Het Onderbouwen van een Feitelijk Oordeel in een Strafzaak.
F.J. Bex1 & B. Verheij2
1

Argumentation Research Group, University of Dundee, Schotland.
florisbex@computing.dundee.ac.uk
2
Kunstmatige Intelligentie, Rijksuniversiteit Groningen.
b.verheij@ai.rug.nl

Origineel verschenen in 2010 als hoofdstuk in Reizen met mijn Rechter. Psychologie van het Recht(eds. P.J. Van Koppen, H. Merckelbach, M. Jelicic & J.W. De Keijser). Deventer: Kluwer.

50

Het onderbouwen van een feitelijk oordeel in
een strafzaak

Floris Bex en Bart Verheij
Van een zaak naar een oordeel
Op 1 oktober 2002 wordt Nadia van de V. thuis dood aangetroffen. Al snel is duidelijk dat ze is overleden door een aantal van nabij afgevuurde schoten in hoofd
en lichaam. Het duurt niet lang tot haar huisbaas Pascal F. als hoofdverdachte
wordt aangemerkt. Als Pascal eindelijk kan worden aangehouden – hij is tot in
het nieuwe jaar onvindbaar – is het openbaar ministerie ervan overtuigd dat dezaak rond is en krijgt daarin van de rechter gelijk: zowel in eerste aanleg als inhoger beroep wordt Pascal veroordeeld voor de moord op Nadia.
Het vonnis van de rechtbank bevat een uitgebreide beschrijving van wat zij
aanneemt dat er is gebeurd op die fatale eerste oktober en hoe dit gebeurde
volgt uit de bewijsmiddelen. Zo’n uitgebreide beschrijving van het gebeurde islang niet altijd in het vonnis opgenomen. Bij een bewezenverklaring kan vaak
worden volstaan met het opnoemen van de bewijsmiddelen die de beslissing
ondersteunen (art. 359 Sv). Het is daarmee in veel gevallen voor derden niet
goed mogelijk om precies te reconstrueren wat de rechtbank aanneemt dat er isgebeurd en waarom. Nijboer en Sennef betogen dat dit komt doordat in Nederland de rechtvaardiging van een feitelijke beslissing traditioneel vooral als doel
had om de procespartijen, het hof en de Hoge Raad de gelegenheid te geven debeslissing te controleren.1 Deze rechtvaardiging hoefde dus niet per se inzichtelijk te zijn voor een groter publiek.
De strafrechtspraak in Nederland is echter de laatste jaren in ruime mate onderwerp van publieke discussie. Zowel bij het publiek als bij wetenschappers uit
diverse disciplines is de aandacht gegroeid voor de manier waarop deze rechtspraak geschiedt. In de media breed uitgemeten high profile-zaken, zoals de berechting van Willem Holleeder, en beruchte rechterlijke dwalingen, zoals recent
de Schiedammer Parkmoord, zorgen ervoor dat strafrechters heden ten dagemoeten werken onder een streng maatschappelijk oog.

1. Nijboer & Sennef (1999).

965

Reizen met mijn rechter.indb 965

08-12-2009 16:28:25

50 Het onderbouwen van een feitelijk oordeel in een strafzaak
Zowel in de juridische praktijk2 als in het juridisch onderzoek3 wordt deze
openbaarheid en de hiermee samenhangende verzwaarde plicht voor rechters
hun keuzes uitvoeriger en begrijpelijker te rechtvaardigen en te motiveren als
een positieve en noodzakelijke ontwikkeling gezien. Hierbij draait het niet alleen om de juridische keuzes die beargumenteerd moeten worden, maar voor
een belangrijk deel ook om het feitelijke oordeel: wat is er precies gebeurd enhoe volgt dat uit het bewijs? Nijboer en Sennef spreken in dit opzicht over een‘explanatory justification’, een rechtvaardiging van een feitelijke beslissing die
zo is opgesteld dat zij ook voor derden inzichtelijk is.
In dit hoofdstuk behandelen wij de vraag hoe naar onze mening zo’n feitelijke beslissing onderbouwd kan en moet worden. We willen op inzichtelijke ensystematische wijze laten zien welke valkuilen er bij het onderbouwen van een
oordeel over de feiten in een strafzaak zijn en hoe ze vermeden kunnen worden. We besteden slechts beperkt aandacht aan de juridische randvoorwaarden
waarin een oordeel over de feiten tot stand komt, omdat feitelijke oordelen in
strafzaken eerst en vooral gericht zijn op het vaststellen van wat er daadwerkelijk
is gebeurd. Hierbij staan eisen van rationaliteit en redelijkheid voorop, en komt
de juridische inkadering op de tweede plaats. In deze scheiding van de rationeleen de juridische aspecten van bewijs vinden wij ons gesteund door een belangrijke rationalistische traditie uit de Anglo-Amerikaanse rechtsfilosofie, die een
duidelijke grens trekt tussen bewijs in de rationeel-logische zin en bewijs in dejuridische zin.4 Nijboer stelt dat we onderzoek en bewijs in Nederlandse strafzaken ook op een dergelijke manier kunnen benaderen, zij het dat hij vooral
aandacht besteed aan de juridische aspecten van strafrechtelijk bewijs.5 Het theoretische en methodische kader dat we in dit hoofdstuk voorstaan is grotendeels
gebaseerd op inzichten uit onze eigen interdisciplinaire achtergrond, waarin
argumentatieleer, logica en (rechts)psychologie belangrijke rollen vervullen. In
de volgende paragraaf schetsen we kort ons theoretisch kader: we hanteren een
gemengd argumentatief-narratief perspectief. Hierdoor ontstaat een verfrissende kijk op een discussie in de literatuur over de verhouding tussen argumentatie
en verhalen bij feitelijke oordelen.6 Ons gemengde perspectief laat zien dat argumentatie en verhalen geen tegenpolen zijn, maar naast elkaar een rol spelen.
Daarna gaan we in op de valkuilen bij het onderbouwen van feitvaststelling en
hoe die te vermijden. De lijst is compleet, in die zin dat als deze valkuilen vermeden zijn, het vaststellen van de feiten goed onderbouwd is. Onze valkuilen zijn
als het ware het spiegelbeeld van vereisten voor een goed onderbouwd relaas
van de feiten.7 Door van valkuilen te spreken willen we het proces van evaluatie
2. In 2006 heeft het Landelijk Overleg van Voorzitters van de Strafsectoren in samenwerking met
de Raad voor de Rechtspraak het Project Motiveringsverbetering in Strafvonnissen (PROMIS)
opgestart. Sinds medio 2008 dienen alle gerechten te werken volgens de PROMIS werkwijze.
PROMIS probeert een evenwicht te vinden tussen de belangen van openbaarheid en efficiëntie.
Zie onder andere het Eindrapport Promis II. Project motiveringsverbetering in strafvonnissen (2007)
zoals beschikbaar op www.rechtspraak.nl.
3. Van Lent (2008).
4. Zie voor een overzicht van deze Rationalist Tradition Twining (2007), hoofdstuk 3.
5. Nijboer (2000), p. 24-30.
6. Anderson, Schum & Twining (2005) zijn belangrijke representanten van de argumentatieve benadering; Pennington & Hastie (1993a) en Crombag, Van Koppen & Wagenaar (1994) van deverhaalsbenadering. Zie verder paragraaf 2 en ook paragraaf 4.
7. Net als de critical questions van de argumentatieleer, Walton (1996), verwijzen onze valkuilen naar
punten waarop een betoog bekritiseerd en verbeterd kan worden.

966

Reizen met mijn rechter.indb 966

08-12-2009 16:28:25

F. Bex en B. Verheij
en bekritisering van een betoog over de feiten benadrukken. De lijst volgt uit
eerder werk van Bex, Prakken & Verheij. Als voorbeeld gebruiken we de al genoemde zaak over de moord op Nadia van der V.
Een gemengd argumentatief-narratief perspectief
De vraag waar we ons in dit hoofdstuk mee bezig houden is: Aan welke eisen
voldoet een goede onderbouwing van een feitelijk oordeel in een strafzaak? Webeantwoorden deze vraag in de volgende paragraaf door deze eisen te bespreken als valkuilen die vermeden moeten worden. De gekozen benadering is gemengd argumentatief-narratief. In een argumentatief perspectief ligt de nadruk op
het construeren en evalueren van redeneringen of argumenten. Een eenvoudige redenering is een redeneerstap van een premisse naar een conclusie. In dehuidige context is deze premisse een bewijsmiddel, zoals bijvoorbeeld een getuigenverklaring of een hoofdhaar gevonden op de plaats delict, en de conclusie
een te bewijzen feit.
Volgens Toulmin is elke redeneerstap gebaseerd op een gevolgtrekkingsregel, dat wil zeggen een regel die stelt dat we de redeneerstap van bewijsmiddel naar het ermee ondersteunde feit kunnen maken.8 Anders gezegd, de regel
rechtvaardigt de redeneerstap van een premisse naar een conclusie. Voorbeelden
van zulke regels zijn: ‘Als een getuige iets verklaart, kunnen we dat over het algemeen aannemen’ en ‘Als het DNA profiel in een hoofdhaar overeenkomt met
het profiel dat van een bepaald persoon, dan kan het zijn dat die persoon op deplaats is geweest waar de haar gevonden is’.
Gevolgtrekkingsregels kunnen zelf ook onderbouwd worden.9 Zo is het bijvoorbeeld in de wet opgenomen dat getuigenverklaringen geldige bewijsmiddelen zijn (art. 339 Sv.), daarmee de gevolgtrekkingsregel onderbouwend dat
als een getuige iets verklaart we dat kunnen aannemen. Empirische kennis overhet matchen van DNA-profielen geeft ons de achtergrond die nodig is voor het
gebruik van een DNA-analyse als bewijsmiddel.
Figuur 1 laat het algemene schema van Toulmin in versimpelde vorm zien; inde derde paragraaf zullen we een concreet voorbeeld geven.

8. Vergelijk de inference licenses of warrants van Toulmin (1958).
9. Vergelijk de backings van Toulmin (1958).

967

Reizen met mijn rechter.indb 967

08-12-2009 16:28:25

50 Het onderbouwen van een feitelijk oordeel in een strafzaak

Figuur 1: Toulmin’s argumentstructuur
De argumentatieve benadering is uitvoerig behandeld en uitgewerkt door Anderson, Schum en Twining,10 die een methode voorstaan waarin door middel
van een reeks aaneengesloten stappen als in figuur 1 van de bewijsmiddelennaar de uiteindelijk te bewijzen ten laste gelegde feiten geredeneerd wordt.11
Ook worden eventuele tegenargumenten meegenomen.12 Een belangrijk kenmerk van deze argumentatieve aanpak is dat het gebeurde in een strafzaak instukken gesneden wordt: de naar aanleiding van de tenlastelegging te bewijzen
losse feiten en de argumenten voor en tegen deze feiten.
In een narratief perspectief wordt het gebeurde niet in stukken gesneden maarin haar geheel bezien: interpretatie van het bewijs leidt tot een samenhangend
verhaal, waarin de te bewijzen feiten in hun onderlinge samenhang beschouwd
worden. In dit perspectief ligt de nadruk vooral op het construeren en vergelijken van verschillende verhalen of scenario’s over wat er mogelijk is gebeurd.
Een verhaal bestaat uit een aaneengesloten reeks gebeurtenissen. Volgens
Pennington en Hastie13 heeft een goed verhaal een bepaalde structuur. Om een
doel te bereiken onderneemt de hoofdpersoon uit het verhaal acties die gevolgen
hebben. Dit doel is gebaseerd op de psychologische toestand van de persoon in
combinatie met de initiële omstandigheden. In figuur 2 wordt deze verhaalsstructuur grafisch weergegeven.

Figuur 2: Pennington en Hastie’s verhaalsstructuur
10. Anderson, Schum & Twining (2005). Hun werk bouwt voort op dat van Wigmore (1931).
11. Gevolgtrekkingsregels heten bij Anderson, Schum & Twining (2005) generalizations.
12. Vergelijk de rebuttals van Toulmin (1958). In figuur 1 hebben we rebuttals niet gevisualiseerd.
13. Pennington & Hastie (1993a).

968

Reizen met mijn rechter.indb 968

08-12-2009 16:28:26

F. Bex en B. Verheij
Het werk van Crombag, Van Koppen en Wagenaar14 kiest een narratief perspectief (‘verhaal en verankering’), voortbouwend op Pennington en Hastie. In hun
theorie heeft een verhaal niet alleen de al genoemde structuur, maar moet ookverankerd zijn door algemene regels. Op deze manier sluit een verhaal aan bij
kennis en verwachtingen over de wereld om ons heen. Een voorbeeld van een
anker is dat junks om aan geld te komen vaak fietsen stelen.
Samenvattend: in een argumentatieve benadering staan de redeneringen op
basis van bewijsmiddelen centraal, terwijl een verhaalsaanpak zich richt op de
gebeurtenissen in hun samenhang.
In onze gemengd argumentatief-narratieve benadering vullen de twee perspectieven elkaar aan.15 De verhalen bieden overzicht en kunnen ons helpen
bij het vormen van alternatieve hypothesen (in de vorm van ‘scenario’s’) overhet gebeurde; de redeneringen zorgen voor een duidelijke en nauwkeurig teanalyseren verbinding tussen de bewijsmiddelen en de feiten in het verhaal. Figuur 3 suggereert – sterk vereenvoudigd – hoe verhalen en redeneringen samenhangen. De gebeurtenissen waaruit een verhaal bestaat zijn in hun samenhang(hier: chronologisch) weergegeven. Bovendien is zichtbaar gemaakt hoe de gebeurtenissen ondersteund worden door bewijsmiddelen. Merk op dat niet allegebeurtenissen rechtstreeks door een bewijsmiddel zijn ondersteund (zie voor
meer hierover paragraaf 3).

Figuur 3: een gemengd argumentatief-narratief perspectief
De verschillende aspecten van onze gemengde benadering zullen, verduidelijkt
met voorbeelden, de revue passeren als we de verschillende valkuilen behandelen in de volgende paragraaf.
Valkuilen bij feitvaststelling
De basis van een goede onderbouwing van een oordeel over de feiten is het
feitelijk relaas zelf. Met feitelijk relaas bedoelen we een heldere en voldoende
specifieke uiteenzetting van wat aangenomen wordt dat er gebeurd is in de zaak,
gepresenteerd in verhaalsvorm. Misschien dat het gebruik van de term ‘verhaal’
bij sommigen de associatie met fictie oproept, bijvoorbeeld het sprookje van
Assepoester of de Bijbelse allegorie van de verloren zoon.16 Zo is de term hierniet bedoeld. Onder een verhaal wordt hier verstaan: een samenhangende weergave van feitelijke gebeurtenissen. Een verhaal kan een chronologische volgorde
14. Crombag, Van Koppen & Wagenaar (1994).
15. Het gemengd argumentatief-narratief perspectief dat wij hier voorstaan is nader uitgewerkt door
Bex, Prakken en Verheij. Zie Bex, Van den Braak, Van Oostendorp, Prakken, Verheij & Vreeswijk(2007), Bex, Prakken & Verheij (2007), Verheij & Bex (2009) en Verheij & Bex (2009).
16. Zie bijvoorbeeld Twining (1999) en Twining (2007), hoofdstuk 13.

969

Reizen met mijn rechter.indb 969

08-12-2009 16:28:26

50 Het onderbouwen van een feitelijk oordeel in een strafzaak
aanhouden, of bestaan uit bij elkaar horende brokken. Zo kan een verhaal overtwee tegelijkertijd plaatsvindende gebeurtenissen maar moeilijk chronologischworden verteld en ligt het meer voor de hand de ene gebeurtenis eerst ten volle
te bespreken en daarna de andere.
Door de feiten in verhaalsvorm, gescheiden van de onderbouwing, te presenteren komt de onderlinge samenhang van de feiten het best tot zijn recht. Doorhet feitelijk relaas (het ‘verhaal’) te scheiden van de onderbouwing wordt despeciale positie ervan benadrukt: omdat een geschreven, onderbouwd oordeel
over de feiten eigenlijk een betoog is om te laten zien wat er is gebeurd, is het
feitelijk relaas eigenlijk de conclusie van een dergelijk betoog.
Het bewezenverklaarde verhaal zal zijn basis moeten hebben in het tenlastegelegde (art. 350 Sv). Het tenlastegelegde zal summierder en juridischer intaalgebruik zijn dan het verhaal, omdat het tenlastegelegde al vooruit loopt op
de door het openbaar ministerie beoogde kwalificatie als strafbaar feit, terwijl deverhalen waarover wij spreken een meer verklarende en verhelderende functie
hebben.
In strafzaken worden niet altijd alle elementen van het feitelijk gebeurde
opgehelderd. Net zoals in een tenlastelegging kan dan een weergave van alternatieve mogelijke verhaalslijnen worden gegeven: ‘In de hoofdstraat dan welin één van haar zijstraten begon de schermutseling die ...’. Hoe specifieker het
verhaal wordt geformuleerd hoe beter er wordt voldaan aan de wens om vast te
stellen wat er precies is gebeurd. Te specifiek zijn, houdt tegelijk het risico in
dat meer bewezen wordt verklaard dan redelijk is, daarmee het betoog verzwakkend, en de kans op het stand houden van het oordeel (in hoger beroep of inde publieke opinie) verminderend. Waar het juiste evenwicht ligt, verschilt vangeval tot geval.
Zo komen we tot een formulering van een eerste valkuil:
1. Onvoldoende explicitering van de feiten
Een beslissing moet een helder geformuleerd, voldoende gespecificeerd, samenhangend relaas van de feiten in verhaalsvorm bevatten. Het vormt als het warede conclusie van het betoog waarin wordt onderbouwd wat er is gebeurd.
We geven een voorbeeld op basis van een redelijk recente zaak: het verhaal vanjustitie over de moord op Nadia.17 Dit kan ruwweg als volgt worden weergegeven:
Nadia, een studente te Utrecht, en Pascal, de huisbaas van Nadia die in hetzelfde huis woont, hadden onenigheid over de uitvoering van Nadia’s huurovereenkomst. Zo waren er meningsverschillen over een wasdroger en een
wasmachine, het houden van katten in huis en het plaatsen van fietsen in degemeenschappelijke gang van de woning. Op 1 oktober 2002 sloegen naar aanleiding van deze onenigheid bij Pascal ‘de stoppen door’ en besloot hij Nadia tevermoorden. Hij belde ‘s ochtends om 8:30 uur zijn werk om zich ziek te meldenen pakte een geladen Uzi. In huis was Nadia de was aan het doen, onderwijl
17. Dit verhaal is gereconstrueerd op basis van de tekst van het vonnis van de rechtbank en het
arrest van het hof over deze zaak. Merk op dat we de tweede moord uit deze zaak hier buiten
beschouwing laten, mede omdat het gebeurde in dat geval juist niet goed wordt geëxpliciteerd
en gemotiveerd.

970

Reizen met mijn rechter.indb 970

08-12-2009 16:28:26

F. Bex en B. Verheij
handsfree bellend met een vriendin; de andere twee huurders waren al vroeger
in de ochtend vertrokken. Omstreeks 8:53 uur kwam Pascal de gang waar Nadia
was binnen. Nadia groette Pascal nog, maar zij had direct door dat hij kwaad inde zin had en begon te gillen; op dat moment werd het telefoongesprek dat Nadia had onderbroken. Pascal schoot in de gang ten minste twee keer op Nadia,
waardoor zij ineenzakte. Daarna sleepte Pascal haar naar de keuken en schoothaar nog drie maal van dichtbij door het hoofd, als gevolg waarvan zij overleed.
Pascal heeft vervolgens haar levenloze lichaam naar zijn deel van het huis versleept en dit gedeelte afgesloten.
Omstreeks 9 uur heeft hij het huis verlaten en is hij in Nadia’s auto vertrokken. Toen Pascal rond 9:30 uur bij de oprit naar de dichtstbijzijnde snelweg
vermoedde dat hij werd klemgereden door een andere auto, stuurde hij zijn
auto van het talud, stapte uit en liet de auto met een lekke band achter. Omdat
Pascal bang was dat de politie hem op het spoor was, heeft hij vervolgens geprobeerd zich in het bos te verbergen voor een overvliegende helikopter, dieoverigens niet naar hem op zoek was. Nadia’s lichaam werd ’s avonds rond 18:15
uur gevonden door de politie die ingelicht was door de inmiddels thuisgekomen
huisgenoten.
Op 2 oktober heeft Pascal zijn ouderlijk huis nog bezocht en met zijn vader
gesproken. Hierna is Pascal naar Polen gevlucht en daar voor lange tijd, tot 29
januari 2003, gebleven.
Het vonnis van de rechtbank behandelt de gebeurtenissen omtrent de moord
op Nadia en de hierop volgende vlucht van Pascal min of meer chronologischin een aaneengesloten tekst. Het hof bespreekt de vlucht van Pascal nog in extra
detail en vermeldt dat hij naar Polen was vertrokken. Valkuil 1 is hier omzeild,aangezien er een helder verhaal wordt gepresenteerd waaruit blijkt wat er precies is gebeurd op die noodlottige 1 oktober 2002.
Een bewezen geacht verhaal moet worden onderbouwd. Een belangrijke stap
daarbij is het in kaart brengen van het bewijs voor de onderdelen van het verhaal. Het noemen van de bewijsmiddelen is volgens de wet vereist (art. 359 lid 3
Sv), hoewel de rechter vaak volstaat met een verkort vonnis waarin de bewijsmiddelen niet worden genoemd. De aard en inhoud van de bewijsmiddelen wordt inarresten over het algemeen kort benoemd, bijvoorbeeld ‘PV 12.03.127 zakelijk
weergegeven inhoudende de verklaring van getuige X: ‘ik zag hem een steen
werpen’.18
In het algemeen zullen niet alle onderdelen van het verhaal kunnen worden
onderbouwd. Dat hoeft ook niet; het kan zelfs vaak niet. Er zullen, zoals al infiguur 3 gesuggereerd werd, regelmatig ‘bewijsgaten’ in het verhaal zijn. Een typisch voorbeeld voor een bewijsgat is de opzet.19 Soms kan de opzet rechtstreeks
onderbouwd worden, bijvoorbeeld door een bekentenis van de verdachte, en iser geen bewijsgat. Vaker zal de opzet uit andere bewezen feiten worden afgeleid,zoals uit het feit dat de verdachte thuis zijn inbrekersspullen verzamelde en vervolgens een kraak zette, wordt afgeleid dat de verdachte dat willens en wetens
18. Bij de opsomming van de feiten en bewijsmiddelen is het vermoedelijk het helderst en overtuigendst om de feiten en de volgorde waarin zij in het verhaal voorkomen als leidraad te nemen.
Pennington & Hastie (1993a) hebben immers laten zien dat een jury sneller overtuigd is van
de waarheid van een verhaal als het betoog een chronologische volgorde aanhoudt dan als een
toevallige volgorde van bewijsmiddelen wordt gehanteerd.
19. We hanteren hier de term opzet zoals in het dagelijks spraakgebruik en niet in juridische zin.

971

Reizen met mijn rechter.indb 971

08-12-2009 16:28:26

50 Het onderbouwen van een feitelijk oordeel in een strafzaak
deed. De opzet is naar zijn subjectieve aard vaker een bewijsgat in een verhaal,maar ook veel minder subjectief gekleurde feiten kunnen een bewijsgat zijn. Als
niemand gezien heeft dat een dronkenlap in het water is gevallen, is er voor het
vallen zelf geen rechtstreekse onderbouwing mogelijk. Het vallen kan echterook afgeleid worden uit een ander bewezen feit, bijvoorbeeld dat een omstander
die beschonkene uit het water heeft gered.
Het bestaan van bewijsgaten, hier opgevat als onderdelen van het verhaal
waarvoor geen rechtstreeks bewijs wordt aangevoerd,20 is één van de redenen
waarom een gemengd argumentatief-narratief perspectief zinvol kan zijn. Het
analytische, argumentatieve perspectief laat zien waar de bewijsgaten zitten; het
narratieve perspectief toont vervolgens waarom de bewijsgaten toch, in samenhang met de andere feiten, kunnen worden geloofd.21
In het algemeen is het een kwestie van inschatting welke feiten uit een verhaal
rechtstreeks met bewijsmiddelen moeten worden onderbouwd en welke kunnen
worden afgeleid uit de andere feiten. Dit hangt ten dele af van de kwaliteit van
de bewijsmiddelen (een met zwak bewijs onderbouwd verhaal kan sterker worden door voor meer feiten bewijs aan te voeren), maar ook van het strafbare feit
zelf. Van sommige bestanddelen van een tenlastelegging kan bewijs niet of nauwelijks gemist worden. In geval van moord staat de bewezenverklaring van een
zaak waarbij het moordwapen niet is gevonden er bijvoorbeeld niet best voor,
laat staan als er zelfs geen lijk is gevonden. Zulke onderdelen van een verhaal
zullen we essentieel noemen, waarbij de kanttekening past dat essentialiteit per
geval beoordeeld moet worden en gradueel afhangt van het overige beschikbare
bewijs.
Zo komen we bij de tweede valkuil die moet worden voorkomen:
2. Onvoldoende onderbouwing van de feiten
Er zijn essentiële verhaalselementen met gebrekkig bewijs.
In hoeverre was het verhaal over de moord op Nadia op 1 oktober 2002 voldoende onderbouwd? In de arresten worden de volgende bewijsmiddelen genoemd,
waarbij we aangeven welk deel van het verhaal ermee wordt ondersteund:–– Dat Pascal contact met zijn werk heeft gehad, wordt ondersteund door telefoongegevens (er is vanuit het huis gebeld met Pascals werkplek) en een
getuigenverklaring van Pascals collega op het werk. Die heeft tegenover depolitie en ter terechtzitting verklaard dat er geen twijfel mogelijk is dat hij
Pascal aan de telefoon heeft gehad en dat Pascal, die volgens de collega niet
ziek klonk, zich ziek meldde.

20. Er is wel theoretische discussie over wat direct bewijs eigenlijk is. Zie bijvoorbeeld Anderson,
Schum & Twining (2005), pp. 62-63. Hier interpreteren we de term ‘direct bewijs’ relatief ten
opzichte van het betoog waarin het wordt gebezigd: als een bewijsmiddel in een bepaald betoog
zonder tussenstap wordt aangevoerd als bewijs voor een feit, dan is het in dat betoog direct bewijs
voor het feit.
21. Overigens is een narratief perspectief niet noodzakelijk; het is vaak wel een verhelderend perspectief. Hoe complexer de feiten hoe behulpzamer het narratieve perspectief kan zijn. Zie
paragraaf 4 voor de samenhang tussen de twee perspectieven.

972

Reizen met mijn rechter.indb 972

08-12-2009 16:28:26

F. Bex en B. Verheij–– Dat Nadia aan het bellen was, volgt uit de verklaring van de vriendin, die haarook heeft horen gillen. Het handsfree ‘oortje’ van de telefoon lag naast haarlichaam, de telefoon lag op het aanrecht.
–– De precieze toedracht van de moord zelf, dat wil zeggen het schieten met een
Uzi in de gang en in de keuken en het verslepen van Nadia’s lichaam, volgt
uit de bloedsporen, kogeldelen en hulzen die gevonden zijn in het huis. Ookzijn op Pascals kamer een afgezaagd stuk loop, patronen en een patroonhouder van een Uzi gevonden.
–– Dat Pascal werkelijk degene is die de moord heeft gepleegd, is onderbouwd
met het volgende:–– Een afgeluisterd telefoongesprek tussen Pascal en zijn vader wijst erop dat
Pascal zijn vader heeft verteld dat hij Nadia heeft vermoord na onenigheid
over de huurovereenkomst.
–– Een verklaring van de vader van Pascal, die meldt dat Pascal hem in januari
2003 nog heeft verteld dat hij met Nadia onenigheid over de wasdroger en
wasmachine had en dat onder invloed van drank bij hem de stoppen zijn
doorgeslagen.
–– De omstandigheden omtrent de vlucht van Pascal, dat wil zeggen het feit
dat hij Nadia’s auto van het talud heeft gereden en door het bos is gevlucht,
wordt onderbouwd met het volgende:–– Getuigen hebben verklaard dat een man met Pascals signalement de auto
bestuurde toen die van de weg af raakte.
–– Geursorteerproeven die aanwezen dat Pascal op de bestuurdersstoel had gezeten en aan de versnellingspook had gezeten.
–– Een afgeluisterd telefoongesprek tussen Pascals moeder en zwager, waarin
melding wordt gemaakt van het klemrijden bij de oprit.
–– Een verklaring van een niet nader genoemde familielid van Pascal waarin
melding wordt gemaakt van een vermeende achtervolging door een helikopter.
De bovenstaande bewijsmiddelen zijn direct overgenomen uit de uitspraken,
waar ze grotendeels in de chronologische verhaalsvolgorde worden genoemd.
Sommige redelijk voor de hand liggende bewijsmiddelen komen in het arrest
niet aan bod. De doodsoorzaak en het feit dat Nadia van dichtbij is beschoten,
zijn bijvoorbeeld zeer waarschijnlijk vastgesteld aan de hand van autopsie op
Nadia’s lichaam, al wordt dit in de arresten niet met zoveel woorden gezegd.
We kunnen echter vaststellen dat de belangrijke gebeurtenissen uit het verhaal
ondersteund worden door bewijs. Ook valkuil 2 is omzeild.
Nauw aansluitend bij valkuil 2 zijn de problemen van relevantie en sterkte van
een bewijsmiddel voor een te bewijzen feit. Als iemand bijvoorbeeld getuigt dat
hij de verdachte heeft herkend, is de verdachte dan ook inderdaad gezien doorde getuige? Helaas is het antwoord op deze en dergelijke vragen: nee, lang niet
altijd. Waar het hier om gaat is dat de redeneerstap van het bewijsmiddel naar
het feit expliciet moet worden beschouwd en onderbouwd. Een nuttig hulpmiddel hierbij is om expliciet te maken op grond van welke regel een bewijsmiddel
geacht wordt relevant te zijn voor een feit en op grond waarvan wordt gedacht
dat het voldoende bewijzende kracht heeft.

973

Reizen met mijn rechter.indb 973

08-12-2009 16:28:26

50 Het onderbouwen van een feitelijk oordeel in een strafzaak

Figuur 4: het verband tussen bewijsmiddel en gebeurtenis op basis van een gevolgtrekkingsregelIn figuur 4 (een concretisering van figuur 1) is het bewijsmiddel aan de onderkant afgebeeld in een grijs kader. De redeneerstap (weergegeven als een pijl)naar de conclusie wordt hier gerechtvaardigd door een variant van de zojuist al
genoemde regel over getuigenverklaringen. Merk op dat dit overeenkomt met
de connecties tussen de bewijsmiddelen en de elementen in het verhaal van
figuur 3, maar dat nu de achterliggende gevolgtrekkingsregel zichtbaar is gemaakt (zie ook paragraaf 2).
Het expliciet verwoorden van gevolgtrekkingsregels helpt bij het bepalen vande relevantie en de bewijzende kracht van een bewijsmiddel. Soms zijn dit soort
regels namelijk evident onwaar en kunnen we de regel niet als grond van deredeneerstap gebruiken. In het algemeen is het daarom van belang om vast te
stellen of en op grond waarvan een regel geldig wordt geacht. In figuur 4 volgt
een gevolgtrekkingsregel bijvoorbeeld uit de wet. Soms zijn regels ook beschikbaar op basis van deskundigenbewijs (bijvoorbeeld een statistisch expert die dewaarde van een statistisch argument aangeeft; al is uit de Lucia de B. zaak gebleken dat dit met problemen gepaard kan gaan), in andere gevallen kan een
beroep worden gedaan op algemene kennis (met regelmaat een betrouwbarebron, maar ook vaak genoeg onbetrouwbaar), en soms zit er weinig anders op
dan dat de rechter een eigen inschatting maakt. Wij zullen hier verder niet ingaan op de verschillende regels die ons toestaan om uit concrete typen bewijsmiddelen conclusies te trekken.22
Dat een bepaalde regel over het algemeen aangenomen kan worden wil niet
zeggen dat de gevolgtrekking van bewijsmiddel naar conclusie altijd maar aangenomen mag worden. Ook in het concrete geval moet worden bekeken of toepassing van de regel mag. Oftewel: zijn er in dit geval uitzonderingen denkbaar op
de algemene regel? Getuigen kunnen bijvoorbeeld liegen of zich dingen anders
herinneren dan ze werkelijk waren; dit maakt de algemene regel niet onwaar,

22. Zie bijvoorbeeld Broeders (2003) over forensisch bewijs.

974

Reizen met mijn rechter.indb 974

08-12-2009 16:28:27

F. Bex en B. Verheijmaar op deze manier kan de redeneerstap wel in twijfel getrokken worden.23 Ookin het geval van de overeenkomende DNA-profielen zijn er legio uitzonderingen
te bedenken waardoor het bewijsmiddel niet tot de conclusie van daderschap
leidt.24 Ten eerste is er een kans dat de DNA-profielen toevallig overeenkomen.
Ten tweede kan er bij het vaststellen van de DNA-profielen iets zijn fout gegaan;
er kan bijvoorbeeld sprake zijn van verwisseling of contaminatie van de bron. Er
kan sprake zijn van een eeneiige tweeling. Tot slot kan er weliswaar een bloedspoor van de verdachte zijn gevonden, maar is het spoor onafhankelijk van het
misdrijf tot stand gekomen.
Naar aanleiding van het bovenstaande vinden we dus een derde valkuil met
twee aspecten:
3. Onvoldoende onderbouwing van relevantie en bewijskracht van bewijsmiddelena. Gebruik van te zwakke, onvoldoende gegronde algemene regels voor het
aantonen van verbanden tussen bewijsmiddelen en feiten in het verhaal.
b. Veronachtzaming van uitzonderingen die het verband tussen bewijsmiddelen en feiten in het verhaal wegnemen.
Bij deze valkuil moet worden opgemerkt dat het niet alleen de taak van de rechtbank of het hof is om actief naar bijvoorbeeld uitzonderingen op algemene regels te zoeken, maar dat de verdediging dit ook als taak heeft. Ook kunnen wehier stellen dat bepaalde regels die vaak worden gebruikt, zoals de ‘getuigenverklaringregel’ dat als een getuige iets verklaart, we dat kunnen aannemen, niet
steeds expliciet vermeld hoeven te worden. Wel is het natuurlijk zaak eventuele
uitzonderingen in het concrete geval niet te veronachtzamen.
In het voorbeeld over de moord op Nadia zien we dat de meeste redeneerstappen gebaseerd zijn op aannemelijke regels. Een uitzondering is wellicht deregel over geursorteerproeven. Beschouwen we kritiek op geurproeven als forensisch opsporingsmiddel als gegrond dan kunnen we de bovenstaande regelals een te zwakke regel zien (valkuil 3a).
In de meeste van de bovenstaande gevallen behoeven we niet aan te nemen
dat we te maken hebben met uitzonderingen op de algemene regels (valkuil 3b)
en kunnen we dus de gebeurtenissen uit het verhaal afleiden uit de verklaringen.
Dit was anders geweest als bijvoorbeeld de vader had verklaard dat Pascal niets
met de moord te maken had; een belangrijke uitzondering op de regel dat weeen getuigenverklaring over het algemeen kunnen aannemen is namelijk dat degetuige de verdachte probeert te beschermen met een valse verklaring, iets wat
niet geheel ondenkbaar is in het geval van een vader wiens zoon verdacht is.
De valkuilen 2 en 3 horen voornamelijk bij het argumentatieve perspectief.
De volgende twee valkuilen komen voort uit de narratieve kant van onze benadering. De toestand van onze onderbouwing is na het voorkomen van de valkuilen 1, 2 en 3 als volgt. Er is een helder omschreven feitencomplex, het verhaal,
waarvan zo veel mogelijk feiten door bewijsmiddelen zijn ondersteund. Er zullen
in het algemeen nog bewijsgaten zijn (zoals hierboven besproken). Wat kan en
moet er nog meer gedaan worden om een feitelijk oordeel zo goed mogelijk te
23. Anderson, Schum & Twining (2005) geven een helder overzicht van de verschillende redenen
waarom we een getuige niet kunnen en moeten geloven.
24. Vergelijk Van Koppen & Elffers (2006a).

975

Reizen met mijn rechter.indb 975

08-12-2009 16:28:27

50 Het onderbouwen van een feitelijk oordeel in een strafzaak
onderbouwen? De eerstvolgende stap is de kritische beschouwing van het gehelefeitencomplex. Die dient uit twee onderdelen te bestaan.
Ten eerste moet het verhaal op zijn plausibiliteit worden onderzocht. Hier
wordt met plausibiliteit iets specifieks bedoeld, namelijk dat het verhaal overeenkomt met onze kennis en verwachtingen over de wereld om ons heen.25 Enkele voorbeelden: een verhaal is onvoldoende plausibel als er voor de hand liggende onderdelen ontbreken (bijvoorbeeld bij een diefstal wordt onvoldoende
expliciet gemaakt wat er nu eigenlijk is gestolen), als bepaalde relaties tussen degebeurtenissen ongeloofwaardig zijn (bijvoorbeeld als een volwassen persoon
beweert dat hij of zij bang werd van een 2-jarig kind), als het niet consistent is(bijvoorbeeld als de verdachte wordt geacht op hetzelfde tijdstip op twee plaatsen te zijn) of als het anderszins ongeloofwaardig is (er wordt bijvoorbeeld zonder nadere concretisering gewag gemaakt van een samenzwering van de staat
tegen de verdachte). Het oordeel over de plausibiliteit van een verhaal kan inzekere zin onafhankelijk van de bewijsmiddelen worden geveld op grond vanonze algemene verwachtingen over de wereld om ons heen. Zo geloven we gemakkelijk dat een man zijn vrouw heeft vermoord omdat hij haar in bed vondmet een andere man. Hierin schuilt ook een gevaar; soms worden namelijk verhalen die ‘goed’ zijn, dat wil zeggen geloofwaardig, verkozen boven verhalen die‘waar zijn’.26 Het is daarom belangrijk in te zien dat de beslissing of een verhaal
voor waar wordt gehouden in de eerste plaats moet afhangen van het bewijs dat
voor de feiten in het verhaal is aangevoerd. Het is namelijk zeker niet zo dat een
minder plausibel verhaal nooit kan worden geloofd. Er kán – om iets minder
plausibels te noemen – een samenzwering van de staat tegen de verdachte zijn;maar dan moet die beperkte plausibiliteit wel worden opgeheven door stevig
bewijs dat die samenzwering aantoont.
Ten tweede moet worden vastgesteld of er redenen zijn die het voorliggende
feitencomplex weerleggen. Dat kunnen redenen tegen de feiten uit het verhaal
zelf zijn, of redenen tegen feiten die uit het verhaal volgen. Net als bij de gevoltrekkingsregels kunnen zulke weerleggingen door de verdediging aangedragen
worden, maar er moet ook actief naar gezocht worden binnen grenzen die redelijk worden geacht voor de beslisser. Als uit het verhaal bijvoorbeeld blijkt dat deverdachte bloedend van de plaats van het misdrijf is gevlucht, maar de verdachte
ontkent de vluchtende roofovervaller te zijn, dan ligt het voor de hand te vragennaar een op de vluchtplaats genomen bloedmonster. Als dat niet geproduceerd
kan worden, verzwakt dat de onderbouwing van het verhaal, tenzij er een goede
verklaring voor is (bijvoorbeeld dat er wel een monster is genomen, maar dat
de kwaliteit onvoldoende bleek). Merk bij dit voorbeeld op dat hier dus een
gevolg van het verhaal wordt getest, namelijk de aanwezigheid van bloed. Ook alworden dit soort causale gevolgen over het algemeen niet direct in het verhaal
opgenomen, toch leveren zulke ‘verhaalsgevolgen’ wel nuttige handvatten voor
een kritische toetsing van het bewezengeachte verhaal.
Valkuil 4, de eerste die behoort bij het narratieve perspectief, kan nu als volgt
worden samengevat:

25. Vergelijk Pennington & Hastie (1993a) en Crombag, Van Koppen & Wagenaar (1994).
26. Zie Bennett & Feldman (1981).

976

Reizen met mijn rechter.indb 976

08-12-2009 16:28:27

F. Bex en B. Verheij
4. Onvoldoende kritische beschouwing van het bewezenverklaarde feitencomplex
a. Het verhaal is onvoldoende plausibel: er ontbreken voor de hand liggendeelementen of verbanden in het verhaal, het verhaal is inconsistent of anderszins ongeloofwaardig.
b. Onvoldoende aandacht voor weerlegging van feiten in het verhaal en onvoldoende aandacht voor verhaalsgevolgen.
Laten we valkuil 4 uitwerken voor onze voorbeeldcasus over Nadia. We beginnen met valkuil 4, onderdeel a: de plausibiliteit van het verhaal. Iets wat op
het eerste gezicht niet plausibel is, is de aanname dat de onenigheid over dewasmachine Pascal motiveerde om Nadia te vermoorden. Oftewel, de relatie tussen het motief (de onenigheid) en het doel van Pascal (Nadia vermoorden) is
ongeloofwaardig. Geen weldenkend mens zou immers aannemen dat onenigheid over was- en droogcombinaties regelmatig tot moordzuchtige bedoelingen
leidt. Idealiter zou dit ongeloofwaardige element van het verhaal ondersteundworden door bewijs; in de vorige paragraaf hebben we immers betoogd dat ook
ongeloofwaardige verhalen aangenomen kunnen worden, zolang ze maar ondersteund zijn door sterk en relevant bewijs. In dit geval is een deel van het bewijs al geleverd: uit een afgeluisterd telefoongesprek bleek immers dat bij Pascal
onder invloed van drank de stoppen zijn doorgeslagen. Het verhaal is nu al wat
geloofwaardiger, aangezien het welbekend is dat mensen onder invloed van alcohol soms rare dingen doen. Toch moet er, gezien de ernst van het gebeurde,
meer aan de hand zijn.
Het hof gaat in zijn arrest onbedoeld in op Pascals neiging om nogal heftig
te reageren naar aanleiding van wat in de ogen van normale mensen futiele aanleidingen zijn. In het arrest wordt namelijk een rapport van het Pieter Baan Centrum (PBC) behandeld – dit rapport dient als ondersteuning voor het feit dat
Pascal ter beschikking gesteld moet worden. Uit dit rapport van het PBC blijkt
dat Pascal zo’n stoornis heeft dat alledaagse voorvallen hem het gevoel kunnen
geven ernstig te zijn bedreigd en dat hij daar met buitenproportioneel geweld
op reageert. Het rapport spreekt van een voorval waar Pascal opzettelijk tegeneen verbalisant oploopt en zegt dat de verbalisant ‘normaal moet doen’. De reden hiervoor was dat de verbalisant aan Pascal vroeg waarom Pascal zo stil was.
Vanuit rationeel gezichtpunt kan dit rapport gezien worden als ondersteuning
voor het feit dat Pascal de neiging heeft heftig te reageren. Als we aannemen dat
Pascal deze neiging heeft, zijn de gebeurtenissen rondom de dood van Nadia en
de aanleiding hiervoor opeens een stuk minder ongeloofwaardig, zeker als we
ook nog meenemen dat Pascal had gedronken.
Een ander gedeelte van het verhaal dat bij nader inzien wellicht als ongeloofwaardig kan worden beschouwd, is dat Pascal Nadia met een Uzi pistoolmitrailleur om het leven heeft gebracht. Ook al had hij zomaar een Uzi voorhanden,
dan nog is het schieten met dit wapentuig niet simpel en je zou kunnen zeggen
dat een normaal persoon niet zomaar een Uzi kan hanteren op de doelgerichte
manier als het verhaal stelt. Aan de andere kant: een Uzi-bezitter die er niet mee
kan omgaan is ook vreemd. De rechtbank noemt in verband met de andere aan
Pascal telastegelegde moord (die hier verder buiten beschouwing blijft) dat Pascal als dienstplichtig militair de vaardigheden heeft opgedaan om met een Uzi teschieten, aangezien zo’n wapen destijds tot zijn uitrusting behoorde. Door dit te977

Reizen met mijn rechter.indb 977

08-12-2009 16:28:27

50 Het onderbouwen van een feitelijk oordeel in een strafzaakvermelden is het aannemelijk gemaakt dat Pascal dus ook bij de moord op Nadia
goed en gericht kon schieten.
Onderdeel b van valkuil 4 betreft de gevolgen van de gebeurtenissen uit het
verhaal. Als we bijvoorbeeld aannemen dat de dader, wie dat dan ook mogezijn, Nadia van dichtbij heeft doodgeschoten en dat hij haar lijk heeft versleept,
dan is het zeer aannemelijk dat hij bloed aan zijn handen, kleren en schoenen
heeft gekregen. Hierdoor is het goed mogelijk dat er eventueel afdrukken vande schoenen van de dader in het huis te vinden zijn. Als de dader daarna in haarauto is gestapt, zou er eventueel ook bloed van Nadia in of op de auto te vinden
moeten zijn. Het arrest van de rechtbank vermeld dat er inderdaad schoensporen zijn gevonden in het huis en bloed op het portierslot en het vloermatje aan
de bestuurderskant van de auto. De vraag is nu of deze schoensporen van Pascal
zijn en of het bloed op de auto van Nadia is. Uit bewijs blijkt dat dit beide het geval is. De schoensporen zijn zeer waarschijnlijk gemaakt door schoenen van het
merk Reebok en Pascal heeft verklaard dat hij inderdaad schoenen bezit van dit
merk en dat hij deze schoenen ook aan had toen hij kort na 1 oktober het land
verliet. Na een vergelijkend DNA-onderzoek bleek bovendien dat het profiel van
het bloed op en in de auto overeen kwam met dat van Nadia.
Behalve de kritische beschouwing van het voorliggende, als waar te onderbouwen verhaal is er nog een cruciale stap die gezet moet worden voor een overtuigende onderbouwing van een feitelijk oordeel: er moet voldoende aandachtzijn voor mogelijke alternatieve scenario’s. Als dat niet gebeurt, kan er snel sprake zijn van tunnelvisie.27 Allereerst moet er serieus gezocht worden naar mogelijke alternatieven. Deels worden die door de andere procespartij aangedragen,maar ook een beoordelaar zelf moet actief nagaan hoe het anders zou kunnen
zijn geweest. De Zaanse paskamermoord (uit 1984) kan als voorbeeld dienen.
Het slachtoffer is geboeid in een paskamer gevonden met doorgesneden keel.
Een uit de hand gelopen erotisch spel wordt bewezen geacht en de verdachte
wordt voor doodslag tot 12 jaar cel plus TBS veroordeeld (Rechtbank Haarlem,
19 maart 1987), maar in hoger beroep vrijgesproken. Jaren later blijkt een ander,
iemand die toen ook al verdacht werd, een junk, de dader te zijn: het bloed van
het slachtoffer wordt op diens destijds al in beslag genomen mes gevonden. De
dader is dan al overleden. Los van de vraag of de veroordeling in 1987 goed wasonderbouwd (zie de latere vrijspraak), geeft dit voorbeeld aan hoe belangrijk
het is om alternatieven te zoeken en onder ogen te zien.
Zo komen we bij de tweede manier waarop tunnelvisie vermeden dient teworden: de gevonden alternatieven moeten niet alleen actief gezocht worden,ze moeten ook afdoende worden weerlegd. Hier schuilt een addertje onder het
gras: de bewezenverklaring van het waargeachte verhaal (bestaande uit bewijsmiddelen plus verhaal) houdt vaak zelf al een weerlegging in van een door deandere partij aangedragen alternatief. De alternatieve verhalen zijn immers vaak
in tegenspraak met elkaar. Als een politieagent verklaart dat hij de verdachte
heeft gezien en de verdachte zegt dat hij ergens anders was, dan blijkt uit debeslissing dat de verdachte schuldig is al dat het verhaal van de politieagent
wordt geloofd en dat van de verdachte niet. Het verweer ‘vindt zijn weerlegging
in de gemotiveerde bewezenverklaring’, zegt de Hoge Raad dan. Zogenaamde
Meer-en-Vaart situaties (genoemd naar het Meer-en-Vaart-arrest, HR 1 februari
27. Zie ook Crombag (2006) en Crombags hoofdstuk over tunnelvisie in dit boek, hoofdstuk 20.

978

Reizen met mijn rechter.indb 97808-12-2009 16:28:27

F. Bex en B. Verheij
1972, NJ 1974, 450) vormen hierop een uitzondering: het kan gebeuren dat het
alternatieve verhaal niet met de bewijsmiddelen strijdig is (zoals in het zojuist
gegeven voorbeeld van elkaar tegensprekende verklaringen wel het geval is),maar alleen met het waargeachte verhaal.28 Dit kan gebeuren in het geval vanbewijsgaten. Voorbeeld: zowel de agent als de verdachte verklaren dat de verdachte op de plaats van het delict aanwezig was. Als nu het verweer volgt dat deverdachte toevallig op de plaats delict was, is dat niet strijdig met de verklaring
van de agent, maar wel met het verhaal uit de tenlastelegging dat de verdachte
diefstal pleegde. Er zal nu expliciet ingegaan moeten worden of de verdachte
er toevallig was of diefstal pleegde. Dit kan door extra bewijs voor een der verhalen aan te voeren, maar ook door te betogen dat een van de twee verhalensimpelweg plausibeler is omdat het beter voldoet aan onze verwachtingen overmenselijk handelen.
In welke gevallen een expliciete, inhoudelijke overweging nodig is hangt –naar onze mening – af van de situatie. Als vuistregel kan gelden: hoe plausibeler
en beter onderbouwd een verhaal, hoe inhoudelijker en sterker de weerlegging
moet zijn. Dit geldt vinden wij niet alleen in Meer-en-Vaart-situaties, maar voor
alle aangevoerde alternatieve feitencomplexen. Als een dergelijk alternatief heel
ongeloofwaardig is kan dat worden vermeld, liefst zo concreet mogelijk (‘Vanhet bestaan van een samenzwering van de staat tegen verdachte is niets gebleken
dan de verklaring van de verdachte zelf’). Maar als een alternatief verhaal op
zichzelf plausibel is of zelfs behoorlijk goede steun vindt in bewijsmiddelen, dan
is het al snel weinig overtuigend als wordt volstaan met een enkele verwijzing
naar het bewezenverklaarde. Feit blijft echter dat de rechter ook regelmatig tussen min of meer gelijkwaardige verhalen zal moeten kiezen. Hij kan dan soms
niet veel verder gaan dan zijn overtuiging vermelden dat hij de agent gelooft
en de verdachte niet; maar als er voor die overtuiging een meer inhoudelijke
redengeving mogelijk is (bijvoorbeeld de gebleken leugenachtigheid van de verdachte) dan moet die zeker worden vermeld.
Valkuil 5 kan als volgt worden samengevat:
5. Gebrekkige aandacht voor alternatieve feitencomplexen (tunnelvisie)a. Gebrekkige zoektocht naar alternatieve verhalen (speelt extra sterk bij de onderzoeksfase, maar is ook bij het onderzoek ter terechtzitting en vaststellenvan een oordeel relevant).
b. Gebrekkige weerlegging van alternatieve verhalen.
Ook in de zaak Nadia speelde een alternatief verhaal. In dit geval kwam Pascal
zelf met een alternatief verhaal, namelijk dat hij aan geheugenverlies leed enzich niets meer van de bewuste dag, 1 oktober 2002, kan herinneren. Vervolgens is hij, weliswaar door onbekende personen en met onbekende redenen,
naar Polen ontvoerd. Nu is dit nauwelijks een verhaal te noemen, maar dit hoeft
ook niet: de weerlegging van het verhaal van het openbaar ministerie hoeft niet
per se de vorm van een uitgewerkt verhaal te zijn, maar kan ook bestaan uit desimpele mededeling (ondersteund door bewijs) dat verdachte op een andere
plaats was dan waar het misdrijf zich afspeelde. Het kan de verdachte echter
28. Corstens (2008).

979

Reizen met mijn rechter.indb 979

08-12-2009 16:28:27

50 Het onderbouwen van een feitelijk oordeel in een strafzaak
wel helpen als hij tegenover een plausibel en goed onderbouwd verhaal zoals
dat van het openbaar ministerie in deze moordzaak een eigen plausibel en met
bewijs ondersteund verhaal zet. In dit geval is Pascal’s tegenwerping duidelijk
geen plausibel verhaal. Zo missen er verschillende elementen, zoals de identiteit
en de motieven van de ontvoerders (later zou Pascal toegeven dat hij niet ontvoerd was maar gevlucht omdat hij bang was dat hem de moord ‘in de schoenen
geschoven zou worden’). Met zijn mededeling dat hij aan geheugenverlies lijdt
ontkent Pascal niet direct het verhaal van de rechtbank; hij kan nog steeds Nadia vermoord hebben maar er verder niets vanaf weten. Ter terechtzitting komt
er verder bewijs naar boven dat Pascal’s beweringen over geheugenverlies ontkracht. Pascal verklaart dan namelijk te weten dat hij Nadia niet heeft vermoord
en ten tijde van de moord niet heeft gedronken en geen wapens in bezit had.
Als hij werkelijk aan geheugenverlies zou lijden, zou hij deze details toch zeker
ook zijn vergeten. De rechtbank gaat in haar arrest nog expliciet in op Pascal’stegenwerping, door te stellen dat het vreemd is dat Pascal zich nooit medischheeft laten onderzoeken voor het vermeende geheugenverlies. Op deze manieromzeilt de rechtbank dus in dit geval valkuil 5b.
Tot slot nog een algemene valkuil: conflicterende redenen moeten tegenelkaar worden afgewogen. We hebben hiervan al voorbeelden gezien: de politieagent en de verdachte verklaren het tegenovergestelde over de aanwezigheid
van de verdachte op de plaats delict. Beide verklaringen leveren een reden op,
de een voor de aanwezigheid van de verdachte ter plaatse, de andere ertegen.
Als de afweging op expliciete gronden gemaakt kan worden dan moet dat gebeuren. Hoe sterker en relevanter de redenen, hoe belangrijker die afweging
wordt. Conflicterende redenen zijn er niet alleen op het niveau van losse feiten
zoals in dit voorbeeld, maar ook op het niveau van clusters van feiten, zoals het
feitencomplex dat een verhaal vormt. Er kunnen bijvoorbeeld zowel redenen
voor het geloven van een verhaal zijn als ertegen. Er kan ook bijvoorbeeld bewijs
zijn voor belangrijke onderdelen uit het verhaal, terwijl tegelijkertijd het verhaal
als zodanig nogal gezocht overkomt. De afweging bestaat er dan uit of het onwaarschijnlijke verhaal voldoende bewezen is. Daar moet expliciet op in worden
gegaan.
Valkuil 6 is daarmee zo samen te vatten:
6. Ontbrekende afweging
Onvoldoende concretisering van de afwegingen die gemaakt zijn bij strijdige informatie (zowel op het niveau van losse feiten als op dat van feitencomplexen).
In de Nadia-zaak zijn voor zover wij kunnen nagaan op basis van vonnis en arrest
op verhaalsniveau geen moeilijke afwegingen nodig geweest. Het ‘verhaal’ van
Pascal was zo weinig plausibel en zo slecht onderbouwd dat op zichzelf al kon
worden weerlegd, zelfs zonder het af te wegen tegen het overtuigende en goed
met bewijs gesteunde verhaal van justitie. Als voorbeeld van een afweging bij
individuele feiten kan gewezen worden op de manier waarop de geurproef een
rol speelde bij het vaststellen van de omstandigheden van Pascal’s vlucht. Op
zichzelf zou die wellicht niet als voldoende zijn opgevat, maar in samenhang met
de andere bewijsmiddelen (getuigenverklaring, afgeluisterd telefoongesprek,

980

Reizen met mijn rechter.indb 980

08-12-2009 16:28:27

F. Bex en B. Verheij
bloedsporen) hielp die toch bij de onderbouwing van dit deel van het relaas van
het openbaar ministerie.
Argumenten en verhalen als communicerende vaten
In het bovenstaande hebben we 6 valkuilen de revue laten passeren vanuit een
gemengd argumentatief-narratief perspectief op het onderbouwd vaststellen wat
er gebeurd is in een strafzaak. De vraag kan rijzen of een dergelijke hybrideaanpak de goede weg is en niet juist verwarring sticht. Zou een eenzijdig perspectief (helemaal argumentatief of helemaal narratief) niet verhelderenderzijn? Ons standpunt is genuanceerd. Het is waar dat een hybride systematiek
minder geordend oogt. Het is zelfs zo dat hetzelfde probleem soms zowel argumentatief als narratief kan worden bezien. Het onderscheid is bovendien niet
altijd helemaal duidelijk.29 Gaat het bijvoorbeeld bij het tegen elkaar afwegenvan twee verklaringen om twee redenen relevant voor een los feit, of gaat het
om twee, heel korte, verhalen die tegen elkaar worden afgezet? Daartegenoverstaat dat het onderscheid ook duidelijk kan zijn. Soms beschouwt de rechter
een los feit, bijvoorbeeld het tijdstip waarop de verdachte ergens was, en de bewijsmiddelen ervoor, mogelijk de loggegevens van de mobieletelefonieprovider
van de verdachte waaruit blijkt dat de verdachte (althans zijn telefoon) zich inde betreffende omgeving bevond. Maar de rechter kijkt niet alleen naar losse
feiten; ze worden ook in hun verhaalsamenhang bekeken, bijvoorbeeld als bewijsgaten worden gedicht. Wij denken daarom dat een gemengd argumentatiefnarratief perspectief in de praktijk het beste werkt. Sommige onderdelen van deonderbouwing vinden hun meest natuurlijke uitwerking in een vorm met meerargumentatieve nadruk, andere varen wel bij een narratieve afhandeling. Dat
de beide perspectieven daarbij tot op zekere hoogte als communicerende vaten
met elkaar in contact staan doet daaraan niets af.
Conclusie
We hebben de hierboven beschreven valkuilen zo proberen te presenteren dat
ze een handvat bieden voor het beoordelen en verbeteren van een eigen of
andermans onderbouwing van een feitelijk relaas in een strafzaak. Ze zijn dan
ook op te vatten als methodes of heuristieken voor het bepalen en bekritiseren van de kwaliteit van een onderbouwd feitelijk oordeel.30 Als men immers ineen betoog alle valkuilen heeft vermeden,31 dan betekent dat dat het oordeel ergoed voor staat. De pretentie die aan het lijstje ten grondslag ligt, is dat een valkuilvermijdend oordeel over de feiten een goed oordeel is. In onze lijst komen
29. Verheij (2000) laat bijvoorbeeld zien dat de narratieve theorie van Crombag, Van Koppen en Wagenaar duidelijke elementen van een argumentatieve benadering bevat. Ook Anderson, Schumen Twining besteden aandacht aan verhalen door de communicatieve rol ervan te benadrukken.
30. Dit in tegenstelling tot harde eisen waaraan een betoog moet voldoen zoals de universal rules ofevidence zoals geformuleerd door Wagenaar, Van Koppen & Crombag (1993), p. 231 e.v.
31. Althans: het kan niet meer aannemelijk gemaakt worden dat er in een valkuil getrapt is. Dit‘open einde’-karakter van het beoordelen van een betoog hangt samen met een perspectief op
argumentatie waarin de dialoogcontext en de mogelijkheid van weerlegging centraal staan.

981

Reizen met mijn rechter.indb 981

08-12-2009 16:28:27

50 Het onderbouwen van een feitelijk oordeel in een strafzaak
argumentatieve en narratieve elementen in samenhang voor. Wij hangen dan
ook een gemengd argumentatief-narratief perspectief aan in tegenstelling tot
de in de literatuur aangehangen perspectieven die ofwel een argumentatieve
aanpak benadrukken (zie vooral Anderson, Schum en Twining) ofwel de narratieve elementen op de voorgrond plaatsen (zoals in de theorie van verhaal enverankering van Crombag, Van Koppen en Wagenaar).
Zoals dat bij heuristieken gaat bieden ze wel een hulpmiddel, maar zijn zegeen wondermiddel. Er is namelijk geen absolute, objectieve maatstaf die kan
vertellen of een valkuil in een concreet geval is vermeden. Het is mogelijk van
mening te verschillen over de vraag of een valkuil is vermeden. Dat hoort bij deaard van de problematiek. Er is nu eenmaal geen feilloze toegang tot de feiten;
maar omdat een feitelijk oordeel een essentieel onderdeel van een strafrechtelijke beslissing uitmaakt, moeten de feiten wel zo goed en zo kwaad als dat gaat
vastgesteld worden. Het geboden lijstje valkuilen kan behulpzaam zijn bij het zo
goed mogelijk onderbouwen van een feitelijk oordeel.

982

Reizen met mijn rechter.indb 982

08-12-2009 16:28:27

Literatuur
Anderson, T.J., D.A. Schum & W.L. Twining. (2005). Analysis of evidence (2nd ed.). Cambridge:
Cambridge University Press.
Bennett, W.L. & M.S. Feldman. (1981). Reconstructing reality in the courtroom: Justice andjudgement in American culture. New Brunswick, NJ: Rutgers University Press.
Bex, F.J., S.W. Van den Braak, H. Van Oostendorp, H. Prakken, B. Verheij & G. Vreeswijk. (2007).
Sense-making software for crime investigation: How to combine stories and arguments? Law,
Probability and Risk, 6, 145-168.
Bex, F.J., H. Prakken & B. Verheij. (2007). Formalising argumentative story-based analysis ofevidence. The 11th International Conference on Artificial Intelligence and Law. Proceedings of theConference, 1-10. New York (New York): ACM.
Broeders, A.P.A. (2003). Op zoek naar de bron: Over de grondslagen van de criminalistiek en dewaardering van het forensisch bewijs. Deventer: Kluwer (diss. Leiden).
Corstens, G.J.M. (2008). Het Nederlandse strafprocesrecht (6e ed.). Deventer: Kluwer.
Crombag, H.F.M. (2006). Over tunnelvisie. Trema, 29, 273-279.
Crombag, H.F.M., P.J. Van Koppen & W.A. Wagenaar. (1994). Dubieuze zaken: De psychologie vanstrafrechtelijk bewijs. Amsterdam: Contact (2e herziene druk).
Van Koppen, P.J. & H. Elffers. (2006). De mythe van het DNA-bewijs. Advocatenblad, 86, 607-618.
Van Lent, L. (2008). Externe openbaarheid in het strafproces. Den Haag: Boom (diss. Utrecht).
Nijboer, J.F. (2000). Strafrechtelijk bewijsrecht (4e ed.). Nijmegen: Ars Aequi.
Nijboer, J.F. & A. Sennef. (1999). Justification. In: M. Malsch & J.F. Nijboer (red.), Complex cases:
Perspectives on the Netherlands criminal justice system (pp. 11-26). Amsterdam: Thela Thesis.
Pennington, N. & R. Hastie. (1993). Reasoning in explanation-based decision making. Cognition, 49,
123-163.
Toulmin, S.E. (1958). The uses of argument. Cambridge: Cambridge University Press.
Twining, W.L. (1999). Necessary but dangerous? Generalizations and narratives in argumentation
about 'facts in criminal process'. In: M. Malsch & J.F. Nijboer (red.), Complex cases: Perspectives on
the Netherlands criminal justice system (pp. 69-98). Amsterdam: Thela Thesis.
Twining, W.L. (2007). Rethinking evidence: Exploratory essays (2nd ed.). Cambridge: Cambridge
University Press.
Verheij, B. (2000). Dialectical argumentation as a heuristic for courtroom decision making. In: P.J.
van Koppen & N.H.M. Roos (red.), Rationality, information and progress in law and psychology(Liber amicorum Hans F.M. Crombag) (pp. 203-226). Maastricht: Maastricht University Press.
Verheij, B. & F.J. Bex. (2009). Accepting the truth of a story about the facts of a criminal case. In: H.
Kaptein & H. Prakken & B. Verheij (red.), Legal evidence and proof: Statistics, stories, logic (pp.161- 194). Aldershot: Ashgate.
Wagenaar, W.A., P.J. Van Koppen & H.F.M. Crombag. (1993). Anchored narratives: The psychology
of criminal evidence. London: Harvester Wheatsheaf.
Walton, D.N. (1996). Argument schemes for presumptive reasoning. Mahwah, NJ: Erlbaum.
Wigmore, J.H. (1931). The principles of judicial proof or the process of proof as given by logic,
psychology, and general experience, and illustrated in judicial trials (2nd ed.). Boston: Little, Brown.