สารบัญ

คานากัมมันตรังสีและโรงไฟฟ้านิวเคลียร์
・โรงไฟฟ้าปรมาณู หรือโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ คืออะไร
・เกิดอะไรขึน้ กับโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ ท่ ฟี ุคุชิมะ
หลังจากเกิดแผ่ นดินไหวและสึนามิเมื่อวันที่ 11 มีนาคม 2554
・ผลที่ตามมาจากอุบตั ิเหตุโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ ฟุคุชิมะ ไดอิจิ
・หน่ วยวัดปริมาณของรังสี
・เครื่องมือที่ใช้ ในการวัดรังสี
・เราจะรู้ได้ อย่ างไรว่ าบริเวณที่เราอาศัยอยู่มีปริมาณรังสีมากน้ อยเพียงใด
・เมื่อรับรังสีจะมีผลอย่ างไรต่ อสุขภาพ
・รับรังสีมากแค่ ไหนจึงจะเป็ นอันตรายและจะป้องกันได้ อย่ างไร・ความปลอดภัยเกี่ยวกับอาหารและนา้ ดื่ม

หน้ า
4
6
8
12
14
15
17
21
22
27

แผ่ นดินไหวและสึนามิ
・กลไกการเกิดแผ่ นดินไหว
・ระบบเตือนภัยแผ่ นดินไหวล่ วงหน้ า
-1-

30
31

หน้ า
・ขนาดแผ่ นดินไหว
・ความเข้ มของแผ่ นดินไหว
・ความแตกต่ างระหว่ างขนาดแผ่ นดินไหว (แมกนิจูดหรือริกเตอร์ )กับความเข้ มของแผ่ นดินไหว (ชินโดะ)・บริเวณที่เกิดแผ่ นดินไหวที่สาคัญในญี่ปนุ่
・แผ่ นดินไหวใหญ่ ในอดีตของประเทศญี่ปุ่น รอบการเกิด
และโอกาสเกิดในอนาคต
・การเตรียมตัวเพื่อลดความเสียหายจากแผ่ นดินไหว(ก่ อนเกิด ขณะเกิด หลังเกิด)・กลไกการเกิดสึนามิ
・สึนามินัน้ ไม่ ได้ เกิดจากปรากฏการณ์ นา้ ลดก่ อนเสมอไป
・ความเร็วของสึนามิ ทาไมสึนามิถงึ สูงขึน้ เมื่อเข้ าใกล้ ฝ่ ั ง・ลักษณะภูมิประเทศแบบใดที่ทาให้ สึนามิมขี นาดใหญ่ ขนึ ้・ความแตกต่ างระหว่ างสึนามิกับคลื่นลม
・การเตือนภัยสึนามิของสานักงานอุตุนิมยมวิทยาประเทศญี่ปุ่น
・การเตรียมตัวเพื่อลดความเสียหายจากสึนามิ(ก่ อนเกิด ขณะเกิด หลังเกิด)

-2-

33
34
36
37
39
40
42
46
48
49
51
53
55

หน้ า

ภาพแสดงปริมาณกัมมันตรังสีท่ ไี ด้ รับในชีวิตประจาวัน

57

คาถามเกี่ยวกับผลกระทบของกัมมันตภาพรังสีต่ออาหาร

58การดูแลจิตใจในภาวะภัยพิบัติ

60ประวัตผิ ้ ูเขียน

63・กัมมันตรังสีและโรงไฟฟ้านิวเคลียร์
รศ. ภก. ดร. ชุมพล ธีรลดานนท์
・แผ่ นดินไหวและสึนามิ
รศ. ดร. อนวัช สรรพศรี
・การดูแลจิตใจในภาวะภัยพิบัติ
พญ. สลักจิต ธีระนุกูล

เอกสารอ้ างอิง

65

-3-

คานา
จากเหตุการณ์แผ่นดินไหวอย่างรุนแรงในเขตตะวันออกของญี่ปนเมืุ่ ่อวันที่ 11 มีนาคม 2554 ที่ผา่ นมาทาให้ เกิดสึนามิ และปั ญหาการรั่วไหลของ
กัมมันตรังสีจากโรงงานไฟฟ้ านิวเคลียร์ ที่จงั หวัดฟุคชุ ิมะ สร้ างความเสียหายอย่าง
รุนแรงทังชี้ วิตและทรัพย์สนิ ก่อให้ เกิดความตื่นตระหนกให้ กบั ผู้คนที่ญี่ปนุ่ รวมถึง
คนไทยจานวนหลายหมื่นคนที่พานักอาศัยอยูใ่ นประเทศญี่ปนุ่
การขาดความรู้และความเข้ าใจและความรู้เกี่ยวกับสิง่ ที่เกิดขึ ้น รวมถึง
การรับข้ อมูลที่คลาดเคลือ่ น โดยเฉพาะปั ญหาเรื่ องกัมมันตรังสีซงึ่ เป็ นเรื่ องที่คนไทย
ส่วนใหญ่ยงั ไม่คอ่ ยมีความรู้ความเข้ าใจยิ่งก่อให้ เกิดความตระหนกมากยิ่งขึ ้นเนื่องจากปั ญหานี ้มีผลกระทบโดยตรงต่อการใช้ ชีวิตประจาวัน ทังต่้ อตนเองและสมาชิกในครอบครัว เช่น การปนเปื อ้ นในน ้า อาหาร อากาศ และโดยที่ปั ญหานี ้อาจจะใช้ เวลานานในการที่จะให้ สภาพกลับคืนเหมือนเดิม จึงมีความ
จาเป็ นทีค่ นไทยที่อาศัยอยูใ่ นญี่ปนจะต้
ุ่องเข้ าใจเรื่ องนี ้อย่างถ่องแท้ และเรี ยนรู้
เพื่อให้ สามารถเลือกรับข้ อมูลข่าวสารและตรวจสอบข้ อเท็จจริ งทีเ่ กิดขึ ้น เพื่อนาไปเป็ นหลักในการตัดสินใจและการดาเนินชีวติ ในญี่ปนตุ่่ อไปด้ วยเห็นความสาคัญและความจาเป็ นนี ้ เครื อข่ายคนไทยในญี่ปนุ่
จึงจัดพิมพ์หนังสือคูม่ ือความรู้เกี่ยวกับกัมมันตภาพรังสีให้ ความรู้แก่คนไทยใน
ญี่ปนเกีุ่ ่ยวกับเหตุการณ์ที่เกิดขึ ้น รวมถึงให้ ความรู้เรื่ องสารกัมมันตภาพรังสี
การเตรี ยมตัวรับภัยพิบตั ิ และข้ อมูลที่จะเป็ นประโยชน์อื่น ๆ ซึง่ ในการนี ้-4-ทางเครื อข่ายฯ ขอขอบพระคุณ ฯพณฯ เอกอัครราชทูตไทยประจากรุงโตเกียว
นายวีระศักดิ์ ฟูตระกูล ที่เห็นถึงความสาคัญในเรื่ องนี ้และได้ จดั สรรงบประมาณ
จากกระทรวงการต่างประเทศ เพือ่ จัดทาหนังสือให้ ความรู้เรื่ องกัมมันตรังสีนี ้ขอขอบคุณ รศ. ภก. ดร. ชุมพล ธีรลดานนท์ อาจารย์ประจาคณะแพทยศาสตร์
มหาวิทยาลัยเมืองโยโกฮามา และ รศ. ดร.อนวัช สรรพศรี อาจารย์ประจา
สถาบันวิจยั วิทยาศาสตร์ ภยั พิบตั นิ านาชาติ มหาวิทยาลัยโทโฮคุ จังหวัดมิยากิ
สาหรับบทความเกี่ยวกับสารกัมมันตภาพรังสีและเรื่ องแผ่นดินไหวสึนามิ และ
พญ. สลักจิต ธีระนุกลู นายแพทย์ชานาญการ รพ. จิตเวชนครราชสีมาราชนคริ นทร์จังหวัดนครราชสีมา สาหรับบทความเรื่ องการดูแลจิตใจในภาวะพิบตั ิ และเจ้ าหน้ าที่ฝ่ายกงสุล สถานเอกอัครราชทูต ณ กรุงโตเกียว ทุกท่าน สาหรับความ
ร่วมมือในการจัดทาและการประสานงานการพิมพ์ในครัง้ นี ้การจัดทาคูม่ ือนี ้ พยายามให้ สนั ้ เข้ าใจง่าย ดังนัน้ เนื ้อหาอาจจะไม่
ครอบคลุมและลึกมากนัก แต่อย่างไรก็ตามหวังใจเป็ นอย่างยิง่ ว่า จะเป็ นประโยชน์ให้ ความรู้แก่คนไทยในญี่ปนในการใช้
ุ่ชีวติ อย่างมีความสุขในญี่ปนตุ่่ อไป

เครื อข่ายคนไทยในญี่ปนุ่

-5-กัมมันตรังสีและโรงไฟฟ้านิวเคลียร์
โรงไฟฟ้าปรมาณู หรื อ โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ คืออะไร
โรงไฟฟ้ านิวเคลียร์ คือโรงงานผลิตกระแสไฟฟ้ าที่ใช้ เชื ้อเพลิงนิวเคลียร์เป็ นวัตถุดิบให้ พลังงานความร้ อน และนาไปผ่านกระบวนการผลิตเพื่อเปลีย่ นเป็ นกระแสไฟฟ้ าปั จจุบนั ประเทศญี่ปนมีุ่ โรงไฟฟ้ านิวเคลียร์ อยูท่ งหมดั้
17 แห่งมีเตา
ปฏิกรณ์นิวเคลียร์ รวมทังสิ้ ้น 54 เตา (ภาพที่ 1) แต่ใช้ ผลิตกระแสไฟฟ้ าเพียง
บางส่วน

ภาพที่ 1 ทีต่ ั้งของโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ ทั้ง 17 แห่ งในประเทศญี่ปุ่น (ตัวเลขในวงเล็บแสดง
จานวนเตาปฏิกรณ์ นิวเคลียร์ ภายในโรงไฟฟ้านั้น ๆ)แผ่นดินไหวขนาด 9.0 ริ กเตอร์ ทเี่ กิดขึ ้นเมื่อวันที่ 11 มีนาคม 2554 ซึง่ มี-6-ศูนย์กลางแผ่นดินไหวอยูน่ อกชายฝั่ งห่างจากเมืองเซนไดจังหวัดมิยากิออกไปทาง
ตะวันออก ตามมาด้ วยคลืน่ ยักษ์ สนึ ามิและอาฟเตอร์ ช็อกอีกหลายระลอกนันสร้้ างความเสียหายให้ กบั โรงไฟฟ้ าที่ตงอยูั ้ ใ่ นเขตโทโฮคุ (ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ)ทังหมด
้
4 แห่งคือ โรงไฟฟ้ านิวเคลียร์ โอนากาวะ (Onagawa) ฟุคชุ ิมะ ไดอิจิ
(Fukushima Daiichi) ฟุคชุ ิมะ ไดนิ (Fukushima Daini) และ โทไก (Tokai) แต่ที่ได้ รับความเสียหายจนกลายเป็ นอุบตั ิเหตุนวิ เคลียร์ คือโรงไฟฟ้ าฟุคชุ ิมะ ไดอิจิ ในจังหวัดฟุคชุ ิมะโรงไฟฟ้ าฟุคชุ ิมะ ไดอิจิ เป็ นหนึง่ ในโรงไฟฟ้ าพลังนิวเคลียร์ ที่อยูใ่ นความ
ดูแลรับผิดชอบของบริษัทการไฟฟ้ าโตเกียว (เทปโก้ ) Tokyo Electric Power
Company (TEPCO) ที่ได้ รับสัมปทานผลิตกระแสไฟฟ้ าในเขตตะวันออกของ
ประเทศญี่ปนุ่ โรงไฟฟ้ าฟุคชุ ิมะ ไดอิจิมีเตาปฏิกรณ์นวิ เคลียร์ ทงหมด
ั้
6 เตา สร้ างไว้ ในอาคารแยกกันจานวน 6 หลังเตาปฏิกรณ์นวิ เคลียร์ ของโรงไฟฟ้ าฟุคชุ ิมะ ไดอิจิ เป็ นเตาปฏิกรณ์น ้าเดือด (Boiling Water Reactor) รุ่นแรกที่สร้ างในประเทศญี่ปนโดยใช้
ุ่พลังงานไอน ้าซึง่ ได้ จากการต้ มน ้าในหม้ อความดันสูงไปหมุนกังหันของเครื่องผลิตกระแส
ไฟฟ้า ความร้ อนที่ใช้ ต้มน ้านันได้้ มาจากปฏิกิริยานิวเคลียร์ ภายในเตาปฏิกรณ์ที่ตดิ
ตังอยู้ ด่ ้ านล่างของหม้ อความดันสูง (ภาพที่ 2) หลังจากที่ไอน ้าผ่านเครื่ องผลิต
กระแสไฟฟ้ าแล้ วจะถูกควบแน่นด้ วยระบบหล่อความเย็นกลายเป็ นของเหลวนา
กลับมาใช้ ใหม่หมุนเวียนเป็ นวงจร

-7-ภาพที่ 2 โครงสร้ างภายในอาคารโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ ฟุคุชิมะ ไดอิจิ (ภาพดัดแปลง
จาก www.asahi-net.or.jp)เกิดอะไรขึน้ กับโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ ท่ ฟี ุคุชิมะ
หลังจากเกิดแผ่ นดินไหวและสึนามิ เมื่อวันที่ 11 มีนาคม 2554
แผ่นดินไหวที่เกิดขึ ้นเมื่อวันที่ 11 มีนาคม 2554 มีลกั ษณะจาเพาะซึง่เป็ นปรากฏการณ์ที่ไม่ได้ เกิดขึ ้นบ่อยครัง้ นัก กล่าวคือนักธรณีวิทยาส่วนใหญ่
เชื่อว่าแผ่นดินไหวครัง้ นี ้เกิดจากแผ่นเปลือกโลกที่เรี ยกกันว่า ”แผ่นแปซิฟิก”(ในมหาสมุทรแปซิฟิก) เคลือ่ นตัวแทรกลงไปใต้ แผ่นเปลือกโลกอีกแผ่นหนึง่
ทางซ้ ายทีช่ ื่อว่า “แผ่นฮอนชูเหนือ” ซึง่ รอยต่อของเปลือกโลกทัง้ 2 แผ่น เป็ นแนวยาวเกือบขนานชายฝั่ งในภาคตะวันออกของญี่ปนุ่ การเคลือ่ นตัวของแผ่นเปลือก
โลกในลักษณะนี ้จะทาให้ เปลือกโลกแผ่นบนถูกดึงลงมาก่อให้ เกิดแรงเค้ นสะสมที่
-8-รอยต่อระหว่างแผ่นเปลือกโลกทังสองใต้
้มหาสมุทรแปซิฟิก ซึง่ ทาให้ เกิดแผ่นดิน
ไหวและปลดปล่อยพลังงานมหาศาลนันออกมาจากจุ
้ดกาเนิด
สานักงานอุตนุ ิยมวิทยาของญี่ปนอธิุ่ บายลักษณะจาเพาะของ
แผ่นดินไหวครัง้ นี ้ไว้ วา่ มีการไหวจากแนวรอยเปลือกโลกต่อ 3 ช่วงเกิดเป็ นแนวแผ่นดินไหวซึง่ มีความยาวตังแต่้ เหนือจรดใต้ ระยะทาง 500-600 กิโลเมตรและกว้ าง 200-250 กิโลเมตร (ภาพที่ 3) จากกลไกการเกิดแผ่นดินไหวดังกล่าว
เปลือกโลกแผ่นบนถูกดึงลงให้ ต่าลงไปหลายเมตรส่งผลให้ ผิวน ้าทะเลลดตามซึง่
ก่อให้ เกิดสึนามิขนาดยักษ์

250 กิโลเมตร

X

600 กิโลเมตร

ภาพที่ 3-9-ในขณะเกิดแผ่นดินไหว เครื่ องปฏิกรณ์ที่ 1-3 ของโรงไฟฟ้ านิวเคลียร์
ฟุคชุ ิมะ ไดอิจิ ซึง่ กาลังผลิตกระแสไฟฟ้ าอยูน่ นถูั ้ กระบบคอมพิวเตอร์ รักษาความ
ปลอดภัยระงับการทางานลงโดยอัตโนมัติและสามารถหยุดปฏิกิริยานิวเคลียร์ ตงั ้ต้ นภายในแกนกลางของเครื่ องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ ไว้ ได้ แต่ยงั มีความร้ อนที่เป็ นผลพวงจากปฏิกิริยาฟิ ชชัน่ ซึง่ สลายตัวอย่างต่อเนื่องแบบลูกโซ่ พร้ อมกันนันระบบ
้รักษาความเย็นฉุกเฉิน (ECCS) ได้ เริ่ มทางานเพื่อรักษาอุณหภูมิภายในเตา
ปฏิกรณ์ไว้
อีกประมาณ 1 ชัว่ โมงหลังจากนัน้ คลืน่ สึนามิขนาดใหญ่ที่โถมเข้ าโรงไฟฟ้ าทาให้ เครื่ องยนต์ของ ECCS ได้ รับความเสียหายส่งผลให้ ระบบรักษา
ความเย็นฉุกเฉินสารองเริ่ มทางานแทน มีรายงานว่าอุณหภูมิภายในหม้ อทนความ
ดันสูงของเครื่ องปฏิกรณ์ได้ เริ่ มสูงขึ ้นเจ้ าหน้ าที่ของบริษัทเทปโก้ พยายามลดความดันที่เพิม่ ขึ ้นภายในเตา
ปฏิกรณ์นิวเคลียร์ ซงึ่ เป็ นผลมาจากความร้ อนสะสมโดยการปล่อยก๊ าซไฮโดรเจนซึง่
เกิดจากปฏิกิริยาของไอน ้ากับโลหะเซอร์ โคเนียมที่หอ่ หุ้มแกนกลางของแท่งเชื ้อเพลิงนิวเคลียร์ก๊ าซไฮโดรเจน (เป็ นก๊ าซทีม่ ีน ้าหนักเบาที่สดุ มีคณุ สมบัตติ ิดไฟได้ ) ลอยขึ ้นไปรวมตัวกันอยูด่ ้ านบนเพดานของอาคารในลักษณะเดียวกับการปล่อย
ลูกโป่ งสวรรค์ซงึ่ บรรจุก๊าซไฮโดรเจนไว้ เมื่อความเข้ มข้ นของก๊ าซไฮโดรเจนสูงเกิน
กว่า 5-6% จะระเบิดเองได้ และก็เกิดระเบิดขึ ้น โดยครัง้ แรกที่บริ เวณหลังคาของ
- 10 -

อาคารที่ 1 ของโรงไฟฟ้ าในวันที่ 12 มีนาคม 2554
จากนันเกิ้ ดเหตุการณ์คล้ ายกันทีอ่ าคาร 3 ของโรงไฟฟ้ าในวันที่ 13มีนาคม 2554 ทังนี้ ้หม้ อทนความดันสูงและเตาปฏิกรณ์นวิ เคลียร์ ที่ 1 และ 3 ไม่ได้
เกิดการระเบิดและยังอยูใ่ นสภาพที่สมบูรณ์ กระนันก็้ ตาม ต่อมาพบรอยร้ าวที่
อาคาร 2 ซึง่ คาดว่าเกิดขึ ้นจากแรงระเบิดก่อนหน้ าทังสองครั
้ง้ในอาคาร 4 มีบอ่ เก็บรักษาแท่งเชื ้อเพลิงปฏิกรณ์นิวเคลียร์ ทใี่ ช้ หมดแล้ วจานวน 783 แท่งและที่ยงั ใช้ ไม่หมดจานวน 548 แท่ง เมื่อระบบรักษาความ
เย็นล้ มเหลวได้ สง่ ผลให้ ระดับน ้าในบ่อเก็บแท่งเชื ้อเพลิงปฏิกรณ์นิวเคลียร์ ดงั กล่าว
ลดลง แต่เจ้ าหน้ าที่ของบริ ษัทเทปโก้ ใช้ รถดับเพลิงบรรจุน ้าทะเลผสมกรดบอริ กคันละ 10 ตัน สลับกันฉีดจากจุดที่อยูห่ า่ งจากอาคารราว 50 เมตร จนกระทัง่
ควบคุมอุณหภูมิไว้ ได้ จงึ ไม่มีการระเบิด
กระนันก็้ ตามภายหลังพบว่าแท้ จริ งแล้ วแท่งเชื ้อเพลิงนิวเคลียร์ ได้ เกิดการหลอมละลาย (Melt-down) ภายในเตาปฏิกรณ์ที่ 1-3 ของโรงไฟฟ้ านิวเคลียร์
ฟุคชุ ิมะ ไดอิจิ มากกว่าที่แถลงข่าวไว้ ในช่วงแรกแต่ไม่เป็ นอันตรายร้ ายแรง
เช่นเดียวกับอุบตั เิ หตุที่เกิดกับโรงไฟฟ้ านิวเคลียร์ เชอร์ โนบิล (Chernobyl) อดีตสหภาพโซเวียต (ปั จจุบนั อยูใ่ นประเทศยูเครน) เมื่อ 26 เมษายน 2529 (1986) ซึง่อุบตั ิเหตุครัง้ นันเกิ้ ดขึ ้นระหว่างการทดสอบการทางานของระบบหล่อความเย็นของ
ทีมงานวิศวกรที่ทางานล่าช้ าจนไม่สามารถหยุดการทางานเครื่ องปฏิกรณ์ได้ เป็ นเหตุให้ ปฏิกิริยาฟิ ชชัน่ ดาเนินไปจนกระทัง่ แกนกลางของเตาปฏิกรณ์ระเบิด นาไปสู่
ภาวะหลอมละลายทังหมด
้ส่งผลให้ มีกมั มันตภาพรังสีรั่วไหลสูส่ ิ่งแวดล้ อมกระจาย
- 11 -

ไปไกลกว่า 3,000 กิโลเมตรครอบคลุมหลายประเทศในยุโรปซึง่ เป็ นอุบตั ิเหตุ
นิวเคลียร์ ที่ร้ายแรงที่สดุ ของมนุษยชาติ
อย่างไรก็ตาม เหตุการณ์แผ่นดินไหวรุนแรงระดับ 8.5 ริ กเตอร์ ขึ ้นไปไม่ได้ เกิดขึ ้นเป็ นปกติ ดังนัน้ คลืน่ สึนามิขนาดยักษ์ ที่สงู กว่า 15 เมตรจึงไม่ได้ เกิดขึ ้นบ่อยๆ ประกอบกับมาตรการรักษากฎความปลอดภัยและระเบียบวินยั ของเจ้ าหน้ าที่ที่ปฏิบตั ิงานในโรงไฟฟ้ านิวเคลียร์ อย่างเข้ มงวด รวมถึงบทเรี ยนจากภัย
ธรรมชาติครัง้ นี ้แล้ วเชื่อว่าอุบตั ิเหตุนิวเคลียร์ เช่นนี ้คงไม่เกิดกับโรงไฟฟ้ านิวเคลียร์
แห่งอื่นๆ ในประเทศญี่ปนไดุ้่ งา่ ยนักผลที่ตามมาจากอุบัตเิ หตุโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ ฟุคุชิมะ ไดอิจิ
ผลพวงจากการระเบิดของอาคารโรงไฟฟ้ านิวเคลียร์ ฟคุ ชุ ิมะ ไดอิจิ
พบว่ามีกมั มันตรังสีปนเปื อ้ นสูส่ งิ่ แวดล้ อมในระดับหนึง่ เพื่อความปลอดภัยต่อ
สุขภาพในระยะยาว รัฐบาลญี่ปนประกาศอพยพประชาชนที
ุ่่อาศัยอยูภ่ ายในรัศมี
30 กิโลเมตรรอบโรงไฟฟ้ านิวเคลียร์ ฟคุ ชุ ิมะ ไดอิจิ ออกนอกพื ้นทีใ่ นทันที ปั จจุบนั
สามารถควบคุมสถานการณ์ที่โรงไฟฟ้ านิวเคลียร์ แห่งนี ้ไว้ ได้ แล้ วซึง่ หมายความไม่
น่าจะมีรังสีรั่วไหลออกมาเพิ่มเติมอีก
กัมมันตรังสีที่กระจายพร้ อมการระเบิดของก๊ าซไฮโดรเจนซึง่ สะสมในบริ เวณตัวอาคารของโรงไฟฟ้ าดังกล่าวมีหลายชนิด แต่ที่มีปริ มาณมากที่สดุ 2 ชนิดคือ ไอโอดีน-131 และ ซีเซียม-137 ทังคู้ เ่ ป็ นสารกัมมันตรังสีทเี่ กิดจากปฏิกิริยาฟิ ชชัน่ ของแกนเชื ้อเพลิงนิวเคลียร์ ที่ใช้ ในโรงไฟฟ้ านิวเคลียร์ ซงึ่ มีการเฝ้ าระวัง
ติดตามปริ มาณกัมมันตรังสีทงั ้ 2 ชนิดนี ้ทังภายในและภายนอกเขตรั
้
ศมี 30- 12 -

กิโลเมตรรอบโรงไฟฟ้ าฯ อยูต่ ลอด 24 ชัว่ โมงไอโอดีน-131จะปลดปล่อยรังสีเบต้ าออกมาด้ วยค่าครึ่งชีวิต 8 วันในขณะที่ซเี ซียม-137 จะปลดปล่อยทังรั้ งสีเบต้ าและแกมม่าด้ วยค่าครึ่งชีวติ 30.17
ปีคาว่า “ค่าครึ่งชีวติ ” เป็ นการบ่งบอกคุณสมบัติทางเคมีฟิสกิ ส์ประการ
หนึง่ ของสารกัมมันตรังสีซงึ่ มีความสาคัญเพราะสารกัมมันตรังสีแต่ละชนิดจะแผ่
รังสีออกมาในช่วงระยะเวลาที่แตกต่างกัน
ค่าครึ่งชีวิตของสารกัมมันตรังสีหมายถึงช่วงระยะเวลาที่สาร
กัมมันตรังสีชนิดนันๆ้ ใช้ ในการสลายตัวเหลือครึ่งหนึง่ ของทีม่ ีอยูเ่ ดิม ยกตัวอย่าง
เช่น ถ้ ามีไอโอดีน-131 (ค่าครึ่งชีวติ 8 วัน) อยู่ 100 กรัมหมายความว่า ไอโอดีน131 จานวน 100 กรัมจะสลายตัวเหลือ 50 กรัม ภายในเวลา 8 วัน ส่วนที่เหลืออีก
ครึ่งหนึง่ (50 กรัม) นันจะสลายตั
้วหมดไปใช้ เวลาอีก 3 วัน ซึง่ จะเห็นว่าการ
สลายตัวของสารกัมมันตรังสีในช่วงครึ่งแรกใช้ เวลานานกว่าครึ่งหลังอยูป่ ระมาณ
2.7 เท่าตัว ดังนันนั้ กวิทยาศาสตร์ จึงให้ ความสาคัญต่อการสลายตัวในครึ่งแรก
มากกว่าโดยใช้ คาว่า “ค่าครึ่งชีวติ ” ของสารกัมมันตรังสี
ในทานองเดียวกันซีเซียม-137 มีคา่ ครึ่งชีวิต 30.17 ปี หมายความว่า
ซีเซียมจะสลายตัวเหลือครึ่งหนึง่ ใช้ เวลา 30.17 ปี ซึง่ ใช้ เวลานานกว่าการสลายตัว
ของไอโอดีน-131 มาก ด้ วยเหตุนี ้ซีเซียมจะค่อยๆ ปลดปล่อยรังสีเบต้ าและแกมมา
ออกมาได้ นาน- 13 -

รังสีเบต้ าเป็ นอนุภาคพลังงานสูงมีน ้าหนักเบาอาจผ่านเข้ าสูช่ นผิั ้ วหนังหรื ออาจมีโอกาสสูดหายใจเข้ าไปโดยตรงได้ ส่วนรังสีแกมมาซึง่ แพร่ออกมาใน
รูปแบบของคลืน่ แม่เหล็กไฟฟ้ าทีส่ ามารถทะลุผา่ นเนื ้อเยื่อได้ รังสีทงสองชนิ
ั้ดล้ วนมี
ผลกระทบต่อสุขภาพหากได้ รับรังสีตอ่ เนื่องเป็ นระยะเวลานาน ๆหน่ วยวัดปริมาณของรังสี
เมื่อได้ รับข่าวสารเกี่ยวกับปริ มาณรังสีแล้ วจะทราบได้ อย่างไรว่าปริ มาณรังสีมีมากน้ อยเพียงใดนัน้ ในเบื ้องต้ นเราควรทราบชื่อของหน่วยการวัดปริ มาณของ
รังสีการบอกปริ มาณสารกัมมันตภาพรังสีมีหลายหน่วยที่ใช้ กนั อยูใ่ นปั จจุบนั
เบ็กแรล (ภาษาอังกฤษ Becquerel, ภาษาญี่ปนุ่ ベクレル ตัวย่อBq) เป็ นหน่วยแสดงปริมาณการสลายตัวของสารกัมมันตรังสี 1 นิวเคลียสต่อ
วินาที ซึง่ บอกให้ ทราบว่ามีปริ มาณรังสีมากหรื อน้ อย มักใช้ แสดงปริ มาณรังสีที่พบ
ในขณะนัน้ เช่น ตรวจพบรังสีปริ มาณ 100 Bq ที่สวนสาธารณะแห่งหนึง่ปริ มาณรังสีที่ปนเปื อ้ นในสิง่ แวดล้ อม เช่นในอากาศ ในน ้า ในดิน จะใช้
หน่วยเป็ น “เบ็กแรล”เกรย์ (ภาษาอังกฤษ Grey, ภาษาญี่ปนุ่ グレイ ตัวย่อ Gy) เป็ นหน่วย
แสดงปริ มาณรังสีที่สารชนิดหนึง่ ดูดซับเข้ าไป มักใช้ ในกรณีที่ต้องการบอกปริ มาณรังสีที่มีอยูใ่ นวัตถุชนิดใดชนิดหนึง่ เช่น ผักกะหลา่ ปลี ปนเปื อ้ นรังสี 1 Gy หมายถึง
ในผักกะหลา่ ปลีมีรังสีปริ มาณ 1 Gy
- 14 -

ซีเบลท์ (ภาษาอังกฤษ Sievert, ภาษาญี่ปนุ่ シーベルト ตัวย่อ Sv
ตามปกติในภาษาไทยใช้ คาว่าซีเวิร์ตแต่เพื่อความใกล้ เคียงกับเสียงในภาษาญี่ปนุ่
ในเอกสารนี ้จึงใช้ คาว่า ซีเบลท์) เป็ นหน่วยที่แสดงปริมาณรังสีทมี่ ผี ลต่อร่างกาย
ค่าที่ใช้ บอ่ ย ๆ คือ มิลลิซเี บลท์ (mSv ) และไมโครซีเบลท์ (Sv)โดย 1 ซีเบลท์ (Sv) = 1,000มิลลิซีเบลท์
1 มิลลิซีเบลท์ mSv = 1,000 ไมโครซีเบลท์ (Sv)เครื่องมือที่ใช้ ในการวัดรังสี
เนื่องจากกัมมันตรังสีไม่สามารถมองเห็นด้ วยตาเปล่า ดังนันการ
้ตรวจวัดปริ มาณกัมมันตรังสีจาเป็ นต้ องมีอปุ กรณ์จาเพาะทีเ่ รี ยกว่า ไกเกอร์ มลู เลอร์
เคาน์เตอร์ (Geiger-Muller counter) เมื่อนาเครื่ องไปวางใกล้ บริ เวณที่ต้องการ
ตรวจวัดจะทราบว่ามีกมั มันตรังสีในบริ เวณนันหรื้ อไม่ ในกรณีทมี่ สี ารกัมมันตรังสี
เราจะรู้ปริ มาณได้ จากหน้ าปั ดของเครื่ อง ซึง่ ถ้ าเครื่ องทีเ่ ป็ นระบบอะนาล๊ อกจะบอกปริ มาณกัมมันตรังสีด้วยเข็ม หรื อระบบดิจิทลั ก็จะปรากฎเป็ นตัวเลขบนจอของ
เครื่ องนอกจากจะบอกปริมาณกัมมันตรังสีเป็ นค่าตัวเลขแล้ ว เครื่ องไกเกอร์
มูลเลอร์ เคาน์เตอร์ ยงั มักจะออกแบบให้ ผ้ ใู ช้ เพิ่มความระมัดระวังโดยใช้ เสียงควบคู่
ไปด้ วย กล่าวคือ เมื่อเปิ ดเครื่ องไกเกอร์ มลู เลอร์ เคาน์เตอร์ จะมีเสียงดังในลักษณะ
“ปิ๊ ด..... ปิ๊ ด..... ปิ๊ ด......” ดังเป็ นจังหวะช้ าๆ ซึง่ หมายความว่าบริ เวณนันไม่้ มีกัมมันตรังสีหรื อมีในระดับต่ามากตามที่ปรากฏอยูใ่ นธรรมชาติซงึ่ ไม่เป็ นอันตราย
ต่อร่างกาย เมื่อตรวจพบบริ เวณที่มีกมั มันตรังสีเครื่ องจะส่งเสียง “ปิ๊ ดปิ๊ ดปิ๊ ด”- 15 -

เป็ นจังหวะที่รัวถี่ขึ ้นตามปริ มาณของกัมมันตรังสีที่พบและหากมีปริ มาณของ
กัมมันตรังสีเกินระดับมาตรฐานเครื่ องจะส่งเสียง “ปี ด้ -------” ดังและยาวเหมือนเป่ านกหวีด ซึง่ ช่วยให้ ผ้ ใู ช้ ได้ ทราบโดยง่าย

ภาพที่ 4 ตัวอย่ างเครื่องไกเกอร์ มูลเลอร์ เคาน์ เตอร์ แบบอะนาล็อก

ภาพที่ 5 ตัวอย่ างเครื่ องไกเกอร์ มูลเลอร์ เคาน์ เตอร์ แบบดิจิทัล

อย่างไรก็ตาม ในขณะนี ้เครื่ องไกเกอร์ มลู เลอร์ เคาน์เตอร์ ยงั มีราคา
- 16 -

ค่อนข้ างสูงและไม่สะดวกในการพกพา การซื ้อเครื่ องไกเกอร์ มลู เลอร์ เคาน์เตอร์ มาใช้ สว่ นตัวอาจจะไม่คอ่ ยสะดวกในทางปฏิบตั ิ แต่ก็มีบริ การให้ เช่ายืมเครื่ องไกเกอร์
มูลเลอร์ เคาน์เตอร์ เป็ นรายวันสาหรับบุคคลที่ต้องการตรวจสอบปริ มาณกัมมันตรังสีด้วยตนเอง
อย่างไรก็ตาม มีองค์กรของรัฐบาลญี่ปนทีุ่ ่ทาหน้ าที่เฝ้ าติดตามวัดปริ มาณกัมมันตรังสีในสิง่ แวดล้ อมทังอากาศ
้น ้า พื ้นดินทัว่ ทุกพื ้นที่ของประเทศ
ญี่ปนุ่ อีกทังมี้ ระบบตรวจสอบความปลอดภัยของอาหารและน ้าดืม่ ก่อนออกวาง
จาหน่าย หากติดตามข้ อมูลเหล่านี ้อย่างสม่าเสมอและเข้ าใจความหมายของข้ อมูลเหล่านันได้้ ก็ไม่มคี วามจาเป็ นทีจ่ ะต้ องซื ้อหาเครื่ องไกเกอร์ มลู เลอร์ เคาน์เตอร์ มาใช้
ส่วนตัวแต่อย่างใด

เราจะรู้ ได้ อย่ างไรว่ า บริเวณที่เราอาศัยอยู่มีปริมาณรั งสีมากน้ อยเพียงใดข้ อเท็จจริงประการหนึง่ ที่คนส่วนใหญ่อาจไม่คอ่ ยทราบในรายละเอียด
เกี่ยวกับการเฝ้ าติดตามปริ มาณกัมมันตรังสีในประเทศญี่ปนคืุ่ อ มีระบบเครื อข่าย
เฝ้าระวังของรัฐบาลญี่ปนุ่ ชื่อว่า SPEEDI (System for Prediction ofEnvironment Emergency Dose Information) มีหน้ าทีเ่ ก็บสถิติและรายงานปริ มาณกัมมันตรังสีจากสถานีเครื อข่ายที่กระจายติดตังอยู้ ท่ กุ พื ้นที่ครอบคลุมทัว่
ประเทศญี่ปนุ ซึง่ ได้ บนั ทึกสถิติของปริ มาณกัมมันตรังสีเหล่านี ้มาเป็ นเวลานานนับ
สิบปี แล้ วข้ อมูลของ SPEEDI ภายหลังจากเกิดอุบตั ิเหตุโรงไฟฟ้ านิวเคลียร์
- 17 -

ฟุคชุ ิมะ ไดอิจิ ยิ่งเป็ นประโยชน์มากขึ ้นทังในแง่
้ของการประเมินสถานการณ์และ
ความปลอดภัยที่รัฐบาลญี่ปนใชุ้่ อ้างอิงซึง่ ได้ รับการเผยแพร่ให้ ประชาชนรับทราบ
หลายทาง เช่น ทางวิทยุ โทรทัศน์ หนังสือพิมพ์ อินเตอร์ เนต รวมถึงเครื อข่าย
โทรศัพท์มือถือ
ตัวอย่างหนึง่ ของรายงานระดับปริ มาณกัมมันตรังสีตามเมืองใหญ่ใน
เขตคันโตและโทโฮคุจากหน้ าหนังสือพิมพ์อะซะฮี (ภาพที่ 6)- 18 -

ภาพที่ 6 แผนที่ด้านบนแสดงปริมาณกัมมันตรังสีของทุกอาเภอใน
จังหวัดฟุคชุ ิมะ ตารางทางด้ านล่างแสดงปริ มาณกัมมันตรังสีตามเมืองใหญ่ในเขต
คันโตและโทโฮคุ โดยทีต่ วั เลขในช่องแรกแสดงปริ มาณกัมมันตรังสีลา่ สุด ช่องที่สอง
แสดงปริ มาณกัมมันตรังสีสงู สุดก่อนเกิดอุบตั เิ หตุโรงไฟฟ้ านิวเคลียร์ ฟคุ ชุ ิมะ ไดอิจิ
และช่องที่สามแสดงปริ มาณกัมมันตรังสีที่ระดับสูงจากพื ้น 1 เมตร (หน่วยทีใ่ ช้ทังหมดคื
้อไมโครซีเบลท์ตอ่ ชัว่ โมง)จะเห็นได้ วา่ สถานการณ์ในปั จจุบนั ได้ คลีค่ ลายลงไปมากเมื่อเทียบกับปริ มาณกัมมันตรังสีในช่วงเดือนมีนาคม 2554 ภายหลังจากเกิดอุบตั ิเหตุโรงไฟฟ้ านิวเคลียร์ ฟคุ ชุ ิมะ ไดอิจิ
นอกจากนี ้ ยังสามารถตรวจสอบระดับปริ มาณรังสีได้ ทกุ พื ้นที่ทวั่
ประเทศญี่ปนผุ่่ านอินเตอร์ เนตได้ จากหลายเว็บไซต์ เช่น http://atmc.jp/realtime/หรื อจากแอพพลิเคชัน่ Safe Area Checker ของสมาร์ ทโฟนทังแอนดรอย์
้และไอโฟน (ภาพที่ 7)ภาพที่ 7 Safe Area Checkerในสมาร์ ทโฟน- 19 -

กระนันก็้ ตาม เราสามารถประเมินความปลอดภัยของสถานการณ์รอบ
ตัวจากตัวเลขเหล่านี ้ได้ ด้วยตนเอง ยกตัวอย่างจากข้ อมูลในหนังสือพิมพ์ที่ปรากฏ
ในภาพที่ 6 สมมุตวิ า่ อาศัยอยูใ่ นเขตอุสโุ นมิยะ ซึง่ ระบุปริ มาณกัมมันตรังสีลา่ สุด
0.055 ไมโครซีเบลท์ตอ่ ชัว่ โมงวิธีคานวณปริ มาณกัมมันตรังสีลา่ สุด 0.055 ไมโครซีเบลท์ตอ่ ชัว่ โมงหมายความว่า “ถ้ าเราออกไปยืนนอกบ้ านนาน 1 ชัว่ โมง จะได้ รับรังสีหรื ออาบรังสีจากภายนอกร่างกาย
0.055 ไมโครซีเบลท์” ดังนัน้
ตลอด 1 ชัว่ โมงจะได้ รับรังสี 0.055 ไมโครซีเบลท์
ตลอด 1 วันจะได้ รับรังสี 0.055 x 24 = 1.32 ไมโครซีเบลท์
ตลอด 1 ปี จะได้ รับรังสี 1.32 x 365 = 481.8 ไมโครซีเบลท์
1,000 ไมโครซีเบลต์ เท่ากับ 1 มิลลิซีเบลต์ เพราะฉะนัน้ 481.8 ไมโครซีเบลท์
เท่ากับ 0.482 มิลลิซีเบลท์ เมื่อเทียบกับค่าความปลอดภัยจากภาพที่ 8 (ด้ านล่าง)จะพบว่า ปกติมนุษย์จะได้ รับรังสีจากธรรมชาติเฉลีย่ ปี ละ 2.41 มิลลิซีเบลท์ หรื อค่าใกล้ เคียงคือการรับรังสีจากการเอ็กซ์เรย์กระเพาะอาหารเพียง 1 ครัง้ (600 ไมโคร
ซีเบลท์)จากการคานวณจึงบอกให้ เรารู้วา่ ถ้ าเราใช้ ชีวิตอยูภ่ ายนอกบ้ านตลอด
เวลา 24 ชัว่ โมงทัง้ 365 วันก็ยงั ได้ รับรังสีไม่มากไปกว่าคนที่อาศัยอยูใ่ นส่วนอื่นของ
โลกดังนันปั้ จจุบนั จึงอาจกล่าวได้ วา่ ไม่มคี วามจาเป็ นจะต้ องกังวลเกี่ยวกับ
- 20 -

ประมาณรังสีในเขตที่รัฐบาลญี่ปนประกาศ
ุ่เมื่อรับรังสี จะมีผลอย่ างไรต่ อสุขภาพ
การได้ รับรังสี นันแบ่้ งได้ เป็ นสองทางคือ
1. การสัมผัสรังสีจากภายนอก หมายถึงรังสีแผ่มากระทบร่างกาย
จากภายนอก ซึง่ ทังรั้ งสีเบต้ าและแกมมาสามารถผ่านเข้ าสูช่ นผิั ้ วหนังได้ หากสัมผัส
กับรังสีโดยตรง
กระนันก็้ ตาม การอาบรังสีในลักษณะเช่นนี ้เกิดขึ ้นอยูแ่ ทบทุกวันเพราะ
แสงอาทิตย์ที่สอ่ งมายังโลกนันมี้ รังสีบางชนิดอยูด่ ้ วยซึง่ ชนิดและปริ มาณของรังสี
จากแสงอาทิตย์จะแตกต่างกันตามช่วงเวลาระหว่างวันและสถานที่ หากแต่
ผลกระทบจากรังสีจากแสงอาทิตย์ในชีวิตประจาวันไม่ได้ สง่ ผลอันตรายต่อสุขภาพ
มากเท่ารังสีเบต้ าและแกมมาจากสารกัมมันตรังสีข้ อสังเกตในกรณีที่ได้ รับกัมมันตรังสีโดยตรงปริ มาณสูงในระยะเวลา
สันๆ้ เช่น การเข้ าใกล้ บริ เวณเขตรอบรัศมี 30 กิโลเมตรรอบโรงไฟฟ้ านิวเคลียร์
ฟุคชุ ิมะ ไดอิจิ (ซึง่ รัฐบาลญี่ปนไดุ้่ ประกาศห้ ามเข้ าบริเวณนัน)้ เป็ นต้ น อาจจะมี
อาการทีเ่ กิดขึ ้นได้ คือ ผื่นแดง ผิวหนังพุพอง ถ้ าได้ รับในประมาณสูงมากๆ เช่นเมื่อ
ครัง้ ที่มีการทิ ้งระเบิดปรมาณูที่เมืองฮิโรชิมะหรื อนางาซากิ จะแสดงอาการตังแต่
้ผมร่วง ปากเปื่ อย คลืน่ ไส้ อาเจียน ไปจนถึงระบบการสร้ างโลหิตจากไขกระดูก
บกพร่องเนื่องจากเม็ดเลือดขาวถูกทาลาย มีความต้ านทานโรคต่า ตามลาดับปริ มาณความเข้ มของรังสีที่ได้ รับ- 21 -

2. การสัมผัสรังสีจากภายใน หมายถึงการรับประทานอาหารหรือ
เครื่ องดื่มที่ปนเปื อ้ นสารกัมมันตรังสี รวมถึงการสูดหายใจเอาอากาศที่มีสาร
กัมมันตรังสีเข้ าไปโดยตรง การสัมผัสรังสีจากภายในจะเป็ นอันตรายต่ออวัยวะ
ภายในมากกว่าการสัมผัสรังสีจากภายนอกซึง่ มี โอกาสเสีย่ งต่อการเกิดโรคมะเร็ งไม่วา่ จะได้ รับรังสีโดยวิธีใดก็ตามไม่ได้หมายความว่าเมื ่อได้รบั รังสีแล้ว
จะต้องกลายเป็ นโรคมะเร็ งในทันที ทังนี้ ้ ขึ ้นกับปริ มาณของรังสีที่ได้ รับ ความถี่ของ
การรับรังสี รวมถึงชนิดของรังสีด้วย ยกตัวอย่างเช่น การได้ รับแสงแดดทุกวันไม่ได้
หมายความว่าทุกคนจะมีโอกาสเป็ นโรคมะเร็ ง หรื อแม้ วา่ ในกรณีชาวเมืองฮิโรชิมะ
และชาวเมืองนางาซากิที่รอดชีวติ จากการทิ ้งระเบิดปรมาณูเมื่อสงครามโลกครัง้ ที่สองมีจานวนไม่น้อยเป็ นโรคมะเร็งในเวลาต่อมาแต่ก็ไม่ได้ เป็ นโรคมะเร็ งกันทุกคน

รับรังสีมากแค่ ไหนจึงจะเป็ นอันตรายและจะป้องกันได้ อย่ างไรในกรณีที่ต้องการตรวจสอบระดับรังสีที่ได้ มาจากแหล่งข้ อมูลที่เชื่อถือได้ นนว่ั ้ ามีปริ มาณมากน้ อยหรื อมีความปลอดภัยเพียงใด สามารถเทียบดูได้ จากภาพที่ 8- 22 -

ภาพที่ 8จากภาพที่ 8 จะเห็นว่าหากได้ รับปริ มาณกัมมันตรังสีที่ระดับ
1,000 - 50,000 มิลลิซีเบลท์จะเป็ นอันตรายต่อชีวติ ซึง่ ปริ มาณกัมมันตรังสีสงู ขนาดดังกล่าวจะเกิดขึ ้นได้ ในกรณีของการทิ ้งระเบิดนิวเคลียร์ เหมือนครัง้ ก่อนสิ ้นสุด
สงครามโลกครัง้ ที่ 2 ที่ฮิโรชิมะและนางาซากิปั จจัยทีจ่ ะทาให้ เกิดโรคมะเร็ งหรือเสียชีวติ จากการได้ รับกัมมันตรังสีปริ มาณดังกล่าวคือ
- 23 -

1. ได้ รับรังสีทวั่ ทังร่้ างกายในช่วงเวลาสันๆ้ ในคราวเดียว
2. ได้ รับรังสีที่มีระดับพลังงานสูงและสามารถทะลุทะลวงผ่านเนื ้อเยื่อ
ของร่างกายสูอ่ วัยวะภายในได้ เช่น รังสีแกมมาและนิวตรอน
แต่ปริ มาณรังสีที่ปนเปื อ้ นในสิง่ แวดล้ อมจากอุบตั ิเหตุของโรงไฟฟ้ าฟุคชุ ิมะ ไดอิจิ ในครัง้ นี ้มีปริมาณน้ อยกว่าปริ มาณกัมมันตรังสีจากการทิ ้งระเบิด
นิวเคลียร์ เป็ นหมื่นเป็ นแสนเท่าตัว โอกาสที่ประชาชนทัว่ ไปจะสัมผัสและได้ รับปริ มาณกัมมันตรังสีสงู เกิน 100 มิลลิซีเบลท์ในคราวเดียวนันอาจกล่
้าวได้ วา่“เป็ นไปไม่ ได้ หรือมีความน่ าจะเป็ นต่ามาก”ผลกระทบต่อสุขภาพประชาชนทีอ่ าศัยอยูน่ อกบริ เวณ 30 กิโลเมตรจาก
โรงไฟฟ้าฟุคชุ ิมะ ไดอิจิ จึงอยูใ่ นระดับต่ามาก
จากกรณีของอุบตั ิเหตุโรงไฟฟ้ าเชอร์ โนบิล (Chernobyl) ของอดีต
สหภาพโซเวียตเมื่อปี 1986 ได้ มคี วามกังวลเกี่ยวกับสุขภาพของเด็กทารกแรกเกิด
และเด็กเล็กในลักษณะเดียวกัน ซึง่ ในความเป็ นจริ งนันอุ้ บตั ิเหตุจากโรงไฟฟ้ าฟุคชุ ิมะ ไดอิจิ แตกต่างค่อนข้ างมาก กล่าวคือแกนกลางของแท่งเชื ้อเพลิงปรมาณู
ของโรงไฟฟ้ าฟุคชุ ิมะ ไดอิจิ เกิดการหลอมละลายแต่ไม่ได้ ระเบิดออกมาทาให้ปริ มาณกัมมันตรังสีที่รั่วไหลออกมามีไม่มากเท่ากับอุบตั ิเหตุจากโรงไฟฟ้ าเชอร์ โนบิล
ไอโอดีนเป็ นสารที่ร่างกายนาไปผลิตเป็ นฮอร์ โมนจากต่อมไทรอยด์ซงึ่ มีหน้ าที่ควบคุมการเจริ ญเติบโตของร่างกายและพัฒนาการทางสมอง ดังนันใน
้ภาวะที่มีสารกัมมันตรังสีไอโอดีน-131 ปนเปื อ้ นในสิง่ แวดล้ อมและน ้านมจึงส่งผล
- 24 -

ต่อสรี ระของเด็กในวัยที่กาลังเติบโตมากกว่าผู้ใหญ่ อย่างไรก็ตาม จากข้ อเท็จจริ งของอุบตั ิเหตุจากโรงไฟฟ้ าฟุคชุ ิมะ ไดอิจิ พบว่าปริ มาณไอโอดีน-131 ในสิง่
แวดล้ อมไม่ได้ สงู มากเกินระดับทีส่ ง่ ผลต่อสุขภาพ อีกทังไม่้ มีนมทีป่ นเปื อ้ นสารกัมมันตรังสีไอโอดีน-131 วางจาหน่าย ดังนันการเฝ้
้าระวังอย่างใกล้ ชิดจึงเชื่อว่า
น่าจะเพียงพอสาหรับการดูแลสุขภาพของเด็กและคลายความกังวลใจของ
ผู้ปกครองลงได้ บ้างไม่มากก็น้อย
วิธีป้องกันอันตรายจากกัมมันตรังสีที่ดีที่สดุ คือการอยูห่ า่ งจากบริเวณที่
มีกมั มันตรังสีซงึ่ จะลดโอกาสการสัมผัสและรับสารกัมมันตรังสีและเฝ้ าติดตามการ
รายงานปริ มาณกัมมันตรังสีจากข้ อมูลรอบตัวเช่นทางวิทยุ โทรทัศน์ หนังสือพิมพ์
อินเตอร์ เน็ตรวมถึงเครื อข่ายโทรศัพท์มือถือ ซึง่ สามารถคานวณและประเมิน
สถานการณ์ได้ ด้วยตนเองตามตัวอย่างข้ างต้ นโดยทฤษฎีแล้ วปริ มาณกัมมันตรังสีจะลดลงเหลือ 25% เมื่ออยูห่ า่ งออกไป 20 กิโลเมตร (ภาพที่ 9)ภาพที่ 9- 25 -

ยกตัวอย่างการคานวณเช่น หากที่โรงไฟฟ้ าฟุคชุ ิมะ ไดอิจิ มีปริ มาณกัมมันตรังสีเท่ากับ 3.76 ไมโครซีเบลท์ตอ่ ชัว่ โมง และเราทราบว่า “ปริ มาณกัมมันตรังสีจะลดลงเหลือ 25% เมื่ออยูห่ า่ งออกไป 20 กิโลเมตร” ในกรณีที่อาศัย
อยูใ่ นระยะทางห่างจากโรงไฟฟ้ าฟุคชุ ิมะ ไดอิจิ ประมาณ 60 กิโลเมตร ก็สามารถ
แบ่งการคานวณออกเป็ น 3 ครัง้ ครัง้ ละ 20 กิโลเมตรได้ ดงั นี ้วิธีคานวณ
1. สถานที่ที่มีระยะห่างจากโรงไฟฟ้ าฟุคชุ ิมะ ไดอิจิ 20 กิโลเมตรจะมีรังสีเท่ากับ
3.76 x 0.25 = 0.94 ไมโครซีเบลท์ตอ่ ชัว่ โมง
2. สถานที่ที่มีระยะห่างจากข้ อ 1 อยู่ 20 กิโลเมตรจะมีรังสีเท่ากับ 0.94 x 0.25 =0.235 ไมโครซีเบลท์ตอ่ ชัว่ โมง
3. สถานที่ที่มีระยะห่างจากข้ อ 2 อยู่ 20 กิโลเมตรจะมีรังสีเท่ากับ 0.235 x 0.25 =0.058 ไมโครซีเบลท์ตอ่ ชัว่ โมง- 26 -

โรงไฟฟ้ าฟุคชุ ิมะ ไดอิจิ
(0 กิโลเมตร)จะมีรังสีเท่ากับ
(ไมโครซีเบลท์
ต่อชัว่ โมง)บริ เวณในข้ อ 1(ห่างออกไป
20 กม.)
0.94

บริ เวณในข้ อ 2(ห่างออกไป
40 กม.)
0.235

บริ เวณในข้ อ 3(ห่างออกไป
60 กม.)
0.058

ความปลอดภัยเกี่ยวกับอาหารและนา้ ดื่มเพื่อความปลอดภัยสาหรับการบริ โภค อาหาร นมสด น ้าดื่มและน ้าประปาจะได้ รับการตรวจสอบจากเจ้ าหน้ าที่รัฐก่อนออกจาหน่ายสูป่ ระชาชนโดย
ยึดตามหลักเกณฑ์คร่าว ๆ ตามตารางที่ 1 ซึง่ เป็ นค่ามาตรฐานที่รัฐบาลญี่ปนได้
ุ่ปรับใหม่เพื่อเพิ่มความปลอดภัยยิ่งขึ ้นตารางที่ 1ชนิดอาหาร

เบ็กแรล

นมและอาหารสาหรับเด็กเล็ก

50อาหารเช่ น ผัก ธัญพืช เนือ้ สัตว์ ไข่ ปลา100

นา้ ดื่ม

10

นมสด

50
รวมแล้ วไม่ เกิน 1 มิลลิซีเบลท์ ต่อปี
- 27 -

ผู้บริ โภคไม่จาเป็ นต้ องกังวลเรื่ องรังสีปนเปื อ้ นในอาหารมากนัก
เนื่องจากผัก ผลไม้ เนื ้อสัตว์ นมและผลิตภัณฑ์จากนม และอาหารประเภทอื่นๆ ที่วางขายในท้ องตลาดได้ นนต้ั ้ องผ่านขันตอนการตรวจสอบมาตรฐานความ
้ปลอดภัยตามเกณฑ์ใหม่ที่รัฐบาลกาหนดไว้ อย่างเข้ มงวด กล่าวคือสินค้ า เพื่อการ
อุปโภคบริ โภคที่วางขายในญี่ปนทุุ่ กชิ ้นนันจะต้้ องไม่มกี มั มันตรังสีปนเปื อ้ นหรื อหากตรวจพบก็มีปริ มาณกัมมันตรังสีน้อยมากซึง่ ไม่เป็ นอันตรายต่อสุขภาพ เพราะปั จจุบนั มีการประยุกต์นากัมมันตรังสีมาใช้ ในอุตสาหกรรมการถนอมอาหารบาง
ชนิดอยูแ่ ล้ ว เช่น การอาบรังสีผลไม้ สง่ ออกเพื่อให้ เก็บไว้ ได้ นานขึ ้นซึง่ จาเป็ นต้ องผ่านการตรวจสอบจนมัน่ ใจแล้ วว่ากัมมันตรังสีเหล่านันต้้ องมีปริ มาณต่ามากและ
ไม่สง่ ผลกระทบต่อสุขภาพในระยะยาว อย่างไรก็ดี หากผู้บริ โภคไม่มนั่ ใจ สามารถ
ลดปริ มาณรังสีปนเปื อ้ นในอาหารด้ วยตนเองด้ วยวิธีง่ายๆ ดังนี ้ผักและผลไม้
- ผักโขม หรื อผักใบเขียวอื่นๆ ซึง่ มีแนวโน้ มที่อาจจะสะสมรังสีมากกว่าชนิดอื่น :นาไปล้ างน ้าหลายๆครัง้
- ผักกาด : ให้ ทิ ้งใบด้ านนอก แล้ วล้ างส่วนที่เหลือให้ สะอาด
- แครอท : ล้ างและปอกเปลือกก่อนนาไปปรุงอาหาร
เนือ้ สัตว์ และปลา
- ล้ างอีกครัง้ ให้ สะอาดก่อนนามาปรุงอาหาร

- 28 -ข้ าวและข้ าวสาลี
- ล้ างข้ าวสารให้ สะอาดก่อนนาไปหุง
- ผลิตภัณฑ์จากข้ าวสาลี เช่น ขนมปั ง สปาเก็ตตี ้ และเส้ นก๋วยเตี๋ยว : มีความ
เสีย่ งน้ อยมาก
นมและผลิตภัณฑ์ จากนม
รัฐบาลตรวจสอบปริ มาณรังสีในนมสด เนยแข็ง เนยและโยเกิร์ตก่อนออกสู่ท้ องตลาด จึงไม่นา่ เป็ นกังวลสาหรับผลิตภัณฑ์นมที่วางขายตามท้ องตลาด

- 29 -

แผ่ นดินไหวและสึนามิ
กลไกการเกิดแผ่ นดินไหว
แผ่นดินไหวที่เกิดโดยทัว่ ไปในทางธรรมชาตินนั ้ เกิดจากการปลดปล่อย
พลังงานเพื่อปรับสมดุลของแผ่นเปลือกโลก เนื่องจากเปลือกโลกมีลกั ษณะเป็ นแผ่นหลายๆ แผ่นเรี ยงต่อกันเหมือนจิ๊กซอว์ และเมื่อแผ่นเปลือกโลกเคลือ่ นที่ชนกัน
ออกจากกัน หรื อเสียดสีกนั ทาให้ เกิดเป็ นรอยเลื่อนต่างๆ และมีการสะสมพลังงาน
เมื่อพลังงานที่สะสมมีมากจนเกินกว่าทีจ่ ะรับไว้ ได้ ก็จะมีการปลดปล่อยพลังงาน
ออกมาทาให้ เกิดเป็ นแผ่นดินไหว หรื อภูเขาไฟระเบิด และทาให้ เกิดดินถล่มและ
สึนามิตามมานัน่ เอง ในประเทศญี่ปนเองก็
ุ่มีรอยเลือ่ นมีพลังอยูใ่ ต้ แผ่นดินทัว่
ประเทศ สามารถสร้ างความเสียหายอย่างร้ ายแรงได้ ถ้ารอยเลือ่ นนันท้ าให้ เกิดแผ่นดินไหวในบริ เวณที่มีประชากรอาศัยอยูม่ าก ในทางกลับกัน ถ้ าแผ่นดินไหวเกิด
ในทะเลลึก พลังงานจากแผ่นดินไหวจะถ่ายทอดไปสูม่ วลน ้าจานวนมหาศาลที่อยู่ด้ านบน เกิดเป็ นสึนามิเข้ าทาลายพื ้นที่ตลอดแนวชายฝั่ งได้ เช่นกัน ดังนัน้ ไม่วา่
แผ่นดินไหวจะเกิดขึ ้นบนบกหรื อในทะเล ก็สามารถสร้ างความเสียหายได้ แต่ใน
กรณีแผ่นดินไหวบนบกจะสร้ างความเสียหายเฉพาะจุดตรงที่อยูใ่ กล้ บริ เวณจุด
ศูนย์กลางที่เกิดแผ่นดินไหว ในขณะทีส่ นึ ามิที่เกิดจากแผ่นดินไหวในทะเลจะสร้ างความเสียหายในวงกว้ างในหลายจังหวัดหรื อหลายประเทศ

- 30 -

ภาพที่ 1 กลไกการเกิดแผ่ นดินไหวทั้งบนบกและในทะเล

ระบบเตือนภัยแผ่ นดินไหวล่ วงหน้ าประเทศญี่ปนเป็ุ่ นประเทศหนึง่ ทีม่ ีระบบเตือนภัยแผ่นดินไหวล่วงหน้ าที่ทันสมัยที่สดุ ในโลก โดยระบบนันจะใช้
้ประโยชน์จากลักษณะทางกายภาพของ
คลืน่ แผ่นดินไหว โดยหลังจากเกิดแผ่นดินไหว คลืน่ ปฐมภูมิ (พี-เวฟ) ที่ทาให้ เกิดการสัน่ ในแนวราบจะเคลือ่ นที่ออกมาก่อน ดังนันเมื้ ่อเครื่ องตรวจวัดแผ่นดินไหว
สามารถวัดคลืน่ พี-เวฟได้ ก็จะสามารถทาการประกาศเตือนภัยแผ่นดินไหวได้
ทันเวลาก่อนที่ คลืน่ ทุตยิ ภูมิ (เอส-เวฟ) ที่ทาจะทาให้ เกิดการสัน่ ในแนวดิ่งและสร้ างความเสียหายมากกว่าจะเคลือ่ นที่มาถึง
อย่างไรก็ตาม ระบบเตือนภัยดังกล่าวยังสามารถเตือนภัยล่วงหน้ าใน- 31 -

ระยะเวลาที่สนมาก
ั้และจาเป็ นต้ องมีการพิจารณาให้ สามารถมีระบบเตือนภัยที่
สามารถตรวจพบว่าจะเกิดแผ่นดินไหวได้ เร็ วกว่าทีเ่ ป็ นอยู่

คลื่นปฐมภูมิ

คลื่นทุติยภูมิ

ความหนาแน่ นสูงตัวกลางที่ไม่ ถกู รบกวน

ความหนาแน่ นความยาวคลื่น

ทิศทางการเดินทางของคลื่น
ภาพที่ 2 ลักษณะของคลื่นแผ่ นดินไหว พี-เวฟ และ เอส-เวฟภาพที่ 3 ระบบเตือนภัยแผ่ นดินไหวล่ วงหน้ าของสานักงานอุตุนิยมวิทยาประเทศญี่ปุ่น

- 32 -

ขนาดแผ่ นดินไหว
ขนาดของแผ่นดินไหว (แมกนิจดู , M) เป็ นการกาหนดตัวเลขขึ ้นมาเพื่อใช้ ในการบอกปริ มาณพลังงานที่ถกู ปลดปล่อยออกมาจากแผ่นดินไหว มาตราที่
นิยมใช้ กนั ก็คือ ริ กเตอร์ ที่ถกู เสนอขึ ้นมาในปี ค.ศ. 1935 โดยมีขนาดโดยทัว่ ไประหว่าง 0-9 ต่อมาในปี ค.ศ. 1963 ได้ มีการเสนอมาตราโมเมนต์แมกนิจดู ขึ ้นมาถึงแม้ วา่ สูตรในการคานวณจะแตกต่างกัน แต่มาตราใหม่นี ้ยังคงให้ คา่ ขนาดที่
ใกล้ เคียงกันตามที่จากัดความไว้ โดยมาตราริ กเตอร์ เดิม มาตราโมเมนต์แมกนิจดู นี ้ใช้ เพื่อประมาณขนาดสาหรับแผ่นดินไหวขนาดใหญ่สมัยใหม่ทงหมดโดยส
ั้านักงาน
สารวจธรณีวิทยาสหรัฐอเมริกา และสานักงานอุตวุ ิทยาของญี่ปนก็ุ่ มีการวัดขนาด
ของแผ่นดินไหวเป็ นของตัวเองเช่นกัน ซึง่ ก็ไม่แตกต่างจากสองมาตราข้ างต้ นมากนัก โดยพลังงานที่ถกู ปล่อยออกจากแผ่นดินไหวต่างกัน 1 ขนาดจะมีพลังงาน
ต่างกัน 31.6 เท่า เช่น แผ่นดินไหวขนาด 9.0 จะมีพลังงานมากกว่าขนาด 8.0 อยู่31.6 เท่า และมากกว่าขนาด 7.0 อยู่ 1,000 เท่าตารางที่ 1 มาตราริ กเตอร์ และผลกระทบ โดยสานักงานสารวจธรณีวิทยา
สหรัฐอเมริ กา
ขนาด
ระดับ
ผลกระทบ
อัตราการ
เกิดทั่วโลกน้ อยกว่า
ไม่ร้ ูสกึไม่มี ไม่สามารถรู้สกึ ได้
8,000 ครัง้ /วัน1.9
- 33 -

2.0 – 2.9เบามาก

3.0 – 3.9เบามาก

4.0 – 4.9เบา

5.0 – 5.9

ปาน
กลาง

6.0 – 6.9

แรง

7.0 – 7.9รุนแรง

8.0 – 8.9รุนแรง
มาก

9.0 – 9.9คนทัว่ ไปมักไม่ร้ ูสกึ แต่ก็สามารถรู้สกึได้ บ้าง และตรวจจับได้ ง่ายคนส่วนใหญ่ร้ ูสกึ ได้ และบางครัง้
สามารถสร้ างความเสียหายได้ บ้างข้ าวของในบ้ านสัน่ ไหวชัดเจน
สามารถสร้ างความเสียหายได้
ปานกลางสร้ างความเสียหายยับเยินได้ กบัสิง่ ก่อสร้ างที่ไม่มนั่ คง แต่กบั สิง่ ก่อสร้ างที่มนั่ คงนันไม่้ มีปัญหาสร้ างความเสียหายที่คอ่ นข้ างรุนแรงได้ ในรัศมีประมาณ 80 กิโลเมตร
สามารถสร้ างความเสียหายรุนแรง
ในบริ เวณกว้ างกว่าสร้ างความเสียหายรุนแรงได้ ในรัศมีเป็ นร้ อยกิโลเมตรล้ างผลาญทุกสิง่ ทุกอย่างในรัศมีเป็ นพันกิโลเมตร

1,000 ครัง้ /วัน49,000 ครัง้ /ปี
6,200 ครัง้ /ปี

800 ครัง้ /ปี120 ครัง้ /ปี
18 ครัง้ /ปี
1 ครัง้ /ปี
1 ครัง้ /20 ปีความเข้ มของแผ่ นดินไหว
ความเข้ มของแผ่นดินไหวใช้ สาหรับบอกระดับของผลกระทบที่เกิดขึ ้นจากแผ่นดินไหวต่อสิง่ มีชีวติ และทรัพย์สนิ บนผิวโลก มาตราที่นิยมใช้ กนั คือ มาตรา
เมร์ กลั ลี ในปี ค.ศ. 1902 ซึง่ แบ่งไว้ เป็ น 10 ระดับและต่อมาได้ ถกู ดัดแปลงเป็ น- 34 -

12 ระดับในปี ค.ศ. 1931 ในประเทศญี่ปนนัุ่ นส้ านักงานอุตนุ ิยมวิทยาได้ แบ่งความเข้ มของแผ่นดินไหว (ชินโดะ) ออกเป็ น 10 ระดับ

ภาพที่ 4 รูปภาพแสดงระดับความเข้ มของแผ่ นดินไหวและ
ผลกระทบของสานักงานอุตุนิยมวิทยาญี่ปุ่น
- 35 -

ความแตกต่ างระหว่ างขนาดแผ่ นดินไหว(แมกนิจูด)กับความเข้ มของแผ่ นดินไหว (ชินโดะ)ขนาดแผ่นดินไหวนันแตกต่
้างจากความเข้ มของแผ่นดินไหว โดยขนาด
แผ่นดินไหวนันเป็้ นพลังงานทีถ่ กู ปลดปล่อยมา ณ จุดนันหลั้ งจากเกิดแผ่นดินไหว
ซึง่ เปรียบเหมือนกาลังของหลอดไฟฟ้ าที่มีคา่ คงที่ตรงตาแหน่งที่หลอดไฟฟ้ านัน้
ตังอยู้ ่ ส่วนความเข้ มของแผ่นดินไหว เป็ นการบอกถึงผลกระทบต่อสิง่ มีชีวิตและ
ทรัพย์สนิ ที่ระยะทางห่างออกไปจากจุดที่เกิดแผ่นดินไหวที่โดยทัว่ ไปแล้ วระยะทาง
จากจุดเกิดแผ่นดินไหวไกลขึ ้นความเสียหายก็จะน้ อยลง เปรี ยบได้ กบั ความสว่าง
ของแสงไฟที่ระยะทางจากหลอดไฟไกลขึ ้นความส่องสว่างก็จะน้ อยลงนัน่ เองยกตัวอย่างเช่น แผ่นดินไหวขนาด 9.0 ทีม่ หาสมุทรแปซิฟิกที่อยูห่ า่ งออกไปจาก
ชายฝั่ งของภูมิภาคโทโฮคุไปหลายร้ อยกิโลเมตร ทาให้ เกิดการสัน่ ไหวไปทัว่ ทัง้ประเทศญี่ปนุ่ โดยสามารถวัดความเข้ มของแผ่นดินไหว (ชินโดะ) ได้ ถึงขนาด 7 ในเมืองหนึง่ ในจังหวัดมิยางิ และขนาดมากกว่า 6 ขึ ้นไปในหลายบริ เวณในภูมิภาค
โทโฮคุ และขนาด 4-5 ในแถบคันโต นอกจากนี ้ คาบของแผ่นดินไหว (ระยะเวลาที่
คลืน่ แผ่นดินไหวเคลือ่ นที่ครบ 1 รอบ) ก็เป็ นเรื่ องที่สาคัญเช่นกัน ถ้ าคาบของ
แผ่นดินไหวยาว จะทาให้ ตกึ สูงมีการสัน่ ไหวมากกว่า แต่ในทางกลับกัน ถ้ าคาบของ
แผ่นดินไหวสัน้ จะทาให้ บ้านหรื อตึกเตี ้ยๆ มีการสัน่ ไหวมากว่านัน่ เอง- 36 -

หลอดไฟ 100 วัตต์

คาบแผ่ นดินไหวสัน้

คาบแผ่ นดินไหวยาว

ใกล้สว่ าง

ไกลมืดภาพที่ 5 (ซ้ าย) การเปรียบเทียบความแตกต่ างระหว่ างขนาดแผ่ นดินไหวกับความเข้ มของแผ่ นดินไหว และ (ขวา) การสั่นไหวของบ้ านและอาคารทีร่ อบการสั่นต่ างกัน

บริเวณที่เกิดแผ่ นดินไหวที่สาคัญในญี่ปุ่น
ประเทศญี่ปนเป็ุ่ นเกาะทีว่ างตัวอยูบ่ นรอยต่อของเปลือกโลกหลายแผ่น
มาบรรจบกัน ทาให้ เป็ นบริเวณทีม่ ีแผ่นดินไหวเกิดขึ ้นมากที่สดุ แห่งหนึง่ ในโลก โดยแบ่งออกได้ เป็ น 6 บริ เวณคือ 1.ทะเลโทคะจิ เกาะฮอกไกโด 2. ทะเลซันริ คไุ ปจนถึง
ทะเลอิบารากิ แถบโทโฮคุ 3. แถบคันโต 4. ทะเลนันไคจากแถบคันไซไปจนถึงชิโกคุ
5. ทะเลญี่ปนและ
ุ่
6. เกาะคิวชูไปจนถึงเกาะโอกินาวะ

- 37 -

ภาพที่ 6 บริ เวณทีเ่ กิดแผ่ นดินไหวที่สาคัญในญี่ปุ่น

- 38 -

แผ่ นดินไหวใหญ่ ในอดีตของประเทศญี่ปุ่น รอบการเกิด
และโอกาสเกิดในอนาคต
ตารางที่ 2 สรุปเหตุการณ์แผ่นดินไหวที่สาคัญในประเทศญี่ปนุ่ รวมถึงรอบการเกิด
และโอกาสเกิดในอนาคต
รอบการเกิด (ปี )เหตุการณ์
(เหตุการณ์ครัง้ ล่าสุด)แผ่นดินไหว
โอกาสเกิดบริ เวณที่เกิด
ขนาดเล็ก
ในอนาคต
แผ่นดินไหว
ขนาดปานกลาง
(ขนาด)
ขนาดเล็ก
ขนาดใหญ่
และขนาดใหญ่
ปานกลาง
1. ทะเลโทคะจิ
1843, 1894, 1915,
60 - 80
400 - 50060%เกาะฮอกไกโด
1952, 1968, 1973,(1973)(1635)(8.0)
2003, 2008
2. ทะเลซันริ คถุ งึ
869, 1611, 1793,
40
400 - 600
90%ทะเลอิบารากิ
1835, 1861 1896
(2011)(2011)(7.2)
แถบโทโฮคุ
1897, 1933, 1936,
1978, 2011
3. แถบคันโต
1703, 1923
200 - 400
2,000
70%
(1923)(1703)(7.2)
4. ทะเลนันไค
684, 887, 1099, 100 - 500
300 - 40090%แถบคันไซถึงชิโกคุ 1361, 1498, 1605,(1854)(1707)(8.0)
1707, 1854,
1944 - 1946
- 39 -

5. ทะเลญี่ปนุ่
6. เกาะคิวชูไป
จนถึงเกาะโอกินา
วะ

1833, 1940, 1964,
1983,1993
1622, 1771, 1905,
1909, 1911, 1966,
1968, 2001

10 - 20(1993)
100 - 200
(2001)

3%
(7.5)
10%
(7.6)

การเตรียมตัวเพื่อลดความเสียหายจากแผ่ นดินไหว(ก่ อนเกิด ขณะเกิด หลังเกิด)1. ก่ อนเกิดแผ่ นดินไหว สามารถทาได้ โดยการจัดของในบ้ านให้ เรี ยบร้ อยไม่ให้ ตกหล่นลงมาโดยง่าย รวมถึงทาการยึดติดซึง่ ของหนักๆ เช่น โต๊ ะ ตู้ ต่างๆ ไม่ให้ ล้มลงมา รวมถึงการเตรี ยมอาหารและของจาเป็ นอื่นๆ การซักซ้ อมหนีภยั เส้ นทางทีจ่ ะใช้และสถานที่นดั พบหลังเกิดแผ่นดินไหว
2.ขณะเกิดแผ่ นดินไหว ไม่ควรตื่นตระหนก ควรหาที่กาบังจากของที่จะหล่นลงมา
เช่น หลบใต้ โต๊ ะ ถ้ าอยูข่ ้ างนอก สิง่ ที่ดีที่สดุ คือกระเป๋ าทางานของผู้ชายกับ
กระเป๋ าถือของผู้หญิง จากนันเคลื้ อ่ นย้ ายไปยังสถานที่อพยพหนีภยั หรื อสถานที่
ปลอดภัยอื่น โดยเลือกใช้ เส้ นทางที่เหมาะสม
3.หลังเกิดแผ่ นดินไหว อยูใ่ นสถานที่ดงั กล่าวจนกว่าจะมีการประกาศจาก
ทางการ ควรใช้ ความระมัดระวังจากภัยที่อาจจะเกิดขึ ้นตามมากจากผลของ
อาฟเตอร์ ช๊อค เช่น แผ่นดินถล่ม

- 40 -

ภาพที่ 7 จุดทีค่ วรระวังและป้องกันสิ่งของในบ้ านตกหล่ นระหว่ างเกิดแผ่ นดินไหว

ภาพที่ 8 การหลบใต้ โต๊ ะขณะเกิดแผ่ นดินไหว และการเตรียมของจาเป็ นไว้ ใช้ หลังแผ่ นดินไหว

- 41 -

กลไกการเกิดสึนามิ
กลไกการเกิดสึนามิจากแผ่ นดินไหว
แผ่นดินไหวใต้ ทะเลเป็ นสาเหตุหลักที่ทาให้ เกิดสึนามิ (82%) โดยทัว่ ไปแล้ วแผ่นดินไหวที่จะทาให้ เกิดสึนามิได้ จะต้ องเกิดในทะเลลึกโดยมีขนาดไม่ตา่ กว่า7.0 และมีจดุ ศูนย์กลางการเกิดลึกลงไปจากพื ้นทะเลไม่เกินกว่า 50 กิโลเมตรข้ อมูลดังกล่าวนี ้เป็ นข้ อมูลประกอบเบื ้องต้ นที่ทางการจะออกประกาศ
เตือนภัยแผ่นดินไหวทางโทรทัศน์หรื อวิทยุ เป็ นต้ น พื ้นทะเลจะเปลีย่ นรูปร่างไปซึง่เป็ นผลจากการเลือ่ นตัวของแผ่นเปลือกโลกจากผลของแผ่นดินไหว โดยปกติแล้ วสึนามิเกิดจากแผ่นดินไหวทีเ่ กิดขึ ้นบริ เวณรอยต่อของเปลือกโลกที่ความลึก
20 - 50 กิโลเมตร (แผ่นดินไหวเมือ่ ปี ค.ศ. 869 ทาให้ เกิดสึนามิเข้ าท่วมพื ้นที่ในแถบ
เมืองเซนได จังหวัดมิยากิถงึ 3 กิโลเมตร) ส่วนแผ่นดินไหวที่เกิดในบริ เวณที่ลกึ น้ อยกว่า 10 กิโลเมตร จะทาให้ เกิดการสัน่ สะเทือนน้ อยกว่าแต่ความสูงของสึนามิจะ
มากกว่าเรี ยกว่า “แผ่นดินไหวสึนามิ” (แผ่นดินไหวเมือ่ ปี ค.ศ. 1896 ทาให้ เกิดสึนามิสงู 38 เมตรทีเ่ มืองโอฟุนาโตะ จังหวัดอิวาเทะ) และแผ่นดินไหวที่เกิดนอกบริ เวณดังกล่าวเรี ยกกว่า “เอาเตอร์ ไรซ์” โดยแผ่นดินไหวทังสองอย่
้างหลังนี ้ในปั จจุบนั ยังไม่สามารถประมาณเวลาในการเกิดได้ สึนามิที่เกิดจากการที่พื ้นทะเล
ยุบตัวลงนันท้ าให้ เกิดเป็ นน ้าลด ส่วนสึนามิที่เกิดจากการที่พื ้นทะเลยกตัวขึ ้นนันท้ าให้ เกิดเป็ นน ้าเพิ่มนัน่ เอง- 42 -

ภาพที่ 9 การเปลี่ยนแปลงพื้นทะเลจากแผ่ นดินไหวประเภทต่ าง ๆกลไกการเกิดสึนามิจากแผ่ นดินถล่ มนอกเหนือจากแผ่นดินไหวแล้ ว สึนามิอาจเกิดจาก แผ่นดินถล่ม (6%)โดยในปี ค.ศ. 1958 ที่อา่ วลิทวั ย่า ในแถบอลาสก้ า ประเทศสหรัฐอเมริ กา แผ่นดิน
ไหวทาให้ เกิดแผ่นดินถล่ม และทาให้ เกิดสึนามิตามมา โดยความสูงสึนามิมีคา่
เท่ากับ 525 เมตร ซึง่ เป็ นค่าที่สงู ที่สดุ ในโลกเท่าที่ได้ มีการบันทึกมา ในประเทศ
ญี่ปนเองนัุ่นก็้ เคยมีเหตุการณ์คล้ ายๆ กันในปี ค.ศ. 1771 ในแถบโอกินาวะ
แผ่นดินไหวทาให้ เกิดดินถล่ม และเกิดสึนามิสงู ถึง 40 เมตร ซึง่ มีหลักฐานคือหิน
ขนาดใหญ่จานวนนับไม่ถ้วนที่ถกู พัดพามาโดยสึนามิขนาดใหญ่ตลอดแนวชายฝั่ งนัน่ เอง
- 43 -

ภาพที่ 10 สึนามิขนาดใหญ่ จากแผ่ นดินถล่ มทีอ่ ่ าวลิทัวย่ า สีขาวคือแนวต้ นสนทีถ่ ูกสึนามิ
ทาลายภาพที่ 11 หินขนาดใหญ่ ทถ่ี ูกพัดพามาโดยสึนามิขนาดใหญ่ ทแ่ี ถบโอกินาวะ

- 44 -

กลไกการเกิดสึนามิจากภูเขาไฟระเบิด
สึนามิยงั สามารถเกิดขึ ้นได้ จากภูเขาไฟระเบิด (5%) เหตุการณ์ภเู ขาไฟกรากาตัว ที่อินโดนีเซียระเบิดในปี ค.ศ. 1883 เป็ นหนึง่ ในเหตุการณ์ขนาดใหญ่ที่ทาให้ มีผ้ เู สียชีวิตถึง 36,000 คน และเกิดสึนามิสงู ถึง 15 เมตร ในประเทศญี่ปนเองก็
ุ่มีเหตุการณ์ทานองเดียวกันในปี ค.ศ. 1792 ที่ภเู ขาอุนเซน ในอาเภอชิมาบาระ
จังหวัดนางาซากิซงึ่ ทาให้ เกิดดินถล่มและสึนามิสงู กว่า 100 เมตรที่เกิดตามมายัง
คร่าชีวิตผู้คนที่อาศัยอยูท่ งสองฝั
ั้่ งของทะเลอะริ อะเคะ (อาเภอชิมาบาระ จังหวัด
นางาซากิและจังหวัดคุมาโมโตะ) เป็ นจานวนถึง 15,000 คนอีกด้ วย ซึง่ ถือว่าเป็ นภัยพิบตั ิจากภูเขาไฟระเบิดที่ร้ายแรงที่สดุ ในประเทศญี่ปนุ่

ภาพที่ 12 การระเบิดของภูเขาไฟกรากาตัว อินโดนีเซีย ค.ศ.1883- 45 -

ภูเขาอุนเซน

สึนามิ

อาเภอชิมาบาระ
ทะเลอะริอาเคะ

จังหวัดคุมาโมโตะ

ภาพที่ 13 การระเบิดของภูเขาไฟอุนเซน ค.ศ.1792 เกิดสึนามิโดยรอบทะเลอะริ อาเคะ

สึนามินัน้ ไม่ ได้ เกิดจากปรากฏการณ์ นา้ ลดก่ อนเสมอไป
หลายคนคงจะเคยได้ ยินกันมาว่า “ก่อนสึนามิจะมา น ้าจะลด” ซึง่ จริ งๆแล้ วคากล่าวนี ้ถูกต้ องเพียงครึ่งเดียวเท่านัน้ เหตุผลนันสามารถอธิ
้บายได้ จากสภาพของน ้าทะเลภายหลังเกิดแผ่นดินไหวในมหาสมุทรอินเดียเมือ่ ปี ค.ศ. 2004บริ เวณฝั่ งขวา (หมายเลข 1) คือบริ เวณที่ระดับผิวน ้ายุบตัวลง ส่วนบริ เวณฝั่ งซ้ าย(หมายเลข 2) คือบริ เวณที่ระดับผิวน ้าทะเลยกตัวขึ ้น การที่ระดับผิวน ้ายุบตัว หรื อยกตัวนัน้ เป็ นผลมาจากการเปลีย่ นแปลงของระดับพื ้นทะเล พื ้นทะเลจะยุบตัวหรื อยกตัวขึ ้นกับประเภทของแผ่นดินไหว และเป็ นปรากฏการณ์ธรรมชาติที่สามารถเห็นได้ จากระดับผิวน ้า การที่ระดับผิวน ้าเปลีย่ นแปลงเป็ นการแสดงให้ เห็นถึงการเกิด
ของสึนามิ แม้ วา่ การที่ระดับผิวน ้าเพิ่มขึ ้นหรื อลดลงนัน้ สามารถแผ่ขยายไปทุก
ทิศทาง ฝั่ งตะวันออกของจุดกาเนิดสึนามิที่อยูด่ ้ านฝั่ งประเทศไทยนัน้ ระดับน ้าทะเลที่ยบุ ตัวลงจะเคลือ่ นที่มาถึงก่อน เพราะเหตุนี ้ ในประเทศไทยจึงเห็น
ปรากฏการณ์น ้าลดเป็ นอันดับแรก ในทางตรงกันข้ าม ฝั่ งตะวันตกของจุดกาเนิด
- 46 -

สึนามิที่อยูด่ ้ านประเทศศรี ลงั กาหรื ออินเดียนัน้ ระดับน ้าทะเลที่ยกตัวขึ ้นจะเคลือ่ นที่มาถึงก่อน จึงเห็นปรากฏการณ์น ้าเพิม่ เป็ นอันดับแรกนัน่ เองนอกจากนี ้ยังไม่จาเป็ นว่า “สึนามิลกู แรกจะใหญ่ที่สดุ ” เพราะว่าผลของความลึกน ้าทะเลหรื อผลของลักษณะทางภูมปิ ระเทศ บางครัง้ สึนามิที่ใหญ่สดุ อาจจะเป็ นลูกท้ ายๆ ก็ได้ และการเคลือ่ นที่ของสึนามินนอาจจะใช้
ั้เวลาแค่ไม่กี่ชวั่ โมง หรื อ เป็ นวันตัวอย่างเช่น สึนามิจากประเทศชิลมี าถึงประเทศญี่ปนนัุ่ นใช้้ เวลาเดินทางข้ ามมหาสมุทรแปซิฟิกเป็ นเวลาถึง 1 วัน และแน่นอนว่าคนที่ญี่ปนนัุ่ นก็้ ไม่สามารถรู้สกึ
ถึงการสัน่ สะเทือนของแผ่นดินไหวด้ วยภาพที่ 14 การเปลี่ยนแปลงระดับน้าทะเลหลังจากเกิดแผ่ นดินไหว และการเคลื่อนที่
ของสึนามิ

- 47 -

ความเร็วของสึนามิ ทาไมสึนามิถงึ สูงขึน้ เมื่อเข้ าใกล้ ฝ่ ั งความเร็ วของสึนามิมีคา่ เท่ากับรากที่สองของผลคูณระหว่าง “ความลึก
ของน ้าทะเล” (เมตร) กับ “ความเร่ งเนื่องจากแรงโน้ มถ่วงของโลก” (มีค่าประมาณ
9.8 เมตรต่อวินาที2) ซึง่ จะทาให้ ความเร็ วสึนามิที่คานวณได้ จะมีหน่วยเป็ นเมตรต่อ
วินาทีนนั่ เอง ยกตัวอย่างเช่น ที่ระดับความลึกของน ้าตรงจุดที่เกิดแผ่นดินไหวใน
ทะเลที่มีความลึก 4,000 เมตร ผลคูณระหว่าง ความลึกน ้าทะเล (4,000 เมตร) กับความเร่ งเนื่องจากแรงโน้ มถ่วงของโลก (9.8 เมตรต่อวินาที 2) มีค่าเท่ากับ 39,200
เมตร2 ต่อวินาที2 ดังนันความเร็
้วสึนามิที่มีค่าเท่ากับรากที่ส องของ 39,200 ก็คือ
200 เมตรต่อวินาทีหรื อเทียบเท่าได้ กบั ประมาณ 700 กิโลเมตรต่อชัว่ โมงนัน่ เอง ซึ่งเทียบเท่าได้ กบั เครื่ องบินเจ็ต เมื่อสึนามิเคลื่อนที่ใกล้ ฝั่งที่ความลึกน ้าทะเลค่อยๆ
ลดลง ความเร็ วของสึนามิก็จะค่อยๆ ลดลงเช่นกัน โดยที่ความลึกน ้า 500, 100, 30
และ 5 เมตร สึนามินนจะมี
ั้ความเร็ วเทียบเท่าได้ กบั ความเร็ วของรถไฟชิงคันเซ็น,รถยนต์บนทางด่วน, รถยนต์บนทางปกติ และ รถมอเตอร์ ไซด์ ตามลาดับ ในเมื่อ
ความเร็ วของสึนามิลดลงตามความลึกของน ้าดังนี ้แล้ ว เพื่อรักษาระดับพลังงานให้
คงที่ สึนามิจึงมีความสูงเพิ่มขึ ้นนัน่ เอง ดังนัน้ การที่จะรอจนกว่าสึนามิจะมาถึงแล้ วค่อยวิ่งหนีนนถืั ้ อว่าเป็ นเรื่ องที่อนั ตรายอย่างมาก เพราะเป็ นการยากที่จะวิ่งให้ ได้เร็ วกว่าความเร็ วของรถมอเตอร์ ไซด์ได้ และความสูงของสึนามิที่เพิ่มขึ ้นนันก็้ เพียง
พอที่จะทาให้ เกิดอันตรายได้ เช่นกัน

- 48 -

เครื่องบินเจ็ต
700 กม./ชม.

นา้ ลึก 4,000 ม.

รถไฟชินคันเซ็น
250 กม./ชม.

นา้ ลึก 500 ม.

รถบนทางด่ วน รถบนถนนปกติ
60 กม./ชม.
110 กม./ชม.

นา้ ลึก 100 ม.

มอเตอร์ ไซด์25 กม./ชม.

นา้ ลึก 30 ม. นา้ ลึก 5 ม.

ภาพที่ 15 ความเร็ วของสึนามิทลี่ ดลงตามความลึกของน้า

ลักษณะภูมิประเทศแบบใดที่ทาให้ สึนามิมีขนาดใหญ่ ขนึ ้รูปร่างของอ่าวนันแบ่้ งได้ เป็ น 4 ประเภทคือ 1. รู ปตัว V (ปากอ่าวกว้ างด้ านในอ่าวแคบ) 2. รูปตัว U (ปากอ่าวกว้ างและด้ านในอ่าวกว้ าง ลักษณะเหมือน
รูปตัว U) 3. ชายหาดที่เป็ นเส้ นตรง และ 4. รู ปเสี ้ยววงกลม (ปากอ่าวแคบ ด้ านในอ่าวกว้ าง) อ่าวรูปตัว V จะทาให้ สนึ ามิมีขนาดเพิ่มขึ ้นได้ มากที่สดุ ในประเทศญี่ปนุ่
นันอ่้ าวแบบนี ้สามารถทาให้ สนึ ามิมีความสูงได้ มากกว่า 20 เมตร ลักษณะอ่าวของพื ้นที่ในแถบซันริ คุของจังหวัดอีวาเทะนัน้ สามารถทาให้ สึนามิเมื่อเดือนมีนาคม
ค.ศ. 2011 สูงได้ มากกว่า 40 เมตร ส่วนอ่าวที่มีรูปร่ างเป็ นรู ปเสี ้ยววงกลม จากตัวอย่างในประเทศญี่ปนพบว่
ุ่า เมื่อตอนที่สนึ ามิเกิดจากทะเลใกล้ ประเทศญี่ปนนั
ุ่ น้- 49 -

ในบริ เวณที่น ้าตื ้นใกล้ ปากอ่าวนันได้้ รับความเสียหายจากสึนามิมาก ในขณะที่ด้าน
ในของอ่าวนันกลั้ บได้ รับความเสียหายเพียงเล็กน้ อย แต่ในทางตรงกันข้ าม สึนามิ
ที่มาจากประเทศชิลกี ลับทาให้ ด้านในของอ่าวนันได้้ รับความเสียหายมากและคลื่น
สามารถเคลือ่ นที่เข้ าไปในฝั่ งได้ มากถึง 2 กิโลเมตร นอกจากนี ้สึนามิที่มีขนาดใหญ่
สุดไม่จาเป็ นต้ องเป็ นสึนามิลกู แรกเสมอไป เช่นสึนามิขนาดใหญ่สดุ ที่ วดั ได้ ที่เกาะ
ตะเภาน้ อย จากสึนามิเมื่อปี ค.ศ. 2004 นันคื้ อสึนามิลกู ที่ 4รูปตัว Vรูปตัว Uแนวเส้ นตรงรูปเสีย้ ววงกลม

ความสูงสึนามิจะมีค่ามากจากรูปร่ างของอ่ าวจากซ้ ายไปขวา

ความสูงสึนามิท่ ตี รวจวัด
(เมตร)

ภาพที่ 16 ความสัมพันธ์ ระหว่ างรูปร่ างของอ่ าวกับความสูงสึนามิ

สึนามิขนาดใหญ่ สุดเวลาหลังจากเกิดแผ่ นดินไหว (นาที)ภาพที่ 17 ระดับน้าทีว่ ัดได้ ทเี่ กาะตะเภาน้ อย จากสึนามิเมื่อปี ค.ศ. 2004
- 50 -

ความแตกต่ างระหว่ างสึนามิกับคลื่นลม
คลืน่ ที่เกิดจากลมพัดนัน้ โดยทัว่ ๆ ไปแล้ วจะมีความยาวคลืน่ สันกว่้ าสึนามิที่เกิดจากแผ่นดินไหวเป็ นอย่างมาก เมื่อลมพายุพดั ตีผิวน ้าเวลาผ่านไปนานเข้ า พลังงานจะถูกส่งผ่านไปยังน ้าทะเล จนกลายเป็ นคลื่นที่สามารถสร้ างความ
เสียหายให้ กบั กาแพงกันคลืน่ หรื อสิง่ ก่อสร้ างอื่นๆ ได้ แต่ถึงกระนันเมื้ ่อเทียบกับ
สึนามิแล้ วจะพบว่า ความยาวคลื่นลมนันสั้ นกว่้ าความยาวคลื่นของสึนามิมาก ในกรณี ข องคลื่น ลมนัน้ จะเห็ น ได้ ว่ า น า้ ทะเลจะเคลื่อ นที่ เ ข้ า ซัด แนวกัน้ คลื่น เป็ นระลอกๆ จนทาให้ หลายครั ง้ นา้ ทะเลได้ ทะลักผ่านแนวกัน้ คลื่นมา แต่เนื่องจาก
ความยาวคลื่น มี น้ อ ย ดัง นัน้ น า้ ที่ ไหลทะลัก เข้ า มาก็ จ ะมี ป ริ ม าณไม่ม าก และอาจจะไหลกลับลงทะเลไปอีกครัง้ เมื่อน ้าลด อย่างไรก็ตาม คลื่นที่มีความยาวคลื่น
มากอย่างสึนามินนั ้ มวลน ้าทะเลจะเคลื่อนตัวไปพร้ อมกับทิศทางการเคลื่อนที่ไป
กลับของคลื่น ทาให้ คลื่นสึนามิเข้ าซัดชายฝั่ งอย่างต่อเนื่องซึ่ งส่งผลให้ มีปริ มาณมวลน ้าเป็ นจานวนมากที่เคลื่อนที่ขึน้ มาบนฝั่ งได้ แม้ เพียงการเคลื่อนที่เพียงครั ง้เดียวก็ตาม เนื่องจากคาบคลืน่ ที่นานระหว่างไม่กี่นาทีจนถึงหลายสิบนาที การที่
สึนามิ เคลื่อนที่เ ข้ าซัดอย่างต่อ เนื่อ งแบบนี ้ ท าให้ เกิ ดการท่วมของนา้ ทะเลและ
ก่อให้ เกิดความเสียหายบนฝั่ งเป็ นอย่างมาก

- 51 -

คลื่นลมพัดกลับไปมาโดยไม่ เข้ าท่ วมบริเวณที่สูง

อนุภาคนา้ เคลื่อนที่เป็ นวงกลม
สึนามิว่ งิ ด้ วยความเร็วสูงและท่ วมชายฝั่ งเหมือนกาแพงนา้

อนุภาคนา้ เคลื่อนที่เป็ นแนวเส้ นตรงภาพที่ 18 ความแตกต่ างระหว่ างคลื่นทีเ่ กิดจากลม (รู ปบน) และคลื่นทีเ่ กิดจากสึนามิ
(รูปล่ าง)ภัยอันตรายจากสึนามิ
สึนามินนนอกจากจะมี
ั้อนั ตรายจากความสูงของน ้าแล้ ว ยังมาพร้ อมกับ
ความเร็วของมวลน ้าขนาดใหญ่อกี ด้ วย สึนามิสงู เพียง 50 เซนติเมตร ก็สามารถทาให้ คนไม่สามารถยืนต้ านไว้ ได้ เมือ่ สึนามิสงู 60 เซนติเมตร ก็สามารถทาให้ รถยนต์
เริ่ มที่จะเคลือ่ นที่ได้ และเมื่อสึนามิสงู ถึง 2 เมตร ก็สามารถทาลายบ้ านที่ทาจาก
โครงสร้ างไม้ ได้ และถ้ าสึนามิสงู ถึง 5 เมตร ก็จะสามารถสร้ างความเสียหายให้ กบัอาคารคอนกรี ตเสริ มเหล็กได้ อีกด้ วย ทังนี้ ้ นอกจากสึนามิจะมีอนั ตรายจากน ้า ยังมี
อันตรายจากซากปรักหักพังต่างๆ ที่ลอยมาแล้ วอาจจะกระแทกตัวเรา รวมถึง
อาจจะเกิดไฟไหม้ จากการทีถ่ งั แก๊ สระเบิดจากการที่ถกู สึนามิซดั แล้ วไฟนันลอยมา
้- 52 -

ความเร็วการไหล (เซนติเมตร/วินาที

กับคราบน ้ามัน สึนามิเมื่อเดือนมีนาคม ค.ศ. 2011 พบว่าบางแห่งเกิดไฟไหม้ นานกว่า 2-3 วันไม่ล้มล้ มความลึกนา้ (เซนติเมตร)ภาพที่ 19 (ซ้ าย) ความสัมพันธ์ ระหว่ าง กรณีที่ทาให้ คนไหลไปกับน้ากับ
ความลึกและความเร็ วการไหลของน้า (วงกลมสีขาวแสดงถึงกรณีทค่ี นไม่ ล้มส่ วนสี่เหลี่ยมสีดาแสดงถึงกรณีทคี่ นล้ ม) (ขวา) การทดลองผนังไม้ ทถี่ ูกทาลายด้ วยสึนามิสูง 2 เมตรการเตือนภัยสึนามิของสานักงานอุตุนิมยมวิทยาประเทศญี่ปุ่น
หลังจากเกิดแผ่นดินไหวแล้ ว ระบบจะได้ รับข้ อมูลตาแหน่งและขนาด
แผ่นดินไหวภายใน 2 นาที จากนันจะท้ าการค้ นหาในฐานข้ อมูลสึนามิที่ได้ จาลอง
เหตุการณ์สนึ ามิลว่ งหน้ าไว้ หลายแสนกรณีด้วยการใช้ แบบจาลองทางคณิตศาสตร์
ในคอมพิวเตอร์ จากนันระบบจะเลื
้อกค่าที่ใกล้ เคียงที่สดุ ออกมาประกาศเตือนภัย
ภายใน 3 นาทีหลังจากเกิดแผ่นดินไหวนัน่ เอง โดยการประกาศจะแบ่งออกเป็ น- 53 -

3 ประเภทคือ 1. การเฝ้ าระวังสึนามิ (สึนามิจอู ิโฮ) 2. การเตือนภัยสึนามิ (สึนามิเคโฮ) และ 3. การเตือนภัยสึนามิขนาดใหญ่ (โอสึนามิเคโฮ)ภาพที่ 20 ขั้นตอนการประกาศเตือนภัยสึนามิของสานักงานอุตุนิมยมวิทยา
ประเทศญี่ปุ่น

- 54 -

ตารางที่ 3 ประเภทของการเตือนภัยและการเฝ้าระวังสึนามิ
ความสูงสึนามิ
ประเภท
คาอธิบาย
ที่ประกาศ
พยากรณ์วา่ ตรงจุดที่ 3 เมตร, 4 เมตร ,สึนามิขนาดใหญ่ คลืน่ สูง สึนามิจะมี
6 เมตร, 8 เมตร(โอสึนามิ)ความสูงเกินกว่า 3 ม. และมากกว่า 10การเตือนภัย
เมตรสึนามิ
(สึนามิเคโฮ)พยากรณ์วา่ ตรงจุดที่ 1 เมตร, 2 เมตรสึนามิ
คลืน่ สูง สึนามิจะมี
ความสูง 2 ม.
พยากรณ์วา่ ตรงจุดที่ 0.5 เมตรการเฝ้ าระวังสึนามิ
คลืน่ สูง สึนามิจะมี
(สึนามิจอู ิโฮ)ความสูง 0.5 ม.

การเตรียมตัวเพื่อลดความเสียหายจากสึนามิ (ก่ อนเกิด ขณะเกิด
หลังเกิด)1. ก่ อนเกิด สามารถทาได้ โดยการศึกษาข้ อมูลสึนามิ เช่น จากแผนที่เสีย่ งภัยสึนามิวา่ ในบริ เวณที่อาศัยอยูน่ นสึั ้ นามิมีความสูงเท่าไหร่ ตรงไหนเป็ นพื ้นที่อนั ตรายบ้ าง สถานที่อพยพหนีภยั สึนามิอยูต่ รงไหน ทังจากที
้่บ้านและที่ทางาน และจะใช้เส้ นทางไหน
2. ขณะเกิด ไม่ควรตื่นตระหนก ให้ ตงสติั ้ แล้ วนึกทบทวนถึงตอนทีท่ าการซ้ อมว่า
จะใช้ เส้ นทางไหนถึงจะปลอดภัย ควรทาการอพยพด้ วยการเดิน เพราะการใช้
- 55 -

รถยนต์อาจจะทาให้ เจอกับสภาพการจราจรที่ติดขัด การอพยพทีถ่ กู ต้ องนันคื้ อการ
หนีไปยังที่สงู เช่น ภูเขา หรื อในกรณีที่ราบให้ ขึ ้นไปยังตึกที่มีสภาพแข็งแรงและขึ ้นไปยังชันสู้ งๆ อย่างน้ อย 5 ชัน้3. หลังเกิด ควรจะอยูใ่ นสถานที่อพยพหนีภยั จนกว่าจะมีการประกาศยกเลิกเตือน
ภัยสึนามิจากทางการ

ภาพที่ 21 เขื่อนกันคลื่นทีเ่ มืองคามาอิชิ และกาแพงกันคลื่นที่หมู่บ้านทาโร่
จังหวัดอิวาเทะ

ภาพที่ 22 ป้ายบอกอาคารทีใ่ ช้ ในการอพยพหนีภัยทีเ่ มืองชิโอคามะ และแผนทีเ่ สี่ยงภัย
สึนามิทเี่ มือง ฮิงาชิ มัตสึชิม่า จังหวัดมิยากิ

- 56 -

ภาพแสดงปริมาณกัมมันตรังสีท่ ไี ด้ รับในชีวิตประจาวัน

- 57 -

คาถามเกี่ยวกับผลกระทบของกัมมันตภาพรังสีต่ออาหาร
(สรุปข้อมูลจากหนังสือพิ มพ์ The Yomiuri Shimbun ประจาวันที ่ 22 มี นาคม2554)
คาถาม จะเกิดอะไรขึ ้นหากรับประทานอาหารที่ปนเปื อ้ นสารกัมมันตภาพรังสี
คาตอบ หากรับประทานอาหารหรื อดื่มน ้าที่ปนเปื อ้ นสารกัมมันตภาพรังสี สารดังกล่าวจะยังอยูใ่ นร่างกาย อย่างไรก็ดี สารกัมมันตรังสี (ไอโอดีน-131) ที่พบในน ้านม ผักและน ้า ในบริเวณใกล้ เคียงโรงไฟฟ้ านิวเคลียร์ ที่ฟคุ ชุ ิมะจะไม่ตกค้ างในร่างกายและพื ้นดินเป็ นเวลานาน (ไอโอดีน-131 มีคา่ ครึ่งชีวิต (half life) 8 วันหมายความว่า สารกัมมันตภาพรังสีจะสลายไปเหลือปริ มาณครึ่งหนึง่ ทุก ๆ 8 วัน)นอกจากไอโอดีน-131 แล้ วยังมีสารซีเซียม-137 ซึง่ จะตกค้ างเป็ นเวลานานกว่า
(ซีเซียม-137 มีคา่ ครึ่งชีวิต 30 ปี หมายความว่า สารกัมมันตภาพรังสีจะสลายไป
ครึ่งหนึง่ ทุก ๆ 30 ปี ) และมีผลกับผลิตภัณฑ์ทางการเกษตรได้ อย่างไรก็ดี หากบริ โภคผลิตภัณฑ์ที่มีซีเซียม-137 ตกค้ างอยู่ สารส่วนใหญ่ก็จะถูกขับออกจาก
ร่างกายได้
คาถาม ต้ องรับสารกัมมันตภาพรังสีเท่าไรจึงจะเป็ นอันตรายต่อสุขภาพ
คาตอบ หากรับสารกัมมันตภาพรังสีมากเกินไปอาจก่อให้ เกิดอันตรายต่อสุขภาพ
และเพิ่มความเสีย่ งในการเกิดมะเร็ ง (provisional limits) ได้ เช่น การดื่มนม 1 ลิตรน ้า 2 ลิตร และรับประทานผัก 100 กรัม ที่มีสารกัมมันตภาพรังสีตกค้ างทุกวันเป็ นเวลาหนึง่ ปี อย่างไรก็ดี ผู้เชี่ยวชาญจากสถาบันวิจยั พลังงานปรมาณูของญี่ปนให้
ุ่ข้ อมูลว่า แม้ จะรับสารกัมมันตภาพรังสีประมาณ 100 เท่าของจานวนที่กาหนดใน
คราวเดียวกันก็อาจจะไม่มีผลต่อร่างกายแต่ประการใดก็ได้
- 58 -

คาถาม สารกัมมันตภาพรังสีปนเปื อ้ นอาหารได้ อย่างไร
คาตอบ อาจปนเปื อ้ นโดยลมพัดไปตกค้ างอยูบ่ นพื ้นผิวของผัก ดังนันการล้้างผักด้ วยน ้าสะอาดจะช่วยลดสารกัมมันตภาพรังสีลงได้ มาก ส่วนการปนเปื อ้ นในน ้านมวัวนัน้ เป็ นผลมาจากการที่ววั กินหญ้ าหรื อน ้าที่มีสารกัมมันตภาพรังสีตกค้ างอยู่
คาถาม สารกัมมันตภาพรังสีมผี ลต่อเด็กอย่างไร
คาตอบ เด็กมีความอ่อนไหวต่อสารกัมมันตภาพรังสีมากกว่าผู้ใหญ่ ในกรณีของ
ผู้ใหญ่ สารกัมมันตภาพรังสีจะถูกสะสมที่ตอ่ มไทรอยด์เพียงร้ อยละ 7 ส่วนที่เหลือ
จะถูกขับออกจากร่างกายภายใน 24 ชัว่ โมง แต่สาหรับเด็กจะถูกสะสมในร่างกาย
ประมาณร้ อยละ 20 (ตามเกณฑ์ปกติ เด็กจะสามารถรับสารกัมมันตภาพรังสีได้ ไม่เกิน 100 Bq/ลิตร และผู้ใหญ่ไม่เกิน 300 Bq/ลิตร)- 59 -

การดูแลจิตใจในภาวะภัยพิบัติโดย พญ. สลักจิต ธีระนุกูล

ภัยพิบัตกิ ่ อให้ เกิดความสูญเสียแก่ ชีวติ และทรัพย์ สนิ จนอาจทาให้
มีผลกระทบต่ าง ๆ เกิดขึน้ เช่ นผลกระทบทางร่ างกาย- เมื่อยล้ า นอนไม่หลับ ระบบประสาทถูกกระตุ้น
มากเกินไป ตื่นเต้ นตกใจง่าย ใจสัน่ ภูมิค้ มุ กันของร่างกายลดลง มีปัญหาด้ านสุขภาพกาย ปวดศีรษะ ระบบย่อยอาหารผิดปกติ เบื่ออาหาร ความรู้สกึ ทางเพศ
ลดลงผลกระทบทางอารมณ์ - ช็อค โกรธ สิ ้นหวัง มึนชา ไร้ ความรู้สกึ ไร้อารมณ์ หวาดกลัว รู้สกึ ไม่ปลอดภัย เศร้ า เสียใจ หงุดหงิดง่าย ช่วยเหลือตนเอง
ไม่ได้ ไม่สนุกสนานในสิง่ ที่เคยทาเป็ นประจา กังวล รู้สกึ เหมือนกาลังฝั นไป รู้สกึผิด รู้สกึ ล่องลอย รู้สกึ เหมือนกาลังเฝ้ าดูตนเองจากภายนอก
ผลกระทบทางความคิด- ไม่มีสมาธิ ความจาไม่ดี การตัดสินใจไม่ดี
สับสน ไม่เชื่อในเหตุการณ์ทเี่ กิดขึ ้น บิดเบือน ความเชื่อมัน่ ในตนเองลดลง ตาหนิ
ตนเอง ความคิดซ ้าซาก จาภาพติดตา รู้สกึ ว่าได้ ย้อนกลับไปในเหตุการณ์เดิมอีก
ครัง้ผลกระทบทางความสัมพันธ์ กบั ผู้อ่ นื - แยกตัวจากผู้อื่น หลีกหนีสงั คมขัดแย้ งกับผู้อื่นมากขึ ้น มีปัญหาในการทางาน/การเรี ยนอาการส่วนใหญ่จะค่อยๆหายไปได้ เองตามระยะเวลาที่ผา่ นไป แต่ถ้า
พบว่ายังมีอาการเช่น สับสน ย้ อนกลับไปสูเ่ หตุการณ์เดิมโดยควบคุมตัวเองไม่ได้
จิตหลอน หลีกหนีจากสังคมอย่างรุนแรง ควบคุมอารมณ์ไม่ได้ ซึมเศร้ าอย่าง
- 60 -

รุนแรง ใช้ ยาเสพติด ฯลฯ อาจจะจาเป็ นขอรับความช่วยเหลือจากจิตแพทย์หรื อบุคลากรสุขภาพจิต
เรียนรู้การรักษาด้ วยตนเอง อาการบางอย่างที่สามารถจัดการได้ ด้วยตนเอง
1) อาการนอนไม่ หลับ แก้ ไขโดยนอนและตื่นเป็ นเวลา หากเข้ านอนแล้ วไม่หลับให้ ลกุ จากที่นอนและกลับมานอนบนที่นอนเฉพาะเวลาที่งว่ ง ก่อนนอนไม่
ควรทานอาหารอิ่มจนเกินไปหรื อปล่อยให้ หิว ไม่ใช้ สรุ าหรื อสารเสพติดช่วยให้
หลับ ควรปรึกษาแพทย์หากมีความจาเป็ นต้ องใช้ ยา2) ความเครียดและอาการวิตกกังวล แก้ ไขโดยพักผ่อนให้ เพียงพอ
หลีกเลีย่ งการใช้ สรุ าและสารเสพติด ไม่ปล่อยให้ ตนเองว่าง พยายามหากิจกรรม
ทาให้ เกิดความเพลิดเพลิน การฝึ กผ่อนคลายความเครี ยด การฝึ กสมาธิ การสวด
มนต์ กิจกรรมทางศาสนา พยายามดาเนินกิจวัตรประจาวันให้ ใกล้ เคียงก่อน
ประสบภัยพิบตั ิให้ มากที่สดุ มีการเข้ าร่วมกิจกรรมชุมชน ปรึกษาพูดคุยกับคน
ใกล้ ชิด ขอความช่วยเหลือจากคนรอบข้ าง3) ปั ญหาการใช้ สุราและสารเสพติด ในภาวะหลังภัยพิบตั ิ การใช้ สารเสพติดจะทาให้ ผ้ ใู ช้ มนึ ชากับปั ญหาและไม่สามารถจัดการแก้ ไขปั ญหาการ
ดาเนินชีวติ ที่กาลังเผชิญอยูไ่ ด้ อย่างเหมาะสม ในกรณีที่เพิง่ เริ่มใช้ สารเสพติด
สามารถหยุดได้ ด้วยตนเองเพราะอาการขาดยาจะไม่มากนัก อาจมีอาการ
หงุดหงิดหรื อนอนไม่หลับบ้ าง เป็ นอยูป่ ระมาณ 1-2 สัปดาห์ก็จะค่อยๆกลับเป็ นปกติ ในระหว่างนันการใช้
้เทคนิคและหลักการคลายเครี ยดจะช่วยให้ ผา่ นช่วง
ดังกล่าวไปได้ โดยหลักการหยุดสารเสพติดที่สาคัญ คือ เห็นประโยชน์ของการ
- 61 -

หยุดและเห็นโทษของการใช้ วิเคราะห์หาว่าอะไรเป็ นตัวกระตุ้นทีท่ าให้ คดิ ถึงการใช้ เช่น สถานที่และบุคคล กาหนดวันที่จะเริ่ มต้ นหยุด และหลีกเลีย่ งตัวกระตุ้น
กรณีที่ใช้ สารเสพติดมานานควรปรึกษาแพทย์ บางรายอาจจาเป็ นต้ องใช้ ยาเพื่อ
ช่วยลดอาการขาดยา มีการให้ คาแนะนารายบุคคลหรื อกลุม่ บาบัดยาเสพติด
4) ความรู้สึกท้ อแท้ แก้ ไขโดยใช้ หลักการจัดการกับปั ญหาความเครี ยดกาหนดตัวปั ญหา วิเคราะห์สาเหตุของปั ญหา หาแนวทางความเป็ นไปได้ ในการแก้ ปัญหาหลายๆแบบ พิจารณาข้ อดี ข้ อเสียของแต่ละแนวทาง แล้ วเลือกวิธีการ
ที่คิดว่ามีโอกาสเป็ นไปได้ มากที่สดุ นาไปปฏิบตั ิ5) ความรู้สึกเศร้ าโศกเสียใจ แก้ ไขโดยมีการระบายความรู้สกึ ให้ คนใกล้ ชิด พยายามหากิจกรรมที่ทาให้ เกิดความเพลิดเพลิน อาการมักเป็ นอยู่ 2-3
เดือน จากนันจะค่้ อยๆดีขึ ้น สามารถดาเนินชีวิตได้ ตามปกติ

- 62 -

ประวัตผิ ้ ูเขียน
・กัมมันตรังสีและโรงไฟฟ้านิวเคลียร์
รศ. ภก. ดร. ชุมพล ธีรลดานนท์
สาเร็ จปริ ญญาตรี จากคณะเภสัชศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เมื่อ
ปี พ.ศ. 2539 เข้ าเรียนภาษาญี่ปนทีุ่ ่โยโกฮามา วายเอ็มซีเอ ปี พ.ศ. 2542 ก่อนศึกษาต่อในระดับปริ ญญาโทและเอกที่คณะเภสัชศาตร์ มหาวิทยาลัยจิบะ สาเร็ จปริ ญญาเอก เมื่อปี พ.ศ. 2548
ปั จจุบนั ทางานวิจยั ยารักษามะเร็ งและเป็ นอาจารย์ในหลักสูตรปริญญาเอก ตาแหน่งรองศาตราจารย์ภาควิชารังสีวิทยา คณะแพทย์ศาสตร์ มหาวิทยาลัย
โยโกฮามาซิตี ้ เมืองโยโกฮามา จังหวัดคานากาวา
・แผ่ นดินไหวและสึนามิ
รศ. ดร. อนวัช สรรพศรี
สาเร็ จปริ ญญาตรี จากคณะวิศวกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
เมื่อปี พ.ศ. 2548 เข้ าศึกษาต่อทีส่ ถาบันเทคโนโลยีแห่งเอเชีย และสาเร็ จปริ ญญาโทด้ านวิศวกรรมแหล่งน ้าและการจัดการ เมื่อปี พ.ศ. 2550
จากนันเข้้ าศึกษาต่อที่ประเทศญี่ปนมหาวิ
ุ่ทยาลัยโทโฮคุ เมืองเซนได
จังหวัดมิยากิ และสาเร็ จปริ ญญาเอกด้ านวิศวกรรมสึนามิ เมื่อปี พ.ศ. 2553
ปั จจุบนั ทางานวิจยั ด้ านการวิเคราะห์ความเสีย่ งสึนามิจากแผ่นดินไหว
ตาแหน่งรองศาตราจารย์สถาบันวิจยั วิทยาศาสตร์ ภยั พิบตั ินานาชาติ มหาวิทยาลัย
โทโฮคุ เมืองเซนได จังหวัดมิยากิ

- 63 -

・การดูแลจิตใจในภาวะภัยพิบัติ
พญ. สลักจิต ธีระนุกูล
สาเร็ จปริ ญญาตรี จากคณะแพทย์ศาสตร์ มหาวิทยาลัยแพทย์ขอนแก่นปั จจุบนั ตาแหน่งแพทย์ชานาญการ จิตแพทย์เด็กและวัยรุ่น ประจาโรงพยาบาล
จิตเวชนครราชสีมา จังหวัดนครราชสีมา

- 64 -

เอกสารอ้ างอิง
สิ่งพิมพ์
อนวัช สรรพศรี (2012), เอาชีวิตรอดจากสึนามิ สิง่ ที่ควรรู้ก่อนภัยมาถึง, วิศวกรรม
สถานแห่งประเทศไทย, 250 หน้ าอนวัช สรรพศรี (2010), การประเมิณความเสีย่ งสึนามิตอ่ ประชากรและอาคารริ มฝั่ งทะเลในประเทศไทย, ดุษฎีนิพนธ์มหาวิทยาลัยโทโฮคุ, 260 หน้ า (ภาษาอังกฤษ)ภาพประกอบจากอินเตอร์ เน็ทhttp://www.chuden.co.jp/english/initiatives/eini_nuclearpower/enuc_earthq
uakemeasures/eear_seismicsafety/index.html
http://www.astro.uwo.ca/~jlandstr/planets/webfigs/earth/slide0.html
http://www.jma.go.jp/jma/en/Activities/earthquake.html
http://theconstructor.org/earthquake/magnitude-intensity-of-earthquake/26
62/
http://www.nikken.co.jp/ja/archive/index.php?LANG0=ja&YY=2008&YM=200811&DATA=20081114_00&IDX1=
http://www.webside.jp/news/0005.html
http://www.bousai.metro.tokyo.jp/japanese/athome/falling.html
http://www.fumira.jp/cut/bousai/file5.htm
http://bera1870.blog66.fc2.com/blog-entry-1376.html
http://faculty.washington.edu/cpetroff/wordpress/?attachment_id=347
http://web2.incl.ne.jp/umess/okinawa/umi.html- 65 -

http://www.drgeorgepc.com/Volcano1883Krakatoa.html
http://rika2.seesaa.net/article/5857575.html
http://www.city.miyazaki.miyazaki.jp/www/contents/1265261904587/index.
html
http://www.ess.washington.edu/tsunami/index.html
http://www.pa.thr.mlit.go.jp/kamaishi/bousai/index.html
ลิงค์ สาหรับหาข้ อมูลเกี่ยวกับแผ่ นดินไหวและสึนามิเพิ่มเติม
Cabinet Office, Government of Japan
http://www.bousai.go.jp/chubou/chubou.html
Coastal Engineering Committee, Japan
http://www.coastal.jp/ja/index.php
The Coordinating Committee for Earthquake Prediction, Japan
http://cais.gsi.go.jp/YOCHIREN/index.html
Earthquake Research Institute, The University of Tokyo
http://www.eri.u-tokyo.ac.jp/Jhome.html
Disaster Control Research Center, Tohoku University
http://www.dcrc.tohoku.ac.jp/
Disaster Prevention Research Institute, Kyoto University
http://www.dpri.kyoto-u.ac.jp/web_j/index_topics.html
The Global CMT Project
http://www.globalcmt.org/- 66 -

Japan Agency for Marine-Earth Science and Technology
http://www.jamstec.go.jp/j/Japan Geoscience Union
http://www.jpgu.org/
Japan Meteorological Agency
http://www.jma.go.jp/jma/index.html
Japan Society for Natural Disaster Science
http://www.jsnds.org/
Japan Society of Civil Engineers
http://www.jsce.or.jp/index.html
Ministry of Education, Culture, Sports, Science and Technology, Japan
http://www.mext.go.jp/a_menu/kagaku/anzen/houkoku/03093001.htm
National Earthquake Information Center
http://earthquake.usgs.gov/regional/neic/
National Oceanic and Atmospheric Administration
http://www.tsunami.noaa.gov/
National Research Institute for Earth Science and Disaster Prevention
http://www.bosai.go.jp/index.html
NOAA Center for Tsunami Research
http://nctr.pmel.noaa.gov/- 67 -

Pacific Tsunami Museum
http://www.tsunami.org/
Pacific Tsunami Warning Center
http://ptwc.weather.gov/
Tsunami Engineering Laboratory, Tohoku University
http://www.tsunami.civil.tohoku.ac.jp/hokusai3/J/index.html
Tsunami Society, Science of Tsunami Hazards
http://www.tsunamisociety.org/- 68 -