Van wieg tot graf: natale dispersie en het te korte levenvan een vrouwelijke Wespendief Pernis apivorus
Rob G. Bijlsma
Op 12 september 2014 werd er een doos aan de deur gebracht door Rieks Eding,voormalig Staatsbosbeheermedewerker. In de doos een dode Buizerd Buteo buteo,
gevonden door Ger Klein en Bob Kosterman in de buurt van de Hoekenbrink in
Boswachterij Smilde. De vogel was daar in de dekking van een grove den aan derand van een heideveld gevonden, wat duidt op predatie door Havik Accipiter gentilis. Doos geopend, en wat schetst mijn verbazing: een Wespendief! Sterker nog, een
volwassen vrouwtje met rechts een aluminium 11 mm ring (VT 6141297). Direct
gaat er een lampje branden: had ik niet in 2013 een cameraval geplaatst bij een nest
in de buurt van Alberta, Boswachterij Smilde, waarvan de foto’s een rechts geringd
vrouwtje lieten zien (en die in De Takkeling heeft gefigureerd als zorgzame moeder,zie pagina 13 van jaargang 22)? En was dat vrouwtje ook niet fraai bruin geblokt op de
onderzijde met fijn gestreepte bruine keel? Het zal niet waar wezen…
Snel computer aan en gebladerd door de foto’s die ik toen maakte (of beter gezegd: decamera, want ik hoefde de camera alleen maar te plaatsen om later duizenden foto’s
van het kaartje af te halen). En jawel: dezelfde vogel (vergelijk Foto 1 met Foto 2,
en Foto 3 met Foto 4). Geen twijfel mogelijk. Direct in een ander bestand gebladerdom te zien of dat ringnummer ergens mee correspondeerde, want dat het geen vogel
van mijzelf kon zijn, bleek al uit de ring aan de réchterpoot; ik ring nestjongen links.
Plop, daar dook het ringnummer op. De vogel bleek te zijn geringd door Valentijn van
Bergen en René Riem Vis in Katlijk, ZO-Friesland, op 29 juli 2009 als oudste op een
nest met twee jongen. Blijkens de achtergrondgegevens was het ouderpaar op 23 mei
met de eileg begonnen. De jongen waren bij twee metingen telkens in goede conditie;
de oudste - met een donker verenkleed - woog 870 gram op 22 juli en 909 gram op 29
juli. Op en onder het nest werden bij vier controles tussen 29 juli en 24 augustus veel
wespenraten en brokjes van raten gevonden, vooral van Duitse wesp Vespula germanica en Gewone wesp V. vulgaris. De opgroei-omstandigheden van deze jongen waren
uitmuntend. Van het volwassen vrouwtje kon worden vastgesteld dat ze dezelfde wasals die er in 2008 had gezeten; van de man was de identiteit onbekend (gegevens:
Valentijn van Bergen & René Riem Vis).
Door een combinatie van factoren is van het dode vrouwtje meer bekend dan normaliter het geval is wanneer een geringde vogel wordt gevonden. Vaak moet je het doen
met een ringplek en een sterfplek. Als de vogel niet als nestjong is geringd, weet je
zelfs over de levensduur weinig meer dan een minimumleeftijd. In dit geval is echterde geboortedatum bekend (met een kleine marge, want bepaald aan de hand van devleugellengte op levensdag 25), en wel 27 juni 2009. In de tweede plaats is de sterfte200

De Takkeling 22(3), 2014

datum óók redelijk goed bekend, zij het met een iets ruimere marge omdat de vogel al
7-9 dagen dood was, namelijk ongeveer 4 september 2014 (vinddatum 12 september).
De vogel is dus ruim vijf jaar oud geworden. In de derde plaats kan met deze vondst
de natale dispersie in kaart worden gebracht, ofwel de verplaatsing tussen geboorteplaats en plaats waar voor het eerst wordt gebroed. Dat laatste onder de aanname
dat ze in 2013 voor het eerst broedde. En zo niet, dat ze zich niet noemenswaardig
heeft verplaatst als het voor de tweede keer was. De kans dat Wespendieven al in hun
tweede jaar broeden (in dit geval zou dat 2011 zijn geweest), lijkt klein; in Wales wasde vroegste leeftijd waarop voor het eerst werd gebroed het derde levensjaar, bewezen
aan de hand van twee gekleurringde mannetjes (Roberts 2011). De natale dispersie vanvrouw 6141297 in Boswachterij Smilde bedraagt 35 km. Dat ligt binnen de spreiding
die Roberts (2011) in Wales vond: 16, 16, 22, 100 en 160 km.
Op grond van mijn boomtopwaarnemingen betwijfel ik of vrouw 6141297 in 2012
ook al gebroed heeft. Van de paren met nesten had geen van de vrouwen de combinatie
van bruine borst en zwaar geblokte flanken. Onder de niet-broedende vogels noteerde
ik wel een geblokte vrouw (waarnemingen op 26 juli en 5 augustus 2012), die misschien betrekking heeft gehad op onderhavige vogel. Ik vermoed daarom dat ze in2013 haar eerste broedpoging deed. De late start van de eileg in dat jaar, namelijk 11
juni, kan daar mede een aanwijzing voor zijn (jonge vrouwen gaan meestal later van
start dan ervaren vrouwen, al moet gezegd dat een ander vrouwtje, dat ook al broedend
was vastgesteld in 2011 en 2012, in 2013 nóg later met de eileg begon dan vrouwtje
6141297, namelijk op 16 juni). Zeker is in ieder geval dat ze twee eieren legde, diebeide uitkwamen maar uiteindelijk resulteerden in één uitvliegend jong (zie onderschrift Foto 1 in Bijlsma 2014). De totale reproductie van dit vrouwtje in haar korteleven was dus waarschijnlijk maar één jong. Gezien de toch al geringe reproductie vandeze soort, die met de jaren beroerder is geworden vanwege de hoge predatiedruk door
Haviken Accipiter gentilis en Boommarters Martes martes, en de betrekkelijk lage
overlevingskansen in het eerste levensjaar (gemiddeld 63%, Bijlsma et al. 2012), is dat
ontoereikend om de stand op peil te houden.
Wat op populatieniveau een nóg grotere invloed heeft dan geringe reproductie, isvroegtijdige sterfte van volwassen vogels. Immers, als nestjongen het loodje leggen,kunnen de ouders het jaar daarop een nieuwe broedpoging wagen. Als je maar langgenoeg leeft, en Wespendieven kúnnen lang leven (meer dan 20 jaar, Bijlsma et al.
2012), is verlies van jongen niet zo bezwaarlijk. Maar als een oudervogel dood gaat,
is de kans op reproductie direct nul. Als dat op betrekkelijk jonge leeftijd gebeurt, kan
het zijn dat er überhaupt geen jongen worden grootgebracht. Vandaar ook dat afschotin het voorjaar op Malta en vergelijkbare plekken in het Middellandse Zeegebied
slecht nieuws is; dat afschot treft immers uitsluitend adulte Wespendieven, ofwel devogels die voor nageslacht zorgen (de jonge Wespendieven blijven het eerste jaar in
Afrika; Strandberg et al. 2012).

De Takkeling 22(3), 2014

201

Foto 1. Volwassen vrouwtje, in haar vierde levensjaar, schermt haar jongen af tegen de zon,
Boswachterij Smilde, 22 juli 2013 (Foto: Rob Bijlsma). Let op de bruine borst met fijne streping
langs de schacht van de borstveren, en de zwaar geblokte flanken; vergelijk met Foto 2. Adult
female Honey-buzzard protects her chicks against the sun, Forestry of Smilde, 22 July 2013. Noticefinely streaked breast feathers and heavily blotched underparts, and compare with Photo 2.

Foto 2. Adult vrouwtje wespendief dood, Hoekenbrink, Boswachterij Smilde, 12 september
2014 (Foto: Rob Bijlsma). Exact dezelfde kleurstelling als de vogel in 2013, met dezelfde fijne
streping op de borst, zwaar geblokte flanken en rechts geringd (vergelijk met Foto 1). Adult
female Honey-buzzard recovered dead in Forestry of Smilde, 12 September 2014. Compare with
Photo 1.
202De Takkeling 22(3), 2014

Foto 3. Hetzelfde vrouwtje op 22 juli 2013, aan de rugzijde, let op staartbandering en vergelijk
met Foto 4. Posterior view of the same female, with typical tail banding; compare with Photo 4.

Foto 4. Dezelfde vrouw op 12 september 2014, ditmaal gefotografeerd aan de bovenzijde; vergelijk de staartbandering met die in Foto 3. Posterior view of dead female, compare with Photo 3.

De Takkeling 22(3), 2014

203

Het dode vrouwtje past in een trend die al langere tijd geleden is ingezet (in Drenthe
en op Veluwe, maar recent waarschijnlijk op meerdere plaatsen in het land), namelijk
van een toenemende predatiedruk op Wespendieven (oud én jong; Bijlsma 2004). Dat
is er sindsdien voor de Wespendief niet beter op geworden; de bossen van Nederlandzijn een gevaarlijke leefomgeving geworden (Bijlsma 2014a). Hoe gevaarlijk bleek
wel in 2014 in Boswachterij Smilde: daar vond ik op 17 juni een vers dood mannetje
onder zijn nest (twee koude eieren), geslagen door een Havik, een geplukte volwassen vrouw onder haar nest op 25 augustus (een koud ei, resten van een tweede ei; ookgeslagen door een Havik), en dan – bij toeval, door derden - het onderhavige, vijfjarige vrouwtje. Let wel: dat zijn alleen de vogels die zijn gevonden! In Boswachterij
Smilde noch Landgoed Berkenheuvel vlogen in 2014 jonge Wespendieven uit (tegen1 jong in 2013).
Een analyse van ringgegevens liet zien dat bij de huidige reproductie en overleving destand van Wespendieven moet afnemen. Dat is precies wat er gebeurt, niet alleen in
Nederland maar in grote delen van West- en Noord-Europa (Bijlsma et al. 2012). De
crux van die afname zit hem in de – verhoudingsgewijs – geringe overleving van volwassen vogels: maar 80-82% per jaar, tegen 91% bij een eerdere analyse van Zweedse
vogels (Tjernberg & Ryttman 1994). De huidige Europese Wespendief sterft te jong.
Ik vermoed dat de recente bevindingen van hoge sterfte in het broedgebied de zaken
verder hebben verslechterd. In dat opzicht is het extra wrang dat broedgebieden grootschalig over de kop gaan. Hoewel de Wespendief een beschermde soort is waarop
allerlei extra wettelijke bepalingen van toepassing zijn, wordt zijn leefomgeving in de
praktijk verwoest door habitatfragmentatie. In Nederland wordt dat verkocht onder degotspe “vergroting van de biodiversiteit”, in Afrika – waar ze nog geen communicatiedeskundigen kennen - onder de noemer van “doortastend ondernemerschap”en “pakken wat je pakken kan” (Bijlsma 2012). In beide gevallen zijn versnipperde bossen het
resultaat, en trekt de Wespendief aan het kortste eind.
Over de gevolgen van fragmentatie van bossen (en andere habitats) op het leven vanbosbewoners is veel geschreven. Hoewel de resultaten niet altijd eenduidig zijn, en
niet alle onderzoek even goed, is de communis opinio – let wel: niet op basis vanleuterkoek maar gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek - dat het weinig goeds
voorspelt. Het verhoogt het predatierisico, vermeerdert stress, verkort de levensduur
van nesten en bomen met nestholtes, resulteert in hogere kosten van levensonderhouden verlaagt het broedsucces (bijvoorbeeld Stephens et al. 2003, Suorsa et al. 2003,
Storck et al. 2005, Lohmus 2006, Hinsley 2008, Edworthy & Martin 2013). De achteloosheid waarmee de huidige bosbeheerders en natuurbeschermers aan deze bevindingen voorbijlopen, is ten hemelschreiend. Zelfs in boreale bossen, waar bosbouw
van een andere orde is dan het marginale gepruts in Nederland (Nabuurs et al. 2007),
7 Daarbij is de zomerkap sec niet de crux, zij het niet minder schandalig. Nee, het is veeleer de versnipperingvan bestaande bossen, waardoor een ecologische val ontstaat en het predatierisico sterk toeneemt.

204

De Takkeling 22(3), 2014

is men zich bewust van wat bosbouwkundige ingrepen betekenen voor broedvogels,en probeert men aan de hand van wetenschappelijk onderzoek te komen tot een betere
bescherming van de bosbewoners (Lohmus 2006, Santangeli et al. 2012). Ook daar
gaat het vaak mis, al was het maar omdat bosboeren gemiddeld genomen meer compassie hebben met geld dan met vogeltjes. Maar dat er in het rijke Nederland, waar
bosbouw van geen betekenis is en alleen maar geld kost, zó nietsontziend met bossen
en hun bewoners wordt omgegaan, is tamelijk stuitend. Want laten we vooral niet
denken dat alle praat over ‘biodiversiteit’ en ‘zorgvuldig bosbeheer’ in de praktijk ook
maar iets voorstelt. Het is de luchtfietserij van mensen die geen benul hebben van wat
er zich in bossen afspeelt. En die het vertikken om kennis te nemen van lokale kennis
en van wetenschappelijk onderzoek. Wat een verschil met onze Europese en NoordAmerikaanse buren, die van alles uit de kast trekken om de schade zoveel mogelijk tebeperken (Stephens et al. 2003, Björklund et al. 2013, Halme et al. 2013, Santangeli etal. 2013, Burgas et al. 2014, Jiménez-Franco et al. 2014).
Dank
Gelukkig hadden Ger Klein en Bob Kosterman de tegenwoordigheid van geest om
de dode vogel mee te nemen naar Rieks Eding, die haar vervolgens bij mij afleverde.
Hoewel we tegenwoordig het overgrote deel van de informatie van geringde en geloggerde Wespendieven zelf verzamelen, blijven toevalsvondsten door het publiek vaneminent belang. Valentijn van Bergen en René Riem Vis konden op 22 juli 2009, toen
ze de geur van jonge Wespendieven opsnoven, niet bevroeden dat één van die vogels
35 km verderop als broedvogel zou opduiken én haar Waterloo zou vinden.

Summary
Bijlsma R.G. 2014. From cradle to grave: natal dispersal and premature death ofa female Honey-buzzard Pernis apivorus. De Takkeling 22: 200-207.
On 12 september 2014 a (rather) freshly dead adult female Honey-buzzard was foundin the Forestry of Smilde, northern Netherlands. This bird had been ringed as a 25days-old chick on a nest in SE-Friesland, some 35 km to the west of its place of death(presumably killed by Goshawk Accipiter gentilis). The previous year, this bird had
been photographed at the nest with a wildlife camera, 2.5 km away in the Forestry of
Smilde. Comparison of its plumage as a breeding bird in 2013 (when the ring could not
be read) and the bird found dead in 2014 showed unequivocally that the same female
was involved. This bird was the only Honey-buzzard (out of 5 pairs) that successfullyraised one chick (starting with two) in the Forestry of Smilde in 2013. Moreover,based on plumage descriptions of Honey-buzzards during intensive observations fromtree tops in July and August 2012 the female might already have been present in thatyear as a non-breeding bird. Therefore, the bird probably settled in this forestry in
8 Er zijn uitzonderingen, maar dat worden er minder en minder. Ik ben nog nooit een bosbeheerder tegengekomen die de wetenschappelijke literatuur over (bos)ecologie bijhoudt.

De Takkeling 22(3), 2014

205

2012, bred successfully in 2013, failed (to breed) in 2014 and was depredated in early
September 2014. The natal dispersal of this female amounted to 35 km, and the bird
remained faithful to her breeding territory (for two successive years).
Intraguild predation in Drenthe has distinctly increased in the past two decades. In
2014, for example, two other adult Honey-buzzards were found depredated, i.e. an
adult male underneath its nest (with 2 eggs) on 17 June, and an adult female underneath another nest on 25 August (2 eggs). In a forested area of some 45 km², no
Honey-buzzard chicks were raised in 2014, and only 1 chick in 2013. Depredation ofchicks and adults has become a significant factor in the breeding success of Honeybuzzards in The Netherlands, where the population has been in decline for sometime. Intraguild predation has become particularly important after the food supply of
Goshawks had crashed (leading to a decline in Goshawk numbers but also to greater
diet diversity of Goshawks with a higher proportion of raptors and owls), an increasein Pine Marten Martes martes density and woodland fragmentation following a change
in forest management.

Foto 5. Plukrest van volwassen vrouwtje Wespendief onder haar nest in Boswachterij Smilde,
26 juli 2014 (Foto: Rob Bijlsma). Deze vogel was waarschijnlijk door een Havik van het nest
gesleurd. In het nest lagen een koud ei en resten van een tweede – vermoedelijk net uitgekomen ei. Het mannetje van dit paar was een geloggerde vogel, wiens vliegbewegingen de positie van dit
nieuwbouwnest hadden verklapt (maar zelfs toen lukte het me niet om het nest op te sporen zonderde hulp van Willem van Manen, nog bedankt Willem; het geeft aan dat opsporen van nesten van
Wespendieven bijzonder lastig kan zijn, of – als alternatieve verklaring – dat je het kunstje ook
kunt verleren). Pluck of adult female Honey-buzzard, underneath its nest in the Forestry of Smilde,
26 July 2014, one of three such depredation cases by Goshawks in the Forestry of Smilde in 2014.
206

De Takkeling 22(3), 2014

Literatuur
Barrientos R. & Arroyo B. 2014. Nesting habitat selection of Mediterranean raptors in managed
pinewoods: searching for common patterns to derive conservation recommendations. Bird
Conserv. Intern. 24: 138-151.
Bijlsma R.G. 2004. Wat is het predatierisico van Wespendieven Pernis apivorus in de
Nederlandse bossen bij een afnemend voedselaanbod voor Haviken Accipter gentilis? De
Takkeling 12: 185-197.
Bijlsma R.G. 2012. Afrika. In: Mijn Roofvogels: 7-16. Atlas, Amsterdam & Antwerpen.
Bijlsma R.G. 2014. Trends en broedresultaten van roofvogels in Nederland in 2013. De
Takkeling 22: 4-54.
Bijlsma R.G. 2014a. Ornithology from the tree tops. Ardea 102: 3-4.
Bijlsma R.G., Vermeulen M., Klok C. & Hemerik L. 2012. Demography of European Honey
Buzzards Pernis apivorus. Ardea 100: 163-177.
Björklund H., Valkama J., Saurola P. & Laaksonen T. 2013. Evaluation of artificial nests as aconservation tool for three forest-dwelling raptors. Anim. Conserv. 16: 546-555.
Burgas D., Byholm P. & Parkkima T. 2014. Raptors as surrogates of biodiversity along a landscape gradient. J. Appl. Ecol. 51: 786-794.
Edworthy A.B. & Martin K. 2013. Persistence of tree cavities used by cavity-nesting vertebrates
declines in harvested forests. J. Wildl. Manage. 77: 770-776.
Halme P. et al. 2913. Challenges of ecological restoration: Lessons from forests in northern
Europe. Biol. Conserv. 167: 248-256.
Hinsley S.A. et al. 2008. Effects of structural and functional habitat gaps on breeding woodland
birds: working harder for less. Landscape Ecol. 23: 615-626.
Jiménez-Franco M.V., Martínez J. & Calvo J.F. 2014. Lifespan analyses of forest raptor nests:
patterns of creation, persistence, and reuse. PLoS One 9(4), e93628.
Lohmus A. 2005. Are timber harvesting and conservation of nest sites of forest-dwelling raptors
always mutually exclusive? Anim. Conserv. 8: 443-450.
Nabuurs G.J., Pussinen A., van Brusselen J. & Schelhaas M. 2007. Future harvesting pressure on
European forests. European Journal of Forest Research 126: 391-400.
Roberts S. 2011. Honey Buzzards in Wales 2011. Boda Wennol 2011: 12-13.
Rutz C. & Bijlsma R.G. 2006. Food-limitation in a generalist predator. Proc. R. Soc. Lond. B
273: 2069-2076.
Santangeli A., Lehtoranta H. & Laaksonen T. 2012. Successful voluntary conservation of raptor
nests under intensive forestry pressure in a boreal landscape. Anim. Conserv. 15: 571-578.
Stephens S.E., Koons D.N., Rotella J.J. & Willey D.W. 2003. Effects of habitat fragmentation
on avian nesting success: a review of the evidence at multiple spatial scales. Biol. Conserv.
115: 101-110.
Storch I., Woitke E. & Krieger S. 2005. Landscape-scale edge effect in predation risk in forestfarmland mosaics of central Europe. Landscape Ecol. 20: 927-940.
Strandberg R., Hake M., Klaassen R.H.G. & Alerstam T. 2012. Movements of immature
European Honey Buzzards Pernis apivorus in tropical Africa. Ardea 100: 157-162.
Suorsa P. et al. 2003. Forest management is assoiated with physiological stress in an old-growthforest passerine. Proc. R. Soc., Lond. B 270: 963-969.
Tjernberg M. & Ryttman H. 1994. Survival and population development of the Honey Buzzard
Pernis apivorus in Sweden. Ornis Svecica 4: 133-139.

Adres: Doldersummerweg 1, 7983 LD Wapse, rob.bijlsma@planet.nl
De Takkeling 22(3), 2014

207