Overlevingsstrategieën bij de Wespendief Pernis apivorus en de invloed daarvan op het aantal broedgevallen inde zes deelgebieden van het Noord-Kennemerlands Duin
Jos A. Vroege
In mei 2015 verbleef ik met een groep Nederlandse vogelaars twee weken in China– in Beidaihe en omgeving - voor het waarnemen van vogels die langs de oostzijde
van het Euraziatisch continent naar het noorden trekken. Een van de roofvogels die
ik daar graag wilde zien was de ‘Eastern Honey-Buzzard’ Pernis orientalis1. Dat is,net als onze Wespendief (Western Honey-Buzzard Pernis apivorus), een trekvogel.
De Oostelijke Wespendief overwintert in ZO-Azië (en op het Arabisch Schiereiland)en broedt van Oost-Siberië tot in het noorden van China en Japan. Ferguson-Lees& Christie (2005) beschouwen hem als een aparte soort. Anderen zien hem als een
ondersoort van de ‘Indomalayan (Crested) Honey-Buzzard’ Pernis ptilorhynchus. Diekomt, behalve in ZO-Azië, voor op het Indisch subcontinent en is een standvogel.

Oostelijke Wespendief Pernis orientalis, Shanhaiguan (China), 7 mei 2015 (Foto: René vanRossum). Oriental Honey-buzzard near Shanhaiguan (China), 7 May 2015.

1 Brazil (2009) duidt de ‘Eastern Honey-Buzzard’ Pernis orientalis aan als ‘Oriental Honey Buzzard’.
Svensson et al. (2010) beschouwen deze vogel als een ondersoort van de 'Aziatische Wespendief' Pernis
ptilorhynchus. Génsbøl (2005) gebruikt de naam ‘Aziatische Wespendief’ alleen voor de ondersoort Pernis
ptilorhynchus orientalis en betitelt de soort Pernis ptilorhynchus als 'Oostelijke Wespendief'. Dat is in ditverband uiteraard verwarrend.

198

De Takkeling 23(3), 2015

In ‘Raptors of the World’ onderscheiden Ferguson-Lees & Christie (2005) zeven soorten Wespendieven. De bovengenoemde drie soorten hebben alle een groot verspreidingsgebied. De andere vier zijn endemen: ‘Steere's Honey-Buzzard’ Pernis steerei
komt uitsluitend voor op de Filippijnen, ‘Barred Honey-Buzzard’ Pernis celebensis opSulawesi, ‘Long-Tailed Honey-Buzzard’ Henicopernis longicaudi op Nieuw-Guineaen ‘Black Honey Buzzard’ Henicopernis infuscatus op Nieuw-Brittanië. Al dezeWespendieven zijn, net als de Indomaleisische Wespendief, standvogels.
De Westelijke, Oostelijke en Indomaleisische Wespendief zijn roofvogels met een zeer
variabel verenkleed. Veel van die kleden vertonen belangrijke overeenkomsten met
die van de veel sterkere Havikarenden (vooral Spizaetus in ZO-Azië en Hieraaetus
in Afrika). Volgens Ferguson-Lees & Christie (2005) is hier sprake van mimicry: dezwakken hebben zich in de loop van de evolutie beschermd door het verenkleed vande sterken na te bootsen. Ook bij de endemische Wespendieven van de Filippijnen en
Sulawesi bestaan er overeenkomsten met het kleed van de lokale Havikarenden. Bij deWespendief van Sulawesi, waar slechts één Havikarend voorkomt, zijn die overeenkomsten het sterkst.
Behalve door imitatie van het verenkleed van Havikarenden hebben de Westelijke ende Oostelijke Wespendief hun overlevingskansen in de loop van de evolutie vergroot
door niet in de tropen te broeden: daar zijn ze namelijk kwetsbaar voor aanvallen door
allerlei grotere soorten roofvogels en uilen (Ferguson-Lees & Christie 2005). Broedenin (het noorden van) Eurazië is voor Wespendieven echter ook niet zonder gevaren.
Ook daar komen roofvogels en uilen voor waaraan zij ten prooi kunnen vallen. In onze
contreien moet daarbij vooral worden gedacht aan de Havik Accipiter gentilis.
Volgens Bijlsma et al. (2012) hebben onze Wespendieven de afgelopen decennia een
steeds grotere kans om in hun broedgebied gepredeerd te worden. In zijn onderzoeksgebied op de Veluwe werd predatie van nestjongen en/of volwassen vogels in 1970-75
nog niet vastgesteld. In 1976-89, 1990-99 en 2000-09 mislukten om die reden echter
10%, 16% en 41% van de onderzochte wespendiefnesten. In zijn onderzoeksgebiedin Drenthe was dat in 1990-95, 1996-99, 2000-04 en 2005-09 het geval bij respectievelijk 25%, 18%, 40% en 45% van de nesten. Ook de bossen van Nederland zijnvoor broedende Wespendieven dus een ‘gevaarlijke leefomgeving’ geworden. Behalve
de toegenomen predatiedruk door Haviken spelen daarbij ook de toename van deBoommarter Martes martes en ‘habitatfragmentatie’ als gevolg van natuurontwikkeling een rol (Bijlsma 2014).
In de duinen tussen Camperduin en Wijk aan Zee heeft de Wespendief zich pas begin
jaren negentig als broedvogel gevestigd. Gezien de grote kans op mislukking vaneen broedgeval elders in het land, had dat waarschijnlijk niet alleen te maken met het
ouder worden van het naaldbos (Vroege 2014). In de periode 1995-2014 werd in deduinen tussen Camperduin en Wijk aan Zee 26x een bezet wespendiefnest gevonden.
Tweemaal (8%) mislukte dat broedgeval: in 2012 vielen bij een nest in gebied Bergen
De Takkeling 23(3), 2015

199

de eieren waarschijnlijk ten prooi aan een Boommarter – die in de afgelopen 10 jaar
de duinen tussen Camperduin en Wijk aan Zee in rap tempo heeft veroverd (Vroege2015) - en in 2003 werd een van de volwassen vogels van het nest in het Bergerbos
mogelijk geslagen door een Havik2. In 1998 werd in gebied Castricum verder een volwassen Wespendief aangetroffen die ten prooi was gevallen aan een Havik. Een nest
van de Wespendief werd dat jaar echter niet gevonden (Vroege 2012, 2014, Levering2014).

Wespendief boven het duingebied bij Castricum, 8 augustus 2015 (Foto: Jos Vroege).
Honey-buzzard in the dunes near Castricum, 8 August 2015.

De duinen tussen Camperduin en Wijk aan Zee zijn, in vergelijking met de bossen
in Drenthe en op de Veluwe, voor Wespendieven nog relatief veilig. Maar ook in dit
gebied is sprake van boskap in het kader van natuurontwikkeling en ook hier liggende Boommarter en de Havik op de loer. In gebied Castricum – het gebied waar ikvanaf 2000 als roofvogelaar actief ben – heeft de Wespendief in de periode 1995-2014
driemaal succesvol gebroed: in 2008, 2009 en 2011. In 2009 en 2011 gebeurde dat opeen ander nest dan in 2008: in 2009 vestigde zich een Havik vlakbij het nest waarop
in 2008 was gebroed (Vroege 2012). Dat door de Wespendief succesvol werd gebroed,
2 In 22 van de 26 gevallen (85%) was sprake van een succesvol broedgeval van de Wespendief; 2x wassprake van mislukking en 2x (in 2007 in gebied Castricum en gebied Heemskerk) was wel sprake van deopbouw van een nest, maar werden vermoedelijk geen eieren gelegd. Roberts & Law (2014) spreken in
dit verband van een ‘zomernest’. In gebied Castricum werd dit zomernest waarschijnlijk gebouwd door
een jong paar: het jaar daarop was hier sprake van een succesvol broedgeval. In gebied Heemskerk werd
een bestaand nest opgeknapt: het nest waarop in 2005 door een Wespendief en in 2006 door een Buizerd
succesvol was gebroed (Vroege 2012). Volgens Roberts & Law gebeurt dit bijvoorbeeld door ervaren
vrouwtjes die hun partner kwijt zijn en een ander mannetje proberen te verleiden tot een broedpoging. Datin 2007 in de gebieden Castricum en Heemskerk sprake is geweest van mislukking door predatie valt niet
uit te sluiten.

200

De Takkeling 23(3), 2015

was steeds in een jaar dat sprake was van slechts één succesvol broedgeval van deHavik in gebied Castricum. De afgelopen tien jaar was verder 5x sprake van twee
en 2x van drie succesvolle broedgevallen van de Havik. Wespendieven lijken in dit
gebied dus alleen tot broeden over te gaan als daar weinig Haviken broeden3.
Tabel 1. Het aantal succesvolle broedgevallen van Wespendief en Havik, gesommeerd voor deverschillende deelgebieden (en gesommeerd voor Noord en Zuid) van het Noord-Kennemerlands
Duin in 2005-14. Number of successful breeding pairs of Honey-buzzard and Goshawk, summed
for regions and sections in Noord-Kennemerlands Duin in 2005-14.
1 = ha bos ha of woodland
2 = ha naaldbos ha of coniferous woodland
3 = Wespendief Honey-buzzard
4 = Havik Goshawk
5 = Havik/1000 ha bos Goshawk/1000 ha of woodland
6 = Havik/1000 ha naaldbos Goshawk/1000 ha of coniferous woodland
Regio/gebieden Region/section
Noord gesommeerd
Schoorl
BergenWimmenum
Zuid gesommeerd
Bakkum-EgmondCastricum
Heenskerk

1
1394
956
405
33
1139
368
381
390

2996
832
161
3509
229
106
174

3
12
9
30
7
3
3
1

464
39
18
7
97
41
19
37

5
4.6
4.1
4.4
21.2
8.5
11.1
5.09.56
6.4
4.7
11.2
233.3
19.1
17.9
17.9
21.3

In de tabel zien we dat in het noordelijk deel van de duinen tussen Camperduin en
Wijk aan Zee naar verhouding minder succesvolle broedgevallen van de Havik te vinden zijn dan in het zuidelijk deel (4.6 versus 8.5 per 1000 ha ‘bos’ per jaar; 6.4 versus
19.1 per 1000 ha ‘naaldbos’ per jaar)4. Wespendieven broeden vooral in het noorden:
in de periode 2005-2014 waren daar 12 en in het zuiden 7 succesvolle broedgevallen.
Tussen het aantal succesvolle broedgevallen van de Wespendief en het aantal succesvolle broedgevallen van de Havik per 1000 ha ‘naaldbos’ per jaar lijkt een sterke negatieve samenhang te bestaan (Spearman rank correlation = -.96, p = .003)5. De meeste
succesvolle broedgevallen van de Wespendief zijn te vinden in gebied Schoorl. Het
aantal succesvolle broedgevallen van de Havik per 1000 hectare naaldbos per jaar is3 De periode 1995-2004 wordt hier buiten beschouwing gelaten omdat in de duinen tussen Camperduin enWijk aan Zee toen nog slechts sporadisch een bezet wespendiefnest werd gevonden: in 1995 in gebied
Bakkum-Egmond, in 2002 en 2003 in gebied Bergen, en in 2004 in gebied Schoorl.
4 Net als in een vorig artikel over de Wespendief in het Noord-Kennemerlands Duin is, gezien het ontbreken van recente gegevens voor alle deelgebieden, hierbij uitgegaan van de oppervlakten bos en naaldbos
omstreeks 1990 (Vroege 2014). Vooral de oppervlakte naaldbos is sindsdien afgenomen. In de gebieden
Bakkum-Egmond, Castricum en Heemskerk heeft veel van dat naaldbos zich bovendien ontwikkeld tot
gemengd bos.
5 In de duinen tussen Camperduin en Wijk aan Zee heeft zowel de Wespendief als de Havik een sterke
voorkeur voor een naaldboom als nestboom: uit de verslagen van de Roofvogelwerkgroep (bijvoorbeeld:Levering 2014) blijkt dat in de periode 2005-2014 slechts 9% van de wespendiefnesten en 8% van dehaviknesten te vinden was in een loofboom.

De Takkeling 23(3), 2015

201

daar het laagst. De minste succesvolle broedgevallen van de Wespendief zijn te vinden
in de gebieden Wimmenum en Heemskerk. Het aantal succesvolle broedgevallen vanHaviken per 1000 hectare naaldbos is daar het hoogst.
In een vorig artikel in De Takkeling bracht ik de grotere geschiktheid voor deWespendief van het noordelijk deel van de duinen tussen Camperduin en Wijk aan Zee
in verband met de grotere oppervlakte naaldbos dat daar beschikbaar is (Vroege 2014).
Uit dit artikel blijkt dat het beperkte aantal succesvolle broedgevallen van de Havik
één van de factoren zou kunnen zijn die (de naaldbossen in) de gebieden Schoorl enBergen voor de Wespendief zo aantrekkelijk maken6. Dat in deze naaldbossen zo
weinig succesvolle broedgevallen van de Havik te vinden zijn, heeft waarschijnlijk
te maken met de voedselsituatie: in de gebieden Schoorl en Bergen zullen voor deHavik – en wellicht ook voor de Boommarter - minder prooidieren te vinden zijn dan
in de andere delen van het Noord-Kennemerlands Duin. Een verklaring daarvoor ligt
voor de hand: “Iets ten zuiden van Bergen ligt de grens tussen de kalkrijke bodem
van het Duindistrict en de kalkarme grond van het Waddendistrict. Dit heeft uiteraard
zijn weerslag op de flora en fauna” (Levering 2014). Of ten noorden van de kalkgrens
behalve minder Haviken ook meer wespen voorkomen en of de aantrekkelijkheid vande gebieden Schoorl en Bergen voor de Wespendief dus ook is ingegeven door een
grotere beschikbaarheid van voedsel is niet bekend. Onderzoek met GPS-dataloggers
naar de locaties waar Wespendieven foerageren zou daarover meer duidelijkheid kunnen verschaffen.
DankMet dank aan Rob Bijlsma, Henk Levering, Rienk Slings en Dook Vlugt voor hun
commentaar op een eerdere versie van dit artikel, en aan René van Rossum voor zijn
toestemming om de door hem gemaakte foto als illustratie bij dit artikel te gebruiken.

SummaryVroege J.A. 2015. Survival strategies in Honey-buzzards Pernis apivorus and its
impact on breeding success in the dunes between Camperduin and Wijk aan Zee.
De Takkeling 23: 198-203.
Two of the seven Honey-Buzzard species - Eastern Honey-buzzard Pernis orientalis
and Western Honey-buzzard Pernis apivorus - not only protect themselves by imitating
the plumage of Hawk Eagles (especially Spizaetus in Southeast Asia en Hieraaetus inAfrica), but also by not breeding in tropical forests where they are vulnerable to attackfrom larger raptors and owls. Breeding in the (west of the) Palearctic, however, is notwithout dangers either. In the 1990s, when the first successful breeding attempt of the6 In het overzichtsartikel van Sergio & Hiraldo (2008) over predatie van roofvogels en uilen door andereroofvogels en uilen wordt verwezen naar twee studies naar het effect van Haviken op de territoriumbezetting (1x) en het broedresultaat (2x) van Wespendieven. Een effect op de territoriumbezetting werd daarbij
niet gevonden (Hakkarainen et al. 2004). De onderliggende studie vormt daarop dus een belangrijke aanvulling.

202

De Takkeling 23(3), 2015

Honey-buzzard was discovered in the dunes between Camperduin and Wijk aan Zee,elsewhere in The Netherlands nest failure caused by predation already amounted to
16-25% (nowadays 40-45%). In the dunes between Camperduin and Wijk aan Zee,
22 of the 26 Honey-buzzard nests (85%) were successful between 2005 and 2014. Intwo cases (8%) the nests probably failed because of predation by Goshawk Accipitergentilis and Pine Marten Martes martes. In two other nests probably no eggs were laid.
Honey-buzzards were mostly found breeding in coniferous forest with low numbers ofGoshawks: the Spearman rank correlation between the number of succesful breedingattempts of Honey-buzzards in the six subregions in 2005-14 and the number of succesful breeding attempts of the Goshawk per 1000 hectares coniferous forest per year
is -.96 (p=.003).

Literatuur
Bijlsma R.G. 2014. Van wieg tot graf: natale dispersie en het te korte leven van een vrouwelijke
Wespendief Pernis apivorus. De Takkeling 22: 200-207.
Bijlsma R.G., Vermeulen M., Hemerik L. & Klok C. 2012. Demography of European Honey
Buzzards Pernis apivorus. Ardea 100: 163-177.
Brazil M. 2009. Birds of East Asia. China, Taiwan, Korea, Japan, and Russia. Princeton
University Press, Princeton.
Ferguson-Lees J. & Christie D. 2005. Raptors of the world. Christopher Helm, London.
Génsbøl B. 2005. Veldgids roofvogels. KNNV Uitgeverij, Utrecht.
Levering H. 2014. Verslag roofvogelinventarisatie 2014. Roofvogelwerkgroep NoordKennemerlands Duin, Castricum.
Roberts S.L. & Law C. 2014. Honey-buzzards in Britain. British Birds 107: 668-691.
Sergio F. & Hiraldo, F. 2008. Intraguild predation in raptor assemblages: a review. Ibis 150(Suppl. 1): 132-145.
Svensson L., Mullarney K. & Zetterstrøm D. 2010. ANWB Vogelgids van Europa (4de, herzienedruk). ANWB Media, Den Haag.
Vroege J.A. 2012. De Wespendief Pernis apivorus, een Afrikaanse roofvogel in de duinen tussen
Camperduin en Wijk aan Zee. De Takkeling 20: 209-218.
Vroege J.A. 2014. De Wespendief Pernis apivorus als broedvogel in de duinen tussen
Camperduin en Wijk aan Zee: aanvullingen en herzieningen. De Takkeling 22, 189-199.
Vroege J.A. 2015. Buizerd Buteo buteo en Boommarter Martes martes in het NoordKennemerlands Duin: aanvullingen en herzieningen. De Takkeling 23: 145-149.

Adres: Laanacker 15, 1902 AK Castricum, j.vroege@casema.nl

De Takkeling 23(3), 2015

203