Zon-gedrag van een Wespendief Pernis apivorus
Rob+G.

IedereBijlsmarechtgeaarde wespendiefliefhebber is ook een boomtopper,in julienaugustus velebosgebied.

doel

Het

hiervan? Dat

individuele herkenning,vanhabitatgebruik.

doorbrengt

uren

is

in de toppen

vanofwel een malloot die

observeren

eenvoudig:

opsporing van nesten, volgen

vanbomen binnen een

hoge

van

Wespendieven,voedselvluchten en bepalen

Dat deze activiteiten tot de nodige verwarring kunnen leiden, bleekafgelopen j aar in de Achterhoek. Hier werd de politie gealarmeerd omdat wandelaars
uit bomen hoorden komen maar de bron ervan niet konden achterhalen. Dit

stemmenblekenWRN-medewerkers

te

zijn

die elkaar

Maar

actievegoed, eenboomtopper

voorbijvliegende

opattendeerden. Het bericht is inmiddels een ‘running

kent ongetwijfeld het fenomeen van

diefdie verderop

in de top van een boom landt en dan plotselingdraait en vleugels

en staart

op zeer

mijn

huis

te

hebben. Dezevogel

langere tijd een juveniele Wespen-

had als

nestjong meerdere weken op

sterfniveau geleefd, werd vermoedelijk in de steek gelaten door de ouders
kwam

bewezen)en(Bijlsma,

van

een

1997). Hier werd hij gevonden door Willem van Manen,

tijdje volpropte en vervolgens bij mij dumpte vanwege

uitwentoestandrond mijn huis. De(waar hijeen

(al is dat niet

uiteindelijk als uitgemergeld jong op de grond onder het nest terecht

Manen & Ottens

die hem meenam,

Wespen-grote afstand onmiddellijk herkenbaar alszonnende Wespendief. In 1997 had ik het geluk

dief rondeenzijn rug naar de zon

spreidt. Tezamen met de uitgerekte nek en spitse kop levert

dat een karakteristiek beeld op, zelfs
eenWespendievengag’ geworden in vogelaarskringen.

de ideale

vogel kon gaan en staan waar hij wilde, zowel binnen

voorkeur had voor het toetsenbord van

Omdat Warp (door Gerdien Breimer verstrekte naam,

mijn PC)gebaseerd

als buiten het huis.

opde warpstarship Enterprise, ofwel de snelheid waarmee de vogel recupereerde

speed

van

nadat hij werd

volgestopt met banaan en andere lekkernijen) extreem tam was geworden, kon ik hem
van zeerikmenabij observeren zonder dat hij zich iets van me aantrok. Dit buitenkansje

niet ontglippen.

In

liet

dit stuk wordt het zonnen van Warpje beschreven.

Delta-vleugelen

Houding
Dit was de kenmerkendenaar

de zon toe

enhouding tijdens het zonnen: de vogel

tieke knik gehouden (vandaar
wasdraaide zijn rug haaks

spreidde zijn staart en vleugels. De vleugels werden in een karakteris-de stand van de vleugels

de naamdelta). Afhankelijk

geknikt-afhangend

vande intensiteit van de zon(Foto 1; bij felle zon) of scherp geknikt(handvleugel ingeklapt en minder wijde spreiding; bij wegvallende zon). De armpennen
kruisten elkaar boven de stuit,
een

De

en

wel zodanig dat de armpennen

dakje over de andere vlerk stonden (op de foto’s goed te zien).

Takkeling 5 (1997),

3

vande ene vlerk als

De staart was

te allen31

tijde geheel gespreid, maar werd door de haaks gehouden vleugels deels aan het zonlicht
onttrokken.

Op momenten van maximale delta-houding kon

het voorkomen dat de stuit

gedeeltelijk vrij kwam te liggen, waardoor ook deze volop in de zon
het zonnen keek de vogel

Tijdens(waardoor spitse

gedeeltelijk

kop duidelijk

gesloten (vogel

gewoonlijk wèg

van

de

zon,

zichtbaar werd), werden de

leek

te

‘genieten’)enhijgend). In sommige gevallen keek de vogel schuin opzij,ogenzeldenvolledig geopend en

bleef de snavel

verder volledig passief; geen enkele maaldoorgaansogenbleef dehalf ofsnavelgesloten (nietookdan werden demaar

gesloten (Foto 2).

werd hetviel.

werd de hals gestrektDehoudingwasdeltavleugelen onderbroken om tepoetsen.

Foto
een

zon.

Rob

1. Intensievedelta-vleugel houding van

juveniele Wespendief, wegkijkend van de
Bokkenleegte,
Bijlsma).

17

september

Intensive(Foto:

delta-wing sunning

Buzzard,posture of Honeythe sun.

1997

facing away from

1 7 Sentember 1997.

van

het

van

Intensievedelta-vleugel houding van

gedraaid. Bokkenleegte,(Foto:Rob Bijlsma).

17

enhalf opzij

september

Intensive

1997

delta-wing sun-ning posture, facing sideways.

op

momenten

17

Septemberdat (a) de zon doorkwam

bewolking, of ’s ochtends vroeg voor het eerst overWespendief scheen,

32

2.

juveniele Wespendief, met kop

deltavleugelen

Deltavleugelen werd uitsluitend waargenomen

periode

een

1997.

Omstandigheden en duurna een

Foto

(b)

de

zon

voldoende

krachthad.

de bomen op deZonder

De

felle

zon

geen

Takkeling 5 (1997),

3

deltavleugelen. Het was frappant te zien dat Warp ophieldminste sluierbewolking
ook alsvoor

de zon trok.

met zonnen zodra

Dat moment werd

hij zijn ogen dicht had en zijn kop

de zon had

van

dat

niet.)

dunne

Bijvolhardde in zijnminder gespreidsluierbewolking

waren

echte Wespendief,

en

waren

en niet meer een uit

wat Warp

de omstandighedendeltavleugelen

was

tijd

deltahouding. Interessantwaarbij de zon permanent met volle kracht scheen. Hoe lang

Warp het deltavleugelen

kon ik zelf maar al te goed voelen als ik naast

kon ik 13 volledige zonsessies

dan vol te houden? Wantdat

het echt een stekende zon

Warp de tijd zat te klokken.

bijhouden, verdeeld overgend zonnig weer en temperaturen van

17-24°C (Tabel

17-21

september

Onder gelijkblijvende omstandigheden,
in de ochtenduren

In totaal

met overwe-1). De gemiddelde duur van een

beliep 303 sec (SD=209, N=13), met een variatie vangedrag overwegend

Dat duurdegehouden.

gestopt, zat er weer een

half-bewolkt weer trokken
geregeld wolken

bracht te stoppen met de

ertoe

was,

een

bijzonder

enige

proporties getrokken zwijmelende vogel.

lang. Bij

wist

zonsessiezovoorkomen dat Warp

dichter tegen het lichaam werden

duurde nooit erg

de zon langs,

voor

het

delta-houding, maar dan in een afgezwakte vorm waarbij de vleugels

echter nooit langer dan 10 sec. Zodra het

Deltavleugelen

kon

de

weggedraaid. (Overigens

voelde ik zelfook direct wanneer de zon achter de wolken verdween, dus
iser maaraltijd feilloos aangevoeld,100

tot 900 sec.

dus de hele dag min of meer zonnig, werd zonwaargenomen.

Niet

alleennam devogel vaker

delta-houding aan, ook was de duur van de individuele zonsessies gemiddeld langer

dan in de
middag (Tabel
Veruit de1).

langste sessie in de delta-houding werd op 19 september geklokt. De zon braktoen om 9.20 u door en Warp nam
onmiddellijk
Devolgehouden.

vogel had

voor

die

de

delta-houding aan; deze werd 15 mintijd al uitgebreid

zitten poetsen

verwijderd. Toilet maken was dan ook zo’n beetje het eerste waarmee

en

een

pluisjes

dag werdbegonnen. Hoewel het aantal metingen aan het zon-gedrag beperkt is, lijkt het er tocher in demiddag minder frequent
op datmiddag werd

dan ookklooien in de bomen,
ren,

om

rondstappen

korter in

werd gezeten. De

delta-houding

overde grond, het rieten dak van

zoals

mijn huis inspecte-

1. Duur (sec) van delta-houdingenover de dag (zomertijd) door een Wespendief, geklokt van 17-

september 1997 bij temperaturen

postures ofa Honey Buzzardvan

17-24°C

Tijd Time

Gemiddeld

MeanStandaardafwijking SD
Aantalzonsessies N

Deltavleugelen

en vollezon. Durationj(sec) of delta-wing sunningduring the day (summer time), clocked between

under sunny circumstances andtemperatures

Deenallerlei andere activiteiten te ontwikkelen,

mij lastig vallen als ik zat te werken, enzovoort.

Tabel
21

gebruikt

1 7 and 21 September 1997of 17-24°C.

9-10

10-11

11-12

12-13

13-14

14-15

15-16

318

340

320

240

120

100

240

305

125

10

147

3

2

2

3

werd dus maximaal 15 minuten in de volle zon

Takkeling 5 (1997),

3

-

I

-

.

1

1

volgehouden;

daarna33

werd

spontaan besloten

te

ermee

kappen.

zonsessies varieerde enorm: minimaal25
de vanDeverstreken

en maximaal

tijd

tussenopeenvolgende

190 minuten, met een

gemiddel-91 minuten (SD=69, N=8).

Zitplek tijdens deltavleugelenDewerd uitsluitendop een zitpost boven dedelta-houding

een

stam

1

op

m

hoogte,

ook

maar

wel

een

op

grond aangenomen,stoelleuning,vaak ophet dak van mijn

opschuurtje en huis of op 5-8 m hoogte in een boom in de bosrand. Al deze plekken warenzongeëxponeerd
op dehuis zie,riskanteeenenontbeerden dekking. Omdat ik dagelijks Haviken rond mijn

zelfs zittend op 10 m afstand van het raam,soms

bezigheid

voor

tijdens het zonnen een weinig oplettende

moet

het

deltavleugelen als

worden betiteld. Dit te meer daar deWespendieven

vogel

indruk maakte.

Vleugelspreiden
AlsdeWespendief

bad

een

deed hij het

nam,

doorweekt, zo ook de onderzijde

vanfladderen kon de vogel dan niet,

vandaar dat

veranderde dedangekeerd),positieliet hij

de

vogel

van

houding,

weer

met

de

rug

naar

eens

de

echter nooit in dezon

altijd nog

in de

zon

flappend. Naarmate hij verder opdroogde,

was

de

werd

dan kleine eindjes

spreiddede staart.

Geregeldkijkend (borstzijde naar de zon

gedraaid,

bij tijd

wijle ook stevig

engeheel was opgedroogd,

hij zich uitgebreidomte poetsen.

iets wat

bij

felle

Ongeacht de matezich heen kijken. Elk passerend

hoog zwevende Buizerds nauwlettend in de smiezen gehouden. Er
dat de nek werd gestrekt

geensprake

van

lucht

moest

wordenVleugelspreiden

en

zon

waarin hij was opgedroogd, bleef Warp aandachtig
insect werd gevolgd,

meerwerden de vleugels af en toe voluit
gespreid,

Als de vogeldelta-houding.

30-35 min duurde, begongehele onderzijde

daar fladderend op te klimmen.

omvleugels hangen
nu

Veel

hij een tijdje op de oever van mijn ven

bleef zitten, of naar een omgevallen grove den liep
Eenmaal in die

Degrondig.

en staart.

vleugelsgevolgd),laat(tenzij tijdelijk een

staan

dat

de ogeninteressant object in(half)

werdengesloten.

goed te onderscheiden van deltavleugelen.

is daarmee

Discussie

Welke roofvogelsoorten
Zonnenisvolgende

voor

vele

zonnen?

soortenroofvogels

Palearctische soorten: Vale Gierbeschreven. Zo

noemt

Kennedy (1969)deGyps fulvus, Zwarte Wouw Milvus migrans,

Blauwe Kiekendief (Circus cyaneus, Slechtvalk Falco peregrinus en Eleonora’s ValkF.

eleonorae.

(gebaseerd
milvus,op

Simmonseen(1986)

prachtige

Sperwer Accipiter nisus

ikzelf nog nooit een Havik,
daar zeker

34

voor

voegt hier nog

devolgende

foto in Heinroth & Heinrothen

Boomvalk Falco

Sperwer

subbuteo.

of Buizerd in de

Buizerd honderdenmalen gelegenheid

aan

toe:

Wespendief

1967), Rode Wouw Milvus
Hetmerkwaardige is dat

zonhouding heb gezien, terwijl
toe wasom

het op te merken.

De

De

Takkeling 5 (1997),

3

meldingeenvanzonnende

Sperwerdoor Owen(1919),

Simmons (1986), heb ik nog niet kunnen checken; het zou

zoals

me

als hier een echte zon-houding werd beschreven, in plaats vaneenheugenooit een zonhouding

wild, wèl

van

van

Havik, Sperwer of Buizerd

desgevraagd,

hebbenteverbazen

opdrooghouding

bad. Ook Willem van Manen en Jan van Diermen konden zich,

een

In

overgenomen door

eerlijk gezegd

gezienna

niet

in hetWespendief (WvM).

de tot nu toe bekende lijst van

roofvogels die zonnend zijn betrapt, valt op dat het invrijwel alle gevallen om soorten gaat die (een deel van) hun leven in warme, zonnige
gebiedendoorbrengen.

zones vanEuropa zijn sterk ondervertegenwoordigd, of-in het geval van de Sperwer-

misschien zelfsDestandvogels

endeeltrekkers uit deonrechte opgenomen. Dat

tengematigde

geldt mogelijk

ook

voor

en

borealede Blauwe

Kiekendief, die is opgenomenomdat Brown & Amadon (1968: pagina 49) het volgende
beweren:to“Some species,

notably the Hen Harrier i(Circus cyaneus),i, have been observedsun-bathe,...”, wat me nogal mager lijkt om zekerheid te hebben dat het echt omzonnebad ging. Zou het om
aangeleerd
in zonrijke
pygargus

overwinteringsgebieden?

een

goede kandidaat zijn

In

een

gedrag kunnen gaan, dat zijn oorsprong vindt
dat geval zou ook de Grauwe KiekendiefCircus

voor

zon-gedrag;iets

voor Ben

Koks

c.s.

om

uit tezoeken.

Functie van het
Wezonnenuitgaanmogen ervanDat

geldt overduidelijkg) isniet veilig voor

geregeldendat hetvoor

een predator

langdurig

aannemen van een

zangvogels.

een

als

de

zonnende

zon-houding

Maar ook een

houdingaanneemt,(I) Absorptie van warmte. Lijkt niet echt aannemelijk,

reptielen-

een

vaste

risico betekent.
snel 750

Havik. Kortom, als een
Wespendief dan tochmoet

opleveren. Daarover bestaan verschillende hypotheses (Kennedy(zelfstandig

een

Wespendief (toch allichaamstemperatuur

hem

dat

ook

iets

1969, Simmons 1986).

omdat vogels homeotherm zijnbewaren)endus-in tegenstellingtotnodig hebben om op de juiste temperatuur te blijven of te komen.

geen zon

Overigens is het wel opvallend

dat de Wespendief een voorkeur had voor zonnen in deochtend, ofwel het koudste deel van de dag.
(2)

Zonnewarmte zorgt voor grotere mobiliteit van ectoparasieten,

makkelijker kunnen worden gevangen tijdens
Warp
maar

had weliswaar

wat

luisvliegenvanafhet moment dat hij

Omdat ik de vogel

toen

ze

er waren.

het felle zonlicht aan de wandel

waarnahijzich

Jan Ottens),

bij mij zat, heb ik nooit luisvliegen (of mijten) gezien.

Bovendien gingpoetsen (ook niet na afloop ervan), iets

Verendrogenaannemelijk.

hij nog op het nest zat (Henkpoetsbeurt.

dagelijks opmat en van zeer nabij kon observeren, had ik ectopara-sieten moeten zien als(3)

waardoor deze

Evenmineen

na eeneen

opdeltavleugelen

nooit gepaard

gingen.

bad. De

Wespendief

namalleen een bad als de zon scheen,geëxponeerde plek te drogen zette. Zoals hierboven echter isbeschreven, wordt het drogen van veren op een volkomen andere manier aangepakt,
een

andere vleugel-,

De Takkeling 5 (1997),

3

metwatje zou verwachten als ectoparasieten door

staart-enmetkophouding, frequent draaiend, af en toe wapperend met

35

de

vlerken,

ogen

wijd

open

en

poetsend. Kortom,

zon-gedrag

is

iets

anders dan

veerdroog-gedrag.
(4) Productie van vitamine D. Het licht
basis

van

de veren)zou

de productie

hiervoor zijn ambivalent en wordende zon op de stuitklier (of de huid aan de

van

van

vitamine D bevorderen.

Deuitgebreid tegen het licht gehouden

aanwijzingendoor

Kennedy(1969) en Simmons (1986).

(5) Hulp bij rui.
spelen bij

Harrison (1946)

de ontwikkelingdat direct zonlicht

suggereerdede veerpapillenvande rui.

tijdens

uiteraard, zijnde een juveniel, niet in de rui, maar zijn
18 september, toen

uitgegroeid. Op

achterliep

opgelopen),de buitenste vier grote slagpennen

in de bloedspoel.

nog

Bij nestjongengroeiproblemen optredenlen vochtig
veer

mee,

de slagmen.

kunnenzou

Mijn Wespendief wasveren waren

diezijn groeiachterstandvanwege

rol

niet

nog

volledig72 dagen oud was (maar uiteraard sterk in

Warpjeveerontwikkeling
waren

een

heb ikengeregeld kunnen

in natte jaren (Bijlsma

hij

in hetnest

hadde buitenste drie staartpennen
vaststellen dat er

veer-1994). Dat komt omdat de bloedspoe-

blijven en niet tijdig verschilferen. De bloedspoel groeit zodoende met dewaardoor de veer zich niet kan

en staartpennen

Overigensmoet

geregeld aan

ontplooien

en beschadigingenoploopt. Doorde zon bloot te stellen, kan dit worden

hierbij worden vermeld dat er ten tijdevanvoorko-de aanwezigheidvanWarp rond mijn huis geen neerslag viel.
(6) Versneld herstel van kromstaande veren na langdurig zweven. Deze mogelijkheid
is geopperd
gaan

door Houston (1980) met betrekking

de toppen van de grote slagpennende oorspronkelijke
zonnenmet

vorm

terug als

van deze wordenvan

en denken

de temperatuurgradiënt

tot

gieren. Door langdurig te zwevenstaan.

Deze veren komen veel eerder inblootgesteld aan direct zonlicht tijdens het

wordt deze bewering door Clark & Ohmart

gespreide vleugels. Overigens(1985) onwaarschijnlijk geacht,
verbeteringkrom

zij eerder aan het drogen van veren of een

tussende vogelenzijn omgeving.

In hetgeval

Wespendief valt herstel van gedeformeerde veren eveneens af, simpelweg omdat

Warp slechts korte vluchtjes maakte en nog niet aan schroeven deed.

Al met al

blijft vooralsnog onduidelijk

navolgingvangestimuleerd
houdingenSimmons

ben ik(1986)

door de hitte

van

wat

geneigdde zon,werden immers aangenomen

preciesde functie van het

te stellen

dan het licht van de

bij

een

plotselinge optreden van hitte een belangrijke

zonnenis. Indat het zonnen eerder wordt
zon.

De

meestedelta-

stekend-felle zon. Daarbij is vooral het

stimulans om in dedelta-houding te gaan

zitten.

Summary: Sunning behaviour
The

sunning behaviour

September 1997 in
a

of

a

of a

Honey Buzzard

Pernis apivorus

semi-captive juvenile (71-77 days old) Honey Buzzard

The Netherlands under excellent weather conditions

wasstudied(17-24°C, often sunny).

in

It wasfree-flying, very tame bird that recovered from a long period of undernourishment during its nestlingstage.
The

36

typical sunning posture was the ‘delta-wing’: wings held half-open, bent at the carpal joint in such

De Takkeling 5(1997).

3

a

that

way

the

secondaries
head

primaries

facing awayaligned withfrom the sun and

1). Sometimes, thewas never

were

the

(often hiding the rump), back always

bird looked

followed

spread posture

or

was

legs,

tail

fully spreadbuteyes normally half-closed,

givingthe bird

coveredpartlyturned towards the sun, bill

the

an

‘enjoying’ look (Photosideways, with half-opened eyes and bill still closed (Photo 2). Sunningaccompanied by preening. No other sunning postures were noticed.
after the

seen

by

closed, neck stretched,

bird

had

taken

bath,

a

but thisposturewas

The wing-

different fromvery

sunning: wings drooping, tail spread, position changing regularly (intermittently facing the sun, andturning around), occasionally wing flapping, eyes fully open, intently fixing passing insects
and

and

birds,

preening.

Sunning was clearly stimulated by direct, intense sunlight, especially on partly overcast days whensun

re-appeared at fullstrength frommorning; not only adopted thebirdbehindathe clouds.

sunning posture more often, sunning

prolonged in the morning (Table 1). Sunning was ended
the

sun

disappeared behindcloud. Even theaSunning was particularly evident

average

between successive

190 minto

in relatively hot,

Goshawks. Accipiter gentilis,
observed

three

by

Buzzards.

The

SparrowhawksA. nisusinTheof observations

authentity

temperate and boreal

has been recorded

specialists

raptorsunning bout lasted

regions. Despite thousands

sunny

the

more

as soon as

303 seconds(SD=209, N=13),

sunning bouts was clocked

at 91

minutes,(SD=69, N=B).

Raptors for which sunning behaviour
life

the

in front of the sunwas sufficient to let the

Honey Buzzard stop with sunning. The

ranging from 25

also

were

either spontaneously, or abruptly

slightest cloud

ranging from100 to 900 sec. The interval

bouts

in

conditions shouldof(Simmons 1986) are spending (a part of) theirof observation

hours

spent in the field, sunningand Common Buzzards

Netherlands, whereas

it

is

a

Buteo buteo

commonwere never

sight

in

Honey

sunning raptors spending their complete life cycle

be checked

more

in

carefully.

Literatuur

Bijlsma R.G.

1994. Als

Takkeling 2(1):Bijlsma R.G.,vanje verenpak maar goed zit: regen,wespen,Wespendieven en veergroei. De

25-27.
Manen

W. & Ottens H.J.

1997.

Groei

van

hongerende Wespendieven Pernis

apivorus. De Takkeling 5(3): 20-30.
Brown L. & Amadon D.

1968.

Eagles, Hawks and Falcons

R.D.

1985.

of theWorld, Vol.

1. Country Life

Books,

Middlesex.
Clark

R.G.

& Ohmart

function? Condor 87:
Harrison

J.M.

Heinroth

O. & Heinroth M. 1967.

1946.

Sun-bathingby birds.
Die

II. Nachdruck.

EditionTurkeyBrit. Birds

Vulture:single or multiple

39: 276

Vogel Mitteleuropas in allen

photographisch aufgenommenund in ihrem Seelenleben

Lebens- und
Entwicklungsstufen

bei der Aufzucht vom Ei ab beobachtet. Bd.

Leipzig, Brühlschen Verlag, GieBen.

1980. A possible function of sunning behaviour

by Griffon Vultures, Gyps spp., and otheri

Houston D.C.

of

Spread-winged posture350-355.

large soaring birds.
Kennedy R.J.
Owen

J.H.

1969.

Ibis

122: 366-369.

Sunbathing behaviourof birds. Brit Birds 62: 249-258

1919. Some habits of the Sparrow-hawk.

(7) The effects of sunshine.

Brit. Birds

13: 114-124.
Simmons K.E.L. 1986. The

Adres:

De

sunning behaviour

Doldersummenveg

Takkeling 5 (1997), 3

1,7983 LDof birds. Bristol

Omithological Club, Bristol

Wapse.

37