Foerageersucces van een multitaskende Wespendief
Pernis apivorus
Rob G. Bijlsma
Afgezien van die paar mazzelaars die een Wespendief van een zendertje hebben voorzien en daardoor in het veld kunnen inzomen op een actieve vogel (Ziesemer 1997,
Bijlsma 1999, van Manen et al. 2011, van Diermen et al. 2013), is het niet zo eenvoudig een foeragerende Wespendief van dichtbij te observeren. Wespendieven zijn
buitensporig goed in het opmerken van beweging. Een lomp zoogdier als een mens
wordt van verre opgemerkt, met tot gevolg dat veel Wespendieven al gevlogen zijn
voordat wij de kans krijgen ons te vergapen aan zo’n mooie vogel. Of je moet tegeneen juveniel aanlopen, die nog moet leren dat mensen niet te vertrouwen zijn. Vooral
in de nazomer en vroege herfst kan je dan geluk hebben door een tijdelijk pleisterendetrekker te treffen die verdiept is in graafwerk bij een groot wespennest (Løppenthin
1945, Walrecht 1958, Landman 1999).
Daarom is het prettig in een schuilhut te wonen. Ik hoef maar naar buiten te kijken,
en voor mijn ogen ontrolt zich een fascinerend toneelstuk. Lastig als je ook nog wat
op papier wilt krijgen. De Slechtvalk die onlangs voor mijn raam ging zitten was delaatste in een lange rij van verrassingen (Bijlsma 2016), maar ook mollen kunnen voor
opwinding zorgen onder de vogels en hun begluurders (Bijlsma 2015). Vandaag, 9augustus 2016, kwam daar een Wespendief bij. Minder verrassend dan een Slechtvalk,
immers jaarlijks van de partij in die boom en soms zelfs op de dakrand van mijn huis1,
maar in termen van opwinding een graadje hoger op de schaal. Immers: welke vogel
is het, ken ik haar, heeft ze een ring, misschien zelfs een datalogger, wat gaat ze doen?
De vogel kwam om 10.45 uur de boom ingeflapt. Duidelijk een vrouwtje, met lichte
kop, smalle oogstreep, vlekkerig gestreepte borst, vrij zwaar gebandeerde onderdelen
en bruine bovenzijde. De broekveren verhinderden vol zicht op de tarsus, zodat ik niet
kon zien of ze was geringd. Hoe dan ook een volwassen vogel, met gele iris en grijze
washuid (Foto 1). Ze bleef vijf minuten zitten, scherp om zich heen kijkend. Binnen
een minuut was haar aandacht al gericht op de dunne wespenstroom die onder het dak
van mijn huis uit kwam. Ze had het enige wespennest aan huis gevonden, een kolonie van Saksische wesp Dolichovespula saxonica die net over haar hoogtepunt heen
was maar toch nog op een verkeersdrukte van 85 in- en uitvliegende werksters per 5
minuten zat (Figuur 1). De werksters vlogen af en aan door de open lucht tussen huisen grove den. Ze passeerden de Wespendief daarbij op minder dan tien meter afstand.

1 Dan zou ik hem eventueel bij de staart kunnen pakken, ware het niet dat ze aan schrikrui doen en die staart
vermoedelijk zouden verliezen.

De Takkeling 24(3), 2016

181

Foto 1. Adult vrouwtje Wespendief is in de grove den geland, en staat op het punt een wespennest
aanFotote vliegen.
op Berkenheuvel,
9 augustus
2016en(Foto:
RobhetBijlsma).
adult
1. AdultBokkenleegte
vrouwtje Wespendief
is in de grove
den geland,
staat oppunt eenAlertwespenfemale
about to attackopaBerkenheuvel,
wasp colony, Berkenheuvel,
9 August
nest Honey-buzzard
aan te vliegen. Bokkenleegte
9 augustus 2016
(Foto: 2016.
Rob Bijlsma). Alert
adult female Honey-buzzard about to attack a wasp colony, Berkenheuvel, 9 August 2016.

Figuur 1. Verkeersdrukte van een kolonie Saksische wepsen onder het dak van mijn huis op
Figuur
1. Verkeersdrukte
van een als
kolonie
Saksischeonder werksters
het dak van
huis op
Berkenheuvelin 2016, gemeten
het aantalin- enwepsen
uitvliegende
per mijn
5 minuten.
Berkenheuvelin 2016,
gemetenals het aantal
en uitvliegende
werksters
perof5 aminuten.
De Wespendief
deed een
predatiepoging
op 9 inaugustus.
Traffic rateof workers
colony ofDe
Wespendief
deed saxonica
een predatiepoging
op 9 augustus.
Trafficrate houseof workers
a colonyofof
Dolichovespula
hidden underneaththe roof ofa solitary
in the ofwoodlands
Dolichovespula
hidden underneaththe roofof a solitary
housewasps
in theBerkenheuvel saxonica
in 2016, expressedas the numberof arriving
and leaving
perwoodlands
5 minutes.of
Berkenheuvel in 2016, expressed as the number of arriving and leaving wasps per 5 minutes. The
The Honey-buzzard attempted to depredate the colony on 9 August.
Honey-buzzard attempted to depredate the colony on 9 August.
182
182

De Takkeling 24(3), 2016

De afstand tussen wespennest en zitboom van de Wespendief was 15.1 m, de zithoogte
4.6 m en de hoogte van het wespennest 2.8 m. Over die afstand zie ik gemakkelijk
wespen af- en aanvliegen, tenminste als ze tegen de lucht afsteken. Tegen een bosachtergrond, zoals vanuit de positie van de Wespendief, is dat moeilijker. Maar kennelijk
geen probleem voor de vrouw. Nu weet ik niet wat ze had gedaan voordat ze plaatsnam in de grove den voor mijn raam; misschien had ze het wespennest vanuit een eerdere positie al in de gaten gekregen en bekeek ze de zaak nu vanuit een andere hoek.
Na zes minuten zitten kijken, kijken en nog eens kijken en veren schudden, streek ze
opeens af2. Zó plotseling dat ik er bijna van schrok (ze koerste op de ramen af, altijd
eng als je diverse botsingen – van andere vogels ‒ live hebt kunnen volgen) en een
onwillekeurige beweging met mijn cameraatje maakte. Niet goed! Ze zwenkte abrupte
weg, ik vermoed geschrokken van mijn mini-reactie.
Het bleef ruim een uur stil, maar ik bleef op mijn hoede. En terecht, zoals bleek om
12.00 uur: in mijn ooghoek zag ik dezelfde vrouw Wespendief vanuit het beukenbos
naast mijn huis naar een losstaande grove den op het heideveld zweefvliegen. Ze
landde vol in zicht op een afgeknapte tak in het midden van de kruin. Daar spreidde
ze haar vleugels en staart, in een gematigd intensieve deltahouding, een houding die
typerend is voor zonnen of drogen van vleugels (Bijlsma 1997). Er was op dat moment
alleen een gefilterde zon, plus dat ze deels in de schaduwzijde van de den zat; zonnen
is dan zelden een optie. Toch kon ik niet zien dat ze nat was (Foto 2). Tien minuten
later vloog ze naar de dichtstbijzijnde bosrand op 25 m afstand, waar ik haar kort uit
het oog verloor voordat ze terugkeerde op vrijwel dezelfde zitpost (krap een meter
ernaast). Wederom vleugels iets gespreid en afhangend, staart iets geopend. Ze hieldde omgeving in de gaten, wat ik van een afstand van 80 m goed kon zien omdat haar
witte kop afstak tegen het donkergroen van de den. Om 12.24 uur flapte ze opnieuw
het naastliggende beukenbos in, ditmaal uit zicht voor 15 minuten alvorens ze tevoorschijn kwam en strak naar de overkant van het heideveld vloog. Ze had niets in haarklauwen maar wel een kleine krop. Vanaf dat moment was ik haar kwijt.
Na enig zoeken in het beukenbos vond ik wat ik verwachtte: een vers uitgegraven
wespennest, van de gewone wesp Vespula vulgaris, op 90 m afstand van haar zitpost.
Een kleintje maar, met een diepte van het gegraven holletje van 12 cm, een hoogte van
11 cm en een breedte van 12 cm. Er lagen delen van de meerlagige, gele en geschubde
envelop en twee leeggegeten raten voor, van 65 en 57 mm doorsnee. Meerdere werksters liepen ogenschijnliijk verdwaasd in het ontstane gat heen en weer. Ik vermoed
dat ze dit nest tussen 10.51 en 12.00 uur heeft gevonden en opgegraven, en daar om
12.25 opnieuw naartoe was gevlogen om het verder te plunderen.

2 Als één ding duidelijk is bij het observeren van vogels: wat hebben ze een engelengeduld, wat kan het langduren voordat ze een beslissing nemen (dit waren maar zes minuten, maar ik heb véél langer op anderevogels moeten wachten voordat ze tot actie over gingen). Of anders gezegd: wat zijn mensen ongedurige
wezens.

De Takkeling 24(3), 2016

183

In de twee uur dat ik de Wespendief rond mijn huis zag, wist ze dus (minimaal) twee
wespennesten op te sporen. Misschien dat ze er iets langer over heeft gedaan, als ze
het nest aan huis al in de smiezen had voordat ze voor mijn raam ging zitten. Maar
toch geen slechte score, te meer niet daar 2016 bepaald geen rijk wespenjaar was(Figuur 2).

Foto 2. Hetzelfde vrouwtje zit nu in een grove den verderop in het heideveld voor mijn huis;de lichte kop valt op. Bokkenleegte, 9 augustus 2016 (Foto: Rob Bijlsma). The same Honeybuzzard female in another Scots pine on the same heath, about 50 m from the forest edge,
Bokkenleegte, 9 August 2016.

Dat ze een van beide nesten niet kon leeghalen, namelijk dat van de Saksische wespen
onder mijn dak, komt vaker voor. Grondnesten zitten soms tussen wortels van bomenof heide en zijn dan niet altijd te bereiken. Waarschijnlijk had deze vrouw geen jongente verzorgen, gezien haar lange verblijfsduur ter plekke, en het lokaal leegeten vande wespenraten. Helemaal zeker is dat echter niet, want de frequentie waarmee deoudervogels een prooi naar het nest brengen varieert enorm naar gelang jaar, sekse,jongenstadium en wespendichtheid (van Diermen et al. 2009). Hoewel aan de kleine
kant waren de raten zeker de moeite waard geweest om naar het nest te brengen. Raten
met een doorsnee van 57 mm hebben gemiddeld 152 cellen (N=2, resp. 138 en 166
werkstercellen, beide Saksische wesp), die van 65 mm gemiddeld 181 werkstercellen(SD=30, N=8, variatie van 160-223, nesten van Saksische, Gewone en Duitse wesp
Vespula germanica). Indien alle cellen gevuld zijn met larven is dat een behoorlijke
mondvol voor nestjonge Wespendieven.
Wat de Wespendief ook liet zien: multitasken, ofwel meerdere handelingen tegelijk uitvoeren. Ze zat niet zo maar op een tak. Integendeel, ze was gespitst op haaromgeving. Beweging trok onmiddellijk de aandacht (vandaar dat ik altijd voorzichtig184

De Takkeling 24(3), 2016

beweeg en liefst doodstil blijf zitten, zelfs als er van me weggekeken wordt – vanuiten liefst
doodstil blijf óók
zitten,van mewordt– vanuit
eenbeweeg
ooghoekzijn bewegingente zelfszien),alszeer hielddeweggekeken
omgeving en
de luchtgoedooghoekzijn geregeld
bewegingenóók teachteromzien), ze kijken,
hield dedeomgevingde lucht goedlangsin
in eende gaten(kopjescheef,wereld en
is gevaarlijk),
de gatenof (kopje
geregeldscheef,achteromhaarkijken,is gevaarlijk),
vliegende
foeragerende
wespenontgingenniet endeuitwereld
het meedraaien
van delangsvliegendewespen ontgingen
haarwaarschijnlijk
niet en uit het meedraaien
van ofkop
leidde ik af of
datfoeragerende
ze de vliegrichting
volgde (enzelfs kon ziende kop leidde ik af dat ze de vliegrichting volgde (en waarschijnlijk zelfs kon zien ofde wespen een prooi bij zich hadden, een teken dat ze op weg zijn naar de kolonie).
de wespen een prooi bij zich hadden, een teken dat ze op weg zijn naar de kolonie).
Tegelijkertijd plukte ze in haar veren, schudde ze haar verenpak los (Foto 3), nam ze
Tegelijkertijd plukte ze in haar veren, schudde ze haar verenpak los (Foto 3), nam ze
eeneenzonnende
houdingaan,
knabbelde
aan
dede
veren
opop
de de
borst
en hoordede postzonnende
houdingaan,
knabbeldewat
wat
aan
veren
borst
en hoordedebodeaankomen(kopjedraaienenevenverstarrenbij
hetgeluidvandeafremmende
postbode aankomen (kopje draaien en even verstarren bij het geluid van deauto,
op 200 mauto,
afstandte zien).enDeze
wasDezealertvogel
op haarzocht
afremmende
op en
200nietm afstandniet vogel
te zien).
wasomgeving,alert op haarvoedselén verzorgdehaar én
verenkleed.
zijn Wespendieven
niet uniek:
omgeving,
zocht voedsel
verzorgde Uiteraard
haar verenkleed.
Uiteraard zijnhierin
Wespendieven
allehierin
dieren,mensen,meerdere
dingentegelijk. dingen tegelijk.
nietinclusief
uniek: alledieren, doen
inclusief
mensen,doen meerdere

Figuur
2. 2.Relatievevansocialesocialewespen
wespen(gemiddeld
aantalgevondenFiguurRelatieve talrijkheidtalrijkheid van(gemiddeld
aantalnestennesten
gevondenper 100per
uren100
veldwerk
in mei-augustus)
op deopVeluwe(zwart,(zwart,
1974-2015)
en in Drenthe(grijs, 1991-2016).
uren
veldwerk
in mei-augustus)de Veluwe
1974-2015)
en in Drenthe(grijs, 1991MeanMean
numberof nestssocialper 100 hoursof fieldwork
May-Auguston2016).
numberofofnestsof waspssocialencounteredwasps encounteredper 100
hours ofinfieldworkin Maythe Veluwe (black, 1974-2015) and in Drenthe (grey, 1991-2016).
Auguston the Veluwe (black, 1974-2015) and in Drenthe (grey, 1991-2016).

In dit verband is het misschien goed een recente modegril in de ecologie te temperen:

In hetdit verband
het misschien
goed eteenal.recentein de vanecologiete temperen:
landschapis van
angst (Laundré2010).modegril
Als metafoor
de invloedvanhetpredatoren
landschapop
van
angst
(Laundré etAls metafoor bestseller
van de invloed
van predahun
leefomgeving
is al.
het2010).
een onverbiddelijke
geworden;het
aantal‘landscapebestsellerof fear’ ingeworden;
de titel voorkomt,
toren
op wetenschappelijke
hun leefomgevingpublicaties
is het een waarin
onverbiddelijke
het aantal
is niet bij te houden.
Laat staanin ‘landscapede populairepers, inwaar
een goedbekkendewetenschappelijke
publicaties
waarinof fear’de titelvoorkomt,
is nietop enthousiast
kan rekenen.
Hetwaarprobleemvan metaforen
ze zijn op
bijoneliner
te houden.
Laat staanonthaal
in de populairepers,
een goedbekkende is:onelinervaag, je kan
er allekan
kantenmee op.
je hetwordt het
letterlijk
opgevat:enthousiast
onthaalrekenen.
HetVoordat
probleem
vanweetmetaforen
is: zezijn vaag,
je kanmetweetangstwordt
in hethethart
in hun leefgebied
rondvliegen.
er Wespendieven,alle kanten meebijvoorbeeld,
op. Voordat die
je hetletterlijk
opgevat: Wespendieven,
Dat is natuurlijk
onzin.
Er in
is hetgeenhartlandschapvan angst. Er
is wel een landschap
metbijvoorbeeld,
die metangst
in hun leefgebied
rondvliegen.
Dat is natuurlijk
predatoren, en daar houdt alles en iedereen rekening mee. Dat laatste gaat
onzin. Er is geen landschap van angst. Er is wel een landschap met predatoren, en
waarschijnlijk automatisch: rondkijken (maar dat gebeurt sowieso), extra aandacht
daar houdt alles en iedereen rekening mee. Dat laatste gaat waarschijnlijk automatisch: rondkijken (maar dat gebeurt sowieso), extra aandacht voor ongewone zaken,
185
De Takkeling 24(3), 2016

185

misschien gebieden mijden met veel predatoren, of daar alleen komen op tijdstippen
die een kleinere trefkans op predatoren bieden. Vergelijk het met mensengedrag ten
aanzien van verkeer: we leven niet in doodsangst voor auto’s (hoewel er toch heel wat
ongelukken plaatsvinden), en bij het oversteken van een weg staan we niet trillend van
angst te wachten tot de kust veilig is. In plaats daarvan hebben we al ruim van tevoren
ingeschat of we kunnen oversteken, met automatische beoordeling van de drukte van
het verkeer en van naderende auto’s (hoe ver weg, welke snelheid, van welke kant).
Pas bij foute inschattingen schiet de hartslag omhoog en stijgt het adrenalinegehalte.

Foto 3. Adult vrouwtje Wespendief schudt haar veren los, Bokkenleegte, 9 augustus 2016. Adult
female Honey-buzzard ruffles her feathers after preening, Bokkenleegte, 9 August 2016.

Zo gaat dat ongetwijfeld ook bij de dieren des velds. De Wespendief voor mijn huis
maakte bepaald niet de indruk onder angst-stress te staan (al weet ik dat natuurlijk
niet). Wel zag ik dat ze alert was, óók als ze in haar veren poetste (opkijken, altijd éénoog openhouden) en vloog (rondkijken). Dat er tegenwoordig weer normale aantallen
predatoren zijn (vergeleken met 30-40 jaar geleden) heeft ongetwijfeld effect op derest van de fauna. De empirische evidentie daarvoor is massief. Maar dat landschap
van angst: een metafoor van lik-me-vestje.

Summary
Bijlsma R.G. 2016. Foraging success of a multi-tasking adult female Honeybuzzard Pernis apivorus. De Takkeling 24: 181-187.
In Drenthe, along the edge of a small heath in woodland, an adult female Honeybuzzard was intermittently observed for two hours on 9 August 2016. Within this186De Takkeling 24(3), 2016

time frame, she detected at least two wasp colonies, one of Dolichovespula saxonica
underneath the roof of a solitary house in woodland, the other of Vespula vulgaris in
the ground in a nearby beech Fagus sylvatica stand 100 m away. The Dolichovespulanest was detected within a minute of her taking up position within 15 m of the nest
(perhaps earlier, from another position), but was impossible to depredate (nest inaccessible from the outside). The vulgaris-nest, at a distance of 90 m from her sitting
post, was detected shortly afterwards, then visited and depredated in several bouts(small colony close to surface, two combs of 65 and 57 mm diameter, both emptied).
During the entire episode the female intently watched the environment and sky, spotting and tracking the worker’s traffic (for the Dolichovespula-nest, traffic rate – thenumber of workers entering and leaving the nest - was 85 per 5 minutes, as recorded
on 9 August at 15.00 h), meanwhile tending her plumage (preening, sunning) and listening (the postman’s arrival some 200 m away was distinctly noticed by hearing, as
evident from the shifting position of her head and freezing). Even a slight movementof the observer sufficed to alert the bird when she approached the house to check out
the Dolichovespula-nest. Clearly, Honey-buzzards are multi-taskers, showing several
behaviours at the same time, and even so highly efficient foragers.

Literatuur
Bijlsma R.G. 1997. Zon-gedrag van een Wespendief Pernis apivorus. De Takkeling 5(3): 31-37.
Bijlsma R.G. 1999. Eerstejaars mannetje Wespendief Pernis apivorus op de voet gevolgd:
gedrag van een gezenderde asielvogel voor en na vrijlating. De Takkeling 6: 186-214.
Bijlsma R.G. 2015. Samen foerageren: wroetende Mol Talpa europaea trekt vogels aan. Drentse
Vogels 29: 74-78.
Diermen J. van, van Manen W. & Baaij E. 2009. Terreingebruik en activiteitspatroon van
Wespendieven Pernis apivorus op de Veluwe. De Takkeling 17: 109-133.
Diermen J. van, van Rijn S., Janssen R., van Geneijgen P., Eykemans D. & Wouters
P. 2013. Wespendief in Kempen-Broek & Het Groene Woud. Jaarbericht 2013. ArkNatuurontwikkeling, Nijmegen.
Landman S. 1999. Wespendief bij IJlst. Vanellus 52: 211.
Laundré J.W., Hernández L. & Ripple W.J. 2010. The landscape of fear: ecological implicationsof being afraid. The Open Ecology Journal 3: 1-7.
Løppenthin B. 1945. En tillidsfuld Hvepsevaage (Pernis apivorus (L.)). Danks Orn. Foren.
Tidsskr. 39: 187-198.
Manen W. van, van Diermen J., van Rijn S. & van Geneijgen P. 2011. Ecologie van deWespendief Pernis apivorus op de Veluwe in 2008-2010, populatie, broedbiologie, habitatgebruik en voedsel. Provincie Gelderland, Arnhem/stichting Boomtop, Assen.
Walrecht B.J.J.R. 1958. Wespendief in actie op de trek. De Levende Natuur 61: 241-243.
Ziesemer F. 1997. Raumnutzung und Verhalten von Wespenbussarden (Pernis apivorus)
während der Jungenaufzucht and zu Beginn des Wegzuges – eine telemetrische Untersuchung.
Corax 17: 19-34.

Adres: Doldersummerweg 1, 7983 LD Wapse, rob.bijlsma@planet.nl
De Takkeling 24(3), 2016

187