ANKARAde anka imajından faydalanarak mutlak şekilde alem-insan benzerliğini (büyük alem -küçük alem), insanın küçük alemolduğunu ve mehdi* nin alemdeki yerini tesbit etmeye çalışmıştır.
"Anka Allah'ın, içinde alemin bedenini(ecsad - ı alem) açtığı hebadan (toz) ibarettir" diyen ibnü'I-ArabT. ankayı bir toz
yığını ve zerrecikler olarak düşünmekte­
dir. Bu toz yığınına ve zerreciklere şekil
verilerek alemin maddi ve cismanf varlı­
ğı ortaya çıkar yani anka aslında Aristo
felsefesinde cismanf vartıkların şekilsiz
maddesi olan heyüladan ibarettir. Hebanın hariçte, sürerten ayrı, gerçek ve bir
ayni varlığı yoktur. Bu heba veya heyülaya anka denilmesi, adının işitilir ve düşünülebilir olması, fakat hariçte varlığı­nın bulunmamasındandır. Süret olmaksızın heba hiçbir şey ifade etmediğinden
ona sebha (kumlu ve çorak yer) adı daverilmiştir. Hebanın (heyO ia) formunundışında bir varlığı olmaması yani anka
gibi adı var kendi yok bir şey olması itibariyle bir hiçtir (adem). Ancak o varlık­
ların süretini kabul edip onların şekil­leomelerini temin etmesi itibariyle yinede bir şeydir, mutlak yokluk değildir.
Görüldüğü gibi ankaya mana verirkengeniş ölçüde Meşşaf ve İşraki felsefelerinden faydalanan İbnü'I-Arabf bu fikri
kendi vahdet-i vücüd* anlayışına göre
yorumlamış , onun bu anlayışı sonraki
mutasawıflarda da aynen devam etmiş­tir. Astında İbnü ' I-Arabi bazı felsefi ına­naları anlatmak, soyut kavramları somutlaştırmak için çeşitli kuş isimlerini
sembol olarak daima kullanır. Mesela
akl-ı ewele ukab (akbaba), külli nefse
verka (boz güvercin). külli cisme gurab(karga) adını verir. Bununla beraber efsanevf bir kuş olan ankanın özellikleriçeşitli tasawufi manalarıo sembolü olarak ibnü'I-Arabi'den sonra da sürekli
kullanılmıştır. Mesela Mevlana Celaleddin ankayı yuvası Kaf dağında olan birkuş, Efiakl çok değerli bir kuş , bir devlet kuşu olarak zikretmişlerdir.
BİBLİYOGRAFYA:
ibnü'I-Arabi. Iştılafıatü 'ş· şüfiyye, "'anka'"
md. ; a.mlf.. 'An~ii' ü mugrib tr ma' rifeti !].at·
mi 'l ·evliya' ue şems i 'l·magrib, Kahire, ts. ; el·
Mu' cem ü 'ş·şü{i, "'anka'" md. ; Firdevsi. Şeh ·name {tre. Necati Lugal - Kena n Akyüz). is·tanbul 1945 ; ihvan-ı Safa. Resti' il, Beyrut 1376 j
1957, ll , 293·294 ; Zemahşeri. el·Keşşa{, Kahire
1387/ 1968 - Beyrut, ts. (Darü 'I-Ma 'rife). lll , 92;
Attar. Mafıtı k u 't·tayr {t re. Abdülbaki Göl p ın a ri ı) ,istanbul 1962 ; Mevlana. Mes neui, 1, 57; Zekeriyya b. Muhammed ei-Kazvini, 'Aca'ibü 'l·mahlü·
kat, Kah ire 1401 j 1980, s. 281 ; Eflaki. Men~~ı·bü'l· ' ari{fn {tre. Tahsin Yazıc ı ). istanbul 1973,
ll , 37, 199; Demiri. Hayatü 'l·haye uan, Kahire
13981 1978, ll , 86·90. r;,w;:ı ..
Jı!l!l!l Su LEYMAN ULUDAG

D ED EBİY AT. Anka, sahip olduğu
hemen bütün özellikleriyle ve etrafındagelişen çeşitli efsane, inanış ve telakkilerle Arap, Fars ve Türk edebiyatlarında
yer almıştır. Bu üç edebiyat ve kültür
çevresinde yukarıdaki bölümlerde başlı­caları verilen efsanevf özellikleriyle vedeğişik adlarıyla çeşitli teşbih, mecazve mazmunlar halinde geniş bir kullanı­
ma sahip olmuştur. Bilhassa divan edebiyatının manzum ve mensur metinlerinde müsbet özellikleriyle zikredildiğinde renkli tüyleriyle bir cennet kuşukabul edilerek zümrüdüanka diye adlandırılmış ve bazan devlet kuşu hüma
ile karıştırılarak aynı özelliklere sahip
kabul edilmiştir. Kafdağı ' nda yaşaması,
yük sekierden uçması ve kolay avlanamayışı gibi özellikleri sebebiyle ulaşıl­ması çok zor durumları ifade etmek içinde kullanılmıştır. Sevgili, adı herkesçe
çok iyi bilindiği halde kendisini görenin
olmaması veya gözle görülemeyişi sebebiyle ankaya benzetilmiştir. Onun aşı­ğa iltifat etmesi ve yakınlık göstermesi
ise aşığın başına devlet kuşu konması
olarak kabul edilmiştir.
Ankanın en yaygın özelliği, kimseye
muhtaç olmadan kendi başına yaşadığı
için kanaati temsil etmesidir. Bundankinaye olarak kanaat sahiplerine "ankameşrep", "anka-tabiat" denir. Katdağı gibi efsanevi bir yerde yaşadığı
için bu kelimeyle birlikte çeşitli şekiller­de kullanılır. "Kaf-ı kanaat beklemek"tabirinde görüldüğü üzere kanaat sahibi ve alçak gönüllü, herşeye ve herkeseeğilmeyen. kimseye minnet etmeyen,uzlete çekilmiş kişileri ifade eder : "Cife-i dünya değil kerkes gibi matlübumuz 1 Bir bölük ankalarız Kat-ı kanaat
bekleriz" (FuzOii). ismi var cismi yok olduğu için bu sıfatla anılmak istenen şey­ler için de kullanılmıştır : "Bi- vücüd olmak gibi yoktur cihan ın rahatı 1 Gör ki
simurgun ne damı var ne de sayyadı
var" (Rag ıb Paşa). Yine bu özelliği sebebiyle kimseden bir şey beklemeden darda kalan herkese yardım eden bir varlık hüviyeti kazanmıştır .
Firdevsi'nin Şehname'sinde Zal'i yetiştiren ve besleyip terbiye ettiği oğluRüstem'in yaralarını iyileştiren, ona yardım eden kuş olarak tanıtıldığından edebi metinlerde Zal-anka-Rüstem münasebetiyle ele alınır. Ayrıca şairler övünmek istedikleri vakit kendilerini, sanattaki üstün ve ulaşılması güç kudretlerinişiir ve hikmetin Katdağı gibi erişilmesi
imkansız zirvelerinde yaşayan ankaya,
velinimetlerini ise Zal 'e benzetirler.

Tasawufi muhtevatı tekke edebiyatın­da çeşitli mazmunlar halinde geniş olarak yer verilen ankaya halk hikaye vemasallarında zümrüdüanka adıyla masal kahramaniarına yardım eden, onları
gitmek istedikleri uzak diyariara kanatları üzerinde süratle ulaştıran ve Keloğ ­lan'ın yardımcısı bir kuş olarak rastlan maktadır.
BİBLİYOGRAFYA:
Hafız Divanı {tre . Abdülbaki Gö l pınarlı), is·tanbul 1985, s. 666 ; Levend, Di uan Edebiyatı,
s. 183 ; Mustafa Nihat Özön, Edebiyat ue Ten·k it Sözlüğü, istanbul 1954, s. 15 ; İ ske nder Pala, Ansiklopedik Diuan Ş iiri Sözlüğü, Ankara
1989, ı , 51 · 53 ; ll , 340 ; inci Enginün, "Anka",

TDEA, 1, 139 ·140.

riJ İsKENDER P

ALA

ANKARA

L

Türkiye Cumhuriyeti 'nin başşehri
ve bu şehrin
merkez olduğu il.
_jİç Anadolu'nun kuzeybatısında Ankara çayının geçtiği ovanın doğusunda
yer alır. Ovanın şehir yakınlarında en alçak yeri 835 m., istasyonda ise 851 m.
yüksekliğindediL Üzerinde kalenin bulunduğu tepenin (978 m ) ovadan yüksekliği 120- 130 metredir. Şehir müstahkem mevkii yanında ana yolların kesiştiği bir kavşak noktası olması sebebiyle de tarih boyunca büyük önem kazanmıştır.

İslam Öncesi Ankara. Ankara' nın verimli Çubuk ovasının güneyinde, su ihtiyacını temin edebileceği Hatip çayının(Bentderesi) kenarında, savunmaya son
derece uygun sarp kayalık bir tepenin
eteklerinde ve İlkçağ'ın en önemli yolları üzerinde kurulmuş bulunması, Anadolu'nun en eski şehirlerinden biri olduğu izlenimini bırakmaktadır. Nitekim
büyük Hitit merkezlerinden pek uzakta
olmayan bu bölgedeki arkeolajik kazı­
lar Ankara'nın çevresinde Gavurkale, Karaoğlan , Ahlatlıbel, Etiyokuşu gibi, kuruluşları Kalkolitik ve Bakırçağ dönemlerine ait olan iskan yerlerini ortaya çı­karmıştır. Ayrıca bugün bir kısmı şeh­rin merkezinde kalan çeşitli yerlerde Paleolitik devre ait taş aletlerle kalenineteğinde Neolitik devre ait bir el baltasının bulunması, bu arazinin ilk insanlar
tarafından da yer yer iskan edilmiş olduğunu göstermektedir. Fakat eski Ankara'yı teşkil eden Hacıbayram tepesi
ile civarında yapılan kazı ve sondajlar,
ilk şehri Frigler'in kurduğunu (m.ö. VIIIVII. yüzyıllar) ve katıntılar arasında Hitit-

201

ANKARA
Ier'e veya daha eski kavimlere ait izierinbulunmadığını ortaya koymuştur. öte
yandan şehrin kurucularının Frigler olmasına karşılık kalede Frig izlerine rastlanmamaktadır. Bu durum karşısındaaraştırmacılar, şehrin kurulduğu yerin
seçiminde en önemli sebebin müstahkem kale tepesi olduğunu göz önüne
alarak. Frigler' in burada bir kale inşaetmeden tepenin sadece eteklerine ve
yamaçlarına yerleşmiş olabileceklerini
mantıklı görmemekte ve ilk kalenin yine Frigler tarafından yapıldığını, ancak
bu kalenin,tarih boyunca geçirdiği onarımlarla genişletmeler sırasında ortadan
kalktığını. hatta ilk kurucularının belkiyalnız tepeyi iskan eden Hititler olduğu­nu tahmin etmektedirler.
Şehrin çeşitli devirlerde Ankyra, Ankras, Angora. Engürü, Engüriye gibi şe­
killerde kullanılan isminin kimler tarafından kon ulduğu ve ne anlam taşıdı­ğı kesin olarak bilinmemektedir. Grek
tarihçisi Pausanias burayı Frig Kralı
Midas'ın kurduğunu ve orada bulduğu
bir gemi çapasını sembol alarak şeh­re Ankyra (Grekçe "gemi çapası") ismini
verdiğini rivayet etmektedir. Stephanos
Byzantios ise. Pausanias'tan daha önceyaşamış olan Afrodisyaslı Apollonios'a
atfen. Pontus Kralı Mithridates'in (m.ö.
111-63) müttefiki olarak Mısırlı Ptolemaioslar'a karşı savaşan Galatlar'ın, kazandıkları bir deniz savaşı şerefine bu şeh­ri kurduklarını ve zaferin sembolü olarak Ptolemaioslar' dan ele geçirdikleri
gemi çapasından dolayı da adını Ankyra
koyduklarını yazmakta, o devre ait Ankara sikkelerinde de bir çapa resmi bulunmaktadır.

Tarihçi Arrhianos'un açıklamasına göre. büyük İskender'in ünlü kördüğümü
çözdüğü Gordion'dan sonra Ankyra'yageçerek Pers ordusunu orada beklemesi, Ankara'yı Galatlar'ın kurdukları yolundaki efsaneyi çürütmekte ve esasen

Augustus
Mabedi'ninkapısı

202

arkeolajik kazılar da şehirdeki Frigler' e
ait kalıntıları gün ışığına çıkarmak suretiyle Pausanias'ın naklettiği efsanede
gerçek payı olduğunu ortaya koymaktadır. Ancak bu efsanede de yer alanAnkyra adının gemi çapasından geldiği
yolundaki yorum, Yunanlılar'ın, şehrineski adını kendi dillerindeki ankyraya
benzetmelerinden ve telaffuzunu ona
uydurmalarından ibarettir. Yine bunaparalel olarak Ankyra'nın islami devirdealdığı Engürü, Engüriye gibi şekiller demüslüman halkın bu adı Farsça engür(üzüm) kelimesine benzetmesinden kaynaklanmıştır. Bazı araştırmacılar ise.
Anadolu'daki pek çok yerleşme merkezinin Hititçe adlar taşımalarını göz önüne alarak, ilk defa ünlü tarihi coğrafyabilgini Ramsay'ın "eski zamanların kokusunu taşıyor" dediği (Anadolu'nun Ta·
rihf Coğrafyas ı, s. 29) Ankyra adını Hititçe tabfetlerde araştırmışlar ve Ankuwa
şehir adıyla

birleştirmek istemişlerdir(Reallexikon der Assyriologie, I, 109). Fa-

kat bugün Ankuwa'nın çok kuwetli bir
ihtimalle Alişar höyüğü olduğu kabul
edilmektedir. Daha sonraki yıllarda Hitit tabietlerinde bir Ankuruwa şehir adı­na rastlanması, aranan ismin bulunduğu hissini uyandırmışsa da (Ar, s. 49-55).
bu adın sadece bir defa ve tercüme veremeyecek derecede kırık bir tablette
görülmesi, dolayısıyla şehrin yerini tesbit etmeye yarayacak coğrafi bir ipucunun elde edilernemesi problemi çözümsüz bırakmıştır. Ankuruwa şehrinin bugünkü Ankara olduğu ispat edilememekle birlikte, ismin aslının Hititçe'dengeldiği ve bu adı taşıyan ilk şehrin Hititler tarafından kurulmuş olduğu kabul edilebilir. Nitekim Ramsay, Araplar'ın 776 yılında Ankara'yı ele geçir~
dikleri yolundaki kendisinin de muhtemel görmediği bir rivayeti reddetmekiçin Bizans kaynaklarında, Kapadokya·nın güneyinde (asıl Hitit bölgesi) aranması gereken başka bir Ankyra'nın dahabulunduğundan bahsetmektedir (Ana·dolu'nun Tarihi Coğra{yası, s. 395). Ayrı­
ca Antikçağ ' da, biri yine Anadolu'da Simav gölünün kenarında, diğeri Makedonya'da olmak üzere iki Ankyra, Güney Sicilya'da bir Ankyrai (veya Ankyrina), Orta İtalya'da muhtemelen Parmayakınlarında bir Ankara ve Orta Mısır'­da bir Ankyron şehri ile Trakya'da bir
Ankyraion burnunun bulunması (RE, I/
2, s. 2219-2223; Ramsay, harita 2), bu
adın köklü bir geleneğe sahip olduğunu ·göstermektedir.

Arkeolajik buluntulara göre Ankara'nın
tarihi Frigler'le başlamaktadır. Hacıbay­ram tepesi zirveyi teşkil etmek üzere
Hal civarından Çankırıkapı ve Dışkapı'yakadar olan kısım Frig höyüğü olup Anıt­
kabir, Bahçelievler ve Çiftlik tümülüsleri (yığma tepe) asillerin. istasyon civarı
ise halkın mezarlığıdır. Gerek mezar tümülüslerinin büyüklüğü gerekse açılan
mezarların içindeki eşyanın zenginliği
Ankara ' nın önemli bir prenslik olduğu­nu ortaya koymaktadır. Şehrin çeşitli
kesimlerinde bulunan ve adiarına Ankara kabartmaları denilen sekiz kabartma
ise burada büyük bir sarayın yer aldı­ğını ve ayrıca Frigler'in Hititler'le yakınilişkiler içinde olduklarını göstermektedir. Çünkü bu kabartmalar üslüpları itibariyle büyük ölçüde Hitit karakteri taşımakta, hatta Frig prensi için bizzat Hitit ustaları tarafından yapıldıkları kanaatini uyandırmaktadır. Ankara, Frig
Devleti'ni yıkan akıncı Kimmerler'in geri çekilmesinden sonra Lidyalılar'ın ve
milattan önce 547 yılından itibaren dePersler' in yönetimi altına girdi; ancakşehrin bu dönemlerdeki durumu hakkında yeterli bilgi mevcut değildir. Persler'in Frigya satraplığında yer alan Ankara'nın bu dönemde Lidya'nın başşeh­ri Sardes ile iran'ın başşehri Susa'yı birbirine bağlayan ve devrin en önemli, en
güvenli yolunu teşkil eden Kral yolu üzerinde bulunması sebebiyle zengin bir ticaret merkezi haline gelmiş olması gerekir. İskender ve Selevkoslar devrindeeski önemini nisbeten kaybettiği anlaşılan Ankara, milattan önce 278-189 yıl­ları arasında Trakya· dan gelen Galatlar'ın Tektosages kolunun başşehri oldu; en parlak çağını ise Romalılar döneminde (m.ö. 189-m.s. 395) yaşadı. Pontus Kralı Mithridates'in eline geçtiği dörtyıl (m.ö. 88-84) hariç 580 yıl süren Roma
döneminde, Augustus'tan (m.ö . 27-m.s.
14) itibaren Galatya eyafetinin başşehri
olan ve abidevi mimarlık eserleriyle süslenen Ankara. aynı zamanda dini yönden
de bölgenin merkezi haline geldi. Bugün, bitişiğinde Hacı Bayram Camii'nininşa edildiği Augustus Mabedi'nin Bizans döneminde de (395- 1073) kiliseyeçevrilmiş olduğu göz önünde tutularak
temellerinin altinda Frig- Galat tanrıları
Men ve Kybele'ye ait mabed kalıntıları­nın bulunduğu ileri sürülmektedir. İlkyapılışı milattan önce Il. yüzyılda Romahakimiyetinin başlangıç dönemine ait olduğu sanılan İç Anadolu'nun en büyük
mabedlerinden Augustus Mabedi, tan-

ANKARArılaştırılan Augustus'un kült merkezi haline getirilmiş ve duvarlarının iç yüzüne. imparatorun kendi ağzından icraatı­
nı anlatan Res Gestae Divi Augusti'nin(ilahi Augustus'un başarıları) Latince aslı,d ış yüzüne de yerli halkın aniayabilmesi için Grekçe tercümesi hakkedilmiştiL
Bu arada Augustus şehre bir şeref unvanı olarak Sebaste adını vermişse debu isim halk tarafından tututmamıştır
(Ramsay, s. 29, not 4). Ankara'daki Roma eserlerinin en büyüğü olan Çankırı­
kapı Roma Hamamı. dünyadaki Romahamamlarının da en büyüklerindendiLKazılar sırasında havuzun döşemesindebulunan. niyet tutmak için suya atılmış
paraların en eskisinden Caracalla zamanında (21!- 2!7) yapıldığı. en yenisinden
ise VIII. yüzyılın sonlarına kadar faal durumda olduğu anlaşılmaktadır. Kalıntı­larında yangın izine rastlanmayan binanın pek çok büyük taşı, kalenin IX. yüzyılın başına tarihlenınesi gereken ve aceleyle yapıldığı anlaşılan onarımında kullanılmıştı r. Bu durum, hamamın sanıldı­ğı gibi Araplar tarafından tahrip edilmediğini, aksine taşların 806 yılında şehri
kuşatan Harünürreşid ·e karşı kalenintahkim edilmesinde kullanılmak - üzere
bizzat Bizanslılar tarafından sökülmüş
olabileceğini düşündürmektedir.
Ankara'nın Hıristiyanlık'la ilk teması
SO yılında havarilerden Saint Pierre'in,
S1 yılında da Saint Pavlus'un burayı ziyaret etmeleriyle başlamıştır. Bunlardan,üçüncü seyahatisırasında Ankara'ya gelen Pavlus bir süre şehirde kalarak ilk
hıristiyan cemaatini oluşturmuş ve Yeni Ahid'de yer alan Galatyalılar'a Mektub 'unu yazmayı da burada tasarlamış­tır. Azizlerden Saint Eustachios ise Ankara'da idam edilmiştir (Ramsay, s. 368).
Ankara, çok tanrılı dinler döneminde olduğu gibi IL yüzyıldan itibaren de Hıris­tiyanlık'ta önemli bir merkez haline gelmiş ve 314, 3S8, 37S yıllarındaki üç büyük sinod (rahipler meclisi) burada toplanmıştır. IV. yüzyılı olduğu gibi Bizans
döneminin ilk iki yüzyılını da sulh ve sükün içinde geçiren şehir. büyük bir imar
faaliyetine sahne olarak surların dışı­na taşmış ve çoğunluğu dini mahiyetteçeşitli binalarla süslenmiştiL VII. yüzyıl başlarından itibaren iranlılar'ın, onların arkasından da Araplar'ın saldırıları
başlamış ve şehir yaklaşık X. yüzyılın ortalarına kadar çeşitli defalar el değiş­tirmiştiL istilacı kuwetlerin uzun sürekalmamalarına karşılık fazla tahripkar
davranmaları. özellikle surların dışında-ki mahallelerin tamamen harap olması­na yol açmış ve sonuçta yine Bizanslı­
lar' a geçen şehir tekrar surların içine
kapanmıştıL 1073'te Selçuklular tarafından fethine kadar yaklaşık ·1SO yıl sakin bir dönem geçiren Ankara 1101 'deHaçlılar'ın eline düşmüş ve onlardan tekrar Bizanslılar' a intikal ederek tahminen yirmi yıl yine bir hıristiyan şehri olarak kalmıştır.
BİBLİYOGRAFYA:

Rea llexikon der Assyriologie, 1, Berlin 1932,s. 109; E. Mambouıy, Ankara Guide Touristi·que, Anka ra 1933; D. Krencher - M. Schede,
Der Tempel in Ankara, Berlin 1936; Afif Erzen, İlk Çağda Ankara, Ankara 1946 ; Nurettin
Can Gülekli. Ankara· Tarih-Arkeoloji, Ankara
1948 ; a.mlf.. Ankara Rehberi, istanbul 1949;
Ha mit Dereli, Ankara Anıdı, istanbul 1949 ;Ekrem Akurgal. Spathethitische Bildkunst,
Ankara 1949, s. 69, 84 vd.; a.mlf.. Phrygische
Kunst, Ankara 1955, s. 57, 85; a.mlf.. AncientCiuilisations and Ruins of Turkey, Ankara
1969, s. 241·247; Ha mit Zübeyir Koşay, Avgustus Mabedi ue Hacıbayram Camii Kılauu ·zu, Ankara 1956; W. M. -Ramsay, Anadolu'nun
Tarihi Coğrafyası (tre. Mihri Pektaş), istanbul
1960, s. 29, 368, 395, harita 2; Les Guides
Bleus: Turquie, Paris 1965, s. 328-334; At·
las Historiq ue, Milan 1968, s. 102·1 03; D. F.
Wright, "Ancyra", The f'lew International Die·
tionary of the Christian Church, Michigan 1974,
s. 39 · 40; Necati Dolunay, "Türk Tarih Kurumu Adına Yapılan Çankırıkapı Hafriyatı" ,TTK Be Ileten, V /19 ( 194 1), s. 261·264; Mahmut Akok, "Ankara Şehri İçinde Rastlananİlkçağ Yerleşmesinden Bazı İzler ve ÜçAraştırma Yeri", TTK Belleten, XIX/ 75 (1955),
s. 309·329; Mustafa Selçuk Ar, "Şehir Adı
Olarak Ankara", Türk Arkeoloji Dergisi, X/2,
Ankara 1961 , s. 49·55 ; "Ankara", "Ankyra","Ankyrai", "Ankyraion", "Ankyron", RE, 1/2,
s. 2219-2223; "Ankara", TA, lll , 48·50; Besim
Darkot, "Ankara", İA, ı, 437·442; F. Taeschner.
"Ankara", E/ 2 (İng.). 1, 509·51 1.

Iii

SARGON ERDEM

İslami Dönem. İslamiyet'in ilk devirlerinde Ankara. Anadolu'nun diğer şehir­leri gibi Bizans imparatorluğu ' nun hakimiyetindeydi ve imparatorluğun mühimmat ve erzak depolarının bulunduğu başlıca konaklama yerlerinden biri
idi. Meşhur Arap şairlerinden imruülkays istanbul'da Bizans imparatoru L
Justinianos'u ziyaret etmiş ve tayin edildiği göreve giderken tahminen SSO yı­
lında Ankara'da ölmüştür.
Ankara Ortaçağ 'da Sasaniler tarafın­
dan işgal edilerek yakılıp yıkıldı (620)
Ancak imparator Herakleios 627'de Sasani ordularını bozguna uğratarak şehri
geri aldı. islam fetihleri sırasında Ana dolu da zaman zaman müslümanlarınakıniarına maruz kaldı. Emeviler devrin-

de Abdurrahman b. Halid b. Velid kumandasındaki islam ordusunun 44'te(664) Anadolu'da gerçekleştirdiği akın­
lar sırasında Ankara'yı fethettiği söyleniyorsa da islam kaynaklarında bunudoğrulayıcı herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. Ankara llL Leon (7!7,741) ve
V. Konstantinos (74!-775) zamanında
Bukellarion adlı askeri ve idari birimin(thema) merkezi oldu. Abbasiler döneminde ise islam orduları ilk defa Halife
Mehdi zamanında Abbas b. Muhammed
ile Hasan el-Vasif kumandasında Ankara'ya kadar geldiler (159 1 775-76). Harünürreşid zamanında Abdülmelik b. Salih kumandasındaki islam ordusu 181 ·de(797) şehri fethetmiş, fakat daha sonra
Bizans· a bırakmak zorunda kalmıştır.
Bundan on yıl sonra tekrar Abbasi hakimiyetine giren Ankara, zaman zaman
müslümanlar ve Bizans arasında el değiştirdi. Halife Mu'tasım 838'de şehri
yeniden fethederek burada Eşnas, Malik b. Keydir ve Afşin adlı kumandanla rıyla buluştu ve birkaç gün kaldıktan
sonra ordusunu üç kola ayırıp Ammüriye'yi fethetmek üzere yola çıktı.
Ankara bir müddet sonra tekrar Bizans'ın eline geçti ve imparator llL Mik-

hail 8S9'da surları tamir ettirdi. Şehir
871 'de, Yukarı Fırat havzası ve Divriği
yörelerinde hüküm süren Paulikianlar
tarafından zaptedildiyse de onların hakimiyetleri uzun sürmedi. Daha sonraki
yıllarda islam ordularının Anadolu seferleri aralıklı olarak devam etti. Özellikle Tarsus'taki üslerinden hareket eden
_Abbasi kuwetleri 931 'de Ammüriye'yi
ele geçirdikten sonra Ankara üzerine yürüyüp şehri kuşattılarsa da alamadılar.
Fakat Anadolu'dan binlerce esir ve bol
miktarda ganimetle geri döndüler. X.
yüzyılda Bizans imparatorluğu hakimiyet

Ankara iç kalesi

203