BANALU KAHaydarBammat

1965 'te Paris 'te öldü, oradaki BobignyMüslüman Mezarlığ ı 'na gömüldü. Bammat'ın Necmeddin ve Tim ur adında ikioğl u oldu. Bunlardan Necmeddin Bammat İslam dünyasının tanınmış şahsi ­yetlerindendir.
Bazı yazılarında Georges Rivoire takma adını kullanan Bammat'ın diğer ça lışmalarından bazı ları şunlardır: Le Probleme de Caucase (Lausanne 191 1); Apport des Musulmans la Civilisation(Geneve 1962); "La Position de la Turquie", Le Mois Suisse (Montreux. Jullieta1943)
B İ BLİYOGRAFYA:Zeki Ali. "Haidar Bammate, A Noble Mus lim Fi gure" , lslamic Literature, XII /2, Lahore 1965, s. 1-5; Bammate Calleetion (nşr_ IRCICA), istanb ul 1990, s. Xl -XII ; Haydar Bammat' ın yay ı m l an m a m ış otobiyog rafisi, istanbul
IRC ICA Ktp., nr. A -5346/1-2.

~ EKMELEDDİN İHSANOGLUBAMMAT, Necmeddin(1922-1985)İslam dünyasının
tanınmış fikir adamı veLdiplomatlanndan.
_j8 Aralık 1922' de Paris 'te doğdu. Asle n Dağıstanlı olan ve bir süre Kuzey
Kafkasya Cumhuriyeti Dışişleri bakanlı ­ğı yapan Haydar Bammat'ın oğludur . Orta öğrenim i ni Paris't e Buffon Lisesi ve
Chailly-sur-Lausanne'daki Ecole Nouvelle'de, yüksek öğrenimini de Lozan Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nde yaptı. Daha sonra aynı üniversiteden doktora alarak 1947'ye kadar Sorbon Üniversitesi'nde Roma hukuku dersleri verdi. İslamikonular üzerindeki çalışmalarına 1947 1952 yılları arasında Cambridge Üniversitesi Trinity College ve Ezher Üniversitesi'nde, daha sonra da Paris'teki DoğuDilleri Enstitüsü'nde (lnstitut des Langues

Orientales, Ecole des Hautes Etuds) ve Fransız Koleji'nde devam etti.
İlk resmi görevine 1948'de BirleşmişMilletler Teşkilatı' nda başladı. Cenevre'deki Milletlerarası Kızılhaç Konferan sı'na Afganistan tem silcisi olarak katı l­dı ( 1949) Aynı yılın eylül ayından itibaren UNESCO kadrosuna girdi ve sı rasıy­la 1949 - 1954 yılları arasında Hukuk Danışmanlığı Bürosu'nda yetkili memur,
1954-1958 arasında Arap, Ortadoğu veDoğu Avrupa ülkeleriyle diplomatik iliş ­kiler sorumlusu, 1960'tan 1964 yılına ka dar UNESCO Doğu- Batı proj e koordina törlüğü , 1964-1967 yılları arasında beşe ­rf bilimler direktörlüğü, 1970-1974 arasında kültürel işler direktörlüğü, 19751979 yılları aras ın da da kültür ve komünikasyon genel direktör yardımcı s ı danış­manlığı görevlerinde bulundu. UNESCO'daki görevine ek olarak 1976'dan itibaren İslam Konferansı Teşkilatı ' nın Paristems i lciliği görevini de yürüttü. Ayrıca
insan Hakları İslami Deklerasyonunu Hazı rlama Komitesi'nde yer aldı ve İslamKonferansı Teşkilatı genel sekreter yardımcısının yanında kültürel kimlik işlerimüşaviri olarak çalıştı. Bunlardan baş­ka İslam Konferansı Teşkilatı'nın İstan­bul'daki alt kuruluşları olan İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi(IRCICA) ile İslam Kültür Mirasını Koruma Komisyonu'nun bazı çalışmalarınaaktif olarak katıldı.
1977'de Paris ve daha sonra Sorbonüniversitelerinde İslam medeniyeti vesosyoloji sahalarında dersler vermeyebaşladı. Fransızca , İngilizce. Rusça, Almanca, ispanyolca, İtalyanca'ya hakimiyet i yanında klasik Arapça, Farsça. Türkçe ve Japonca 'yı da belli ölçüde bilen
Bammat çok geniş bir kültüre sahipti.
ilmi çalışmaları ile İsl am kültürüne
önemli katkılarda bulunarak İslam medeniyeti, İslam sanatı ve mimarisi, şe­hircilik ve çevre bilimleriyle ilgili konularda yazılar yazdı ve konferanslar verdi. Önce Afganistan tabiiyetinde iken
1979'da Ruslar'ın Afganistan'ı işgal etmeleri üzerine Pakistan vatandaşlığınageçti. Ölümünden kısa bir süre önce kaleme aldığı vasiyetiyle dedesinden vebabasından kalan, ayrıca kendi gayretiyle meydana geti rd i ği özel kütüphanesini istanbul'daki İslam Tarih, Sanat veKültür Araştırma Merkezi'nin Yıldız Sarayı'ndaki kütüphanesine bağışladı. Merkez tarafından bu kitaplara ait özel birkatalog hazırlanmıştır (Bammate Collection, İs t anbu l 1990)

Necmedd inBammat
Sıcak bir kişiliğe ve kuwetli bir karaktere sahip olan Necmeddin Bammat İs­
lam'a hizmet için doğudan batıya, kuzeyden güneye koşarak İslamiyet'le ilgili hemen hemen bütün milletlerarası konferanslarda faaliyet gösterdi. 15Ocak 1985'te vefat etti, 24 Ocak'ta Paris'te baba sı nın kabrinin bulunduğu Bobigny Müslüman Mezarlığı'na gömüldü.

Eserleri. Necmeddin Bammat'ın yabelli başlı eserleri şunlardır:Aspects de l'art Musulman (Paris ı 946);
Themes et Rythmes dans la Iitterature de I'Islam (Paris ı 958), Visages del'Islam (Paris ı 959, Haydar Bammat 'a aitolan bu eserin bir bölümünü yazmışt ı r);
The Status of Science and Technologyin Islamic Civilisati on (Los Angelesı 964); L 'Orient dans un Mira ir (Paris,ts); La Mecque et Medi ne Aujourd'hui(Paris ı 980, Hamza Ka idi ve Haşim i Ticani ile beraber) Daha önce yayımlanma ­m i ş bazı konuşma ve makalelerini içinealan Et l'Oiseau lui-meme en etendantses ailes ... (Paris ı 985) ve Ci tes de l'Islam (Pa ri s ı 987) adlı eserleri ölümündensonra neşredilmiştir. Ayrıca Fransız televizyonuna İslam medeniyetiyle ilgili olarak hazırladığı bir dizi programla da bütün Avrupa'nın ilgisini bu konu üzerineyımlanmış

çekmiştir.

BİBLİYOG RAFYA :Ekmeleddin i hsa n oğ l u, "Late Professor Necmettin Bammate", Newsletter (nşr. IRCICA),sy. 8, İsta nbul 1985, s. 23·27 ; Bammate Calleetion (nşr. IRC ICA), istanbul 1990, s. IX-X, XIIIXVI.

Iii EKMELEDDİN İHSANOGLUBANALUKALYugoslavya'da bir şehir.
_jBosna - Hersek Federe Cumhuriyeti'nin kuzeyinde, Sava nehrinin kolu olan
Vrbas'ın (V ı rbas) iki kıyısında yer alır; denizden 156 m. yüksekliktedir. Osmanlı
kaynaklarında Banaluka ( ...g__,ı~ ) imlası ile

49

BANALUKA
yazılanBanja Luka (Banyaluka) isminin
nereden geldiği kesin olarak bilinmemektedir. Evliya Çelebi kelimeyi Sırp­
ça- Hırvatça banya "ılıca , hamam. banyo" + uluko "şehir" şeklinde açıklamak­tadır. Şehrin yakınında bir ılıca bulunması sebebiyle banyanın buradan geldiği doğrulanmakta ise de luka nın "şe hir "değil "çayır" anlamında olduğu belirtilmektedir. Bundan başka buraya "AzizLuka hamamları " dendiği. ayrıca banın"vali, idareci" anlamını taşımasına dayanılarak kelimenin " banların çayırı" manasına geldiği de ileri sürülmektedir.
Şehrin ne zaman kurulduğu hakkında
kesin bir bilgi bulunmamakta, ancak hemen yakınındaki harabeler in Roma dönemine ait olduğu görülmektedir. Banaluka ismine tarihi vesikalarda ilk defa, Bosna Krallığı'nın 1463'te yıkılışı vehemen ardından Macarlar'ın Yayça bölgesini ele geçirişi dolayısıyla rastlanmaktadır. Muhtemelen bu sırada yeniden teşekkül eden şehir Yayça banlığının yeni
bir kalesi olarak ortaya çıkmış ve zamanzaman Osmanlı akıniarına maruz kalmış­tır. Nihayet Mohaç Zaferi'nden sonra Yayça bölgesinin alınışının hemen peşinden1527-1528 kışında ele geçirilmiştir. Şe­
hir küçük bir kale, dış yerleşme yeri (varoş) ve kaplıcadan ibaret iken özellikleXVI. yüzyılın ikinci yarısından baş laya­rak Osmanlı hakimiyeti devrinde süratlibir gelişme göstermiş ve aşağıya doğruyayılmıştır.

Fetihten sonra Brod nahiyesine bağ­lanan ve tamamıyla askeri maksatlarla
kullanılan Banaluka'da bu sıralarda sadece kale muhafızları bulunuyordu. Bunların sayıları önceleri yirmi yedi iken (BA,Banaluka

50

Bana lu ka'daFerhadPaşaCamiive şehrinXX. yüzyı lbaşlarındak igörünüşü ­Yugoslavyaİda rf bakımdan 1540'ta Bosna sanca-ulaşmış (BA, TD, nr.

TD, nr. 4 ı ı , s. 72) 1540'a doğru kırk bire
20 ı, s. 237) ve kale-ğına bağlı müstakil bir nahiye olarak gö-nin varoşlarında da önceleri 100 kişi yaşarken bu sayı 1540'ta 200'e çıkmıştır.
1540'tan sonra ise kale tam bir Türkmüslüman iskanına sahne oldu ve mahalleler teşekkül etmeye başladı. Nitekim bu sıralarda kalede Cami-i Cedfd
adlı bir mahalle k uruldu. Burada tamamı müslümanlardan oluşan ve birçoğu
ticaret ve zenaatle uğraşan yaklaşık 300
kişi yaşıyordu (BA, TD, nr. ı01 3, s. ı 13;
nr. 1072, s. ıOB ). Bunların arasında on
yedi terzi, sekiz pabuççu ve çarıkçı, birkasap, yedi tacir yer alıyor, ayrıca imam,hatip, müezzin ve dervişler de bulunuyor du. Bu müslüman ahali, kalenin sını­
ra yakın olması (darülharp) sebebiyle her
türlü vergiden muaftı. Kale altındaki muhafızların timar* ına ayrılan ziraata uygun topraklar ise varoş halkı ta rafından
ekiliyordu. Şehrin asıl büyük gelişmesiXVI. yüzyılın ikinci yarısından itibarenbaşladı ve özellikle Bosna Sancak Beyi
Sofu Mehmed Paşa ' nın burada bir camiinşa ettirmesi gelişmeyi daha da hızlan­d ırdı. Kanuni Sultan Süleyman devrinin
sonlarına doğru yapılan bir tahrir*e göre Yukarı Şehir (Gornji Şeher) adı verilen
kısımda dokuz mahalle teşekkül etmiş­ti ve burada tamamı Türk - müslümanolmak üzere 1200 civarında nüfus bulunuyordu ; varoşlarda ise 165 müslüman. 200 gayri müslim yaşıyordu (BA,TD, nr. 435 , s. 401 ; nr. 1071, s. 400). Ayrı­
ca bu yıllarda söz konusu kısımda Sofu
Mehmed Paşa Camii'nden başka KanOni adına yapılan Hünkar Camii ve Süleyman Mescidi yer alıyordu. Aşağı Şehir'in(Donji Şeher) gelişmesi de yine XVI. yüzyılın ikinci yarısında başladı ve bu geliş­mede önce Bosna sancak beyi, sonra dailk Bosna beylerbeyi olan Perhad Paşatarafından bir cami ve külliye yaptırılma­sı (ı 579) önemli bir rol oynadı. Ayrıca bu
kısımda lll. Mehmed zamanında ikinci
bir kale daha inşa edildi.

rünen Banaluka on altı köy, dokuz mezraa. iki çiftlik, bir yayla, iki panayır yeri
ve bir kaleden oluşuyordu. Sınırda önemli bir askeri merkez ve ileri karakol durumunda olan şehir bu özelliği sebebiyle 1 552'den itibaren Bosna sancak beylerinin ikametine tahsis edildi. Sokullu
ailesine mensup olan Perhad Bey ( Paşa)sancak beyi olarak burada oturdu. Bu sı­
rada yanında tarihçi Gelibolulu Ali Mustafa Efendi de bulunuyordu. Aif 15741575 yıllarında bu şehirde Zübdetü't-tevô.rih adlı eserini kaleme almıştı. Perhad Paşa' n ın 1580'de ilk Bosna beylerbeyi olarak burada oturması. şehrin Bosna eyaletinin merkezi haline gelmesineyol açtı ve bu dur um 1639'da eyalet merkezinin Saraybosna'ya taşınmasına kadar devam etti. Banaluka özellikle bu
devrede her yönden gelişmesini sürdürdü. 1661 'de buraya gelen Evliya Çelebişehirde iki kale, kırk beş mahalle, kırk
beş cami ve mescid , birçok medrese, hamamlar. 300 dükkan. 100 dükkanlı birbedesten ve 3700 hane (tahminen IO ı5 .000 kişi) bulunduğunu, verimli topraklarından bol miktarda mahsul alındığı­nı, demircil iğin gelişmiş olduğunu ve külünk. balta. saban demiri gibi aletlerin
yapıldığını belirtir. Evliya Çelebi ayrıca şe­
hir yakınlarındaki demir madenierinin iş­
letilerek top güllesi döküldüğünü ve harp
levazımatı imal edildiğini kaydetmektedir. Banaluka 4 Eylül 1699'da Avusturyalıl ar tarafından işgal olunmuş ve birsüre sonra çekilmeleri sırasında bazı kı­
sımları yakılarak tahrip edilmiştir. 1732'de 7000 kişinin ölümüne yol açan vebasalgınından sonra 1737' de Avusturyalı­lar'ın yeni bir saldırısına uğramışsa da
Hekimoğlu Ali Paşa tarafından aynı yı­
lın 4 Ağustos' unda kurtarılmıştır. NoviliKadı Ömer Efendi'nin T<'irih-i Bosna derZamô.n-ı Hekimzade Ali Paşa adlı ese-BANARLI, Nihad Samirine konu teşkil eden bu mücadeleler
sırasında da tahribata maruz kalan şe­
hir. bundan sonra eskisi kadar olmamakla birlikte yine gelişmesini sürdürmüştür. 1850'1erde otuz yedi mahallesi,1126 vergi hanesi. yani yaklaşık 60006500 civarında nüfusu bulunuyordu. Otuz
yedi mahallenin birkaçı müstesna diğer­leri Gazanferiye, Kul, Meydan, ırmak, Salihiye, Hacı Zülfikar. Cafer Ağa, Hünkariye, Tütüncü, Minare, Mehdi Bey, Simitçi,Paşaoğlu, Ferhadiye, Sofu Mehmed Paşa,Osman Şah, Kalenderiye, Hacı Firuz gibi
Türk-müslüman adları taşımaktaydı.
Banaluka XIX. yüzyılda Bosna'nın altıbirinin merkezi oldu : sancak Banaluka, Gradişka, Teşanj ve Dervente kazalarından meydana geliyordu.
1874'te demiryolunun buradan geçmesi,ticarT ve ekonomik imkanları daha daarttırdı. Şehir 31 Temmuz 1878'de Avusturyalılar tarafından müslümanların iki
hafta süren direnişine rağmen işgal edildi ve 1918'e kadar Avusturya idaresinde kaldı: bu tarihten sonra yeni kurulan
Sırp-Hırvat-Sioven Krallığı'nın (Yugoslavya) bir parçasını oluşturdu. 1929'da yeni idari teşkilata göre Yugoslavya dokuzidari birime ayrılınca Banaluka, Vrbas
banlığının merkezi haline geldi. 1931'de
21.177 olan nüfusunun 1/3'ünü, Sırpça
ve Hırvatça konuşmakta birlikte nüfus
sayımları sırasında kendilerini Sırp veya
Hırvat olarak göstermeyen müslümanlar teşkil etmekteydi. Şehirde bu sırada
yirmi yedi cami, üç eski medresenin birleşmesinden meydana gelen büyük birmedrese. müftülük, bir şer'iyye mahkemesi ve mahaiiT evkaf meclisi bulunuyordu. 1969'daki büyük deprem eski şeh­rin yıkılmasına yol açmakla beraber yine de bugün şehirde birçok İslami eser
yer almaktadır. Bunlar arasında, PerhadPaşa'nın yakın adamlarından Defterdar
Hasan Efendi'nin yaptırdığı ArnavudiyeCamii (1003 / 1594 -951 . Ayardı MehmedPaşa Camii ( 10051 1596). Be hram Efendi Camii, Gazanfer Bey Camii ve Türbesi ile Perhad Paşa Külliyesi dikkate değer eserlerdir. Ayrıca şehirde halen bazı
medrese, mektep, zaviye, hamam, kervansaray, çeşme. türbe ve kabirler demevcuttur. 1956'da 42.233 olan belediye
nüfusu 1981'de 183.618'e yükselmiştir.
Bugün yeni sanayi kolları kurulan şehir­de meyve ve konserve fabrikaları ile tütün işleme tesislerinin yanında elektrikli aletler, giyim eşyası ve kağıt sanayii
ile ilgili çeşitli kuruluşlar bulunmaktadır.
Banaluka adı asırlardan beri Türkiye'de,sancağından

en güzel örnekleri bu şehirde yapıldığıiçin benaluka veya manyaluka adıyla anı­lan işleme sanatı münasebetiyle yaşa­maktadır.

BİBLİYOGRAFYA :BA, TD, nr. 201, s. 20, 237; nr. 211, s. 313;
nr. 212, s. 229; nr. 411, s. 72-80; nr. 432, s.
1; nr. 435, s. 395, 401-406; nr. 1013, s. 113;
nr. 1071 , s. 400, 435; nr. 1072, s. 108 ; Peçevi,Tarih,\, 454-455; Evliya Çelebi. Seyahatname,V, 504-507; Ömer Efendi. Tarfh-i Bosna derZaman-ı Hekimzade Ali Paşa, istanbul 1293,s. 21-52; Şem'danizade, Müri't-teuarih (Aktepe), \, 70-74; Uzunçarşılı, Kapıkulu Ocak/an,ll, 46, 48, 52; Hazım Şabanoviç, Basanski Paşaluk, Sarajevo 1953, s. 70-72, 88-98, 176177; H. KreşevUakovie. Esnafi l Obrti u Bosni lHercegouini, Sarajevo 1961 , s. 7-31; a .mlf.,"Stori Basanski Gradvi", Nase Starine, 1, Sa·rajevo 1953, s. 26 -27; G. Oor, Yugoslauia Today, Paris 1977, s. 72-73; Ayverdi, Aurupa'daOsmanlı Mi 'marf Eserleri /1-///, s. 14-54 ; C. H.
Fleischer. Bureaucrat and Intel/ectual in theOttoman Empire: The Histarian Mustafa Ali(1541-1600), Princeton 1986, s. 66, 68; A. Bej tic, "Banja Luka pod turskom Vladavinom
Arheitekture i Teriterjalni Razvitak Grada u
XVI-XVII vijeka", Nase Starine, 1, Sarajevo
1953, s . 91-116; Mladen Fucic, "Konservatorki Zahvat na Ferhad-Pasinoj Dzami u BanjojLuci", a.e., i, 117-121; Mato Bisko, "Konservacija objecta u Kompleksu Ferkadije Dzamijeu Banjoj Luci", a.e., VII ( 1960), s . 81-90; Fehim
Bayraktareviç, "Banaluka", iA, ll, 299-300; J.
Kresmarik, "Bosna-Hersek", a .e., ll, 732; B.
Djurdjev, "Banjaluka", EI 2 (İng.), i, 1017-1018;
a.mlf., "Bosna", a.e., i, 1263, 1266, 1268.

~ FERİDUN EMECEN
BANARLI, Nihad Sami
(1907- 1974)
LEdebiyat tarihçisi ve yazar.

_jİstanbu l'da Fatih'te doğdu. Trabzonlu
Alemdarzade ailesinden ve Osmanlı devri mutasarrıflarından İlyas Sami Bey'inoğludur. İlk Osmanlı mebuslarından ve
basılı bir divan sahibi olan dedesi Hilmi
Efendi devrinin tanınmış şairlerindendi.
Babasının da bilhassa vatani şiirler kaleme aldığı bilinmektedir. Nihad Samiönce Somyarkın, daha sonra Banartı so-bul Eğitim Enstitüsü'ne tayin edildi. Buvazifelerine ek olarak Boğaziçi, Şişli Terakki ve Işık liseleri gibi çeşitli okullarda
ders verdiği gibi 1959' dan 1962'ye kadar İstanbul Yüksek İslam Enstitüsü'nde İslami Türk edebiyatı dersini akuttu. İstanbul Eğitim Enstitüsü ile Yüksek Öğretmen Okulu müdürlüğünü yaptı. 1969'da kendi isteğiyle emekli oldu.
Öğretmenliğinin yanı sıra 1955 'te üyeolduğu İstanbul Fetih Cemiyeti'ne bağlı
İstanbul Enstitüsü 'nün ve aynı yıl kurulan Yahya Kemal Enstitüsü'nün müdürlüğüne seçildi ( 1958) Her iki enstitününyayın çalışmalarını yürüttü. Milli Eğitim
Bakanlığı "1 000 Temel Eser" ve "Çağ­daş Türk Yazarları" kom isyo nlarında görev aldı. Kubbealtı Cemiyeti bünyesinde
1971'de çalışmaya başlayan Dil ve Edebiyat Akademisi'nin edebiyat dalı baş­kanlığını ve aynı kuruluşun 1972'den itibaren yayımladığı Kubbealtı Akademi
Mecmuası'nın müdürlüğünü yaptı. Yeni ve çok hacimli bir şekil verdiği Resimli Türk Edebiyatı Tarim adlı büyük eserinin telif ve baskısını tamamlamaya çalışmakta iken 13 Ağustos 1974'te vefatetti. Mezarı Rumelihisarı'ndadır.
Öğrencilik ve gençlik yıllarında şiirlerve hikayeler kaleme alan Nihad Sami
Banartı bu devrede özellikle okul piyeslerinde başarılı oldu. Kızıl Çağlayan ve
Bir Yuvamn Şarkısı adlı manzum piyesleri MiiiT Eğitim Bakanlığı'nın açtığıyarışmayı kazand ı ve bakanlık tarafın­
dan yayımiandı ( 1933) Kızıl Çağlayanfilme de alınmıştır. Bir Güzelliğin Hikayesi adlı küçük romanı ise Hürriyet
gazetesinde on üç sayı tefrika edildi (21Nisan 1949 - 4 Mayıs 1949) İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde seçkin
bir talebesi olduğu M. Fuad Köprülü'nün
tesiriyle öğretmenliğinin ilk yıllarından
itibaren edebiyat tarihi araştırmalarınayöneldi ve bu konudaki çalışmalarını Al-. tı Ok (Edirne), Atsız Mecmua, Orhun,yadını aldı.

Nihad Sami, İstiklal Lisesi'nden sonraİstanbul Darülfünunu Edebiyat Fakültesi Edebiyat Bölümü ile birlikte Yüksek
Muallim Mektebi'ni bitirdi ( 1930). Aynıyıl Edirne Erkek Lisesi'ne edebiyat öğ­retmeni olarak tayin edildi. Ayrıca Edirne Kız ve Erkek Muallim mekteplerinde
edebiyat dersleri verdi. 1939'da Kabataş Erkek Lisesi'ne. 1943'te Galatasaray
Lisesi'ne, 1946'da İstanbul Erkek Öğret­men Okulu'na. iki sene sonra da İstan-Öğretmenliğinin

ilk yıl l annda
119331
Ni hadsamisanarlı

51