ANKARA
sahalarını doğu ve güneydoğuya doğru

genişletmeye başladı. İmparator Nikep-

horos Phokas'ın 9S6'da Tarsus'u topraklarına katmasıyla Ankara bir sınır şehri

olmaktan çıktı. Ana yollar üzerinde bulunması sebebiyle de ticarı hayat geliş­ti. Ancak Xl. yüzyılın ilk yarısında vuku
bulan salgın hastalık ve kıtlıklar yüzünden halk başka yerlere göç etmeye baş­ladı.

Selçuklular Malazgirt Zaferi'nden iki
yıl sonra Ankara'yı da fethettiler (! 073)

Küçük bir Türk garnizonu tarafından korunan şehir 1. Haçlı Seferi sırasında Raimond de Toulouse tarafından ciddi bir
mukavemetle karşılaşmadan işgal edildi ve kaledeki Türkler kılıçtan geçirildi.
Haçlılar'la İmparator Alexios Komnenosarasında yapılan anlaşma uyarınca Ankara 23 Haziran 1101 'de Bizans İmpa­ratorluğu'na bırakıldı. Şehirdeki Bizans
hakimiyetinin ne kadar sürdüğü bilinmemekle beraber 1127' den önceki bir
tarihte tekrar Selçuklular'ın eline geçtiği anlaşılmaktadır. Zira Danişmendli Hükümdarı Emfr Gazi 1127' de burayı, Anadolu Selçuklu sultanı ve damadı Mesud
ile beraber bozguna uğrattığı 1. Kılıcars­lan'ın oğlu Melik Arab'dan almıştır. Emfr
Gazi'nin 1134 'te ölümünden sonra yerine geçen oğlu Melik Muhammed devrinde de Ankara Danişmendli hakimiyetinde kaldı. Ancak onun ölümü üzerine
hanedan mensupları arasında başlayan
taht kavgalarından istifade eden Sultan
Mesud Ankara, Çankırı, Kastamonu, Kayseri ve Malatya yörelerini Danişmendli­
ler'den aldı ve ilk üç şehrin idaresini küçük oğlu Şahinşah'a bıraktı (1142) . Sultan Mesud'un ölümünden sonra Ankara Şahinşah ile Sultan ll. Kılıcarslan arasında mücadele konusu oldu ve ll. Kılı­
carslan kardeşini mağlOp ederek Anka-

Anadolu Selçukluları dönemine ait en önemli eserlerdenbiri olan Ankara Alaedd in Camii'nin tamir ve restorasyonlardan sonraki durumu

204

ra ve Çankırı'yı topraklarına kattı ( 1164).
ll. Kılıcarslan döneminin Ankara metropoliti şehirde çok az hıristiyan kaldığını
ve bu yüzden geçim sıkıntısı çektiğini
söyleyerek İstanbul Sinodu'na müracaat etti ve Amasra piskoposluğuna tayinini istedi (1173). Sultan Kılıcarslan ülkeyi on bir oğlu arasında taksim edince Ankara'yı Muhyiddin Mesud'a verdi.
Şiir ve edebiyata yakın ilgi duyan Mesud edip ve sanatkarları Ankara'da toplamaya çalıştı. BediT, Muhyevf ve Mahmüd-i Engürüyevf bu dönemin meşhur
şairlerindendir. Mesud, Selçuklu Sultanı
ll. Süleyman Şah tarafından Ankara'dauzun süre muhasara edildi ve sonunda
bir anlaşma ile kuşatma kaldırıldı. Buna göre Mesud Ankara'yı Sultan ll. Süleyman Şah'a teslim edecek, karşılığın­da kendisine uçlarda bir kale verilecekti. Ancak Mesud şehri teslim edip giderken yolda iki oğluyla beraber öldürüldü ( 1204) ı. İzzeddin Keykavus Selçuklu
tahtına geçince ( 1211), kardeşi Ala ed din
Keykubad onu tanımayıp isyan etti vedaha sonra Ankara Kalesi'ne kapanarak müdafaaya çekildi. Sultan devlet iş­
lerini yoluna koyduktan sonra Ankara'yı
muhasaraya başladı. Sultan İzzeddin
Keykavus kaleyi ele geçirmeye kararlıolduğu için surların dışında evler, barakalar, kendisi için bir saray ve medrese yaptırdı. Eğer şehre hakim olursa bu
medreseye büyük vakıflar tahsis edeceğine dair adakta bulundu. Uzun sürenkuşatma sonunda Alaeddin Keykubad
kendisine ve şehir halkına bir zarar verilmeyeceğine dair teminat aldıktan sonra teslim oldu (1212). Ankara 123S'te
Taceddin Pervane'ye ikta* edildi. Kösedağ yenilgisinden (1243) sonra Moğol takibinden kaçan ll. Gıyaseddin Keyhusrev
Tokat'taki hazinelerini alarak Ankara'yasiğındı. ll. İzzeddin Keykavus 12SO'deşehrin surlarını tamir ettirdi. lll. Gıya­
seddin Keyhusrev döneminde Ankara
kısa bir süre Selçuklu tahtında hak iddia eden Alaeddin Siyavuş (Cimri) ile Karamanlılar'ın eline geçti.
Kİzılbey Camii minberinin 699 ( 1299)
tarihli bir tamir kitabesinden Germiyanlılar'ın XIII. yüzyılda hakimiyet sahalarını Ankara 'ya kadar uzattıkları, ancak ismen Selçuklu Sultanı lll. Alaeddin
Keykubad' a tabi oldukları an l aşılmak­
tadır ki bu dönemde Ankara· dan Kırşe­hir' e kadar uzanan bölgeye Yakub-ili deniliyordu.
Ankara'da Anadolu Selçuklu dönemine ait başlıca eserler Alaeddin Camii,

Kızılbey Camii, Çubuk suyu üzerindeki Akköprü ile Çaşnigir Köprüsü"dür.
Selçuklular zamanında bir uç şehri olmasından dolayı Ankara'da Anadolu' nun diğer şehirlerine göre daha az sayıda cami, mescid ve medrese yaptırıl­mıştır.

Ankara 1304-1341 yılları arasında Ana dolu'yu istila eden İlhanlılar'a tabi idi.
Bu dönemde Ankara'da Gazan Han ve
Ebü Said Sahadır Han adına basılmış
gümüş sikkeler mevcuttur. XIII. yüzyıl­da Moğol istilasından kaçan çok sayıda
sanatkar ve küçük meslek erbab ı Ankara'ya sığınmış ve ahi teşkilatının etrafında toplanmıştır. Bu dönemde yönetimi ellerinde tutan ahilerin şehrin sosyoekonomik hayatında önemli rol aynadıkları bilinmektedir.
İlhanlı Valisi Hasan Celayir'in İran 'a gitmek üzere Anadolu'dan ayrılırken yerine
vekil bıraktığı Alaeddin Eretna 1341 ·de"sultan" unvanını alarak bağımsızlığını
ilan etti ve Ankara Osmanlı hakimiyetine kadar Eretnaoğulları'nın idaresinde
kaldı.

BİBLİYOGRAFYA:

Ya'küb1, Tarf!], 1, 220; ll, 402; Taberf. Tari!],
VIII, 116, 248; IX, 57, 60-62, 72; İbnü'I-Es1r. elKamil, 1, 529; VI , 41 , 158, 481-484; VIII, 234;
Xl, 317; XII, 88, 90, 196; İbn Kes1r. el-Bidaye,X, 277, 286, 288; XIII, 37; İ bn B1b1. Tevaril]-i
Al-i Selcuk (nşr M. Th. Houtsma). Leiden 1902,
s. 5, 44, 47-50, 84, 212-214, 332; Aksaray!, Müsameretü 'l-al]bar: Moğollar Zamanında Tarkiye Selçuklulan Tarihi (nşr Osman Turan). Ankara 1944, s. 28, 30, 33, 74, 130, 131, 271; Cl.
Cahen, "The Turks in Iran and Anatolia Befare the Mangol Invasions", A History of the
Crusades {ed. R. Lee Wolff - H. W. Hazard),
London 1969, ll, 677-678; a.mlf.. Osmanlılar'­dan Önce Anadolu 'da Türkler (tre. Yıldız Moran). İstanbul 1979, bk. İndeks; George Ostrogorsky. Bizans Devleti Tarihi (tre. Fikret lşıl­tan), Ankara 1981, s. 182, 195, 212; Osman
Turan , Selçuklular Zamanında Tarkiye Tarihi,İstanbul 1984, s. 36, 51, 139, 168, 169, 192,
197, 198, 203, 217-219, 231, 235, 244, 248,
251' 261' 271' 295, 300, 301' 326, 399, 409,
410, 442,469, 521, 564; Mustafa Çetin Varl ı k.
"Germiyanoğulları", Doğuştan Günümüze Büyük islam Tarihi, İstanbu l 1988, VIII, 488; Ahmed Tevhid, "Ankara'da Ahiler Hükümeti",
TOEM, IV /19 { 1329), s. 1200-1204; Halil Edhem, "Ankara'da Ahilere Ait İki Kitabe",
TOEM, Vll/41 (1332), s. 312-315; Ahmed Ateş.
"Hicri VI- VIIl. {XII-XIV) Asırlarda Anadolu'daFarsça Eserler", TM, VII-VIII/2 (1942), s. 108109; Mükrimin Halil Vınanç, "Danişmendliler",
iA, lll, 470-471. r.;;;,ı
..

MABDÜLKERİM ÜZAYDIN

Osmanlılar Devri. Ankara 1354 yılın­da Orhan Gazi'nin oğlu Süleyman Paşatarafından Osmanlı ülkesine katıldı. Ala eddin Camii'nde 1. Murad devrine ait bir

ANKARA
ile Il. Bayezid arasındaki mücadeleler
sırasında yeniden ön plana çıktı. Anka-

Pitton de Tournefort'nun seyahatnamesinde XVIII. yüzyıl
A nk ara·sı nı gösteren bir gravür (Relalion d 'un uoyage du Le·

uant {ail par ord re du Roy ... , Paris 1727 , Il , 442)

tamir kitabesinin (764 / 1362-63) yer alması, Osmanlı hakimiyetinin başlangıcı­na ışık tutmaktadır. Bundan sonra Osmanlı - Karaman nüfuz mücadelesinden
etkilenen Ankara 1402'de Yıldırım Bayezid ile Timur arasındaki savaşa sahneoldu. Timur'un Anadolu 'dan çekilmesiyle Amasya'da hüküm süren Çelebi Mehmed'in hakimiyetine girdi. Fetret devri
mücadeleleri sırasında Tsa Çelebi tarafın­
dan kuşatıldıysa da alınamadı. 1406 'da
Süleyman Çelebi Ankara önlerine gelerek kaleyi muhasara altına aldı. Kale
muhafızı Yakub Bey bir müddet dayandı, ancak Vezlriazam Çandarlı Ali Paşa'nın bir hilesi sonucu kaleyi SüleymanÇelebi'ye teslim etti. Bunun üzerine Çelebi Mehmed, Karamanoğlu Mehmed
Bey'le anlaşarak Süleyman Çelebi'ye karşı harekete geçti. Vezlriazam Ali Paşa ' ­nın bu ortak kuwetlere karşı, Ankara'ya
giderek orada savaşmak gerektiğini belirtmesi üzerine Süleyman Çelebi kuvvetleri Ankara'ya geldi. Ancak tam· bu
sırada Ankara önlerinde Çandarlı Ali Paşa vefat etti. Onun ölümünden sonra
Süleyman Çelebi kardeşi Müsa'nın faaliyetlerini haber alıp Rumeli 'ye geçince
Çelebi Mehmed Ankara dahil olmak üzere Bursa yöresini tekrar ele geçirdi. Bu
dönemde Ankara. Karaman sınır bölgesinde önemli bir askeri üs niteliğini taşıyordu . Hatta Ankara'da tekrar muhafız ve sancak beyi olarak görülen Yakub
Bey, Çelebi Mehmed'in Batı Anadolu harekatına kalenin bu özelliğini ileri sürerek katılmamıştı. Daha sonra Ankara'ya
gelerek bir müddet burada kalan Çelebi Mehmed, bu hareketi bir itaatsizlik
sayarak Yakub Bey' i Tokat'a gönderip
hapsettirmişti ( 1411). Bu olaylar sırasın­da, "Karaman ağzı . haylice bir kal'a, uç"şeklinde stratejik önemi belirtilen (Neşrl,ll , 497-499) Ankara. 1482'de Cem Sultan

ra sancak beyi Trabzonlu Mehmed Bey
Cem· in yanında yer almış , hatta Cem· in
Ankara'da bulunan ailesini almak üzere
şehir önlerine geldiğinde Cem ' in ailesinin II. Bayezid tarafından istanbul 'a götürüldüğünü öğrenmiş, kaleye giremediği gibi meydana gelen çarpışmada öldürülmüştü. Bundan sonra uzun bir müddet önemli bir olaya sahne olmayan Ankara XVII. yüzyıl başlarında Celall isyanları sebebiyle sıkıntılı günler yaşadı. Şe­
hir halkı 1607'de burayı kuşatan Kalenderoğlu Mehmed'e karşı koydu. Kalenderoğlu şehre girdiyse de kaleyi ele geçiremedi. XVIII. yüzyılda da önemli bir
hadiseye sahne olmamakla birlikte zaman zaman isyan eden devlet adamları
ve mahallf beyler tarafından sıkıştırıldı.
XIX. yüzyılda ise ll. Mahmud'a karşı isyan eden Kavalalı Mehmed Ali Paşa'nın
askerlerinin istilasına uğradı ( 1248 / 1832 33). Ankara. 27 Aralık 1919'da Mustafa
Kemal Paşa'nın gelmesiyle yeni bir devlet in merkezi olmaya namzet oldu. 23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisi burada toplandı. 13 Ekim 1923 'teyeni kurulan Türkiye Devleti'nin başşeh­ri kabul edildi ve bu devletin yönetim
şekli olan cumhuriyet 29 Ekim 1923'te
Ankara'da ilan edildi.
Tarih boyunca önemli bir mevkiye sahip olan Ankara şehri, bugünkü istasyondan itibaren yükselen bir tepeninüzerinde kurulmuş olup en yüksek noktada kale bulunmaktadır. İlk yerleşme
kalenin içinde ve etrafında olmuştur.
Burada yapılan arkeolajik kazılarda ikiayrı yapı tesbit edilmiştir. Kale Selçuklular ile Osmanlılar zamanında da kullanılmış, 1127'den sonra Alaeddin Keykubad ve Il. Keykavus zamanlarında tamir
ettirilerek iç hisardaki Akkale ilave edilmiştir. Osmanlılar döneminde bu iki ya pı iç ve dış hisar olarak adlandırılmıştır.
Burayı gezen seyyahlar. kaleden Bentderesi'ne inen bir tünel bulunduğundanbahsederler. Osmanlılar tarafından sürekli olarak kullanılan kalede 1831 yılı­
na kadar bir dizdar ve kethüdanın idaresinde muhafızlar bulunmaktaydı. Kale
bir yerleşim alanı olduğu gibi hem top,
tüfek ve mühimmatın saklandığı bir depo, hem de devlete ait resmi evrakla para ve eşyaların konduğu bir yerdi. Ayrı -.... "'--/~., uismet Paşave on dört
arkadaş ın ın
A n kara' n ınbaşşehi ryapılması içinverdikleri
ka nun tek lifi
( Tarih
Vesikaları

Dergisi,IV {1942), '· 163)

205

ANKARAca buradaki Zindankale bir hapishane
olarak da kullanılmaktaydı. Kalenin içve dış hisarının çevresinde yer alan şe­
hir kısmının etrafı da surlarla çevrili idi.
Bu surlar Celali saldırılarından korunmak için 1604-1607 yılları arasında Ankara kadısı Viidanzade Mehmed Efendi
tarafından yaptırılmış, XIX. yüzyıl başla­rına kadar da ayakta kalmıştır. Etrafı
üç kademeli surlarla çevrili şehirde Cenabi kapısı, Çankırı. İstanbul, İzmir ve
Erzurum kapıları. Arabapazarı ve Namazgah kapıları gibi irili ufaklı on kapıbulunuyordu. Kale-şehir olarak gelişen
Ankara'nın kale çevresi "Yukarı Yüz "olarak anılırken Hacı Bayram Camii, Belediye binası , Anafartalar caddesi ve Karacabey Külliyesi'ne kadar uzanan aşa­ğı kesim "Aşağı Yüz" olarak adlandırıl­makta idi.
Türk fethinden önce Bizans Ankarası'nın nüfusu oldukça azdı. Hatta 1073'teki Türk fethinden sonra da şehirdeönemli bir gelişme görülmedi. Xl ve XII.
yüzyıllarda burası sınırda stratejik bir
mevki durumunda idi ve güçlü bir Türk
yerleşmesi henüz başlamamıştı. Nitekim
11 O1·de Haçlılar burayı aldıklarında sadece 200 kişilik bir garnizonu bulunuyordu. XII. yüzyılda yeniden Bizans hakimiyetil)e girdiğinde nüfusu gittikçe
azalmaya başladı. Ankara· nın tam bir
Türk şehri haline gelmesi XIII. yüzyılda
oldu. Selçuklular döneminde Darülhısn
unvanı ile anılan şehir. 1212'de İzzeddin
Keykavus tarafından kardeşi Alaeddin
Keykubad'dan alındıktan sonra surlarındışına doğru genişledi. Sur dışında bugünkü Ziraat Bankası civarında Keykavus'un büyük emirlerinden Seyfeddin Kı­
zılbey tarafından Kızilbey Camii inşa edildi. Böylece kalenin güney eteklerindebir şerit halinde yerleşme ünitesi ortaya çıkmaya başladı. XIII. yüzyıl sonların­
da inşa edilen Arslanhane Camii ile Saraç Sinan Mescidi bu yönde idi.

Selçuklular devrinde bir uç şehri özelliği taşıyan Ankara Osmanlılar dönemin-de gelişmesini sürdürdü. Şehrin 1522'de
yetmiş üç mahallesi varken 1601'de bu
sayı kale içinde ve dışında toplam seksen beşe ulaştı. 1785-1840 yılları arasında mahalle sayısı 107'ye yükseldi,
t891 'de ise yetmiş beşe indi. Bu mahalleler içinde en kalabalık olanları şeh ­rin iş muhitlerine yakın bulunanlardı.
Ayrıca bazı meslek gruplarının topluca
oturduğu mahalleler de oldukça kalabalıktı. XVI. yüzyı l sonlarında en kalabalık mahalle olan Ahi Hacı Murad mahallesi bir yandan Atpazarı'na açılan Koyunpazarı Çarşısı'na, diğer yandan dakale altındaki iş yerlerine yakındı. Aynışekilde Tuli (TuiTce) mahallesi Karaoğlan
Çarşıs ı'nın üstünde yer almakta idi. Şeh­rin doğusunda kaleye doğru yükselen
saha içinde bulunan Avancıklar mahallesi safçuların oturduğu kalabalık bir yer
idi. Bu mahalle XVI. yüzyıl sonlarında
Molla Büyük, Çeşme, Direkli Mescid, Kayabaşı adlarıyla dört mahalleye ayrılmış­tı. Diğer taraftan ticaret ve sanat kesimlerinin çevresinde birbirine yakın birçok mahalle vardı. XVI. yüzyılda Ankara
mahallelerinin çoğu Bedesten ve Atpazarı'nın merkez olduğu Yukarı Yüz ile
Karaoğlan Çarşısı'nın civarında bulunuyordu. Bu fiziki gelişmenin yanı sıra şe­
hir nüfus yönünden de artış gösterdi.
1522'de 200'ü yahudi, 1500'ü hıristiyanolmak üzere yaklaşık 15.000 kadar nüfusu vardı. XVII. yüzyıl başlarında ise bu
nüfus 25.000'e yükselmişti. Ancak bu
sırada çıkan eelali isyanları şehir nüfusunun azalmasına yol açtı . Daha sonra
1785'ten 1833'e kadar geçen zaman
içinde ise 15-20.000 arasında bir nüfusa sahip oldu. 1830'da yapılan nüfus
sayımına göre şehirde 20.103 kişi yaşıyordu. 1848 yılında 23.470 olarak tahmin edilen şehir nüfusu Cumhuriyet döneminin ilk yıllarında 74.000'e ulaştı.

Hoııanda ıı

bir ressam
tarafından
yap ı l mı ş

XVIII. yüzyıl

Ankara's ın ı
gösterenyağ lı boya
bir tablo(Amsterda mRljksmuseum)

206

Ankara'ya mu tasa rrıf ve mütesellim tayini ile ilgili 1202
11788) tarihli hüküm (Ankara Şer'lyye Sicili, m. 177/ 244)İktisadi ve Ticari Hayat. Ankara İç Anadolu'nun kuzeybatısında, Karadeniz'indağlık bölgesinden uzak bir ova üzerinde, korunmaya elverişli bir mevkide kurulduğundan birçok yolun uğrak merkezi oldu. Selçuklu ve Osmanlılar'ın kullandığı tarihi Kral yolu ·buradan geçmekte idi. XV. yüzyılda canlılığını kor uyan Bursa" Tebriz arasındaki İpek yolunun bir kolu Ankara -Çan kırı-Çorum­
Amasya- Tokat istikametinden Erzincanve Erzurum'a, oradan da Aras vadisineuzanıyordu . 1539 ·da Venedi k hizmetinde İran'a giden elçi Michele Membre,
1555'te Amasya'ya giden Avusturya elçisi Busbecq buradan geçmişlerdi. 1616'da Polonyalı Simeon, Maraş ve Kayseri üzerinden Ankara 'ya gelmişti. Şehir
Konya üzerinden Antalya ve oradan deniz yoluyla İskenderiye'ye bağlanırken
Afyon ve Sandıklı üzerinden de İzmir' eulaşıyordu. Böylece Ankara İç Anadolu'nun önemli bir kavşak noktasında yeralmış bulunuyordu. Yolların bu uygun
durumu, şehirde sanayi ve ticaret faaliyetlerinin artmasına yol açtı. Ancak zirai faaliyetler de şehir ekonomisindeönemli bir yere sahipti. Mesela Ankara 'nın etrafındaki Keçiviran (Keçiören),Ayvalık, İncirlik, Solfasol, Çinçin, Cebecibağları, Küçükesat ve Büyükesat bağla­rı ve Çengikayası (Çankaya) bağları gibi
mevkilerde bağ ve bahçe ziraatı yapılı­
yordu. Çubuk suyu kenarında bahçe vebostan ziraatı, Ankara'nın doğu ve batı­
sında kalan Kasaba-i Bala ve Süfla nahiye ve köylerinde yoğun bir zirai faaliyet vardı. Şehir çevresinde üretilen seb-

ANKARAze ve meyvelerden başka çevre köylerden gelen sebze ve meyveler de şehir
ekonomisine katkıda bulunuyordu.
Şehirde sanayi de oldukça gelişmişti.

Teşkilatlı bir esnaf zümresi çeşitli faali-

yetlerde bulunuyordu. Şehir halkının ihtiyaç duyduğu hemen bütün mallar yaşehirde imal ediliyor veya çevreden sağ­lanıyordu . Şehirdeki faal esnaf gruplarının sayısı zaman içerisinde değişik­lik göstermişti. XVI. yüzyılın sonlarında
kırk üç meslek kuruluşu varken bu sayı
1827'de yetmiş ikiye yükselmişti. Ankara'da üretilen sof* ve şali önemli bir ticari değere sahipti. Sof ve şali üretimi Ankara damga mukataa • sına bağlı idi. XVI.
yüzyılda evlerde kuru lmuş 621 tezgahta
sof ve şali dokunuyordu. imal edilen sofve şaliler yerli ve yabancı tüccarlar tarafından İstanbul, Bursa. Şam ve Halepgibi iç piyasada pazarlanırken Venedik,
Lehistan, İngiltere, Fransa gibi Avrupaülkelerine de ihraç ediliyordu. 1599 ·daon sekiz tüccar tarafından 5.700.000 akçe değerinde 162 yük sof satın alınarak
Halep ve Venedik'e sevkedilmişti. Yine
Lehli tüccarlar Ankara lı sof tüccarları ile
300.000 ve 448.000 akçe değerlerinde
ticaret yapmışlardı. 1817 yılında ise Ankara'daki sof ve şallci esnafı 5896 top(yaklaşık 132.660 m.) ham şali, 1137.5 top(yaklaşık 27.300 m.) ham sof imal ederek piyasaya sunmuşlardı. Fakat XIX.
yüzyılın ortalarından itibaren Avrupalı
tüccarların. sof ve şalinin ham maddesi
olan Ankara tiftik keçisinin tiftiğini, tiftik ipliğini. keçi postunu gizli ve açık yollardan Avrupa 'ya kaçırmaları ve İngiliz­
ler'in Ankara tiftik keçisi ırkını yetiştir­meyi başarmaları sebebiyle bu sanayi
ve ticaret dalı iş yapamaz olmuştur.

Tarihi Eserler. Ankara'nın çarşı ve pazar yerleri şehrin değişik semtlerine dağılmış vaziyette idi. Şehirde Fatih dönemine ait Bedesten. Penbehan. Kurşunlu
Han. Hasanpaşa Hanı (Sulu Han). Zafiran
Hanı gibi otuz kadar han mevcuttu. Ayrıca Atpazarı Çarşısı, Koyunpazarı Çarşı­sı. Karaoğlan Çarşısı, Uzunçarşı gibi otuz

kadar da çarşı ve pazar yeri vard ı.
Ankara fiziki ve ekonomik gelişmenin
yanında dini ve sosyal tesisler yönünden de oldukça zengindi. Şehirde büyük
kısmı bugüne kadar gelmiş Selçuklu ve
Osmanlı yapısı pek çok tarihi eser mevcuttur. Ankara· da kaleden başka , sayıları yetmiş üçe varan cami ve mescid
ile otuz bir medrese bulunuyordu. Camive mescidler arasında Alaeddin Camii(ı ı 78), Ahi Şerafeddin Camii (XIII. yüzyı l) .
Kız ılbey Camii (ı 299), Ahi Ya ku b Camii(1392). Hacı Bayram Camii (1427), Yeğen­bey Camii (1438). Kiçikli Mescidi (1443),
Leblebici Camii (ı 7 13) gibi eserleri saymak mümkündür. Ayrıca Kızılbey Medresesi, Yeşil Ahi Medresesi (XV. yüzyıl),
Akmedrese, Karamedrese, Seyf Medresesi, Eminiye Medresesi (ı 729). Yüsufiye Medresesi ( 1730) ve Doğanbey Medresesi önemli eserler arasındadır. Bunlardan başka bazıları Osmanlı döneminin ilk yıllarına ait beş tane de hamam
vardı. Şehirde yöneticilerin ihtiyacını karşılayan binalar da mevcuttu. Bunlardan
Sancak Beyi Konağı, Tull mahallesindebulunan Mutasarrıf Konağı, Hacı Eshab
mahallesindeki Mahkeme Konağı, İhti­sab Nazırı Konağı ve Nüfus Dairesi sayı­
labilir.
İdari Teşkilat. Ankara Osmanlı idaresine girdikten sonra aynı adlı sancağın
merkezi oldu. Bu sancak 1462'ye kadar

Ankara'dan
1927 ve 1990
yıl l arına ait
iki görünüş

Osman lı Devleti hizmetinde bulunan Binbaşı Von Vincke' ·nin 1838'de hazırlad ığ ı Ankara planı

Anadolu eyaJetinin merkez sancaklığını
yaptı . Bu tarihten sonra eyaJet merkezi
Kütahya'ya taşındı. Ancak XVI. yüzyıldaşehzadelerin Kütahya'da ikametleri üzerine beylerbeyi Ankara'da oturdu ve böylece zaman zaman yeniden eyaJet merkezi durumuna geldi. Ankara sancağı
XVI. yüzyılda merkez kazadan başka
Murtazaabad, Çubuk, Ayaş, Bacı ve Yabanabad kazalarından meydana geliyordu. Bu yüzyılda sancak içinde 741 köy,
339 mezraa, 113 çiftlik, 21 yaylak, 466
Yörük cemaati vardı. XVI ve XVII. yüzyıl­
larda bir sancak beyi tarafından müstakil olarak idare edilirken XVIII. yüzyıldan itibaren mutasarrıflık haline getirildi. Kaza sayısı XVIII ve XIX. yüzyıllar­
da on üç kadardı. Bu yüzyıllarda Anka. ra'nın doğusunda kalan ve Elmadağı ile
Keskin'e uzanan yerler Kasaba-i Bala veÇukurcak nahiyesi, batısına düşen Ayaş,Mürted ve Haymana 'ya doğru uzanan
yerler Kasaba-i Süfla ve Bacı nahiyesi
olarak adlandırılıyordu. Ayrıca Çubukabad, Yabanabact (Kızı l cahamam), Murtazaabad (Mürted çevresi). Ayaş, Beypazarı, Nallıhan, Haymanateyn (Büyük ve Küçük Haymana), istanos (Zir, Uluköy). Şor­ba (Çubuk ve Kızıkahamam arasında kalan bölge) . Yörükan -ı Ankara (Polatlı çevresi), Arapsun (Nevşehir'e bağlı Gülşehir
kazası). Semerözü (Kızılcahamam ile Murtazaabad arasındaki bölge) adlı kazalar
da buraya bağlıydı. 1807' den sonra şe­
hir bazan Kayseri, bazan Çankırı, bazan
Karahisar-ı Sahib (Afyonkarahisar) ile birlikte, bazan da müstakil halde vezir rütbeli paşalara arpalık* olarak verildi. Tanzimat'tan sonraki yıllarda iç mutasarrıflık ve valilik şeklinde idare edildi.

207

ANKARA
Ankara XVII. yüzyıl başlarında 500 akçeti mevleviyet* payeli kadılarca idare
ediliyordu. Fakat XVIII. yüzyılın ortalarından itibaren kadılık kurumunun bozulması ve arkasından naibliğin doğması
sonucu Ankara'ya da naibler tayin edildi.
XVIII. yüzyılın orta larından itibaren ise
eski şeyhülislam veya kazaskerlerle yüksek seviyeli bir ilmiye mensubuna arpalık olarak verilmeye başlandı . Ankara
sancağı XVIIJ ve XIX. yüzyıllarda on kazaya ayrılıyordu. Bunlar Ankara merkez,Çubukabad, Murtazaabact, Yabanabad,
Beypazarı, Nallıhan. Haymanateyn. Yörükan-ı Ankara, Ayaş ve Şorba kazaları idi.
Bugünkü Ankara. I. Dünya Savaşı son1917' de büyük bir yangın
geçiren Ankara. başşehir olduğu sıra­
larda harap bir durumda idi. Toz fırtı­naları ile tanınan, ağaçsız , suyu yetersiz. sıtma hastalığının kol gezdiği sönük
ve sadece kalesinin bulunduğu tepe ve
etrafında yayılan bir kasaba durumundaki Ankara'nın Cumhuriyet'in ilk yılla­rından itibaren başşehire yakışır şekilde
imarına başlandı. 1924 'te İstanbul' dakilarına doğru

ne benzer tarzda Ankara Şehremaneti
kanunu çıkarılarak şehrin iman için yapı malzemeleri tesisleri kuruldu ve şeh­rin gelişme yönü belirlendi. Kale ve çevresindeki eski şehir batıdaki istasyon'adoğru uzandığı gibi, Atatürk'ün Çankaya'da oturması da güney yönüne doğru
bir gelişmeye yol açtı. 1928 ·de Ankara
imar müdürlüğü kuruldu ve şehir planıiçin yarışma açıldı. Bu yarışınayı H. Jansen kazandı. Onun planına göre eski şe­
hir orUinat özellikleri ile korunacak, yenişehir meclis binası. bakanlıklar. bahçeli
evierden ibaret mahalleler, yüksek tahsil kurumlarını bir araya toplayan kültür mahallesi, sanayi banliyösü ile bunun etrafında gelişecekti. Hazırlanan
plan 1932'de onaylandı ve 1950'lere kadar şehrin büyümesine yön verdi. Türkiye Büyük Millet Meclisi, Bakanlıklar,
yüksek tahsil kurum ları , Gençlik Parkı ,Hipodrom, Yenişehir ve Cebeci mahalleleri bu plan gereğince yaptırıldı. Ancak bu plan daha sonra yetersiz kaldı ve1937' de yeniden gözden geçirilerek şehir
planına doğu-batı gelişme çizgisi eklen-

Ankara şehir planıD

Eski şeh i r alanıD

1940'a kadar yenigelişme alan ıD1940'tan sonra planlı
yeni yerleşmeler

çarşı

D

Park, yeşil alanr:::l imal8.thane, tamirhane~ ve fabrikalar

1- Anıtkabir
Z- Gar3· TBMM
4- Maltepe Camii

5- Hipodrom
6- Hacıbayram Camii
7- Kale8- Cumhurbaşkanlığı

....

Köşkü

9- Kocatepe Camii
Diyanet işl eri Başkanlığı

Türkiye Diyanet Vakfı
10- Dil ve Tarih-Coğrafya
Fakültesi
11- Atatürk Orman Çiftliği

1Z- ilahi yat Fakültesi
13- Taceddin Dergahı
14- Aslanhane Camii

o

208

2 km.

di. Ancak uygulamadaki anlaşmazlıklar
1939'da Jansen'in görevine son verilmesiyle sonuçlandı. Bu plan sayesinde modern bir görünüm kazanan Ankara. şehir
nüfusunu barındıracak yeni yerleşme
yerleri bakımından yetersiz kaldı. 1930'larda ortaya çıkmaya başlayan gecekondulaşma büyük bir hızla yayıldı. Hatta
gecekondulaşmanın oluşturduğu Altın­

dağ semti 1953'te ilçe haline getirildi.

Nüfus artışı sebebiyle Jansen planı
iyice yetersiz kalınca yeni bir yarışma
açıldı ve 2000 yılında nüfusun 750.000 'e
varacağı hesabına dayanan Nihat YücelRaşit Uybadin'in yeni imar planı 19.S7'de
onaylandı. Hedeflenen nüfus hacminindaha 1965'te aşılmasına karşılık bu plan
1970'li yıllara kadar yürürlükte kaldı.
Ulus'ta yoğunlaşan iş merkezi Kızılay'akaydı. Burası da hızla büyüdü ve böylece iki parçalı merkez oluştu. Daha modern bir görünüme sahip Kızılay sürekligelişme sonucu Tandoğan ve Cebeci yönünde Ulus ile birleşti ve 1970'te yeniden tek parçalı bir merkez ortaya çıktı.
Küçük esnaf teşekkülleri ise bu merkezin dışında Konya ve Samsun yolu çevresinde toplandı. Burada birçok küçük sanayi sitesi kuruldu. 1970'e doğru 1 milyonu geçen nüfusa sahip olması, 1969'da Ankara Metropoliten Alan Nazım Planı Bürosu'nun kurulmasına yol açtı. Bu
büronun hazırladığı plan sonucu şehringelişmesi batı istikametine doğru yöneldi. Şehir merkezi ise, bu gelişmeye
paralel olarak güneye doğru gelişme­sini sürdürdü. 1970'li yıllardan itibaren uygulanmaya başlanan banliyöleş­me 1980'den sonra da hızla devam etmiştir. 1983'ten sonra şehir metropoliten özelliği sebebiyle yeni bir idari yapı­
ya kavuşmuştur. Yapılan düzenlemeler
ile Büyük Şehir Belediyesi ve bunun sı­
nırları içinde Altındağ, Çankaya, Keçiören. Mamak. Yenimahalle'den oluşan
beş ilçe belediyesi kurulmuştur. Ankara'nın başşehir olması devlet idare büro ları. kamu iktisadi kuruluşları. idare
merkezleri, meslek kuru l uşları, sosyal
güvenlik merkezleri, askeri ve idari karar organları merkezlerinin burada toplanmasına yol açmıştır. Ayrıca eğitim.
sağlık, bankacılık, sosyal hizmetler ve
kültür merkezleri de yoğunlaşmıştır. İlkve orta öğretim kurumlarından başka
Türkiye'nin dört büyük üniversitesi (Ankara Üniversitesi, Hacettepe Üniversitesi,
Ortadoğu Teknik Üniversitesi, Gazi Üniversitesi ) ile tek özel üniversitesi de (Bilkent Üniversitesil buradadır. Ayrıca Ankara'da iş merkezi olarak birçok modern

ANKARAsaray ve Kırıkkale illeriyle çevrilmiştir.
Ankara ili, merkez ilçelerinden (Altındağ,Çankaya, Etimesgut, Keçiören, Mamak ve
Yenimahalle) başka Akyurt, Ayaş, Bala.
Beypazarı. Çamlıdere, Çubuk, Elmadağ.
Evren, Gölbaşı, Güdül, Haymana, Kalecik,
Kazan, Kızılcahamam, Nallıhan. Polatlı.
Sincan ve Şereflikoçhisar olmak üzere on
sekiz ilçeyle, kırk bir bucağa ayrılmış­tır ve sınırları içerisinde 846 köy bulunmaktadır. 25.661 km 2 genişliğindeki An kara ilinin 1985 sayımına göre nüfusu
2.918.261. nüfus yoğunluğu ise 114 idi.
Diyanet İ şleri Başkanlığı'na ait 1990
istatistiklerine göre Ankara'da il ve
ilçe merkezlerinde 1095, kasaba ve köylerde 1114 olmak üzere toplam 2209
cami bulunmaktadır.

yılı

1987'de ibadete açılan Kocatepe Camii- Maltepe 1 Ankarabina inşa edilmiş, böylece şehir Türkiye
Cumhuriyeti'nin bir çeşit mimarlık müzesi ve laboratuvarı halini almıştır. Bugün dikkati çeken yapıları arasında baş­ta Anıtkabir ( 1953) olmak üzere Etnografya Müzesi ( 1926), Resim ve Heykel
Müzesi ( 1930), Cumhurbaşkanlığı Köşkü
( 1932), Dil ve Tarih- Coğrafya Fakültesi( 1940) ve son dönemde Kocatepe Camii( 1987) sayılabilir.

Ankara 1970'ten sonra büyük sanayi
da gelişmelere sahne olmuş­tur. Makine ve Kimya Endüstrisi Kuru mu. silah. mühimmat ve makine fabrikaları, çimento, traktör, tarım, madenieşya fabrikaları gibi sanayi kuruluşları
tesis edilmiş ve geliştirilmiştir. Ayrıca
büyük bir memur tabakasının toplandı­
ğı merkez olarak dikkati çeken Ankara
nüfus yönünden de sürekli gelişmiş, İs­tanbul'dan sonra Türkiye'nin en kalabalık merkezi olmuştur. 1927'de 74.784
olan nüfusu 1940'ta 157.242 olmuş ve
1950-1975 döneminde şehirleşmenin gereği olarak artış daha da hızlanmıştır.
1945'ten önce Ankara İstanbul ve İz­
mir'den sonra Türkiye'nin üçüncü büyük şehri durumunda iken 1945'te yapılan sayımda İzmir'in önüne geçerek
ikinci büyük şehir durumuna gelmiştir.
1975'e kadar yılda % 6'lık bir büyüme
hızı gerçekleşmiş, ancak bu hızda 1975'ten sonra düşüş olmuştur. Şehrin 1985
sayımına göre nüfusu 2.235.035'tir.
alanında

Ankara şehrinin merkez olduğu Ankara ili Eskişehir, Bolu, Çankırı. Konya, Ak-

BİBLİYOGRAFYA :Ankara Etnografya Müzesi. Ankara Şer 'iyye
Sicilleri, nr. 175, s. 53, 101, 136, 187, 200; nr.
176, s. 21, 22; nr. 177, s. 163, 319, 334; nr.
179, s. 4, 163; nr. 180, s. 96, 114; nr.18ı, s.
2, 29; nr. 183, s . 42; nr. 184, s. 130; nr. 185,
s . 240, 331; nr. 186, s. 93; nr. 187, s . 225; nr.
19ı, s. 208; nr. 193, s. 206; nr. 194, s. 144;
nr. 199, s. 4, 43; nr. 202, s. ı2; nr. 208, s.
176, 530; nr. 210, s. 190; nr. 212, s. 101; nr.
213, s. 39, 113, 213; nr. 214, s. 48; nr. 215, s.
49, 165, 166, 197, 293; nr. 217, s. 6; nr. 218,
s. 294; nr. 2ı9, s . 30, 160; nr. 220, s. 4, 40,
76, 77, ı94; nr. 221, s. 120; nr. 222, s. ı 77,
219; nr. 223, s. 27, 208, 213; nr. 224, s. 269;
nr. 226, s. 144; nr. 228, s. 27; nr. 229, s. 34;
nr. 231 , s. 2-11 O; nr. 235, s . 84, 224, 233; nr.
236, s. 272; nr. 238, s. 28; nr. 239, s . 170; nr.
243, s . 68, 75, 76; nr. 303, s. 39, 41; Ankara
Vakıflar Arşivi, Defter, nr. 487, s . 1356, sıra
22; nr. 60ı, s . 206, sıra 270; nr. 618, s. 30, sı­
ra 20; nr. 630, s. 930, sıra 571; nr. 631, s. 37,
sıra 20; nr. 733, s. 6, sı ra 3; nr. 734, s. 114, sı ­ra ı 24; nr. 925, s. 53-56, sı ra 7642; nr. 1766,
s. 1, sıra 1 ; nr. ı 964, s. 392, sıra 817; BA, Cevdet -Ma liye, nr. 29, 74, 115, 352, 547, 2114,
4028; Cevdet-Darbhane, nr. 92, 145,497, 870,
1675, 1797, 2179; Neşri, Cihannüma (Unat),Il, 497-499; Halit Ongan, Ankara'nın iki Numaralı Şer' iye Sicili, Ankara 197 4; Evliya Çelebi, Seyahatname, ll, 428 -435; Lutfi, Tarih, 111,
142-ı43; Gazi Mustafa Kemal, Nutuk (Ankara
1927), İstanbul 1973, 1, 336-340, 430-432; ll,795-796; Mübarek Galib, Ankara, istanbul
1928, ll, 32 vd.; E. Mamboury, Ankara: Guide
Touristique, Ankara 1934, s. 140-196; Enver
Ziya Karai, Osmanlı imparatorluğunda ilk Nüfus Sayımı 1831, Ankara 1940, s. 8-17; i. Hakkı Konyalı, Karacabey Mamuresi, Ankara 1942,
s. 39 vd.; a .mlf.. Ankara Camile ri, Ankara
1978, s. 81-104; Avram Ga lanti, Ankara Tarihi, istanbul 1946, 1, 7-66; İstanbul ı951, ll,
9-70; Uzunçarşılı, ilmiye Teşkilatı, s. 45, 9 1104; Gönül Öney, Ankara'da Türk Devri Yapı­
ları, Ankara 1971, s. 11-151; Ankara il Yıllığı
1973, Ankara 1973; Ö. Ergenç, 1580-1596 Yıl­ları Arasında Ankara ve Konya Şehirlerinin
Mukayeseli incelenmesi Yoluyla Osmanlı Şe­
hir/erinin Kurumları ve Sosyo-Ekonomik Ya·
piSı Üzerine Bir Deneme (doktora tezi, 1973),

AÜDTCF Ktp., nr. 172, s. 1-179; a .mlf., "XVIII.
YüzyılınBaşlarında

Ankara'nın

Yerleşim

Durumu Üzerinde Bazı Bilgiler", Osm.Ar., 1(1980), s. 85-108; Mustafa Akdağ, Türkiye'niniktisadi ve içtimal Tarihi, Ankara 1974, ll,
229-249, 283; a.m lf., "Ankara Sultan Alaedd in Camii Tepesinde Bulunan Hicri 763 Tarihli Bir Kitabenin Tarihi Önemi", TV, 1/18
(1963), s. 3; Sevgi Aktüre, 19. Yüzyıl Sonunda
Anadolu Kenti, Mekansal Yapı Çözümlemesi,
Ankara 1978, s. 123 vd.; Musa Çadırcı . Tanzimata Girerken Türkiye 'de Şehirler idaresi(doktora tezi, 1979), AÜDTCF Ktp., nr. 159, s.
173-ı82; a.mlf.. "1830 Genel Sayımına Göre
Ankara Şehir Merkez Nüfusu Üzerine BirAraştırma", Osm.Ar., 1 ( 1980), s. 85-108; Tarihiçinde Ankara, ODTÜ Eylül 1981 Semine r Bild iri leri, Ankara 1984; Rifat Özdemir, XIX.
Yüzyılın ilk Yarısında Ankara 7785-1840, Ankara ı 986, s. 21-270; a.mlf.. "Ankara EsnafTeşkilatı 1785-1840", Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1/1, Samsun 1986, s. 150-1 81; U. Tanyeli , AnadoluTürk Kentinde Fiziksel Yapınm Evrim Süreci
(11.-15. yy.), istanbul 1987, s. 88-91; P. Wittek, "Ankara' da Bir İlhani Klti'tbesi", THTM, ll(I 93 1), s. 161-164; a.mlf., "Orta Zamanlarda
Ankara", Çığ ır, sy. 46, Ankara 1936, s. 83-84;
Faik Reşit Unat, "Türkiye Devletinin Makarr-ıİdaresi Ankara Şehridir", TV, 11/9 ( 1942), s.
161-165; Piero Dagradi, "Due capitali n ella
speppa: Ankara e Tehran" , Rivista Geografica
ltaliana, lll, Firenze 1963, s . 271-306; N. Göyünç, "Onaltıncı Yüzyılda Ankara", BTTD, 1/1( 1967). s. 71-75; Erkan Şen, "Die Entwicklung
der Wohngebite der Stadt Ankara", Geographische Zeitschri{t, Wiesbaden ı 972, s. 2539; Xavier de Planhol. "Aspects de la geographie sociale d'Ankara d'apres Herve Bo lot", Revue Geographique de I'Est, XVII / 1-2,
Nancy 1977, s. 99-107; a .m lf. - v.dğr., "Ankara: Aspects de la croissance d'une metropole ... ", a.e., XIII/ 1-2, Na ney 1973, s. 155-187;
C. Foss, "Late Antique and Byzantine Ankara", Dumbarton Oaks Papers, XXXI, Washi ngton 1977, s . 29-87; Şerafettin Turan, "Osmanlı . İmparatorluğu ile İki Sicilya Krallığı Arasındaki Ticaretle İlgili Gümrük Tarife Defteri", TTK Belgeler, IV /7-8 ( 1979), s . 79-176;
Besim Darkot, "Ankara", iA, 1, 437 -453; F.
Taeschner. "Ankara", E/ 2 (İng.), 1, 509-511.

liJ

RiFAT

ÖzDEMİR

Ankara'daki modern mimari örneklerinden 1927-1930 yıl­ları arasında inşa edilmiş Hikmet Koyunluoğlu'nun eseriolan Resim ve Heykel Müzesi binası

209