ARJANTÝNII. TARİHArjantin adı Latince “gümüş” anlamındaki “argentum” (İspanyolca “plata”) kelimesine dayanır. Bölgeye gelen ilk Avrupalılar olan İspanyollar, ülke topraklarınınbüyük gümüş rezervlerine sahip olduğuna inandıklarından buraya la Plata ismini verdiler. Arjantin’de ilk yerleşimin
varlığını gösteren kayıtlar milâttan önce10.000 yılına kadar uzanır. Milâttan sonra 850’den itibaren bölgede müstahkem
yerleşim yerleri inşa edildi. XVI. yüzyılınilk yıllarında Avrupalılar’ın ülkeye gelmesinden önce bu topraklardaki yerli halkın
nüfusunun 500.000 kadar olduğu tahmin
edilmektedir. İspanyollar’ın ülkeye gelişlerinde muhtemelen ilk karşılaştıkları halk
Pampa bölgesindeki göçebe Kuerandí
topluluklarıydı.
1516’da İspanyol kraliyet donanmasındaki denizci Juan Diaz de Solis, Uzakdoğu’ya yönelik keşif seyahatinde Platenehri kıyılarında karaya çıktı. Ancak onunve tayfalarının çoğunun yerliler tarafından öldürülmesi bu topraklara ilk yabancı
yerleşimini engelledi. 1536’da yine İspanyol Krallığı’na mensup denizci Pedro deMendoza günümüzde Buenos Aires’in bulunduğu yerde, arkadaşları ise 1537’deAsuncion’da birer İspanyol kolonisi kurdular. Bunu ardından kurulan diğer yerleşimyerleri izledi. Yerlilerin direnciyle karşılaşıpbir süre geri çekilen İspanyollar daha sonra tekrar hamle yaparak 1580’de Buenos
Aires’i yeniden inşa ettiler. Buenos Airesve çevresi XVIII. yüzyılın sonlarına kadarİspanyollar’ın Peru genel valiliğine bağlıolarak yönetildi. XVIII. yüzyılla birlikte İspanyol Bourbon monarşisi bölgenin idarî,iktisadî ve askerî politikalarını değiştiren
bir dizi yeni kararları (Bourbon reformları)uygulamaya koydu. 1776’dan itibaren İspanyol Krallığı, Arjantin ve çevresindekitopraklarını Peru genel valiliğinden ayırıp
yeni kurduğu Rio de la Plata genel valiliğine bağladı. Buenos Aires bu valiliğinmerkezi oldu. XIX. yüzyıl başlarında Arjantin burjuvası İspanya’ya bağlılık hususunda anlaşmazlığa düştü. 1816’da İspanyolsömürgeciliğine karşı başlatılan eylemler
neticesinde Buenos Aires’te 9 Temmuz
1816’da Rio de la Plata birleşik eyaletleri adıyla bağımsız bir devlet ilân edildi.
Buna rağmen ülke içinde eyaletler arasındaki çatışmalar 1861’de merkezî güçler duruma hâkim oluncaya kadar sürdü.
1862’de Buenos Aires Valisi BartoloméMitre, Arjantin Cumhuriyeti adıyla kurulan devletin ilk başkanı oldu. XIX. yüzyılınsonlarında Avrupalılar’ın Arjantin tarımsal

kaynaklarına olan ilgisi yatırımların ve kitlesel göçlerin yolunu açtı. 1870-1929 yılları arasında Arjantin’e her ülkeden büyükgöçler başladı. Göç yoğunluğu özellikle
Avrupa’yı büyük krize sürükleyen I. Dünya Savaşı’nın ardından daha da arttı. Buyıllarda ülkeye 6 milyon civarında göçmen
geldi. Ekonomik gelişmeler neticesinde
Arjantin 1920’lerin sonunda dünyanın yedinci en zengin ülkesi oldu.
1943’te başkan Ramon Castillo yönetimine karşı bir darbe yapıldı ve darbeninlideri Juan Domingo Peróon iktidara geldi.
Peróon ilki Şubat 1946’da, ikincisi anayasanın değiştiği 1951’de olmak üzere iki defa
devlet başkanı seçildi. Fakat otoriter siyaseti yüzünden ülkede karışıklıklar çıkınca
1955’te ikinci bir darbe ile devrildi. Uzunyıllar sürgünde yaşayan Peróon 1973’te ülkesine döndüğünde tekrar devlet başkanıseçildi. Onun bir yıl sonra ölümü üzerinekarısı İsabel Peróon devlet başkanlığınagetirildi. Ancak o da ülkenin birlik ve beraberliğini sağlayamadı ve 1976’da ordu
tarafından uzaklaştırıldı. 1976-1982 yılları
arasında Arjantin’i yöneten darbeci generaller zamanında “Ulusal Uzlaşma Süreci” adı verilen ve hapsedilenler dışında30.000 kişinin ortadan kaybolduğu bir dönem yaşandı. Askerler 1983 yılı sonlarında
seçime giderek idareyi sivillere teslim etti. 1989’da Suriye kökenli Carlos Menemon yıl süreyle devlet başkanlığına seçildi.
Arjantin’in 1990’lı yılları pek çok ülke içinbaşarılı bir model olarak görülmesine rağmen ülke 2000’li yılların başında ekonomik
sıkıntı içine düştü. Menem’den sonraki üçyıllık ara dönemden sonra 2002’de devletbaşkanlığına seçilen Eduardo Duhalde ülkenin içine düştüğü ekonomik krizle mücadele etmeye çalıştı.

III. ÜLKEDE İSLÂMİYETXVI. yüzyılda Endülüs’ü terketmek zorunda kalan müslümanlardan bazı kafileler Latin Amerika’ya yerleşen ilk müslümangrubu teşkil eder. Ancak yerli halkın baskısıyla bu ilk müslümanların zaman içinde ya
geri döndükleri veya dinlerini değiştirdikleri tahmin edilmektedir. Arjantin’de asıl
müslüman varlığı XIX. yüzyılın ortalarında Arap göçleriyle başladı. Daha çok yeni
iş imkânları bulmak amacıyla Lübnan ve
Suriye’den göç edenlerle birlikte Arjantin’egelen ilk müslüman göçmenler bu ülkeye
yerleştiler. 1870-1926 yıllarında Osmanlı
topraklarından çeşitli din ve mezheplere
mensup birçok topluluk Arjantin’e göç etti.
Arjantin’e giden müslümanların çoğu Arap
kökenli olmasına rağmen Osmanlı Devleti
vatandaşı sayıldıklarından Türk (Turco) ismiyle tanındılar. Osmanlı topraklarından
yola çıkan ilk göçmenler 1872’de bölgeyeulaştılar. Arjantin raporlarında ilk kayıtlı
göçmenlerin ise 1887’de Buenos Aires’egelen on yedi Osmanlı vatandaşı olduğubelirtilir. 1899’da ilk defa Arap adı resmî
kayıtlarda görülmeye başlandı. Böylece
1876-1899 yıllarında Osmanlı Devleti’nden
Arjantin’e 10.000 civarında insan göç etmiş oldu. 1914 yılına gelindiğinde Arjantin’e
göç yoluyla giden Osmanlı vatandaşlarınınsayısı 116.133’e ulaştı. XX. yüzyılda da ülkeye göç akını sürdü. Son büyük göç dalgası,
1950’lerde 100.000’in üzerinde Suriye veLübnan kökenli göçmenin gitmesiyle gerçekleşti. Ancak bunların % 70’i hıristiyandı.
1960 nüfus sayımına göre Arap göçmenlerin sadece onda birinin müslüman olduğugörüldü. 1990’larda Afrikalı müslümanların
göçüyle de Buenos Aires’in çehresi değişmeye başladı.
Göçmenler ilk dönemden itibaren yabancı kültüre uyum sağlamaya çalıştılar.

Kral Fahd
Kültür Merkezi
ve Camii –Buenos Aires / Arjantin

109

ARJANTİN

Ahmed Camii – Buenos Aires / Arjantin

Ancak hıristiyanlarla yapılan evlilikler müslüman nüfusun oranını düşürdü. Ayrıcaİslâmî gelenek ve kurallardan uzaklaşanmüslümanlar ciddi bir asimilasyonla karşı karşıya kaldı. 1940’lı yıllara gelindiğinde ikinci kuşağın çoğu Arapça konuşmayıbile unutmuştu. Üçüncü kuşakta Arapçabilme oranı ise yüzde onlara kadar düştü. Buna rağmen müslüman göçmenlermillî gelenekleri sürdürmek için kurdukları birliklerle kendilerini korumaya çalıştılar. Arjantin’de Sünnî ve Şiî mezheplerine mensup müslümanların sayısı 1947’de
18.764 iken bu sayı 2014’te 900.000’i aştı.
Buenos Aires’te üçüncü büyük etnik grubu Araplar teşkil eder. Bunların bir kısmı
müslümandır. Şehirde bir müslüman mezarlığı bulunmaktadır. Buenos Aires eyaletine bağlı La Angelita şehri ülkede ençok müslümanın yaşadığı yerdir.
Ülkede müslüman göçmenlerin ilkciddi teşkilâtlanmaları 1918’de kurulan
ve 1957’de bugünkü adını alan Arjantinİslâm Merkezi’dir. Sünnî bir teşkilât olmasına rağmen merkez bütün diğer İslâmîgrupların da hizmetine açıktır. Burada
La Vaz del Islam (İslâm’ın sesi) adıyla birdergi çıkarılmaktadır. 1960’ta Arap-Arjantin İslâm Cemiyeti kuruldu. Suriye kökenli olup Turco lakabını taşıyan CarlosMenem’in 1989’da devlet başkanı seçilmesi müslümanlar için yeni bir döneminbaşlangıcı olmuştur. Bu dönemde müslümanlar çeşitli merkezler açtıkları gibi
devlette önemli görevlere geldiler. Müslümanların hakları gündeme geldi. 1995’teArjantin Müslüman Kadınlar Birliği adıyla
yeni bir teşkilât oluşturuldu.
Buenos Aires’te üç cami bulunmaktadır. İlki 1983’te inşa edilen Şiîler’e ait Tevhid Camii, ikincisi 1986’da Arjantin İslâmMerkezi’nin açtığı Ahmed Camii, üçüncüsü de Suudi Arabistan Kralı Fehd’in110

Palermo’da yaptırdığı, 2006’da hizmetegiren İslâm Merkezi’ndeki camidir. Müslümanların Ömer b. Hattâb adıyla bilinen,
1972’de açılan Arap-Arjantin İslâm Enstitüsü ile 1991’de açılan Arap-Arjantin
Koleji adlı iki okulları vardır. Tevhid Camii
El Muecin (el-müezzin) adıyla periyodikyayın yapmaktadır. 1973’te kurulan İslâmAraştırmaları Merkezi’nin dikkat çekici çalışmaları vardır. Rosario Ulusal Üniversitesi’ndeki Ortadoğu ve İslâm AraştırmalarıEnstitüsü de İslâm ve İslâm tarihi konusunda araştırmalar yapmaktadır. Ayrıca
Cordoba’da Çağdaş Ortadoğu Araştırmaları Vakfı Merkezi önemli araştırma merkezlerinden biridir.
IV. ARJANTİN - OSMANLI İLİŞKİLERİOsmanlı Devleti’nin Arjantin’le ilişkilerisiyasî ve ticarî ağırlıklı olmuştur. Siyasalilişkilerin ilk adımını Arjantin’in Paris büyükelçisinin Paris’teki Osmanlı elçiliğine
yazdığı, ülkesinin Osmanlı Devleti’nin bazışehirlerinde konsolosluklar açmak isteğiniiçeren 21 Temmuz 1870 tarihli mektubuteşkil eder. Uzun müzakerelerden sonra
1872’de iki ülke arasında bir dostluk ve
ticaret antlaşması imzalandı. Ancak builişkiler uzun bir süre istenilen düzeye
gelemedi. XIX. yüzyıl sonlarından itibaren
Arjantin’e Osmanlı topraklarından yapılanyoğun göç ülkede bir Osmanlı elçiliği açılması ihtiyacını doğurdu. 11 Haziran 1910’da Roma’da imzalanan antlaşmanın ardından Buenos Aires başşehbenderliğineParis, Brüksel ve Bordeaux’da görev yapmış Suriye kökenli bir diplomat olan EmirEmin Aslan Bey tayin edildi. Bu yıllarda
Arjantin’deki müslümanların yarısından
fazlası Buenos Aires’te yaşıyordu. İki devlet arasında resmî ziyaretler gerçekleşmediyse de çeşitli yazışmalar yapıldı. Aralık
1914’te Sultan Mehmed Reşad, Arjantin
Cumhurbaşkanı Viktorino La Plaça’ya bir
nâme-i hümâyun gönderdi. İki ülke arasındaki ilişkilere damgasını vuran bir gelişme de 1914’te Arjantin askerî okul gemisinin Osmanlı limanlarını ziyaret etmesidir. Osmanlı-Arjantin arasındaki ilişkilerinbir yönü de ticarettir. 1911’de Osmanlı
Devleti’nden Arjantin’e ihraç edilen malların kıymeti 338.877 altın pezo (1.694.395frank), Arjantin’den Osmanlı Devleti’ne ihraç edilen malların kıymeti ise 121.498
altın pezo idi (207.490 frank). Osmanlı göçmenleri Arjantin’de yayın faaliyetlerine dekatıldılar ve “mehcer” adı verilen bir edebîtür oluşturdular. XIX. yüzyılın başındanitibaren Cerîdetü’s-selâm, ez-Zamân,el-¥ašåßiš gibi gazeteler yayımladılar.

1920’lı yıllarda Arjantin’deki Osmanlı vatandaşları on yedi gazete ve on dört dergiçıkarıyordu.
BİBLİYOGRAFYA :I. Klich, “Arab-Jewish Coexistence in the First
Half 1900’s Argentina: Overcoming Self-Imposed Amnesia”, Arab and Jewish Immigrants
in Latin America: Images and Realities (ed. I.
Klich – J. Lesser), London 1988, s. 1-37; a.mlf.,“Argentine-Ottoman Relations and their Impact onImmigrants from the Middle East: A History of Unfulfilled Expectations, 1910-1915”, The Americas, L/2, Berkeley 1993, s. 177-205; a.mlf. – J.
Lesser, “Introduction: Turco Immigrants in Latin
America”, a.e., LIII/1 (1996), s. 1-14; Abdülvâhidİkmîr, el-£Arab fi’l-Arjantîn: en-nüşûß ve’t-te¹avvür, Beyrut 2000; C. M. Lewis, Argentina: A ShortHistory, Oxford 2002; Mehmet Temel, XIX. ve XX.
Yüzyılda Osmanlı Latin Amerika İlişkileri, İstanbul 2004, s. 13-48; Ch. Civantos, Between Argentines and Arabs: Argentine Orientalism, ArabImmigrants and the Writing of Identity, Albany2006; R. Marin-Guzman, “Inter-Religious Dialoguein Argentina: A Search for Peace, Understandingand Tolerance”, Bu¼û¦ü’l-müßtemeri’d-devlî: el-İslâm fî Emerika’l-Lâtiniyye (¼aŠâre ve ¦ešåfe),Mekke 1428, s. 28-47; M. Kazım Baycar, Ottoman
Emigration to Argentina 1870-1914 (yüksek lisans tezi, 2008), Boğaziçi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü; Jonathan C. Brown, A Brief History of Argentina, New York 2010; G. Jozami,“The Manifestation of Islam in Argentina”, TheAmericas, LIII/1 (1996), s. 67-85; P. Brieger – E.
Herszkowich, “The Muslim Community of Argentina”, MW, XCII/1- 2 (2002), s. 157-168; HamdiGenç – İ. Murat Bozkurt, “Osmanlı’dan Brezilya
ve Arjantin’e Emek Göçü ve Göçmenlerin Sosyo-Ekonomik Durumu (1850-1915)”, MÜ İktisadiİdari Bilimler Fakültesi Dergisi, XXVIII/1, İstanbul2010, s. 71-103.

ÿRıza Kurtuluş–ARKOUN, Muhammed( ‫أرכ ن‬)—ّ(1928-2010)

˜Tarihselcive eleþtirel görüþleriyle tanýnanCezayirli düþünür.

™

Arkoun (Ar. Ark†n / Erkûn) 1928’de Cezayir’in kuzeyindeki Kåbâilülkübrâ bölgesinde bir Berberî köyünde doğdu. Önceleriayn harfiyle yazılan adı ( ‫ ) כ ن‬Fransızca
kaleme aldığı eserlerinin Arapça çevirilerinde elif harfiyle yazılmaya başlanmış ve oşekilde yaygınlaşmıştır (Faysal Osman İsmâil Vezûz, s. 2). Cezayir Üniversitesi Filoloji Fakültesi’nde öğrenim gördükten sonra yüksek lisansını 1956’da Paris’te Arapdili ve edebiyatı dalında tamamladı. 19561959 yıllarında Strasbourg ve Paris’te lise ve üniversite düzeyinde dersler verdi.
1960-1969 arasında Sorbonne Üniversitesi’nde araştırma görevlisi olarak çalıştı. O