ANKARA
rılaştırılan Augustus'un kült merkezi haline getirilmiş ve duvarlarının iç yüzüne. imparatorun kendi ağzından icraatı­
nı anlatan Res Gestae Divi Augusti'nin(ilahi Augustus'un başarıları) Latince aslı,d ış yüzüne de yerli halkın aniayabilmesi için Grekçe tercümesi hakkedilmiştiLBu arada Augustus şehre bir şeref unvanı olarak Sebaste adını vermişse debu isim halk tarafından tututmamıştır(Ramsay, s. 29, not 4). Ankara'daki Roma eserlerinin en büyüğü olan Çankırı­kapı Roma Hamamı. dünyadaki Romahamamlarının da en büyüklerindendiLKazılar sırasında havuzun döşemesindebulunan. niyet tutmak için suya atılmışparaların en eskisinden Caracalla zamanında (21!- 2!7) yapıldığı. en yenisinden
ise VIII. yüzyılın sonlarına kadar faal durumda olduğu anlaşılmaktadır. Kalıntı­larında yangın izine rastlanmayan binanın pek çok büyük taşı, kalenin IX. yüzyılın başına tarihlenınesi gereken ve aceleyle yapıldığı anlaşılan onarımında kullanılmıştı r. Bu durum, hamamın sanıldı­ğı gibi Araplar tarafından tahrip edilmediğini, aksine taşların 806 yılında şehrikuşatan Harünürreşid ·e karşı kalenintahkim edilmesinde kullanılmak - üzerebizzat Bizanslılar tarafından sökülmüşolabileceğini düşündürmektedir.
Ankara'nın Hıristiyanlık'la ilk teması
SO yılında havarilerden Saint Pierre'in,
S1 yılında da Saint Pavlus'un burayı ziyaret etmeleriyle başlamıştır. Bunlardan,üçüncü seyahatisırasında Ankara'ya gelen Pavlus bir süre şehirde kalarak ilk
hıristiyan cemaatini oluşturmuş ve Yeni Ahid'de yer alan Galatyalılar'a Mektub 'unu yazmayı da burada tasarlamış­tır. Azizlerden Saint Eustachios ise Ankara'da idam edilmiştir (Ramsay, s. 368).
Ankara, çok tanrılı dinler döneminde olduğu gibi IL yüzyıldan itibaren de Hıris­tiyanlık'ta önemli bir merkez haline gelmiş ve 314, 3S8, 37S yıllarındaki üç büyük sinod (rahipler meclisi) burada toplanmıştır. IV. yüzyılı olduğu gibi Bizans
döneminin ilk iki yüzyılını da sulh ve sükün içinde geçiren şehir. büyük bir imar
faaliyetine sahne olarak surların dışı­na taşmış ve çoğunluğu dini mahiyetteçeşitli binalarla süslenmiştiL VII. yüzyıl başlarından itibaren iranlılar'ın, onların arkasından da Araplar'ın saldırıları
başlamış ve şehir yaklaşık X. yüzyılın ortalarına kadar çeşitli defalar el değiş­tirmiştiL istilacı kuwetlerin uzun sürekalmamalarına karşılık fazla tahripkar
davranmaları. özellikle surların dışında-ki mahallelerin tamamen harap olması­na yol açmış ve sonuçta yine Bizanslı­
lar' a geçen şehir tekrar surların içine
kapanmıştıL 1073'te Selçuklular tarafından fethine kadar yaklaşık ·1SO yıl sakin bir dönem geçiren Ankara 1101 'deHaçlılar'ın eline düşmüş ve onlardan tekrar Bizanslılar' a intikal ederek tahminen yirmi yıl yine bir hıristiyan şehri olarak kalmıştır.
BİBLİYOGRAFYA:Rea llexikon der Assyriologie, 1, Berlin 1932,s. 109; E. Mambouıy, Ankara Guide Touristi·que, Anka ra 1933; D. Krencher - M. Schede,
Der Tempel in Ankara, Berlin 1936; Afif Erzen, İlk Çağda Ankara, Ankara 1946 ; Nurettin
Can Gülekli. Ankara· Tarih-Arkeoloji, Ankara
1948 ; a.mlf.. Ankara Rehberi, istanbul 1949;
Ha mit Dereli, Ankara Anıdı, istanbul 1949 ;Ekrem Akurgal. Spathethitische Bildkunst,Ankara 1949, s. 69, 84 vd.; a.mlf.. PhrygischeKunst, Ankara 1955, s. 57, 85; a.mlf.. AncientCiuilisations and Ruins of Turkey, Ankara
1969, s. 241·247; Ha mit Zübeyir Koşay, Avgustus Mabedi ue Hacıbayram Camii Kılauu ·zu, Ankara 1956; W. M. -Ramsay, Anadolu'nun
Tarihi Coğrafyası (tre. Mihri Pektaş), istanbul
1960, s. 29, 368, 395, harita 2; Les Guides
Bleus: Turquie, Paris 1965, s. 328-334; At·las Historiq ue, Milan 1968, s. 102·1 03; D. F.
Wright, "Ancyra", The f'lew International Die·tionary of the Christian Church, Michigan 1974,s. 39 · 40; Necati Dolunay, "Türk Tarih Kurumu Adına Yapılan Çankırıkapı Hafriyatı" ,TTK Be Ileten, V /19 ( 194 1), s. 261·264; Mahmut Akok, "Ankara Şehri İçinde Rastlananİlkçağ Yerleşmesinden Bazı İzler ve ÜçAraştırma Yeri", TTK Belleten, XIX/ 75 (1955),s. 309·329; Mustafa Selçuk Ar, "Şehir Adı
Olarak Ankara", Türk Arkeoloji Dergisi, X/2,Ankara 1961 , s. 49·55 ; "Ankara", "Ankyra","Ankyrai", "Ankyraion", "Ankyron", RE, 1/2,s. 2219-2223; "Ankara", TA, lll , 48·50; Besim
Darkot, "Ankara", İA, ı, 437·442; F. Taeschner.
"Ankara", E/ 2 (İng.). 1, 509·51 1.

Iii

SARGON ERDEM

İslami Dönem. İslamiyet'in ilk devirlerinde Ankara. Anadolu'nun diğer şehir­leri gibi Bizans imparatorluğu ' nun hakimiyetindeydi ve imparatorluğun mühimmat ve erzak depolarının bulunduğu başlıca konaklama yerlerinden biri
idi. Meşhur Arap şairlerinden imruülkays istanbul'da Bizans imparatoru L
Justinianos'u ziyaret etmiş ve tayin edildiği göreve giderken tahminen SSO yı­
lında Ankara'da ölmüştür.
Ankara Ortaçağ 'da Sasaniler tarafın­
dan işgal edilerek yakılıp yıkıldı (620)
Ancak imparator Herakleios 627'de Sasani ordularını bozguna uğratarak şehrigeri aldı. islam fetihleri sırasında Ana dolu da zaman zaman müslümanlarınakıniarına maruz kaldı. Emeviler devrin-de Abdurrahman b. Halid b. Velid kumandasındaki islam ordusunun 44'te(664) Anadolu'da gerçekleştirdiği akın­
lar sırasında Ankara'yı fethettiği söyleniyorsa da islam kaynaklarında bunudoğrulayıcı herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. Ankara llL Leon (7!7,741) ve
V. Konstantinos (74!-775) zamanında
Bukellarion adlı askeri ve idari birimin(thema) merkezi oldu. Abbasiler döneminde ise islam orduları ilk defa Halife
Mehdi zamanında Abbas b. Muhammed
ile Hasan el-Vasif kumandasında Ankara'ya kadar geldiler (159 1 775-76). Harünürreşid zamanında Abdülmelik b. Salih kumandasındaki islam ordusu 181 ·de(797) şehri fethetmiş, fakat daha sonra
Bizans· a bırakmak zorunda kalmıştır.
Bundan on yıl sonra tekrar Abbasi hakimiyetine giren Ankara, zaman zaman
müslümanlar ve Bizans arasında el değiştirdi. Halife Mu'tasım 838'de şehriyeniden fethederek burada Eşnas, Malik b. Keydir ve Afşin adlı kumandanla rıyla buluştu ve birkaç gün kaldıktan
sonra ordusunu üç kola ayırıp Ammüriye'yi fethetmek üzere yola çıktı.
Ankara bir müddet sonra tekrar Bizans'ın eline geçti ve imparator llL Mik-hail 8S9'da surları tamir ettirdi. Şehir871 'de, Yukarı Fırat havzası ve Divriğiyörelerinde hüküm süren Paulikianlar
tarafından zaptedildiyse de onların hakimiyetleri uzun sürmedi. Daha sonrakiyıllarda islam ordularının Anadolu seferleri aralıklı olarak devam etti. Özellikle Tarsus'taki üslerinden hareket eden_Abbasi kuwetleri 931 'de Ammüriye'yi
ele geçirdikten sonra Ankara üzerine yürüyüp şehri kuşattılarsa da alamadılar.
Fakat Anadolu'dan binlerce esir ve bol
miktarda ganimetle geri döndüler. X.
yüzyılda Bizans imparatorluğu hakimiyet

Ankara iç kalesi203

ANKARAsahalarını doğu ve güneydoğuya doğrugenişletmeye başladı. İmparator Nikep-horos Phokas'ın 9S6'da Tarsus'u topraklarına katmasıyla Ankara bir sınır şehriolmaktan çıktı. Ana yollar üzerinde bulunması sebebiyle de ticarı hayat geliş­ti. Ancak Xl. yüzyılın ilk yarısında vuku
bulan salgın hastalık ve kıtlıklar yüzünden halk başka yerlere göç etmeye baş­ladı.

Selçuklular Malazgirt Zaferi'nden ikiyıl sonra Ankara'yı da fethettiler (! 073)

Küçük bir Türk garnizonu tarafından korunan şehir 1. Haçlı Seferi sırasında Raimond de Toulouse tarafından ciddi birmukavemetle karşılaşmadan işgal edildi ve kaledeki Türkler kılıçtan geçirildi.
Haçlılar'la İmparator Alexios Komnenosarasında yapılan anlaşma uyarınca Ankara 23 Haziran 1101 'de Bizans İmpa­ratorluğu'na bırakıldı. Şehirdeki Bizans
hakimiyetinin ne kadar sürdüğü bilinmemekle beraber 1127' den önceki bir
tarihte tekrar Selçuklular'ın eline geçtiği anlaşılmaktadır. Zira Danişmendli Hükümdarı Emfr Gazi 1127' de burayı, Anadolu Selçuklu sultanı ve damadı Mesudile beraber bozguna uğrattığı 1. Kılıcars­lan'ın oğlu Melik Arab'dan almıştır. EmfrGazi'nin 1134 'te ölümünden sonra yerine geçen oğlu Melik Muhammed devrinde de Ankara Danişmendli hakimiyetinde kaldı. Ancak onun ölümü üzerinehanedan mensupları arasında başlayantaht kavgalarından istifade eden Sultan
Mesud Ankara, Çankırı, Kastamonu, Kayseri ve Malatya yörelerini Danişmendli­
ler'den aldı ve ilk üç şehrin idaresini küçük oğlu Şahinşah'a bıraktı (1142) . Sultan Mesud'un ölümünden sonra Ankara Şahinşah ile Sultan ll. Kılıcarslan arasında mücadele konusu oldu ve ll. Kılı­
carslan kardeşini mağlOp ederek Anka-Anadolu Selçukluları dönemine ait en önemli eserlerdenbiri olan Ankara Alaedd in Camii'nin tamir ve restorasyonlardan sonraki durumu

204

ra ve Çankırı'yı topraklarına kattı ( 1164).
ll. Kılıcarslan döneminin Ankara metropoliti şehirde çok az hıristiyan kaldığınıve bu yüzden geçim sıkıntısı çektiğinisöyleyerek İstanbul Sinodu'na müracaat etti ve Amasra piskoposluğuna tayinini istedi (1173). Sultan Kılıcarslan ülkeyi on bir oğlu arasında taksim edince Ankara'yı Muhyiddin Mesud'a verdi.
Şiir ve edebiyata yakın ilgi duyan Mesud edip ve sanatkarları Ankara'da toplamaya çalıştı. BediT, Muhyevf ve Mahmüd-i Engürüyevf bu dönemin meşhur
şairlerindendir. Mesud, Selçuklu Sultanıll. Süleyman Şah tarafından Ankara'dauzun süre muhasara edildi ve sonunda
bir anlaşma ile kuşatma kaldırıldı. Buna göre Mesud Ankara'yı Sultan ll. Süleyman Şah'a teslim edecek, karşılığın­da kendisine uçlarda bir kale verilecekti. Ancak Mesud şehri teslim edip giderken yolda iki oğluyla beraber öldürüldü ( 1204) ı. İzzeddin Keykavus Selçuklutahtına geçince ( 1211), kardeşi Ala ed din
Keykubad onu tanımayıp isyan etti vedaha sonra Ankara Kalesi'ne kapanarak müdafaaya çekildi. Sultan devlet iş­
lerini yoluna koyduktan sonra Ankara'yı
muhasaraya başladı. Sultan İzzeddinKeykavus kaleyi ele geçirmeye kararlıolduğu için surların dışında evler, barakalar, kendisi için bir saray ve medrese yaptırdı. Eğer şehre hakim olursa bu
medreseye büyük vakıflar tahsis edeceğine dair adakta bulundu. Uzun sürenkuşatma sonunda Alaeddin Keykubadkendisine ve şehir halkına bir zarar verilmeyeceğine dair teminat aldıktan sonra teslim oldu (1212). Ankara 123S'teTaceddin Pervane'ye ikta* edildi. Kösedağ yenilgisinden (1243) sonra Moğol takibinden kaçan ll. Gıyaseddin Keyhusrev
Tokat'taki hazinelerini alarak Ankara'yasiğındı. ll. İzzeddin Keykavus 12SO'deşehrin surlarını tamir ettirdi. lll. Gıya­
seddin Keyhusrev döneminde Ankarakısa bir süre Selçuklu tahtında hak iddia eden Alaeddin Siyavuş (Cimri) ile Karamanlılar'ın eline geçti.
Kİzılbey Camii minberinin 699 ( 1299)
tarihli bir tamir kitabesinden Germiyanlılar'ın XIII. yüzyılda hakimiyet sahalarını Ankara 'ya kadar uzattıkları, ancak ismen Selçuklu Sultanı lll. Alaeddin
Keykubad' a tabi oldukları an l aşılmak­
tadır ki bu dönemde Ankara· dan Kırşe­hir' e kadar uzanan bölgeye Yakub-ili deniliyordu.
Ankara'da Anadolu Selçuklu dönemine ait başlıca eserler Alaeddin Camii,Kızılbey Camii, Çubuk suyu üzerindeki Akköprü ile Çaşnigir Köprüsü"dür.
Selçuklular zamanında bir uç şehri olmasından dolayı Ankara'da Anadolu' nun diğer şehirlerine göre daha az sayıda cami, mescid ve medrese yaptırıl­mıştır.

Ankara 1304-1341 yılları arasında Ana dolu'yu istila eden İlhanlılar'a tabi idi.
Bu dönemde Ankara'da Gazan Han ve
Ebü Said Sahadır Han adına basılmışgümüş sikkeler mevcuttur. XIII. yüzyıl­da Moğol istilasından kaçan çok sayıda
sanatkar ve küçük meslek erbab ı Ankara'ya sığınmış ve ahi teşkilatının etrafında toplanmıştır. Bu dönemde yönetimi ellerinde tutan ahilerin şehrin sosyoekonomik hayatında önemli rol aynadıkları bilinmektedir.
İlhanlı Valisi Hasan Celayir'in İran 'a gitmek üzere Anadolu'dan ayrılırken yerinevekil bıraktığı Alaeddin Eretna 1341 ·de"sultan" unvanını alarak bağımsızlığınıilan etti ve Ankara Osmanlı hakimiyetine kadar Eretnaoğulları'nın idaresindekaldı.

BİBLİYOGRAFYA:

Ya'küb1, Tarf!], 1, 220; ll, 402; Taberf. Tari!],
VIII, 116, 248; IX, 57, 60-62, 72; İbnü'I-Es1r. elKamil, 1, 529; VI , 41 , 158, 481-484; VIII, 234;
Xl, 317; XII, 88, 90, 196; İbn Kes1r. el-Bidaye,X, 277, 286, 288; XIII, 37; İ bn B1b1. Tevaril]-i
Al-i Selcuk (nşr M. Th. Houtsma). Leiden 1902,s. 5, 44, 47-50, 84, 212-214, 332; Aksaray!, Müsameretü 'l-al]bar: Moğollar Zamanında Tarkiye Selçuklulan Tarihi (nşr Osman Turan). Ankara 1944, s. 28, 30, 33, 74, 130, 131, 271; Cl.
Cahen, "The Turks in Iran and Anatolia Befare the Mangol Invasions", A History of theCrusades {ed. R. Lee Wolff - H. W. Hazard),London 1969, ll, 677-678; a.mlf.. Osmanlılar'­dan Önce Anadolu 'da Türkler (tre. Yıldız Moran). İstanbul 1979, bk. İndeks; George Ostrogorsky. Bizans Devleti Tarihi (tre. Fikret lşıl­tan), Ankara 1981, s. 182, 195, 212; OsmanTuran , Selçuklular Zamanında Tarkiye Tarihi,İstanbul 1984, s. 36, 51, 139, 168, 169, 192,197, 198, 203, 217-219, 231, 235, 244, 248,
251' 261' 271' 295, 300, 301' 326, 399, 409,410, 442,469, 521, 564; Mustafa Çetin Varl ı k.
"Germiyanoğulları", Doğuştan Günümüze Büyük islam Tarihi, İstanbu l 1988, VIII, 488; Ahmed Tevhid, "Ankara'da Ahiler Hükümeti",
TOEM, IV /19 { 1329), s. 1200-1204; Halil Edhem, "Ankara'da Ahilere Ait İki Kitabe",
TOEM, Vll/41 (1332), s. 312-315; Ahmed Ateş.
"Hicri VI- VIIl. {XII-XIV) Asırlarda Anadolu'daFarsça Eserler", TM, VII-VIII/2 (1942), s. 108109; Mükrimin Halil Vınanç, "Danişmendliler",
iA, lll, 470-471. r.;;;,ı
..

MABDÜLKERİM ÜZAYDINOsmanlılar Devri. Ankara 1354 yılın­da Orhan Gazi'nin oğlu Süleyman Paşatarafından Osmanlı ülkesine katıldı. Ala eddin Camii'nde 1. Murad devrine ait bir