Hydrokolonoterapia:
przegląd historycznegosporu
i możliwości eliminacji
skutków ubocznych
Douglas G. Richards, Ph.D., David L. McMillin, M.A.,
Eric A. Mein, M.D., Carl D. Nelson, D.C.
Tłumaczenie na zlecenie Polskiego Towarzystwa Hydrokolonoterapii
Małgorzata Potrzyszcz

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii (w organizacji)
Warszawa 2010
Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl1

Spis treści
Abstrakt.............................................................................................................................................. 3Wstęp................................................................................................................................................. 3
Tło historyczne................................................................................................................................... 4
Badanie eksperymentalne związane z irygacją okrężnicy................................................................... 7Doświadczenie kliniczne w płukaniu okrężnicy................................................................................. 10
Przegląd Friedenwalda i Morrisona.................................................................................................. 14
Przegląd Krusena.............................................................................................................................. 15
Współczesny punkt widzenia na irygację okrężnicy.......................................................................... 17
Obecny status samozatrucia............................................................................................................. 18
Skutki uboczne.................................................................................................................................. 20
Ryzyko perforacji.......................................................................................................................... 21
Ryzyko wystąpienia innych skutków ubocznych........................................................................... 25
Przenoszenie się patogenów........................................................................................................ 28Środki ostrożności............................................................................................................................. 29
Standardy dotyczące sprzętu........................................................................................................ 30
Profesjonalne szkolenie................................................................................................................ 31
Bibliografia........................................................................................................................................ 32

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl2

Abstrakt
Irygacja okrężnicy cieszy się szeroką popularnością w środowisku związanym z
medycyną alternatywną, podczas gdy w tym związanym z medycyną konwencjonalną spotyka sięze znacznym sceptycyzmem. Zwolennicy przedstawiają znaczące korzyści zdrowotne a sceptycy
powołują się na brak dowodów dotyczących owych korzyści i podkreślają możliwość wystąpienia
skutków ubocznych. Istnieją raporty kliniczne potwierdzające skuteczność tej metody ijednocześnie nie przeprowadzono żadnych badań kwestionujących te raporty. Zamiast tego miała
miejsce kampania przeciwko wyolbrzymionym roszczeniom osób niebędących lekarzami, która
przyczyniła się do odejścia od tej formy terapii bez przeprowadzenia żadnych naukowych badań
nad jej skutecznością. Biorąc pod uwagę obecną popularność irygacji okrężnicy, badania takie
powinny zostać przeprowadzone. Niemniej jednak, najpierw niezbędne jest ilościoweoszacowanie możliwości wystąpienia skutków ubocznych, umożliwiające wyrażenie świadomej
zgody. Mimo tego, że istnieje niewiele fachowej literatury dotyczącej irygacji okrężnicy, przegląd
literatury na temat związanych z nią zabiegów, takich jak lewatywa czy sigmoidoskopia,
wskazuje na to, że ryzyko wystąpienia poważnych skutków ubocznych jest znikome, jeśli irygacja
przeprowadzona jest przez doświadczony personel i przy użyciu odpowiedniego sprzętu.

Wstęp
Irygacja okrężnicy cieszy się szeroką popularnością w środowisku związanym z
medycyną alternatywną, podczas gdy w tym związanym z medycyną konwencjonalną spotyka sięze znacznym sceptycyzmem. Obiekcje lekarzy dotyczą między innymi przeświadczenia, żenaukowe badania potwierdzają, jakoby irygacja okrężnicy nie była skuteczną terapią i narażałaby
na poważne skutki uboczne (np. infekcje, perforacja ściany jelita) (Ernst, 1997). Co więcej,istnieje przekonanie, że osoby przeprowadzające irygację okrężnicy bardzo często nie posiadają
do tego uprawnień, nie są lekarzami a "znachorami", głoszącymi wyolbrzymione korzyści
zdrowotne (Barrett, 2004; Jarvis, 2004). Nasze zainteresowanie tym tematem powstało z potrzeby
uzyskania informacji dotyczących bezpieczeństwa i skuteczności płukania okrężnicy w celuumożliwienia wyrażenia świadomej zgody, z korzyścią dla lekarzy klinicystów i badaczynaukowych. Zauważyliśmy, że istnieje bardzo mało informacji, zarówno dotyczących
bezpieczeństwa, co skuteczności irygacji okrężnicy, a współczesne źródła nie odnoszą się dohistorycznej dyskusji, jaka miała miejsce wśród zawodowych lekarzy.
Celem tej publikacji jest przedstawienie wyważonego punku widzenia lekarzom
klinicystom i badaczom naukowym, poprzez przegląd historycznych informacji dotyczących
bezpieczeństwa i skuteczności irygacji okrężnicy, jak również dostarczenie istotnych informacji
na temat skutków ubocznych, wynikających ze związanych z irygacją zabiegów (np. lewatywa isigmoidoskopia). Mimo, iż wydanych zostało wiele książek promujących irygację okrężnicy i
Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl3

stwierdzających jej skuteczność w wielu przypadkach (m.in. Tyrrell, 1913; Jensen, 19xx),
niniejsza publikacja będzie raczej odnosić się do literatury, która została zrecenzowana przezzewnętrznych ekspertów, a nie próbować oceniać takie twierdzenia.

W niniejszej publikacji terminy "irygacja okrężnicy", "płukanie okrężnicy" i"hydroterapia" będą używane zamiennie. Termin "irygacja okrężnicy" nigdy nie odnosił się do
pojedynczego zabiegu, ale istnieją pewne elementy wspólne. Płukanie jelita różni sie od lewatywy
tym, że (1) nie jest przeprowadzane samodzielnie, tylko przez zawodowo przeszkoloną do tegoosobę i (2) przeprowadzane jest przy pomocy urządzenia kontrolującego przepływ wody. Jegocelem jest napełnienie wodą całej okrężnicy, w przeciwieństwie do lewatywy, gdzie napełnieniewodą jest ograniczone. Współcześnie polega ono na 45-minutowym zabiegu, podczas którego
następuje delikatne wprowadzanie ciepłej, przefiltrowanej wody do odbytnicy. Woda przepływa
przez okrężnicę usuwając jej zawartość, podczas gdy pacjent leży na leżance. Temperatura iciśnienie wody są dokładnie monitorowane i regulowane podczas serii wprowadzania i
odprowadzania wody, co wspomaga perystaltykę okrężnicy. Ponieważ metoda ta przeprowadzana
jest w systemie zamkniętym, usuwaniu odpadów nie towarzyszy nieprzyjemny zapach idyskomfort, który często wiąże się z przeprowadzaniem lewatywy.
Współczesne podejście lekarzy do irygacji okrężnicy uzależnione jest od braku informacji
na temat historycznej dyskusji o bezpieczeństwie i skuteczności tej metody. Historia, która została
opisana przez kilku współczesnych autorów (m.in. Ernst, 1997; Whorton, 2000) nie bierze poduwagę toczącej się wśród lekarzy polemiki, która dotyczyła znaczenia płukania okrężnicy,
skupiając się raczej na kampanii przeciwko osobom z przesadnymi roszczeniami, nazywanym
przez swoich przeciwników "znachorami". Ernst twierdzi, że na początku dwudziestego wieku"zostały zapoczątkowane rygorystyczne badania naukowe nad teorią samozatrucia. Hipoteza
szybko okazała się błędną." Niemniej jednak, przegląd literatury pokazuje pewne dowody
naukowego badania. Równocześnie z krucjatą przeciwko znachorstwu, miała miejsce oparta na
racjonalnych argumentach dyskusja pomiędzy lekarzami, prowadzona na łamach JAMA
(Dziennik Amerykańskiego Towarzystwa Medycznego) i innych periodyków medycznych,poświęcona leczniczemu znaczeniu płukania okrężnicy. Spór ten nie został rozwiązany
naukowymi badaniami nad płukaniem okrężnicy, ale kombinacją wrogości do tej metody zestrony przeciwników znachorstwa, która utrudniała przeprowadzenie badań, i odejścia od
fizykoterapii na rzecz leczenia farmakologicznego. Odwołamy się teraz do literatury z lat 20-tych
i 30-tych XX wieku, która ukazuje poważny spór na temat znaczenia płukania okrężnicy,
zaczynając od przeglądu historycznego.

Tło historyczne

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl4

Podstawy do przeprowadzenia irygacji okrężnicy były początkowo związane z"samozatruciem." Samozatrucie jest starożytną teorią, opierającą się na wierzeniu, że powstające
z jelicie toksyny mogą przedostać się do krwioobiegu i zatruć organizm. Teoria ta
prawdopodobnie narodziła się w Egipcie lub w Grecji. Aż do początków XX wieku samozatrucie
było szeroko akceptowane i powszechnie stosowano wiele metod leczenia szerokiej gamy
zaburzeń ogólnoustrojowych. Współczesne urządzenie do płukania okrężnicy zostało
zaprojektowane ok. 100 lat temu, jako bardziej delikatna alternatywa dla innych, bardziej
skrajnych zabiegów chirurgicznych i metod przeczyszczających.
Wharton (2000) przedstawia szczegółową historię zaparć, higieny wewnętrznej ioczyszczania okrężnicy. Opisuje on ze szczegółami podstawy, jakie stoją za przeświadczeniem,
jakoby okrężnica była "toksycznym kanałem ściekowym", odpowiedzialnym za choroby w XIX
wieku. Pod koniec XIX wieku, "Wraz z powstaniem teorii zarazków, zaparcia stały się jeszcze
większym niebezpieczeństwem: samozatruciem" (Wharton, 2000, str. 22). Wharton tak tłumaczykoncepcję samozatrucia: "Termin ten był ogólnie rozumiany jako zatrucie organizmu poprzez
wchłonięcie trujących substancji z jelita grubego" (str. 22). "Koncepcja samozatrucia była bardzo
sensowna. Zatrucie pochodzące z jelita grubego było zawsze rozumiane intuicyjnie, a teraz testarodawne domysły wydają się znajdować potwierdzenie we współczesnych badaniach
bakteriologicznych" (str. 24). Koncepcja samozatrucia cieszyła się wielkim powodzeniem odpoczątku XX wieku do lat 30-tych.
Irygacja okrężnicy, jako leczenie samozatrucia stała się popularna na przełomie XIX i XX
wieku. We wczesnym języku nowoangielskim zabieg ten nosił nazwę "Harrogate System od
Intestinal Lavage", a ok. roku 1905 zabiegowi poddawano rocznie 15 000 pacjentów w
uzdrowisku w Harrogate (Wharton, 2000). Według Whartona, irygacja okrężnicy była popularnawśród lekarzy i często polecana. Było to całkiem rozsądne. Lewatywa i płukanie okrężnicy byłyuważane za alternatywę dla środków przeczyszczających i związanych z nimi zagrożeń.
Kelvinson (1995) cytuje różnych cenionych lekarzy z czasów popularności płukania okrężnicy,
zauważając, że nawet the Royal Society od Medicine w 1913 roku mówi o okrężnicy, jako ogłównym czynniku zdrowia. Lecz od 1918 roku "samozatrucie zaczęło tracić uznanie lekarzy a
rozpoczęła się era ekspansji leczenia farmakologicznego, które mogłoby zdegradować leczenie w
uzdrowiskach i spopularyzować wśród lekarzy metody tradycyjne, a nie te dziwne i przestarzałe"(Whorton, 2000, str. 123).
Niemniej jednak, płukanie okrężnicy pozostało popularną metodą leczenia. "Osoby
przeprowadzające płukanie okrężnicy nadciągnęły ze wszystkich stron; począwszy od uczciwych
lekarzy, którzy wciąż wierzyli w samozatrucie, ale chcieli oczyszczać jelito bez silnie
działających leków, poprzez amoralnych szarlatanów, którzy wyczuli dobry interes, ludzie ci
zawsze byli pod ręką w latach 20-tych i 30-tych XX wieku" (Wharton, 2000, str. 136).

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl5

Jak twierdzi Wharton (2000): “Począwszy od lat 30-tych XX wieku większość lekarzy nie
wierzyła już w samozatrucie i wątpiła, jakoby poważne problemy żołądkowo-jelitowe mogły
zostać rozwiązane poprzez płukanie. Większość wykazywała tendencję do ośmieszania
sfrustrowanych zwolenników irygacji... Takie kpiny - a były one na porządku dziennym doprowadziły do tego, że na lekarską ocenę płukania duży wpływ miały emocje. Nawet
najbardziej spokojni i trzeźwo myślący lekarze mieli trudności z pozostaniem obojętnymi w
kwestii irygacji okrężnicy i z ocenieniem jej jedynie pod względem jej pozytywnego działania, zewzględu na ich gniew na szaleńcze wykorzystywanie ludzkiej naiwności przez przekupniów
czystości jelita grubego" (str. 138).
Polityczna reakcja przeciwko niefachowym osobom przeprowadzającym płukanieokrężnicy jest najlepiej widoczna w stanowisku Arthura Crampa, przedstawionym w tzw.
"Wydziale Propagandy" Amerykańskiego Towarzystwa Medycznego (Ernst, 1997). Książka pt.
Panacea i Znachorstwo, którą wydał dla AMA Press (Wydawnictwo Amerykańskiego
Towarzystwa Medycznego) (Cramp, 1911, 1921), szczególnie nie zgadza się z metodą Charles'a
Tyrrella nazwaną "J.B.L. Cascade", polegającą na domowym zastosowaniu lewatywy, przypomocy urządzenia składającego się z wypełnionej wodą poduszki i rurki wylotowej. Krytyka
zaczyna się w rozdziale "Mechaniczne Oszukaństwa." Nie chodzi o to, że urządzenie to nie czyści
jelita, ale Tyrrell głosi przesadne stwierdzenia, takie jak np. “istnieje tylko jedna choroba,” i“istnieje tylko jedna przyczyna choroby i jest nią samozatrucie” (Cramp, 1911, str. 312, kursywa
jak w oryginale). Cramp twierdzi: "Zbytecznym jest mówienie lekarzom o tym, ze stwierdzenia
Tyrrella na temat jego metody "J.B.L Cascade" są równie niemądre, co fałszywe. Podobnie
zbytecznym jest mówienie im, że nieograniczone stosowanie lewatywy odbytnicy jest nie tylko
szkodliwe, ale może być również niebezpieczne" (Cramp, 1911, str. 314). W późniejszej edycji tejksiążki czytamy o lewatywach: "Zwykły irygator jest bardziej bezpieczny i skuteczniejszy"(Cramp, 1921, str. 705). Głównym obiektem krytyki jest przesadne reklamowanie: "Tyrrell
wzywa ludzi do stosowania lewatywy odbytnicy zarówno w chorobie jak i w zdrowiu - innymi
słowy, jako rutynową część życia. Rada ta jest złośliwa do granic przyzwoitości.
"Przyzwyczajenie do lewatywy" jest równie szkodliwe, co "przyzwyczajenie do środków
przeczyszczających" (str. 705). Książka Whartona (2000) dokumentuje również wiele listów,
wysłanych przez Crampa, w których zawiera się krytyka płukania okrężnicy w ogóle i metody
J.B.L Cascade w szczególności.
Książka Whartona może być w pewnym stopniu stronnicza na rzecz oficjalnego
stanowiska Amerykańskiego Towarzystwa Medycznego; potwierdził on, że większość materiałówźródłowych zaczerpnął on z kolekcji wydawnictwa tego Towarzystwa, zatytułowanej"Historyczne oszustwa zdrowotne i medycyna alternatywna" w Chicago.
Lektura JAMA i innych periodyków z tego okresu daje, jednak, trochę inny obraz. Oprócz
kwestii "znachorstwa" i ekstrawaganckich stwierdzeń niefachowych osób przeprowadzających

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl6

irygację, lekarze medycyny konwencjonalnej kontynuowali spór na temat pożyteczności płukaniaokrężnicy w latach 30-tych.
Na przykład, pomijając negatywne stanowisko Crampa i jego kolegów, wydawca JAMA
(1927) chciał dostarczyć specjalistycznych rad lekarzowi, który pytał, czy ekstrawaganckim
byłoby użycie gumowego wężyka do głębokiego płukania okrężnicy. W odpowiedzi podano opiswężyka i sposób, w jaki należy go wprowadzić do okrężnicy. Raz jeszcze, wydaje się, że istniały
dwa odrębne środowiska: przeciwnicy znachorstwa i lekarze poważnie zainteresowani
leczniczymi możliwościami płukania okrężnicy.
Wydaje się, że istniało kilka tendencji, które wpłynęły na zmarginalizowanie irygacjiokrężnicy. Pierwszą była zmiana filozofii w zawodzie lekarza, polegająca na coraz większym
zastosowaniu leczenia farmakologicznego i coraz mniejszym zastosowaniu różnych rodzajów
leczenia fizykoterapeutycznego. Drugą była polityczna reakcja przeciwko niefachowym osobom
przeprowadzającym irygacje, "znachorom", rozpoznawanym przez ich przesadzone stwierdzenia iagresywne metody marketingowe (w przeciwieństwie do konwencjonalnych lekarzy stroniących
od reklamowania się). Trzecią był brak naukowych dowodów skuteczności płukania okrężnicy.

Badanie eksperymentalne związane z irygacją okrężnicy
Można zauważyć widoczny brak, zarówno w historycznym przeglądzie Whortona (2000) jak i w
przeglądach, takich jak ten autorstwa Ernsta (1997), odniesień do obiektywnych badań
naukowych (z grupą kontrolną lub bez) nad bezpieczeństwem i skutecznością irygacji okrężnicy.
Ernst cytuje Donaldsona (1922), jako tego, który odrzucił hipotezę o samozatruciu. Badania
Donaldsona dotyczyły lewatywy, nie płukania okrężnicy, brało w nich udział jedynie 5 osób iwykluczyły one samozatrucie przez samo wnioskowanie. Rzeczywiście, Donaldson wykazałsilny, pozytywny i subiektywny efekt płynący ze złagodzenia zaparcia. Co do jego mechanizmumożemy, jednak, jedynie spekulować. Nie byliśmy w stanie znaleźć żadnego innego przykładu
eksperymentalnego badania związanego z płukaniem okrężnicy. Wszelkie dowody przedstawiane
przed obie strony sporu pochodzą z doświadczenia klinicznego i opinii, nie z "rygorystycznychbadań naukowych."
Wyniki uzyskane przed Donaldsona podtrzymują kliniczne znaczenie lewatywy.
Donaldson, sceptyczny względem hipotezy o samozatruciu, przeprowadził eksperymentalnebadania, w których u pięciu osób, za ich zgodą, wywołano zaparcia trwające cztery dni.
Zaobserwował on (i w niektórych przypadkach zmierzył) objawy "samozatrucia”, jakie się
pojawiły. Należały do nich: obłożony język, silnie cuchnący oddech, owrzodzenia w jamie ustnej,
zmniejszony apetyt, ospałość umysłowa, depresja, niepokój, rozdrażnienie, sen niedający
wypoczynku i ból głowy. Zmierzył on czas reakcji systemu nerwowego, metabolizm bazalny,
Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl7

glikemię i wskaźnik zmęczenie mięśni - wszystkie wykazały upośledzenie. Następnie, osobybiorące udział w badaniu zostały poddane oczyszczającej lewatywie (w tym badaniu nie
przeprowadzono pełnego płukania okrężnicy).

U wszystkich osób uczucie ucisku i silna depresja zniknęły natychmiast, a żwawość umysłu ipoczucie sprawności fizycznej polepszyły się. Testy przeprowadzone po zabiegu lewatywy (czasreakcji, zmęczenie mięśni, glikemia) wykazały powrót do normy. Donaldson stwierdził, żegwałtowna poprawa nastąpiła w zbyt krótkim czasie, aby przyczyną zaburzeń były toksyny.
Dodał on, że wynik ten jest raczej spowodowany uwolnieniem od mechanicznego ucisku(rozdęcie i podrażnienie jelita przez zalegające resztki kału). We wnioskach tych podążał on za
Alvarezem (1919), który odkrył, że mechaniczne zanieczyszczenie odbytnicy może dawać tesame objawy, co zatrucie. Donaldson potwierdził odkrycie Alvareza poprzez zanieczyszczanie ioczyszczanie odbytnicy czterech kolejnych podmiotów, uzyskując taki sam wynik, jak podczaswcześniejszego eksperymentu. Donaldson, przekonany o mechanicznym wyjaśnieniu objawów,
popierał złagodzenie zaparć poprzez sporadyczne lewatywy, ale zdecydowanie nie zgadzał się z
samozatruciem, jako wyjaśnieniem objawów.

W jeszcze innych eksperymencie, Donaldson (1922) zbadał wpływ zanieczyszczenia
odbytnicy na ciśnienie krwi u psa, i zaobserwował podwyższenie ciśnienia ze 122 na 138 mm Hg
w przeciągu 4 minut. Kolejne badania z udziałem psów wykazały, że toksyczne substancje mogągromadzić się w jelicie, ale mało prawdopodobnym jest, by miały one większy wpływ na
powstanie typowego zaparcia. Z drugiej strony przyznaje on, że w niektórych przypadkach,szczególnie przy utrzymującej się biegunce, przyczyną może być samozatrucie. Stwierdza on
również: "Jest ogólnie przyjętym, że zastój w jelicie cienkim prawdopodobnie powoduje wzrost
obecności toksyn we krwi" (str. 885).
Alvarez (1919), pisząc na łamach JAMA, porusza kwestię braku dowodów dla teorii
toksemii jelitowej, podważając znaczenie istniejących publikacji: "Pomimo, iż istnieje wiele
klinicznych faktów, które sugerują, że toksyny wchłaniane są z przewodu pokarmowego w
przypadku zaparcia, mamy jeszcze zbyt mało dowodów potwierdzających to przypuszczenie" (str.
10). Alvarez mówi o "toksycznych" objawach, wytwarzanych przez odruchy układu nerwowego.
Mówi on o tym, "jak bardzo informacje sensoryczne docierające z naszego układu pokarmowegomogą oddziaływać na nasze emocje, procesy umysłowe i równowagę naczyniowo-ruchową" (str.
11).
“Szczególnie u osób wrażliwych, na mózg silnie wpływają aferentne imulsy pochodzące
ze wzdętego, nadreaktywnego lub źle pracującego jelita. Skutki są tak ściśle zależne od
pojawiania sie i znikania bodźca, że nie możemy wymyślać nieefektywnych mechanizmów
chemicznych w celu wyjaśnienia ich; muszą one być produkowane bezpośrednio przez system
Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl8

nerwowy" (Alvarez, 1919, str. 11). Lekarskim zaleceniem Alvareza jest lewatywa, mająca na celu
zmniejszenie ucisku, a nie środki przeczyszczające czy zabiegi chirurgiczne. Jednak, Alvarez
ostro krytykuje hipotezę samozatrucia, jego artykuł mógłby być odczytany jako popierający
płukanie okrężnicy (lub przynajmniej lewatywę) w celu zmniejszenia objawów.
Nie jest zaskakującym fakt, że istnieją odruchy pochodzące z okrężnicy, które wpływają
na cały układ nerwowy, biorąc pod uwagę znaczenie "mózgu jelitowego" czy enterycznego
układu nerwowego (McMillin et al., 1999). Szacuje się, że 80% włókien nerwu błędnego towłókna aferentne (Davenport, 1978). Istnieje również duże nakładanie się aktywności
neuropeptydów w jelicie i w mózgu (Pert et al., 1985). Już w 1907 roku, Robinson
udokumentował rozległy i złożony układ nerwowy jamy brzusznej. Enteryczny układ nerwowy
stał się aktywnym obszarem badań fizjologicznych, któremu od roku 1985 poświęcono ponad 600
artykułów na łamach Medline. Współczesna medycyna wyróżnia wpływ enterycznego układu
nerwowego w niektórych zaburzeniach neurologicznych, włącznie z migreną, epilepsją iautyzmem (McMillin et al., 1999).
Szczególnie interesującą tu kwestią jest różnorodność objawów, które mogą być
spowodowane przez zaparcia i złagodzone przez lewatywę. Mechanizmy odruchowe związane z
tym zjawiskiem mogłyby stanowić ciekawy przedmiot badań. Jeśli ustąpienie objawów w tej
eksperymentalnej sytuacji może być osiągnięte przez prostą lewatywę, czy możliwym jest, żegłębsze płukanie okrężnicy dostarcza mocniejszej stymulacji dla tych samych odruchów i możewywołać dłużej trwające ustąpienie cięższych objawów? I czy cięższe, przewlekłe objawy mogąbyć spowodowane, nie toksynami, a odruchami pochodzącymi z innych części okrężnicy, do
których nie dociera się poprzez płukanie?
W późniejszym artykule Alvarez i Freedlander (1924) podejmują kwestię czasu tranzytu
w okrężnicy poprzez eksperyment, polegający na połknięciu szklanych koralików. Ze
zdziwieniem odkryli oni, że czas tranzytu był zmienny, a w okrężnicy często gromadziły się
resztki jedzenia z całego tygodnia. Zaniepokoiło ich, że taki wynik, może być widziany, jako
popierający mechanizm samozatrucia. Jednak, nie znaleźli oni żadnego związku pomiędzy
czasem tranzytu i stanem zdrowia. Doszli oni do wniosku, że to właśnie wahania są oznaką
dobrego stanu zdrowia. Jednak, z metodologicznego punktu widzenia interesującym jest fakt, że,
podczas gdy opisują oni szczegółowo swoją metodę i wyniki dotyczące czasu tranzytu, nie podają
oni żadnej informacji, w jaki sposób mierzą stan zdrowia.
Inny problem, dotyczący toksemii jelitowej, został podjęty przez Dragstedt et al. (1922), z
kliniki Mayo. Zgodzili się oni, że toksemia jelitowa może powodować zaburzenia, alezakwestionowali skuteczność leczenia antyseptykami. Pracując z psami, poprzez chirurgiczne
zamknięcie wyodrębnionych części jelita, mogli oni spowodować objawy toksemii. Wykazali oni,
że objawy te znikają po usunięciu zamkniętych części. Jednak, odkryli oni, że bezpośrednie
Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl9

podanie antyseptycznych roztworów do części jelita nie spowodowało dezynfekcji ani nie
zahamowało produkcji toksyn jelitowych.
Bez względu na poprawność hipotezy o samozatruciu, wczesne eksperymenty takie jak teAlvareza, Donaldsona i Dragstedta pokazują rozległe skutki ogólnoustrojowe stosunkowo
mniejszych zabiegów w okrężnicy. Jest, więc interesujące, że zarówno zwolennicy jak i
przeciwnicy płukania okrężnicy nie zwrócili uwagi na to odkrycie, i dostarczyli bardzo mało
nowych informacji na ten temat od lat 20-tych XX wieku.

Doświadczenie kliniczne w płukaniu okrężnicy
Różne książki wydane w latach 20-tych i 30-tych XX wieku przez zwolenników irygacjiokrężnicy potwierdzają jej znaczenie kliniczne (m.in. Russell, 1932; Tyrrell, 1913; Stemmerman,
1928; Wiltsie, 1938). W tym samym czasie, Amerykańskie Towarzystwo Medyczne gorliwie
atakowało "znachorstwo", a w szczególności płukanie okrężnicy (m.in. Cramp, 1912). Ale z
powodu braku recenzji niezależnych ekspertów, nie ma możliwości oceny twierdzeń obydwu zestron sporu. Zamiast tego, więc, skupimy się na artykułach w recenzowanych periodykach z
tamtego okresu, szczególnie w JAMA. Naszym celem nie jest wykazanie skuteczności płukaniaokrężnicy, ponieważ standardy były zupełnie inne w tamtych czasach, ale pokazanie, że istniałoparty na racjonalnych argumentach spór pomiędzy profesjonalistami w tym samym czasie, kiedy
toczyła się kampania przeciwko znachorstwu.
Satterlee i Eldridge (1917), publikujący na łamach JAMA, pisali o symptomatologii
układu nerwowego przy przewlekłej toksemii jelitowej. Byli oni dalecy od uznania samozatrucia
za przestarzałą hipotezę i pisali o "nowo odkrytej i szybko rozwijającej się zależności pomiędzy
umysłowymi i nerwowymi warunkami i zaburzeniami jelit" (str. 1414). "Znaczącym jest fakt, że
praktycznie we wszystkich branych pod uwagę w tym artykule przypadkach, objawy związane zukładem nerwowym zniknęły lub znacznie się poprawiły poprzez zabiegi mające na celu leczenie
toksemii jelitowej" (str. 1414). Do objawów tych należały m.in. ospałość umysłowa, problemy zpamięcią, fobie, depresja i halucynacje. Opisują oni różne metody leczenia, niektóre o wielebardziej poważne od płukania okrężnicy (np. chirurgiczne usunięcie części okrężnicy). Biorąc poduwagę powierzchowne ustąpienie objawów, łatwo zrozumieć, dlaczego mniej inwazyjna metoda,jaką jest płukanie okrężnicy, była częściej wybierana przez lekarzy (m.in. Kellogg). W jednej z
sekcji tej publikacji, poświęconej dyskusji, Dr. Nathan Rosewater zauważa, że "W przypadku
bólu głowy, spowodowanego czynnikami mechanicznymi, szczególnie zaparciami, ustąpienie
objawów jest prawie natychmiastowe po zastosowaniu środków przeczyszczających lub
lewatywy, co udowadnia, że przyczyna była mechaniczna a nie związana z toksemią. Jeśli byłaby
ona związana z toksemią, minęłyby co najmniej 24 godziny zanim zostałaby usunięta
odpowiednia ilość toksyn, wchłoniętych z przewodu pokarmowego do krwioobiegu; istnieje więcPolskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl10

bardzo dużo przypadków tego, czysto mechanicznego, typu" (str. 1418). Wniosek ten zgodny jest
z wnioskami cytowanych wcześniej Alvareza (1919) i Donaldsona (1922).
Kolejny dowód na to, że irygacja okrężnicy nie była całkowicie potępiana w latach 20tych i 30-tych XX wieku, został dostarczony przez Bastedo (1928) w artykule opublikowanym w
New England Journal of Medicine. Bastedo był przeciwnikiem "specjalistów od
skomercjalizowanej irygacji, których jest przesadnie dużo, i dla których jest to kwitnącym
biznesem" (str. 736). Bastedo podkreśla, jednak, że "Wprowadzenie płynów do odbytnicy było
uznaną metodą leczenia już w czasach starożytnych" (str. 865), odróżnia on płukanie całejokrężnicy od prostej lewatywy, i udziela szczegółowych zaleceń, co do jego zastosowania. Wartozauważyć, że nie popierał on antyseptyków w wodzie, ponieważ "badania wykazały, że nawet
najsilniejsze dopuszczalne antyseptyki nie zabijają bakterii w jelicie a mogą być szkodliwe dlażywiciela" (str. 865), chociaż nie cytuje on bezpośrednio Dragstedta et al. (1922),
najpowszechniejszego źródła informacji na ten temat. Zaleca on stosowanie czystej wody, a nie
słonej lub sodowej. Według niego, płukanie okrężnicy "ma duże znaczenie przy śluzowym
zapaleniu okrężnicy" i w innych zaburzeniach, ale nie mówi on o ogólnoustrojowych
zaburzeniach takich jak artretyzm. Wypowiada się on również przeciwko powtarzanym irygacjomokrężnicy, ponieważ mogą one podrażniać jelito.
Bastedo (1932) publikuje na łamach JAMA zrównoważone omówienie leczniczego
zastosowania i niebezpieczeństw płukania okrężnicy: "Jeśli ktoś widzi brudne szare, brązowe i
czarne prześcieradła, zwinięte masy twardego śluzu śmierdzące zgnilizną lub zdechłą rybą, jakie
otrzymuje się poprzez irygację okrężnicy, myśli on tylko o tym, że pacjentom tym coś dolega, i żeczują oni ulgę i poprawę w wyniku irygacji" (str.736). Jest to przypadek, w którym samozatrucie
jest bardziej sensowną hipotezą, niż w przypadku 4-dniowego badania Alvareza. I pokazuje to, że
nie tylko osoby, niebędące lekarzami zaobserwowały takie ekstremalne przypadki.
Bastedo (1932) widzi pozytywny wpływ płukania okrężnicy na dopływ krwi do okrężnicy
i jej napięcie.
Przestrzega on przed niebezpieczeństwami wynikającymi z głębokiego
wprowadzenia sztywnej rurki, do których można zaliczyć perforację, uszkodzenie polipa,
przerwanie fałdu poprzecznego odbytnicy, otarcie ściany jelita. Przeciwnie, nie widzi on żadnegoz tych niebezpieczeństw przy wprowadzeniu rurki na głębokość nie większą niż sześć cali, przez
wyszkolonego profesjonalistę. Bastedo twierdzi: "Wierzę, że moje ostrzeżenia dotyczące
niewłaściwego zastosowania i związanego z nim niebezpieczeństwa, nie zniechęci lekarzy do
prawidłowego zastosowania tej cennej metody leczenia" (1932, str. 736).
Soper (1932) odpowiada Bastedowi w dobrze umotywowanym Liście-do-Wydawcy
JAMA, adresowanym do lekarzy, którzy chcieliby stosować płukanie okrężnicy, sceptycznym
wobec jego skuteczności, ale niepodnoszącym kwestii znachorstwa. Soper powołuje się zarówno
na literaturę jak i na własne doświadczenia kliniczne. Głównym problemem poruszanym przez
niego są powtarzające się irygacje okrężnicy, które, zgodnie z jego doświadczeniem, powodują
Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl11

podrażnienie okrężnicy i wywołują takie objawy jak nadmiar śluzu, oczyszczanego
prawdopodobnie przez płukanie. Streszcza on literaturę dotyczącą funkcji okrężnicy, dochodząc
do wniosku, że jej naturalną funkcją jest odwodnienie stolca, i nie potrzebuje ona do tego żadnej
pomocy ze strony powtarzających się irygacji. Jedyne zaburzenie, o jakim mówi on bezpośrednio
jest śluzowe zapalenie okrężnicy (dzisiaj znane jako zespół jelita drażliwego), dochodząc downiosku, że skurcze okrężnicy zależą od wielu czynników, a płukanie (zarówno środkami
przeczyszczającymi, co lewatywami) powoduje podrażnienia i większą tendencję do skurczów.
Nie mówi on o żadnym innym twierdzeniu dotyczącym wartości irygacji okrężnicy, np. w
leczeniu samozatrucia lub w przywróceniu napięcia mięśni okrężnicy.
Artretyzm jest zaburzeniem, w którym, jak wykazują niektóre dowody kliniczne,
skuteczne może być zastosowanie irygacji okrężnicy. Książka Pembertona (1935) popiera jej
zastosowanie. Pemberton (1920), w artykule na łamach JAMA, porusza temat artretyzmu ireumatyzmu. Pemberton (1920, 1935) był zwolennikiem hipotezy, że artretyzm spowodowany
jest zakażeniem ogniskowym, co było powszechnie przyjęte w tamtym okresie. Zauważa on: "To
prawda, że już wśród starożytnych Greków i Rzymian doceniano korzyści uzyskiwane przezhydroterapię, i przypuszcza się, że istotny wpływ zakażenia ogniskowego był znany ojcom
medycyny" (str. 1759). Według Pembertona prawidłowym leczeniem było usunięcie przyczyny,
niektórych ognisk infekcji (włącznie z okrężnicą). Stwierdza on: "Zewnętrzne zabiegi, takie jakhydroterapia, mają niewątpliwie realną wartość, ale uzyskały złą opinię poprzez częste
niepowodzenia i związane z nimi urazy. Jeśli jednak są one stosowane ostrożnie, hydroterapia,masaż i różne czynniki lecznicze, stosowane razem z zastosowaniem diety, mogą mieć o wielewięcej korzyści niż gdyby te środki ostrożności nie były przestrzegane.
Snyder i Fineman (1927) podają kilka przypadków, sugerujących skuteczność przyartretyzmie. Według Snydera i Finemana, w grupie przypadków artretyzmu, brak odpowiedzi na
tradycyjne metody leczenia może mieć związek z wchłanianiem toksyn z przewodu żołądkowojelitowego. Snyder i Fineman cytują kilku lekarzy klinicystów oprócz Pembertona, która ma takie
samo zdanie (Persson, 1923; Smith, 1922; Carter 1923; Forbes 1924). I tak, jeszcze w 1927 roku,
hipoteza o samozatrucie była wciąż obecna. Snyder i Fineman jednoznacznie stwierdzają, żeokrężnica nie jest czynnikiem etiologicznym we wszystkich przypadkach artretyzmu, ale,opierając się na doświadczeniu klinicznym, mówią, że "w przypadkach, w których
wyeliminowano problem zaparcia, miało to istotne znaczenie w radzeniu sobie z chorobą” (str.
28). Zaobserwowali oni również, że środki przeczyszczające nie mają żadnego pozytywnego
skutku przy artretyzmie, a jedynie mogą wywoływać skutki uboczne. Podobnie, lewatywy
przeprowadzone w domu okazały sie mniej skuteczne od profesjonalnego płukania okrężnicy.
Snyder i Fineman zachęcają również do przeprowadzenia badań naukowych: "Upewnienie się codo prawdziwej wartości każdego z czynników, składających się na płukania, jest sprawą trudną iwymaga długich badań oraz sumiennie wykonanych kontroli, z udziałem dużej liczby

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl12

przypadków" (str. 31). Pozostaje to w kontraście z tymi lekarzami, którzy odrzucają irygacjeokrężnicy, jako "znachorstwo".
Artretyzmu nie zalicza się już do chorób zakaźnych, więc zastosowanie w tym przypadku
płukania okrężnicy straciło swoją popularność. Istnieje, jednak, obszerna literatura współczesna,
która łączy artretyzm z zaburzeniami układu pokarmowego, szczególnie z chorobami zapalnymi(Palm et al., 2001; Lindsley and Schaller, 1974; Holden et al., 2003; Rees et al., 2004).
Współcześnie, wytłumaczeniem są zaburzenia systemu immunologicznego, a nie samozatrucie.
Zaburzenia jelita spotykane są również przy fibromalgii, która ma wiele wspólnego z"toksycznymi" objawami, leczonymi w latach 20-tych i 30-tych XX wieku irygacją okrężnicy
(Barton et al., 1999; Triadafilopoulos et al., 1991; Veale et al., 1991). Alba et al. (2001) omawia
nawet kilka przypadków artretyzmu, jako rzadko występujących objawów ostrego zapalenia
uchyłków esicy. Odkryli oni, że stan artretyków poprawił się po chirurgicznym wycięciu esicy.
Spowodowało to cofnięcie się do ostatnich lat XIX wieku, gdy zabiegi chirurgiczne były jednymz rozwiązań na takie problemy. Czy irygacja okrężnica mogłaby stanowić mniej inwazyjną
metodę leczenia?
Irygacja okrężnicy jest czasem zalecana przy chorobach umysłowych. Whorton (2000)
bardzo sceptycznie wypowiada się o psychoterapeutycznych skutkach irygacji. Ale cytuje on
również raport Marshalla (1936) w Medical Record, dotyczący skuteczności irygacji okrężnicy w
leczeniu chorób umysłowych. "Zauważono również pozytywny wpływ w psychozach,przynajmniej według lekarzy z Massachusetts, którzy, na początku lat 30-tych XX wieku,
przeprowadzili "ponad piętnaście tysięcy zabiegów irygacji okrężnicy" u pacjentów z problemami
psychicznymi, którzy, poddani działaniu środków uspokajających, zgadzali się. Typowy był
przypadek kobiety z psychozą maniakalno-depresyjną, która została poddana 835 zabiegom
irygacji okrężnicy pomiędzy 1930 a 1935 rokiem; pod koniec "jej epizody maniakalne są mniej
agresywne, jest bardziej schludna w działaniu i bardziej opanowana w mowie" (str. 136). Podczas
gdy brzmi to jak przykład nadmiernego zastosowania irygacji okrężnicy, możliwe, że istniały
uzasadnione obserwacje kliniczne, związane z oddziaływaniem na układ nerwowy, opisane przez
Alvareza, Donaldsona i innych.
Płukanie okrężnicy stanowiło również istotną część oczyszczającego leczenia w
osteopatycznym sanatorium chorób psychicznych Still-Hildreth. "Hydroterapia jest kolejną cenną
pomocą, do jakiej jesteśmy przygotowani. Kąpiele i ciepłe okłady są stosowane do uspokojenia
nerwów, usypiania, a szczególnie do stymulacji wydzielania przez nerki i skórę... Wielu
pacjentów cierpi na długo utrzymujące się zaparcia, które oczywiście skutkują samozatruciem...
potrzebna jest pomoc. W tych przypadkach najbardziej polegamy na płukaniu okrężnicy, dzięki
któremu jest ona dokładnie oczyszczona dużymi ilościami normalnego roztworu soli... Znaczenie
tego jest oczywiste" (Hildreth, 1929, str. 519).

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl13

Przegląd Friedenwalda i Morrisona
Artykuł Friedenwalda i Morrisona (1935) jest bardzo szczegółowy, i stosunkowo późno,bo w roku 1935, bardzo pozytywnie ocenia irygację okrężnicy. Lekarze ci (z Kliniki ChoróbŻołądkowo-Jelitowych Departamenty Medycyny Uniwersytetu w Maryland) zaczynają od
historycznego spojrzenia, zauważając, że dopiero niedawno (1932) postarano się o zgodę Rady
Fizykoterapii Amerykańskiego Towarzystwa Medycznego na dużą ilość nowych urządzeń doirygacji okrężnicy. Friedenwald i Morrison wyodrębnili kilka sytuacji, w których płukanie jelita
wydaje się być skuteczne, np. "oczyszczanie błony śluzowej jelita grubego z nieprawidłowegośluzu, infekcji, resztek i ciał obcych” (str. 1615). Zauważyli oni również znaczenie płukaniaokrężnicy w przypadku atonii okrężnicy, regulując temperaturę w celu stymulacji lub relaksacjimięśni jelita. Twierdzą oni: "Zawsze toczyła się, i będzie się wciąż toczyć, dyskusja
zwolenników i przeciwników stosowania irygacji okrężnicy w leczeniu tzw. "toksemii jelitowej"związanej z zaparciami. Po obydwu stronach można znaleźć równie dobre argumenty" (str. 1615).
Wykazali oni, że subiektywne objawy zatrucia znikają po zabiegu płukania okrężnicy. Niemniej
jednak, zauważyli oni również: "Interesujące jest, że objawy tzw. "samozatrucia" mogą zostać
wywołane poprzez zwyczajne rozciągnięcie odbytnicy przez jakieś ciało obce" (str. 1616) (wyniki
Alvareza i Donaldsona) Poza tym, ukazali oni, że "Cały problem staje się mniej kontrowersyjny,jeśli lekarze biorą pod uwagę każdy przypadek indywidualnie, a nie przyporządkowują wszystkie
do tego samego leczenia bez całkowitego, obiektywnego badania" (str. 1616). Stwierdzenie toskutecznie odrzuca "znachorskie", "wszystko-leczące" podejście, a propaguje stosowanie irygacjiokrężnicy, jako zabiegu medycznego.
Friedenwald i Morrison kontynuują przeglądem szczegółowych obserwacji klinicznychróżnych lekarzy, zauważając znaczącą różnicę zdań. Twierdzą oni: "Pominięcie czy nawetpotępienie zastosowania płukania okrężnicy w całości, jako metody leczenia jest nieuzasadnione...
Jedynym przeciwwskazaniem może być zastosowanie tej metody bez odpowiedniego nadzoru i
profesjonalnego przygotowania" (p. 1618).
Alternatywą dla hipotezy samozatrucia, przytaczanej przez sceptyków, jako jedyne (ibłędne) usprawiedliwienie zastosowania płukania okrężnicy, jest twierdzenie, że irygacjeokrężnicy pomagają w odzyskaniu napięcia jej mięśni. Friedenwald i Morrison cytują m.in. W.
Kerra Russella, który pisze: "Taka intensywna stymulacja przywraca sprawność jelita, zwiększa
dopływ krwi i napięcie mięśni" (str. 1617). Friedenwald i Morrison zgadzają się częściowo,mówiąc: "Wydaje się, że stymulacja mięśni okrężnicy, poprzez irygację, może w niektórych
przypadkach mieć działanie wzmacniające, często jednak krótkotrwałe i zależne głównie od
przyjętego sposobu leczenia. W niektórych przypadkach, wzmacniające działanie irygacji możebyć najważniejsze i lecznicze; zależy to również w dużej mierze od rodzaju wcześniejszej metodyleczenia i od pacjenta" (str. 1618).

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl
14

Friedenwald i Morrison na zakończenie stwierdzają: “Według naszej opinii, irygacjeokrężnicy są właściwie stosowane w wybranych przypadkach, w których zaspokajają ważną
potrzebę leczniczą ” (str. 1628). Zwracają oni uwagę na możliwe niebezpieczeństwa wynikające zmechanicznych urazów lub perforacji. Zalecają stosowanie prostych urządzeń i używanie jedynie
czystej wody, roztworu soli lub sody oczyszczonej oraz zwracają uwagę na potrzebę nadzoru
lekarskiego.

Przegląd Krusena
W 1936 roku, na łamach JAMA, opublikowany został przegląd dotyczący irygacjiokrężnicy, autoryzowany przez Radę Fizykoterapii, autorstwa Franka Hammonda Krusena,
profesora Medycyny Fizycznej w klinice Mayo. Zazwyczaj sceptyczny Krusen dostarcza
zrównoważonego przeglądu argumentów za i przeciw płukaniu okrężnicy. Stwierdza on, że "Nikt
nie może pozostać obojętny widząc tak bardzo różne, przeciwstawne punkty widzenia,
przedstawione w literaturze dotyczącej tego tematu. Jeden autor, na przykład, mówi o"fenomenalnym sukcesie w leczeniu wielu chorób, zawdzięczanym stałym i całkowitym
zabiegom płukania okrężnicy", podczas gdy inny, gorzko i poniekąd żartobliwie, potępia istnienie
zbyt wielu "stacji wypełniających okrężnicę"…. Każdy może zauważyć, że wśród nieskazitelnie
uczciwych lekarzy istnieją tak różne opinie na temat wartości płukania okrężnicy" (str. 118).
Po stronie "za" cytuje on lekarzy, leczących różne przypadki. Na przykład, zwraca onuwagę, że "Pemberton, w dokładnej ocenie argumentów za i przeciw płukaniu jelita w leczeniu
artretyzmu, daje do zrozumienia, ze stosuje on płukanie okrężnicy w połączeniu z masażem w
niektórych przypadkach artretyzmu" (str. 119). Cytuje on również Strouda (1932), który popiera
płukanie okrężnicy w leczeniu chorób układu krążenia, oraz Weisenberga i Alpersa (1932), którzyzauważają, że "Głębokie płukanie okrężnicy ma znaczenie w niektórych przypadkach tzw.
toksycznego zapalenia rdzenia kręgowego. Krusen komentuje to stwierdzeniem, że taki sam efekt"może być prawdopodobnie osiągnięty zwykłą lewatywą, odpowiednimi lekami czy zmianą
diety", ale nie kwestionuje on znaczenia oczyszczenia jelita w tych przypadkach. Krusen cytuje
również Morgana i Hite'a (1932), którzy uznają znaczenie oczyszczenia okrężnicy, ale zauważają
potrzebę przyznania, że takie leczenie może być szkodliwe, jeśli przekracza granice, wyznaczone
dla danej dolegliwości. Jak wielu lekarzy, Morgan i Hite są zaniepokojeni stosowaniem irygacjiokrężnicy przez "osoby niewykwalifikowane, zarówno lekarzy jak i nie lekarzy."
Krusen porusza przeciwstawne punkty widzenia dotyczące wrzodziejącego zapaleniaokrężnicy, porównując zdanie Lockharta-Mummery'ego (1934), którzy popierają zastosowanie
płukania okrężnicy i podają specjalistyczne zalecenia, ze zdaniem Bargena (1934), według
którego irygacja okrężnicy jest "rzadko wskazana.”

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl15

Przedstawia on również różne opinie na temat technik płukania okrężnicy, porównując
"głębokie płukanie", w którym 52-calowa rurka jest wprowadzana przez okrężnicę bezpośrednio
do jelita ślepego, z bardziej powszechną dziś metodą, w której używana rurka mierzy nie więcej
niż 4-6 cali. Zgadza się on z Bastedo, że użycie krótkiej rurki jest bezpieczniejsze. Odnośnie
urządzeń do płukania okrężnicy, Krusen jest sceptyczny co do wartości skomplikowanychurządzeń i preferuje te proste, ze szklanym pojemnikiem i rurkami. Pomimo to, sam Krusen
przyznał, że urządzenie jakie zakupił do swojego szpitala była mało przydatne: "Z całymszacunkiem, trzeba przyznać, że niektórzy producenci tych urządzeń są szczerzy w swym
błędnym przekonaniu, że ich maszyny okażą się wielkim dobrodziejstwem dla ludzkości. Trzeba
również powiedzieć, że bardzo wiele szpitali zakupiło tak skomplikowane urządzenia" (str. 120).
Po stronie "przeciw", Krusen mówi o dwóch głównych argumentach. Pierwszy mówi, że płukanieokrężnicy może wywołać skutki uboczne, takie jak skurcze, podrażnienia, perforacje ściany jelita.
Interesujące jest, że jako źródło wykorzystał on tutaj prace Bastedo, który jest zwolennikiem
ostrożnego stosowania irygacji. Drugim głównym argumentem, wynikającym z jego własnegodoświadczenia, jest to, że płukanie okrężnicy ma małe zastosowanie w warunkach szpitalnych;
preferuje on zwykłą lewatywę, mającą na celu usunięcie zaparcia, jeśli istnieje taka konieczność.
Krusen stwierdza również, że “Należy brać pod uwagę, że w połączeniu z płukaniem możliwe sąróżne inne czynniki (ciśnienie, temperatura, ruch i osmoza), które mogą wpływać na normalne jak
i nieprawidłowe procesy fizjologiczne zachodzące w odcinku żołądkowo-jelitowym” (str. 121).
Biorąc pod uwagę mechanizm, przez który płukanie okrężnicy wywołuje lecznicze (lub uboczne)
skutki, hipoteza o samozatruciu nie jest jedyna, która musi być omówiona.
W swojej książce z 1941 roku, Medycyna Fizyczna, Krusen nadal wątpi w wartość
płukania okrężnicy w większości przypadków, ale dostarcza szczegółów dotyczących
prawidłowej techniki, jaka powinna być stosowana, opierając się na publikacjach Bastedo i
Pembertona.
Dopiero w 1939 roku, wśród cenionych lekarzy pojawili się zwolennicy irygacjiokrężnicy. W. F. Dutton był Dyrektorem Medycznym szpitala przy Podyplomowej Szkole
Medycznej Uniwersytetu w Pensylwanii. We wstępie do swojej książki poświęconej bólom głowy(Dutton, 1939) wyraża on się pozytywnie o kampanii AMA przeciwko znachorstwu, i mówi, że"Niefachowe publikacje, pozbawieni skrupułów producenci i radiowe reklamy panaceum
stanowią poważny problem" (str. iii). Mówi on, że książka ta, adresowana do lekarzy, jest"streszczeniem dostępnej literatury, z wiarygodnymi odniesieniami", i że "dogmatyczne
twierdzenia na kontrowersyjne tematy zostały celowo pominięte" (str. v). Niemniej jednak,
zauważa on również znaczenie "produktów samozatrucia wchłanianych z jelita" w etiologii
niektórych przypadków bólu głowy (str. xvi). Książka zawiera ilustrowany rozdział dotyczący
technik zastosowania lewatywy z leczeniu bólu głowy. Mówi on również o bardziej rozległym
płukaniu okrężnicy i stwierdza: “Metoda ta stała się jedną z najcenniejszych metod leczenia jakie
znamy” (str. 97; kursywa jak w oryginale). Książka Duttona jest przykładem jak lekarz, piszący
Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl
16

dla innych lekarzy, może być zwolennikiem płukania okrężnicy, jednocześnie zauważając
problem znachorstwa.
I tak, pod koniec lat 30-tych XX wieku, toczyła się poparta racjonalnymi argumentami
dyskusja na temat płukania okrężnicy, udokumentowana na łamach JAMA, nie licząc walczących
ze "znachorstwem". Tematy poruszane w tych artykułach w latach 30-tych były następujące:problem nie polega na tym, że w irygacji okrężnicy jest coś złego. Raczej, (1) istnieją obserwacje
kliniczne różnych lekarzy i badania, takie jak to przeprowadzone przez Donaldsona, które
potwierdzają skuteczność płukania okrężnicy w niektórych przypadkach, (2) nie popiera się
hipotezy o samozatruciu w większości przypadków "toksyczności", chociaż jasnym jest istnienie
odruchów układu nerwowego, i (3) podczas gdy stosowanie tej metody pod nadzorem lekarza jestrozsądnym sposobem leczenia, wygórowane stwierdzenia i czasem ekstremalne postępowanie
osób nie będących lekarzami nie są roztropne.
Jak zauważył Whorton (2000), gorliwi przeciwnicy znachorstwa mają tendencję do
przedstawiania kpin, a nie konkretnych odniesień do badań wykazujących nieskuteczność
płukania okrężnicy. Głównym przykładem jest list do wydawcy JAMA od Smithiesa (1926),
zatytułowany "Stacje wypełniające okrężnicę", w którym żartuje on z "terapeutów okrężnicy" istwierdza: "Ta 'nowa' metoda leczenia okrężnicy nie opiera się na żadnych podstawach czy
faktach, nie jest stosowana przez żadnego z najlepszych gastro-enterologów, i nie jest dozwolona
w żadnym ośrodku o ugruntowanej pozycji" (str. 691). Wnioski takie pozostają w kontraście z
racjonalnymi wnioskami takich autorów jak Krusen, Friedenwald i Morrison, Pemberton czy
Bastedo. Warto zauważyć, że żaden z tych autorów nie popiera stosowania irygacji okrężnicy
jako leczenia na wszystkie choroby, ani stosowania jej przez niewykwalifikowane osoby, alewszyscy oni widzą znaczenie tej metody i potwierdzają swoje argumenty obserwacjami
klinicznymi. To właśnie ten punkt widzenia został zduszony przez walczących ze znachorami.

Współczesny punkt widzenia na irygację okrężnicy
W latach 30-tych XX wieku, kwestia poprawnego stosowania irygacji okrężnicy byłaprzynajmniej dyskutowana w oparciu o dane eksperymentalne i obserwacje kliniczne. Z drugiej
strony, współczesna edukacja medyczna charakteryzuje się zwykłym brakiem informacji na temat
irygacji okrężnicy. Opublikowany w JAMA przykład zaatakowania tej metody, bez powołania się
na żadne odniesienia czy dokumentację, jest odpowiedzią na list do wydawcy, autorstwa Merara(1961) , w którym twierdzi on: "Tak przechwalone płukanie okrężnicy, stosowane przede
wszystkim przez "sekty" i pseudo-lecznicze kliniki nie ma żadnego pożytku i może być szkodliwe
czy nawet niebezpieczne. Ich stosowanie było, i bez wątpienia nadal jest, oparte na teorii
samozatrucia i wchłaniania toksyn poprzez ścianę jelita, co w świetle naukowych badań jest
czystym nonsensem" (str.642).
Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl17

Franklin (1981) w kolumnie Pytania i odpowiedzi w JAMA, udzielił dwóch odpowiedzi
na pytanie o skuteczność i bezpieczeństwo irygacji okrężnicy. Odnośnie skuteczności, spojrzał onna trzy najważniejsze teksty o gastroenterologii (od 1976 do 1978), w których nie znalazł żadnej
wzmianki o płukaniu okrężnicy jako o metodzie leczenia (ani za ani przeciw jego zastosowaniu), i
stwierdził, że nie ma żadnej racjonalnej podstawy do jego zastosowania. Odnośnie
bezpieczeństwa odniósł się on do jednego raportu dotyczącego skutków ubocznych
powtarzających się (co dwie godziny) lewatyw z kawy (Eisele & Reay, 1980); niemniej jednak,
obawy dotyczące problemów wodno-elektrolitowych, związanych z tak ekstremalną metodą, mająniewielki związek z prawidłowo przeprowadzonym płukaniem okrężnicy (patrz również w części
poświęconej skutkom ubocznym).
Jensen (1995) w niedawno opublikowanym przeglądzie sposobów leczenia zaparćszczegółowo omawia lewatywę i wspomina o irygacji okrężnicy. Wymienia szereg metod, m.in.
lewatywę z kawy, jakie były stosowane w alternatywnym leczeniu nowotworów. Zauważa on
również wiele skutków ubocznych wynikających z lewatywy z mydła i z kawy (nie mówi on
płukaniu okrężnicy) i wspomina pojedynczy wybuch amebiazy, która rozprzestrzeniła się przezzakażone urządzenia do irygacji okrężnicy (Istre et al., 1982). Stwierdza on: "Istnieje bardzo mało
naukowych dowodów dotyczących skuteczności jakiejkolwiek z tych alternatywnych metod
leczenia w odniesieniu do zaparcia. Możliwe, że powszechne zastosowanie ich uniemożliwiło
dalszą, obiektywną ocenę (str. 149). Według nas, powszechne zastosowanie tych metod zasługuje
na obiektywną ocenę, a nie na zwykłe odrzucenie.
Jak już zostało powiedziane, Ernst (1997) stanowczo odradza płukanie okrężnicy
(ponownie, cytując jedynie publikację Istre'a et al., 1982 jako przykład skutków ubocznych), lecz
podaje on kilka dowodów, czy to wynikających z badań naukowych, które odrzucają skuteczność
irygacji, czy to dotyczących ilościowej oceny istotnych skutków ubocznych.

Obecny status samozatrucia
Jak wynika z prac Ernsta (1997), głównym usprawiedliwieniem dla stosowania irygacjiokrężnicy (cofając się do XIX wieku) jest to, że toksyczne odpady odkładają się w okrężnicy iprzenikają do krwioobiegu, wywołując szereg objawów. Hipoteza o samozatruciu była dośćkontrowersyjna; większość kontrowersji dotyczyła przesadnych stwierdzeń, jakoby samozatrucie
było odpowiedzialne za wszystkie choroby (Cramp, 1921). Ernst stwierdził, że samozatrucie
zostało odrzucone, istnieją jednak przykłady współczesnej literatury, w której sugeruje się, żezmodyfikowana wersja samozatrucia jest w niektórych przypadkach dość rozsądna.

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl
18

Współczesne podejście skupia się na zaburzeniach układu immunologicznego,
spowodowanych toksynami wchłanianymi przez jelito, jak również na przemieszczaniu się
bakterii z jelita do obiegu ogólnoustrojowego poprzez nieszczelność ściany jelita. Nieszczelność
ta może być spowodowana różnego rodzaju urazami ciała w miejscach odległych od jelita. Swanki Dietch (1996) stwierdzają: "To oczywiste, że podwyższona przepuszczalność jelita iprzemieszczanie się bakterii odgrywa znaczną rolę w niewydolności wielonarządowej (ang.
multiple organ failure - MOF). Uszkodzenie bariery jelitowej pozostaje bardzo ważne dla
hipotezy mówiącej, że toksyny przedostające się ze światła jelita przyczyniają się do aktywacji
immunologicznych mechanizmów obronnych żywiciela, prowadząc do samozatrucia i destrukcji
tkanek, jaką można zauważyć w septycznej odpowiedzi charakterystycznej dla niewydolności
wielonarządowej.
Podobnie Person i Bernhard (1986) w artykule zatytułowanym "Rewizja samozatrucia"
odwołują się do mechanizmu układu immunologicznego, stwierdzając: “Krostkowe zapalenieskóry, związane z chirurgicznym zabiegiem wyłączenia jelita cienkiego i skórne objawy chorób
zapalnych jelita były dobrze znane i powszechnie uważane za spowodowane wchłanianiem
czynników bakteryjnych z jelita. Przyjmuje się, że monomeryczne IgA powstają w odcinkużołądkowo-jelitowym. Można również przypuszczać, biorąc pod uwagę opryszczkowate
zapalenie skóry, że takie samo źródło pochodzenia mają krążące kompleksy immunologiczne
IgA."
Kelvinson (1995) zbadał kilka czynników psychologicznych sugerujących, że okrężnica odgrywaważną rolę w procesach chorobowych. Wśród nich znajdują się oznaki wchłaniania toksyn imakrocząsteczek oraz podwyższone reakcje układu immunologicznego, spowodowane
uszkodzeniem błony śluzowej jelita.
Wiele leków może być wchłanianych przez okrężnicę, w różnym stopniu (Muranishi,
1984; Riley et al., 1992; Kimura et al., 1994). Czopki doodbytnicze są bardzo popularnym
sposobem szybkiego dostarczenia leku do krwioobiegu bez konieczności przechodzenia przez
cały przewód pokarmowy (van Hoogdalem et al., 1991). Szybkość i stopień wchłaniania lekuzależy od rodzaju leku i jego postaci, jak również od obecności lub braku czynników
przyspieszających wchłanianie. Zastosowanie czopków okazało się być wyjątkowo skuteczne
przy takich lekach jak sumatryptan na migreny, ponieważ są one równie skuteczne co leki
podawane doustnie, a przynoszą ulgę już w ciągu dwóch godzin po podaniu (Bertin et al., 1999).
Różne substancje toksyczne mogą być wchłaniane z jelita grubego (np. fosforany sodu, Martin etal., 1987; jod, Kurt et al., 1996; aspiryna, Watson & Tagupa, 1994; cyjanek, Ortega & Creek,1978). Zważywszy, że substancje te mogą być łatwo wchłaniane, wydaje się uzasadnione, żerównie łatwo wchłaniane mogą być toksyny bakteryjne.
Istotne jest rozróżnienie między (1) powszechnym spostrzeżeniem, że zespół objawów(zmęczenie, bóle głowy, bóle stawów, itp.) był skorelowany z zaparciami i mógł być rozwiązany
Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl
19

przez lewatywy lub irygację okrężnicy, (2) samozatruciem, mechanizmem związanym z
problemami ogólnoustrojowymi tworzącymi się w jelicie, ale wyrażającymi w całym ciele, oraz(3) uznaniem, że istnieją problemy związane bezpośrednio z okrężnicą (np. wrzodziejące
zapalenie jelita grubego), które mogą lub nie mogą być z powodzeniem leczone irygacją
okrężnicy. Te trzy punkty nie muszą być ze sobą powiązane. To znaczy, że mogą występować
ogólnoustrojowe objawy, mające swoje źródło w okrężnicy, ale samozatrucie nie musi być
poprawnym ich wytłumaczeniem. Samozatrucie (łącznie z odpowiedzią układu
immunologicznego) w niektórych przypadkach może być przyczyną, ale nie może być "przyczyną
wszystkich chorób." Jest równie możliwe, że bezpośrednie zabiegi lecznicze w okrężnicy, przypoważnych problemach takich jak wrzodziejące zapalenie okrężnicy, nie jest skuteczną metodą (amoże być nawet szkodliwą), ale płukanie okrężnicy jest skuteczne w tych innych,
ogólnoustrojowych problemach.

Skutki uboczne
Możliwość wystąpienia skutków ubocznych płukania okrężnicy musi zostać omówiona,zarówno ze względu na świadomą zgodę w badaniach naukowych, jak i ze względu na
konieczność oszacowania ryzyka przy zastosowaniu leczniczym. Należy ustalić, w jakim stopniu
powszechna krytyka ze strony lekarzy, dotycząca poważnych skutków ubocznych związanych z
płukaniem okrężnicy (m.in. Ernst, 1997), jest uzasadniona. Dla świadomej zgody ważne jestilościowe oszacowanie możliwości wystąpienia skutków ubocznych. Jednak, doniesienia oskutkach ubocznych irygacji okrężnicy w przypadkach, o których mówimy (zastosowanych u
pacjentów bez poważnych chorób jelit, przez wykwalifikowany personel, z użyciem
jednorazowych elementów) są bardzo rzadkie, pomimo tak dużej popularności płukania okrężnicy
w medycynie alternatywnej. Znaleźliśmy jedynie dwa tego rodzaju doniesienia w Medline.
Jednym z nich jest często cytowany przypadek amebiazy, spowodowany niewysterylizowanym
sprzętem w klinice chiropraktycznej w Kolorado (Istre et al., 1982). Innym jest przypadek
perforacji odbytnicy w Singapurze (Tan & Cheung, 1999). Wybiegając poza literaturę medyczną,jest jeden przypadek perforacji odbytnicy, w związku z którym obecnie toczy się sprawa w sądzie.
Na stronie internetowej Texas Attorney General znajduje się, nie potwierdzona dokumentacją,informacja o jednym zgonie i czterech poważnych urazach pacjentów, u których w 2003 roku, w
trakcie zabiegu doszło do perforacji odbytnicy. Niemniej jednak, nie został opublikowany żaden
uporządkowany zbiór danych na temat irygacji okrężnicy.
Z uwagi na brak takich danych i na to, że najbardziej podobnymi zabiegami są lewatywa isigmoidoskopia, warto przyjrzeć się skutkom ubocznym tych zabiegów i określić czy mogą one
dotyczyć również irygacji okrężnicy. Najczęściej lewatywa dotyczy jedynie pierwszej części
okrężnicy, esicy, i nie ma za zadanie oczyszczenia całej okrężnicy jak ma to miejsce podczas
irygacji. Lewatywa, jednak, jest pojęciem szerokim, i tak jedna z jej odmian, jaką jest wlew
doodbytniczy może dotyczyć całej okrężnicy. Często lewatywa poprzedza bardziej inwazyjne
zabiegi takie jak np. sigmoidoskopia czy kolonoskopia, podczas których do okrężnicy
Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl20

wprowadzana jest rurka. W sigmoidoskopii, rurka (z kamerą światłowodową) dociera jedynie doesicy; może to być jednak głębokość dochodząca do 25 cali. W kolonoskopii, rurka dochodzi do
jelita ślepego. Podczas obydwu tych zabiegów możliwe jest wykonanie biopsji i usunięcie
polipów. Przeciwnie, podczas irygacji okrężnicy, rurka wprowadzana jest do okrężnicy nagłębokość ok. 3 cali, i nie przeprowadza się żadnych innych zabiegów takich jak biopsja. Dlatego
oszacowanie wszelkich skutków ubocznych na podstawie sigmoidoskopii prawdopodobnie
wskazałoby na znacznie większe ryzyko niż to, które faktycznie wiąże się z irygacją okrężnicy.
Skutki uboczne lewatywy i sigmoidoskopii można podzielić na cztery rodzaje. Pierwszym jest
perforacja ściany okrężnicy. Drugim są różnego typu reakcje na coś podczas lewatywy, np.
reakcje alergiczne na końcówkę rurki czy na substancje takie jak kawa czy mydło. Trzeci rodzaj
jest głównie problemem pediatrycznym - zachwianie równowagi elektrolitowej u małych dzieci ale był też spotykany u pacjentów geriatrycznych. Czwartym rodzajem jest infekcja
spowodowana niewysterylizowanym sprzętem (m.in. Istre et al., 1982).

Ryzyko perforacji
Perforacja ściany okrężnicy jest często uważana za najpoważniejszy skutek uboczny, jakimoże wystąpić przy wprowadzaniu czegoś do jelita. Perforacja może być mechaniczna (gdykońcówka, przez którą wprowadzana jest woda lub końcówka endoskopu powodują uraz) albo
wynikająca z nadciśnienia powodującego uszkodzenie słabego punktu w ścianie jelita. Ryzyko
perforacji związane jest z inwazyjnością zabiegu, stanem zdrowia pacjenta i kompetencjami
osoby przeprowadzającej zabieg. Lewatywy, na przykład, są najmniej inwazyjną metodą ale teżczęsto stosowaną samodzielnie. Kolonoskopia jest najbardziej inwazyjnym zabiegiem, niosącym
za sobą największe ryzyko wystąpienia skutków ubocznych, ponieważ wiąże się z głęboką
penetracją okrężnicy. Sigmoidoskopia, z uwagi na to, że wiąże się z penetracją jedynie pierwszejczęści okrężnicy, jest zabiegiem mniej inwazyjnym. Oba zabiegi przeprowadzane są przez
profesjonalistów, operujących zatwierdzonym przez FDA (Agencja ds. Żywności i Leków)sprzętem. Jak zauważono wcześniej, oba te zabiegi są o wiele bardziej inwazyjne od irygacjiokrężnicy.
Perforacja odbytnicy podczas oczyszczającej lewatywy
Oczyszczająca lewatywa jest metodą najbardziej podobną do irygacji okrężnicy ale różni
się od niej ilością wprowadzanego płynu i częstym zastosowaniem samodzielnym. Nie zebranożadnych uporządkowanych danych dotyczących częstości występowania perforacji podczas
lewatywy. Istnieją jedynie raporty przypadków. Niemniej jednak, jest o wiele więcej raportówmówiących o urazach podczas lewatywy niż podczas irygacji okrężnicy. Czytając niniejsze
omówienie należy pamiętać, że opisane przypadki wystąpienia skutków ubocznych są bardzomałą częścią przeprowadzonych lewatyw.
Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl21

Paran et al. (1999) robią przegląd wszystkich przypadków perforacji odbytnicy podczas
oczyszczającej lewatywy jakie miały miejsce w ciągu trzech lat w ich zespole chirurgicznym.
Dotyczyły one 13 pacjentów, o średniej wieku 64,3, cierpiących na przewlekłe zaparcia. U
dziesięciu z nich doszło do perforacji podczas lewatywy przeprowadzanej przez personel domu
spokojnej starości; u trzech podczas lewatywy przeprowadzonej samodzielnie w domu. Autorzyzauważają, że "Perforacja odbytnicy i esicy spowodowana oczyszczającą lewatywą, stosowaną
przy przewlekłych zaparciach, nie została wcześniej opisana." Można zatem przypuszczać, że doperforacji dochodzi rzadko, ale autorzy zauważają, że faktyczna częstość jej występowania nie
jest znana.
Gayer et al. (2002) mówią o 14 przypadkach perforacji odbytnicy lub esicy podczas
oczyszczającej lewatywy. Z uwagi na to, że perforacje zdają się być bardziej częste u osób
starszych, warto zauważyć, że średni wiek tych pacjentów wynosił 80 lat.
Pozostałe raporty mówią o pojedynczych przypadkach. Larson (1966) porusza przypadek 72letniego mężczyzny, u którego doszło do perforacji podczas lewatywy przeprowadzonej przez
sanitariusza szpitalnego. Mówi on również o trzech przypadkach urazu spowodowanego
lewatywą, które znalazł w literaturze (Blatt, 1960; Scott, 1960; Turell, 1960). Zauważa on, że"Dwucalowa końcówka przy lewatywie jest wystarczająco długa do osiągnięcia
satysfakcjonującego efektu i zapewnia bezpieczeństwo" (str. 448), i że bezpieczniejsza jestkońcówka wykonana z delikatniejszego materiału niż zwykle stosowany półsztywny plastik.
Wolfe and Silver (1966) poruszają przypadek perforacji odbytnicy, której towarzyszyło
obfite krwawienie, podczas wykonywanej w szpitalu lewatywy. Zauważają oni, że "Większość
lewatyw prowadzi do osiągnięcia zamierzonego efektu bez żadnych komplikacji" (str. 715).
Cytują oni jednak kolejne przypadki, opisane przez Large'a i Mukheibera (1965), Wechissera i
Putnama (1962), Kleina i Scarborougha (1963), Rolanda i Rogersa (1959), oraz Szunyorgha(1958).
Classen et al. (1975) przywołuje kilka przypadków jatrogennej perforacji odbytnicy
podczas oczyszczającej lewatywy. Zauważają oni, że "Do większości urazów odbytnicy iperforacji, spowodowanych rurką, dochodzi na przedniej ścianie odbytnicy. Można to łatwo
zrozumieć, biorąc pod uwagę, że do urazów dochodzi, gdy pacjent jest w pozycji siedzącej" (str.
1425). Inna pozycja, więc, może być mniej niebezpieczna.
Hool et al. (1980) zauważa, że jedynie kilka przypadków urazów odbytnicy, spowodowanychrurką, zostało opisanych w literaturze, ale są oni również świadomi innych przypadków, które nie
zostały opisane. Przedstawiają oni dwa przypadki, oba podczas lewatywy przeprowadzanej w
szpitalu. Stwierdzają oni, że "Takim urazom i ich bardzo poważnym konsekwencjom można
zapobiec, jeśli unika się stosowania twardych rurek. Dlatego należy zwrócić większą uwagę na
konstrukcję jednorazowych końcówek, używanych przy lewatywie. Niektóre jednorazowe

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl22końcówki, używane na szeroką skalę, są długie i niewystarczająco miękkie i giętkie" (str. 381).
Na przykład rurka pokazana na obrazku wydaje się być długa na 4 cale.
Bell (1990) mówi o przypadku perforacji jelita grubego przy zastosowaniu lewatywy
fosforanowej w szpitalu, i zaleca stosowanie krótkich i giętkich końcówek. Stwierdza on również,że toksyczność roztworów fosforanowych, przedostających się do jamy otrzewnej, zwiększyła
niebezpieczeństwo urazu
Do perforacji może również dojść podczas samodzielnie wykonywanych lewatywach,przy użyciu niestandardowych środków. Na przykład, Topcu (2003) przywołuje przypadek, w
którym mężczyzna cierpiący na przewlekłe zaparcia, zastosował lewatywę przy użyciu wężaogrodowego bezpośrednio podłączonego do wody, co doprowadziło do perforacji.
W żadnym z tych raportów nie ma jakiegokolwiek procentowego oszacowaniawystępowania perforacji w stosunku do ogólnej liczby przeprowadzonych lewatyw. Oszacowanie
takie może się okazać niemożliwe, ponieważ lewatywy są często przeprowadzane samodzielnie w
domu. Niemniej jednak, perforacje wydają sie występować bardzo rzadko, biorąc pod uwagę, żezestawy do lewatywy są dostępne bez recepty i co roku przeprowadza się prawdopodobnie setkitysięcy lewatyw. Prawdopodobnie w oparciu o rzadkość występowania urazów, zestawy do
lewatywy zostały zaklasyfikowane jako urządzenia Klasy I i są dostępne bez recepty i bez
konieczności specjalnego szkolenia w celu zastosowania. Trudno zrozumieć, dlaczego FDA
klasyfikuje urządzenia do irygacji okrężnicy jako urządzenia Klasy III gdy są stosowane dorutynowego czyszczenia okrężnicy, i jako "urządzenia podwyższonego ryzyka" gdy stosowane w
badaniach naukowych (FDA Warning Letter, 2003), skoro nie ma żadnych dowodów, że ryzyko
jest większe niż w przypadku lewatywy, a prawdopodobnie nawet mniejsze, biorąc pod uwagę, że
irygacja okrężnicy jest zwykle przeprowadzana przez profesjonalnie wyszkolony personel.
Niemniej jednak, warto również zauważyć, że kilku autorów jest zdania, że do perforacji możedojść podczas lewatywy, nawet jeśli jest ona przeprowadzana przez wyszkolony personel, ipersonel ten powinien mieć świadomość potencjalnego ryzyka, jakie wiąże się z tym "łagodnym"
zabiegiem (m.in. Classen et al., 1975; Paran et al., 1999).
Perforacja odbytnicy podczas sigmoidoskopii i innych zabiegów
Lepsze dane ilościowe dostępne są w odniesieniu do takich zabiegów jak sigmoidoskopia,
kolonoskopia, wlew doodbytniczy, ale mają one niewielki związek z irygacją okrężnicy, z uwagi
na to, że wlew doodbytniczy wiąże się z wprowadzeniem potencjalnie toksycznej substancji,
podczas gdy sigmoidoskopia i kolonoskopia są o wiele bardziej inwazyjnymi metodami.
Dwa najobszerniejsze prace naukowe związane z kolonoskopią i sigmoidoskopią są
autorstwa Gatto et al. (2003) i Andersona et al. (2000). Gatto et al. (2003) określa wskaźnik
perforacji podczas kolonoskopii i sigmoidoskopii w dużej grupie pacjentów w wieku co najmniej
Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl23

65 lat w programie Medicare. Występowanie perforacji podczas kolonoskopii wyniosło 0,196% z
39 286 zabiegów, a podczas sigmoidoskopii 0,088% z 35 298 zabiegów. Ryzyko wystąpienia
perforacji wzrastało z wiekiem i przy obecności dwóch lub więcej chorób współistniejących,szczególnie przy uchyłkowatości jelit i bólach brzucha. Autorzy zwracają uwagę na to, że
uzyskanych przez nich wyników nie można uogólnić również do osób przed 65 rokiem życia.
Anderson et al. (2000) mówi o znacznie niższym wskaźniku występowania perforacji w
badaniu z udziałem pacjentów w klinice Mayo (średnia wieku: 72 lata, zakres: 48-87 lat). Mówi
on o 20 (0.19%) perforacjach i dwóch (0.019%) zgonach z 10 486 kolonoskopii, i dwóch
perforacjach i żadnego zgonu z 49 501 sigmoidoskopii (0.004%). Bardzo ważne jest, że 36%
perforacji było spowodowanych kauteryzacją elektryczną, co nie dotyczy irygacji okrężnicy.
Autorzy zauważają , że nie wszystkie perforacje były spowodowane zabiegiem, ponieważ
"spontaniczne perforacje związane z chorobami zapalnymi jelit lub chorobami uchyłkowymi nie
były wcale rzadkością."Korman et al. (2003) opisuje częstość występowania perforacji okrężnicy w sieciambulatoryjnych ośrodków chirurgii endoskopowej. Łącznie w 45 takich ośrodkach w Stanach
Zjednoczonych w 1999 roku przeprowadzono 116 000 zabiegów kolonoskopii. Doszło do 37(0,03%) perforacji u 27 kobiet i 10 mężczyzn. Średnia wieku pacjentów wynosiła 75 lat (zakres:
39-87 lat); 18 pacjentów (49%) cierpiało na chorobę uchyłkową jelit a 20 (54%) poddanych było
w przeszłości operacjom miednicy i okrężnicy. Stwierdzają oni, że opisane przypadki wystąpienia
perforacji zdarzały się najczęściej podczas diagnostycznej kolonoskopii u starszych kobiet,
poddanych w przeszłości operacjom lub cierpiących na chorobę uchyłkową jelit.
Fry et al. (1989) mówi o 5 przypadkach perforacji na 2 200 wlewów doodbytniczych większość pacjentów cierpiała na wrzodziejące zapalenie okrężnicy lub schorzenia odbytnicy.
Blakeborough et al. (1997) omawia wyniki wszystkich radiologów w Wielkiej Brytanii z
ostatnich 3 lat. 756 respondentów przeprowadziło łącznie 738 216 zabiegów. Zanotowano 30
przypadków perforacji jelita (0,004%).
W przeglądzie opracowanym przez Nelsona, Abcariana, i Prasada (1982), “W ciągu 8 lat
w szpitalu Cook County zostało przeprowadzonych 42 000 wlewów doodbytniczych, 16 325
proktosigmoidoskopii, i 1 207 kolonoskopii. Wszystkie zabiegi endoskopowe zostały
przeprowadzone przez lekarzy danego szpitala. Zanotowano trzy perforacje podczas
proktosigmoidoskopii (0,02%), w tym jeden zgon; trzy perforacje podczas kolonoskopii i żadnegozgonu oraz siedem perforacji podczas wlewu doodbytniczego (0,017%), wszystkie prowadzące dozgonu. Przypuszcza się, że dodatkowy wpływ siarczanu baru jest powodem tak wysokiejśmiertelności przy perforacji podczas wlewu doodbytniczego."

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl24Ważnym problemem dotyczącym ryzyka, związanego z irygacją okrężnicy, jestwystępowanie spontanicznych perforacji okrężnicy bez zastosowania irygacji. Spontaniczne
perforacje mogą wystąpić przy wielu chorobach jelita grubego, np. pęknięte wrzody kałowe(Chen i Shen, 2000). Johnson and Baker (1990) omawiają przypadek perforacji spowodowanej
lekkim urazem (uderzeniem w brzuch podczas gry w koszykówkę) u pacjenta z chorobą
Leśniowskiego-Crohna. Ledley et al. (1988) mówi o przypadku perforacji esicy wywołanej
endometriozą. Avinoah et al. (1987) zauważa, że nawet "ostre nieleczone przewlekłe zaparcia
mogą, w rzadkich przypadkach, powodować perforację esicy." Istnieją też rzadkie przypadki
spontanicznych perforacji okrężnicy, spowodowanych zespołem Ehlersa-Danlosa (genetyczną
chorobą tkanki łącznej) (m.in., Sykes, 1984; Kinnane et al., 1995; Fuchs i Fishman, 2004), i
perforacji podczas lewatywy u osób cierpiących na tę chorobę (m.in., Sentongo et al., 1998).
Warto również zauważyć, że perforacje okrężnicy mogą, w rzadkich przypadkach,wystąpić z powodów nie związanych z wprowadzaniem czegokolwiek do odbytnicy. Farbin et al.
(1996) omawiają przypadek perforacji esicy przez ciśnienie hydrostatyczne, spowodowane
siedzeniem na publicznej fontannie. Li i Ender (2002) omawiają przypadek perforacji okrężnicy
wywołane połknięciem wykałaczki.
Tak więc, rzadkie perforacje okrężnicy podczas zabiegu irygacji mogą mieć inne
przyczyny aniżeli sama irygacja, szczególnie u osób z chorobami jelita.
Podsumowując, najważniejszymi czynnikami ryzyka perforacji, mogącymi dotyczyć irygacjiokrężnicy, są zaawansowany wiek i choroby okrężnicy takie jak choroba uchyłkowa i choroba
zapalna. Największe ryzyko (u osób po 65 roku życia cierpiących na choroby jelit) wyniosłoby
ok. 1 na 10 000 (ocena na podstawie wskaźnika występowania perforacji przy sigmoidoskopii),
podczas gdy u osób młodszych i nie cierpiących na choroby jelit byłoby ono znacznie mniejsze. Z
uwagi na o wiele mniejszą głębokość wprowadzania rurki do odbytnicy, ryzyko perforacji przyirygacji okrężnicy wydaje się być o wiele mniejsze niż przy sigmoidoskopii, i podobne do tego
przy lewatywie. Kilku autorów zwróciło uwagę na to, że pomimo rzadkiego występowania
perforacji, ważne jest, żeby personel przeprowadzający zabieg miał świadomość możliwości jejwystąpienia, wiedział jak zmniejszyć to ryzyko i co zrobić jeśli do niej dojdzie.

Ryzyko wystąpienia innych skutków ubocznych
Ostrzeżenia dotyczące irygacji okrężnicy często mają związek ze skutkami ubocznymi,
spowodowanymi wprowadzanymi substancjami. Nie ma to jednak związku z irygacją okrężnicy,
podczas której najczęściej stosuje się jedynie przefiltrowaną wodę z kranu; jest jednak ważne,jeśli do wody dodaje się inne substancje. Nie istnieją raporty dotyczące skutków ubocznych
wynikających ze stosowania wody z kranu w irygacji okrężnicy u osób dorosłych, istnieje jednakmożliwość zmniejszenia ilości elektrolitów.
Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl25

Raz jeszcze, lewatywa jest metodą najbardziej porównywalną do irygacji okrężnicy.
Schmelzer et al. (2000) opublikowali niewielkie (25 podmiotów) badanie dotyczące płukaniaokrężnicy, wchłaniania płynów i dyskomfortu związanego z wodą z kranu i lewatywami z mydła.
Według nich, przeprowadzenie lewatywy jest jednym z podstawowych umiejętności
pielęgniarskich i (podobnie jak przy irygacji okrężnicy) pielęgniarki powinny być poinformowaneo możliwych rozwiązaniach, ich skuteczności i skutkach ubocznych. Schmelzer et al. twierdzą, żezarówno lewatywa z wody z kranu jak i ta z mydła były stosowane od ponad 100 lat, a mało wie
się na temat ich skuteczności, dokładnych zaleceń ich zastosowania i skutków ubocznych.
Jak opisują Schmelzer et al. idealna lewatywa powinna skutecznie oczyścić okrężnicę inie wywoływać skutków ubocznych, dokładnie tak samo jak w przypadku płukania okrężnicy.
Lewatywa, tak jak irygacja, oczyszcza okrężnicę poprzez pobudzanie ruchu i wydzielania.
Istotnymi czynnikami są objętość lewatywy, obecność chemicznych substancji drażniących,
osmolarność lub toniczność roztworu. Wprowadzenie dużej ilości płynu do okrężnicy pobudzaruch; jest to szczególnie znaczące dla irygacji okrężnicy, podczas której używa czystej wody wwiększej objętości niż podczas lewatywy. Chemiczne środki drażniące pobudzają zarówno ruch
jak i wydzielanie, mające na celu szybkie oczyszczenie okrężnicy; stosowanie roztworu
hipertonicznego w celu odciągnięcia płynu z organizmu do okrężnicy poprzez osmozę, ibezpośrednie drażnienie śluzówki są głównymi zasadami przy zastosowaniu lewatywy przyużyciu fosforanu sodu. W lewatywie z mydła najważniejsze są duża ilość płynu i podrażnienie
chemiczne.
Schmelzer et al. (2000) odkrył, że lewatywa z mydła produkuje znacznie więcej
wydzieliny niż ta z wody z kranu, a są podobnie tolerowane. Większość podmiotów poddanych
lewatywie z wody z kranu przyjęło więcej płynu niż wydaliło. Opierając się na tych odkryciach,zalecają oni pielęgniarkom ostrożność w stosowaniu powtarzających się lewatyw u pacjentówwrażliwych na dużą ilość płynu. Jest to istotne dla kwestii obciążenia płynem podczas irygacjiokrężnicy, w której podaje się większe ilości wody niż podczas typowej lewatywy.
Cohan et al. (1992) również porównują lewatywy z wody i te z użyciem fosforanów w badaniu zudziałem 66 pacjentów. Odkryli oni, że poziom fosforanów w surowicy ulega znacznemu
wzrostowi w grupie poddanej lewatywie z użyciem fosforanów. Niemniej jednak, poziom ten
pozostał w granicach normy u wszystkich pacjentów, a zmiany innych elektrolitów, minerałów ipH żył były nieznaczne.
Zdając sobie sprawę z możliwości wystąpienia skutków ubocznych dotyczących
zachwiania równowagi elektrolitowej przy lewatywie z wody, szczególnie u dzieci, Collins i
Mittman (19xx) przeprowadzili jedyne badanie, które dotyczyło konkretnie wpływu irygacjiokrężnicy na elektrolity w surowicy. Siedemnaście zdrowych ochotników bez chorób układukrążenia, chorób nerek i nadciśnienia tętniczego, a także chorób jelit, zostało poddanych irygacjiokrężnicy z użyciem wody z kranu; przed i po zabiegu zmierzono poziom elektrolitów w
Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl26

surowicy (chlorek sodu, wapń, potas i fosfor). Pomimo niewielkich zmian w poziomie niektórych
elektrolitów, pacjenci nie wykazali objawów przewodnienia. Autorzy zauważają również, żezgodnie z ich doświadczeniem zdobytym w Klinice Naturopatti w Portland, nawet u pacjentów
wyniszczonych i cierpiących na chroniczne zaparcia, nie wystąpiły żadne poważne reakcje na
irygację okrężnicy. Podsumowują oni: “Zaprezentowane tu dane mogą wpłynąc na poparcie
bezpieczeństwa hipotonicznych roztworów, używanych w irygacji okrężnicy, u pacjentów, którzy
nie wykazują żadnych czynników ryzyka ostrego przewodnienia, takich jak zaparcia neurogenne,
niewydolność serca, niewydolność nerek i niedawny ubytek wodno-elektrolitowy.”
Lewatywy fosforanowe mogą wywoływać więcej skutków ubocznych niż irygacjaokrężnicy. Są one powszechnych sposobem na samodzielne przygotowanie jelita do
sigmoidoskopii (Atkin et al., 2000), równie często stosowanym w szpitalach i domach opieki, iuważanym za skuteczny. Lecz lewatywy fosforanowe mogą czasem powodować poważne
problemy u osób starszych, szczególnie tych z niewydolnością nerek (m.in. Korzets et al. 1992;
Knobel i Petchenko, 1996). Groskopf et al. (1991) przejrzał skutki uboczne lewatyw
fosforanowych i stwierdził, że niosą one z sobą potencjalne ryzyko dla ciężko chorych pacjentów
w wieku starszym. Istnieje również przypadek ciężarnej kobiety, która spowodowała poważne
problemy ze wzrostem kości płodu, poprzez samodzielne stosowanie wielu hipertonicznych
lewatyw fosforanowych podczas ciąży.
W literaturze opisanych jest wiele przypadków wystąpienia skutków ubocznychzwiązanych z zachwianiem równowagi elektrolitowej u dzieci. Zwykle lewatywy fosforanowe
powodowały choroby lub śmierć (Walton et al., 2000; Ismail et al., 2000; Helikson et al., 1997;
Craig et al., 1994; Martin et al., 1987). Harrington i Schuh (1997) poruszają ten problem i podają
specjalistyczne zalecenia zastosowania takich lewatyw na pediatrycznym oddziale intensywnej
opieki. Innym problemem, dotyczącym głównie dzieci, jest przewodnienie (spowodowane
hiponatremią - spadkiem poziomu elektrolitów), wywołane lewatywą z wody (Blanc et al., 1995;
Chertow and Brady, 1994).
Reakcje uboczne (niektóre śmiertelne) na inne substancje używane do lewatywy, zostały
opisane dla: naparu z rumianku (Jensen-Jarolim, 1998; Thien, 2001), ozonu (Eliakim et al., 2001),
nadtlenku wodoru (Bilotta i Waye, 1989; Bollen et al., 1998; Meyer et al., 1981), alkoholu
izopropylowego (Barrett et al., 1990; Haviv, 1998), gorącej wody (Schapira et al., 1996;
Sternberg et al., 1995), jodu (Kurt et al., 1996), gliceryny (Chang et al., 1995), aspiryny (Watson i
Tagupa, 1994), kwasu octowego (Kawamata et al., 1994), kwasu fluorowodorowego (Cappell i
Simon, 1993), formaliny (Munoz-Navas i Garcia-Villareal, 1992), siarczanu magnezu (Ashton etal., 1990), mydła (Orchard i Lawson, 1986), kawy (Eisele i Reay, 1980), detergentu (Kirchner etal., 1977; Kim et al., 1980), amigdaliny (cyjanku) (Ortega i Creek, 1978), barwników
spożywczych (Trautlein i Mann, 1978), ługu (Unger, 1978), tytoniu (Bele-Binda, 1975), oraz
mleka z melasą (Walker et al., 2003)
Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl27

Raport Eisele'a i Reay'a (1980) mówiący o zgonach po lewatywie z kawy jest często
cytowany jako argument przeciwko irygacji okrężnicy, mimo iż ma to mały związek. W jednym z
tych przypadków pacjent został poddany od 10 do 12 lewatywom z kawy podczas jednej nocy, zczęstotliwością trzech lub czterech lewatyw na godzinę. W drugim przypadku pacjent był
poddawany czterem lewatywom z kawy dziennie przez kilka tygodni. W obu przypadkach,zarówno obecność kawy jak i zbyt duża częstotliwość mogły przyczynić się do zgonu, a ani jedno
ani drugie nie ma związku z typową irygacją okrężnicy.
Były również przypadki reakcji alergicznych na lateksowe lub plastikowe końcówki rurek(Lozynsky et al., 1986; Kokoszka i Nelson, 1993; Misselbeck et al., 1994), i na lubryfikant(Jones, 1988).
Schmelzer i Wright (1996) zauważają, że lewatywy rozwijały się metodą prób i błędów, anie poprzez naukowe badania. Zbadali oni obecną praktykę pielęgniarską prosząc 24doświadczone, zarejestrowane pielęgniarki, aby opisały jak przeprowadzają lewatywę i jakie
komplikacje napotkały. Odkryli oni, że pielęgniarki podkreślały znaczenie współpracy pacjenta,
przygotowania i komfortu; zaobserwowały tylko kilka komplikacji, i nie potrafiły określić
ilościowych aspektów lewatywy (np. ilość płynu, szybkość przeprowadzania lewatywy).
Schmelzer i Wright (1993) udzielają rad jak zminimalizować ryzyko przy lewatywach,zauważając, że głównym niebezpieczeństwem jest połączenie urazu koncówką rurki i
toksyczności fosforanu. Zauważają, że największe ryzyko występuje u pacjentów z hemoroidami.
Zalecają oni różne środki ostrożności takie jak określenie, czy pacjent w przeszłości cierpiał nahemoroidy lub choroby okrężnicy, i przeprowadzenie badania odbytu palcem, w celu wykrycia
hemoroidów lub innych nieprawidłowości i określenia optymalnego kąta wprowadzenia rurki.
Zalecają oni również stosowanie wody z kranu lub roztworu soli, a nie fosforanów, z uwagi na
mniejsze ryzyko powstania powikłań jeśli dojdzie do perforacji.
Podsumowując, przy irygacji okrężnicy u zdrowych pacjentów, niebezpieczeństwo
wystąpienia skutków ubocznych przy zastosowaniu wody z kranu lub roztworu soli jest
prawdopodobnie skrajnie niewielkie. Ryzyko w przypadku użycia innej substancji zależy odrodzaju danej substancji. Niemniej jednak, ważne jest, aby nie mylić podstawowej irygacjiokrężnicy z metodami leczniczymi, takimi jak lewatywa z kawy, które mogą nieść za sobąznacznie większe ryzyko.

Przenoszenie się patogenówMożliwość przenoszenia się patogenów podczas lewatywy lub irygacji okrężnicy została
opisana już w 1929 roku (Hervey, 1929), i potwierdzona raportami Gilberta (1938), Steinbacha et
Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl28

al. (1960) i Meyersa (1960), które wykazywały, że różne patogeny, od bakterii po pierwotniaki,mogą przeżyć na powierzchni różnych części sprzętu do lewatywy, które nie zostały odpowiednio
wysterylizowane, i zostać przeniesione drogą odbytniczą. Steinbach et al. sugerują, żenajpraktyczniejszym rozwiązaniem są niedrogie, jednorazowe zbiorniki, rurki i końcówki. Od
czasu wybuchu amebiazy, spowodowanego nieodpowiednio wysterylizowanym sprzętem,opisanego przez Istre et al. (1981), jednorazowe części stały się nieodłącznym elementem sprzętu
do irygacji okrężnicy. Wydaje się jasne, że nie ma powodów, by stosować innego rodzaju sprzęt.
Z drugiej strony, sugerowano, że irygacja okrężnicy może usunąć korzystną mikroflorę, co możewpływać na rozwój patogenów (Sisco et al., 1988), chociaż nie istnieją żadne dowody, że taknaprawdę jest. Rzeczywiście, Bornside i Cohn (1969) odkryli, że mechaniczne oczyszczanie jelita(2 lewatywy dziennie przez 3 dni) w połączeniu z dietą, nie pozostawiającą resztek, i bez
przyjmowania antybiotyków nie miało żadnego wpływu na ilość flory bakteryjnej przed operacją
jelita. Przeciwbakteryjna terapia irygacją okrężnicy (np. poprzez roztwór antyseptyczny) mogłabymieć bardziej znaczący wpływ. Sisco et al. również wskazują na możliwość, że podrażnienie jelita
podczas irygacji okrężnicy może wpływać na przenoszenie się endogennej mikroflory do
krwioobiegu, ale nie istnieją żadne dowody, które potwierdzałyby tę teorię. Jest jasne, że warto
byłoby przeprowadzić badania dotyczące wpływu irygacji okrężnicy na mikroflorę jelita.

Środki ostrożności
Ogólne dane dotyczące skutków ubocznych lewatywy sugerują kilka środków ostrożności,które mogą mieć zastosowanie również w irygacji okrężnicy. Pierwszym jest ograniczenie
wiekowe; irygacja okrężnicy nie powinna być stosowana u dzieci, z uwagi na potencjalne ryzyko
nadmiernej utraty elektrolitów. Inne osoby, szczególnie te starsze, przed przystąpieniem dozabiegu płukania okrężnicy, powinny być dokładnie przebadane pod kątem występowania choróbzwiązanych z jelitem grubym. Na liście przeciwwskazań powinny znaleźć się co najmniej
choroba uchyłkowa jelit, wrzodziejące zapalenie jelita grubego, rak jelita grubego, szczeliny
odbytu i krwawiące hemoroidy. Drugi, bardzo ważny środek ostrożności powinien być brany poduwagę, jeśli do irygacji stosuje się inny niż woda z kranu roztwór, a pacjenci powinni być
dokładnie poinformowani o możliwości wystąpienia reakcji alergicznych i innych skutków
ubocznych związanych z danym roztworem. Trzeci dotyczy częstych irygacji, które, tak jakczęste lewatywy, moga powodować zakłócenia w normalnym funkcjonowaniu jelita.
Barloon i Shumway (1995) omawiają przypadki zaniedbania lekarskiego, wynikające ze
skutków ubocznych podczas radiologii okrężnicy, łącznie z perforacją okrężnicy. Ich metodą na
uniknięcie problemów prawnych, wynikających z zaniedbania lekarskiego, jest m.in.
przeprowadzenie badania odbytu palcem u wszystkich pacjentów, w celu wykrycia ewentualnychurazów, zwężeń lub perforacji i zasięgnięcia natychmiastowej konsultacji chirurgicznej jeśli
dojdzie do perforacji.

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl
29

Saltzstein et al. (1988) zauważają, że urazy w odbycie lub w odbytnicy, powstałe wwyniku lewatywy, mogą być uniknięte poprzez, przeprowadzone przed lewatywą, badanie
odbytu, zwracanie uwagi na anatomiczną budowę okołoodbytniczą i uwagi pacjenta podczas
zabiegu.

Standardy dotyczące sprzętu
Innym problemem jest odpowiedni sprzęt. Początkowo dostępne były różne rodzajesprzętu do przeprowadzania irygacji okrężnicy, niektóre do samodzielnego zastosowania (m.in.
JBL Cascade, Tyrrell, 1913). Niektóre urządzenia, nie będące już w użyciu, zawierały rurkę, która
była wprowadzana aż do jelita ślepego (m.in. urządzenie do „głębokiej irygacji okrężnicy”,
uznane za niebezpieczne przez Bastedo, 1932 i Krusena, 1936). Ostatnio, jednak, zostały
opracowane standardy dotyczące sprzętu do irygacji okrężnicy i większość używanego sprzętu
jest zarejestrowana przez FDA. Standardy te dotyczą kontroli temperatury wody, zaworu
zapobiegającemu powrotom wody, czujników ciśnienia i temperatury oraz wbudowanegourządzenia do chemicznej sterylizacji i/oraz urządzenia do oczyszczania wody. Rurka powinna
być wprowadzana do odbytnicy jedynie na głębokość 3 cali i powinny być użyte jednorazoweczęści, co zapobiega infekcji. Niemniej jednak, urządzenia te zostaly zaklasyfikowane jedynie
jako urządzenia medyczne Klasy III, i mogą je kupić jedynie lekarze lub inne osoby, mające
zalecenie lekarza.
Jedną z przeszkód do przeprowadzenia badań jest to, że urządzenia te, gdy stosowane jako„urządzenia do oczyszczania okrężnicy dla poprawy ogólnego stanu zdrowia” klasyfikowane są
jako urządzenia medyczne Klasy III (FDA, 2004), podczas gdy, używane do badań naukowych,
klasyfikowane są jako „urządzenia podwyższonego ryzyka” (FDA Warning Letter, 2003). To
rozwiązanie FDA wydaje się dość kontrowersyjne. Logicznie rzecz biorąc, irygacja okrężnicy
przeprowadzona w celu poprawy ogólnego stanu zdrowia specjalnie dla potrzeb projektu
naukowego nie byłaby już rutynowym zabiegiem. Częstość zastosowania irygacji okrężnicy
stanowi niewątpliwie problem warty naukowego zbadania. Nie byłoby zaskakujące, jeśli częste
irygacje okrężnicy, podobnie jak częste lewatywy, powodowałyby skutki uboczne i zakłócałyby
normalne funkcjonowanie jelita, ale „rutynowe” nie jest dobrym określeniem. Jak zostało
zauważone wcześniej, trudno zrozumieć, dlaczego irygacja okrężnicy przeprowadzona w celu
poprawy ogólnego stanu zdrowia miałaby być bardziej ryzykowna od tej zastosowanej w
przygotowaniu do kolonoskopii. Z uwagi na to, że ryzyko wystąpienia skutków ubocznych
wzrasta z wiekiem i w obecności schorzeń okrężnicy, można przypuszczać, że pojedyncze
oczyszczanie, mające na celu poprawę ogólnego stanu zdrowia jest mniej ryzykowne niż
oczyszczanie, przeprowadzone u starszego pacjenta, cierpiącego na choroby okrężnicy. Bardziejrozsądne wydaje się zaklasyfikowanie urządzeń do irygacji okrężnicy, mającej na celu poprawę
ogólnego stanu zdrowia do tej samej klasy co urządzenia do przeprowadzania oczyszczającej
lewatywy (Klasa I), skoro mają one to samo zastosowanie. Są one mniej ryzykowne niż

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl30

lewatywy, ponieważ są przeprowadzane przez wyszkolony personel, a nie po prostu stosowane
samodzielnie. Prowadzi to do poruszenia tematu profesjonalnych standardów, z uwagi na to, że
istnieje możliwość spowodowania uszkodzeń poprzez nieodpowiednie zastosowanie irygacjiokrężnicy, a co więcej, ryzyko istnieje również przy poprawnym zastosowaniu (tak jak przylewatywie).

Profesjonalne szkolenie
Bardzo ważny jest problem odpowiedniego wyszkolenia i statusu zawodowego osób
przeprowadzających irygacje okrężnicy. W niniejszej publikacji przyjęliśmy, że osoba
przeprowadzająca irygację okrężnicy powinna zostać wyszkolona przynajmniej wg standardów
przyjętych w certyfikacie Międzynarodowego Towarzystwa Hydroterapii Okrężnicy (I-ACT).
Standardy I-ACT przewidują 100 godzin szkolenia dla uzyskania podstawowego certyfikatu (IACT, 2004). Niemniej jednak, zawodowy status osób przeprowadzających irygacje okrężnicy
zmienia się w zależności od Stanu, a I-ACT nie jest uznane za towarzystwo zawodowe.
We Florydzie, Departament Zdrowia wydaje Certyfikat Irygacji Okrężnicy, który stanowi
rozszerzenie Certyfikatu Terapii Masażem. Osoba, która zdobyła uprawnienia do prowadzenia
terapii masażem we Florydzie, w celu uzyskania certyfikatu irygacji okrężnicy musi pozytywnieukończyć kurs Irygacji okrężnicy w Szkole Masażu, która ma uprawnienia do wykonywania
zabiegów irygacji okrężnicy, lub ukończyć zaakceptowany przez szkołę program praktyk w
płukaniu okrężnicy; po czym musi zdać Egzamin, przeprowadzany przez Departament Zdrowia.
Szkolenie takie przewiduje 2-godzinny kurs na temat zapobiegania błędom lekarskim(Departament Zdrowia we Florydzie, 2004).
W Nebrasce, natomiast, irygacja okrężnicy zaliczana jest do chiropraktyki i nie wymagasię żadnych dodatkowych certyfikatów (Nebraska Health and Human Services System, 2004).
Przeciwnie, w stanie Waszyngton określa sie wyraźnie, że płukanie okrężnicy nie zalicza się dochiropraktyki (Legislatura Stanowa Waszyngtonu, 2004). W niektórych stanach to naturopaci
wykonują płukanie okrężnicy, ale posiadają oni uprawnienia jedynie w kilku stanach. W Teksasie
toczy się proces sądowy, w którym prokurator generalny jest zdania, iż niezbędny jest nadzór
lekarza (Prokurator Generalny Teksas, 2004).
Raz jeszcze, problem profesjonalnego wyszkolenia nie dotyczy jedynie płukaniaokrężnicy, a prawdopodobnie jest on nawet poważniejszy jeśli chodzi o lewatywę. Paran et al.
(1999), w swoim badaniu nad perforacją okrężnicy podczas oczyszczających lewatyw, mówią jakważne jest informowanie o możliwych problemach, by postawić szybką diagnozę. Niepełne iwprowadzające w błąd informacje przekazywane przez personel domu opieki sprawiły, żepostawienie diagnozy było trudne. Autorzy podkreślają, że “Informacje przekazane przez personel
domów opieki, który referuje stan pacjentów, mogą być mylące, szczególnie jeśli weźmie sie poduwagę przyszłe spory.” Zalecają oni również: "Świadomość możliwości wystąpienia urazów
Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl
31

powinna być powszechna wszystkim ludziom, a szczególnie, pielęgniarkom i lekarzom w
ośrodkach geriatrycznych, gdzie częste są przypadki przewlekłego zaparcia i stosowania
lewatywy" (str. 1612). Podkreślają oni znaczenie swoich obserwacji również dla irygacjiokrężnicy stosowanej w medycynie alternatywnej. Schmelzer et al. (2000) zauważają, żezastosowanie lewatywy jest podstawową umiejętnością pielęgniarską i wydaje się rozsądnym, że
stosowanie irygacji okrężnicy również powinno być zaliczane do umiejętności pielęgniarskich.
Zważywszy na te sprzeczne regulacje dotyczące szkolenia i certyfikatów, istnieje dużeprawdopodobieństwo wystąpienia nieporozumień pomiędzy lekarzami a pacjentami. To także
utrudnia przeprowadzenie badań nad bezpieczeństwem i skutecznością. Niemniej jednak, takie
naukowe badania muszą zostać przeprowadzone, żeby mogły zaistnieć rozsądne regulacje
dotyczące irygacji okrężnicy.

Bibliografia
Alba S, Nascimbeni R, Di Betta E, Villanacci V, Salerni B. Arthritis as a rare extra-intestinal
manifestation of acute sigmoid diverticulitis. Dig Surg 2001;18:233-4.
Alvarez WC. Origin of the so-called autointoxication symptoms. JAMA 1919;72:8-13.
Alvarez WC, Freedlander BL. The rate of progress of food residues through the bowel. JAMA
1924;83:576-580.
Anderson ML, Pasha TM, Leighton JA. Endoscopic perforation of the colon: lessons from a 10year study. Am J Gastroenterol 2000;95:3418-22.
Ashton MR, Sutton D, Nielsen M. Severe magnesium toxicity after magnesium sulphate enema ina chronically constipated child. BMJ 1990;300:541.
Atkin WS, Hart A, Edwards R, Cook CF, Wardle J, McIntyre P, Aubrey R, Baron C, Sutton S,
Cuzick J, Senapati A, Northover JM. Single blind, randomised trial of efficacy and acceptabilityof oral picolax versus self administered phosphate enema in bowel preparation for flexible
sigmoidoscopy screening. BMJ 2000;320:1504-8; discussion 1509.
Avinoah E, Ovnat A, Peiser J, Charuzi I. Sigmoid perforation in patients with chronic
constipation. J Clin Gastroenterol 1987;9:62-4.
Barloon TJ, Shumway J. Medical malpractice involving radiologic colon examinations: a review
of 38 recent cases. AJR Am J Roentgenol 1995;165:343-6.

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl
32

Bargen JA. Chronic ulcerative colitis: trends in its present-day management. Am J Digest Dis &Nutrition 1934 (May);1:190-192.
Barnett JM, Plotnick M, Fine KC. Intoxication after an isopropyl alcohol enema. Ann Intern Med
1990;113:638-9.
Barrett S. Gastrointestinal quackery: colonics, laxatives, and more. Internet access on June 28,
2004. http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/gastro.html
Barton A, Pal B, Whorwell PJ, Marshall D. Increased prevalence of sicca complex andfibromyalgia in patients with irritable bowel syndrome. Am J Gastroenterol 1999;94:1898-901.
Bastedo W. Colon irrigations. New England Journal of Medicine 1928;199:865-866.
Bastedo WA. Colonic irrigations: their administration, therapeutic application and dangers.
JAMA 1932;98:734-736.
Bele-Binda, Mohobo E. [A case of acute tobacco poisoning by enema] [Article in French] Ann
Anesthesiol Fr. 1975;16:97-100.
Bell AM. Colonic perforation with a phosphate enema. J R Soc Med 1990;83:54-5.
Bertin L, Brion N, Farkkila M, Gobel H, Wessely P. A dose-defining study of sumatriptan
suppositories in the acute treatment of migraine. Int J Clin Pract 1999;53:593-8.
Bilotta JJ, Waye JD. Hydrogen peroxide enteritis: the "snow white" sign. Gastrointest Endosc
1989;35:428-30.
Blanc P, Carbajal R, Paupe A, Lenclen R, Couderc S, Olivier-Martin M. [Water intoxication
following preparation for barium enema] [Article in French] Arch Pediatr 1995;2:871-3.
Blatt LJ. Injury of the rectum by tip of disposable enema. Arch Surg 1960;80:442.
Bollen P, Goossens A, Hauser B, Vandenplas Y. Colonic ulcerations caused by an enema
containing hydrogen peroxide. J Pediatr Gastroenterol Nutr 1998;26:232-3.
Bornside GH, Cohn I. Intestinal antisepsis: stability of fecal flora during mechanical cleansing.
Gastroenterology 1969;57:569-93.

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl
33

Cappell MS, Simon T. Fulminant acute colitis following a self-administered hydrofluoric acidenema. Am J Gastroenterol 1993;88:122-6.
Carter LJ. Gastro-intestinal foci of infection in chronic deforming arthritis. Radiological study ofa series of cases. J Radiol 1923;iv:426-430.
Chang RY, Tsai CH, Chou YS, Wu TC. Nonocclusive ischemic colitis following glycerin enema
in a patient with coronary artery disease. A case report. Angiology. 1995;46:747-52.
Chen JH, Shen WC. Rectal carcinoma with stercoral ulcer perforation. Hepatogastroenterology
2000;47:1018-9.
Chertow GM, Brady HR. Hyponatraemia from tap-water enema. Lancet 1994;344:748.
Classen JN, Martin RE, Sabagal J. Iatrogenic lesions of the colon and rectum. South Med J
1975;68:1417-28.
Cohan CF, Kadakia SC, Kadakia AS. Serum electrolyte, mineral, and blood pH changes after
phosphate enema, water enema, and electrolyte lavage solution enema for flexible sigmoidoscopy.
Gastrointest Endosc 1992;38:575-8.
Collins D. Colon therapy. In Joseph Pizzorno and Michael Murray, eds. A Textbook of Natural
Medicine (Seattle: Bastyr University Publications, 1993). Vol. 1, no pagination.
Collins JG, Mittman P. Effects of colon irrigation on serum electrolytes. Journal of Naturopathic
Medicine 1990;1:4-9.
Craig JC, Hodson EM, Martin HC. Phosphate enema poisoning in children. Med J Aust
1994;160:347-51.
Cramp AJ (ed.). Nostrums and Quackery. Vols. 1 and 2. Chicago: American Medical Association
Press, 1911, 1921.
Cramp AJ. The JBL cascade treatment. JAMA 1912;63:213.
Davenport WW. A digest of digestion. Chicago: Year Book Medical Publishers, 1978.
Donaldson AN. Relation of constipation to intestinal intoxication. JAMA 1922;78:884-8.
Dragstedt LR, Dragstedt CA, Nisbet OM. Intestinal antisepsis. Effect of antiseptics on a type ofexperimental intestinal toxemia. Journal of Laboratory and Clinical Medicine 1922;8:190-193.
Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl34

Dutton WF. Headache and head pains. Philadelphia: F. A. Davis Company, 1939.
Eisele JW, Reay DT. Deaths related to coffee enemas. JAMA 1980;244:1608-9.
Eliakim R, Karmeli F, Rachmilewitz D, Cohen P, Zimran A. Ozone enema: a model ofmicroscopic colitis in rats. Dig Dis Sci 2001;46:2515-20.
Ernst E. Colonic irrigation and the theory of autointoxication: A triumph of ignorance overscience. J Clin Gastroenterol 1997;24:196-198.
Farbin S, Davidson P, Shockley L. Perforation of the sigmoid colon by hydrostatic pressure of apublic water fountain. J Emerg Med 1996;14:703-6.
FDA Warning Letter, March 1, 2003. Accessed on June 15, 2004,
http://www.fda.gov/foi/warning_letters/g3916d.htm
FDA Device Classification Website. Accessed on June 1, 2004,
http://www.accessdata.fda.gov/scripts/cdrh/cfdocs/cfCFR/CFRSearch.cfm?FR=876.5220
Florida Department of Health. Minimum Requirements for Certification in Colonic Irrigation(Colonics). Accessed on June 1, 2004,
http://www.doh.state.fl.us/mqa/massage/ma_lic_req.html#COLONIC%20IRRIGATION%20CER
TIFICATION
Forbes AM. Chronic infective arthritis. Canad M Assoc J 1924;xiv:1192-1195.
Franklin JL. Colonic irrigation [Questions and Answers]. JAMA 1981;246:2869.
Fry RD, Shemesh EI, Kodner IJ, Fleshman JW, Timmcke AE. Perforation of the rectum andsigmoid colon during barium-enema examination. Management and prevention. Dis Colon
Rectum. 1989 Sep;32(9):759-64.
Friedenwald J, Morrison S. Value, limitations, indications and technic of colonic irrigations.
Medical Clinics of North America, May 1935, 1611-1629.
Fuchs JR, Fishman SJ. Management of spontaneous colonic perforation in ehlers-danlos
syndrome type IV. J Pediatr Surg 2004;39:e1-3.

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl
35

Gatto NM, Frucht H, Sundararajan V, Jacobson JS, Grann VR, Neugut AI. Risk of perforation
after colonoscopy and sigmoidoscopy: a population-based study. J Natl Cancer Inst 2003;95:2306.
Gayer G, Zissin R, Apter S, Oscadchy A, Hertz M. Perforations of the rectosigmoid colon
induced by cleansing enema: CT findings in 14 patients. Abdom Imaging 2002;27:453-7.
Gilbert R. Transmission of incitants of enteric disease by unsterile equipment used foradministering fluid by rectum. JAMA 1938;110:1664.
Grosskopf I, Graff E, Charach G, Binyamin G, Spinrad S, Blum I. Hyperphosphataemia andhypocalcaemia induced by hypertonic phosphate enema--an experimental study and review of theliterature. Hum Exp Toxicol 1991;10:351-5.
Harrington L, Schuh S. Complications of Fleet enema administration and suggested guidelines foruse in the pediatric emergency department. Pediatr Emerg Care 1997;13:225-6.
Haviv YS, Safadi R, Osin P. Accidental isopropyl alcohol enema leading to coma and death. Am J
Gastroenterol 1998;93:850-1.
Helikson MA, Parham WA, Tobias JD. Hypocalcemia and hyperphosphatemia after phosphateenema use in a child. J Pediatr Surg. 1997;32:1244-6.
Hervey CR. A series of typhoid fever cases infected per rectum. Am J Public Health 1929;19:166171.
Hildreth AG. Fifteen years at Still-Hildreth. Journal of Osteopathy 1929;36:518-521.
Holden W, Orchard T, Wordsworth P. Enteropathic arthritis. Rheum Dis Clin North Am.
2003;29:513-30, viii.
Hool GJ, Bokey EL, Pheils MT. Enema-nozzle injury of the rectum. Med J Aust 1980;1:364, 381.
International Association for Colon Hydrotherapy. How to be certified by I-ACT. Accessed onJune 7, 2004 http://www.i-act.org/Certif.htm
Irrigating the colon. JAMA 1927;89:1804.
Ismail EA, Al-Mutairi G, Al-Anzy H. A fatal small dose of phosphate enema in a young childwith no renal or gastrointestinal abnormality. J Pediatr Gastroenterol Nutr 2000;30:220-1.
Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl
36

Istre GR, Kreiss K, Hopkins RS, Healy GR, BEnziger M, Canfield TM, Dickinson P, Englert TR,
Compton RC, Mathews HM, Simmons RA. An outbreak of amebiasis spread by colonic irrigation
at a chiropractic clinic. New England Journal of Medicine 1982;307: 339-342.
Jarvis WT. Colonic irrigation. National Council Against Health Fraud. Accessed from the Internet
on June 28, 2004. http://www.ncahf.org/articles/c-d/colonic.html
Jensen B, Bell S. Tissue cleansing through bowel management. Bernard Jensen, 1981.
Jensen JE. Medical treatment of constipation. In Wexner SD, Bartolo DCC, Eds. Constipation:
Etiology, evaluation and management. Oxford: Butterworth Heineman, 1995.
Jensen-Jarolim E, Reider N, Fritsch R, Breiteneder H. Fatal outcome of anaphylaxis to camomilecontaining enema during labor: a case study. J Allergy Clin Immunol 1998;102(6 Pt 1):1041-2.
Johnson GA, Baker J. Colonic perforation following mild trauma in a patient with Crohn's
disease. Am J Emerg Med 1990;8:340-1.
Jones SA. Anaphylaxis from rectal lubricant jelly. Am J Med 1988;85:890.
Kawamata M, Fujita S, Mayumi T, Sumita S, Omote K, Namiki A. Acetic acid intoxication byrectal administration. J Toxicol Clin Toxicol. 1994;32:333-6.
Kelvinson RC. Colonic hydrotherapy: a review of the available literature. Compl Ther Med
1995;3:88-92.
Kim SK, Cho C, Levinsohn EM. Caustic colitis due to detergent enema. AJR Am J Roentgenol
1980;134:397-8.
Kimura T, Sudo K, Kanzaki Y, Miki K, Takeichi Y, Kurosaki Y, Nakayama T. Drug absorption
from large intestine: physicochemical factors governing drug absorption. Biol Pharm Bull
1994;17:327-33
Kinnane J, Priebe C, Caty M, Kuppermann N. Perforation of the colon in an adolescent girl.
Pediatr Emerg Care 1995;11:230-2.
Kirchner SG, Buckspan GS, O'Neill JA, Page DL, Burko H. Detergent enema: a cause of caustic
colitis. Pediatr Radiol 1977;6:141-6.

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl37

Klein RR, Scarborough RA. Traumatic perforation of the rectum and distal colon. Amer J Surg
1963;86:515.
Kokoszka J, Nelson R. Latex anaphylaxis. Dis Colon Rectum 1993;36:868-72.
Korman LY, Overholt BF, Box T, Winker CK. Perforation during colonoscopy in endoscopic
ambulatory surgical centers. Gastrointest Endosc 2003;58:554-7.
Korzets A, Dicker D, Chaimoff C, Zevin D. Life-threatening hyperphosphatemia andhypocalcemic tetany following the use of fleet enemas. J Am Geriatr Soc 1992;40:620-1.
Knobel B, Petchenko P. Hyperphosphatemic hypocalcemic coma caused by hypertonic sodium
phosphate (fleet) enema intoxication. J Clin Gastroenterol 1996;23:217-9.
Krusen FH. Colonic irrigation. JAMA 1936;106:118-121.
Krusen FH. Physical Medicine. Philadelphia: W. B. Saunders Company, 1941.
Kurt TL, Morgan ML, Hnilica V, Bost R, Petty CS. Fatal iatrogenic iodine toxicity in a nine-week
old infant. J Toxicol Clin Toxicol 1996;34:231-4.
Lane WA. Some remarks on chronic intestinal stasis. Lancet 1918;ii:416-417.
Large PG, Mukheiber WJ. Injury to rectum and anal canal by enema syringes. Lancet 1965;2:596.
Larson GE. Rectal perforation by disposable enema tip: report of a case. Dis Colon Rectum
1966;9:447-8.
Ledley GS, Shenk IM, Heit HA. Sigmoid colon perforation due to endometriosis not associatedwith pregnancy. Am J Gastroenterol 1988;83:1424-6.
Li SF, Ender K. Toothpick injury mimicking renal colic: case report and systematic review. J
Emerg Med 2002;23:35-8.
Lindsley CB, Schaller JG. Arthritis associated with inflammatory bowel disease in children. J
Pediatr 1974;84:16-20.
Lockhart-Mummery P. Diseases of the Rectum and Colon and Their Surgical Treatment, 2nd Ed.
Baltimore: William Wood & Co., 1934; Bargen JA. Colitis. M. Bull. Vet. Admin 1934;11:1-9.

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl38

Lozynsky OA, Dupuis L, Shandling B, Gilmour RF, Zimmerman B. Anaphylactoid and systemic
reactions following saline enema administration. Six case reports. Ann Allergy 1986;56:62-6.
Marshall H. The place of colon therapy in the mentally ill. Medical Record 1936;144:8-11.
Martin RR, Lisehora GR, Braxton M Jr, Barcia PJ. Fatal poisoning from sodium phosphateenema. Case report and experimental study. JAMA 1987;257:2190-2.
McMillin DL, Richards DG, Mein EA, Nelson CD. The abdominal brain and enteric nervous
system. Journal of Alternative and Complementary Medicine 1999;5:575-86.
Merar T. Colonic irrigations. JAMA 1961;175:642.
Meyer CT, Brand M, DeLuca VA, Spiro HM. Hydrogen peroxide colitis: a report of threepatients. J Clin Gastroenterol 1981;3:31-5.
Meyers PH. Contamination of barium enema apparatus during its use. JAMA 1960;173:15891590.
Misselbeck WJ, Gray KR, Uphold RE. Latex induced anaphylaxis: a case report. Am J Emerg
Med 1994;12:445-7.
Morgan WG, Hite OL. Physical therapy in gastro-intestinal conditions. In Principles and Practiceof Physical Therapy. Hagerstown, MD: W. F. Prior Company 1:18, Chapter 21, 1932.
Munoz-Navas M, Garcia-Villareal L. Caustic colitis due to formalin enema. Gastrointest Endosc
1992;38:521-2.
Muranishi S. Characteristics of drug absorption via the rectal route. Methods Find Exp Clin
Pharmacol 1984;6:763-72.
Nebraska Health and Human Services System. Requirements for Licensure of Chiropractic.
Accessed from the Internet on June 1, 2004. http://www.hhs.state.ne.us/crl/rcs/chiro/chiro.htm
Nelson RL, Abcarian H, Prasad ML. Iatrogenic perforation of the colon and rectum. Dis Colon
Rectum. 1982;25:305-8.
Orchard JL, Lawson R. Severe colitis induced by soap enemas. South Med J 1986;79:1459-60.
Ortega JA, Creek JE. Acute cyanide poisoning following administration of Laetrile enemas. J
Pediatr 1978;93:1059.
Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl39

Palm O, Moum B, Jahnsen J, Gran JT. The prevalence and incidence of peripheral arthritis inpatients with inflammatory bowel disease, a prospective population-based study (the IBSEN
study). Rheumatology (Oxford) 2001;40:1256-61.
Paran H, Butnaru G, Neufeld D, Magen A, Freund U. Enema-induced perforation of the rectum inchronically constipated patients. Dis Colon Rectum 1999;42:1609-12.
Pemberton R. The nature of arthritis and rheumatoid conditions. JAMA 1920;lxxv:1759-1765.
Pemberton R. Arthritis and rheumatoid conditions: Their nature and treatment. Philadelphia: Lea& Febiger, 1935.
Person JR, Bernhard JD. Autointoxication revisited. J Am Acad Dermatol. 1986;15:559-63.
Persson GA. Gastrointestinal infections in chronic arthritis. N. York M. J. 1923;cxviii:363-366.
Pert CB, Ruff MR, Weber RJ, Herkenham M. Neuropeptides and their receptors: A
psychosomatic network. J Immunol.1985;135:820S-826S.
Rees JR, Pannier MA, McNees A, Shallow S, Angulo FJ, Vugia DJ. Persistent diarrhea, arthritis,and other complications of enteric infections: a pilot survey based on California FoodNet
surveillance, 1998-1999. Clin Infect Dis 2004;38 Suppl 3:S311-7.
Riley SA, Kim M, Sutcliffe F, Rowland M, Turnberg LA. Absorption of polar drugs following
caecal instillation in healthy volunteers. Aliment Pharmacol Ther 1992;6:701-6.
Robinson B. The abdominal and pelvic brain. Hammond, IN: Frank S. Betz, 1907.
Roland CG, Rogers AG. Rectal perforation after enema administration. Canad Med Assoc J
1959;81:815.
Russell WK. Colonic lavage, fallacies and facts. British Journal of Physical Medicine 1933;8:2426.
Russell, W. Kerr. Colonic irrigation. (Edinburgh: Livingstone, 1932).
Saltzstein RJ, Quebbeman E, Melvin JL. Anorectal injuries incident to enema administration. A
recurring avoidable problem. Am J Phys Med Rehabil 1988;67:186-8.

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl40

Satterlee GR, Eldridge WW. Symptomatology of the nervous system in chronic intestinal
toxemia. JAMA 1917 (Oct. 27);69:1414-1418.
Schapira M, Gerard R, Deltenre P, Henrion J, Ghilain JM, Maisin JM, Schmitz A, Heller FR. An
unusual cause for left sided colitis: hot-water enema. Acta Gastroenterol Belg 1996;59:220-1.
Schmelzer M, Wright KB. Enema administration techniques used by experienced registerednurses. Gastroenterol Nurs 1996;19:171-5.
Schmelzer M, Case P, Chappell SM, Wright KB. Colonic cleansing, fluid absorption, anddiscomfort following tap water and soapsuds enemas. Appl Nurs Res 2000;13:83-91.
Schmelzer M, Wright K. Risky enemas: what's the ideal solution? Am J Nurs. 1993 Jul;93(7):16.
Scott J. Perforation of the rectum by enema tip. Illinois Medical Journal 1960;117:240.
Sentongo TA, Lichtenstein G, Nathanson K, Kaplan P, Maller E. Intestinal perforation in EhlersDanlos syndrome after enema treatment for constipation. J Pediatr Gastroenterol Nutr
1998;27:599-602.
Sisco V, Brennan PC, Kuehner CC. Potential impact of colonic irrigation on the indigenous
intestinal microflora. Journal of Manipulative and Physiological Therapeutics 1988;11:10-16.
Smith R. The surgical relief of intestinal foci in cases of arthritis deformans. Ann Surg
1922;lxxvi:515-518.
Smithies F. Colon filling stations. JAMA 1926;87:691.
Snyder RG, Fineman S. A clinical and roentgenologic study of high colonic irrigations as used in
the therapy of subacute and chronic arthritis. Am J Roentgenol 1927 Jan;17:27-43.
Soper H. Colon irrigations. JAMA 1932;98:1677-1678.
Steinbach HL, Rousseau R, McCormack KR, Jawetz E. Transmission of enteric pathogens bybarium enemas. JAMA 1960;174:1207-8.
Stemmerman, William. Intestinal Management for Longer, Happier Life. (Asheville, NC: Arden,
1928).

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl41

Sternberg A, Iuchtman M, Auslander L, Sternberg E, Robinson S, Fireman Z. Acute proctitis after
a hot-water enema. J Clin Gastroenterol 1995;20:80-2.
Stroud WD. Physical therapy in cardiovascular disease. In Principles and Practice of Physical
Therapy. Hagerstown, MD: W. F. Prior Company 1:21, Chapter 13, 1932.
Swank GM, Deitch EA. Role of the gut in multiple organ failure: bacterial translocation andpermeability changes. World J Surg 1996;20:411-7.
Sykes EM Jr. Colon perforation in Ehlers-Danlos syndrome. Report of two cases and review ofthe literature. Am J Surg 1984;147:410-3.
Szunyorgh B. Enema injuries. Amer J Proctol 1958;9:303.
Tan MP, Cheong DM. Life-threatening perineal gangrene from rectal perforation followingcolonic hydrotherapy: a case report. Ann Acad Med Singapore 1999;28:583-5.
Texas Attorney General. Attorney General Abbott Sues ' Colonic Hydrotherapy ' Providers For
Abuse Of Medical Devices; One Death Reported. December 1, 2003. Internet access on June 1,
2004, http://www.oag.state.tx.us/oagnews/release.php?id=295
Thien FC. Chamomile tea enema anaphylaxis. Med J Aust 2001;175:54.
Topcu T. [Colorectal perforation due to self administered retrograde enema] [Article in Turkish]
Ulus Travma Derg 2003;9:297-9.
Trautlein JJ, Mann WJ. Anaphylactic shock caused by yellow dye (FD & C No. 5 and FD & C
No. 6) in an enema (case report). Ann Allergy 1978;41:28-9.
Triadafilopoulos G, Simms RW, Goldenberg DL. Bowel dysfunction in fibromyalgia syndrome.
Dig Dis Sci 1991;36:59-64.
Turell R. Laceration to anorectum incident to enema. Arch Surg 1960;81:953.
Tyrrell, Charles. The Royal Road to Health. 94th edition (New York: Author, 1913).
Unger K. [Destruction of the colon due to a wrong enema (author's transl)] [Article in German]
Zentralbl Chir 1978;103:171-6.

Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl42

van Hoogdalem E, de Boer AG, Breimer DD. Pharmacokinetics of rectal drug administration, Part
I. General considerations and clinical applications of centrally acting drugs. Clin Pharmacokinet
1991;21:11-26.
Veale D, Kavanagh G, Fielding JF, Fitzgerald O. Primary fibromyalgia and the irritable bowel
syndrome: different expressions of a common pathogenetic process. Br J Rheumatol 1991;30:2202.
Walker M, Warner BW, Brilli RJ, Jacobs BR. Cardiopulmonary compromise associated with milk
and molasses enema use in children. J Pediatr Gastroenterol Nutr 2003;36:144-8.
Walton DM, Thomas DC, Aly HZ, Short BL. Morbid hypocalcemia associated with phosphateenema in a six-week-old infant. Pediatrics 2000;106:E37.
Washington State Legislature. RCW 18.25.005, "Chiropractic" defined. Accessed from theInternet on June 1, 2004
http://www.leg.wa.gov/RCW/index.cfm?section=18.25.005&fuseaction=section
Watson JE, Tagupa ET. Suicide attempt by means of aspirin enema. Ann Pharmacother
1994;28:467-9.
Wechisser EC, Putnam TC. Perforating injuries of the rectum and sigmoid colon. J Trauma
1962;2:596.
Weisenberg TH, Alpers BJ. Physical therapy in nervous diseases. In Principles and Practice ofPhysical Therapy. Hagerstown, MD: W. F. Prior Company 1:8, Chapter 16, 1932.
Whorton JC. Inner Hygiene: Constipation and the Pursuit of Health in Modern Society. Oxford
University Press, 2000.
Wiltsie, James. Chronic intestinal toxemia and its treatment. (Baltimore: Wood, 1938).
Wolfe WG, Silver D. Rectal perforation with profuse bleeding following an enema. Case reportand review of the literature. Arch Surg 1966;92:715-7.
Zavras GM, Papadaki PJ, Kounis NG, Vasilakos PJ, Artinopoulos CJ, Koutsojannis C,
Panayiotakis GS, Goudevenos JA, Fezoulidis IB. Electrocardiographic changes in elderly patientsduring small bowel enema. Invest Radiol 1996;31:256-60.
Ziskind A, Gelis SS. Water intoxication following tap water enemas. J Dis Child 1958;96:699704.
Polskie Towarzystwo Hydrokolonoterapii | biuro@hydrokolonoterapia.org.pl | www.hydrokolonoterapia.org.pl43