‫اتبش‬‫اثرات و منابع‬‫اتبش چیست؟‬‫اتبش اب ما چه میکند؟‬‫اتبش از کجا میآید؟‬‫دز ﻣﻮرد اﺳــﺘﻔﺎدﻩ در رادﻳﻮﺗﺮاﭘﯽ‬‫دز ﻓﻀﺎﻧــﻮردان‬‫)‪ ۴‬ﻣﺎﻩ(‬‫ﺳــﯽﺗﯽاﺳــﮑﻦ ﺷــﮑﻢ‬‫دز ﮐﺎرﮐﻨﺎن در ﺻﻨﻌﺖ ﻫﺴــﺘﻪ ای‬‫)‪ ۱‬ﺳﺎل(‬‫رادﻳﻮﮔﺮاﻓﯽ ﻗﻔﺴــﻪ ﺳــﻴﻨﻪ ﺎﻳ‬‫‪ ۲۰‬ﺳــﺎﻋﺖ ﭘﺮواز‬‫رادﻳﻮﮔﺮاﻓــﯽ دﻧﺪان‬‫ﻣﻐــﺰﺎﺑدام ﺑﺮزﻳﻠــﯽ )‪ ۳۰‬ﮔــﺮم(‬‫‪ ۱۰۰۰‬ﻣﻴﻠﯽﺳــﻴﻮرت ›‬‫‪ ۱۰۰‬ﻣﻴﻠﯽﺳــﻴﻮرت‬‫‪ ۱۰‬ﻣﻴﻠﯽﺳــﻴﻮرت‬‫‪ ۱‬ﻣﻴﻠﯽﺳــﻴﻮرت‬‫‪ ۰/۱‬ﻣﻴﻠﯽﺳــﻴﻮرت‬‫‪ ۰/۰۱‬ﻣﻴﻠﯽﺳــﻴﻮرت‬‫‪ ۰/۰۰۱‬ﻣﻴﻠﯽﺳــﻴﻮرت‬‫برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد‬‫اتبش‬‫اثرات و منابع‬‫اتبش چیست؟‬‫اتبش اب ما چه میکند؟‬‫اتبش از کجا میآید؟‬‫برنامه محیط‌زیست سازمان ملل متحد‬‫درابره مسئولیت‬‫این کتاب عمدتاً بر اساس یافتههای کمیته علمی سازمان ملل متحد برای اثرات تابش امتی (‪)UNSCEAR‬‬‫نوشته شده است‪ .‬این کمیته زیرمجموعه مجمع عمومیِ سازمان ملل است و دبیرخانه آن زیر نظر برنامه‬‫محیط‌زیست سازمان ملل (‪ )UNEP‬اداره میشود‪ .‬این کتاب الزاماً بیانگر نظرات کمیته علمی یا برنامه‬‫محیط‌زیست سازمان ملل نیست‪.‬‬‫عناوین استفاده‌شده و مطالب ارائه‌شده در این کتاب به‌هیچ‌وجه بر نظر برنامه محیط‌زیست سازمان‬‫ملل در خصوص وضعیت حقوقیِ کشورها‪ ،‬مناطق‪ ،‬شهرها یا نواحی؛ یا اختیارات‪ ،‬حدود و مرزهای قانونی‬‫آنها داللت ندارد‪.‬‬‫همه­ این کتاب یا بخش­هایی از آن می­تواند به هر صورتی‪ ،‬بدون هرگونه کسب اجازه­ای از صاحب اثر‪ ،‬و‬‫تنها به­رشط ذکر منبع‪ ،‬برای مقاصد آموزشی یا غیر ـ انتفاعی بازنرش شود‪ .‬برنامه محیط‌زیست سازمان ملل‬‫از دریافت اثرات مکتوبی که از این کتاب به عنوان منبع استفاده کردهاند‪ ،‬استقبال میکند‪.‬‬‫این کتاب‪ ،‬پیش از کسب مجوز کتبی از برنامه محیط‌زیست سازمان ملل‪ ،‬به هیچ عنوان نباید فروخته‪ ،‬یا‬‫برای مقاصد تجاری استفاده شود‪.‬‬‫برنامه محیط‌زیست سازمان ملل شیوههای سازگار با محیط‌زیست را در سطح جهان و برای فعالیتهای‬‫خودش ترویج میکند‪ .‬این کتاب با استفاده از کاغذهای بازیافتی ‪ 100‬درصد بدون کلر چاپ شده است‪.‬‬‫سیاست نرش برنامه محیط‌زیست سازمان ملل بر آن است که از تولید دیاکسیدکربن بکاهد‪.‬‬‫عنوان و نام پدیدآورنده‪ :‬تابش‪ :‬اثرات و منابع‪ ،‬برنامه محیط‌زیست سازمان ملل متحد ‪ 139۵ ،‬ه‪.‬ش‬‫)‪ 201۶‬م(‬‫شابک ‪978-92-807-3826-1 :‬‬‫‪DEW/2324/NA :Job No.‬‬‫صاحب امتیاز© برنامه محیط زیست سازمان ملل‪ 139۵ ،‬ه‪.‬ش )‪ 201۶‬م(‬‫نسخه الکرتونیکی‬‫اتبش‬‫اثرات و منابع‬‫اتبش چیست؟‬‫اتبش اب ما چه میکند؟‬‫اتبش از کجا میآید؟‬‫برانمه حمیط‌زیست سازمان ملل متحد‬‫قدردانی‬‫این کتاب عمدتاً بر پایه یافته­های کمیته علمیِ سازمان ملل متحد برای اثرات تابش امتی (‪)UNSCEAR‬‬‫و نرشیه برنامه محیط‌زیست سازمان ملل تحت عنوان تابش‪ :‬دزها‪ ،‬اثرات‪ ،‬ریسک­ها استوار است‪ .‬این‬‫کتاب ابتدا در سال­های ‪ ۱۳۶۴‬و ‪ ۱۳۷۰‬ه‪.‬ش (‪ ۱۹۸۵‬و ‪ ۱۹۹۱‬م‪ ).‬توسط جفری لین ویرایش شد‪.‬‬‫نسخه اصلی این کتاب به زبان انگلیسی است‪ .‬نسخه فارسی با حامیت پژوهشگاه علوم و فنون‬‫هسته ای ایران و مرکز نظام ایمنی هسته ای ایران ترجمه شده است‪ .‬در صورت وجود هرگونه مغایرت‬‫نسخه اصلی مالک است‪.‬‬‫ویرایش علمی‪ :‬مالکوم کریک و فرید شنون‬‫ویرایش ادبی‪ :‬سوزان کوهن ـ اونگر و ایهان اِورنسل‬‫گرافیک و طراحی‪ :‬الکساندرا دیزنر ـ کوپفر‬‫همچنین در تهیه این کتاب‪ ،‬افراد زیر مشارکت قابل‌مالحظهای داشتهاند و از نظرات آنها استفاده‬‫شده است‪:‬‬‫لورا اندرسون‪ ،‬جان کوپر‪ ،‬سوزان کویتو ـ هابرساک‪ ،‬امیلی فان دونرت‪ ،‬گیلیان هرت‪ ،‬دیوید کینلی‪،‬‬‫والدیسالو کلرن‪ ،‬کریستین لیسن‪ ،‬کاترینا ناوراتیلووا ـ روونسکا‪ ،‬جایا موهان‪ ،‬ولفگانگ ـ اولریچ مولر‪ ،‬ماریا‬‫پرز‪ ،‬شین سایگوسا‪ ،‬برتراند تریاولت‪ ،‬هیروشی یاسودا و آنتونی ریکسون‪.‬‬‫پیش گفتار‬‫ھیروشیام‪ ،‬ناگازاکی‪ ،‬تری مایلآیلند چرنوبیل و‬‫فوکوشیام ـ دایچی‪ :‬این نام ھا برای مردم تداعیگر‬‫ترس از تابش ناشی از انفجار جنگ‏افزارهای هستهای‬‫یا سانحه در نیروگاه های هسته ای شدهاند‪ .‬در واقع‬‫انسان ھا ھر روز خیلی بیش از این ھا از آسامن و‬‫زمین و منابع پرتو دیگری که در پزشکی و صنعت به‬‫کار میروند پرتوگیری میکنند‪.‬‬‫در سال ‪ 133۴‬ه‪.‬ش‪ 19۵۵( .‬م‪ ،).‬آزمایش جنگ‬‫افزارهای هستهای نگرانیھای عمومی از اثرات تابش‬‫امتی بر ھوا‪ ،‬آب‪ ،‬و غذا را افزود در واکنش‪ ،‬مجمع‬‫عمومی سازمان ملل متحد کمیته علمی برای اثرات تابش امتی (‪ )UNSCEAR‬را به منظور جمع‬‫آوری و ارزیابی اطالعات درباره ترازها و پیامدھای پرتوگیری بنیاد نھاد‪ .‬نخستین گزارش این کمیته‬‫در سال ‪ 13۴2‬ه‪.‬ش‪ 19۶3( .‬م‪ ).‬زمینهھای علمی برای مذاکره دربارهی پیامن منع محدود آزمایش‬‫جنگ افزارهای هستهای را فراھم کرد‪ .‬این پیامن آزمایش این جنگافزارھا را در جو ممنوع کرد‪ .‬از‬‫آن پس‪ ،‬انتشار گزارشھای معترب دربارهی پرتوگیری‪ ،‬از جمله پرتوگیری ناشی از سانحه در نیروگاه‬‫ھای هسته ای چرنوبیل و فوکوشیام ـ دایچی‪ ،‬ادامه داده است‪ .‬کارھای این کمیته ھمواره برای‬‫جامعه علمی و سیاستگذاران ارزشمند بوده است‪.‬‬‫این مجمع علمی در مورد منابع تابش و اثرات تابش اطالعاتی منترش کرده است‪ ،‬با این حال‬‫این اطالعات بیانی فنی و شاید دشوار برای فهم عامه مردم دارند؛ طوری که به­جای آموخنت به‬‫مردم‪ ،‬اغلب آن­ها را رسدرگم کرده است؛ یعنی که هراس و رسدرگمی ده­ها ـ ساله آن­ها کامکان‬‫پابرجاست‪ .‬این کتاب با ترشیح به روزترین اطالعات علمی ‪ UNSCEAR‬در مورد انواع تابش‪ ،‬و‬‫منابع و اثرات آنها بر مردم و محیط زیست به جنگ این مشکل میرود و این اطالعات را برای‬‫عامه خوانندگان قابلفھم میکند‪.‬‬‫امروزه‪ ،‬دبیرخانه کمیته علمی زیر چرت برنامه محیطزیست سازمان ملل متحد (‪ )UNEP‬است که به‬‫کشورھا کمک میکند تا سیاستھا و شیوهھایی سازگار با محیطزیست به کار گیرند‪ .‬کمک به درک مردم‬‫از پرتوھا و چگونگی تأثیر آن بر زندگی روی این کره خاکی از مأموریتهای اصلی برنامه محیطزیست‬‫سازمان ملل متحد است‪.‬‬‫برای من مایه بسی خوشحالی است که به متام دست اندرکاران تهیه این کتاب‪ ،‬و نیز به اعضای‬‫کمیته علمی و همکاران ایشان‪ ،‬که در شصت سال گذشته چنین پرتالش روی این مسائل مهم کار‬‫کردهاند‪ ،‬تربیک بگویم‪.‬‬‫آخیم اشتایرن‬‫مدیر اجرایی برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد‬‫معاون دبیرکل سازمان ملل متحد‬‫فهرست‬‫مقدمه‬‫‪1‬‬‫‪ -1怀‬تابش چیست؟‬‫‪3‬‬‫‪ -1-1怀‬تاریخچه‬‫‪ -1-2怀‬چند مطلب کوتاه پایهای‬‫واپاشی پرتوزا و نیمهعمر‌ها‬‫یکاهای اندازهگیری تابش‬‫‪ -1-3‬قدرت نفوذ تابش‬‫‪ -2‬تابش با ما چه می‌کند؟‬‫‪ -2-1‬اثرات تابش بر انسانها‬‫پیامدهای بهداشتی زودرس‬‫پیامدهای بهداشتی دیررس‬‫پیامدها برای نوادگان‬‫‪ -2-2‬پیامدها برای گیاهان و جانوران‬‫‪ -2-3‬رابطه دزهای تابشی با پیامدها‬‫‪ -3‬تابش از کجا می‌آید؟‬‫‪ -3-1‬منابع طبیعی‬‫منابع کیهانی‬‫منابع زمینی‬‫منابع موجود در آب و غدا‬‫‪ -3-2‬منابع مصنوعی‬‫‪3‬‬‫		‪۴‬‬
‫‪۶‬‬
‫‪7‬‬
‫‪9‬‬

‫‪11‬‬‫‪13‬‬‫‪۱۴‬‬‫‪۱۵‬‬‫‪18‬‬‫‪22‬‬‫‪2۴‬‬‫‪27‬‬‫‪28‬‬‫‪28‬‬‫‪29‬‬‫‪32‬‬‫‪32‬‬‫کاربردهای پزشکی‬‫جنگ‏افزارهای هسته‌ای‬‫نیروگاه های هسته‌ای‬‫کاربردهای صنعتی و غیر آن‬‫‪33‬‬‫‪37‬‬‫‪39‬‬‫‪۴8‬‬‫‪ -3-3‬میانگین پرتوگیری مردم و کارکنان‬‫‪۵۴‬‬

‫مقدمه‬‫ابتدا باید در مورد تفاوت بین تابش یونساز و تابش غیریونساز صحبت کنیم‪ .‬تابش یونساز آنقدر‬‫انرژی دارد که بتواند الکرتون ها را از یک اتم خارج کند و امتی باردار بجا بگذارد؛ ولی تابش غیریون‬‫ساز مانند امواج رادیویی‪ ،‬نور مرئی‪ ،‬یا امواج فرابنفش چنین قابلیتی ندارد‪ .‬این کتابچه درباره پیامدهای‬‫مواجهه با تابش ناشی از منابع طبیعی و مصنوعی است؛ هرچند در کل کتاب‪ ،‬هر جا از تابش صحبت‬‫میشود‪ ،‬منظور فقط تابش یونساز است‪.‬‬‫ﻣﺜــﺎل ﻫﺎﻳــﯽ از ﮐﺎرﺑﺮدﻫــﺎی ﻣﺘﻔﺎوت ﺎﺗﺑﺶ‬‫‪4‬‬‫ﭘﺮﺗﻮﻫﺎی ﭘﺮﺗﻮﻫﺎی‬‫ﭘﺮﺗﻮﻫﺎی ﻓﺮاﺑﻨﻔﺶ‬‫اﻳﮑــﺲ‬‫ﮐﻴﻬﺎﻧــﯽ ﮔﺎﻣــﺎ‬‫ﺎﺗﺑﺶ ﻳﻮنﺳــﺎز‬‫‪۱۰۱‬‬‫ﻓﺮﮐﺎﻧﺲ‬‫‪۱۰۱۴‬‬‫‪۱‬‬‫‪۱۰۱۳‬‬‫‪۱۰-۱‬‬‫‪۱۰۱۲‬‬‫اﻧﺮژی‬‫‪۱۰-۲‬‬‫‪۱۰۱۱‬‬‫‪۱۰-۳‬‬‫‪۱۰-۴‬‬‫‪۱۰۱۰‬‬‫‪۱۰۹‬‬‫‪۱۰-۵‬‬‫‪۱۰۸‬‬‫‪۱۰۷‬‬‫‪۱۰-۷ ۱۰-۶‬‬‫‪۱۰۴ ۱۰۵ ۱۰۶‬‬‫‪۱۰-۸‬‬‫‪۱۰-۱۰ ۱۰-۹‬‬‫)‪(eV‬‬‫‪۱۰۱۰‬‬‫‪۱۰۸‬‬‫‪۱۰۶‬‬‫‪۱۰۴‬‬‫‪۱۰۲‬‬‫‪۱۰۱۵‬‬‫ﻣﺎﻳﮑﺮووﻳﻮ‬‫ﻓﺮو ﺳــﺮخ‬‫ﺎﺗﺑــﺶ ﻏﲑﻳﻮنﺳﺎز‬‫)‪(Hz‬‬‫‪۱۰۲۳‬‬‫‪۱۰۲۱‬‬‫‪۱۰۱۹‬‬‫‪۱۰۱۷‬‬‫‪۱۰۱۶‬‬‫ﻧﻮر‬‫ﻣﺮﺋــﯽ‬‫اﻣــﻮاج رادﻳﻮﻳﯽ‬‫ﺎﺗﺑﺶ ﻏﲑﻳﻮن ﺳــﺎز آن ﻗﺪر اﻧﺮژی‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺮﺣﺴــﺐ اﻟﮑﱰونوﻟﺖ )‪ (eV‬اﻧﺪازﻩﮔﲑی ﻣﯽﺷــﻮد‪ ،‬ﻧﺪارد ﮐﻪ ﺗﻐﻴﲑی در‬‫ﮐﻨﺪ‬‫اﰎ ﻫــﺎ ﺎﻳ ﻣﻮﻟــﮑﻮلﻫــﺎ اﳚــﺎد ‪.‬‬

‫امروزه اطالعات ما در مورد منابع و پیامدهای مواجهه با تابش در مقایسه از تقریباً هر عامل خطرناک‬‫دیگری بیش‌تر است و جامعه علمی مدام دانش خود را در این زمینه محک میزند و به‌روز می‌رساند‪.‬‬‫بیشرت مردم میدانند که تابش در تولید برق از انرژی هسته‌ای و در پزشکی کاربرد دارد؛ اما بسیاری دیگر‬‫از کاربردهای فناوری هسته‌ای در صنعت‪ ،‬کشاورزی‪ ،‬ساختوساز‪ ،‬پژوهش‪ ،‬و غیره برای همگان خیلی‬‫شناختهشده نیست‪ .‬ممکن است برای کسانی که برای اولین بار در این زمینه مطالعه می‌کنند شگفت‌آور‬‫باشد که منابع تابشی که مردم بیش از همه با آن مواجه‌اند لزوماً آنهایی نیستند که بیشترین توجه را به‬‫خود جلب کرده‌اند‪ .‬در واقع‪ ،‬منابع طبیعی تابش که همیشه در محیط بوده‌اند باعث بیشترین پرتوگیری‬‫می‌شوند و مهمترین عامل مصنوعی پرتوگیری در جهان کاربرد پرتوها در پزشکی است‪ .‬عالوه بر این‪،‬‬‫مقدمه‬‫‪١‬‬‫رویدادهای روزمره زندگی نظیر سفرهای هوایی و زندگی در خانه‌هایی که در برخی مناطق جهان به‬‫خوبی عایقبندی میشوند می‌تواند پرتوگیری را بشدت بیفزاید‪.‬‬‫این کتابچه تالشی است از سوی برنامه محیط زیست سازمان ملل (‪ )UNEP‬و دبیرخانه کمیته‬‫علمی سازمان ملل متحد برای اثرات تابش امتی (‪ )UNSCEAR‬به منظور کمک به افزایش آگاهی و‬‫درک عمیقتر منابع‪ ،‬ترازها‪ ،‬و اثرات پرتوهای یونساز‪ .‬این کمیته علمی در سال ‪ 133۴‬ه‪.‬ش‪ 19۵۵( .‬م‪).‬‬‫توسط مجمع عمومی سازمان ملل برای ارزیابیِ پدیده پرتوگیری‪ ،‬پیامدها‪ ،‬و خطرات آن در سطح جهان‬‫تشکیل شد‪ .‬این کمیته از دانشمندان برجسته ‪ 27‬کشور عضو سازمان ملل تشکیل شده است‪ .‬این کمیته‬‫استانداردهای ایمنی را تهیه‪ ،‬یا حتا توصیه منیکند؛ بلکه رصفاً اطالعات علمیای فراهم میکند تا مراجع‬‫صاحب صالحیت کشورها یا دیگر نهادها بتوانند این استانداردها را تهیه و توصیه کنند‪ .‬ارزیابی های‬‫علمی این کمیته در ‪ ۶0‬سال گذشته منبع اصلی مطالب این کتابچه است‪.‬‬‫‪٢‬‬‫‪ – ۱‬اتبش چیست؟‬‫برای اینکه بتوانیم در مورد ترازها‪ ،‬پیامدها و ریسک‏های پرتوگیری صحبت کنیم‪ ،‬ابتدا باید به بعضی‬‫از اصول علوم پرتوی بپردازیم‪ .‬پرتوزایی و نیز پرتوهای ناشی از آن مدت ها پیش از پیدایش زندگی روی‬‫زمین وجود داشته‌اند‪ .‬در واقع از هامن آغاز هستی‪ ،‬آنها در فضا وجود داشته‌اند و مواد پرتوزا هنگام‬‫شکل گیری زمین بخشی از آن بوده‌اند‪ .‬اما انسان این پدیده بنیادی و جهانی را تنها در اواخر سده نوزدهم‬‫میالدی کشف کرد و ما کامکان در حال یادگیری روشهای جدیدی برای استفاده از آن هستیم‪.‬‬‫‪ 1-1‬تاریخچه‬‫در سال ‪ 127۴‬ه‪.‬ش‪ 189۵( .‬م‪ ،).‬ویلهلم کرناد رونتگن‪ ،‬فیزیکدان آملانی‪ ،‬تابشی را کشف کرد که‬‫می توانست برای دیدن درون بدن انسان بکار رود‪ .‬او این تابش را پرتوهای ایکس نامید‪ .‬این کشف‬‫آغازی بود بر استفاده از تابش در پزشکی که کامکان در حال گسرتش است‪ .‬رونتگن در سال ‪1280‬‬‫ه‪.‬ش‪ 1901( .‬م‪ ).‬به پاس خدمات ارزنده اش به برشیت‪ ،‬به دریافت نخستین جایزه نوبل فیزیک مفتخر‬‫شد‪ .‬یک سال بعد از کشف رونتگن‪ ،‬هانری بکرل‪ ،‬دانشمند فرانسوی‪ ،‬چند فیلم عکاسی را با مقداری‬‫ماده معدنی حاوی اورانیم در کشویی قرار داد‪ .‬او بعد از ظاهرکردن فیلمها با شگفتی متوجه شد که‬‫فیلمها تحت تأثیر تابش قرار گرفته‌اند‪ .‬این پدیده پرتوزایی نامیده میشود و هنگامی روی می‌دهد که‬‫امتی خودبه‌خود انرژی آزاد کند‪ .‬امروزه‪ ،‬پرتوزایی‪ ،‬به یاد هرنی بکرل‪ ،‬برحسب یکای بکرل (‪ )Bq‬اندازه‬‫گیری میشود‪ .‬چیزی نگذشت که یک شیمیدان جوان‪ ،‬به نام ماری اسکلودفسکا‪-‬کوری‪ ،‬این پژوهش را‬‫ادامه داد و برای اولین بار کلمه پرتوزایی را به کار برد‪ .‬او و شوهرش پییر کوری در سال ‪ 1277‬ه‪.‬ش‪.‬‬‫(‪ 1898‬م‪ ).‬کشف کردند که اورانیم به طرز شگفت انگیزی درحالی که تابش می کند به عنارص دیگری‬‫تبدیل میشود‪ .‬آنها یکی از این عنارص را‪ ،‬به یاد زادگاه ماری‪ ،‬پلونیم (ماری لهستانی بود و لهستان در‬‫هانری بكريل )‪(١٨۵٢ -۱۹۰۸‬‬‫ماری کوری )‪(۱۸۶۷-۱۹۳۴‬‬‫ویلهلم رونتگن (‪(١٨۴۵-١٩٢٣‬‬‫اتبش چیست؟‬‫‪۳‬‬‫زبان آنها پولسکا ـ ‪ Polska‬ـ گفته میشود)‪ ،‬و یکی دیگر را رادیم‪ ،‬یعنی عنرص “درخشان”‪ ،‬نامیدند‪.‬‬‫ماری کوری در سال ‪ 1282‬ه‪.‬ش‪ 1903( .‬م‪ ).‬به صورت مشرتک با پی‌یر کوری و هانری بکرل جایزه‬‫نوبل فیزیک را برد‪ .‬او نخستین زنی بود که برای دومین بار در سال ‪ 1290‬ه‪.‬ش‪ 1911( .‬م‪ ).‬بخاطر‬‫کشفیاتش در شیمی پرتوی برنده جایزه نوبل شد‪.‬‬‫‪ ‐2‐1‬چند مطلب پایهای‬‫دانشمندان برای درک اتم و بویژه درک ساختار آن تالش زیادی به خرج دادهاند‪ .‬امروزه میدانیم که‬‫اتم‏ها یک ھسته کوچک با بار مثبت دارند که درون ابری از الکرتون‏ها با بار منفی است‪ .‬اندازه ھسته‬‫تنھا حدود یک صدھزارم اندازه کل اتم است‪ ،‬اما این ھسته به حدی مرتاکم و سنگین است که تقریباً متام‬‫جرم اتم از آن است‪.‬‬‫هسته به­طور کلی مجموعه­ای از ذرات‪ ،‬پروتون­ها و نوترون­ها‪ ،‬است که سخت به­هم چسبیده‌اند‪.‬‬‫پروتون‏ها دارای یک بار الکرتیکی مثبت‪ ،‬و نوترون‏ها بدون بار ھستند‪ .‬عنارص شیمیایی با تعداد‬‫پرتون‏های اتم‏هایشان شناسایی میشوند (مثالً عنرص شیمیایی بور‪ ،‬امتی با ‪ ۵‬پروتون و اورانیوم‪ ،‬امتی با‬‫‪ 92‬پروتون دارد)‪ .‬عنارصی که تعداد پروتون‏های یکسان‪ ،‬ولی تعداد نوترون‏های متفاوتی دارند‪ ،‬ایزوتوپ‬‫نامیده میشوند (مثالً تفاوت اورانیم ـ ‪ 238‬با اورانیم ـ ‪ 23۵‬این است که اولی سه نوترون بیش تر از دومی‬‫دارد)‪ .‬یک اتم کامل به صورت طبیعی نه بار مثبت دارد‪ ،‬نه بار منفی؛ زیرا به ھامن تعداد الکرتون‏های با‬‫اﰎ‬‫ﺗﻌﺪاد‬‫اﻟﮑــﱰون ﻫﺎ‬‫ﺗﻌﺪاد‬‫ﭘﺮوﺗــﻮن ﻫﺎ‬‫ﻧﻮﺗﺮون‬

‫‪۵‬‬

‫ﺑﻮر‬

‫ﻋﺪد اﲤﯽ‬
‫ﳕﺎد‬
‫ﺎﻧم‬

‫ﭘﺮوﺗﻮن‬‫اﻟﮑﱰون‬‫‪B‬‬‫ﻫــﺮ اﲤــﯽ ﻳــﮏ ﻫﺴــﺘﻪ ﺣــﺎوی ﻧﻮﺗــﺮون ﻫــﺎی ﺑــﺪون ﺎﺑر اﻟﮑﱰﻳﮑــﯽ و ﭘــﺮوﺗﻮن ﻫــﺎی ﺎﺑ ﺎﺑر ﻣﺜﺒــﺖ دارد ﮐﻪ‬‫ﺗﻮﺳــﻂ اﺑﺮی از اﻟﮑﱰون ﻫﺎی ﺎﺑ ﺎﺑر ﻣﻨﻔﯽ اﺣﺎﻃﻪ ﺷــﺪﻩ اﺳــﺖ‪ .‬در اﰎ ﻫﺎی ﺧﻨﺜﯽ‪ ،‬ﺗﻌﺪاد‬‫اﻟﮑــﱰون ﻫــﺎ ﺎﺑ ﺗﻌــﺪاد ﭘــﺮوﺗﻮن ﻫﺎ ﺑﺮاﺑﺮ اﺳــﺖ‪ .‬اﻳﻦ ﺗﻌﺪاد ﺎﺑ ﻋﺪد اﲤﯽ ﻋﻨﺼﺮ ﻧﺸــﺎن دادﻩ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫‪۴‬‬‫بار منفی‪ ،‬پروتون‏های با بار مثبت دارد‪.‬‬‫برخی از اتم ھا پایدار و برخی ناپایدار ھستند‪ .‬اتم ھای با ھسته ناپایدار‪ ،‬که خودبه خود تغییر کرده‬‫و در قالب تابش انرژی آزاد می کنند‪ ،‬ھسته گونه پرتوزا (رادیونوکلویید) نامیده می شوند‪ .‬این انرژی می‬‫تواند روی سایر اتم ھا اثر بگذارد و آنها را یونیزه کند‪ .‬یونش فرایندی است که در آن اتم‏ها با گرفنت‬‫یا رھاندن یک یا چند الکرتون‪ ،‬دارای بار منفی یا مثبت میشوند‪ .‬تابش یون‏ساز آن قدر انرژی دارد که‬‫بتواند الکرتون‏ها را از مدارھای امتی خارج کند و اتم‏های بارداری بوجود آورد که به آنها یون می گویند‪).‬‬‫اگر گسیل انرژی در قالب دو پروتون و دو نوترون باشد‪ ،‬واپاشی آلفا؛ و اگر در قالب الکرتون ھا باشد‪،‬‬‫واپاشی بتا رخ داده است‪ .‬ھسته ناپایدار اغلب به اندازه ای انرژی دارد که گسیل ذرات برای تخلیه آن‬‫کافی نیست‪ .‬در این حالت‪ ،‬انرژی باقیامنده به صورت‪ :‬امواج الکرتومغناطیسی و در قالب فوتون ھا تخلیه‬‫میشود‪ .‬به این فوتون ھا پرتو گاما می گویند‪.‬‬‫پرتوھای ایکس ھم مانند پرتوھای گاما موج الکرتومغناطیسی ھستند‪ ،‬اما فوتون‏هایی با انرژی کمرتی‬‫دارند‪ .‬مولد پرتوھای ایکس یک لوله ی خأل شیشه‏ای است‪ .‬در این لوله‪ ،‬باریکه‌ای از الکرتون‏ها از یک کاتد‬‫خارج میشود و پس از اصابت به ماده ھدفی به نام آند‪ ،‬پرتوھای ایکسی با طیفی از انرژی ھای متفاوت‬‫تولید می کند‪ .‬طیف پرتوھای ایکس به جنس آند‪ ،‬و انرژی محرک باریکه‌ الکرتونی بستگی دارد‪ .‬پرتوھای‬‫ایکس را می‏توان وقتی که الزم است بصورت مصنوعی تولید کرد؛ که برای استفاده در پزشکی و صنعت‬‫ویژگی بسیار مفیدی است‪.‬‬‫ﻟﻮﻟــﻪ ﭘﺮﺗﻮ اﻳﮑﺲ‬‫ﺎﺑرﻳﮑــﻪ اﻟﮑﱰون‬‫ﺷﻴﺸــﻪ )ﺧﻼ(‬‫ﮐﺎﺗﺪ‬
‫–‬

‫–‬

‫–‬

‫‪+‬‬

‫آﻧﺪ‬

‫ﭘﺮﺗﻮﻫــﺎی اﻳﮑﺲ‬‫اتبش چیست؟‬‫‪۵‬‬‫واپاشی پرتوزا و نیمهعمرھا‬‫در حالی که‌ متام ھسته گونه ھای پرتوزا ناپایدارند‪ ،‬برخی از آن ھا ناپایدارترند‪ .‬به عنوان مثال‪ ،‬ذرات‬‫موجود در ھسته اتم اورانیوم ـ ‪ 92( 238‬پروتون و ‪ 1۴۶‬نوترون) فقط اندکی به هم وابستگی دارند‪ .‬دیر یا‬‫زود‪ ،‬مجموعه ای متشکل از دو پروتون و دو نوترون از این اتم کنده‪ ،‬و به صورت یک ذره آلفا از آن خارج‬‫میشود؛ در نتیجه‪ ،‬اورانیوم ـ ‪ 238‬به توریوم ـ‪( 23۴‬با ‪ 90‬پروتون و ‪ 1۴۴‬نوترون) تبدیل میشود‪ .‬توریوم ـ‬‫‪ 23۴‬ھم ناپایدار است ولی با یک فرایند متفاوت تبدیل میشود‪ .‬توریوم ـ ‪ ،23۴‬در اثر تبدیل یک نوترون‬‫به یک پروتون‪ ،‬الکرتون‏های پُرـ انرژی به صورت پرتو بتا گسیل می کند و به پروتاکتینیوم ـ‪( 23۴‬با ‪91‬‬‫پروتون و ‪ 1۴3‬نوترون) تبدیل میشود‪ .‬این عنرص نیز بسیار ناپایدار است و بزودی به اورانیم ـ‪ 23۴‬تبدیل‬‫میشود؛ بدینسان‪ ،‬این اتم مرتب ذره ھایی می پراکند و به تغییر خود ادامه می دھد تا عاقبت به عنرص‬‫پایدار رسب ـ ‪( 20۶‬با ‪ 82‬پروتون و ‪ 12۴‬نوترون) تبدیل شود‪ .‬تعداد زیادی از این نوع زنجیره ـ تبدیل ھا‪،‬‬‫یا به اصطالح واپاشی ھای پرتوزا‪ ،‬وجود دارد‪.‬‬‫مدتی که طول می کشد تا نصف ھر مقدار از یک عنرص واپاشی کند نیمه عمر آن عنرص نامیده‬‫میشود‪ .‬اگر یک میلیون اتم وجود داشته باشد‪ ،‬بعد از یک نیمه‏عمر‪ ،‬به طور متوسط ‪ ۵00000‬تای آنها‬‫به چیز دیگری تبدیل میشود‪ .‬در طول نیمه عمر بعدی‪ 2۵0000 ،‬اتم دیگر واپاشی می کنند و این روند‬‫تا واپاشی متام آنها ادامه دارد‪ .‬بعد از ‪ 10‬نیمه عمر تقریباً ھزار اتم از یک میلیون اتم اولیه (به عبارتی‬‫حدود ‪ ۰/1‬درصد) باقی می ماند‪ .‬در مثال باال‪ ،‬واپاشی نیمی از اتم‏های پروتاکتینیوم ـ‪ 23۴‬و تبدیل آن به‬‫زﳒﲑﻩ واﺎﭘﺷــﯽ ﭘﺮﺗﻮزای اوراﻧﻴﻮم ‪۲۳۸ -‬‬‫‪۲۵۰۰۰۰‬‬‫ﺳﺎل‬‫‪210Po‬‬‫‪/‬‬‫‪ ۱ ۳ ۸‬روز‬‫ﻣﻴ‬‫ﮑﺮوﺎﺛﻧﻴﻪ‬‫‪ ۵‬روز‬‫‪۱۶۰‬‬‫‪۹۷‬‬‫‪ ۱‬دﻗﻴﻘﻪ‬‫‪222Rn‬‬‫‪234Th‬‬‫‪/‬‬‫‪214Bi‬‬‫‪۷‬‬‫‪۲‬ﺳ‪۲‬ﺎل‬‫‪۶‬‬‫‪ ۳ ۸‬روز‬‫‪ ۳‬دﻗﻴﻘﻪ‬‫دﻗﻴﻘﻪ‬‫‪۲‬‬‫ﺎﭘﻳﺪار‬‫‪206Pb‬‬‫‪210Pb‬‬‫روز‬‫‪210Bi‬‬‫ﺳﺎل‬‫‪230Th‬‬‫‪234Pa‬‬‫‪۲۴‬‬‫‪214Po‬‬‫‪۱۶۰۲‬‬‫‪226Ra‬‬

‫‪/‬‬

‫‪/‬‬

‫ﺳﺎل‬

‫‪ ۱ ۱۷‬دﻗﻴﻘﻪ‬‫‪ ۴ ۵‬ﻣﻴﻠ‬‫ﻴﺎرد ﺳــﺎل‬‫‪۸۰۰۰۰‬‬‫‪234U‬‬‫‪238U‬‬‫‪214Pb‬‬‫‪218Po‬‬‫واﺎﭘﺷﯽ‬‫ﮔﺎﻣﺎ‬‫واﺎﭘﺷﯽ‬‫ﺑﺘﺎ‬‫واﺎﭘﺷﯽ‬‫آﻟﻔﺎ‬‫اﻧﻮاع ﻣﺘﻔﺎوت واﺎﭘﺷــﯽ و ﻧﻴﻤﻪ ﻋﻤﺮﻫﺎی آنﻫﺎ‬‫اورانیوم ـ‪ 23۴‬کمی بیشرت از یک دقیقه طول می کشد‪ .‬در مقابل‪ ،‬واپاشیِ نیمی از اتم‏های اورانیوم ـ ‪238‬‬‫و تبدیل آن ھا به توریوم ـ‪ 23۴‬حدود چھار و نیم میلیارد سال (‪ )۴۵00000000‬زمان می خواھد‪ .‬با ھمه‬‫این گفته ها‪ ،‬تنھا تعداد نسبتاً کمی هسته‏گونه پرتوزای طبیعی در محیط ھست‪.‬‬‫یکاھای اندازهگیری تابش‬‫امروزه می دانیم که انرژی تابشی می تواند به بافت زنده آسیب برساند‪ .‬مقدار انرژی ذخیره شده‬‫در بافت زنده با کمیتی به نام ُدز بیان میشود‪ .‬دز تابشی می‌تواند ناشی از یک هسته­گونه پرتوزا یا‬‫مجموعه‌ای از هسته­گونه­های پرتوزا باشد‪ .‬این هسته­گونه­های پرتوزا ممکن است از خارج‪ ،‬یا از داخل‬‫بر بدن بتابند‪ .‬برای مثال‪ ،‬ھنگامی که هسته‏گونه‏های پرتوزا استنشاق یا بلعیده شوند‪ ،‬از داخل به بدن‬‫پرتو می تابانند‪ .‬برحسب این که چه مقداری از بدن و کدام قسمت ھای آن در معرض تابش قرار گرفته‬‫باشد‪ ،‬چند نفر پرتوگیری کرده باشند‪ ،‬و مدت پرتوگیری چقدر بوده باشد (مثالً پرتوگیری حاد بوده باشد‬‫یا مزمن)؛ کمیت ُدز به شکل ھایی متفاوت بیان میشود‪.‬‬‫مقدار انرژی تابشی جذب شده در یک کیلوگرم از بافت‪،‬‬‫دز جذبی نامیده میشود و به یاد فیزیکدان انگلیسی و پیشگام‬‫علم زیست شناسی پرتوی‪ ،‬ھارولد گری‪ ،‬برحسب یکای گری (‪)Gy‬‬‫بیان میشود‪ .‬اما این کمیت منی تواند کامالً منایان گر آسیب ھای‬‫پرتوی باشد؛ زیرا ُدزی که ناشی از ذرات آلفا باشد می تواند بیش‬‫از ھامن ُدز که ناشی از ذرات بتا یا پرتوهای گاما باشد آسیب‬‫بزند‪ .‬برای مقایسه دزهای جذبی ناشی از انواع تابش باید به‬‫آن ھا بر اساس قابلیتشان در ایجاد انواع خاصی از آسیب ھای‬‫زیستی وزن داده شود‪ُ .‬دزی که به این ترتیب به آن وزن داده‬‫شود‪ُ ،‬د ِز معادل نام دارد‪ .‬واحد اندازه‏گیری دز معادل به یاد‬‫دانشمند سوئدی رولف سیورت‪ ،‬سیورت (‪ )Sv‬نام گرفته است‪.‬‬‫ھامن طور که یک لیرت ‪ 1000‬میلی لیرت و یک مرت ‪ 1000‬میلی مرت‬‫است‪ ،‬یک سیورت نیز ‪ 1000‬میلی سیورت میشود‪.‬‬‫نکته دیگر این است که برخی قسمت ھای بدن آسیب‬‫پذیرتر از بقیه ھستند‪ .‬مثالً در صورتی که ریه و کبد در معرض‬‫یک د ِز معادل یکسان قرار گیرند‪ ،‬احتامل بروز رسطان برای ریه‬‫بیشرت از این احتامل برای کبد است؛ و به اندامھای زایشی [تولید‬‫هارولد گری (‪(۱۹۰۵ - ۱۹۶۵‬‬‫رولف سیورت (‪(۱۸۹۶- ١۹۶۶‬‬‫اتبش چیست؟‬‫‪۷‬‬‫مثل]‪ ،‬به علت ریسک پیامدھای وراثتی‪ ،‬توجه خاصی میشود‪ .‬به این ترتیب‪ ،‬برای محاسبه ُدز بدن‪ ،‬وقتی‬‫اندامھای گوناگون در معرض تابش قرار می‏گیرند‪ ،‬دز معادل ھر کدام از اندامھا یک بار دیگر(بر اساس‬‫آسیبپذیری بافت یا اندام) وزندھی میشود‪ .‬نتیجه کمیتی است بهنام ُدز مؤثر که یکای اندازهگیری آن‬‫نیز مانند دز معادل سیورت (‪ )Sv‬است‪ .‬با وجود این‪ ،‬دز مؤثر یک شاخص برای بیان احتامل بروز رسطان‬‫و اثرات ژنتیکی به دنبال دزھای تابشی پایین است و معیاری برای اندازه‏گیری شدت اثرات در دزھای باال نیست‪.‬‬‫این سامانه پیچیده کمیت‏های پرتوی از آن جھت الزم است که با ایجاد یک ساختار منسجم متخصصان‬‫حفاظت پرتوی را قادر سازد دزھای فرد ِی اشخاص گوناگون را به صورت یکدست و قابلمقایسه ثبت کنند‪.‬‬‫این ثبت دز برای کسانی که با تابش کار میکنند و افرادی که پرتوگیری شغلی دارند اھمیت زیادی دارد‪.‬‬‫یکاهای تابش‬‫کمیت ی ز‬‫ف�ییک‬‫فعالیت‬‫تعداد واپاشیهای انرژیزا در واحد زمان‪ .‬این کمیت برحسب‬‫واپاشی بر ثانیه‪ ،‬که نامش بکرل (‪ )Bq‬است‪ ،‬اندازه گیری میشود‪.‬‬‫دز جذبی‬‫مقدار انرژی بهجا گذاشتهشده توسط پرتوها در واحد جرم‬‫مادهای مانند بافت یا اندامی از بدن‪ .‬این کمیت برحسب گری‬‫(‪ ،)Gy‬که معادل ژولبرکیلوگرم است‪ ،‬بیان میشود‪.‬‬‫کمیت محاسبهشده‬‫‪۸‬‬‫دز معادل‬‫حاصل رضب دز جذبی در یک رضیب پرتوی (‪ )WR‬که روش‬‫آسیبرسانی بیولوژیکی پرتوهای متفاوت به بافت یا اندام را به‬‫حساب میآورد‪ .‬دز معادل برحسب سیورت (‪ ،)Sv‬که معادل ژول‪-‬‬‫برکیلوگرم است‪ ،‬بیان میشود‪.‬‬‫دز مؤثر‬‫حاصلرضب دز معادل در رضایب بافت (‪ )WT‬که آسیب‬‫پذیری متفاوت انواع بافتها و اندامها را در نظر میگیرد‪ .‬دز مؤثر‬‫برحسب سیورت (‪ ،)Sv‬که معادل ژول‏بر‏کیلوگرم است‪ ،‬بیان میشود‪.‬‬‫دز مؤثر جمعی‬‫مجموع دزهای مؤثر همه افراد یک جمعیت یا ￼￼￼‬‫گروهی از مردمی که پرتوگیری کردهاند‪ .‬دز مؤثر جمعی برحسب‬‫نفرـ سیورت (‪ )man Sv‬بیان میشود‪.‬‬‫با این حال‪ ،‬دز مؤثر فقط برای بیان دز تک تک افراد مناسب است‪ .‬اگر ما متام دزھای مؤثر افراد‬‫یک جمعیت را جمع کنیم‪ ،‬نتیجه ُدز مؤثر جمعی یا به سادگی ُدِز جمعی نام می گیرد‪ .‬دز جمعی برحسب‬‫نفرـ سیورت (‪ )manSv‬بیان میشود‪ .‬برای مثال‪ ،‬دز جمعی ساالنه ھمه مردم دنیا بیش از ‪ 19‬میلیون نفر‬‫ـ سیورت است؛ گویی که ھر فرد به طور متوسط ساالنه ‪ 3‬میلیسیورت دز دریافت کرده باشد‪.‬‬‫‪1‬ـ‪3‬ـ قدرت نفوذ تابش‬‫بطور خالصه تابش می تواند از ذرات (ازجمله ذرات آلفا‪ ،‬بتا و نوترون) یا امواج الکرتومغناطیسی‬‫(پرتوھای گاما و ایکس) با انرژی ھای متفاوت تشکیل شود‪ .‬نوع ذرات و انرژی تابش قدر ِت نفوذ و‬‫درنتیجه اثر آن بر بافت زنده را تعیین می کند‪ .‬ذرات آلفا چون از دو پروتون با بار مثبت و دو نوترون‬‫تشکیل شدهاند‪ ،‬بیشرتین بار را بین انواع تابش دارند‪ .‬با ِر بیشرت بهمعنای برخورد بیشرت با اتمھای اطراف‬‫است‪ .‬این برخوردھا بهتندی انرژی و درنتیجه قدرت نفوذ ذرات را میکاھد؛ تا آنجا که ذرات آلفا با یک‬‫ورق کاغذ میتوانند متوقف شوند‪ .‬ذرات بتا‪ ،‬که از الکرتونھای با بار منفی تشکیل شدهاند‪ ،‬بار کمرت‪ ،‬و‬‫درنتیجه قدرت نفوذ بیشتری نسبت به ذرات آلفا دارند‪ .‬ذرات بتا میتوانند حدود یکی ـ دو سانتیمرت‬‫در بافت زنده حرکت کنند‪ .‬پرتوھای گاما و ایکس‪ ،‬که فاقد بار ھستند‪ ،‬قدرت نفوذ بسیار زیادی دارند و‬‫تقریباً از ھر چیزی که تراکمش از یک تیغه کلفت فوالدی کمرت باشد میگذرند‪ .‬نوترونھا که در طبیعت‬‫بهصورت بخشی از تابش کیھانی وجود دارند‪ ،‬بهصورت مصنوعی نیز در نتیجه شکافت یا گداخت ھسته‬‫ﻗــﺪرت ﻧﻔــﻮذ اﻧــﻮاع ﳐﺘﻠﻒ ﭘﺮﺗﻮﻫﺎ‬‫ﺑﱳ‬‫ﻓﻮﻻد‬‫ﺑﺪن ﮐﺎﻏﺬ‬‫ذرﻩ‬‫آﻟﻔــﺎ‬‫ذرﻩ‬‫ﺑﺘــﺎ‬‫ﭘﺮﺗﻮﻫﺎی‬‫اﻳﮑــﺲ‬‫ﭘﺮﺗﻮﻫﺎی‬‫ﮔﺎﻣــﺎ‬‫ذرﻩ‬‫ﻧﻮﺗــﺮون‬‫اﻟﮑﱰون‬‫ﭘﺮوﺗﻮن‬‫ﻧﻮﺗﺮون‬‫اتبش چیست؟‬‫‪۹‬‬‫ای از ھستهھای ناپایدار گسیل میشوند‪ .‬نوترونھا‪ ،‬چون از نظر الکرتیکی خنثی ھستند‪ ،‬ھنگام برخورد‬‫با ماده یا بافت قدرت نفوذ بسیار باالیی دارند‪.‬‬‫‪۱۰‬‬

‫‪ – 2‬تابش با ما چه میکند؟‬‫پیش از موشکافی بیشرت پیامدھای پرتوگیری‪ ،‬باید بار دیگر از پیشگامان علم تابش‪ ،‬که قبالً معرفی‬‫شدند‪ ،‬یاد کنیم‪ .‬هانری بکرل کمی بعد از کشفش شخصاً بدترین معضل تابش‪ ،‬یعنی اثری که میتواند بر‬‫بافت زنده بگذارد‪ ،‬را تجربه کرد‪ .‬بطری کوچک رادیومی که او در جیب گذاشته بود به پوستش آسیب‬‫رساند‪.‬‬‫ویلھلم کرناد رونتگن که در سال ‪ 127۴‬ه‪.‬ش (‪ 189۵‬م‪ ).‬پرتوھای ایکس را کشف کرد‪ ،‬در سال ‪1302‬‬‫ه‪.‬ش‪ 1923( .‬م‪ ).‬بهعلت رسطان روده درگذشت‪ .‬ماری کوری ھم که در طول زندگی کاری خود در معرض‬‫تابش قرار داشت‪ ،‬در سال ‪ 1313‬ه‪.‬ش‪ 193۴( .‬م‪ ).‬به علت یک بیامری خونی درگذشت‪.‬‬‫طبق گزارش ھا‪ ،‬تا پایان دهه ‪ 1330‬ه‪.‬ش‪ 19۵0( .‬م‪ ).‬دستکم ‪ 3۵9‬نفر از نخستین پرتوکاران (بیشرت‬‫پزشک و دانشمند) ‪ ،‬بی خرب از لزوم حفاظت پرتوی‪ ،‬به علت پرتوگیری درگذشتند‪.‬‬‫عجیب نیست که اولین کسانی که پیشنھاداتی برای حفاظت پرتوی کارکنان ارائه کردند افرادی بودند‬‫که تابش را برای بیامران استفاده میکردند‪ .‬در سال ‪ 1307‬ه‪.‬ش‪ 1928( .‬م‪“ ،).‬کمیته بین املللی حفاظت‬‫در برابر رادیم و پرتوھای ایکس” ھمزمان با دومین کنگره بین‏املللی رادیولوژی در استکھلم تشکیل‪ ،‬و‬‫رولف سیورت به عنوان اولین رئیس این کمیته انتخاب شد‪ .‬بعد از جنگ جھانی دوم‪ ،‬این کمیته دوباره‬‫سازمان‏دهی شد تا به کاربردھای نوظھور تابش در حوزه ھایی به غیر از پزشکی بپردازد و نام آن به‬‫“کمیسیون بین املللیِ حفاظت رادیولوژیکی” تغییر یافت‪ .‬پس از آن‪ ،‬بین سالهای ‪ 1337‬ه‪.‬ش‪ 19۵8( .‬م‪).‬‬‫و ‪ 1339‬ه‪.‬ش‪ 19۶0( .‬م‪ ).‬که اثرات ژنتیکیِ آزمایش‏های جنگ افزارھای امتی برای انسان بسیاری را نگران‬‫کرده بود‪ ،‬رولف سیورت چھارمین رئیس ‪ UNSCEAR‬شد‪.‬‬‫با افزایش آگاھی از خطرات پرتوگیری‪ ،‬سده بیستم میالدی شاھد تحقیقات گسرتده در مورد اثرات‬‫تابش بر انسان و محیط بود‪ .‬مھمرتین ارزیابی انجام شده درخصوص گروهھای جمعیتیکه پرتوگیری کرده‬‫اند‪ ،‬مطالعه ‪ 8۶۵00‬نفر از بازماندگان مبباران ھای امتی ھیروشیام و ناگازاکی در پایان جنگ جھانی دوم‬‫در سال ‪ 132۴‬ه‪.‬ش‪ 19۴۵( .‬م‪ ).‬است (که از این پس به آنها بازماندگان مبباران ھای امتی گفته میشود)‪.‬‬‫دادهھای قابل اعتامد دیگری ھم در اینباره از بیامران در معرض تابش‪ ،‬از پرتوکاران پس از سوانح پرتوی‬‫(مانند سانحه نیروگاه امتی چرنوبیل)‪ ،‬و از آزمایش‏های سلولی و جانوری در آزمایشگاه‏ها بهدست آمده‬‫است‪.‬‬‫اتبش‬‪‭‬اب‬‪‭‬ما‬‪‭‬چه‬‪‭‬می‏کند؟‬‫‪۱۱‬‬

‫ﻣﻨﺎﺑﻊ اﻃﻼﻋﺎﺗﯽ در ﻣﻮرد اﺛﺮات ﭘﺮﺗﻮﻫﺎ‬‫آزﻣﺎﻳﺶ ﻫﺎی ﺟﺎﻧﻮری‬‫ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﲨﻌﻴﺘﯽ‬‫آزﻣﺎﻳﺶ ﻫﺎی ﺳﻠﻮﻟﯽ‬‫ﺑﺮرﺳﯽ ﻫﺎی ﺎﺑﻟﻴﻨﯽ‬‫‪ UNSCEAR‬اطالعات علمی مربوط به اثرات تابش بر انسان و محیط را ارزیابی می کند و سعی دارد‬‫تا آن جا که ممکن است تعیین کند که ھر مقدار پرتوگیری چه پیامدھایی می‏تواند داشته باشد‪ .‬ھامنطور‬‫که قبالً گفته شد‪ ،‬پرتوگیری به نوع تابش‪ ،‬مدت مواجھه با تابش‪ ،‬و مقدار انرژی جذب شده در ماده‬‫ِ‬‫بستگی دارد‪ UNSCEAR .‬برای ارزیابی‏هایش‪ ،‬از‬‫عبارت ُدز پایین برای ترازھای کمرت از ‪ 100‬میلی گری و‬‫ِ‬‫عبارت ُدز خیلی پایین برای ترازھای کمرت از ‪ 10‬میلی گری استفاده می‏کند‪.‬‬‫بیش از ‪ 10‬میلی گری ‪ ،‬و از‬‫ردهبندیای که ‪ UNSCEAR‬برای دز جذبی استفاده میکند‬‫‪۱۲‬‬‫دز باال‬‫بیش از حدود ‪ 1‬گری‬‫سوانح شدید پرتوی (مانند آتش‏نشان‏ها‬‫در سانحه‬‫چرنوبیل(‬‫دز متوسط‬‫از حدود ‪ 100‬میلی گری تا حدود‬‫‪ 1‬گری‬‫کارکنانی که در عملیات بازیابی پس از‬‫سانحه چرنوبیل رشکت داشتند‬‫دز پایین‬‫از حدود ‪ 10‬میلی گری تا حدود‬‫‪ 100‬میلی گری‬‫چند بار سی‏تی‏اسکن‬‫دز خیلی پایین‬‫کمتر از حدود ‪ 10‬میلی گری‬‫رادیولوژی معمولی‬‫)بجز سی‏تی‏اسکن(‬‫‪۱‬ـ‪ ۲‬اثرات تابش بر انسان‏ها‬‫از زمان کشف تابش‪ ،‬بیش از یک سده تحقیقات اطالعاتی قابل توجه درباره سازوکارھای زیستی که‬‫از طریق آنها تابش می‏تواند بر سالمتی انسان اثر بگذارد فراھم کرده است‪ .‬اثر تابش می‏تواند در سطح‬‫سلولی باشد‪ ،‬موجب مرگ سلول‏ها یا ایجاد تغییر در آنها شود‪ ،‬معموالً به علت تخریب مستقیم رشته‏های‬‫اسید دئوکسی ریبونوکلئیکیِ (‪ )DNA‬در کروموزُم‪ .‬اگر تعداد سلول‏های آسیب دیده یا کشته شده زیاد‬‫باشد‪ ،‬ممکن است اخالل در کارکرد اندام ھا یا حتی مرگ پیش آید‪ .‬آسیب‏های دیگری نیز ممکن است‬‫بر (‪ )DNA‬وارد شود که سلول را نکُشد‪ .‬این آسیب‏ها معموالً بطور کامل ترمیم میشوند؛ وگرنه‪ ،‬تغییرات‬‫ایجادشده (که به جھش سلولی معروف اند) در تقسیم ھای سلولی بعدی بازتولید میشوند و دست آخر‬‫می‏توانند به رسطان بینجامند‪ .‬اگر سلول‏های تغییریافته از سلول‏هایی باشند که اطالعات وراثتی را به‬‫آیندگان منتقل می‏کنند‪ ،‬ممکن است اختالالت ژنتیکی ایجاد کنند‪ .‬اطالعات در مورد سازوکارھای زیستی‬‫و اثرات ارثی اغلب از تجارب آزمایشگاھی به دست می‏آید‪.‬‬‫آﺳﻴﺐ ﭘﺮﺗﻮی ﺑﻪ رﺷﺘﻪ ‪DNA‬‬‫ﺷﮑﺴــﺖ ﻳﮏ رﺷــﺘﻪ ای‬
‫‪γ‬‬

‫‪β‬‬

‫ﺷﮑﺴــﺖ دو رﺷــﺘﻪ ای‬‫‪α‬‬‫‪ = α‬ذرﻩ آﻟﻔــﺎ‪ = β ،‬ذرﻩ ﺑﺘــﺎ‪ = γ ،‬ﭘﺮﺗﻮﻫــﺎی ﮔﺎﻣــﺎ‬‫در این مقوله‪ ،‬پیامدهای سالمتی پرتوگیری بر اساس زمان بروز آن ھا به پیامدھای زودرس و پیامدھای‬‫دیررس تقسیم می شوند‪ .‬بطور کلی‪ ،‬پیامدھای زودرس از طریق تشخیص بالینی بیامری‏های افراد‪ ،‬و‬‫پیامدھای دیررس (مانند رسطان) از راه مطالعات اپیدمیولوژیکی و با مشاھده افزایش نرخ یک پیامد در‬‫اتبش‬‪‭‬اب‬‪‭‬ما‬‪‭‬چه‬‪ ‭‬می‏کند؟‬‫‪۱۳‬‬

‫جمعیتی آشکار میشود‪ .‬همچنین‪ ،‬در اینجا به اثرات تابش بر کودکان و جنین‪/‬رویان‏ها‪ ،‬و بر پیامدھای‬‫ارثی آن با دقت ویژه پرداخته میشود‪.‬‬‫پیامدھای بھداشتی زودرس‬‫پیامدھای زودرس در اثر تخریب یا مرگ گسرتده سلولها ایجاد میشود‪ .‬از سوختگی پوست‪ ،‬ریزش مو‪،‬‬‫و اختالل در باروری به عنوان مثال ھایی از پیامدھای زودرس می توان نام برد‪ .‬برای ایجاد این پیامدها‬‫آستانه­های د ِز تقریباً باالیی وجود دارد و در صورتی که در مدت کوتاهی‪ ،‬پرتوگیری از این آستان ­هها فراتر‬‫رود این پیامدها ظاهر خواهند شد‪ .‬هرچه دز از آستانه بیش­تر شود‪ ،‬پیامد شدیدتر میشود‪.‬‬‫بطور کلی‪ ،‬دزھای بیش از ‪ ۵0‬گری به دستگاه مرکزی اعصاب چنان آسیب میزنند که ظرف چند روز‬‫به مرگ می‏انجامد‪ .‬حتا در دزھای کمرت از ‪ 8‬گری در افراد عالیم بیامری ناشی از تابش یا سند ُرم پرتویِ‬‫حاد ظاھر میشود‪ .‬تھوع‪ ،‬استفراغ‪ ،‬گرفتگی و درد شکم‪ ،‬افزایش آب دھان‪ ،‬کم آبی‪ ،‬خستگی‪ ،‬ضعف‪،‬‬‫بی‏حوصلگی‪ ،‬تعرق‪ ،‬تب‪ ،‬رسدرد‪ ،‬و فشار خون پایین از جمله این عالیم ھستند‪ .‬واژه حاد به مشکالت‬‫پزشکی که در زمان کوتاھی پس از پرتوگیری ایجاد میشوند اشاره دارد‪ ،‬نه به مواردی که پس از گذشت‬‫زمان بسیار طوالنی پدیدار میشوند‪ .‬مبتالیان برسعت بعد از یک یا دو ھفته در اثر آسیب به دستگاه گوارش‬‫خواهند مرد‪ .‬دزھای کمرت ممکن است به دستگاه گوارش آسیب نزنند‪ ،‬اما می‏توانند به علت آسیب به مغز‬‫قرمز استخوان ظرف چند ماه مرگ‏آفرین باشند‪ .‬در دزھای پایین‏تر رشوع بیامری به تأخیر می‏افتد و شدت‬‫ﭘﺮﺗﻮﮔﲑی ﺎﻧﺷــﯽ از ﺳــﺎﳓﻪ در ﭘﺰﺷــﮑﯽ‬‫در رادﻳﻮﺗﺮاﭘــﯽ دزﻫــﺎی ﺎﺑﻻ ﺑــﻪ ﺑﻴﻤــﺎر‬‫دادﻩ ﻣﯽ ﺷــﻮد ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮﻳــﻦ‪ ،‬ﺟﻠــﻮﮔﲑی از ﭘﻴﺎﻣﺪﻫﺎی‬‫ﺣﺎد ﻳﮏ اوﻟﻮﻳﺖ اﺳــﺖ ‪.‬‬‫‪۱۴‬‬

‫عالیم کمرت میشود‪ .‬حدود نیمی از افرادی که دزی حدود دو گری دریافت کنند بعد از حدود سه ساعت‬‫دچار استفراغ میشوند‪ ،‬در حالی که در دزھای کمرت از یک گری این اتفاق نادر است‪.‬‬‫مغز قرمز استخوان و دستگاه خون ساز‪ ،‬اگر دزی کمرت از یک گری دریافت کنند‪ ،‬خوشبختانه‪ ،‬ظرفیت‬‫قابل توجھی برای بازسازی دارند و می توانند بطور کامل بھبود یابند؛ گرچه احتامل بروز رسطان خون در‬‫سالهای بعد باالتر می رود‪ .‬اگر فقط بخشی از بدن تحت تابش قرار گیرد‪ ،‬معموالً به اندازه ای از مغز‬‫قرمز استخوان بدون آسیب باقی خواھد ماند که بتواند برای قسمت‏های آسیب دیده جایگزین بسازد‪.‬‬‫آزمایش‏های جانوری نشان می دھد اگر حتا یک‏دهم این مغز استخوان فعال از تابش در امان مباند‪ ،‬شانس‬‫زنده ماندن تقریباً ‪ 100‬درصد است‪.‬‬‫از این ویژگی که تابش می‏تواند مستقیامً به (‪ )DNA‬سلولی آسیب بزند برای کشنت سلول‏های بدخیم‬‫در درمان رسطان استفاده میشود‪ .‬مقدار کل تابشی که در رادیودرمانی استفاده میشود به نوع و مرحله‬‫رسطان تحت درمان بستگی دارد‪ .‬دزھای معمول که برای درمان تومورهای بافت صلب بکار میرود حدود‬‫‪ 20‬تا ‪ 80‬گری برای تومور است که اگر در یک مرحله به بیامر داده شود خطرناک خواھد بود‪ .‬به همین‬‫علت برای کنرتل درمان‪ ،‬دز کل در چند مرحله‪ ،‬که در هیچ یک از مراحل بیش از ‪ ۲‬گری نیست‪ ،‬به بیامر‬‫داده می­شود‪ .‬این تقسیم دز به سلول‏های بافت طبیعی اجاز ه بھبودی می‏دهد؛ در حالی که سلول‏های‬‫تومور‪ ،‬به علت ناکارامدی در بازسازی پس از پرتوگیری‪ ،‬از بین می‏روند‪.‬‬‫پیامدھای بھداشتی دیررس‬‫پیامدھای دیررس مدت ھای طوالنی پس از زمان پرتودھی به وقوع می پیوندند‪ .‬بطور کلی‪ ،‬اغلب‬‫پیامدھای دیررس پدیده ھایی تصادفی ھستند و احتامل وقوع آنها با مقدار ُدز تابشی دریافتی متناسب‬‫است‪ .‬اعتقاد بر این است که این پیامدھا زاییده تغییراتی در مواد ژنتیکی سلول‏ها به دنبال پرتوگیری‬‫ھستند‪ .‬تومورھای بافت ُصلب و رسطان خون در افرادی که پرتوگیری کرده‏اند‪ ،‬و اختالالت ژنتیکی در‬‫فرزندان ایشان مثال‏هایی از پیامدھای دیررس ھستند‪ .‬ظاھرا ً تواتر وقوع این پیامدھا در یک جمعیت (و‬‫نه شدت آنها) با افزایش دز زیاد میشود‪.‬‬‫مطالعات اپیدمیولوژیک در درک پیامدھای دیررس در پی پرتوگیری بسیار اھمیت دارند‪ .‬این‬‫مطالعات از روش‏های آماری برای مقایسه تواتر وقوع یک پیامد (مانند رسطان) در یک جمعیت مورد‬‫تابش با نظیرش در جمعیتی که مورد تابش نبوده‏اند استفاده می‏کند‪ .‬اگر افزایش تواتر قابل مالحظه ای‬‫در جمعیت مورد تابش دیده شود‪ ،‬می توان نتیجه گرفت این افزایش احتامالً به علت تابشی بوده که این‬‫جمعیت به عنوان یک کل دریافت کرده است‪.‬‬‫اتبش‬‪‭‬اب‬‪‭‬ما‬‪‭‬چه‬‪‭‬می‏کند؟‬‫‪۱۵‬‬

‫مھمرتین ارزیابی بلندمدت جمعیت‏های مورد تابش به مطالعات اپیدمیولوژیکی بازماندگان‬‫مبباران‏های امتی بازمی گردد‪ .‬این مطالعات جامع ترین مطالعات انجام شده تا به امروز است؛ چون افراد‬‫مورد مطالعه ھم زیاد‪ ،‬و ھم به جمعیت معمولی کامالً شبیبه بوده اند‪ ،‬و نیز دزھای بسیار متفاوتی‬‫دریافت کرده‏اند که کم‏وبیش بصورت یکنواخت در بدنشان توزیع شده است‪ .‬تخمین دزھای دریافتی‬‫این گروه ھم تقریباً معلوم است‪ .‬این مطالعات تاکنون نشان داده است که موارد ابتال به رسطان در‬‫این افراد چند صد مورد بیش از آن چیزی است که انتظارش میرفت اگر پرتوگیری منی کردند‪ .‬از آنجایی‬‫که بسیاری از بازماندگان مبباران‏های امتی ھنوز زنده ھستند‪ ،‬مطالعات تا تکمیل ارزیابی‏ها ادامه دارد‪.‬‬‫رسطان‬‫رسطان عامل حدود ‪ 20‬درصد متام مرگ ھا‪ ،‬و بعد از بیامری‏های قلبی ـ عروقی شایعرتین عامل‬‫مرگ در کشورھای صنعتی است‪ .‬حتا در غیاب پرتوگیری ھم‪ ،‬در کل جمعیت‪ ،‬از ھر ده نفر‪ ،‬حدود‬‫چھار نفر در طول زندگی خود احتامل ابتال به رسطان دارند‪ .‬در سالهای اخیر شایعرتین رسطان ھا در‬‫بین مردھا رسطان‏های ریه‪ ،‬پروستات‪ ،‬روده بزرگ‪ ،‬معده و کبد؛ و در بین زنان رسطان‏های پستان‪ ،‬روده‬‫بزرگ‪ ،‬دھانه رحم و معده بوده است‪.‬‬‫رشد رسطان یک فرایند پیچیده و چند مرحله‏ای است‪ .‬ظاھرا ً یک پدیده اولیه‪ ،‬که به احتامل زیاد تنھا‬‫بر یک سلول اثر می گذارد‪ ،‬آغازگر این مراحل است؛ ھرچند به نظر می رسد پیش از این که سلول بدخیم‬‫ﺑﺮوز ﺳﺮﻃﺎن ﭘﺲ از ﭘﺮﺗﻮﮔﲑی‬‫ﺳﺮﻃﺎنﻫﺎی‬
‫ﺻﻠﺐ‬
‫ُ‬
‫)ﺑﻪ ﻏﲑ از‬‫ﺗﲑوﺋﻴﺪ(‬‫‪40‬‬‫‪30‬‬‫‪20‬‬‫ﺗﻌﺪاد ﺳﺎل ﭘﺲ از ﭘﺮﺗﻮﮔﲑی‬‫‪۱۶‬‬‫‪10‬‬‫ﺗﻮاﺗﺮ‬‫ﺳﺮﻃﺎن ﺧﻮن‬‫‪0‬‬‫شود و تومور به وجود آید‪ ،‬زنجیره ای از رخدادھای دیگر الزم باشد‪.‬‬‫رسطان مدتی طوالنی پس از ایجاد آسیب اولیه و بعد از سپری شدن یک دوره نهانی بروز می کند‪.‬‬‫احتامل بروز رسطان پس از پرتوگیری یک نگرانی عمده است‪ .‬که تنها برای یک گروه قابل محاسبه است‬‫که دز دریافتی آنها به حدی زیاد باشد که بتواند تواتر وقوع رسطان را بیش از مقدار عدم‏قطعیت‏های‬‫آماری و غیره باال بربد‪ .‬بدینسان‪ ،‬سھم واقعی پرتوگیری در بهوجود آمدن رسطان ناشناخته می‏ماند‪.‬‬‫رسطان خون‪ ،‬تیروئید‪ ،‬و استخوان رسطانھایی ھستند که چند سال پس از پرتوگیری ظاھر میشوند؛‬‫درحالیکه سایر رسطانھا حداقل ‪ 10‬سال و اغلب دھه ھا بعد از پرتوگیری آشکار میشوند‪ .‬اما ھیچ نوع‬‫رسطانی وجود ندارد که تنھا عامل ایجاد آن تابش باشد؛ به ھمین علت تفکیک بین تومورھایی که به‬‫علت پرتوگیری به وجود آمدهاند با تومورھایی که به دالیل دیگری ایجاد شده‏اند غیرممکن است‪ .‬با وجود‬‫این‪ ،‬تخمین احتامل ابتال به رسطان بعد از دریافت دزھای تابشی مشخص برای داشنت یک پایه علمی‬‫محکم برای تعیین حدود پرتوگیری اھمیت دارد‪.‬‬‫مطالعات بر روی افرادی که با استفاده از تابش درمان شده‏اند‪ ،‬افرادی که بخاطر شغلشان پرتوگیری‬‫کرده‏اند و مخصوصاً بازماندگان مبباران ھای امتی‪ ،‬دانش ما در مورد ارتباط بین رسطان و پرتوگیری را‬‫بنیان نهاده‏اند‪ .‬در این مطالعات‪ ،‬بسیاری از افرادی که بخش‏های زیادی از بدنشان پرتوگیری کرده‬‫است مدت‏های طوالنی قابل مالحظه ای بررسی شده‏اند‪ .‬اما برخی از این مطالعات دارای اشکاالت‬‫عمده‏ای ھستند‪ .‬تفاوت توزیع سن جمعیت مورد مطالعه با توزیع سن جمعیت طبیعی مردم‪ ،‬و از پیش‬‫بیامربودن و تحت درمان رسطان بودن این افراد ھنگام پرتوگیری دو اشکال مھم ھستند‪.‬‬‫مهم‏تر این که‪ ،‬تقریباً همه این داده‏ها بر پایه مطالعه مردمانی است که بافت‏هایشان دزھای تابشی کامالً‬‫باالیی‪ ،‬از یک گری به باال‪ ،‬به صورت یک جا یا در دوره ھایی نسبتاً کوتاه دریافت کرده اند‪ .‬درباره پیامدھای‬‫دریافت دراز مدت دزھای کم اطالعات اندکی داریم‪ .‬تنھا چند مطالعه درباره پیامدھای گسرتهدزھایی که‬‫پرتوکارھا به صورت معمول دریافت می کنند انجام شده است و درباره عواقب پرتوگیری که مردم عادی‬‫بطور معمول با آن مواجه‏اند درعمل ھیچ اطالعاتی نداریم‪ .‬مطالعاتی الزم است که شام ِر بزرگی از مردمان‬‫تهای طوالنی دنبال کند و درنهایت شاید کامکان از دیدن هرگونه افزایش تواتر رسطان در مقایسه با‬‫را مد ­‬‫نرخ­های مبنای وقو ِع رسطان بازمباند‪.‬‬‫‪ UNSCEAR‬تواتر وقوع رسطان در جمعیت‏هایی که در معرض تابش بوده‏اند را عمیقاً بررسی کرد‬‫و تخمین زد که پرتوگیری‏های باالتر از ‪ 100‬میلیسیورت شانس مرگ در اثر رسطان را حدود ‪ 3‬تا ‪ ۵‬درصد‬‫به ازای ھر یک صد سیورت باال می برد‪.‬‬‫اتبش‬‪‭‬اب‬‪‭‬ما‬‪‭‬چه‬‪‭‬می‏کند؟‬‫‪۱۷‬‬

‫دیگر پیامدھای سالمتی‬‫تابش دزھای باال به قلب احتامل بیامری ھای قلبی ـ عروقی (مانند حمله‏های قلبی) را می افزاید‪ .‬چنین‬‫پرتوگیری هایی می تواند در طول رادیودرمانی رخ دهد‪ ،‬گرچه دز روشهای درمانی امروزی از دزهای قبلی‬‫کمرت است‪ .‬در هر صورت‪ ،‬هیچ گواه علمی نیست که نشان دھد پرتوگیری‏های با دز کم به بیامری‏های قلبی‬‫ـ عروقی می انجامد‪.‬‬‫‪ UNSCEAR‬دریافت که افزایش نرخ وقوع آب مروارید در امدادگران چرنوبیل ممکن است به دزھای‬‫تابشی باال مربوط باشد‪ .‬همچنین‪ UNSCEAR ،‬اثرات تابش بر دستگاه ایمنی انسان را در بازماندگان بمباران‬‫ھای اتمی‪ ،‬امدادگران نیروگاه هسته‏ای چرنوبیل‪ ،‬و بیماران در حال رادیودرمانی مطالعه کرده است‪ .‬اثرات‬‫تابش بر دستگاه ایمنی با تخمین تغییرات در شمار سلول‏ها یا به کمک نوعی تحلیل کاربردی ارزیابی میشود‪.‬‬‫دزھای تابشی باال با تخریب لنفوسیت‏ها دستگاه ایمنی را از کار می‏اندازد‪ .‬اکنون‪ ،‬کاھش لنفوسیت‏ها به‬‫عنوان یک نشانگر اولیه برای تعیین دز تابشی پس از پرتوگیری حاد بکار می رود‪.‬‬‫پیامدھا برای نوادگان‬‫سلول‏های زایشی‪ ،‬اسپرم یا تخمک‪ ،‬اگر آسیب ببینند‪ ،‬می‏توانند پیامدھای ارثی بیافرینند‪ .‬عالوه‬‫بر این‪ ،‬تابش می تواند به رویان یا جنینی که در حال پرورش در رحم است مستقیامً آسیب بزند‪ .‬مھم‬‫است که بین پرتوگیری بزرگساالن‪ ،‬کودکان‪ ،‬و رویان‪/‬جنین ھا متایز قایل شویم‪ UNSCEAR .‬بررسی‏های‬‫جامعی بر پیامدھای بھداشتی پرتوگیری‪ ،‬ازجمله پیامدھای ارثی‪ ،‬در این گروه‏ها انجام داده است‪.‬‬‫پیامدھا برای کودکان‬‫پیامدھای بھداشتی در انسان‏ها به شامری از عوامل فیزیکی بستگی دارد‪ .‬به دلیل تفاوت‏های آناتومیکی‬‫و فیزیولوژیکی‪ ،‬اثرات پرتوگیری بر کودکان با نظیرش برای بزرگساالن فرق دارد‪ .‬بعالوه‪ ،‬چون کودکان جثه‬‫کوچکرتی دارند و کمرت توسط بافت‏های بیرونی حفاظت میشوند‪ ،‬در یک رشایط پرتوگیری یکسان‪ ،‬دز‬‫اندام‏های داخلی آنها از نظیرش برای بزرگساالن بیشرت خواھد بود‪ .‬همچنین‪ ،‬کودکان از بزرگساالن کوتاه قامت‬‫ترند‪ ،‬پس مستعد دریافت دزھای باالتری از هسته گونه های پرتوزای نشسته بر سطح زمین ھستند‪.‬‬‫در پرتوگیری داخلی بخاطر اندازه کوچکرت کودکان و در نتیجه نزدیکی اندام‏هایشان به ھم‪ ،‬هسته‏گونه‏های‬‫پرتوزای جمع شده در یک اندام بیش از آنچه در بزرگساالن ھست بر اندام ھای دیگر می‏تابند‪ .‬بسیاری‬‫عوامل دیگر مرتبط با سن ھم ھستند که در سوخت و ساز و فیزیولوژی دخیلند که دز در سن‏های گوناگون‬‫‪۱۸‬‬

‫را بسیار متغیر می کنند‪ .‬چند هسته‏گونه پرتوزا ھست که در پرتوگیری داخلی کودکان اھمیتی ویژه دارند‪.‬‬‫حوادثی که با رھاشدن ید ـ ‪ 131‬پرتوزا همراه‏اند می‏توانند رسچشمه‏های مھمی برای پرتوگیری تیروئید باشند‪.‬‬‫به ازای یک دریافت مشخص‪ ،‬دز تیروئید برای نوزادان حدود نُه برابر نظیرش برای بزرگساالن است‪ .‬مطالعات‬‫سانحه نیروگاه هسته‏ای چرنوبیل رابطه بین رسطان تیروئید و ید ـ ‪ 131‬که عمدتاً در این اندام جمع میشود‬‫را اثبات میکند‪.‬‬‫طبق مطالعات اپیدمیولوژیکی‪ ،‬چنین پیداست که بهدنبال یک پرتوگیری یکسان‪ ،‬جوانان زیر بیست‬‫سال تقریباً دو برابر بزرگساالن شانس ابتال به رسطان خون دارند‪ .‬به عالوه‪ ،‬کودکان زیر ده سال از این‬‫نظر مستعدترند؛ مطالعات دیگری بر این داللت دارند که شانس مرگ در اثر لوکمی برای چنین کودکانی‬‫سه تا چھار برابر بزرگساالن است‪ .‬مطالعات دیگر همچنین نشان داده‏اند که دخرتان زیر بیست سال مورد‬‫تابش دو برابر بیشرت از زنان باالی بیست سال مورد تابش احتامل ابتال به رسطان پستان دارند‪ .‬کودکان در‬‫مقایسه با بزرگساالن شانس بیشرتی برای ابتال به رسطان ناشی از پرتوگیری دارند؛ ھرچند شاید این رسطان‬‫تا وقتی که آنها به سنی برسند که معموالً رسطان در آن سن آشکار میشود بروز نکند‪.‬‬‫‪ UNSCEAR‬مطالب علمی را بررسی کرده است که حاکی از تواتر بیشرت وقوع رسطان در کودکان‬‫درمقایسه با بزرگساالن است‪ .‬این تفاوت به نوع تومور و به سن و جنس کودک بستگی دارد‪ .‬اصطالح‬‫حساسیت پرتوی در مورد ایجاد رسطان به میزان تومورهای ناشی از پرتوگیری اشاره دارد‪ .‬مطالعات درباره‬‫تفاوت حساسیت پرتوی بین بزرگساالن و کودکان نشان داده‏اند که بچه‏ها به رسطان تیروئید‪ ،‬مغز‪،‬‬‫پوست‪ ،‬و پستان‪ ،‬و نیز خون حساسترند‪.‬‬‫اﻧﺪام ﻫﺎی ﺧﺎص ﺣﺴﺎس ﺑﻪ ﭘﺮﺗﻮ در ﮐﻮدﮐﺎن‬‫ﻣﻐﺰ‬‫ﺗﲑوﺋﻴﺪ‬‫اﺣﺘﻤﺎل ﺑﺮوز ﺳﺮﻃﺎن ﻣﻐﺰ در‬‫ﮐﻮدﮐﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﭘﻴﺶ از ‪ ۲۰‬ﺳﺎﻟﮕﯽ‬‫ﭘﺮﺗﻮﮔﲑی ﮐﻨﻨﺪ دو ﺑﺮاﺑﺮ ﻧﻈﲑش ﺑﺮای‬‫ﺑﺰرﮔﺴﺎﻻﻧﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﳘﺎن دز را‬‫درﺎﻳﻓﺖ ﮐﻨﻨﺪ‪ .‬راﺑﻄﻪ ﻣﺸﺎﻬﺑﯽ‬‫ﺑﺮای ﺑﺮوز ﺳﺮﻃﺎن ﭘﺴﺘﺎن دردﺧﱰان‬‫ﻣﻐﺰ اﺳﺘﺨﻮان‬‫ﻫﺴﺖ ‪.‬‬‫ﭘﺴﺘﺎن‬‫ﭘﻮﺳﺖ‬‫اتبش‬‪‭‬اب‬‪‭‬ما‬‪‭‬چه‬‪‭‬می‏کند؟‬‫‪۱۹‬‬

‫تفاوتهای پیامدھای بھداشتی زودهنگام کودکان به دنبال دزھای باال (نظیر مقادیری که در‬‫رادیودرمانی دریافت میشود) پیچیده است و می تواند برپایه برھمکنش بافتهای گوناگون و سازوکارھای‬‫زیستی توضیح داده شود‪ .‬بعضی پیامدھا (مانند آسیب‏های مغزی‪ ،‬آب مروارید‪ ،‬و نودول‏های تیروئید)‬‫در دوران کودکی منایان‏تر از دوران بزرگ‏سالی‏اند و برخی پیامدها وجود دارند که بافت ھای کودکان در‬‫برابر آن مقاوم‏ترند (مانند ریه و تخمدان)‪.‬‬‫پیامدھا برای کودک نازاده‬‫یک رویان یا جنین می تواند به واسطه مواد پرتوزایی که توسط مادر از راه خوراک و نوشیدنی‬‫منتقل میشود (پرتوگیری داخلی) یا مستقیامً بهصورت خارجی پرتوگیری کند‪ .‬از آنجاییکه رویان درون‬‫رحم محفوظ است دز تابشی آن‪ ،‬در بیشرت رخدادھای پرتوگیری‪ ،‬از دز تابشی مادر کمرت میشود‪.‬‬‫ا این حال‪ ،‬جنین و رویان حساسیت خاصی به تابش دارند و حتا با وجود کمرتبودن دزهای تابشی‬‫آنها از دزی که مادر بی­واسطه دریافت می­کند‪ ،‬عواقب بهداشتی پرتوگیری برای آنها می­تواند جدی‬‫باشد‪ .‬عقب­افتادگی رشد‪ ،‬نقص عضو‪ ،‬کندذهنی‪ ،‬و رسطان می­تواند ازجمله­ی این عواقب باشد‪.‬‬‫پرورش پستانداران در زھدان به سه مرحله تفکیک میشود‪ .‬مرحله نخست از لقاح تا زمانی که رویان‬‫بر دیواره رحم مستقر میشود طول می کشد‪ .‬مشخص است که در این مرحله‪ ،‬که برای انسان ھا دو ھفته‬‫ﻣﺴﲑﻫﺎی ﭘﺮﺗﻮﮔﲑی ﺟﻨﲔ‬‫ﭘﺮﺗﻮﮔﲑی داﺧﻠﯽ از ﻃﺮﻳﻖ ﺧﻮردن‬‫رادﻳﻮداروﻫﺎ‪ ،‬ﺎﻳ ﻏﺬا و ﻧﻮﺷﻴﺪﻧﯽ‬‫ﭘﺮﺗﻮزا )آﻟﻮدﻩ( ﺗﻮﺳﻂ ﻣﺎدر‬‫ﭘﺮﺗﻮﮔﲑی ﺧﺎرﺟﯽ وﻗﺘﯽ ﻣﺎدر‬‫در ﻣﻌﺮض ﭘﺮﺗﻮﻫﺎی اﻳﮑﺲ‬‫ﺎﻳ ﮔﺎﻣﺎ ﺎﺑﺷﺪ‬‫ﭘﺮﺗﻮﻫﺎی اﻳﮑﺲ ﺎﻳ ﮔﺎﻣﺎ‬‫‪۲۰‬‬

‫نخست بارداری است‪ ،‬تابش می تواند رویان را بکشد‪ .‬بسیار دشوار است که بدانیم در این مرحله چه می‬‫گذرد؛ ھرچند‪ ،‬اطالعاتی که عمدتاً از آزمایش ھای جانوری به دست آمده است اثر مرگبار دزھای تابشی‬‫فراتر از آستانه ھای خاصی را تأیید می کند‪.‬‬‫در مرحله بعدی‪ ،‬که در انسان‏ها از ھفته دوم تا ھشتم طول می کشد‪ ،‬خطر اصلی این است که‬‫تابش بر اندام‏های درحال رشد برسد که به نقص عضو و شاید مرگ در نزدیکی‏های زمان تولد بینجامد‪.‬‬‫آزمایش‏های جانوری نشان داده اند که اندام ھا (برای منونه‪ ،‬چشم‏ها‪ ،‬مغز‪ ،‬و اسکلت) اگر دقیقاً ھنگام‬‫پرورش شان مورد تابش قرار گیرند مستعد ناھنجاری ھستند‪.‬‬‫مرحله سوم و پایانی بارداری پس از ھفته ھشتم آغاز میشود‪ .‬بنظر می رسد در این مرحله بیش‏ترین‬‫آسیب متوجه دستگاه مرکزی اعصاب باشد‪ .‬پیرشفت‏های زیادی در فھم اثرات پرتوگیری بر مغز کودکان‬‫متولد نشده حاصل آمده است‪ .‬برای منونه‪ ،‬از میان بازماندگان مبباران‏های امتی‪ ،‬سی کودک از ‪ 1۶00‬تایی‬‫که پیش از تولد دز یک گری دریافت کرده بودند ناتوانی ذھنی شدید داشتند‪.‬‬‫درباره این که پرتوگیری رویان بتواند بعدا ً در طول زندگی باعث رسطان شود اتفاق نظری نیست‪.‬‬‫آزمایشهای جانوری در نشان دادن ھرگونه رابطه مشخصی شکست خورده‏اند‪ UNSCEAR .‬کوشیده‬‫است ریسکهای کلی شامری از پیامدھای پرتوگیری (مرگ‪ ،‬نقص عضو‪ ،‬ناتوانی ذھنی‪ ،‬و رسطان) برای‬‫کودکان متولد نشده را تخمین بزند‪ .‬در کل‪ ،‬گامن می رود که از ھر ھزار کودک زنده ـ متولدشده‏ای که‬‫در رحم دزی برابر با یک‏صدم گری دریافت کرده‏اند‪ ،‬تنها دو نفرشان شانس ابتال به این پیامدھا را دارند‪.‬‬‫این را مقایسه کنید با ‪ 6‬درصدی که به­طور طبیعی همین پیامدها را دارند‪.‬‬‫پیامدھای ارثی‬‫تابش می‏تواند سلول ھایی را که اطالعات ژنتیکی را به نسل‏های آینده منتقل می کنند تغییر دھد که‬‫نتیجه اش ممکن است ناھنجاری ھای ژنتیکی باشد‪ .‬مطالعه چنین ناھنجاری ھایی سخت است‪ ،‬چون چیز‬‫زیادی درباره آسیب‏های ژنتیکی که انسان ھا در اثر پرتوگیری متحمل میشوند منی‏دانیم‪ .‬بخشی از این‬‫ناآگاھی برای این است که بروز کامل پیامدھای ارثی چند نسل طول می کشد‪ ،‬و بخشی‪ ،‬مثالً در مورد‬‫رسطان‪ ،‬برای این است که این پیامدھا از آنهایی که از عوامل دیگر ناشی میشوند غیرقابل متیز ھستند‪.‬‬‫بسیاری از رویان‏ها و جنین ھایی که آسیب جدی می بینند دوام منی‏آورند‪ .‬براورد شده است که‬‫حدود نیمی از همه سقط‏‏جنین‏ها یک ماھیت ژنتیکی غیرعادی دارد‪ .‬حتا اگر این جنین‪/‬رویان ھا تا زمان‬‫تولد دوام بیاورند‪ ،‬احتامل مرگ نوزادان مبتال به ناهنجاری‏های ژنتیکی پیش ازپنجمین سالگرد تولدشان‬‫تقریباً پنج برابر این احتامل برای کودکان معمولی است‪.‬‬‫اتبش‬‪‭‬اب‬‪‭‬ما‬‪‭‬چه‬‪‭‬می‏کند؟‬‫‪۲۱‬‬

‫پیامدھای ژنتیکی در دو دسته اصلی طبقهبندی میشوند‪ :‬انحراف‏های کروموزُمی که با تغییراتی در‬‫بعضی از ساختارھای کروموزمی همراهند‪ ،‬و خود جھش ھای ژنی‪ .‬این پیامدھا می‏توانند در نسل ھای‬‫بعدی پدیدار شوند‪ ،‬اما لزوماً چنین منیشود‪.‬‬‫در مطالعه کودکان والدینی که از بازماندگان مبباران ھای امتی بودند ھیچ نشانی از پیامدھای ارثی‬‫دیده نشد‪ .‬این بهمعنای وارد نشدن آسیب به ایشان نیست؛ بلکه تنھا به این معناست که پرتوگیری نه‬‫چندان زیاد حتا یک جمعیت نسبتاً بزرگ ھم ھیچ اثر مشاھده پذیری ندارد‪ .‬با وجود این‪ ،‬مطالعات‬‫آزمایشگاھی بر گیاھان و جانورانی که در معرض دزھای باالیی قرار داده شده‏اند به روشنی نشان داده‬‫است که تابش می تواند پیامدھای ارثی ایجاد کند‪ .‬بعید است انسان‏ها از این قاعده مستثا باشند‪.‬‬‫‪ UNSCEAR‬تنھا بر پیامدھای ارثی حاد مترکز کرده است و براورد میشود که ریسک کلیِ این‬‫پیامدھا حدود ‪ 0/۵‬ـ ‪ 0/۳‬درصد به ازای ھر گری در نخستین نسل پس از پرتوگیری باشد؛ که حدود یک‬‫دھم احتامل وقوع رسطان کشنده است‪.‬‬‫‪2‬ـ‪2‬ـ پیامدھا برای گیاھان و جانوران‬‫پیامدھای پرتوگیری برای گیاھان و جانوران ھر روز بیش تر مورد توجه قرار می گیرند‪ .‬در دهه‏های‬‫گذشته‪ ،‬دیدگاه غالب این بود که اگر زندگیِ انسان به درستی محافظت شود‪ ،‬به ھمینسان از گیاھان و‬‫جانوران نیز محافظت میشود‪ UNSCEAR .‬پیامدھای پرتوگیری بر گیاھان و جانوران را ارزیابی کرد و‬‫دریافت که از دیدگاه نظری بعید است دزھایی در گسرته ‪ 1‬تا ‪ 10‬گری بر جمعیت‏های گیاھی و جانوری‬‫اثر بگذارد‪ ،‬و نیز این که پاسخ ھر نوع گیاه یا جانوری به پرتوگیری متفاوت از دیگری است (پستاندارن از‬‫ھمه دیگر جانوران حساس‏ترند)‪ .‬پیامدھایی که احتامالً در سطح جمعیتی مھم ھستند مربوط میشوند‬‫به باروری‪ ،‬مرگ ومیر‪ ،‬و جھش زایی‪ .‬دگرگونی‏های تولیدمثلی ‪ ،‬ھم چون تغییر تعداد فرزندان‪ ،‬نسبت به‬‫مرگومیر شاخص حساستری برای اثرات تابش است‪.‬‬‫دزهای کشنده دزهایی ھستند که پنجاه درصد موجوداتی که در معرض تابش باشند را می‏کشند‪ .‬دیده‬‫شده است برای گیاھانی که مدتی به نسبت کوتاه پرتوگیری کنند (پرتوگیری حاد) ‪ ،‬گسرته دزھای کشنده‬‫از کمرت از ‪ 10‬گری تا حدود ‪ 1000‬گری است‪ .‬در کل‪ ،‬گیاھان بزرگ‏تر از گیاھان کوچک تر حساسیت پرتوی‬‫باالتری دارند‪ .‬گسرته دزھای کشنده برای پستانداران کوچک از ‪ ۶‬تا ‪ 10‬گری است‪ ،‬و برای بزرگرتھا حدود ‪۲/۵‬‬‫گری‪ .‬بعضی از حرشات‪ ،‬باکرتی‏ها‪ ،‬و ویروس‏ها دزھای بیش از ‪ 1000‬گری را می‏توانند تحمل کنند‪.‬‬‫یک منبع اصلی اطالعات مشاھداتی بوده که از پرتوگیری گیاھان و جانوران در مناطق پیرامون‬‫نیروگاه چرنوبیل به دست آمده است‪ UNSCEAR .‬مسیرھایی را که محیطزیست از آن راه‏ها پرتوگیری‬‫‪۲۲‬‬

‫ﮔﺴﱰﻩ ﻫﺎی دزﻫﺎی ﮐﺸﻨﺪﻩ ﺣﺎد ﺑﺮای ﺑﺮﺧﯽ از ﮔﻴﺎﻫﺎن و ﺟﺎﻧﻮران‬‫وﻳﺮوس ﻫﺎ‬‫ﺎﺑﮐﱰی ﻫﺎ‬‫ﺣﺸﺮات‬‫ﺧﺰﻧﺪﮔﺎن‬‫ﻣﺎﻫﯽﻫﺎ‬‫ﮔﻴﺎﻫﺎن آوﻧﺪدار‬‫ﭘﺮﻧﺪﮔﺎن‬‫ﭘﺴﺘﺎﻧﺪاران‬‫‪۱۰۰۰۰‬‬‫‪۱۰۰۰‬‬‫‪۱۰۰‬‬‫‪۱۰‬‬‫‪۱‬‬‫دز ﮐﺸﻨﺪﻩ ﺣﺎد )ﮔﺮی(‬‫کرده بود ارزیابی کرد و روش‏های نوینی برای ارزیابی پیامدھای بالقوه چنین پرتوگیری‏هایی پرورانید‪.‬‬‫اخیرا ً‪ ،‬پس از حادثه نیروگاه هسته‏ای فوکوشیام ـ دایچی‪ UNSCEAR ،‬برای گیاھان و جانورانی‬‫برگزیده‪ ،‬دزھای حاصل از پرتوگیری و پیامدھای مرتبط با این دزھا را تخمین زد و نتیجه گرفت که این‬‫پرتوگیری ھا در کل بسیار کمرت از آنی بوده اند که پیامدھای حاد را بتوان مشاھده کرد‪ .‬با وجود این‪،‬‬‫تغییرات در نشان گرھای زیستی‪ ،‬که شاخص‏هایی برای یک بیامر ی خاص یا وضعیت فیزیولوژیکی یک‬‫ارگانیسم (بویژه برای پستانداران) ھستند منی توانند نادیده گرفته شوند؛ ھرچند اھمیتشان در بی‏نقصی‬‫جمعیتی این ارگانیسم‏ها روشن نباشد‪.‬‬‫باید توجه کرد که اقدام ھای حفاظتی و اصالحی انجام شده برای کاھش پرتوگیری انسان ھا م ‏یتواند‬‫اثراتی بسیار فراتر داشته باشد؛ برای منونه‪ ،‬می‏تواند بر اموال و خدمات زیست محیطی‪ ،‬منابع مورد استفاده‬‫در کشاورزی‪ ،‬جنگلداری‪ ،‬شیالت و گردشگری؛ و امکانات مورد استفاده در فعالیت‏های معنوی‪ ،‬فرھنگی‪ ،‬و‬‫تفریحی اثر بگذارد‪.‬‬‫‪2‬ـ‪3‬ـ رابطه دزھای تابشی با پیامدھا‬‫اتبش‬‪‭‬اب‬‪‭‬ما‬‪‭‬چه‬‪‭‬می‏کند؟‬‫‪۲۳‬‬

‫‪ UNSCEAR‬ھنگام جمع بندی رابطه بین دزھای تابشی و پیامدھای بھداشتی بر اھمیت تفکیک‬‫بین مشاھده پیامدھای بھداشتی موجود در جمعیت‏های در معرض پرتوگیری و پیش‏بینی‏های نظری‬‫نظر پیامدھای محتمل آتی تأکید کرده است‪ .‬در ھر دو صورت‪ ،‬احتساب ھرگونه شک و بیدقتی؛ چه‬‫در اندازه گیری ھای تابشی و مالحظات آماری‪ ،‬و چه در دیگر موارد؛ مھم است‪.‬‬‫با تکیه بر دانش امروزی‪ ،‬اگر پیامدھای بهداشتی (نظیر سوختگی پوست) در کسانی که بیش از‬‫‪ 1‬گری دز دریافت کرده اند پدیدار شود‪ ،‬می توان با آن پیامدها را یقین به پرتوگیری نسبت داد‪ .‬چنین‬‫دزھایی در سوانح پرتوی محتمل است؛ همچون دزھایی که بعضی امدادگرھا طی سانحه نیروگاه‬‫ھسته ای چرنوبیل دریافت کردند‪ ،‬یا بعضی از بیامران در سوانح پرتودرمانی دریافت میکنند‪.‬‬‫نسبت دادن فزونی رخداد پیامدھای بھداشتی دیرهنگام (نظیر رسطان) در یک جمعیت در معرض‬‫پرتوگیری به دزھای تابشی میانقدر با استفاده از روش ھای ھمه گیرشناسی ممکن میشود‪ ،‬به رشطی‬‫که این فزونی آن قدر زیاد باشد که بر عدم یقین ھا [آماری] چیره شود‪ .‬با وجود این‪ ،‬در حال حارض‪،‬‬‫ھیچ نشانگر زیستی نیست که تشخیص دھد یک رسطان از پرتوگیری ناشی شده است‪ ،‬یا نه‪.‬‬‫جایی که تراز پرتوگیری کم یا بسیار کم بود (بیشرت در پرتوگیری ھای محیطی و شغلی)‪ ،‬به دلیل‬‫وجود عدم یقین ھای آماری و عدم‏یقین‏های دیگر‪ ،‬تغییرات در رخداد پیامدھای بھداشتی دیررس تأیید‬‫نشد‪ .‬با وجود این‪ ،‬چنین پیامدھایی را منی توان نادیده گرفت‪.‬‬‫در مورد پیامدھای بھداشتی ممکن در آینده‪ ،‬درکی از چگونگی تخمین احتامل وقوع این پیامدھا‬‫برای دزھای زیاد و میانقدر وجود دارد‪ .‬با وجود این‪ ،‬برای دزھای کم و بسیار کم‪ ،‬باید بر فرضیاتی‬‫تکیه کرد و مدلهای ریاضی به کار برد تا احتامل وقوع پیامدھای بھداشتی را با اعدادی بسیار نامطمنئ‬‫تخمین زد‪ .‬درنھایت‪ UNSCEAR ،‬برای دزھای تابشی کم و بسیار کم‪ ،‬به دلیل عدم یقین ھای غیرقابل‬‫قبول در این تخمین ھا‪ ،‬به کارنربدن چنین مدل ھایی در ارزیابی‏هایش برای تخمین تعداد پیامدھای‬‫بھداشتی یا مرگ ھا (برای مثال پس از سوانحی چون چرنوبیل و فوکوشیام‪-‬دایچی) را برگزیده است‪.‬‬‫با وجود این‪ ،‬برای سنجش ھای بھداشت عمومی یا مقاصد حفاظت پرتوی‪ ،‬شاید استفاده از چنین‬‫محاسباتی‪ ،‬برشط احتساب عدم یقین ھا و بیان شفاف محدودیت‏ها مفید باشد‪.‬‬‫‪۲۴‬‬

‫دز‬‫آﺗﺸﻨﺸﺎﻬﻧﺎی‬‫ﭼﺮﻧﻮﺑﻴﻞ‬‫دز ﺗﲑوﺋــﻴﺪ‬‫ﮐــﻮدﮐﺎن ﭼﺮﻧﻮﺑﻴﻞ‬‫ﻣﺘﻮﺳﻂ‬‫ﳏــﺪودﻳﺖ ﻫﺎی آﻣﺎری‬‫ﺣﺪود ‪ %۵‬اﻓﺰاﻳﺶ رﻳﺴــﮏ ﺳــﺮﻃﺎن ﺑﻪازای‬‫ﻫﺮ ﺳــﻴﻮرت‬‫ﺎﭘﻳﲔ‬‫دزﻫﺎی ﺷــﻐﻠﯽ ‪،‬‬‫زﻣﻴﻨــﻪ ﻃﺒﻴﻌﯽ‬‫ﺧﻴﻠــﯽ ﺎﭘﻳﲔ‬‫ﳏﺘﻤــﻞ از ﻧﻈــﺮ ﺑﻴﻮﻟﻮژﻳــﮑﯽ‬‫ﺑﻪﺻﻮرت آﻣﺎری ﻗﺎﺑﻞ ﻣﺸــﺎﻫﺪﻩ در ﲨﻌﻴﺖ ﻫﺎ‬‫)اﭘﻴﺪﻣﻴﻮﻟﻮژی(‬‫‪۱۰۰٪‬‬‫‪۰٪‬‬‫اﺣﺘﻤــﺎل ﭘﻴﺎﻣﺪ‬‫ﺎﺑﻻ‬‫ﺑﻪﺻــﻮرت ﺎﺑﻟﻴﻨﯽ‬‫ﻗﺎﺑﻞ ﻣﺸــﺎﻫﺪﻩ در اﻓﺮاد‬‫ﺳﻮﺧﺘﮕﯽ ‪,‬‬
‫ﺑﻴﻤــﺎری ﭘﺮﺗــﻮی و ﻣــﺮگ‬‫راﺑﻄﻪ دزﻫﺎی ﺎﺗﺑﺸــﯽ و ﭘﻴﺎﻣﺪﻫﺎی ﻬﺑﺪاﺷﺘﯽ‬‫‪۲۵‬‬‫اتبش‬‪‭‬اب‬‪‭‬ما‬‪‭‬چه‬‪‭‬می‏کند؟‬۲۶‫‪3‬ـ اتبش از کجا می‏آید؟‬‫ما پیوسته در معرض تابش منابع متعددی ھستیم‪ .‬ھمه جانداران روی زمین در محیط‏هایی غرق‬‫در تابش زمینه طبیعی زیسته‪ ،‬و تکامل یافته‏اند‪ .‬مدت زیادی نیست که انسان ھا و دیگر جانداران در‬‫معرض منابع مصنوعی تابشی که در تقریباً یکصد سال گذشته ساخته شده‏اند نیز قرار گرفته اند‪ .‬بیش‬‫از ھشتاد درصد پرتوگیری ما از منابع طبیعی است و تنھا بیست درصد پرتوگیری از منابع مصنوعی‬‫ساخته دست برش است؛ که این دومی بیشرتش به کاربردھای تابش در پزشکی مربوط میشود‪ .‬در این‬‫کتاب‪ ،‬با یک دیدگاه کلی‪ ،‬پرتوگیری برحسب منابعش‪ ،‬با تکیه بر دریافت عموم مردم‪ ،‬دسته بندی‬‫میشود‪ .‬برای مقاصد انتظامی (مثال حفاظت پرتوی) پرتوگیری به گروه‏های انسانیِ متفاوت منتسب‬‫میشود‪ .‬پس در مقوله اخیر‪ ،‬بیش تر اطالعات به بیامران (که به واسطه کابردھای پزشکی تابش‬‫پرتوگیری می کنند) وبه کسانی که در محیط ھای کاری پرتوگیری می کنند مربوط میشود‪.‬‬‫راه دیگر دسته‏بندی پرتوگیری چگونگی تابیدن پرتو بر ماست‪ .‬مواد پرتوزا و تابش موجود در محیط‬‫می توانند از بیرون بر بدن ما بتابند (پرتوگیری خارجی)‪ .‬اما ممکن است ما موادی را از ھوا استنشاق‬‫کنیم‪ ،‬موادی را بهمراه خوراک و آب ببلعیم‪ ،‬یا موادی را از طریق پوست و زخم ھا جذب کنیم‪ .‬ھمه‬‫اینها از درون بر ما می تابند (پرتوگیر ی داخلی)‪ .‬کل جھان را که در نظر بگیریم‪ ،‬دزھای ناشی از‬‫پرتوگیری ھای داخلی و خارجی تقریباً برابر است‪.‬‬‫ﺗﻮزﻳﻊ ﺟﻬﺎﻧﯽ ﭘﺮﺗﻮﮔﲑی )ﻣﻴﺎﻧﮕﲔ ﺳــﻬﻢ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﳐﺘﻠﻒ در ﭘﺮﺗﻮﮔﲑی اﻧﺴﺎن(‬‫‪ | ٪۲۰‬ﭘﺰﺷﮑﯽ‬‫ﻨﻮﻋﯽ‬‫ﻣﺼ‬‫‪ | ٪۱۳‬ﮐﻴﻬﺎﻧﯽ‬‫ﺧﺎرﺟﯽ‬‫ﭘﺮﺗﻮ‬‫ﮔﲑی‬‫‪ | ٪۱۶‬ﺧﺎک‬

‫ﺧﻠﯽ‬
‫ا‬

‫‪ | ٪۴۳‬رادون‬‫‪ | ٪۹‬ﻏﺬا‬‫اتبش از کجا می آید؟‬‫‪۲۷‬‬‫ﭘﺮﺗﻮﮔﲑ‬‫ید‬‫‪۱‬ـ‪۳‬ـ منابع طبیعی‬‫از آغاز پیدایش زمین‪ ،‬محیطش در معرض تابش از فضای بیرونی و از مواد پرتوزای درون پوسته و‬‫هسته اش بوده است‪ .‬برای خالصی از تابش این منابع طبیعی‪ ،‬که در واقع مسبب بیشرتین پرتوگیری مردمان‬‫جهانند‪ ،‬ھیچ راھی نیست‪ .‬دز مؤثر ھر فرد‪ ،‬بسته به این که کجا زندگی می‏کند‪ ،‬از حدود ‪ 1‬تا بیش از‬‫‪ 10‬میلیسیورت تغییر می کند و میانگینی حدود ‪ ۲/۴‬میلیسیورت دارد‪ .‬ساختامن ھا می توانند گاز پرتوزای‬‫خاصی به نام رادون را به تله بیندازند‪ ،‬یا خود مواد ساختامنی ممکن است حاوی هسته‏گونه‏های پرتوزایی‬‫باشند که پرتوگیری را می افزایند‪ .‬گرچه این منابع طبیعی ھستند‪ ،‬پرتوگیری ما از آنها می تواند با انتخاب ما‪،‬‬‫مثالً در جا و روش زندگی یا در آنچه می خوریم و می نوشیم‪ ،‬تغییر کند‪.‬‬‫منابع کیھانی‬‫پرتوھای کیھانی منبع طبیعی مھمی برای پرتوگیری خارجی ھستند‪ .‬بیشرت این پرتوھا از عمق فضای‬‫میان‪-‬ستاره ای رسچشمه می‏گیرند و مقداری از آنها توسط جرقه‏های خورشیدی گسیل میشوند‪ .‬این ھا‬‫مستقیامً بر زمین می تابند و با َجو برخورد می کنند که نتیجه اش تولید انواع تابش و مواد پرتوزاست‪.‬‬‫اینها منبع تابش غالب در فضای بیرونی محیط زمین ھستند‪ .‬درحالیکه جو و میدان مغناطیسی زمین‬‫پرتوھای کیھانی را به طرز چشم گیری می کاھند‪ ،‬بخش ھایی از کره زمین بیش از بقیه در معرض تابش‬‫قرار دارند‪ .‬چون پرتوھای کیھانی توسط میدان‏های مغناطیسی زمین‪ ،‬بطرف قطب‏های شامل و جنوب‬‫دزﻫﺎی ﺳــﺎﻻﻧﻪ ﺎﻧﺷــﯽ از ﺎﺗﺑﺶ ﮐﻴﻬﺎﻧﯽ*‬‫ﻗﻠﻪ اِوﻩ رﺳــﺖ ﺷــﺎﺗﻞ ﻓﻀﺎﻳﯽ‬‫ﻫﻮاﭘﻴﻤﺎ‬‫~‪ ۱۰‬ﮐﻴﻠﻮﻣﱰ‬‫ﺳﺎﺧﺘﻤﺎن‬‫اﻣﭙﺎﻳﺮ اﺳــﺘﻴﺖ‬‫ﺳﻄﺢ‬‫درﺎﻳ‬‫ﺻﻔﺮ ﻣﱰ‬‫‪ ۴۵۰‬ﻣﱰ‬‫ﻣﮑﺰﻳﮑﻮﺳﻴﺘﯽ‬‫‪ ۲ ۳‬ﮐﻴﻠﻮﻣﱰ‬‫‪/‬‬‫‪ ۱‬ﻣﻴﻠﯽ ﺳﻴﻮرت‬‫‪ ۰ ۵‬ﻣﻴﻠﯽ ﺳﻴﻮرت‬‫‪ ۸ ۸‬ﮐﻴﻠﻮﻣﱰ‬‫‪/‬‬‫ﳍﺎﺳــﺎ ﺗﺒﺖ‬‫‪ ۳ ۷‬ﮐﻴﻠﻮﻣﱰ‬
‫‪/‬‬

‫‪/‬‬

‫‪ ۳‬ﻣﻴﻠﯽ ﺳﻴﻮرت‬‫‪ ۱۸‬ﻣﻴﻠﯽ ﺳﻴﻮرت‬‫‪ ۱ ۸‬ﻣﻴﻠﯽ ﺳﻴﻮرت‬‫‪/‬‬‫‪۰ ۳۶‬‬‫ﻣﻴﻠﯽ ﺳﻴﻮرت‬‫‪/‬‬‫* ﺎﺑ ﻓــﺮض ﭘﺮﺗﻮﮔــﲑی در اﻳــﻦ ﻧﻘــﺎط ﺑــﺮای ﻳــﮏ ﺳﺎل‬‫‪۲۸‬‬‫ﻣﻮنﺑﻼن‬‫‪ ۴ ۸‬ﮐﻴﻠﻮﻣﱰ‬‫‪/‬‬‫~‪ ۳۵۰‬ﮐﻴﻠﻮﻣﱰ‬‫‪ ۲۰‬ﻣﻴﻠﯽ ﺳﻴﻮرت‬‫‪۳۰۰‬‬‫ﻣﻴﻠﯽ ﺳﻴﻮرت‬‫منحرف میشوند‪ ،‬این دو قطب بیش از نواحی استوایی پرتو دریافت می کنند‪.‬‬‫همچنین‪ ،‬مقدار این نوع پرتوگیری با افزایش ارتفاع زیاد میشود؛ چون در بلندی ھا ھوای کمرتی نقش‬‫سپر را بازی می‏کند‪ .‬بدینسان‪ ،‬مردمی که در مناطق ھم سطح دریا زندگی می‏کنند ساالنه به‏طور میانگین‬‫دز مؤثری حدود ‪ 0/۳‬میلیسیورت از منابع کیھانی دریافت می کنند‪ ،‬که تقریباً ‪ 10‬تا ‪ 1۵‬درصد کل دز‬‫دریافتی ایشان از منابع طبیعی است‪ .‬این دز برای مردمانی که در ارتفاع دو ھزار مرت به باال زندگی می‬‫کنند چند برابر است‪ .‬مسافران ھوایی می توانند دزھایی حتا بیش از این دریافت کنند؛ چرا که پرتوگیری‬‫از منابع کیھانی نه تنھا به ارتفاع‪ ،‬بلکه به طول پروازھا ھم بستگی دارد‪ .‬برای منونه‪ ،‬در ارتفاع‏های‬‫ِ‬‫پایاسیر‪ ،‬میانگین دز مؤثر به ازای ھر ده ساعت پرواز ‪ 0/08‬ـ ‪ 0/03‬میلیسیورت است‪ .‬به عبارت دیگر‪،‬‬‫پرواز رفت و برگشت نیویورک ـ پاریس برای ھر مسافر حدود ‪ ۰/0۵‬میلیسیورت پرتوگیری بهمراه دارد‪.‬‬‫این دز تقریباً با دز مؤثری که یک بیامر از یک تصویربرداری ایکس قفسه سینه دریافت می‏کند برابر‬‫است‪ .‬گرچه این دزھای مؤثر تخمینی دریافتی ھر مسافر در طول یک پرواز کم است‪ ،‬دزھای جمعی به‬‫دلیل فراوانی شامر مسافران و شامر پروازھا در دنیا می تواند کامالً زیاد باشد‪.‬‬‫پرتوگیری در محل کار‬‫دزھای ناشی از منابع کیھانی به خصوص برای کسانی اھمیت دارد که بطور مرتب پرواز می کنند؛‬‫کسانی همچون خلبانان و خدمه پرواز که ساالنه به‏طور میانگین حدود ‪ 2-3‬میلی سیورت دز دریافت‬‫می کنند‪ .‬دزھای پرتوی برای شامری از مأموریت ھای فضایی نیز اندازه گیری شده است‪ .‬برای مأموریت‬‫ھای فضاییِ کوتاه‪ ،‬گسرته این دزھا‪ ،‬بسته به فعالیت خورشید‪ 2-27 ،‬میلی سیورت گزارش شده است‪ .‬با‬‫وجود این‪ ،‬ھر فضانورد در یک مأموریت چھارماھه به ایستگاه فضایی بین‏املللی‪ ،‬که در مداری بفاصله‬‫‪ 3۵0‬کیلومرتی دور زمین میچرخد‪ ،‬دز مؤثری حدود ‪ 100‬میلیسیورت دریافت میکند‪.‬‬‫منابع زمینی‬‫خاک‬‫ھر چیزی درون و روی کره زمین حاوی ھسته گونه ھای پرتوزای ازلی است‪ .‬این ھسته گونه ھای‬‫بسیار درازعمر (مانند پتاسیم ـ ‪ ،۴0‬اورانیم ـ ‪ ،238‬و توریم ـ ‪ )232‬درکنار هسته‏گونه‏های ناشی از واپاشی‬‫آنها (مانند رادیم ـ ‪ 22۶‬و رادون ـ ‪ )222‬از پیش از این که زمین به شکل کنونی‏اش درآید در حال گسیل‬‫تابش بوده‏اند‪ UNSCEAR .‬براورد میکند که دز مؤثر ساالنهای که ھرکس در جھان به‏طور میانگین از‬‫پرتوگیری خارجی منابع زمینی دریافت میکند حدود ‪ ۰/۴۸‬میلیسیورت است‪.‬‬‫اتبش از کجا می‏آید؟‬‫‪۲۹‬‬

‫پرتوگیری خارجی از جایی به جای دیگر تغییراتی قابل مالحظه دارد‪ .‬مطالعاتی که برای منونه در‬‫فرانسه‪ ،‬آملان‪ ،‬ایتالیا‪ ،‬ژاپن‪ ،‬و امریکا انجام شده است نشان میدھد حدود ‪ 9۵‬درصد جمعیت این کشورھا‬‫در مناطقی زندگی می کنند که دز ساالنه میانگین در فضای باز ‪ 0/۳‬میلیسیورت تا ‪ 0/۶‬میلیسیورت‬‫است‪ .‬با این حال‪ ،‬در بعضی مناطق این کشورھا‪ ،‬مردم ممکن است دزھای ساالنه‏ای بیش از ‪ 1‬میلی‬‫سیورت دریافت کنند‪ .‬مناطقی دیگر در جھان ھست که پرتوگیری از منابع زمینی در آنها حتا از این ھم‬‫بیشتر است‪ .‬برای مثال‪ ،‬در ساحل جنوب غربی کراال در ھند‪ ،‬نواری بهطول ‪ ۵۵‬کیلومرت با تراکم جمعیتی‬‫باال شنهای مملو از توریم دارد؛ مردم این منطقه ساالنه به طور میانگین ‪ 3/۸‬میلیسیورت دز دریافت می‏کنند‪.‬‬‫نواحی شناختهشده دیگری با مقدار باالیی از تابش زمینی طبیعی در برزیل‪ ،‬چین‪ ،‬جمھوری اسالمی ایران‪،‬‬‫ماداگاسکار‪ ،‬و نیجریه ھست‪.‬‬‫گاز رادون‬‫رادون ـ ‪ 222‬ھسته گونه پرتوزایی گازی شکل است که معموالً از خاک بلند میشود‪ .‬این گاز در‬‫زنجیره واپاشی اورانیم ـ ‪ ،238‬که در خاک و سنگھای زمین ھست‪ ،‬تولید میشود‪ .‬از راه تنفس‪ ،‬بخشی‬‫از محصوالت کوتاه عمر واپاشی رادن (بیشرت پلونیم ـ ‪ 218‬و ‪ )21۴‬در ریه ھا بجا میامنند و سلولهای‬‫دستگاه تنفسی را با ذرهھای آلفا مبباران میکند‪ .‬بدین سبب است که رادون عامل اصلی رسطان ریه در‬‫سیگاری‏ها و غیرسیگاریھاست؛ ھرچند‪ ،‬سیگاریھا به دلیل ارتباط شدید بین سیگارکشیدن و پرتوگیری‬‫از رادون بسیار آسیبپذیرترند‪.‬‬‫رادون در ھمه جای جو ھست و می تواند مستقیامً از راه زیرزمین و کف به ساختامن ھا نفوذ کند و‬‫تراکمش (مقدار فعالیت در یک حجم ھوا برحسب تعداد واپاشی بر زمان) زیاد شود‪ .‬در اصل‪ ،‬وقتی خانهھا‬‫گرم میشود‪ ،‬ھوای گرم باال میرود و از راه پنجرهھا و درز ھای باالی ساختامن میگریزد‪ .‬این پدیده در پی و‬‫کف ساختامن فشار را کم میکند و در واقع باعث میشود مکش فعاالنه گاز رادون از خاک زیرین و از راه ترک‬‫ھا و درزھای کف ساختامن (برای مثال‪ ،‬در پیرامون لولهکشیھا) شکل بگیرد‪.‬‬‫میانگین جھانی تراکم رادون در فضاھای داخلی حدود ‪ ۵0‬بکرل بر مرتمکعب است‪ .‬با این حال‪ ،‬این‬‫میانگین تغییرات زیاد تراکم رادون در جاھای گوناگون را نشان منیدهد‪ .‬در کل‪ ،‬تراکم میانگین کشورھا بسیار‬‫متنوع است و از کمرت از ‪ 10‬بکرل بر مرتمکعب در قربس‪ ،‬مرص و کوبا تا بیش از ‪ 100‬بکرل بر مرتمکعب در‬‫جمھوری چک‪ ،‬فنالند‪ ،‬و لوکزامبورگ در تغییر است‪ .‬در بعضی کشورھا مانند کانادا‪ ،‬سوئد‪ ،‬و سویس خانهھایی‬‫ھست که تراکم رادن در آنها بین ‪ 1000‬تا ‪ 10000‬بکرل بر مرتمکعب است‪ .‬با وجود این‪ ،‬تعداد خانهھایی با‬‫چنین تراکمھای بسیار باال خیلی اندک است‪ .‬ساختار زمین شناختی محل‪ ،‬نفوذپذیری خاک‪ ،‬مواد ساختامنی و‬‫تھویه ساختامنھا ازجمله مسببھای این تغییرات ھستند‪.‬‬‫‪۳۰‬‬

‫راﻫﻬﺎی ورود رادون ﺑﻪ ﺳــﺎﺧﺘﻤﺎﻬﻧﺎ‬‫ﻓﺸــﺎر ﻫﻮا‬‫رادون‬‫ﻟﻮﻟــﻪ و اﺗﺼــﺎﻻت در ﺧــﺎک‬‫ﻣﻨﺎﻓــﺬ زﻣﲔ‬‫ﺷــﮑﺎفﻫﺎی دﻳﻮار‬‫ﺷــﮑﺎف ﻫﺎی ﮐﻒ‬‫از این میان‪ ،‬تهویه داخل ساختامن‪ ،‬که به آب وھوا بستگی دارد‪ ،‬یک عامل کلیدی است‪ .‬اگر‬‫ساختامن‏ها بخوبی تهویه شوند‪ ،‬چنان که در مناطق گرمسیری میشوند‪ ،‬بعید است که تجمع رادون‬‫اھمیت پیدا کند‪ .‬اما‪ ،‬در مناطق معتدل یا رسد‪ ،‬که متایل به تھویه اماکن کمرت است‪ ،‬رادون می تواند‬‫بطور قابل توجھی مرتاکم شود‪ .‬بدینسان‪ ،‬اثر تھویه محدود ھنگام طراحی ساختامن ھای حافظ انرژی‬‫اھمیت می یابد‪ .‬در بسیاری از کشورھا‪ ،‬طرح ھای وسیعی برای اندازه گیری تراکم رادون اجرا‪ ،‬و اصولی‬‫برای اجرای معیارھای کاھش تراکم رادون در فضاھای داخلی برقرار شده است‪.‬‬‫مقدار رادون در آب معموالً بسیار کم است؛ ھرچند تراکم رادون در بعضی از منابع آب (مثالً چاه‏های‬‫عمیق در ھلسینکی و فنالند‪ ،‬و هات اسپرینگس در آرکانزانس‪ ،‬امریکا) بسیار باالست‪ .‬رادون آب می‏تواند‬‫باعث افزایش تراکم رادون در ھوا شود؛ بویژه ھنگام دوش گرفنت در حامم‪ .‬با این حال‪ UNSCEAR ،‬بر‬‫این نظر است که دز ناشی از رادون آشامیده شده بهمراه آب در مقایسه با دز ناشی از استنساق هامن‬‫مقدار رادون کمرت است‪ UNSCEAR .‬میانگین دز مؤثر ساالنه ناشی از رادون را ‪ 1/۳‬میلیسیورت‬‫تخمین می زند که حدود نیمی از دزی است که ھرکس از ھمه منابع طبیعی دریافت می کند‪.‬‬‫اتبش از کجا می آید؟‬‫‪۳۱‬‬

‫پرتوگیری در محل کار‬‫در بعضی از کارگاهها‪ ،‬استنشاق گاز رادون عامل غالب در پرتوگیری کارکنان است‪ .‬رادون منبع اصلی‬‫پرتوگیری در ھمه انواع معادن زیرزمینی است‪ .‬میانگین دز مؤثر ساالنه یک معدنکار زغالسنگ حدود‬‫‪ 2/۴‬میلی سیورت و ازان دیگر معدنکاران حدود ‪ 3‬میلی سیورت است‪ .‬در صنعت ھستهای‪ ،‬میانگین دز‬‫مؤثر ساالنه ھریک از کارکنان حدود یک میلی سیورت است که عمدتاً ناشی از مواجھه با رادون در معادن‬‫اورانیم است‪.‬‬‫منابع موجود در آب و غذا‬‫آب و غذا ھم میتوانند حاوی ھستهگونهھای پرتوزای ازلی و بعضی دیگر از ھستهگونهھای پرتوزا باشند‬‫که عمدتاً منشأ طبیعی دارند‪ .‬ھستهگونهھای پرتوزا میتوانند از سنگھا و مواد معدنی موجود در خاک‬‫و آب به گیاھان‪ ،‬و از آنجا به جانوران منتقل شوند‪ .‬به این ترتیب‪ ،‬دزھای تابشی بسته به تراکم ھسته‬‫گونهھای پرتوزا در آب و غذا‪ ،‬و بسته به عادات غذایی محلی تغییر میکنند‪.‬‬‫برای منونه‪ ،‬ماھی و صدف مقادیر باالیی رسب ـ ‪ 210‬و پلونیم ـ ‪ 210‬دارند‪ ،‬پس ممکن است کسانی‬‫که بیشرت غذای دریایی می خورند دز بیشرتی از مردم معمولی دریافت کنند‪ .‬همچنین‪ ،‬مردمان نواحی‬‫قطبی‪ ،‬که زیاد گوشت گوزن قطبی میخوردند‪ ،‬دزھای بهنسبت باالتری دریافت میکنند‪ .‬گوشت گوزن‬‫ھای قطبی حاوی مقادیر زیادی از پلونیم ـ ‪ ۲۱۰‬است که در گلسنگهایی که می‏چرند جمع است‪.‬‬‫‪ UNSCEAR‬میانگین دز مؤثر ناشی از منابع طبیعی موجود در آب و غذا را ‪ ۰/۳‬میلیسیورت تخمین‬‫میزند که عمدتاً به پتاسیم ـ ‪ ،۴0‬و به هسته‏گونه‏های زنجیرهھای اورانیم ـ ‪ 238‬و توریم ـ ‪ 232‬بازمیگردد‪.‬‬‫عالوه بر ھسته گونه ھای پرتوزای ناشی از منابع طبیعی‪ ،‬هسته‏گونه‏های پرتوزای ناشی از منابع‬‫مصنوعی ھم میتوانند در مواد خوراکی باشند‪ .‬با وجود این‪ ،‬سھم دز ناشی از تخلیه قانونی این ھسته‬‫گونهھای پرتوزا در محیطزیست معموالً بسیار کم است‪.‬‬‫‪۲‬ـ‪۳‬ـ منابع مصنوعی‬‫در دهه‏های گذشته‪ ،‬که دانشمندان استفاده از انرژی اتم برای مقاصد بسیار گوناگون‪ ،‬از کاربردھای‬‫نظامی تا پزشکی (مثالً درمان رسطان) گرفته تا تولید برق و کاربردھای خانگی (مثالً آشکارساز دود)‪ ،‬را‬‫آموخته اند؛ کاربرد پرتوھا بشکل چشمگیری زیادتر شده است‪ .‬این کاربردھا و دیگر منابع مصنوعی بر‬‫دز تابشی ناشی از منابع طبیعی افراد و نیز کل جمعیت افزوده است‪.‬‬‫‪۳۲‬‬

‫دزھای فردی ناشی از منابع مصنوعی تابش بسیار متغیرند‪ .‬بیشرت مردم دز به نسبت کوچکی از این‬‫منابع دریافت می کنند‪ ،‬اما اندک افرادی ھستند که چندین برابر دز میانگین می گیرند‪ .‬منابع مصنوعی‬‫تابش معموالً با تدابیر حفاظت پرتوی بخوبی کنرتل میشوند‪.‬‬‫کاربردھای پزشکی‬‫استفاده از تابش در پزشکی برای تشخیص و درمان بیامری ھای خاص چنان رواج یافته است که بی‬‫شک اصلی ترین منبع مصنوعی پرتوگیری در جھان امروز است‪ .‬بطور میانگین‪ ،‬پرتوگیری از منابع پزشکی‬‫‪ 98‬درصد پرتوگیری از ھمه منابع مصنوعی را شکل می دھد‪ ،‬که پس از منابع طبیعی‪ ،‬دومین سھم بزرگ‬‫در پرتوگیری مردم جھان را دارد؛ که تقریباً بیست درصد کل پرتوگیری‏ها میشود‪ .‬بیشرت این پرتوگیری در‬‫کشورھای صنعتی‪ ،‬که منابع بیش‏تری برای مراقبت‏های پزشکی دارند و دستگاه‏های رادیولوژی بسیار‬‫رایج‏ترند‪ ،‬رخ می دھد‪ .‬حتا در بعضی کشورھا‪ ،‬میانگین دز مؤثر ساالنه برای کاربردھای پزشکی و برای‬‫منابع طبیعی به ھم نزدیک شده است‪.‬‬‫ﻣﻴﺎﻧﮕــﲔ دز ﻣﻮﺛــﺮ ﻫــﺮ ﻧﻔــﺮ در اﻣﺮﻳــﮑﺎ )‪ ١٣٨۶‬ه‪.‬ش‪ .‬ـ ‪ ۲۰۰۷‬م‪(.‬‬‫ﺳــﺎﻳﺮ ﻣﻮارد ‪ ۰/۱۴‬میلی سیورت‬‫رادﻳﻮﻟــﻮژی ﻣﺪاﺧﻠﻪ ای ‪ ۰/۴۰‬میلی سیورت‬‫ﻣﻨﺎﺑــﻊ ﻃﺒﻴﻌﯽ‬‫رت‬‫‪۱۳‬‬‫ﯽ ‪ ۳‬میلی‬‫س ـیو‬‫‪/‬‬‫رادﻳﻮﮔﺮاﻓﯽ ﺗﺸــﺨﻴﺼﯽ ‪ ۰/۳۰‬میلی سیورت‬‫ﮐ ﻞ ﭘﺮﺗﻮ‬

‫ﺷـﮑ‬

‫ﮔﲑی‬

‫ﭘﺰ‬

‫ﭘﺰﺷــﮑﯽ ﻫﺴﺘﻪ ای ‪ ۰/۸۰‬میلی سیورت‬‫ﺳــﯽ ﺗﯽ اﺳــﮑﻦ‬‫‪ ۱/۵‬میلی سیورت‬‫تفاوتهای اساسی و آشکاری بین پرتوگیری پزشکی و بیشرت انواع دیگر پرتوگیری ھست‪ .‬پرتوگیری‬‫پزشکی نوعاً تنها بخشی از بدن را درگیر می کند‪ ،‬درحالی که پرتوگیری‏های دیگر اغلب کل بدن را‪.‬‬‫بعالوه بیامران معموالً در گسرته سنی باالتری نسبت به عموم مردم پراکنده‏اند‪ .‬جدا از این‪ ،‬ھنگام‬‫اتبش از کجا می آید؟‬‫‪۳۳‬‬

‫مقایسه دقیق دزھای ناشی از پرتوگیری پزشکی با دزھای ناشی از دیگر پرتوگیری ھا‪ ،‬باید درنظر گرفت‬‫که بیامران مستقیامً از پرتوگیری شان سود می برند‪.‬‬‫رشد شهرنشینی در کنار بهبود تدریجی استانداردهای زندگی رضورتاً به معنای این است که مردمان‬‫بیشرتی می توانند به مراقبت های بهداشتی دسرتسی یابند‪ .‬درنتیجه‪ ،‬دز جمعیت از راه پرتوگیری های‬‫پزشکی همچنان در جهان زیاد میشود‪ UNSCEAR .‬اطالعات مربوط به رویه های تشخیصی و درمانی‬‫را همواره گردآوری کرده است‪ .‬طبق این آمار‪ ،‬در نظرسنجی بین سالهای ‪ 138۶‬ـ ‪ 13۷۶‬ه‪.‬ش‪2007( .‬‬‫ـ ‪ 1997‬م‪ ).‬ساالنه حدود ‪ 3/۶‬میلیارد بار رویه های پرتوپزشکی بکار رفته است که درمقایسه با ‪۲/۵‬‬‫میلیارد باری که در نظرسنجی بین سالهای ‪ ۱۳۷۵‬ـ ‪ 1370‬ه‪.‬ش‪ ۱۹۹۶( .‬ـ ‪ 1991‬م‪ ).‬بکار رفته رشدی‬‫تقریباً ‪ ۵۰‬درصدی را نشان می دهد‪.‬‬‫کاربردهای تابش در پزشکی در سه گونه رادیولوژی (ازجمله رویه های مداخله ای)‪ ،‬پزشکی هسته‬‫ای‪ ،‬و رادیوتراپی دسته بندی میشود‪ .‬کاربردهای دیگری از قبیل طرح های غربالگری سالمت و مشارکت‬‫داوطلبانه در پژوهش های پزشکی و زیست پزشکی و تشخیصی یا درمانی در ارزیابی‏های منظم‬‫‪ UNSCEAR‬منی‏گنجد‪.‬‬‫رادیولوژی تشخیصی عبارت است از تحلیل تصاویر بدست آمده از راه پرتوهای ایکس‪ ،‬مانند آنکه‬‫در پرتونگاری ساده (مثالً قفسه سینه یا دندان)‪ ،‬فلوروسکپی (مثالً با خوردن یا تنقیه باریم) و مقطع‬‫نگاری رایانشی (‪ )CT‬انجام میشود‪ UNSCEAR .‬به شیوه‏های تصویربرداریی که تابش غیریون‏ساز‬‫را بکار می برند‪ ،‬همچون فراصوت یا مقطع نگاری تشدید مغناطیسی (‪ )MR‬منی پردازد‪ .‬در رادیولوژی‬‫مداخله ای از رویه های تحت هدایت تصویری کمی تهاجمی برای تشخیص و درمان بیامری ها (مثالً‬‫برای هدایت یک کاترت در رگ) استفاده میشود‪.‬‬‫به دلیل استفاده گسرتده‏تر از ‪ CT‬و دز قابل توجه آن در هر آزمون‪ ،‬میانگین جهانی دز مؤثر از‬‫رویه‏های رادیولوژیکی تشخیصی از ‪/۳۵‬میلیسیورت ‪ ۰‬در سال ‪ ۱۳۶۷‬ه‪.‬ش‪ 1988( .‬م‪ ).‬به ‪ ۰/۶۲‬میلی‬‫سیورت در سال ‪ 138۶‬ه‪.‬ش‪ 2007( .‬م‪ ).‬رسیده است؛ یعنی دو برابر شده است‪ .‬بر اساس آخرین بررسی‬‫‪ UNSCEAR‬در حال حارض‪ ۴3 ،‬درصد کل دز جمعی ناشی از رادیولوژی به سی‏تی‏اسکن مربوط میشود‬‫این آمار تفاوتهای منطقه ای دارد‪ .‬حدود دوسوم همه تصویربرداری‏های تشخیصی برای ‪ ۲۵‬درصد جمعیت‬‫جهان که در کشورهای صنعتی زندگی می‏کنند انجام میشود‪ .‬برای ‪ ۷۵‬درصد باقی جمعیت جهان‪ ،‬تواتر‬‫ساالنه این گونه تصویربرداری ها‪ ،‬حتا تصویربرداری‏های ساده ایکس دندان تقریباً ثابت مانده است‪.‬‬‫‪۳۴‬‬

‫ﭘﺮﺗﻮﮔــﲑی ﺟﻬﺎﻧــﯽ از رادﻳﻮﻟــﻮژی )‪ ۱۳۸۷‬ـ ‪ ۱۳۶۷‬ه‪.‬ش‪ .‬؛ ‪ ۲۰۰۸‬ـ ‪ ۱۹۸۸‬م‪(.‬‬‫‪۵۰۰۰‬‬‫‪۴۰۰۰‬‬‫‪۴۰۰۰‬‬‫‪۲۳۰۰‬‬‫‪۱۶۰۰‬‬‫‪۱۸۰۰‬‬‫‪۲۰۰۰‬‬‫‪۱۹۹۳‬‬‫ﺑﺮرﺳــﯽ ‪UNSCEAR‬‬‫‪۱۹۸۸‬‬‫‪۲۰۰۰‬‬‫‪۱۰۰۰‬‬‫دز ﻣﺆﺛــﺮ ﲨﻌﯽ‬‫) ‪ ۱۰۰۰‬ﻧﻔﺮ ـ ﺳــﻴﻮرت(‬‫‪۳۰۰۰‬‬‫‪۰‬‬‫‪۲۰۰۸‬‬‫پزشکی هسته ای عبارت است از داخل کردن مواد پرتوزای باز (به عبارتی به صورت محلول‬‫و بی‏پوشینه) به بدن‪ ،‬بیشرت برای تهیه تصاویری حاوی اطالعاتی از ساختار یا کارکرد یک اندام‬‫و گاهی برای درمان بیامریهایی خاص مانند پرکاری تیروئید و رسطان تیروئید‪ .‬به طور کلی‪ ،‬یک‬‫هسته‏گونه پرتوزا را به شکل دارویی پرتوزا درمی‏آورند که معموالً به صورت وریدی یا خوراکی‬‫تجویز میشود‪ .‬سپس‪ ،‬این داروی پرتوزا به پیروی از مشخصه‏های فیزیکی و شیمیایی اش در بدن‬‫ﭘﺮﺗﻮﮔﲑی ﺟﻬﺎﻧﯽ از ﭘﺰﺷــﮑﯽ ﻫﺴــﺘﻪای )‪ ۱۳۸۷‬ـ ‪ ۱۳۶۷‬ه‪.‬ش‪ .‬؛ ‪ ۲۰۰۸‬ـ ‪ ۱۹۸۸‬م‪(.‬‬‫‪۲۵۰‬‬‫‪۲۰۲‬‬‫‪۲۰۰۰‬‬‫‪۱۹۹۳‬‬‫‪۱۵۰‬‬‫‪۷۴‬‬‫‪۱۰۰‬‬‫‪۵۰‬‬‫‪۲۰۰۸‬‬‫ﺑﺮرﺳﯽ ‪UNSCEAR‬‬‫‪۱۹۸۸‬‬‫دز ﻣﺆﺛــﺮ ﲨﻌﯽ‬‫)‪ ۱۰۰۰‬ﻧﻔﺮ ـ ﺳــﻴﻮرت(‬‫‪۱۵۰‬‬‫‪۱۶۰‬‬‫‪۲۰۰‬‬‫‪۰‬‬‫اتبش از کجا می آید؟‬‫‪۳۵‬‬

‫پخش میشود تا تصویربرداری را میرس کند‪ .‬زان پس‪ ،‬تابش گسیلی از هسته گونه پرتوزای موجود در بدن‬‫برای تولید تصاویری تشخیصی تحلیل میشود‪ ،‬یا برای درمان بیامری‏ها به کار گرفته میشود‪.‬‬‫تعداد تصویربرداری های تشخیصی پزشکی هسته ای در کل جهان از حدود ‪ ۲۴‬میلیون در سال ‪۱۳۶۷‬‬‫ه‪.‬ش‪1988( .‬م‪ ).‬به حدود ‪ ۳۳‬میلیون در سال ‪ ۱۳۸۶‬ه‪.‬ش‪2007( .‬م‪ ).‬افزایش یافت‪ .‬حاصل این رشد افزایش‬‫قابل توجه دز مؤثر جمعی ساالنه از ‪ ۷۴۰۰۰‬به ‪ 202000‬نفرسیورت بود‪ .‬کاربردهای درمانی پزشکی هسته‏ای‬‫نوین هم رو به ازدیاد است و در کل جهان به ‪ 0/۹‬میلیون بیامر در سال رسیده است‪ .‬کاربرد پزشکی‬‫هسته ای نیز توزیعی نابرابر در جهان دارد و نود درصد موارد آن در کشورهای صنعتی اتفاق می افتد‪.‬‬‫پرتودرمانی (که رادیوتراپی هم نامیده میشود) از تابش برای درمان بیامریهای گوناگون‪ ،‬بویزه رسطان‬‫و البته تومورهای خوشخیم نیز‪ ،‬استفاده میکند‪ .‬رادیوتراپی خارجی به درمان بیامر با استفاده از منبع‬‫تابشی بیرون از بدن او اشاره دارد و تله تراپی [دوردرمانی] نامیده میشود‪ .‬در دوردرمانی از دستگاهی‬‫حاوی یک چشمه پرتوزای قوی (معموالً کبالت ـ ‪ )۶۰‬یا یک دستگاه ولتاژ باالیی که تابش تولید کند (مثل‬‫شتابدهنده خطی) استفاده میشود‪ .‬درمان می تواند باجادادن موقت یا همیشگی چشمه‏های پرتوزای‬‫فلزی یا بسته ای در بدن بیامر هم انجام شود‪ ،‬که در این صورت به آن براکی‏تراپی [نزدیک‏درمانی یا‬‫درمان داخل حفره‏ای] میگویند‪.‬‬‫در رسارس جهان‪ ،‬از سال ‪ ۱۳۷۶‬ه‪.‬ش‪ 1997( .‬م‪ ).‬تا ‪ ۱۳۸۶‬ه‪.‬ش‪ 2007( .‬م‪ ،).‬بر اساس یک تخمین‪،‬‬‫‪ ۵ /۱‬میلیون بیامر در سال با رادیوتراپی درمان شدند‪ .‬این مقدار بیش از تخمین مشابه ‪ ۴/۳‬میلیون‬‫بیامر برای دوره ای مشابه به مبدأ ‪ ۱۳۶۷‬ه‪.‬ش‪ 1988( .‬م‪ ).‬است‪ .‬از این میان‪ ،‬حدود ‪ ۴/۷‬میلیون با تله‬‫تراپی و ‪ ۰ /۴‬میلیون با براکی تراپی درمان شدند‪ .‬در این دوره‪ ۲۵ ،‬درصد جمعیت جهان که در کشورهای‬‫صنعتی زندگی می کنند ‪ 70‬درصد درمان های رادیوتراپی در رسارس جهان را دریافت کردند و ‪ ۴۰‬درصد‬‫همه براکی‏تراپی‏های انجام شده را‪.‬‬‫پرتوگیری در محل کار‬‫از آنجا که شامر کل تصویربرداریهای تشخیصی پزشکی در دهه‏های گذشته رشد چشمگیری داشته‬‫است‪ ،‬تعداد کارکنان خدمات درمانی نیز که درگیر این کارند بیشرت شده‪ ،‬و از مرز ‪ ۷‬میلیون نفر با میانگین‬‫دز مؤثر ساالنه‏ای حدود ‪ ۰/۵‬میلی سیورت بهازای هر نفر گذشته است‪ .‬در رادیولوژی مداخله‏ای و پزشکی‬‫هسته‏ای‪ ،‬ممکن است کادر پزشکی دزی بیش از دز میانگین دریافت کنند‪.‬‬‫‪۳۶‬‬

‫سوانح در کاربردهای پزشکی‬‫بعضی از کاربردهای تابش در پزشکی (مثالً رادیوتراپی‪ ،‬رادیولوژی مداخله‏ای و پزشکی هسته‏ای)‬‫با دز باال برای بیامران همراه‏اند‪ .‬این دزهای باال وقتی نادرست اعامل شود می‏تواند سبب آسیب های‬‫جدی یا حتا مرگ شود‪ .‬تنها بیامران نیستند که در معرض خطرند‪ ،‬بلکه پزشکان و افراد دیگری که در آن‬‫حوالی کار می کنند نیز در خطرند‪ .‬خطای انسانی رایجرتین عامل این سوانح است‪ .‬دادن دز اشتباه به‬‫دلیل طراحیدرمان نادرست؛ استفاده نادرست از تجهیزات؛ و تابشدهی به اندامی اشتباهی یا حتا‪ ،‬البته‬‫بهندرت‪ ،‬به بیامری اشتباهی منونههایی از این خطاها هستند‪.‬‬‫درحالیکه سوانح خطرناک رادیوتراپی نادر هستند‪ ،‬بیش از صد مورد از این سوانح گزارش شده است‪.‬‬‫‪ UNSCEAR‬بیست ونه سانحه گزارش شده از سال ‪ ۱۳۴۶‬ه‪.‬ش‪ ۱۹۶۷( .‬م‪ ).‬را که به ‪ ۴۵‬مرگ و ‪۶۱۳‬‬‫جراحت انجامیده است مرور کرده است‪ .‬با این حال‪ ،‬احتامل دارد مرگها یا بسیاری از جراحتها باشد‬‫که گزارش نشده باشد‪.‬‬‫این تنها فراپرتوگیری نیست که عواقبی جدی دارد‪ ،‬بلکه کمپرتوگیری (یعنی وقتی بیامران دز تابشی‬‫ناکافی برای درمان یک بیامری کشنده دریافت کنند) هم ممکن است چنین باشد‪ .‬برنامه‏های تضمین‬‫کیفیت می تواند به برقراری و تداوم استانداردهای کاری سطح باالیی برای کمینه کردن ریسک وقوع‬‫چنین سوانحی کمک کند‪.‬‬‫جنگ افزارهای هستهای‬‫در سال ‪ ۱۳۲۴‬ه‪.‬ش‪ ۱۹۴۵ ( .‬م‪ ).‬در آخرین مراحل جنگ جهانیِ دوم‪ ،‬دو مبب امتی بر دو شهر ژاپن‬‫فرود آمد (هیروشیام در پانزدهم مرداد ـ ششم آگوست ـ و ناکازاکی در هجدهم مرداد ـ نهم آگوست)‬‫انفجا ِر این دو مبب نزدیک به ‪ 130000‬نفر را کشت‪ .‬این تنها دفعاتی در تاریخ است که جنگافزارهای‬‫هسته ای برای نزاع به کار رفت‪ .‬با وجود این‪ ،‬پس از این تاریخ‪ ،‬جنگ افزارهای هسته ایِ بسیاری در‬‫جو زمین‪ ،‬به خصوص در نیمکره شاملی‪ ،‬آزمایش شد‪ .‬دوره پررونقِ این آزمایش ها بین سالهای ‪ 1331‬تا‬‫‪ ۱۳۴۱‬ه‪.‬ش‪ ۱۹۵۲ ( .‬تا ‪ ۱۹۶۲‬م‪).‬بود‪ .‬در کل‪ ،‬بیش از ‪ ۵۰۰‬زمایش با مجمو ِع قدرتی معاد ِل ‪ ۴۳۰‬مگاتن‬‫تری نیرتوتولوئن (‪ )TNT‬انجام شد که آخرینِ آنها در سال ‪ ۱۳۵۹‬ه‪.‬ش‪ 1980( .‬م‪ ).‬بود‪ .‬مردم همه جهان‬‫در معرض ِ‬‫تابش فروریزه های این آزمایش ها بودند‪ .‬در واکنش به نگرانی های مربوط به این پرتوگیری‬‫اانسان‏ها و محیطزیست بود که ‪ UNSCEAR‬در سال ‪ ۱۳۳۴‬ه‪.‬ش‪ ۱۹۵۵( .‬م‪ ).‬بنیاد نهاده شد‪.‬‬‫میانگین دز مؤث ِر ساالنه ناشی از فروریزههای جهانیِ آزمایشهای ج ّوی جنگ افزارهای هسته‏ای در‬‫سال ‪ ۱۳۴۲‬ه‪.‬ش‪ ۱۹۶۳( .‬م‪ ).‬از همیشه باالتر و برابر با ‪ ۰/11‬میلیسیورت براورد شده و متعاقباً کاهش‬‫یافته تا به ترا ِز حدودا ً ‪ ۰/۰۰۵‬میلیسیورت کنونیاش رسیده است‪ .‬این پرتوگیری از این پس بسیار به کندی‬‫کم میشود‪ ،‬چون بیشترش ناشی از هسته‏گونه درازعمر کربن ـ ‪ ۱۴‬است‪.‬‬‫اتبش از کجا می آید؟‬‫‪۳۷‬‬

‫ﻣﻴﺎﻧﮕﲔ ﺟﻬﺎﻧﯽ دز ﻫﺮ ﻧﻔﺮ از ﻓﺮورﻳﺰﻫﺎی ﺟﻮی ﺎﻧﺷــﯽ از آزﻣﺎﻳﺶ ﻫﺎی ﻫﺴﺘﻪای‬‫‪۰/۱۲‬‬‫‪۰/۱‬‬‫‪۰/۰۶‬‬‫‪۰/۰۴‬‬‫‪۰/۰۲‬‬‫‪۲۰۰۵‬‬‫‪۱۹۹۵‬‬‫‪۱۹۸۵‬‬‫‪۱۹۷۵‬‬‫ﺳﺎل‬‫‪۱۹۶۵‬‬‫‪۱۹۵۵‬‬‫‪۰‬‬‫دز ﻣﺆﺛﺮ ﺳــﺎﻻﻧﻪ )ﻣﻴﻠﯽ ﺳــﻴﻮرت(‬‫‪۰/۰۸‬‬‫‪۱۹۴۵‬‬‫بخشی به بزرگیِ ‪ ۵۰‬درصد از کل فروریزههای تولیدشده از آزمایشهای روی زمینی در هامن حدود‬‫‪ 100‬کیلومرتی محل آزمایش بر زمین مینشیند‪ .‬بدینسان‪ ،‬مردمی که در نزدیکیِ این جایگاه‏های آزمایش‬‫زندگی میکردند بهطور جدی در معرض فروریزههای محلی بودند‪ .‬با وجود این‪ ،‬چون این آزمایشها در‬‫مناطق نسبتاً دورافتاده ای انجام میشد‪ ،‬ساکنین محلی ای که پرتوگیری می کردند کم‏شامر بودند و سهم‬‫مهمی در دز جمعی جهانی نداشتند‪ .‬با این حال‪ ،‬مردمی که در مسیر باد از سوی این جایگاههای آزمایش‬‫زندگی می‏کردند دزهایی بسیار باالتر از دز میانگین دریافت کردند‪.‬‬‫نخستین گزارش ‪ UNSCEAR‬در سال ‪ 1337‬ه‪.‬ش‪ 19۵8( .‬م‪ ).‬بنیادهای علمی ای فراهم کرد که‬‫برپایهآنها پیامن منع آزمایش جنگافزارهای هسته‏ای در جو‪ ،‬در فضا‪ ،‬و در زیر آب به بحث گذاشته شد‪.‬‬‫پس از امضای این پیامن منع آزمایش ناکامل در سال ‪ 13۴2‬ه‪.‬ش‪ 19۶3( .‬م‪ ،).‬تا دهه ‪ 1370‬ه‪.‬ش‪1990( .‬‬‫ِ‬‫م‪ ،).‬ساالنه حدود ‪۵۰‬‬‫آزمایش زیرزمینی انجام میشد و بعد از آن هم چند آزمایشی انجام شد‪ .‬بیشرت این‬‫آزمایشها خروجیِ هستهایِ کمرتی نسبت به آزمایشهای ج ّوی داشتند و معموالً به جز گازهایی که به‬‫جو نشت می‏کردند یا تخلیه می‏شدند‪ ،‬هیچ زباله پرتوزایی نداشتند‪ .‬گرچه این آزمایشها مقادی ِر انبوهی‬‫از پسامندهای پرتوز اتولید کردند‪ ،‬انتظار منی‏رود که سبب پرتوگیری مردم شوند؛ چون در اعامق زمین‬‫مدفون هستند و تا جای ممکن با سنگ میزبان درامیخته‏اند‪.‬‬‫‪۳۸‬‬

‫درباره استفاده مجدد از جایگا ِه آزمایش‏های هسته‏ای (مثالً برای چرای حیوانات یا کشاورزی)‬‫نگرانی‏هایی هست؛ چون بعضی ها را دارند به‏کار می گیرند‪ .‬دزهای ناشی از پسامندهای پرتوزا در‬‫بعضی از این جایگاه ها‪ ،‬مانند مناطق محدودی در سمیپاالتینسک در قزاقستان امروزی‪ ،‬شاید قابل‬‫توجه باشد؛ اما در جاهای دیگری همچون میورهرا و فگه توفا آتول درپالونیژای فرانسه این دزها سهمی‬‫بیش از کرس کوچکی از پرتوگیریِ زمینه معمول برای مردمانی که عاقبت در این منطقه ساکن شده‏اند‬‫ندارند‪ .‬برای دیگر مکان‏هایی هم چون جزایر مارشال و ِمرالینگا‪ ،‬که بهترتیب‪ ،‬امریکا و انگلیس بعضی از‬‫آزمایش‏هایشان را در آنجا انجام دادند‪ ،‬پرتوگیریِ ساکنینشان به سبک زندگی و تغذیه آنها بستگی دارد‪.‬‬‫رآکتورهای هستهای‬‫وقتی ایزوتوپهای خاصی از اورانیم یا پلوتنیم با نوترونها مبباران شوند‪ ،‬هستههایشان طی فرایندی‬‫بهنام شکافت هستهای به دو هستهی کوچکتر میشکنند و انرژی و دو یا چند نوترون تولید میشود‪ .‬این‬‫نوترونهای تولیدی نیز میتوانند به دیگر هستههای اورانیم یا پلوتنیم برخورد کنند و باعث شکس ِنت آنها و‬‫تولید نوترونها بیشرتی شوند که درواقع میتوانند هستههای بیشرتی را بشکنند‪ .‬این فرایند یک واکنش‬‫زنجیرهای نام دارد‪ .‬این ایزوتوپها معموالً بهصورت سوخت در رآکتورهای هستهای بهکار می‏روند؛ جایی‬‫ِ‬‫که این‬‫واکنش زنجیرهای کنرتل میشود تا مبادا خیلی رسیع شود‪.‬‬‫انرژیِ رهاشده از شکافت در ریاکتورهای هستهای را میشود برای تولید برق در نیروگاههای هسته‬‫ای بهکار برد‪ .‬با وجود این‪ ،‬رآکتورهای تحقیقاتیای هم هستند که برای آزمایش سوخت هستهای و انواع‬‫مواد گوناگون‪ ،‬برای پژوهش در فیزیک هستهای و زیستشناسی‪ ،‬و برای تولید هستهگونههای پرتوزایی‬‫که در پزشکی و صنعت کاربرد دارند بهدرد میخورند‪ .‬گرچه بین این دو نوع رآکتور تفاوت‏هایی هست‪،‬‬‫هر دو نوع به فرایندهایی صنعتی مانند استخراج اورانیم وپسامنداریِ مواد پرتوزا نیاز دارند که می تواند‬‫به پرتوگیریِ مردم وپرتوگیریِ شغلی بینجامد‪.‬‬‫نیروگاههای هستهای‬‫نخستین نیروگاه هسته ایِ تجاریِ جهان در مقیاس صنعتی‪ ،‬کالدر هال‪ ،‬در سال ‪ ۱۳۳۵‬ه‪.‬ش‪۱۹۵۶( .‬‬‫م‪ ).‬در بریتانیا ساخته شد‪ ،‬و زان پس تولید انرژی الکرتیکی توسط نیروگاه‏های هسته‏ای رشد فراوانی کرده‬‫ِ‬‫برچیینش ری اکتورهای قدیمی‏تر‪ ،‬تولید انرژیِ الکرتیکی از منابع هسته ای مدام رشد می‬‫است‪ .‬با وجود‬‫کند‪ .‬در پایان سال ‪1389‬ه‪.‬ش‪2010( .‬م‪).‬حدود ‪ ۴۴۰‬رآکتور قدرت در ‪ 29‬کشور جهان مشغول به کار بودند‬‫ِ‬‫که ده‬‫درصد کل برق جهان را تولید می کردند و ‪ ۲۴۰‬رآکتور تحقیقاتی در ‪ ۵۶‬کشور جهان پراکنده بودند‪.‬‬‫اتبش از کجا می آید؟‬‫‪۳۹‬‬

‫ژاﭘﻦ ـ‪۵۴‬‬‫ﮐــﺮﻩ ﺟﻨﻮﺑــﯽ ـ‪۲۱‬‬‫ﺎﭘﮐﺴــﺘﺎن ـ‪۲‬‬‫ﻫﻨﺪوﺳــﺘﺎن ـ‪۱۹‬‬‫ﭼﲔ ‪۱۹‬‬‫روﺳــﻴﻪ ‪۳۲‬‬‫ﻧﲑوﮔﺎﻩ ﻫﺎی ﻫﺴﺘﻪای ﺟﻬﺎن )‪(۲۰۱۰‬‬‫روﻣﺎﻧــﯽ ـ‪۲‬‬‫اﮐﺮاﻳــﻦ ـ‪۱۵‬‬‫ﺑﻠﻐﺎرﺳــﺘﺎن ـ‪۲‬‬‫ارﻣﻨﺴــﺘﺎن ـ‪۱‬‬‫ﳎﺎرﺳــﺘﺎن ـ‪۴‬‬‫ﺑﺮزﻳــﻞ ـ‪۲‬‬‫اﻧﮕﻠﺴــﺘﺎن ـ‪۱۹‬‬‫ﻫﻠﻨــﺪ ـ‪۱‬‬‫ﺑﻠﮋﻳــﮏ ـ‪۷‬‬‫آﳌﺎن ـ‪۱۷‬‬‫ﻓﺮاﻧﺴــﻪ ـ‪۵۸‬‬‫اﺳــﭙﺎﻧﻴﺎ ـ‪۸‬‬‫ﺳــﻮﻳﺲ ـ‪۵‬‬‫اﺳــﻠﻮوﻧﯽ ـ‪۱‬‬‫ﲨﻬــﻮری ﭼﮏ ـ‪۶‬‬‫اﺳــﻠﻮاﮐﯽ ـ‪۴‬‬‫آﻓﺮﻳﻘــﺎی ﺟﻨﻮﺑــﯽ ـ‪۲‬‬‫ﺳــﻮﺋﺪ ـ‪۱۰‬‬‫ﻓﻨﻼﻧــﺪ ـ‪۴‬‬‫آرژاﻧﺘــﲔ ـ‪۲‬‬‫اﺎﻳﻻت ﻣﺘﺤــﺪﻩ ـ‪۱۰۴‬‬‫ﮐﺎﺎﻧدا ـ ‪۱۸‬‬‫ﻣﮑﺰﻳــﮏ ـ‪۲‬‬‫‪۴۰‬‬

‫تولید برق با استفاده از توان هسته‏های گرچه اغلب بحث‏انگیز است‪ ،‬در رشایط عادی سهمی بسیار‬‫اندک در پرتوگیریِ جهانی دارد‪ .‬به عالوه‪ ،‬مقدار پرتوگیری به نوع تجهیزات بسیار وابسته است و در طول‬‫زمان و در موقعیت‏های متفاوت تغییر میکند‪.‬‬‫ترازهای پرتوگیریِ ناشی از برونریزهای معمولی رآکتورها با وجود افزایش خروجیِ الکرتیکیِ نیروگاه‬‫ها رو به کاهش نهاده است‪ .‬بخشی از این کاهش ناشی از اصالح فناوری ها و بخشی ناشی از اعامل‬‫معیارهای حفاظتیِ سخت گیرانه تر است‪ .‬به طور کلی‪ ،‬برونریز تأسیسات هسته ای به دزهای تابشی‬‫بسیار کمی میانجامد‪ .‬دز جمعیِ ساالنه ساکنین حوالیِ نیروگاهها ‪ ۷۵‬نفر ـ سیورت تخمین زده میشود‪.‬‬‫بدینسان‪ ،‬کسانی که در حوالی یک نیروگاه هستهای زندگی میکنند بهطور میانگین با دز مؤثر ساالنهای‬‫حدود ‪ ۰/۰۰۰۱‬میلیسیورت مواجه میشوند‪.‬‬‫بخش غالب پرتوگیری از عملیات تولید انرژیِ هسته ای به معدن کاری مربوط میشود‪ .‬استخراج و‬‫آسیاب اورانیم مقادیر زیادی پسامند در قالب ضایعات معدنی به جا می گذارد که حاوی مقادیر قابل‬‫توجهی از هستهگونههای پرتوزای طبیعی هستند‪ .‬تا سال ‪ 1382‬ه‪.‬ش‪ 2003( .‬م‪ ).‬کل تولید اورانیم جهان‬‫به حدود دو میلیون تن رسیده بود‪ ،‬درحالی که ضایعات حاصل از آن بالغ بر دو میلیارد تن بود‪ .‬کومه‬
‫ِ‬
‫های‬
‫ضایعات فعلی به خوبی نگه داری می شوند‪ ،‬اما مکان های قدیمی و مرتوکه بسیاری هستند که‬‫تنها چندتایشان اصالح شده‏اند‪ UNSCEAR .‬دز جمعیِ ساالنه جاری برای گروه های جمعیتیِ حوالیِ‬‫مکان‏های استخراج و آسیاب و کومههای ضایعات را حدود ‪ ۵۰‬تا ‪ ۶0‬نفر ـ سیورت تخمین زد‪.‬‬‫سوخت مرصف‏شده رآکتورها می تواند برای بازیافت اورانیم و پلوتنیم جهت استفاده دوباره‬‫بازفراوری شود‪ .‬بیشتر سوخت مرصفشده در مخازن موقتی نگهداری میشود‪ ،‬اما حدود یکسوم آنچه‬‫که تاکنون تولید شده بارفراوری شده است‪ .‬براورد میشود دز جمعی ساالنه ناشی از بازفراوری از ‪ 20‬تا‬‫‪ 30‬نفر ـ سیورت باشد‪.‬‬‫پرتوگیری در محل کار‬‫در صنعت هسته ای‪ ،‬رهاشدن رادون در معادن اورانیم زیرزمینی سهم بسزایی در پرتوگیری شغلی‬‫دارد‪ .‬استخراج و فراوری کانی‏های پرتوزایی که ممکن است حاوی مقادیر زیادی از هستهگونههای پرتوزا‬‫باشند یک امر متداول است‪ .‬میانگین دز مؤث ِر ساالنه هر کارگر صنعت هستهای از ‪ ۴/۴‬میلی سیورت در‬‫دهه ‪ ۱۳۴۰‬ه‪.‬ش‪1970(.‬م‪ ).‬بهتدریج به ‪ 1‬میلیسیورت کنونی کاهش یافته است‪ .‬این کاهش عمدتاً ناشی‬‫از کاهش قابل توجه پرتوگیری در استخراج اورانیم بهدلیل استفاده از فنون استخراج پیرشفتهتر است‪.‬‬‫اتبش از کجا می آید؟‬‫‪۴۱‬‬

‫ﻋﻤــﻖ ﮐﻢ‬‫و ﻣﺘﻮﺳــﻂ‬‫ﭘﺴــﻤﺎﻧﺪﻫﺎی ﺳــﻄﺢ ﺎﭘﻳﲔ و ﻣﺘﻮﺳﻂ‬‫ﻋﻤــﺪﺎﺗً در دﻓــﻦﮔﺎﻩ ﻫــﺎی ﮐﻢ ﻋﻤﻘــﯽ در‬‫زﻣﲔ ﭼﺎل ﻣﯽﺷــﻮﻧﺪ ‪.‬‬

‫اﻧﺒﺎر ﺳــﻄﺤﯽ‬‫اﻳﺰوﺗﻮﻬﭘﺎی ﭘﺮﺗﻮزا‬‫ﺗﻮﻟﻴــﺪی در رآﮐﺘــﻮر ﻫــﺎ ﳏﺼﻮﻻت ﺟﺎﻧﺒﯽ ﺷــﮑﺎﻓﺖ‬‫ِ‬‫ﺎﺑزدﻫﯽ ﺳــﻮﺧﺖ را ﮐﻢ‬‫ﺑﺮای اﺳــﺘﻔﺎدﻩ در ﺻﻨﻌﺖ‬‫و ﭘﺰﺷــﮑﯽ ﺟﺪا ﻣﯽ ﺷــﻮﻧﺪ‪ .‬ﻣــﯽ ﮐﻨــﺪ‪ .‬ﺑﻌــﺪ از ‪ ۱۲‬ﺎﺗ ‪ ۲۴‬ﻣــﺎﻩ‬‫ﺳــﻮﺧﺖ ﻣﺼﺮف ﺷــﺪﻩ از رآﮐﺘﻮر‬‫ﺧﺎرج ﻣﯽ ﺷــﻮد ‪.‬‬

‫ﳐــﺰن ِ‬‫زﻣﻴﻨﯽ‬‫ﻋﻤﻴــﻖ‬‫ﭘﺴــﻤﺎﻧﺪ ﺳــﻄﺢ ﺎﺑﻻی ﺣﺎوی ﺳــﻮﺧﺖ ﻣﺼﺮفﺷﺪﻩ‬‫اﺑﺘﺪا در اﻧﺒﺎر ﻣﻮﻗﺘﯽ ﻧﮕﻬﺪاری ﻣﯽ ﺷــﻮد ﺎﺗ درﻬﻧﺎﻳﺖ‬‫در ﻋﻤﻴﻖ زﻣﲔ دﻓﻦ ﺷــﻮد‪.‬‬‫‪UF6‬‬‫ﺗﺒﺪﻳﻞ‪ ،‬ﻏﻨﯽ ﺳــﺎزی و ﺎﭘﻻﻳﺶ‬‫اوراﻧﻴﻢ را ﺑﺮای اﺳــﺘﻔﺎدﻩ ﺑﺼﻮرت‬‫ﺳــﻮﺧﺖ آﻣﺎدﻩ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫اوراﻧﻴــﻢ ﻃﺒﻴﻌــﯽ ﻋﻤــﺪﺎﺗً از ﻣﻌﺎدن‬‫روﺎﺑزﺎﻳ زﻳﺮزﻣﻴﻨﯽ اﺳــﺘﺨﺮاج ‪.‬‬
‫ﻣﯽ ﺷﻮد‬‫اﺳــﺘﺤﺼﺎل اوراﻧﻴﻢ را از ﮐﺎﻧﻪ ﺟﺪا‬‫ﻣــﯽ ﮐﻨــﺪ‪ .‬ﻣــﻮاد ﺎﺑﻗﻴﻤﺎﻧــﺪﻩ ﺿﺎﻳﻌﺎﺗــﯽ ﺣﺎو ِی‬‫ﻫﺴــﺘﻪﮔﻮﻧﻪﻫﺎی ﭘﺮﺗﻮزای )رادﻳﻮﻧﻮﮐﻠﺌﻴﺪﻫﺎی(‬‫دراز ﻋﻤــﺮی ﺎﺑ ﻏﻠﻈــﺖ ﺎﭘﻳــﲔ ﻫــﺴﺘﻨﺪ ‪.‬‬

‫ﺳــﺎﺧﺖ ﺳــﻮﺧﺖ ﻣﻨﺠﺮ ﺑﻪ ِ‬‫ﺗﻮﻟﻴﺪ ﻣﻴﻠﻪ ﻫﺎی‬‫ﺳــﻮﺧﺖ ﻣﯽ ﺷــﻮد‪ .‬در اﻳﻦ ﻓﺮاﻳﻨﺪ ﻋﻤﻮﻣ ًﺎ‬‫اوراﻧﻴﻢ ﺑﻪﺷــﮑﻞ ﻗﺮص ﻫﺎﻳﯽ ﺳــﺮاﻣﻴﮑﯽ در‬‫ﻣﯽآﻳــﺪ ﮐــﻪ داﺧــﻞ ﻟﻮﻟــﻪﻫﺎﻳــﯽ ﻓﻠــﺰی‬‫ﺟﺎ دادﻩ ﻣﯽ ﺷــﻮﻧﺪ‪.‬‬‫اوراﻧﻴﻢ و ﭘﻠﻮﺗﻮﻧﻴ ِﻢ ﺎﺑزﻓﺮاوریﺷــﺪﻩ از‬‫ﺳــﻮﺧﺖ ﻣﺼﺮﻓﺸــﺪﻩ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﭘﺲ از ﺗﺒﺪﻳﻞ‬‫و ﻏﻨﯽﺳــﺎزی ﳎﺪداً ﺑﻪﺟﺎی ﺳــﻮﺧﺖ اﺳــﺘﻔﺎدﻩ ﺷــﻮد‪.‬‬‫رآﮐﺘﻮرﻫــﺎی ﲢﻘﻴﻘﺎﺗــﯽ و ﻗﺪرت‬‫دﺳــﺘﮕﺎﻩ ﻫﺎﻳﯽ ﻫﺴــﺘﻨﺪ ﮐﻪ در آن ﻫﺎ اﰎ ﻫﺎی‬‫اوراﻧﻴﻢ ﺗﻘﺴــﻴﻢ )ﺷــﮑﺎﻓﺘﻪ( ﻣﯽﺷــﻮﻧﺪ و از ِ‬‫اﻧﺮژی‬‫آزادﺷــﺪﻩ ﺑﺮای ﮔﺮمﮐﺮدن آب اﺳــﺘﻔﺎدﻩ ﻣﯽﺷــﻮد ‪.‬‬

‫ﻓﺮاﻳﻨﺪﻫﺎی اﺻﻠﯽ در ﺻﻨﻌﺖ ﻫﺴﺘﻪ ای‬‫‪۴۲‬‬

‫پسامندهای کم تابش و بخشی از پسامندهای میان تابش در حال حارض در تأسیسات زیرسطحی‬‫نگهداری میشوند‪ ،‬گرچه در گذشته گاهی این پسامندها دریا ریخته میشدند‪ .‬پسامندهای پر تابش حاصل‬‫از بازفراوری و سوختهای مرصف شده (اگر بازفراوری نشوند) نیز انبار میشوند‪ ،‬هرچند درنهایت باید‬‫نابود شوند‪ .‬نابودسازی مناسب این پسامندها نباید حتا در آیندهدور به پرتوگیری مردم بیا نجامد‪.‬‬‫سوانح در تأسیسات هسته‏ای‬‫اندازه های پرتوگیری عادی تأسیسات غیرنظامی صنعت هستهای بسیار پایین است‪ .‬با وجود‬‫این‪ ،‬چند سانحه جدی رخ داده که توجه مردم را بسیار جلب کرده‪ ،‬و ‪ UNSCEAR‬عواقبشان‬‫را بررسی کرده است؛ ازجمله‪ ،‬تأسیسات تحقیقاتی وینکا یوگسالوی سابق در سال ‪ 1337‬ه‪.‬ش‪.‬‬‫(‪19۵8‬م‪ ،).‬نیروگاه هسته ای تری‏مایل‏آیلند امریکا در ‪ 13۵8‬ه‪.‬ش‪1979(.‬م‪ ،).‬و کارخانه تبدیل‬‫سوخت توکای ـ مورا ژاپن در سال ‪ 1378‬ه‪.‬ش‪ 1999( .‬م‪.).‬‬‫بین سالهای ‪ 132۴‬ه‪.‬ش‪19۴۵( .‬م‪ ).‬و ‪ 138۶‬ه‪.‬ش‪2007( .‬م‪ ،).‬سی و چهار سانحه پرتوی جدی‬‫در تأسیسات هسته ای به مرگ و جراحت های جدی کارکنان انجامید؛ و هفت سانحه موجب‬‫رهاشدن مواد پرتوزا در بیرون از کارگاهها‪ ،‬و پرتوگیری قابل تشخیص مردم شد‪ .‬همچنین سوانح‬‫شدیدی در تأسیسات مربوط به برنامه­­های جنگ­افزارهای هسته­ای رخ داد‪ .‬به­استثنای سانحه­‬‫‪ ۱۳۶۵‬ه‪.‬ش‪ ۱۹۸۶( .‬م‪ ).‬چرنوبیل و سانحه­ ‪ ۱۳۹۰‬ه‪.‬ش‪ ۲۰۱۱( .‬م‪ ).‬فوکوشیام ـ دایچی‪ ،‬که در زیر به‬‫ِ‬‫آنها خواهیم پرداخت‪ ۳۲ ،‬مورد مرگ و ‪ ۶۱‬مورد جر ِ‬‫اقدام درمانی شناسایی‬‫احت تابشیِ‬‫نیازمند ِ‬‫شده است‪.‬‬‫پیش از چرنوبیل‪ ،‬جدی‏ترین سانحه یک تأسیسات غیرنظامی به نیروگاه هستهای تری‏مایل‏آیلند‬‫در ‪ 8‬فروردین ‪ 13۵8‬ه‪.‬ش‪ 28( .‬مارس ‪ 1979‬م‪ ).‬مربوط میشد‪ .‬رشتهای از رخدادها به ذوب بخشی‬‫از قلب رآکتور منتهی شد‪ .‬درپی این سانحه مقادیر فراوانی محصوالت شکافت و هسته‏گونه‏های‬‫پرتوزا از قلب صدمه دیده رآکتور به درون پوشش حفاظتی [درون داره] رهاشد‪ ،‬اما چیز نسبتًا‬‫زیادی در محیط رها نشد و پرتوگیری مردم بسیار کم بود‪.‬‬‫سانحه نیروگاه هستهای چرنوبیل‬‫سانحه نیروگاه هسته ای چرنوبیل در ‪ ۶‬اردیبهشت ‪ 13۶۵‬ه‪.‬ش‪ 2۶( .‬آوریل ‪ 198۶‬م‪ ).‬نه‬‫تنها شدیدترین سانحه در تاریخ انرژی هسته ای غیرنظامی بود‪ ،‬بلکه جدی ترین رخداد از لحاظ‬‫پرتوگیری مردم عادی نیز بود‪ .‬دز جمعی ناشی از این رخداد از مجموع دزهای جمعی ناشی از‬‫همه سوانح دیگر چندین بار بیشرت بود‪.‬‬‫اتبش از کجا می آید؟‬‫‪۴۳‬‬

‫دو کارگر در اثر رضبه انفجار‪ ,‬در جا کشته شدند و ‪ 13۴‬نفر به سندرم پرتو تابش حاد مبتال شدند‬‫که به مرگ ‪ 28‬نفرشان منجر شد‪ .‬جراحت‏های پوستی و آب مروارید [کاتاراکت] ناشی از تابش از جمله‬‫مشکالت اصلی بازماندگان بود‪ .‬گذشته از امدادگران در صحنه‪ ،‬چند صد هزار نفر متعاقباً در عملیات‬‫بازیابی درگیر شدند‪ .‬به غیر از افزایش آشکار در موارد ابتال به رسطان خون [لوکمی] و آب مروارید‬‫[کاتاراکت] در میان آنهایی که طی سالهای ‪ 13۶۵‬و ‪ 13۶۶‬ه‪.‬ش‪ 198۶( .‬و ‪ 1987‬م‪ ).‬دزهای باالیی دریافت‬‫کردند‪ ،‬تا به امروز هیچ گواهی برای دیگر پیامدهای بهداشتی ناشی از تابش در این افراد دیده نشده‬‫است‪.‬‬‫این سانحه باعث شد بیش­ترین مقدا ِر مواد پرتوزایی که تا به امروز برای کارهای غیرنظامی ثبت شده‬‫است به­صورت کنرتل­نشده در محیط رها شود؛ بیش­ت ِر این مواد پرتوزا در حدود ده روز پس از سانحه در‬‫ج ّو رها شد‪ .‬ابر پرتوزای شکل گرفته توسط این سانحه در همه نیمکره شاملی پخش شد و مقادیر قابل‬‫توجهی ماده پرتوزا در نواحی وسیعی از اتحاد جامهیر شوروی سابق و دیگر بخش‏های اروپا فرونشست‬‫که آب و خاک را بهویژه در بالروس‪ ،‬فدراسیون روسیه‪ ،‬و اوکراین امروزی آلود و اختاللهای اجتامعی و‬‫اقتصادی جدی برای اقشار بزرگی از جامعه ایجاد کرد‪.‬‬‫آلودگی شیر تازه با هستهگونه پرتوزای کوتاه عمر ید‪ ( -۱۳۱‬با نیمه عمر ‪ ۸‬روز ) و نبود واکنش‬‫رسیع در بخش هایی از اتحاد جامهیر شوروی سابق‪ ,‬به دزهای تیرویئد بسیار باالیی‪ ,‬بویژه در کودکان‬‫انجامید‪ .‬از اوایل دهه ‪ 1370‬ه‪.‬ش‪(.‬دههی‪1990‬م‪ ،).‬بروز رسطان تیروئید در کسانی که در کودکی با این‬‫مشکل مواجه شده بودند در بالروس‪ ،‬اوکراین و چهار منطقه از روسیه که بیشرت اثر پذیرفته بودند زیاد‬‫شده است‪ .‬طی سالهای ‪ 1370‬تا ‪ 138۴‬ه‪.‬ش‪ 1991( .‬تا ‪ 200۵‬م‪ ).‬بیش از ‪ ۶000‬مورد گزارش شد که از‬‫این میان ‪ 1۵‬نفر در گذشتند‪.‬‬‫عموم مردم برای مدت ها پرتوگیری می کردند؛ چه بصورت خارجی از مواد پرتوزای فروریخته شده‪،‬‬‫و چه بشکل داخلی از مرصف مواد خوراکی آلوده‪ ،‬سزیم ـ ‪( 137‬با نیمه عمر ‪ 30‬سال)‪ .‬با وجود این‪،‬‬‫دزهای تابشی طوالنی مدت ناشی از این پرتوگیری ها نسبتاً کم بود‪ .‬میانگین دز مؤثر فردی در دوره‬‫زمانی ‪ 13۶۵‬تا ‪ 138۴‬ه‪.‬ش‪ 198۶( .‬تا ‪ 200۵‬م‪ ).‬در مناطق آلوده بالروس‪ ،‬روسیه و اوکراین ‪ 9‬میلی‬‫سیورت بود‪ .‬بعید است این مقدار به پیامدهای بهداشتی مهمی در عموم مردم بینجامد‪ .‬مباندکه‬‫اختالل جدی ناشی از این سانحه اثرات اجتامعی و اقتصادی عمده و پریشانی زیادی برای افراد متأثر‬‫به دنبال داشته است‪.‬‬‫‪ UNSCEAR‬عواقب رادیولوژیکی این سانحه را به تفصیل مطالعه کرده است‪ .‬جامعه جهانی‬‫تالشهایی بی سابقه برای ارزیابی بزرگی و مشخصه های عواقب این سانحه و نیز عواقب آن در چند‬‫‪۴۴‬‬

‫ﺑﻴــﺶ از ‪ ۶۵۰‬ﻣﻴﻠﯽ ﮔﺮی‬‫‪ ۱۵۰–۶۵۰‬ﻣﻴﻠﯽ ﮔﺮی‬‫‪ ۳۰–۱۵۰‬ﻣﻴﻠﯽ ﮔﺮی‬‫‪ ۱۰–۳۰‬ﻣﻴﻠﯽ ﮔﺮی‬‫ﮐﻤﱰ از ‪ ۱۰‬ﻣﻴﻠﯽ ﮔﺮی‬‫اورل‬‫ﻓﺪراﺳﻴﻮن روﺳﻴﻪ‬‫ﺗﻮﻻ‬‫ﺑﺮﺎﻳﻧﺴﮏ‬‫ﻣﻴﺎﻧﮕﲔ دز ﺗﲑوﺋﻴﺪ ﭘﺲ از ﺳﺎﳓﻪ ﻧﲑوﮔﺎﻩ ﻫﺴﺘﻪای ﭼﺮﻧﻮﺑﻴﻞ‬‫ﭼﺮﻧﻴﮕﻮف‬‫ﮐﻴﻒ‬‫اﮐﺮاﻳﻦ‬‫ﺑﻼروس‬‫ژﻳﺘﻮﻣﲑ‬‫ﻧﲑوﮔﺎﻩ ﻫﺴــﺘﻪای‬‫ﭼﺮﻧﻮﺑﻴﻞ‬‫ﮔﻮﻣﻞ‬‫ﻣﻮﮔﻴﻠﻒ‬‫ﻣﻴﻨﺴﮏ‬‫رووﻧﻮ‬‫ﺑﺮﺳﺖ‬‫‪۴۵‬‬‫اتبش از کجا می آید؟‬‫ناحیه خاص متفاوت انجام داده است تا درکی بهرت از پیامدهای رادیولوژیکی و دیگر پیامدهای این‬‫سانحه پیدا و به التیامشان کمک کند‪.‬‬‫مطالعات انجام شده از سال ‪ 13۶۵‬ه‪.‬ش‪ 198۶( .‬م‪ ).‬نشان می دهد که افرادی که در دوران کودکی‬‫در معرض ید ـ ‪ 131‬بودند و دست اندرکاران امداد و بازیابی که دزهای تابشی باالیی دریافت کردند‬‫بیش از دیگران در معرض ریسک اثرات تابش هستند؛ اما بیشرت ساکنین این نواحی درمعرض دزهای‬‫تابشی کمرت از دزهای تابش زمینه طبیعی ساالنه یا چند برابر آن بودند‪.‬‬‫سانحه نیروگاه هستهای فوکوشیام ـ دایچی‬‫به دنبال زمین لرزه بزرگ ‪ 9‬ریشرتی رشق و سونامی ساحل شامل رشقی ژاپن در ‪ 20‬اسفند ‪ 1389‬ه‪.‬ش‪.‬‬‫(‪ 11‬مارس ‪ 2011‬م‪ ،).‬نیروگاه فوکوشیام ـ دایچی بشدت آسیب دید و مواد پرتوزا در محیط رها شد‪ .‬حدود‬‫‪ 8۵000‬نفر از ساکنین محدوده ای ‪ 20‬کیلومرتی در اطراف نیروگاه و چند ناحیه نزدیکش در یک اقدام پیش‬‫گیرانه در فاصله روزهای ‪ 20‬تا ‪ 2۴‬اسفند (‪ 11‬تا ‪ 1۵‬مارس) کوچانده شدند؛ درحالیکه کسانی که در فاصله ‪20‬‬‫تا ‪ 30‬کیلومرتی محل نیروگاه ساکن بودند در خانههای خودشان تحت مراقبت قرار گرفتند‪ .‬بعد از آن‪ ،‬بهدلیل‬‫فراتررفنت مقدار هسته‏گونه‏های پرتوزای روی زمین‪ ،‬در فروردین ‪ 1390‬ه‪.‬ش‪( .‬آوریل ‪ 2011‬م‪ ،).‬توصیه شد‬‫که ‪ 10000‬نفر دیگر از اهالی مناطق کمی دورتر شامل رشقی محل نیروگاه نیز کوچانده شوند‪ .‬این کوچ‏ها از‬‫اندازه پرتوگیری که افراد متأثر ممکن بود دریافت کنند بخوبی کاست‪ .‬مرصف آب و بعضی خوراکی‏ها موقتاً‬‫محدود شد تا پرتوگیری این جمعیت محدود شود‪ .‬برای مدیریت وضعیت اضطراری این نیروگاه هسته‏ای‪،‬‬‫چند تن از کارکنان عملیاتی و نیروهای واکنش اضطراری پرتوگیری کردند‪.‬‬‫‪ UNSCEAR‬ارزیابی دزهای تابشی و پیامدهای آن برای سالمتی و محیط زیست را انجام داد‪ .‬طی یک‬‫سال و نیم پس از سانحه‪ ،‬حدود ‪ 2۵000‬نفر در محل نیروگاه هستهای فوکوشیام ـ دایچی مشغول رفع سانحه‬‫و کارهای دیگر بودند‪ .‬میانگین دز مؤثر این کارکنان در این مدت حدود ‪ 12‬میلیسیورت بود‪ .‬با وجود این‪،‬‬‫‪ ۶‬کارگر دز تجمعی کلی بیش از ‪ 2۵0‬میلی سیورت دریافت کردند‪ .‬باالترین دز کل دریافتی ‪۶80‬‬‫میلیسیورت‪ ،‬و متعلق به فردی بود که بیشرت این دز (حدود نود درصد آن) را از پرتوگیری داخلی دریافت‬‫کرده بود‪ .‬برآورد شد که دوازده کارگر دزهای تیروئیدی از ‪ 2‬تا ‪ 12‬گری دریافت کرده اند‪ .‬هیچ مرگ یا بیامری‬‫حادی که به تابش مربوط باشد در میان کارکنانی که از این سانحه پرتوگیری کردند دیده نشد‪.‬‬‫میانگین دزهای مؤثر در یک سال نخست پس از سانحه برای بزرگساالن در مناطق تخلیه شده استان‬‫فوکوشیام از ‪ 1‬میلیسیورت تا حدود ‪ 10‬میلیسیورت بود‪ .‬دزهای مؤثر برای نوزادان یک ساله حدود دو‬‫برابر این مقدار برآورد شد‪ .‬برای آن محدودهای از استان فوکوشیام که تخلیه نشده بود و برای استانهای‬‫مجاور‪ ،‬این دزها پایین‏تر بود‪.‬‬‫‪۴۶‬‬

‫ﻧﻮاﺣﯽ ﮐﻪ در ﺳــﻄﺢ‬‫اﺳــﺘﺎن ارزﺎﻳﺑﯽ ﻧﺸــﺪﻧﺪ‬‫ﻧﻮاﺣــﯽ ﮐــﻪ ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ‬‫ارزﺎﻳﺑﯽ ﺷــﺪﻧﺪ‬‫‪ ۵۰–۷۰‬ﻣﻴﻠﯽ ﮔﺮی‬‫‪ ۳۰–۵۰‬ﻣﻴﻠﯽ ﮔﺮی‬‫‪ ۱۰–۳۰‬ﻣﻴﻠﯽ ﮔﺮی‬‫ﮐﻤﱰ از ‪ ۱۰‬ﻣﻴﻠﯽ ﮔﺮی‬‫ﻧﲑوﮔﺎﻩ ﻫﺴــﺘﻪ ای‬‫ﻓﻮﮐﻮﺷــﻴﻤﺎ ـ داﻳﭽﯽ‬‫ﻣﻴﺎﮔﯽ‬‫اﻳﺒﺎراﮐﯽ‬‫ﺎﻳﻣﺎﮔﺎﺎﺗ‬‫ﻓﻮﮐﻮﺷﻴﻤﺎ‬‫ِ‬‫ﺗﲑوﺋﻴﺪ ﻧﻮزادان ﭘﺲ از ﺳــﺎﳓﻪ ﻧﲑوﮔﺎﻩ ﻫﺴﺘﻪ ای ﻓﻮﮐﻮﺷــﻴﻤﺎ ـ داﻳﭽﯽ‬‫ﻣﻴﺎﻧﮕﲔ دز‬‫ﺗﻮﭼﻴﮕﯽ‬‫ﮔﻮﳕﺎ‬‫ﻧﻴﮕﺎﺎﺗ‬‫‪۴۷‬‬‫اتبش از کجا می آید؟‬‫میانگین دزهای تیروئید‪ ،‬عمدتاً از ید ـ ‪ ،131‬در میان آنهایی که بیشرتین پرتوگیری را داشتند تا ‪3۵‬‬‫میلی گری برای بزرگساالن‪ ،‬و تا ‪ 80‬میلی گری برای نوزادان یکساله تخمین زده شد‪ .‬دز ساالنهی تیروئید‪،‬‬‫عمدتاً از منابع پرتوگیری طبیعی خارجی‪ ،‬نوعاً از مرتبه ‪ 1‬میلی گری است‪ UNSCEAR .‬نتیجه گرفت‬‫که از دیدگاه نظری امکان دارد ریسک رسطان تیروئید در میان دستهای از کودکانی که پرتوگیری بیشرتی‬‫داشتهاند افزایش یابد‪ .‬با وجود این‪ ،‬رسطان تیروئید در میان کودکان جوان یک بیامری نادر است‪ ،‬طوری‬‫که از جهت آماری هیچ پیامد مشهودی در این دسته انتظار منیرود‪.‬‬‫در مقایسه با فاجعه چرنوبیل‪ ،‬سانحه هستهای فوکوشیام ـ دایچی از نظر نوع رآکتور‪ ،‬نحوه وقوع‬‫سانحه‪ ،‬مشخصات هسته گونه های رهاشده و پراکنش مهمرتین‪ ،‬و اقدامات حفاظتی اعامل شده اساساً‬‫متفاوت بودند‪ .‬در هر دو مورد‪ ،‬انبوهی از ید ـ ‪ 131‬و سزیم ـ ‪( 137‬دو تا از مهمرتین هستهگونهها از‬‫دیدگاه پرتوگیریهای پس از سوانح هستهای) در محیط رها شد‪ .‬مقدار ید ـ ‪ 131‬و سزیم ـ ‪ 137‬رهاشده‬‫از سانحه فوکوشیام ـ دایچی‪ ،‬بهترتیب‪ ،‬ده و بیست درصد بود‪.‬‬‫کاربردهای صنعتی و دیگر کاربردها‬‫چشمههای تابش در طیف وسیعی از کارهای صنعتی استفاده میشوند‪ .‬ازجمله تابش‏دهی صنعتی‬‫برای گندزدایی از محصوالت پزشکی و دارویی‪ ،‬نگهداری مواد غذایی یا مقابله با آلوده‏سازی بوسیله‬‫حرشات‪ ،‬پرتونگاری صنعتی برای عیب‏یابی اتصاالت فلزی جوش خورده‪ ،‬گسیلهای آلفا یا بتا برای ایجاد‬‫نور در هدف یاب الکرتونیکی تفنگ ها و برای چراغهای کم نور عالیم خروج و نقشه مناها‪ ،‬منابع پرتوزا‬‫یا دستگاه های پرتو ایکس مینیاتوری که در چاه‏پیامیی برای سنجش مشخصه های زمین شناختی در‬‫حفره‏های گامنه‏زنی مبنظور اکتشاف مواد معدنی و نفت و گاز بکار می روند‪ ،‬چشمه های پرتوزای بکار‬‫رفته در ابزارهای ضخامت‏سنج و رطوبت‏­سنج و سطح‏­سنج‪ ،‬و سایر چشمههای پرتوزای مورد استفاده در‬‫کارهای پژوهشی‪.‬‬‫با وجود این گسرتدگی‪ ،‬تولید هستهگونههای پرتوزا برای استفاده در صنعت و پزشکی باعث پرتوگیری‬‫بسیار کم عامه مردم میشود‪ .‬با این حال‪ ،‬در صورت وقوع سوانح‪ ،‬ممکن است نواحی محلی بیشرتی‬‫آلوده‪ ،‬و پرتوگیری‏های باالیی ایجاد شود‪.‬‬‫پرتوگیری در محل کار‬‫شامر کارگرهایی که در صنعت شاغل بودند و از تابش استفاده میکردند در اوایل سده بیست و یکم‬‫میالدی حدود یک میلیون نفر‪ ،‬و میانگین دز مؤثر ساالنه هر کارگر ‪ 0/۳‬میلی سیورت بود‪.‬‬‫‪۴۸‬‬

‫دﺳﺘﮕﺎﻩ ﺿﺨﺎﻣﺖﺳﻨﺞ ﺎﺑ اﺳﺘﻔﺎدﻩ از ﭘﺮﺗﻮ‬‫ﻏﻠﺘــﮏﻫﺎ‬‫ﭼﺸــﻤﻪ ﭘﺮﺗﻮزا‬‫ﮐﺎﻏﺬ‬‫آﺷﮑﺎرﺳــﺎز ﭘﺮﺗﻮی‬‫ﺑــﺮای ﮐﻨــﱰل ﻏﻠــﺘﮏﻫﺎ‬‫مواد پرتوزای طبیعی‬‫چندین نوع تاسیسات صنعتی در دنیا هست‪ ،‬که هرچند به انرژی هستهای مربوط نیستند؛ اما بدلیل‬‫افزودن بر تراکم مواد پرتوزای طبیعی (‪ )NORM‬در محصوالت صنعتی‪ ،‬محصوالت جانبی‪ ،‬و پسامندشان؛‬‫مردم را در معرض پرتوگیری قرار میدهند‪ .‬مهمترین این کارها فرایندهای استخراج و آسیاب در معادن‬‫است‪.‬‬‫فعالیت‏های مربوط به استخراج و پردازش کانی‏ها می تواند به مقادیر باالیی از نرم (‪)NORM‬‬‫بینجامد‪ .‬استخراج و آسیاب اورانیم‪ ،‬استخراج و ذوب فلزات‪ ،‬تولید فسفات‪ ،‬استخراج زغالسنگ و تولید‬‫برق با آن‪ ،‬حفاریِ نفت و گاز‪ ،‬صنایع تیتانیم و خاک های نادر‪ ،‬صنایع رسامیک و زیرکونیم‪ ،‬و کارهایی‬‫که از هسته‏گونه‏های پرتوزای طبیعی (مانند ایزوتوپهای رادیم و توریم) استفاده میکنند از جمله این‬‫فعالیت هستند‪.‬‬‫برای منونه‪ ،‬زغال‏سنگ حاوی رگه هایی از هسته‏گونه‏های پرتوزای ازلی است‪ .‬سوزاندن زغال سنگ‬‫این هسته گونه ها را در محیط رها می کند و ممکن است از این راه مردم پرتوگیری کنند‪ .‬حاصلش این‬‫است که بهازای هر گیگاوات ـ سال برقی که توسط نیروگاههای برق زغالسنگی جهان تولید میشود‪ ،‬دز‬‫جمعی تخمینی مردم دنیا ساالنه حدود بیست نفر ـ سیورت افزوده میشود‪ .‬همچنین‪ ،‬خاکسرت حاصل از‬‫زباله‏سوزی‪ ،‬در ساخت جاده بکار گرفته شده است؛ اما استفاده از آن برای ساختامن‏سازی به پرتوگیری‬‫از طریق تابش مستقیم خارجی و استنشاق رادون منجر میشود‪ .‬رسانجام‪ ،‬دورریخنت خاکسرت می تواند‬‫اتبش از کجا می آید؟‬‫‪۴۹‬‬

‫ترازهای پرتوگیری را در اطراف زباله‏گاه‏ها باال بربد‪.‬‬‫تولید انرژی از گرمای زمینی عاملی دیگر برای پرتوگیری عموم مردم است‪ .‬ذخایر زیرزمینی بخار و‬‫آب داغ برای تولید برق یا گرمایش ساختامنها به کار می رود‪ .‬بر اساس برآوردهای انجام شده در ایتالیا‬‫و امریکا‪ ،‬دز جمعی ناشی از هر گیگاوات ـ سال برق تولیدی با این فناوری حدود ده درصد نظیرش از‬‫راه نیروگاههای زغالسنگی است‪ .‬انرژی زمینگرمایی در حال حارض سهمی نسبتاً کوچک در تولید انرژی‬‫جهان و بهتبع پرتوگیری دارد‪.‬‬‫ﺗﻮﻟﻴﺪ اﻧﺮژی زﻣﲔﮔﺮﻣﺎﻳﯽ‬‫واﺣــﺪ ﺗﻮﻟﻴﺪ‬‫ﺑﺮق‬‫آب ﺳﺮد‬‫ﲞﺎر و‬‫آب داغ‬‫کارهای گوناگون دیگر برش‪ ،‬مانند تصفیه لجن از آب برای کشاورزی‪ ،‬می‏تواند مردم را با نورم مواجه‬‫کند‪ .‬منتها‪ ،‬اندازه پرتوگیری مردم از این فعالیتها بینهایت کم و از مرتبهای کوچکرت از چند هزارم میلی‬‫سیورت در سال است‪.‬‬‫اورانیوم تهی شده یک محصول جانبی غنی سازی است که از اورانیوم طبیعی پرتوزایی کمرتی دارد‪.‬‬‫اورانیم تهی شده برای سالها کاربردهای غیرنظامی و نظامی داشته است‪ .‬این ماده‪ ،‬بخاطر چگالی باالیش‪،‬‬‫بجای حفاظ تابشی یا وزنه تعادل هواپیام بکار میرود‪ .‬کاربرد نظامی اورانیم تهیشده‪ ،‬بویژه در مهامت‬‫ثاقب [دارای رس نفوذکننده]‪ ،‬نگرانیهایی درباره آلودگیهای بجا مانده از آن ایجاد کرده است‪ .‬پرتوگیری‬‫از اورانیم تهی شده‪ ،‬مگر در چند مورد خاص‪ ،‬بی نهایت کم است‪ .‬درواقع‪ ،‬زهراگینی شیمیایی ویژگی‬‫خطرناکرت این ماده است‪.‬‬‫‪۵۰‬‬

‫محصوالت مرصفی‬‫شامری از کاالهای خریداری شده برای مصارف روزانه حاوی مقادیر اندکی از هسته گونه های پرتوزا‬‫هستند که عمدا ً برای استفاده از ویژگیهای شیمیایی یا پرتوزایی شان در این کاالها گنجانیده شده اند‪ .‬در‬‫گذشته رادیوم ـ ‪ 22۶‬مهمرتین هستهگونه پرتوزایی بود که برای شبمناکردن کاالهای مرصفی بکار میرفت‪.‬‬‫این کار دههها پیش کنار گذاشته شد و رادیم با پرومتیوم ـ ‪ 1۴7‬و هیدروژن ـ‪( 3‬تریتیوم)‪ ،‬که کمرت زهراگین‬‫هستند‪ ،‬جایگزین شد‪ .‬با این حال‪ ،‬تریتیوم بسیار جنبان است و می تواند از ساعت های مچی و دیواری‬‫حاوی ترکیبات تریتیوم نشت کند‪ .‬با وجود این‪ ،‬تریتیوم تنها ذرههای بتای بسیار ضعیفی گسیل میکند که‬‫منی‏تواند در پوست نفوذ کند‪ ،‬پس تنها وقتی سبب پرتوگیری انسان میشود که داخل بدن باشد‪.‬‬‫بعضی آشکارسازهای دود اتاقکهای یونشی با ورقههایی کوچک از آمریسیوم ـ‪ 2۴1‬دارند‪ .‬این ورقهها‬‫ذره‏های آلفا گسیل و جریان یونی ثابت تولید میکنند‪ .‬هوای محیط میتواند آزادانه وارد آشکارساز شود‪.‬‬‫اگر دود به آشکارساز وارد شود‪ ،‬این جریان را مختل میکند و آژیر را به صدا درمی آورد‪.‬‬‫ﻋﻤﻞﮐﺮد آﺷﮑﺎرﺳﺎز دودی ﮐﻪ از ﺎﺗﺑﺶ ﻬﺑﺮﻩ ﻣﯽ ﺑﺮد‬‫اﺎﺗﻗــﮏ ﻳﻮﻧﺶ‬‫ﺗﻮر ﺳــﻴﻤﯽ‬

‫‪+‬‬
‫‪+‬‬

‫–‬

‫‪α‬‬

‫–‬

‫‪α‬‬

‫ﺎﺑﺗﺮی‬‫ﺻﻔﺤــﻪ ﻓﻠﺰی‬‫ذرات دود‬‫ﺻﻔﺤــﻪ ﻓﻠﺰی‬‫‪α‬‬‫ذرﻩ آﻟﻔــﺎ‬‫ﭼﺸــﻤﻪ ﭘﺮﺗﻮزا )ﻣﺎﻧﻨﺪ آﻣﺮﻳﺴــﻴﻮم(‬‫پرتوزایی چشمه آمریسیوم یک آشکارساز دود بسیار کم است‪ .‬آمریسیوم با نیمهعمری حدود ‪ ۴۳۲‬سال بسیار‬‫بهکندی وامیپاشد؛ معنایش این است که تا پایان عمر دهسالهاش عمالً همه توانایی اولیهاش را حفظ میکند‪.‬‬‫مادامی که چشمه آمریسیوم در آشکارساز مباند‪ ،‬پرتودهی آن ناچیز است‪ .‬اندازه پرتو دریافتی از چنین کاالهایی بی‬‫نهایت پایین است‪ ،‬گرچه توسط دستگاههای حساس قابل تشخیصاند‪ .‬برآورد میشود کسی که روزی هشت ساعت‬‫اتبش از کجا می آید؟‬‫‪۵۱‬‬

‫در دو مرتی چنین آشکارسازی بایستد در سال دزی کمرت از ‪ ۰/۰۰۰۱‬میلیسیورت دریافت کند‪.‬‬‫سوانح صنعتی‬‫سوانح در صنایعی که از چشمههای پرتوزا استفاده میکنند نسبت به سوانح نیروگاهی بسیار رایجرت‬‫هستند‪ .‬با این حال معموالً چندان به آنها توجه منیشود ‪ ،‬هرچند که میتوانند باعث پرتوگیری گسرتده‬‫کارکنان و مردم شوند‪.‬‬‫بین سالهای ‪ 132۴‬و ‪ 138۶‬ه‪.‬ش‪ 19۴۵( .‬و ‪ 2007‬م‪ ،).‬حدود هشتاد سانحه در کارخانههای صنعتی که از‬‫چشمههای پرتوزا‪ ،‬شتابدهندهها‪ ،‬و دستگاههای پرتو ایکس استفاده میکردهاند گزارش شده است‪ 9 .‬کشته‬‫و ‪ 120‬زخمی تلفات ثبتشده این سوانح است‪ .‬عضو آسیب دیده معمول دستها بوده‪ ،‬که اغلب ناچار‬‫قطع آن بوده اند‪ UNSCEAR .‬بر این گامن است که بعضی از سوانح صنعتی که کشته و زخمی نیز داشته‬‫گزارش نشده اند‪.‬‬‫دالیل و پیامدهای چنین سوانحی بسیار و گوناگون است‪ .‬در اینجا‪ ،‬تنها به دو منونه اشاره میشود‪.‬‬‫در سال ‪ 13۵7‬ه‪.‬ش‪ 1978( .‬م‪ ،).‬در لویزیانای امریکا‪ ،‬یک پرتونگار صنعتی که روی سکویی دریایی با‬‫یک چشمه ‪ 3/7‬تريا بکرل ایریدیم ـ ‪ 192‬کار میکرد‪ ،‬احتامالً بهدلیل خرابی دزسنج‪ ،‬دچار آسیب پرتوی‬‫دست چپ شد‪ .‬سه هفته بعد از سانحه‪ ،‬دست او قرمز و متورم‪ ،‬و سپس تاول‏هایی پوستی پدیدار شد که‬‫طی ‪ ۵‬تا ‪ 8‬هفته بهبود یافت‪ .‬با وجود این‪ ،‬شش ماه بعد‪ ،‬بخشی از انگشت اشارهاش بهناچار قطع شد‪.‬‬‫در موردی دیگر‪ ،‬در سال ‪ 13۵9‬ه‪.‬ش‪ 1980( .‬م‪ ،).‬در شانگهای چین‪ ،‬بهدلیل معیارهای ایمنی نامناسب‪،‬‬‫هفت کارگر یک واحد صنعتی در معرض تابش یک چشمه کبالت ـ ‪ ۶0‬قرار گرفتند‪ .‬یکی از این هفت تن‪،‬‬‫با دزی تخمینی ‪ 12‬گری روز پس از پرتوگیری مرد‪ .‬دومی که دزش ‪ 11‬گری برآورد شد پس از ‪ 90‬روز مرد‪.‬‬‫پنج نفر دیگر دزهایی بین ‪ 2‬تا ‪ ۵‬گری دریافت کردند و پس از تیامر پزشکی درمان شدند‪.‬‬‫چشمههای بی‏رسپرست‬‫بین سالهای ‪ 13۴۵‬و ‪ 138۶‬ه‪.‬ش‪ 19۶۶( .‬و ‪ 2007‬م‪ 31 ،).‬مورد گم شدن‪ ،‬دزدیده شدن‪ ،‬یا رها شدن‬‫چشمه های پرتوزا (که به چشمه های بی رسپرست ـ معروفند) سانحه دانسته شد‪ ..‬از قرار معلوم‪ ،‬این‬‫سوانح به مرگ ‪ ۴2‬نفر از مردم‪ ،‬از جمله چند کودک‪ ،‬منجر شدند‪ .‬همچنین‪ ،‬صدها تن دچار سندرم پرتوی‬‫حاد‪ ،‬آسیب های موضعی شدید‪ ،‬آلودگی داخلی‪ ،‬یا مشکالت روانی شدند که به مراقبت های بهداشتی نیاز‬‫داشتند‪ .‬از این میان‪ ،‬شش سانحه به مراکز رادیوتراپی مرتوکه مربوط بود‪.‬‬‫‪۵۲‬‬

‫معلوم نیست که دقیقاً چه تعداد چشمه بیرسپرست در دنیا هست‪ ،‬اما گامن میرود چند هزارتایی‬‫باشند‪ .‬کمیسیون انتظامات هستهای امریکا (‪ )NRC‬گزارش داده است که رشکتهای امریکایی بین سالهای‬‫‪ 137۵‬و ‪ 1387‬ه‪.‬ش‪ 199۷( .‬و ‪ 2008‬م‪َ ).‬رد نزدیک به ‪ 1۵00‬چشمه پرتوزا را گم کردند که بیش از نیمی از‬‫آنها هرگز پیدا نشدند‪ .‬مطالعهای که اتحادیه اروپا انجام داد تعداد چشمههایی را که در داخل مرزهایش‬‫ساالنه از کنرتل خارج میشود تا ‪ 70‬عدد تخمین زد‪ .‬اکرث این چشمه ها خطر رادیولوژیکی مهمی ایجاد‬‫نخواهند کرد؛ با این حال‪ ،‬وقوع سوانح برای چشمههای بیرسپرست کامکان نگرانی مهمی است‪.‬‬‫تخمین تعداد سوانح پرتوی شدید در جهان‬‫نوع سانحه‬‫‪۱۹۴۵–١۶۵‬‬‫‪۱۹۶۶-۱۹۸۶‬‬‫‪۱۹۸۷-۲۰۰۷‬‬‫سوانح در تأسیسات هسته‏ای سوانح‬‫در صنایع‬‫‪٩‬‬‫‪٢‬‬

‫‪۴‬‬

‫‪٢‬‬

‫‪۵٠‬‬

‫‬

‫‪٣‬‬

‫‪١۵‬‬‫‪۶‬‬‫‪٢‬‬‫‪١۶‬‬‫‪۴‬‬‫نامشخص‬‫‬‫‪۴‬‬‫سوانح مرتبط با چشمه های بی‬‫رس پرست‬‫سوانح در مراکز آموزشی و پژوهشی‬‫سوانح در پزشکی‬‫* بر اساس سوانحی که رسامً گزارش یا منترش شدهاند‪ .‬انتظار میرود تعداد سوانح گزارش نشده‪،‬‬‫بویژه در پزشکی‪ ،‬به مراتب بیشرت باشد‪.‬‬‫چشمه های بسته یا ظرف آنها می تواند برای کسانی که در کار جستجوی ضایعات فلزی هستند جذاب‬‫باشد؛ چون از فلز باارزشی ساخته شده‪ ،‬و چه بسا عالمت هشدار پرتوی نیز نداشته باشند‪ .‬در مواردی‬‫دستکاری این چشمه‏ها توسط کارگرانی ناآگاه یا حتا مردم عادی به آسیب‏هایی جدی و در مواردی مرگ‬‫انجامیده است؛ برای منونه‪ ،‬موردی که در گویانای برزیل به سال ‪ 13۶۶‬ه‪.‬ش‪ 1987( .‬م‪ ).‬اتفاق افتاد‪ .‬یک‬‫دستگاه تله تراپی مرتوکه حاوی یک چشمه سزیم ـ ‪ 137‬با پرتوزاییِ باال (‪ ۵۰/۹‬ترابکرل) دزدیده‪ ،‬و کپسول‬‫چشمه آن شکافته شد‪ .‬با گذشت دو هفته‪َ ،‬گرد کلرید سزیم قابل حل در یک زباله دان ضایعات فلزی و‬‫خانه‏های اطرافش پخش شد‪ .‬مردمان بسیاری به بیامری و ضایعات پوستی دچار شدند و ‪ 110‬نفر تحت‬‫پایش آلودگی پرتوزا قرار گرفتند‪ ،‬که بسیاری از آنها آلودگی داخلی سزیم ـ ‪ 137‬داشتند‪ .‬در این سانحه‪،‬‬‫چهار نفر‪ ،‬ازجمله یک کودک‪ ،‬مردند‪.‬‬‫اتبش از کجا می آید؟‬‫‪۵۳‬‬

‫‪3‬ـ‪3‬ـ میانگین پرتوگیری مردم و کارکنان‬‫بطور معمول‪ ،‬پرتوگیری از منابع طبیعی بخش غالب از کل پرتوگیری مردم است‪ UNSCEAR .‬میانگین‬‫دز مؤثر هر فرد را حدود ‪ 3‬میلیسیورت برآورد کرده است‪ .‬دز مؤثر ساالنه ناشی از منابع طبیعی‪ ،‬بطور‬‫میانگین‪ 2/۴ ،‬میلیسیورت است که دوسوم آن ناشی از مواد پرتوزای موجود در هوایی که تنفس می کنیم‪،‬‬‫آبی که می نوشیم‪ ،‬و خوراکی که می خوریم است‪ .‬عامل اصلی پرتوگیری از منابع مصنوعی‪ ،‬تابشی است که‬‫در پزشکی بکار می رود‪ .‬میانگین دز مؤثر ساالنه ‪ 0/۶۲‬میلیسیورت است‪ .‬پرتوگیری رادیولوژیکی برحسب‬‫منطقه‪ ،‬کشور و سامانه بهداشتی و درمانی تغییر می کند‪ UNSCEAR .‬میانگین دز مؤثر ساالنه دریافتی از‬‫کاربردهای پزشکی تابش در کشورهای صنعتی و غیرصنعتی را‪ ،‬به ترتیب‪ 1/۹ ،‬و ‪ ۰/32‬میلیسیورت تخمین‬‫زده است‪ .‬که البته‪ ،‬این مقادیر به طرز چشم گیری متغیر هستند (برای مثال‪ ،‬از ‪ 3‬میلیسیورت در امریکا تا‬‫فقط ‪ ۰/0۵‬میلیسیورت در کنیا)‪.‬‬‫ﻣﻴﺎﻧﮕﲔ ﭘﺮﺗﻮﮔﲑی ﻣﺮدم از ﻣﻨﺎﺑﻊ ﭘﺮﺗﻮ*‬‫ﻣﻨﺎﺑــﻊ ﻣﺼﻨﻮﻋﯽ | ‪ ۰/۶۵‬ﻣﻴﻠﯽ ﺳــﻴﻮرت‬‫ﻣﻨﺎﺑــﻊ ﻃﺒﻴﻌﯽ | ‪ ۲/۴‬ﻣﻴﻠﯽ ﺳــﻴﻮرت‬‫‪ ۰/۰۰۰۲‬ﻣﻴﻠﯽ ﺳــﻴﻮرت‬‫ﻧﲑوﮔﺎﻫﻬﺎی‬‫ﻫﺴــﺘﻪ ای‬‫‪ ۰/۲۹‬ﻣﻴﻠﯽ ﺳــﻴﻮرت‬‫ﻏﺬا‬‫‪ ۰/۰۰۲‬ﻣﻴﻠﯽ ﺳــﻴﻮرت‬‫ﺳــﺎﳓﻪ ﭼﺮﻧﻮﺑﻴﻞ‬‫‪ ۰/۳۹‬ﻣﻴﻠﯽ ﺳــﻴﻮرت‬‫ﮐﻴﻬﺎﻧﯽ‬‫‪ ۰/۰۰۵‬ﻣﻴﻠﯽ ﺳــﻴﻮرت‬‫رﻳﺰش ﻫﺎی ﺟﻮی ﺎﻧﺷــﯽ از‬‫ﺟﻨﮓ اﻓﺰارﻫﺎی ﻫﺴــﺘﻪ ای‬‫‪ ۰/۴۸‬ﻣﻴﻠﯽ ﺳــﻴﻮرت‬‫ﺧﺎک‬‫‪ ۰/۰۳‬ﻣﻴﻠﯽ ﺳــﻴﻮرت‬‫ِ‬‫ﭘﺰﺷﮑﯽ‬‫ﻫﺴﺘﻪ ای‬‫‪ ۰/۶۲‬ﻣﻴﻠﯽ ﺳــﻴﻮرت‬‫رادﻳﻮﻟﻮژی‬‫‪ ۱/۳‬ﻣﻴﻠﯽ ﺳــﻴﻮرت‬‫رادون‬‫* ﺑﺮاورد ﮔﺮدﺷﺪﻩای از دز ﻣﺆﺛﺮ ﺳﺎﻻﻧﻪ ﻳﮏ ﻓﺮد )ﻣﻴﺎﻧﮕﲔ ﺟﻬﺎﻧﯽ(‬‫تا دهه ‪ 1370‬ه‪.‬ش‪1990( .‬م‪ ،).‬پرتوگیری در محل کار که مطرح میشد‪ ،‬توجه معطوف بود به منابع‬‫تابش مصنوعی‪ .‬اما‪ ،‬امروزه‪ ،‬مشخص است که شامر بسیار زیادی از کارکنان‪ ،‬بویژه در صنایع معدنی‪ ،‬در‬‫معرض تابش منابع طبیعی هستند‪ .‬برای مشاغل خاصی در بخش معدن‪ ،‬استنشاق گاز رادون عامل غالب‬‫برای پرتوگیری در محیط کار است‪ .‬با وجودیکه رهاشدن رادون در معادن اورانیم زیرزمینی سهمی به سزا‬‫در پرتوگیری شغلی در این شاخه از صنعت هسته ای دارد؛ میانگین کل دز مؤثر ساالنه‪ .‬هریک از کارکنان‬‫‪۵۴‬‬

‫صنعت هسته ای از ‪ ۴/۴‬میلیسیورت در دهه ‪ 13۵0‬ه‪.‬ش‪ 1970( .‬م‪ ).‬به حدود ‪ 1‬میلیسیورت کاهش یافته‬‫است‪ .‬با این حال‪ ،‬میانگین دز مؤثر ساالنه برای یک معدنکار زغال سنگ هنوز حدود ‪ 2/۴‬میلیسیورت‪ ،‬و‬‫برای سایر معدنکاران حدود ‪ 3‬میلیسیورت است‪.‬‬‫براوردهای اخیر از تعداد کل کارکنان تحتپایش حدود ‪ 23‬میلیون نفر در سطح جهان است‪ ،‬که از این‬‫تعداد ‪ 10‬میلیون نفر با منابع مصنوعی تابش مواجهاند‪ .‬از هر چهار نفری که با منابع مصنوعی رسوکار دارند‪،‬‬‫سه نفر در بخش پزشکی کار میکنند‪ .‬با دز مؤثر ساالنه ‪ 0/۵‬میلیسیورت است‪ .‬ارزیابی روند تغییرات میانگین‬‫دز مؤثر ساالنه در کارگاهها نشان دهنده افزایش پرتوگیری از منابع طبیعی که بیشرت ناشی از معدنکاری است‪ ،‬و‬‫کاهش پرتوگیری از منابع مصنوعی که عمدتاً بهدلیل اجرای موفقیتآمیز اقدامات حفاظت پرتوی است میباشد‪.‬‬‫روند تغییرات پرتوگیری در محلهای کار (به میلی سیورت) در سطح جهان*‬‫منابع‬‫طبیعی‬‫دهه ‪۱۹۷۰‬‬‫دهه ‪۱۹۸۰‬‬‫دهه ‪١٩٩٠‬‬‫دهه ‪٢٠٠٠‬‬‫خدمه پرواز‬‫—‬‫‪٣/‬‬‫‪٣/‬‬‫‪٣/‬‬‫معدن زغال سنگ‬‫—‬‫‪٠/٩‬‬‫‪٠/٧‬‬‫‪٢/۴‬‬‫دیگر معدن‏ها‬‫—‬‫‪١/٠‬‬‫‪٢/‬‬‫‪٣/‬‬‫سایر موارد‬‫—‬‫‪۶/‬‬‫‪۴/٨‬‬‫‪۴/٨‬‬‫میانگین مجموع‬‫—‬‫‪١/‬‬‫‪١/‬‬‫‪٢/٩‬‬‫مصنوعی‬‫کاربردهای پزشکی‬‫‪٠/‬‬‫‪٠/۶‬‬‫‪٠/٣‬‬‫‪٠/۵‬‬‫صنعت هستهای‬‫‪۴/۴‬‬‫‪٣/‬‬‫‪١/‬‬‫‪١/٠‬‬‫صنایع دیگر‬‫‪١/۶‬‬‫‪١/۴‬‬‫‪٠/۵‬‬‫‪٠/٣‬‬‫سایر موارد‬‫‪١/١‬‬‫‪٠/۶‬‬‫‪٠/٢‬‬‫‪٠/١‬‬‫مجموع‬‫‪١/‬‬‫‪١/۴‬‬‫‪٠/۶‬‬‫‪٠/۵‬‬‫*برآورد میانگین دز مؤثر ساالنه یک پرتوکار ‪.‬‬‫**معدنکاری اورانیم ازجمله صنایع هستهای است‪.‬‬‫اتبش از کجا می آید؟‬‫‪۵۵‬‬

‫انتشارات )‪(UNSCEAR‬‬‫کمیته علمی سازمان ملل متحد برای اثرات تابش امتی (‪ )UNSCEAR‬بیش از ‪ 2۵‬گزارش عمده‬‫و ‪ 100‬پیوست علمی منترش کرده است که مراجع اصلی قویاً معتربی برای ارزیابی پرتوگیری‬‫از آزمایش جنگ افزارهای هسته ای‪ ،‬تولید انرژی هسته ای‪ ،‬کاربری پزشکی تابش‪ ،‬منابع تابش‬‫شغلی‪ ،‬و منابع طبیعی شمرده میشوند‪ .‬این نهاد مطالعات مفصل درباره رسطان ناشی از تابش و‬‫بیامری‏های ارثی را محک زده‪ ،‬و عواقب رادیولوژیکی سوانح در سالمتی و محیط زیست را نیز‬‫ارزیابی میکند‪ .‬گزارشهای ‪ UNSCEAR‬و پیوست های علمیاش بهصورت نرشیات قابل فروش‬‫سازمان ملل متحد (‪ )unp.un.org‬عرضه میشود‪ ،‬و نسخه‏های الکرتونیکی آنها مبنظور ترویج یافته‬‫ها بنفع کشورهای عضو سازمان ملل متحد‪ ،‬جامعه علمی و مردم بصورت مجانی در دسرتس است‬‫( ‪.)unscear.org‬‬‫مشتاق دریافت بازخورد و نقدها درباره این نرشیه هستیم‪:‬‬‫‪UNSCEAR secretariat‬‬‫‪Vienna International Centre‬‬‫‪P.O. Box 500‬‬‫‪1400 Vienna, Austria‬‬‫‪E-mail: unscear@unscear.org‬‬‫در ‪ ۱۳۳۴‬ده‪.‬ش ) ‪19۵۵‬م‪ (.‬جممع عمومی سازمان ملل متحد کمیته علمی برای اثرات اتبش امتی‬‫)‪ (UNSCEAR‬را بنیاد هناد ات اطالعات مربوط به اندازه و اثرات اتبش یون ساز را مجع آوری و‬‫ارزایبی کند‪.‬‬‫این اقدام در اپسخ به نگرانی ها درابره اثرات اتبش یون ساز بر سالمتی انسان و حمیط زیست‬‫در زمانی بود که فروريز آزمایشهای جوی جنگ افزارهای هسته ای از راه هوا‪ ،‬آب و غذا به مردم‬‫می رسيد‪ .‬خنستني گزارش )‪ (UNSCEAR‬در سال ‪1342‬ده‪.‬ش ) ‪ 19۶۳‬م‪ (.‬زمینه های علمی‬‫را فراهم کرد ات پیمان منع حمدود آزمایش جنگ ابزار های هسته ای‪ ،‬که آزمایش‬‫در جو را ممنوع میکرد‪ ،‬به مذاکره گذاشته شود ‪.‬‬
‫این نشریه تالش دارد ات آخرین اطالعات درابره اندازه و اثرات اتبش را به صورت واقعگرااینه عرضه کند‬‫طوری که برای خواننده عادی قابل استفاده ابشد‪ .‬این نشریه برمبنای گزارش های علمی )‪(UNSCEAR‬‬‫است که منبع اصلی اطالعات بشمار می آیند ‪.‬‬