Λουίτζι Φάμπρι

ΑΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣΣΤΟΝ ΑΝΑΡΧΙΣΜΟ

ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΤΥΠΟΣΠαρεμβάσεις

4ΛΟΥΙΤΖΙΦΑΜΠΡΙ

ΑΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣΣΤΟΝ ΑΝΑΡΧΙΣΜΟ
Μετάφραση:Ομάδα Αναρχοχομμουνιστών-Κοινοτιστών Νέας Σμύρνης

ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣΕΛΕΥΘΕΡΟΣΤΥΠΟΣΤίτλος: Αστικές επιδράσεις στον Αναρχισμό
Συγγραφέας: Λουίτζι Φάμπρι
Μετάφραση: Ομάδα Αναρχοχομμουνιστών-Κοινοτιστών Νέας Σμύρνης
Επιμέλεια Έκδοσης: Νίκος Β. Αλεξίου
Έκδοση: Ελεύθερος Τύπος
Ζωοδόχου Πηγής 17τηλ. 3602040© για την ελληνική μετάφραση εκδόσεις Ελεύθερος Τύπος

ΑΝΤΙ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ

τα εν

οίκω

εν δ ή μ ω(Το κείμενο αυτό δεν είναι και δεν πρέπει να γίνει αντι­ληπτό σαν μια σφαιρική και ολοκληρωμένη κριτική στοναναρχικό «χώρο». Μια τέτοια κριτική θα καταπιανόταν
και με ζητήματα που δεν σχετίζονται άμεσα με τους σκο­πούς αυτής της έκδοσης.
Άλλωστε, μια τέτοια κριτική δεν μπορεί να γίνει πρινδημοσιευτούν πολλά ακόμη κείμενα, κριτικά και αυτοκρι­τικά, και γραμμένα με το χέρι στην καρδιά.
Έτσι, περιορίσαμε την (αυτο)κριτική μας σ' ό,τι έχεινα κάνει - κατά τη γνώμη μας - με τις ...κρατικές επι¬δράσεις στοναναρχισμό.)Ούτε η ωμή βία και καταστολή του Π α π α δ ό π ο υ λ ο υ ,ούτε το «αντι-πραξικόπημα» του Ιωαννίδη, κατάφεραν ναανακόψουν τη ριζοσπαστικοποίηση ενός όλο και μεγαλύ­τερου τμήματος των νέων και τη ριζοσπαστική κριτική καιπρακτική εναντίωσή τους στην δικτατορία. Δεδομένης τηςαποτυχίας και των δυο, και απέναντι στο φάσμα της ριζο­σπαστικοποίησης και εξέγερσης του λαού ολόκληρου, οιελληνικές και βορειοαμερικανικές κλίκες των εξουσιαστών
και των εκμεταλλευτών, έθεσαν σ' εφαρμογή το μηχανισμό
5μετάβασης σ' ένα καθεστώς κοινοβουλευτικής δημοκρα­τίας. Κι αυτό, γιατί οι κλίκες αυτές αντιλήφθηκαν ότι κάθεπεραιτέρω αύξηση της δικτατορικής κρατικής ωμής βίαςκαι καταστολής μπορούσε, δυνάμει, να δώσει στη ριζο­σπαστικοποίηση και την εξεγερσιακή διάθεση του λαούέναν επαναστατικό προσανατολισμό - δηλαδή, την απόρ¬ριψη κάθε μορφής εξουσιαστικής διακυβέρνησης, καταπίε¬σης και εκμετάλλευσης κάθε οργάνωσης της οποίας η δη¬μιουργία δεν απέρρευσε από τα κοινά συμφέροντα και τιςανάγκες του λαού, άρα και την απόρριψη όλων των κομ¬μάτων.
.

Δυο ήταν οι κύριοι και προς επίτευξιν στόχοι των εξου­σιαστών. Α φ ' ενός να αποφευχθεί/ματαιωθεί ο επαναστα¬τικός προσανατολισμός της ριζοσπαστικοποίησης και τηςεξεγερσιακής διάθεσης ενός λαού με κοινά συμφέροντα.
Α φ ' ετέρου, και στη συνέχεια, η καταστολή των ριζοσπα¬στικών/επαναστατικών μειοψηφιών, η άλωσή τους, ο εκ¬φυλισμός τους, η δυσφήμισή τους και η αφομοίωσή τους.
Ο πρώτος στόχος ήταν για τους εξουσιαστές ο σημαντικό¬τερος, και εκτός των άλλων, τους «έλυνε τα χέρια» για να
καταστείλουν αυτές τις μειοψηφίες. Για την επίτευξη τουπρώτου στόχου απαιτήθηκε η ενεργοποίηση του μηχανι¬σμού του «διαίρει και βασίλευε», ο οποίος είναι γνωστός
με το όνομα «αντιπροσωπευτική δημοκρατία» και ο οποίος
αναβάλλει επ' αόριστον - αλλά όχι για πάντα - την δη¬μιουργία κοινών συμφερόντων, αφού κατορθώνει και διαι¬ρεί το λαό σε δεξιούς, αριστερούς, κεντρώους, κεντροδε¬ξιούς, κεντροαριστερούς, σοσιαλδημοκράτες κ.λπ. Ο μη¬χανισμός αυτός δούλεψε και εξακολουθεί να δουλεύει με
αποτελέσματα καλά για τους εξουσιαστές. Αφού όμως τοθέμα μας, εδώ, δεν είναι αυτός ο μηχανισμός, δεν θ' ασχο¬ληθούμε άλλο μ' αυτόν. Αυτό που μας ενδιαφέρει είναι ναδείξουμε με ποιους τρόπους οι εξουσιαστές πέτυχαν καιτο δεύτερο στόχο τους, και κανείς δεν μπορεί να ισχυρι-

6στεί ότι δεν τον πέτυχαν.
Σχεδόν αμέσως μετά την μεταπολίτευση, οι εξουσιαστές
βρέθηκαν αντιμέτωποι με μια ριζοσπαστική μειοψηφία
διαφόρων επαναστατικών τάσεων, αλλά και με μια νεο¬λαία, εν γένει, με οξυμένη αμφισβητησιακή διάθεση καιπνεύμα. Ξέρουμε ότι κάθε φορά που οι εξουσιαστές έρχο¬νται αντιμέτωποι με κάποιους που τους αμφισβητούν,ενεργοποιούν κατασταλτικούς μηχανισμούς και μεθόδους
που αρχίζουν από την ωμή βία και καταστολή, και τελειώ¬νουν στην αφομοίωση του αμφισβητία. Αυτούς τους κατα¬σταλτικούς μηχανισμούς και μεθόδους θα αναφέρουμε στησυνέχεια, σε σχέση με μια εκ των επαναστατικών τάσεων,την αναρχική, χωρίς όμως να ξεχνάμε ποτέ ότι μια ανά¬λογη «συμπεριφορά» επεφύλαξαν οι εξουσιαστές και στους
αριστεριστές και, κυρίως, στην «εξεγερμένη» νεολαία.
Δυστυχώς για εμάς και ευτυχώς για τους εξουσιαστές,στην Ελλάδα εισήχθη πολύ γρήγορα το θέαμα της εξεγερ¬μένης αμερικανικής νεολαίας και όχι η ουσία της - ο κοι¬νοβιακός/κοινοτιστικός,οικολογικός και φεμινιστικός
προσανατολισμός της σκέψης της και της πρακτικής τηςεισήχθη πολύ γρήγορα το θέαμα του γαλλικού Μάη του '68
και όχι η ουσία του - η απίστευτα εύκολη και αναίμακτηκατάρρευση κάθε Εξουσίας όταν το θέλει ο λαός. Έ τ σ ι ,το «επαναστατικό» μαστούρωμα, η «επαναστατική» παρ¬τούζα, η «επαναστατική» οδήγηση μιας τσόπερ, η ιδεολο¬γία του ροκ, η «επαναστατικότητα» μιας ανοργάνωτης
δραστηριότητας - όλα αυτά απέκτησαν το προβάδισμα
και έριξαν πολύ γρήγορα στα αζήτητα τον ελεύθερο έρω¬τα, την ηδονή—ευχαρίστηση—χαρά αλλά και λύπη πουμόνο μια ανθρώπινη σχέση μπορεί να προσφέρει, το ροκως εφαλτήριο άλλης μιας ανθρώπινης κοινότητας, και, τέ¬λος, την επιθυμία για οργάνωση των δραστηριοτήτων. Οιίδιες οι μέθοδοι και μηχανισμοί που χρησιμοποίησαν οιβορειο-αμερικανοί εξουσιαστές για να καταστείλουν το
.

7κίνημα των νέων και για να το αφομοιώσουν, υιοθετήθη¬καν από την ελληνική εξεγερμένη νεολαία και, σε μεγάλο
βαθμό, από τους πρώτους μεταπολιτευτικούς αναρχικούς
σαν επαναστατικές μέθοδοι και πρακτικές ενάντια στους
έλληνες εξουσιαστές!!! Έ τ σ ι , ξανά, το «επαναστατικό»σπάσιμο των βιτρινών, η ρίψη μολότωφ και η πάση θυσία
επιδιωκόμενη σύγκρουση με τις κρατικές δυνάμεις κατα¬στολής, έριξαν στο σκουπιδοτενεκέ της ιστορίας το ουσια¬στικό δίδαγμα του Μάη του ' 6 8 : όταν θέλει ο λαός, ηΕξουσία καταρρέει αναίμακτα και αυτοστιγμή, και ταοδοφράγματα έχουν απλώς συμβολική σημασία. Ό τ α ν δενθέλει ο λαός, κανενός είδους οδόφραγμα ή μολότωφ δεν
μπορεί να ανακόψει την προέλαση των κρατικών δυνά¬μεων καταστολής και του στρατού.
Το θέαμα της εξεγερμένης αμερικανικής νεολαίας καιτο θέαμα του Μάη του '68 διασώθηκαν γρήγορα και αγο¬ράζονταν εξίσου γρήγορα. Το πρώτο, με την φροντίδα τουκράτους, τυλιγμένο συνήθως σ' ένα μικρό ασημόχαρτο καιμε αντίτιμο - τότε - λίγα κατοστάρικα. Το δεύτερο σεαφίσες που απεικόνιζαν σπασμένες βιτρίνες καταστημά¬των, οδοφράγματα, συμπλοκές διαδηλωτών-αστυνομικών
και αναποδογυρισμένα αυτοκίνητα. Μέσα σ' αυτά ταπλαίσια, ήταν πλέον πολύ εύκολο για το κράτος να κατα¬σκευάσει δυο «νέα» στερεότυπα του αναρχικού και να ταχρησιμοποιεί μαζί ή εναλλάξ για την επίτευξη των εκά¬στοτε στόχων του, μα πάνω απ' όλα για να δυσφημεί τοναναρχισμό. Το ένα στερεότυπο έχει να κάνει με έναν «α¬ναρχικό» που είναι έτοιμος να κάνει τα πάντα για να εξα¬σφαλίσει τη δόση τ ο υ το άλλο, μ' έναν «αναρχικό» π ο υ ,οπλισμένος με ρόπαλο και μολότωφ, καταστρέφει οτιδή¬ποτε βλέπει μπροστά του. Και μπορεί μεν η πρώτη μεταπο¬λιτευτική γενιά των αναρχικών να μην ευθύνεται απολύτως
γι' αυτό, ευθύνεται όμως το μεγαλύτερο μέρος των νέωνπου αυτο-ονομάζονταν αναρχικοί, μετά τις καταλήψεις
-8σχολών, το '79.
Η μεγάλη πλειοψηφία των νέων αναρχικών, αντί νακρίνει τα αποτελέσματα των μεθόδων και πρακτικών πουήδη χρησιμοποιούνταν από τους προηγούμενους, όχι μόνουιοθέτησε αστόχαστα και αβασάνιστα ως μόνη πρακτικήτης τη σύγκρουση χάριν της σύγκρουσης αλλά και την θεω¬ρητικοποίησε! Ουσιαστικά, υιοθέτησε και θεωρητικο¬ποίησε ένα στερεότυπο και μια πρακτική - ο ροπαλο¬
μπουκαλοφόρος που «τα κάνει λίμπα» — την οποία τοκράτος προσπαθούσε χρόνια να πλασάρει στους αναρχι¬κούς! Ό μ ω ς , όταν το κράτος μοιράζει ρόλους και πρακτι¬κές, φροντίζει να οριοθετεί αλλά και να ελέγχει το χώροστον οποίο θα παιχτεί αυτός ο ρόλος και θα εφαρμοστεί
αυτή η πρακτική. Και, βεβαίως, αναφερόμαστε στα Εξάρ¬χεια, τον χώρο που επέλεξε το κράτος για να καταπολεμη¬θεί από τους αναρχικούς του αντιπάλους! Ε δ ώ , τώρα,αναφύεται ένα καίριο ερώτημα που απαιτεί μια ειλικρινή
απάντηση. Τί θα μπορούσε να πετύχει στον αγώνα τουκατά του κράτους, ένα αναρχικό κίνημα ή ένας, έστω, «α¬ναρχικός χώρος», ο οποίος υιοθέτησε το στερεότυπο, τηνπρακτική και τον στίβο που του πλάσαρε το ίδιο το κρά¬τος;Αποδεχόμενος τον στίβο που του πλάσαρε το ίδιο τοκράτος, ο «αναρχικός χώρος» απεκόπη νωρίς από την κοι¬νωνία και από τους πραγματικούς και ουσιαστικούς κοι¬νωνικούς αγώνες.
Υιοθετώντας και θεωρητικοποιώντας την πρακτική τηςσύγκρουσης χάριν της σύγκρουσης, την οποία του πλάσαρετο κράτος, ο «αναρχικός χώρος» μετέτρεψε γρήγορα κάθεαγωνιστική διεκδίκηση σε βεντέτα μεταξύ αυτού και τωνμπάτσων, και διεκδίκησε για τον εαυτό του την «ηγεσία»κάθε οργανωμένης διαμαρτυρίας η οποία, έστω και αμυ¬δρά, προμήνυε σύγκρουση με τους μπάτσους.
Υιοθετώντας το στερεότυπο του αναρχικού που «τα9κάνει λίμπα», το οποίο τον το πλάσαρε το κράτος, ο «α­ναρχικός χώρος» κατέστησε φανερό στον καθένα τονβαθμό της θεωρητικής του φτώχειας και την παντελή έλ­λειψη αυτοκριτικής διάθεσης. Πιθανόν, όμως, να κατέ­δειξε και κάτι περισσότερο, γιατί ακόμα κι ένας ηλίθιος
δεν αυτοδυσφημίζεται, δεν σκάβει τον λάκκο του με ταίδια του τα χέρια.
Οι τρεις ανωτέρω παράγραφοι θεωρούμε ότι απαντούν
επαρκώς στο ερώτημα: γιατί η όλο και μεγαλύτερη περιθω­ριοποίηση του «αναρχικού χώρου» μετά το 1978. (Ας μην
μας ξεγελά η «αναρχική» μάζα των πρώτων χρόνων της δε¬καετίας του '80. Η μάζα, από την φύση της, δεν επιδέχεται
κανέναν ποιοτικό επιθετικό προσδιορισμό και, συνεπώς,δεν αλλάζει η φύση της αν την ονομάσουμε αναρχική).
Η θεωρία και η πρακτική της σύγκρουσης χάριν τηςσύγκρουσης είναι οτιδήποτε άλλο εκτός από επαναστα¬τική - είναι οτιδήποτε άλλο εκτός από αναρχική. Αν, δι¬καιολογημένα ίσως, δείξαμε κατανόηση στις πρώτες εκδη¬λώσεις τους και σ' ό,τι αυτές συνεπάγονταν, στη συνέχεια
είχαμε και έχουμε κάθε λόγο να τους επιτιθέμεθα.
Ας μην παρεξηγηθούμε. Δείχναμε και δείχνουμε κατα¬νόηση και δικαιολογούμε τη βία ενός νεοεισερχόμενου στο«χώρο». Διότι η βία του είναι στην πραγματικότητα ηοργή του και η κραυγή του απέναντι στον εξευτελισμό τηςίδιας του της ζωής. Ό μ ω ς , η οργή οδηγεί και θρέφει τηνεπαναστατική στάση ζωής, δεν συνιστά η ίδια επαναστα¬τική στάση ζωής. Δεν μπορούμε, όμως, να κάνουμε το ίδιοόταν το άτομο αυτό εγκαθίσταται στο «χώρο» και συνεχί¬ζει την ίδια τακτική, μη δείχνοντας καμιά διάθεση να ορ¬γανώσει την οργή του και τις δραστηριότητές του με τρόπο
ώστε να τις μετουσιώσει σε δημιουργική επαναστατική
Πράξη μη δείχνοντας καμιά διάθεση να μετουσιώσει τηνοργή του σε ηθική οργή και να την οργανώσει με τρόπο
ώστε να προεικονίζει η στάση του και οι δραστηριότητές
.

10του την κοινωνία που οραματίζεται. Ί σ ω ς και να λαθεύ¬ουμε, αλλά αν έχουμε καταλάβει σωστά, επαναστάτης και δη αναρχικός - δεν είναι ο οργισμένος αλλά ο οργι¬σμένος που οργανώνει την οργή του στη βάση μιας εκ τωνεπαναστατικών θεωριών και πρακτικών.
Ο οργανωμένος οργισμένος, ο επαναστάτης (αναρχικόςή μη, δεν έχει σημασία), όντας τέτοιος, δεν πέφτει εύκολα
θύμα κάποιας κρατικής σκευωρίας, ούτε η οργάνωσή τουμπορεί εύκολα να αλωθεί από τους κρατικούς εγκάθετους
και προβοκάτορες, οι οποίοι και θ' αναλάβουν αργά ήγρήγορα τον έλεγχο των δραστηριοτήτων. Ί σ ω ς θα έπρεπενα σταματήσουμε για λίγο εδώ, και ν' αναρωτηθούμε ανκαι πόσες φορές μέχρι σήμερα ο «αναρχικός χώρος»έδρασε κατ' εντολήν του κράτους.
Κατά την άποψή μας, είναι γεγονός αναμφισβήτητο ότι,στη μεγάλη τους πλειοψηφία, τα άτομα που κατά καιρούς
συγκρότησαν τον «αναρχικό χώρο», δεν έδειξαν καμιά
διάθεση να μετουσιώσουν την οργή τους σε ηθική οργήκαι σε δημιουργική επαναστατική - αναρχική - Πράξη.
Δεν αναγνώρισαν ποτέ ως επιτακτική την αναγκαιότητα
κριτικής της υπάρχουσας κοινωνικής πραγματικότητας,την αναγκαιότητα να ξεκινήσουν διαδικασίες και να εφαρ¬μοστούν πρακτικές που να μας εισάγουν στην καρδιά τουκοινωνικού ζητήματος, στην καρδιά των κοινωνικών αγώ¬νων, όπου κι αν συνέβαιναν αυτοί. Αν συνυπολογίσουμεκαι την εκ μέρους τους άκριτη και αβασάνιστη υιοθέτηση
και θεωρητικοποίηση όλων όσων εντέχνως τους πλάσαρετο κράτος, τότε συμπεραίνουμε εύκολα και αβίαστα ότιόλες τους οι δραστηριότητες ήσαν το αποτέλεσμα μιας
ελευθεριάζουσας παθητικότητας και όχι μιας ελευθεριακής
ενεργητικότητας. Αυτή η ελευθεριάζουσα παθητικότητα,όσες βιτρίνες κι αν σπάσει και όσες μολότωφ κι αν ρίξει,δεν έχει με τίποτα να κάνει με την ελευθεριακή ενεργητι¬κότητα. Ακόμη περισσότερο, αν αληθεύει ό,τι λέει η Ζαν11Σαρλ ( σ τ ο άρθρο «Τα όπλα και οι γυναίκες», που δημο­σιεύτηκε στο πρώτο τεύχος του περιοδικού Άναρχος το1983), τότε βρισκόμαστε μπροστά σ' ένα εκπληκτικό γεγο­νός: για πρώτη φορά στην ιστορία ορισμένα άτομα διατυ­μπανίζουν - τόσο ...θορυβωδώς - την καθολική τουςαποδοχή μιας αλλοτριωμένης και αλλοτριωτικής κοινω¬νίας.
Σε κάθε μας άρνηση καταπολέμησης της καθαγιασμένηςαπό το κράτος παθητικότητας, ενυπάρχει η καθολική μαςαποδοχή της αλλοτριωμένης κοινωνίας. Σε κάθε μας άρ¬νηση καταπολέμησης της ελευθεριάζουσας παθητικότητας,ενυπάρχει η ελπίδα μας ότι θα μας αλλάξει η επανάσταση.
Ασφαλώς, τίποτα από τα δυο δεν συνιστά χαρακτηριστικό
γνώρισμα ενός επαναστάτη και δη αναρχικού.
Ο αναρχισμός και το αναρχικό κίνημα δεν ήσαν, δενείναι και δεν θα γίνουν ποτέ «περιθώριο», όσο κι αν επι¬μένουν μερικοί... Δρούσε, δρα και θα δρα με τους ανθρώ­πους και όχι παρά τους ανθρώπους. Ό π ο ι ο ς δεν θέλει ήδεν μπορεί να δράσει με τους ανθρώπους και για τονεαυτό του, όποιος δρα παρά τους ανθρώπους και για τουςανθρώπους (ο «σωτήρας της κοινωνίας» είναι η χειρότερη
μορφή ιδεοληψίας) δεν έχει θέση στο αναρχικό κίνημα.
Παρ' εκτός, αν μπορεί, τελικά, ο καθένας να ερμηνεύει
κατά βούληση βασικές θέσεις του αναρχισμού, κοινές σ'όλα του τα ιστορικά ρεύματα. Είτε μας αρέσει είτε όχι,έτσι είναι. Σ' όσους δεν αρέσει, ας αλλάξουν πολιτική ταυ¬τότητα και ορολογία. Αν αυτό που λέμε παραπέμπει σεαπόλυτα ή «ευαγγελικές αλήθειες», τότε θα το πούμε μεάλλα λόγια — ή, μάλλον, σας καλούμε να απαντήσετε μό¬νοι σας σε τούτη την ερώτηση: πόσο σοβαρά πρέπει ναπάρουμε κάποιον που ισχυρίζεται ότι είναι αναρχικός καιότι ο σκοπός αγιάζει τα μέσα;12Σύντροφοι.
...τίποτα απ' όσα ειπώθηκαν δεν αποσκοπεί στο ναδιευρύνει ακόμη περισσότερο το διάστημα που μας χωρί¬ζει, την αποξένωσή μας. Είναι τραγικό να παραμένουμε
άγνωστοι μεταξύ μας, την ώρα που μας παρουσιάζεται μιαιστορική ευκαιρία να συμβάλουμε στο ξέσπασμα της επα¬νάστασης που οραματιζόμαστε. Τις τελευταίες δεκαετίες,οι κοινωνικές συνθήκες προσφέρονται, περισσότερο απόκάθε άλλη φορά για το ξέσπασμα αυτής της επανάστασης.
Και τί κάνουμε εμείς; Βρισκόμαστε σε μια κατάστασηκατά την οποία δεν γνωρίζουμε αν έχουμε εμείς επιλέξει
τα όπλα του αγώνα μας και το πεδίο αυτού του αγώνα ήαν τα έχει επιλέξει το κράτος!
Ας προβληματιστούμε πάνω σ' αυτά π ο υ έχει να πει οΦάμπρι. Είναι πολύ πιο επίκαιρα απ' όσο μπορεί να φα¬νταστεί κανείς. Οι σκέψεις του είναι εξαιρετικά διαυγείς
και διατυπωμένες με εξαιρετική σαφήνεια και απλότητα.
Είναι ένα πολύτιμο εργαλείο που θα μας βοηθήσει ναβρούμε τις μεθόδους και τις πρακτικές εκείνες που μαςχρειάζονται για να άρουμε μια αναντιστοιχία κρίσιμη γιατο μέλλον του ίδιου του ανθρώπου. Στους αμέσως προη¬γούμενους αιώνες, και παρότι οι συνθήκες δεν προσφέρο¬νταν και πολύ, οι άνθρωποι όχι μόνο οραματίζονταν μιαελεύθερη και απαλλαγμένη από την υλική σπάνη κοινωνία,αλλά εξεγείρονταν και προσπαθούσαν να την πραγματο¬ποιήσουν. Σήμερα, που οι κοινωνικές συνθήκες είναι σεαπίστευτο βαθμό πρόσφορες, λίγοι άνθρωποι έχουν ένατέτοιο όραμα και ακόμα λιγότεροι δρουν επαναστατικά
για την πραγματοποίησή του.
Έ χ ο υ μ ε ήδη μπει σε μια νέα δεκαετία. Η ευκαιρία είναι
ακόμη εδώ και περιμένει να την αδράξουμε. Για να γίνει
αυτό, πρέπει να εγκαταλείψουμε ό,τι μας πλάσαρε το κρά¬τος και να περάσουμε από την κατάσταση της ελευθεριά13ζουσας παθητικότητας στην ελευθεριακή ενεργητικότητα.
Ας μην αφήνουμε την οργή μας να κυριεύει την σκέψη μαςκαι να μας οδηγεί σε αποφάσεις που μόνο τους σκοπούς
μας δεν εξυπηρετούν. Ας μην της επιτρέψουμε να είναι οκαθοδηγητικός μίτος των πράξεων και της πρακτικής μας.
Ας μετουσιώσουμε την οργή μας σε ηθική οργή και σε δη¬μιουργική επαναστατική Πράξη.
«Πρέπει να ξεπεράσουμε την λύσσα μας και την αηδία
μας, πρέπει να τις διαχωρίσουμε και, τελικά, να εξυψώ­σουμε και να διευρύνουμε την δράση μας, καθώς και τηνηθική μας.»Ρενέ ΚαρΟΜΑΔΑ ΑΝΑΡΧΟΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΣΤΩΝ Ν Ε Α Σ ΣΜΥΡΝΗΣ14ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΣΗΜΕΙΩΣΗΟ Λουίτζι Φάμπρι γεννήθηκε στις 23 Οκτωβρίου του1877, στην Ιταλία. Σε ηλικία 17 ετών έγινε αναρχικός, καιδυο χρόνια αργότερα, συνάντησε τον Ερρίκο Μαλατέστα,σύντροφο και φίλο όλης του της ζωής. Επιδόθηκαν σε μα¬χητικές επαναστατικές δραστηριότητες, στην Ιταλία, γιατις οποίες διώχθηκαν, φυλακίστηκαν πολλές φορές, καιυποχρεώθηκαν να εγκαταλείψουν την Ιταλία.
Το συγγραφικό έργο του Φάμπρι είναι πλούσιο. Εκτόςαπό την έκδοση περιοδικών, έγραψε φυλλάδια, μπροσού¬ρες, και αρκετά βιβλία, μεταξύ των οποίων τα: Μαλατέ¬στα, Η Ζωή και η Σκέψη του, Δικτατορία και Επανάστα­ση,και Μαρξισμός και Αναρχισμός.
Η δίωξή του από την κυβέρνηση του Μουσολίνι τονανάγκασε να καταφύγει στην Γαλλία και το Βέλγιο, αλλάυποχρεώθηκε να εγκαταλείψει τις χώρες αυτές όταν οΜουσολίνι άσκησε πίεση στις κυβερνήσεις τους. Στα τέλητης δεκαετίας του 1920 εγκαταστάθηκε στο Μοντεβίδεο τηςΟυρουγουάης, όπου και παρέμεινε μέχρι τον θάνατό του,στις 24 Ιουλίου του 1935.
Ο Λουίτζι Φάμπρι δεν ήταν απλώς ένας μαθητής τουΜαλατέστα, αλλά ήταν κι ο ίδιος ένας διακεκριμένος καιδημιουργικός αναρχικός θεωρητικός.
Σαμ ΝτόλγκοφΦεβρουάριος 198715ΣΗΜΕΙΩΣΗΤΟΥ ΑΜΕΡΙΚΑΝΟΥ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΗΟ Λουίτζι Φάμπρι έγραψε το φυλλάδιο αυτό στην Ιτα­λία, πιθανώς πριν τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η πρώτη
Ισπανική μετάφραση εμφανίστηκε το 1917, και έκτοτε επα¬νεκδόθηκε πολλές φορές στις ισπανόφωνες χώρες και αυ¬τήν την στιγμή υπάρχουν στα Ισπανικά τρεις, τουλάχιστον,διαφορετικές μεταφράσεις. Η μετάφραση τούτη έγινε μεβάση την μετάφραση των εκδόσεων Antorcha, του 1980.
Απ' όσο γνωρίζω, αυτή είναι η πρώτη αγγλόφωνη έκδοσητου φυλλαδίου.
Τσαζ Μ π ο υ φΙούλιος 198716ΕΙΣΑΓΩΓΗΤΩΝ ΜΕΞΙΚΑΝΩΝ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΩΝ
Προς αποφυγήν των σημερινών διαστρεβλώσεων τηςαναρχικής σκέψης, είναι απαραίτητη η εξοικείωση με τιςαπόψεις που διατυπώνει ο Λουίτζι Φάμπρι στο φυλλάδιο:Α σ τ ι κ έ ς Επιδράσεις στον Αναρχισμό. Μολονότι η ανάλυση
του Φάμπρι είναι εξαιρετικά διαυγής, έγραψε το φυλλάδιο
αυτό στις αρχές του αιώνα και είναι απαραίτητο να συσχε¬τίσουμε τα σχόλια του με τα σημερινά δεδομένα.
Μια ενδιαφέρουσα πλευρά των θέσεων του Φάμπρι, εί¬ναι ότι η αστική τάξη έχει μια ιδιαίτερη αντίληψη για τοναναρχισμό, ιδιαίτερη γιατί αντανακλά μια θεώρηση τουκόσμου, της οποίας τα βασικά χαρακτηριστικά είναι:1. Η μέγιστη σημασία που αποδίδεται στις «ηρωικές»ατομικές πράξεις. «Η μέγιστη σημασία», σημειώνει ο Φά­μπρι, «που αποδίδεται σε μια πράξη βίας ή σε μια επανα¬στατική ενέργεια, είναι δίδυμη αδελφή της μέγιστης σημα¬σίας που αποδίδεται από την αστική πολιτική θεωρία σεμερικούς "μεγάλους άνδρες" σε σχέση με αυτήν που απο¬δίδεται στο σύνολο της κοινωνίας.»2. Η αρρωστημένη μακαριότητα που ανέχεται αντικοι¬νωνικές πράξεις. Αν και η αστική τάξη δήθεν αντιτίθεται
σ' αυτές, στην πραγματικότητα τις ενθαρρύνει η αστική
ηθική ευνοεί τα μέγιστα τις αντικοινωνικές συμπεριφορές
και ιδέες: «...η αστική τάξη συγχωρεί ευκολότερα τον φο.

17νιά που αφαιρεί την ζωή ενός ανθρώπου, παρά τον κλέ¬φτη, ο οποίος, σε τελική ανάλυση, δεν αφαιρεί τίποτα απότην ζωτική κληρονομιά της κοινωνίας αλλά αλλάζει,απλώς, την θέση των αντικειμένων και μεταβιβάζει το δι¬καίωμα κατοχής τους.» Επειδή έζησε σε διαφορετική επο¬χή, ο Φάμπρι δεν μπορεί παρά να αναφέρεται στην υπό¬θαλψη αυτών των αντιλήψεων από μια άθλια λογοτεχνία,στους εκδότες εκείνους που εξέδιδαν κάθε έργο που συν¬δύαζε τα προαναφερόμενα χαρακτηριστικά, και, ολοφάνε¬ρα, στον αστικό τύπο που συνήθως χρησιμοποιούσε τερά¬στιους τίτλους για να χαρακτηρίσει κάθε βίαιη πράξη σαν«αναρχική.»Σήμερα, πρέπει επίσης να λάβουμε υπ' όψιν μας και τοραδιόφωνο, την τηλεόραση, τους δίσκους και τις κ α σ έ τ ε ς ,και τα κόμικς [Σ.τ.Α.Μ.: που είναι πολύ δημοφιλή στο Μεξικό],όλα αυτά που μεταμόρφωσαν σε μεγάλο βαθμό τα μέσα με¬τάδοσης πληροφοριών και προκάλεσαν μαζική κοινωνική
εξάρτηση. Οι ιδέες που παρουσιάζονται από τα μέσα μα¬ζικής ενημέρωσης επαναλαμβάνονται πολλές φορές, με συ¬νέπεια ο αναγνώστης, ο θεατής ή ο ακροατής εκείνος πουδεν έχει κριτικό ή αναλυτικό ν ο υ , να αποδέχεται τις ιδέες
αυτές σαν πραγματικότητα.
Η αστική προπαγάνδα πετυχαίνει του στόχους της θαήταν γελοίο να μην το παραδεχτούμε. Με ποιόν άλλοτρόπο μπορούμε να κατανοήσουμε γιατί κάποιος σαν τονΖαν Πωλ Σαρτρ σκιαγράφησε στο Erostrato τον αναρχικό
χαρακτήρα με τον τρόπο που τον αντιλαμβάνεται η αστικήτάξη;Οι ίδιες αυτές ιδέες τις οποίες εξέφρασε ο Μικ Τζάγ¬γερ, τραγουδιστής των Ρόλλινγκ Στόουνς, καταλήγουν νααποκτούν μια υπερβατική σημασία όταν εξετάζουμε τουςμηχανισμούς διαφήμισης/δημοσιότητας που περιβάλλουντον Τζάγγερ — ο οποίος αυτοχαρακτηρίστηκε σαν «αναρ¬χικός» - και πάνω απ' όλα την επίδραση που ασκεί αυτός
.

18

στην μεγάλη πλειοψηφία των νέων. Ο Τζάγγερ ενσαρκώνει
πλήρως ό,τι θεωρεί σαν «αναρχικό» η αστική τάξη: φα­νερά ατίθασος, εμφανίζει μια περιφρονητική συμπερι¬φορά ακόμη και ενώπιον των δικαστηρίων στα οποία οδη¬γείται για παραβάσεις του νόμου περί ναρκωτικών.
Είναι απαραίτητο να καταστήσουμε σαφές ότι δεν έχεικαμιά βάση η συσχέτιση των ναρκωτικών με τον αναρχι¬σμό, των περιθωριακών με τους αναρχικούς, γιατί στις πε¬ριπτώσεις αυτές ο «αναρχισμός» χρησιμοποιείται απλώς
για να δικαιολογήσει μια δήθεν επαναστατική συμπεριφο¬
ρά. Η συσχέτιση αυτή είναι κυρίως δημιούργημα των εφη­μερίδων και ορισμένων εκδοτικών οίκων. Έ ν α παρά­δειγμα αυτού αποτελεί ο Τσελεμεντές του Αναρχικού, πουεκδόθηκε στις Η.Π.Α. και που δεν έχει ευτυχώς μεταφρα­στεί στην Ισπανική. Έ ν α απλό ξεφύλλισμα αρκεί για νααποδείξει ότι οι προθέσεις του είναι να δυσφημίσει τοναναρχισμό, ιδιαίτερα ανάμεσα στους νέους που είναι επιρ¬ρεπείς στο να ταυτιστούν μ' αυτό το είδος «αναρχικής» πε¬ριθωριοποίησης.
Πρέπει επίσης να τονιστεί ότι, για πολλούς ανθρώπους,ο αναρχισμός δεν είναι παρά μια τυπική εκδήλωση τηςεφηβικής επανάστασης. Από εδώ προέρχονται και φράσεις
όπως: «Είναι λυπηρό να μην υπήρξε κάποιος αναρχικός
στα δεκαπέντε του χρόνια», τις οποίες εκφέρουν συνήθως
επαναστάτες της παλιάς φρουράς, που δεν είναι αναρχι¬κοί και που κατά κανόνα προσθέτουν: «ο αναρχισμός είναι
μια αρρώστια την οποία θεραπεύει η ενηλικίωση».
Δεν μπορούμε να μην αναφέρουμε ότι η ευρέως γνωστή
φράση: «Ο αναρχισμός δεν είναι τίποτα περισσότερο απόμια διογκωμένη εκδοχή του αστικού ατομικισμού», απορ¬ρέει από τις θέσεις και τις στάσεις ατόμων που επηρεάστη¬καν - σε μεγάλο βαθμό ασυνείδητα - από την αστική
προπαγάνδα. Οι ιδέες τους είναι ελιτίστικες, αντικοινωνι¬κές, και, πάνω απ' όλα, υπερατομικιστικές και οι ιδέες
.

19αυτές τα οδηγούν στο να συγχέουν την κοινωνία με τοκράτος. «Οι αναρχικοί υποστήριζαν πάντοτε», λέει ο Φάμπρι, «ότι η ζωή δεν είναι δυνατή χωρίς συνεργασία καιαλληλεγγύη, κι ότι ο αγώνας και η επανάσταση δεν είναι
εφικτά δίχως μια προϋπάρχουσα επαναστατική οργάνωση.
Ό μ ω ς είναι πιο βολικό για τους αστούς συγγραφείς να μαςπαρουσιάζουν σαν υποστηρικτές της αναρχίας με την έν¬νοια της σύγχυσης και του χάους κι αρχίζουν να λένε ότιείμαστε πράκτορες του χάους, εχθροί κάθε προσπάθειας
για οργάνωση. Και μ' αυτόν τον τρόπο ξεθάβουν τον Νίτσε
και τον Στίρνερ. Πολλοί αναρχικοί καταπίνουν το δόλωμα
και γίνονται στα σοβαρά υποστηρικτές του χάους, τουΣτίρνερ και του Νίτσε, και άλλων παρόμοιων ανοησιών.
Απορρίπτουν την οργάνωση, την αλληλεγγύη και τον σο¬σιαλισμό μερικοί φθάνουν ακόμη και να καθαγιάζουν τηνατομική ιδιοκτησία και καταλήγουν έτσι να παίζουν τοπαιχνίδι των αστών ατομικιστών. Οι ιδέες τους καθίστα¬νται - για να χρησιμοποιήσω τη φράση του Φίλιππο Του¬ράτι - "μια διογκωμένη εκδοχή του αστικού ατομικι¬σμού".»
Διαδεδομένη είναι επίσης η πίστη ότι υπάρχει σχέση
ανάμεσα στον αναρχισμό και τη βία, κι ότι στην πραγμα¬τικότητα είναι ταυτόσημα. Η άποψη αυτή υποστηρίζεται
κυρίως από την αστική προπαγάνδα, καθώς και από μερι¬κούς που αυτοχαρακτηρίζονται «επαναστάτες». Στηνδιάρκεια των τελευταίων δύο δεκαετιών υπήρξε μια ανα¬ζωπύρωση βίαιων ενεργειών από οργανώσεις όπως: οι«Γουέδερμεν» στις Η . Π . Α . , η «Μπάαντερ-Μάινχοφ» στηΔυτική Γερμανία, οι «Ερυθρές Ταξιαρχίες» στην Ιταλία
και η παλαιστινιακή οργάνωση «Μαύρος Σεπτέμβρης» για ν' αναφέρω μόνο μερικές από τις γνωστές. Ο κίτρινος
τύπος, του «σοσιαλιστικού» όσο και του καπιταλιστικού
μπλοκ, δεν άργησε να χαρακτηρίσει τις οργανώσεις αυτές
«αναρχικές».
.

.

20

Αυτός ο βομβαρδισμός από τα μέσα ενημέρωσης πετυ¬χαίνει το στόχο του επειδή ένα πολύ μεγάλο ποσοστό απ'όσους τον υφίστανται, αποδέχονται αυτόν τον χαρακτηρι¬σμό σαν ορθό, παρά το γεγονός ότι οι οργανώσεις «Μπάα¬ντερ-Μάινχοφ», «Γουέδερμεν» και «Ερυθρές Ταξιαρχίες»,αυτοπροσδιορίζονται σαν μαρξιστικές-λενινιστικές - καιτο εννοούν! Έ τ σ ι πετυχαίνει ο βομβαρδισμός των μέσων
ενημέρωσης τον στόχο του: τρομοκρατεί την πλειοψηφία
των ανθρώπων με τον «αναρχικό τρόμο».
Η άρχουσα τάξη έχει πλήρη επίγνωση ότι, όταν πάραπολλά άτομα αντιληφθούν ότι εξαπατήθηκαν και αποφα¬σίσουν να θέσουν σ' εφαρμογή τις ελευθεριακές ιδέες,αυτό θα σημάνει το τέλος των εξουσιαστών και των εκμε¬
ταλλευτών. Μέσ' από την αυτοδιεύθυνση της δικής μαςζωής, και μέσ' από την οικονομική, κοινωνιολογική καιανθρωπιστική ανάλυση, ο αναρχισμός θα καταδείξει τηνεγκυρότητα του - αν αποφύγουμε την πιθανότητα πυρηνι¬κής καταστροφής. Κι η πιθανότητα αυτή μεγαλώνει καθη¬μερινά γιατί το σημερινό πολιτικο-οικονομικό σύστημα εί¬ναι ανίκανο να βρει έναν τρόπο να ξεπεράσει την κρίσηπου ενυπάρχει στην ίδια του την φύση.
Τσαντάλ Λόπες και Ό μ α ρ Κορτές
Πόλη του Μεξικού, 198021Η ΒΙΑ ΣΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ
ΚΑΙ Ο ΑΝΑΡΧΙΣΜΟΣ
Προς αποφυγήν παρεξηγήσεων, πρέπει αρχικά να απο¬σαφηνίσουμε την ορολογία μας. Δεν υπάρχει θεωρία του«βίαιου αναρχισμού». Ο αναρχισμός αποτελεί μια σύνθεσηκοινωνικών πεποιθήσεων που έχουν ως κοινή τους βάσητην εξάλειψη της καταπιεστικής εξουσίασης ανθρώπουαπό άνθρωπο η πλειοψηφία των οπαδών του απορρίπτει
κάθε μορφή βίας και θεωρεί τη βία θεμιτή μόνο ως μορφή
αυτοάμυνας. Καθώς όμως δεν υπάρχει μια σαφής διαχωρι¬στική γραμμή ανάμεσα στην άμυνα και την επίθεση, καικαθώς η σημασία της άμυνας μπορεί να γίνει αντιληπτή
με πολύ διαφορετικούς τρόπους, διαπράττονται κατά και¬ρούς από αναρχικούς βίαιες πράξεις υπό μορφήν ατομικής
εξέγερσης, οι οποίες στρέφονται ενάντια στη ζωή των αρ¬χηγών κρατών και των αντιπροσώπων της άρχουσας τάξης.
.

Θα προσδώσουμε στις εκδηλώσεις αυτές ατομικής βίαςτον όρο «βίαιος αναρχισμός» χάριν ευκολίας και μόνο, καιόχι γιατί ο όρος αυτός αντανακλά την πραγματικότητα.
Στην πραγματικότητα, όλα ανεξαιρέτως τα πολιτικά κινή¬ματα διάγουν περιόδους κατά τις οποίες διαπράττουν επ'ονόματί τους βίαιες πράξεις εξέγερσης - συνήθως όταν τακινήματα αυτά βρίσκονται σε άκρα αντίθεση με τους κυ¬ρίαρχους πολιτικούς ή κοινωνικούς θεσμούς. Σήμερα, τοκίνημα που βρίσκεται ή που δείχνει να βρίσκεται στην23πρώτη γραμμή και σ' απόλυτη αντίθεση με τους κυρίαρ¬χους θεσμούς, είναι ο αναρχισμός είναι λοιπόν λογικό τοότι οι εκδηλώσεις βίας ενάντια στους κυρίαρχους θεσμούς,υιοθετούν το όνομα και ορισμένα ιδιαίτερα χαρακτηρι¬στικά του αναρχισμού.
Μετά απ' όσα ειπώθηκαν, θέλω να στρέψω για λίγο τηνπροσοχή σε κάτι που φαίνεται ότι έχει περάσει απαρατή¬ρητο: την επίδραση της λογοτεχνίας στην εκδήλωση πρά¬ξεων βίαιης εξέγερσης, και την επίδραση που δέχεται απότέτοιες πράξεις.
Φυσικά δεν θα αναφερθώ στην κλασική φιλολογία, ανκαι θα βρείτε σίγουρα αιτιολογήσεις πολιτικών εγκλημά¬των στον Κικέρωνα, την Βίβλο, τον Σαίξπηρ, τον Αλφιέρι,και σ' όλα τα ιστορικά έργα που κυκλοφορούν από χέρισε χέρι ανάμεσα στους νέους. Στις ιστορίες της Βίβλου γιατην Ιουδήθ, για τον Βρούτο στην αρχαία ιστορία, ακόμη
και για τον Ορσίνι και τον Αγησίλαο Μιλάνο στην σύγ¬χρονη ιστορία, βρίσκει κανείς μια ολόκληρη σειρά από πο¬λιτικά εγκλήματα για τα οποία οι ιστορικοί κι οι ποιητές
έχουν εκφράσει κατά καιρούς αδικαιολόγητες απολογίες.
Δεν θέλω όμως ν' αναφερθώ σ' αυτά τα εγκλήματα
γιατί έτσι θα ξεφύγω πολύ από το θέμα, και γιατί δεν είναι
δύσκολο να διακρίνει κανείς σε αυτά τον ρόλο που έπαι¬ξαν οι διαφορετικές περιστάσεις, οι οποίες και τους προ¬σέδωσαν διαφορετικά χαρακτηριστικά, θ έ λ ω μόνο ν' ανα¬φερθώ στην λογοτεχνία που έχει άμεση και φανερή σχέση
με το είδος της πολιτικής πράξης που σήμερα χαρακτηρί¬ζεται σαν «αναρχική».
Μετά το 1880, έχουν επανειλημμένως διαπραχθεί πρά¬ξεις «βίαιου αναρχισμού», στην πλειοψηφία τους κατά τοδιάστημα 1891-1894, κυρίως στη Γαλλία, την Ισπανία, καιτην Ιταλία. Δεν ξέρω αν το παρατήρησε κανείς αλλά ακρι¬βώς αυτή την περίοδο άνθισε στις χώρες αυτές, κυρίως
στην Γαλλία, μια αισθησιοκρατική λογοτεχνία που δεν δί.

24

στασε να εξυμνήσει έως τον έβδομο ουρανό κάθε βίαιη «α¬ναρχική» πράξη, συμπεριλαμβανομένων κι αυτών πουελάχιστα μπορούν να κατανοηθούν και να δικαιολογη¬θούν η γλώσσα της ήταν πράγματι μια παρότρυνση στηνπροπαγάνδα με την πράξη.
Οι συγγραφείς που επιδόθηκαν σ' αυτό το είδος βίαιου
λογοτεχνικού σπορ, βρίσκονταν σχεδόν όλοι εντελώς έξωαπό το αναρχικό κίνημα ήσαν κυριολεκτικά σπάνιοι οι
συγγραφείς στους οποίους η λογοτεχνική και καλλιτεχνική
συνηγορία συνέπιπτε με μια αληθινή και γνήσια θεωρη¬τική πίστη, με μια συνειδητή αποδοχή των αναρχικών αρ¬χών. Στην ιδιωτική και δημόσια ζωή τους όλοι σχεδόν
ενεργούσαν σε πλήρη αντίθεση με τα τρομερά πράγματακαι τις φρικτές ιδέες που προπαγάνδιζαν στα άρθρα, ταμυθιστορήματα, τα διηγήματα ή τα ποιήματα. Συμβαίνει
πολύ συχνά να βρίσκει κανείς πολύ βίαιες «αναρχικές»διακηρύξεις στα έργα συγγραφέων που είναι ευρέως γνω¬στό ότι ανήκουν σε κόμματα/οργανώσεις διαμετρικά αντί¬θετες στον αναρχισμό. Ακόμη κι απ' αυτούς που φάνηκανπρος στιγμήν να ασπάζονται σοβαρά τις αναρχικές ιδέες,μόνο ένας ή δύο διατήρησαν και μετά τον αρχικό διανοη¬τικό τους προσανατολισμό. (Οι μόνοι που μπορώ να θυ­μηθώ είναι οι Μιρμπώ και Έκχουντ). Οι άλλοι, μετά απόδύο ή τρία μόλις χρόνια, καταλήγουν να υποστηρίζουν
ιδέες εντελώς αντίθετες μ' αυτές που αρχικά υποστήριζαν
με τόση σφοδρότητα.
Ο Ραβασόλ, που ακόμη και ανάμεσα στους αναρχικούς
αντιπροσωπεύει τον βίαιο εξεγερμένο που απολαμβάνειτην λιγότερη συμπάθεια, βρήκε πολλούς απολογητές ανά¬μεσα στους λογοτέχνες, από τον Μιρμπώ έως τον ΠωλΑντάμ, ο οποίος στα επόμενα χρόνια έγινε ένας μιλιταρι¬στής μυστικιστής και ο οποίος εκφράστηκε για τον τρο¬μερό δυναμιτιστή με τον πιο παράδοξο τρόπο που θα μπο¬ρούσε κανείς να εκφραστεί: «Εν τέλει», για να παραφράσω
.

.

25

τον Πωλ Αντάμ, «σ' αυτούς τους αμφιλεγόμενους και ευτε­λείς καιρούς, ένας άγιος γεννήθηκε ανάμεσά μας.» Δενήταν, όμως, άγιος σαν τον «άγιο του Φογκατσάρο», γιατον οποίο σήμερα ο Πωλ Αντάμ θα έγραφε ίσως μια απο¬λογία. Το πιο περίεργο είναι ότι οι λογοτεχνικοί ήρωες εί¬χαν μια τάση να επιδοκιμάζουν περισσότερο τις πράξεις
εξέγερσης που οι αναρχικοί αγωνιστές επιδοκίμαζαν λιγό¬τερο λόγω του κατάφωρα αντικοινωνικού χαρακτήρα τωνπράξεων αυτών.
Ποιος δεν θυμάται την απάνθρωπη φράση, μολονότι
ήταν ίσως αισθητικά ευχάριστη, του Λωρέν Τεγιάντ (πουαργότερα έγινε εθνικιστής και μιλιταριστής), σ' ένα επί¬σημο γεύμα που δόθηκε από το La Plume, το αξιόλογο πα¬ριζιάνικο περιοδικό των διανοουμένων, την εποχή μιαςσειράς εκρήξεων από δυναμίτη στα 1893; Στο γεύμα αυτό,για συγγραφείς και ποιητές, ο Τεγιάντ, αναφερόμενος στις
βομβιστικές επιθέσεις, εκστόμισε τη γνωστή φράση: «Τίσημασία έχουν τα θύματα αν η χειρονομία είναι όμορφη;»Δεν χρειάζεται να πω ότι οι αναρχικοί αγωνιστές αποδο¬κιμάζουν αυτήν την αισθητική θεωρία της βίας στο όνομα
της φιλοσοφίας και του κινήματος τούς όμως η φράση ει¬πώθηκε και είχε απήχηση.
Ο Μωρίς Μπαρές, που έγραψε ένα αξιοσημείωτα «ατο¬μικιστικό» μυθιστόρημα, με τίτλο «Ο Εχθρός του Νόμου»,το οποίο διέδιδαν οι αναρχικοί για προπαγανδιστικούς
λόγους, έγραψε αμέσως μετά τον αποκεφαλισμό του ΕμίλΑνρύ (την πράξη του οποίου έκρινε με αυστηρότητα οΕλιζέ Ρεκλύ) ένα άρθρο που ξεχείλιζε από θαυμασμό καιενθουσιασμό. Δεν τολμώ να παραθέσω ούτε ένα μικρό
έστω απόσπασμα απ' αυτό γιατί στην Ιταλία ορισμένα
πράγματα δεν μπορούν να ειπωθούν ούτε υπό την προστα¬σία της λογοτεχνικής τεκμηρίωσης οποιοσδήποτε όμωςθέλει να ικανοποιήσει την περιέργεια του μπορεί να δια¬βάσει την Επιθεώρηση του Παρισιού, της 28ης Μαΐου του
.

.

26

1894, και να διαφωτιστεί πλήρως για το θέμα.
Ό σ ο για τον Βαγιάν, ο οποίος ήταν ένας αναρχικόςπου έριξε μια βόμβα στο γαλλικό κοινοβούλιο, δεν μπο¬ρούμε να ξεχάσουμε τί έγραψε την επομένη της εκτέλεσηςτου ο Φρανσίς Κοππί, ο ονομαστός εθνικιστής ποιητής,ένας σύμμαχος και υποψήφιος των κληρικών: «Αφού διά¬βασα τις λεπτομέρειες του αποκεφαλισμού του Βαγιάν,παρέμεινα σκεπτικός... Σε πείσμα του εαυτού μου, έναάλλο θέαμα ξεπήδησε απότομα στο νου μου. Είδα μιαομάδα ανδρών και γυναικών να στριμώχνονται ο ένας δί¬πλα στον άλλον, στη μέση ενός τσίρκου, υπό το βλέμμα
του πλήθους, ενώ από κάθε πλευρά του τεράστιου αμφι¬θέατρου ακουγόταν η τρομερή κραυγή "Στα λιοντάρια!"και κοντά στην ομάδα οι φύλακες των λιονταριών άνοιξαντα κλουβιά των θηρίων. Ω! Συγχωρείστε με που σας ανα­καλώ στη μνήμη μου όταν αντικρίζω τους μελαγχολικούς
ανθρώπους της εποχής μας!... όμως στα μάτια του αναρχι¬κού που βαδίζει προς την λαιμητόμο αστράφτει, ω! τί πό¬
νος!, η ίδια λάμψη της ατρόμητης τρέλας που φώτιζε ταδικά σας μάτια!»Κάτι παρόμοιο θα πει αργότερα για τους δολοφόνουςο ονομαστός ψυχολόγος και λογοτέχνης Ενρίκ Λεϊρέ στοβιβλίο Στα Περίχωρα. Λίγο αργότερα, ο Λεϊρέ συγκέ¬ντρωσε σ' έναν τόμο και παρουσίασε στο κοινό τις προτά¬σεις του «καλού δικαστή» Μανώ. θα μπορούσα να επε¬κταθώ περισσότερο και ν' αναφερθώ στις ένθερμες απολο¬γίες και συνηγορίες υπέρ της αναρχικής βίας από συγγρα¬φείς όπως οι Εντουάρ Κοντ, Σεβερίν, Ντεκαβέ, Μπαρου¬κάν, κ λ π .
Στα τέλη του 1897, εκδόθηκε στο Παρίσι το δραματικό
έργο του Οκτάβ Μιρμπώ Κακοί Ποιμένες, το οποίο κατα¬κλυζόταν από την πιο βίαιη και επαναστατική ρητορική.
Έ γ ι ν ε δεκτό με μεγάλο ενθουσιασμό από τους διανοούμε¬νους αυτής της πόλης. Σαν και τότε, την παραμονή της27πτώσης της Βαστίλλης, που οι αυλοκόλακες ποιητές και ηίδια η βασίλισσα, οι λογοτέχνες και όλα τα ευφυή πνεύ­ματα της αριστοκρατίας και της τάξης των ευγενών, ενθου­σιάζονταν από τις πνευματώδεις παραδοξολογίες τωνΕγκυκλοπαιδιστών, και οι κομψές κυρίες απάγγελλαν μετην θέλησή τους την καυστική σάτιρα του Μπωμαρσαί καιγοητεύονταν από τις αναρχικές φαντασιώσεις του Ραμπε­λαί, έτσι και οι αστοί διανοούμενοι της εποχής μας αρέ¬σκονται να καταπιάνονται με την ποίηση και να μεγαλο­ποιούν τις εκρήξεις θυμού που αναβλύζουν κατά καιρούςαπό τα άδυτα της ανθρώπινης δυστυχίας.
Ο ίδιος ο Εμίλ Ζολά, μόλις πήρε μέρος στη σύγκρουση
με μια προειδοποιητική βολή, το Ζερμινάλ του, ένα ζο¬φερό μυθιστόρημα καταστροφής, εξύμνησε τους αναρχι¬κούς του Παρισιού και προσέδωσε, επίσης, ποιότητα στημορφή του Σαλβά, ενός δυναμιτιστή, στου οποίου τον χα¬ρακτήρα ήταν εύκολο να αναγνωρίσουμε τον Βαγιάν απεικονισμένο πολύ πιο βίαιο απ' όσο πραγματικά ήταν.
Διαβάστε το Mêlée Sociale του Κλεμανσώ, τις Κόκκινες
Σελίδες του Σεβερίν, το Sous Le Sabre του Ζαν Αζαλμπόρ,το Soleil des Morts του Μωκλαί, τα Chanson des Gueuxκαι Blasphemes του Ζαν Ρισπέν, και το Idylles Diaboliquesτου Αντόλφο Ρέτε ξεφυλλίστε τα λογοτεχνικά περιοδικά
της αριστοκρατίας: Mercures de France, La Plume, La
Revue Blanche, Entretiens Politiques et Littéraires, και θαβρείτε, στην πρόζα ή την ποίηση, σε καλλιτεχνικές κριτικές
καθώς και σε κριτικές βιβλίου ή θεάτρου, λογοτεχνικές εκ¬φράσεις που διακρίνονται από μια βιαιότητα του είδουςπου δεν θα βρείτε ποτέ στα αληθινά αναρχικά περιοδικά,και που δεν θα ακούσετε ποτέ από τα χείλη αληθινών
αναρχικών.
.

Είναι ευνόητο ότι οι λογοτέχνες έφτασαν να εκφράσουν
προτάσεις που αντιφάσκουν ευθέως με τις πραγματικές
τους πεποιθήσεις. Ο καλλιτέχνης αναζητά σε μια συμπερι28φορά την ομορφιά κι όχι την ωφέλεια λόγω της προσέγγι¬σης αυτής, ο ποιητής και ο συγγραφέας ενθουσιάζονται
από αυτό που ένας αναρχικός μπορεί να κατανοήσει αλλάόχι και να επιδοκιμάσει. Η πράξη εξέγερσης, της οποίας
δεν έχουν υπολογιστεί πλήρως οι συνέπειες, είναι ηθικά
καταδικαστέα σαν κάθε άλλη απάνθρωπη π ρ ά ξ η , ακόμη κιαν διαπραχθεί με τις καλύτερες προθέσεις η πράξη ενόςχειρουργού που αποκόβει ένα πόδι ενώ απαιτείται μόνο οακρωτηριασμός ενός δαχτύλου, είναι εξίσου κατακριτέα.
Ό μ ω ς αυτού του είδους οι ανθρώπινες και κοινωνικές
θεωρήσεις, αυτές οι διακρίσεις, περιφρονούνται από ταάτομα που δεν επιθυμούν την εξέγερση για τους σκοπούςπου έχει, αλλά για αυτήν την ίδια και για την αισθητικήτης ομορφιά. Τα άτομα αυτά είναι πάνω απ' όλα καλλιτέ¬χνες και συγγραφείς, μαθητές της σχολής του Νίτσε (πουποτέ δεν ήταν αναρχικός), ο οποίος εξέταζε όλες τις πρά¬ξεις, οσοδήποτε τραγικές ή μεγαλειώδεις κι αν ήσαν, μόνοαπό αισθητική σκοπιά και δεν λάμβανε υπ' όψιν του έν¬νοιες όπως: καλό και κακό, ωφέλιμο και βλαβερό.
Στην αναρχική σκέψη δεν διέκριναν τίποτε περισσότεροαπό την χειραφέτηση του ατόμου παράβλεψαν το κοινω¬νικό πρόβλημα, δηλαδή, την ανθρωπιστική πλευρά τουαναρχισμού. Μ' αυτόν τον τρόπο κατέληξαν να αντιλαμ¬βάνονται μια αδιάλλακτη «αναρχία», στην οποία μπορεί
κανείς να λατρεύει τον Εμίλ Ανρύ αλλά και έναν Πασσα¬τόρε, έναν Νέρωνα ή έναν Ezzelion da Romano. Πρέπει
να γίνει κατανοητό ότι οι πράξεις τέτοιων ατόμων έχουν
σημασία μόνο επειδή η πρόζα και η ποίηση, το δράμα ήτο μυθιστόρημα, η πέννα ή το πινέλο, βρίσκουν σ' αυτές
μια πηγή ομορφιάς και ύφους. Είναι αρκετά γνωστό πόσοη αγάπη για μια όμορφη φράση, μια πρωτότυπη έκφρασηή έναν στίχο που δονεί, μπορεί να νοθεύσει και να δια¬στρεβλώσει τις έμφυτες και πραγματικές σκέψεις ενός συγ¬γραφέα. Ο Λεοπάρντι, που κραύγασε ποιητικά «Στα όπλα!
.

.

.

29

Ξεσηκωθείτε», ήταν στην πράξη ελάχιστα διατεθειμένος
και ικανός να ξεσηκωθεί πραγματικά. Σαν τον ΠωλΑντάμ, θα αποκαλούσε τρελό οποιονδήποτε θα τον ρω¬τούσε στα σοβαρά αν επιδοκίμαζε την εν ψυχρώ δολοφο­νία ενός ερημίτη από τον Ραβασόλ (τον οποίο, πάντως, χα¬ρακτήρισε «άγιο»).
Στην αξιολόγηση μιας πράξης, το αισθητικό στοιχείο
είναι εντελώς διαφορετικό από το κοινωνικό και το πολι¬τικό. Έ τ σ ι , λοιπόν, σε μια θεωρία (σαν τον αναρχισμό)που βασίζεται στην επιστημονική συλλογιστική και πουείναι κατ' εξοχήν κοινωνικο-πολιτική, προσάπτουν ειρω¬νικά αυτήν την παράδοξη αισθητική που αρμόζει καθαρά
και μόνο στην ποίηση και την τέχνη. Σ' όλες τις ρηξικέλευ¬θες και επαναστατικές θεωρίες, η τέχνη και η ποίηση απο¬τελούν σίγουρα παράγοντες δευτερεύουσας καθαρά σημα¬σίας, και ποτέ μα ποτέ δεν πρέπει να επιβάλλονται ή νααποκτούν το δικαίωμα να καθοδηγούν την ατομική ή συλ¬λογική δράση χάριν και μόνο των αισθητικών αποτελε¬σμάτων.
Ανεξάρτητα από την εγγενή αξία μιας ιδέας, η τέχνη
την καρπώνεται και την στολίζει ιδιότροπα, ακόμη και μεκίνδυνο να την τροποποιήσει εντελώς κατά την αναζήτηση
νέων μορφών έκφρασης. Αυτή είναι η μοίρα όλων τωννέων και τολμηρών ιδεών - που από την φύση τους είναι
πρόσφορες στην φαντασία του καλλιτέχνη. Η ιστορία τηςλογοτεχνίας αποδεικνύει ότι η τέχνη είναι εκ φύσεως επα¬
ναστατική και ρηξικέλευθη. Ό λ ο ι οι ποιητές, οι μυθιστο¬ριογράφοι, οι δραματουργοί, είναι πρωταρχικά επανα¬στάτες, ακόμη κι αν αλλάζουν αργότερα την μποέμικη πε¬ριβολή τους με το ένδυμα του ακαδημαϊκού ή της εταίρας.
Επιστρέφοντας, όμως, στο θέμα, θα επαναλάβω ότιελάχιστη σχέση υπάρχει, ή δεν υπάρχει καθόλου - εκτόςαπό ορισμένες εκφράσεις και καλλιτεχνικά μορφώματα ανάμεσα στο κοινωνικό αναρχικό κίνημα, με τις κοινωνιο30

λογικές και πολιτικές του βάσεις, και την άνθιση της «α¬ναρχικής» λογοτεχνίας την απόδειξη θα την βρείτε σ' αυ¬τούς τους αναρχικούς αγωνιστές που είναι συχνά επιστή¬μονες και φιλόσοφοι, και σπανίως μόνο συγγραφείς καιποιητές [Σ.τ.Α.Μ.: ασφαλώς, σήμερα, αυτό δεν συμβαί­ν ε ι ] . Ό π ω ς είδαμε, οι απολογητές της αναρχικής βίας γί¬νονται συχνά αντιδραστικοί πολιτικά. Και παρά το γεγο¬νός ότι αυτοχαρακτηρίζονται για λίγο αναρχικοί, αργά ήγρήγορα ανασυντάσσονται στις γραμμές ενός άλλου κινή¬ματος και γίνονται εθνικιστές σαν τον Πωλ Αντάμ, μιλιτα¬ριστές σαν τον Τεγιάντ, ή σοσιαλιστές σαν τον Μωκλαί.
Αν αληθεύει ότι η τέχνη αποτελεί μια ελκυστικής μορ¬φής αναπαράσταση της ζωής, η σημερινή λογοτεχνία, πουτόσο διαποτίστηκε από το αναρχικό πνεύμα, είναι απόρ¬ροια της κοινωνικής κατάστασης στην οποία βρισκόμαστε,και της επαναστατικής περιόδου στην οποία ζούμε.
Από την άλλη, όμως, ορισμένα είδη βίαιης «αναρχικής»λογοτεχνίας ασκούν στο κίνημα μια επίδραση που δενπρέπει να παραλείψουμε να εξετάσουμε. Η παράδοξη αι¬σθητική αυτής της λογοτεχνίας έχει τεράστιες επιπτώσεις
στον αναρχικό χώρο επειδή έχει συμβάλει πολύ στην από¬κρυψη των σοσιαλιστικών και ανθρωπιστικών πλευρών
του αναρχισμού, και διότι έχει επίσης επηρεάσει αρκετά
την ανάπτυξη της τρομοκρατικής τάσης.
Ας γίνει, όμως, κατανοητό το εξής: Ασχολούμαι με κάτιιδιαίτερο, και δεν ισχυρίζομαι ότι θα πρέπει να βάλουμε
φραγμούς στην τέχνη και την λογοτεχνία, ακόμη κι αν σκο¬πός μας είναι η υπεράσπιση της κοινωνίας ή η διευκόλυνσητης πορείας του επαναστατικού κινήματος.
Επιτρέψτε μου να θυμίσω ένα συμβάν. Ό τ α ν ο ΕμίλΑνρύ έριξε μια βόμβα σ' ένα καφενείο, το 1894, όλοι σχε¬δόν οι αναρχικοί που τότε γνώριζα κατάλαβαν ότι αυτή ηαπάνθρωπη πράξη ήταν παράλογη και επιζήμια, και δενέκρυψαν την απέχθεια και την αποδοκιμασία τους γι' αυ.

31την. Στην διάρκεια, όμως, της δίκης του ο Ανρύ έκανε τηνονομαστή του απολογία , η οποία αποτελεί αληθινό λογο¬τεχνικό διαμάντι - και την οποία παραδέχθηκε και ο ίδιοςο Λομπρόζο [Σ.τ.Α.Μ.: Τσέζαρε Λομπρόζο, αντιδραστι¬κός εγκληματολόγος] μετά τον αποκεφαλισμό του, ήσαντόσοι πολλοί οι αναρχικοί συγγραφείς που εγκωμίασαν τονεκτελεσμένο, τη λογική του και την οξύνοιά του, ώστε ηάποψη των αναρχικών μεταβλήθηκε (γενικά, εν πάση περι¬πτώσει), και η πράξη του Ανρύ βρήκε απολογητές και μι¬μητές. Ό π ω ς μπορούμε να δούμε, η λογοτεχνική αισθη¬τική αγνοεί, τελικά, την κοινωνική πλευρά ή, ακριβέστερα,την αντικοινωνική πλευρά της πράξης, και η αληθινή
αναρχική θεωρία δεν χρειάζεται καθόλου να είναι ευγνώ¬μων για την ασήμαντη υπηρεσία που προσφέρει η λογοτε¬χνία.
Αυτή η λογοτεχνία αποτελεί την καλύτερη προπαγάνδα
υπέρ της τρομοκρατίας, μια προπαγάνδα την οποία μα¬ταίως κανείς θα ψάξει για να βρει σ' οποιεσδήποτε απότις εκδόσεις, τα βιβλία, τα φυλλάδια, και τα περιοδικά
που συνιστούν την αληθινή έκφραση του αναρχικού κινή¬ματος. Ποιος δεν θυμάται, για να παραθέσω κάτι ακόμη,το έξοχο άρθρο του Ραστινιάκ για τον Αντζιολίλο (που δη­μοσιεύτηκε στη συντηρητική Tribuna της Ρώμης); Παρά το
γεγονός ότι στην περίπτωση αυτή ο συγγραφέας παρέθεσε
πολλές αλήθειες, πρόσθεσε όμως και πολλές παρανοήσεις,και ο Ερρίκο Μαλατέστα, ο οποίος θεωρείται απ' όλους
σαν ένας από τους πιο ήρεμους και λογικούς, ενεπλάκη
στην διαμάχη για να καταπολεμήσει αυτές τις λανθασμένες
αντιλήψεις. Λόγω της επιρροής που άσκησε το είδος αυτότης βίαιης λογοτεχνίας, και όχι για κανέναν άλλο λόγο, δενέλειψε το άτομο εκείνο που χρησιμοποίησε ένα από τα«βιαιότερα» υβρεολόγια που έγραψε ο ποιητής Ραπισάρντι, και που είχαν δημοσιευτεί σε διάφορα τεύχη του περιο¬δικού Pensiero e Dinamite (Σκέψη και Δυναμίτης), που
1

.

32

προπαγάνδιζε την τρομοκρατία και το άτομο αυτό ήτανένας μορφωμένος και εύπορος νεαρός σικελός που εξαιτίας
αυτού του γεγονότος τιμωρήθηκε με 12ετή φυλάκιση. Χα¬ραμισμένα χρόνια.
Ό π ω ς κι ο Ραπισάρντι, ο Ραστινιάκ μπόρεσε ασφαλώς
να διαμαρτυρηθεί - και δικαιολογημένα - για τις κατηγο¬ρίες για συνεργία, αν και αυτή θεωρήθηκε έμμεση. Αυτόόμως δεν αναιρεί τον ισχυρισμό μου ότι η επιρροή της λο¬γοτεχνίας και της τέχνης μπορεί να είναι καθοριστική και δεν είμαι ο πρώτος που το λέει αυτό - όχι μόνο γιαορισμένες ήδη τετελεσμένες πράξεις αλλά, επίσης, και γιατον νοητικό προσανατολισμό των «αναρχικών» τρομοκρα¬τών, οι οποίοι δεν αναγνώρισαν ποτέ τα γενικά συμπερά¬σματα του Ρεκλύ ή του Κροπότκιν, ή την πρωτόλεια αλλάανθρωπιστική λογική του Μαλατέστα.
.

33ΑΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣΣΤΟΝ ΑΝΑΡΧΙΣΜΟ
Στο προηγούμενο κεφάλαιο αναφέραμε ότι η αστική λο¬γοτεχνία, η οποία βρίσκει στον αναρχισμό την αιτία γιαμια νέα και βίαιη αισθητική στάση, συμβάλλει αναμφίβολα
στην δημιουργία μιας ατομικιστικής και αντικοινωνικής
νοοτροπίας ανάμεσα στους αναρχικούς.
Οι λογοτέχνες κι οι καλλιτέχνες, δίχως να πολυσκοτίζο¬νται για το αν μπορεί αυτό να εφαρμοστεί στην καθημε¬ρινή ζωή, βρήκαν ένα είδος ομορφιάς στις πράξεις τωνατόμων π ο υ , με την δύναμη της ευφυίας τους και την υπέρ¬τατη περιφρόνηση της ζωής τους και της ζωής των άλλων,θέτουν τον εαυτό τους, με την βίαιη εξέγερση τους, έξωαπό την κοινή πορεία της ανθρωπότητας. Για αυτούς τουκαλλιτέχνες και συγγραφείς, η ομορφιά της χειρονομίας
αντικαθιστά το κοινωνικό όφελος, για το οποίο καθόλου
δεν ενδιαφέρονται. Έ τ σ ι , έχουν εξιδανικεύσει την μορφή
του αναρχικού δυναμιτιστή, γιατί ακόμη και στις τραγικό¬τερες εκδηλώσεις της εμφανίζει αναμφίβολα αυθεντικά καιγοητευτικά χαρακτηριστικά. Αυτή η λογοτεχνική και καλ¬λιτεχνική εξιδανίκευση έχει ασκήσει την επιρροή της σεπολλούς αναρχικούς, οι οποίοι, λόγω άγνοιας ή μη εξοι¬κείωσης με τον λόγο και την λογική, ή λόγω ψυχοσύνθε¬σης, την έχουν εκλάβει ως διάδοση των ιδεών μολονότι δενείναι τίποτα περισσότερο από μια καλλιτεχνική έκφραση.
Ορισμένοι αναρχικοί κύκλοι, οι περισσότερο παρορμη34τικοί και λιγότερο γνωστικοί, δεν έχουν αντιληφθεί ότι αυ¬τοί οι συγγραφείς, που δείχνουν να συναγωνίζονται στηνέκδοση των πιο εξωφρενικών παράδοξων, δεν συμμερίζο¬νται τις αρχές και την θεωρία του αναρχισμού. Εξυμνούν
τον Ραβασόλ και τον Εμίλ Ανρύ με τον ίδιο τρόπο που σ'άλλες εποχές θα εξυμνούσαν τους ληστές της υπαίθρου.
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο ληστής που επιτίθεται καισκοτώνει έναν ταξιδιώτη παρέχει στον λογοτέχνη ένα πιοαποδοτικό θέμα απ' όσο ο μικροκλέφτης ή ο πορτοφολάςο πρώτος μπορεί ν' αποτελέσει θέμα για ένα δράμα ή έναμυθιστόρημα, ενώ ο δεύτερος προσφέρεται μόνο για κωμω¬δία ή φάρσα. Κανένα λογικό άτομο δεν μπορεί όμως ν' αρ¬νηθεί ότι ο ληστής που ενεδρεύει στους δρόμους είναι χί¬λιες φορές χειρότερος από τον μικροκλέφτη.
Αυτοί οι λόγιοι φιγουρατζήδες, χωρίς ίσως να το επι¬διώκουν, προσβάλλουν τους ξεπεσμένους αναρχικούς
ακόμη και με τις ευλογίες που τους απευθύνουν, γιατί οιευλογίες τους αντλούν την δύναμη και το κίνητρο τουςακριβώς απ' αυτό π ο υ , σύμφωνα με τις αναρχικές αρχές,συνιστά κάτι το οδυνηρό κι αξιοθρήνητο μολονότι αποτε¬λεί ίσως ιστορική αναγκαιότητα. Η αστική νοοτροπία βλέ­πει σ' αυτούς [Σ.τ.Α.Μ.: τους αναρχικούς τρομοκράτες]μια στάση η οποία μετέπειτα διαχέεται στον αναρχικό
χώρο και τείνει να διαμορφώσει στο εσωτερικό του μια πα¬ρόμοια [Σ.τ.Α.Μ.: αστική] νοοτροπία.
Παρομοίως, η αστική τάξη συγχωρεί ευκολότερα τονφονιά που αφαιρεί την ζωή ενός ανθρώπου παρά τον κλέ¬φτη που, σε τελευταία ανάλυση, δεν αφαιρεί τίποτα α π ότην ζωτική κληρονομιά της κοινωνίας αλλά αλλάζει απλώςτη θέση των αντικειμένων και μεταβιβάζει το δικαίωμα κα¬τοχής τους. Ομοίως, από άλλη όμως σκοπιά και χωρίς ναθέλουμε να κάνουμε άδικες συγκρίσεις, υπάρχουν ορισμέ¬νοι αναρχικοί που εκτιμούν πολύ περισσότερο όσους σκο¬τώνουν σε μια στιγμή βίαιης εξέγερσης απ' όσο εκτιμούν
.

35τον αφανή αγωνιστή που μεσ' από μια ζωή συνεχούς
αγώνα επιφέρει πολύ πιο ριζοσπαστικές αλλαγές στην συ¬νείδηση και τα γεγονότα.
Θα επαναλάβω αυτό που έχω πει κι άλλες φορές: οιαναρχικοί δεν είναι Τολστοϊκοί - αναγνωρίζουν ότι η βία(η οποία παραμένει πάντα άσχημο πράγμα, είτε είναι ατο­μική είτε συλλογική) είναι συχνά αναγκαία κι ότι κανείς
δεν θα έπρεπε να καταδικάζει εκείνους που θυσίασαν τηζωή τους σ' αυτήν την αναγκαιότητα. Το θέμα όμως πουπραγματευόμαστε δεν είναι αυτό, αλλά η τάση - η οποία
προέρχεται από τις αστικές επιρροές - ν' αγνοούμε τουςσκοπούς και ν' ασχολούμαστε αποκλειστικά με πράξεις.
Σύμφωνα με τη δική μου λογική, οι αναρχικοί που δί¬νουν πρωταρχική σημασία στις επαναστατικές ενέργειεςείναι ίσως επαναστάτες και αναρχικοί, είναι όμως πολύπερισσότερο επαναστάτες παρά αναρχικοί. Έ χ ω γνωρίσει
πολλούς αναρχικούς που ενδιαφέρονται ελάχιστα ή καθό¬λου για την αναρχική θεωρία κι ούτε καν προσπαθούν ναμάθουν, είναι όμως φλογεροί επαναστάτες των οποίων ηκριτική κι η προπαγάνδα δεν έχουν άλλο σκοπό εκτός απότον επαναστατικό, αυτόν της εξέγερσης για χάρη της εξέ¬γερσης. Κι όσο πιο ενθουσιώδεις και πιο αδιάλλακτοι εί¬ναι, τόσο πιο γρήγορα εγκαταλείπουν το κίνημα μας καιπροσχωρούν στα νομιμόφρονα και εξουσιαστικά κόμματα- η πίστη τους σε μια ταχύτατα επερχόμενη επανάσταση
εξανεμίζεται μέσ' από την επαφή τους με την πραγματικό¬τητα, κι η ενεργητικότητα τους σπαταλιέται σε βιαιότατες
συγκρούσεις στο κοινωνικό τους περιβάλλον.
Η επίδραση της αστικής ιδεολογίας στα άτομα αυτά εί­ναι αναμφισβήτητη. Η μέγιστη σημασία που αποδίδεται σεμια πράξη βίας ή σε μια επαναστατική ενέργεια, είναι ηδίδυμη αδελφή της μέγιστης σημασίας που αποδίδεταιαπό την αστική πολιτική θεωρία σε λίγους «μεγάλους άν­δρες», συγκριτικά μ' αυτή που αποδίδεται στο σύνολο της36κοινωνίας. Κι αυτή η ολέθρια επίδραση απονεκρώνει σεπολλούς αναρχικούς την αίσθηση της σχετικότητας με τηνοποία αποδίδουμε στο καθετί την πραγματική του σημα¬σία, ώστε καμιά επαναστατική μέθοδος να μην απορρίπτε¬ται εκ των προτέρων, αλλά κάθε μια να εξετάζεται σεσχέση με τον επιθυμητό σκοπό δίχως να συσκοτίζεται οιδιαίτερος χαρακτήρας, οι λειτουργίες και τ' αποτελέ¬σματά της.
Έ χ ο υ μ ε λοιπόν προσδιορίσει δυο μορφές αστικής επί¬δρασης στον αναρχισμό: η μια είναι αυτή που εκδηλώνεταιμε την μεγάλη σημασία που αποδίδεται μάλλον στις επανα¬στατικές ενέργειες παρά στους στόχους που θα έπρεπε ναέχουν αυτές οι ενέργειες η άλλη είναι αυτή της παρηκμα¬σμένης αστικής λογοτεχνίας των τελευταίων χρόνων, ηοποία εξιδανικεύει τις πιο αντικοινωνικές μορφές της ατο¬μικής εξέγερσης. Μόλις και μετά βίας μπορούν να διαχω¬ριστούν οι δυο αυτές μορφές αστικής επίδρασης, και γι'αυτό δεν κατάφερα να τις εξετάσω χωριστά.
.

Η αστική τάξη έχει ασκήσει πολύ μεγάλη επίδραση στοναναρχισμό όταν ανέλαβε η ίδια την αποστολή να κάνει
αναρχική προπαγάνδα. Φαντάζει μεν παράδοξο, αληθεύει
όμως ότι μεγάλο μέρος της αναρχικής προπαγάνδας έγινεαπό την αστική τάξη. Δυστυχώς έτσι είναι, αν και οτιδή¬ποτε κι αν έκανε κατέστη εντελώς άχρηστο για την διάδοση
των αληθινά ελευθεριακών ιδεών αυτό όμως δεν αλλάζει
το γεγονός ότι επιθύμησε με ζήλο να χρεώσει σ' ολόκληρο
το αναρχικό κίνημα τις συνέπειες αυτής της κίβδηλης προ¬παγάνδας.
Σε καιρούς όπου οι αναρχικοί διώκονται αμείλικτα, τυ¬χαίνει όλοι οι περιθωριοποιημένοι άνθρωποι της σημερι¬νής κοινωνίας, κι ανάμεσά τους πολλοί εγκληματίες, νακαταλήγουν να πιστεύουν σοβαρά ότι η αναρχία είναι
όπως περιγράφεται στις αστικές εφημερίδες, δηλαδή, κάτιπου ταιριάζει πολύ με τις αντικοινωνικές τους συνήθειες.
.

37Αν και για διαφορετικούς λόγους, είναι γεγονός ότι ταάτομα αυτά βρίσκονται σαν τους αναρχικούς, σε μια κα¬τάσταση διαρκούς εξέγερσης ενάντια στη θεσμισμένη εξου¬σία το γεγονός αυτό δημιουργεί αυτήν την εσφαλμένη
αντίληψη και την ενισχύει. Στην φυλακή και στην αναγκα¬στική εξορία ήρθαμε πολλές φορές σ' επαφή με κοινούς
εγκληματίες που ονόμαζαν τον εαυτό τους αναρχικό δίχως
φυσικά να 'χουν ποτέ διαβάσει έστω κι ένα αναρχικό πε¬ριοδικό ή φυλλάδιο, δίχως να 'χουν ακούσει ποτέ κάτι γιατην αναρχία που να μην προερχόταν από τον αστικό τύπο.
Κι έτσι πιστεύουν ότι η αναρχία είναι ακριβώς αυτόπου περιγράφεται στα πιο κατακριτέα αντιδραστικά πε¬ριοδικά, κι ως τέτοια την επιδοκιμάζουν ή την αποδοκι¬μάζουν. Αναλογιστείτε για λίγο το είδος της αναρχίας πουθα 'θελαν να υπάρξει αυτοί που ως τέτοια την επιδοκιμά¬ζουν! θυμάμαι τότε που γνώρισα στην φυλακή κάποιονπου είχε καταδικαστεί για κοινά εγκλήματα, έναν επιτή¬δειο πλαστογράφο και συν τοις άλλοις και ποιητή, οοποίος πίστευε σοβαρά ότι ήταν αναρχικός και το ίδιο είπεκαι στους δικαστές του. Έ ν α ς απ' αυτούς τον ρώτησε μεποιο τρόπο μπορεί και δικαιολογεί τα εγκλήματα του υπότο φως των ιδεών που ισχυρίζεται ότι πρεσβεύει. Η απά¬ντηση του: «Αυτό που εσύ ονομάζεις έγκλημα συνιστά τηναρχή της αναρχίας. Όταν όλοι οι άνθρωποι επιδοθούν σεπράξεις αχαλίνωτης εγκληματικότητας (αυτά ακριβώς ταλόγια χρησιμοποίησε), τότε θα 'ρθει ή θα υπάρξει αναρ¬χία.» Ό π ω ς βλέπουμε, ασπαζόταν μεν την αναρχία αλλάμε το νόημα που της αποδίδεται στα λεξικά των αστών,αυτό της αταξίας, της σύγχυσης και του χάους.
Αυτή η αστική προπαγάνδα έχει επίσης συνέπειεςακόμη και για αυτούς που δεν θέλουν να 'χουν καμιά
σχέση με τους αναρχικούς. Στη Νάπολη συνάντησα μερι­κούς καμορίστας [Σ.τ.Α.Μ.: μέλη της Ναπολιτάνικης μα¬φίας] που πίστευαν ότι οι αναρχικοί αποτελούσαν μια ορ.

38γάνωση κακοποιών και ότι, όντας τέτοιοι, ήσαν άξιοι ναβρίσκονται με το μέρος της «εντιμότατης εταιρίας της κα¬μόρα». Στο Τρέμιτι, αυτήν την πόλη εξορίας, έμαθα γιαένα λιτό συμπόσιο που οργάνωσαν μερικοί αναρχικοί και
σοσιαλιστές, και στο οποίο προσκλήθηκαν και δυο ή τρεις
καμορίστας — οι μόνοι μη πολιτικοί εξόριστοι στο νησί —μια και η απλή ανθρώπινη ευγένεια δεν έχει καμιά σχέση
με την πολιτική κι όταν ήρθε η ώρα των προπόσεων, προςμεγάλη μας έκπληξη, ένας από τους καμορίστας έκανε
πρόποση για την ένωση «των τριών κομμάτων: της καμό¬ρα, των αναρχικών και των σοσιαλιστών» - ενάντια στηνκυβέρνηση!
Η πρόποση έγινε δεκτή με δυνατά γέλια αφού είναι πα¬σίγνωστο ότι η καμόρα συνεργάζεται ανενδοίαστα με τηνκυβέρνηση ενάντια στους αναρχικούς και τους σοσιαλι¬στές. Αυτό όμως μας δείχνει με ποιο τρόπο η νοοτροπία
των κοινών εγκληματιών κατέληξε να δέχεται σαν πραγμα¬τική αναρχία ό,τι προπαγανδίζουν οι εφημερίδες που χρη¬ματοδοτούνται από την αστυνομία. Αυτή η δόλια προπα¬γάνδα εξηγεί γιατί στην περίοδο 1889-1894 αντικρίσαμε
τόσο πολλές περιπτώσεις στις οποίες κλέφτες και κοινοί
πλαστογράφοι ονόμαζαν τον εαυτό τους αναρχικό, προσ¬δίδοντας στις πράξεις τους μια ψευτοπολιτική επίφαση.
Διάβασαν ότι η αναρχία αποτελούσε το ιδανικό των κλε­φτών και των φονιάδων κι έλεγαν στον εαυτό τους: «Είμαι
κλέφτης, συνεπώς είμαι αναρχικός.»Αυτό εξηγεί επίσης το γεγονός που τόσο εντυπωσίασε
τον Λομπρόζο, ότι πολλοί κοινοί εγκληματίες ονομάζουν
τον εαυτό τους αναρχικό από την στιγμή που θα φυλακι¬στούν - όχι πριν, σημειώστε το καλά αυτό. Ό τ α ν νοιώ¬θουν πάνω τους την σιδερένια φτέρνα της εξουσίας σκέ¬φτονται τους αναρχικούς, οι οποίοι φαντάζουν στο νουτους σαν οι φρικτότεροι εγκληματίες λόγω του μίσους τουςγια την εξουσία, κι όταν μπαίνουν στο κελί τους αρπάζουν
.

39το πρώτο καρφί που βρίσκουν μπροστά τους και σκαλί­ζουν στον τοίχο, «την εφημερίδα των εγκληματιών»:«Ζήτω η αναρχία!».
Αυτό όμως το φαινόμενο δεν διαρκεί πολύ. Σύντομααντιλαμβάνονται ότι το να ονομάζουν τον εαυτό τουςαναρχικό τους βάζει σε μεγαλύτερο κίνδυνο απ' ό,τι το ναληστεύουν και να σκοτώνουν, ότι η αναρχική επίφαση
ωθεί τους δικαστές να τιμωρούν αυστηρότερα δίχως ναμειώνουν την αντιπάθεια που προκαλούν οι πράξεις τους.
Επί πλέον, ανακαλύπτουν ότι στην πλειοψηφία τους οιαναρχικοί αντιμετωπίζουν με παγερή αδιαφορία και μ'εξαιρετική δυσπιστία - όταν δεν τους δέρνουν - τις αυ¬τοσχέδιες συζητήσεις τους για την «ιδέα» έτσι, λοιπόν,παύουν να ονομάζουν τον εαυτό τους αναρχικό.
.

Υπολείμματα αυτής της αστικής προπαγάνδας διατη­ρούνται πάντως και στους πραγματικούς αναρχικούς. Ορι¬σμένοι πήραν τα σοφίσματα κάποιων συμπαθητικών
εγκληματιών στα σοβαρά και κατέληξαν να θεωρητικοποι¬ούν την νομιμότητα της κλοπής ή της πλαστογράφησης
χρημάτων. Άλλοι επιδόθηκαν σε μια προσπάθεια καλυτέ¬ρευσης των συνθηκών μιλώντας για «ληστείες για προπα¬γανδιστικούς σκοπούς», δημιουργώντας έτσι τα φαινόμενα
τύπου Πίνι και Ραβασόλ. Αυτοί οι δυο ήσαν ειλικρινείς,αυτό όμως δεν τους έκανε λιγότερο θύματα της σοφιστείας
αυτής που αποτελεί προϊόν της φαύλης προπαγάνδας τωνπεριοδικών και της αστικής συκοφαντίας. Η εξαίρεση δεν
αποτελεί ποτέ τον κανόνα, γιατί εκείνοι οι αναρχικοί πουαπό καλή πίστη αποδέχθηκαν την ιδέα της ληστείας, στηνπράξη δεν ήσαν ποτέ ικανοί να κλέψουν έστω και μια βε¬λόνα, ενώ εκείνοι που επιδόθηκαν πράγματι σε ληστείες
πρόσεξαν καλά ώστε να μην τις κάνουν «για προπαγάν¬δα», και σύντομα έπαψαν να ονομάζουν τον εαυτό τουςαναρχικό - και συνέχισαν να 'ναι συνηθισμένοι κλέφτες.
Η τάση αυτή έχει εκλείψει ανάμεσα στους αναρχικούς.
40Πάνω απ' όλα, όμως, δείχνει αυτό που ήταν πιθανό λόγωμιας επίδρασης εντελώς αστικής στην καταγωγή της - μιαςεπίδρασης που προκλήθηκε από μια εκστρατεία ψευδούς
και διωγμών ενάντια στους αναρχικούς. «Οι αναρχικοί»,λένε, «θέλουν ν' αρπάξουν την ιδιοκτησία απ' όσους τηνκατέχουν, και γι' αυτόν τον λόγο οι αναρχικοί είναι κλέ¬φτες.»Δεν εκπλήσσει, λοιπόν, ότι μερικοί που ονομάζονται ήπιστεύουν ότι είναι αναρχικοί — και πρώτοι απ' όλους
εκείνοι που ό,τι άκουσαν για τον αναρχισμό προήρχετο
αποκλειστικά από ανθρώπους που τον συκοφαντούσαν —επαναλαμβάνω, δεν εκπλήσσει ότι ορισμένοι, ιδιαίτερα τααμόρφωτα ή παρορμητικά άτομα, ή εκείνα με μειωμένη
ικανότητα λογικής σκέψης, πίστεψαν και δέχθηκαν όλεςτις ανοησίες που διαδίδονταν για τον αναρχισμό. Ποιος
όμως, μπορεί ν' αρνηθεί ότι, αν και ξεγελούσαν τον εαυτό
τους, η ευθύνη γι' αυτό δεν οφείλεται στην κακοπιστία τωναστών, δεδομένου ότι δεν υπάρχει τίποτα στις αναρχικές
θεωρίες και προγράμματα που να δικαιολογεί τέτοιου εί¬δους εκτροπές και παρεκκλίσεις; Τελικά, πρέπει να πούμε
ότι εμφανίζεται σαν υπερβολή, ακόμη και σ' εκείνους πουδεν έχουν ζήσει στους αναρχικούς κύκλους, ότι πολλοί έγι¬ναν αναρχικοί χάρη στην παραπλανητική προπαγάνδα τωναστών συγγραφέων και δημοσιογράφων.
Ο νους των ανθρώπων, ιδιαίτερα των νέων, που διψούν
για το μυστηριώδες και το ασυνήθιστο, τους επιτρέπει ναπαρασύρονται εύκολα από το καινούργιο και να κατευθύ¬νονται προς αυτό το οποίο, όταν εξετασθεί ήρεμα στην γα¬λήνη που ακολουθεί τον αρχικό ενθουσιασμό, αποκηρύσ¬σεται απόλυτα και οριστικά. Αυτή η ζέση για καινούργια
πράγματα, αυτό το τολμηρό πνεύμα, αυτός ο ζήλος για τοασυνήθιστο, έφερε στις τάξεις των αναρχικών τύπους πουεντυπωσιάζονται υπερβολικά εύκολα, και την ίδια στιγμή,τους πιο ανεγκέφαλους και ελαφρόμυαλους, άτομα που41δεν απωθούνται από το παράλογο αλλά, αντίθετα, έλκο¬νται. Γοητεύονται από σχέδια και ιδέες ακριβώς επειδή
είναι παράλογα, κι έτσι ο αναρχισμός τείνει να γίνεταιγνωστός ακριβώς για τον άλογο χαρακτήρα και την γε¬λοιότητα που έχουν προσδώσει στις αναρχικές αρχές ηάγνοια κι η αστική συκοφαντία.
Τα άτομα αυτά συμβάλλουν τα μέγιστα στην δυσφήμιση
του αναρχικού ιδεώδους, γιατί από το ιδεώδες αυτό συνά¬γουν μια απειρία λανθασμένων και γελοίων συμπερασμά¬των, χονδροειδών λαθών, παρεκκλίσεων και παραποιή¬σεων, πιστεύοντας, αντίθετα, ότι υπερασπίζονται τον «κα¬θαρό» αναρχισμό. Τα άτομα αυτά σπανίως εισέρχονταιστον κόσμο του αναρχισμού όταν διαπιστώνουν ότι οαναρχισμός, έτσι όπως τον συνέλαβαν οι αναρχικοί φιλό¬σοφοι, οικονομολόγοι και κοινωνιολόγοι, διαφέρει πολύαπ' αυτόν στον οποίο πιστεύουν και τον οποίο έμαθαν ν'
αγαπούν μεσ' από την ανάγνωση των δόλιων κειμένων τωναστών συγγραφέων. Ανακαλύπτουν ότι το κίνημα ακολου¬θεί μια πορεία πολύ πιο διαφορετική απ' ό,τι φαντάζο¬νταν κοντολογίς, παρατηρούν ότι έχουν μπροστά τους μιαιδέα, ένα πρόγραμμα, που είναι εντελώς οργανικό, συνε¬κτικό, θετικό και εφικτό - κι αυτό γιατί η σύλληψη τουκατέστη δυνατή επειδή ελήφθη υ π ' όψιν η σχετικότητα τωνπραγμάτων, δίχως την οποία η ζωή γίνεται αδύνατη. Ο σο¬βαρός, θετικός και λογικός χαρακτήρας του αναρχισμού
τους εκνευρίζει, κι έτσι βρίσκουν γρήγορα παρηγοριά
προσχωρώντας στην άμορφη μάζα, η οποία δεν ξέρει τιθέλει ή τι σκέπτεται αλλά είναι αμείλικτη στο να κατα¬στρέφει και να δυσφημεί οτιδήποτε σοβαρό και καλό κά¬νουν οι άλλοι, και στο να χρησιμοποιεί την προσβλητική
κι εξουσιαστική γλώσσα που προσιδιάζει στην ψυχοσύν¬θεση της και στην αστική καταγωγή της διανοητικής τηςκατάστασης.
.

Ακόμη κι όταν οι ιδέες τους κι η κριτική τους είναι αρ42χικά δικαιολογημένες, τις διογκώνουν και τις παραμορ¬φώνουν με τέτοιο τρόπο που ακόμη κι ένας δεδηλωμένος
εχθρός δεν θα τα κατάφερνε καλύτερα. Είναι σαν κι εκεί¬νους που όταν βλέπουν ότι οι φουρνάρηδες ψήνουν
άσχημα το ψωμί, ισχυρίζονται ότι είναι απαραίτητο να κα¬ταστρέψουμε τους φούρνους, ή σαν εκείνους που πείθο¬νται ότι ένα τμήμα άγονου εδάφους χρειάζεται νερό καιτότε αναλαμβάνουν να το πλημμυρίσουν μ' ένα ποτάμι.
Κανένας απ' αυτούς δεν θα συντασσόταν στις τάξεις
μας ελλείψει της γοητείας που τους άσκησε η κίβδηλη
αστική «αναρχική» προπαγάνδα. Ολόκληρη η αστική εκ¬στρατεία ύβρεων, συκοφαντιών, και καθαρών επινοήσεων
λειτουργεί ως καθρέφτης για όλους αυτούς τους περιθω¬ριοποιημένους τύπους - περιθωριοποιημένους διανοητι­κά, υλικά, ψυχολογικά και σωματικά - που συντάσσονται
πάντοτε με το γελοίο, το ασυνήθιστο, το αποτρόπαιο καιτο παράλογο.
Για να πειστεί κανείς γι' αυτό, αρκεί να 'χει την υπο¬μονή να φυλλομετρήσει μερικά τεύχη από τα δυο ή τρίαπιο αξιοσέβαστα και έγκυρα περιοδικά που κυκλοφορού¬σαν πριν από 15 ή 20 χρόνια. Αρκεί, ομοίως, να φυλλομε¬τρήσει όλη την περιστασιακή φιλολογία της περιόδου αυ¬τής, η οποία αναφέρεται στους αναρχικούς και τον αναρ¬χισμό και δεν έχει αναρχική προέλευση, αλλά εκπορεύεται
αντίθετα από τους αστικούς, αστυνομικούς, ακόμη καιαπό τους δήθεν επιστημονικούς κύκλους. Περιοδικά καιεφημερίδες, συντηρητικά και δημοκρατικά, επινόησαν καιδιέσπειραν χιλιάδες κακοήθη ψεύδη για μας.
Ποιος δεν θυμάται τα Μυστήρια της Αναρχίας, πουγράφτηκαν από έναν ανενδοίαστο καλαμαρά; Δεν έμεινεκανένα εξωφρενικό παραμύθι που να μην αποδόθηκε
στους αναρχικούς, είτε σε μυθιστορήματα, βιβλία, περιοδι¬κά, είτε σε σοβαρές εφημερίδες. Η επιθυμία ικανοποίησηςτης όρεξης του κοινού για νέα και παράξενα πράγματα,43κάνει τους συγγραφείς, τους δημοσιογράφους και τουςψευτοεπιστήμονες να επινοούν μια στρατιά από δαίμονεςκαι ν' αποδίδουν συχνά στους αναρχικούς, έχοντας πλήρη
επίγνωση της ζημιάς που προκαλεί αυτό, περισσότερη δύ¬ναμη απ' όση πράγματι έχουν - απίστευτα διογκωμένοι
αριθμοί, μέσα και μέθοδοι, τα οποία ποτέ δεν διέθεταν οιαναρχικοί. Αν αυτό θέλγει — από μια ορισμένη σκοπιά —τον πιο ασυνείδητο τύπο συμπαθούντος, παρέχει επίσης
μια επίφαση αλήθειας σ' όλες τις γελοίες ιδέες και σ' όλεςτις χυδαίες προθέσεις που αποδίδονται στους αναρχικούς.
Τελικά, τα Μυστήρια της Αναρχίας εμφανίζονται στο νουπολλών ανθρώπων σαν αληθινή ιστορία.
Λόγω του φαντασιώδους τρόπου με τον οποίο παρου¬σιάζουν το αναρχικό κίνημα οι αστοί συγγραφείς και δη¬μοσιογράφοι, τυχαίνει συχνά, όταν έχει συμβεί κάτι πουήταν ενδιαφέρον και άξιο λόγου, ή, τουλάχιστον, προκά¬λεσε κάποιον θαυμασμό, να ακολουθείται συχνά από μιαπληθώρα νοσηρών μυθευμάτων και πολλοί θεοπάλαβοι,πολλοί ηττημένοι του κοινωνικού αγώνα, θέλγονται απότον αναρχισμό με τρόπο παρόμοιο μ' αυτόν που σ' ορι¬σμένα μέρη και για ορισμένα πρωτόγονα μυαλά καθίστα¬ται ελκυστική - λόγω των κατά καιρούς ανύπαρκτωνενεργειών τους - η μορφή ενός Τιμπούρτζι ή ενός Μουσ¬σολίνο, γνωστών ληστών. Τα θύματα που κατατρύχονται
περισσότερο από την κοινωνική αδικία μπορούν εύκολα ναπαρασυρθούν και ν' αποδεχθούν - μεσ' από ενέργειεςαντίδρασης και εκδίκησης - τον επιθετικό και αιμοσταγή
χαρακτήρα που αποδίδουν οι αστοί συγγραφείς στους
αναρχικούς.
.

Πόσες φορές εκείνοι που «προσηλυτίστηκαν» από τοναστικό τύπο δεν ήρθαν και με ρώτησαν τί έπρεπε να κά¬νουν για να γίνουν δεκτοί στην «αίρεση», κι αν θα συνα¬ντούν αν κάποια δυσκολία εμφανιζόμενοι στον «κύκλο τωναναρχικών»! Κι όταν τους ρωτώ τι πιστεύουν ότι είναι οι44αναρχικοί, απαντούν: «Αυτοί που επιθυμούν να σκοτώ¬σουν τους πλούσιους κι εκείνους που κυβερνούν, για νααναδιανείμουν τον πλούτο και την διακυβέρνηση, ώστε οκαθένας να 'χει από λίγο.» Α! Ασφαλώς δεν έχουν διαβά¬σει τα φυλλάδια του Μαλατέστα, ούτε τα βιβλία του Κρο¬πότκιν, ούτε τα γραπτά του Μαλάτο διάβασαν απλώς τιςηλιθιότητες της Tribuna και της Osservatore Romano[Σ.τ.Α.Μ.: επίσημης εφημερίδας του Βατικανού].
Αυτή η ευεπηρέαστη ψυχολογική κατάσταση των από¬βλητων περιγράφτηκε καλά από τον Ανρύ Λεϊρέ σε μια με¬λέτη για τα περίχωρα του Παρισιού. Στην διάρκεια μιαςπεριόδου αναρχικής τρομοκρατίας, σύμφωνα με τον Λεϊρέ,οι άνθρωποι της περιοχής αυτής αφέθηκαν να παρασυρ¬θούν από τις υπερβολικά ολέθριες συνθήκες στις οποίες
ζούσαν και από το θέαμα των τραπεζικών σκανδάλων, μεαποτέλεσμα να συμπαθήσουν τους πιο βίαιους αναρχι¬κούς. «Για το τί είναι ο αναρχισμός, για το τί είναι άξιολόγου, το κοινό δεν γνωρίζει τίποτα ή ακόμη λιγότερο. Ό¬λους τους αναρχικούς τους εξετάζουν από μια μοναδική,ιδιαίτερη σκοπιά, συγκρίνοντας μας όλους με τον Βαγιάν,ο οποίος προκαλεί αναμφίβολα μια κάποια συμπάθεια
επειδή πέθανε στη λαιμητόμο αυτό οδηγεί το κοινό ν'αποδεχτεί τις θεωρίες περί συνωμοσίας... Οι άνθρωποι
απολαμβάνουν το μυστηριώδες και θέλγονται ακόμη πε¬ρισσότερο από ένα άτομο όταν αυτό δείχνει να περιβάλλε¬ται με μια απόκρυφη δύναμη στην περίπτωση αυτή απο¬δίδουν στους αναρχικούς μια εξαιρετικά μυστική οργάνω¬ση...» (Ανρύ Λεϊρέ, En Plein Faubourg, σελ. 257).
Και το μυστηριώδες αυτό πράγμα που εξαπάτησε τουςπιο εξαθλιωμένους ανθρώπους περιγράφτηκε στον λαϊκό
τύπο σαν «αναρχισμός», έναν λαϊκό τύπο που έβριθε τότε όπως και πάντα - από φανταστικές ιστορίες για τρο¬μερές αναρχικές συγκεντρώσεις, για φρικτές συνωμοσίες,για συνθηματικά, για προκαθορισμένες συναντήσεις, για
.

.

.

45

ψεύτικα και παραποιημένα ονόματα, κι όλα αυτά σχεδια¬σμένα έτσι, ώστε να στρέψουν την προσοχή του κοινού
στον αναρχισμό. Ί σ ω ς - ποιος ξέρει; - από μια ορισμένη
σκοπιά, αυτό μπορεί να 'χε και την καλή του πλευρά,επειδή προκάλεσε το ενδιαφέρον και οδήγησε σε συζητή¬σεις για τον αναρχισμό. Αυτό όμως το μικρό πιθανό όφε¬λος - ένα όφελος που, παρεμπιπτόντως, θα μπορούσε ν'αποκτηθεί λέγοντας απλώς την αλήθεια κι εκθέτοντας ταγεγονότα, τα οποία είναι από μόνα τους ενδιαφέροντα παραμένει εξουδετερωμένο λόγω της όλης σύγχυσης καιπαραποίησης των ιδεών εκείνων που γεννήθηκαν στοαναρχικό κίνημα.
Αληθεύει ότι εκείνοι που μας προσεγγίζουν ελκόμενοιαπό τον θόρυβο αυτής της παραπλανητικής αστικής προ¬παγάνδας βελτιώνουν σίγουρα τις ιδέες τους και αποβάλ¬λουν πολύ άχυρο που προηγουμένως το πέρναγαν για σι¬τάρι δυστυχώς, όμως, αληθεύει εξίσου ότι λόγω της ιδιο¬συγκρασίας που τους προδιαθέτει ν' ανταποκρίνονται στην
αστική προπαγάνδα, παραμένουν μέσα τους υπολείμματα
της αστικής επιρροής. Ανάμεσα σ' εκείνους που παίρνουνλανθασμένη διανοητική κατεύθυνση υπάρχουν μερικοί πουγνωρίζουν τον τρόπο ή είναι αρκετά δυνατοί για να επα¬νακάμψουν.
Κι έτσι έχουμε εκείνους που συντάσσονται στις γραμμές
μας από εκδικητικό πνεύμα λόγω του μίσους που έσπειρεστην καρδιά τους η αθλιότητα κι η απελπισία, που έρχο¬νται σε μας ακριβώς επειδή πιστεύουν ότι η αναρχία είναι
το πνεύμα της βίαιης ανταπόδοσης και της εκδίκησης πουπεριγράφεται από την αστική π ρ ο π α γ ά ν δ α και αρνήθηκαννα δεχτούν την αληθινή έννοια του αναρχισμού, δηλαδή,την άρνηση της βίας και το μεγαλείο της αγάπης ως θεμέ¬λιου της αλληλεγγύης. Για τα άτομα αυτά ο αναρχισμός
εξακολουθεί να σημαίνει βία, βόμβα, στιλέτο, μεσ' από μιαπερίεργη σύγχυση αιτίου και αποτελέσματος, μέσων και
.

-

46

σκοπών και αληθεύει τόσο πολύ αυτό ώστε όταν ο Π ά ρ σονς δήλωσε ότι αναρχισμός δεν σημαίνει βία, κι όταν οΜαλατέστα δήλωσε ότι αναρχισμός δεν σημαίνει βόμβα,όλοι σχεδόν οι άνθρωποι αυτού του είδους τους πέρασαν
για αποστάτες. Υπάρχουν πολλοί που επιθυμούν διακαώς
να διορθώσουν αυτά τα λάθη, αυτές τις χυδαίες αστικές
παραποιήσεις, που θυμούνται ότι ο αναρχισμός δεν είναι
η εξιδανίκευση της εκδίκησης, ότι η επανάσταση που θέ¬λουν οι αναρχικοί είναι επανάσταση της αγάπης κι όχι τουμίσους, ότι η βία θα πρέπει να θεωρείται σαν ένας θανα¬τηφόρος ιός που χρησιμεύει μόνο σαν ένας αντι-ιός πουεπιβάλλεται από τις ανάγκες του αγώνα κι όχι από την επι¬θυμία να προκληθεί βλάβη. Ό σ ο ι υποστηρίζουν αυτές τιςιδέες, ακόμη κι αν είναι οι πιο ανιδιοτελείς, αποκαλούνται
αχρείοι και δειλοί από εκείνους που το μυαλό τους έχειδιαφθαρεί από την αστική θεωρία ότι η βία θα πρέπει ναεφαρμόζεται σαν ένας άτεγκτος νόμος.
Η αναρχία είναι το ιδεώδες της κατάργησης της βίαςκαι της καταπιεστικής εξουσίας ανθρώπου πάνω σε άν¬θρωπο σε κάθε πεδίο, οικονομικό, θρησκευτικό ή πολιτι¬κό. Για να 'σαι αναρχικός αρκεί ν' ασπάζεσαι αυτήν τηνιδέα και κατά συνέπεια να προσπαθείς όσο μπορείς ναδιαδώσεις την ιδέα ότι μόνο η άμεση και επαναστατική
δράση των ανθρώπων μπορεί να οδηγήσει σε μια πλήρη
κοινωνική και οικονομική χειραφέτησή. Ό λ ο ι όσοι τρέ¬φουν τέτοια αισθήματα, όσοι υποστηρίζουν τέτοιες ιδέες
και αγωνίζονται και τις διαδίδουν είναι αναμφισβήτητα
αναρχικοί ακόμη κι αν το ηθικό τους αίσθημα βρίσκει ει¬δεχθή τούτη ή την άλλη πράξη εξέγερσης ή εκδίκησης πουδιαπράττει κάποιος που ονομάζει τον εαυτό του αναρχικό,ακόμη κι όταν είναι πεπεισμένοι ότι όλες οι πράξεις τηςατομικής εξέγερσης είναι επιζήμιες για τον σκοπό. Ταάτομα αυτά μπορεί να 'χουν λανθασμένες απόψεις, αυτόόμως δεν σημαίνει ότι δεν είναι συνεπείς, πεπεισμένοι και.

47συνειδητοί αναρχικοί.
Για παράδειγμα, υπάρχουν χορτοφάγοι αναρχικοί πουσυμπεριλαμβάνουν στις πεποιθήσεις τους την χορτοφαγία
θα ήταν όμως πολύ περίεργο αν οι άνθρωποι αυτοί υ π ο ­στήριζαν ότι όσοι δεν είναι χορτοφάγοι δεν είναι και αλη­θινοί αναρχικοί. Εξίσου περίεργο είναι ότι υπάρχουν
άτομα που υποστηρίζουν ότι δεν είναι αναρχικοί όσοι δενεπιδοκιμάζουν ή δεν συμπαθούν τις βίαιες ατομικές πρά¬ξεις. Η προπαγάνδα με την πράξη μπορεί να είναι ωφέλιμη
ή επιζήμια, δεν αποτελεί όμως αναπόσπαστο τμήμα τηςαναρχικής θεωρίας είναι απλώς μια μορφή αγώνα πουμπορεί να συζητηθεί, να γίνει αποδεκτή εν μέρει ή στο σύ¬νολο της, ή ν' απορριφθεί εντελώς όμως δεν συνιστά άρ¬θρο πίστης (για να χρησιμοποιήσω μια Καθολική φράση),χωρίς το οποίο δεν υπάρχει καμιά σωτηρία, χωρίς τοοποίο δεν μπορεί κανείς να είναι αναρχικός. Ό σ ο ι πι¬στεύουν το αντίθετο και, όπως ο πάπας, αφορίζουν όσους
δεν αισθάνονται υπέρμετρη συμπάθεια για τον Ραβασόλ ήτον Εμίλ Ανρύ, είναι θύματα της χυδαίας προπαγάνδας
της αστικής τάξης και βασισμένοι στα λόγια της πιστεύουν
πραγματικά ότι αναρχισμός σημαίνει βία. Δυστυχώς εξα¬κολουθούν να υπάρχουν στις γραμμές μας πολλές απ' αυ¬τές τις μυωπικές διάνοιες... Ό μ ω ς η αστική επίδραση δεν
σταματά στο ζήτημα της βίας, το οποίο δίχασε τόσο τιςδραστηριότητές μας και το οποίο ανέπτυξα επί μακρόν
γιατί είναι τόσο σημαντικό και στο οποίο θα επανέλθω αρ¬γότερα.
Ί σ ω ς κάποιος να θυμηθεί την πολεμική μου με τον φίλομας Τζαβατέρο αναφορικά με την οικογένεια και τηναγάπη σε μια μελλοντική κοινωνία. Σημείωνα τότε ότιανάμεσα σε πολλούς αναρχικούς υπάρχει μια αξιοθρήνητη
τάση ν' αποδέχονται σαν δική τους θεωρία οτιδήποτε, ή,τουλάχιστον, μεγάλο μέρος απ' ό , τ ι επινόησε η αστική
τάξη για να πολεμήσει τον αναρχισμό. Έ χ ο υ μ ε ήδη δει με
.

.

48

ποιο τρόπο συνέβη αυτό αναφορικά με το ζήτημα της βίας.
Το ίδιο συνέβη και με το ζήτημα των σεξουαλικών σχέ¬σεων.
Στην προσπάθειά τους να μας δυσφημίσουν και χρησι¬μοποιώντας σαν πρόφαση την κριτική μας στην σημερινή
εξουσιαστική φύση της οικογένειας και την κυριάρχηση τηςγυναίκας από τον άντρα, οι αστοί συγγραφείς συμπέρανανότι επιθυμούμε την κατάργηση της οικογένειας και, κατάσυνέπεια, ότι θέλουμε τις γυναίκες κτήμα όλων, ότι θέ¬λουμε την πολυγαμία, παιδιά που να μην γνωρίζουν τονπατέρα τους, αιμομικτικές σχέσεις, σεξουαλική βία, καιό,τι πιο βάρβαρο και ταυτοχρόνως πιο γελοίο μπορεί κα¬νείς να φανταστεί. Στην πραγματικότητα, η αναρχική θεω¬ρία εξ αρχής δεν έκανε τίποτα άλλο από το να υποστηρίζει
την κάθαρση των συναισθημάτων από κάθε είδους κατα¬
ναγκασμούς κι επικυρώσεις, είτε αυτές είναι νομοθετικές
ή γραφειακές, είτε πολιτικές ή θρησκευτικές και μαζί μ'αυτό, την χειραφέτηση της γυναίκας, την ελευθερία της καιτην ισότητα της απέναντι στον άντρα, και την ελευθερία
ν' αγαπά κανείς χωρίς τον καταναγκασμό της οικονομικής
αναγκαιότητας ή όποιας άλλης εξουσίας εξωτερικής ως
προς την ίδια την αγάπη - με μια λέξη, την επανασύστασητης οικογένειας, η οποία αναστηλώνεται στις φυσικές τηςβάσεις: την αμοιβαία αγάπη και την ελευθερία επιλογής.
Δεν ισχυρίζομαι ότι αυτή η υγιής αντίληψη για τηναγάπη και την οικογένεια έχει απορριφθεί από τους αναρ¬χικούς. Δεν θέλω ν' αποδεχθώ την βάρβαρη, εξευτελι¬στική αστική αντίληψη - ακριβώς το αντίθετο. Ό μ ω ςαυτή η αστική συκοφαντία εξακολουθεί ν' ασκεί μια ορι¬σμένη επίδραση. Μολονότι η πολύ μεγάλη πλειοψηφία τωναναρχικών αποδέχεται την αληθινή έννοια της ελεύθερης
αγάπης που βασίζεται στην ελεύθερη ένωση, δεν παύουν
πότε- πότε να υπάρχουν ανάμεσά μας κι εκείνοι π ο υ , γνω¬ρίζοντας τις αστικές κριτικές, έχουν μπερδέψει την ελευθε.

49ρία ν' αγαπάς με την πολυγαμία.
Μολονότι μεταμφιεσμένη, η άμορφη αυτή θεωρία περίαγάπης έχει αστική καταγωγή. Είναι συνέπεια της μανίας
πολλών επαναστατών να αποδέχονται ως βέλτιστο ό,τι οισυντηρητικοί αντιμάχονται με τρόμο, μολονότι οι συντηρη¬τικοί αποδίδουν αυτά τα πράγματα σε μας για καταστρε¬πτικούς σκοπούς.
Το ίδιο πράγμα συνέβη αναφορικά με την οργάνωση.
Οι αναρχικοί υποστήριζαν πάντοτε ότι η ζωή δεν είναι δυ¬νατή χωρίς συνεργασία και αλληλεγγύη, κι ότι ο αγώναςκι η επανάσταση δεν είναι εφικτά δίχως μια π ρ ο ϋ π ά ρ ­χουσα επαναστατική οργάνωση. Ό μ ω ς , είναι πιο βολικό
για τους αστούς συγγραφείς να μας παρουσιάζουν ως υπο¬στηρικτές της αναρχίας με την έννοια της σύγχυσης και τουχάους κι αρχίζουν να λένε ότι είμαστε πράκτορες τουχάους, εχθροί κάθε προσπάθειας για οργάνωση. Και μ' αυ¬τόν τον τρόπο ξεθάβουν τον Νίτσε και τον Στίρνερ. Πολ¬λοί αναρχικοί καταπίνουν το δόλωμα και γίνονται στα σο¬βαρά υποστηρικτές του χάους, του Στίρνερ και του Νίτσε,και άλλων παρόμοιων ανοησιών. Απορρίπτουν την οργά¬νωση, την αλληλεγγύη και τον σοσιαλισμό μερικοί φθά¬νουν ακόμη και να καθαγιάζουν την ατομική ιδιοκτησία
και καταλήγουν έτσι να παίζουν το παιχνίδι των αστών
ατομικιστών. Οι ιδέες τους καθίστανται, για να χρησιμο¬ποιήσω τη φράση του Φίλιππο Τουράτι, «μια διογκωμένη
εκδοχή του αστικού ατομικισμού».
Η πηγή αυτής της μανίας να γίνεται αποδεκτό οτιδή¬ποτε θεωρούν οι εχθροί μας σαν κακό, μπορεί να βρεθεί
σε κάθε ανθρώπινο πνεύμα - είναι η αντίφαση κι η αντί¬θεση: «Ο εχθρός μου πιστεύει ότι αυτό είναι κακό αφούόμως ο εχθρός μου δεν έχει ποτέ δίκιο, αυτό που θεωρεί
αυτός σαν κακό είναι, αντίθετα, θαυμάσιο.» Υπάρχουν
πολύ περισσότεροι απ' όσοι νομίζουμε, ιδιαίτερα ανάμεσα
στους επαναστάτες, που κάνουν αυτήν την εξίσωση, η
.

.

50

οποία μπορεί κατά τύχη να είναι σωστή μερικές φορές
αλλά αυτή καθεαυτή είναι άκρως παραπλανητική.
«Α! Μας αποκαλείτε κακοποιούς; Τότε λοιπόν, ναι, εί­μαστε κακοποιοί!» Πόσες φορές η φράση αυτή βγήκε απότα χείλη μερικών αναρχικών — διαθέτουν ακόμη κι έναν«ύμνο των κακοποιών». Σ' ένα βαθμό αυτό μπορεί να γίνει
αντιληπτό — και ακόμη να εμφανιστεί — σαν μια όμορφηπροκλητική χειρονομία προς τον εχθρό. Κανείς όμως δεν
μπορεί να παραδεχτεί στα σοβαρά ότι οι αναρχικοί είναι
κακοποιοί... Αντίθετα όμως, και από την δύναμη της επα¬νάληψης αυτής της παραδοξολογίας, ορισμένοι καταλή¬γουν να την εκλαμβάνουν σαν μια δεδηλωμένη αλήθεια.
«Quod erat demostrandum!» , κραυγάζει τότε θριαμβευ¬τικά η αστική τάξη, η οποία, αφού μας αποκαλεί κλέφτες,
εμπρηστές, εχθρούς της οικογένειας και κακοποιούς,ακούει μ' ευχαρίστηση την εκφώνηση αυτής της παραδοξο¬λογίας μολονότι αυτή δεν είναι παρά μια προκλητική χει¬ρονομία. Είναι λοιπόν απαραίτητο ν αποφεύγουμε κάτιτέτοιο και να μην γοητευόμαστε τόσο πολύ από παραδοξο¬λογίες.
Θα ήταν προτιμότερο να επιδιώκουμε αυτό που μας ευ¬χαριστεί, ανεξάρτητα από το τι κάνουν οι εχθροί μας. Τοκαλύτερο που έχουμε να κάνουμε είναι να προπαγανδί¬ζουμε τις ιδέες μας δίχως να μας απασχολεί αν η αστική
τάξη συμφωνεί ή διαφωνεί μαζί μας.
Συνοψίζοντας, θα πρέπει να σιγουρευόμαστε ότι το κί¬νημά μας τραβά τον δικό του δρόμο ανεξάρτητα από τηνάμεση ή έμμεση επίδραση της αστικής συκοφαντίας καιιδεολογίας, ανεξάρτητα από την συμπεριφορά - θετική ήαρνητική - των συντηρητικών. Και θα κάνουμε επαναστα¬τικό και κατ' εξοχήν ελευθεριακό έργο μέσω της ελευθε¬ριακής θεωρίας, η οποία μας δείχνει ότι θα πρέπει να χει¬
ραφετηθούμε κοινωνικά και ατομικά από κάθε είδους
επιρροή που δεν απορρέει απ' τα δικά μας συμφέροντα,251την ελευθερία μας και τις επιθυμίες μας και δεν ανταπο¬κρίνεται άμεσα σ' αυτά.

52ΟΙ ΑΝΑΡΧΙΚΟΙ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΒΙΑΣΘα εξετάσουμε εν συντομία την λεκτική «βία», που εί¬ναι πολύ της μόδας σήμερα στους επαναστατικούς κύ¬κλους, και συγκεκριμένα το είδος της λεκτικής εξύβρισης,που έχει το μειονέκτημα να φθείρει και να στρεβλώνει τιςιδέες, να διχάζει τους ανθρώπους και να προκαλεί έχθρες,να υψώνει τείχη ανάμεσα σ' αυτούς που, κατά τα φαινό¬μενα, και στην αντίθετη περίπτωση, θα συμφωνούσαν. Ό¬
ταν αυτή η βίαιη προπαγάνδα και πολεμική χρησιμοποιεί¬ται εναντίον συντρόφων, είναι πιο οδυνηρή κι από τηνκόψη του μαχαιριού κι όταν χρησιμοποιείται εναντίον
αντιπάλων, έχει ακριβώς το αντίθετο απ' το αναμενόμενο
αποτέλεσμα. Προκαλεί την αποξένωση του κοινού από τιςιδέες μας και υψώνει ένα τείχος που μας χωρίζει απ' αυτόκαι που μας καταδικάζει να 'μαστε αιώνιοι ονειροπόλοι.
.

Θα ασχοληθώ τώρα με το ζήτημα της βίας - κι όχι μόνοτης λεκτικής της έκφανσης - σε σχέση με τον αναρχισμό
και τον επαναστατικό αγώνα ενάντια στην αστική τάξη καιτο κράτος.
Μιλώντας για τον λεκτικό εκφυλισμό ενός τμήματος τουαναρχισμού (ή αυτού που περνιέται για αναρχισμός) κάτωαπό την επίδραση της αστικής τάξης - η οποία επηρεάζει
ορισμένα καταπονημένα πνεύματα ώστε να αποδέχονται
οτιδήποτε η αστική τάξη θέλει να πιστεύεται για τον αναρχισμό - έχω λόγους να επαναλαμβάνω αυτό που πολλές
53

φορές έχω δηλώσει και που δεν θα κουραστώ ποτέ να επα¬
ναλαμβάνω: Αναρχία σημαίνει άρνηση της βίας, κι έχει ωςτελικό αντικειμενικό της σκοπό την ειρήνη ανάμεσα στους
ανθρώπους. Ακόμη κι αν δεν έχω χρησιμοποιήσει αλλού
αυτές ακριβώς τις λέξεις, πρόκειται πάντα για την ίδια αί¬σθηση.
Αναρχία σημαίνει άρνηση της αυθεντίας, στο μέτρο πουείναι δυνατή η εξάλειψη της από την ανθρώπινη κοινωνία.
Η αναρχική κοινωνία θα καταστεί εφικτή μόνο όταν κα¬νένα άτομο δεν θα έχει την δυνατότητα ή τα μέσα, εκτόςαπό την πειθώ, ν' αναγκάσει κάποιο άλλο άτομο να κάνει
πράγματα που δεν θέλει. Δεν μπορούμε να προβλέψουμε
αν η εξάλειψη της ηθικής αυθεντίας θα καταστεί κι αυτήεπίσης εφικτή στο άμεσο μέλλον. Η ολοκληρωτική τηςεξάλειψη ίσως να μην είναι δυνατή, κι ούτε γνωρίζω ανείναι επιθυμητή - σίγουρα όμως θα συρρικνωθεί ανάλογα
με την σπουδαιότητα και την εξύψωση της ατομικής συ¬νείδησης σε κάθε κοινωνική σφαίρα.
Υπάρχει ένα είδος αυθεντίας που προέρχεται από τηνεμπειρία ή την επιστημονική γνώση, και που η απόρριψήτης όχι μόνο δεν είναι δυνατή αλλά θα ήταν και παράλογη,όπως ακριβώς παράλογο θα ήταν να εξεγερθεί ένας ασθε¬νής ενάντια στις θεραπευτικές μεθόδους μιας ιατρικής αυ¬θεντίας, να μην ακολουθήσει ένας κτίστης τα σχέδια τουαρχιτέκτονα στο κτίσιμο ενός σπιτιού, ή να μην ακολου¬θήσει ένας ναυτικός τις οδηγίες του πιλότου στην πλοή¬γηση του καραβιού. Ο ασθενής, ο κτίστης, κι ο ναυτικός
υπακούουν οικειοθελώς στον γιατρό, τον αρχιτέκτονα καιτον πιλότο, επειδή έχουν αποδεχθεί ελεύθερα την τεχνική
διεύθυνση των τελευταίων. Τότε λοιπόν, όταν εγκαθιδρύε¬ται μια κοινωνία στην οποία δεν υπάρχουν μορφές αυθε¬ντίας άλλες από αυτές της τεχνικής, της επιστημονικής
γνώσης, και της ηθικής επιρροής, κανείς δεν μπορεί ν' αρ¬νηθεί ότι αυτή είναι μια αναρχική κοινωνία.

54

Δεν παίζουμε με τις λέξεις. Σκοπεύω να μιλήσω για τηνπραγματική βία, αυτήν της υλικής δύναμης — ή απλώς γιατην απειλή χρησιμοποίησης αυτής της δύναμης — που χρη¬σιμοποιείται ενάντια στην βούληση ενός ή περισσότερωνατόμων, καταπατώντας ή περιστέλλοντας την ελευθερία
τους και προκαλώντας βλάβη ή πόνο. Δεν ισχυρίζομαι ότιθα εξασφαλίσουμε ποτέ τέλεια αναρχία και τέλεια κοινω¬νική ειρήνη - μια και τίποτα σ' αυτόν τον κόσμο δεν είναι
τέλειο - όμως, δεν χωρά καμιά αμφιβολία ότι η απουσία
καταναγκαστικής βίας αποτελεί το «εκ των ων ουκ άνευ»της αναρχικής κοινωνικής οργάνωσης.
Τότε, φυσικά, η βία θα καταστεί δυνατή κι απαραίτητη
μόνο σαν μια μορφή αυτοάμυνας απέναντι στην αντικοινω¬νική βία, η οποία βρίσκεται έξω από τα πλαίσια μιαςελεύθερα αποδεκτής κοινωνικής σύμβασης, και προτίθεταινα καταπατήσει την ελευθερία των ανθρώπων και να δια¬ταράξει την γαλήνη τους. Οι καχύποπτοι κι εκείνοι πουδεν θέλουν ούτε να ακούνε τον όρο «κοινωνική σύμβαση»θα ουρλιάξουν από αγανάκτηση - λες κι εμείς οι κοινωνι¬κοί αναρχικοί θέλουμε να εγκαθιδρύσουμε ένα κράτος ήένα υποχρεωτικό σύστημα κοινωνικής συμβίωσης για τονκαθένα. Κάτι τέτοιο είναι εντελώς λανθασμένο. Στο φυλ¬λάδιό του με τίτλο «Μεταξύ Αγροτών», ο Μαλατέστα
σκιαγράφησε το ζήτημα με τον ακόλουθο τ ρ ό π ο :«Σ' αυτήν την περίπτωση», λέει ο Τζόρτζιο, ο ένας απότους χαρακτήρες του διαλόγου, «αυτό που θέλουμε να πε¬τύχουμε με τη βία είναι να θέσουμε στην διάθεση όλων τακύρια προϊόντα του εδάφους, τα μέσα εργασίας, τα κτίρια
και τον υπάρχοντα πλούτο. Ό σ ο ν αφορά τον τρόπο οργά¬νωσης της παραγωγής και διανομής των προϊόντων, οι άν¬θρωποι θα κάνουν αυτό που θέλουν... Μπορεί κανείς ναπροβλέψει σχεδόν με βεβαιότητα ότι σε κάποιες περιοχές
θα εγκαθιδρυθεί ο κομμουνισμός, σ' άλλες ο κολλεκτιβι¬σμός, και σ' άλλες διαφορετικά ίσως συστήματα και αρ.

55γότερα, όταν θα έχουν γίνει φανερά και θα έχουν εκτιμη¬θεί τ' αποτελέσματα των διαφόρων συστημάτων, αυτό πουθα φαίνεται καλύτερο θα γίνει αποδεκτό απ' όλους. Το βα­σικό εδώ είναι ότι κανείς δεν θα επιχειρήσει να επιβληθεί
στους άλλους, ούτε να ιδιοποιηθεί τα μέσα παραγωγής καιτη γη. Πρέπει να βρισκόμαστε σε ετοιμότητα για να εμπο¬δίσουμε εξ αρχής κάθε τέτοια απόπειρα...».
Και στο ερώτημα τί θα κάναμε αν κάποιος αντιτίθετο
σ' ό,τι οι υπόλοιποι είχαν συμφωνήσει ότι είναι το κοινό
τους συμφέρον, ή αν κάποιοι καταπατούσαν βιαίως τιςελευθερίες των άλλων, ή αν κάποιοι αρνούνταν να εργα¬στούν και έβλαπταν τα συμφέροντα των υπολοίπων, ο Μα¬λατέστα απαντά:«Στην χειρότερη περίπτωση... αν υπήρχαν κάποιοι πουδεν θα 'θελαν να εργαστούν, θα αναγκαζόμασταν να τουςαποβάλλουμε από την κοινότητα,παρέχοντάς
τους ταυλικά μέσα και τα εργαλεία που θα τους είναι απαραίτητα
για να εργαστούν εκτός κοινότητας... Τότε (όταν επιχει­ρήσει κάποιος να καταπατήσει τις ελευθερίες των άλλων),φυσικά, θα ήταν απαραίτητη η προσφυγή στη βία, δεδο¬μένου ότι, όσο άδικο είναι να καταπιέζει η πλειοψηφία τηνμειοψηφία, άλλο τόσο άδικο είναι και το αντίθετο αφούοι μειοψηφίες έχουν το δικαίωμα εξέγερσης, οι πλειοψη¬φίες έχουν το δικαίωμα αυτοάμυνας...». Στην περίπτωσηαυτή, η ατομική ελευθερία δεν παραβλέπεται, γιατί «πά¬ντοτε και σ' όλα τα πεδία οι άνθρωποι θα έχουν το ανα¬φαίρετο δικαίωμα πρόσβασης στις πρώτες ύλες και τα ερ¬γαλεία δουλειάς, δικαίωμα που τους παρέχει την δυνατό¬τητα απόσχισης από την κοινότητα. Πρέπει να γίνει κατα¬νοητό ότι η ίδια συλλογιστική ισχύει και για τις μειοψη¬φίες, οι οποίες θα έχουν πάντα το δικαίωμα να εξεγείρο¬νται ενάντια σε μια πλειοψηφία που θα ήθελε να κατα¬στείλει τις επιθυμίες και την ελευθερία τους, αφού αν συ¬νέβαινε κάτι τέτοιο η αναρχία θα υπήρχε μόνο κατ' όνομα
.

56κι όχι στην πράξη. Ό μ ω ς , ακόμη και σ' αυτήν την περί¬πτωση, θα είχαμε να κάνουμε με την αμυντική κι όχι τηνεπιθετική βία, η αναγκαιότητα της οποίας θα έδειχνε, σετελική ανάλυση, ότι η αναρχία δεν θα είχε ακόμη θριαμ¬βεύσει.»Υποστηρίζω, αναφορικά με μια μελλοντική ελευθε¬ριακή και σοσιαλιστική κοινωνία, ότι η βία θα έπρεπε ναασκείται στον ελάχιστο δυνατό βαθμό και μόνο για αμυντι­κούς σκοπούς και ποτέ για επιθετικούς. Αναφέρομαι στηβία που στρέφεται ενάντια σε ανθρώπους, δεδομένου ότιο αγώνας για την επιβίωση θα εμπεριέχει πάντοτε ένανορισμένο βαθμό βίας π ο υ , αν και δεν θα στρέφεται κατάανθρώπων, θα στρέφεται ασφαλώς ενάντια στις τυφλές δυ¬νάμεις της φύσης. Ό π ω ς έδειξαν οι Γκωτιέ, Κροπότκιν,Λανεσάν και άλλοι, ο αγώνας για την επιβίωση μεταξύ
των ανθρώπων θα έπρεπε να αντικατασταθεί από την συ¬νεργασία, την αλληλοβοήθεια, από τον αγώνα ενάντια
στην φύση, ώστε να επιτύχουμε τον μέγιστο δυνατό βαθμό
ευημερίας.
Ό σ ο ν αφορά το παρελθόν, θα χρειαστεί να γίνει μιαπλήρης ιστορική μελέτη για να καθοριστεί π ο ι ε ς περιπτώ­σεις κοινωνικής βίας υπήρξαν επωφελείς και π ο ι ε ς επιβλα¬βείς, π ο ι ε ς χρήσιμες και π ο ι ε ς επιζήμιες για την ανθρώπινη
ευημερία και πρόοδο. Ασφαλώς πολλοί πόλεμοι φαίνεταιπως είχαν ευεργετικές επιπτώσεις, μολονότι ο πόλεμος κα¬θεαυτές είναι κακό πράγμα. Μπορεί όμως, κανείς, μελε¬τώντας τους καλά, ν' ανακαλύψει επίσης τις βλαβερές τουςσυνέπειες, δεδομένου ότι τα ιστορικά συμβάντα δεν μπο¬ρούν να διαχωριστούν απόλυτα σε κακά και καλά, σεευεργετικά και καταστροφικά. Ό μ ω ς , θ' αφήσουμε κατάμέρος το παρελθόν, για το οποίο η γνώμη μου είναι γενικάότι οι πιο χρήσιμες περιπτώσεις κοινωνικής βίας σχετίζο¬νται σε πολύ μεγάλο βαθμό με τις διάφορες επαναστάσεις
ενάντια στις τυραννίες που καταπίεζαν πολιτικά και οικο-57νομικά τους λαούς.
Κανείς μέχρι τώρα δεν αμφισβήτησε την χρησιμότητα
ορισμένων περιπτώσεων ατομικής και συλλογικής βίας,από τον Αρμόδιο ή τον Φελίξ Ορσιάλ, από την εξέγερσητου Σπάρτακου - π α ρ ' όλο που αμαυρώθηκε από τις λεη¬λασίες - μέχρι τις άπειρες παρεκτροπές και μεταπτώσεις
της μεγάλης Γαλλικής Επανάστασης. Επαναλαμβάνω όμωςότι θ' αφήσουμε το παρελθόν διότι αυτό που μας ενδιαφέ¬ρει είναι το παρόν, και, συγκεκριμένα, αυτό που αφορά
τον αναρχισμό.
Λόγου χάρη, μπορούμε άραγε να πούμε ότι η βία πουσυνεπάγεται ο σημερινός αγώνας είναι από κάθε άποψη
καταδικαστέα; Ασφαλώς όχι. Μια εφημερίδα της Ρώμης
που με ρώτησε σχετικά μ' αυτό έλαβε την απάντηση - τηνοποία επέλεξαν να μην δημοσιεύσουν - ότι δεν επιλέγουμε
εσκεμμένα τη βία για τη βία αλλά μας αναγκάζουν να τοκάνουμε οι ιδιαίτερες συνθήκες του αγώνα. Στη σημερινή
κοινωνία, η βία υπάρχει παντού και κάθε πόρος μας απορ¬ροφά την επίδραση και την προκλητικότητά της συχνά
πρέπει να καταβροχθίσουμε κι εμείς με την σειρά μας μόνοκαι μόνο για να μη μας καταβροχθίσουν.
Ασφαλώς αυτό είναι οδυνηρό και αντιφάσκει με τααναρχικά μας αισθήματα. Τί μπορούμε όμως να κάνουμε;Ακόμη δεν έχουμε τη δύναμη να επιλέξουμε ορισμένες μορ¬φές κοινωνικής ζωής και ν' απορρίψουμε άλλες, να επιλέ¬ξουμε τα είδη των ανθρώπινων σχέσεων που εναρμονίζο¬νται περισσότερο με τις ιδέες μας. Από τη στιγμή που δενθέλουμε να είμαστε μόνο μια σχολή φιλοσοφικών συζητή¬σεων αλλά και ένα επαναστατικό κίνημα, πρέπει να χρησι¬μοποιούμε τις μεθόδους που μας επιβάλλονται από την κα¬τάσταση και που μας ωθούν να χρησιμοποιήσουμε οι πρά¬ξεις των εχθρών μας, μεθόδους που χρησιμοποιούν οιίδιοι.
Μ' αυτήν την έννοια, μπορούμε να πούμε ότι οι αναρ¬.

58χικοί κι οι επαναστάτες βρίσκονται σε νόμιμη θέση άμυνας
κατά την εξέγερση τους ενάντια στην καταπίεση και τηνεκμετάλλευση. Οι καταπιεσμένοι κι οι εκμεταλλευόμενοιποτέ δεν ασκούν πρώτοι βία, γιατί η πρωταρχική βίαασκείται από τους καταπιεστές και τους εκμεταλλευτές ακριβώς γιατί η εκμετάλλευση κι η καταπίεση συνιστούν
διαρκείς μορφές βίας πολύ πιο τρομακτικές από κάθεπράξη ατομικής εξέγερσης ή, ακόμη, από κάθε πράξη ενόςεξεγερμένου λαού που εξάντλησε την υπομονή του. Ό λ ο ιγνωρίζουμε ότι ακόμη κι η αιματηρότερη επανάσταση δενπροξένησε τόσο πολλά θύματα όσο ένας κοινός πόλεμοςσύντομης διάρκειας, ή, ακόμη, όσο ένας μόνο χρόνος
αθλιότητας της εργατικής τάξης.
Μπορούμε άραγε να συμπεράνουμε απ' αυτό ότι οιαναρχικοί αποδοκιμάζουν πάντα τη βία, εκτός από τις πε¬ριπτώσεις της αυτοάμυνας απέναντι στις μεμονωμένες καιεφήμερες ατομικές ή συλλογικές επιθέσεις; Ούτε να τοσκέφτεστε και οποιοσδήποτε θα επιθυμούσε να μας προ¬σάψει μια τέτοια βλακώδη ιδέα είναι άσχετος και κακο­προαίρετος. Εξίσου όμως άσχετο και κακοπροαίρετο θαήταν να υποστηριχθεί ότι είμαστε πάντοτε και με κάθε κό¬
στος υπέρ της βίας. Η βία, πέρα από το ότι αντιφάσκει
καθεαυτή με τη φιλοσοφία του αναρχισμού, μας θλίβει
γιατί προκαλεί δάκρυα και πόνο. Μπορεί να είναι ανα¬γκαία η χρήση της, όμως, αν και θα ήταν ασυγχώρητη αδυ¬ναμία η καταδίκη της βίας την στιγμή που αυτή είναι απα¬ραίτητη, θα ήταν επίσης κατακριτέα η χρήση της όταν εί¬ναι παράτολμη, ανώφελη ή αντίθετη με τα συμφέροντάμας.
Συνοπτικά, και αυτό ισχύει για όλους τους επαναστά¬τες, δεν θα έπρεπε ποτέ να απαρνούμαστε την κρίση μας.
Αν θέλουμε να εκδώσουμε μια εφημερίδα, ένα φυλλάδιο,να οργανώσουμε ένα συνέδριο ή μια συνάντηση, υπολογί¬ζουμε πάντοτε, στην αρχή, αν αξίζει ο κόπος να σπαταλή.

59

σουμε χρόνο και χρήμα, και αποφασίζουμε θετικά ότανσυμπεραίνουμε ότι τα πιθανά αποτελέσματα αξίζουν τονκόπο που απαιτείται για να επιτευχθούν. Γ ι α τ ί , λοιπόν,δεν θα έπρεπε να χρησιμοποιήσουμε την ίδια διαδικασία
λήψης αποφάσεων όταν το κόστος - όπως ορθώς σημειώ¬νει ο Μαλατέστα - υπολογίζεται σε ανθρώπινες ζωές, γιανα δούμε αν το κόστος αυτό θα φέρει στο ελάχιστο, το ίδιοή παρόμοιο αποτέλεσμα που θα έφερνε κάποια άλλημορφή προπαγάνδας; Ασφαλώς στα ερωτήματα αυτά δενείναι δυνατόν να υπολογίσουμε ακριβώς τα υπέρ και τακατά κάθε ενέργειάς· όμως, οι π α ρ α π ά ν ω σκέψεις διατη¬ρούν την σπουδαιότητα τους αναλογικά: ως γενικός κανό¬νας, η λογική θα έπρεπε να είναι προτιμότερη από το τυ¬χαίο ή το παράλογο.
Για να θέσω ένα παράδειγμα, αν σ' οποιαδήποτε δεδο¬μένη στιγμή ήταν απαραίτητο, για τον θρίαμβο της επανά¬στασης, να πυρπολήσω μια βιβλιοθήκη, εγώ, που αγαπώ
τα βιβλία, θα το θεωρούσα έγκλημα να αντιταχθώ σε μιατέτοια ενέργεια, μολονότι θα θεωρούσα συμφορά αυτήν
την πυρπόληση. Η βία του ριζοσπάστη, ανεξάρτητα απότο πόσο αμείλικτη μπορεί να είναι, ασκείται πάντοτε καλο¬προαίρετα: «Διαπράττει ωμότητες με βαθύτατη συμπό¬νοια», λέει ο Χουάν Μπόβιο. Παρομοίως, η αγάπη είναιο οδηγός του γιατρού όταν χειρουργεί έναν ασθενή. Τί θαλέγαμε όμως για τον χειρουργό εκείνο που θα εγχείριζε
απλώς για την απόλαυση της εγχείρισης;Για να θέσω ένα καταλληλότερο παράδειγμα, στη Ρω¬σία, όλες οι επιθέσεις κατά της κυβέρνησης, κατά τωναντιπροσώπων της και των υποστηρικτών της θεωρούνται
δικαιολογημένες ακόμη και από τους αντιπάλους μας καιτους μετριοπαθέστερους παρτιζάνους μας - ακόμη κι όταντραυματίζονται αθώοι. Οι ίδιοι όμως άνθρωποι θα αποδο¬κίμαζαν αυτές τις ενεργείς αν διαπράττονταν αδιάκριτα
ενάντια σε ανθρώπους που περπατάνε στο δρόμο, που π η 60γαίνουν στο θέατρο ή κάθονται στο καφενείο.
«Η νέα κοινωνία δεν πρέπει ν' αρχίσει με μια χυδαία
πράξη» είπε ο Νικόλα Μπαρμπάτα στην αξέχαστη δήλωση
του μπροστά στο στρατοδικείο, θα ήταν χυδαίο να εγκλη¬ματεί κανείς παρακινούμενος από μια συναισθηματική
έκρηξη την στιγμή που απαιτείται επαναστατική δράση θαήταν όμως εξίσου λάθος να ελπίζουμε στον θρίαμβο μιαςβίαιης επανάστασης που διέπεται από το μίσος, και ηοποία, όπως έδειξε σ' ένα άρθρο του ο Μαλατέστα πριναπό 12 ή 14 χρόνια, θα μας οδηγούσε σε μια νέα τυραννία
ακόμη κι αν καλυπτόταν με τον μανδύα της αναρχίας.
.

61Η ΒΙΑΙΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΕΜΙΚΗΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΠΑΓΑΝΔΑΈ ν α ς από τους λόγους που η επαναστατική, και συγκε¬κριμένα η αναρχική προπαγάνδα δεν εισακούεται και δενπείθει τόσο εύκολα είναι γιατί χρησιμοποιεί μια μορφή και
μια γλώσσα τόσο προσβλητική ώστε αντί να προκαλεί τηνσυμπάθεια, την απωθεί — και μαζί μ' αυτή απωθεί και τοενδιαφέρον όσων την ακούνε.
Θυμάμαι την πρώτη φορά που το βλέμμα μου έπεσε
πάνω σε αναρχικά περιοδικά: το ύφος τους, αντί να μεπείσει, με ενόχλησε, και πιθανώς δεν θα γινόμουν ποτέαναρχικός αν - πέρα από την ανάγνωση περιοδικών - δενανανεωνόταν το ενδιαφέρον μου από την καλοπροαίρετη
συζήτηση μ' έναν φίλο μου και από την προσεκτική ανά¬γνωση βιβλίων και φυλλαδίων με ήπια, σοβαρή και μη μο¬χθηρή φρασεολογία, θυμάμαι, επίσης, ότι αυτό που τρά¬βηξε την προσοχή μου και προκάλεσε την συμπάθειά μου
για τον αναρχισμό ήταν ακριβώς η προσβλητική γλώσσα
με την οποία επιτίθεντο σ' αυτόν οι αστοί συγγραφείς κάθεαπόχρωσης κατά την περίοδο 1892- 93.
Διαβάζοντας εκείνες τις βίαιες φραστικές επιθέσεις
ένοιωσα την ανεπάρκεια των επιχειρημάτων των εξουσια¬στών ήταν αυτή ακριβώς η αθλιότητα της επιχειρηματολο¬γίας ενάντια στον αναρχισμό που με έπεισε αφ' ενός γιατο έλλογο της ελευθεριακής θεωρίας, και αφ' ετέρου ότι,όταν η προπαγάνδα στοχεύει περισσότερο να πείσει παρά.

62να αποθαρρύνει, τότε, όσο πιο φτωχό είναι ένα επιχείρημα
τόσο πιο προσβλητική είναι η γλώσσα. Έ κ τ ο τ ε , κάθεφορά που εμπλέκομαι σε μια πολεμική δεν ν ι ώ θ ω ποτέ πιοσίγουρος για τον εαυτό μου απ' όσο όταν μου επιτίθενταιχυδαία: «Εξοργίστηκες; Είναι γιατί κάνεις λάθος», συνη¬θίζω να λέω στον εαυτό μου όταν σκέπτομαι τον αντίπαλομου.
Κι αυτό που μ' ευχαριστεί είναι ότι η δική μου συμπε¬ριφορά επιδεικνύεται από όλους τους πιο αξιόλογους και
με επιστημονική μόρφωση και καλλιεργημένους αναρχι¬κούς, και καταδεικνύεται από την αποτελεσματικότητα τηςπροπαγάνδας τους. Ενθυμούμενος την έκδοση της La
Revolte, ο Πιότρ Κροπότκιν σημειώνει:«Το περιοδικό μας είχε συνηθισμένη μορφή αλλά επα­
ναστατικό περιεχόμενο... Τα σοσιαλιστικά περιοδικά κα¬ταντούν συχνά ιερεμιάδες για τις υπάρχουσες συνθήκες...
η αθλιότητα, η δυστυχία κ λ π . περιγράφονται με έντονα
χρώματα. Για να καταπολεμήσουν τα καταθλιπτικά αι¬σθήματα που δημιουργούν αυτές οι θρηνωδίες, προσφεύ¬γουν συνεχώς στην μαγεία των βίαιων εκφράσεων, με τιςοποίες επιχειρούν να ενθαρρύνουν τους αναγνώστες
τους... Πιστεύω αντίθετα, ότι ένα επαναστατικό περιο¬δικό πρέπει πάνω απ' όλα να καλωσορίζει τα προμηνύ¬ματα που συνθέτουν παντού το πρελούδιο της έλευσης μιαςνέας εποχής, την γέννηση νέων μορφών κοινωνικής ζωής,την επέκταση της εξέγερσης ενάντια στους παλιούς θε¬σμούς... Αυτό που κάνει τον εργάτη να νιώθει ότι η καρ¬διά του χτυπά στον ίδιο ρυθμό με την καρδιά της ανθρω¬πότητας σ' ολόκληρο τον κόσμο, αυτό που συμβάλλει στηνεξέγερση ενάντια στην υλική αδικία σε μια προσπάθεια ναδημιουργήσει νέες κοινωνικές συνθήκες, αυτό υποστηρίζωότι θα έπρεπε να είναι η κύρια αποστολή ενός επαναστα¬τικού περιοδικού.»Δεδομένου ότι αντικειμενικός σκοπός της προπαγάνδας
63είναι να πείθει, είναι απαραίτητο να γνωρίζει κανείς πώςνα χρησιμοποιεί την κατάλληλη γλώσσα, θ υ μ ά μ α ι ένανΓάλλο αναρχικό, ο οποίος, σε άρθρα, σε συνέδρια, ακόμη
και σε διαπροσωπικές συζητήσεις, αρχίζει προσφωνώντας
τους αντιπάλους του «κτήνη», είτε αυτοί είναι παπάδες,επιχειρηματίες, ρεπουμπλικάνοι, είτε σοσιαλιστές ή ακόμη
και αναρχικοί που δεν συμμερίζονται τις απόψεις του. Φα¬νταστείτε έναν αντίπαλό μας να μας απειλεί τόσο χυδαία.
Αν αυτό δεν οδηγήσει σε γρονθοκοπήματα, είναι τουλάχι¬στον σίγουρο ότι ποτέ δεν θα μας πείσει, ακόμη κι αν έχειμε το μέρος του όλα τα δίκια του κόσμου.
Θα έπρεπε λοιπόν να φορέσουμε γάντια για να αγωνι¬στούμε ενάντια στους εχθρούς μας και σ' αυτούς που εξα¬πατούν το κοινό; Ασφαλώς όχι, αλλά εξακολουθεί να είναι
προτιμότερη η χρήση της λεκτικής βίας παρά της μη λεκτι¬κής. Σίγουρα οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται πλέον αρκετά
και μισούν τους καταπιεστές τους, έτσι δεν είναι ανάγκη
να φοβόμαστε να μιλήσουμε. Σε ορισμένες περιπτώσεις θαήταν ευτελές και επικίνδυνο να κατασιγάσουμε την αγα¬νάκτησή μας. Αλλά το να είμαστε πάντοτε αγανακτισμένοι,σ' οποιαδήποτε περίσταση, ακόμη κι όταν μιλάμε για τονιστορικό υλισμό, τον ατομικισμό ή την συσσώρευση του κε¬φαλαίου, είναι παιδαριώδες και κινδυνεύουμε να μην μαςπαίρνουν στα σοβαρά οι αντίπαλοί μας, συνηθισμένοι
όπως είναι στις υπερβολές της φρασεολογίας, η οποία τε¬λικά χάνει εντελώς την αποτελεσματικότητα της.
Γνωρίζω ορισμένες σχετικά ελεύθερες χώρες όπου ηγραπτή προπαγάνδα δεν εμποδίζεται κι όπου οι πιο αχα¬λίνωτες φαντασιώσεις, μαζί με την πιο επιθετική φρασεο¬λογία που είναι πρόσφορη σ' όποιον θέλει να επιτεθεί στην«ειδεχθή αστική τάξη», μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε
μια επίθεση ενάντια σ' όλον τον κόσμο. Η αστυνομία τωνχωρών αυτών δεν έχει λόγους να ανησυχεί, γιατί αυτοί πουγράφουν με τέτοιο μένος εξαντλούν σύντομα ολόκληρο το64οπλοστάσιο της βίαιης ρητορικής τους και δεν επηρεάζουν
καθόλου τους αναγνώστες τους. Το χειρότερο είναι ότι,όταν φθάσει η ώρα που είναι πράγματι ανάγκη να υψώσουν
τον τόνο της φωνής τους σε άρθρα και συζητήσεις, οι συγ¬γραφείς κι οι ρήτορες αυτοί είναι ανίκανοι να δημιουργή¬σουν την παραμικρή εντύπωση σ' ένα κοινό που έχει ήδηβαρεθεί την δηκτικότητά τους. Και τότε η προπαγάνδα
χάνει τα 3/4 της αξίας της.
Είμαστε συχνά οξείς στην προπαγάνδα μας, όχι για ναπείσουμε αλλά μάλλον για να καταβάλουμε τους αντιπά¬λους μας ή για να προβούμε σε μια «χαριτωμένη» λογοτε¬χνική χειρονομία. Αυτό συνέβη και με τον Τεγιάντ, οοποίος έγραφε αξιοθαύμαστες πεζές και έμμετρες απολο¬γίες για κάθε φυσικά βίαιη πολιτική επίθεση, και ο οποίος,όμως, άλλαξε στάση μετά από φυλάκιση ενός χρόνου καιέγινε μέλος του εθνικιστικού κόμματος, γιατί αν εξακολου¬θούσε την αναρχική απολογητική, αυτό θα είχε άσχημες
συνέπειες για τον ίδιο.
Η «χαριτωμένη χειρονομία» μπορεί να είναι καλή καιχρήσιμη - μόνο, όμως, όταν την κάνουμε με εντιμότητα
και αξιοπρέπεια, όταν η θρασύτητά μας στοχεύει άμεσα
τον εχθρό, κι όταν αναλαμβάνουμε και την ευθύνη για αυ¬τήν. Τότε τα λόγια γίνονται πράξη και οδηγούν στην προ¬παγάνδα με την πράξη. Πολλές φορές έχουμε δει ότι, ότανοι αναρχικοί που θεωρούνται άτολμοι βρεθούν στην κα¬τάλληλη περίσταση, γίνονται ήρωες μπροστά στις ξιφολόγ¬χες ή στα δικαστήρια, ενώ αντίθετα έχουμε δει πολλούς
τρομερούς φωνακλάδες να σωπαίνουν μπροστά στον κίν¬δυνο, ή, ακόμη χειρότερα, να γελοιοποιούνται, όπως μερι¬κοί από τους πιο φανατικούς εκδότες του Sempre Avanti,του Lioma, και του Ordine του Τορίνο, οι οποίοι το
1893-1894 έγραφαν με τον δυναμίτη πλάι τους, αλλά ότανοδηγήθηκαν στο δικαστήριο αποκήρυξαν τον αναρχισμό,προσκάλεσαν τον παπά της ενορίας για να πιστοποιήσει
65τον καλό τους χαρακτήρα, αφού προηγουμένως κοινώνη¬σαν ευλαβικά, και αποκάλεσαν τους εαυτούς τους εξελι¬κτικούς Σπενσερικούς αναρχικούς, κι άλλα ακόμη χειρότε­ρα. Όταν η βίαιη φρασεολογία έχει καλλιτεχνικές αρετέςή ένα κατά βάση σωστό περιεχόμενο, είναι λιγότερο βλαβε¬ρή στην συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων, όμως,οι βιαιότερες δηλώσεις εκφέρονται μ' ένα λεξιλόγιο πουπροκαλεί γέλια ή δάκρυα.
Φυσικά, τα προηγηθέντα θα πρέπει να διαβαστούν μεπροσοχή, αφού, δυστυχώς, σ' ορισμένους κύκλους, η οξεία
γλώσσα στην προπαγάνδα και την πολεμική έχει γίνει τόσοσυνήθης ώστε πολλοί την θεωρούν επιβεβλημένη και θαπροσβληθούν από τα λεγόμενα μου. Δεν αναφέρομαι όμωςσ' αυτούς τους θαρραλέους και πιστούς συντρόφους, ή,καλύτερα, ναι, σ' αυτούς αναφέρομαι, για να τους πείσω
όμως για τα προηγούμενα γεγονότα - ότι, δηλαδή, είναι
επιζήμιο για την διάδοση των ιδεών μας να εμμένουμε σεανεπαρκείς και βλαβερές μεθόδους. Εάν σκεφτούν λογικά
όσοι διαβάζουν αυτά που λέω, δεν θα ενοχληθούν επειδή
ξύνω πληγές. Αναμφίβολα, θα προκαλέσω αυτούς τους λί¬γους που γνωρίζουν ότι προσφέρουν κακό έργο με ανομο¬λόγητο σκοπό την προσωπική τους ματαιοδοξία ή επιτυχία
ή ψευτοεπαναστατική δόξα.
Αληθεύει ότι πολλοί απ' αυτούς που μιλούν ηχηρά γνω¬ρίζουν επίσης και πώς να εργάζονται αποτελεσματικά καιυπάρχουν κι αυτοί που δεν περιορίζονται στη χρήση μιας
μετριοπαθούς φρασεολογίας αλλά είναι και μετριοπαθείς
στην ουσία, στις πράξεις, θ α υ μ ά ζ ω τους μεν και περι¬φρονώ τους δε, και νιώθω κοντύτερα στους πρώτους
ακόμη κι αν μας χωρίζουν διαφορές σε θέματα θεωρίας ήτακτικής. Εξακολουθεί όμως ν' αληθεύει ότι θα έπρεπε ναενεργούμε δίχως να ξεχνάμε τον σκοπό.
Στόχος της προπαγάνδας και της πολεμικής είναι ναπείθει. Έ τ σ ι , λοιπόν, δεν μπορούμε να πείσουμε χρησιμο.

66ποιώντας βίαιη φρασεολογία, προσβολές και ύβρεις, αλλάμάλλον με την ευγένεια και το παράδειγμα της στάσης μαςκαι των πράξεών μας. Μόνο όταν μια δύναμη που μας
απειλεί ή μας καταπιέζει, τοποθετήσει ένα υλικό εμπόδιοστο δρόμο μας, ένα εμπόδιο που δεν μπορούμε να υπερπη¬δήσουμε δίχως να καταφύγουμε στη βία - είτε αυτό είναι
η παρεμπόδιση της προπαγάνδας μας, είτε ένα εμπόδιο στοκίνημά μας, είτε ο βάναυσος περιορισμός της ελευθερίας
και της ευημερίας μας - μόνο τότε η χρήση της βίας είναι
έλλογη τότε, όμως, το να είσαι «βίαιος» στα λόγια θα ήτανπολύ γελοίο. Επί παραδείγματι, θα έλεγα ότι είναι γελοίο
να προσπαθούμε να πείσουμε τους ανθρώπους χρησιμο¬ποιώντας βία, όπως ακριβώς γελοίο θα ήταν να προσπα¬θήσουμε να καταστήσουμε νικηφόρο μια επανάσταση μεγραπτά ή προφορικά επιχειρήματα.
Σύμφωνα με όσα είπα έως τώρα, δεν είναι δειλοί όλοιόσοι κραυγάζουν με βιαιότητα, όπως δεν είναι φτιαγμένοιαπό την στόφα του ήρωα όλοι αυτοί που μιλούν με ήπιους
τόνους όμως η ζημιά που προκαλούν οι συνήθειες τωνπρώτων στην προπαγάνδα μας είναι απείρως μεγαλύτερηαπό την ζημιά που προκαλούν οι συνήθειες των δεύτερων.
Αν αύριο, την στιγμή του υλικού αγώνα, αποδεικνύονταιδειλοί αυτοί που δεν κάνουν τον ιεροκήρυκα και δεν περ¬νιούνται για σκληροί, αυτό θα ήταν μεν κακό αλλά θαήταν ένα κακό που δεν θα έλκυε την προσοχή. Αν όμωςαποδεικνύονταν δειλοί αυτοί που ρητορεύουν για τα βά¬σανα και προκαλούν την αντιπάθεια όσων διαφωνούν
μαζί τους, αυτό θα ήταν καταστροφικό. Και ο λαός καιοι αντίπαλοί μας θα είχαν ευνόητους λόγους, εκ πρώτης
όψεως, να μην μας πάρουν στα σοβαρά.
Αληθεύει ότι τα ωμά λόγια που σε ήσυχους καιρούς εί¬ναι ένα ηθικό χαστούκι στο πρόσωπο, στην πράξη γίνονται
απαραίτητα όταν βρισκόμαστε αντιμέτωποι με ένα γεγονός
που προκαλεί την αγανάκτηση ή την αντίθεση μας στην.

67

παραδεδεγμένη ατιμία. Ό μ ω ς , τα σκληρά λόγια διαμαρτυ¬ρίας και το ηθικό χαστούκι στο πρόσωπο είναι τόσο πιοαποτελεσματικά όσο λιγότερο χρησιμοποιούνται.
Καλύτερα να προσπαθείτε να χρησιμοποιείτε ήπιαγλώσσα, η οποία βασικά εκφράζει αυτό που θέλετε ναπείτε ασυμβίβαστα και πληρέστερα, και να προσπαθείτε
να εθίσετε τους αναγνώστες σας στην ήπια μορφή πολεμι¬κής. Τότε, όταν έχετε λόγους να υψώσετε τον τόνο της φω­νής σας, θα δείτε ότι γίνεστε καλύτερα κατανοητοί απ' ό,τιαν ουρλιάζατε διαρκώς σαν δαίμονες.
Στην προπαγάνδα είναι πάντοτε απαραίτητο να αγγί¬ζουμε την χορδή που πάλλει την ανθρώπινη καρδιά, κιαυτό θα είναι δύσκολο εάν εθίσετε το πνεύμα σας στη βία.
Μετά την πρώτη εντύπωση ακολουθεί η συνήθεια. Μοιάζει
μ' αυτόν που αρχικά εντυπωσιάζεται πάρα πολύ από τονκρότο ενός πιστολιού, αργότερα όμως δεν ταράζεται ούτεστο ελάχιστο όταν βρεθεί σε ακτίνα βολής. Και είναι ανά¬γκη να παροτρύνουμε αδιάκοπα ώστε να έλκουμε την προ¬σοχή στα επιχειρήματά μας.
Μπορεί κανείς δικαίως να παρατηρήσει ότι ζούμε μέσασ' ένα τόσο βίαιο και φρικτό [Σ.τ.μ.: κοινωνικό] περιβάλ¬λον ώστε δεν είναι δυνατόν να διατηρούμε πάντοτε τηνεπιθυμητή ηρεμία. Κανείς δεν διαφωνεί οι παρατηρήσεις
μου έχουν αξία αποδείξεως μόνο για όσους είναι αφοσιω¬μένοι στην προπαγάνδα. Παρομοίως, αληθεύει ότι υπάρ¬χουν θεσμοί και πρόσωπα στα οποία δεν είναι δυνατόν ναδείξουμε ανοχή, ενάντια στα οποία έχουμε το ιερό καθή¬κον να αγωνιστούμε «χωρίς σεβασμό και χωρίς αβρότη¬τες», όπως λέει ο ποιητής μας. Επί παραδείγματι, όταναναφέρεται κανείς στην κυβέρνηση θα ήταν ανόητο ναψάχνει για ευφημισμούς.
Η αλήθεια είναι ότι, όταν μιλά κανείς με άσχημο τρόπο
για τους πάμπτωχους ανθρώπους, πρέπει απαραιτήτως ναείναι πολύ προσεκτικός και να μην τους αποδίδει ενέργειες.

68που ποτέ δεν διέπραξαν, ώστε να μην τους δίνει τηναφορμή να διαμαρτυρηθούν και να διακηρύξουν την κα¬λοσύνη τους και την αξιοπρέπειά τους. Με την υπέρμετρηπροτίμηση στις υπερβολές αυτού του είδους, δώσαμε το δι¬καίωμα στους αντιπάλους μας να λένε: «Βρέχει. Είναι λά­θος της κυβέρνησης!» Ό λ ε ς όμως οι κυβερνήσεις, μολονότι
δεν ευθύνονται για την βροχή, προκαλούν πολύ πιο μεγάλη
ζημιά και δεν είναι ανάγκη να φοβάται κάποιος να τουςεπιτεθεί. Κανείς δεν μπορεί ποτέ να επιτεθεί αρκετά στιςκυβερνήσεις, στους παπάδες και στα αφεντικά, και αν ηβίαιη προπαγάνδα και πολεμική ασκείται αποκλειστικά
εναντίον τους, τότε δεν χρειάζεται να ειπωθεί τίποτε άλλο,αρκεστείτε απλώς σ' ότι ήδη ανέφερα.
Ό μ ω ς η «βία» της γλώσσας στην προπαγάνδα και τηνπολεμική, η «βία» του γραπτού και προφορικού λόγου, ηοποία κατά καιρούς οδηγεί δυστυχώς στη φυσική βία ενά¬ντια σε άτομα, η «βία» που πάνω απ' όλα αποδοκιμάζω,είναι αυτή που χρησιμοποιείται ενάντια σ' άλλες προοδευ¬τικές οργανώσεις λιγότερο ή περισσότερο επαναστατικές,δεν έχει σημασία, που συγκροτούνται από ανθρώπους πουτους καταπιέζουν και τους εκμεταλλεύονται όπως κι εμάς,ανθρώπους σαν κι εμάς που επιθυμούν να επιφέρουν θετι¬κές αλλαγές στην σημερινή κοινωνικο-πολιτική κατάστα¬ση. Αυτές οι οργανώσεις, που εποφθαλμιούν την εξουσία,όταν αναρριχηθούν σ' αυτήν θα γίνουν αναμφίβολα
εχθροί των αναρχικών. Καθώς όμως αυτό απέχει πολύακόμη από το σήμερα, καθώς οι προθέσεις τους μπορεί να'ναι καλές και θέλουν επίσης να απαλλαγούν από πολλά
κακά τα οποία θέλουμε κι εμείς να εξαλείψουμε, και κα¬θώς έχουμε πολλούς κοινούς εχθρούς ενάντια στους οποί¬ους θα έπρεπε, ίσως, να διεξαγάγουμε περισσότερες απόμια μάχες, είναι ανώφελο - αν όχι επιζήμιο - για τα συμ¬φέροντά μας να τους μεταχειριζόμαστε άσχημα, δεδομένου
ότι αυτό που μας χωρίζει σήμερα είναι η διαφορά από69ψεων και το να μεταχειριζόμαστε άσχημα κάποιον επειδή
δεν σκέφτεται ή δεν δρα σαν κι εμάς αποτελεί μεγάλο θρά¬σος, μια αντικοινωνική πράξη.
Η προπαγάνδα και η πολεμική που στρέφονται ενάντια
στα μέλη των άλλων οργανώσεων θα έπρεπε, για να ταπροσελκύσει, να τα πείσει για την αξία της συλλογιστικής
μας. Ό , τ ι αναφέραμε σε γενικές γραμμές, ότι αυτοί πουδέχονται κακή μεταχείριση πείθουν τον εαυτό τους ότι εί¬ναι κακοί, ισχύει κυρίως για τα αφομοιώσιμα στοιχεία τους νέους, τους εργάτες, τα ήδη αφυπνισμένα μυαλά, αυ¬τούς που ήδη πορεύονται στο δρόμο προς την αλήθεια. Οαντίκτυπος της κακομεταχείρισης μάλλον βραδύνει παράσυντομεύει την πορεία αυτή. Μερικοί από τους ηγέτες αυ¬τών των οργανώσεων μπορεί να είναι προδότες, πέστε μουόμως, είμαστε σίγουροι ότι δεν υπάρχουν και στις δικές
μας γραμμές άτομα που κάνουν την ίδια δουλειά; Μήπως
θα έπρεπε να επιτεθούμε σ' όλους, να τους βάλουμε στοίδιο τσουβάλι την στιγμή που αυτό που θέλουμε είναι ναεπιτεθούμε σ' όσους δουλεύουν προδοτικά κι όχι σε κάθεμέλος της οργάνωσης; Ασφαλώς πολλές από τις πεποιθή¬σεις των οργανώσεων αυτών είναι εσφαλμένες, για να κα¬ταδείξουμε όμως το λάθος τους δεν χρειάζεται να τουςβρίσουμε ορισμένες από τις μεθόδους τους είναι επιζήμιες
για τον επαναστατικό σκοπό, ενεργώντας όμως διαφορετι¬κά, με τον δικό μας τρόπο και χρησιμοποιώντας το παρά¬δειγμα και λογικά επιχειρήματα, θα τους δείξουμε ότι οιδικές μας μέθοδοι είναι καλύτερες.
.

.

Αυτό που με οδήγησε στο να εκφράσω οτιδήποτε ειπώ¬θηκε σ' αυτό το φυλλάδιο, ήταν ένα φαινόμενο που παρα¬τήρησα στο δικό μας κίνημα. Έ χ ο υ μ ε εθιστεί τόσο πολύστο να κραυγάζουμε για οτιδήποτε, ώστε έχουμε χάσει
σιγά-σιγά την εκτίμησή μας για την αξία των λέξεων καιγια το διαφορετικό νόημα της κάθε μιας. Τα ίδια υποτιμη¬τικά επίθετα χρησιμοποιούνται αδιάκριτα ενάντια σε πα70πά, σε μοναρχικό, σε ρεπουμπλικάνο, σε σοσιαλιστή,ακόμη και σ' εκείνους τους αναρχικούς που έχουν την ατυ¬χία να μην σκέφτονται σαν κι εμάς — κι αυτό είναι έναβασικό ελάττωμα.
Χωρίς να θέλω να αναφερθώ επί μακρόν στις αμέτρητες
φορές που έχω ακούσει τις λέξεις «παραπλανητές», «κλη¬ρικοί», «τρελοί», «δειλοί» κι άλλες παρόμοιες αβρότητες
ανάμεσα σε καλούς συντρόφους, θα είναι αρκετό να δώσωένα παράδειγμα που βρήκα (και παραθέτω μετά βδελυγ¬μίας) σ' ένα περιοδικό που αυτοαποκαλείται «αναρχικό».
Στη στήλη αλληλογραφίας υπάρχει το γράμμα ενός αντα¬ποκριτή ονόματι «Φουλάνο» (δεν είναι το πραγματικό τουόνομα), ο οποίος υπόσχεται ότι «στο επόμενο συνέδριο
των κοινωνικών αναρχικών, στη Ρώμη, θα τους ρίξει βόμ­βα.» Αυτό θα περνούσε σαν ένα αστείο, ένα αρρωστημένο
— ασφαλώς — αστείο, αν ολόκληρο το περιοδικό δεν απο¬τελούσε ένα πιστοποιητικό αυτής της μνησίκακης και σχε¬δόν ξεχειλίζουσας από μίσος φράσης.
Είναι κοινός τόπος ότι οι φιλονικίες μεταξύ αδελφών
αποτελούν ένα πολύ συνηθισμένο φαινόμενο... κι αυτόοδηγεί σε μια άθλια αδελφική σχέση, θ έ λ ω να εναντιωθώ
σ' αυτές τις θλιβερές και οδυνηρές μεθόδους. Στα μάτια
μου, ως μόνη κατάλληλη μέθοδος φαντάζει η μη προσφυγή
σε προσβολές ή, το πολύ, να περιοριζόμαστε στο να εκθέ¬τουμε αυτούς που χρησιμοποιούν βίαιη γλώσσα ή που έρ¬χονται για να σπείρουν σύγχυση και διχόνοια στο κίνημάμας.
Εξακολουθώ να πιστεύω ότι θα ήταν καλύτερα ναπροσπαθήσουμε να γνωρίσουμε ο ένας τον άλλον, καιπάνω απ' όλα να εργαστούμε δίχως να ξεχνάμε το γεγονόςότι έχουμε απέναντί μας τους εχθρούς μας, τους αληθινούς
εχθρούς μας που περιμένουν κάποια στιγμή αδυναμίας μαςγια να μας επιτεθούν. Στην περίπτωση των οργανώσεων
αυτών όπου η δράση συνιστά τον μόνο λόγο ύπαρξής τους,71είναι περισσότερο από κάθε άλλη φορά λογικό να ειπωθείότι η τεμπελιά είναι το χειρότερο ελάττωμα - και η διχό¬νοια το πρώτο.
Συχνή είναι, ιδιαίτερα απ' αυτούς που ειδικεύονταιστην χρήση της γραφίδας, η προσβλητική μεταχείριση συν¬τρόφων ή φίλων μας άλλων οργανώσεων με παρόμοιους μετους δικούς μας σκοπούς — ο πιο χυδαίος τρόπος μεταχεί¬ρισης που μάλλον δεν είναι κι ο χειρότερος. Πόσα δηκτικά
σχόλια γίνονται με ενσυνείδητη κακεντρέχεια, πόσες εκλε¬πτυσμένες ειρωνείες, πόσοι σαρκασμοί, πόση χλεύη χρησι¬μοποιούμε μερικές φορές για να κατατροπώσουμε έναναντίπαλο! Τα «όπλα» αυτά χρησιμοποιούνται κυρίως ότανγνωρίζουμε ότι δεν έχουμε δίκιο, όταν η συνείδησή μας
μας λέει ότι επιτιθέμεθα σε κάποιον που δεν αξίζει τέτοιας
μεταχείρισης αλλά, αντιθέτως, αξίζει τον έπαινό μας. Τό¬τε, και για να φανεί ανώτερη, η προπαγάνδα γίνεται δι¬πλά καταστρεπτική γιατί όχι μόνο δεν πείθουμε το άτομοστο οποίο επιτιθέμεθα αλλά αηδιάζουμε κι όσους το εκτι¬μούν.
Άλλη μια δυσάρεστη συνέπεια της κριτικής ή της πολε¬μικής εναντίον κάποιου, είναι το να υποτίθεται εξ αρχήςη ύπαρξη κακής πίστης. Φυσικά, όταν έχουμε να κάνουμε
με κάποιον που ενεργεί προδοτικά, δεν θα πρέπει να φο¬βόμαστε να το πούμε. Για να συμπεριφερθούμε όμως σεκάποιον σαν να πρόκειται για κακόπιστο, πρέπει απαραι¬τήτως να παρουσιάσουμε στον καθένα αδιάσειστες απο¬δείξεις, θα αρκούσε η παρουσίαση τέτοιων αποδείξεων
για να βάλουμε με κόσμιο τρόπο ένα τέλος σ' αυτήν τηνπολεμική. Και αν η απόδειξη δεν είναι αυταπόδεικτη καιδεν υπάρχει απόλυτη βεβαιότητα, θα ήταν λάθος να βασί¬σουμε μια χυδαία πολεμική σε αόριστες και απλές υποθέ¬σεις. Είναι προτιμότερο, ακόμη κι αν κανείς υποπτεύεται
το αντίθετο, να υποθέτει την ύπαρξη καλής πίστης στους
αντιπάλους του· όμως, δεν πρέπει να διστάζει να τους δια-72

ολοστέλνει όταν η κακοπιστία τους γίνεται μετέπειτα φα¬νερή.
Σε γενικές γραμμές, όταν καταπιάνεται κανείς με τηνπροσηλυτιστική προπαγάνδα ή πολεμική, είναι απαραί¬τητο να συζητά στη βάση της αμοιβαίας αποδεκτής καλής
πίστης, δεδομένου ότι σκοπός είναι να πεισθεί ο μεγαλύ¬τερος δυνατός αριθμός ακροατών που συμπαθούν τοναντίπαλο. Αν συζητώ με τον ηγέτη ενός πολιτικού κόμμα¬τος για την κατάκτηση της εξουσίας, γνωρίζω κάλλισταπόσο δύσκολο θα είναι να τον πείσω αυτό όμως που μ'ενδιαφέρει κυρίως είναι να ακούσουν οι οπαδοί του αυτάπου εγώ λέω.
Επιπλέον, πρέπει να μεταχειριζόμαστε με σεβασμό τιςιδέες των άλλων και τους φορείς αυτών των ιδεών ότανσυζητάμε γι' αυτές και γι' αυτούς με ανθρώπους που δενγνωρίζουμε. Φανταστείτε ότι συζητάμε με αναρχικούςαπό άλλα μέρη. Τί θα έλεγαν αν τους μεταχειριζόμαστανσαν ηλίθιους και προδότες, βασισμένοι σε μια αυθαίρετη
ερμηνεία ενός μεμονωμένου γεγονότος, ή σε μερικές φρά¬σεις που ειπώθηκαν για μας, ή σ' ένα άρθρο ενός περιοδι¬κού κ λ π . ; Συνοψίζοντας, τί θα έλεγαν αν τους μεταχειρι¬ζόμασταν όχι σαν ειλικρινείς συντρόφους αλλά, μάλλον,
σαν κακοπροαίρετους αντιπάλους, τους οποίους θέλουμενα δυσφημίσουμε και να κατατροπώσουμε; θα έλεγαν ότιείμαστε ανίδεοι, κακεντρεχείς, και αδιάλλακτοι άνθρωποιπου θέλουμε να πνίξουμε τη φωνή όσων δεν σκέφτονταισαν κι εμάς. θα έλεγαν ότι, λόγω ενός προεξάρχοντος κυ¬ριαρχικού πνεύματος και μιας επιθυμίας σπίλωσης τηςυπόληψης τους, θέλουμε μάλλον να τους δυσφημίσουμεπαρά να τους πείσουμε.
.

Και, δεδομένου ότι αναφερόμαστε στη βίαιη γλώσσα,ας αναφερθούμε - λίγο πριν το τέλος - σ' αυτό που δενκατευθύνεται ενάντια σ' άτομα αλλά ενάντια σε ιδέες, καιτο οποίο μπορούμε να ορίσουμε ως «ρητορική βία».
73

Όταν χάνουμε μια προπαγάνδα, συνηθίζουμε, για νακάνουμε μεγαλύτερη εντύπωση, να μιλάμε και να γρά¬φουμε με παραστατικό τρόπο διαμέσου της αντίθεσης, τηςυπερβολής και της παρομοίωσης. Είναι μια φυσική μέθο¬δος, την οποία πρέπει να χρησιμοποιούμε όταν απευθυνό¬μαστε σε άτομα ακαλλιέργητα ή άτομα με απλό νου καισυνεπώς ευεπηρέαστα, και στα οποία μπορούμε να ενστα¬λάξουμε τις ιδέες μας παραστατικότερα και βαθύτερα δια¬μέσου της αναπαραστατικής ρητορικής μάλλον, παρά τηςψυχρής και μαθηματικής συλλογιστικής.
Η σκοπιμότητα όμως αυτή ενέχει έναν κίνδυνο. Ενώόλοι μας έχουμε μια φυσική τάση να διογκώνουμε μέχρι
υπερβολής τα επιχειρήματα και τις μεταφορές όταν γρά¬φουμε ή μιλάμε για πράγματα που μας εξάπτουν, η ίδιααυτή διόγκωση εξουδετερώνει ορισμένες φορές την δύναμητου λόγου μας. Ας γίνουμε σαφείς. Μου φαίνεται ότι εμείς
οι αναρχικοί δεν πρέπει να κάνουμε τόσο πολλές διακρί¬σεις: οι μοναρχικές, οι θεοκρατικές, οι σοσιαλιστικές, οιρεπουμπλικανικές κυβερνήσεις, για μας είναι σχεδόν ίδιες
και οφείλουμε να τις πολεμάμε όλες. Αν όμως κάνουμεδιακρίσεις, τότε δεν θα έπρεπε να τις κάνουμε υπέρ τωνχειρότερων μορφών διακυβέρνησης.
Εξ αιτίας αυτού, κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί ότιτο κοσμικό ψέμα είναι χειρότερο από το θρησκευτικό. Τοθρησκευτικό ψέμα είναι πάντοτε το πιο ισχυρό και πιο δη¬λητηριώδες απ' όλα κατά κάποιο τρόπο είναι πολύ πιοκαταστροφικό από το κοσμικό ψέμα, το οποίο, όχι εξαι¬τίας μιας εγγενούς αξίας αλλά λόγω μιας έμφυτης αδυνα¬μίας είναι λιγότερο δηλητηριώδες. Ας εξηγηθώ: αν κά¬
ποιος υποφέρει από πονόδοντο, ασφαλώς δεν θα υποστη¬ρίξει στα σοβαρά ότι αυτό είναι χειρότερο από μια απο¬πληξία. Σίγουρα καλό είναι να μην υποφέρει από κανένααπό τα δύο, αν όμως πρέπει να γίνει κάποια διάκριση,τότε ολοφάνερα θα προτιμήσει τον πονόδοντο. Δεν συμ.

74

φωνείτε;Αυτό είπε κι ο Μαλάτο αναφορικά με την Ρώσικη Επα¬νάσταση, συζητώντας με μερικούς συντρόφους που απόαγάπη για την υπερβολή υποστηρίζουν ότι τα πράγματαείναι χειρότερα στη Γαλλία απ' ό,τι στη Ρωσία. Αυτή είναι
μια υπερβολή που συνεπάγεται αδιαφορία για το Ρωσικό
κίνημα και αποχή από τις διαδηλώσεις που κάνουν οι δια¬νοούμενοι και οι εργάτες, στο Παρίσι, υπέρ των Ρώσων
επαναστατών. [Σ.τ.Α.Μ.: Οι γραμμές αυτές γράφτηκανπριν οι Μπολσεβίκοι αποκτήσουν τον έλεγχο και προδώ¬σουν την επανάσταση]. Αυτό που θα έπρεπε να ειπωθεί
είναι ότι, αν η Γαλλική κυβέρνηση είναι πιο φιλελεύθερηαπό την Ρωσική, αυτό δεν οφείλεται στη δική της αξίααλλά στο γεγονός ότι ο Γαλλικός λαός ήξερε πώς να κάνει
μια επανάσταση, μια Κομμούνα, και άρα έχει μάθει πώςνα αντιστέκεται στην αντιδραστική βία. Αυτό που θαέπρεπε να ειπωθεί είναι ότι: Ευχόμαστε ο Ρωσικός λαόςνα μάθει καλύτερα από τον Γαλλικό τί να κάνει, και νατο κάνει καλύτερα...
Ας αφήσουμε, λοιπόν, κατά μέρος τις ανώφελες υπερ¬βολές, την ανώφελη προσβλητική συμπεριφορά και τηναδελφοκτόνο πολεμική, κι ας αγωνιστούμε για κάτι άλλο,ανεξάρτητα από το πόσο λίγο μπορεί να είναι αυτό, αντίνα χάνουμε χρόνο φλυαρώντας.

75ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. (Σημ. του Αμερικανού μεταφραστή) Η συλλογιστική
του Ανρύ για την τρομοκρατία είναι διδακτική (και προ­καλεί φρίκη):« Έ φ ε ρ α μαζί μου στον αγώνα ένα βαθύ μίσος...
Έ τ σ ι , έφτιαξα μια βόμβα... Και τα αθώα θύματα; Σύν­τομα, έλυσα αυτό το πρόβλημα. Στο κτίριο όπου στεγάζε­ται η Εταιρεία Ορυχείων Καρμώ, διαμένουν αποκλειστικά
αστοί συνεπώς, δεν θα υπάρξουν αθώα θύματα. Το σύ¬νολο της αστικής τάξης ζει από την εκμετάλλευση των δυ¬στυχισμένων και πρέπει όλα τα μέλη της να πληρώσουν για
τα εγκλήματά της...
Να γιατί χτύπησα στην τύχη και δεν επέλεξα τα θύματά
μου...
Δεν θα κάνουμε εξαιρέσεις για τις γυναίκες και τα παι¬διά των αστών, γιατί και αυτοί δεν κάνουν εξαιρέσεις για
τις γυναίκες και τα παιδιά που αγαπάμε...
Δεκάρα δεν δίνω για την κρίση του καθενός σας... Ούτεαγνοώ το γεγονός ότι υπάρχουν άνθρωποι που ισχυρίζο¬νται ότι είναι αναρχικοί και που σπεύδουν να αρνηθούν
την αλληλεγγύη τους στην προπαγάνδα με την πράξη...
Μια κι είναι πολύ δειλοί για να ριψοκινδυνεύσουν τη ζωήτους, απαρνούνται εκείνους που το κάνουν.»
2. ( Σ . τ . μ . ) Ό π ε ρ έδει δείξαι.

76Λουίτζι Φάμπρι

ΑΣΤΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΑΝΑΡΧΙΣΜΟΚι έτσι έχουμε εκείνους που συντάσσονται στις γραμ­μές μας από εκδικητικό πνεύμα λόγω του μίσους πουέσπειρε στην καρδιά τους η αθλιότητα κι η απελπισία,που έρχονται σε μας ακριβώς επειδή πιστεύουν ότι ηαναρχία είναι το πνεύμα της βίαιης ανταπόδοσης καιτης εκδίκησης που περιγράφεται από την αστική προπα¬γάνδα και αρνήθηκαν να δεχτούν την αληθινή έννοιατου αναρχισμού, δηλαδή, την άρνηση της βίας και το
μεγαλείο της αγάπης ως θεμέλιου της αλληλεγγύης. Γιατα άτομα αυτά ο αναρχισμός εξακολουθεί να σημαίνει
βία, βόμβα, στιλέτο, μεσ' από μια περίεργη σύγχυση αι¬τίου και αποτελέσματος, μέσων και σκοπών...
.