SANCTORUM PATRUM
OPUSCULA SELECTAI N USXJM F R A E S E R T I M

STUDIOSORUM

THEOLOGIAE

III.

EPIDIT ET COMMENTABIIS AÏÏXIT
H. H U R T E R S. J.,
Professor p . o. Theologiae in C. R. Universitate
Oenipontana.

GUM APPROBATIONS CELSISSIMI ET RBVERENDISSIMI EPISCOBRIXINENSIS ET FACULTATE SUPERIORUM.

O B N I P O N T I .

L1BRARIA A C A D E M I C A
1 8 6 8.

WAGNERIANA.

Biblio!èque Saint Libère
http://www.liberius.net© Bibliothèque Saint Libère 2009.
Toute reproduction à but non lucratif est autorisée.

SANCTOEUI PATEUM
OPUSCULA SELECTA.

IlDE VOCATIONEOMNIUMGEÏÏTIÏÏMLIBEI DUO.
ACCEDIT DE HUMILITATE TRACTATUS.

tOMI
apud David Nutt.
TAURINI
apud Hyacinthum Marietti.

FARISIIS
apud Josephum Albanel.

E L E N C H U S OPERUM QUAE IN HOC
VOLUMINE CONTINENTUR:
Pag.
1. Auctoris anonymi de vocatione omnium
gentium libri duo
2. Auctoris anonymi epistola ad s. virginem
Demetriadem seu tractatus de Humilitate
Accedit dissertatio theologica H. De ArcaNoe
Ecclesiae typo Patrum sententiae • . .

1

175
217

DE VOCATIONE

LIBER PRIMUS.

1OMNIUM GENTIUM ).
CAPUT I .
Materiam hoc libro tractandam proponit, ostenditque non recte sentire eos, qui praedicatione gratiae
liberum negari arbitrium contendunt.

1. Inter defensores liberi arhitrii et praedicatores gratiae Dei magna et difficilis dudum
1) Praeclari hujus operis auctor est ignotus.
Fuere qui illud Ambrosio vindicarint, sed parumarrisit criticis haec opinio. Alii cum Antelmio(de veris operïbus S. Leonis M. et Prosperi Aquitani dissert erit 3.) illud adscripsere S. Prospero
A qui t an o; cum Quesnello alii S. Leoni M. (Diss.
2. in S. Leonis M. opéra). Neutrum taraen suam
satis probare sententiam censent eruditissimi fratres B a l l e r i n i i , licet alter alterum bene refellat,

2

L. 1. de vocationo

vertitur quaestio. Quaeritur enim, utrum velît
Deus omnes homines salvos fieri? Et quia
negari hoc non potest, cur voluntas omnipotentis non impleatur, inquiritur. Cumque hoc
secundum voluntatem hominum fieri dicitur,
gratia videtur excludi ; quae si meritis redditur, constat eam non donum esse, sed debitum. Unde iterum quaeritur, cur hoc donum,
sine quo nemo salvus est, ab eo, qui omnes
3alvari vult, non omnibus conferatur ? Atqueita contrariarum disputationum nullus ter­minus reperitur, dum non discernitur quid
manifestum, quid sit occultum.
2.Dehacigitur compugnantia opinionum,qua mensura et temperantia sentiendum sit,
quantum Dominus adjuverit, annitar inquicum neque Prosperum posse eorum librorum scriptorem existimari recte probet Quesnellus, neque
Leonem item posse satis convincat Antelmius (vn,
Noris. Hist. Pelag. Observait. L. 2. c. 9).
Idunum certum est, auctorem fuisse dignissimum quia G e l a s i o R. P. (in Tract, adv. Pelag.) Ecçîesiae magister diceretur. Etiam scriptores Prote­stantes, ut Henricus Bullinger, Vossius, Hugo Grotius (ap. Quesnelhm in diss. 2. ad op. S. Léon,n. 1.) magnis laudibus hos prosequuntur libros.
Scripti autem videntur judice T i l l e m o n t (Mé­moires pour servir a l'histoire eccl. T. 16. 8.
Prosper a. 12.) circa a. 440. Eorum argumentum colligi potest ex cap. 1-

omnium gentium c. 1.

3rere ; exercens atque discutiens modulum faeultatis meae in his, quae cordi meo sobrie,
quantum arbitror, inhaeserunt: ut si in eas
régulas processerit stilus, quae nihil offensionis, nihil habeant pravitatis, non solum
nobis, sed et aliis utile sit, ad aliquem nos
limitem pervenisse, quem non debeamus excedere. Primitus itaque de voluntatis hu­
manae motibus et gradibus disputandum est.
Tnter quam et gratiam Dei quorundam nonsana discretio est, existimantium quod praedicatione gratiae liberum negetur arbitrium:
nec advertentium eadem régula sibi posse
objici, quod gratiam negent, cum eam humanae voluntatis non ducem volunt esse sed comitem. Si enim tollitur voluntas, nisi ipsa
est ver arum origo virtutum; tollitur gratia,
nisi ipsa est bonorum causa meritorum. Sed
jam auxiliante Christo, quod tractandum concepimus, inchoëmus.
CAPUT I I .
Omni animae humanae nâturaliter inesse qualemcunque voluntatem; quae aut sensualis, aut animalis, aut spîritualis est.

3. Omni animae humanae, quantum intelligere atque experiri datur, nâturaliter qualis1*

4

L. 1. de vocatione

czmque inest voluntas, qua aut appetitur quod
placet, aut declinatur quod dispÉcet. Hujus
voluntatis, quantum ad naturalem pertinet
motum ex vitio primae praevaricationis infirmum, gênera sunt duo, secundum quae
voluntas hominis aut sensualis est, aut animalis est. Sed cum adest gratia Dei, accedit ei per donum Spiritus tertium genus, ut
possit fieri spiritualis, et per hune excellentiorem motum omnes affectus undecumquenascentes supernae rationis lege dijudicet.

CAPUT n i .
De voluutate sensuali.

4. Sensualis igitur v o l u n t a s q u a m et car»nalem possumus dicere, non erigitur supra
eum motum, qui de corporis sensibus nascitur, qualis est in animis parvulorum: qui
licet nullo judicio rationis utantur, ostendunt
tamen aliquid se velle, aliquid nolle, cum
videndo, audiendo, odorando, gustando, tangendo et ea quibus delectantur amant, etHaec voluntas sensualis non est nisi vis
appetendi inferior, quae sequitur apprehendendi vim
sensitivam, seu est ipse appetitus sensitivus, qui
distinguitui ab appetitu rationali vel voluntate proprie dicta.

omnium gentium c. 3. 4.

5ea quibus offendimtur oderunt. Quid autem
est amare, nisi velle ? Et quid est odisse, nisi
nolle? Habent ergo etiam ipsi voluntatem
suam, quae etsi providendi et consulendi impos atque ignara est, in his tamen amat
agere quae carnis sensibus blandiuntur, donec vigor rationalis ingenii per maturiora
ministeria corporis excitetur, et ad famulantium sibi membrorum usum non alieno nutu,
sed sua lege moveatur.

CAPUT IVDe voluntate animalir qua nihil supra mercedem
temporalis gloriae acquiritur, etiam si doiio Dei in
ea sublixnius sapiatur.

5. Àb hoc ergo sensuali appetitu, in quo
rémanent hi, quos etiam in annis majoribus
excordes videmus et fatuos, ad animalem
surgitur voluntatem ); quae priusquam spi1*) Voluntatis animalis nomine intelligit auctor
uoster voluntatem proprie dictam, appetitum rationalem, quam proinde ammalem non ad rationis
ductum excludendum vocat, sed quatenus ea opponitur voluntati spirituali; quo sensu etiam Paulus
hominem sancti Spiritus gratia destitutum anima
lem dicit (1 Cor. 2, 14). Volvmtas vero spmtuaU
est voluntas multiplici gratiae tam habitualis qua
actualis dono instructa, quam infra (c. 6.) D

L. 1. de vocatione
6
ritu Dei agatur, etiamsi supra sensualem
motum sese attollere potest, tamen sine
summi amoris participatione in terrenis occiduisque versatur. In hac humana ingénia,etiamsi corporeae voluptati non turpiter serviant, et cupiditates suas justitiae atque honestatis legibus tempèrent, nihil supra mer»cedem gloriae temporalis acquirunt. Et cum
praesentem vitam decenter exornent, aeternaetamen beatitudinis praemium non habent;
quia rectas actiones et bona studia sua nonad ejus laudem atque honorem referunt, a
quo acceperunt, ut sublimius sapèrent et ex»cellentius ceteris enitescerent. Cum enim
quidam non solum ad instituta utilissimarumartium et doctrinas liberalium disciplinarum
sed etiam ad inquisitionem summi boni aciem mentis intenderint, et invisibilia Dei
per ea, quae facta sunt, intellecta conspeœerint: non agentes tamen gratias Deo, necropus primwmque superm agricolae plcmtationem
vocat. Eo potius autem voluntas rationalis gratia
destituta sibique permissa animalis dici poterit, quodrêvera in inferiora, sensibilia rationi legique divinae adversa nitatur, sit „vaga, incerta, instabilis,
imperita, infirma ad efficiendum, facilis ad audendum in cupiditatibus caeca, in honoribus tumidaetc." ut c- 6. legimus.
9

omnium gentium e. 4

7

confiantes iilum sibi esse hujus facultatis
auctorem, sed dicentes se esse sapientes, hocest, non in Deo, sed in semetipsis gloriantes,
quasi ad veritatis inspectionem suis studiis
atque rationibus propinquassent; evanueruntin cogitationibus suis (Kom. 1, 20 ss.): etquod illuminante Dei gratia invenerant, obcaecante superbia perdiderunt relapsi a superna luce in tenebras suas, hoc est, ab incommutabili atque aeterao bono ad mutabilem corruptibilemque naturam. Cum ergotaies in amorem sui recidunt et ita sibimet
placent, ut totum, quod in se laudabile judicant, non ad dona Dei référant, sed sibi vindicent et studio propriae voluntatis adscribant, proculab illa spirituali exulant voluntate et nihil in se habent, quo ad vitam
provenante aeternam, incipientes in seme­
tipsis etiam illa temporalia Dei dona corrumpere, et a bono eorum usu in consuetudinem innumerabilium transire vitiorum.

CAPUT V.
Nunquam universitati hominum divinae providentiae
cura defuit, ut inexcusables sint in idololatria.

6. Quamvis enim scriptum sit, quod cum
dispertiret JSoccélsus gentes, quemadmodumL. 1. de vocatione

8

dispersit filios Adam, statuit terminos genUum secundum numerum angelorum Dei.
Et facta est portio Domini populus ejus
Jacob, funiculus hereditatis ejus Israël
(Deut. 32, 8): et scriptum sit Dominum dicere ad Israël : Eritis mihi sancti, quia ego
sanctus sum Dominus Deus vester, quisegregavi vos ah omnibus gentibus essemiMÇLev. 20,26). Et quamvis scriptum sit
in libro Esther dicente Mardochaeo : Gratias
tibi Domine, quoniam fecisti nova signa
etprodigia, qualia non sunt facta in gen­tibus, dividens omne seculum in sortes duos,
elegisti tibi unam populi tui, relinquens
aliam gentibus (Esth. 16, sec. LXX); et
Paulus et Barnabas dicant: Et nos mortales sumus, similes vobis homines, annunciantes vobis converti ad Deum vivum, qui
fecit coelum et terram et mare et omnia
quae in eis sunt, qui in praeteritis generationibus dimisit omnes gentes ingredi
vias suas (Act. 14,14). Quamvis ergo haec
et multa simUia veritatis Scriptura pronunciet, secundum ipsam tamen credimus et piissime confitemur, quod nunquam universitati hominum divinae providentiae cura defuerit. Quae licet exceptum sibi populum
specialibus ad pietatem direxerit institutis,
9

omnium gentium c. 5. 6".

9nulli tamen nationi hominum bonitatis suaedona subtraxit : ut propheticas voces et praecepta legalia convincerentur in elementorum
obsequiis ac testimoniis accepisse. Unde etinexcusabiles facti sunt, quia deos sibi Dei
dona fecerunt ; et quae creata erant ad utendum, venerati sunt ad colendum.

CAPUT YI.
Quam imbecilla voluntas, quae non ab incommutabili
voluntate regitur. Bona voluntas opus Dei est.

7. In quam impietatem etiam illa gens,quam sibi ab omnibus gentibus Dominus segregavit, tota transisset, nisi misericordiae
suae propositum sustentandis electorumlapsibus praetendisset. Nam plenae sunt paginaeveteris testamenti de Israeliticae defectionis
relatu: ut aperte appareat divinae semper
fuisse gratiae, quod non omnis ille populus
discessit a Domino.
8. Ita humana natura in primi hominis
praevaricatione vitiataetiaminter bénéficia,l) Natura humana vitiata fuit m primi homrnis praevaricatione non illa, quam philosophi
considérant, sed natura humana originalis* natura
humana donis aucta praeternaturalibus et supernaturalibus, qualis prodiit e manibus Dei, qualis fuit

L. 1. de vocatione
10
inter praecepta et auxilia Dei, semper indeteriorem est proclivior voluntatem, cuicommitti non est aliud quam dimitti. Haec
itaque voluntas vaga, incerta, instabilis, imperita, infirma ad efficiendum, facilis ad audendum, in cupiditatibus caeca, in honoribus
tumida, curis anxia, suspicionibus inquiéta,
gloriae quam virtutum avidior, famae quam
conscientiae diligentior, et per omnem sui
experientiam miserior fruendo his, quae concupiverit, quam carendo : nihil in suis habet
viribus, nisi periculi facilitatem: quoniam
voluntas mutabilis, quae non ab incommntabili voluntate regitur, tanto citius propinquat
iniquitati, quanto acrius intenditur actioni.
9. Quamdiu ergo homini ea placent, quae
Deo displicent, voluntas ejus animalis est:
quia etiamsi in bonis moribus agat, maie
adhuc vivit, si non in Dei gloriam vivit. Hocest enim proprium et praecipuum piorum, ut
in Domino glorientur ; nec se nisi in Deo
diligant. Bene enim se amant, qui in se
opéra Dei amant. Nam et Deus hoc amat
in nobis, quod ipse fecit: et hoc odit, quod
ipse non fecit. Si ergo opus Dei amamus inin Adamo, nam „proprie natura dicitur, inquifc
A u g u s t i n u s (Retract. L. 1 c. 16. n. 6.), inqua sine vitio creati sumus."omnium gentium c. 6.

Ilnobis, bonam voluntatem recte amamus in
nobis, quae utique si opus Dei non esset,
amanda non es set. Quis autem homo, nisi
malae voluntatis, bonam in se non amet voluntatem, quae superni agricolae prima plantatio est? Dicente enim veritate: Omnis
plantatio quam non pïantavit Pater meus
caelestis, eradicabitur (Math. 15,13) ; quidquid non est eradicandum, manifestum est
a Pâtre esse plantatum. Bona autem voluntas omnium virtutum germen est primum:
quae innixa origini suae, in illa aeterna etincommutaMli voluntate requiescit, ut vere
sit spiritualis : quoniam qui adhaeret Deo,unus spiritus est (1 Cor. 6, 17), dum percommunionem illuminantis et illuminati, justificantis et justificati, regentis et subditi
omnis actio ad unum refertur, et quod adunum refertur, utriusque est: quia nec a Deo
alienari potest quod dédit, nec ab homine
quod accepit.
t

CAPUT YII.
Tristis hominura post lapsum Àdami conditio; inquibus, cum ad pietatem redeunt, non nova creatur
substantif sed quae labefactata est reparatur.

10. Hic tractandum videtur, utrum ciim bonae voluntatis homo esse incipit, eadem. quaeL. 1. de vocafcione

12

in ipso erat corrigatur voluntas ; an alia ei,
quam non habebat et quae priori repugnet,
indatur. Quod ut evidentius appareat, altius
id non pigeat inquirere. Omnes homines inprimo homine sine vitio conditi sumus, etomnes naturae nostrae incolumitatem ejusdem hominis praevaricatione perdidimus.
Inde tracta mortalitas ; inde multiplex corporis animique corruptio ; inde ignorantia et
dififîcultas, curae inutiles, illicitae cupiditates,
sacrilegi eiTores, timor vanus, amor noxius,
injusta gaudia, poenitenda consilia et non
minor miseriarum multitudo, quam criminum. His ergo atque aliis malis in naturam
humanam irruentibus, fide perdita, spe relicta, intelligentia obcaecata, voluntate capti­
va, nemo in se unde reparetur invenit. Quia
etsi fuit, qui naturali intellectu conatus sit
vitiis reluctari, hujus tantum temporis vitam
steriliter ornavit; ad veras autem virtutes
aeternamque beatitudinem non profecit. Sine
cultu enim veri Dei, etiam quod virtus videtur esse, peccatum est *) ; nec placere ullus
4) Sine cultu veri Dei, etiam quod virtus videtur esse, peccatum est. Similia verba passim
apud A u g u s t i n u m et P r o s p e r u m leguntur.
Triplici vero modo explicari possunt, quin in propositiones ab JEcclesia (25. inter Baj., 8. et 11. exomnium gentium c. 7«

13

Deo sine Deo poteôt Qui vero Deo non placet, cui nisi sibi et diabolo placet? A quo
31. ab Aîexandro VIII. reprobratis, 42. et 48.
Quesnelli) damn&tas incidamus. 1) Sine cultu veri
Dei, etiam quod virtus videtur esse peccatum ma->terîale dici potest. Omnis enim actio dissona anorma obligante, quae vel cujus obligatio ignoratur*
peccatum est materiale* Jam vero sine cultu veri
Dei deficiunt opéra, licet ethice bona, a norma supernaturali iide contenta, a vera pietate christiana,
nec in finem homini in praesenti ordine divinitus
praestitutum tendunt. Poterunt igitur peccata dici
sed materialia. Sane si A u g u s t i n u s permittit,
ut omnis error peccatum dicatur £Ew<?iWr. c. 20 s),
si scribere potuit (de util, cred* n. 27): „Omne
factura, si recte factum non est, peccatum est, nec
recte factum esse ullo modo potest, quod non arecta ratione proficiscitur. Porro recta ratio est
ipsa virtus. Cui autem hominum virtus nisi sapientis animo pràesto est? Solus igitur sapiens non
peccat. Stultus ergo omnis peccat, nisi in iis factis,
in quibus sapienti obtemperaverit : a recta enim
ratione talia facta proficiscuntur; si C l e m e n s
A l e x , docet (Paed. L. 1. c. 13): „Quidquid est
praeter rationem rectam peccatum est"; si Caesarius statuit: „Mihi peccatum esse videtur, quidquidmeliori opponitur et répugnât", et T h e o d o r u s
A b u c a r à (op. Suicerum in Thes. 1, 203) :Peccatum est aberratio a scopo , profecto opéra
infldelium, licet ethice bona, licet alioquin laudanda, quae penitus a scopo hominis proprio aberrant,
quae sunt praeter \eram hominis normam, révélationem scil. et fidem, peccata laxiori loquendi ratione
cc

u

w

14

L. 1. de vocatione

cum homo spoliaretur, non voluntate, sed
voluntatis sanitate privatus est: quia nec dedici poterunt, cum et in liaec conveniat illa peccati
definitio, quam À u g u s t i n u s (L. 4. c. 3. n. 20.)contra Julianum statuit inquiens: ^Quidquid bonifit ab homine et non propter hoc fit, propter quod
fieri debere vera sapientia praecipit, etsi officio videatur bonum, ipso non recto fine peccatum est."
Confirmantur haec iis, quae scribit Thomas (Comp.
Theol. c. 119): „Malum actionis ad aliquem finem
ordinatae, ad quem non debito modo se habet
peccatum dicitur tam in voluntariis, quàm in naturalibus. Peccat enim medicus in actione sua,
dum non operatur convenienter ad sanitatem; etnatura etiam peccat in sua operatione, dum ad
debitam dispositionem et formam rem generatam
non perducit, sicut cum accidunt monstra in natura. Sme cultu veri Dei, etiam quod virtus videtur esse, peccatum 2*) dici potest etiam formate
seu proprio sensu peccatum, si sermo sit de facto
non de jure, si de eo loquimur, quod plerumque,non de eo quod semper contingit. Goncedi enim
potest, opéra alioquin praeclara gentilium vitio praesertim vanae gloriae plerumque fuisse infecta. Hinc
A u g u s t i n u s (de Spiritu et Ht. c. 27.) postquamconcessit, quaedam esse gentilium facta „quàe secundum justitiae regulam non solum vituperare nonpossumus, verum etiam merito recteque laudamus",subjicit : „Quanquam si discutiantur quo fine fiant,
vw invenientur, quae justitiae debitam laudem defensionemve mereantur." Ita et C h r y s o s t o m u s(Hom. 28. al. 27. in JoanJ cum dixisset : „Quod
gentes bene vivant nondum mihi constat", idquewomnium gentium c. <.

15

trudi ab innocentiae statu posset, nisi voluntate peccarei Quae ergo natura erat bona,qualitate facta est mala: et ille animi motus,
qui nunquam potest sine aliquo esse amore,
hoc est sine aliqua voluntate, non perdidit
quibusdam displicuisset reponit : „Verum ne cuipiam
contentiosi videamur, concedamus apud gentiles essequi recte vivant, neque hoc orationi nosfcrae adversatur. Sermo enim erat de eo quod ut plurimum,
non de eo quod rawo contingit." — 3) Sme cultu
veri Dei etiam quod virtus videtur esse, peccatum
est et formate quidem et sernper, si verba priora
non négative^ accipiantur sed contrarie, adeo ut
sensus non sit: qui caret cultu veri Dei in quovis
opère, etiam si bonum videatur, necessario peccat,
sed hic alius: qui ex cultu faisi Dei aliquid etiam
specie tenus bonum facit, peccat; quo sensu S.
T h o m a s (2, 2. q. 23. a 7. ad 1.) verba similia
S. Augustini ex L. 4. c. JuL c. 3. n. 30 s. explicat. Ex hisce autem liquet, quanti momenti sitin lectione operum S. Augustini ejusque discipulorum propositiones ab Ecclesia in causa Baji, Jansenii et Quesnelli damnatas prae oculis habere, nequaedam illorum dicta, quibus Janseniani turpitersunt abusi, in praeposterum accipiamus sensum.
Fatendum enim est, post damnatam ex. gr. propositionem 25. inter Bajanas : Omnia opwa infidelmm
svmt peccata et philosophorum viriutes sunt vitia,
abstinendum esse Theologis a quibusdam dictis huic
propositioni affinibus, quae apud Patres, alio tamen
sensu, occurrunt, cujusmodi est illud, quod modo
expendimus.

16

L. 1. de vocatione

appetitum, sedmutavitaffectum; idrecipiens
desiderio, quod debuit reratare judicio. Cum
igitur homo ad pietatem redit, de quo ideo
dictum est, Spiritus vadens et non rediens(Ps. 77, 39), quia nisi illum Deus converteret, non rediret, cum fit novum figmentum
novaque creatura, non alia in eo creatur substantia, sed eadem, quae fuerat labefactata,reparatur: nec aliud ab eo aufertur, nisi vitium, quod natura non habuit.

CAPUT

vm.

Deus gratia sua sanat, non aufert liberum arbitrium.
Qui si non operatur in nobis, nullius possumus esse
participes virtutis, quod utique quotidie facit, dumcordibus vocatorum suam inserit voluntatem.

11. Fuit enim in Adam natura sine vitio qui
per voluntatis inobedientiam mala multa contraxit et in posteros magis magisque multiplicanda transfudit. Quae ut vincantur atque in nihilum deducantur, non efficit nisi
gratia Salvatoris, qui opus suum opère suo
réparât. Sicut enim dicit Joannes apostolus:
In hoc apparuit Filins Dei, ut solvat opéra
diaboli (1 Joan. 3, 8) : et sic rumpit vincula
captivi, sic vestit nuditatem spoliati, sic sanat vulnera sauciati : ut quod in ipso agit,
etiam per ipsum geratur. Cui utique contra

17

omnium gentium c. 8.

hostem suum non expedit sine protectore
confligere. Cum illo enim habet certamen,
a quo aliquando superatus est. Non ergo
Mat viribus suis, quae etiam cum essent integrae, non steterunt ; sed per illum quaerat
victoriam, qui solus non est victus et omni­
bus vicit: et si quaerit non dubitet quaerendi
affectum ab illo se accepisse, quem quaerit
11. Nec quia Spiritu Dei agitur, ideo
se putet liberum arbitrium non habere : quod
ne tune quidem perdidit, quando diabolo vo­
luntate se dédit, a quo judicium voluntatis
depravatum est, non ablatum. Quod ergo
non ereptum est per vulnerantem, non tolli­
tur per medentem; vulnus sanatur, non na­tura removetur. Sed quod in natura periit,
non restituitur nisi ab auctore naturae. Apudquem, quod perdidit natura, non periit: aeterna est enim sapientia, aeterna veritas, aeterna
bonitas, aeterna justitia, omnium denique virtutum lumen aeternurn est ; totumque quod vir­tus est, Deus est. Qui si non operatur in nobis,
nullius possumus participes esse virtutis.
12. Sine hoc quippe bono, nihil est bonum: sine hac luce, nihil est lucidum: sine hacsapientia, nihil sanum : sine hac justitia, ni­
hil rectum. Dicit enim per Isaiam Dominus :Ego sum, ego sum Dominus, et non est
OpuBCula, SS. Patrnm. III.

2

18

L. 1. de vocatione

praeter me qui salvet (Is. 43, 11) ; et Jeremias : Scio, inquit, Domine, quia non est
in homine via sua, nec viri est ut dirigat
itersuum (Jer. 10,23). Homo namque mortalis damnata in Adam origine carnaliter
natus, ad spiritualem novi generis dignitatem, nisi Spiritu sancto régente, non pervenit. Sed nec ullo hanc desiderio appétit, qui
calorem ipsius desiderii non accepit a Deo ;de quo dicit Dominus : Ignem veni mitterein terram, et quid volo nisi ut ardeat (Luc.
12, 49) ? Ignis autem iste dilectio est Dei,
quam amator mundi non potest corde captivo concipere, plenus est enim amore vanitatum; quas etiamsi potuerit ex aliqua partevitare et transcensis temporalibus ac visibilibus ad aeterna et invisibilia intelligendoprofecerit; si a colendis quoque simulacris
recesserit et venerari coelum ac terram omniaque mundi hujus elementa destiterit ; fidem tamen dilectionemque Christi conturbatus de ejus ipsa humilitate non capiet, et
scandalum dominicae nativitatis ac mortis
proprio judicio non evincet. Propter sapientiam enim mundi resistentem sapientiae Dei,
ut superbia de se praesumentium caecaretur
placuit Deo per stultitiam
praedicationis
salvos facere credentes (1 Cor. 1,21). Unde

omnium gentium c. 8.

19

qui doctrinis secularibus tument, ridendam
magis quam adorandam crucem Christi existimant : et quanto sublimius quisque ad humanarum disciplinarum instituta conscendit,
tanto magis praedicationis nostrae humilia
et infirma fastidit.
13. Nec mirum, si Evangelio crucis Christi
philosophia gentilis obnitituf, cui etiam judaica eruditio reluctatur. Nec docti igitur nec
indocti, cujuslibet stirpis aut ordinis, humana
ad Deum ratione ducuntur, sed omnis homo,qui ad Deum convertitur, Dei primum gratia
commovetur. Non enim ipse sibi lumen est,
nec cor suum radio propriae lucis accendit.
Si enim B. Joannes, quo nemo hominum
major natus est, non erat lumen, quia nonsuo splendore lucebat; sed de illo vero lumine, quod illuminât omnem hominem venientem in hune mundum (Joan. 1,9), ut
lux esset, acceperat; quis ille erit, qui tôt
opinionum colluctationes, tôt vincula consuetudinis, tôt praejudicia vetustatis suo tantum
judicio usus abrumpat; et sola voce extrinsecus
sonante doctoris hoc tantum de gratia habeat,quod audivit, et totum de voluntate, quod
credidit? Quod si ita esset, nihil inter gratiam legemque distaret, nec indulgentiae
quemquam spiritus vivificaret, si occidens

20

L. 1. de vocatione

littera permaneret. Lex enim, quod fieri aut
non fieri jubet, non praestat, ut aut fiât aut
non fiât: quoniam severitati ejus non libertate sed timoré servitur. Dominus autem ut
legem non solveret sed impleret (Matth. 5,17) per gratiae auxilium, efficax fecit legis
imperium et multiplicando clementiam sustulit poenam, ut peccatum non* ulciscendo
plecteret, sed remittendo deleret. TJnde adulteram ex legis constitutione lapidandam etveritate liberavit et gratia, cum executorespraecepti de conscientiis territi trementem reamsubilliusjudicio reliquissent, qui venerat
quaerere et salvum facere, quod perlerat(Luc. 19,10); et ideo inclinatus, i.e. ad humana demissus et in opus nostrae reformâtionis inflexlis, digito scribebat in terra(Joan. 8, 6), ut legem mandatorum per gratiae décréta vacuaret et ostenderet, se essequi dixerat: Dabo leges meas in sensu ipsorum et in corde ipsorum scribam eas(Jer. 3 1 , 33). Quod utique quotidie facit,
dum cordibus vocatorum suam inserit voluntatem et stilo Spiritûs sancti quidquid inanimae paginis diabolus invidendo falsavit,
veritas miserendo rescribit.
14. Quum igitur verbum Dei per ministerium praedicantium auribus carnis infertur,omnium gentium c. 8.

21

miscetur operatio potentiae divinae cum sonovocis humanae ; et qui incitavit evangelizantis officium, audientis quoque firmavit affectum. Dulcescit animae cibus verbi, veteres
tenebrae nova luce pelluntur, et obtutus interior caligine antiqui erroris exnitur : transit
animus de voliintate in voluntatem, et si illa,
quae pellitur, aliqua cunctatione remoratur,ea tamen quae gignitur, electiora quaequesibi vindicat, ut lex peccati et lex Dei diversas atque discretas in eodem liomine habeant mansiones, et concupiscente carne adversus spiritum, carnis autem concupiscentiis
spiritu répugnante, per exteriora quidem insidiari tentator audeat, sed mens auxilio Dei
munita praevaleat. Ad magnam enim utilitatem fidelium materia est reservata certaminum, ut non superbiat sanctitas, dum pulsatur infirmitas. Unde et Apostolus dicit:
In magnitudine revelationum ne extoïïar,datus est mihi angélus satanae, qui mecolaphizet. Procter quod ter Dominumrogavi, utdiscederet a me; sed dixit mihi:
Sufficit tibi gratia mea:
namvirtusininfirmitate ferficitwr (2 Cor. 12, 7).
15. Quaerat ergo Dominus imaginem suam
et errantem ovem bonus pastor inveniat, nec
dedignetur aegram diuque in invio fatigatam

22

L. 1. de vocatione

humeris suis ferre et non revocando tantum
sed etiam portando salvare. Quaerat Dominus imaginem suam et omnium, quae in
eam inciderunt sordium concretione detersa,
spéculum humani cordis enubilet. Scriptum
est enim: Quis potest facere mundum deimmundo co'nceptum semine, nonne tu, qui
soins es (Job. 14,4)? Quaerat Dominus imaginem suam, ut in renovatione et justificatione ejus gratia reformantis appareat, sicut
in se factum Paulus apostolus protestatur
et dicit: Eram autem ignotus facie ecclesiis Judaeae, quae erant in Christo ; tantum auditum habebant, quodis, qui persequebatur nos aliquando, nunc evangelizat
fidem, quam eoopugnabat et in me clarificabant Deum (Gai. 1, 22). Sic ergo tune
christianus populus didicerat et illi primitivi Ecclesiae, quorum erat unum cor etanima una, sic credebant, ut cum vidèrent
quempiam ad agnitionem veritatis ab errore
conversum, glorificarent Deum et fidem correcti confiterentur muneris esse divini. Ipse
quoque Dominus discipulos suos, magistros
omnium gentium, sic docebat dicens : Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videntes opéra vestra bona, magnificent Patrem
vestrum, qui in coelis est (Matth. 5, 16).

omnium gentium c. 9.

23

CAPUT IX.
Quod Scriptura sive de bonis sive de malis loquatur, sive de electis sive de reprobis, ita meminit
unius partis, quasi neminem hominum praetermittat.

16. Fixa ergo hac fide in cordibus nostris immobiliterque fundata, qua saluberrime credimus, omnia bona ac maxime ea,quae ad vitam aeternam provehunt, Dei munere haberi, Dei munere augeri, Dei munere
custodiri; puto quod pius sensus non debeat
in ea quaestione turbari, quae de omnium etde non omnium hominum conversione generatur; si ea, quae clara sunt, non de his,quae occulta sunt, obscuremus et dum procaciter insistimus clausis, excludamur abapertis, cum sufficere debeat, ut in eo quo
pervenimus, ambulemus, non ignorantes nec
aliquatenus ambigentes, omne principium etomnem profectum boni meriti unicuique homini ex Dei donatione canferri, nec posse
fieri, ut qui omnes vult salvari, nullis eaussis existentibus plerosque non salvet; sed
has caussas nostrae scientiae non patere,quae utique non fuissent occultae, si debuissent esse manifestae, ut exerceatur per om­
nia fides earum rerum, quae non videntur,

24

L. 1. de vocatione

et pie semper de justitia Dei, etiam cum non
intelligimus, sentiamus.
17. Quid enim mirum, si quidam ad vitae sacramenta non veniunt, quum pleriquequi videbantur venisse discedant, de quibus dicitur: Ex nobis exierunt, sed non
erant ex nobis: si enim fuissent ex nobis,
mansissent utique nobiscum (1 Joan. 2,19),
quorum similes sunt et illi, qui profltentur
se Deum scire, factis autem negant (Tit.
1, 16). Nam cum scriptum sit: omnis qui
invocaverit nomenDomini salvus erit (Kom.
10, 13); de quibusdam tamen Dominus ait:
Non omnis, qui dicit mihi, Domine,
Domine, intràbit in regnum coelorum; sedqui facit voluntatem Patris mei, qui incoelis est, ipse intràbit in regnum coelorum ;et: Multi mïhi dicent in illa die: Domine,
Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus, et in nomine tuo daemonia ejecimus,
et in nomine tuo virtutes multas fecimus ?
Et tune dicain illis : Nunquam novi vos :discedite a me operarii iniquitatis (Matth.
7,21 s.). Taies non invocant nomenDomini,quia non liabent spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus : Abba, Pater (Eom.
8, 15); Nemo autem potest dicere Domlnwn Jesum, nisi in Spiritu sancto (1 Cor.

omnium gentium c. 9.

2512,3): et quicunque Spiritu Dei aguntur,
M filii Dei sunt (Kom. 8,14) : qui ad Deumper Deum veniunt, et salvari volentes omnino salvantur, quia ipsum desiderium salutis ex Dei inspiratione concipiunt, et per illuminationem vocantis in agnitionem veniunt
veritatis. Sunt enim filii promissionis, merces fidei, spiritu aie semen Abrahae, genus«lectum, regale sacerdotium, praëscitum etpraeordinatum in vitam aeternam, sicut testatur Spiritus sanctus per Jeremiam prophetam dicens: Ecce aies veniunt, dicit
Dominus; et disponam domui Israël etdomui Juda testamentum novum, non secundum testamentum, quod disposuipatribtf>s eorum, in die qua apprehendi manum
eorum, ut educerem illos de terra Aegypti;
quia ipsi nonperseveraverunt in testamento
meo, et ego eos neglexi, dicit Dominus.
Quia hoc est testamentum, quod disponam
domui Israël. Post dies illos, dicit Domi­nus, dabo leges meas in sensu ipsorum, etin corde ipsorum scribam eas, et ero illis
in Deum, et ipsi erunt mihi in popukcm.
Et non docebit unusquisque yroximum
suum, et unusquisque fratrem suum, di­cens: Gognosce Dominum; quia omnes
cognoscent me a pusillo eorum, usque ad

26

L. 1. de vocationemagnum, quia propitius ero iniquitatibus
eorum, et peccatorum eorum memor nonero. Etiterum: JEt dabo illis viam alteram
et cor aliud, ut me timeant omnes dies inbonum ipsis et filiis eorum post eos. JEt
constituam illis testamentum aeternum,
quod non avertam post eos; et timorem
meum dabo in cor eorum, ne discedant ame, et visitabo eos, ut bonos eos faciam(Jer. 3 1 , 31 ss.). Per Isaiam quoque degratia sua Dominus, qua ex omnibus hominibus novam creaturam facit, eadem praenunciat dicens: JEcce faciam nova, quae
nunc oriuntur, et cognoscetis ea, et faciam
in deserto viam, et in sicca terra flumina.
Benedicent me bestiae agri, sirenae et filiae
struthionum, quod dederim in deserto aquam, et flumina in sicca terra ad potandum genus meum electum, populum meum
quem mihi acquisivi et ut enarrent virtutes meas (Is. 4 3 , 19 s.). Et iterum: Per
memetipsum juro, nisi eoûiet de ore meo
justitia, et verba mea non avertentur, quia
mihi flectetur omne genu, et confitebitur
omnis lingua Deo (45, 23 s.).
18. Si ergo impossibile est ista non fieri,
quia nec incerta praescientia Dei est, nec
mutabile consilium, nec inefficax voluntas,

omnium gentium c. 927

nec falsa promissio, omnes isti de quibus
haec praedicta sunt, sine cujusquam exceptione salvantur. Dat enim leges suas in sensu
ipsorum easque in cordibus eorum digito
suo scribit, ut agnitionem Dei non doctrinae
humanae opère, sed magisterio summi eruditoris accipiant. Quia neque qui plantât,
neque qui rigat, est aliquid, sed qui incrementum dat Deus (1 Cor. 3, 7). Omnes M
a pusillo usque ad magnum cognoscunt
Deum, quia ut venirent ad Christum a
Pâtre audierunt atque didicerunt ; omnes
educti ab errore diriguntur in viam vitae;
omnibus corde mutato recta sapere et recta
velle donatur ; omnibus timor., quo in mandatis Dei custodiantur, inseritur. Fit in deserto via et terra arida fluminibus irrigatur;ut qui prius ad confitendum Deum os non
aperiebant, et velut muta atque irrationabilia
animalia in feritatem transierant bestiarum,
divinorum eloquiorum fontibus inundati benedicant et laudent Deum, enarrantes virtutes et mirabilia misericordiae ejus, qui
elegit eos et in filios adoptavit ac novi testamenti fecit haeredes. Si autem, ut Apo~stolus loquitur, hominis confirmatum testamentum nemo spernit aut superordinat

L. 1. de vocatione
28(Gai. 3,15), quomodo fieri potest, ut ex ullâparte divina promissio resolvatur?
19. Manet prorsus et quotidie, impletur,quod Abrahae Dominus sine conditione promisit, sine lege donavit. Quia etsi quidam,
quibus haec praedicata sunt, non crediderunt,
incredulitas tamen eorum fidem Dei non
evacuavit. Est enim Deus verax ; omnis
autem homo mendax (Eom. 3 , 3). Et illi
quidem, qui audito Evangelio credere noluerunt, inexcusabiliores facti sunt, quam si
nullum praeconium veritatis audissenfc; sedcertum est eos apud praescientiam Dei Abrahae filios non fuisse, nec in illorum sorte
numeratos, de quibus dictum est: Benedicentur in semine tuo omnes tribus terrae(Gen. 28,14). Credituros enim promisit, qui
dixit: Et non docebit unusquisque proximum suum, et unusqidsque fratrem sùumdicens: Cognosce Dominum; quia omnes
cognoscent me a pusillo eorum usque admagnum. Keconciliandos promisit, qui dixit: Propitius ero iniquitatibus eorum, et
peccatorum eorum memor non ero. Obedituros promisit, qui dixit: Dabo illis viamalteram et cor aliud, ut timeant me omnes
dies. Perseveraturos promisit, qui dixit:
Timorem meum dabo in cor eorum, momnium gentium c. 9.

29discedant a me; et visitabo eos, ut bonos
eos faciam (Jer. 3 1 , 34 ss.). Postremo,omnes sine cujusquam exceptione promisit
credituros, qui dixit: Per me ipsum juro,nisi eooiet de ore meo justitia, et verba mea
non avertentur, quia mihi flectetur omne
genu, et confitebitur omnis lingua Deo(Is. 45, 23). '20. Hic si dicamus non fieri, quod Deus
juravit esse faciendum, falsitatem Deo, quod
absit, et mendacium adscribimus veritati. Si
autem, ut pietas fidesque persuadent, Deiverba non excidunt et fit omnino quod statuit, quomodo nobis veracis promissionis
firmitas apparebit, cum multa adhuc hominum millia daemoniis serviant et idolis genuflectant? Nisi hujusmodi denuntiationes
Dei secundum illam incommutabilem scientiam éditas noverimus, in qua apud illum
jam universitas humana discreta est, et sivede bonis sive de malis loquatur, ita unius
partis meminit, quasi neminem hominum
praetermittat. Nam cum dicit Apostolus:
Vetera transierunt, ecce facta sunt omnia
nova (Iï Cor. 5, 17): numquid non omnes
homines videtur dixisse renovatos? Aut cum
dicit: Quia in ipso complacuit omnem pienitudinem Iwibitare, et per eum reconciliari

30

L. 1. de vocatione

omnia in ipso (Coloss. 1,19): numquid non
ita loquitur, quasi neminem velit exsortem
hujus reconciliationis intelligi ? Aut cum ait :Novïssimis istis diebus locutus est nobis in
Filio, quem constitua heredem universorum (Hebr. 1, 2): numquid aliud sonat forma sententiae, quam omnes bomines inChristi bereditatem a Pâtre esse transcriptos, secundum prophetiam. David dicentis:
Postula a me et dabo tibi gentes hereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Ps. 2, 8)? Dicente autem Domino: Si exaltatus fuero a terra omnia
traham ad me (Joan. 12, 32): nonne universorum videtur promissa conversio? Aut
cum de Ecclesiâ prophetatur et dicitur : Omnis vallis replebitur, et omnis mons et collis
humiliabitur, et eruni prava in directa, et
aspera in vias planas (Is. 40, 4): numquidullus hominum videtur omis sus, qui non significatus sit Christo esse subdendus? Quidcum dicitur: JEt veniet omnis caro in conspectxi meo, ut adorent in Jérusalem, dicit
Dominus (Is. 66, 18): aut illud: JEt eritin diebus illis: effundam de spiritu meo
super omnem carnem (Joël. 2,28) : aut illud :Allevat Dominus omnes qui corruunt, eterigit omnes elisos (Ps. 144, 14): numquidomnium gentium c. 9.

31

non ita pronuntiatum est, quasi ab hoc Dei
munere nemo discretus sit?
21. Habet ergo populus Dei plenitudinem snam: et quamvis magna pars hominum salvantis gratiam aut repellat, aut negligat; in electis tamen et praescitis atqueab omnium generalitate discretis specialis
quaedam censetur universitas, ut de toto
mundo totus mundus liberatus, et de omnibus hominibus omnes homines videantur assumpti. Sicut etiam cum de impiis sermo
est, ita locutionem suam divinus stilus ordinat, ut ea quae de quâdam parte dicuntur,
ad omnes homines pertinere videantur, veluti est illud quod ait JoannesBaptista: Quide coelo venit, super omnes est: quod vidit
et audivit, hoc testificatur, et testimonium
ejus nemo accipit (Joan. 3, 31 s.) : aut illud
Apostoli: Omnes quae sua sunt quaerunt,non quae Jesu Christi (Philip. 2, 21): aut
illud quod Psalmus Davidicus canit: Dominus de coelo prospexit superfilios hominum,ut videat, si est intelligens aut requirens
Deum. Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt, non est qui faciat bonum,
non est usque ad unum (Ps. 13, 3 s.).
22. ïïis igitur et aliis documentis, quae
possunt ab inquirentibus numerosiora pro-32

omnium gentium c. 9.

ferri, non dubie demonstratur, interdum etpro parte terrae omnem terram, et pro partemundi totum mundum, et pro parte homi­
num omnes homines nominari. Quorum ta­
men discretionem plerumque Scriptura cito
aperit, ut sensus legentis ab universitatis
appellatione ad partem quae intelligenda est
transferatur. Sicut est illud Àpostoli dicentis: Praedicamus Jesum Chrîstum crueifiosum, judaeis quidem scandalum, genti­
bus autem stultitiam ; ipsis vero vocatis
judaeis atque graecis Christum Dei virtutem et Dei sapientiam (1 Cor. 1, 23).
Numquid ipsis est Christus virtus, quibus
scandalum; aut ipsis sapientia, quibus stultitia ? Sed quoniam quidam ex ipsis justiticabantur fide, quidam autem suâ impietate
obdurabantur ; unum credentium et non credentium genus sub vocatorum appellatione
discrevit; ut quos a fide significabat alienos,
eos quamvis audissent Evangelium, ostenderet vocationis extraneos.

CAPUT X.
Quod Scriptura de electis et reprobis ejusdem populi loquitur tanquam de iisdem.

23. Hanc regulam per Isaiam promittit
sermo divinus dicens: Ducam eaecos in33

omnium gentium c. 10.

viam, quam non noverunt, et semitas quasnesciunt, caleabunt. JEt faciam illis tenebras in lucem, et prava in directum. Haec
verba faciam et non derelinquam eos (Is.
42, 16). Sed quod sequitur: Ipsi autem
conversi sunt rétro, ad partem quamdam
generis ipsorum référendum est, non ad eosde quibus ait : Non derelinquam eos. Iterum
dicit Dominus ad Jacob : Noli metuere, quia
tecum sum. Ab Oriente adducam sementuum, et ab Occidente colligam te. Dicam
Aquiloni: Adduc, et Africo: Noli vetare:adduc filios meos de terra longinquâ, etfilias meas a summo terrae, omnes in quibus invocatum est nomen meum. In gloriam enim meam paravi illum, etfinooi etfeci illum (43, 6 s.). Quod autem sequitur:JEt produxi plebem caecam et oculi eorum
sunt caeci, et surdas aures habent: nonpotest eis ullâ ratione congruere, quos ingloriam suam parasse se dicit. In his quippeomnibus verbis, quae de uno hominum génère dicuntur, aliis personis priora, aliis posteriora conveniunt.
24. Apud Apostolum quoque quod inparte populi agitur, sub totius populi nuncupatione narratur, et in reliquiis plenitudocensetur. Cum enim de judaeorum obcaecaOpiiBcula SS. Patrum. III.

3

34

L. 1. de vocatione

tione dissereret, et quosdam ex ipsis gratia
salvos fieri demonstraret, Dico ergo, inquit,
Numquid repulit Deus populum suum?
Absit, nam et ego Israëlita sum ex semine
Abraham, de tribu Benjamin. Non repulit Deus plebem suam, quam praeseivit.
Plebs ergo praescita, plebs non repuisa, hi
sunt qui in Christo justificati sunt. Et quodde omni Israele dici videtur, in his tantum,
quos sibi gratiae electio reliquos fecit, ostenditur, sicut sequentia apostolici sermonis
enarrant. Àdjungit enim et dicit: An nescitis in Elid quid dicit Scriptura, quemadmodum interpellât Deum adversus Israël ?
Domine, prophetas tuos occiderunt, altaria
tua suffoderunt, et ego relictus sum solus,
et quaerunt animam meam. Sed quid dicit
illi responsum divinum f Reliqui mihi septem millia virorum, qui non curvaverunt
genua ante Eaal. Sic ergo et in hoc tempore reliquiae secundum electionem gratiae
salvae factae sunt. Si autem gratia, jam
non ecc operibus; alioquin gratia non est
gratia (Kom. 1 1 , 1 ss.). Non ergo omnisIsraël reprobatus nec omnis electus est; sedpartem caecitas voluntaria avertit; partem
sibi illuminatio gratuita reservavit : et tamen
ita de eis sermo habetur, ut et in his qui

omnium gentium c. 10.

35pereunt, et in his qui salvi fiunt, nulla totius
generis videatur facta discretio. Nam cum
legitur: Secundum Mvangelium quidem
inimici pr opter vos ; secundum electionem
autem Dei, dilecti propter paires : ita locutio sonat, tamquam eosdem dicat dilectos,
quos dixit inimicos. Sed hanc caliginem
Apostolus ipse detersit dicendo : Quia caecitas ex parte in Israël contigit (ib. 28), ut
unum genus in duas species intelligeremus
esse divisum, et omnem hominem, omnem
plenitudinem, omnem Israelem, non semper
ad universitatem, sed plerumque ad partem
esse référendum.

CAPUT XI.
Quod Scriptura de diversorum temporum hominibus
loquitur, quasi de ejusdem temporis generatione.

25. Inter bas autem formulas locutionum,
etiam illam in Scripturis dictionem debemus
advertere, qua id quod ad diversorum tem­
porum homines pertinet, ita promitur, quaside una et ejusdem aetatis generatione dicatur.
Sicut est quod S. Petrus apostolus scribens
sui et futuri temporis gentibus ait: Vosautem genus electum, regale sacerdotium,
gens sancta, populus acquisitionis, ut vir3*

36

L. 1. de vocationetûtes annuncietis ejus, qui de tenébris vos
vocavit in admirabile lumen suum; quialiquando non populus, nunc autem populus Dei; qui non consecuti misericordiam
nunc autem misericordiam consecuti (1 Petr.
2, 9 s.). Numquid cum praedicarentur haec,
adhuc illi homines permanebant, quos omnes
Deus in praeteritis generationibus dimiserat
ingredi vias suas ; et iidem ipsi, qui prius
traditi fuerant voluntatibus suis, nunc detenebris in lumen admirabile vocabuntur?
Nonne illi jam defecerant in ignorantia sua,jam in hoc mundo non erant ? nec ab errore
ad veritatem reditus olim mortuis suppetebat ? et tamen quod post multa secula agebat gratia in posteris impiorum, sic loquendi
consuekdo perstrinxit, ut ipsi videantur nunc
eligi, qui prius fuerant derelicti. Pertinentautem haec non ad eosdem homines, sed ad
ejusdem generis homines; et vocatio quae
illuxit prope mundi finem, ad praeteritam
non recurrit aetatem. Ita modo quodam etipsi et non ipsi sunt, de quibus et quibus
ista dicuntur, dum in aliquo specialia a generalibus non dividuntur, in aliquo vero acommunibus separantur.

omnium gentium c. 12

37

CAPUT XII.
Quod illud Àpostoli: Vult omnes hommes salvos
fieri, intègre pleneque suscipiendum est.

26. Sed cum legerint haee vel audierint
qui amant calumniosa certamina, dicent nos
per hujusmodi disputationes Apostolo contradicere definienti, quod Deus omnes homines velit salvos fieri, et in agnitionem veritatis venire. Quam particulam verborum
Apostoli ita nos intègre pleneque suscipimus, ut nihil ei de praecedentibus sive subjectis, quae ad ipsam pertinent, subtrahamus.
Quoniam, ut cetera divinorum eloquiorum
testimonia sequestremus, hic locus sufficit
ad evacuandum quod calumniose objiciunt,
et ad defendendum quod impie diffitentur.
27. Scribens itaque ad Timotheum rnagister gentium Paulus apostolus, ait: Obsecro igitur primo omnium fieri obsecrationes, postulationes, gratiarum actiones
pro omnibus liominibus, et pro regibus etomnibus qui in sublimitate sunt: ut quietam et tranquillam vitam agamus in omni
pietate et castitate. Hoc enim bonum est
et acceptum coram salvatore nostro Deo,qui omnes homines vult salvos fieri et in

38

L. 1. de vocatione

agnitionem veritatis ventre. Unus enim
Deus, et unus mediator Dei et hominum,
homo Christus Jésus, qui dédit redemptionem semetvpsum pro omnibus (1 Tim. 2,
1 ss.). De hac ergo doctrinae apostolicae
régula, qua Ecclesia universalis imbuitur, nein diversum intellectum nostro evagemur
arbitrio, quid ipsa universalis Ecclesia sentiat, requiramus: quia nihil dubium esse
poterit in praecepto, si obedientia concordet
in studio.
28. Praecepit itaque Apostolus, imo per
Apostolum Dominus, qui loquebatur in Apostolo: fieri obsecrationes, et postulationes,
gratiarum aeiionespro omnibus hominibus,
pro regibus, ac pro his, qui in sublimitatesunt. Quam legem supplicationis ita omni­
um sacerdotum et omnium fidelium devotio
concorditer tenet, ut nulla pars mundi sit,in qua hujusmodi orationes non celebrentur
a populis christianis. Supplicat ergo ubique
Ecclesia Deo non solum pro sanctis et in
Christo jam regeneratis, sed etiam pro omni­
bus infidelibus et inimicis crucis Christi,
pro omnibus idolorum cultoribus, pro omni­
bus qui Christum in membris ipsius persequuntur, pro judaeis, quorum caecitati lumen
Evangelii non refulget, pro haereticis etomnium, gentium c. 12.

39

schismaticis, qui ab unitate fidei et caritatis
alieni sunt.
29. Quid autem pro istis petit, nisi ut
relictis erroribus suis convertantur ad Deum,
accipiant fidem, accipiant caritatem, et deignorant] ae tenebris liberati, in agnitionem
veniant veritatis ? Quod quia ipsi praestaresibi nequeunt, malae consuetudinis pondère
oppressi, et diaboli vinculis alligati, nequedeceptiones suas evincere valent, quibus tam
pertinaciter inhaeserunt, ut quantum amanda est veritas, tantum diligant falsitatem;
misericors et justus Dominus pro omnibus
sibi vult hominibus supplicari, ut cum videmus de tam profundis malis innumeros erui,non ambigamus, Deum praestitisse, quod ut
praestaret oratus est: et gratias agentes pro
his, qui salvi facti sunt, speremus etiam eos,qui necdum illuminati sunt, eodem divinae
gratiae opère eximendos de potestate tenebrarum, et in regnum Dei -priusquam de hac
vita exeant, transferendos.

CAPUT

xm.

Secreti illius profunditas, quo Dei salvantis gratia
aliquot, pro quibus Ecclesia orat, praeterit, nobis in
hac vita patere non potest.

30. Quod si aliquos, sicut videmus acci-

40

L. 1- de vocatione
1dere, salvantis gratia praeterierit ), et pro
eis oratio Ecclesiae recepta non fuerit, ad
4) Quod si aliquos, sicut vidamus accidere,salvantis gratia praeterierit etc. Ilorum verborum
sensus non est, Deum quibusdam gratiam planeomnem denegare et subtrahere; contrarium siquidem auctor noster persaepe docet. Cf. L- 1 c. 21:
L. 2. ce. 4, 10, 23, 25, 29, 31 et 33. Satis intérim sint quae habet L. 2. c. 15: Adhibita semper est wmmrsis hominibus quaedam supernae
mensura doctrinae, quae etsi parcioris occultiorisque gratiae fuit, suffecit tamen, sicut Dominus
judicavit, quibusdam ad remedium, omnibus ad
testimonium." Et sane gratiam Dei neminem adultorum praeterire, sed omnibus praesto esse, ut
salutem consequi possint plerique Theologorum
tuentur. Tuetur et Ecclesia cum A l e x a n d e r
VITT. damnaverit propositionem (5): Pagani, judaei, haeretici aliique hujus generis nulhcm omnino
accipiunt a Jesu Christo mfiuxum, adeoque hincrecte infères, in illis esse vohmtatem nudaim etinermem sine owmi gratia suffteienti. Nec spernenda piae hujus sententiae sunt fundamenta. Ea
enim 1) consectarium est illius doctrinae, qua tenemus, ordinem reparationis tam late patere quamlate patet ordo ruinae; nam quod cecidit in Adamo primo, erectum fuit in secundo. Omnes, inquit
G r e g o r i u s N a z i a n z e n u s (or. 33. al. 25. n.
9.)> citra ullam eoùceptionem mstauraii swnus, qui
eidem Adamo participavimus, atque a serpentein fraudem inducti et per peccatum morte affecti,
ac per coelestem Adamum saluti restituti, atquead vitae lignum, unde excideramus, per ignominiaewnomnium gentium c. 13.

41
occulta divinae justitiae judicia référendum
est, et agnoscendum secreti hujus profundilignum revocati sumus." Sed ordo reparatus gra­tiam supponit exigitque, quae illum penetret totum
ac pervadat; cuilibet proinde, qui ad illum pertinet, praesto erit. De hoc argumento cf. plura ap.
P a s s a g l i a in Commentariorum theol. P. 3. departitione div. voluntatis. Est deinde 2) haec sententia consectarium illius veritatis, quam Apostolorum principes nos docent; et P a u l u s quidem
scribens ad Timotheum (1 ep. 2, 4): qui (Deus)
owmes Jwmines vult salvos fieri ; P e t r u s vero
contestans (2 ep. 3, 9) nolle Deum aliquos perire
sed omnes ad poenitenticm reverti. Hinc Thomas(Lect. 3 in Sebr. 12. cf. etiam c. Gent. L. 3 c.
159); ^Deus vult omnes homines salvos fieri etideo gratia, nulli deest sed omnibus quantum inse est se communicat." Non minus 3) ea consequitur ex theoremate certissimo Christum pro omni­
bus omnino hominibus mortuum esse sanguinemque fudisse suum (cf. 1 Joan. 2, 2; 2 Cor. 5, 15;
2 Petr. 2, 1 etc.) ; omnes ergo quantum est ex se
Patri reconciliavit, omnibtisque gratiam promeruitac sanguine émit suo, ut omnes laetissimis hujus
reconciliationis fructibus possint potiri. Praeterea
4) certum est, Deum impossibilia non praecipere.
Solemnis est haec doctrina in universa Ecclesia(cf. Deehamps de Haer. Jcms. L. 2. D. 6 et L.
3. D. 6). Hinc P i u s VI. damnavit prop. 19.
Synodi Pistojensis „qua parte generaliter innuit
hominem praevaricatorem evasisse per inobservantiam legis, quam impotens esset observare, quasi
mipossibile aliquid potuerit imperare, qui justus
942

L. 1. de vocatione

tatem nobis in hac vita patere non posse.
Ex parte enim scimus, et eoo parte propheest, aut damnaturus sit hominem pro eo, quod non
potuit vitare, qui pius est, ut faisant sccmdalo^
sam impiam in Bajo dwùmatam. Imo adeo evidens est hoc axioma, ut A u g u s t i n u s scribat(de duabus animabus c. 11): „Neminem vituperatione suppliciove dignura, qui id velit, quod justitia
velle non prohibet, aut id non faciat, quod facere
non potest. Nonne ista cantant et in montibus
pastores, et in theatris poetae, et indocti in circulis, et docti in bibliothecis, et magistri in scholis,
et antistites in locis sacris, et in orbe terrarum
genus humanum?" Sed profecto omnes homines
tmentur quaedam servare praecepta, quae absqùe
gratia adimpleri nequeunt, uti sunt praecepta deprocuranda salute aeterna, de diligendo Deo ut
oportet de agenda poenitentia, quae ad remissionem
peccatorum obtinendam disponat. „Homo ergo, mérite cum A u g u s t i n o concludere possumus Çde
gr. et lib. arb. n. 9) gratia juvatur, ne sine causa
voluntati ejus jubeatur." Accedit 5) célèbre illud
axioma: Facienti quod est in se Deus non denegat gratiam quod effatum si originem spectes, inventum Scholae non est, sed a Patrihus traditum,
imo ex Scripturis haustum censeri débet, nequeenim aliud esse videtur, quam axioma gemeratim
enuntians, quae speciatim do cet sive Chris tus dicens (Matth. 7, 7) : Petite et dàbilwr vobis ; quaerite et invenietis; pulsate et aperietur vobis; vel
Deus per Prophetam (Zach. 1, 3): Convertimvni
ad me.... et cowerta/r ad vos etc. Si vero certitudmem quaeras, indubium est; si mtmsionma
u

9

9

9

9

9

9

9

9

omnium gentium c. 13.

43

iamus, et videmus nunc fer spéculum inaenigmate (1 Cor. 13, 9, 12), Nec sapienplane universale est, adeo ut de omni liomine
yerum sit, quamdiu in statu est viae. Repugnare
enim videtur (si praesentem spectes ordinem) hominem esse in statu viae, et tamen, etiamsi fecerit
quod est in se, id esse cassum. Licet vero dehujus effati sensu non una sit Theologorum sententia (qua de re cf. R i p a l d a de ente supemor*
iurali D. 20 S. 1 sqq.) nihilominus, quomodocunque explicetur, sequitur ex eo, omnibus immé­
diate vel saltem médiate gratiam praesto esse.
Hinc T h o m a s (de verit. q. lé a 11 ad 1):„Si aliquis nutritus in silvis vel inter bruta animalia ductum rationis sequeretur in appetitu boni
et fuga mali certissime est teneudum, quod ei
Deus vel per internam inspirationem revelaret ea,
quae sunt ad credendum necessaria, vel aliquem
fidei praedicatorem ad eum diriger et, sicut misit
Petrum ad Cornelium." Tandem 6) aliis omissis,
nititur haec sententia Patrum quoque auctoritate.
Nostrum non erit eorum testimonia afferre, cumalii id abunde praestiterint (cf. T r i c a s s i n u mde necessaria ad salutem gratia omnibus et singulis data). Satis uobis erit animadvertisse, Patres
vel explicite dissertisque verbis hanc tueri sententiam, vel implicite sive cum a) docent, singulis
hominibus non solum malum sed et bonum adesseangelum, quae non paucorum veterum est opinio(cf. H u e t . Origen. L. 2 c. 2 § 30 s. N o u r r y
in Àppar. ad Bibl. max. de vita et scriptis S.
Hermae; M a l d o n . in Matth. 18; G â z a e u s inadnot. ad Cass. Collât. 8 c. 17). Hinc aurea sunt

L, 1. de vocatione
44
flores aut scientiores beatissimo Apostolo
sumus, qui cum de gratiae potentia disputaret, magnorum mysteriorum ingressus arcanum, iis quae impossibile erat enarrare,succubuit. Cum enim dixisset: Nolo enim
vos ignorare^ fratres, mysterium hoc, ut
non sitis vobis ipsis sa/pientes, quia caecitas eoo parte in Israël contigit, donec pienitudo gentium intraret, et sic omnis Israël
salvus fieret, sicut scriptum est: Veniet eso
Sion qui eruat et avertat impietates ab
Jacob, et hoc illls a me testamentum, cum
verba S. A m b r o s i i (in Ps. 118 S. 1 n. 12):
,Plenus est mundus sanctarum virtutum, quia pienus est nequitiarum ; plenus est orbis terrarum
remediis, quia plenus est laqueis; sive cum b)hanc auctoris nostri approbant doctrinam (L. 2.
c. 4): ^Quod in Israël per constitutionem legis etprophetica eloquia gerebatur, hoc in universis nationibus totius creaturae testimonia et bonitatis
Dei miracula semper egerunt." Qua de opinione
alias plura dicemus. Sed jam ad ea verba redeamus, quorum occasione haec paulo fusius disputavimus. Ex his omnibus manifestum videtur, auctorem nostrum non de quacunque loqui gratia, sed
de gratia aliqua uberiori, de gratia praedicationis
evangelicae et fidei; hanc enim rêvera aliquos praeterire videmus, hanc inprimis Ecclesia orationibus
suis gentibus impetrare nititur, haec ab Israël ingentes translata fuit.
5cc

omnium gentium c. 13.

45àbstulero -peccata eorum : secundum Mvangelium quidem inimici propter vos, secun­
dum electionem vero dilecti propter patres.
Sine poenitentia enim sunt dona et vocatio
Dei. Sicut enim aliquando et vos non credidistis Deo, nunc autem misericordiamconsecuti estis propter illorum incredulitatem ; ita et isti nunc non crediderunt investra misericordia, ut et ipsi misericor­
diam consequantur. Conclusit enim Deus
omnia in incredulitate, ut. omnium misereatur (Eom. 1 1 , 2 5 ss.). Cum ergo haec
divinorum operum mysteria supra mensuras
humanae intelligentiae excellentia, quo dam
mentis suae profudisset excessu, totam expositionis rationem transtulit in stuporem,
et admirator eorum quae protulerat, exclamavit et dixit: 0 altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt judicia ejus et investigabiles viae ejus ! Quis enim cognovit sensum
Domini, aut quis consiliarius ejus fuit?
Aut quis prior dédit illi, et retribuetur ei f
Quoniam ex ipso, et per ipsum et in ipso
sunt omnia. Ipsi gloria in secula. Amen
(Rom. 11, 33 s.). Praemissa enim docentis
assertio locum dabat multimodae quaestioni,
ut variatae per tôt populos ac tempora gra-

46

L. 1. de vocatione

tiae causa quaereretur. Cur scilicet anterioribus seculis dimissae essent omnes gentes
ingredi vias suas, uno tantum Israele, qui
divinis eloquiis erudiretur, excepto et ad eognitionem veritatis electo; cujus infidelitas
locum tandem salvandis gentibus fecerit:tanquam si unus populus in fi de sui generis
permaneret, misericordia Dei ceteris se nationibus praestare non posset. Cur deniqueipsi, quorum diminutio salus gentium est, abobcaecatione sua non liberentur, priusquam
ingrediatur gentium plenitudo : quasi illuminari cum omnibus nequeant, qui omnes facta
omnium gentium adoptione salvandi sunt?
Aut quomodo omnis Israël sùblata obcaecatione salvandus sit, cujus innumerabilis multitudo in sua infidelitate deficiens, ad tempora salvandis promissa non pervenit? Vel
quomodo ipsarum gentium, quarum prius
non est facta vocatio, dicatur nunc ingredi
plenitudo, cum tanta promiscuae aetatis etconditionis hominum millia in omnibus nationibus, quae sunt sub coelo, sine Christi
justificatione moriantur ? Sed horum mysteriorum judiciorumque causas pius et doctus
magister maluit ad altitudinem divitiarum
sapientiae Dei scientiaeque suspendere, quamjustissimae veritatis et misericordissimae bo-

omnium gentium c. 14

47

nitatis subtractum ab humana cognitione
secretum temeraria inquisitione discutere;nihil omittens de his, quae non oportet ignorari, nihil contrectans de his, quae nonlicet sciri.

CAPUT XIV.
Multa esse in dispensatione operum divinorum, quo­rum càusis lateutibus, soli monstrantur effectus.

31. Multa enim sunt in dispensatione
divinorum operum, quorum causis latentibus soli monstrantur effectus ; ut cum pateat
quod geritur, non pateat cur geratur; negotio in médium deducto, et in occultum
ratione subducta: ut in eadem re et de inscrutabilibus praesumptio comprimatur, et demanifestis falsitas refutetur. Neque enim,
si nescio cur ille graecus creetur, hic barbarus; iste in divitiis, ille inegestatenascatur;hune valida proceri corporis pulchritudo sublimet, illum debilium membrorum exilitas
contracta deformet; iste a catholicis editus
in veritatis cunabulis nutriatur, ille haereticorum progenies, cum ipso lacté matris hauriat virus erroris; si denique mille alias
differentias in habitu corporum, in qualitatibus animorum, in conditione temporum, in48

L. 1. de vocatione

more regionum dijudicare non possum ; ideo,
quod omnium horum Deus sit conditor atqueordinator, ignoro. Qui utique singulorum
hominum ita et corpora creavit et spiritus,
ut praeter illam secuturam ex uniuscujusquestudio voluntariàm diversitatem, ipsa conditionis exordia dissimillima numerositate
variaret. Turbarent autem nos, et in diversum distraherent multae vaniloquorum opiniones, qui de incognoscibilibus definire inconvenientia praesumpserunt, et bas origi­
nales inaequalitates fatis, quae nulla sunt,
et sideribus deputarunt ; nisi certissima notitia teneremus, Deum creatorem de démen­tis originalibus prout vult vas unumquodque
formare, et unam naturam animarum, unam
naturam corporum placitis sibi temperare
mensuris. Quae utique opéra Dei humanae
intelligentiae non subtraherentur, si innotescere debuissent; et manifestaretur cur ita
quidque fieret, nisi, quod ita fieret, scire sufficeret. Dicit Dominus ad Moysen : Quis dédit
os Jiomini, et guis fecit mutum et non audientem, videntem et caecum f Nonne ego
Dominus Deus (Exod. 4, 11)? Et per Isaiam: Nonne ecce ego fecundam et sterilem
feci, dicit Dominus (Is. 66, 9)? In libro
Ecclesiastico legitur: Bona et mala, vitaomnium gentium c. l é .

49
et mors, paupertas et honestas a Deo sunt
(Eccli. 11, 14). Et Job dicit: Abundanttabernacula praedonum, et audacter pro­
vocant Deum, cum ipse dederit omnia inmanibus eorum (12, 6). Et idem de omni­
um rerum humanarum profectu et defectu
disputans, omnesque mutationes ad judicia
Deireferens: Apud ipsum est, inquit, sa­
pientia et fortitudo, ipse habet consilium
et intelligentiam. Si destruxerit, nemo est
qui aedificet; siincluserithominem,
nullusest qui aperiat. .Si continuera aquas, om­
nia siccabuntur; si émiserit eas, subvertent terram. Apud ipsum est fortitudo etsapientia : ipse novit et decipientem et eum
qui decipitur, adducit consiliarios in stultum finem, et judices in stuporem. Baltheum regum dissolvit, et praecingit fune
renés eorum. Ducit sacerdotes inglorios,
et optimates supplantât, commutans labium
veracium et doctrinam senum auferens, effundens despectionem super principes, et
eos qui oppressi fuerant, relevans. Qui
révélât profunda de tenébris, et producit
in lucem umbram mortis. Qui multiplicat
gentes, et perdit eas, et subversas in integrum restituet. Qui immutat cor principum terrae, et decipit eos, ut frustra inOpuscula SS. Patrum. III.

4

L. 1. de vocatione
50
cédant per invium. Palpabunt quasi intenebris, et non in ïuce, et errare eos
faciet quasi ebrios (Ib. 13 ss.). Et iterumidem dicens voluntatem Dei irritam esse nonposse : Ipse enim, inquit, solus est, et nemo
avertere potest cogitationem ejus : et anima ejus quodcumque voluerit, hoc faciet(Job. 23, 13).

CAPUT XY.
Non ex meritis alii electi, alii neglecti.
discretionis nos latet ratio.

Hujus

32. Liberatur pars hominum, parte pereunte: et si hoc voluntatum meritis voluerimus adscribere, ut malos neglexisse gratia,
bonos autem elegisse videatur, resistet nobis
innumerabilium caussa populorum, quibus
per tôt secula nulla coelestis doctrinae annunciatio coruscavit. Nec meliores fuisse
eorum posteros possumus dicere, de quibus
scriptum est: Gentium populus, qui sedebat in tenebris, lucem vidit magnam; etsedentibus in tenebris et umbra mortis, lux
orta est Mis (Is. 9, 2). Et ad quos Petrus
apostolus dicit: Vos autem genus electum,
regale sacerdotium, gens sancta, populus
acquisitionis, ut virtutes annuncietis ejus
qui de tenebris vos vocavit in admirabileomnium gentium c. 16.

51

lumen suum ; qui quondam non populus,
nunc autem populus Dei; quorum aliquando non est misertus, nunc autem miseretur (1 Petr. 2 , 9). Non ergo meritis
minorum tribuitur quod non meruere majo­
res. Par enim impietas et patres accusabat
et filios, eademque ignorantiae caecitas om­
nes simul in eosdem mergebat errores. Sed
cur illorum non misertus, horum sit misertus Deus, quae scientia comprebendere, quae
potest investigare sapientia? Latet discretionis istius ratio ; sed non latet ipsa discretio.
Non intelligimus judicantem, sed videmus
operantem. Quid calumniamur justitiae occultae, qui gratias debemus misericordiae
manifestae. Laudemus et veneremur quod
agitur, quia tutum est nescire quod tegitur.

CAPUT XYL
Iudicium Dei inscrutabile in discretione parvulorum.

33. Eespice autem et ad universalem
multitudinem parvulorum, in quibus exeepto
illo, quo in damnationem nascitur gens humana, delicto, nec praeterita possunt mérita
nec futura censeri. Omnes enim de quibus
nunc loquimur, ante ullum intelligentiae
usum, ante liberum voluntatis arbitrium, alii4*52

L. 1. de vocatione

ad aeternam beatitudinem regenerati, alii ad
perpetuam miseriam transeunt non renati.
Si originalem culpam fateris, omnis numerus in reatu est. Si moralem innocentiam
quaeris, omnis summa sine vitio est. Noninvenit quod discernât humana justitia, sed
habet quod eiigat inenarrabilis gratia Dei.
In abscondito est consilium, sed non latet
donum; opus exserit pietas, caussam obscurat
potestas. Sed tam indubitabile est quod nonvidetur, quam quod videtur: quia auctorimanifesti operis, negari confessio etiam ignotae non potest aequitatis.

OAPUT XYIL
Ex impiis qui in extremis conversi salvantur, ostenditur et gratiam sine meritis dari, et inscrutabile
esse Dei judicium.

34. Quod si ad illos dirigas mentis intuitum, qui longam agentes in flagitiis etsceleribus aetatem, sacramento baptismatis
Christi in ipso vitae fine renovantur, et sine
ullo suffragio bonorum operum in regni coelestis consortium transferuntur, quo intellectu
divinum judicium comprehendes ? nisi ut indubitanter agnoscas gratuita esse munera
Dei: et sicut nulla sunt tam detestanda facinora, quae possint gratiae arcere donum,omnium gentium c. 17.

53

ita nulla posse tam praeclara opéra existere,
quibus hoc quod gratis tribuitur, per retributionis judicium debeatur. Vilesceret enim
redemtio sanguinis Christi, nec misericordiae
Dei humanorum operum praerogativa sucsumberet, si justificatio quae fit per gratiam,
meritis praecedentibus deberetur, ut non munus largientis, sed merces esset operantis.
35. Unde autem probari posset, quod ad
evacuandnm originale peccatum nulla idonea
esset industria? nisi et impii et facinorosi
per lavacrum Christi assumerentur in regnum,
agnoscerentque qui in sua justitia gloriantur,
quam nihil dignum agere possint adoptione
filiorum Dei, si ad regenerationis non pervenerint sacramentum, cum eadem qua scelestissimi peccatores conditione teneantur, pares
futuri in sanctificatione, si affuerit regeneratio; simul perituri, si cessaverit ablutio. Si
ergo etiam ex nequissimis in ipso vitae exitu
gratia invenit quos adoptet, cum tamen multi,
etiam qui minus nocentes videntur, doni hujus
alieni sunt: quis hoc aut sine dispensatione
Dei fieri, aut sine profunda dicat aequitate
decerni? Quod utique non ideo iniqunm est,
quia occultum est, sed ideo aequum est, quia
judicium Dei esse non dubium est.
36. Quod enim ab illius pendet arbitrio,

54

L. 1. de vocationequa sententia judicari debeat, priusquam judicetur, incertum est ; cum autem res ad finem suum venerit, nemini liberum est de
exitu conqueri, quia certissimum est nihil
aliter Deum facere debuisse quam fecerit.
Qui multimodae vocationis varietatem, ad
unam gratiam pertinentem etiam illa régula
evangelicae comparationis astruxit, qua ostendit patremfamilias diverso tempore conducentem operarios vineae sub pactione denar i i U b i sine dubio hora undecima intror) Matth. 20, 1 s. Huic textui, ita B a l l e r i n i i, prolixam adnotationem Quesnellus subjicit
his verbis: „Exemplaria excusa addunt continuo:
Quo vitae aeternae significatur aequalitas: et linea
sequenti, ubi nunc hab&mus: totius diei opera/riis
aggregati, eadem habuerunt: totius diei opercmis
escaequati. Quorum hoc depravatum, illud additum
mihi videtur ad mentem Joviniani haeretici, qui,ut S. Hieronymus docet L 2. adversus ipsum, omnia praemia beatorum paria esse contendebat. Codices enim Camb. et Thuaneus nihil amplius habent,
quam editio nostra. Et certe auctor noster pàrabolam istam non eo fine adducit, ut aequalitatem
aeterni praemii ex aequalitate denarii parabolici
asserat; imo de mercede electis in coelo solvenda
ne verbum quidem: sed totus est, ut ex illa parabola commendet gratiae esocellentiam, quam in conclusione vitae nonnullis impertitur summus paterfamilias, et multimodae vocationis varietatem adunam justiûcationis gratiam pertmentem, ut etiam

omnium gentium c. 17.

55

missi in vineam et totius diei operariis aggregati, istorum, de quibus nunc loquimur,
praeferunt sortem, quos ad commendandamgratiae excellentiam in defectu diei et conclusione vitae divina indulgentia muneratur,non labori pretium solvens, sed divitias bonitatis suae in eos, quos sine operibus elegit,
effimdens: ut etiam M qui in multo labore
M qui in multo labore sudarunt, nec ampUus quam
novissimi accepertmt, mtelHga/nt donum se gratiae^
non operum accepisse mercedem. In quo non aequalitas gloriae, sed gratuitâs gratiae ab eo consideratur. Quem sensum parabolae hujus genuinum esse et contextui magis consonum probat
Corn. Jansenius Gandavensis episcopus c. 101 Com­ment, in Conc. Evang." Haec ille. Novissimus
autem S. Prosperi editor verba: quo vitae aeternae
significatur aequalitas, haud omittenda credidit
propter editorum Prosperi et codicis Jol. auctoritatem. Solum ea uncinis inclusit, et Quesnelli adnotationem subjecit. Eetinuit vero totius diei ope~
ra/nis aggregati emendationem, quippe quam in
MS. Joliëns. invenit.
Quesnellianam lectionem
Thuan. et Camberon. exemplaribus fultam, etiam
nostri coddices Vaticâni confirmant : et Joliano
codici, qui unus movit editores Prosperi, contraponimus inter ceteros antiquum Yat. 1., qui licet inplerisque lectionibus cum Joliano ita conveniat, ut
ex eodem exemplo uterque videatur exscriptus, inserta tamen in hoc verba quo vitae etc. haudquaquam recipit." Hucusque Ballerinii.

56

L. 1. de vocatione

sudarunt, nec amplius quam novissimi acceperunt, inteUigant, donum se gratiae, non
operum accepisse mercedem.
37. Unde si et nos adversus patremfamilias murmuremus, eo quod novissime vocati totius diei operariis exaequentur, nec
amplius multa opéra, quam pene nulla mereantur, dicetur nobis quod uni eorum responsum est: Amice, non facio tibi injuriam,nonne ex denario convenisti mecumf Toile
quod tuum est, et vade. Volo autem ethuic novissimo dore sicut et tibi. Aut nonlicet mihi de re mea facere quod volo f Aut
oculus tuus nequam est, quia ego bonussum (Matth. 20, 13 s.)? Certe huic calumniatori injusta videbatur haec largitas, etquid eruditionis retulit ? Quid rationis accepit ? Non est ei dispensationis hujus revelata
justitia, nec ad inspectionem secreti latentis
admissus est, sed ut a discutiendis Dei judiciis abstineret, opposita est ei bonitas miserantis, et volentis potestas, quasi illi et ab
Apostolo diceretur: O homo, tu quis es qui
resfondeas Deo? Numquid dicit figmentum ei qui se finxit: Quare me fecisti sic(Rom. 9, 20) ?

omnium gentium

18.

57

CAPUT XYIH.
Gratia, sine qua bona mérita esse nequeunt, non
accipitur a quoquam nisi ex Dei voluntate, sine
meritis.

38. Omnibus ergo hominibus cuiuslibet
gentis et generis, cuiuslibet conditionis etaetatis, caussa percipiendae gratiae voluntas
Dei est, apud quam ratio electionis abscondita est, ab ea gratia incipientibus meritis,
quam accepere sine meritis. Quae si possent
bona esse sine gratia, non diceretur : Nisi
quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu
sancto non intrabit in regnum coeloruni(Joan. 3, 5); et Nisi manducaveritis carnem filii hominiis et biberitis sanguin&meius non habebitis vitam in vobis (6, 54).
Sed diceretur : Nisi quis fuerit iustus et bo­nus, beatus in aeternum esse non poterit.
Nec opus esset per aquam et Spiritum renasci, si per mandatum sufficeret erudiri. Et
evacuaretur Mes, quae crédit per baptismum
omnia peccata dimitti, si gratia non malis
et impiis, secl bonis et rectis doceretur impendi.
39. Origo itaque verae vitae veraequeiustitiae in regenerationis est posita sacramento; ut ubi homo renascitur, ibi etiam
ipsarum virtutum veritas oriatur ; et incipiant

58

L. 1. de vocatione

ad perpetuam gloriam proflcere per fidem,
quae vix ad temporalem vanae laudis poterant pervenire mercedem. Sive enim judaeus
legis scientia tumens, sive graecus studiosapientiae naturalis infiatus, priusquam iustificetur per fidem Christi, conclusus est sub
peccato : et si in sua infidelitate perstisterit,
ira Dei manet super eum, illa scilicet in Àdaepraevaricatione contracta, de qua Apostolus
loquitur dicens : JEt vos cum essetis mortui
delictis et peccatis vestris in quibus aliquando ambulastis secundum seculum
mundi huius secundum principem potestatis aeris huius, spiritus qui nunc operatur in filios diffidentiae, in quibus et
nos aliquando conversati sumus in desideriis carnis nostrae facientes voluntatem
carnis et cogitationum, et eramus natura
filii irae, sicut et ceteri ; et iterum qui eratis illo tempore sine Ghristo, alienati ad
conversatione Israël, et hospites testamentorum, promissionis spem non habentes, etsine Deo in mundo (Eph. 2, 1 s s.). Et ite­rum : JEratis aliquando tenebrae, nunc au­
tem lux in Domino (Eph. 5, 8). Et iterum:
Qratias agentes Deo JPatri, qui dignos
nos fecit in partem sortis sanctorum inlumine, qui eripuit nos de tenebris et pote-omnium gentium c. 19.

59

state tenébrarum, et transtulit in regnum
FiUi dileetionis suae (Coloss. 1, 12 s.). Et
iterum : JSramus enim et nos aliquando insipientes, increduli, errantes, servientes
desideriis et voluptatïbus variis, in malitia
et invidia agentes, odibiles, odientes invicem. Cum autem benignitas et humanitas
apparuit Salvatoris nostri, non ex operibus iustitiae, quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos feoit
per lavacrum regenerationis Spiritus sancti,
quem effudit in nos àbunde per Jesum
Quristum Salvatorem nostrum: ut iustificati gratia ipsius, heredes simus secundum spem vitae aeternae (Tit. 3, 3 ss.).

CAPUT XIX.
Qualis sit natura sine gratia.

40. Et ut brevissime pateat, qualis sit
natura humana sine gratia, dicat Judas apostolus quid agat vel ignorantia imperitorum,vel doctrina sapientium. Hi autem, inquit,
quaecumque quidem ignorant, blasphémant;
quaecumque autem naturaliter velut muta
animalia norunt, in his corrumpuntur(Judae 10). Dicat etiam sub verbis Zachariae evangelista Lucas, ante illuminationem

60

L. 1. de vocatione

gratiae in qua humanum genus nocte versetur et de quibus ignorantiae tenebiis Dei
populus eruatur: Et tu, inquit, puer propheta Altissimi vocaberis, praeïbis enim
ante faeiem Domini par are vias eius: addandam scientiam salutis populo eius inremissionem peccatorum ipsorum, propter
viscera misericordiae Domini, in quibus
visitavit nos oriens eoo alto, lucere his quiin tenebris et in umbra mortis sedent ad
dirigendos pedes nostros in viam pacis(Luc. 1,76 ss.).

CAPUT XX.
Viscera misericordiae Dominus ad omnium nationum
impendit salutem, sed tantum praecogniti et praeordinati in regnum Dei testimonium ejus, qui decoelo venit, accipiunt.

41. Haec autem viscera misericordiae Dominus non ad unius tantum populi redemptionem, sed ad omnium nationum impendit salutem, dicente Evangelista: Quia Jésus
moriturus erat pro gente, et non tantum
pro gente, sed etiam ut filios Dei dispersos congregaret in unum (Joan. 11, 52).
Hoc enim agit illa vox Dei, quae per quamdam pietatis tubam toto terrarum orbe resonantem, omnes homines et invitât et conve-

omnium gentium c. 20.

61

lût. Nam cum dixisset: Confiteor tibi,
Pater, Domine coeli et terrae, quia abseondisti haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvidis. Ita, Pater,
quoniam sic beneplacitum est ante te: addidit, Omnia mihi tradita sunt a Pâtre
meo, et nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem, quis novit nisi Filius, et cui
voluerit Filius revelare. Et deinde adiecit:
Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego vos reficiam. Tollite iugum meum super vos, et discite a me,quia mitis sum et humilis corde: et invenietis requiem animabus vestris; jugum
enim meum suave est, et onus meum levéest (Matth. 11, 25 s.). Joannes vero Baptista in Evangeiio Joannis prophetico spiritu
protestatur dicens : Qui de coelo venit, superomnes est: Quod vidit et audivit testificatwr, et testimonium eius nemo accipit. Qui
accipit testimonium eius signavit quoniam
Deus veraoo est (3, 31 s.).
42. Igitur quantum attinet ad humani
generis caecitatem longa ignorantiae et superbiae nocte contractam, venit in hunemundum Creator mundi, et mundus eum
non cognovit. Luœ lucet in tenebris et tenebrae eam non comprehenderunt (ib. 1,

62

L. 1. de vocatione

10, 5). Qui super omnes est, quod vidit etaudivit testificatur, et testimonium eius
nemo accipit (ib. 3, 31 s.). Sed quia nonfrustra Deus Dei Filius venit in mundum, etdédit semetipsum pro omnibus, et mortuus
est non tantum pro gente, sed etiam ut filios Dei dispersos congregaret in unum,
et universis dicit: Venite ad me omnes quilàboratis et onerati estis: et servato sibi
incognoscibilis electionis arbitrio, dat sui
Patrisque notitiam, quibus eam voluerit revelare; omnes filii lucis, filii promissionis,
filii Àbrahae, filii Dei, genus electum, regale
sacerdotium, veri Israelitae, praecogniti etpraeordinati in regnum Dei, qui eos vocavit
non solum ex judaeis sed etiam ex gentibus,
testimonium ejus, qui de coelo venit, accipiunt, signantes quia Dominus verax est; id
est expresse significantes in sui salvationequoniam Deus verax est, implens et perficiens quod promisit Abrahae omnium gentium
patri, qui pollicente Deo, quod hères futurusesset mundi, non haesitavit diffidentia, sedconfortatus est fide, dans gloriam Deo etplenissime sciens, quoniam quod promisit
potens est et facere (Eom. 4, 20). Quis
autem tam alienus est a fide Abrahae, quis
tam degener ab universarum gentium pâtre,omnium gentium c. 21.

63

qui promissionem Dei aut non impleri, aut
ab alio praeter eum qui promisit, dicat im­
pleri? Ille quidem erit mendax; Deus autem
est verax : et omnis qui accipit testimonium
eius, hoc signât, hoc indicat, quod per lucem
illuminantem factus est videns, factus est
obediens, factus intelligens, sicut Joannes
evangelista testatur dicens: Scimus quia
mundus totus in maligno positus est, et
scimus quia Filius Dei venit, et dédit no­bis sensum, ut cognoscamus verum Deum,et simus in vero Filio eius (1 Joan. 5, 19).

CAPUT XXI.
Non esse scrutandum, car Deus alios eligit, alios
non eligit; sicut nec cur antea omnibus gentibus
praetermissis, unum Israelem elegit.

43. Si vero quaeritur, cur Salvator om­
nium hominum non omnibus dederit hune
sensum, ut. cognoscerent verum Deum, etessent, idest, permanerent in vero Filio eius:
quamvis credamus nullis hominibus opem
gratiae in totum fuisse subtractam de quo
plenius in sequentibus disseremus; tamen
ita forte hoc velatum sit, sicut illud absconditum est, cur antea omnibus gentibus prae­
termissis, unum sibi populum, quem ad ve-

L. 1. de vocatione
64ritatis cognitionem erudiret, exceperit. De
quo iudicio Dei si non est eonquerendum,
multo minus de hoc, quod cum electione om­
nium gentium geritur, murmurandum est.
Quae enim Deus occulta esse voluit, nonsunt scrutanda ; quae autem manifesta fecit,
non sunt negligenda: ne et in illis illicite
curiosi et in istis damnabiliter inveniamur
ingrati.
44. Non autem ignoramus esse quosdam
tam inconsideratae praesumptionis et tam
superbae arrogantiae, ut quod praecipuus
magister gentium, non ab hominibus, nequeper hominem, sed divinitus eruditus, supramensuram scientiae suae longe et alte remotum esse confessus est, audeant falsi nominis temerare doctrina ; et nihil illic occultum,
nihil velint esse secretum, ubi Apostolus nonquid sentiendum esset aperuit, sed quid non
scrutandum esset, ostendit. Nullis etenim,
quod supra iam diximus, studiis, nullis ingeniis indagare concessum est, quo iudicio,quove consilio Deus incommutabiliter bonus,
incommutabiliter iustus, semper praescius,semper omnipotens, ideo omnia in incredulitate concluserit, ut omnium misereatur(Rom. 11, 32); et tamen illis seculis, quibus
unum Israelem erudiebat innumerabiles po-

65

omnium gentium c. 21.

pulos impiorum illuminare distulerit : et nunc
eundem Israelem, donec universitas gentium
introeat, obcaecatum esse patiatur, pereuntem in tôt millibus nascentium atque morientium, et salvandum in eis quos mundi
finis invenerit. Quo mysterio toto Scripturarum corpore dilatato innotuit quidem nobis
quid factum sit, quid fiât, quidve faciendum
sit; sed quare ita fieri placuerit ab humanae
intelligentiae contemplatione subtractum est.

CAPUT

xxn.

fîlectionem salvandorum non posse refundi in mérita
voluntatis humanae manifestum est ex parvulis.

45. Isti autem qui nescire aliquid erubescunt, et per occasionem obscuritatis tendunt
laqueos deceptionis omnem discretionem, qua
Deus alios elegit aliosque non elegit (mulH
enim sunt vocati, pauci autem electi Matth.
20, 16) ad mérita humanae referunt volun­
tatis, docentes scilicet neminem gratis, sed
ex retributione salvari : quia naturaliter omni­
bus sit insitum, ut si velint, possint veritatis
esse participes, eisque affluere gratiam, a qui­bus fuerit expetita. Quae diffinitio, ut intérimde gratiae veritate taceatur, de his videtur
aliquamostentareratiunculam quilibero utunOpttBoula SS. Patrwra. III.

5

L. 1. de vocatione
66
tur arbitri'o ; de parvulis vero, quibus sine
ullo bonae voluntatis merito in originali
vulnere cum ceteris mortalibus caussa communis est, nihil potest expositionis afferri,qua doceatur, cur isti salvi fiant renati, illi
pereant non renati, sub illius providentia etomnipotentia, in cujus manu est animaomnis viventis, et spiritus universae carnis
hominis (Job. 12, 10); et cui dicitur: Brèves aies hominis sunt, numerus dierum
eius apud te est (ib. 14, 5).
46. Non autem puto istos voluntatum
patronos simplicitate ullorum tam impudenter usuros, ut aut fortuito ista dicant accidere, aut non renatos asserant non perire :aperte enim aut cum paganis convincerentur
sentire de fato, aut cum Pelagianis transfusum in posteros Àdae negare peccatum.
Fato autem non baptizari parvulos nec Pelagiani potuerunt dicere ; sed quia eos liberosa peccato ausi sunt profiteri, meruere damnari. Cum autem de discretione omnium
hominum quaestio ventiletur, et ab omnibus
hominibus parvuli nequeant separari, simulque de totius aetatis hominibus veritas dixerit : Filius hominis venit quaerere et salvare quod perierat (Luc. 19, 10) ; frustra
profunditatem inscrutabilis gratiae per libe-omnium gentium c» 22.

67

rum arbitrium conantur aperire, qui caussam
electionis in eorum constituunt meritis, qui
eliguntur: et cum multa de maiorum voluntate ac iudicio inepta et falsa protulerint, inparvulorum tamen discretione deficiunt, nec
possunt de eius quaestionis ratione reddita
gloriari, quae de omnibus tractatur et nonde omnibus expeditur.

CAPUT XXIII.
Omne bonum hominis meritum ab initio fidei usque ad perseverantiae consummationem donum esse
divinum.

47. Multiformitas autem et magnitudo
divinae gratiae, probat istos contra veritatem,
etiam quod de majorum voluntatibus loquuntur, astruere, eorumque persuasioni divinorum eloquiorum testimonia repugnare. Quaesi omnia sermoni nostro velimus annectere,modus non erit disserendi. Quae tamen serecordationi offerunt, non omittentur: ut
quantum satis est, manifestetur omne homi­
nis bonum meritum ab initio fidei usque ad
perseverantiae consummationem, donum at­que opus esse divinum.
48. Igitur fides, quae bonae voluntatis etjustae actionis est genitrix, quo ipsa fonte
nascatur, apostolus Paulus exponat, qui pro5*68

L. 1. de vocatione

BomanoruHi fide Deo gratias agit, dicens:
Primum quidem gratias ago Deo meo per
Jesum Christum pro omnibus vobis, quia
jldes vestra annunciaiur in universo mundo(Eom. 1, 8). Ad Ephesios quoque scribens:
Propterea, inquit, et ego audita fide vestra,quae est in Domino Jesu, et dilectione inomnes sanctos non cesso gratias agens pro
vobis, memoriam vestri faciens in orationibus mets, ut Deus Domini nostri Jesu
Christi Pater gloriae det vobis Spiritum
sapientiae et revelationis in agnitionem
ejus, illuminatos ocidos cordis vestri, ut
sciabis quae sit spes vocationis ejus, quae
divitiae gloriae hereditatis ejus in sanctis(1, 15 ss.). De fide etiam Colossensium similiter Deo gratias agens : Gratias agimus,
inquit, Deo et Patri Domini nostri Jesu
Christi, semper pro vobis orantes, audientes fidem vestram in Christo Jesu et dilectionem, quam habetis in sanctos omnes,
propter spem quae reposita est vobis incoelis. Et ut alia bona ab eodem bonorum
auctore percipiant, quid pro eis oret enarrans : Ideo, inquit, et nos eoo qua die audivimus, non cessamus pro vobis orantes etpostulantes, ut impleamini agnitione vo­
luntatis ejus, in omni sapientia et intellectsomnium gentium c. 23.

69

spirituali, ut ambuletis cligne Deo placentes, in omni opère bono fructificantes etcrescenles in scientia Dei in omni virtuteconfortati secundum potentiam claritatis
ejus in omni patientia et longanimitate
cum gaudio (1, 3 ss.). Item ad Thessalonicenses, qui spiritu fidei dilectionisque fervebant: Gratias agimus, inquit, Deo semper
pro omnibus vobis, memoriam vestri fadentes in orationibus nostris sine intervnissione, memores operis fidei vestrae etlaboris et caritatis et sustinentiae spei
Domini nostri Jesu Christi ante Deum etPatrem nostrum (1 Thess. 1, 2). Et infra:
Ideo et nos gratias agimus Deo sine in~termissione, quoniam quum accepissetis a
nobis verbum auditus Dei, accepistis non
ut verbum hominum, sed sicut est vere
verbum Dei, qui operatuv in vobis, qui
credidistis (ib. 2, 13). Potuitne plenius aut
evidentius demonstrari, Dei esse donum credentium fidem, quam ut ideo agerentur gratiae Deo, quoniam hic quibus verbum Dei
per homines praedicabatur, non quasi de hominum sermone dubitarunt, sed tamquam
Deo loquenti per homines crediderunt, qui
in ipsis est operatus ut crederent ? In secunda quoque ad eosdem Thessalonicenses epi-

70

L. 1. de vocatione

stola de fide in Christo proficientium ita
Apostolus loquitur: Gratias agere debemus
Deo semper pro vobis, fratres, ita ut dignum est, quoniam supercrescit fides vestra
et abundat caritas uniuscujusque vestrum
in invicem : ita ut et nos ipsi in vobis gloriemur in ecclesiis Dei, pro patientia vestra, et fide in omnibus persecutionibus
vestris et in trïbulationibus, quas sustinetis in ewemplmnjustijudiciiDei:
ut dignihabeamini regno Dei, pro quo et patimini( 1 , 3 s.). Petrus quoque apostolus ex Deo
haberifidempraedicans, ita scribit: Sciêntes
quod non corrtiptibilibus auro et argento
redempti estis de vana vestra conversatione paternae traditionis,
sed pretioso
sanguine quasi agni incontaminati et immaculati Christi Jesu, praecogniti quidem
ante constitutionem mundi,
manifestati
autem novissimis temporïbus propter vos,qui per ipsum fidèles estis in Deum, qui
suscitavit eum a mortuis et gloriam ei
dédit, ut fides vestra et spes esset in Domino (1 Petr. 1, 18 s.). Item idem in secunda epistola de fidei perceptione sic loquitur: Simon Petrus servus et apostolus
Jesu Christi, his qui coaequalem nobis

omnium gentium c. 23.

71

adepti sunt fidem, per justitiam
Dominiet Salvatoris nostri Jesu Christi (1, 1).
49. Unde autem habeatur spiritus fidei,
Joannes apostolus manifestissime docet dicens: Omnis spiritus, qui confitetur Jesumin carne venisse, ex Deo est : et omnis spi­
ritus qui solvit Jesum, ex Deo non est, et
hic est antichristus. Item idem dicit ab eorecipi Evangelium, in quo est spiritus veritatis. Nos, inquit, ex Deo sumus. Qui
novit Deum audit nos; qui non est ex
Deo, non audit nos. In hoc cognoscimus
spiritum veritatis et spiritum erroris (1,ep. 4, 2 ss.). Item in actibus apostolorum
Petrus apostolus fidem per Dominum Jesum
Christum esse pronuntians: Hune, inquit,
quem videtis et nostis, conjwmavit nomen
ejus ; et fides quae per eum est, dédit integram sanitatem istam in conspectu omni­
um vestrum (3,16). De fide quoque Lydiae,
cujus inter alias mulieres, quae Evangelium
pariter audiebant, Dominus cor aperuit, ita
in eadem narratur historia : Die autem sabbatorum egressi sumus extra portam juxta
flumen, ubi videbatur esse oratio; et sedentes loquebamur mulieribus quae convenerant: et quaedam mulier nomine Lydia,
purpuraria civitatis Thyatirenorum, co-72

L. 1. de vocationelens Deum audivit, cujus Dominus cor
aperuit, ut intenderet his quae dicebantur
a Paulo (ib. 16, 14 ss.).
50. Non autem ex humana sapientia
esse fidem, sed ex inspiratione divina ipsius
veritatis voce firmatur : dicente enim Domino
ad discipulos suos: Vos autem quem me
esse dicitisf Respondens Simon Petrus
dioczt: Tu es Christus Filius Dei vivi.
Respondens autem Jésus diœit ei : Beatus
es Simon Bar-Jona, quia caro et sanguis
non revelavit tibi, sed Pater meus qui incoelis est (Matth. 16, 15 s.). Paulus vero
apostolus hanc ipsam fidem secundum mensuram dari pro arbitrio largientis, ita praedicat: Dico enim per gratiam, quae data
est mihi, omnibus qui sunt inter vos, nonplus sapere quam oportet sapere, sed saper e ad sobrietatem, sicut unicuique divisit
Deus mensuram fidei (Eom. 12, 3). Item
idem unitatem recte fidei et consensionem inhonorem Dei a Deo esse commendans : Deus
autem, inquit, patientiae et consolationis
det vobis id ipsum sapere in alterutrum,
secundum Jesum Christum: ut unanimes
uno ore honorificetis Deum et Pairem
Domini nostri Jesu Christi. Et infra: Deus
autem spei repleat vos omni gaudio et paceomnium gentium c. 23.

73

in credendo, ut abundetis in spe in virtute
Spiritus sancti (Rom. 15, 5 s. et 13). Quo
testimonio non solum fides, sed etiam gaudium et pax et abundantia spei, docentur
nisi in virtute sancti Spiritus non habere.
51. AdEphesios vero scribens Apostolus
de divitiis gratiae pro malis bona retribuentis, et de fide, quae non ex nobis, sed ex Dei
dono habetur, haec loquitur: Deus autem,
qui dives est in misericordia, propter nimiam suam caritatem, qud dilexit nos etcum essemus mortui peccatis, convivificavit nos Glvristo, cujus gratia salvi facti
sumus et conresuscitavit et consedere fecit
in coelestibus in Christo Jesu. Gratia enim
estis salvati per fidem et hoc non ex vobis,
Dei enim donum est; non ex operïbus, nequis glorietur. Ipsius enim sumus figmentum, creati in Christo Jesu in operibus
bonis, quae praeparavit Deus, ut in illis
ambulemus (Eph. 2, 4 ss.). Proprium ergo
hoc habet nova creatura per gratiam, ut qui
figmentum Dei sunt, qui nativitate coelesti
conduntur in Christo, non otio torpeant, nec
desidia résolvante, sed de virtute in virtutem per viam bonorum operum ambulando
proficiant: hoc est enim fingi, hoc de vetere
creatura novam fieri, hoc de imagine terreni

74

L. 1. de vocatione

hominis ad imaginem coelestis hominis reformari. Quod totum sive palam per cooperatores gratiae, sive occulte per subministrationem spiritus, ille inchoat, ille auget etperficit, cujus agricultura, cujus aedificatio
et cujus figmentum sumus.

CAPUT XXIV.
Omnis boni in homine auctor est Deus per
gratiam.

52. Abunde, quantum arbitror, his testimoniis (quamvis et alia documenta aggregari potuerint) demonstratum est, fidem, qua
justificatur impius, nisi ex Dei munere nonhaberi, eamque nullis meritis praecedentibus
tribui, sed ad hoc donari, ut principium possit esse meritorum; et cum ipsa data fuerit
non petita, ipsius jam petitionibus bona ce­tera conferantur. Unde quaedam de plurimis assumenda sunt testimonia, quae in diversitate donorum ostendant gratiae largitatem. Ex Deo itaque esse, ut homo viam
Dei eligat et ut surgat a lapsu, psalmus davidicus canit dicens : A Domino gressus ho­
minis dirigentur, et viam ejus volet. Cum
ceciderit, non collidetur: quia Dominus
supponit manum suam (Ps. 36, 23). Item
idem, quod duce Deo veniatur ad Deum:omnium gentium c. 24.

75

JEmitte lucem tuam et veritatem tua/m,
ipsa me deduocerunt et adduoserunt inmontem sanctum tuum et in tabernaculatua (Ps. 42, 3). Item quod in Domino sit
hominis fortitudo et Dei voluntas praeveniat
liberandum: Fortitudinem, inquit, meamad te custodiam: quia Deus susceptor
meus, Deus meus, voluntas ejus praeveniat me (Ps. 58, 10). In proverbiis quoquelegimus de sapientia et intellectu : Quoniam
Dominus dat sapientiam, et a facie ejus
scientia et intellectus (Prov. 2, 6). Item in
eodem libro de dispensationibus sapientiae
Dei, sine qua nullae rectae sunt actiones, ita
dicitur : Meum consilium et mea tutela, ego
prudentia, mea autem virtus. Per me reges régnant; et tyranni per me obtinentterram (Prov. 8,14). Item alibi, quod nemo
possit recte incedere, nisi Domino diligente :A Domino diriguntur gressus viril mortalis autem quomodo intelligit vias suas
(Prov. 20, 24) ? Item alibi : Omnis vir videtur sibi justus, dirigit autem corda Dominus (Prov. 21, 2). Et infra: Praepm atur voluntas a Domino (Prov. 8, 35 sec.
LXX.). Item ibidem de cogitatione atqueconsiÛo : Multae cogitationes in corde viri,
consilium autem Domini obtinet (Prov. 19,%

76

L. 1. de vocatione21). In libro vero Ecclesiastae scribitur, quod
et habere necessaria, et eis bene uti, donum
sit Dei. Non est, inquit, bonum homini,
nisi quod manducavit et bïbit, et ostendit
animae suae bonum in labore suo. Et quidem haec vidi ego, quia a manu Dei est.
Quoniam quis manducabit, aut pascet absque illo (Eccle. 5, 17) ? Item in eodem libro
legitur, quod corda et opéra justorum inmanu sint Dei, et tantum in studiis suiB
proficiant, quantum ille donaverit: Quantumcunque laboraverit homo ut quaerat,
non inveniet; et quodcumque dixerit sapiens ut sciât, non poterit invenire...
Quia
universum hoc dédit in cor meum et cor
meum universum hoc vidit, quia et justi,
et sapientes, et operationes eorum in manu
Dei (Eccle. 8, 17; 9, 1). In libro autem
sapientiae de eodem gratiae opère ita dicitur: Quoniam ipse et sapientiae duos est, etsapientium emendator. In manu enim illius et nos, et sermones nostri, et omnis
sapientia, et operum scientia et disciplina(Sap. 7, 15). De continentia quoque, quod
ex Dei habeatur munere, eadem scriptura
sic loquitur: Ut scivi quia aliter non possum esse continens, nisi Deus det, et hoc
ipsum erat sapientiae, scire cujus esset hoc

omnium gentium c. 24.

77
donum (Sap. 8, 21). Oui seutentiae Pauliapostoli doctrina concordat in prima ad Corinthios haec scribentis : Volo autem omnes
homines esse sicut meipsum, sed unusquisque proprium habet donum esc Deo ; aliussic, alius vero sic (1 Cor. 7, 7). Dominus

vero in Evangelio secundum Matthaeum haecde continentiae dono insinuasse narratur.
Dicentibus namque discipulis suis : Si ita est
musa viri cum uxore, non eaopedit nubere:
dixit illis Jésus : Non omnes capiunt verbum
istud, sed quibus datum 0s#(Matth. 19,10).

53. De timoré Dei et sapientia in Eeelesiastico legitur: Gorona sapientiae timor Domini. Utraque autem dona sunt Dei. Itemin eodem: Timor Domini super omnia se
mperposuit.. Beatus cui donatum esthabere
timorem Domini (Eccli. 1,21). Isaias quoquede divitiis spiritualibus, quarum auctor est
Dominus, ita loquitur: In thesawis salus
nostra advenif, sapientia et pietas et disciplina a Domino : M sunt thesauri justitiae(Is. 33,6 juxta LXX). Item de altitudine divitiarum sapientiae et scientiae Dei, cujus bonitas nullius meritopraevenitur,haec dicit: Quis
mensus est manu aquam, et coelum palmo,
et universam terram pugïllo ? Quis statuit
montes in libra, et rupes in statera f Quis

78

L. 1. de vocatione

cognovit sensum Domini, aut quis ejus
fuit consiliarius, qui instruat eum f Aut
quem consuluit, et instruxit eum? Velquis
ostendit ei judicium, aut viam prudentiae
quis ostendit ei, vel quis prior dédit ei, et
retribuetur illi (Is. 40, 12 ss.)? Unde etin libro Job secundum eundem sensum leguntur Dei verba dicentis : Quis ante dédit
mihi, ut retrïbuam illi ? Omnia, quae sub
coelo sunt, mea sunt (Job, 41, 2). Jeremiasvero, quod a Deo sit homini vera sapientia,
sicprofatur: Scio, Domine, quia non est
in homine via ejus, nec viri est ut dirigat
iter suum (Jer. 10,23). Item quod ad Deumconversio cordis ex Deo sit, per ipsum Dominus protestatur et dicit: Restituam illos
in terram istam: et reaedificabo et non
destruam: et plantabo eos et non evellam.
JEt dabo illis cor ut sciant me, quia ego
sum Dominus : et erunt mihi in populum,
et ego ero illis in Deum, quia convertentur ad me ex toto corde suo (Jer. 24, 6).
Baruch quoque praedicat, quod ut Deus cognoscatur, ex Deo sit : JEt scient, inquit, quia
ego Dominus Deus illorum, et dabo illis
cor cognoscendi me, et aures audiendi(Baruch. 2, 31).
54. Quod autem omne verbum bonum etomnium gentium c. 24.

79

omne opus sanctum subministratio sit Spiritus sancti, sine quo nihil recte agatur, inprima ad Corinthios Paulus apostolus docet,
dicens : Ideo notum vobis facio, quod nemoin Spiritu Dei loquens dicit anathemaJesu. JEt nemo potest dicere Dominum
Jesum, nisi in Spiritu sancto. Divisiones
vero gratiarum sunt, idem autem Spiritus: et divisiones ministrationumsunt,idem autem Dominus: et divisiones operationum sunt, idem vero Deus, qui operatur omnia in omnibus. Unicuique autem datur manifestatio Spiritus ad utilitatem. Alii quidem per Spiritum datur
sermo sapientiae, alii autem sermo scientiae secundum eundem Spiritum, alteri fides
in eodem Spiritu, alii gratia sanitatum in
eodem Spiritu, aliiprophetatio, alii discretio
spirituum, alii gênera linguarum, alii interpretatio sermonum. Maec autem omnia
operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult (I Cor. 12, 3 ss.).
55. Tantum vero unumquemque habere
gratiae, quantum Dominus donaverit, idem
Apostolus ad Ephesios ait: Unum corpus etunus spiritus sicut vocati estis in una spe
vocationis vestrae. Unus Dominus, una
fides, unum baptisma. Unus Deus et Pater

80

L. 1. de vocationeomnium, qui super omnes est et super omnia
et in omnibus nobis. Unicuique autem nostrum data est gratia, secundum mensuram donationis Christi. Propter quod
dicit: Ascendens in altum captivam duocit
captivitatem, dédit dona hominibus (Ephes.
4, 4). Item idem in secunda ad Corinthios
dicit, quod ne ad cogitandum quidem quod
spirituale est, idonei simus, nisi per gratiam
Dei: Fiduciam autem talem habemus per
Christum ad Deum : non quod sufficientes
simus aliquid cogitare a nobis, quasi ex
nobismetipsis ; sed sufficientia nobis ex
Deo est, qui et idoneos fecit nos ministrosnovi testamenti non litera, sed spiritu:
litera enim occidit, spiritus autem vivificat(II Cor. 3, 4). Et iterum in eadem epistoladocens bonorum operum effectum et sufficientiam a Dei gratia ministrari: Potensest
autem, inquit, Deus omnem gratiam abundare facere in vobis: ut in omnibus per
omnia sufficientiam habentes, abundetis
in omne opus bonum, sicut scriptum est:
Dispersit, dédit pauperibus, justitia ejus
manet in aeternum. Qui autem ministrat
semen seminanti, et panem ad manducandum praestabit, et augebitincrementa frugum justitiae vestrae: ut in omnibus lo-omnium gentium c. 24.

81

cupletati abundetis in omnem simplicitatem(2 Cor. 9, 8).
56. Ad Ephesios vero scribens Apostolus
docet, quod omnia bona, quibus placetur Deo,dona sint Dei ; et quod ab ipso peti oporteat,
ut ea non habentibus tribuantur. Hujus rei,inquit, gratia flecto genua mea ad Patrem
Domini nostri Jesu Christi, ex quo omnis
paternitas in coelo et in terra nondnatur,ut det vobis secundum divitias gloriae suae
virtutem corroborari per spiritum ejus ininteriore homine; habitare Christum pev*
fidem in cordibus vest/ris : in caritate rar
dicati et firmati, ut possitis comprehendere
cum omnibus sanctis, quae sit latitudo etlongitudo, sublimitas et profundum: scireetiam supereminentem scientiae caritatem
Christi : ut impleamini in omnem plenitudinem Dei. Ei autem qui potens est omnia
facere euperabundantius quampetimus aut
intelligimus, secundum virtutem qua operatur in nobis, ipsi gloria in Ecclesia et
in Christo Jesu, in omnia secula seculorum. Amen (Ephes. 3, 14 ss.).
57. Omnis autem boni Deum esseauctorem, cujus dona nec incerta sunt, nec mutabilia, sed ex aeterna voluntate venientia, Jacobus apostolus ita loquitur: Nolite errare,9

OpusciUa SS. Patrura. III.

6

82

L. 1. de vocatione

fratres mei dilecti : omne datum optimum,et omne donum perfectum de sursum est,
descendens a pâtre luminum, apud quem
non est transmutatio, nec vicissitudinis
obumbratio. Voluntarie enim genuit nos
verbo veritatis, ut simus initium aliquod
creaturae ejus (Jac. 1,16 s.). Cui et Zacharias propheta concinit dicens : Salvabit Do­
minus in die illa sicut oves populum suum:
quoniam lapides sancti volvuntur superterram ipsius. Quia si quid bonum, ipsius
est; et si quid optimum, ab ipso est (Zach.
9,16). In Evangelio vero secundum Matthaeum, quod scientia et intellectus donasint Dei, quae quibus voluerit largiatur, ita
dicitur: Tune accedentes discipuli ejus diwerunt ei : Quare in parabolis loqueris adeosf At ipse respondens ait illis: Quia
vobis datum est nosse mysteria regni coe­lorum, illis autem non est datum (13, 10).
Joannes quoque evangelista pronunciat, neminem aliquid boni habere, nisi quod desursum acceperit, dicens : Non potest homo accipere quicquam, nisi fuerit ei datum decoelo (Jo. 3,27). In ejusdem vero Evangelio
doctrina est ipsius veritatis, quod nemo veniat ad Filium, nisi attractus a Pâtre : quia
venturum Deus et intelligentem et obedien-omnium gentium c. 24.

83

tem facit. Nemo, ait, potest venire ad me,
nisi Pater, qui misit me, attraxerit eum
et ego resuscitabo eum in novissimo die.
Scriptum est enim in prophetis: Et eruntomnes docibiles Dei. Omnis qui audivit a
Pâtre et didicit, venit ad me. Et infra:
Propter hoc diosi vobis, quia nemo potest
venire ad me, nisi datum fuerit ei a Pâtre
meo (Joan. 6, 44 ss.).
58. In fide autem et in operibus bonis
proficere ac perseverare usque in finem, muneris atque auxilii esse divini, sanctarum
Scripturarum confirmât auctoritas. Etenim
scribens Paulus apostolus Philippensibus,
ait: Confidens hoc ipsum, quia qui coepit
in vobis opus bonum, perficiet usque indiem Christi Jesu (1, 6). Hujus autem testimonii virtutem quidam volens ad sui sensus pravitatem convertere, ita quod dictum
est, Qui coepit in vobis, volebat intelligi,
quasi dictum esset, qui coepit ex vobis: ut
et initium et consummatio operis non ad
Deum, sed ad hominem referretur, qui etincipere et perficere voluisset. Sed banc insanissimam superbiam in eadem epistola
excellentissimus gratiae praedicator elidit,
dicens : In nullo terreamini ab adversariis,
quae est illis causa perditionis, vobis au6*

84

L. 1. de vocatione

tem salutis, et hoc a Deo. Vobis enim
donatum est pro Christo, non solum ut ineum credatis, sed etiam ut pro illo patiamini (Ibid. 28). Et iterum : Cum metu, in­quit, et tremore vestram sàlutem opéramini : Deus est enim qui operatur in vobis
et velle et operari pro bona voluntate(Philip. 2, 13).
59. Item in prima ad Thessalonicenses
docet ex Deo esse principium et profeetum,
consummationemque virtutum, dicens: Ipse
autem Deus et Pater noster, et Dominus
Jésus dirigat viam nostram ad vos: vos
autem Dominus multiplicet, et abundare
faciat caritatem in invicem et in omnes,
quemadmodum et nos in vos ad confirmanda corda vestra sine querela in sanctitate, ante Deum et Patrem nostrum inadventu Domini nôstri Jesu Christi, cum
omnibus sanctis ejus ( 3 , 1 1 ss.). Ad Corinthios quoque scribens, et omnium virtu­
tum proficientem perseverantiam Dei donum
esse commendans : Gratias, inquit, ago Deo
meo, semper pro vobis in gratia Dei, quae
data est vobis in Christo Jesu, quia inomnibus divites facti estis in illo, in omni
verbo et sapientia : sicut
testimonium
Christi confirmatum est in vobis, ita ut

omnium gentium c. 24.

g5

niMl vobis desit in idla gratia, expectantïbus revelationem Domini nostri Jesu
Clvristi, qui et confirmabit vos usque ad
finem sine crimine, in diem adventus Domini nostri Jesu Christi (1. Cor. 1, 4).
Item ad Romanos, de caritate Christi, quaeos, quos diligit, insuperabiles facit, id est,
usque in finem persévérantes: (nam quid
aliud est perseverare, quam tentatione nonvinci?) Quis nos, inquit, separabit a caritate Christi ? Tribulatio f an angustia 1 anpersecutio ? an famés ? an nuditas f an
periculumf an gladiusf sicut scriptum
est: Quia propter te mortificamur totadie, eocistimati sumus sicut oves occisionis:
sed in Jiis omnibus superamus per eum,qui dilexit nos (Rom. 8, 35 ss.). Item ad
Corinthios de Victoria, quam perficit Christus: Stimulus, inquit, mortis peccatum
est, virtus vero peccati lex. Deo autem
gratias, qui dédit nobis victoriam per Jesum Christum Dominum nostrum (1 Cor.
15, 56). Item ad Thessalonicenses de perseverantia, quam Deus tribuit: Ispe autem,
ait, Deus pacis sanctificet vos per omnia:
ut integer spiritus vester, et anima, et
corpus sine querela in adventum Domini
nostri Jesu Christi servetur. Fidelis est

86

L. 1. de vocationequi vocavit vos, qui etiam faciet (1 Thess.
5,23). Item ad Thessalonicenses quod omnia
bona nostra sive in operando sive in loquendo, et in eis perseverantia, dona sint Dei, ita
praedicat dicens: Ipse autem Dominus
noster Jésus Christus, et Deus
Pater
noster, qui dïlexit nos, et dédit consolationem aeternam et spem bonam in gratia,
exhortetur corda vestra et confirmet inomni opère et sermone bono (2. Thess. 2,
15 ss.). De cetero, fratres, orate pro nobis, ut sermo Domini currat et clarificetur
sicut et apud vos, et ut îiberemur a malis
et importunis hominibus. Non enim omnium est fides. Fidelis autem Deus est, quiet confirmant nos et custodiet a malo
(Ibid. 3, 1).
60. Petrus quoque apostolus, unde esse
virtutem perseverantiae doceat, audiamus:
Deus autem, inquit, omnis gratiae, qui
vocavit nos in aeternam suam gloriam in
Christo Jesu, modicum passos ipse perficiet, confirmabit solidabitque : cui est virtus et potestas in secula seculorum. Amen
(1. Petr. 5, 10). Joannes vero apostolus,
quod Victoria sanctorum opus Dei sit habitantis in sanctis, ita loquitur: Vos ex Deo
estis, filioli, et vicistis mundum, quoniamTomnium gentium c. 24.

87

maior est qui in vobis est, quam qui inmundo (1. Joan. 4, 4). Item idem : Omne,
quod natum est ex Deo, vineit mundum.
Et haec est Victoria, quae vineit mundum,
fides nostra (Ibid. 5, 4). In Evangelio au­tem secundum Lucam, Deum dare, ut in fideperseveretur, ita promitur: Dixit autem
Jésus Petro : Simon, Simon, ecce satanas
postulavit ut vos cerneret sicut triticum.
Ego autem rogavi pro te, Petre, ne deficiat fides tua: et tu conversus confirma
fratres tuos; et rogate ne intretis in tentationem (Luc. 22, 31). In Evangelio quoque Joannis, de ovîbus Christi, quae de manu
ipsius a nullo rapiantur, haec legimus dicere
Veritatem : sed vos non creditis, quia nonestis de ovibus mets. Oves meae vocem
meam audiunt, et ego novi illas, et sequuntur me, et ego vitam aeternam do UUs, etnonperibunt in aeternum, nec quisquamrapiet eas de manu mea (Joan. 10, 26).
Item in eodem Evangelio, de his quos Pater
dat Filio, qui et omnes veniunt ad Filiuin,
et quorum nullus périt, haec ipsius Dominiore dicuntur: Omne, quod dat mihi Pater,
venit ad me; et eum, qui venit ad me, non
ejiciam foras; quia descendi de coelo, non
ut faciam voluntatem meam, sed volun-

88

L. 1. de vocatione

tatem eius, qui misit me, Patris ; ut omne
quod dédit mihi, non perdam ex eo quid"
quam, sed resuscitem illud in novissimodie (Joan. 6, 37).

CAPUT XXV.
Quaestionem, cur potius hic quam ille accipiat
gratiam, esse impenetrabilem, nec posse es libero
arbitrio solvi.

61. Multa sunt alia in canonicarum série
Scripturarum, quae vitandae prolixitatis stu­
dio praeterimus, quoniam quae assumpsimus,
nec pauca sunt, nec obscura, nec levia: qui­bus plenissime declaratur, omnia quae ad
promerendam vitam aeternam pertinent, sine
gratia Dei nec inchoari, nec augeri posse,
nec perfici: et contra omnem elationem delibero arbitrio gloriantem, illam invictissime
reniti sententiam dicentis Apostoli: Quis
enim te discemit f Quid autem habes, quod
non accepistif Si autem accepisti, quid
gloriaris quasi non acceperis (1. Cor. 4,7)? Igitur profunditas illius quaestionis,
quam secundum admirationem Apostoli im­
penetrabilem confitemur, per liberi arbitrii
velle et nolle non solvitur: quia licet insit
homini bonum nolle, tamen nisi donatum

omnium gentium c. 25.

89

non habet bonum velle; et illud contraxit
natura per culpam, hoc recipit natura per
gratiam.
62. Sed quid illud sit, quod haec eademnatura in omnibus hominibus ante reconciliationem rea, in omnibus misera, non inomnibus justificatur, et a pereuntibns quadam sui parte discernitur ab eo, qui venit
quaerere et salvare, quod periemt (Luc.
19, 10), humano sensu prorsus non potest
indagari. Quamtumlibet enim impiorum malignitas accusetur, resistens gratiae Dei,
numquid probabuntur eam, quibus est collata, meruisse ? Aut illa virtus gratiae, quae
sibi quos voluit, subdidit, convertere eos, qui
inconvertibiles permansere, non potuit ? Taies
fuerunt qui sunt attracti, quales hi qui in sua
duritia sunt relicti. Sed illis tribuit gratia
stupenda quod voluit, istis retribuit veritas
justa quod debuit; ut judicium Dei magis
inscrutabile sit in electione gratiae, quam in
retributione justitiae.
63. Verumtamen ne illa pars fidei, qua
pie credimus Deum velle, ut omnes homines
veritatis agnitione salventur, per hoc quodde effectibus gratiae evidenter ostenditur, infirmata videatur, annitendum est auxiliante
Christo, ut nobis stabilitas huius definitionis

L. 2. de vocatione
90
appareat. Sed quia necessariae inquisitionis
negotium non levem operam sibi poscit impendi, secuturam disputationem ab exordio
alterius voluminis inchoemus.

LIBER SECUNDUS.

CAPUT L
Tria esse in hac quaestione certa : Deum velle omnes
salvos fieri, cognitionem veritatis et salutem esse
ex gratia, et judicia Dei esse impenetrabilia.

1. Remotis abdicatisque omnibus concertationibus, qnas intemperantium disputationum gignit animositas, tria esse perspicuum
est, quibus in hac quaestione, de qua secundum volumen incipimus, debeat inhaereri.
Unum, quo profitendum est, Deum velleomnes homines salvos fieri et in agnitionem
veritatis venire. Alterum, quo dubitandum
non est, ad ipsam agnitionem veritatis et perceptionem salutis non suis quemquam meritis, sed ope atque opère divinae gratiae pervenire. Tertium, quo confitendum est, altitudinem judiciorum Dei humanae intelligentiae penetrabilem esse non posse; et cur nonomnes homines salvet, qui omnes homines vultsalvos fieri, non oportere disquiri: quoniam,omnium gentium c. 2.

91
si quod cognosci non potest, non quaeratur,inter primam et secundam definitionem non
remanebit causa certaminis, sed secura actranquilla fide utrumque praedicabitur, utrumquecredetur. Deus quippe apud quem non est
iniquitas et cujus universae viae misericordia et veritas (Boni. 9, 14; 2. Parai.
19, 27), omnium hominum bonus conditor,
justus est ordinator; neminem indebite damnans, neminem débite liberans ; nostra plectens cum punit noxios, sua tribuens cum
facit justos: ut obstruatur os loquentium
iniqua et justificetur Deus in sermonibus
suis et vincat, cum judicatur (Ps. 62, 12;
Ps. 50, 6). Nec damnati enim justa querimonia, nec justificati verax est arrogantia, si
vel ille dicat non meruisse se poenam, veliste asserat meruisse se gratiam.

CAPUT n .
Scriptura docet Deum velle omnes homines salvos
fieri.

2. Sicut autem ea, quae ad manifestationem gratiae ex divinis proferuntur eloquiis
nulla possunt disserendi arte violari, ut perspicuae consonantesque in tanta numerositate
sententiae ad aliquod pravae interpretationis
trahantur incertum ; ita etiam quod de sal-

L. 2. de vocatione
92
vatione omnium hominum, in eodem Scripturarum corpore reperitur, nulla contraria argumentation temerandum est, ut quanto
hoc ipsum difficiliore intellectu capitur, tantofide laudabiliore credatur. Magna enim fortitudo est consensionis, cui ad sequendam
veritatem auctoritas sufficit, etiam latente
ratione.
3. Proinde vigilanter consideremus praedicatoribus Evangelii, quid a Domino jubeatur. Secundum Matthaeum quippe sic ait:
Data est mihi omnis potestas in coelo etin terra; euntes ergo docete omnes gentes,
baptizantes eos in nomine Patris et Filii
et Spiritus sancti, docentes eos servare
omnia, quaecunque mandavi vobis. Et ecce
ego vobiscum sum omnibus diébus usquead consummationem seculi (Matth. 28,18).
Secundum Marcum vero eisdem apostolis
ita dicitur: lté in orbem universum et praedicate Evangelium universae creaturae, etqui crediderit et baptizatus fuerit,ipse
salvus fiet; qui vero non crediderit, damnabitur (Marc. 16, 15). Numquid in hac
praeceptione ullarum nationum ullorumve
hominum facta discretio est ? Neminem merito excepit, neminem génère separavit, neminem conditione distinxit. Ad omnes pror-

omnium gentium c. 2.

9asus homines missum est Evangelium crucis
Christi. Et ne praedicantium ministeria humano tantum viderentur opère peragenda:
Ecce ego, inquit, vobiscum sum omnibus
diebus usque ad consummationcm seculi(Matth. 28, 20), id est, quum sicut oves introieritis in médium luporum nolite de vestra infirmitate trepidare, sed de mea potestate confidite, qui vos usque ad consummationem seculi in omni hoc opère non derelinquam: non hoc, ut nihil patiamini, sedquod multo majus est, praestiturus, ut nulla
saevientium crudelitate superemini. In mea
enim potestate praedicabitis, et per me fiet,
ut inter contradicentes, inter furentes, Abrahae filii de lapidibus suscitentur. Ego insinuabo, quod docui, ego faciam quod promisi: Tradent enim vos in conciUis et insynagogis suis flagellabunt vos et ante reges et praesides stabitis propter me in testimonium illis et gentibus. Cum autem
tradent vos, nolite cogitare quomodo aut
quid loquamini: non enim vos estis qui
loquimini, sed Spiritus JPatris vestri qui
hquitur in vobis. Tradet enim /rater
fratrem in mortem et pater filium, et insurgent filii in parentes et morte eos afficient, et eritis odio omnibus hominibus

94

L. 2. de vocatione

propter nomen meum. Qui autem perseveraverit usque in finem hic salvus erit
(Matth. 10, 17 ss.). Apparuit ergo, ut
Apostolus ait, gratia Salvatoris nostri Dei
omnibus hominibus (Tit. 2, 11); et tamen
ministri gratiae odio erant omnibus homini­bus. Et quum alii essent qui oderant, aliiqui odiis persequentium premebantur, neutratamen pars nuncupatione omnium hominum
privabatur; habente quidem salutis suae damnum rebelliumportione, sed obtinente plenitudinis censum fidelium dignitate. Dicit enim
Joannes apostolus:
Sedetsiquispeccaverit,
advocatum habemus apud Patrem Jesum
Cliristum justum: et ipse est propitiatio
propeccatis nostris; non pro nostris autem
tantum, sed etiam pro totius mundi (I.
Joan. 2, 1).

CAPUT

m.

Inscrutabile est, cur Deus judicarit quarundam
gentium vocationem differendam.

4. Magni autem et inenarrabilis sacramenti mysterium est, quod praedicatoribus
quibus dictum est: lté in orbem universum
et praedicate Evangelium omni creaturae,
iisdem prius dictum fuerat : In viam gen-

omnium gentium c. 3.

95

Uum ne àbieritis et in civitates samaritanorum ne introieritis, sed potins ite ad oves,quae perierunt domus Israël (Matth. 10,5).
Quamvis enim ad omnium hominum vocationemEvangelium dirigeretur, omnesque Domi­nus salvos fieri et in agnitionem veritatisvellet venire, non tamen sibi dispensationem
suarum abstulerat potestatem, ut aliter quam
occulto justoquejudicio statuerat, consilii sui
ordo decurreret. Unde locum non habent contumacium murmura querelarum, quia quod
Deus fieri voluit, constat non aliter fieri debuisse quam voluit. Posteriore vero tempore
cum jam Dominus Jésus in Dei Patris gloria consideret et praedicatores verbi suscepto negotio deservirent, volentes apostoli
evangelizare verbum in Asia, vetiti sunt ab
Spiritu sancto (Act. 16, 6) ; et disponentes
ire in Bithyniam prohibiti sunt ab Spiritu
Jesu (Ibid v. 7), non utique negata illis populis gratia, sed quantum apparuit retardata.
Nam postmodum etiam apud ipsos fides
christiana convaluit. Quae autem fuerit differendae vocationis causa, non claret ; et ta­
men rei gestae docemur exemplo, quod intergeneralia vel promissa vel opéra vel prae­
cepta, quaedam Deus a communibus excepta
causis, occultiore novit ordinare ratione: credo,

96

L. 2. de vocatione

ut interpositis quibusdam obumbrationibus, ea
quae secretius micant, mirabilius innotescant,ne negligentior fiât acies de facilitate cernendi, et quodammodo dormitet assuetis, si
non excitetur insolitis.
5. Has autem incognoscibiles illuminationum dilationes, inter quas utique multi in
infidelitate deficiunt, non solum in populis
remotioribus impiorum, sed etiam in civitatibus fidelium per plurimas domos ac familias
novimus fieri, dum christianae fidei, etiam
qui Christiani futuri sunt, adversantur. Multienim, quod oderunt, amabunt; quod non recipiunt, praedicabunt. Et quis inter haec
querulis aut curiosis notum faciet, cur adhuc
Sol justitiae quibusdam gentibus non oriatur,.
et a tenebrosis cordibus etiam nunc radios suos
veritas revelanda contineat ? Cur corrigendi.
tam diu sinantur errare et quod senibus in finepraestandum est, per tam longam non tribuatur aetatem? Cur filiis jam in Christum credentibus, necdum credant parentes ; et rursum
a religiosis parentibus soboles prava discordet? Cum tamen Deo, qui initiorum fidei,
incrementique largitor est, secundum ipsius
praeceptum, quotidie pro omnibus supplicetur, ut et si exaudit nota sit gratia misera-

97

omnium gentium c. 4.

tionis: et si non exaudit, intelligatur judicium veritatis.

CAPUT IV.
In praeteritis seculis semper admonuit divina bonitas homines sui cultus per elementa, sicut populumIsraël peculiariter per legem et prophetas.

6. Sed ne in praeteritis quidem seculis
haec eadem gratia (quae post Domini nostri
Jesu Christi resurrectionem ubique diffusa
est, et de qua scriptum est: Illuccerunt coruscationes tuae orbi terme Ps. 76,19) dé­
fait mundo. Quamvis enim speciali cura at­que indulgentia Dei populum Israeliticum
constet electum, omnesque aliae nationes suas
vias ingredi (Act. 14,16) hoc est, secundum
propriam permissae sint vivere voluntatem;
non ita se tamen aeterna Creatoris bonitas
ab illis hominibus avertit, ut eos ad cognoscendum se atque metuendum, nullis significationibus admoneret. Coelum quippe ac
terra et mare omnis que creatura, quae videri
atque intelligi potest, ad hanc praecipue disposita est humani generis utilitatem, ut
natura rationalis de contemplatione tôt specierum, de experimentis tôt bonorum, deperceptione tôt munerum ad cultum et dileOpuscula SS. Patrum. III.

7

98

L. 2. de vocatione

ctionem sui imbueretur auctoris, implenteomnia Spiritu Dei, in quo vivimus, movemur et sumus (Act. 17, 28). Quoniam et si
longe est a peccatoribus salus (Ps. 118,155),
praesentia tamen salutis ipsius ac virtutenihil vacuum est.
7. Igitur sicut dicit propheta, misericordia Domini plena est terra (Ps. 118, 64),
quae nullis unquam seculis, nullis generationibus defuit, eamque providentiam, qua
universitatem rerum administrât et continet,
regendis alendisque naturis semper impendit,
dispositum habens ex incommutabilis aeter»
nitate consilii, quibus quidque temporibus
distribuerez et multiformis gratiae suae inscrutabiles investigabilesque mensuras, perquae dona ac sacramenta variaret. Sicut
enim ista gratiae largitas, quae in omnes
gentes novissime effluxit, non évacuât eam
quae super unum Israël sub lege roravit;
nec praesentes divitiae fidem praeteritae
abrogant parcitati; ita nec de illa cura Dei,
quae patriarcharum filiis proprie praesidebat, conjiciendum est gubernacula divinae
misericordiae ceteris hominibus fuisse sub­tracta. Qui quidem in comparationem electorum videntur abjecti, sed numquam sunt amanifestis occultisque beneficiis abdicati.

omnium gentium c. 4.

99
Legimus enim in actions apostolorum, Paukm et Barnabam apostolos Lycaoniis dicere:
Viri quid haec facitis? et nos mortales
sumus similes vobis homines, annunciantes
vobis ab his vanis converti ad Deum vivum,
qui fecit coelum, et terram, et mare, etomnia quae in eis sunt: qui in praeteritis
generationïbus dimisit omnes gentes ingredi vias suas. JSt quidem non sine te•stimonio semetipsum reliquit, benefaciens
eis, de coelo dans pluvias, et tempora fructifera, implens cibo et laetitia corda vestra(Act 14, 14).
8. Quod est autem hoc testimonium,
quod semper Domino deservivit, et nunquamde ejus bonitate ac potestate conticuit, nisi
ipsa totius mundi inenarrabilis pulchritudo,
et innumerabilium beneficiorum ejus dives
et ordinata largitio : per quae humanis cordibus quaedam aeternae legis tabulae praebebantur, ut in paginis elementorum ac voluminibus temporum communis et publica
divinae institutionis doctrina legeretur?
Coelum ergo cunctaque coelestia, mare etterra, omniaque quae in eis sunt, consono
speciei suae ordinationisque concentu protestabantur gloriam Dei, et praedicatione
perpétua majestatem sui loquebantur aucto*7*

L. 2. de vocatione
100
ris ; et tamen maximus numerus hominum,qui vias voluntatis suae ambulare permissus
est, non intellexit, nec secutus hanc legem
est; et odor vitae, qui spirabat ad vitam,
factus est ei odor mortis ad mortem; ut
etiam in illis visibilibus testimoniis disceretur, quod Utera occideret^ spiritus autem
vivificaret (2. Cor. 3 , 6). Quod ergo inIsraël per constitutionem legis et prophetica
eloquia gerebatur, hoc in universis nationibus totius creaturae testimonia et bonitatis
Dei miracula semper egerunt*) Ex hoc capite plane insigni discimus intermtutis praesidia, quae Deus nunquam gentibus
penitus subtraxit, ipsam numerandam esse visibiiem
universitatem rerum, in cujus „paginis communis
et publicae divinae institutionis doctrina legeretur ,adeo ut „quod in Israël per constitutionem legis
et prophetica eloquia gerebatur, hoc in universis
nationibus totius creaturae testimonia et bonitatis
Dei miracula semper egerint." Quae sententia non
est hujus irïagistri Ecclesiae singularis, sed pluribus omnino Patribus communis. Ita A u g u s t i n u s(in Ps- 102): „ Vocat undique ad correctionem, vo~
oat undique ad poenitentiam; vocat beneficiis crearturae \oc&t impertiendo tempus vivendi, vocat per
lectorem, vocat per tractatorem, vocat per intimam
cogitationem, vocat per flagellum correctionis, vocat
per misericordiam consolationis." Cf. de lib. arb»
3, 19, Ita ejus discipulus P r o s p e r (resp. ad cap.
8. Gall. Cf. etiam c. CoUat. c. 14.): ^Omnvwm
a9

omnium gentium c. 5.

101

CAPTJT T.
Qui inter gentes Deo placuerunt spiritu fidei etgratiae sunt discreti.
99. Sed cum in illo populo, cui utraqueeruditio praefuit, nemo, nisi gratia, justificacura est Deo, nemo est quem non aut evangelica
praedicatio, aut legis testificatio, aut ipsa etiam
naiura conveniat. Sed infidelitatem hominum ipsis
adscribamus hominibus." Ita S. Léo (S. 6 inQuadrag. c. 1): „Semper quidem misericordia Do­
mini plena est terra, et unicuique fidelium ad colendum Deum ipsa rerum natura doctrina est, dum
coelum et terra, mare et omnia quae in eis suntbonitatem et omnipotentiam sui protestantur aucto­
ris et famulantium elementorum mirabilis pulchritudo justam ab intellectuali creatura gratiarum
exigit actionem." Cf. S. 82 al. 80 c. 2. Pro hac
sententia non immerito illa etiam Patrum adduci
possent effata, quibus testantur visibilem bancrerum universitatem scholam esse, librum, spécu­lum, praeconem divinorum scaiam, mcmuductorem
ducem ad Detm etc. qu^e, cum sint innumera etomnibus nota, consulto praetermittimus. Ne vero
alicui doctrina haec suspecta, imo errore infecta
pelagiano videatur, animadverti débet, Patres ab
hac manifestatione seu revelatione naturali Dei
rerum universitate contenta non sejunxisse gratiam
mternam, citra quam nulla doctrina vel revelatio
objectiva et externa ad salutem prodest. Hanc
enim semper ex lege divina ordinis supernaturalis
doctrinae et revelationi externae adnexam suppo9

9

102

2. de vocatione

tus sit per spiritum fidei ; quis ambigat eos,qui de quibuscumque nationibus quibuslibet
nunt (cf. B i p a i d a de ente supernat. D. 20 S.
9 ss.) ne illa cassa inutilisque sit. Cum ergo
docent Deum, qui omnes homines vult salvos fieri
omnium habere, etiam gentium, curam ac ideo eas
vel natura convenire gratiam internam cum hoc
externo publicoque testimonio conjunctam supponunt, alioquin ad salutem testimonium hoc universitatis non prodesset. Quare omnino ad rem ita
scribit au et or epistolae ad Demetriadem (c. 7 ) :„Omnia quidem elementa mundi et universae creaturarum naturae, hoc ipsa sui exigunt specie, ut
invisibilia Dei per ea quae facta sunt intettecta
eonspieicmtur (Rom. 1, 20): et in pulchritudine
coeli et terrae quaedam sunt paginae, ad omnium
oculos semper patentes, et auctorem suum nun­quam tacentes, quarum protestatio doctrinam imitatur magistrorum et eloquia Scripturarum. Sed
quidquid illud est quo corporeorum sensuum exteriora pulsantur, in agro cordis, cui impenditur
ista cultura, nec radicem potest figere, nec germen
emittere, nisi ille summus et verus agricola potentiam sui operis adhibuerit et ad vitalem profectum
ea, quae sunt plantata, perduxerit. Sive enim contemplatio creaturarum sive sacrorum séries voluminum sive scientia disserentium sincero et assiduo
testimonio praedicet veritatem, neque qui plantât
est aliquid, neque qui rigaU sed qui merementum
dat Deus (1 Cor. 3, 7)." Cf. plura apud P a s s a g l i a de partitione div. volunt. in primam et secundam etc. § 47 ss. D e c h a m p s de haeresijans. L- 3. D. 8. c. 12. Ceterum praeter hoc
9

t

9

9

4

omnium gentium c. 6

103

temporibus Deo placere potuerunt, spiritu
gratiae Dei fuisse discretos ? Quae etsi parcior ante atque occultior fuit, nullis tamen
seculis se negavit, virtute una, quantitate
diversa ; consilio incommutabili, opère multiformi.
CAPTJT YI.
Non omnibus etiam nunc, eadem mensura gratiae
confertur.

10. Nam et in his diebus, quibus totum
mundum ineffabilium donorum flumina rigant, non idem modus omnibus, nec eademmensura confertur. Quamvis enim per ministros verbi et gratiae Dei eadem cunctis Veritas praedicetur, eadem cohortatio adhibeasalutis praesidium gentibus provisum, quod ipse
gentium Apostolus adumbrat Rom. 1, 19 s. Act.
14, 15 s., alterius quoque Patres praeeunte eodem
Apostolo Rom. 2 , 14 s. meminerunt, quod conscimtiae testimonio continetur. De hoc egregiâplane sunt, quae scribit A u g u s t i n u s (L. 2 deSerm. Dom. in monte c. 9 n. 32): „Nullam esseanimam quamvis perversam, quae tamen ullo modo
ratiocinari potest, in cujus conscientia non loquatur Deus. Sedulo tamen animadverti débet, duplex hoc praesidium non esse promme ad salutem
sufficiens, damnata siquidem est ab Innocentio XI.
propositio (23) : Fides late dicta eoo testimonio creaturaram similive motivo ad justificationem sufficit.
w

104

L. 2. de vocatione

tur; Dei tamen agricultura est, Dei aedificatio, cujus virtus invisibiliter agit, ut incremento proficiat quod aedificatur aut colitur;
sicut attestatur Paulus apostolus, dicens:
Quid igitur est Apollo f quid vero Paulus ?
Ministri ejus cui credidistis, et unicuique
sicut Dominus dédit. Ego plantavi, Apollo
rigavit; sed Deus incrementum dédit. Itaque neque qui plantât, est aliquid, nequequi rigat, sed qui incrementum dat Deus,
Qui plantât autem et qui rigat, unumsunt. Unusquisque autem propriam mer­cedem accipiet secundum suum laborem:
Dei enim sumus adjutores, Dei agrieul­
tura estis, Dei aedificatio estis (1. Cor. 3,4). Agriculturae ergo hujus atque aedificationis in tantum quisque adjutor, et operarius, ac minister est, in quantum unicuique
Dominus dederit: et hi qui ministrorum la­bore excoluntur, ad eum proficiunt modum,
ad quem illos incrementi auctor evexerit. In
agro enim Domini non uniformis, nec una
plantatio est: et quamvis in unum decorem
totius templi structura conveniat ; non idem
tamen locus est, nec idem usus omnium lapidum: sicut et in uno corpore non omnia
membra eamdem actum habent, dicente Àpostolo : Nunc autem posuit Deus membra,

omnium gentium c. 7.

105

et unumquodque eorum sicut voluit (1. Cor.
12,18).

CAPUT TH.
DifFerentia divinorum munerum non ex praecedentium operum meritis, sed ex Dei liberalitate
pro venit.

11. Haec vero membra unde apta, undeutilia, unde sint pulchra, idem doctor exponit, dicens: Ideo notum vobis facio, quod
nemo in Spiritu Dei loquens, dicit anathema Jesu. Et nemo potest dicere Dominum Jesum, nisi in Spiritu sancto. Divisiones vero gratiarum sunt, idem autem
Spiritus ; et divisiones
ministrationum
sunt, idem autem Dominus ; et divisiones
operationum sunt, idem vero Deus, qui
operatur omnia in omnibus. Unicuiqueautem datur manifestatio Spiritus adutilitatem: alii quidem per Spiritum datur sermo sapientiae, alii sermo scientiae
secundum eumdem Spiritum, alteri fides
in eodem Spiritu, alii gratia
sanitatumin eodem Spiritu, alii operationes virtutum, alii prophetatio, alii discretio spirituum, alii gênera linguarum, alii interpretatio sermonum. Haec autem omnia
operatu/r unus atque idem Spiritus, divi-L. 2. de vocatione
106
dens singuUs prout vult (1. Cor. 12, 3).
Haec magistro gentium tanta luce, tanta
evidentia praedicante, quae ratio, quae causa
dubitandi est, an omnium nobis virtutum
germen ex Deo sit? vel quis nisi insipientis simus de differentia divinorum munerum
conqueratur, aut imparibus ascribendum me­
ritis arbitretur, quod non aequaliter de superna liberalitate confertur? Si enim haec
distributio secundum praecedentium operum
mérita proveniret, non ipsorum donorum catalogum tali conclusione Apostolus terminaret, ut diceret: Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus,
dividens
singulis prout vult (1. Cor. 12, 11). Ubi
utique si meritorum causas voluisset intelligi, diceret: Dividens singidis prout merentur; sicut plantatoribus et rigatoribus
praemium devotionis spopondit, dicens:
Unusquisque autem propriam
mercedem
accipiet secundum suum laborem (1. Cor.
3,8).

CAPUT

Ym.

Unicuique sine merito datur, unde tendat ad
meritum.

12. Datur ergo unicuique sine merito,
nnde tendat ad meritum; et datnr ante ullum

omnium gentium c. 8.

107laborem, unde quisque mercedem accipiat
secundum suum laborem. Quod ita esse,
etiam ex doctrina evangelicae veritatis agnoscitur, ubi per comparationem dicitur, quodhomo peregre proficiscens vocavit servos
suos, et tradidit illis substantiam suam,
et uni dédit quinque talenta, alii autem
duo, alii vero unum, unicuique secundum
propriam virtutem (Matth. 25, 14), id est,
secundum propriam et naturalem possibilitatem; non autem secundum proprium meritum: quia aliud est posse operari, aliud
operari: et aliud est posse habere caritatem,
aliud habere caritatem : et aliud est capacem
esse continentiae, justitiae, sapientiae, aliudvero esse continentem, justum atque sapientem. Non itaque omnis reparabilis reparatur, nec omnis sanabilis sanus est: quia reparabilem et sanabilem esse de natura est,
reparatum autem et sanum esse, de gratia est.
13. Denique isti, quibus secundum modulum capacitatis suae, quem in eis distributor substantiae praevidebat, dispar crédi­ta est numerus talentorum, non meriti remunerationem, sed operis accepere materiam.
In qua duorum servorum vigilantissima industria non solum gloriosis laudibus honestatur, sed etiam in aeterna Domini sui gau-108

L. 2. de vocatione

dia intrare praecipitur. Tertii vero pigrum
otium et desidiosa nequitia sic punitur, ut
et vituperationis dedecoretur opprobrio, et
portione quam acceperat, exuatur. Dignus
enim erat perdere inutilem fidem, qui non
exercuerat caritatem. Unde et in subséquent!
sermone (Matth. 25, 31), quo apertissime
declaratur futuri forma judicii, sedente filio
hominis in sede majestatis suae, antequamfacta congregatione omnium gentium, alii
dicuntur ad dexteram, alii ad sinistram constituendi; laudatis dextris de operibus caritatis, nihil aliud sinistris objicietur, quammisericordiae benevolentiaeque neglectus.
Acceperant ergo etiam isti fidem, sed non
sectati fuerant dïlectionem : nec de non servato, sed de non aucto munere damnabuntur. Quamvis enim omnia bona, dona sintDei, ideo tamen quaedam etiam non petita
tribuuntur, ut per ipsa quae accepta sunt, ea
quae nondum sunt donata, quaerantur. Semen quippe quod jacitur in terram, non ob
hoc seritur, ut ipsum solum maneat, sed ut
fructum afferendo, multiplex atque numerosum sit: oui quidem profectus ab illo est,
qui dat incrementum (1. Cor. 3, 7); sedterra vivens et rationalis, et de gratiae jamomnium gentium c. 9.

109imbre fectmda, habet quod ab ipsa expectetur ad id quod accepit, augendum.

CAPUT IX.
Variatae per diversa tempora gratiae causa a nobis
non est investiganda.

14. His recte, ut arbitror, quantum Do­
minus tribuit, pertractatis, ad id unde digressa
est disputatio, revertamur, ad considerationem scilicet differentiarum, quibus divinae
gratiae opéra ac dona variata sunt. Altitudo
quippe divitiarum sapientiae et scientiae
Dei, cujus inscrutibilia suntjudicia et investigabiles viae, sic semper misericordiamsuam et justitiam temperavit, ut secretissima
aeterni consilii voluntate noluerit in omni­
bus temporibus super omnes generationes,
aut super omnes homines aequales donorum
suorum esse mensuras. Siquidem aliter eos
juverit, quos ad cognoscendum se coeli etterrae testimoniis conveniebat; aliter illos,
quibus non solum elementorum famulatu,
sed etiam doctrina legis, prophetarum oraculis, miraculorum signis, et angelorum cooperationibus consulebat : et multo magis ali­ter misericordiam suam universis hominibus
declaraverit, quando Filius Dei factus est

L. 2. de vocatione
110
j&lius hominis : ut inveniretur ab eis, qui eum
non quaerebant et appareret his, qui illum
non interrogabant ; et non in uno tantum
populo honor Israëliticae stirpis excelleret,sed in omni gente, quae est sub coelo, multiplicatum Abrahae semen oriretur, inque
heredum successionem non filii carnis, sedfilii promissionis intrarent: et quanta in
praeteritis seculis super ceteras nationes,
tanta nunc esset in gente judaea parcitas
gratiae; cum tamen introducta plenitudine
gentium, etiam ipsorum ariditati earumdem
rigationuminundatio spondeatur. Quaeitaquecausae sint harum sub eadem gratia dissimilitudinum, quaeve rationes, sanctis Scripturis non loquentibus, quis loquetur? Et
cum in eis scientia Pauli apostoli a disputatione transeat ad stuporem, cujus erit tanta
praesumtio, qui haec disserendo existimet
aperienda, potius quam silentio miranda?

CAPUT X.
Omnibus seculis misericordia Dei et corpora âluit,
et mentes juvit.

15. Patienter igitur et aequanimiter ignoretur tam remotum ab humana cognitione
secretum. Nec tamen quia nequeunt clausa
penetrari, ideo etiam reseratorum est prae-omnium gentium c. 10.

mtereundus introitus. Manifestaverunt enim
divinorum eloquiorum multae auctoritates etcontinua omnium seculorum expérimenta
docuerunt, justam Dei misericordiam misericordemque justitiam, nec alendis unquamcorporibus hominum, nec docendis juvandisque eorum mentibus defuisse. Semper etenim pluit super bonos et màlos, semper
solem suum oriri fecit super justos et in­justes (Matth. 5, 45), semper vitales auras
praebuit, semper diei et noctis vicissitudines
ministravit, ubertatem agris, multiplicationem seminibus, fecunditatem generandis ho­
minibus semper impendit. Et si quando aliquid horum minuit, benignis correptionibus
aversionem desidiamque maie utentium castigavit : ut miserationes ejus quaererent inadversis, cujus justitiam non timuerant insecundis. Denique si ad ipsa mundi exordia
recurramus, invememus omnium sanctorum,
qui diluvium praecesserunt, Dei Spiritum
misse rectorem, propter quod et filii Dei nominati sunt: quoniam, sicut ait Apostolus,
quicumque Spiritu Dei aguntur, M filii
sunt Dei (Eom. 8, 14). Et cum iidem, neglecta observantia patrum, illicitis se reproborum connubiis miscuissent, atque ob nefariam societatem digni exterminio judicaren-

112

L. 2. de vocatione

tur, Dominus ait: Non permanebit spiritus
meus in hominibus istis, quoniam carosunt (Gen. 6, 3). Unde apparet quod iste
populus, cujus generationes discreto ordine
cum annorum numéro digeruntur, spiritualis
antea fuit; ea utique voluntate cui Spiritus
sanctus praesidebat: sic impendens moderaminis sui regimen, ut decfînandi ad vitia
non adimeret potestatem : qua potestate hic
populus si non uteretur, non relinqueret
Deum, nec relinqueretur a Deo, essetque illede quo dictum est: Féline qui potuit irons*
gredi et non est transgressus (Eccl. 31,10).
Quamdiu ergo apud Deum mansit, ea volun­tate mansit, quam Deus inspiravit et rexit :Praeparatwr enim, sicut scriptum est, vo­
luntas a Domino (Prov. 8, 35).

CAPUT XI.
Hominibus fere paulatim et particulatim accrescit,
quod superna largitas ei dare decrevit.

16. Sed hujus praeparationis non unus
semper provectus, nec una mensura est.
Quoniam multis modis, et innumerabilibus
différentes, gratiae opéra et dona variantur,
inque ipsis singulis generibus munerum
dissimiles sunt gradus et impares quanti-

113

omnium gentium c. 11.

tates. Sicut enim in germinibus herbarum
atque lignorum, quae terra producit, non una
species, nec unum in omnibus genus est, sed
singula quaeque in sui generis forma et insuae stirpis qualitate gignuntur; plénum
autem decorem non statim ut eduntur accipiunt, sed certis et ordinatis provehuntur
augmentis, donec ad perfectam sui habitus
quantitatem per succedentia sibi incrementa
perveniant: ita et semina charismatum plantaeque virtutum, non in omni agro cordis
humani totum hoc pariter, quod sunt ratura,nascuntur: nec facile reperitur in exordio
maturitas, et in inchoatione perfectio.
17. Exserit quidem fréquenter potens etmisericors Deus mirabiles istos suae operationis effectus, et quibusdam mentibus non
expectata profectuum mora, totum simul
quidquid collaturus est, invehit. In Abrahae
lumbis Levi sanctificatur, et simul cum eo
domus Aaron et sacerdotalis ordo benedicitur. In Isaac de repromissione concepto, et
contra spem sterilium senum nato, omnium
gentium vocatio et tota Christi forma praeconditur. Jacob nullo merito sunragante dilectus priusquam nascatur, eligitur. Jeremiae dicitur: Priusquam te formarem inutero, novi te: et priusquam exires de vulva,
Opuscvila SS. Patron. III.

§

L. 2. de vocatione
114
sanctificavi te (Jerem. 1, 5). Joannes intra
Elisabeth matris viscera Spiritu sancto repletus exsultat, et ut imllus inter natos mufierum major sit, prius sentit initia gratiae
quam naturae.
18. Sed cum et alia similium documentorum exempla non desint, quae brevitatis
studio praeterimus; multo tamen crebriormultoque numerosior pars illa hominum est,
cui particulatim quidquid superna largitas
donat, accrescit, ut conferendorum munerum
causae de his, quae sunt collata, pariantur.
Quidam accepta fide, diffidentia non carent,
quam utique inesse sibi noverat qui dicebat :Credo Domine,adjuvaincredulitatem
meam (Marc. 9, 23). Quam nec illi abesse
penitus a suis animis sentiebant qui dixerunt: Domine auge nobis fidem (Luc. 17,5). Quidam quod credunt, non intelligunt;et multi eorum diu in suae simplicitatis modulo detinentur. Multi vero cito intellectus
lumen accipiunt. Ipsa autem intelligentia
non in omnibus eumdem habet vigorem aut
similem facultatem. Et plurimi, cum et fide
et intellectu videantur ornati, laborant tamen
indigentia caritatis, et his quae fide et in­tellectu vident, nequeunt inhaerere : quoniam

omnium gentium c. 11.

115

perseverari in eo non potest, quod non toto
corde diligitur.
19. Donum quoque ipsius caritatis nonsemper ejusmodi est, ut quidquid ad plenitudinem ipsius pertinet, simul a percipiente
sumatur. Est enim amor qui potest alio
amore superari; et saepe dilectio Dei exmundi dilectione marcescit, nisi ad eum fervorem, Spiritu sancto inflammante, profecerit, qui nullo extingui frigore, nullo possit
tepore languere. Cum itaque in hoc inenarrabili dono Dei, omnium summa donorum, et quaedam cunctarum sit vita virtutum;
ad hoc cetera conferuntur, ut haheat animae
fidelis intentio per quae ad perfectam caritatem possit eniti. Quae quoniam non solum
ex Deo, sed etiam Deus est, stabiles et per­sévérantes atque insuperabiles facit, quos
flumine suae voluptatis impleverit. Qui au­
tem istarum aquarum dulcedinem nesciunt,
et adhuc de mundi hujus torrentibus bibunt,
aut etiam si aliquid primoribus labris devitae fonte gustaverunt, inebriari tamen aureo Babjdonis calice delectantur, suo prorsus
decipiuntur arbitrio, sua voluntate labuntur:
et si in hac desidia persévérant, ipsi se his
quae accepere, dispoliant. Facile enim quae-L. 2. de vocatione
116
libet bona sine caritate possunt perire, quae
non possunt sine caritate prodesse.

CAPUT X U .
Libertas sub gratia.

20. Haec autem summatim breviterqueperstricta, ad id valeant, ut certissime noverimus nullum fidelium a Deo non discedentem relinqui, neque cujusquam ruinam ex
divina esse constitutione dispositam; sedmultis, qui jam judicio rationis utuntur, ideo
liberum esse discedere, ut non discessisse sit
praemium : et ut quod non potest nisi coopé­rante Spiritu Dei fieri, ejus meritis deputetur, cujus id potuit voluntate non fieri. Quae
voluntas in malis actionibus sola esse potest,
in bonis autem sola esse non potest. Quam­vis enim secundum naturam sit ejus, ut bona
sit; vitium tamen, quod per malam volun­
tatem incidit in naturam, non naturae superatur virtute, sed gratiae.

CAPUT

xm.

Bonitatem Dei non solum Sanctis, sed et impiis
instituendis affaisse ante diluvium.

21. Eegebatur ergo primus ille populus
Dei Spiritu Dei, et a maledicti ac praeda-

omnium gentium c. 13.

117

mnati populi societate ac moribus per eruditionem sancti Spiritus abstinebat, custodiensdiscretionem sui a permixtione carnalium:
quorum mala tamdiu sustinuit patientia Dei,
quamdiu boni per id quod eos non imitabantur, placere potuerunt: ubi vero etiamboni malorum imitatione corrupti sunt, et
per voluntarium defectum in eamdem nequitiam conspiravit universitas, quos, excepta
Noe domo, una impietas profanavit, sententia una delevit.
22. Bonitas autem Dei ne illi quidem
parti defuit, quae in caritate non stetit, et
ab initio sui veneno diabolici livoris intumuit. Principem enim gentis impiae, sancti
fratris meritis invidentem, caedemque ejus
parricidali corde meditantem, dignatur Do­
minus paterno mitigare consilio, dicens ad
Cain : Ut quid tristis factus es f ut quidconcidit vultus tuus f Nonne si recte ofe­ras, recte autem non dividas, peccastif
quiesce. Ad te enim erit conversio ejus ettu dominaberis ejus (Gen. 4, 8). Depone,inquit, ortam de invidiae aemulatione tristitiam et flammas odii crudelis extingue : ni­
hil tibi Àbel nocuit, nec mihi placendo telaesit. Despexi munera tua meo judicio, nonillius voto: opus enim bonum negligenter

118

L. 2. de vocationeegîstî. Kecta Msset oblatio tua, si fuisset
recta discretio. Sciens cui offerres, scire debueras quid voveres. Non digne inter me ette divisisti, quoniam tibi electiora servasti.
Tuus ergo hic error est, tuumque peccatum.
Quiesce et noli in insontem fratrem moveri :ad te potius tua culpa revocetur. Noli peccato regnum in te dare, sed tu potius inipsum sume dominatum. Poenitendo enim
nec in majus facinus progredieris, et ab eo,
in quo te doles displicuisse, mundaberis.
23. Cum ergo talia ad Cain loqueretur
Deus, numquid ambiguum est voluisse eum
et (quantum ad medendi modum sufficiebat)
egisse, ut Cain ab illo impietatis furore resipisceret? Sed malitia pertinax inde facta
est inexcusabilior, unde debuit esse correctior.
Et utique praesciebat Deus, ad quem finem
insanientis esset progressura conceptio. Neque ex eo quod falli scientia divina non poterat, necessitate peccandi urgebatur facinus
voluntatis. A cujus utique intentione atqueeffectu potuit incolumitas Abel illaesa defendi, nisi placuisset Deo cum magna laude
patientiae suae, ut temporalis furor impii
fieret perpetuus honor justi. Posteris vero
istius parricidae, quamvis in progenitoris
sui moribus viverent, numquam se divinam

omnium gentium c. lé

119

bonitatem negasse, quis non facile advertat,si consideret, quantum eis prodesse potuerit
tam longa patientia Dei, tam dives bonorum
temporalium copia, et multiplicatae fecunditatis tam numerosa propagatio ? Quae béné­
ficia licet obduratis nihil remedii et emendationis attulerint, probant tamen aversionem eorum non divinae fuisse constitutionis,
sed propriae voluntatis.

CAPUT XIV.
In diluvio et postea usque ad Christum revelata sunt
opéra divinae gratiae et christianae gratiae miracula
praesignata: tarnetsi abundantia gratiae, quae nunc
mundum rigat, pari largitate non fluxit.

24. In conservatione autem Noe filiorumque ejus et nuruum, in quibus omnium gen­tium seminarium disponebatur, quanta divi­
nae gratiae opéra revelata sint, sancta Scriptura manifestât, dum in illa mirandae
capacitatis arca, universi generis animalium,
quantum reparationi sat erat, réceptrice, congregatura ad se omne hominum genus Ec­
clesia figuratur: dum per lignum et aquamredemptio Crucis Christi et ablutio regenerationis aperitur: dum in his, qui ex illa
mundi vastatione salvati sunt, omnium gen-120

1* 2. de vocatione

tium plenitudo benedicitur: dum donum fecunditatis iteratur, et solo esu suffocatorum
et sanguinis interdicto libertas edendi, quod
placuerit, augetur, salutisque securitas intestimonio versicoloris arcus, hoc est, insigno multiformis gratiae consecratur. Quae
utique mysteria atque sacramenta non unius
tantum familiae paucissimos tune homines,
sed in ipsis omnes eorum posteros imbuebant: ut quod eruditioni impendebatur parentum, proficeret scientiae filiorum.
25. Jamvero procurrente humanae propagationis augmento, cum ipsa mortafium
numerositas de suis multiplicationibus superbiret, et secundum elationis suae altitudinem, coelo cuperet molem immodicae exstructionis inserere, quam mirabilis erga
cohibendam hanc insolentiam fuit divinae
censura justitiae ! Quae unam illorum populorum loquelam notis sibi invicem significationibus consonantem, septuaginta et duarum
linguarum varietate confudit, ut et inter dissonas voces operantium pereunte concordia,
insanae molitionis machina solveretur, et
habitando orbi terrarum daret incolas malaecongregationis opportuna dispersio. In isto
autem opère providentiae Dei praeordinabantur miracula gratiae christianae, quae

omnium gentium c. 14.

121

omnem hanc dispersionem in illius aedificationis erat coaptatura compagem, in qua
omne genu flectitur Deo et omnis lingua
confitetur quoniam Jésus in gloria Dei
Patris ^ ( P h i l i p . 2, 11).
26. Hanc latitudinem gratiae in plenitudine dispositorum temporum revelandae
facta ad Abraham promissio Dei, signis jam
luculentioribus indicabat, quando duplex
ejus successio, filii scilicet carnis, et filii
promissionis, multitudini arenarum comparabatur et siderum, et vir senex per annosam
uxoris sterilitatem ab spe jam prolis alienus,
credebat laudabili fide per germen unius
filii patrem futurum esse se mundi, prospiciens illum in semine suo, imo conspiciens,
qui dixit: Abraham diem meum vidit etgavisus est (Joan. 8, 36). Qua fide Abra­
ham cum justificaretur, nondum mandatum
circumcisionis acceperat, sed cum esset in
praeputio naturali, reputata est fides ejus adjustitiam. Et eadem fides signaculum cir­
cumcisionis accepit in eo corporis membro,
per quod semen procreationis perventurum
erat ad eam carnem, in qua sine carnali se­mine Dei Filius, Deus Verbum, caro fieret,ac de Abrahae filia Maria Virgine nasceretur,assumptis omnibus in hujus nativitatis con-

122

L. 2. de vocationesortium, qui in Christo per Spiritum sanctum
regenerati, quod Abraham credidit, credidissent. Haec autem fides, antequam veniret
hoc semen, de quo Abrahae dictum est: In
semine tuo benedicentur omnes gentes terrae(Gen. 12, 3): intra unius stirpis populum
continebatur, vigente apud vero s Israelitas
spe redemptionis nostrae. Quoniam etsi fuerunt ex afienigenis, quos temporibus legis.
veritas illustrare dignata sit, tamen tain
pauci fuerunt, ut vix cognoscatur an fuerint. Neque ob hoc excusabiles sunt nationes, quae alienatae a conversatione Israël,spem non habentes et sine Deo in hoc
mundo (Ephes. 2, 12), sub ignorantiae te­nebris perierunt, quia haec abundantia gra­tiae, quae nunc universum mundum rigat,
pari antea largitate non fluxit.

CAPUT XV.
Meliora non nasci nunc ingénia, quam ante Christi
adventum : quinimo tempore adventus Christi in­venta est iniquitas robustior, ut gratia Dei manifestaretur.

27. Àdhibita enim semper est universis
hominibus quaedam supernae mensura doctrinae, quae etsi parcioris occultiorisqne

omnium gentium c. 15.

123

gratiae fuit, suffecit tamen, sicut Dominus
judicavit, quibusdam ad remedium, omnibus
ad testimonium : ut non dubie, sed évidente*appareat, quod nisi ubi àbundavit pecca­tum, superabundaret et gratia (Kom. 5,20), nunc quoque universum genus humanum similis obcaecaret impietas. An forte,
ut plerique garriunt, meliora quam veterum
ingénia nostris seculis orta sunt, et aptiores
divinis donis animas tempora extrema pepererunt? Quod etiam si ita esset, ad bonitatem
id référendum esset auctoris, qui vocandis
ad vitam aeternam populis ea, quae non reniterentur, corda finxisset. Sed nihil prorsus
novatum est in generatione carnali, nec generosior avis minorum orta successio est:
cum potius in hominibus illius temporis, quo
mundi redemptor advenit, quanto erat propago tardior, tanto sit iniquitas inventa robustior.
28. Probavit hoc judaici furoris impietas ; et quam apta Evangelio Christi fuerit
illa generatio, non solum populi, sed etiam
scribarum et principum ac sacerdotum cor­da docuerunt. Quibus parum fuit in agnum
Dei tollentem peccata mundi, contra testificationem legis, contra oracula prophetarum,
contra divinarum expérimenta virtutum, se-L. 2. de vocatione
124
ditionibus, contumeliis, sputis, alapis, colaphis, lapidibus, flagris, et ad postremum
crucis atrocitate saevisse, nisi etiam testes
resurrectionis ejus eadem persequerentur insania: quam apostoli, quando a pontificibus
flagellati sunt, ostenderunt in psalmo davidico prophetatam, dicentes : Domine tu es qui
fecisti coelum et terram et meure et omnia
quae in eis sunt, qui Spiritu sancto per os
patris nostri David pueri tui
dixisti:
Quare fremuerunt gentes et populi meditati sunt inaniaf Astiterunt reges terrae
et principes convenerunt in unum adversus Dominum, et adversus Christum ejus.
Convenerunt enim vere in civitate ista ad­
versus sanctum Filium tuum Jesum, quem
unxisti, Herodes et Pontius Pilatus cum
gentibus et populis Israël facere, quae
manus tua et consilium decreverunt fieri(Act. 4, 24 ss.).
29. Igitur ad manifestandam gratiam
Dei, quae ex aeterno ejus incommutabiliqueconsilio in salutem omnium gentium disponebatur, non priora, quasi incapacia, declinata sunt tempora, sed ista electa, quae
taies populos ediderunt, quorum ferox et voluntaria iniquitas non consulendi affectu, sedintentione saeviendi persisteret facere, quae

omnium gentium c. 15.

125

manusDei et consilium decreverunt fieri: ut
mirabilior esset gratia et potentia Dei, quaede tam duris animis, tam tenebrosis mentibus, tam inimicis cordibus fecit sibi populum
fidelem, subditum, sanctum, qui non per sapientiam hujus mundi peryenit ad lumen
sapientiae Dei, sed per illius donum, de quo
testatur Joannes apostolus dicens: Scimus
quia Filius Dei venit et dédit nobis sensum, ut cognoscamus verum Deum et simus in vero Filio ejus (1. Joan. 5,20). Cuitestimonio apostolus Paulus consonat dicens: Gratias agentes Patri, qui dignos
nos fecit in partem sortis sanctorum inlumine, qui eripuit nos de tenebris et potestate tenebrarum et transtuUt in regnum
Filii dilectionis suae (Colos. 1, 12). Et
iterum idem: Mramus enim, inquit, aliquando insipientes, increduli,
errantes,
servientes desideriis et voluptatïbus variis
in maliUa et invidia agentes, odibiles,
odientes invicem. Cum autem benignitas
et humanitas apparuit Salvatoris nostri
non eoo operïbus justitiae,
quae fecimusnos, sed secundum suam misericordiam
salvos nos fecit, per lavacrum regenerationis Spiritus sancti, quem effudit in nosàbunde per Jesum Ckristum
Salvatorem

L. 2. de vocatione
126
nostrum, ut justificati gratia ipsius heredes simus secundum spem vitae aeternae(Tit. 3, 3).
30. Potuitne plenius, luculentius, verius
explicari, quae mérita hominum Christus invenerit, et quos sibi mores subjecerit, quaead se corda converterit, quando venit mederi
non sanis, sed maie habentibus, et vocare
non justos, sed peccatores? Quoniam gen­tium populus, qui sedébat in tenebris,
lucem vidit magnam, et sedentibus intenebris et umbra mortis, lux orta est
illis (Matth. 9, 13; Is. 9, 2). Premebant
gentes, irascebantur populi, saeviebant reges, et potestates contradieebant, superstitiones et totius mundi reluctabantur
errores; sed de resistentibus, furentibus,
persequentibus, populum suum Christus
augebat, et per vincula ac supplicia mortesque sanctorum roborabatur fides, vincebat veritas, perque universum mundum
dominicae segetis multiplicabatur ubertas.
Tanta enim desuper praebebatur constantia
fidei, fiducia spei, fortitudo tolerantiae, ut
ille ignis dilectionis, quem in cordibus fidelium Spiritus sanctus accenderat, nullo mo­
do ab opprimentibus posset extingui: cumet qui cruciabantur vehementius inardesce-omnium gentium c. 15.

127rent, et qui saeviebant, eamdem quam persequebantur, flammam saepe conciperent,qua beatus apostolus Paulus ignitus, Men­
tor ferventerque dicebat: Justificati igitvtir ex fide pacem habeamus ad Deumper Dominum nostrum Jeswm Christum,
per quem et accessum hàbemus fide in
gratiam istam, in qua stamus, et gloriamur in spe gloriae filiorum Dei. Non
solum autem, sed et gloriamur in tribulationibus ; seientes quod tribulatio patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio vero spem, spes autem
non confundit: quia caritas Dei diffusa
est in cordibus nostris per Spiritum sanetum, qui datus est nobis (Eom. 5, 1).
Et iterum: Quis nos separabit a caritate
Gkristi; tribulatio, an angustia, an persecutio, an famés, an nuditas, an periculum, an gladiusf Sicut scriptum est(Ps. 4 3 , 22): Quia propter te mortificamur tota die, existimati sumus sicut oves
occisionis. Sed in his omnibus superamus
per eum, qui dilexit nos. Oertus sum
enim, quia neque mors, neque vita, nequeangeli, neque principatus, neque instantia, neque futura, neque fortitudo, nequealtitudo, neque profundum, neque créa-

128

L. 2. de vocatione

tura alia poterit nos separare a caritate
Dei, quae est in Christo Jesu Domino
nostro (ib. v. 35). Haec caritas diffusa per
Spiritum sanctum, fecit ut mundus fidelium
mundum vinceret impiorum. Haec Neronis
crudelitatem, Domitiani furorem, multorumque post eos principum rabiem glorioso innumerabilium martyrum fine confudit, do­uante Christo imitatoribus suis, de persecutionibus regum aeternarum stemmata
coronarum.

CAPUT XYI.
Quod Christus pro omnibus mortuus fuit.

31. Nulla igitur ratio dubitandi est, Je­
sum Christum Dominum nostrum pro impiis et peccatoribus mortuum : a quorum nu­
méro si aliquis liber inventus est, non est
pro omnibus mortuus Christus : sed prorsus
pro omnibus mortuus est: nemo ergo omni­
um hominum ante reconciliationem, quae
per Christi sanguinem facta est, non aut
peccator, aut impius fuit, dicente Apostolo :Ut quid enim Christus, cum adhuc infirmi essemus, juocta tempus, pro impiis
mortuus est? vioo enim pro justo quis
moritur : nom pro bono forsitanquisomnium gentium c. 16.

129

audeat mori* Commendat autem sua/mcaritatem Deus in nobis, quoniam si
cum adhuc peccatores • essemus, Christus
pro nobis mortuus est, multp magis justificati sanguine ipsius, salvi erimus ab
ira per ipsum. Si enim cum inimici
essemus, reconcïliati sumus Deo per mortem Filii ejus; multo magis reconciliati,
salvi erimus in vita ipsius (Kom. 5, 6 ss.).
Idem autem Apostolus in secunda ad Corinthios ait: Caritas enim Christi urget
nos, judicantes hoc, quoniam si unus
pro omnibus mortuus est, ergo omnes
mortui sunt: et pro omnibus mortuus
est, ut et qui vivunt, jam non sibi vivant, sed ei, qui pro ipsis mortuus est
et resurreocit (2. Cor. 5, 14). De se ipso
vero quid pronunciet, audiamus: Fidelis,inquit, sermo, et omni acceptione dignus,
quia Christus venit in hune mundum
peccatores salvos facere, quorum primus
ego sum: sed ideo misericordiam consecutus sum, ut in me primo ostenderet
Christus Jésus omnem patientiam,ad
informationem eorum, qui creditwi suntilli in vitam aeternam (1. Tim. 1, 15.).
32. Sive ergo circumeisio, sive praeputium, peccato universaliter concludebatur,
Opuscula SS. Patrum. III.

9

L. 2. de vocatione
130
unusque omnes reatus obstrinxerat, et intermagis minusque impios nemo erat, qui posset absque Christi redemptione salvari. Quae
redemptio universo sese intulit mundo, et
omnibus hominibus indifferenter innotuit,quandoquidem in die quinquagesimo ab illo
Pascha, in quo se hostiam Deo verus agnus
obtulerat, cum apostoli et qui cum eis unanimes erant, repleti Spiritu sancto linguis
omnium gentium loquerentur, conveniebat
excita miraculo diversi generis hominum
multitudo, ut Evangelium Christi in eis qui
aderant, totus mundus audiret. Confluxerant
autem, sicut scriptum est, Parthi, et Medi,
JElamitae, et qui inhabitant
Mesopotamiam, Judaeam >et Cappadociam,
Pontum et Asiam, Phrygiamet Pamphyliam, Aegyptum et partes Lybiae, quae
est circa Cyrenen, et advenae Romani,
Judaei quoque et proselyti,Crêtes etArabes (Act. 2 , 9), audientes omnes suis
linguis praedicari magnalia Dei: quorum
testificatio etiam in eas gentes, quae remotiores sunt, longe lateque procurreret.
Ad cujus rei efFectum credimus providentia
Dei romani regni latitudinem praeparatam:
ut nationes vocandae ad unitatem corporis
Christi, prius jure unius consociarentur im-omuium gentium c. 17

131perii: quamvis gratia christtana non con­tenta sit eosdem limites habere quos Koma ;multosque jam populos sceptro crucis Christi
illa subdiderit, quos armis suis ista non domuit. Quae tamen per apostolici sacerdotii
principatum amplior facta est arce religionis,
quam solio potestatis.

CAPUT XYH.
Nationes, quibus nondum gratia Salvatoris illuxit,
disposito tempore vocandas esse ad Evangelium.

33. Quod si forte, quemadmodurn quasdam gentes non olim in consortium filiorum
Dei novimus adoptatas, ita etiam nunc in
extremis mundi partibus sunt aliquae nationes, quibus nondum gratia Salvatoris illuxit :non ambigimus etiam circa illas occulto judicio Dei tempus vocationis esse dispositum,quo Evangelium, quod non audierunt, audient atque suscipient. Quibus tamen illa men­sura generalis auxilii, quae desuper omnibus
semper hominibus est praebita, nonnegatur:quamvis tam acerbo natura humana vulnere
sauciata sit, ut ad cognitionem Dei neminem
contemplatio spontanea plene valeat erudire,nisi obumbrationem cordis vera lux discus9*

132

L. 2. de vocatione

serit, quam inscrutabili judicio Deus justus
et bonus, non ita in praeteritis seculis, quemadmodum in novissimis diebus effudit. Undeet B. apostolus Paulus scribens Colossensibus, ait: Mysterium quod absconditum
fuit a seculis et generationibus,
nunc
autem, manifestatum
est sanctis ejus,
quibus voluit Deus notas facere divitias
gloriae sacramenti hujus in gentibus, quod
est Christus in vobis (Colos. 1, 26).

CAPUT

xvm.

Prioribus seculis absconditum fuisse gentibus my­sterium de ipsarum vocatione ad Evangelium, non
tamen prophetis.

34. Numquid hoc mysterium etiam pro­phetis incognitum fuit; et illi per quos Spi­
ritus sanctus loquebatur, ea quorum ab ipsis
fiebat denunciatio, nesciebant? Non ita plane
intelligendum puto ; sed ipsis gentibus hoc
absconditum fuisse mysterium, quod Domi­nus, quando voluit, et quibus voluit, revelavit. Nam de vocatione gentium, quae non
erant populus Dei, et quibus prius non misertus est, nunc autem miseretur in Deuteronomio ita dicitur : Et vidit Dominus, etomnium gentium c. 18,

133

zelavit, et iratus est propter iram filiorwm
morum et filiarum, et dixit:
Avertamfaciem meam ab eis, et ostendam quid eritin novissimo, quia generatio perversa est,
filii in quibus non est fides in illis. Ipsi
in zelum compulerunt me in hoc quod non
est Deus, irritaverunt me in idolis suis ;et ego in zelum incitabo eos in eis, qui nonerant gens, super gente insipiente irritàboeos (Deut. 32, 19). Et David haec de adoraturis Deum omnibus gentibus praecinit:
Omnes gentes quascumque fecisti, venientet adorabunt coram te Domine, et glorificabunt nomen tuum (Psal. 85, 9). Et iterum idem : Et adorabunt eum omnes reges
terrae, omnes gentes servient ei (Psal. 71,
11). Etiterum: Benedicenturinipso omnes
tribus terrae, omnes gentes magnificabunteum (Psal. 71, 17).
35. Isaias quoque similia annunciat, dicens: Quoniam erit in novissimis diebus
manifestus mons Domini, et domus Dei
in cacumine montium, et exaltabitur supercolles; et venient ad eum omnes gentes (Is.
2, 2). Et iterum idem: Et faciet, inquit,
Dominus Sabaoth omnibus gentibus, inmonte isto bïbent in jucunditate
vinum,
ungentur unguento in monte isto: tradet134

I* 2. de vocatione

haec omnia gentibus: hoc enim consilium
super omnes génies (Is. 25, 6). Et iterumidem : JEt revelabit Dominus brachium suum sanctum in conspectu omnium gentium*
et videbunt omnes gentes terrae salutem,
quae a Domino nostro est (Is. 52, 10). Et
iterum : JEcce advenae ad te per me accé­
dait, et ad- te confug-ient (Is. 54, 15). Et
infra: Gentes, quae te non cognoverunt, invocabunt te: et populi qui te nesciunt, ad
te confugient (Is. 55,5). Osée quoque paria
prophetat, dicens: JEt erit in toco in quo
dictum est eis : Non popxdus meus vos ; ibi
vocabuntur filii Dei vivi, et congregabuntur filii Juda et filii Israël in idipsum(Osée 1, 10). Et iterum: Miserebor non
dilectae, et dicam non populo meo : Populus meus es tu; et ipse dicet: Deus mev»*
es tu (Os. 2, 23).
36. Sub apostolis vero, cum ii qui in
Christum ex circumcisione crediderant, eo»
qui gentiles erant dicebanturque praeputium,
justiticationum gratiae arbitrarentur parti­
cipes esse non posse, docet B. apostolus
Petrus, quam indiscretus apud Deum uterque sit populus, si in unitatem fidei ambo
convenerint. Cum autem, inquit, coepissem
hqui, decidit Spiritus sanctus super eos.

omnium gentium c. 18.

135

sicut et in nos in initio. liecordatus sum
autem verbi Domini, sicut dicebat: Joannes quidem baptizavit aqua, vos autem
baptizabimini in Spiritu sancto. Si ergo
eamdem gratiam dédit illis Deus, sicut etnobis, qui credidimus in Dominum Jesum
Clvristum : ego quis eram qui possem prohibere Deumf Mis auditis tacuerunt, etglorificaverunt Deum dicentes: Ergo etgentibus Deus poenitentiam ad vitam dedit (Act. 1 1 , 15). Jacobus quoque apostolus de hac vocatione gentium dicit: Virifratres audite me. Simon narravit quemadmodum primum Deus visitavit sumere
ex gentibus populum nomini suo, et huic
concordant verba prophetarum, sicut scriptum est (Amos 9, 1 1 ) : Post liaec revertar, et reaedificaèo tabernactdum David
quod ceciâit, et diruta ejus aedificabo, eterigam illud ; ut requirant céleri hominum
Dominum, et omnes gentes super quas invocatum est nomen meum, dicit Dominus
faciens haec. Notum a seculo est Domino
opus suum (Act. 15, 14). Simeon quoqueille, cui responsum erat a Spiritu sancto,
non eum visurum mortem priusquam videret Clvristum Domini (Luc. 2 , 26), desalute omnium gentium, quae in Christo

136

L. 2. de vocatione

revelabatur, haec dixit: Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundum verbum
tuum in face : quia viderunt oculi met salutare tuum, quod parasti ante faciem
omnium populorum: lumen ad revelationem gentium, et gloriam plebis tuae Israël
(Luc 2, 29).

CAPUT XIX.
Deus pro omni tempore vult omnes homines
salvos fieri.

37. His et aliis testimoniis Scripturarum
non dubie demonstratur istam ditissimam,
potentissimam, benignissimam gratiam, qua
in novissimo mundi tempore omnes gentes
in regnum Christi vocantur, prioribus secu­
lis in occulto Dei absconditam fuisse consilio : et cur hac manifestatione, qua nunc universis nationibus innotescit, antea revelata
non fuerit, nullam posse scientiam comprehendere, nullam intelligentiam penetrare:
cum tamen illud quod de bonitate Dei piissime creditur, quia omnes homines velit
salvos fieri, et in agnitionem veritatis ve­
nire (1. Tim. 2, 4) non oporteat, nisi perpetuum aeternumque sentiri, secundum eas

omnium gentium c. 20.

137

mensuras quibus Deus dona generalia specialibus novit cumulare muneribus : ut et qui
exsortes gratiae fuerint, de sua nequitia redarguantur; et qui ejus lumine enituerint,
non in suo merito, sed in Domino glorientur.

CAPUT XX.
Objectio ex parvulis contra illud: Qui vult omnes
homines salvos fieri.

38. In hoc sane angusto quidem, sed
tamen recto intelligentiaé tramite, non parum difficultatis opponit consideratio parvu­
lorum, qui nullo judicio rationis utuntur, quo
auctoris sui bénéficia sentientes ad agnitio­
nem valeant veritatis accedere, nec videnturde neglectu opitulantis gratiae juste argui,
in illa ignorantia naturaliter constituti, quam
dubium non est nullam recipere scientiam,nullam sentire doctrinam. Unde cum omnes
homines velit Deus salvos fieri, quid est
quod alienatur a salute perpétua tanta infantium multitudo, totque in his aetatibus
hominum millia extra vitam relinquuntur
aeternam: quasi ad hoc tantum conditi sint
ab eo, qui neminem odiens creavit, ut quia
in hune mundum cum peccati carne venerunt,

138

2. de vocatione

insolubilis culpae vincula sine reatu propriae
actionis inciderent? quid hoc profundius, quid
mirabilius esse potest? neque enim credi fas
est, eos qui regenerationis non adepti suntsacramentum, ad ullum beatorum pertinere
consortium. Et magis stupendum magisquefit mirum, quod ubi actio non offendit, ubi
arbitrium non resistit, ubi eadem miseria,
similis imbecillitas, causa communis est,
non unum est in tanta parilitate judicium ;sed quales reprobat abdicatio, taies adoptât
electio.

CAPUT XXI.
Juste agi cum parvulis pereuntibus, tam in hoc
seculo quam futuro, propter originale peccatum.

39. Verumtamen de hac altitudine discretionis Dei non conturbabitur cor humilitatis
nostrae, si firma et stabili fide omne judi­cium Dei justum esse credamus, nec appetamus habere cognitum, quod voluit esse
secretum, ut ubi investigari non potest, quare
itajudicet, sufficiat scire, quisjudicet. Quamquam non ita incognoscibilis ista sit quaestio,ut nihil inde eruditionis possimus acquirere,si ad contemplandum id, quod videri potest,
tranquillus sobrii cordis adhibeatur intuitus.

omnium gentium c. 21.

139

Cum enim consideramus inter paganos, in­
ter judaeos, inter haereticos, interque ipsos
catholicos Christianos, quam multiplex pereat numerus parvulorum, quos, quantum ad
proprias pertinet voluntates, neque boni ali­quid neque mali constat egisse, discimus
super eos illam manere sententiam, quamhumanum genus in Adae primi parentis
praevaricatione excepit: cujus sententiae rigor, dum etiam circa taies non resolvitur,quam magnum illud peccatum fuerit, demonsfcratur. Nemo etiam putaretur, non innocens
nasci, nisi etiam talibus esset noxium nonrenasci.
40. De immaturitate vero mortis non est
ratio conquerendi, cum semel in naturam
nostram per peccatum ingressa morfcalitas,
obnoxium sibi omnem vitae nostrae fecerit
diem. Esset enim, quando secundum aliquem modum immortalis dici homo posset,
si esset tempus, intra quod mori omnino
non posset, Sed nunquam corruptio ita incorruptionis est particeps, ut non semperobnoxium sit defectioni, quod debetur occasui. Vitae hujus principium, mortis exordium est : nec prius incipit augeri aetas nosfcra, quam minui. Gui si quid adjiciatur
spatii temporalis, non ad hoc accedit ut

140

L. 1. de vocatione

maneat, sed in hoc transit ut pereat. Quodergo ab initio sui. mortale est, qualibet occidat die, non contra legem mortalitatis occumbit, nec unquam ei vicinius est posse vivere,quam posse deficere. Quamvis autem ex
una causa omnium hominum sit orta mortalitas, non in unam tamen sed in multiplicem imbecillitatem corruptibilis natura distrahitur. Et sive morbis sive debilitatibus
sive vulneribus, non solum anni aut menses
vel dies aetatis humanae, sed et omnes horae
omniaque momenta subjecta sunt. Nec est
aliquod mortis genus, aut ullus obeundi modus, qui non intra universitatem mortalium
in aliquam incidat portionem. Manet enim
grave jugum super filios Adam, a die exitus de ventre matris eorum, in diem sepulturae in matrem omnium, (Eccli. 40, 1).

CAPUT x x n .
Divina justitia cuilibet mensuram et modum miseriae ordinat.

41. Sed hujus asperrimi jugi pondéra,
non ita in Adae filios irruerunt, ut divina
justitia nihil ei suae dimensionis adhiberet;quae defectionum legibus ita defectura subjecit, ut ab eis moderationum suarum non

omnium gentium c. 22.

141

averteret potestatem. Nec ideo omnia omnes
inciderent mala, quia per communem conditionem omnes omnibus subjacerent; sed ut
generali necessitate variata, causas sibi Dominus indulgentiae correptionisque servaret,
essetque in uno omnium debito quod et misericors remitteret, et justus exigeret.
42. Cum igitur justa et omnipotens providentia Dei incessabiliter uni versa dijudicet,
et nemo in hune mundum veniat, neque ab
hoc mundo exeat nisi eo ortu atque decessu,
quem rerum arbiter secundum altissimam
scientiam suam sapientiamque decernit, sicut scriptum est in libro Job: Quis ignorât
quod omnia haec manus Domini fecerit f
In cujus manu anima omnis viventis etspiritus universae carnis hominis (Job. 12,9). Et iterum : Brèves dies hominis sunt,
et numerus dierum ejus apud te est (ibid.
14, 5): quis audeat causas operum et consiliorum ejus inquirere? Inscrutabile enim
est, valdeque secretum, cur tantis differentiis
conditio humana variata sit. Illum ab infantia usque ad senectutem longaeva carpit
infirmitas, nec inter persévérantes dolores
statutae déficit tempus aetatis. Illum integris valentem viribus annosissimus vigor
végétât. Huic in pueritia finis est, illi in

142

JL 2. «le vocationeadolescentia. Huic ultra juventutem non li­
cet progredi, illi impossibile est usque adloquendi rudimenta grandescere. Quas vitae
metas multiformiter inaequales, minus acerbas experiretur cacluca rnortalitas, si praesentis tantum seculi detrimenta pateretur ;et non in aeternas miserias caderent, qui
hinc sine lavacro regenerationis exiissent.

CAPUT x x i n .
Parvulis pereuntibus generalis gratiafcribuitur,dura
parentibus datur.

43. Sed cum inscrutabilior sit causa
donorum quae gratia tribuit, quam miseriarum quas natura promeruit, ipsa nos
intelligentiae difficultas ad nostrum remittit
anctorem. Et cum quaerimus, quomodo
omnes homines salvos fieri velit, qui nonomnibus illud tempus impertit, in quo per
voluntariam fidem percipiendae gratiae sintcapaces; non irreligiose arbitrer eredi, neque inconvenienter intelligi, quod isti paucorum dierum homines ad illam pertineantgratiae partem, quae semper universis est
impensa nationibus: qua utique si bene eo­
rum uterentur parentes, etiam ipsi per eosdem juvarentur. Omnium namque oxordia

omuium geutium c. 23.

143

parvulorum, totaque illa principia necdum
rationalis infantiae, sub arbitrio jaœnt voluntatis alienae, nec ullo modo eis nisi peralios consuli potest : et consequens est illos
ad eorum pertinere consortium, quorum vel
recto vel pravo aguntur affectu. Sicut enim
ex aliéna confessione credunt, ita ex aliéna
infidelitate aut dissimulatione non credunt
Et cum ipsi nec praesentis vitae desiderium
habuerunt, nec futurae; quam ipsorum factum
est nasci, tam ipsorum efficitur non renasci.
Sicut autem circa majores praeter illam generalem gratiam parcius atque occultius
omnium hominum corda pulsantem, excellentiore opère, largiore munere, potentiore
virtute vocatio specialis exseritur; ita etiam
circa innumeros parvulos eadem manifestatur electio. Quae quidem nec illis qui renati
non sunt, in parentibus defuit, sed iis qui
renati sunt, prae parentibus affuit: ita ut
multis saepe, quos suorum impietas deseruit,alienorum cura servierit, et ad regenerationem venerint per extraneos, quae eis nonerat providenda per proximos.

144

L. 2. de vocatione

CAPUT XXIVNon esse jus tam querelam ex discretione parium
parvulorum, sed magnam divinae justitiae et gratiae
Christi commendationem.

44. In quo opère gratiae, quis nisi arrogantissimus atque vanissimus de divina justitia conqueratur, quod non omnibus parvulis similis providentia consulat, omniaque
pericula, quae moriturorum regenerationem
prohibere possunt, aut potestate submoveat,
aut miseratione praeveniat ? Quod utique ergoomnes fieret, si ita fieri omnino deberet. Nonautem latet, quantum in cordibus fidelium
desidiae gignerentur, si in baptizandis parvulis nihil de cujus quam negligentia, nihil
de ipsorum esset morte metuendum: quandoquidem ut taies baptismo fraudarentur,
nullo modo posset accidere.
45. Hac vero tam inamissibili felicitate
infantium, vehementissime opinio illius roboraretur erroris, qui gratiam Dei secundum
mérita hominum dari, audet contra fidem
catholicam praedicare. Videretur quippe inculpabili innocentiae hoc tota aequitate deberi, ut neminem eorum adoptio praeteriret,quos nullus reatus obstringeret: nec impie
a quodam de parvulorum baptismo dictum

145

omnium gentium c. 25.

fuisset: Hàbet gratia quod adoptet, non
habet unda quod diluât ). Sed hoc detestabiliter praedicatum omnes discipuli veritatis
intelligunt ; et inde manifestum est, eos qui
salvi fmnfc, non merito, sed gratia liberari,quia sine baptismo mortuos periisse non
dubium est. Qui utique nisi gravissimi peccati es sent participes, non périrent. Nunc
autem occulta quidem Dei discretione, sedjusta, sic ostenditur et quid conférât gratia,
et quid praevaricatrix mereatur natura: ut
nec contra donum elevetur superbia, nec
contra periculum cesset industria.
J

CAPUT XXV.
Deum generali gratia omnibus collata semper velle
ac voluisse omnes salvos fieri; at peculiarem gra­tiam non omnibus traditam.

46. Sive igitur novissima contemplemur
secula, seu prima, seu média, rationabiliter
et pie creditur, omnes homines salvos fieri
Deum velle, semperque voluisse; et hoc non
aliunde monstratur, quam de iis beneficiis,
quae providentîa Dei universis generationi*) Verba haec enunciant dogma Pelagianorum,
secundum quos infantes baptizandi non erant, ut
mundarentur ab originali peccato, sed ut adoptionis et regni coelorum redderentur participes.
Opuscula 88. Patrum. HT.

10

146

L. 2. de vocatione

bus communiter atque indifferenter impendit.
Euerunt enim ac sunt hujusmodi dona ita
generalia, ut ipsorum testimonio ad quaerendum verum Deum possent homines adjuvari : quibus donis auctorem suum per omnia
secula protestantibus, specialis gratiae largitas superfusa est. Quae licet copiosius
nunc quam ante praestetur, causas tamen
distributionum suarum Dominus apud scientiam suam tenuit, et intra secretum potentissimae voluntatis occuluit: quae si omnibus uniformiter affluèrent, non laterent. Etquam nulla est ambiguitas de benignitate
generali, tam de speciali misericordia nihil
quod stupendum esset existeret: ac proinde
illa esset gratia, ista non esset. Deo autem
placuit et hanc multis tribuere, et illam anemine submovere, ut ex utraque appareat
non negatum universitati, quod collatum est
portioni, sed in aliis praevaluisse gratiam,in aliis resiliisse naturam.

CAPUT XXVI.
Quod in omni justificatione gratia quidem principaliter praeemineat, sed voluntas ei subjungatur,et conjungatur cooperando divino operi in se; etgratia ad id praeparet voluntatem.

47. Hanc quippe abundantiorem gratiam

omnium gentium c. 26.

147

ita credimus benignam, ut nullo modo arbitremur esse violentam, quod quidquid in salvandis hominibus agitur, ex sola Dei voluntate peragatur, cum etiam ipsis parvulis peralienae voluntatis subveniatur obsequium.
Gratia quidemDei illa in omnijustificatione
principaliter praeeminet, suàdendo exhortationibus, monendo exemplis, terrendo periculis, incitando miraculis, dando intellectum,
inspirando consilium, corque ipsum illuminando et fidei affectionibus imbuendo; sedetiam voluntas hominis subjungitur ei atqueconjungitur, quae ad hoc praedictis est excitata praesidiis, ut divino in se coopérer
operi, et incipiat exercere ad meritum quodde superno semine concepit ad studium; desua habens mutabilitate si déficit, de gratiae
opitulatione si proficit. Quae opitulatio perinnumeros modos, sive occultos, sive mani­
festa, omnibus adhibetur: et quod a muliis
refutatur, ipsorum est nequitiae ; quod autem
a multis suscipitur, et gratiae est divinae
et voluntatis humanae. Sive igitur initia,
sive profectus fidelium, sive usque in finem
perseverantiam cogitemus, nullum genus,
nulla species cujusquam virtutis occurret,quae vel sine dono divinae gratiae, vel sineconsensu nostrae voluntatis habeatur. Ipsa
10*

148

L. 2. de vocationeenim gratia hoc omni génère medendi atqueauxiliandi agit, ut in eo quem vocat, primam
sibi receptricem et famulam donorum suorum praeparet voluntatem. Nam virtus nolentium nulla est, nec potest asseri vel fidem,
vel spem, vel caritatem eis inesse, quorum
ab his bonis consensus alienus est.

CAPUT x x v n .
Consensum voluntatis per gratiam gigni, non solum
ex doctrina et illustratione sed etiam ex terrore
et metu.

48. Hune autem consensum non solum
cohortatio praedicantium et incitamenta doctrinae, sed etiam metus gignit, propter quod
scriptum est: Principium sapientiae timor
Domini (Prov. 9,10). Qui quantislibet terroribus inferatur, non aliud agit, quam ut
quem fecerit timentem, faciat et volentem,
nec solum volentem sed etiam sapientem.
Unde et illud scriptum est: Beatus cui donatum est habere timorem Dei (Eccli 25,15), Quid enim tam beatificum, quam hic
timor, qui genitor eruditorque sapientiae est?
In cujus utique devotione devota est et voluntas, quae auctore gratia eodem proficit
timoré, quo coepii Cum ergo hic timor etiam per quandam vim magni terroris im-omnium gentium c. 27.

149

mittitur, non ibi ratio extinguitur, nec intellectus aufertur; sed illa potius quae mentem
premebat caligo discutitur, ut voluntas depravata prius atque captiva, recta efficiatur etlibéra. Unde sicut animus nihil virtutis capit, nisi radium veri acceperit luminis ; ita
gratia nihil ei quem vocat confert, nisi oculos in eo aperuerit voluntatis. Quae in pierisque, sicut superius disputatum est, ab ipso
initio sui ardentissima, citis et magnis ditatur augmentis; in plerisque autem tardecunctanterque proficiens, vix ad ea incrementa provehitur, quae idoneam ad perseverandum habeant firmitatem.
49. Dicit quidem Dominus : Nemo venit
ad me, nisi Pater qui misit me, attraxerit
eum (Joan. 6,44). Sed hoc ideo dictum est,
ut illam fidem, sine qua nemo ad Christum
venit, ex Patris habere munere noverimus,
secundum illud quod apostolo Petro dicitur:
Beatus es Simon Bar Jona, quia caro etsanguis nonrevelavit tibi, sed Pater meus,
qui in coelis est (Matth. 16, 17), qui in cordibus trahendorum hoc egit ut crederent,
hoc effecit ut vellent. Non enim esset unde
traherentur, si sequaces fide et voluntate non
essent: quoniam qui non credunt, nec trahuntur omnino, nec veniunt; neque accedunt

150

L. 2. de vocationequi dissentiunt, sed recedunt. Qui ergo veniunt, amore ducuntur: dilecti enim sunt, etdilexerunt, quaesiti sunt et quaesierunt, etquod eos voluit Deus velle, voluerunt.

CAPUT x x v m .
Posse eos qui gratia Dei in Christum credunt, noncredere; et eos, qui persévérant a Deo recedere.

50. Qui ad obediendum sibi, ipsum vellesic donat, ut etiam a perseveraturis illam
mutabilitatem, quae potest nolle, non auferat: alioquin nemo unquam fidelium recessisset a fide, neminem concupiscentia vinceret, neminem tristitia elideret, neminem
iracundia debellaret, nullius caritas refrigesceret, nullius patientia frangeretur, et colla^
tam sibi gratiam nemo negligeret. Sed quia
haec possunt fieri, et in consensum talium
tentationum facilis nimium proclivisquedescensio est, nunquam débet in auribus fi­delium vox illa Domini non sonare, qua
apostolis dicitur: Vigilate et orate, ne intretis in tentationem (Matth. 26, 41). Ubi
si de vigilando tantum, non etiam de orando
discipulos admoneret, solas liberi arbitrii
vires videretur hortatus. Sed cum addidit,
JEt orate, satis docuit superni futurum mu-

omnium gentium c. 28..

151

neris, ut eos etiam vigilantes tentationis
procella non vinceret.
51. Taie est illud quod ait: Simon, Si­mon, ecce satanas postulavit ut vos cerneret velut triticum. Ego autem rogavi
pro te, ne deficiat fides tua: et tu tandem
conversus confirma fratres tuos: et rogate
ne intretis in tentationem (Luc. 22, 31).
Si ergo defectura erat fides tanti apostoli,nisi pro ea Christus oraret inerat ei proculdubio mutabilitas, quae posset in tentatione
nutare. Et non ita jam perseverantiae fuerat
virtute solidatus, ut nullis periculis esset
obnoxius. Siquidem tam gravis eum perturbatio etiam post ista conçussent, ut in Caiphae
domo unius ancillae interrogatione pavefactus usque ad trinam negationem ejus, cuicommoriturum se spoponderat, constantia
déficiente perductus sit. Qui ergo tune conturbatum cor apostoli non humanis sed divinis convenit oculis, et ad largos poenitudinis fletus potenti incitavit aspectu, potuit
hanc firmitatem animi praecipuo conferre discipulo, ut sicut ipsum Dominum nihil ab
explendae passionis proposito deterrebat, ita
nec B. Petrum ulla tune formido superaret.
52. Sed haec stabilitas illius tantummodo propria fuit, qui solus vere potenterque152

L. 2. de vocatione

dicebat: Potestatem habeo ponere animam
meam, et potestatem habeo iterum sumereeam (Joan. 10, 18). In ceteris vero homi­
nibus donec caro concupiscit adversus spi­ritum et spiritus adversus carnem (Gai. 5,17) et donec spiritus quidem promptus est,
caro autem infirma (Matth. 26, 41) ineommutabilis animi fortitudo non potest reperiri ;quoniam non hujus sed alterius vitae est verae pacis perfecta et secura félicitas. In praesentis autem agonis incerto, ubi tota vita
tentaiio est (Job. 7, 1) et ab insidiantis superbia nec ipsa est tuta Victoria, mutabilitatis periculo non caretur. Et licet innumeris sanctis suis donet virtutem perseverandi
usque in finem divina protectio, a nullis
tamen aufert quod ipsis répugnât ex ipsis,
ut in omnibus studiis eorum atque conatibus
semper inter se velle et nolle decertent. Quam
compugnantiam idem beatissimus Petrus
etiam in ipsa palmarum omnium consummatione perpessus est. Siquidem hoc ipsi
Dominus protestetur et dicat: Amen, amen,
dico tibi quando juvenis eras, praecingebas
te et ambulabas ubi volébas, cum autem senueris, extendes manus tuas et alius te praecinget, et ducet quo tu non vis. Hoc autem
dixit significans, qua morte glorificaturus

omnium gentium c. 28.

153

esset Deum (Joan. 21, 18). Quis ergo ambigat, quis ignoret hanc fortissimam petram,
quae ab illa principali petra communionem etvirtutis sumpsit et nominis, hoc desiderium
semper habuisse, ut ei moriendi pro Christo
constantia donaretur. Verumtamen ita inevitabilis erat obluctatio trepidationis, ut vir
martyrii avidissimus adepturus quidem denunciaretur victoriam passionis, sed non sine
tentatione formidinis.
53. Merito igitur non solum ab incipientibus, verum etiam a provectis sanctis uniformiter Domino supplicatur et dicitur : Ne
nos inferas in tentationem, sed libéra nos
a malo (Matth. 6, 13). Universis enim qui
in fide et dilectione permanent, ab ipso donatur, ne in tentatione superentur, ut qui
gloriatur, in Domino glorietur (1. Cor. 1,31) ipsamque victoriam iisdem quibus eam
impertit, ascribit; ut quamvis auxilio Dei
steterint, tamen quia in se habebant undecaderent, ipsorum sit meritum, quod steterunt. Igitur sicut qui crediderunt, juvantur,
ut in fide maneant, sic et qui nondum credi­
derunt, juvantur ut credant; et quemadmodum illi in sua habent potestate, ut exeant,ita isti in sua habent potestate ne veniant,fitque manifestum, quod diversis atque in-154

L. 2. de vocatione

numeris modis omnes homines vult Deus
salvos fieri, et in agnitionem veritatis ve­
nir e (1. Tim. 2,4), sed qui veniunt, Dei auxilio
diriguntur, qui non veniunt, sua pertinacia
reluctantur.

CAPUT XXIX.
Promissio benedictionis omnium gentium ita completur quotidie, ut nec pereuntibus sit excusatio
justa, nec salvatis de sua justitia gloriatio.

54. Quamvis enim multi amantes tenebras suas, splendorem non recipiant verita­
tis et multi qui illuminati fuerant, tenebrescant ; verbum tamen Dei manet in aeternum,
et de promissionis veritate nibil excidit. Intrat quotidie praescita et promissa gentium
plenitudo et in Abrahae semine omnis gens,omnis tribus, omnis lingua benedicitur. Quodenim Pater Pilio dédit, Filius non amittit,
neque quisquam potest de manu ejus rapere,quod accepit. Firmum fundamentum Dei
stat (2 Tim. 2, 19) et mansuri in aeternum
templi aedificatio non vacillât praetenta su­
per omnes veritate et misericordia Dei ; a quo
quod et nemini negatur, et nulli debetur,in iis quos promisit, efficitur. Ipse enim
operatur omnia in omnibus (1. Cor. 12, 6),omnium gentium c. 30.

155

sed omnia procul dubio justa et bona. Universae enim viae Domini misericordia etveritas (Ps. 24, 12). Qui sicut praescivit
ante secula, quanta totius mundi hominam
multitudo, vel communibus usa donis vel
specialibus adjuta praesidiis, declinans ta­
men ab itinere veritatis et vitae, ingressura
esset latitudinem erroris et mortis, ita sem­per praecognitum habuit, quantus piorum
numerus per opem gratiae et per servitutem
obedientiae ad aeternam beatitudinem perti­
nent : ut nullo excidente de plenitudine proînissorum, qui nec provectu erat fallendus,
nec auxilio defuturus, eos glorificaret praeomnibus, quos elegit ex omnibus. Universitati quippe hominum, quod abunde probavimus,ita multiplex atque ineffabilis bonitas Dei
consuluit semper et consulit, ut neque ulli
pereuntium excusatio suppetat de abnegato
sibi lumine veritatis, neque cuiquam sit liberum, de sua justitia gloriari: cum et illos
propria nequitia demergat ad poenam et istos
Dei gratia perducat ad gloriam.

CAPUT XXX.
Kepetitio primi capitis libri secundi.

55. Quod itaque in principio secundi hujus
voluminis insinuavimus, hoc nunciterum com-

L. 2. de vocatione
156
mendamus, ut cum de gratiae profunditate etaltitudine disputatur, tribus illis saluberrimis
et veracissimis definitionibus simus innixi,
quarum una profitetur aeternum et proprium
divinae essebonitatis,ut omneshominessalvos
fieri velit et in agnitionem veritatis venire.
Alia simul praedicat, omnem hominem, qui salvus fit, quique in agnitionem veritatis venit,
Deiauxiliojuvarietregi, utque infide,quae per
dilectionem operatur (Gai. 5, 6) permaneat,custodiri. Tertia vero temperanter et sobrie
protestatur, non omnem voluntatis Dei comprehendi posse rationem, et multas divinorum operum causas ab humana intelligentia
esse subductas, ut, cum in temporibus innationibus, in familiis, in parvulis, in nondum natis et geminis, quaedam aut varie aut
insigniter gesta noscuntur, non ambigamus,ea ex illis esse, quae justus et misericors
Deus in hoc transituro seculo noluit sciri.
Quod quidem ad utilitatem nostram dispositum sentiendum est ; ut quoniam spe salvi
facti sumus, quibus praeparavit Deus quod
oculus non vidit, nec auris audivit, nec incor hominis ascendit, sicut constanter credimus videndum, quod nondum videmus, ita
patienter exspectemus intelligendum, quod
nondum intelligimus. Si ergo cesset insi-

omnium gentium c. 31«

157

diosa malignitas, si insolens praesumptio
conquiescat, his recte, ut arbitror pertractatis, nullius superest causa certaminis, nequeultra necesse est nos interminabilibus quaestionibus occupari.

CAPUT XXXL
Omnibus seculis adfuit omnibus hominibus gratia
Dei bonitate generali, sed diversa mensura.

56. Blaboratum est enim quantum Dominus adjuvit, ut non solum in novissimis
diebus, sed etiam in cunctis rétro seculis
probaretur, gratiam Dei omnibus hominibus
admisse, providentia quidem pari, et bonitate generali, sed multimodo opère diversaque mensura, quoniam sive occulte sive manifeste, ipse est, ut Apostolus ait, Salvatov
omniumhominum, maxime fidelium(l. Tim.
4,10). Quae sententia subtilissimae veritatis
et validissimi roboris si tranquillo consideretur intuitu, totam hanc, de qua agimus,
controversiam dirimit. Dicendo enim, qui
est Salvator omnium hominum, confirmavit bonitatemDei suprauniversos homines esse
generalem, adjiciendo autem, maxime fidelium, ostendit esse partem generis humani,quae merito fidei divinitus inspiratae, ad

158

L. 2. de vocatione

summam atque aeternam salutem specialibus beneficiis provehatur; quod utique nulla
iniquitate agitur, justissimi et misericordissimi Dei, cujus judicium in bis dispensationibus non cum arrogantia discutiendum, sed
cum tremore laudandum est.

CAPUT x x x n .
Inter fidèles varios esse gradus munerum Dei, idque non ex meritis eorum, sed justo et latenti
Dei judicio.

57. Siquidem in ipsis quoque fidelium
populis, quod jam superius ostensum est,
non eadem omnibus nec paria conferantur,
et ante ulla humanorum pondéra meritorum
dissimillima divinorum mensura sit munerum. Si enim de parentum carnalium judiciis conqueri non audemus, cum aliquos filios
suos ante ulla morum examina, ante aliqua
pietatis obsequia, indulgentiore amplectuntur
affectu: si in dominis quoque erga famulos
libéra est dispositio, nec juste a quoquam
reprelienditur, qui de unius conditionis familia, quosdam sibi quos benignius honestaret
et quos liberalius erudiret, elegit: numquidde summi Patris et veri Domini benevolentissima aequitate causandum est, quod inomnium gentium c. 33.

159

magna domo ejus innumeris différentes universa variantur? Cumque nemo aliquid bonihabeat, quod non ille donaverit, non omnes
tamen iisdem virtutibus micant, aut eademcharismatum dote ditantur. Nec possumus
hanc diversitatem graduum causis aptare
meritorum, cum totius boni meriti principalis causa sit gratia, de cujus opibus sumitur,
quidquid in singulis probabile reperitur.

CAPUT XXXIII.
Nemo electorum périt; sed omnes ab aeterno
electi salvi fiunt.

58. Sicut ergo de iis, quae intra Ecclesiam multiformiter Spiritus sanctus operatur, impium est ullam querelam corde concipere; ita etiam de illa providentia quae
infidelibus praesidet, nullatenus murmurandum est. Quoniam et justus et bonus arbiter, nec voluntatis iniquae est, nec discretionis incertae, ut sub immensa omnipotentis
Dei misericordia atque justitia putemus, quod
quisquam pereat, qui perire non debeat. Nullapars mundi ab Evangelio vacat Christi. Et
licet illa generalis vocatio non quiescat, ta­
men etiam ista specialis jam universis est
facta communis. Ex omni gente, et ex omni

L. 2. de vocatione
160
conditione adoptantur quotidie millia senum,
millia juvenuin, millia parvulorum : et effectibus gratiae christianae, etiam ipsa quibus
mundus atteritur, arma famulantur. Quam
multos enim qui in tranquillitate pacis sacramentum baptismatis suscipere differebant,ad aquam regenerationis confugere instantis
periculi metus impulit; et lentis tepidisqueanimis quod diu cohortatio quieta non suasit, minax subito terror extorsit? Quidam
Ecclesiae filii ab hostibus capti, dominos
suos Christi Evangelio maneiparunt, et qui­bus conditione bellica sarviebant, eisdem
fidei magisterio praefuerunt. At alii barbari
dum Romanis auxiliantur, quod in suis locisnosse non poterant, in nostris cognovere regionibus, et ad sedes suas cum christianae
religionis institutione remearunt.
59. Ita nihil obsistere divinae gratiae
potest, quo minus id quod voluerit impleatur, dum etiam discordiae ad unitatem trahunt, et plagae in remédia vertuntur; ut
Ecclesia unde metuit periculum, inde sumat
augmentum. Ad quoslibet igitur rerum humanarum exitus se nostra convertat inspectio,
nulla secula, nulla negotia, nullos generationum ortus atque decessus ab aeternis et inscrutabilibus judiciis Dei vacare reperiet.

161

omnium gentium c. 33.

Omnes varietatum eompugnantiae, et universae dissimilium provectuum causae, quas investigare et discernere non valemus, in illa
aeterna scientia simul notae, simulque divisae
sunt: et nihil ibi inordinatum est, etiam denecdum existentium qualitatibus actionum.
Quoniam non est in Deo accidens motus, autnova voluntas, aut temporale consilium, nec
cogitatio ejus cum rerum mutabiliuminaequalitate variatur ; sed cuncta pariter tempora ettemporalia, sempiterno ac stabili comprehendit intuitu, et omnibus omnia jam retribuit,qui quae sunt futura, jam fecit.
60. Hinc illud est beati Pauli apostoli
scribentis ad Ephesios: Benedictus Deuset Pater Domini nostri Jesu Christi, qui
benediccit nos in omni benedictione spiriiali in coelestïbus in Christo, sicut ehgit
nos in ipso ante mundi constitutionem, ut
essemus sancti et immaculati in conspectu
ejus in caritate. Qui praedestinavit nos in
adoptionem filiorum per Jesum Christumin ipso, secundum propositum voluntatissuae, in laudem gloriae gratiae suae
(Ephes. 1, 3), et cetera, quae sub ejusdem
sensus praedicatione connectit, docens donum
atque opus gratiae in aeterno semper Dei
mansisse consilio, omnesque adoptionis filios
Opuscula SS. Patrum. III.

11

162

L. 2. de vocatione

non solum in eo tempore, quo jam existentes
vocati sunt, sed etiam priusquam mundus
constituerafcurelectos. In qua electione quidquid hominum in Christo praecognitum nonest, nulla eidem ratione sociabitur. Omnes
enim qui in regnum Dei de cujuslibet temporis vocatione venturi sunt, in ista, quae
secula cuncta praecessit, adoptione signati
sunt. Et sicut nullus infidelium in hac sorte
numeratur, ita nullus piorum ab hac benedictione discretus est. De plenitudine quippe
membrorum corporis Christi, praescientia
Dei, quae falli non potest, nihil perdit: etnullo detrimento minui potest summa praecognita, atque in Christo ante secula aeterna
praeelecta, sicut ad Timotheum scribens Apostolus dicit: Collabora Evangelio secundum
virtutem Dei, qui nos lïberavit et vocavit
vocatione sancta non secundum opéra nostra, sed secundum suum propositum etgratiam, quae data est nobis in Christo
Jesu ante tempora aeterna (2. Tim. 1, 8).

CAPUT XXXIV.
Non frustra laborari ad acquirenda bonorum operum
mérita, vel orationibus insisti, quamvis incommutabile sit Dei propositum super salute electorum.

61. Contra hanc invictae veritatis splen-omnium gentium c. 34.

163

didissimam lucem soient quidam non sobrie
dicere, superfluo ad acquirenda bonorum operum mérita laborari, frustra etiam orationibus, quibus Deus exorandus speratur, insisti,
si ex incommutabili proposito ejus christia­
nae gratiae subsistit electio, nec aliter quidquam procedere potest, quam omnipotentis
voluntate dispositum est. Sed qui hoc ingeniose se arbitrantur opponere, non intelligunt scientiam Dei, quae et praeterita etpraesentia et futura complectitur, tempore
non teneri et tam in conspectu ejus astareea quae gerenda sunt, quam illa quae aut
geruntur, aut gesta sunt. Quod cum verissimum sit, non indiget mora cernendi et discernendi illa virtus, quae perpetuo veroquecontuitu creata et creanda, orta et oritura,acta et agenda simul aspicit; et quid quid inuniversitate rerum per secula praefinita evolvitur, ac multimodis varietatibus explicatur,
id totum in eo jam ordine comprehendit, quem
ex ipsius summo illo perfectoque judicio
mundi hujus finis accipiet. Haec autem aeterna et semper tranquilla cognitio, nulla nos
urget necessitate peccandi, nec inde manat
iniquitas, unde justitia. Quia, cum bonus Deus
omnia bona fecerit, et mali nulla sit omnino
natura, a liberis voluntatibus, quas utique
11*

164

L. 2. de vocatione

bonum fuit libéras fieri, spontanea est ortatransgressio : et natura mutabilis, cujus
incolumitas ab incommutabili pendebat essentia, a summo se bono, dum propriis delectatur, abrupit, cui nunc ruinae medetur
gratia Dei.

CAPUT XXXV.
Gratia datur electis, non ut otientur, vel a nullo
hoste impetantur; sed ut bene operentur, et hostem
vincant.

62. *Et propterea Jésus Christus venit inhune mundum, ut solvat opéra diaboli (1.
Joan. 3, 8): quae utique sic solvuntur, ut indestructione eorum etiam ab iis quibus succurritur, laboretur: quoniam et hoc a salvante donatur. Ideo beatus Apostolus : Nonsolum autem, inquit, sed et gloriamur intribulationibus : scientes quod tribulatio
patientiam operatur, patientia autem probationem, probatio autem spem, spes au­
tem non confundit: quia caritas î)ei dif­fusa est in cordibus nostris per Spiritum
sanctum, qui datas est nobis (Eom. 5, 3).
Itemque idem ad Ephesios : Gratia, inquit,
salvati estis per fidem, et hoc non ex vobis,
Dei enim donum est, non ex operibus, nequis glorietur. Ipsius enim sumus figmen-

omnium gentium c. 35.

165

tum, creati in Christo in operibus bonis,
quae praeparavit Deus, ut in illis ambulemus (Ephes. 2, 8).
63. Deus ergo his, quos elegit sine me­
ritis, dat unde ornentur et meritis. Et fru­
stra dicitur, quod ratio operandi non sit electis, cum etiam ad hoc ut operentur, electi
sint Virtutum quippe munera otiosa esse
non possunt: quoniam, sicut Veritas ait, omni
habenti dabitur: non habenti autem etiam
quod habet auferetur ab eo (Matth. 25,29).
Non igitur ad hoc datur continentia, ut concupiscentiis non repugnet ; nec ideo cuiquam
trihuitur sapientia et intellectus, ut non die
ac nocte in Domini lege meditetur. Quidagit donum dilectionis, si benevolentiae sollicitudo non vigilat? Quis fructus est patientiae, si non habet fortitudo quod toleret ?
Àut quomodo in Christo pie vivere ostenditur, qui nulla persecutione pulsatur? Vel
pax, quae est a Deo et cum Deo, numquidbene quieta est, si non discordât a mundo ?
Àut amor Dei potest sine diaboli inimicitiis
obtineri? Neminem prorsus Dei gratia intentabilem facit. Neque ob hoc coelestium
armorum praesidio a dextris et sinistris in­struite christiana militia, ut nullo cum
hoste confligat: cum laudabilius sit atque166

L. 2. de vocatione

felicius pugnantem non potuisse vinci, quam
desidem non potuisse tentari.

CAPUT XXXYI.
Electio non tollit orandi studium, sed ejus effectus
per orationem et bona opéra completur.

64. Orationum vero sollicitudinem divinae electionis proposito non resolvi, uno testimonio evidenter probabo, ut cetera studiobrevitatis omittam. In libro igitur Tobiae
ad n'iium ejus Tobiam Raphaël angélus dicit: Memor esto mandatorum patris tui,quoniam praecepit tibi accipere debere uooorem de génère patris tui. Et nunc audi
me, /rater, noli computare daemonium illud, sed postula eam. Et scito quoniam
dabitur tibi hac nocte uccor : et cum intraveris in cubiculum, toile de jecore piscis
illius, et impone super carbones, et odor
manabit, et odorabitur illud daemonium,
et fugiet, et non apparebit circa illam
omnino in perpetuum. Et cum coeperis
velle esse cum illa, surgite primum ambo,
et deprecamini Dominum coeli, ut detur
vobis misericordia et sanitas. Et noli timere, tibi enim destinata est ante sectda,
et tu eam sanabis (6,16 ss.). Quamvis ergoomnium gentium c. 37.

167

quod statuit Deus, nulla possit ratione nonfieri, studia tamen non tolluntur orandi, née
per electionis propositum liberi arbitrii devotio relaxatur; cum implendae voluntatis
Dei ita sit praeordinatus effectus, ut per la­borem operum, per instantiam supplicationum, per exercitia virtutum fiant incrementa
meritorum; et qui bona gesserint, non solum
secundum propositum Dei, sed etiam secun­
dum sua mérita coronentur. Ob hoc enim inremotissimo ab humana cognitione secreto
praefinitio hujus electionis abscondita est.

CAPUT XXXYIL
De nullo ante fînem vitae hujus pronunciari potest,
quod in electorum gloria sit futurus, et nullius
lapsi est desperanda reparatio.

65. Et de nullo ante ipsius finem pro­nunciari potest, quod in electorum gloria sit
futurus, ut perseverantem humilitatem utilis
metus servet; et quistat, videat ne cadat(1. Cor. 10, 12); et si forte aliqua victus
tentatione corruerit, non absorbeatur tristitia,
nec de ejus miseratione difîidat, qui allevatomnes qui corruunt, et erigit omnes elisos(Ps. 144, 14). Dum enim in hoc corpore
vivitur, nullius est negligenda correctio,

168 L. 2. de vocatione omnium gentium c. 37.

nullius est desperanda reparatio. Oret itaquesancta Ecclesia, et pro iis qui crediderunt,
gratias agens, proficientem eis perseverantiam petat: pro iis autem qui extra fidem
sunt, poscat ut credant. Nec ideo ab obsecrationibus cesset, si pro aliquibus exaudita
non fuerit. Deus enim qui omnes vult ad
agnitionem veritatis venire (1. Tim. 2, 4),
non potest quemquam sine justitia refutare.

ADMONITIO IN EPISTOLAM AD
DEMETEIADEM VIKGINEM.
1. Non minor controversia est de auctore
hujus epistolae ac de auctore librorum de Vocatione omnium gentium» Ea primum édita
fuit inter opéra S. A m b r o s i i in fine epistolarum (Epist. 84)*). Sed tum ex Pelagianorum
mentione, quae in eadem occurrit, tum ex ipsa
Demetriadis aetate manifestum est, illam Ambrosio tribui non posse. Q u e s n e l l u s ) epistolam hanc cum opère de Vocatione omnium
gentium S. Leoni vindicat; plures tamen, interquos emiaet A n t e l m i u s ) , qui Quesnelli impugnavit sententiam, S. Prospero eam adscribunt. Doctissimi fratres B a 11 e r i n i i utriusque2

3*) In edit. Basileensi a. 1492.
) Dissert. 4. in opéra S. Leonis.
) Dissert. 2. de veris oper. SS. Leonis et
Prosperi.
2

3

170
opinionis rationes sive conjecturas diligenter expendentes, de sententia Quesnelli statuunt ):^ Nihil esse, ex quo hanc opistolam Leoni cogamur asserere : imo nonnulla occurrere, ex quibus
illam ipsi subtrahendam putemus. Prospero autem, prosequuntur iidern, multo minus vindicari
potest, cum stilus epistolae multo apertius a
Prosperi quam a Leonis stilo discrepet. * Hinc
haud pauci auctorem istum anonymum esse fatentur, eundem tamen, qui libros scripserit devocatione omnium gentium. Ita C e i 11 i e r ),T i l l e m o n t ) , D u p i n ) et alii, qui omnes
stili doctrinaeque potissimum innituntur similitudini. Cujus argumenti vim hisce animadversionibus B a l l e r i n i i énervant ): »Stilus epistolae a stilo librorum de Vocatione discrepare
videtur in nonnullis, quae acutiora et accuratiora
ingénia nequaquam effugient. Et siquidem latius
similis praetendatur, cum stilus hac ratione la1

2

3

4

5

In observât, in dissert. 4. Quesnelli n. 11.
) Histoire générale des Auteurs sacrés etecclésiastiques T. 10. M. 11. a. 2 n. 6.
) Mémoires pour servir à 1' histoire Ecclésiastique des six premiers siècles. T. 10. S. Prosper
a. 12.
) Nouvelle bibliothèque des Auteurs Ecclésiastiques T. 4 p. 2 p. 480 ss. „Tous les Critiques,
inquit, conviennent, qu'elle est du même Auteur.
) L. c. n. 4.
2

3

4

u

5

m
tiori similis in diversis ejusdem aetatis ac institutionis scriptoribus identidem reperiatur, haec
sola latior similitudo stiH duorum operum, cundem auctorem certo probare non potest. Nihil
igitur pro eodem auctore asserendo certum suppetit. Imo altum de Semipelagianorum orroribus
silentium in epistola, ubi congrua incidit occasio *), nonnemini incredibile videri potest, si
ejus auctor idem esset ac scriptor librorum deVocatione, qui ex his libris adversus eosdem
inflammatus agnoscitur. *2. Epistolam hanc inter praestantissima antiquitatis monumenta numerandam esse nemo
negabit, qui eam attente legerit, adeo praeclarequaecumque ad divinae gratiae sive necessitatem
sive gratuitatem spectant, exponuntur; quarecligna est quae omnium studiosorum Theologiae
manibus teratur. Libenter D u p i n i i subscribimus judicio, quod de eadem deque opère de
Vocatione hisce protulit ) : II nous reste àremai'quer, que de qui que ce soient ces Ouvrages,
ils sont d'un homme fort habile, qui avoit le jugement solide, T esprit fin et délicat, et qui pos2

9*) Neque enim ad Semipelagianos pertinere,
quae habentur in fine c. 10, sed ad occultos
quosdam Pelagianos, iidem contra Quesnellum
ostendunt.
) L. c.
2

172
sedoit parfaitement bien la matière, qu'il traitoit
Quoiqu'elle soit fort épineuse et fort obscure, il
l'explique et la débrouille avec tant de netteté ettant de méthode, qu'il la rend agréable et sensible. Il dissipe les plus grandes difficultez, iladoucit des sentiments, qui paroissent tres-rigoureux, et il donne du jour aux choses, qui paroissent le plus difficiles à comprondre.
3. Demetrias autem illa, cui inscribitur epistola, virgo illustris fuit ex nobilissima Aniciana
stirpe, quae hortante Augustino nuptiis contemptis, quae ipsi paratae erant, virginitatis propositum suscepit, ut discimus ex ejusdem Doctoris
epistola ad Julianam ejus matrem
Haec Demetriadis velatio universis admirationem attulit
et, ut animadvertunt editores M a u r i n i op. S.
Augustini ), » virorum omnium, qui tum in Ecclesia praecellebant, linguam et calamum provocavit. His siquidem non injuria persuasum erat,
quidquid sibi facultatis divinitus fuerat concessum, utilius collocare nequaquam posse, quamsi praeceptis illam informarent Quales autem
aliorum, quae perierunt, epistolae fuerint, ex ea€24) Ep. 188 al. 143. Hoc ignorasse videtur
auclor noster, alioquin non scripsisset, Demetriademsine cohortatiombus humcmis virginitatis bonum
elegisse c. 1.
*) In praef. ad T. 10 § 7.

173
quae adhuc exstat Hieronymi ad eandem virginem data, judicare licet etc. * Quod confirmât
auctor noster, cum testatur doctissimos viros
eam adhortationibus suis incitasse, excellentes
magistros ad eam scripsisse, multos qui tunein Ecclesia praeeminebant de ea non siluisse ). Ipse P e l a g i u s ad eam scripsit epistolam, quae quidem ornata elegansque est, tum
egregias virtutis ac pietatis régulas complectitur,sed superbia huic sectae propria infectas.
4. Scripta fuit haec epistola postquam Pelagiana haeresis jam toto orbe cathoïico condemnata fuit, ut non obscure liquet ex c. 10;
proinde post Zosimi Tractoriam a. 418.; imo
post a. 430, ut colligunt B a l l e r in i i ) ex his
capitis primi verbis : » Si vero de commendando
virginitatis bono disseram, superflua erit ejus
nunc propositi insinuatio, quod tu a primae aetatis tuae flore sine humanis cohortationibus
elegisti, et de quo inter ipsa principia multi, qui
1

2*) Cap. 1. Demetriadis matrem J u l i a n a metiam viri doctissimi, qui in Ecclesia praeeminebant , literis colebant, ut I n n o c e n t i u s I. (ep.
15.), J o a n n e s C h r y s o s t o m u s (ep. 169), Aug u s t i n u s (ep. 150.) et iterum cum A l y p i o(ep. 188.), eique idem S. Doctor suam de Bonoviduitatis lucubrationem dicavit.
) L. c. n. 11.
2

174
tune in Ecclesia praeeminebant, merito non siluerunt. Quae verba, inquiunt Ballerinii, palam
ostendunt, et Demetriadem jam excessisse florem
juventae, et eos jam supremum diem obiisse, qui
illius propositum scriptis laudaverant. Augustinus autem praecipuus ejus laudator obiït a. 430,
et ideo post hune annum bacc epistola scripta
fait.* Non tamen diu post hune annum, cum
secundum eosdem Ballerinios ) nulla Semipelagianorum, etiam cum occasio eam postulasset,
mentio occurrit.
5. Quod denique epistolae a r g u m e n t u mspectat, illud paucis Ballerinii ita enunciant:^Magnis laudibus veram humilitatem (auctor)
commendat, adversamque illi superbiam suis
depingit coloribus : tum devotam Christo virginem hortatur, ut elationem caveat, seque sincerae
humilitatis praesidio muniat. *2*) L. c. n. 4.

EPISTOLAad

SA CEAM Vffi&IMM DEMETRIADEM
seu

DE H U M I L I T A T E
TEACTATÏIS.

I. Q u a n t a f u e r i t D e m e t r i a d i s n o b i l i t à s
et v i r t u s .

Cum splendidissimae sanctimoniae tuaesublime propositum super humilitatis fundamenta consistere pie et sapienter intelligis, in hoc usque, o sacra virgo Demetrias,
dignationem tuae dignitatis inclinas, ut provectiones tuas etiam meo stilo exigas adjuvari. Quod ego, ad tenuitatem facultatis
meae respiciens, omnibus modis recusarem,
neque tam maturo et erudito animo cohortatiunculas meas adhibere praesumerem, nisi
fiduciam efiiciendi id quod jubetur, a jubenteconciperem, et tuis meritis atque orationibus
confiderem esse praestandum, ut oriatur inTractatus
176
deserto aqua, et fient in sicca terra fiumina (Ps. 106, 35). Unde collaborandurn tibi
mecum est, ut qui sapientiam praestat parvulis, et linguas mutorum facit disertaê
(Sap. 10, 21), jubeat de cordis mei ariditate
profluere, quod sitis tua digne possit haurire.
Quae ergo materia stilo dabitur, et unde loquendi tecum causa sumetur ? Si laudes tuas
scribere aggrediar, et majorum seriem quae
per te multum illustratur, evolvam, onerosum me forte et impudentem videri posse
arbitror, qui vel humanae tibi gloriae tentationem adulando ingeram, vel tuis ac tuorum
praedicationibus ingenium meum par esse
praesumam. Si vero de commendando virginitatis bono disseram, superflua erit ejus
nunc propositi insinuatio, quod tu a primo
aetatis tuae flore sine humanis cohortationibus elegisti, et de quo inter ipsa principia
multi, qui tune in Ecclesia praeeminebant,merito non siluerunt. Valde enim mirabileerat, et inter praecipua divinae gratiae exempte numerandum, quod virgo Anicia superomne fastigium trabeatae nobilitaiis evecta,
de cujus fecunditate avis atque atavis responsura posteritas et familiae votis exspectabatur et patriae, converso repente animo,
desiderio coelestium nuptiarum dedinasti177de humilitate

mortale conjugium. Et ut omnem prosapiam
tuam etiam hujus virtutis titulo consecrares,
primam stirpis tuae perpetuam te virginem
filio virginis spopondisti. Illam ergo aetatem tuam, et illa principia rationabfliter doctissimi viri suis adhortationibus incitarunt.
Et licet plantationi suae summus agricola
valida ad profectum tuum incrementa praeberet, cooperatores tamen gratiae Dei opportunae piam adhibuere eulturam, ut germentenerum fortitudinis robur acciperet, et dignos generositate sua fructus propositi tui
arbor afferret. Nostris autem paginis quid
erit loci, et post ornatissima scripta excellentium magistrorum, quid utilitatis in eo quem
indicere dignata es sermone reperies, nisi
forte quia et illorum doctrinis et tuis studiis ad sublimiores gradus virtutum consuetudo proficit, cavendae te elationis admoneam,et humilitatis tibi sinceritatem fida suggestione commendem, ut in omnibus actionibus, in quibus tibi es bene eonscia, nunquam
audeas esse secura?
IL

Veras virtutes esse a falsis
discernendas.

De hoc igitur congruentissimo tibi etsaluberrimo bono, quod Dominus donaverit,
Opusuula SS. Patrum. HT.

12

178

Tractatus

disseramus, ut inspectioni uostrae non tantum visibilia ejus, sed etiam occulta reserentur. Est enim multiplex virtutis istius qualitas, et licet in exterioribus quoque pulchra
sit, in intimis tamen suis multo est speciosior, multoque luculentior, ubi nihil obscurum, nihil turbidum, nihil est inquietum:
quia paoû multa diligentibus legem Dei, et
non est illis scandalum (Psal. 118, 165).
Accès suri autem ad beatae humilitatis intuitum, omnem illam abjectionem, quae ignavos et inconstantes animos deprimit, repellamus. Nec générale nomen ita nos a judicio discretionis excludat, ut omnes quoquo
modo humiles putemus esse laudabiles. Imitatur quidem plerumque nécessitas voluntatem, et ab imagine modestiae parum differt
forma segnitiae: sed aliud est quod gravât,aliud quod exercet, nec in eundem finem
venit labor indeclinabilis miseriae, et expetitae fortitudo patientiae. Unum est paupertatis vocabulum, sed non una mens pauperum: quia non idem est gaudere bene expensis divitiis, quod aut gemere de non
acquisitis, aut dolere de perditis. Timoris
etiam quo Deus metuitur, nulla est in appellatione distinctio. Sed aliud est timere, quia
peccaveris, aliud timere ne pecces. Et ibi est

de humilitate

179

formido de supplicio. hic sollicitudo de praemio. Ob hoc enim. de illo servili metu dici*tur, quia perfecta caritas foras
mittittimorem (1. Joan. 4, 18); de hoc vero liberali: Timor Domini sanctus manens inseeulum seculi (Psal. 18, 10). Eemota ita»que illa specie humilitatis, quae tota sine
fructu est, voluntarios tantum pendamus
affectus. Qui etiamsi in gradibus meritorum
inveniuntur impares, non sunt tamen ab
ipsa virtute discordes.
III. Primum h u m i l i t a t i s bonum, dilectionem et concordiam inter homines servare.

Prima ergo humilitatis ratio in commu­
nis vitae versatur ofiiciis, quibus et divina
clementia conciliatur, et societas humana
connectitur. Multum enim ad roborandum
dilectionem valet, cum secundum doctrinam
apostolicam invicem se homines honore praeveniunt (Kom. 12, 10), et alteri alterum superiorem existimantes, amant servire subjecti, et nesciunt tumere praelati: cum etpauper divitem non sibi dubitat anteferre, etdives pauperem sibi gaudet aequare: cumet sublimes non superbiunt de claritate prosapiae, et pauperes non extolluntur de com12*

180

Tractatus

munione naturae: cum denique non plus
tribuitur magnis opibus, quam bonis moribus, nec major ducitur phalerata iniquorum
potentia, quam rectorum inhonora justitia.
Àb hoc aequo et modesto jure concordiae, in
quo nullum est de gradu superiore certamen,
nec félicitas aut inflat propria, aut uritaliéna, pulchre et mirabiliter a plerisqueproficitur ad illam humilitatis fortitudinem,
quae et se extra omnem constituit dignitatem, et mavult apta esse injuriis accipiendis^
quam idonea repellendis: utimpleatur, quod
ait Dominus : Qui vult tecum judicio contendere, et tunicam tuam tôliere, dimitteei et pallium : et quicunque te angariaverit
mille passus, vade cum illo et alla duo(Matth. 5 , 40). Illudque quod Apostolus
docet dicens: Quare non magis
injuriam
accipitis f quare non magis fraudem pa~
timini (1. Cor. 6, 7)? Taies enim multum
ad imitationem ipsius Domini nostri et Salvatoris accedunt, qui cum dives esset, pauper factus est (2. Cor. 8, 9): et cum malediceretur, non maledicèbat, et percutienti
se non comminabatur (1. Pet. 2, 23). Et
quoniam dixerat: Diligite inimicos vesiros,
benefacite Us qui vos oderunt (Matth. 5,44) : ut hujusmodi benevolentiam confirmaret

de humilitate.

181

exemplo, ipse pro iis, a quibus crucifigebatur, orabat.
IV.

V e r u m h u m il e m g l o r i a m et o p e s
s e c u l i f as t i d i r e .

Qui ergo fideliter et seienter intelligunt
quo opère salvati, et quo pretio sint redem)ti, nolunt de mundi hujus sapientibus, nount esse de fortibus, quoniam sicut ait Apostolus : Quae stulta sunt mundi, elegit Deusut confundat sapientes: et infirma mundi
elegit Deus, ut confundat fortia: et ignobilia mundi et contemptibilia elegit Deus:et quae non sunt, ut ea quae sunt, destrueret : ut non glorietur omnis caro in conspectu ejus (1. Cor. 1, 27), id est, ut nemo
se placere Deo per mundi sapientiam putet,
quae tota carnalis est, et a vera sapientia
cum omni sua vanitate destruitur. Dominus
enim novit cogitationes sapientium, quoniam vanae sunt (Psal. 93, 11). Cum itaque discipuli veritatis humanam gloriam fugiunt, et a temporalium amore desciscunt,
ut quae Dei sunt sapiant, non quae hominum,
proficiunt sensibus, non deficiunt, neque vigorem cordis amittunt, sed excellentissimae
intelligentiae lumen accipiunt, viventes quidem in hoc mundo, sed omnes mundi stre-

182

Tractatus

pitus relinquentes, ut redimant tempus, quiadies mali sunt. Quo autem pretio quies
hujus temporis aptius comparatur, quam ut
ipsi mundo omnes divitiae, omnes dignitates,
et universarum cupiditatum materiae refundantur, et sancto beatoque commercio ematur christiana libertas, fiantque filii Dei depaupertate divites, de patientia fortes, dehumilitate sublimes ? Non enim, ut dilectores
hujus seculi putant, parvi cordis aut segnis
est animi terrenas opes spernere, honores
occiduos fastidire, nec ibi gloriam quaerere,ubi laudatur peccator, in desideriis ani­
mae suae, et qui iniqua gerit, benedicitur(Ps. 9, 23). Unde si vere intelligatur, contemptus iste rerum praesentium ad quae
tendat, et qualia concupiscat, nihil hujusmodi mentibus rectius, nihil invenietur erectius, quae sacratissimis desideriis universa
transcendunt, neque ad ullam creaturam
quamvis potentem atque mirabilem, sed ad
ipsum omnium visibilium et invisibilium
ambiunt creatorem, cui appropinquare clarescere est, quem timere gaudere est, cuiservire regnare est.

de humilitate.

183

V. N o n s o l o s p a u p e r e s , s e d e t i a m d i v i tes h u m i l i t a t e c h r i s t i a n a o r n a r i posse.

Sed haec virtus, quae temporalis copiae
et potentiae negligens ad vitam aeternam
angusta via et ardua eniiitur, non débet
voluntarios pauperes in consortium christia­
nae humilitatis admittere, eos autem a so~cietate boni hujus excludere, qui ampla praedia, magnifica patrimonia, et multas in hoc
seculo possident facultates, cum in populo
Dei multi semper qui divitiis bene uterentur
exstiterint, nec ullo modo vel dici vel cogitari liceat, quod Abraham et Isaac et Jacob,
quorum se esse Deum Dominus protestatusest, ideo vera humilitate caruerint, quia pau­peres non fuerunt. Aut quod vir sacratissimus Melchisedech, Domini et Salvatoris
nostri praeferens formam, non fuerit perfecte humilis, quia et sacerdotio eminebat etregno. Vel quod beato Job, de quo Deus
pronunciat dicens: Numquid considerasti
servum meum Job, quod non sit ei similisin terra, homo simpleos et reclus, et tlmens
Deum, et recedens a malo (Job. 2, 3), ideo
virtus ista defuerit, quia erant (sicut scriptumest) in possessione ejus septem miUia ovium, ei tria millia camelorum, qidngenta

184

Tractatus.

quoque juga boum, et quingentae asinae,
ac familia multa nimis. JSratque vir illemagnus inter omnes orientales.
Qui situne istius gratiae particeps factus est, quando omnibus facultatibus perditis, universa
quoque familia, filiisque privatus, et percussus vulnere pessimo a planta pedis us­
que ad verticem capitis, testa saniem radebat, sedens in stercore, ad imaginem elationis tentationisque postmodum revocatus
est, quando corporis incolumitate renovata,
septem rursus filiorum triumque filiarum
factus est pater, et duplo in universam substantiam est ditatus augmente Absit autem
ab animis fidelium tam irreligiosa persuasio,
ut cuiquam sanctorum, quibus Deus et divitias est largitus et honores, ad capiendum
vere humilitatis meritum credatur vel opulentia obfuisse vel dignitas, cum eis ad hujus
virtutis provectum utraque profuerint. Quam­vis enim tota vita hominis tentatio sit su­
per terram (Job 7, 1), et tam abundantia
quam inopia materia soleant esse peccati,
cum vel dives extollitur ad superbiam, velpauper prosilit ad querelam, exstiterunt tamen
in omni tempore, et in nostra quoque aetate
non desunt sicut et boni pauperes, ita etboni divites. Nec frustra beatus apostolus

de humilitate.

185

Paulus Timotheum admonet dicens: Divitibus hujus seculi praecipe non superbe
sapere, neque sperare in ineerto divitiarum,
sedinDeo, quipraestatnobis omnia abunde
ad fruendum ; bene agere, divites fieri in
operibus bonis, facile tribuere, communica/re, thesaurizare sibi fundamentum bonum in futurum, ut appréhendant veram
vitam (1. Tim. 6, 17). Quod utique fieri inuniversa Ecclesia, quae per totum munduru
est diffusa, non dubium est, et pauperes
Christi non eorum tantum facultatibus sustineri, qui ut expeditiores Dominum sequerentur, simul se omnibus suis opibus exuerunt, sed eidem operi etiam illorum substantias deservire, qui possessionibus suis non
aliter quam rébus pauperum praçsunt, etecclesiasticae utilitati sub quadam procuratione famulantur, élaborantes singuli pro
suarum virium portione, ut ad viotum atquevestitum familiae Dei necessaria conferantur,
et simul prospicientes ut in domibus ipsorum sub justo sanctoque moderamine omnes
et benignitas foveat, et disciplina contineat,
dicente Apostolo : Si quis autem suorum etmasûime domesticorum curam non habet,fidem negavit, et est infideli deterior (Ibidem 5, 8).

186

Tractatus

Yl. O m n e s s a n c t o s E c c l e s i a e f i l i o s
a l i i s r é b u s d i s par e s , sola hum i l i t a t epares effici.

Cum itaque Ecclesia Dei, quae est corpus Christi, ita sit multimoda varietate contexta, ut in unum decorem etiam quae nonsunt paria, concurrant, et de omni génère
hominum, de omni gradu officiorum, deomni mensura operum, de omni qualitate
virtutum fiât totius aedificationis inseparahilis connexio, et indifferens pulchritudo, nec
desit soliditati quod non defuerit portioni,
tantaque ibi sit pax, tantaque concordia, ut
non possit esse nisi omnium quod est etiamsingulorum, indubitanter apparet copulatricem quandam esse virtutem, qua sibi confoederatur et concinit multiplex sanctorum
unitas et speciosa diversitas. Haec autem
virtus vera humilitas est, quae inter quoslibet meritorum gradus nunquam sui potest
esse dissimilis. Nam et in officiorum vicissitudine, et in mansuetudinis lenitate, et involuntariae paupertatis electione, invenitur
multa distantia, et alter altero in propositi
sui devotione aut major aut minor est. In
vera autem humilitate nihil divisum, nihilque non solidum est, et ideo omnes participes

de humilitate.

187

suos unum facit, quia inaequalitatem ipsa
non recipit.
VIL V e r a m h u m i l i t a t e m in p e r f e c t a et
i n t é g r a g r a t i a e c on fe s s i o n e c o n s i s t e r a

Hujus igitur boni proprietas in confes­
sione est gratiae Dei, quae tota repellitur
nisi tota suscipitur. Sicut enim alienus est
a numéro fidefium et a sorte sanctorum, quiin aliquo a catholica veritate dissentit : ita
extra gratiam efficitur, qui aliquid de ejus
plenitudine diffitetur, quasi homo auxilio Dei
in quadam actionum suarum parte egeat, in
quadam autem parte non egeat, sitque ullum
tempus, ullumve momentum quo perniciosum
illi esse non possit, si ab eo Spiritus sanctus
defuerit. Qui utique secundum verae deitatis
essentiam ubique totus est, et omnia comprehendit, sed ab illis modo quodam intelligitur recedere, quos destiterit gubernare.
Oessatio quippe auxilii ejus pro absentia
accipitur, quam sibi insanissime utilem putat, qui in iis, quae recte gesserit, se magis
quam Deum gaudet operatum. Plene ergo
et veraciter confitenda est gratia Dei, decujus hoc primum munere est, ut auxilium
ipsius sentiatur. Propter quod dicit Aposto­
lus : Nos autem non spiritum mundi accc-

188

Tractatus

pimus, sed spiritum qui ex Deo est, ut
sciamus quae a Deo donata sunt nobis (1.
Cor. 2, 12). Unde si quis est, qui aliqua se
habere existimat bona, quorum non Deus largitor sit, sed ipse sibi auctor existât, manifestum est hune non Dei spiritum habere,
sed mundi, et de illa secularis sapientiae
tumere doctrina, de qua dicit Dominus : Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo. TJbi sapiens^
ubi scriba f ubi conquisitor hujus seculi fnonne stultam fecit Deus sapientiam hujus
mundi (Ibidem 1, 19)? secundum quam,
sicut ait Apostolus, quidam cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt, sed evanueruntin cogitationibus suis, et obscuratum est
cor insipiens eorum: dicentes enim se esse
sapientes, stulti facti sunt (Bom. 1, 21).
Videsne qualis superbis retributio debeatur,et quali mercede repleantur, qui si quo modo
ad cognitionem veritatis accesserint, suae
hoc sapientiae tribuunt, et de naturali ingenio gloriantur, tamquam Deum non Dei munere, sed proprii intellectus facultate cognoverint? Omnia quidem elementa mundi, etuniversae creaturarum naturae, hoc ipsa sui
exigunt specie, ut invisïbïlia Dei per ea

de humilitate.

189

quae facta sunt intellecta conspiciantur :et in pulchritudine coeli et terrae quaedam
sunt paginae ad omnium oculos semper pa­
tentes, et auctorem suum nunquam tacentes,
quarum protestatio doctrinam imitatur magistrorum, et eloquia Scripturarum. Sed quidquid illud est, quo corporeorum sensuum exteriorapulsantur,in agro cordis cuiimpenditur
ista cultura, nec radicem potestfigere,nec germen emittere, nisi ille summus et verus agricola potentiam sui operis adhibuerit, et advitalem profectum ea, quae sunt plantata perduxerit ? Sive enim contemplatio creaturarum,
sive sacrorum séries voluminum, sive scientia disserentium sincero et assiduo testimo­
nio praedicet veritatem, neque qui plantât
est aliquid, neque qui rigat, sed qui incre­
mentum dat Deus (1. Cor. 3, 7).
VIII. S u p e r b o r u m r u i n a m o m n i u m e s s egravissimam.

Inter omnes igitur lapsus hominum, in­
ter omnia commissa peccantium, nulla est
gravior quam superborum ruina, maxime
cum ipsa elatio in Dei tendit injuriam. Nam
aliter inflantur qui cupiditate extollentiae
singularis omnibus appetunt anteferri, alitervero intumescunt qui Dei auxilium refutan-

190

Traetatus

tes, quae fieri sine ipsius opère non possunt,
ex sua perfici virtute contendunt, et spem
suam a Domino auferunt, atque ad se transferunt, ut adimpleatur in eis quod scriptum
est: Maledictus homo qui spem habet inhomine, et firmat camem brachii sui, et a
Domino discedit cor ejus (Jer. 17,5). Haec
superbia a diabolo sumpsit exordium, qui
quoniam sua, quam a creatore acceperat,potentia et dignitate sibi placuit, seque auctoris sui gloriae comparavit, cum iis angelis, quos in consensum impietatis suae traxerat, a coelesti sublimitate dejectus est. Etideo primis hominibus nocere potuit, quia
illis maie credulis per mendacia venenata
persuasit, ut meliores se futuros putarent, si
in libertatem sui arbitrii prosilirent, quam siin legis datae custodia permanerent.
IX. S u p e r b i a m , qua q u i s s u o r u m s i b ivult auctor esse bonorum, omnis esse
peccati initium.

Sive itaque in lapsu diaboli, sive in praevaricatione hominis, initium peccati superbia
est: quae congruenter et avaritia nominatur,quia utraque appellatio eum significat appetitum, qui et suam mensuram concupiscat
excedere, et non dignetur dives esse, nisi

de huinilitafre.

191

propriis, tamquam habeat hoc simile Deo, ut
bonorum suorum ipse sibi fons, ipse sibi sit
copia. Haec autem elatio de perverso usu
donorum Dei nascitur. Nam si conditor naturarum nulla pulchra, nulla sublimia naturis rationabilibus contulisset, unde se extollerent non haberent. Nemo enim de iis quae
non accepit superbit, nec inflari quisquam deeo potest, quod a participatione ejus alienum
est. Nunquam gloriatur de sobrietate temulentus, neque de benevolentia invidus, aut delenitate saevus, vel de castitate extollitur
impudicus. Ipsa se a virtutibus vitia secernunt, et cum in peccatis agitur, non insita
per naturam, sed ex mala voluntate concepta
ut propria diliguntur, quia sicut scriptum•est: Mendax de proprio loquitur (Joan. 8,44). Cum autem in bonis et rectis actibus
laudabilis vita ducitur, Dei est quod geritur,
Dei est quod amatur. Omne enim datum
optimum, et omne donum perfectum desursum est, descendcns a pâtre luminum(Jacobi 1, 17). Unde quia inter vitia aut
nulla est aut rara jactantia, et facile spernitur qui de opprobrio gloriatur: malum superbiae maxime virtutibus est cavendum, quia
nullis opportunius insidiatur, quam quibus
laus justa debetur.

192
X.

Traetatus
Ex b o n i s o p e r i b u s s u p e r b i a m e t pel a g i a n a m haeresim esse natam.

Cum ergo per ineffabiïem misericordiam
Dei captivis libertas, perditis salus, mortuis
vita reparatur, cum in sacramento crucis etresurrectionis Christi ad novitatem redit vetustas, et ad innocentiam regeneratur impietas, antiquus hostis malignius frémit, et acrius
inardescit: et cum innumeris nocendi artibus
humanum genus nitatur evertere, serens discordias, incitans iras, acuens cupiditates,
suadens turpia, falsa commentans, et errorum
laqueos per opinionum commenta multiplicans, plus uritur de virtute stantium, quam
laetetur de fragilitate labentium. Multi enim
servientes Deo, et in lege ejus die ac nocte
méditantes, crucifixerunt carnem suam cum
desideriis et concupiscentiis, omniumque illecebrarum incentiva domuerunt: non damnis
victi, non persecutionibus fracti, non prosperitatibus depravati, mundum istum nec dilexere obsequentem, nec timuere terrentem.
Tantam itaque firmitatem, et tam sublime
propositum quaimpugnatione diabolus posset
adoriri, nisi ut quibus non potuerat persuadere vitiorum amorem, immitteret laudis
cupiditatem, et inde novissima instrueretur

193

de humilitate.

tentatio, unde nocuit prima deceptio? Non
itaque desidiosis et tepidis, neque inertibus
et incultis, sed magis quibusdam animis sedulis et bonorum actuum probitate luculentis per gloriam irrepsit humanam: et quos
impulsione non movit, elatione dejecit. Quantoenim clariores erant meritis, tanto eos aptiores suis invenit insidiis. In paradiso namque Ecelesiae constitutos, et virtutum deliciis
abundantes ad confidentiam liberi incitavit
arbitrii, ut profectus suos in se constituèrent,
et ad arborem propriae voluntatis manum
praesumptionis extenderent. Restiterunt quidem huic impietati recta innumerabilium
corda sanctorum, et non solum docti quiquepontifices, verum etiam universales Ecelesiae
plèbes, apostolicae sedis exemplo, insaniam
novi dogmatis horruerunt: sed invenerunt
quidam viperina consilia, quibus doctrinae
suae virus infunderent, et quorum linguam
per dolos falsae rationis armarent. Hinc illa
erat naturae humanae fraudulenta laudatio,
et illaesae per omnes homines originalis defensio dignitatis. Hinc Adae peccatum exemplo posteris asserebatur nocuisse, non transite : et quam illi possibile fuerat non violare
mandatum, tam liberum esse unicuique declinare delictum. Hinc evacuatio baptismatis
Opuscula SS. Patrum. I I I .

23

194

Tractatus

parvulorum, qui sola adoptione donari, nullo
autem reatu dicerentur absolvi. Hinc postremo divinae gratiae simulata et insincera
confessio, quae secundum mérita daretur,non ex qua mérita nascerentur : quam partem
superbae praedicationis quidam sibi, cum ce­tera abnuerent, servaverunt. Sed hoc eos
aut nimis imperite aut valde nequiter fecissenon dubium est, ut omnium hominum generalem ruinam meritorum privilegio sublevarent, et cum inter nostros originalis peccati
vulnera faterentur, inter suos tamen hoc tenere ostenderent, quod primorum hominum
praevaricatio solis imitatoribus obfuisset.
Naturalem autem facultateni nihil sui inalieno amisisse peccato, cui et possibile esset
et liberum per voluntariam devotionem promereri gratiae largitatem.
XL Omnes in p e c c a t o n a t o s a s a l u t e a l i e n o s
e s s e , n i s i in C h r i s t o r e n a s c a n t u r .

Verum istam damnati dogmatis portionem catholicae mentes facile intelligunt, etmerito détestante. Dicente enim Domino
Jesu: Non est opus sanis medicus, sedmaie kabentibus. Non enim veni vocare
justos, sed peccatores (Matth. 9, 12): convincuntur isti in superbia etiam sine voce

de humilitate.

195

clamare : Sani sumus, opus medico non habemus. Quae nobis exspectanda sunt praesidia de ope gratiae, quibus suppetunt vires
de incolumitate naturae? Non aut frustra
Joannes protestatur, et dicit: JScce agnus
Dei, ecce qui tollit peccatum mundi (Joan.
1, 29). Nec frustra scriptum est: Nemo
mundus a sorde, nec in fans cujus unius
diei vita est super terram. Et: Quis poterit facere mundum de immundo conceptum semine f nonne tu qui solus es (Job
14, 4)? Propter quod sicut nunc inEcclesia
manet constitutio Salvatoris dicentis: Nisi
quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu
sancto, non intrabit in regnum coelorum(Joan. 3, 5): ita sacratissime erat in legepraecautum, ut natus puer, nisi die circumcideretur octavo, exterminaretur anima ejus depopulo suo, nullum in haereditate Israël habitura consortium. Quae omnia et multo
plura documenta non tanta cura sacris paginis Spiritus sanctus inseruisset, si talis
esset natura in filiis Adam, qualis in ipso
est principaliter instituta. Sed quia FiHus
Dei venit, ut solveret opéra diaboli, et ut
quaereret ac salvaret quod perierat : manife­s t a i est omnes in Adam damnationi obnoxios esse nascendo, nisi in Christo liberati
13*

196

Tractatus

fuerint renascendo. Unde vigilanter nobis
considerandum est, in ipso regenerationis
munere quid geratur. Quamvis enim adunum concurrant omnes eiusdem mysterii
portiones, aliud tamen est quod visibiliteragitur, aliud quod in visibiliter celebratur. Nec
idem est in sacramento forma quod virtus,
cum forma humani ministerii adhibeatur obsequio, virtus autem per divini operis praestetur effectum. Ad cujus utique potentiam
référendum est, quod dum homo exterior abluitur, mutatur interior, et fît nova creaturade veteri, vasa irae in vasa misericordiae
transferuntur, et in corpus Christi convertitur caro peccati. De impiis justi, de captivis liberi, de filiis hominum fiunt filii Dei:qui non eos sanguinibus, neque ex voluntateviri, neque ex voluntate carnis, sed ex Deo
nati sunt (Joan. 1, 13). Quod quia indubitanter accepimus, verissimum est quod Apo­stolus docet, dicens: Quicunque enim spi­ritu Dei aguntur, ii filii sunt Dei (Rom.
8, 14). Unde videant cujus se haberi filios
velint, qui definierint omnes homines volun­tate propria régi, cum idem Apostolus protestetur et dicat; Qui spiritum Christi nonhabet, hic non est ejus (Ibidem 8, 9).

de humilitate.

197

XII. In s o l o D e o e s s e g l o r i a n d u m , a quo
o m n i s v i r t u s , g l o r i a et s a p i e n t i a est.

Refutata igitur superborum impia vanitate, quibus in peccatum etiam illa, quae in
eis videntur laudanda, vertuntur: nos illam
humilitatem, cui virtus et gloria Deus est,
eligamus, scientesprophetam David cecinissede sanctis: Domine in lumine vultus tui
ambulabunt, et in nomine tuo eossultabunt
tota die, et in tua justitia
exaltabuntur,
quoniam gloria virtutis eorum tu es (Psal.
88,17). Qui et alibi piissime confitetur Dominum in sanctis suis esse laudandum, dicens : Mirabilis Deus in sanctis suis, DeusIsraël ipse dabit virtutem et fortitudinem
plebi suae (Ibidem 67, 36). Huic etiam Jeremias concordat, et dicit : Haec dicit Domi­
nus: Non glorietur sapiens in sapientia
sua, et non glorietur fortis in fortitudinesua, et non glorietur dives in divitiis suis:
sed in hoc glorietur qui gloriatur, intelligere et scire quia ego sum Dominus (Jer.
9, 23). Ipse vero intellectus et scientia undehabeantur, pandunt Proverbia Salomonis, etdicunt : Quoniam Dominus dat sapientiam,et a fade ejus scientia et intellectus (Proverb. 2, 6). Et in Ecclesiaste libro ipsius

198

Tractatus

legimus, quod et corda et opéra justorum inmanu Dei sint, et tantum in studiis suis
proficiant, quantum eos ille provexerit. Quaniumcunque, inquit, làboraverit homo ut
quaerat, non inveniet. JEt quodcunque diooerit sapiens ut sciât, non potest invenire,quia universum hoc vidit cor meum, quia
justi et sapientes et operationes eorum inmanu JDei (8, 17). Taie est quod Apostolus praedicat, dicens omne verbum bonum,
et omne opus sanctum, donum esse Spiritus
sancti, sine quo nihil recte agatur. Ideo, inquit, notum vobis facio, quod nemo in spiritu JDei loquens dicit anathema Jesu. Et
nemo potest dicere, Dominus Jésus, nisi in
Spiritu sancto. Divisiones vero sunt gratiarum^ idem autem Spiritus : et divisiones
ministrationum sunt, idem autem Dominus : et divisiones operationum sunt, idem
vero Deus, qui operatur omnia in omnibus. Unicuique autem datur manifestatio
spiritus ad utilitatem. Alii quidem per
Spiritum datur sermo sapientiae, alii autem sermo scientiae secundum eundem Spiritum, alteri fides in eodem Spiritu,
alii
operatio virtutum,alii prophetia,
alii
discretio spirituum, alii gênera linguarum, alii interpretatio sermonum. Haecde humilitate.

199

autem omnia operatur unus atque idem
Spiritus dividens singulis prout vult (1.
Cor. 12, 3 ss.).
XIII. S i n e C h r i s t i o p e r a n t i s in n o b i s
auxilio, nihil boni nos agere; nec ita
a u f e r r i ï i b e r u m a r b i t r i u m , sed juvari.

Sunt et alia innumerabilia testimonia,
quae ex paginis et novi et veteris testamenti quadam conclamatione confirment, hancesse verae humilitatis excellentissimam dignitatem, ut omnia quae hominem faciunt
Christianum, ad divinae gratiae donum referantur. Sed tantam multitudinem sententiarum in unum congerere, immodicum fuit,praesertim cum mihi sermo esset ad sanctimoniam tuam, cui ex formula eorum quae
commemoravimus, omnia se aut recordanti
offerent, aut legenti, licet quaedam etiam
brevissima tantae sint plenitudinis, tantaeque virtutis, ut nullo adversantis ingenio
possint in sensum alium detorqueri. Nam
quae contradictio admitti potest in eo, quod
ipsa Veritas discipulis suis per Evangelium
Joannis dixisse narratur : Sicut palmes, inquit, non potest facere fructum nisi manserit in vite, sic nec vos nisi in me manseritis ? Ego sum vitis, vos palmites. Qui

200

Tractatus

manet m me, et ego in eo, hic fertfructam,
quia sine me nihil potestis facere (Joan.
15, 4). Nonne convincitur palmes elatus,
quod omni fertilitate vaeuatur, si vitis ubertate non alitur ? Quis enim sine auxilio gra­tiae fructum potest afferre justitiae? Aut
quis audet dicere se a Christo non dividi,
qui Christum in se diffitetur operari? An
forte verendum est, ne liberum tollere videamur arbitrium, cum omnia per quae propitiatur Deus, ad ipsum dicimus esse referenda ? Quod nequaquam esse consequens luce
veritatis ostenditur. Opérante enim Spiritu
Dei juvatur arbitrium, non aufertur, et hoc
agit gratia, ut voluntas peccato corrupta,
vanitatibus ebria, seductionibus circumsepta,
difficultatibus impedita, non remaneat inlanguoribus suis, sed per opem miserentis
medici curata revalescat, et gaudeat se noninterrogantem edoctam, et non quaerentem
esse quaesitam : quia impletur quotidie, quod
Esaias propheta praedixit: Quibus non est
annunciatum de eo, videbunt: et qui nonaudierunt, intelligent (Isaiae52,15). Quo­modo autem hoc fiât, Joannes apostolus docet dicens: Scimus quia eos Deo sumus, etmundus totus in maligno positus est. JEt
scimus quoniam Filius Dei venit, et dédit

de humilitate

201

nobis sensum, ut cognoscamus verum Deum,et simus in vero Filio ejus (1. Joan. 5, 19).
Quod utique nunc quoque eadem potentia
Dominus indesinenter operatur, qui ait : Ecceego vobiscum sum omnibus diebus usquead consummationem seculi (Matth. 28, 20).
XIV.

I n n u l l o g r a t i a e o p e r a t i o n e m abhumana voluntate praeveniri.

Ut ergo misericordiam Dei quaeramus,
Dei misericordia est qui ait: Miserebor oui
misertus ero, et misericordiam praestabo
cui misericordiam praestitero (Rom. 9,15).
Unde mire per Jeremiam idem Dominus
manifestât, quod Dei gratiam nemo praeveniat merito suo, sed propter dilectionem qua
Deus diligit, etiam aversos ad misericordiam
trahi. Dilectione, inquit, aeterna dilexi te,
propterea traxi te ad miserationem, quia
aedificabo te, et aedificaberis virgo Israël
(Jer. 31, 3). Cui sententiae Joannes quoqueapostolus congruit dicens: Non quasi nos
dilexerimns Deum, sed quoniam ipse dilexit nos. Et infra: Nos ergo diligamus,
quoniam Deus prior dilexit nos (1. Joan.
4,10, 19). Paulus quoque apostolus in ea­
dem est sententia, dicens in epistola ad Timotheum secunda: Collabora Evangelio se-202

Tractatus

cundum virtutem Dei, qui nos liberavit, etvocavit vocatione sancta, non secundum
opéra nostra, sed secundum propositum
suum et gratiam, quae data est nobis ante
tempora aeterna (2. Tim. 1, 8). Ad Titum
etiam scribens docet, nullo bono hominis
merito Dei gratiam praeveniri. Eramus,
inquit, et nos insipientes aliquando, increduli, errantes, servientes desideriis et voluptatibus variis, in malitia et invidia
agentes, odibiles, odientes invicem. Cum
autem benignitas et humanitas
apparuit
Salvatoris nostri: non ecc operibus justi­
tiae quae fecimus nos, sed secundum suam
misericordiam salvos nos fecit, per lavacrum regenerationis Spiritus sancti, quem
effudit abunde in nos per Jesum Clvristum
Salvatorem nostrum, ut justificati
gratiaipsius heredes simus secundum spem vitae
aeternae ( 3 , 3 s.). Omnis igitur iUuminatarum mentium pius motus alienari quidem
non potest a propria hominis voluntate : siquidem nihil recte faciet nisi quod volens
egerit: sed ut ad id quod aequum et utile
est, animi tendat intentio : de illius aeternae
et incommutabilis voluntatis inspirationeconcipitur. Et sicut arte medici fit in oculis
caligantibus, ut possint videre quod non vi-

de humilitate.

203

dent, nec tamen non ipsorum est visio, quam
medicina contulerit : ita in cordibus tardis ethebetibus per Spiritum sanctum acies obducta tergitur, et de vero lumine tenebrosae
jam et déficientes lucernae lumen accipiunt,
nec tamen nisi ipsarum erit, quidquid fulgoris acceperint. Unde dicit Dominus: Ignem
veni mittere in terrant, et quid volo nisi ut
wrdeat (Luc. 12,49)? Et idem jubet ut lucer­
nae nostrae sint semper ardentes, ut scilicet
superno igne accensus animus non tepescat,
sed studeat semper ardere: ac si vigorem
ejus aliqua turbarit adversitas, unde coepit
inflammari, inde poscat igniri.
XV. I d e o dari p r a e c e p t u m , u t p r a e c i p i e n t i s q u a e r a t u r a u x i l i u m , c u i homo
obediendo cooperetur.

Proinde quia manifestissime et prophe­
tica et evangelica et apostolica doctrina nec
superbos nos vult esse, nec desides : cooperatores nos esse oportet gratiae Dei, ut illam
excitantem, juvantem, locupletantem, et quotidie provehentem vigilanter et sobrie subsequamur, nunquam cessantes ab actione
gratiarum, quia inter secunda vitae istius etadversa, quibus gemina semper tentatione
pulsamur, si proficimus, inde alimur: si204

Tractatus

stamus, inde subsistimus : si recidimus, inde
reparamur. Dicit enim Spiritus per prophetam David: A Domino gressus hominis
dirigentur, et viam ejus volet. Cum ceciderit, non collidetur : quia Dominus supponit manum suam (Psal. 36,23). Non itaque frustra praecipitur ut boni simus, cum di­citur : Déclina a malo, et fac bonum (ib. 27).
Sed nec frustra per Jeremiam dicit Domi­
nus: Timorem meum dabo in cor eorum,
et visitabo eos, ut bonos eos faciam (Jer.
32, 40). Nec superflua erat praeceptio Pauliapostoli ad Romanos dicentis : Noli vinci amalo, sed vince in bono malum (Rom. 12,21); cum Corinthiis dicat: Oramus autem
ad Deum ut nihil mali faciatis (2. Cor.
13, 7). In omnibus enim monitis Dei atquemandatis una eademque ratio est et divinae
gratiae, et humanae obedientiae. Nec ob
aliud unquam datur praeceptum, nisi ut
quaeratur praecipientis auxilium. Voces enim
docentium, et literae paginarum, quae ad eruditionem audientium vel legentium Deo serviunt, non carent ejus virtute cui serviunt:
et quando id quod jubetur, obedienter perficitur, tune effectus divini operis declaratur.

de humilitate.

205

XVI. Q u a n t o p e r e c a v e n d a s i t in b o n i s
operibus e l a t i o , quae omnia corrumpit.

Vigilant autem tentatoris insidiae, ut ubi
proficit devotio, subrepat elatio, et ut homode bono opère in se potius quam in Domino
glorietur. Sed sollicitudo nos Apostoli con&a hoc periculum monet dicentis : Cum timoré et tremore vestram salutem operamini. Deus est enim qui operatur in vobis
et velle et operari pro bona voluntate (Philip. 2,12). Quanto ergo excellentes in mandatis Dei quique proficiunt, tanto majores
habent causas formidinis et tremoris, ne deipsis probitatis augmentis mens sibi bene
conscia, et laudis avida, in superbiae rapiatur excessus, et fiât immunda vanitate, dum
sibi videtur clara virtute. Sed contra hoc
periculum quid B. Petrus in prima epistola
praedicet, audiamus. Si quis, inquit, loquitur, tamquam sermones Dei : si quis ministrat, tamquam eos virtute quam administrât Deus, ut in omnibus honorificetu/r
Deus per Jesum Christum, cui est gloria
et imperium in secula (l.Pet. 4, 11). Idem
in epistola secunda: Gratia, inquit, vobis
adimpleaiwr in recognitione Domini nostri
Jesu Christi, qui nunc omnia nobis divina

206

Tractatus

viriute sua quae ad vitam etpietatem per­tinent, donavit per agnitionem suam, qui
vocavit nos propria gloriae virtute, perquam maosima nobis et pretiosa promissa
donavit, ut per haec efficiamini divinae
consortes naturae, fugientes ejus, quae inmundo est, concupiscentiae corruptionem(2. Pet. 1, 2 s.). Si ergo omnia quae advitam et pietatem pertinent, Deus nobis divina sua virtute donavit, nihil magis fugiendum est quam appetitus hujus concupiscen­tiae, quae virtutem negat divini operis, amore
propriae dignitatis.. Et cum aliae cupiditatesea tantum bona, quibus adversantur, imminuant, haec dum omnia ad se trahit, simul
universa corrumpit. Cum itaque totius superbiae générale nomen odiosum sit, sive illade honore suo, seu de nobilitate, vel de immodicis opibus intumescat, haec pars ipsiusomnibus tentationibus nocentior invenitur,quae videtur iis quas perditas cupit, arnica esse
virtutibus. Sed quia sublimiora quaeque gravius corruunt, gaudet princeps superbiae eos,quos potuerit sua impulsione prosternere, adcelsiora crevisse.

de humilitate
XVII.

207

Per h u m i l i t a t e m homo vere Deos u b d i t u r et unitur.

Huic autem malo firmissimum bonum
humilitatis occurrit. Quam ideo diximus
veram, quia omnium virtutum inexpugnabilis fortitudo, et quaedam suorum est vita
membrorum. Discernimus enim illam ab iis
officiis, quae potest etiam cum mundi sapientibus habere communia, et in eo proprietatem
ipsius definimus, quod per omnia Deo sub­ditur. Nec potest quidquam de meritis suisperdere, quorum causas atque profectus nonin se, sed in suo auctore constituit. Dignum
quippe est ut imago Dei Deo splendeat, etinde pulchra, inde sit compta dicens : Signatum est super nos lumen vultus tui, Do­mine (Psalm. 4, 7). Alioquin adultéra est,
et a divino aliéna conjugio, si alterius cujusquam decorem in speculo sui cordis ostentat, aut ullis aliis monilibus acquiescit ornari, nisi illis quae de thesauris sponsi persancti Spiritus pignus accepit.
XVIII.
Demetriadi magis humilitate
opus e s s e , p r o p t e r e t v i r g i n i t a t i s purit a t e m et f a m i l i a e splendorem.

Si autem quaelibet anima christiana
hujus débet continentiae soliditate muniri,

208

Traetatus

quia omnes nuptiale sacramentum in quocunque vocationis suae ordine susceperunt,
quanto magis personae tuae dignitas praesidio hujus virtutis armanda est, cui deopulentissimis gratiae Dei donis tam multiplex se ingerit materia gloriandi ? Quamvis
enim communis tibi sit cum multarum virginum puritate virginitas, non tamen facile
reperitur, quae possit tibi magnificentia domus et splendore antiquissimae familiae
comparari. De quibus ut non superbias, nec
tibi hoc ipsum, quod eis Christum praeposueris, adscribas: ipse est vera humilitas,
vera caritas, vera virginitas. Ab omni
quippe contaminatione mens libéra est, quae
sive in se, sive in proximo nihil diligit, nisi
quod ex Deo esse non ambigit. Nam amare
aliquid quod non ex opère et spiritu Dei sit,non est casta dilectio, et sufficit tentatori
sublimes et claras animas hac illusione violasse, ut quas ad illicita non impulit, placendi sibi ad elationem dejecerit.
XIX.

Sine c a r i t a t e , quae non quaerit
quae sua sunt, n i h i l prodesse.

De hac caritate sine dubio Apostolus
loquebatur, et istius proprietatem subtilissimis discretionibus eliquabat dicens : Si Un-

209de humilitate.

guis hominum loquar et angelorum, caritotem autem non habeam, factus sum vehit
aes sonans, aut cymbalum tinniens. Et sihabuero prophetiam, et noverim mysteria
omnia, et omnium scientiam, et habuero
omnem fidem, ita ut montes transferam,caritatem autem non habeam, nihil sum.
Et si distribuero in cibos pauperum omnes
facultates meas, et si tradidero corpus
meum ut ardeam, caritatem autem non
habuero, nihil mihi prodest (l.Cor. 13, 1).
In quarum definitionmn formula multo laboraremus obscuro, nisi sequentia démonstrarent quae esset species istius caritatis,
cui soli tôt operum labores, tôt virtutum
mérita non périrent. Esto enim ut multiplex
loquendi peritia, quae non solum ad omnem
humanae facundiae artem, sed etiam ad angelici eloquii pervenerit facultatem, si cari­tate careat, inutili aeris sono, et tinnitui sit
comparabilis cymbalorum; esto ut habensprophetiam, scientiam, habens fidem daemonibus imperantem nihil sit, quia caritate sit
vacuus, verum ut etiam ille ab hac esse possit alienus, qui in alimoniam pauperum suas
distribuent facultates, vel qui corpus suum
igne torrendum pro Christi confessione tradiderit, incredibile videretur, nisi beatus
OpuRcula SS. PatTuw..

111.

14

Traetatus
210
Paulus hoc diceret, qui tamen cum ejusdem
caritatis membra describeret, doceretque qualis esset haec virtus, sine qua nullae possunt
prodesse virtutes: Garitas, inquit, patiens
est, benigna est, caritas non aemulatur,
non agit perperam, non infiatur, non est
ambitiosa, non quaerit quae sua sunt, etreliqua (Ibidem 4).
XX. V a n a m p r o p r i i m e r i t i g l o r i a m o m n iesse peccato nocentiorem.

Inflatio ergo, et ambitio, et propriorum
bonorum superba defensio possunt destruere
eleemosynas, possunt evacuare martyria: si
et magnas opes amore quis humanae laudis
effundat, et saeva supplicia non ea fortitudine quam Deus tribuit, sed ea quam de se
praesumpsit, excipiat. Hoc est enim propria
fiducia inflari, hoc vanam gloriam quibuslibet ambire dispendiis, hoc postremo est nolle
habere quae Dei sunt, et ibi suum constituere meritum, ubi divinum cessarit auxilium,
haec superbia omni peccato nocentior, omni
génère est elationis insanior. A quibuslibet
enim lapsibus delictorum facile surgitur,quando opem a reparatore suo poscit elisus.
Huic autem ruinae nihil subvenit, quia aut
difficile peccatum suum superbus agnoscit,de humilitate.

211

aut etiam si intellexerit, non currit ad medicum, sed de se sibi remedium pollicetur, nec
unquam ibi proficit cura, ubi morbus est ipsa
medicina.
XXI. S u p e r b i a e v i r u s s o l a h u m i l i t a t e etc a r i t a t e . quae se i n v i c e m complectuntur, excludi.

Hune autem corruptissimum pestilentiae
istius flatum spiritus verae humilitatis etverae caritatis excludit. In nullo enim hae
virtutes ab invicem dividuntur, et ambarum
tam indiscreta connexio est, ut qui in una
earum construite, simul utraque potiatur.
Sicut enim pars caritatis est humilitas, ita
pars humilitatis est caritas. Et si illa recolamus, quae sine bono caritatis infructuosa
esse Apostolus deiinivit, inveniemus eademsimilem habere qualitatem, si eis humilitas
vera defuerit. Quem enim fructum habebit
aut cum inflatione scientia, aut cum humana
gloria fides, aut cum jactantia largitas, aut
cum elatione martyrium ? Unde quia in destructionem superbiae et humilitas tendit etcaritas, de utraque habeatur dictum, quidquidde una est disputatum.
14*

212
XXII.

Tractatus
N i h i l b o n i es.se a n o b i s ,nec ipsa recta oratio.

quandoSuperest nunc, sacratissima Dei virgo,
ut sobrio castoque judicio sancti cordis tui
arcana discutias, et aculeo totius elationis
obtrito investiges in te atque dinumeres, quae
et qualia tibi sponsus tuus dona contulerit,quae a me non oportuit recenseri, ne aut
plura contexerem, aut pauciora percurrerem.
Verecundiae enim tuae onerosa foret etiamvera laudatio, et ipse contra disputationem
meam facerem, si cui ab humana gloria continentiam suasissem, ad eandem te tuis praeconiis incitarem. Ipsa ergo aulam tuae men­
tis ingredere, et in secretario purissimae
conscientiae tuae qualia tibi reposita sint
ornamenta circumspice, et quidquid ibi splendidum, quidquid pulchrum pretiosumque repereris, divini operis et muneris esse ne dubites, ita ut in omnibus bonis opulentiae
tuae et gratiam donatoris, et jus proprietatis
agnoscas. Accepisti enim quae habes, etquidquid tibi diligentia tui laboris accrevit,
per ipsum tibi est auctum, per quem fuerat
inchoatum. Itaque utendum tibi est his quae
largitus est Deus, et ab eodem semper est
petendum, ut donis ejus Meliter et scienterde humilitate*

213

utaris. Quid enim nobis boni potest essesine ipso, quandoquidem etiam ut recte oremus, ex ipso est, dicente Apostolo: Nam
quid oremus sicut oportet, nescimus, sedipse Spiritus postulat pro nobis gemitibus
inenarrabïlibus. Qui autem scrutatur corda, scit quid desideret Spiritus,
quoniamsecundum Deum postulat pro sanctis (Rom.
8, 26). Et ne dubium esset de quo spiritu
loqueretur, jam supra dixerat: Non enim
accepistis spiritum servitutis iterum intimoré, sed accepistis spiritum
adoptionis filiorum, in quo clamamus: Abba, pater.
Itaque ipse Spiritus testimonium reddit
spiritui nostro, quoniam sumus filii Dei.
Si autem filii et heredes: heredes quidem
Dei, coheredes autem Christi: si tamen
compatimur, ut et conglorificemur (Ibidem 15).
XXIII. O m n e m r e c t u m a f f e c t u m , c o g i t â fcum, e t s e r m o n e m n o s t r u m e s s e a D e o .

Implet igitur Spiritus sanctus organum
suum, et tanquam fila chordarum tangit digitus Dei corda sanctorum. Qui ideo cum
die Pentecostes in Apostolos plebemque credentium, sicut a Domino fuerat promissus,
influeret, in specie linguarum apparuit igne-

214

Tractatus

arum, et loquelis omnium nationum eos, su­
per quos insederat, fecit effari, ut dubium
non esset per ipsius inspirationem utilem
aifectum, rationabilem sermonem animis fideliumministrari: sicut ipse Dominus discipulis suis insinuavit, et dixit: Cum autem
tradent vos, nolite cogitare quomodo aut
quid loquamini. Dabitur enim vobis inilla hora quid loquamini. Non enim vos
estis qui loquimini, sed Spiritus
Patris,qui loquitur in vobis (Matth. 10, 19). Quodne in solo magnarum tribulationum tempore
credamus fieri, sed etiam in pace praestari,audiamus Apostolum definientem, quod ipsae
quoque cogitationes nostrae, nisi a Deo nobis
insitae fuerint, rectae esse non possint. Mduciam, inquit, talem habemus per Christum ad Deum, non quod sufficientes
simus cogitare aliquid ex nobis, quasi ex
nobis, sed sufflcientia nostra ex Deo est(2. Cor. 3, 4).
XXIV. Q u i d q u i d v i r t u t i s e t c a r i t a t i ssancti habent i n h a c v i t a , a Deo habent,
q u o n i a m et i n c o e l o q u i d q u i d h a b i t u r is u n t , ab i l l o e r i t : ab eo p o r t i o , a quo
erit plenitudo.

Unde cum sanctorum animis ex Deo sit
utilis meditatio, justa petitio, efficax actio ; exde humilitate.

215

Deo sit in fide firmitas, in tribulatione patientia, in perseeutione Victoria, magna est
in vera humilitate félicitas, cui Deus dilectio,
Deus sapientia, Deus consilium, Deus fortitudo est. Nec dubie ista subjectio jam ex
magna parte in illius futurae beatitudinis
est constituta consortio, ubi Deus erit omnia
in omnibus (1. Cor. 15, 28). Quod ideo in
hac vita ad plénum non potest obtineri, quia
nondum mortale nostrum induit immortalitatem, nec corruptio transiit in incorruptionem, caro adhùc contra spiritum, et contra
carnem spiritus concupiscit. Nec invenitur
in ullo hominum tanta concordia, ut legi
mentis lex quae membris est insita, non repugnet. Propter quod ex omnium sanctorum
persona accipitur quod Joannes apostolus
ait: Si dixerimus quoniam peccatum nonhabemus, nos ipsos seducimus, et veritas innobis non est(l. Joan. 1, 8). Cum tamen
idem ipse dicat: Qui natus est eao Deo,peccatum non facit, quoniam semen ipsius
in eo manet, et non potest peccare, quoniamex Deo natus est (Ibidem 3, 9). Utrumqueergo verum est: quia et nemo sine peccato
est, in eo quod nemo est sine lege peccati:et qui natus est ex Deo, peccatum non facit,quia per legem mentis, id est per caritatem,

216

Tractatus de humilitate.

quae Dei semen est, peccatum non facit.
Caritas enim operit multitudinem peccaiorum (l.Pet. 4, 8): et sine ea nullum prodest bonum, per quam deletur omne pecca­tum. Dum igitur corpus quod corrumpitur,
aggravât animam, et deprimit terrena inhabitatîo sensum multa cogitantem (Sap.
9,15): non quidem obtinetur, ut jam omnia
in omnibus Deus sit, quia nullus est sine
tentationis stimulo, et sine mutabilitatis incerto. Sed quia omne datum optimum, etomne donum perfectum desursum est, de­scendais a Pâtre luminum (Jacobi 1, 17),sine dubio inde habetur virtutum omnium
portio, unde habebitur plenitudo: et tantoquisque est beatior, Deoque conjunctior,quanto plus in eo fuerit divinae gratiae
quam actionis humanae. Benedic itaque
Domino in omni tempore, et laus ejus in
tuo ore sit semper (Psal. 3 3 , 1). Anima
autem tua non acquiesçât nisi in Domino
laudari. Superbi quidem refragabuntur, sed
mansueti haec audient, et laetabuntur.

DISSERTATIO n .
DE AKCA NOE ECCLESIAE TYPOPATRUM SENTENTIAE.
(M L. 2. de Vocatione omnium gentium c. 14.)I.

Arca Noe E c e l e s i a e est typus.
1

nostrum, scribit A u g u s t i n u s ) ,dubium est per arcam Noë salva rerum gestaruni fide, ut deletis peccatoribus domus justi a
diluvio liberaretur, etiam Ecclesiam fuisse figuratam. * Hisce similia repetit in suo opère deiOlvitate Dei ) : » Quod Noe homini justo
imperat Deus ut arcam faciat, in qua cum suis,d est uxore, filiis et nuribus et cum animalibus,
quae ad illum ex Dei praecepto in arcam ingressa sunt, liberaretur a diluvii vastitate ; procul dubio figura est perigrinantis in hoc seculo
2

4
2

f

) De "unit. Ecelesiae c. 5 n. J.
) L. 15 c. 26.

218

Arca Noe

civitatis Dei, hoc est Ecclesiae, quae fit salva
per lignum, in quo pependit Mediator Dei ethominum homo Christus Jésus. * Et rêvera frequens admodum est pênes Patres *) comparatio
Ecclesiae cum arca Noe, neque unica tantum est
secundum eos simifitudinis ratio, sed plane multiplex. Non inutile nec injucundum erit eos dehac multiplici similitudine audisse disserentes,
cum illa et plures Ecclesiae proprietates confirmentur et hujus universa ratio ac indoles mirum
illustretur in modum.
II.

Extra E c c l e s i a m non est sains.

Primum quod secundum Patres arca adumbrabatur unitas est Ecclesiae. De hac disputans S. C y p r i a n u s in epistola ad Magnum )ita scribit : ^ Petrus ostendens unam Ecclesiam2l) Praeter eos, quorum verba adducemus cf.
praeterea T e r t u l l i a n u m de bapt. c. 8; T i c h o n i u m Afrum L. de septem regulis, reg. 5. et 6.
(Migne Patrol. lat. 18, 53); H i l a r i u m in Ps.
146. n. 12; L u c i f e r u m Calarit. L. 2. pro S.
Àthanasio (Migne ib. 13, 910); C h r y s o s t o m u m
H. in S. Lucianum n. 1; G r e g o r i u m M. H. 16.
in Ezech. ; A u g u s t i n u m Enar. in Ps. 86. n. 3.
Tr. 120. in Joan. n. 2. A u c t o r e m Hypognost.
inter op. Aug. JL 3 c. 12. n. 21. H i e r o n y muxn ep. 22. n. 38.
*) n. 2.

Ecelesiae typus

219

esse et solos eos qui in Ecclesia sint baptizari
posse, posuit et dixit: In arca Noe pauci, id
est octo animae hominum salvae factae
sunt per aquam, quod et vos similiter sal­
vos faciet baptisma (1. Petr. 3, 20 s.), pro­bans et contestans, unam arcam Noe typum
fuisse unius Ecelesiae. *Cum bac Ecelesiae proprietate intime nectitur praerogativa, quam illi vindicat Concilium
Lateranense IV. cum docet ): ^Una est fidelium universalis Ecclesia, extra quam nullus
omnino salvatur*, quod in professione fidei
Waldensibus ad Ecclesiam reducibus ab Innocentio III. praescripta repetitur : » Corde credimus et ore confitemur, unam Ecclesiam nonhaereticorum sed sanctam Romanam catholicam
et apostolicam, extra quam neminem salvari
credimus. * Quis autem non videt hanc Ecele­
siae dotem in arca Noe non solum adumbratara
1

4) Cap. 1. F i r m i t e r . Ceterum jam sec.
5. ex praescripto C o n c i l i i C a r t h a g . IV. interrogandus erat episcopus ante ordinationem „si
extra Ecclesiam nullus salvetur; ' et C o n c i l i u m
C i r t e n s e a. 412 in epistola synodica scribit:„Quisquis ab hac catholica Ecclesia fuerit separatus, quantumlibet laudabiliter se vivere existimet,
hoc solo scelere, quod a Christi unitate disjunctus
est, non habebit vitam, sed ira Dei manet super
eum.
w

w

Arca Noe220

sed manifcstissime expressam ? » Si potuit evadere quisquam, inquit Cyprianus *), qui extra
arcam Noe fait, et qui extra Ecclesiam foris
fuorit, evadit.* »Cum successore piscatoris etdiscipulo cracis loquor, ita H i e r o n y m u s ad
Damasmn ), ego nullum nisi Christum sequens,
beatitudini tuae i. e. cathedrae Pétri communione
consocior: super illam petram aedificatam Eccle­siam scio. Quicunque extra liane domum agnum
comederit profanus est. Si quis in arca Noe non
fuerit, peribit régnante diluvio. Quicunque tecum
non colligit, spargit ; hoc est, qui Christi non est,
Antichristi est.* Sed luculentissime hoc docet
S. F u l g e n t i u s ) : ^Si quis aut de Ecclesia
baptizatus egreditur, aut extra Ecclesiam in Patris et Filii et Spiritus sancti nomine baptizatur,si ante finem praesentis vitae non fuerit catholicae restitutus Ecclesiae, non carebit morte, sed
2

3

4) De unit. Eccles. n. 6*.
) Ep. 15 al. 57. n. 2.
) L. 1 de remiss, peccat. c. 20. Idem ex
hoc typo infert L u c i f e r C a l a r i t . 1. supra c.
G a u d e n t i u s B r i x . S. 8, cujus haec sunt verba:„Periisse constat in illo diluvio omnes ipsius tem­poris homines, praeter eos qui intra arcam, quae
typum gerebat Ecclesiae, reperiri meruerunt. Nam
similiter etiam nunc omnino salvi esse non poterunt, qui ab apostolica fide et ab Ecclesia catholica fuerint alieni,
2

3

tt

221

Ecelesiae typus.

requie : quia et tempore diluvii si quis in arcam
Noe non est ingressus, non est salvatus dihrvio,
sed necatus, nec salutem invenit in aqua, sedmortem. Aqua quippe illa, in qua praefigurabatur baptismatis sacramentum, quoscumque inarca reperit, a terra suspensos ad coelestia sublimavit; residuos autem oppressos occidit, quos
foris invenit. Et pereunte Hiericho, si quos domus.Rahab ) meretricis inclusit, incolumes Jésus
servare praecepit (Jos. 6, 25); reliquos veroquos illa non continebat domus, unius mortis
consumpsitinteritus. Inillaigitur arca et in illa
domo una eademque praefigurabatur Ecclesia. *Si extra Ecclesiam non est salus, neque ex­
tra Ecclesiam prodesse poterunt Sacramenta.
Ingeniose veritatem hanc A u g u s t i n u s ) h o cl2*) Non solum F u l g e n t i u s domum Rahab
typum Ecelesiae fuisse censet, sed plures alii ut
C y p r i a n u s de unit. Eccl. n. 8, et ep. ad Mag­num n. 4 ; H i e r o n y m u s ep. 22. n. 38; 52. ad
Nepotianum n. 3 ; a u c t o r S. 46 inter sermones
S. Ambrosio adscriptos n. 15; O r i g e n e s Hom.
3 in Jos. E v a g r i u s monachus (Migne 20, 1177)
etc., qui hoc typo idem illustrare soient, nimirum
extra Ecclesiam non esse salutem.
) Contra Faustum L. 12 c. 17. Similia ha­
bet de Bapt. L. 5 c. 28 n. 39, ubi ait: „Sicut
non alia sed eadem aqua et in arca positos salvos
fecit, et extra arcam positos interemit: sic nonalio sed eodem baptismo et boni catholici salvi
2Arca Noe222

fcypo illustrât. Eadem enim aqua, quae arcam
elevando et sustendando salvavit eos, qui illa
continebantur, reliquos foris constitutos delevit,
nam praeter arcam omnis caro, quam terra sustentabat, diluvio consumpta est: quia praeter
Ecelesiae societatem, aqua baptismi quamvis ea­
dem sit, non solum non valet ad salutem, sedvalet potius ad perniciem. * Idem docentem audivimus F u l g e n t i u m . Idem docet C y p r i a n u s ) : ^Si potuit tune in illo expiati et purificati mundi baptismo ) salvus per aquam fieri,
qui in arca Noe non fuit, potest et nunc vivificari per baptisma qui in Ecclesia non est, cuisoli baptisma concessum est.* Cum Cypriauo
consentit ejus in episcopatu collega P i r m i l i a n u s ad eum scribens ) : » Quomodo qui cum
Noe in arca non fuerunt, non tantum purgati
et salvati per aquam non sunt, sed statim dilu­
vio illo perierunt, sic et nunc quicunque in Ec­
clesia cum Christo non sunt, foris peribunt, nisi
ad unicum et salutare Ecelesiae lavacrum perpoenitentiam convertantur. * Longius tamen pro>;>

4

2

3

fiunt et mali catholici vel haeretici pereunt." L.
6 c. 40 n. 78.
) Epist. ad Magnum 76. n. 2.
) De diluvio, quod secundum Patres typus
baptismi fuit, alia occasione plura dicemus.
) Nr. 15.
l83Ecclesiae typus

223

gressi sunt Cyprianus et; Firmîliaiius, cum hac
similitudine abutentes non solum sacramenta
extra Ecclesiam non prodesse *), sed ne valerequidem ex ea deduxerint * ).
2

ITT. ï n E c c l e s i a n o n s o l u m s u n t j u s t i
sed et p e c c a t o r e s .

Dogma est catholicum contra Donatistas
seculo praesertim quarto strenue defensum Ecclesiam non consfcare solum justis, sed ad eam
peccatores quoque fidèles pertinere. Àd hancveritatem sive corroborandam sive iUustrandam
libenter provocant Patres ad arcam Ecclesiae
typum, quae suo sinu animalia non tantum
munda excepit fovitque, verum etiam immunda.
*) Cum Patres docent sacramenta extra Ecclesiam non prodesse, nec loquuntur de infcmtibus, quiinter haereticos vel schismaticos baptizantur nec deUs, quos bona fides, ut ajunt, excusât. Istis enim,
cum nuUum ponant gratiae obicem, sacramenta,
licet a ministris extra Ecclesiam constituas conferantur, rêvera prosunt (dummodo aliae conditiones
vel dispositiones adsint). Hisce in casibus ministri vel haeretici vel schismatici verae famulantur
Ecclesiae, et ii, quos baptizant, ad illius animam
pertinent, licet extra ejusdem corpus sint forte
constituti.
) Hanc illationem arrisisse quoque cuidam
Oonatistarum episcopo refert A u g u s t i u u s detmitate Ecclesiae c. 5 a. 9,%224

Arca Noe

Ad hune typum provocat schismaticorum mal­iens A u g u s t i n u s *): »Agnoscamus arcam
illam, quae praefiguravit Ecclesiam : simul illicmunda animalia simus, nec in ea nobiscum etiam
immunda portari usque in finem diluvii récusemus. Simul in arca fuorunt, sed non simul Do­
mino in odorem sacrificii de immundis obtulit
Noe. Nec ideo tamen a mundis aliquibus arca
ante tempus propter immunda déserta est. * Utitur hoc typo et H i e r o n y m u s ) adversus
schismaticos Luciferianos. ^Arca Noe, inquit,
Ecclesiae typus fuit
ut ibi pardus et hoedi
et lupus et agni; ita et hic (scil. in Ecclesia)
justi et peccatores, id est, vasa aurea et argentea cum ligneis etfictilibuscommorantur. * Anteutrumque jam provocaverat ad hune typum a u et or anonymus sed p e r v e t u s t u s Tracta­
tus ad Novatianum de lapsis ) ita paucis
2

3

J) Ep. 108 al. 256 n. 20. Quibus similia
habet in Breviculo collât, cum Donatistis c. 9 n.
26; c. Faustum L. 12 c. 15; de fide et oper. c.
27. n. 49.
) In dial. c. Lucifer, n. 22.
) Nr. 2. in Patrol. Migne 3 , 1208. Pluraauctor iste de hoc typo habet, atque etiam ex illo
Novatianum, qui Ecclesiae jus potestatemque veniam lapsis concedendi abjudicaverat, revincere conatur, ex eo quod columba arcam egressa ad eam
rediens recepta iterum fuerit colligens, Ecclesiam
2

3

225

Ecelesiae typus.

omnia complectens, quae hucusque diximus:» Voluntas schismaticorum non est in lege, quaelex unam nobis et singularem désignât Eccle­
siam, in illa scil. quae sub Noe ante diluvium
Dei providentia fabricata est arca, in qua nontantum munda animalia, sed et immunda, ut
posse lapsos, qui Christum negan$o eam deseruerant, iterum recipere. Sic enim dissent (n. 5):„Columba, quae pedibus suis requiem habere nonpoterat, lapsorum imaginent portabat; qui immemores divinarum praedictionum, vel simpliciter igno­
rantes, vel audacter dissimulantes ceciderunt
Quod autem requiem pedibus columba illa... invenire non poterat hoc significabat, vestigia negantium, hoc est, sacrificatorum, lubrici veneno serpentis sauciata, in lapsum conversa, quae ulterius
non possent super aspidem et basiliscum conscendere, et draconem et leonem calcare (Ps. 90, 1 3 ) . . .
Istis ergo tôt et tantis malignis spiritibus infestantibus et in lapsorum necem insurgentibus, provisa
est vulneratis salutis via: ut quibuscunque viribus
possent toto se corpore protrahere, castris suisrecipere; quibus recepti possent medelis spiritalibus vulnera sua curare. Recepta igitur columba,
paucis etiam diebus interjectis, iterato emittitur ex
arca, quae reversa, non tantum firma vestigia, sed
et insignia suae pacis atque victoriae, per illa olivae folia, quae suo ore portabat, ostendit. Duplex
ergo illa emissio, duplicem nobis persecutionis tentationem ostendit: prima in qua lapsi sunt, victi
ceciderunt; secunda, in qua hi qui ceciderunt, victores extiterunt etc.*
Opuscula SS. Patrum. 1X1«

15

226

Arca Noetibi cito respondeatur, Novatiane, invenimus esse
reclusa. Quae arca sola cum his quae secum
fderant liberata est: in qua et cetera, quae in
ea inventa non sunt, diluvio perierunt. *Àliam tamen conclusionem subtiliter infert
T e r t u l l i a n u s . Disputans enim de criminis
idololatriae gravitate hanc eo probat, quod omnes
illius rei ad Ecclesiam pertinere non possint.
Hujus affirmationis, si quaeris rationem, eam
accipe ipsius verbis *) : » Viderimus enim si se­cundum arcae typum et corvus et milvus et lu­
pus et canis et serpens in Ecclesia erit, certe etidololatres in arcae typo non habetur. Nullum
animal in idololatren figuratum est: quod inarca non fuit, in Ecclesia non sit. * Quae ratio
sat obscura ita forte clarius proponi poterit.
Arca est Ecclesiae typus, hinc et animalia, quae
illa continebantur, figura sunt eorum, qui perti­
nent ad Ecclesiam. Jam vero ex animalibus
alia quidem sunt secundum Scripturas typus
bonorum, malorum alia, ut corvus, milvus, lu­
pus: nullum autem est typus idolorum cultoris;
cum ergo in arca typum non reperiamus idololatrae, quod in arca non fuit, in Ecclesia
non sit ; inferendum scil. est, omnes idololatriae
reos ad Ecclesiam non pertinere.
*) De Idolol. c. 24.

Ecclesiae typus.

227

Qua occasione silentio praeterire non possumus praeclara Chrysostomi verba, quibus praestantiam veritatis prae figura, Ecclesiae praearca illustrât. » Vide veritatis abundantiam, inquit *) ; quemadmodum in medio mari servabat
eos arca, qui intus erant, sic et omnes qui errant servat Ecclesia : verum arca servabat tantum, Ecclesia quiddam amplius perficit. Exempli causa rationis expertes animantes accepit
arca, et rationis expertes animantes servavit:
rationis expertes homines accipit Ecclesia, nec
servat tantum sed immutat. Corvum accepit
arca et corvum emisit; Ecclesia corvum accipit
et columbam emittit ; accipit lupum et ovem illum emittit. Cum enim ingressus hue fuerit
homo rapax et fraudator, ubi divinorum doctrinam eloquiorum audiverit, mutât mentem et pro
lupo fit ovis: siquidem lupus aliéna rapit, atovis etiam lanam suam concedit. *IV.

Mira E e c l e s i a e varietas.

Ingredienti Noe arcam praecepit Dominus,
ut ex omnium animantium génère paria quaedam
secum induceret; unde negari nequit miram4) Conc. 6. de Lazaro n. 7. His plane similia habet H. 8. de Poenit.; H. 1 de laud. S. Pauli;
H. in S. Phocam M. n. 2.

15*

228

Arca Noequandam fuisse arcae incolarum varietatem.
Hanc varietatem significatione non caruisse censet 0 r i g e n e s. Significabat enim, si illum audimus, varietatem qua excellit Ecclesia, quae sinu
suo complectitur non unius sed omnis generis
homines, doctos et indoctos, perfectos et rudes,in sanctitate consummatos et tirones. Ita enim
loquitur ): ^Confertur ergo populus hic, qui
salvatur in Ecclesia, illis omnibus sive homini­
bus sive animalibus, quae salvata sunt in arca.
Verum quoniam non est unum omnium meritum
nec unus in fide profectus, idcirco et arca illa
non unam praebet omnibus mansionem, sed bicamerata sunt inferiora et tricamerata superiora
et nidi distinguuntur in ea, ut ostendat, quia et
in Ecclesia, licet omnes intra unam fidem continentur atque uno baptismate diluantur, non ta­
men uuus omnibus atque idem profectus est, sed
unusquisque in suo ordine etc.* quod deinde
fusius prosequitur.
1

Y.

Ecelesiae catholicitas.

Aliorum vero Patrum est sententia varietate
illa animantium, quae arcam incolebant, nonaliud significatum fuisse, quam linteo illo magnode coelo in torram submisso, quod apostolorum*) Hom. 2 in Gen. n. 3.

229

Ecclesiae typus.

princeps vidit, et in quo erant omnia quadru
pedia et serpentia terrae et volatilia coel(Act. 10, 11 s.), universitatem sciïicet seu
catholicitatem Ecclesiae. Haec certe est seu
tentia a u c t o r i s n o s t r i * ) de vocatione omni
um gentium; haec A u g u s t i n i ) : ^Cunctanimahum gênera in arca clauduntur, sicu
omnes gentes, quas etiam Petro demonstratu
discus ille significat, Ecclesia continet. * Et iter u m ) : ^Placuit etiam ipsi Domino Deo nostr
ad hoc hortari vos per nos, ut in his omnibus
quae velut de corporali et de visibili creatur
dicuntur, quaeramus aliquid spiritaliter abscon
ditum, quo invento gaudeamus. Bestias silva(v. 11), gentes intelligimus ; et multis hoc loci
Scriptura testatur. Sed tamen evidentissima dumaxime occurrunt documenta, quod in arca Noe
qua nemo nostrum dubitat Ecclesiam ess
praefiguratam, non includerentur omnia gêner
animalium, nisi in illa unitate compaginis omne
gentes significarentur
Cum ergo venit tem
pus, ut illud quod in arca erat praefiguratum
jam in Ecclesia compleretur, Petrus apostolu
dubitans dare sacramentum evangelicum genti
2

3*) L. 2 c. 14.
) Contra Faustum L. 12 c. 14.
) Enarrat. in Ps. 103 S. 3 n. 2.

23

Arca Noe230

bus incircumcisis, imo non dubitans, sed omnino
dandum esse non putans, quodam die esuriens
cum prandere vellet, ascendit ut oraret* etc.
Relata dein ejus visione cujus mentionem fecimus concludit : » Omnes erant in arca, omnes in
disco, omnes mactat et manducat Petrus, quia
Petrus petra, petra Ecclesia*
VI.

Invicta Ecclesiae firmitas.
2

Illud denique ) praetereundum non est, quoda u c t o r Tractatus de lapsis adversus No­
vatianum animadvertit ), typo illo jam tune praemonstratum fuisse, quaenam futura foret Eccle­
siae conditio. Hujus enim conditio non est pax
sed militia et bellum. Non veni pacem mittere, inquit ipse Christus ), sed gladium.
Ipsam manet persecutio, nam si me persecuti
34*) Quomodo vero Petrus seu Ecclesia bestias
i. e. gentes manducet, ita ingeniose explicat (ib.):„Quid est mactare et manducare? Occidere in eis
quod erant, et in sua viscera assumere. Dissuasisti
pagano sacrilegia, occidisti quod erat; dato sacramento Christi incorporasti Ecclesiae, manducasti.") Alias similitudines arcam inter et Ecclesi­
am diligenter investigat A u g u s t i n u s de civit.
Dei L. 15 c. 26 s. et c. Faustum L. 12 c. 14 ss.,quas tamen hic praetermittimus, cum ad rem mi­nus sint et sensui innitantur allegorico.
) Nr. 5. ) Matth. 10, 34.
2

â

4

231

Ecelesiae typus.

fuerint et vos persequenttvrSedsicut diluvii fluctus arcam pulsabant quidem et verberabant, non tamen submergebant neque adversus
illam praevalebant ; ita et Ecclesia » vineit impugnata, insidiis appetita superat, contumeliis
affecta splendidior evadit, vulnera excipit nec ulceribus cadit, agitata fluctibus non demergitur,
procellis impetita naufragium non patitur, luctatur nec prosternitur, pugilatu certat nec vincitur* ). ^llla arca, ita anonymus, figuram Ecelesiae sicut superius diximus, portabat, quae
verberabatur hinc atque inde aquis insurgentibus tantum. Cataclysmus ergo ille qui sub Nbe
factus est, figuram persecutionis, quae per totum
orbem nunc nuper supereffusa, ostendit. Aquis
autem, diruptis cataractis, undique convenienti2*) Joan. 15, 20.
) Ita C h r y s o s t o m u s in orât. post Eutropium captum habita n. 1, ubi haec praecedunt:„Nihil Ecelesiae par est. Ne mihi commémores
muros et arma, mûri enim deteruntur, Ecclesia
vero nunquam senescit. Muros barbari demoliuntur, Ecclesiam ne daemones quidem vincunt. Quodhaec non sint jactantiae verba res ipsae testantur.
Quot Ecclesiam oppugnarunt ipsique perierunt?
Ecclesia vero coelos transcendit. Talis est Ecelesiae magnitudo, vineit impugnata etc. Quibus
similia habet H. in dimissionem Chananaeae n. 1;
H. 2 in inscript. Act. n. 1 ; inprimis vero in H.
antequam in exilium iret n. 1, 2; in Is. c. 2. n. 2, 3.
2

u

232

Arca Noebus et excrescentibus significabantur gentes,
quae ad vastandam Ecclesiam excreverunt. * Quae
comparatio aliam nobis in mentem re^ocat, qua
admodum delectantur Patres. Quis enim ignorât passim eos Ecclesiam non solum cum arca,
sed generatim cum navi fluctibus jactata non
tamen submersa conferre? Diligenter comparationem hanc expolit antiquissimus Christi martyr H i p p o l y t u s , qui de ea ita scribit ):^Mare mundus est, in quo Ecclesia velut navis
pelagi salo, fluctibus jactatur, nec tamen naufragio périt, quippe cum solertem gubernatorem
Christum secum habeat. Eert vero etiam inmedio erectum adversus mortem tropaeum, quae
videhcet crucem Domini secum portet. Est enim
ejus prora, oriens; puppis vero occidens; cavitas mediaque capacitas, meridies; clavi, duo Testamenta; circumextenti runes, Christi caritas
quae Ecclesiam astringit; linum quod secum
fert, lavacrum est regenerationis quae fidèles
rénovât, unde sunt illa praeclara. Venti loco
adest Spiritus ille e coelis, quo fidèles consignantur Deo. Habet pariter illi comités et ferreas
anchoras, sancta nimirum Christi mandata, quae
1

J

) De Christo et Antichristo n. 59. Hanc
comparationem pariter pluribus prosequuntur aliis
omissis P s e u d o - C l e m e n s in ep. ad S. Jac. n.
14. et au et or Constit. apost. L. 2 c. 57.

233

Ecclesiae typus

ferri robur ipsum praeferant. Quin et nautas adextris atque sinistris habet, sanctorum angelorum more assistentes, quorum ope continetur
atque munitur Ecclesia. In ea scala quae in altum ad antennam subvehit, imago est salutaris
Christi passionis, fidèles trahens ut in coelos
conscendant. Signa super antennam in altum
sublata, prophetarum, martyrum et apostolorumin Christo regno quiescentium stipatus ordo.*
Brevius sed non minus praeclare de hoc Ecclesiae symbolo dissent A u c t o r anonymus operis imperfecti in Matthaeum, cujus verbis dissertationem hanc absolvemus. ^Navigat Ecclesia, ita ille
instructa fidei gubernaculo felici
cursu super seculi hujus mare, habens gubernatorem Deum, rémiges angelos, portans omnium
sanctorum choros, erecta in medio salutari arbore crucis, in qua evangelicaefideivelis suspensis, fiante Spiritu sancto ad portum paradisi etsecuritatem quietis aeternae deducitur.
<<c*) Hom. 23 in Matth. 8. inter opéra spuria
S. Joan. Chrysostomi. Hisce similia habet Chrys o s t o m u s H. 2 in Inscript. Actuum n. 1.

mm

INDEXPag.
De v o c a t i o n e omnium gentium liber
primusCaput I. Materiam hoc libro tractandam proponit, ostenditque non recte sentire eos,qui praedicatione gratiae liberum negari
arbitrium contendunt
Caput II. Omni animae humanae nàturaliter
inesse qualemcunque voluntatem; quae aut
sensualis, aut animalis, aut spiritualis est
Caput ni. De voluntate sensuali . . . .
Caput IV. De voluntate animali: qua nihil
supra mercedem temporalis gloriae acquiritur, etiam si dono Dei in ea sublimius
sapiatur
Caput V. Nunquam universitati hominum di­vinae providentiae cura defuit, ut inexcusabiles sint in idololatria
Caput VI. Quam imbecilla voluntas, quae non
ab incommutabili voluntate regitur. Bona
voluntas opus Dei est

1

1

3
4

5

7

9

235
Pag.
Caput VII. Tristis hominum post lapsum
Adami conditio; in quibus, cum ad pietatem redeunt, non nova creatur substantia,
sed quae labefactata est reparatur . . . 1 1
Caput VICE. Deus gratia sua sanat, non aufert
liberum arbitrium. Qui si non operatur innobis, nullius possumus esse participes virtutis, quod utique quotidie facit, dum cordibus vocatorum suam inserit voluntatem . 16
Caput IX. Quod Scriptura sive de bonis sivede malis loquatur, sive de electis sive dereprobis, ita meminit unius partis, quasi
neminem hominum praetermittat . . .
23
Caput X. Quod Scriptura de electis et reprobis ejusdem populi loquitur tanquam deiisdem32
Caput XI. Quod Scriptura de diversorum temporum hominibus loquitur, quasi de ejusdem temporis generatione
35
Caput XII. Quod illud Apostoli: Vult omnes
homines salvos fieri, intègre pleneque suscipiendum est
37
Caput XIII. Secreti illius profunditas, quo Dei
salvantis gratia aliquot, pro quibus Ecclesia
orat, praeterit, nobis in hac vita patere
non potest
39
Caput XIV. Multa esse in dispensatione ope-

236
Pag.
rum divinorum, quorum causis latentibus,
soli monstrantur effectus
Caput XV. Non ex meritis alii electi, alii
neglecti. Hujus discretionis nos latet ratio
Caput XVI. Iudicium Dei inscrutabile in discretione parvulorum
Caput XVII. Ex impiis qui in extremis conversi salvantur, ostenditur et gratiam sine
meritis dari, et inscrutabile esse Dei judicium
Caput XVin. Gratia, sine qua bona mérita
esse nequeunt, non accipitur a quoquam
nisi ex Dei voluntate, sine meritis . . .
Caput XIX. Qualis sit natura sine gratia .
Caput XX. Viscera misericordiae Dominus adomnium nationum impendit salutem, sedtantum praecogniti et praeordinati in re­gnum Dei testimonium ejus, qui de coelo
venit, accipiunt
Caput XXI. Non esse scrutandum, cur Deus
alios eligit, alios non eligit; sicut nec cur
antea omnibus gentibus praetermissis, unum
Israelem elegit
Caput XXII.
Electionem salvandorum nonposse refundi in mérita voluntatis humanae
manifestum est ex parvulis
Caput XXIII. Omne bonum hominis meritum

47
50
51

52

57
59

60

63

65

237
Pag.
ab initio fidei usque ad perseverantiae consummationem donum esse divinum. . 67
Gaput XXIV. Omnis boni in homine auctor
est Deus per gratiam
74
Gaput XXV. Quaestionem, cur potius hic
quam ille accipiat gratiam, esse impenetrabilem, nec posse ex libero arbitrio solvi 88
Liber Secundus.
Gaput I. Tria esse in bac quaestione certa:
Deum velle omnes salvos fieri, cognitionem
veritatis et salutem esse ex gratia, et judicia Dei esse impenetrabilia. . . .
90
Gaput H. Scriptura docet Deum velle omnes
homines salvos
fieri
91
Gaput m. Inscrutabile est, cur Deus judicarit
quarundam gentium vocationem differendam 94
Gaput IV. In praeteritis seculis semper admonuit divina bonitas homines sui cultus
per elementa, sicut populum Israël peculiariter per legem et prophetas
97
Caput V. Qui inter gentes Deo placuerunt,
spiritu fidei et gratiae sunt discreti . . 101
Gaput VI. Non omnibus etiam nunc, eademmensura gratiae confertur
103
Caput VIL Differentia divinorum munerum
non ex praecedentium operum meritis, sed
ex Dei liberalitate provenit
105

238
Caput VIII. Unicuique sine merito datur,
unde tendat ad meritum
Caput IX. Variatae per diversa tempora
gratiae causa a nobis non est investiganda
Caput X. Omnibus seculis misericordia Deiet corpora aluit, et mentes juvit • . .
Caput XI. Hominibus fere paulatim et particulatim accrescit, quod superna largitas
ei dare decrevit
Caput XII. Libertas sub gratia . . . .
Caput XIII. Bonitatem Dei non solum Sanctis,
sed et impiis instituendis affuisse ante
diluvium
Caput XIV. In diluvio et postea usque ad
Christum revelata sunt opéra divinae gra­tiae et christianae gratiae miracula praesignata; tametsi abundantia gratiae, quae
nunc mundum rigat, pari largitate non
fluxitCaput XV. Meliora non nasci nunc ingénia,quam ante Christi adventum : quinimo
tempore adventus Christi inventa est iniquitas robustior, ut gratia Dei manifestaretur
Caput XVI. Quod Christus pro omnibus
mortuus fuit

106

109
110

112
116

116

119

122
128

239
Pag.
Caput XVII. Nationes, quibus nondum gra­
tia Salvatoris illuxit, disposito tempore
vocandas esse ad Evangelium . . . .
Caput XVIII. Prioribus seculis absconditum
fuisse gentibus mysterium de ipsarum
vocatione ad Evangelium, non tamen
prophetis
Caput XIX. Deus pro omni tempore vultomnes homines salvos fieri
Caput XX. Objectio ex parvulis contra illud:
Qui vult omnes homines salvos fieri . .
Caput XXI. Juste agi cum parvulis pereuntibus, tam in hoc seculo quam futuro,propter originale peccatum
Caput XXII. Divina justitia cuilibet mensuram et modum miseriae ordinat . .
Caput XXIII. Parvulis pereuntibus generalis
gratia tribu itur, dum parentibus datur .
Caput XXIV. Non esse justam querelam ex
discretioneparium parvulorum, sedmagnam
divinae justitiae et gratiae Christi commendationem
Caput XXV. Deum generali gratia omnibus
collata semper velle ac voluisse omnes
salvos fieri; at peculiarem gratiam non
omnibus traditam
Caput XXVI. Quod in omni justificatione

131

132
136
137

138
140
142

144

145

240
Pag.
gratia quidem principaliter praeemineat,
sed voluntas ei subjungatur, et conjungatur cooperando divino operi in se; etgratia ad id praeparet voluntatem. .
Gaput XXVDL Consensum voluntatis per gratiam gigni, non solum ex doctrina et illustratione sed etiam ex terrore et metu .
Caput XXVIII. Posse eos qui gratia Dei inChristum credunt, non credere; et eos,qui persévérant a Deo recedere . . ,Caput XXIX. Promissio benedictionis omnium gentium ità completur quotidie, ut
nec pereuntibus sit excusatio justa, nec
salvatis de sua justitia gloriatio . . .
Caput XXX. Repetitio primi capitis libri
secundiCaput XXXI. Omnibus seculis adfuit omnibus hominibus gratia Dei bonitate generali, sed diversa mensura
Caput XXXII. Inter fidèles varios esse gradus munerum Dei, idque non ex meritis
eorum, sed justo et latenti Dei judicio .
Caput XXXIII. Nemo electorum périt; sedomnes ab aeterno electi salvi fiunt . .
Caput XXXIV. Non frustra laborari adacquirenda bonorum operum mérita, velorationibus insisti, quamvis incommuta-

146

148

150

154
155

157

158
159

241
Pag.
bile sit Dei propositura super salute electorum
Caput XXXV. Gratia datur electis, non ut
otientur, vel a nullo hoste iznpetantur; sed
ut bene operentur, et hostem vincant .
Caput XXXVI. Electio non tollit orandi
studium, sed ejus effectus per orationexn
et bona opéra completur
Caput XXXVII. De nullo ante finem vitae
hujus pronunciari potest, quod in electorum gloria sit futur us, et nullius lapsi
est desperanda reparatioÀ d m o n i t i o in epistolam a d D e m e t r i a dem V i r g i n e m
E p i s t o l a ad s. V i r g i n e m Demetriadems e u de H u m i l i t a t e Traetatus . .
I. Quanta fuerit Demetriadis nobilitas
et virtus . • ,H. Veras virtutes esse a falsis discer­nendasni. Primum humilitatis bonum, dilectionem et concordiam inter homines
servareIV. Verum humilem gloriam et opes seculi
fastidire
V. Non solos pauperes, sed etiam divites
humilitate christiana ornari posse .

162

164

166

167
169
175
175
177

179
181
183

242
Pag.
VI. Omnes sanctos Ecelesiae iîlios aliis
rébus dispares, sola humilitate pares
effici186
V U Veram humilitatem in perfecta et intégra gratiae confessione consistere . 187
VÏÏL Superborum ruinam omnium esse gravissimam
189
IX. Superbiam, qua quis suorum sibi vultauctor esse bonorum, omnis esse peccati initium
190
X. Ex bonis operibus superbiam et pelagianam haeresim esse natam . . . 192
XL Omnes in peccato natos a salute
alienos esse, nisi in Christo renascantur
194
XII. In solo Deo esse gloriandum, a quo
omnis virtus, gloria et sapientia est 197
Xm. Sine Christi operantis in nobis auxilio, nihil boni nos agere ; nec ita auferri liberum arbitrium, sed juvari . 199
XIV. In nullo gratiae operationem ab humana voluntate praeveniri . . . . 201
XV. Ideo dari praeceptum, ut praecipientis
quaeratur auxilium, cui homo obediendo cooperetur
203
XVI. Quantopere cavenda sit in bonis operibus elatio, quae omnia corrumpit . 205

243
Pag.
XVII. Per humilitatem homo vere Deo subditur et unitur
207XVIÏÏ. Demetriadi magis humilitate opus esse,
propter et virginitatis puritatem et familiae splendorem
207
XIX. Sine caritate, quae non quaerit quae
sua sunt, nihil prodesse208
XX. Vanam proprii meriti gloriam omni
esse peccato nocentiorem . . . .
210
XXI Superbiae virus sola humilitate etcaritate, quae se invicem complectuntur, excludi
211
XXQ. Nihil boni esse a nobis, quando nec
ipsa recta oratio
212
Omnem rectum affectum, cogitatum,
et sermonem nostrum esse a Deo .
XXIV. Quidquid virtutis et caritatis sanctihabent in hac vita, a Deo habent,
quoniam et in coelo quidquid habiturisunt, ab illo erit : ab eo portio, a quo
erit plenitudo
D i s s e r t a t i o II.: De a r c a N o e Ecclesiae
typo Patrum s e n t e n t i a e . . . .
I. Àrca Noe Ecclesiae est typus . . .
II. Extra Ecclesiam non est salus. .
in. In Ecclesia non solum sunt justi sed
et peccatores
XXm.

213

214
217
217
218
223

244
Pag.
IV. Mira Ecclesiae varietas
V. Ecclesiae catholicitas
VI. Invicta Ecclesiae firmitas . . . .
Àdnotatio L Quo sensu opéra omnia infidelium dici possint peccata
Adnotatio II. Gratia nulli hominum penitus
denegatur
Adnotatio III. Inter salutis praesidia saltem
remota hominibus divinitus concessa numerari débet ipsa visibilis rerum universitas

A.

M.

D.

G.

227
228
230
12
40

100