ÄÖÍÉÀ ÓØÀÃ ßÄßÁÈÉÉÀÒÛÍÄÀÍ ÑÅ×ÌßËßÐ

ÀËÔÎÍÑ ÄÎÄÅÒÀÐÀÑÊÎÍËÓ
ÒÀÐÒÀÐÅÍÈÍ ÃÅÉÐÈ-ÀÄÈÌÀÚßÐÀËÀÐÛ
ÀÍÒÓÀÍ ÄÅ ÑÅÍÒ-ÅÊÇÖÏÅÐÈ

• ÀÄÀÌËÀÐÛÍ ÏËÀÍÅÒÈ
• ÙßÐÁÈ ÒßÉÉÀÐß×È
• ÁÀËÀÚÀ ØÀÙÇÀÄß

__________“ÞÍÄßÐ ÍßØÐÈÉÉÀÒ”ÁÀÊÛ-2005Áó êèòàá “Àëôîíñ Äîäå. Òàðàñêîíëó Òàðòàðåíèí ãåéðè-àäè ìàúÿðàëàðû”(Àçÿðóøàãýÿíúíÿøð, Áàêû, 1962) âÿ “Àíòóàí äå Ñåíò-Åêçöïåðè. Àäàìëàðûí
ïëàíåòè. Ùÿðáè òÿééàðÿ÷è. Áàëàúà øàùçàäÿ. Äöíéà ßäÿáèééàòû Êèòàáõàíàñû,57-úè úèëä” (Áàêû, Éàçû÷û, 1989) íÿøðëÿðè ÿñàñûíäà òÿêðàð íÿøðÿ ùàçûðëàíìûøäûð

Òÿðúöìÿ åäÿíëÿð:ßñýÿð Àüàéåâ
Úÿôÿð ÁàüûðÞí ñþçëÿðèí ìöÿëëèôëÿðè:Úÿëèë Íàüûéåâ
Ãîðõìàç Ãóëèéåâ

843 - dc 21
AZEÀëôîíñ Äîäå. Òàðàñêîíëó Òàðòàðåíèí ãåéðè-àäè ìàúÿðàëàðû.
Àíòóàí äå Ñåíò-Åêçöïåðè. Àäàìëàðûí ïëàíåòè. Ùÿðáè òÿééàðÿ÷è. Áàëàúà
øàùçàäÿ.
Áàêû, “Þíäÿð íÿøðèééàò”, 2005, 448 ñÿù.
Ìÿøùóð ôðàíñûç éàçû÷ûñû Àëôîíñ Äîäåíèí “Òàðàñêîíëó Òàðòàðåí” òðèëîýèéàñûíûí áèðèíúè êèòàáû îëàí “Òàðàñêîíëó Òàðòàðåíèí ãåéðè-àäè ìàúÿðàëàðû” ðîìàíû
XIX ÿñð Ôðàíñà ùÿéàòûíûí áèð ñûðà àêòóàë èúòèìàè-ñîñèàë ïðîáëåìëÿðèíÿ ùÿñðîëóíìóøäóð. Èíúÿ éóìîðëà âÿ áÿçÿí äÿ êÿñêèí ñàòèðèê öñëóáëà ãÿëÿìÿ àëûíìûøáó ðîìàíäà Ôðàíñàíûí úÿíóá ÿéàëÿòè Ïðîâàíñäà éåðëÿøÿí Òàðàñêîí øÿùÿðè
ñàêèíëÿðèíèí éàøàéûø òÿðçè, ÿñÿðèí áàø ãÿùðÿìàíû Òàðòàðåíèí øþùðÿò ãàçàíìàã
ö÷öí ßëúÿçàèðÿ øèð îâóíà ýåòìÿñè âÿ îðàäà îíóí áàøûíà ýÿëÿí ãåéðè-àäèìàúÿðàëàð òÿñâèð åäèëìèøäèð.
Ìÿøùóð òÿééàðÿ÷è-éàçû÷û Àíòóàí äå Ñåíò-Åêçöïåðèíèí òÿãäèì îëóíàí
ÿñÿðëÿðèíèí ãÿùðÿìàíëàðû èñÿ áöòþâ õàðàêòåðÿ, äÿìèð èðàäÿéÿ, ùàäèñÿëÿðè à÷ûãàéäûí òÿðÿääöäñöç ãèéìÿòëÿíäèðìÿê êåéôèééÿòëÿðèíÿ ìàëèê èíñàíëàðäûð. Áóãÿùðÿìàíëàðûí áàøëûúà ìÿãñÿäè òÿáèÿòèí êîðòÿáèè ãöââÿëÿðèíè, ÿíýèí ñÿìàëàðûðàì åòìÿê éîõ, äÿéèøèê ñÿáÿáëÿðäÿí èíñàíëàð àðàñûíäà ãûðûëìûø ÿëàãÿëÿðè áÿðïà
åòìÿêäèð.

__________
ISBN 9952-416-51-1© “ÞÍÄßÐ ÍßØÐÈÉÉÀÒ”, 2005

Àçÿðáàéúàí Ðåñïóáëèêàñûíûí Ïðåçèäåíòè
ÈËÙÀÌ ßËÈÉÅÂÈÍ
“Àçÿðáàéúàí äèëèíäÿ ëàòûí ãðàôèêàñûèëÿ êöòëÿâè íÿøðëÿðèí ùÿéàòà
êå÷èðèëìÿñè ùàããûíäà”
12 éàíâàð 2004-úö èë òàðèõëè ñÿðÿíúàìûèëÿ íÿøð îëóíóð âÿ þëêÿ êèòàáõàíàëàðûíà
ùÿäèééÿ åäèëèð

__________

__________

ÀËÔÎÍÑ ÄÎÄÅ Âß ÎÍÓÍÏÐÎÂÀÍÑ ÉÓÌÎÐÓ
Ôðàíñûç ÿäÿáèééàòûíäà ñàòèðà âÿ éóìîð ÷îõ èíêèøàô åäèá. Áó, øöáùÿñèç
êè, èëê íþâáÿäÿ îðòà ÿñðëÿð ôðàíñûç øÿùÿð âÿ õàëã ÿäÿáèééàòû, ôàáëèîëàð âÿäöíéà ÿäÿáèééàòûíûí êîðèôåéëÿðèíäÿí áèðè îëàí Ôðàíñóà Ðàáëåíèí ÿäÿáè
ÿíÿíÿëÿðè èëÿ ÿëàãÿäàðäûð. Ðàáëåäÿí ñîíðà, äöíéà ÿäÿáèééàòûíûí ýþðêÿìëè äðàìàòóðãëàðûíäàí áèðè îëàí, ìÿøùóð êîìåäèéà óñòàñû Æ.Á.Ìîëéåð
Ôðàíñàäà ñàòèðà âÿ éóìîð ÿäÿáèééàòûíû äàùà äà èíêèøàô åòäèðìèøäèð.
Éóìîð öñëóáóíäà éàçûá-éàðàäàí áåëÿ ìÿøùóð éàçû÷ûëàðäàí áèðè äÿ XIX
ÿñðèí èêèíúè éàðûñûíäà éàøàéûá éàðàòìûø Àëôîíñ Äîäå îëìóøäóð.
Àëôîíñ Äîäåíèí éàøàäûüû äþâð Àâðîïà òàðèõèíèí ùÿì èúòèìàè-ñèéàñè
áàõûìäàí, ùÿì äÿ ÿäÿáè-ìÿäÿíè ìöùèòèí ôîðìàëàøìàñû áàõûìûíäàíÿí ìöðÿêêÿá äþâðëÿðèíäÿí áèðè èäè. XIX ÿñð Àâðîïàñûíû òÿðÿääöä åòìÿäÿí èíòèáàù äþâðö Àâðîïàñû èëÿ ìöãàéèñÿ åòìÿê îëàð. Áó äþâðäÿ
ùÿãèãÿòÿí äÿ Àâðîïà þç çÿíýèí òàðèõèíäÿ èêèíúè äÿôÿ ÿñë Èíòèáàù ùàäèñÿñèíè éàøàìûøäûð. Áó ÿñðäÿ Àâðîïà ìÿäÿíèééÿòè ýþðöíìÿìèø áèð èíêèøàô ìÿðùÿëÿñè éàøàéûð. Áèð òÿðÿôäÿí åëìè-òåõíèêè òÿðÿããè âÿ òÿáèÿò
åëìëÿðèíèí ñöðÿòëÿ èíêèøàô åòìÿñè, äèýÿð òÿðÿôäÿí äÿ ùóìàíèòàð åëìëÿðèíâÿ õöñóñèëÿ äÿ áÿäèè ÿäÿáèééàòûí þç èíêèøàôû òàðèõèíäÿ áÿëêÿ äÿ ÿí éöêñÿê ñÿâèééÿéÿ ãàëõìàñû áó ÿñðèí ìöðÿêêÿá ñÿúèééÿñèíè ìöÿééÿí åäèð.
Îí äîããóçóíúó éöçèëëèéèí ùÿëÿ ëàï ÿââÿëëÿðèíäÿí áàøëàéàðàã Àâðîïàäà öìóìè äÿéÿðèíÿ âÿ ÿùÿìèééÿòèíÿ ýþðÿ áèð-áèðèíäÿí ùå÷ äÿ ýåðèãàëìàéàí, ÿââÿëúÿ ðîìàíòèçì, áèð ãÿäÿð ñîíðà èñÿ òÿíãèäè ðåàëèçì ÿäÿáè
úÿðÿéàíëàðûíûí éàðàíìàñû âÿ ñöðÿòëÿ éàéûëàðàã äåìÿê îëàð êè, áöòöí
äöíéàíû ÿùàòÿ åòìÿñè ùÿìèí äþâðöí ÿäÿáè ìöùèòèíèí ïàðëàã ýþñòÿðèúèñè
èäè. Ú.Ù.Áàéðîí, Ï.Á.Øåëëè, Â.Ñêîòò, Â.Ùöãî, Å.Ñéö, À.Äöìà, Æ.Ñàíä,Å.-Ò.À. Ùîôìàí, À.Øàìèññî êèìè ðîìàíòèêëÿðèí, Ñòåíäàë, Î.Áàëçàê,Ï.Ìåðèìå, Ã.Ôëîáåð, ×.Äèêêåíñ, Ó.Òåêêåðåé, Ù.Ùåéíå êèìè òÿíãèäè
ðåàëèçì ÿäÿáè úÿðÿéàíëàðûíûí íöìàéÿíäÿëÿðè îëàí Ãÿðáè Àâðîïà ÿäÿáèééàòûíûí ìþâúóä îëäóüó áèð äþâðäÿ ÿäÿáèééàòà ýÿëìÿê ÷îõ ÷ÿòèí áèðìÿñÿëÿ èäè. Ùÿëÿ öñòÿëèê äÿ, Àëôîíñ Äîäåíèí éàçûá éàðàòäûüû äþâðäÿ
Ôðàíñàäà
éåíèëèê÷è, ìîäåðíèñò ÿäÿáè ÿíÿíÿëÿð ñöðÿòëÿ éàéûëìàüà áàøëàéûð,__________
áèð òÿðÿôäÿí Ø.Áîäëåð êèìè, ñèìâîëèñòëÿð, Ãîíêóð ãàðäàøëàðû êèìè èì6ïðåññèîíèñòëÿð, Å.Çîëéà âÿ Ý.Ìîïàññàí êèìè íàòóðàëèñòëÿð ôðàíñûç
ÿäÿáèééàòûíû äàùà äà çÿíýèíëÿøäèðèð, äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ ðîìàíòèçì âÿòÿíãèäè ðåàëèçì ÿäÿáèééàòûíûí íöìàéÿíäÿëÿðè éåíèëèê÷è ÿäÿáèééàòûí
ãàðøûñûíäà ýåðè ÷ÿêèëìÿäÿí éàçûá éàðàäûðäûëàð.
Áÿëè, Àëôîíñ Äîäå Àâðîïàäà ìÿùç áåëÿ áèð ìöðÿêêÿá ÿäÿáè ìöùèò
ìþâúóä îëàí áèð âàõòäà ÿäÿáèééàòà ýÿëìèøäèð. Áó äþâð Àâðîïàäà ñþçöí ùÿì ìöñòÿãèì, ùÿì äÿ ìÿúàçè ìÿíàñûíäà ÿäÿáè ìöáàðèçÿëÿð
äþâðö èäè. ßýÿð áèð òÿðÿôäÿí ðîìàíòèêëÿð Ìààðèô÷èëèê ÿäÿáèééàòûíûí íöìàéÿíäÿëÿðè âÿ ùÿòòà êëàññèñèçì ãàéäà-ãàíóíëàðû èëÿ äÿ ìöáàðèçÿ àïàðûðäûëàðñà, äèýÿð òÿðÿôäÿí äÿ þç àðàëàðûíäà – “ìöòÿðÿããè” ðîìàíòèêëÿð
“ìöðòÿúå” ðîìàíòèêëÿðëÿ âóðóøóðäóëàð (Áàéðîí – Âîäñâîðò, Ñàóòè,Ìóð, Êîëðèú âÿ ñ.). Åéíè çàìàíäà äà, ðåàëèñòëÿð – òÿíãèäè ðåàëèçìèí íöìàéÿíäÿëÿðè ðîìàíòèêëÿðëÿ éîëà ýåòìèðäèëÿð âÿ îíëàðûí àðàëàðûíäà îëàíìöáàðèçÿ ýöíö-ýöíäÿí øèääÿòëÿíèðäè. Ùÿëÿ áèð éàíäàí äà, éåíè éàðàíìàãäà îëàí ìîäåðíèñò ÿäÿáè úÿðÿéàíëàðûí íöìàéÿíäÿëÿðè äÿ ùÿì ðîìàíòèêëÿðëÿ, ùÿì äÿ ðåàëèñòëÿðëÿ ìöáàðèçÿ àïàðûðäûëàð.
Àâðîïàäà ðîìàíòèçìèí éàâàø-éàâàø ñûðàäàí ÷ûõäûüû áèð âàõòäà,òÿíãèäè ðåàëèçì ÿäÿáèééàòûíäà éåíè ôîðìàëàð âÿ öñëóáëàð àõòàðûøëàðû
äàâàì åòäèéè çàìàí (ìÿñ.: Ã.Ôëîáåð), ðåàëèñò éàçû÷ûëàðûí þçëÿðèíèí è÷ÿðèñèíäÿ áåëÿ ìîäåðíèñò ÿäÿáèééàòà ìåéëëÿðèí ýöúëÿíäèéè áèð äþâðäÿ
(Ãîíêóð ãàðäàøëàðû) ôðàíñûç ÿäÿáèééàòûíäà þçöíÿìÿõñóñ îðèæèíàë, éåíèâÿ ÷îõ ìàðàãëû éàçû òÿðçèíÿ ìàëèê îëàí Àëôîíñ Äîäå ÿäÿáèééàòà ýÿëìèøäèð. Äîäå éàðàäûúûëûüûíûí áàøëûúà õöñóñèééÿòè, èëê íþâáÿäÿ ôàêòëàðà
ñþéêÿíÿðÿê, ìöøàùèäÿ åòäèéè, èøòèðàê÷ûñû îëäóüó, ùàë-ùàçûðäà ìþâúóä
îëàí ùàäèñÿëÿðè ìàêñèìóì äÿðÿúÿäÿ ðåàë øÿêèëäÿ òÿñâèð åòìÿêäèð. Àíúàã îíóí ðåàëèçìè áàøãà ðåàëèñòëÿðèí öñëóáóíäàí ôÿðãëèäèð. Î, ýþðäöêëÿðèíè, éàøàäûãëàðûíû, áàøûíà ýÿëÿíëÿðè ôàíòàçèéà ñöçýÿúèíäÿí êå÷èðÿðÿê
ãÿëÿìÿ àëìûøäûð.
Àëôîíñ Äîäå 1840-úû èëäÿ ìàé àéûíûí 13-äÿ Ôðàíñàíûí úÿíóáóíäà,Íèì øÿùÿðèíäÿ àíàäàí îëìóøäóð. Îíóí ÿúäàäëàðû êÿíäëè îëìóø Ñåâåíí
äàüëàðûíäà éàøàìûøäûð. Áèðèíúè Ôðàíñà áóðæóà èíãèëàáû ÿðÿôÿñèíäÿ,1789-úó èëäÿ, Àëôîíñóí áàáàñû Æàê Äîäå ãàðäàøû Êëîäëà áó äàüëàðû òÿðêåäÿðÿê Íèì øÿùÿðèíäÿ ìÿñêóíëàøûð. Îíëàðûí ùÿð èêèñè ðîéàëèñò, êàòîëèê
èäè. Êðàëà áàüëûëûã Êëîäóí þëöìö èëÿ íÿòèúÿëÿíèð, Æàê èñÿ çîðëà úàíûíû
ýèëéîòèíäÿí õèëàñ åäèð. Ñÿíÿòêàð Æàê áèð ìöääÿòäÿí ñîíðà âàðëàíûð. Î þçîüëóíà, Àëôîíñóí àòàñû Âèíñåíòÿ áèð ìàùóä ôàáðèêè ìèðàñ ãîéìóøäóð.
__________
Âèíñåíò 1828-úè èëäÿ áèð âàðëû èïÿê òàúèðèíèí ãûçû Àäåëèíà Ðåíî èëÿ7åâëÿíìèøäèð. Àëôîíñóí áþéöê ãàðäàøû ÷îõ åðêÿí äöíéàñûíû äÿéèøìèøäèð
êè, áó äà ýÿíú Àëôîíñà ÷îõ ïèñ òÿñèð åòìèøäèð. Ñîíðàëàð î, áó ùàäèñÿíè
“Êþðïÿ” ðîìàíûíäà òÿñâèð åòìèøäèð. Îíóí êè÷èê ãàðäàøû Åðíåñò èñÿ Àëôîíñäàí ÷îõ éàøàìûø, îíóí ùàããûíäà êèòàá éàçìûø, éàõøû òàðèõ÷è, àíúàãåëÿ äÿ ýöúëö îëìàéàí æóðíàëèñò âÿ éàçû÷û îëìóøäóð.
Àëôîíñóí óøàãëûüû Íèì éàõûíëûüûíäà éåðëÿøÿí âÿ îíóí àòàñûíà
ìÿõñóñ îëàí ôàáðèêäÿ êå÷ìèøäèð. Áó èëëÿð ýÿëÿúÿê éàçû÷ûíûí ùÿéàòûíûíÿí õîøáÿõò èëëÿðè îëìóøäóð. Î, ùå÷ òÿñÿââöðöíÿ äÿ ýÿòèðÿ áèëìÿçäè êè,òåçëèêëÿ îíóí àòàñû ìöôëèñëÿøÿúÿê âÿ îíëàðûí ùÿéàòû êþêöíäÿí äÿéèøÿúÿêäèð. Áåëÿëèêëÿ, 1848-úè èë èíãèëàáûíäàí ñîíðà áó ôàáðèê áàüëàíûð âÿîíëàð Ëèîí øÿùÿðèíÿ êþ÷ìÿëè îëóðëàð. Åëÿ áó âàõòäàí åòèáàðÿí äÿ ñÿêêèç
éàøëû Àëôîíñ òÿùñèë àëìàüà áàøëàéûð. Î, ÿââÿëúÿ êèëñÿ ìÿêòÿáèíäÿ, ñîíðà èñÿ ëèñåéäÿ îõóéóð. Áó äþâðäÿ Àëôîíñ âÿ ãàðäàøû Åðíåñò êàñûá÷ûëûüûíàúû òàìûíû äàäûðëàð. Âàðëûëàðûí óøàãëàðû àääûìáàøû îíëàðû òÿùãèð åäèð,àäàì éåðèíÿ ñàéìûðäûëàð. Ëèñåéäÿ îõóäóüó äþâðäÿí åòèáàðÿí Àëôîíñ
êèòàáëàðà áàüëàíûð âÿ øåð éàçìàüà áàøëàéûð. Òÿùñèëèíè áàøà âóðäóãäàí
ñîíðà, Àëôîíñ áèð ìöääÿò ïî÷òäà èøëÿéèð, ñîíðà èñÿ Àëå øÿùÿðúèéèíäÿ
ìöÿëëèìëèê åäèð. Òÿúðöáÿñèç, îí àëòû éàøëû ýÿíú ìöÿëëèì äÿúÿë óøàãëàðëà÷îõ ÷ÿòèí äèë òàïà áèëèðäè. Îíóí ÿçèééÿòè óçóí ñöðìöð, î, òåçëèêëÿ Ïàðèñÿ,ãàðäàøû Åðíåñòèí éàíûíà ýåäèð. Àðòûã áó âàõò Åðíåñò ðîéàëèñò ãÿçåòëÿðäÿí
áèðèíäÿ ÷àëûøûðäû. Áèð èëäÿí ñîíðà Äîäå þçöíöí èëê øåðëÿð êèòàáûíû ÷àïåòäèðìÿéÿ íàèë îëóð. Î, ìÿøùóð “Ôèãàðî” ãÿçåòèíäÿ ÿìÿêäàøëûã åäèð.
Îíóí ùÿéàòû éàâàø-éàâàø ãàéäàñûíà äöøìÿéÿ áàøëàéûð. Áó âàõò îíóíùÿéàòûíäà äàùà áèð ÿëàìÿòäàð ùàäèñÿ áàø âåðèð. Äþâëÿòäÿ ÷îõ áþéöê
íöôóç ñàùèáè îëàí ùåðñîã äå Ìîðíè Äîäåéÿ þç äÿôòÿðõàíàñûíäà ö÷öíúö
êàòèá âÿçèôÿñèíäÿ èøëÿìÿéè òÿêëèô åäèð.
Äîäå ÿñÿðëÿð éàçìàãäà äàâàì åäèð, óøàãëûã èëëÿðèíè êå÷èðòäèéè úÿíóáà – Ïðîâàíñà âÿ î çàìàí Ôðàíñàíûí ìöñòÿìëÿêÿñè îëàí ßëúÿçàèðÿ
ñÿéàùÿò åäèð. Ñîíðàëàð áó éåðëÿðäÿ ýþðäöéö, øàùèäè âÿ èøòèðàê÷ûñû îëäóüó
ùàäèñÿëÿð îíóí Òàðòàðåí ùàããûíäà ÿñÿðëÿðèíäÿ âÿ “Íàáîá” ðîìàíûíäàþç ÿêñèíè òàïìûøäûð. Úÿíóáà ñÿôÿðè çàìàíû î, èëê ùåêàéÿëÿðèíè éàçìàüà
áàøëàìûø âÿ îíëàðû Ìàðè Ãàñòîí (Î.Áàëçàêûí ëÿãÿáëÿðèíäÿí áèðè) àäû àëòûíäà “Åâåíìàí” âÿ “Ôèãàðî” ãÿçåòëÿðèíäÿ ÷àï åòäèðèð. Ñîíðàëàð î, áóùåêàéÿëÿðè áèð éåðÿ òîïëàéàðàã “Äÿéèðìàíäàí ìÿêòóáëàð” àäû àëòûíäà÷àï åòäèðìèøäèð. Áó êèòàá Äîäåíèí ÿí éàõøû ÿñÿðëÿðèíäÿí áèðè ñàéûëûð.
Êè÷èê õàëã ðÿâàéÿòëÿðè âÿ íàüûëëàðû ôîðìàñûíäà éàçûëìûø áó ÿñÿðëÿð
__________
èëê íþâáÿäÿ þç òÿðàâÿòè, òÿáèèëèéè, úàíëûëûüû âÿ øóõëóüó èëÿ äèããÿòè úÿëá8åäèð. Õàëãûí ùÿéàòûíû éàõøû áèëÿí, òÿáèÿò âóðüóíó Äîäåíèí ãÿùðÿìàíëàðû äà ñàäÿ èíñàíëàð, õàëã àäàìëàðû èäè. Ðåàë ùÿéàòûí ìöõòÿëèô ñàùÿëÿðèíÿ âÿ ïðîáëåìëÿðèíÿ ùÿñð îëóíìóø áó ùåêàéÿëÿðäÿ àðòûã à÷ûã àéäûí áóéàçû÷ûíûí þçöíÿìÿõñóñ éàçû òÿðçè, èôàäÿ âàñèòÿëÿðè âÿ ôîðìàëàðû, öñëóáóâÿ âÿòÿíäàø ìþâãåéè þçöíö ýþñòÿðìÿéÿ áàøëàéûð. Äîäå åëÿ èëê ÿñÿðëÿðèíäÿí åòèáàðÿí úÿìèééÿòäÿ îëàí ùàäèñÿëÿðÿ áÿçÿí èíúÿ éóìîðëà, áÿçÿí àúû êèíàéÿ èëÿ, áÿçÿí äÿ ñÿðò ñàòèðà èëÿ éàíàøûð. Èíñàíëàðûí áàøûíû äóìàíëàíäûðàí õöëéà àëÿìèíäÿí, èëëöçèéàëàðäàí ãà÷ìàüà âÿ ðåàë ùÿéàò
ùÿãèãÿòëÿðèíè áöòöí ÷ûëïàãëûüû èëÿ òÿñâèð åòìÿéÿ áàøëàéûð. Èíúÿ ëèðèçìèèëÿ ñå÷èëÿí áèð ùåêàéÿñèíäÿ éàçû÷û èíñàíè ùèññëÿðèí èôàäÿñèíè ãÿëÿìÿ
àëìûøäûð. Î, ýþñòÿðèð êè, ÿñë õàëã àäàìëàðû, ñàäÿ êÿíäëèëÿð èíñàíè, òÿáèè
ùèññëÿðè ãîðóéóá ñàõëàìûøäûð. Áåëÿ êè, “Àðëåçèàíêà” ùåêàéÿñèíäÿ î, áèðêÿíäëè ýÿíúèí äÿëèúÿñèíÿ ñåâìÿñèíäÿí, ñåâýèëèñè îíà õÿéàíÿò åòäèéè
ö÷öí èíòèùàð åòìÿñèíäÿí äàíûøûð. “Êîðíèë áàáàíûí ñèðëÿðè” ùåêàéÿñèíäÿäÿ êÿíä àäàìëàðûíûí ìÿíÿâè ñàôëûüûíäàí, èíñàíè êåéôèééÿòëÿðèíäÿí
áÿùñ îëóíóð. Ãàéüûêåø êÿíä úàìààòû ÷ÿòèíÿ äöøìöø Êîðíèë áàáàíûí êþìÿéèíÿ ýÿëèð; áóðàäà èíñàíëàð øÿíäèð, îíëàð ùÿì èøëÿìÿéè, ùÿì ÿéëÿíìÿéè, ùÿì äÿ ñåâèá-ñåâèëìÿéè áàúàðûð.
Áó ùåêàéÿëÿðèí áèð ãèñìèíäÿ êÿíäëè áèúëèéè, ðóùàíèëÿðèí õàëãû àëäàäàðàã îíëàðûí ùåñàáûíà éàøàìàñû, öìóìèééÿòëÿ äèíèí áèð ãðóï àäàìûí
ÿëèíäÿ âàñèòÿéÿ ÷åâðèëìÿñè èíúÿ éóìîðëà òÿñâèð åäèëèð. Òåõíèêè òÿðÿããèíèí èíñàíëàðà âóðäóüó çÿðáÿëÿðäÿí áÿùñ îëóíóð. Ïðîâàíñûí ÿñðàðÿíýèç
òÿáèÿòèíè, ñàô, ìÿðä èíñàíëàðûíû âÿ þçöíÿìÿõñóñ ÿéàëÿò (ïðîâàíñàë) ùÿéàòûíû öðÿêäÿí ñåâÿí, áó ùÿéàò òÿðçèíÿ ãÿëáÿí áàüëû îëàí âÿ àç ãàëàîíó èäåàëëàøäûðàí Äîäå “Ãûçûë áåéèíëè èíñàí ùàããûíäà ÿôñàíÿ” ùåêàéÿñèíäÿ Êàëàíäàë ùàããûíäà õàëã ãÿùðÿìàíûíûí ìöÿëëèôè ìÿøùóð Ïðîâàíñ
øàèðè Ìèñòðàëûí ùÿéàòûíäàí áÿùñ åäèð âÿ ìöàñèð ùÿéàò ùàããûíäà äöøöíúÿëÿðèíè áåëÿ èôàäÿ åäèð: “Àíúàã, ìÿñÿëÿ Êàëàíäàëäà äåéèë. ßñàñû îäóðêè, ïîåìàäà ùÿð àí Ïðîâàíñû – äÿíèçêÿíàðû Ïðîâàíñû, äàüëûã Ïðîâàíñû,îíóí òàðèõèíè, àäÿòëÿðèíè, ðÿâàéÿòëÿðèíè, òÿáèÿòèíè, éîõ îëìàçäàí ÿââÿëþç äàùè øàèðèíè òàïìûø ñàäÿäèë âÿ àçàäëûãñåâÿð õàëãûíû ýþðöðñÿí... Èíäèèñÿ ÷ÿêèí äÿìèð éîëóíó, áàñäûðûí òåëåãðàô äèðÿêëÿðèíè, ãîâóí ìÿêòÿáëÿðäÿí Ïðîâàíñ äèëèíè! Ïðîâàíñ éàøàéàúàãäûð...”Ùÿëÿ “Äÿéèðìàíäàí ìÿêòóáëàð” ÿñÿðèíè ÷àï åòäèðìÿçäÿí ÿââÿë
À.Äîäå äðàì ÿñÿðëÿðè éàçìàüà áàøëàìûøäû. Î, èëê äðàìàòèê ÿñÿðè îëàí“Ñîíóíúó ãèáëÿýàù” àäëû áèðïÿðäÿëè ïéåñèíè 1862-úè èëäÿ “Îäåîí” òåàò__________
ðûíäà òàìàøàéà ãîéìóøäóð. Áó ÿñÿð áÿäèè úÿùÿòäÿí î ãÿäÿð äÿ êàìèë
9îëìàñà äà òàìàøà÷ûëàðûí ìàðàüûíà ñÿáÿá îëìóøäóð. Áó óüóðäàí ùÿâÿñÿ
ýÿëÿí Äîäå äðàìàòóðã îëìàã ãÿðàðûíà ýÿëèð âÿ 1862-1869-úó èëëÿð
àðàñûíäà Ïàðèñ òåàòðëàðûíûí ñÿùíÿëÿðèíäÿ áèð-áèðèíèí àðäûíúà “Ñîíóíúó
ãèáëÿýàù” ÿñÿðè èëÿ éàíàøû “Ýþçäÿí óçàã – öðÿéÿ éàõûí” (1864), “Àüãÿðÿíôèë” (1865), “Áþéöê ãàðäàø” (1867) âÿ “Ãóðáàí” (1869) àäëûäðàì ÿñÿðëÿðèíè òàìàøàéà ãîéóð.
Áó ÿñÿðëÿðäÿ áèð ñûðà äÿðèí èúòèìàè ïðîáëåìëÿðÿ òîõóíóëñà äà îíëàðþç èäåéà-áÿäèè úÿùÿòëÿðèíÿ ýþðÿ éàçû÷ûíûí áÿäèè íÿñðèíäÿí àøàüûäà
äàéàíûð. “Ãóðáàí” àäëû ö÷ ïÿðäÿëè êîìåäèéà îíóí äðàì ÿñÿðëÿðè è÷ÿðèñèíäÿ õöñóñèëÿ ÿùÿìèééÿòëèäèð. Áó ÿñÿðäÿ åùòèéàú öçöíäÿí äèâàð êàüûçû ôàáðèêèíÿ èøÿ ýèðèá îðàäà øÿêèëëÿð ÷ÿêÿí èñòåäàäëû áèð ðÿññàìûí ùÿéàòûíäàí áÿùñ åäèëèð. XX ÿñðèí ÿââÿëëÿðèíäÿ, ìÿøùóð Àìåðèêà éàçû÷ûñû
Ò.Äðàéçåð åéíè ìþâçóäà “Äàùè” àäëû ìÿøùóð ðîìàíûíû éàçìûøäûð.
1868-úè èëäÿ Äîäå þçöíöí “Áàëàúà” àäëû èëê ðîìàíûíû éàçûá áàøà÷àòäûðìûøäûð. Ìöÿëëèôèí þçöíöí äÿ äåäèéè êèìè, áó ðîìàíûí éàçûëìàñûòàì ýþçëÿíèëìÿç îëìóøäóð. Äîäå úÿíóáäà èñòèðàùÿò åòäèéè çàìàí áèðïéåñ éàçûðìûø, àíúàã îíó ùå÷ úöð áèòèðÿ áèëìèðìèø. Ôèêðèíè úÿìëÿøäèðìÿê
ö÷öí î, àâòîáèîãðàôèê áèð ÿñÿð éàçìàã ôèêðèíÿ äöøöð. Áåëÿëèêëÿ, “Áàëàúà”ðîìàíû éàçûëìàüà áàøëàéûð. Áèð ìöääÿò î, Ïàðèñäÿ îëóð, éåíèäÿí ãàéûäûð,ðîìàíûí äàâàìûíû éàçûð âÿ “Ïòè Ìîíèòåð” ãÿçåòèíäÿ ÷àï åòäèðèð.
Áó ðîìàíû àíúàã øÿðòè îëàðàã àâòîáèîãðàôèê àäëàíäûðìàã îëàð. Äîüðóäóð, ìöÿëëèô ÿñÿðèí áèðèíúè úöìëÿñèíè þç äîüóì òàðèõè èëÿ áàøëàñà äà
18 ðÿãÿìèíäÿí ñîíðàêû ðÿãÿìëÿðèí éåðèíè áîø ñàõëàéûð âÿ áóíóíëà äàêîíêðåò òàðèõ ýþñòÿðìÿêäÿí éàéûíûð. Î éàçûð: “Ìÿí 18...úû èëäÿ ìàéàéûíûí 13-äÿ, áöòöí úÿíóá øÿùÿðëÿðèíäÿ îëäóüó êèìè, áîë ýöíÿøè, ÷îõëó
òîçó, êàðìåëèò ìîíàñòûðû âÿ Ðîìà äþâðöíäÿí ãàëìà èêè-ö÷ àáèäÿñè îëàíËàíãåäîêóí øÿùÿðëÿðèíäÿí áèðèíäÿ äîüóëìóøàì”.
Áóíóíëà áåëÿ, ðîìàíäà òÿñâèð îëóíàí åïèçîäëàðûí ÿêñÿðèééÿòè, õöñóñèëÿ èêèíúè ùèññÿ áàøäàí-áàøà óéäóðìàäûð, ìöÿëëèô ôàíòàçèéàñûíûí ìÿùñóëóäóð. Áóíó ìöÿëëèô þçö äÿ åòèðàô åäèð. Î éàçûð: “Áàëàúà” ùå÷ âàõòàêòéîð îëìàéûá, ...ùå÷ âàõò ñàõñû ãàá ñàòìàéûá, åëÿúÿ äÿ Ïéåðîò âÿ Ãàðàýþçëÿð, áåëéåòàæäà îëàí õàíûì âÿ îíóí áàëàúà çÿíúèñè, Àü ãóãó ãóøó –òÿõÿééöë ìÿùñóëóäóð”. Áóíóíëà áåëÿ, ýóéà ìöÿëëèôèí ïðîòîòèïè îëàíÄàíèåë Åéñåòèí ÿäÿáè óüóðñóçëóãëàðû, Æàêûí þëöìö âÿ áèð ÷îõ áó òèïëè
åïèçîäëàð äà óéäóðìàäûð.
“Áàëàúà” – áèð óøàüûí ëèðèê òÿðçäÿ éàçûëìûø ýöíäÿëèéèäèð. Áó óøàüûí
__________
äöíéàñû, îíó áàøûíà ýÿëÿí “ùàäèñÿëÿð” – þçöíöí óéäóðäóüó þëêÿäÿí
10àéðûëìàñû, òóòóãóøóñóíóí èòèðèëìÿñè âÿ ñ. ðîìàíûí ÿí ìàðàãëû éåðëÿðè ñàéûëà áèëÿð. Ðîìàíûí ñîíëàðûíà éàõûí, áó óøàã áþéöäöêúÿ, îíóí äöíéàñû
äà, äöíéàýþðöøö äÿ, ùÿéàòà, úÿìèééÿòÿ ìöíàñèáÿòè äÿ äÿéèøèð. Î, ÿââÿëêè ñàôëûüûíû, òÿáèèëèéèíè èòèðìÿéÿ áàøëàéûð, ùÿéàòûí ðåàëëûãëàðû ãàðøûñûíäà òÿñëèì îëóð. Áó ñÿùíÿëÿð îõóúóéà õîø ýÿëìèð, áó èñÿ éàçû÷ûíûí ýöíàùûäûð, ÷öíêè î, îõóúóñóíó ìÿíàñûç ìöáàðèçÿäÿí ÷ÿêèíäèðìÿéÿ ÷àëûøûð.
1869-úó èëäÿ Àëôîíñ Äîäå þçöíöí ÿí ìÿøùóð ðîìàíû îëàí “Òàðàñêîíëó Òàðòàðåíèí ãåéðè-àäè ìàúÿðàëàðû” àäëû òðèëîýèéàñûíûí áèðèíúè ùèññÿñèíè éàçûá ÷àï åòäèðèð.
Èëê áàõûøäà àäàìà åëÿ ýÿëèð êè, áó ðîìàí ìèñèëñèç Ïðîâàíñ éóìîðóíà
ùÿñð îëóíóá. Ùÿòòà, äöøöíìÿê îëàð êè, áó ÿñÿðèí áàø ãÿùðÿìàíû ìÿùçåëÿ éóìîðóí þçöäöð. Ùÿãèãÿòÿí äÿ áó ðîìàíûí ÿñàñûíû þçöíÿìÿõñóñ
Ïðîâàíñ éóìîðó òÿøêèë åäèð. Äîäå éàçûð: “Ïðîâàíñëû ýöëìÿéè ñåâèð, îíóíö÷öí ýöëöø áöòöí – ÿí åùòèðàñëû âÿ ÿí çÿðèô ùèññëÿðèí èôàäÿ÷èñèäèð...”.
Àíúàã ìöÿëëèô “Òàðàñêîíëó Òàðòàðåí”ëÿ òÿêúÿ ãûüûëúûì ñà÷àí Ïðîâàíñ éóìîðó èëÿ îõóúóñóíóí ýþçëÿðèíè ãàìàøäûðìàã èñòÿìÿìèøäèð, î,ùÿéàòäà âÿ úÿìèééÿòäÿ áàø âåðÿí áèð ÷îõ ùàäèñÿëÿðè öìóìèëÿøäèðìèø,îíëàðà þç ìöíàñèáÿòèíè áèëäèðìèøäèð. Äîäå áó ÿñÿðèíäÿ Ïðîâàíñ ùÿéàòûíû òÿñâèð åäèð, ïðîâàíñëû êèìè, äöøöíöð, Ïðîâàíñëû êèìè ýöëöð. Ìöÿëëèô
Òàðàñêîí òèìñàëûíäà úÿìèééÿòäÿ ìþâúóä îëàí ÷îõñàéëû ÷àòûøìàçëûãëàðû, ãöñóðëàðû, íþãñàíëàðû ÷îõ áþéöê ìÿùàðÿòëÿ ÿñë ïðîâàíñëû êèìè ÿëÿ ñàëûð, îíëàðà ýöëöð âÿ îõóúóñóíó äà ýöëäöðöð.
Äîäå ùÿãèãÿòÿí ÿñë ýöëöø óñòàñû îëäóüóíó áó ðîìàíäà òàì ÷ûëïàãëûüû èëÿ ýþñòÿðÿ áèëìèøäèð. Î, èëê ìöÿëëèìëÿðè îëàí Ô.Ðàáëå âÿ Ì.Ñåðâàíòåñèí ýöëöø ÿíÿíÿëÿðèíè ìÿíèìñÿìèø, þçöíöíêöëÿøäèðìèø, ùÿçìåëÿìèø âÿ áó ÿñÿðèíäÿ îíëàðäàí ìÿùàðÿòëÿ èñòèôàäÿ åòìèøäèð. Òÿñàäöôè
äåéèë êè, îíóí áàø ãÿùðÿìàíû ùÿì “áþéöê” (íÿùÿíý) Òàðòàðåí áèð ãÿäÿð Ãàðãàíòóàíû õàòûðëàäûð, ùÿì äÿ ìöÿëëèôèí þçöíöí äÿ òÿêðàð-òÿêðàð
ðîìàíäà äåäèéè êèìè, î, åéíè çàìàíäà ùÿì Äîí Êèõîòäóð, ùÿì äÿÑàí÷î Ïàíñàäûð. Áåëÿ êè, Òàðòàðåíèí çàùèðè ýþðöíöøö âÿ ìÿíÿâè àëÿìèíèí áèð òÿðÿôè Ñàí÷î èëÿ óéüóí ýÿëñÿ äÿ, äèýÿð òÿðÿôè Äîí Êèõîòó õàòûðëàäûð. Ðîìàíûí áèð éåðèíäÿ éàçû÷û Ñåðâàíòåñÿ ìöðàúèÿò åäÿðÿê äåéèð:“Åé Ìèýåë Ñåðâàíòåñ Ñààâåäðà! Äåéèðëÿð êè, áþéöê àäàìëàðûí ðóùó, îíëàðûí âàõòû èêÿí éàøàìûø îëäóãëàðû éåðäÿ ÿáÿäè îëàðàã ùàâàäà ó÷óá äîëàøûð. ßýÿð áåëÿ áèð ðÿâàéÿò äîüðóäóðñà, îíäà áÿðáÿðëÿðèí éàøàäûãëàðû
ñàùèëäÿ ñÿíäÿí íÿ ãàëìûøñà, ùÿð øåé ýÿðÿê ñàùèëÿ ÷ûõàí Òàðàñêîíëó
__________
Òàðòàðåíè, ñÿíèí êèòàáûíûí èêè ãÿùðÿìàíûíû – Äîí Êèõîòó âÿ Ñàí÷î Ïàí11ñàíû þç øÿõñèíäÿ òÿúÿññöì åòäèðìèø îëàí áó ÿñë úÿíóáëó ôðàíñûçû ýþðäöêäÿ ñåâèíèá ùÿðÿêÿòÿ ýÿëÿéäè!..”À.Äîäåíèí XIX ÿñðèí èêèíúè éàðûñûíäà éåíèäÿí èíòèáàù äþâðöíöí
ãÿùðÿìàíëàðûíà ìöðàúèÿò åòìÿñèíè òÿñàäöô ùåñàá åòìÿê îëìàç. Îíóíéàøàäûüû äþâðäÿ äÿ áèð ãðóï èíñàíëàð, äàùà äîüðóñó Àâðîïà úÿìèééÿòèíèí áþéöê áèð ùèññÿñè ðîìàíòèê õöëéàëàð, ôàíòàñòèê òÿñÿââöðëÿð è÷ÿðèñèíäÿ âÿ þçëÿðèíèí óéäóðäóãëàðû ãåéðè-àäè àëÿìäÿ éàøàéûðäûëàð. ßýÿðÑåðâàíòåñèí “Äîí Êèõîò” ðîìàíû Àâðîïàíû ÷óëüàëàéàí úÿíýàâÿð
ÿäÿáèééàòûíà ãàðøû éàçûëìûøäûñà, Äåôîíóí äà áó ÿñÿðè åéíèëÿ ìöÿëëèôèí
éàøàäûüû äþâðäÿ ðîìàíòèê ÿäÿáèééàòà ãàðøû éþíÿëìèøäè. Áó èëê íþâáÿäÿ
ðîìàíûí ñÿðò ðåàëèñò öñëóáóíäà, ÿñÿðèí áàø ãÿùðÿìàíû Òàðòàðåíèí äöíéàýþðöøöíäÿ âÿ ïñèõîëîýèéàñûíäà þç ÿêñèíè òàïìûøäûð. Ðîìàíòèê õöëéàëàðûí äà úÿíýàâÿðëèê äöíéàýþðöøö êèìè çèéàíëû îëäóüóíó ìöÿëëèô
Øÿðãÿ ìöíàñèáÿòèíäÿ à÷ûã-àéäûí øÿêèëäÿ èôàäÿ åòìèøäèð. Ìÿëóì îëäóüó êèìè, ðîìàíòèê ÿäÿáèééàòäà ôåîäàë Øÿðãè õöñóñè àë-ÿëâàí ðÿíýëÿðëÿ
òÿñâèð åäèëèð, ÿñàñÿí äÿ èäåàëëàøäûðûëàðàã áóðæóà-êàïèòàëèñò Ãÿðáèíÿ ãàðøû
ãîéóëóðäó. Äîäå áó ïðîáëåìÿ þç ñåâèìëè ãÿùðÿìàíûíûí äèëè èëÿ áåëÿãèéìÿò âåðèð: “Øÿðã, Ãóðàí, áàøàüà, øèðëÿð, ìàâðèòàí ãûçëàðû – áóíëàðûí
ùàìûñû áèð ãÿïèéÿ äÿéìÿç... Äàùà òöðê éîõäóð... Òÿêúÿ ôûðûëäàã÷ûëàð
ãàëìûøäûð... Éàøàñûí Òàðàñêîí!..”Äîäå áó ðîìàíûíäà Ôðàíñàíûí ÿéàëÿòèíèí áèð øÿùÿðúèéèíè, îðàäà
éàøàéàíëàðûí ìåøøàí õèñëÿòèíè ýþñòÿðìèø, îíëàðû áÿçÿí èíúÿ éóìîðëà,áÿçÿí äÿ êÿñêèí ñàòèðèê öñëóáäà òÿñâèð åòìèøäèð. Áó øÿùÿðèí ÿùàëèñè îâ÷óëóã õÿñòÿëèéèíÿ òóòóëóá. ßëëÿðèíÿ ùå÷ áèð øåé êå÷ìÿéÿí áó áàøûáÿëà
îâ÷óëàð-ýþï÷óëàð ïàïàãëàðûíû ýþéÿ àòàðàã îíëàðû âóðóð, áóíóíëà äàýþçëÿðèíèí ãóðäóíó þëäöðöðëÿð. Ðîìàíûí áàø ãÿùðÿìàíû Òàðòàðåí äÿ áóïàïàã îâ÷óëàðûíûí ÿí ìàùèðè èäè. Áó ÿéàëÿò øÿùÿðúèéèíèí àäàìëàðû äåìÿê îëàð êè, áöòöí âàõòëàðûíû ïàïàã îâëàìàãëà éàíàøû ñÿùÿðäÿí àõøàìàúàí êàðò îéíàéûð, ìÿçÿëè ðîìàíñëàð îõóéóð, ãåéáÿò ãûëûð, áîø-áîøñþùáÿòëÿð åäèð, ôàíòàçèéàëàð àëÿìèíäÿ éàøàéûðëàð.
Òàðòàðåí áó úÿìèééÿòèí àéðûëìàç áèð ùèññÿñè, öçâö îëñà äà, îíëàðäàíáèð ñûðà úÿùÿòëÿðèíÿ ýþðÿ ñå÷èëèð. Î, äàèì ãåéðè-àäèëèéÿ úàí àòûð, îíà ýþðÿ äÿ îíóí áàü÷àñûíäà ãÿðèáÿ-ãÿðèáÿ àüàúëàð, áèòêèëÿð âàð, î áó àäàìëàð àðàñûíäà äàðûõûð, áèð ÷îõ ùàëëàðäà îíëàðûí ôþâãöíäÿ äàéàíûð, ìÿùçåëÿ îíà ýþðÿ äÿ éàçû÷û îíó “áþéöê”, “íÿùÿíý” àäëàíäûðûð âÿ Ðàáëåíèí
Ãàðãàíòóàñûíà áÿíçÿäèð. Î, àðòûã áàøãà éåðëèëÿðè êèìè, ïàïàã îâó åòìÿê
__________
èñòÿìèð, î, ßëúÿçàèðÿ ýåäÿðÿê ÿñë øèð îâëàìàã ãÿðàðûíà ýÿëèð.
12Çàùèðÿí åëÿ äÿ úèääè áèð ìÿñÿëÿ îëìàéàí áó ùàäèñÿ, Äîäåíèí ÿñÿðèíäÿ ÿñë èúòèìàè, ñèéàñè ñÿúèééÿ äàøûéûð. Áóðàäà, áèð ñûðà ÷îõ úèääè ñîñèàë, èúòèìàè ïðîáëåìëÿð ãàáàðäûëñà äà, äàùà ÷îõ ùÿì î äþâð, ùÿì äÿ áóýöíöìöç ö÷öí áþéöê ÿùÿìèééÿò êÿñá åäÿí áþéöê äþâëÿòëÿðèí èìïåðèéà èääèàëàðûíû âÿ êè÷èê äþâëÿòëÿðè èñòèñìàð åòìÿëÿðèíè òÿíãèä åòìèøäèð.
Àâðîïàëûëàð þç èñòèñìàð÷ûëûã, ãÿñáêàðëûã ñèéàñÿòèíÿ áÿðàÿò ãàçàíäûðìàã
ö÷öí äåéèðäèëÿð êè, ýóéà îíëàð ùÿìèí þëêÿëÿðÿ éöêñÿê ìÿäÿíèééÿò àïàðûðëàð. Áó ðîìàíäà ôðàíñûçëàðûí ßëúÿçàèðÿ àïàðäûãëàðû “áþéöê ìÿäÿíèééÿò” ìöÿëëèô òÿðÿôèíäÿí à÷ûëûá ýþñòÿðèëèð âÿ áó éàëàí÷û èäåéà êîíêðåòâÿ ÷îõ òÿñèðëè ìèñàëëàðëà èôøà îëóíóð.
70-úè èëëÿðèí ÿââÿëëÿðèíäÿ Äîäå ÿñàñÿí ùåêàéÿëÿð âÿ ìåìóàðëàð
éàçìûøäûð. Áó äþâðäÿ î, “Îëìàéàí àäàìà ìÿêòóáëàð” (1871), “Áàçàð
åðòÿñè ùåêàéÿëÿðè” (1873) âÿ “Ðîáåð Åëìîí. Çàùèäèí ýöíäÿëèéè” (1874)ÿñÿðëÿðèíè éàçàðàã ÷àï åòäèðìèøäèð. Äîäå áó äþâðäÿ “Áàëàúà Ôðîìîí âÿáþéöê Ðèñëåð” (1874) âÿ “Úåê” (1876) ðîìàíëàðûíû äà éàçìûøäûð.
1877-úè èëäÿí åòèáàðÿí èñÿ î, ÿñàñÿí ðîìàíëàð éàçìûøäûð. Î, “Íàáîá”(1877), “Ñöðýöíäÿ îëàí êðàëëàð” (1879), “Íóìà Ðóìåñòàí” (1881),“Éåâàíýåëèñòèêà” (1883), “Ñàôî” (1884), “Þëìÿç” (1888), “Áàëàúà
ìàëèêàíÿ” (1895) âÿ “Àèëÿíèí äàéàüû” ðîìàíëàðûíû éàçìûø âÿ Òàðòàðåí
ùàããûíäà òðèëîýèéàñûíû áèòèðìèøäèð: “Òàðòàðåí Àëï äàüëàðûíäà” (1885)“Òàðàñêîí-ëèìàí” (1890). Áóíäàí áàøãà î, äàùà áèð ñûðà äðàì ÿñÿðëÿðè,ùåêàéÿ âÿ î÷åðêëÿð äÿ éàçìûøäûð.
À.Äîäåíèí éàðàäûúûëûüû ìþâçó äàèðÿñèíÿ, ïðîáëåìëÿðèí àêòóàëëûüûíà
ýþðÿ ÷îõøàõÿëèäèð, ðÿíýàðÿíýäèð. Áó ÿñÿðëÿðèíäÿ î, áóðæóà úÿìèééÿòèíäÿ
àèëÿ ïîðáëåìëÿðèíÿ (“Áàëàúà Ôðîìîí âÿ áþéöê Ðèñëåð”), óøàã ÿìÿéèíèí
èñòèñìàð åäèëìÿñèíÿ (“Úåê”), Èêèíúè èìïåðèéàíûí ýÿòèðäèéè áÿëàëàðà
(“Íàáîá”) þç ìöíàñèáÿòèíè áèëäèðìèøäèð.
“Ðîáåð Åëìîí. Çàùèäèí ýöíäÿëèéè” âÿ “Íóìà Ðóìåñòàí” ðîìàíëàðûíäà èñÿ éàçû÷û ìöàñèð ùÿéàò ôàêëàðûíà ìöðàúèÿò åäÿðÿê ùÿì ìÿèøÿò,ùÿì äÿ ñèéàñè ïðîáëåìëÿðè à÷ûá ýþñòÿðìÿéÿ ÷àëûøìûøäûð.
Àëôîíñ Äîäå 1897-úè èëäÿ âÿôàò åòìèø âÿ Ïàðèñäÿ äÿôí åäèëìèøäèð.
Úÿëèë Íàüûéåâ

__________
13Áèðèíúè åïèçîä

ÒÀÐÀÑÊÎÍÄÀ
ÛÁÀÎÁÀÁ* ÁÀÜÛÌÿíèì Òàðàñêîíëó Òàðòàðåíèí éàíûíà èëê ýåäèøèì, ùÿéàòûìûí
óíóäóëìàç áèð ùàäèñÿñè êèìè õÿéàëûìäà äÿðèí èç áóðàõìûøäûð. Îçàìàíäàí òÿãðèáÿí îí èêè-îí áåø èë êå÷ìèøäèð, ëàêèí áó ÿùâàëàò
áöòöí òÿôñèëàòû èëÿ éàäûìäàäûð, åëÿ áèë êè, ëàï äöíÿí îëìóøäóð.
Ãîðõìàç Òàðòàðåí î âàõò øÿùÿðèí ýèðÿúÿéèíÿ éàõûí éåðäÿ, Àâèíéîí øîñåñèíäÿ, ñîëäàí ö÷öíúö åâäÿ éàøàéûðäû. Áó åâ Òàðàñêîíóí
ãÿøÿíý èìàðÿòëÿðèíäÿí áèðè èäè. Åâèí ãàáàüûíäà áàüû, àðõà òÿðÿôèíäÿ åéâàíû, ãàð êèìè àüàïïàã äèâàðëàðû âÿ ïÿíúÿðÿëÿðèíèí éàøûë
òàõòà ãàïûëàðû âàð èäè; êö÷ÿ ãàïûñû éàíûíäà ñàâîéàëû óøàãëàð ùÿìèøÿ ãóìàð îéíàéàð âÿ éà ÷ÿêìÿ÷è éåøèêëÿðèíè áàøëàðûíûí àëòûíà ãîéóá ýöí àëòûíäà ìöðýöëÿðäèëÿð.
Åâèí õàðèúè ýþðöíöøöíäÿ åëÿ áèð ÿëàìÿòäàð øåé éîõ èäè.
Ñèç ùå÷ âàõò àüëûíûçà ýÿòèðìÿçäèíèç êè, ãàðøûíûçäàêû åâäÿãÿùðÿìàí éàøàéûð. Àíúàã åëÿ êè, àéàüûíûçû êàíäàðäàí è÷ÿðè áàñäûíûç, ñèçè ìöòëÿã ùÿéÿúàí áöðöéÿúÿêäè.
Çèðçÿìèäÿí ÷àðäàüàäÿê áöòöí áèíàíûí, ùÿòòà áàüûí áåëÿ ÿçÿìÿòëè áèð ýþðöíöøö âàðäû!
Àù, áèðúÿ ñèç Òàðòàðåíèí áàüûíû ýþðñÿéäèíèç! Àâðîïàäà áó áàüûí òàéû-áÿðàáÿðè éîõ èäè! Áèð äÿíÿ äÿ éåðëè àüàú, áèðúÿ äÿíÿ äÿôðàíñûç ÷è÷ÿéè ÿêèëìÿìèøäè, áàü áàøäàí-áàøà éàëíûç åêçîòèê áèò__________* Á à î á à á – “Ìåéìóí àüàúû”, èñòè þëêÿëÿðäÿ áèòÿí éîüóí ýþâäÿëè áþéöê àüàú.

14êèëÿðäÿí: êèòðÿëÿðäÿí, ñàðû çàíáàã ÷è÷ÿêëè áîðàíûëàðäàí, ïàìáûã
êîëëàðûíäàí, ÿòèðëè âÿ øèðèí ìåéâÿëè ìàíãîëàðäàí, áàíàíëàðäàí,ùèíäãîçó àüàúëàðûíäàí, áàîáàáäàí, ýþâäÿñè ÿòëè, éàðïàãñûç ìàëäèëè áèòêèëÿðèíäÿí, ùèíä ÿíúèðè âÿ áàøãà íàäèð ÿíúèð àüàúëàðûíäàí
èáàðÿò èäè. Åëÿ çÿíí åòìÿê îëàðäû êè, Òàðàñêîíäàí îí ìèí ëéþ*óçàãëàðäà, Ìÿðêÿçè Àôðèêàäàñàí. Ñþç éîõ êè, áöòöí áóíëàð ÿñèëáþéöêëöêäÿ äåéèëäèëÿð; ìÿñÿëÿí, ùèíäãîçó àüàúëàðû ÷óüóíäóð
áîéäà èäè, áàîáàá (arbas gigantea – íÿùÿíý àüàú) èñÿ àñàíëûãëà
ãóçóîòó äèá÷ÿéèíÿ éåðëÿøìèøäè. Ëàêèí ôÿðãè éîõäóð! Òàðàñêîí
ö÷öí åëÿ áóíóí þçö äÿ ÷îõ éàõøû èäè, ÷öíêè áàçàð ýöíëÿðèíäÿ Òàðòàðåíèí áàîáàáëàðûíà òàìàøà åòìÿê ö÷öí èúàçÿ àëàí àäëû – ñàíëû
øÿùÿðëèëÿð ýþðäöêëÿðèíÿ ùåéðàí ãàëûá ìÿìíóí ùàëäà ãàéûäûðäûëàð.
Þçöíöç áèð ôèêèðëÿøèí, ùÿìèí ýöí ìÿí áåëÿ áèð ãÿðèáÿ áàüûýÿçÿðêÿí íÿ ãÿäÿð ùÿéÿúàí êå÷èðìÿëè èäèì! Ìÿíè ãÿùðÿìàíûí
êàáèíåòèíÿ àïàðäûãëàðû çàìàí èñÿ íÿëÿð ùèññ åòäèì!..
Øÿùÿðèí ãÿðèáÿ éåðëÿðèíäÿí áèðè îëàí áó êàáèíåò áàüûí è÷ÿðèëÿðèíäÿ éåðëÿøèðäè, áàîáàá äà îíóí øöøÿ ãàïûñûíûí ãàðøûñûíäà
óúàëûðäû.
Äèâàðëàðûíäàí éóõàðûäàí àøàüûéàäÿê òöôÿíýëÿð âÿ ãûëûíúëàð
àñûëìûø áþéöê áèð çàë òÿñÿââöð åäèí. Áóðàäà äöíéàíûí áöòöí þëêÿëÿðèíèí ñèëàùëàðûíà: êàðàáèíëÿðÿ, äàéàíäîëäóðóìà, ôèòèëëè òöôÿíýëÿðÿ, Êîðñèê âÿ Êàòàëîí áû÷àãëàðûíà, áû÷àãëû òàïàí÷àëàðà,õÿíúÿðëÿðÿ, Ìàëàéà áåéáóòëàðûíà, Êàðàèá îõëàðûíà, ÷àõìàãëû îõëàðà, ýöðçëÿðÿ, áåøáàðìàãëàðà, ãîòòåíòîò** ÿìóäëàðûíà, Ìåêñèêà
êÿìÿíäëÿðèíÿ, áèð ñþçëÿ ñàéìàãëà ãóðòàðìàã áèëìÿéÿí ìöõòÿëèô
ñèëàùëàðà ðàñò ýÿëìÿê îëàðäû.
Ïàðëàã, éàíäûðûúû ýöíÿø øöàñû ãûëûíúëàðûí òèéÿëÿðèíè, òöôÿíýëÿðèí ãóíäàãëàðûíû, òàïàí÷àëàðûí äèáúèêëÿðèíè åëÿ ïàðûëäàäûðäû êè,ñàíêè áóíóíëà ñèçè äàùà ÷îõ ãîðõóòìàã èñòÿéèðäè... Ëàêèí ñèç áóñèëàù ìóçåéèíäÿ ùþêì ñöðÿí ãàéäà ãàíóíó âÿ òÿìèçëèéè ýþðäöêäÿ áèð ãÿäÿð ñàêèòëÿøèðäèíèç. Áóðàäà ùÿð øåé ñÿëèãÿ èëÿ éåðáÿéåð
åäèëìèø, äèããÿòëÿ ñèëèíèá òÿìèçëÿíìèøäè, ùÿð øåéèí öñòöíÿ, àïòåê__________* Ë é þ – Ôðàíñàäà òÿãðèáÿí 4,5 êì áÿðàáÿð ãÿäèì óçóíëóã þë÷öñöäöð.
** Ã î ò ò å í ò î ò – Úÿíóáè Àìåðèêàäà éàøàéàí õàëã.

15äÿ îëäóüó êèìè éàðëûêëàð âóðóëìóøäó. Ùÿð òÿðÿôäÿ áåëÿ õåéèðõàù
éàçûëàð îõóìàã îëàðäû:Îõëàð çÿùÿðëèäèð – òîõóíìàéûí!
Âÿ éà:
Ñèëàù äîëóäóð – åùòèéàòëû îëóí!
ßýÿð áó éàçûëàð îëìàñàéäû, ìÿí ùå÷ âàõò úÿñàðÿò åäèá è÷ÿðè
ýèðìÿçäèì.
Êàáèíåòèí îðòàñûíäà êè÷èê áèð ìèç âàð èäè, ìèçèí öñòöíÿ áèð øöøÿ ðîì, òöðê íàõûøëû òÿíáÿêè êèñÿñè, “Êàïèòàí Êóêóí ñÿéàùÿòëÿðè”,Êóïåðèí, Ãóñòàâ Åìàðûí ðîìàíëàðû, àéû âÿ ôèë îâó ùàããûíäà, òÿðëàí îâóíà äàèð ùåêàéÿëÿð âÿ è.à. ãîéóëìóøäó. Ìèçèí äàëûíäà ÿéíèíÿ êþéíÿê âÿ èïëèê òóìàí ýåéÿí, ãûðõ-ãûðõ áåø éàøëàðûíäà, áÿñòÿáîé, øèøìàí, åíëèêöðÿê, ãûðìûçûñèôÿò, ãûñà òîïà ñàããàëëû ýþçëÿðèíäÿí îä éàüàí áèð àäàì îòóðìóøäó. Î, áèð ÿëèíäÿ êèòàá òóòìóøäó. Î áèðè ÿëèíäÿ èñÿ äÿìèð ãàïàãëû éåêÿ áèð ãÿëéàíû îéíàäûðäû.
Àäàìëàðû òóòóá áàøëàðûíûí äÿðèñèíè òöêö èëÿ áèðëèêäÿ ñîéìàüû õîøëàéàí îâ÷óëàð ùàããûíäà ãîðõóëó áèð ùåêàéÿ îõóéàí áó àäàì àëòäîäàüûíû åëÿ ìöäùèø øÿêèëäÿ ñàëëàòìûøäû êè, áó, îíóí ðåíòà èëÿ éàøàéàí ñàäÿ áèð òàðàñêîíëóéà õàñ îëàí õîø ñèôÿòèíÿ áèð çàëèìëèê èôàäÿñè âåðèðäè, çèðà îíóí áöòöí åâè äÿ èíñàíà ìÿùç áåëÿ áèð òÿñèð áàüûøëàéûðäû.
Áó àäàì Òàðòàðåí èäè. Òàðàñêîíëó Òàðòàðåí, ãîðõìàç, òàéûáÿðàáÿðè îëìàéàí òàðàñêîíëó áþéöê Òàðòàðåí!

ÛÛØÀÍËÛ ÒÀÐÀÑÊÎÍ ØßÙßÐÈÍÈÍ ÖÌÓÌÈ
ÒßÑÂÈÐÈ. ÔÓÐÀÆÊÀ ÍÈØÀÍ×ÛËÀÐÛÎ âàõòëàð Òàðàñêîíëó Òàðòàðåí, ùÿëÿ èíäèêè Òàðòàðåí êèìè, îÔðàíñàíûí áöòöí úÿíóáóíäà áó ãÿäÿð ìÿøùóð îëàí áþéöê òàðàñêîíëó Òàðòàðåí äåéèëäè. Áóíà áàõìàéàðàã î, åëÿ î çàìàí äà Òà__________
ðàñêîíóí êðàëû èäè.
16

Áó ãöäðÿòèí îíà íåúÿ íÿñèá îëäóüóíó íÿãë åäÿê.
Ùÿð øåéäÿí ÿââÿë, ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð êè, êè÷èêäÿí áþéöéÿäÿê áöòöí òàðàñêîíëóëàð îâ÷óäóðëàð. Òàðàñêîíëóëàð îâ÷óëóüó ÷îõñåâèðëÿð, ùÿì äÿ ÷îõ ãÿäèìäÿí, Òàðàñêà àäëàíäûðûëìûø íÿùÿíýáèð ÿæäàùàíûí ÿòðàô áàòàãëûãëàðäà àçüûíëûã åòäèéè, î çàìàíêû òàðàñêîíëóëàðûí èñÿ îíó éàõàëàìàã ö÷öí ñöðÿê îâó äöçÿëòäèêëÿðè çàìàíëàðäàí áÿðè ñåâèðëÿð.
Ýþðäöéöíöç êèìè, áó ÷îõ-÷îõ ÿââÿëëÿð îëìóøäóð.
Äåìÿëè, ùÿð áàçàð ýöíö ñÿùÿð áöòöí òàðàñêîíëóëàð ñèëàùëàíûá
äàëëàðûíäà ÷àíòà, ÷èéèíëÿðèíäÿ òöôÿíý, ùöðöøÿí èòëÿðèí, óëàøàí ñàôñàðëàðûí, øåéïóð âÿ îâ÷ó áóéíóçó ñÿäàëàðûíûí ìöøàéèÿòè èëÿ øÿùÿðäÿí ÷ûõûðëàð. Àäàì èñòÿéèð êè, áó ýþçÿë ìÿíçÿðÿéÿ òàìàøà
åëÿñèí... Àíúàã ùåéô êè, îâëàìàüà íÿ ãóø, íÿ ùåéâàí ãàëûá, îíëàðûí ùå÷ èçè-òîçó äà ýþçÿ äÿéìèð.
Ùåéâàíëàð íÿ ãÿäÿð àõìàã îëñàëàð äà, ìÿëóì øåéäèð êè, ÿââÿë-àõûð, îíëàð äà åòèìàäñûç îëìóøëàð.
Òàðàñêîíóí ÿòðàôûíäà, áåø ëéþëöê áèð ìÿñàôÿäÿ áöòöí ùåéâàíëàð âÿ ãóøëàð þç éóâàëàðûíû òÿðê åòìèøäèëÿð. Áèðúÿ äÿíÿ äÿ îëñóí ãàðàòîéóã, áèëäèð÷èí, ùÿòòà äîâøàí áàëàñû, éà ÿí áàëàúà ÷ÿê÷ÿêè áåëÿ òàïìàã îëìóðäó.
Ùàëáóêè ÿòðàôà ìÿðñèí, ëàâàíäà, ðîçìàðèí ÿòðè ñà÷àí Òàðàñêîí
òÿïÿëÿðè ÷îõ úàçèáÿëèäèð, Ðîíà ñàùèëè áîéóíúà ïèëëÿ-ïèëëÿ ÷àéàäîüðó åíÿí øèðèí ñàëõûìëû, ýþçÿë ìóñêàò íþâëö öçöì áàüëàðû äà àçòàìàùëàíäûðûúû äåéèëäèð!.. Áÿëè, áóíëàðûí ùàìûñû éàõøûäûð, ëàêèí
áóíëàðûí àðõàñûíäà Òàðàñêîí éåðëÿøèð, ùåéâàí âÿ ãóøëàðûí êè÷èê
àëÿìèíäÿ èñÿ áó øÿùÿð þçöíÿ ïèñ øþùðÿò ãàçàíìûøäûð. Êþ÷ÿðè ãóøëàð þç ýåäÿúÿêëÿðè éîëëàðûíäà Òàðàñêîíà ãÿëÿì ÷ÿêìèøëÿð, îäóðêè, âÿùøè þðäÿêëÿð óçóí ö÷áóúàãëàð øÿêëèíäÿ ñÿô-ñÿô äöçöëöá Êàìàðãàéà äîüðó åíÿðêÿí øÿùÿð êèëñÿëÿðèíèí çÿíý ãöëëÿëÿðèíè óçàãäàí ýþðÿí êèìè, îíëàðûí áÿëÿä÷èñè âàð ãöââÿñè èëÿ ÷ûüûðûð: “ÎäóðÒàðàñêîí!.. Îäóð Òàðàñêîí!..” – Áó õÿáÿðäàðëûüû åøèäÿí êèìèãóøëàðûí äÿñòÿñè éàíäàí ó÷óá øÿùÿðäÿí óçàãëàøìàüà áàøëàéûð.
Áèð ñþçëÿ, îâ ùåéâàíëàðûíäàí áöòöí ìàùàëäà éàëíûç áèðúÿ äÿ__________
ëÿäóç äîâøàí ãàëìûøäûð êè, î äà êèì áèëèð, íåúÿ îëìóøäóðñà, Òà17ðàñêîíóí çÿùìëè îâ÷óëàðûíûí ÿëèíäÿí éàõàñûíû ãóðòàðûá ùÿëÿ äÿáó éåðëÿðäÿ éàøàéûð. Îíà ùÿòòà ëÿãÿá äÿ âåðìèøëÿð. Îíó “Úÿëä”àäëàíäûðìûøëàð. Ùàìû áèëèð êè, îíóí éóâàñû úÿíàá Áîìïàðûí òîðïàüûíäàäûð. Éåðè ýÿëìèøêÿí äåéÿê êè, áó ôàêò ùÿìèí òîðïàüûí
ãèéìÿòèíè èêèãàò, ùÿòòà ö÷ãàò àðòûðìûøäûð. Àíúàã Úÿëäè ùÿëÿ äÿòóòìàã ìöìêöí îëìóð.
Áó ñààò èêè-ö÷ íÿôÿð èñëàùåäèëìÿç èíàäêàð îíó ùÿëÿ äÿ òÿãèá
åäèð. Ãàëàíëàðû îíäàí ÿëëÿðèíè öçìöøëÿð âÿ Úÿëä ÷îõäàíäûð êè,éåðëèëÿðèí íÿçÿðèíäÿ ìþâùóìè áèð øåéÿ ÷åâðèëìèøäèð. Ùàëáóêè òàðàñêîíëóëàð òÿáèÿòÿí ùå÷ äÿ ìþìèí äåéèëäèðëÿð, îíëàð ùÿòòà, ÿëÿêå÷èðäèêäÿ, ãàðàíãóøëàðäàí ãîâóðìà äà áèøèðèá éåéèðëÿð.
Ëàêèí ñèç äåéÿúÿêñèíèç, èúàçÿ âåðèí ñîðóøàã: ÿýÿð Òàðàñêîíäàîâ ùåéâàíû âÿ îâ ãóøó áó ãÿäÿð àçäûðñà, áÿñ, òàðàñêîíëó îâ÷óëàð
áàçàð ýöíëÿðèíäÿ íÿ åäèðëÿð?
Îíëàð íÿ åäèðëÿð?
Àìàí Àëëàù! Îíëàð øÿùÿðäÿí èêè-ö÷ ëéþ êÿíàðà, ÷þëÿ ÷ûõûð,áåø-àëòû íÿôÿðäÿí èáàðÿò äÿñòÿëÿð äöçÿëäèá ùÿð ùàíñû áèð ãóéóíóí
áàøûíà, êþùíÿ äèâàðûí éàíûíà âÿ éà çåéòóí àüàúûíûí àëòûíà òîïëàøûá ðàùàòúà îòóðóð, îâ÷ó ÷àíòàëàðûíäàí ïþðòöëìöø ìàë ÿòè, ñîüàí,êîëáàñà, áèð íå÷ÿ õûðäà ñèéÿíÿê áàëûüû ÷ûõàðûð âÿ ãÿëéàíàëòû åòìÿéÿ áàøëàéûðëàð; îíëàð ùåé éåéèð, öñòöíäÿí àäàìû îõóìàüà âÿ ýöëìÿéÿ ìÿúáóð åäÿí ýþçÿë Ðîíà øÿðàáëàðûíäàí è÷èðëÿð.
Ãàðûíëàðûíû ÿìÿëëè-áàøëû áÿðêèòäèêäÿí ñîíðà àéàüà ãàëõûð, èòëÿðèíè ÷àüûðûð, òöôÿíýëÿðèíè äîëäóðóá îâà áàøëàéûðëàð. Áó, î äåìÿêäèð êè, ùÿð áèð îâ÷ó þç ôóðàæêàñûíû ÷ûõàðûá âàð ãöââÿñè èëÿ ýþéÿ òóëëàéûð âÿ ôóðàæêà ùàâàäà ôûðëàíàðêÿí îíó íèøàí àëûá, øÿðòäÿí
àñûëû îëàðàã, ìöõòÿëèô êàëèáðëè-áåø àëòû âÿ éà èêè íþìðÿëè ãûðìà èëÿâóðóøìàüà ÷àëûøûð.
Þç ôóðàæêàñûíû ùàìûäàí ÷îõ âóðàí øÿõñ îâ êðàëû åëàí åäèëèð âÿàõøàìöñòö äÿëìÿ-äåøèê îëìóø ôóðàæêàñûíû òöôÿíýèíèí ëöëÿñèíÿ òàõûá ùöðöøÿí èòëÿðèí, øåéïóð ñÿäàëàðûíûí ìöøàéèÿòè èëÿ òÿíòÿíÿëè áèðñóðÿòäÿ Òàðàñêîíà äàõèë îëóð.
Òÿáèèäèð êè, øÿùÿðäÿ îâ÷ó ôóðàæêàñû àëâåðè ÷îõ ãûçüûí ýåäèð.
__________
Ùÿòòà åëÿ ïàïàã÷ûëàð âàðäûð êè, îíëàð ôÿðñèç àòûúûëàð ö÷öí ãàáàãúà18äàí äåøèê-äåøèê åäèëìèø, éûðòûã ôóðàæêàëàð äà ñàòûðëàð, àíúàã áóíëàðû àïòåê÷è Áåçéóêåäÿí áàøãà ùå÷ êå÷ àëìûð. Áó, áèàáûð÷ûëûãäûð.
Ôóðàæêà íèøàí÷ûñû êèìè, Òàðòàðåíèí òàéû-áÿðàáÿðè éîõ èäè. Î,ùÿð áàçàð ýöíö ñÿùÿð÷àüû åâèíäÿí òÿçÿ ôóðàæêà èëÿ ÷ûõàðäû; àõøàìöñòö åâèíÿ ãàéûäàðêÿí ôóðàæêà äåøèê-äåøèê îëàðäû. Áàîáàá
áàüûíäàêû áàëàúà åâèí ÷àðäàüû áó øàí-øþùðÿòëè ãÿíèìÿòëÿðëÿ àüçûíàäÿê äîëó èäè. Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ áöòöí òàðàñêîíëóëàð îíó þçëÿðèíèí áàø÷ûñû ùåñàá åäèðäèëÿð. Áóíäàí áàøãà, Òàðòàðåí îâ÷óëóã êîäåêñèíè íþãòÿáÿíþãòÿ áèëäèéè ö÷öí âÿ ôóðàæêà îâóíäàí òóòìóø òàÁèðìà ïÿëÿíýè îâóíàäÿê ùÿð úöð îâ íþâëÿðèíÿ äàèð áöòöí åëìèÿñÿðëÿðè, áöòöí âÿñàèòëÿðè îõóìóø îëäóüóíà ýþðÿ î, åâ èøëÿðè öçðÿáàø ùàêèì âÿ áöòöí ìöáàùèñÿëè ùàëëàð öçðÿ ìöíñèô åëàí åäèëìèøäè.
Ùÿð ýöí, ýöíäöç ñààò ö÷äÿí äþðäÿäÿê ñèëàù óñòàñû Êîñòåêàëäûí éàíûíäà øèøìàí áèð àäàì ýþðìÿê îëàðäû; î, ôóðàæêà îâ÷óëàðûèëÿ àüçûíàäÿê äîëó îëàí ñÿñ-êöéëö äöêàíûí îðòàñûíäàêû éàøûë
êðåñëîäà âöãàðëà îòóðóá ãÿëéàí ÷ÿêÿðäè. Áó øÿõñ àäàìëàðû
ìöùàêèìÿ âÿ ìÿùêóì åäÿí, åéíè çàìàíäà ùÿì Íåìâðîä, ùÿìäÿ Ñîëîìîí* îëàí òàðàñêîíëó Òàðòàðåí èäè.

ÛÛÛ
ÉÎÕ! ÉÎÕ! ØÀÍËÛ ÒÀÐÀÑÊÎÍ ØßÙßÐÈÍÈÍ
ÖÌÓÌÈ ÒßÑÂÈÐÈÍÈÍ ÄÀÂÀÌÛ

ßçÿìÿòëè Òàðàñêîí òàéôàñûíûí îâ÷óëóã åùòèðàñû áàøãà áèðåùòèðàñëà – ðîìàíñà îëàí åùòèðàñëà áèðëÿøèð. Áó áàëàúà øÿùÿðäÿ ðîìàíñûí íÿ ãÿäÿð ÷îõ îëäóüóíà èíàíìàã ÷ÿòèíäèð. Êþùíÿ ãîâëóãëàðäà ãàëûá ñàðàëìûø âÿ äÿáäÿí äöøìöø ìöõòÿëèô ñåíòèìåíòàë ðîìàíñëàð Òàðàñêîíäà éåíèäÿí ìåéäàíà ÷ûõàðûëàðàã äÿáÿ ñàëûíìûøäûð. Áóðàäà, èñòèíàñûç îëàðàã áöòöí ðîìàíñëàðà ðàñò ýÿëìÿê
ìöìêöíäöð. Ùÿð áèð àèëÿíèí þç ðîìàíñû âàðäûð êè, áóíó äà áöòöí
øÿùÿð áèëèð. Ìÿñÿëÿí, ùàìûéà ìÿëóìäóð êè:__________* Í å ì â ð î ä – èýèä áèð îâ÷ó êèìè øþùðÿò òàïìûø ÿôñàíÿâè Áàáèë ÷àðûäûð. Ñ î ë î ì î í – Áèáëèéà ÿôñàíÿñèíÿ ýþðÿ ìöäðèê ùàêèì âÿ èäåàë ùþêìäàð îëìóøäóð.

19Ñÿí ìÿíèì ñåâýèìèí ïàðëàã óëäóçóñàí.
ðîìàíñû àïòåê÷è Áåçéóêåíèí;Òàðëàëàð, êîìàëàð äèéàðûíà ýÿëÿðñÿíìè?
ðîìàíñû ñèëàù óñòàñû Êîñòåêàëäûí,Ìÿí ýþçÿýþðöíìÿç îëñàéäûì ÿýÿð,Ýþðÿðäèíèçìè ñèç ùå÷ ìÿíè ìÿýÿð?
(Ìÿçÿëè ìàùíû)ðîìàíñû âåðýè òîïëàéàíûí âÿ èëàõèð âÿ ùàáåëÿ. Òàðàñêîíëóëàð ùÿôòÿäÿ èêè-ö÷ äÿôÿ áèð-áèðèíèí åâèíäÿ òîïëàøûð âÿ áó ðîìàíñëàðû
îõóéóðëàð. Ãÿäèì çàìàíëàðäàí áÿðè îõóíàí áó ðîìàíñëàðû ãî÷àã
òàðàñêîíëóëàð ÿñëà äÿéèøäèðìÿê íèééÿòèíäÿ äåéèëäèðëÿð, ÷öíêè ðîìàíñëàð íÿñèëäÿí-íÿñëÿ êå÷èð âÿ òîõóíóëìàç ùåñàá åäèëèð. Ùå÷âàõò áèðè áàøãàñûíûí ðîìàíñûíû ìÿíèìñÿìèð. Áåçéóêåëÿðèí ðîìàíñûíû îõóìàã êîñòåêàëäëàðûí, êîñòåêàëäëàðûí ðîìàíñûíû îõóìàã èñÿ áåçéóêåëÿðèí ùå÷ âàõò àüëûíà áåëÿ ýÿëìÿç. Áó ðîìàíñëàðûí îõóíäóüó ãûðõ èë ÿðçèíäÿ, ÿëáÿòòÿ, ýÿðÿê ùàìû îíëàðû ÿçáÿðëÿìèø îëàéäû. Àììà éîõ! Ùÿð êÿñ þçöíöíêö èëÿ êèôàéÿòëÿíèð.
Ôóðàæêà îâ÷óëóüóíäà îëäóüó êèìè, ðîìàíñëàðûí îõóíóøóíäàäà øÿùÿðäÿ áèðèíúè éåðè Òàðòàðåí òóòóðäó. Òàðòàðåíèí ùÿìøÿùÿðëèëÿðè ãàðøûñûíäà öñòöíëöéö áóíäàí èáàðÿò èäè êè, îíóí þç ðîìàíñûéîõ èäè. Î, ðîìàíñëàðûí ùàìûñûíû îõóéóðäó.
Ùàìûñûíû!
Àíúàã îíó îõóìàüà ìÿúáóð åòìÿê ÷îõ ÷ÿòèí áèð èøäè. Òàðàñêîí ãÿùðÿìàíû ñàëîíëàðäà ãàçàíûëàí ìöâÿôôÿãèééÿòëÿðäÿí ÷îõòåç ÿë ÷ÿêìèøäè. Î, Íèì ôîðòåïèàíîñó éàíûíäà èêè Òàðàñêîí øàìûíûí èøûüû àëòûíäà äèëõîøëóã åòìÿê ÿâÿçèíÿ, îâ÷óëóüà äàèð þç êèòàáëàðûíà ãÿðã îëìàüû âÿ éà àõøàìëàðûíû êëóáäà êå÷èðìÿéè äàùà öñòöí òóòàðäû. Òàðòàðåí, áåëÿ êîíñåðòëÿðäÿ èøòèðàê åòìÿéè þç øÿíèíÿ
ëàéèã áèëìÿçäè... Àììà áóíó äà äåìÿê ëàçûìäûð êè, î, áÿçÿí,Áåçéóêåíèí àïòåêèíäÿí ìóñèãè ñÿñè ýÿëäèêäÿ, ñàíêè òÿñàäöôÿí
20îðàéà ýèðÿð âÿ òÿêèäëè õàùèøëÿðäÿí ñîíðà “Øåéòàí Ðîáåðò”äÿí*áþéöê áèð äóåòè Áåçéóêå ãàðû èëÿ áèðýÿ îõóìàüà ðàçûëûã âåðÿðäè...
Îíóí áó äóåòèíÿ ãóëàã àñìàéàí øÿõñ, äåìÿê, ùå÷ íÿéÿ ãóëàã
àñìàéûá. ßýÿð ìÿí äàùà éöç èë éàøàñàéäûì, éåíÿ äÿ áþéöê Òàðòàðåíèí òÿíòÿíÿëè àääûìëàðëà ôîðòåïèàíîéà éàõûíëàøûá îíà äèðñÿêëÿíäèéè, äîäàãëàðûíû óçàäûá àïòåê âèòðèíèíäÿêè éàøûë øàðëàðäàí ÿêñåäÿí èøûüûí äöøäöéö ùÿëèì ÷þùðÿñèíÿ Øåéòàí Ðîáåðòèí çàëûì, èáëèñ
èôàäÿñè âåðìÿéÿ ÷àëûøäûüû äÿãèãÿëÿð ùÿìèøÿ ýþçëÿðèìèí þíöíäÿ
úàíëàíàúàãäû. Åëÿ êè Òàðòàðåí þç äóðóøóíó ìöâàôèã øÿêëÿ ñàëûðäû,áöòöí çàëäàêûëàðû ùÿéÿúàí áöðöéöðäö, ùèññ åäèëèðäè êè, èíäèúÿ íÿèñÿ áþéöê áèð ùàäèñÿ áàø âåðÿúÿêäèð. Àðàäàí áèð àç êå÷äèêäÿí
ñîíðà Áåçéóêå ãàðû ÷àëûá îõóéàðäû:Ðîáåðò, ñåâèðÿì ñÿíè,Èíàíûðàì ñÿíÿ ìÿí,Ýþðöðñÿí íÿ áÿäáÿõòÿì (èêè äÿôÿ).
Àù, ðÿùì åëÿ þçöíÿ,Éàçûüûí ýÿëñèí ìÿíÿ.
Ñîíðà äà î, ïû÷ûëòû èëÿ ÿëàâÿ åäèðäè:– Èíäè äÿ Òàðòàðåí, ñèçèí ö÷öí ÷àëûðàì.
Òàðòàðåí äÿ ÿëèíè óçàäûá éóìðóüóíó äöéöíëÿéÿð, áóðóí ïÿðÿëÿðèíè øèøäèðèá ôîðòåïèàíîäà ýþé ýóðóëòóñó ñÿäàëàðû êèìè ÿòðàôà éàéûëàí âàùèìÿëè áèð ñÿñëÿ åéíè ñþçö ö÷ äÿôÿ òÿêðàð åäèðäè:– Éîõ!.. Éîõ!.. Éîõ!.. – Ùÿì äÿ îíóí áó “éîõëàðû” ÿñë úÿíóáëó òÿëÿôôöçöíÿ îõøàéûá, “éî-îõ... éî-îõ!” êèìè åøèäèëÿðäè.
Áóíäà ñîíðà Áåçéóêå ãàðû áèð äàùà òÿêðàð åäèðäè:Àù, ðÿùì åëÿ þçöíÿ,Éàçûüûí ýÿëñèí ìÿíÿ.
– Éîîõ! Éîîõ! Éîîõ! – äåéÿ Òàðòàðåí äàùà óúàäàí áàüûðàðâÿ áåëÿëèêëÿ îõóìàã ãóðòàðàðäû.
__________* “ Ø å é ò à í Ð î á å ð ò ” – Úàêîìî Ìåéåðáåðèí (1791-1864) îïåðàñûäûð, ÕÛÕ ÿñðèí 30-úó èëëÿðèíäÿ èëê äÿôÿ ñÿùíÿäÿ ìöâÿôÿãèééÿòëÿ òàìàøàéà ãîéóëìóøäóð.

21Ýþðäöéöíöç êèìè, ðîìàíñ áèð î ãÿäÿð äÿ óçóí äåéèëäè, ëàêèíî ãÿäÿð óúàäàí èôà îëóíóð, åëÿ øåéòàíúàñûíà îõóíóðäó êè, äÿùøÿòäÿí áöòöí àïòåêëÿ îëàíëàðûí úàíûíà ëÿðçÿ äöøöðäö âÿ ãÿùðÿìàíû
áèð-áèðèíèí àðäûíúà äþðä-áåø äÿôÿ áó “Éîîõ!.. Éîîõ!..” ñþçöíö
òÿêðàð åëÿìÿéÿ ìÿúáóð åäèðäèëÿð.
Ñîíðà Òàðòàðåí àëíûíû ñèëÿð, õàíûìëàðà áàõûá ýöëöìñöíÿð, êèøèëÿðÿ ýþç âóðàð âÿ þç ãÿëÿáÿñèíäÿí ìÿìíóí ùàëäà êëóáà ýåäèá
ëàãåéäúÿñèíÿ äåéÿðäè:– Ìÿí åëÿ èíäèúÿ Áåçéóêåýèëäÿ èäèì, îðàäà “Øåéòàí Ðîáåðò”äÿí äóåò îõóéóðäóì.
ßí äèããÿòÿøàéàí úÿùÿò îäóð êè, î þçö äÿ áóíà èíàíûðäû.

ÛÂÎÍËÀÐ!!!

Òàðàñêîíëó Òàðòàðåíèí øÿùÿðäÿ éöêñÿê ìþâãå òóòìàñûíà êþìÿê åäÿí äÿ áàõ îíóí åëÿ áó ìöõòÿëèô èñòåäàäà ìàëèê îëìàñû èäè.
Íåúÿ îëóð-îëñóí, ùÿð ùàëäà àéäûí èø èäè êè, ùàìûíûí íÿçÿðèíè
þçöíÿ úÿëá åòìÿéè áàúàðûðäû.
Òàðàñêîíäà îðäó Òàðòàðåíèí òÿðÿôèíè ñàõëàéûðäû. Èñòåôàäà îëàíïîëê êàïòåíàðìóñó*, èýèä êîìàíäèð Áðàâèäà îíóí ùàããûíäà
äåéèðäè:– Î, ãî÷àã àäàìäûð!
ßëáÿòòÿ, êîìàíäèð ãî÷àãëàðû ÷îõ éàõøû òàíûéûðäû, àõû, î, õåéëè
çàìàí áåëÿëÿðèíèí ýåéèì ìÿñÿëÿñè èëÿ ìÿøüóë îëìóøäó.
Ìÿùêÿìÿ úÿìèééÿòè äÿ Òàðòàðåíèí òÿðÿôèíäÿ èäè. Ãîúà ìÿùêÿìÿ ñÿäðè Ëàäåâåç áöòöí ìÿùêÿìÿ ãàðøûñûíäà èêè-ö÷ äÿôÿîíóí ùàããûíäà äåìèøäèð:– Áàõ, õàñèééÿò áåëÿ îëàð!
Íÿùàéÿò, õàëã þçö äÿ Òàðòàðåíèí òÿðÿôèíè ñàõëàéûðäû. Îíóí èðèúöññÿñè, ùå÷ áèð øåéäÿí öðêìÿéÿí äþéöø àòû êèìè éöðöøö âÿ äóðóøó, ìÿíøÿéè íàìÿëóì îëàí ãÿùðÿìàíëûã øþùðÿòè, ùÿéÿò ãàïûñûíûí
àüçûíäà þçëÿðèíÿ éåð åëÿéÿí ÷ÿêìÿñèëÿí óøàãëàðà áÿçÿí õûðäà ïóë__________* Ê à ï ò å í à ð ì ó ñ – Îðäóäà ÿðçàã, ïàëòàð âÿ ùÿðáè ñöðñàò èøëÿðèíÿ áàõàí õèäìÿò÷è.

22ïàéëàìàñû âÿ øàïàëàã âóðìàñû – áöòöí áóíëàð Òàðòàðåíè Òàðàñêîí
áàçàðëàðûíûí êðàëû îëàí éåðëè ëîðä Ñåéìóðà* ÷åâèðèðäè. Áàçàð ýöíëÿðèíäÿ ÿéíèíäÿ äàð ïàìàçû ýþäÿêúÿ îëàí Òàðòàðåí ôóðàæêàñûíû
òöôÿíý ëöëÿñèíèí óúóíà òàõûá àõøàìëàð îâäàí ãàéûäàðêÿí Ðîíà÷àéûíûí ñàùèëèíäÿ éöê äàøûéàí ôÿùëÿëÿð îíà áàø ÿéÿð âÿ Òàðòàðåíèí ÿçÿëÿëè ãîëëàðûíû, íÿùÿíý úèéèíëÿðèíè áèð-áèðèíÿ îüðóí-îüðóí
ýþñòÿðÿðÿê ùåéðÿòëÿ ïû÷ûëäàøûá äåéÿðäèëÿð:– Áàõ, áó ÿñë ïÿùëÿâàíäûð êè, âàð!.. Çàëûì îüëóíóí ÿçÿëÿëÿðè,åëÿ áèë, èêèãàòäûð.
Èêèãàò ÿçÿëÿëÿð!
Áåëÿ ñþçö àíúàã Òàðàñêîíäà åøèòìÿê îëàð.
Ëàêèí þçöíöí ñàéñûç-ùåñàáñûç èñòåäàäëàðûíà – èêèãàò ÿçÿëÿëÿðèíÿ, õàëãûí áÿñëÿäèéè ìÿùÿááÿòÿ âÿ èñòåôàéà ÷ûõìûø ïîëê êàïòåíàðìóñó ìþùòÿðÿì êîìàíäèð Áðàâèäàíûí ùþðìÿòèíÿ áàõìàéàðàã, Òàðòàðåí õîøáÿõò äåéèëäè. Áàëàúà øÿùÿðèí ùÿéàòû îíó ñûõûðäû,î, áóðàäà áîüóëóðäó. Áþéöê òàðàñêîíëó Òàðàñêîíäà äàðûõûðäû.
Àéäûíäûð êè, áåëÿ áèð ãÿùðÿìàí òÿáèÿòëè, ìàúÿðàëàð ùÿðèñè, õÿéàëûíäà éàëíûç âóðóøìàëàð, ïàìïàñëàðäà** àò ÷àïìàã, îâäà èýèäëèêëÿð ýþñòÿðìÿê, ãóìëó ñÿùðàëàð, òóôàíëàð âÿ ôûðòûíàëàð úàíëàíàí
úîøãóí ðóùëó áèð àäàì ö÷öí áàçàð ýöíëÿðèíè ôóðàæêà íèøàí àëìàã,ãàëàí âàõòûíû èñÿ ñèëàù óñòàñû Êîñòåêàëäûí éàíûíäà ÿäàëÿò ìÿùêÿìÿñè èøëÿðè èëÿ ìÿøüóë îëìàã ÿñëà êèôàéÿò äåéèëäè. Éàçûã Áþéöê
èíñàí! Ùå÷ äÿ òÿÿúúöáëö äåéèëäèð êè, îíó êÿäÿð öçöðäö.
Þç ýþðöø äàèðÿñèíè ýåíèøëÿíäèðìÿê, Áàçàð ìåéäàíûíû âÿ êëóáó, ùå÷ îëìàçñà, àçàúûã óíóòìàã ö÷öí î, þçöíö ùÿäÿð éåðÿ áàîáàáëàðëà âÿ áàøãà Àôðèêà áèòêèëÿðè èëÿ ÿùàòÿ åäèðäè. Î, ùÿäÿð éåðÿãàëàã-ãàëàã ñèëàù òîïëàéûð, áèð ìàëàéà áåéáóòóíó î áèðèñèíèí öñòöíäÿí àñûðäû; íàùàãäàí áåéíèíè ìàúÿðà ÿñÿðëÿðè èëÿ äîëäóðóá þëìÿç Äîí-Êèõîò êèìè, þç õÿéàëëàðûíûí ýöúö èëÿ àìàíñûç ùÿãèãè
âàðëûüûí ìÿíýÿíÿñèíäÿí éàõà ãóðòàðìàüà ÷àëûøûðäû... Ùåéô! Ìàúÿðàëàð åùòèðàñûíû ñþíäöðìÿê ö÷öí Òàðòàðåíèí åòäèéè ùÿð øåé áó__________* Ë î ð ä Ñ å é ì ó ð – áèð ñûðà ñÿðêÿðäÿëÿð éåòèøäèðìèø êöáàð èíýèëèñ íÿñëèíÿ ìÿíñóá îëóá 1805-úè èëäÿ äîüóëìóø âÿ 1860-úû èëäÿ âÿôàò åòìèøäèð. Ïàðèñäÿ éàøàìûøäûð.
Îíóí äÿëèñîâëóüó âÿ áÿäõÿðúëèéè ùàããûíäà ÷îõëó ëÿòèôÿ âàðìûø.
** Ï à ì ï à ñ – úÿíóáè Àìåðèêà äöçÿíëèêëÿðè.

23åùòèðàñû äàùà äà àðòûðûðäû. Áöòöí áó ñèëàùëàð îíó äàèì ãÿçÿáëè îëìàüà, ùÿéÿúàí êå÷èðìÿéÿ âàäàð åäèðäè. Áó êàðàáèíëÿð, îõëàð, êÿìÿíäëÿð ñàíêè îíó: “Äþéöøÿ! Äþéöøÿ!” – äåéÿ ñÿñëÿéèðäè. Óçàãþëêÿëÿðèí êöëÿêëÿðè îíóí áàîáàá àüàúëàðûíûí áóäàãëàðûíäà óüóëäàéûá îíà òÿùëöêÿëè ìÿñëÿùÿòëÿð âåðèðäè. Íÿùàéÿò, Ãóñòàâ Åìàðâÿ Ôåíèìîð Êóïåðèí* ìàúÿðà ðîìàíëàðû.
Òàðòàðåí íå÷ÿ äÿôÿ áöðêöëö éàé ýöíëÿðèíäÿ þç êàáèíåòèíäÿ,ãûëûíúëàðûíûí ÿùàòÿñèíäÿ îòóðóá òàì éàëãûç âÿçèééÿòäÿ êèòàá îõóìóø, âÿùøè ùåéâàí êèìè áþéöðÿðÿê éåðèíäÿí ñû÷ðàéûá ãàëõìûøäûð.
Íå÷ÿ äÿôÿ î, êèòàáû áèð êÿíàðà àòàðàã äèâàðà äîüðó úóììóø âÿñèëàùà ñàðûëìàã èñòÿìèøäè.
Éàçûã óíóäóðäó êè, î þç åâèíäÿ, Òàðàñêîíäàäûð, ÿéíèíäÿ òóìàí-êþéíÿêäÿí áàøãà ùå÷ áèð øåé éîõäóð, áàøûíà íàçèê èïÿêéàéëûã áàüëàìûøäûð. Î, þçöíö îõóäóüó ðîìàíûí ãÿùðÿìàíû òÿñÿââöð åäÿðÿê þç ñÿñè èëÿ þçöíö úóøà ýÿòèðèá àäè áèð áàëòàíû âÿ éàØèìàëè Àìåðèêà ùèíäóëàðûíà ìÿõñóñ äþéöø áàëòàñûíû ùàâàäà éåëëÿéèá áàüûðûðäû:– Ãîé îíëàð áèð ñîõóëñóíëàð!
Îíëàð? Îíëàð êèìäèð?
Áóíó Òàðòàðåíèí þçö äÿ éàõøû áèëìèðäè... Îíëàð! Îíëàð, ùöúóì
åäÿí, âóðóøàí, äèøëÿéèá-ñàíúàí, úàéíàãëàðû èëÿ äèäèá-ïàð÷àëàéàí,áàøûí äÿðèñèíè ñîéàí, óëàéàí, áþéöðÿí, íÿðèëäÿéÿí ùÿð øåé èäè!..
Îíëàð – èïëÿ äèðÿéÿ ñàðûíìûø àü äÿðèëè éàçûã áèð àäàìûí ÿòðàôûíäà
ðÿãñ åäÿí ãûðìûçû äÿðèëè ñèóëÿð** èäè. Îíëàð ïÿíúÿñè öñòÿ éûðüàëàíà-éûðüàëàíà éåðèéÿí âÿ ãàíëû äèëè èëÿ àüçûíû éàëàéàí Ãàéàëû äàüëàðûí áîç àéûñû èäè. Îíëàð ñÿùðà òóàðåãëÿðè***, Ìàëàéà äÿíèç ãóëäóðëàðû, Àáðóòññèéà äàüëàðûíûí ÷àïãûíëàðû èäè...
Áèð ñþçëÿ îíëàð – Îíëàð èäèëÿð, áó ìöùàðèáÿ, ñÿéàùÿò, ìàúÿðà,øþùðÿò äåìÿê èäè.
__________* Åìàð Ãóñòàâ (1818-1883) – ôðàíñûç éàçû÷ûñû, áèð ÷îõ ìàúÿðà ðîìàíëàðûíûí
ìöÿëëèôèäèð. Êóïåð Ôåíèìîð (1789-1851) – Àìåðèêà ðîìàíòèê éàçû÷ûñûäûð. “Äÿðè úîðàá”àäëû ðîìàíëàð ñåðèéàñûíäà ùèíäóëàðûí ùÿéàòûíû, ìöñòÿìëÿêÿ÷èëÿðÿ ãàðøû îíëàðûí ìöáàðèçÿñèíè, Àìåðèêàíûí ñÿðò âÿ úàçèáÿäàð òÿáèÿòèíè òÿñâèð åòìèøäèð.
** Ñ è ó – Øèìàëè Àìåðèêà ùèíäóëàðûíäàí îëàí áèð òàéôàäûð.
*** Ò ó à ð å ã ë ÿ ð – Áþéöê ñÿùðàíûí úÿíóáóíäà éàøàéàí òàéôàëàðäàí áèðèäèð.

24

Ëàêèí, ÿôñóñ, ãîðõìàç òàðàñêîíëó ùÿäÿð éåðÿ îíëàðû ùàðàéëàéûð, íàùàã éåðÿ îíëàðà ìåéäàí îõóéóðäó... Îíëàð ùå÷ âàõò îíóíãàðøûñûíà ÷ûõìûð, ýþçöíÿ ýþðöíìöðäöëÿð... Áèð äÿ êè, îíëàðûí
Òàðàñêîíäà íÿ èøëÿðè âàðäûð?
Áóíóíëà áåëÿ, Òàðòàðåí, îíëàðû ùÿð àí ýþçëÿéèð, õöñóñÿí àõøàìëàð, êëóáà ýåäÿðêÿí äÿ öìèäèíè èòèðìèðäè.

ÂÒÀÐÒÀÐÅÍ ÊËÓÁÀ ÝÅÄÈÐ

Öñòöíÿ áàñãûí åäÿí êàôèðëÿðÿ ãàðøû ùÿìëÿéÿ êå÷ìÿê èñòÿéÿí
òàìïëèéåðëÿð* îðäåíèíèí úÿíýàâÿðè, ïÿëÿíý áàéðàüû àëòûíäà
äþéöøÿ ýèðìÿéÿ ùàçûðëàøàí ÷èíëè ÿñýÿð; ìöùàðèáÿ úûüûðûíà ãÿäÿì
ãîéàí Êîìàí÷ äþéöø÷öñö áóíëàðûí ùàìûñû àõøàì ñààò äîããóçäà,øåéïóð÷óëàð àõøàì áîðóñóíó ÷àëäûãäàí áèð ñààò ñîíðà êëóáà ýåòìÿê ö÷öí òÿïÿäÿí äûðíàüàäÿê ñèëàùëàíìûø Òàðàñêîíëó Òàðòàðåíèí ãàðøûñûíäà ùå÷ íÿçÿðÿ äÿ ÷àðïìûðäûëàð.
Áó, ìàòðîñëàðûí äèëè èëÿ äåñÿê, Òàðòàðåíèí “àáîðäàæ”à** ýåòìÿñè èäè.
Î, ñîë ÿëèíÿ äÿìèð äèøëè ýöðç, ñàü ÿëèíÿ è÷èíäÿ òèéÿ ýèçëÿäèëìèø
àüàú àëàð, ñîë úèáèíÿ áåøáàðìàã, ñàü úèáèíÿ òàïàí÷à ãîéàðäû. Äþøöíäÿ, ïåíúÿéè èëÿ òîõóíìà èñòè êþéíÿéè àðàñûíäà Ìàëàéà áû÷àüû
ýèçëÿäÿðäè. Ëàêèí ãÿùðÿìàí ùå÷ âàõò þçö èëÿ çÿùÿðëè îõ ýþòöðìÿçäè, ÷öíêè áó ùÿääÿí àðòûã øÿðÿôñèç ñèëàù èäè...
Òàðòàðåí êö÷ÿéÿ ÷ûõìàçäàí ÿââÿë ãàðàíëûã, ñÿññèç-ñÿìèðñèç
êàáèíåòèíäÿ áÿçè ìÿøãëÿð åäÿðäè: ãûëûíú îéíàäàð, äèâàðà àòÿø à÷àð,ÿçÿëÿëÿðèíè øèøèðäÿðäè. Ñîíðà à÷àðû ýþòöðöá òÿëÿñìÿäÿí, òÿìêèíëè
àääûìëàðëà áàüûí è÷èíäÿí êå÷èá ýåäÿðäè. Þçö äÿ èíýèëèñëÿð
êèìè,*** ìÿðùÿìÿòëè àüàëàð, ìÿùç èíýèëèñúÿñèíÿ. ßñë èýèäëèê äÿåëÿ áóíäàäûð. Òàðòàðåí áàüûí áàøûíäàêû àüûð äÿìèð ãàïûíû à÷àðäû,þçö äÿ åëÿ çÿðáëÿ à÷àðäû êè, ãàïû ùàñàðà äÿéÿðäè. ßýÿð îíëàð ãà__________* Ò à ì ï ë è é å ð ë ÿ ð – îðòà ÿñðëÿðäÿ ðóùàíè ðûòñàð úÿìèééÿòè.
** À á î ð ä à æ – ÿëáÿéàõà âóðóøìàã ö÷öí ýÿìèëÿðèí áèð-áèðèíÿ éàõûíëàøäûðûëìàñû.
*** “ È í ý è ë è ñ ú ÿ ñ è í ÿ ý å ò ì ÿ ê ” – âèäàëàøìàäàí, ÿòðàôäàêûëàðà ñåçäèðìÿäÿí
÷ûõûá ýåòìÿê äåìÿêäèð.

25

ïûíûí äàëûíäà äàéàíìûø îëñàéäûëàð, ÿëáÿòòÿ, îíëàðäà áàø-ýþç ãàëìàçäû... Ëàêèí áÿäáÿõòëèêäÿí îíëàð ùå÷ âàõò îðàäà îëìóðäóëàð.
Òàðòàðåí ùÿéÿò ãàïûñûíû à÷ûá áàéûðà ÷ûõàð, áîéëàíûá ÿòðàôû íÿçÿðäÿí êå÷èðÿð âÿ à÷àðû òÿëÿñèê ùàëäà èêè äÿôÿ áóðàðàã ãàïûíû áàüëàéûá éîëà äöøÿðäè.
Àâèíéîí øîñåñèíäÿ áèð àäàì äà éîõäóð. Ãàïûëàð áàüëû, ïÿíúÿðÿëÿð ãàðàíëûãäûð. Ùÿð øåé çöëìÿòÿ ãÿðã îëìóøäóð. Éàëíûç Ðîíà ÷àéûíäàí ãàëõàí äóìàíäà àðàáèð ôÿíÿðëÿð ñàéðûøûð.
Òàðàñêîíëó Òàðòàðåí äàáàíëàðûíû àðàìëà òàããûëäàäà-òàããûëäàäà âÿ ÿñàñûíûí óúóíäàêû äÿìèð áàøëûüû éåðÿ âóðäóãúà ãûüûëúûìëàð
ñà÷à-ñà÷à, âöãàðëà, ñàêèò ùàëäà ýåúÿíèí ãàðàíëûüûíäà àääûìëàéûðäû... Áóëâàðëàðäà, áþéöê êö÷ÿëÿðäÿ âÿ äþíýÿëÿðäÿ – ùÿð éåðäÿ î,îðòà èëÿ éåðèìÿéÿ ÷àëûøàðäû: áó, òÿùëöêÿíèí éàõûíëàøäûüûíû óçàãäàí ýþðìÿéÿ, ÿí áàøëûúàñû èñÿ áÿçÿí àõøàìëàð ïÿíúÿðÿëÿðäÿí
Òàðàñêîíóí êö÷ÿëÿðèíÿ äöøÿí øåéëÿðäÿí éàõà ãóðòàðìàã ö÷öí ÿíéàõøû éîë èäè. Åëÿ ýöìàí åòìÿéèí êè, Òàðòàðåí ãîðõóðäó... Éîõ, î,ùÿìèøÿ ùàçûð îëìàã èñòÿéèðäè.
Òàðòàðåíèí ãîðõìàçëûüûíà ÿí ýþçÿë ñöáóò áóäóð êè, ùå÷ âàõòêëóáà äöç éîëëà ýåòìÿçäè, ùÿìèøÿ éîëóíó øÿùÿðèí îðòàñûíäàí ñàëàðäû, éÿíè óçóí âÿ ÿí ãàðàíëûã áèð éîëëà – åëÿ èéðÿíú, áàëàúà êö÷ÿëÿðëÿ ýåäÿðäè êè, áóíëàðûí ãóðòàðàúàüûíäà ýþðöíÿí Ðîíà ÷àéûíûí àðàáèð ïàðûëäàéàí ñóéó àäàìû äÿùøÿòÿ ýÿòèðèðäè. Éàçûã Òàðòàðåí ùÿìèøÿ öìèä åäÿðäè êè, äþíýÿäÿ îíëàð ãÿôëÿòÿí ãàðàíëûãäàí
ñû÷ðàéûá ÷ûõàúàã âÿ áó ãóëäóð éóâàëàðûíäàí àðõàäàí îíóí öñòöíÿ
àòûëàúàãëàð. Ìÿí ñèçè ÿìèí åäÿ áèëÿðÿì êè, îíëàð áåëÿ åòìèø îëñàéäûëàð, éàõøûúà ÿêñ çÿðáÿ àëìûø îëàúàãäûëàð... Ëàêèí, ùåéô!
Òàëåéèí àúû èñòåùçàñû öçöíäÿí Òàðòàðåíÿ ùå÷ âàõò, áèðúÿ äÿôÿ äÿòÿùëöêÿ èëÿ öç-öçÿ ýÿëìÿê íÿñèá îëìàìûøäû. Î, ùÿòòà èòÿ áåëÿ,ñÿðõîø áèð àäàìà áåëÿ ðàñò ýÿëìèðäè. Ùå÷ êÿñÿ!
Àììà áÿçÿí ñàõòà ùÿéÿúàí äÿãèãÿëÿðè îëóðäó. Àéàã òàïïûëòûëàðû, íàìÿëóì áîüóã ñÿñëÿð åøèäèëèðäè...
Áåëÿ äÿãèãÿëÿðäÿ Òàðòàðåí þç-þçöíÿ “Äèããÿò!” – äåéèá àéàãñàõëàð, éåðèíäÿí òÿðïÿíìÿäÿí ýþçöíö ãàðàíëûüà çèëëÿéèá ùàâàíû
èéëÿéÿðâÿ ùèíäó êèìè ãóëàüûíû éåðÿ äàéàéûá äèíëÿéÿðäè... Àéàã__________
òàïïûëòûëàðû éàõûíëàøàðäû. Áîüóã ñÿñëÿð ýåòäèêúÿ àéäûíëàøàðäû...
26

Øöáùÿ éîõäóð! Îíëàð ýÿëìèøëÿð... Îíëàð áóðàäàäûðëàð... Ýþçëÿðè
àëîâ ñà÷àí, ñèíÿñè êþðöê êèìè ãàëõûá-åíÿí Òàðòàðåí éàãóàð* êèìèãûñûëûá íÿðÿ ÷ÿêÿðÿê äöøìÿíèí öñòöíÿ àòûëìàã èñòÿéÿðêÿí, áèðäÿí
ãàðàíëûã è÷èíäÿí îíó ÷àüûðàí ñàêèò, ìåùðèáàí áèð òàðàñêîíëó ñÿñèåøèäÿðäè:– Åù... áó êè, Òàðòàðåíäèð... Àõøàìûí õåéèð, Òàðòàðåí!
Ëÿíÿò ñÿíÿ, êîð øåéòàí! Äåìÿ áó, Êîñòåêàëäýèëäÿ þç ðîìàíñûíû îõóéóá ãóðòàðàí âÿ àèëÿñè èëÿ áèðëèêäÿ ýåðè ãàéûäàí àïòåê÷è
Áåçéóêå èìèø.
Ñÿùâ åòäèéèíäÿí ùèääÿòëÿíìèø Òàðòàðåí äåéèíèá:– Àõøàìûí õåéèð, àõøàìûí õåéèð! – äåéÿð âÿ ãÿçÿáëè ùàëäà,ÿñàñûíû éóõàðû ãàëäûðûá ãàðàíëûãäà ýþçäÿí èòÿðäè.
Ãîðõìàç Òàðòàðåí êëóáà éàõûíëàøàðàã è÷ÿðè ýèðìÿçäÿí ÿââÿë
ãàïû àüçûíäà âàð-ýÿë åäèá äàùà áèð ìöääÿò ýþçëÿéÿðäè. Íÿùàéÿò
îíëàðû ýþçëÿìÿêäÿí òÿíýÿ ýÿëäèêäÿ âÿ îíëàðûí þçëÿðèíè ýþñòÿðìÿéÿúÿêëÿðèíè éÿãèí åòäèêäÿ, ñîí äÿôÿ îëàðàã ãàðàíëûüà ìåéäàí
îõóéóúó áèð íÿçÿð ñàëàð âÿ ùèääÿòëÿ äîíãóëäàíàðäû:– Ùå÷ áèð øåé... ùå÷ áèð øåé... ùÿìèøÿêè êèìè, éåíÿ äÿ ùå÷ áèð øåé...
Ñîíðà ãî÷àüûìûç è÷ÿðè ýèðÿð âÿ îòóðóá êîìàíäèðëÿ êàðò îéóíóíà áàøëàéàðäû.

ÂÛÈÊÈ ÒÀÐÒÀÐÅÍ

Éàõøû, áÿñ, ìàúÿðàëàð ùÿðèñè îëäóüóíà, ýöúëö ùèññëÿð âÿ óçàãñÿéàùÿòëÿðÿ ÷ûõìàã òÿëÿáàòûíà âÿ áàñãûíëàð åòìÿê àðçóëàðûíà áàõìàéàðàã, íÿ ö÷öí Òàðàñêîíëó Òàðòàðåí Òàðàñêîíó òÿðê åòìèðäè?
Ùàëáóêè äîüðóäàí äà áåëÿ èäè. Ãîðõìàç òàðàñêîíëó ãûðõ áåøéàøûíàäÿê áèð äÿôÿ äÿ äîüìà øÿùÿðäÿí êÿíàðäà ýåúÿëÿìÿìèø âÿùÿòòà Ìàðñåëÿ ÿíÿíÿâè ñÿéàùÿòÿ áåëÿ ÷ûõìàìûøäû. Áåëÿ áèð ñÿéàùÿò èñÿ ùÿää-áóëóüà ÷àòìûø ùÿð áèð ÿéàëÿò ÿùëè ö÷öí ëàáöä èäè.
Òàðòàðåíèí éàëíûç Áîêåð ùàããûíäà áèð ãÿäÿð òÿñÿââöðö âàðäû, ëàêèí
Áîêåð Òàðàñêîíäàí î ãÿäÿð äÿ óçàã äåéèëäè, îðàéà ýåòìÿê ö÷öí__________* É à ã ó à ð – Úÿíóáè Àìåðèêà ïÿëÿíýè

27

òÿêúÿ êþðïöíö êå÷ìÿê ëàçûì èäè. Òÿÿññöô êè, øèääÿòëè êöëÿê áóçÿùðèìàðà ãàëìûø êþðïöíö ÷îõ òåç-òåç ó÷óðóð, áóíäàí áàøãà, êþðïö÷îõ óçóíäóð, ùÿì äÿ êþùíÿëèá ÷öðöìöøäöð, Ðîíà ÷àéûíûí áó éåðèåëÿ åíëèäèð êè... áèëèðñèíèçìè... Òàðòàðåí ãóðóíó äàùà öñòöí òóòàðäû.
Åòèðàô åòìÿê ëàçûìäûð êè, ãÿùðÿìàíûìûçûí äàõèëèíäÿ òÿáèÿòúÿ
áèð-áèðèíäÿí òàìàìèëÿ ôÿðãëè îëàí èêè àäàì éàøàéûðäû. Ðàùèáëÿðäÿí áèðè äåìèøäèð. “Äàõèëèìäÿ èêè àäàì éàøàéûð”. Ùÿìèí ðàùèá áóñþçö äàùà ÷îõ Äîí-Êèõîò ãÿëáèíÿ, éÿíè Äîí-Êèõîò êèìè úÿíýàâÿðëèê úîøãóíëóüóíà, ãÿùðÿìàíëûã èäåàëëàðûíà, îíóí êèìè ùÿð úöðìàúÿðà÷ûëûã âÿ ÿçÿìÿòëèëèê ùÿðèñëèéèíÿ ìàëèê îëàí Òàðòàðåíÿ àèäåäÿ áèëÿðäè. Ëàêèí ùåéô êè, Òàðòàðåíäÿ ìÿøùóð Èñïàíèéà çàäÿýàíûíêû êèìè áèð äÿðè, áèð ñöìöêäÿí èáàðÿò àðûã áÿäÿí éîõ èäè; ÄîíÊèõîò èñÿ ôèçèêè ìÿùðóìèééÿòëÿðè äóéìàéàí, èéèðìè ýöí çèðåù ýåéèìäÿ ãàëà áèëÿí âÿ áèð îâóú äöéö èëÿ èêè ýöí êå÷èíÿ áèëÿí áèðáÿäÿíèí êþëýÿñè èäè. Òàðòàðåíèí áÿäÿíè èñÿ, ÿêñèíÿ, ïèéëè, òîïïóø,ùÿññàñ, ÿðêþéöí, ùÿìèøÿ íàðàçû, áóðæóà âÿðäèøëè âÿ ÷îõ òÿëÿáêàð
èäè, áèð ñþçëÿ Òàðòàðåí áÿäÿíúÿ åéíÿí ãàðíûéîüóí ýþäÿêáîéëó
þëìÿç Ñàí÷î-Ïàíñàéà îõøàéûðäû.
Äîí-Êèõîò âÿ Ñàí÷î-Ïàíñà áèð àäàì èäè. Ñèç, ÿëáÿòòÿ, îíëàðûí
áèð-áèðè èëÿ íåúÿ éîëà ýåòìÿäèêëÿðèíè áàøà äöøöðñöíöç. Áó, àðàñû
êÿñèëìÿäÿí äàâàì åäÿí áèð äàõèëè ìöùàðèáÿ èäè. Áó, Ëóêèàíûí*âÿ éà Ñåíò-Åâðåìîíóí** ãÿëÿìÿ àëìàñûíà ëàéèã áèð äèàëîã èäè.
Áó èêè Òàðòàðåí àðàñûíäà: Äîí-Êèõîò – Òàðòàðåíèí âÿ Ñàí÷îÏàíñà – Òàðòàðåíèí ýþçÿë äèàëîãó èäè! Ãóñòàâ Åìàðûí ùåêàéÿëÿðèíäÿí âÿúäÿ ýÿëìèø Äîí-Êèõîò – Òàðòàðåí óúàäàí äåéèð:– Ìÿí ýåäèðÿì!
Àíúàã þç éåë õÿñòÿëèéèíèí äÿðäèíè ÷ÿêÿí Ñàí÷î – Òàðòàðåí èñÿäåéèð:– Ìÿí ãàëûðàì.
Äîí-Êèõîò – Òàðòàðåí (÷îõ ùÿéÿúàíëû ùàëäà):– Þçöíÿ øþùðÿò ãàçàí, Òàðòàðåí!
Ñàí÷î – Òàðòàðåí (òàìàìèëÿ ñàêèò ùàëäà):__________* Ë ó ê è à í (åðàìûçûí 120-180-úè èëëÿðè) – ãÿäèì éóíàí éàçûúû-ñàòèðèêè
** Ñ å í ò - Å â ð å ì î í (1613-1703) – áèð ñûðà ñàòèðèê ÿñÿðëÿðèí ìöÿëëèôè îëàí ôðàíñûç éàçû÷ûñû

28

– Òàðòàðåí, ÷ÿê áàøûíà ôëàíåëè.
Äîí-Êèõîò – Òàðòàðåí (ýåòäèêúÿ äàùà àðòûã äÿðÿúÿäÿ ùÿéÿúàíëàíàðàã):– Åé øàíëû ãîøàëöëÿ êàðàáèíëÿð! Åé õÿíúÿðëÿð, êÿìÿíäëÿð,ìîêàñèíëÿð*.
Ñàí÷î – Òàðòàðåí (äàùà äà ñàêèò ùàëäà):– Åé ìÿíèì ñåâèìëè òîõóíìà êþéíÿêëÿðèì, åé ìÿíèì øàíëû
èñòè äèç þðòöêëÿðèì âÿ ãóëàãëû ïàïàãëàðûì!
Äîí-Êèõîò – Òàðòàðåí (þçöíäÿí ÷ûõàðàã):– Áàëòà! Áàëòàíû ìÿíÿ âåðèí!
Ñàí÷î – Òàðòàðåí (çÿíý ÷àëûá åâ ãóëëóã÷óñóíó ÷àüûðûð):– Æàíåòòà, øîêîëàä ýÿòèðèí!
Áó âàõò Æàíåòòà äàäëû, úèðÿëè ñóõàðû èëÿ ÿëà íþâëö èñòè, ïàð-ïàðïàðûëäàéàí ÿòèðëè øîêîëàä ýÿòèðÿðäè êè, áóíëàðûí òÿêúÿ çàùèðè ýþðöíöøö Ñàí÷î-Ïàíñà – Òàðòàðåíäÿ ýöëöø äîüóðàð âÿ Äîí-Êèõîò –Òàðòàðåíèí åòèðàç ñÿñëÿðèíè áàòûðàðäû.
Ìÿùç áóíà ýþðÿ äÿ òàðàñêîíëó Òàðòàðåí ùå÷ âàõò Òàðàñêîíó
òÿðê åòìèðäè.

ÂÛÛÀÂÐÎÏÀËÛËÀÐ ØÀÍÕÀÉÄÀ. ÁÅÉÍßËÕÀËÃ ÒÈÚÀÐßÒ.
ÌÎÍÃÎËËÀÐ. ÒÀÐÀÑÊÎÍËÓ ÒÀÐÒÀÐÅÍ
ÉÀËÀÍ×Û ÈÄÈÌÈ? ÕßÉÀË

Àììà, áèð äÿôÿ ëàï àç ãàëìûøäû êè, Òàðòàðåí óçàã áèð ñÿéàùÿòÿ ÷ûõñûí.
Ãàðñèî-Êàìéóñ àèëÿñèíäÿí îëóá Øàíõàéäà éàøàéàí òàðàñêîíëó ö÷ ãàðäàø þçëÿðèíèí îðàäàêû êîíòîðëàðûíû èäàðÿ åòìÿéè îíà òÿêëèô
åëÿìèøäèëÿð. Áó, ìÿùç îíà ëàçûì îëàí áèð ùÿéàò èäè: áþéöê èøëÿð,òàáåëèéèíäÿ ÷îõëó õèäìÿò÷è, Ðóñèéà, Èðàí, Àñèéà Òöðêèéÿñè èëÿÿëàãÿëÿð, – áèð ñþçëÿ, áåéíÿëõàëã òèúàðÿò.
“Áåéíÿëõàëã òèúàðÿò!” Òàðòàðåíèí äèëèíäÿ áó ñþçëÿðèí íåúÿ âöãàðëà ñÿñëÿíäèéè ÷îõ ãóëàã àñìàëû èäè!
__________* Ì î ê à ñ è í – Øèìàëè Àìåðèêà ùèíäóëàðûíûí ìàðàë äÿðèñèíäÿí òèêäèêëÿðè ÷àðûã

29

Áóíäàí áàøãà, Ãàðñèî Êàìéóñëàðûí òèúàðÿò åâèíèí áèð öñòöíëöéö äÿ áó èäè êè, ùÿìèí åâ áÿçÿí ìîíãîëëàðûí áàñãûíëàðûíà ìÿðóç ãàëàðäû. Áåëÿ ùàëëàðäà ãàïûëàð òÿëÿñèê áàüëàíàðäû. Áöòöí ãóëëóã÷óëàð ÿëëÿðèíÿ òöôÿíý àëàð, êîíñóë áàéðàüûíû ãàëäûðàð âÿ ïÿíúÿðÿëÿðäÿí ìîíãîëëàðû ïàðòàïàðòëà àòÿøÿ òóòàðäûëàð.
Äîí-Êèõîò-Òàðòàðåíèí áó òÿêëèôè íåúÿ áþéöê áèð ðóù éöêñÿêëèéè èëÿ ãÿáóë åòäèéèíè äåìÿéÿ åùòèéàú éîõäóð. Áÿäáÿõòëèêäÿí
Ñàí÷î – Òàðòàðåí áó áàðÿäÿ ùå÷ åøèòìÿê áåëÿ èñòÿìèðäè, îäóð êè,î, äàùà ýöúëö îëäóüó ö÷öí áó èø áàø òóòìàìûøäû.
Øÿùÿðäÿ áó ñÿéàùÿò áàðÿñèíäÿ ÷îõ äàíûøûðäûëàð. Ýþðÿñÿí î,ýåäÿúÿêìè? Ãàëàúàãìû? Ùÿì ëåùèíÿ, ùÿì äÿ ÿëåéùèíÿ ìÿðú ãîøóðäóëàð. Áó, áþéöê áèð ùàäèñÿ èäè. Àõûð êè, Òàðòàðåí ýåòìÿëè îëìàäû. Áóíà áàõìàéàðàã ùÿìèí ÿùâàëàò îíóí øþùðÿòèíè äàùà äààðòûðäû. Øàíõàéà àç ãàëà ýåòìÿê âÿ éà ùÿãèãÿòÿí ýåòìÿê – áó,Òàðòàðåíèí íÿçÿðèíúÿ åéíè áèð øåé èäè. Òàðòàðåíèí ñÿéàùÿòè ùàããûíäà î ãÿäÿð ÷îõ äàíûøìûøäûëàð êè, àõûðäà ùàìû îíó àðòûã Øàíõàéà ýåäèá ãàéûòìûø áèð àäàì ñàéûðäû. Áóíà ýþðÿ äÿ àõøàìëàð êëóáäà ùàìû îíäàí Øàíõàéäàêû éàøàéûø, îðàäàêû àëÿòëÿð ùàããûíäà, èãëèì, òèðéÿê âÿ áåéíÿëõàëã òèúàðÿò áàðÿñèíäÿ ñîðüó-ñóàë åäèðäè.
Áó áàðÿäÿ éàõøû ìÿëóìàòû îëàí Òàðòàðåí ñóàëëàðà áöòöí òÿôñèëàòû èëÿ ùÿâÿñëÿ úàâàá âåðèðäè. Íÿùàéÿò, èø î éåðÿ ÷àòäû êè, áèçèì
ñàäÿäèë ãÿùðÿìàíûìûç Øàíõàéà ýåäèá-ýÿëäèéèíÿ þçö äÿ èíàíìàüà áàøëàäû. Îäóð êè, ìîíãîëëàðûí áàñãûíëàðûíäàí àç ãàëà éöçöíúö
äÿôÿ ñþùáÿò äöøäöêäÿ î, ÷îõ òÿáèè áèð òÿðçäÿ äåéèðäè:– Áó âàõò ìÿí þç ãóëëóã÷óëàðûìû ñèëàùëàíäûðûð, êîíñóë áàéðàüûíû ãàëäûðûð âÿ áèç ïÿíúÿðÿëÿðäÿí ìîíãîëëàðà ïàðòàïàðòëà àòÿøà÷ìàüà áàøëàéûðäûã.
Áó çàìàí îíó äèíëÿéÿíëÿðèí ùàìûñûíûí úàíûíà ëÿðçÿ äöøöðäö.
Éàõøû, áåëÿ îëäóãäà, äåìÿê, ñèçèí Òàðòàðåí áþéöê éàëàí÷û
èìèø êè?
Éîõ! ßñëà éîõ! Òàðòàðåí éàëàí÷û äåéèë èäè. Àõû î, ùå÷ âàõòØàíõàéäà îëìàäûüûíû áèëìÿéÿ áèëìÿçäè? ßëáÿòòÿ, î, áóíó áèëèðäè.
Àíúàã... Éàõøû, äàëûíà ãóëàã àñûí...
Øèìàëëûëàðûí êþìÿéè èëÿ úÿíóáëóëàð áàðÿñèíäÿ éàéûëûá êþê ñàë__________
ìûø éàëàí÷ûëàð øþùðÿòè ùàããûíäà áèð äÿôÿëèê ùÿð øåéè àéäûíëàøäûð30ìàã âàõòû ÷àòìûøäûð. Úÿíóáäà – íÿ Ìàðñåëäÿ, íÿ Íèìäÿ, íÿ Òóëóçäà, íÿ äÿ Òàðàñêîíäà éàëàí÷û éîõäóð. Úÿíóáëó éàëàí äàíûøìûð, àììà äåäèêëÿðèíÿ þçö èíàíûðäû. Îíóí éàëàíû-éàëàí äåéèë, íÿèñÿ õÿéàë êèìè áèð øåéäèð...
Áÿëè, õÿéàë êèìè!.. ßýÿð ñèç ìÿíè òàìàì-êàìàë áàøà äöøìÿê
èñòÿéèðñèíèçñÿ, úÿíóáà ýåäèí, îíäà ýþðÿðñèíèç êè... Ñèç åëÿ ýþçÿëáèð þëêÿ ýþðÿðñèíèç êè, îðàäà ýöíÿø ùÿð øåéèí øÿêëèíè äÿéèøèð âÿùÿð øåéè áþéöäöá øèøèðäèð. Îðàäà ñèç êè÷èê Ïðîâàíñ òÿïÿëÿðèíè
ýþðÿðñèíèç; áó òÿïÿëÿð Ìîíìàðòðäàí ùå÷ äÿ óúà äåéèëäèð, àíúàã
ñèçÿ ÷îõ íÿùÿíý ýþðöíÿúÿêäèð; ñèç Íèìäÿ îéóíúàã åâÿ îõøàð áèðãÿäèì ìÿáÿä ýþðÿúÿêñèíèç, àíúàã î, ñèçÿ Ïàðèñ Íîòðäàì êèëñÿñèíäÿí ùå÷ äÿ êè÷èê ýþðöíìÿéÿúÿêäèð. Îðàäà ñèç... Åù, íÿ äåéèì,ÿýÿð úÿíóáäà éåýàíÿ áèð éàëàí÷û âàðñà, î äà ýöíÿøäèð! Î òîõóíäóüó ùÿð øåéè áþéöäöð. Þç òÿðÿããèñè äþâðöíäÿ Ñïàðòà íÿ èäè?
Õûðäàúà áèð ãÿñÿáÿ... Àôèíà íÿ èäè? ßéàëÿò øÿùÿðèíäÿí ùå÷ äÿáþéöê îëìàéàí áèð éåð, áóíà áàõìàéàðàã òàðèõäÿ ùÿì Ñïàðòà,ùÿì äÿ Àôèíà íÿçÿðèìèçäÿ ÷îõ áþéöê øÿùÿðëÿð êèìè òÿúÿññöì
åäèëèð. Áèð ýþðöí ýöíÿø íÿëÿð åòìèøäèð!..
Áöòöí áóíëàðäàí ñîíðà, ùÿìèí ýöíÿøèí þç øöàëàðûíû Òàðàñêîíà ñà÷àðàã èñòåôàäà îëàí ïîëê êàïòåíàðìóñó Áðàâèäàíû èýèä áèðêîìàíäèðÿ, àäè áèð øàëüàìû áàîáàáà, àç ãàëà Øàíõàéà ýåòìèø àäàìû àðòûã ùÿìèí øÿùÿðäÿ îëìóø áèð øÿõñÿ ÷åâðèëìÿñèíÿ ùå÷ òÿÿúúöá åòìÿê îëàðìû?

ÂÛÛÛÌÈÒÅÍÈÍ ÙÅÉÂÀÍÕÀÍÀÑÛ. ÀÒËÀÑ ØÈÐÈ ÒÀÐÀÑÊÎÍÄÀ.
ÇßÙÌËÈ Âß ÒßÍÒßÍßËÈ ÁÈÐ ÃÀÐØÛËÀØÌÀ

Èíäè, ùÿëÿ øþùðÿò Òàðàñêîíëó Òàðòàðåíèí àëíûíû þïìÿäÿí âÿîíóí áàøûíà ñîëìàç äÿôíÿ ÷ÿëÿíýè ãîéìàäàí áèç îíó þç øÿõñè
ùÿéàòûíäà ÿêñ åòäèðäèêäÿí ñîíðà, èíäè áèç ãÿùðÿìàíûí ùÿéàòûíû
áöòöí ôÿðÿùëè âÿ êÿäÿðëè úÿùÿòëÿðè èëÿ, áöòöí àðçó âÿ öìèäëÿðè èëÿàäè áèð øÿðàèòäÿ òÿñâèð åòäèêäÿí ñîíðà, ýÿëèí îíóí òÿðúöìåéè-ùàëûíûí áþéöê ñÿùèôÿëÿðèíè âÿðÿãëÿìÿéÿ âÿ áó ìèñèëñèç òàëåéè áàø ýèúÿëëÿíäèðèúè áèð éöêñÿêëèéÿ ãàëäûðìûø îëàí ãåéðè-àäè áèð ùàäèñÿíè
__________
òÿñâèð åòìÿéÿ òÿëÿñÿê.
31Áèð äÿôÿ àõøàìöñòö Êîñòåêàëäûí äöêàíûíäà Òàðàñêîíëó Òàðòàðåí î çàìàí ùÿëÿ éåíè îëàí èéíÿëè òöôÿíýäÿí íåúÿ àòÿø à÷ìàã
ùàããûíäà áèð íå÷ÿ ùÿâÿñêàðà èçàùàò âåðèðäè. Áèðäÿí ãàïû à÷ûëäû,ôóðàæêà íèøàí÷ûëàðûíäàí áèðè ãîðõìóø ùàëäà “Øèð! Øèð!” – äåéÿþçöíö äöêàíà ñàëäû. Ùàìû þçöíö èòèðäè, áàñàáàñ äöøäö, ùàìûíû
äÿùøÿò áöðöäö. Òàðòàðåí òöôÿíýè ýþòöðöá àòÿø à÷ìàüà ùàçûð áèðâÿçèééÿò àëäû. Êîñòåêàëä éöéöðäö, ãàïûíû áàüëàìàüà. Îâ÷óíó
äþâðÿéÿ àëûá ñûõûøäûðûð, îíà ñóàëëàð éàüäûðûð âÿ áÿçè ìÿëóìàòëàðû
þéðÿíèðäèëÿð. Äåìÿ Áîêåð éàðìàðêàñûíäàí ãàéûäàí Ìèòåíèí ùåéâàíõàíàñû áèð íå÷ÿ ýöíëöéÿ Òàðàñêîíäà ãàëìàüà ðàçû îëìóø âÿþçöíöí áèð éûüûí ùåéâàí, ñóèòèñè, òèìñàùû âÿ Àòëàñäàí ýÿòèðèëìèø
ýþçÿë áèð øèðè èëÿ Ãàëà ìåéäàíûíäà éåíèúÿ éåðëÿøèáìèø.
Àòëàñ øèðè Òàðàñêîíäà! Ùÿëÿ èíäèéÿäÿê ùå÷ âàõò áåëÿ áèð øåéîëìàìûøäû. Áèçèì èýèä ôóðàæêà íèøàí÷ûëàðûìûçûí áèð-áèðèíÿ íåúÿèôòèõàðëà áàõäûãëàðûíû, îíëàðûí ìÿðä öçëÿðèíèí íåúÿ ýöë êèìè à÷äûüûíû âÿ Êîñòåêàëäûí äöêàíûíûí ùÿð áèð êöíúöíäÿí äèíìÿç-äàíûøìàç áèð-áèðèíèí ÿëèíè íå÷ÿ áÿðê-áÿðê ñûõäûãëàðûíû òÿñÿââöð åäÿáèëÿðñèíèç.
Áó éåíèëèê åëÿ ýþçëÿíèëìÿç, åëÿ ùåéðÿòàìèç èäè êè, ñàíêè ùàìûíûí äèëè òóòóëìóøäó.
Ùÿòòà Òàðòàðåíèí äÿ íèòãè êÿñèëìèøäè. Î, ãîðõóäàí ñàïñàðû ñàðàëìûø ùàëäà, òöôÿíýè ÿëèíäÿí áóðàõìàäàí ïèøòàõòàíûí ãàáàüûíäà
äóðóá òèð-òèð ÿñèðäè... Àòëàñ øèðè áóðàäà, ëàï éàõûíëûãäà, èêè àääûìëûãäàäûð! Øèð! Þç èýèäëèéè âÿ éûðòûúûëûüû èëÿ òàéû-áÿðàáÿðè îëìàéàí
âÿùøè ùåéâàíëàð ïàäøàùû! Áó åëÿ áèð ùåéâàí èäè êè, Òàðòàðåí ùÿìèøÿ îíóí îâóíà ÷ûõìàüû àðçóëàéûðäû – áó, Òàðòàðåíèí þç õÿéàëûíäà îéíàäûüû ýþçÿë ôàúèÿëÿðèí ñàíêè èëê òàìàøàñûíà áÿíçÿð áèðøåé èäè.
Øèð! Ìèíëÿðëÿ èáëèñ! Ùÿì äÿ Àòëàñ øèðè!!! Éîõ, áó áþéöê Òàðòàðåíèí ãöââÿñè õàðèúèíäÿ îëàí áèð øåéäèð. Áèðäÿí ãàí âóðäó îíóíáàøûíà, ýþçëÿðè ïàð-ïàð ïàðûëäàìàüà áàøëàäû. Î, ÷ûëüûí ùÿðÿêÿòëÿ
òöôÿíýè ÷èéíèíÿ àòäû âÿ ãî÷àã êîìàíäèð èñòåôàäà îëàí ïîëê êàïòåíàðìóñó Áðàâèäàéà ìöðàúèÿò åäÿðÿê, ýóð ñÿñëÿ äåäè:__________– Êîìàíäèð, ýåäÿê îðà!
32

– Åé!.. Äàéàíûí!.. Áÿñ, ìÿíèì òöôÿíýèì?.. Ñèç ìÿíèì òöôÿíýèìè àïàðûðñûíûç, – äåéÿ åùòèéàòëû Êîñòåêàëä äèëè äîëàøà-äîëàøà
åòèðàç åòäè, ëàêèí Òàðòàðåí àðòûã êö÷ÿäÿ èäè, ôóðàæêà íèøàí÷ûëàðû áèðýÿ àääûìëàéàðàã âöãàðëà îíóí àðäûíúà ýåòìÿéÿ áàøëàìûøäûëàð.
Îíëàð ùåéâàíõàíàéà ýÿëèá ÷àòäûãäà îðàäà àðòûã õåéëè úàìààòâàð èäè. ×îõ óçóí ìöääÿò ôþâãÿëàäÿ òàìàøàëàðäàí ìÿùðóì îëàíãÿùðÿìàí òÿáèÿòëè òàðàñêîíëóëàð èíäè äÿ ùåéâàíõàíàéà àõûøûá
ýÿëìèøäèëÿð. Áèëåò àëìàã ö÷öí áàñàáàñ èäè. Êþê áèð ãàäûí îëàíÌèòåí ÷îõ ìÿìíóí èäè. Ìÿøùóð õàíûì, òàðàñêîíëóëàðû þçöíöí
êàáèëëÿð* ëèáàñûíäà ãàðøûëàéûðäû, ãîëëàðû äèðñÿéèíÿäÿê ÷ûëïàã èäè,äÿìèð ãîëáàãëàð òàõìûøäû; î, áèð ÿëèíäÿ ãàì÷û, î áèðè ÿëèíäÿ òöêëÿðè éîíóëìóø äèðè áèð úöúÿ òóòìóøäó, “èêèãàò ÿçÿëÿëè” îëäóüó
ö÷öí õàíûìûí þçö äÿ, äåìÿê îëàð, áÿñëÿäèéè ùåéâàíëàð ãÿäÿð
ìöâÿôôÿãèééÿò ãàçàíûðäû.
Òàðòàðåíèí ÷èéíèíäÿ ñèëàù áóðàäà ýþðöíìÿñè úàìààòû ÷àõíàøìàéà ñàëäû.
Òàìàìèëÿ àéäûíäûð êè, òÿùëöêÿíèí ìþâúóä îëäóüóíó ùå÷àüûëëàðûíà áåëÿ ýÿòèðìÿéÿðÿê àðõàéûíúàñûíà ãÿôÿñëÿðèí ãàðøûñûíäà
ýÿçèøÿí ñèëàùñûç òàðàñêîíëóëàð áþéöê Òàðòàðåíè ìöñÿëëÿù ùàëäà
ùåéâàíõàíàäà ýþðäöêäÿ äÿùøÿòÿ ýÿëäèëÿð.
ßýÿð î, áó ãÿùðÿìàí áåëÿ ñèëàùëàíûáñà, äåìÿê, äîüðóíäàí äàíÿ èñÿ ãîðõóëó áèð øåé âàð... Úàìààò áèð ýþç ãûðïûìûíäà ãÿôÿñëÿðäÿí àðàëàíäû. Óøàãëàð ãîðõóäàí àüëàøìàüà, õàíûìëàð àðàáèð
ãàïûéà ýþç ýÿçäèðìÿéÿ áàøëàäûëàð. Àïòåê÷è Áåçéóêå ýåäèá
òöôÿíýèíè ýþòöðìÿê áÿùàíÿñè èëÿ ÿêèëäè.
Ëàêèí Òàðòàðåíèí äàâðàíûøû éàâàø-éàâàø ãî÷àãëàðà öðÿê-äèðÿê
âåðäè. Ãîðõìàç òàðàñêîíëó àçàúûã áåëÿ ùÿéÿúàí ÿëàìÿòè ýþñòÿðìÿäÿí, áàøûíû äèê òóòóá àðàì-àðàì àääûìëàéàðàã ùåéâàíõàíàíû
áàøäàí-áàøà ýÿçäè. Î, ñóèòè ùîâóçóíóí éàíûíäà àéàã ñàõëàìàäàí
þòöá êå÷äè, ÿôè èëàíûí äèðè-äèðè óääóüó úöúÿíè ùÿçì åòäèéè è÷è êÿïÿêëè óçóí áèð éåøèéÿ ùÿãàðÿòëÿ íÿçÿð ñàëäû âÿ íÿùàéÿò ýÿëèá øèðèí
ãÿôÿñè ãàáàüûíäà øàõ äàéàíäû.
__________* Ê à á è ë ë ÿ ð – ßëúÿçàèðèí éåðëè ÿùàëèñè

33Áó çÿùìëè âÿ òÿíòÿíÿëè áèð ãàðøûëàøìà èäè. Áèð òÿñÿââöð åäèí:Òàðàñêîí øèðè èëÿ Àòëàñ øèðè öç-öçÿ ýÿëìèøäèëÿð... Áèð òÿðÿôäÿí Òàðòàðåí êàðàáèíÿ äèðÿíèá, ýÿðýèí âÿçèééÿòäÿ äàéàíûá ýþçëÿéèð, äèýÿð
òÿðÿôäÿí øèð, íÿùÿíý áèð øèð, ñàìàí öçÿðèíäÿ óçàíûá ñàðû, ïûðòëàøûã
ñà÷ëû éåêÿ áàøûíû ïÿíúÿëÿðè öñòöíÿ ãîéàðàã éóõóëó ùàëäà ýþçëÿðèíè
ãûðïûð. Îíëàðûí ùÿð èêèñè àðõàéûí-àðõàéûí áèð-áèðèíÿ áàõûð.
Ãÿðèáÿ èøäèð! Èéíÿëè òöôÿíýèí ýþðêÿìèìè øèðè ùèðñëÿíäèðäè,éîõñà øèð þç ãÿääàð äöøìÿíèíèí éàõûíäà îëäóüóíóìó äóéäó, íÿèñÿ, èíäèéÿäÿê òàðàñêîíëóëàðà øàùàíÿ áèð íèôðÿòëÿ áàõàí âÿ îíëàðûíëàï ýþçëÿðè ãàðøûñûíäà òÿíáÿë-òÿíáÿë ÿñíÿéÿí ùåéâàí áèðäÿí
à÷ûãäàí-à÷ûüà ãÿçÿáëÿíäèéèíè ýþñòÿðìÿéÿ áàøëàäû. Î, ÿââÿëúÿ
ôûíõûðäû, áîüóã áèð ñÿñëÿ ìûðûëäàíäû, úàéíàãëàðûíû à÷äû, ïÿíúÿëÿðèíè óçàòäû; ñîíðà éåðèíäÿí ãàëõäû, áàøûíû ãàëäûðäû, éàëûíû ÷ûðïäû,íÿùÿíý àüçûíû à÷äû âÿ Òàðòàðåíÿ áàõûá ùèääÿòëÿ íÿðèëäÿäè.
Áóíà úàâàá îëàðàã óúàäàí ôÿðéàä ñÿñëÿðè åøèäèëäè. Òàðàñêîíëóëàð äÿùøÿòäÿí áàøëàðûíû èòèðÿðÿê ãàïûëàðà òÿðÿô úóìäóëàð. Êè÷èêäÿí áþéöéÿäÿê ùàìû: ãàäûíëàð, óøàãëàð, éöêäàøûéàí ôÿùëÿëÿð, ôóðàæêà íèøàí÷ûëàðû, ùÿòòà èýèä êîìàíäèð Áðàâèäà äà ãà÷ûðäû. Òÿêúÿ
Òàðòàðåí äóðäóüó éåðäÿí òÿðïÿíìÿìèøäè. Î, ñàðñûëìàç áèð ÿçìëÿ
øèðèí ãÿôÿñè ãàðøûñûíäà äàéàíìûøäû. Îíóí ýþçëÿðèíäÿí øèìøÿê
÷àõûð, áàõûøûíäàí îä éàüûðäû, öçöíäÿ áöòöí õàëãà éàõøû òàíûø îëàíìöäùèø áèð èôàäÿ âàðäû.
Áèð äÿãèãÿ ñîíðà, Òàðòàðåíèí ãîðõìàçëûüû âÿ ãÿôÿñëÿðèí ìþùêÿìëèéè ôóðàæêà íèøàí÷ûëàðûíû áèð ãÿäÿð ñàêèòëÿøäèðäèêäÿ âÿ îíëàðþç áàø÷ûëàðûíà éàõûíëàøäûãäà, Òàðòàðåíèí ýþçëÿðèíè øèðÿ çèëëÿéèá
íåúÿ äîíãóëäàíäûüûíû åøèòäèëÿð.
– Áàõ, îâ áóíà äåéÿðëÿð!

ÛÕÕßÉÀËÛÍ ÝÞÇßË ÒßÑÈÐÈ

Ùÿìèí ýöí Òàðòàðåíèí äåäèéè ñþç éàëíûç áó îëäó.
Î ýöí Òàðàñêîíëó Òàðòàðåí äàùà áèð êÿëìÿ äÿ äàíûøìàìûøäû.
__________
Îíñóç äà éàçûã ÷îõ øåé äåìèøäè...
34

Åðòÿñè ýöí øÿùÿðäÿ ùàìû àíúàã Òàðòàðåíèí òåçëèêëÿ ßëúÿçàèðÿøèð îâóíà ýåäÿúÿéèíäÿí äàíûøûðäû.
ßçèç îõóúóëàð, ñèç äÿ ìÿíèì øàùèäèì îëà áèëÿðñèíèç êè, ãÿùðÿìàí áóíó ùå÷ äèëèíÿ äÿ ýÿòèðìÿìèøäè. Àíúàã áèëèðñèíèç äÿ, õÿéàë...
Ãûñàñû, Òàðàñêîíäà ñþç-ñþùáÿò éàëíûç Òàðòàðåíèí éîëà äöøÿúÿéè ùàããûíäà èäè.
Áóëâàðäà, êëóáäà, Êîñòåêàëäûí éàíûíäà – áèð ñþçëÿ ùÿð éåðäÿ
øÿùÿðèí ñàêèíëÿðè éöéöðöá áèð-áèðèíèí éàíûíà ýÿëèð, âàùèìÿ è÷ÿðèñèíäÿ äåéèðäèëÿð:– Éåðè ýÿëìèøêÿí äåéèí ýþðöì, ùå÷ îëìàñà, éåíè õÿáÿðäÿí
õÿáÿðèíèç âàðìû?
– Éåðè ýÿëìèøêÿí?.. Éÿíè, ùå÷ îëìàñà, Òàðòàðåí éîëà äöøöð?
Òàðàñêîíëóëàð ùÿð ùàíñû áèð úöìëÿíè “éåðè ýÿëìèøêÿí” èôàäÿñèèëÿ áàøëàéûð, îíà “ùå÷ îëìàñà” èôàäÿñèíè ãàòûð âÿ áóíëàðû ïðîâàíñëûëàð êèìè òÿëÿôôöç åäèðëÿð. Ùÿìèí ýöí “éåðè ýÿëìèøêÿí” âÿ “ùå÷îëìàñà” ñþçëÿðè åëÿ óúàäàí ñÿñëÿíèðäè êè, ùÿòòà ïÿíúÿðÿëÿðèí øöøÿëÿðè áåëÿ úèíýèëäÿéèðäè.
Òàðòàðåíèí Àôðèêàéà ñÿéàùÿòè ùàããûíäà øàéèÿ øÿùÿðäÿ Òàðòàðåíèí þçö ãÿäÿð ùå÷ êèìè òÿÿúúöáëÿíäèðìÿìèøäè. Àíúàã, øþùðÿòïÿðÿñòëèê íÿëÿðÿ ãàäèð äåéèëäèð! Áó ñÿéàùÿò áàðÿäÿ îíóíëà èëê äÿôÿ äàíûøàðêÿí ýåòìÿéÿúÿéèíè, áóíó ùå÷ àüëûíà áåëÿ ýÿòèðìÿäèéèíè äåìÿê ÿâÿçèíÿ, éàçûã Òàðòàðåí ìöÿììàëû áèð úàâàá âåðìèøäè:“Ùì... îëà áèëÿð... Ìÿí ùÿëÿ ãÿò åòìÿìèøÿì”. Èêèíúè äÿôÿ, áóôèêðÿ áèð ãÿäÿð àëûøäûãäàí ñîíðà î, äåìèøäè: “Îëà áèëÿð”. Ö÷öíúö
äÿôÿäÿ èñÿ úàâàá ãÿòè èäè: “Áÿëè, ÿëáÿòòÿ”.
Íÿùàéÿò, àõøàì êëóáäà âÿ Êîñòåêàëäûí éàíûíäà ïóíøäàí*,àëãûøëàðäàí âÿ ïàðëàã èøûãëàðäàí ùÿéÿúàíà ýÿëìèø, ñÿéàùÿò ùàããûíäà øàéèÿíèí øÿùÿðäÿ ãîïàðäûüû ýóðóëòóäàí ìÿñò îëìóø áÿäáÿõò, ãÿòè ñóðÿòäÿ áèëäèðäè êè, ôóðàæêàëàðà àòÿø à÷ìàã îíóí çÿùëÿñèíè òþêìöøäöð, áóíà ýþðÿ äÿ î, éàõûí çàìàíäà Àòëàñ øèðëÿðè îâóíà ÷ûõìàã íèééÿòèíäÿäèð.
Áóíà úàâàá îëàðàã ãóëàãáàòûðûúû “óðà” ñÿäàëàðû óúàëìûøäû.
Ñîíðà éåíÿ äÿ ïóíø è÷èëìèø, ÿëëÿð ñûõûëìûø, áèð-áèðèëÿ ãóúàãëàø__________* Ï ó í ø – ðîì, ãÿíä, ëèìîí âÿ áàøãà ìåéâÿ øèðÿëÿðè ãàòûøûüûíäàí ùàçûðëàíàí ñïèðòëè è÷êèäèð.

35

ìàëàð îëìóø, áàîáàá áàüûíäàêû åâèí ãàðøûñûíäà ãÿùðÿìàíûí øÿðÿôèíÿ ýåúÿ éàðûñûíàäÿê äàâàì åäÿí ìÿøÿëëè éöðöø êå÷èðèëèá
ìàùíû îõóíìóøäó.
Ñàí÷î – Òàðòàðåíèí áöòöí áóíëàðäàí ðàçû ãàëäûüûíû äåìÿê îëìàç. Àôðèêàéà ñÿéàùÿò âÿ øèð îâóíà ÷ûõìàã ùàããûíäà òÿêúÿ ôèêèðëÿøìÿê áåëÿ îíóí úàíûíû ëÿðçÿéÿ ñàëûðäû. Î, åâÿ ãàéûäûá þç øÿðÿôèíÿ óúàëàí ñåðåíàäà ñÿäàëàðû àëòûíäà Äîí-Êèõîò – Òàðòàðåíèí áàøûíà åëÿ áèð îéóí à÷äû êè, ýÿë ýþðÿñÿí. Ñàí÷î – Òàðòàðåí îíó äèâàíÿ, êÿìàüûë, äÿëèñîâ, õÿéàëïÿðÿñò àäëàíäûðûð âÿ áó ñÿôÿð îíóí áàøûíà ýÿëÿ áèëÿúÿê ìöñèáÿòëÿðè: ýÿìè ãÿçàñû ùàëëàðûíû, éåë õÿñòÿëèéèíÿ, ãûçäûðìàéà, ãàíëû èñùàëà, òàóíà, úöçàìà òóòóëà áèëÿúÿéèíèâÿ áàøãà ôÿëàêÿòëÿðè áöòöí òÿôñèëàòû èëÿ òÿñâèð åäèðäè.
Äîí-Êèõîò – Òàðòàðåí ÿáÿñ éåðÿ àíä è÷èðäè êè, þçöíö ýþçëÿéÿúÿêäèð, ýåéèíèá-ñàðûíàúàã, þçö èëÿ ùÿð øåé ýþòöðÿúÿêäèð. Ñàí÷î –Òàðòàðåí áóíëàðû ùå÷ åøèòìÿê áåëÿ èñòÿìèðäè. Éàçûüà åëÿ ýÿëèðäè êè,øèðëÿð îíó àðòûã äèäèá ïàð÷àëàìûøäûð, âàõòèëÿ Êàìáèçèí* áàøûíà ýÿëäèéè êèìè, îíó äà ñÿùðà ãóìëàðû þçöíÿ ÷ÿêèá áàòûðàúàãäûð. Éàëíûç
Äîí-Êèõîò – Òàðòàðåí îíëàðûí áó ñààò ýåòìÿäèêëÿðèíè, îíëàðû ùå÷êèìèí òÿëÿñäèðìÿäèéèíè, ùÿëÿ éîëà äöøìÿäèêëÿðèíè îíà èçàù åòäèêäÿí ñîíðà, Ñàí÷î – Òàðòàðåí áèð ãÿäÿð ñàêèòëÿøèá ðàùàò îëäó.
Äîüðóäàí äà, áåëÿ áèð ñÿôÿðÿ ùàçûðëûãñûç ÷ûõìûðëàð. Àõû, Àôðèêàéà ñÿéàùÿò çàðàôàò äåéèëäèð, àõû îðà éöíýöëúÿ ýåòìÿê îëìàç...
ßí ÿââÿë, òàðàñêîíëó Àôðèêàíû ýÿçìèø áþéöê ñÿééàùëàðûí
Ìóãî Ïàðêûí, Êàééåíèí, äîêòîð Ëèâèíãñòîíóí, Àíðè Äöâåðéåíèí
ÿñÿðëÿðèíè îõóìàüû ãÿò åòäè.
Î, þéðÿíäè êè, óçàã þëêÿëÿðÿ éîëà ÷ûõìàçäàí ÿââÿë áó úÿñóð
ñÿééàùëàð õåéëè âàõò þçëÿðèíè àúëûüà, ñóñóçëóüà, óçóí ìöääÿò ïèéàäà éîë ýåòìÿéÿ, ùÿð úöð ìÿùðóìèééÿòëÿðÿ äþçìÿéÿ àëûøäûðìûøëàð. Òàðòàðåí îíëàðäàí íöìóíÿ ýþòöðìÿê èñòÿäè âÿ î âàõòäàí
åòèáàðÿí îíóí òÿàìû àíúàã äîüðàìàú îëäó. Ãàéíàð ñóäà ãàéðûëìûø áó äîüðàìàúûí è÷èíÿ ñàðûìñàã, çèðÿ, äÿôíÿ éàðïàüû âÿ èñòè ñóäà èñëàäûëìûø áèð íå÷ÿ òèêÿ ÷þðÿê òþêöëöðäö. Áó éåìÿê òàðàñêîíäà
__________* Êàìáèç (åðàìûçäàí ÿââÿë ÂÛ ÿñð) – Ìèñðÿ ãàðøû þç ãÿñáêàð éöðöøëÿðè èëÿ ìÿøùóð îëàí ãÿäèì Èðàí øàùû. Éöðöøëÿðèí áèðèíäÿí ñîíðà Èðàíà ãàéäàðêÿí éîëäà þëìöøäöð.

36áèøìèø ñó àäëàíûð. Ãîéóëàí ãàéäà àìàíñûç èäè, ñèç éÿãèí òÿñÿââöð
åäèðñèíèç êè, éàçûã Ñàí÷î öç-ýþçöíö íåúÿ òóðøóäóðìóø...
Òàðòàðåí éåìÿéèíè ìÿùäóäëàøäûðìàüà áÿçè áàøãà àüûëëû
ìÿøãëÿð äÿ ÿëàâÿ åòäè. Î þçöíö óçóí éöðöøëÿðÿ àëûøäûðìàã
ö÷öí ùÿð ñÿùÿð äèðñÿêëÿðèíè ãàòëàéûá áþéðöíÿ ãûñàðàã âÿ ãÿäèì
èíñàíëàðûí àäÿòèíúÿ àüçûíà èêè àü ãÿíáÿð àëàðàã ýàù úÿëä, ýàùäà ýèìíàñòèê àääûìëàðëà äàëáàäàë éåääè-ñÿêêèç äÿôÿ øÿùÿðè
äþâðÿ âóðóðäó.
Ñîíðà þçöíö ýåúÿëÿðèí àéàçûíà, äóìàíëàðà âÿ øåùÿ àëûøäûðìàã ìÿãñÿäè èëÿ ùÿð àõøàì áàüà ÷ûõûð âÿ ÿëäÿ ñèëàù áàîáàáûí äàëûíà ãûñûëàðàã ñààò îíà – îí áèðÿäÿê îðàäà ãàëûðäû.
Íÿùàéÿò, íÿ ãÿäÿð êè, Ìèòåíèí ùåéâàíõàíàñû Òàðàñêîíäà èäè,áàøëàðû ñþùáÿòÿ ãàðûøûá Êîñòåêàëäûí éàíûíäàí ýåú ãàéûäàí ôóðàæêà
íèøàí÷ûëàðû ùÿìèøÿ Ãàëà ìåéäàíûíäàí êå÷ÿðêÿí, ùåéâàíõàíàíûíäàë òÿðÿôèíäÿ, àëà-ãàðàíëûãäà âàð-ýÿë åäÿí ÿñðàðÿíýèç áèð àäàìà
ðàñò ýÿëÿ áèëÿðäèëÿð.
Ùÿìèí àäàì, ýåúÿíèí ãàðàíëûüûíäà þçöíö øèð íÿðÿñèíÿ àëûøäûðìàüà ÷àëûøàí Òàðàñêîíëó Òàðòàðåí èäè!

ÕÉÎËÀ ÄÖØÌßÇÄßÍ ßÂÂßË

Òàðòàðåí þçöíö ùÿð úöð ãÿùðÿìàíëûã öñóëëàðû èëÿ ìÿòèíëÿøäèðìÿêëÿ ìÿøüóë îëäóüó áèð çàìàíäà Òàðàñêîí ÿùëèíèí íÿçÿðè îíàäèêèëìèøäè. Îíóí øÿõñèééÿòè áöòöí áàøãà ùàäèñÿëÿðè èêèíúè ïëàíà
àòìûøäû. Ôóðàæêàëàðà àòÿø à÷ìàã áèð êÿíàðäà ãàëìûø, ðîìàíñëàðûí
ñÿñè êÿñèëìèøäè. Áåçéóêåíèí àïòåêèíäÿêè ôîðòåïèàíî éàøûë þðòöê
àëòûíäà ñóñóð, îíóí öçÿðèíäÿ àðõàñû öñòÿ ÷åâðèëìèø ãàáàð ìèë÷ÿêëÿðè ñèëèíèá àòûëìàäûüûíäàí ãàëûá ãóðóéóðäó... Òàðòàðåíèí ñÿôÿðèùÿð øåéè äàéàíäûðìûøäû.
Òàðòàðåíèí ãîíàãëûãëàðäà íå÷ÿ ìöâÿôôÿãèééÿò ãàçûíäûüûíà
ýÿðÿê òàìàøà åòìèø îëàéäûíûç. Îíóí öñòöíäÿ áÿùñëÿøèð, îíó áèðáèðèíèí ÿëèíäÿí äàðòûá ãîïàðûð, áîðú àëûð, îüóðëàéûðäûëàð. Õàíûìëàð
ö÷öí Òàðòàðåíëÿ ãîë-ãîëà âåðèá Ìèòåíèí ùåéâàíõàíàñûíà ýåòìÿê__________
äÿí âÿ øèðëÿðèí ãÿôÿñëÿðè ãàðøûñûíäà áó çÿùìëè ùåéâàíëàðûí îâëàí37ìàñû áàðÿäÿ – îâ çàìàíû îíëàðûí ùàðàñûíû íèøàí àëìàã, ùàíñû ìÿñàôÿäÿí àòÿø à÷ìàã ùàããûíäà, áÿäáÿõò ùàäèñÿëÿðèí àçìû, ÷îõìóáàø âåðìÿñèíÿ âÿ ñàèðÿéÿ äàèð îíóí ñþùáÿòëÿðèíÿ ãóëàã àñìàãäàí áþéöê áèð øÿðÿô éîõ èäè.
Òàðòàðåí ëàçûì îëàí èçàùàòû âåðèðäè. Î, Æöë Æåðàðû* îõóìóøäóâÿ øèð îâóíóí áöòöí èíúÿëèêëÿðèíè áèëèðäè. Åëÿ çÿíí åòìÿê îëàðäû
êè, ýóéà ãÿùðÿìàí þìðö áîéó áåëÿ îâëà ìÿøüóë îëìóøäóð. Î, øèðîâó ùàããûíäà ÷îõ ìÿùàðÿòëÿ äàíûøûðäû.
Ëàêèí Òàðòàðåí ìÿùêÿìÿ ñÿäðè Ëàäåâåçèí âÿ éà èñòåôàéà ÷ûõìûø ïîëê êàïòåíàðìóñó, èýèä êîìàíäèð Áðàâèäàíûí éàíûíäà îëäóãäà, íàùàðäàí ñîíðà ñöôðÿéÿ ãÿùâÿ ýÿòèðèá âÿ ùàìû þç ñòóëëàðûíû îíóí éàíûíà ÷ÿêÿðÿê îíäàí ãàðøûäàêû îâ ùàããûíäà äàíûøìàüû
õàùèø åòäèêäÿ î, õöñóñèëÿ õîøà ýÿëèðäè.
Ãÿùðÿìàí ñòîëà äèðñÿêëÿíèá ìîêêî** è÷ÿðÿê Àôðèêàäà áàøûíà
ýÿëÿ áèëÿúÿê òÿùëöêÿëÿðè ùÿéÿúàíëà òÿñâèð åäèðäè. Î, àéñûç ýåúÿëÿðäÿ óçóí ñöðÿí ïóñãóëàðäàí, õÿñòÿëèêëÿð éàéàí áàòàãëûãëàðäàí,îëåàíäð éàðïàãëàðûíûí çÿùÿðëÿäèéè ÷àéëàðäàí, éàíäûðûúû èñòèëÿðäÿí,ãàðëû äàüëàðäàí, ÿãðÿáëÿðäÿí âÿ ÷ÿéèðòêÿ áóëóäëàðûíäàí äàíûøûðäû.
Î, íÿùÿíý Àòëàñ øèðëÿðèíèí õàñèééÿòëÿðèíäÿí, îíëàðûí þçöíöí ìöäàôèÿ öñóëëàðûíäàí, ÿúàèá ýöúöíäÿí âÿ êöðñöéÿ ýÿëìÿ äþâðöíäÿ
äàùà ãÿçÿáëè îëäóãëàðûíäàí äà íÿãë åäèðäè...
Áàøû þç ñþùáÿòèíÿ ãàðûøìûø Òàðòàðåí ñòîëóí àðõàñûíäàí ãàëõûð,éåìÿê îòàüûíûí îðòàñûíäà äóðàðàã øèð êèìè íÿðèëäÿéèð, – ïàðò-ïàðò!
– äåéÿ òöôÿíý àòÿøèíè, – âûé-âûé – äåéÿ ýöëëÿ âûéûëòûñûíû òÿãëèä
åäèð, ÿëëÿðèíè ùàâàäà îéíàäûð, áàüûðûð, ñòóëëàðû àøûðûðäû...
Ñòîë àðõàñûíäà îòóðàíëàðûí ùàìûñûíûí ðÿíýè àüàðìûøäû. Êèøèëÿð
áàøëàðûíû áóëàéûá áèð-áèðèíÿ áàõûð, õàíûìëàð ãîðõóäàí ÷ûüûðàðàã
ýþçëÿðèíè ñöçäöðöð, ãîúàëàð þç ÷îìàãëàðûíû ùàâàäà îéíàäûð, ãîíøó îòàãäà åðêÿí éàòìàüà ýþíäÿðèëìèø óøàãëàð èñÿ íÿðèëòè âÿ àòÿøñÿñèíÿ îéàíûá àüëàøûð, ëàìïàíû éàíäûðìàüû õàùèø åäèðäèëÿð.
Òàðòàðåí èñÿ ùÿëÿëèê éîëà äöøìöðäö.
__________* Æ ö ë Æ å ð à ð (1817-1864) – ßëúÿçàèðäÿ õèäìÿò åòìèø ôðàíñûç çàáèòè; ìÿøùóð øèðîâ÷óñó îëìóø, þç îâ÷óëóüó ùàããûíäà õàòèðÿëÿðèíäÿí èáàðÿò èêè êèòàá éàçûëìûøäûð.
** Ì î ê ê î – ãÿùâÿ íþâö38ÕÛÑÀÍÚÀÃËÀ ÉÎÕ, ÚßÍÀÁËÀÐ,ÃÛËÛÍÚËÀ, ÃÛËÛÍÚËÀ!

Äîüðóäàíìû î, ýåòìÿê ôèêðèíäÿ èäè? Áó, åëÿ áèð èíúÿ ñóàëäûð
êè, Òàðòàðåíèí òàðèõ÷èñè îíà úàâàá âåðìÿêäÿ ÷ÿòèíëèê ÷ÿêèð.
Ùÿð ùàëäà, Ìèòåí ùåéâàíõàíàñûíûí Òàðàñêîíó òÿðê åòäèéè
âàõòäàí àðòûã ö÷ àéäàí ÷îõ êå÷ìèøäè. Øèðëÿðèí ãÿíèìè èñÿ ùÿëÿ äÿéåðèíäÿí òÿðïÿíìèðäè.
Ìÿí áåëÿ áèð åùòèìàëû ìöìêöí ñàéûðàì êè, éåíè õÿéàëûí éîëäàí ÷ûõàðìûø îëäóüó ãÿùðÿìàíûìûç àðòûã ßëúÿçàèðÿ ñÿôÿð åòìèø
îëäóüóíó ñÿìèì-ãÿëáäÿí òÿñÿââöð åäèðäè. Áÿëêÿ äÿ î, ãàðøûäàêûøèð îâó ùàããûíäà þç ñþùáÿòëÿðèíèí òÿñèðè àëòûíäà åëÿ õÿéàë åäèðäè
êè, àðòûã øèð îâóíà ÷ûõìûøäûð; îëà áèëñèí êè, î, áèð çàìàí ýóéà Øàíõàéäà – êîíñóë áàéðàüûíû ãàëäûðûá ìîíãîëëàðà ïàðòàïàðò àòÿø à÷äûüûíà èíàíäûüû êèìè, áóíà äà ñÿìèì-ãÿëáäÿí èíàíìûøäû.
Òàðàñêîíëó Òàðòàðåí áÿäáÿõòëèêäÿí ÿýÿð áó äÿôÿ äÿ õÿéàëÿò
ãóðáàíû îëìóøäóñà, òàðàñêîíëóëàð áó õÿéàëà óéìàìûøäûëàð. Ö÷àéëûã èíòèçàðäàí ñîíðà åëÿ êè, îíëàð øèð îâ÷óñóíóí ÿñëà éîëà äöøìÿê íèééÿòèíäÿ îëìàäûüûíû éÿãèí åòäèëÿð, ñþùáÿò áàøëàíäû.
Êîñòåêàëä èñòåùçà èëÿ ýöëöìñöíÿðÿê äåäè:– Áó ëàï Øàíõàé ñÿôÿðèíÿ îõøàéûð!
Ñèëàù óñòàñûíûí áó èíúÿ çàðàôàòû éåðèíÿ äöøöá ýóðóëòó ãîïàðòäû,÷öíêè äàùà ùå÷ êÿñ Òàðòàðåíÿ èíàíìûðäû.
Áåçéóêå êèìè ñàäÿëþâù âÿ ãîðõàãëàð, éÿíè áèðÿíèí áåëÿ ãà÷ìàüà ìÿúáóð åäÿ áèëÿúÿéè âÿ àòÿø à÷àðêÿí ãîðõóäàí ýþçëÿðèíè
éóìàíëàð ùàìûäàí àìàíñûç ÷ûõìûøäûëàð. Îíëàð êëóáäà, åêñïëàíàäà – ùÿð éåðäÿ Òàðòàðåíè åéíè áèð ýöëöíú ñóàëëà òÿíýÿ ýÿòèðèðäèëÿð.
– Éåðè ýÿëìèøêÿí, äåéèí ýþðÿê ñèç íÿ âàõò éîëà äöøöðñöíöç?
Êîñòåêàëäûí äöêàíûíäà Òàðòàðåíèí ñþçö åòèáàðäàí äöøìöøäö.
Ôóðàæêà íèøàí÷ûëàðû þçëÿðèíèí ðÿùáÿðèíäÿí öç äþíäÿðìèøäèëÿð.
Áóíóí àðäûíúà ùÿúâëÿð ìåéäàíà ÷ûõìûøäû. Þç áîø âàõòëàðûíû
áÿçÿíÏðîâàíñ øåðèíÿ ùÿñð åäÿí ìÿùêÿìÿ ñÿäðè Ëàäåâåç áþéöê
__________
ìöâÿôôÿãèééÿò ãàçàíàí êè÷èê áèð ìàùíû ãîøìóøäó.
39

Ìàùíûäà Æåðâå àäëû áþéöê áèð îâ÷óäàí áÿùñ åäèëèðäè. Áóîâ÷óíóí çÿùìëè òöôÿíýè ýóéà Àôðèêàíûí áöòöí øèðëÿðèíèí áèðèíè äÿñàëàìàò ãîéìàäàí ùàìûñûíû ãûðìàëû èäè. Ëàêèí èøèí òÿðñëèéèíäÿíáó äÿùøÿòëè òöôÿíýèí ãÿðèáÿ áèð õöñóñèééÿòè âàð èìèø: îíó ùåéäîëäóðóðäóëàð, àíúàã òöôÿíý íÿ ïàðò åäèðäè, íÿ äÿ ÷àðò...
Íÿ ïàðò, íÿ äÿ ÷àðò! – éÿãèí êè, ñèç íÿéÿ, êèìÿ èøàðÿ åäèëäèéèíè
áàøà äöøöðñöíöç...
Áó ìàùíû èëäûðûì ñöðÿòèëÿ øÿùÿðÿ éàéûëìûøäû – Ñàùèë áîéóíäàêû éöê äàøûéàíëàð âÿ áàîáàá áàüûíäàêû åâèí ãàðøûñûíäà îòóðàí
÷ÿêìÿñèëÿí óøàãëàð Òàðòàðåíè ýþðÿí êèìè, ñÿñ-ñÿñÿ âåðèá ùÿìèí
ìàùíûíû îõóéóðäóëàð:Õàëã äåéèð: “Î, øèðëÿðäÿí
Þëêÿíè ãîðóéàúàã!”Íÿ ïàðò åäèð, íÿ äÿ ÷àðòÎíóí òöôÿíýè àíúàã.
ßëáÿò êè, îõóéàíäà èêèãàò ÿçÿëÿëÿðäÿí õåéëè óçàãäà äóðóðäóëàð.
Àù, Òàðòàðåíèí ìöòÿðÿääèäëèéè!
Áþéöê àäàì þçöíö åëÿ ýþñòÿðèðäè êè, ýóéà ùå÷ áèð øåéè ýþðìöðâÿ åøèòìèð. ßñëèíäÿ èñÿ áó êè÷èê ìöùàðèáÿ, òèíëÿðäÿí åäèëÿí áóõÿëâÿòè áàñãûíëàð îíó ÷îõ êÿäÿðëÿíäèðèðäè. Î, ùèññ åäèðäè êè, Òàðàñêîí ÿëèíäÿí ÷ûõûð, õàëãûí ìÿùÿááÿòè áàøãàëàðûíà êå÷èð, áó èñÿîíà áÿðê ÿçàá âåðèðäè.
Àù, øþùðÿò! Îíóí ãàðøûñûíäà îòóðìàã íÿ ãÿäÿð õîøäóðñà, îíóàøûðûá äàüûòìàã äà áèð î ãÿäÿð àúûíàúàãëûäûð!..
Òàðòàðåí ÷ÿêäèéè ÿçàáëàðà áàõìàéàðàã ýöëöìñöíöð âÿ ÿââÿëêè êèìè éàøàéûðäû, ñàíêè ùå÷ áèð øåé îëìàìûøäû.
Àììà îíóí þç ãöðóðó öçöíÿ òàõìûø îëäóüó áó ãàéüûñûçëûã
ìàñêàñû áÿçÿí ãÿôëÿòÿí äöøöðäö, áåëÿ ùàëëàðäà îíóí ñèìàñûíäà
ýöëöø ÿâÿçèíÿ êÿäÿð ÿëàìÿòëÿðè îõóíóðäó...
Ìÿñÿëÿí, áèð äÿôÿ ñÿùÿð÷àüû áàëàúà ÷ÿêìÿñèëÿíëÿð îíóí ïÿíúÿðÿëÿðè ãàáàüûíäà úÿíàá Æåðâåíèí òöôÿíýè ùàããûíäàêû ìàùíûíû
îõóéóðäóëàð. Íàäèíú óøàãëàðûí ñÿñè, áó âàõò ýöçýö ãàðøûñûíäà ñàããàëûíû ãûðõàí áÿõòñèç áþéöê àäàìûí ãóëàüûíà ÷àòäû (Òàðòàðåí ñàããàë
__________
ãîéóðäó, àíúàã ñàããàëû ÷îõ óçàíäûãäà îíó áèð ãÿäÿð ãûñàëäàðäû).
40Áèðäÿí ïÿíúÿðÿ òàéáàòàé à÷ûëäû âÿ Òàðòàðåí, éàíàãëàðû ñàáóíëàíìûø, áàøû äÿñìàëëà ñàðûãëû ùàëäà, àëò êþéíÿéèíäÿ ýþðöíäö. Î, öëýöúö âÿ ñàáóí ãàáûíû ÿëèíäÿ ñèëêÿëÿéÿðÿê çÿùìëè áèð ñÿñëÿ áàüûðäû:– Ñàíúàãëà éîõ, úÿíàáëàð, ãûëûíúëà, ãûëûíúëà!
ßýÿð áó ñþçëÿð áîéëàðû àéàããàáû ñèëìÿê ö÷öí ãàéðûëìûø éåøèêëÿðäÿí àçàúûã óúà îëàí áàëàúà îüëàíëàðà, ÿëëÿðèíäÿ ãûëûíú òóòìàüà áåëÿ ÿñëà ãàäèð îëìàéàí áó úÿíýàâÿðëÿðÿ õèòàáÿí äåéèëìèø
îëìàñàéäû, òàðèõÿ éàçûëà áèëÿúÿê ýþçÿë ñþçëÿð èäè.

ÕÛÛÁÀÎÁÀÁËÛ ÅÂÄß ÝÅÄßÍ ÑÞÙÁßÒ

Åëëèêëÿ åäèëìèø õÿéàíÿòÿ áàõìàéàðàã, îðäó Òàðòàðåíÿ ñÿäàãÿòëè ãàëìûøäû.
Èñòåôàéà ÷ûõìûø ïîëê êàïòåíàðìóñó, èýèä êîìàíäèð Áðàâèäàíûí ÿââÿëêè êèìè, îíà ùþðìÿòè âàðäû.
– Òàðòàðåí ãî÷àã àäàìäûð! – äåéÿ î, èíàäëà òÿêðàð åäèðäè. ßëáÿòòÿ, îíóí ðÿéè Áåçéóêå êèìè áèð àïòåê÷èíèí ÷ÿðÿíëÿìÿñèíäÿíùå÷ äÿ àç ÿùÿìèééÿòëè äåéèëäè. Èýèä êîìàíäèð Àôðèêà ñÿôÿðèíÿ
áèðúÿ äÿôÿ äÿ èøàðÿ âóðìàìûøäû. Ëàêèí, Òàðàñêîí úàìààòû ùÿääÿí
àðòûã ùàé-êöé ãàëäûðäûãäà, î, èøÿ ãàðûøûá äàíûøìàüû ãÿò åòäè.
Áèð äÿôÿ àõøàì÷àüû áÿõòñèç Òàðòàðåí êÿäÿðëè õÿéàëëàðà äàëûáþç êàáèíåòèíäÿ îòóðìóøäó. Áèðäÿí êîìàíäèð êàíäàðäà ýþðöíäö
îíóí ãåéðè-àäè ÿçÿìÿòëè ýþðêÿìè âàðäû, ÿëëÿðèíÿ ãàðà ÿëúÿê òàõìûøäû, ïåíúÿéèíèí éàõàñûíû äöéìÿëÿìèøäè.
Ãîúà êàïèòàí:– Òàðòàðåí, – äåäè, – Òàðòàðåí, ýåòìÿê ëàçûìäûð! – Î áó ñþçëÿðè åëÿ áèð òÿðçäÿ äåäè êè, àðòûã åòèðàçà éåð ãàëìàäû.
Áóíó äåéèá î þç áîðúóíó éåðèíÿ éåòèðìèø áèð àäàì êèìè, úèääèâÿ ÿçÿìÿòëÿ ãàïûíûí àüçûíäà äàéàíäû.
“Òàðòàðåí, ýåòìÿê ëàçûìäûð!” – ñþçëÿðèíèí ìÿíàñûíû Òàðàñêîíëó Òàðòàðåí áàøà äöøäö.
Î, ñèôÿòè êÿòàí êèìè àüàðìûø ùàëäà éåðèíäÿí ãàëõäû, ðàùàò, èñòè__________
âÿ èøûãëû êàáèíåòèíÿ, ýåíèø, éóìøàã êðåñëîñóíà, êèòàáëàðà, õàë÷à41

éà, àü ïÿðäÿëÿðÿ, îíëàðûí àðõàñûíäà áàüäàêû àüàúëàðûí òèòðÿøÿí
íàçèê áóäàãëàðûíà êÿäÿðëè-êÿäÿðëè ýþç ýÿçäèðäè; ñîíðà èýèä êîìàíäèðÿ éàõûíëàøäû, îíóí ÿëèíè òóòóá áÿðê-áÿðê ñûõäû âÿ àüëàð áèðñÿñëÿ, ëàêèí ìÿòàíÿòëÿ äåäè:– Ìÿí ýåäèðÿì, Áðàâèäà!
Î ùÿãèãÿòÿí äåäèéè êèìè äÿ åòäè. Àíúàã áèðäÿí-áèðÿ éîõ. ßââÿëúÿ ùÿð øåéèí òÿäàðöêöíö ýþðìÿê ëàçûì èäè.
Î, ùÿð øåéäÿí ÿââÿë, Áîìïàðà ìèñÿ òóòóëìóø âÿ öçÿðèíÿ
óçóí áèð ëþâùÿ âóðóëìóø èêè ñàíäûã ñèôàðèø åëÿäè. Ëþâùÿäÿ áóñþçëÿð éàçûëìàëû èäè:Òàðàñêîíëó Òàðòàðåí
Ñèëàù éåøèéè
Ñàíäûãëàðû ìèñÿ òóòìàã âÿ ñèôàðèø÷èíèí èñòÿäèéè ñþçëÿðè ëþâùÿéÿ íÿãø åòìÿê õåéëè âàõò àïàðäû. Òàðòàðåí, ùÿì÷èíèí ýöíäÿëèê
éàçìàã âÿ éîë ãåéäëÿðè åòìÿê ö÷öí Òàñòàâåíÿ ãÿøÿíý áèð éîë àëáîìó ñèôàðèø åòäè: àõû, øèð îâó íÿ ãÿäÿð ìàðàãëû îëñà äà, òÿêúÿ îáàðÿäÿ ôèêèðëÿøìÿê îëìàç êè!
Ñîíðà î, Ìàðñåëÿ ñèôàðèø ýþíäÿðèá àç ãàëà áèð âàãîíà ãÿäÿð
êîíñåðâ, ùÿáëÿð øÿêëèíäÿ ùàçûðëàíìûø ÿò ñóéó, áèð äÿãèãÿäÿ
áöêöëöá-à÷ûëà áèëÿí éåíè ãóðóëóøëó ñÿôÿð ÷àäûðû, îâ÷ó ÷ÿêìÿñè,èêè ÷ÿòèð, ñó êå÷èðìÿéÿí ïàëòî âÿ ýþçëÿðèíè ãûçìàð ýöíÿø
øöàëàðûíäàí ãîðóìàã ö÷öí ýþé øöøÿëè åéíÿê ýÿòèðòäèðäè. Íÿùàéÿò,àïòåê÷è Áåçéóêå îíóí ñÿôÿðè ö÷öí õöñóñè áèð äÿðìàí ãóòóñó
ùàçûðëàäû: áó ñÿééàð àïòåêèí è÷èíäÿ êèôàéÿò ãÿäÿð éàïûøãàíëû
ìÿëùÿì, þêöçýþçö áèòêèñèíèí ÷è÷ÿêëÿðèíäÿí ùàçûðëàíìûø äÿðìàí,êàìôîðà âÿ éîëóõóúó õÿñòÿëèêëÿðäÿí ãîðóéàí ñèðêÿ âàð èäè.
Éàçûã Òàðòàðåí! Î, áöòöí áóíëàðû þçö ö÷öí ùàçûðëàìûðäû: áóåùòèéàòêàðëûã òÿäáèðëÿðè âÿ áþéöê ãàéüûêåøëèê âàñèòÿñè èëÿ î, Ñàí÷î
– Òàðòàðåíè ñàêèòëÿøäèðìÿê öìèäèíäÿ èäè, ÷öíêè Ñàí÷î – Òàðòàðåí
ñÿôÿð ìÿñÿëÿñè ãÿòè îëàðàã ùÿëë åäèëÿí àíäàí áÿðè ýåúÿ-ýöíäöç
ãèéàì-ãèéàìÿò ãîïàðûðäû.
__________
42

ÕÛÛÛ
ÉÎËÀ ÄÖØÌß

Íÿùàéÿò, áþéöê, òÿíòÿíÿëè ýöí ýÿëèá ÷àòäû.
Äàí éåðè éåíèúÿ ñþêöëÿí êèìè, áöòöí Òàðàñêîí àéàüà ãàëõìûøäû. Àâèíéîí øîñåñè âÿ áàîáàáëû åâèí ãàáàüû úàìààòëà äîëó èäè.
Òàðàñêîíëóëàð ïÿíúÿðÿëÿðèí ãàáàüûíäà áàñàáàñ ñàëûð, äàìëàðà,àüàúëàðà äûðìàøûðäûëàð. Áóðàäà Ðîíàíûí ãàéûã÷ûëàðûíà, éöê äàøûéàí ôÿùëÿëÿðÿ, ÷ÿêìÿñèëÿíëÿðÿ, âàðëû øÿùÿðëèëÿðÿ, òîõóúóëàðà, êëóáöçâëÿðèíÿ ðàñò ýÿëìÿê îëàðäû. Áèð ñþçëÿ, øÿùÿð ÿùëèíèí ùàìûñû áóðàäà èäè. Ùÿòòà î òàéäàêû áîêåðëèëÿð, ìàùàëäàêû áîñòàí÷ûëàð ãàëûí
êÿòàí ÷ÿòèðëè àðàáàëàðà, øÿðàá÷ûëàðà àë-ÿëâàí ëåíòëÿð âÿ áàíòëàðëà,ãóìðîâ âÿ çûíãûðîâëàðëà áÿçÿäèëìèø ìþùêÿì ãàòûðëàðà ìèíèá
ýÿëìèøäèëÿð. Áóíäàí áàøãà áàøëàðûíà àáû ëåíò áàüëàìûø, þç ïÿðÿñòèøêàðëàðûíûí àðõàñûíäà áîç Êàìåðãà àòëàðûíà ìèíìèø ýþçÿë Àðëãûçëàðûíà äà àðàáèð òÿñàäöô åäèëèðäè.
Áöòöí áó èíñàí éûüûíû áèð-áèðèíè èòÿëÿéèá ñûõûøäûðàðàã Òàðòàðåíèí, øèð þëäöðìÿê ö÷öí òöðêëÿðèí éàíûíà éîëà äöøÿí ùþðìÿòëè úÿíàá Òàðòàðåíèí ãàïûñû àüçûíäà âóðíóõóðäó. ßëúÿçàèð, Àôðèêà, Éóíàíûñòàí, Èðàí, Òöðêèéÿ, Ìåñîïîòàìèéàíû òàðàñêîíëóëàð àç òàíûíàí
ÿôñàíÿâè ýåíèø áèð þëêÿ êèìè òÿñÿââöð åäèðëÿð. Áó éåðëÿð þëêÿíèí
Òöðêëÿð äèéàðûäûð.
Þç ðÿùáÿðëÿðèíèí ãÿëÿáÿñè èëÿ ôÿõð åäÿí ôóðàæêà íèøàí÷ûëàðû áóáàñàáàñäà òåç-òåç ýþçäÿí èòèð, ñàíêè þç éîëëàðûíäà øþùðÿò øûðûìëàðû
à÷ûðäûëàð.
Áàîáàáëû åâèí ãàðøûñûíäà èêè ÿë àðàáàñû âàð èäè. Àðàáèð ùÿéÿò
ãàïûñû à÷ûëàíäà áèð íåúÿ àäàìûí áàü÷àäà íåúÿ âöãàðëà ýÿçèøäèéè
ýþðöíöðäö. Ùàìáàëëàð ñàíäûãëàðû, éåøèêëÿðè, éîë òîðáàëàðûíû, áàéûðà ÷ûõàðäûá, àðàáàëàðà éöêëÿéèðäèëÿð.
Ùÿð äÿôÿ áàéûðà éåíè òàé ÷ûõàðûëäûãäà, úàìààò ëÿðçÿéÿ ýÿëèðäè.
Àäàìëàð ãûøãûðûá ìöõòÿëèô øåéëÿðèí àäûíû ÷ÿêèðäèëÿð: “Áó ñÿôÿð
÷àäûðûäûð... Áó èñÿ êîíñåðâäèð... Äÿðìàí ãóòóñó... Ñèëàù éåøèéè...”Ôóðàæêà íèøàí÷ûëàðû èçàùàò âåðèðäèëÿð.
Áèðäÿí, ñÿùÿð ñààò îíà éàõûí úàìààò ùÿéÿúàíà ýÿëäè: áàüûí
__________
ãàïûñû òàéáàòàé à÷ûëäû.
43

– Ýÿëèð! Ýÿëèð! – äåéÿ àäàìëàð áàüûðûøäûëàð.
Òàðòàðåí éîëäà ýþðöíäöêäÿ, ùåéðÿò ñÿäàëàðû êö÷ÿíè áöðöäö:– Ëàï òöðêäöð!
– Åéíÿê òàõûáäûð!
ßëúÿçàèðÿ éîëà äöøÿí Òàðòàðåí äîüðóäàí äà ÿëúÿçàèðëè ïàëòàðû
ýåéìÿéè ëàçûì áèëìèøäè. Îíóí ÿéíèíäÿ àü êÿòàí øàëâàð, áÿäÿíèíÿ êèï îëàí éàõûñû äöéìÿëè ýþäÿêúÿ âàðäû, áåëèíÿ ÷îõ åíëè ãûðìûçû
êÿìÿð áàüëàìûøäû, áàøûíû ãûðõìûø, àáû ðÿíýäÿ îëàí ÷îõ óçóí ãîòàçëû éåêÿ áèð ôÿñ ãîéìóøäó... Áóíäàí áàøãà ùÿð ÷èéíèíäÿí áèðäÿíÿ àüûð òöôÿíý àñûëìûø, êÿìÿðèíÿ èðè îâ÷ó áû÷àüû ñàíúûëìûøäû,ãàðíûíûí öñòöíäÿí ïàòðîíäàø ñàëëàíûð, áþéðöíäÿêè äÿðè ãîáóðäà
òàïàí÷à ýþðöíöðäö. Âÿññàëàì...
Éîõ, áàüûøëàéûí, åéíÿéèíè, – ãÿùðÿìàíûìûçûí ùÿääÿí àðòûã
ùåéáÿòëè ýþðöíÿí ñèôÿòèíè áèð ãÿäÿð ìöëàéèì ýþñòÿðÿí éåêÿ àáûåéíÿéèíè ãåéä åòìÿéè óíóòäóì.
Úàìààò:– Éàøàñûí Òàðòàðåí! Âàð îëñóí Òàðòàðåí! – äåéÿ ÷ûüûðäû.
Áþéöê àäàì ýöëöìñöíäö, àíúàã ñèëàùëàðû îíó ÿéèëèá òÿçèì
åòìÿéÿ ãîéìàäû. Áó äà âàð êè, àðòûã èíäè î, õàëã ìÿùÿááÿòèíèííÿ ãÿäÿð ãåéðè-ñàáèò îëäóüóíó áèëèðäè. Áÿëêÿ äÿ öðÿéèíäÿ, îíóýåòìÿéÿ, àü äèâàðëû, éàøûë ïÿíúÿðÿëè ðàùàò åâèíè òÿðê åòìÿéÿ ìÿúáóð åëÿéÿí ùÿìøÿùÿðëèëÿðèíÿ áó ñààò ùÿòòà ëÿíÿò äÿ îõóéóðäó...
Ëàêèí þçöíö î éîëà ãîéìóð, áóíó ùèññ åòäèðìèðäè.
Î, ðÿíýè áèð ãÿäÿð àüàðìûø îëñà äà, àðõàéûí ùàëäà, âöãàðëà êö÷ÿéÿ ÷ûõäû, ÿë àðàáàëàðûíà ýþç ýÿçäèðèá ùÿð øåéèí þç ãàéäàñûíäà
îëäóüóíó éÿãèí åòäèêäÿí ñîíðà ùÿòòà ýåðèéÿ äþíöá áàîáàáëû åâÿáàõìàäàí, ãÿòè àääûìëàðäà äÿìèð éîëó ñòàíñèéàñûíà éîëëàíäû.
Îíóí àðäûíúà ùàìûäàí èðÿëèäÿ èñòåôàéà ÷ûõìûø ïîëê êàïòåíàðìóñó, èýèä êîìàíäèð Áðàâèäà, ñîíðà ìÿùêÿìÿ ñÿäðè Ëàäåâåç, ñèëàù
óñòàñû Êîñòåêàëä âÿ ôóðàæêà íèøàí÷ûëàðû ýåäèðäèëÿð. Îíëàðûí àðäûíúà èñÿ àðàáàëàð ñöðöëöð, úàìààò àõûøûðäû.
Îòóçóíúó èëèí Àôðèêà éöðöøöíäÿ èøòèðàê åòìèø îëàí ñòàíñèéà
ðÿèñèÒàðòàðåíè ïåððîíäà ýþçëÿéèðäè. Î, ãÿùðÿìàíûí ÿëèíè áèð íå÷ÿ__________
äÿôÿ áÿðê-áÿðê ñûõäû.
44Ïàðèñ-Ìàðñåë èñòèãàìÿòèíäÿ èøëÿéÿí ñöðÿò ãàòàðû ùÿëÿ ýÿëìÿìèøäè. Òàðòàðåí îíó ìöøàéèÿò åäÿíëÿðëÿ áèðèíúè äÿðÿúÿëè çàëà äàõèë îëäó. Áóíäàí ñîíðà ñòàíñèéà ðÿèñè áàñàáàñ äöøìÿñèí äåéÿ, ãàïûíûí áàüëàíìàñûíû ÿìð åòäè.
Ôóðàæêà íèøàí÷ûëàðû èëÿ ÿùàòÿ îëóíìóø Òàðòàðåí îí áåø äÿãèãÿ
çàëäà âàð-ýÿë åäèá þç ñÿéàùÿòèíäÿí, øèð îâóíäàí äàíûøûð, äÿðèýþíäÿðÿúÿéèíè âÿä åäèðäè. Àäàìëàð êàäðèë ðÿãñèíÿ éàçûëûðëàðìûø
êèìè þçëÿðèíè øèð äÿðèñè èñòÿéÿíëÿð ñèéàùûñûíà ãåéä åòäèðèðäèëÿð.
Ñó áàëäûðüàíûíäàí ùàçûðëàíìûø çÿùÿðè áàøûíà ÷ÿêÿðêÿí ôèëîñîô
Ñîêðàò* ãÿäÿð òÿìêèíëè âÿ ñàêèò îëàí ãîðõìàç òàðàñêîíëó ùÿð êÿñÿ öðÿéèíÿ éàòàí áèð ñþç òàïûá äåéèð, ùàìûéà òÿáÿññöì áÿõø åäèðäè. Î, ÷îõ ñàäÿ âÿ ñÿìèìè äàíûøûðäû. Ñàíêè áó âèäà äÿãèãÿëÿðèíäÿ
ùàìûíû ìÿôòóí åòìÿê âÿ þç áàðÿñèíäÿ ùàìûäà ÿí éàõøû õàòèðÿëÿð
ãîéóá ýåòìÿê èñòÿéèðäè. Ôóðàæêà íèøàí÷ûëàðûíûí ýþçëÿðè éàøàðìûøäû, áÿçèëÿðè èñÿ – ìÿñÿëÿí, Ëàäåâåç âÿ àïòåê÷è Áåçéóêå ùÿòòà âèúäàí ÿçàáû ÷ÿêäèêëÿðèíè ùèññ åòìèøäèëÿð. äÿìèðéîë÷óëàð êöíú-áóúàüà ÷ÿêèëèá àüëàéûðäûëàð. Áàðûíûí î òÿðÿôèíäÿ áàñàáàñ ñàëàí èçäèùàì Òàðòàðåíÿ áàõûá áàüûðûðäû:– Éàøàñûí Òàðòàðåí!
Íÿùàéÿò, çÿíý ÷àëûíäû. Òÿêÿðëÿð òàããûëäàäû, ãóëàãáàòûðûúû ôèòñÿñè òàü-òàâàíû òèòðÿòäè...
– Úÿíàáëàð, éåðëÿíèçè òóòóí!..
– ßëâèäà, Òàðòàðåí!.. ßëâèäà, Òàðòàðåí!
Áþéöê àäàì, èýèä êîìàíäèð Áðàâèäàíûí éàíàüûíäàí þïÿðÿê
îíóí øÿõñèíäÿ þç ìåùðèáàí Òàðàñêîíó èëÿ âèäàëàøàðàã ïû÷ûëäàäû:– Ùàìûíûç ñàüëûãëà ãàëûí!..
Ñîíðà î, ïàðèñëè ãàäûíëàðëà àüçûíàäÿê äîëó âàãîíà àòûëäû, ÷èéèíëÿðèíäÿí êàðàáèíëÿð àñûëìûø, êÿìÿðèíÿ òàïàí÷àëàð ñàíúûëìûø áó ãÿðèáÿ àäàìû ýþðÿíäÿ ãàäûíëàðûí àç ãàëäû êè, ãîðõóäàí áàüðû ÷àòëàñûí.
__________* Ñ î ê ð à ò (åðàìûçäàí ÿââÿëêè 469-399-úó èëëÿð) – ãÿäèì éóíàí ôèëîñîôó. Àôèíà
äåìîêðàòèéàñûíà äöøìÿí ìöíàñèáÿò áÿñëÿäèéè ö÷öí þëöì úÿçàñûíà ìÿùêóì åäèëìèø âÿçÿùÿð è÷èá þëìöøäöð.

45

ÕÛÂ
ÌÀÐÑÅË ËÈÌÀÍÛ. ÑßÔßÐß! ÑßÔßÐß!

186...-úû èë äåêàáðûí áèðèíäÿ, ýöíîðòà÷àüû, Ïðîâàíñäà ãûø ýöíÿøè ùÿð òÿðÿôè þç ýþçãàìàøäûðûúû íóðóíà ãÿðã åòäèéè áèð çàìàíäà
ãîðõóéà äöøìöø ìàðñåëëèëÿð Êàíáéåð êö÷ÿñèíäÿ ÿúàèá áèð òöðêÿ
ðàñò ýÿëäèëÿð: Ìàðñåëäÿ èñòÿäèéèí ãÿäÿð òöðê îëìàñûíà áàõìàéàðàã îíëàð ùÿëÿ èíäèéÿäÿê ùå÷ âàõò áåëÿñèíè ýþðìÿìèøäèëÿð.
Ñèç, ÿëáÿòòÿ, áó “òöðêöí” Òàðòàðåíäÿí, áþéöê Òàðàñêîíëó
Òàðòàðåíäÿí áàøãà áèð êÿñèí îëìàäûüûíû áàøà äöøöðñöíöç. Î, äÿíèçêÿíàðû êö÷ÿ èëÿ, Òóàø ïàðîõîä øèðêÿòèíèí êþðïöñöíÿ äîüðó ýåäèðäè. Îíóí àðõàñûíúà ñèëàù, êîíñåðâ âÿ äÿðìàí äîëó éåøèêëÿð
àïàðûëûðäû. Î, “Çóàâ” àäëû ïî÷ò-ñÿðíèøèí ýÿìèñèíÿ ìèíÿúÿêäè. Áóýÿìè îíó “îðàéà” àïàðìàëû èäè...
Òàðàñêîíëóëàðûí àëãûø ñÿäàëàðûíûí ýóðóëòóñó ùÿëÿ äÿ îíóí ãóëàãëàðûíäà ãàëìûøäû. Ýöíÿøèí âÿ äÿíèç ãîõóñóíóí ìÿñò åòäèéè
Òàðòàðåí ÷èéèíëÿðèíäÿ òöôÿíý, ôÿðÿùíàê ùàëäà, áàøûíû âöãàðëà äèêòóòóá àääûìëàéûð âÿ èëê äÿôÿ ýþðäöéö ýþçÿë Ìàðñåë ëèìàíûíû äèããÿòëÿ ñåéð åäèðäè. Ãàðøûñûíäà à÷ûëìûø ìÿíçÿðÿ îíó ùåéðàí ãîéìóøäó. Òàðòàðåíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, áöòöí áóíëàðû î, éóõóñóíäà ýþðöð, ýóéà îíóí àäû Äÿíèç ñÿééàùû Ñèíäáàääûð âÿ î, “Ìèí áèð ýåúÿ”íèí ÿôñàíÿâè øÿùÿðëÿðèíäÿí áèðèíè äîëàøìàãäàäûð.
Áöòöí èñòèãàìÿòëÿðäÿ áèð-áèðèíè ãÿò åäÿí äîð âÿ ðåé àüàúëàðûíäàí èáàðÿò èíòÿùàñûç áèð ìåøÿ. Áöòöí þëêÿëÿðèí – ðóñëàðûí,éóíàíëàðûí, èñâå÷ëÿðèí, òóíèñëèëÿðèí, àìåðèêàëûëàðûí áàéðàãëàðû...
Ñàùèë áîéó éàí-éàíà äóðìóø ýÿìèëÿðèí áóðóí òèðëÿðè úÿðýÿ èëÿäöçöëìöø ñöíýöëÿðÿ îõøàéûð. Áó òèðëÿðèí àëò òÿðÿôèíäÿ ÷àé âÿ áóëàã ïÿðèëÿðèíèí, èëàùÿëÿðèí, ìàäîííàëàðûí âÿ ñàèðÿíèí ÿëâàí ðÿíýëÿðëÿ ÷ÿêèëìèø ôèãóðëàðû ýþðöíöð: ýÿìèëÿð ÷îõ âàõò þç àäëàðûíû
áóíëàðäàí ýþòöðöðäöëÿð. Äÿíèç ñóéó áöòöí áóíëàðû éîíìóø, éåìèø, ïàñ âÿ êèôëÿ þðòìöøäöð... Ýàù î éàíäà, ýàù äà áó éàíäà, ýÿìèëÿð àðàñûíäàí àðàáèð ýþçÿ ÷àðïàí äÿíèç öñòöíÿ éàü ëÿêÿëÿðè äöøÿí ïàðëàã èïÿéè àíäûðûðäû. Ýÿìè ðåéëÿðèíäÿ, ìàâè ñÿìàäà ãÿøÿíý
ëÿêÿëÿð êèìè ýþðöíÿí, ñàéñûç-ùåñàáñûç ãàüàéûëàð âÿ áöòöí äèëëÿð__________
äÿ áèð-áèðèíè ñÿñëÿéÿí ÷îõëó ýÿìè øàýèðäè âàð èäè.
46Äÿíèçêÿíàðû êö÷ÿ, ñàáóí çàâîäëàðûíäàí àõûá ýÿëÿí éàü âÿñîäà èëÿ ãàðûøûã òöíä éàøûë ðÿíýëè ëåùìÿëè àðõëàðûí àðàñû ýþìðöê
íÿçàðÿò÷èëÿðè èëÿ, êîìèññèîíåðëÿð âÿ Êîðñèêà àòëàðû ãîøóëìóø èêèòÿêÿðëè àðàáà ñöðöúöëÿðè èëÿ äîëó èäè.
Áóðàäà ãåéðè-àäè ùàçûð ïàëòàð ìàüàçàëàðûíà, ìàòðîñëàðûí þçëÿðè ö÷öí éåìÿê ùàçûðëàäûãëàðû ùèñëè áàðàêëàðà, òðóáêà, ìåéìóí, òóòóãóøó, êÿíäèð, éåëêÿíëèê ýèø àëâåð÷èëÿðèíÿ, è÷èíäÿ ãÿäèì òîïëàðûí,ãûçûë ñóéóíà ÷ÿêèëìèø èðè ôÿíÿðëÿðèí, éöêãàëäûðûúû ìåõàíèçìëÿðèí,ñûíûã ëþâáÿðëÿðèí, êþùíÿ ýÿìè èïëÿðèíèí, ïàñëàíìûø áóúóðãàäëàðûí, ðóïîðëàðûí, Æàí Áàðò âÿ Äöýå-Òðóåí* äþâðöíäÿí ãàëìà äÿíèç÷è åéíÿêëÿðèíèí ãîéóëóá ñàòûëäûüû ÿôñàíÿâè êþùíÿ-êöðöø ñàòàí
äöêàíëàðà ðàñò ýÿëìÿê îëàðäû. Èñòðèäéÿ âÿ èëáèç ñàòàí ÷ûüûðüàí àðâàäëàð ÷þìáÿëèá îòóðìóøäóëàð. ßëëÿðèíäÿ ãàéíàð ñó èëÿ äîëäóðóëìóø áàðäàãëàð, áóüëàíàí ãàçàíúàëàð âÿ ôÿââàðÿëÿðèí áóëàíûã ñóéóíäà éóéóá òÿìèçëÿäèêëÿðè ñÿêêèçàéàãëû èëáèçëÿðëÿ äîëó éåêÿ ñÿáÿòëÿð îëàí ìàòðîñëàð î éàí – áó éàíà âóðíóõóðäóëàð.
Ùÿð éàí ìöõòÿëèô ìàëëàðëà: èïÿêëÿ, ìèíåðàëëàðëà, òàõòà-øàëáàí
ãàëàüû èëÿ, ÿðèäèëèá ãÿëèáëÿðÿ òþêöëìöø ãóðüóøóíëà, ìàùóä âÿ øÿêÿðëÿ, è÷èíäÿ øèðÿ îëàí ÿìçèê øöøÿëÿðè èëÿ, êîëçà, áèéàí êþêö âÿøÿêÿð ãàìûøû èëÿ äîëó èäè. Áóðà Øÿðãëÿ Ãÿðáèí õÿëèòÿñè èäè. Ýåíóéàëû ãàäûíëàðûí þç ÿëëÿðè èëÿ ãûðìûçû ðÿíýÿ áîéàäûãëàðû Ùîëëàíäèéà
ïåíäèðèíÿ ùÿð òÿðÿôäÿ òÿñàäöô åäèëèðäè.
Î éàíäà – òàõûë ëèìàíû ýþðöíöðäö; áóðàäà ùàìáàëëàð ùöíäöð
ìåéäàí÷àëàðà ÷ûõàðàã äîëó êèñÿëÿðäÿí ñàùèëÿ òàõûë òþêöðäöëÿð.
Òîç äóìàíûíà áöðöíìöø ñàùèëÿ àðäû-àðàñû êÿñèëìÿéÿí ãûçûëû
ðÿíýëè áèð àõûí òþêöëöðäö. Ãûðìûçû ôÿñëè êèøèëÿð ãûçûëà ÷àëàí òàõûëû
óçóíãóëàã äÿðèñèíäÿí ùàçûðëàíìûø õÿëáèðëÿðäÿí êå÷èðèð, àðàáàëàðà
äîëäóðóá éîëà ñàëûðäûëàð. Àðàáàëàðû ÿëëÿðèíäÿ ñöïöðýÿ âÿ ñÿáÿò
îëàí áèð éûüûí àðâàä-óøàã ìöøàéèÿò åäèðäè: îíëàð éåðÿ äöøÿí òàõûëû
éûüûðäûëàð... Äàùà áèð ãÿäÿð î éàíäà òÿðñàíÿëÿð éåðëÿøèðäè; áþéðö
öñòÿ ÷åâðèëìèø íÿùÿíý ýÿìèëÿðè ÷þð-÷þï éàíäûðûá éîñóíëàðäàí òÿìèçëÿéèðäèëÿð, ñóäà ýÿìè òèðëÿðè öçöðäö, ÿòðàôû ãàòðàí èéè áöðö__________* Æ à í Á à ð ò (1651-1736), Ä ö ý å Ò ð ó å í (1679-1736) – ôðàíñûç äÿíèç÷èëÿð

47

ìöøäö, ýÿìèëÿðèí ýþâäÿëÿðèíè èðè ìèñ áÿíäëÿðëÿ áÿðêèäÿí äöëýÿðëÿðèí ãóëàãáàòûðûúû ÷ÿêèú ñÿñëÿðèíèí àðàñû êÿñèëìèðäè.
Áÿçÿí Òàðòàðåí äîðëàðûí àðàñûíäàí ëèìàíà ýèðèøè, áèð-áèðèíèí
àðäûíúà ýÿëÿí âÿ éà äÿíèçÿ ÷ûõàí ýÿìèëÿðè, Ìàëòàéà éîëà äöøÿíâÿ ýþéÿðòÿñèíäÿ ñàðû ÿëúÿêëè çàáèòëÿð îëàí ãÿøÿíý, ïàð-ïàð ïàðûëäàéàí ö÷äîðëó èíýèëèñ ùÿðá ýÿìèñèíè, éà äà Ìàðñåëèí èêèäîðëó éåëêÿí ýÿìèñèíèí ùàé-êöé âÿ ñþéöø ñÿäàëàðû àëòûíäà êþðïöäÿí àðàëàíäûüûíû ýþðöðäö. Î, ùÿòòà áó ýÿìèíèí äàë òÿðÿôèíäÿ äàéàíàí,ÿéíèíäÿ ñöðòóê âÿ áàøûíäà èïÿê øëéàïàñû îëàí øèøìàí êàïèòàíûí
Ïðîâàíñ ëÿùúÿñèíäÿ íåúÿ ÿìðëÿð âåðäèéèíè äÿ ýþðöá åøèòìèøäè.
Ýÿìèëÿðèí áÿçèëÿðè éåëêÿíëÿðèíè à÷àðàã ñöðÿòëÿ äÿíèçÿ ÷ûõûðäûëàð;ýöíÿøèí øöàëàðû àëòûíäà àéäûí ýþðöíÿí äèðÿêëÿðè èñÿ óçàãäàí éàâàø-éàâàø éàõûíëàøûð, ñàíêè ñóäà äåéèë, ùàâàäà öçöðäöëÿð.
Áöòöí áó âàõò ÿðçèíäÿ ùÿð òÿðÿôäÿ àðàñû êÿñèëìÿéÿí äÿùøÿòëèáèð ýóðóëòó âàð èäè: Ùåé àðàáàëàðûí òàããûëòûñû, ìàòðîñëàðûí ÷ûüûðáàüûðû, ñþéöø, ìàùíû, ïàðîõîäëàðûí ôèòè, òÿáèë ñÿäàëàðû, ìöãÿääÿñ
Èîàííà âÿ ìöãÿääÿñ Íèêîëàé ãàëà÷àëàðûíäà ñöìñöëÿðèí óüóëòóñó,êèëñÿ çÿíýëÿðèíèí ñÿñëÿðè åøèäèëèðäè... Áóíëàðäàí ÿëàâÿ-áöòöí áóãàðìàãàðûøûã ñÿñëÿðè ãàáàüûíà àëûá ùÿðëÿäÿí, ùÿð òÿðÿôÿ éàéàí, þçâûéûëòûñûíû äà îíà ãàòûá ãóëàãáàòûðûúû äÿùøÿòëè áèð ãÿùðÿìàíëûã
ìóñèãèñè éàðàäàí øèìàë-ãÿðá êöëÿéè ñàíêè íÿùÿíý øåéïóð êèìèñÿñëÿíèá éîëà ÷ûõìàüà ÷àüûðûð, öðÿêëÿðäÿ äöíéàíûí áó áàøûíäàí
âóðóá, î áàøûíäàí ÷ûõìàã, ãàíàäëàíûá ó÷ìàã àðçóñó äîüóðóðäó.
Ãîðõìàç Òàðàñêîíëó Òàðòàðåí øèðëÿð þëêÿñèíÿ ýåòìÿê ö÷öíìÿùç áåëÿ øåéïóð ñÿäàëàðû àëòûíäà ïàðîõîäà ìèíäè...

__________
48

Èêèíúè åïèçîä

ÒÖÐÊËßÐÈÍ ÉÀÍÛÍÄÀ
ÛÝßÌÈÄß ÑßÔßÐ. ÔßÑÈÍ ÁÅØ ÂßÇÈÉÉßÒÈ.
Ö×ÖÍÚÖ ÝÖÍ. ÕÈËÀÑ ÅÄÈÍ!

ßçèç îõóúóëàð, ìÿí èñòÿðäèì êè, áèð ðÿññàì îëàéäûì, ùÿì äÿåëÿ áèð ðÿññàì êè, Ôðàíñàäàí ßëúÿçàèðÿ äîüðó öçÿí “Çóàâ” ýÿìèñèíèí ýþéÿðòÿñèíäÿ ö÷ ýöíëöê ñÿôÿð ÿðçèíäÿ Òàðàñêîíëó Òàðòàðåíèí áàøûíäàêû ôÿñèí àëìûø îëäóüó ìöõòÿëèô âÿçèééÿòëÿðè èêèíúè
ùèññÿíèí áàøëàíüûúûíäà ñèçèí ö÷öí òÿñâèð åäÿ áèëÿéäèì.
Ìÿí, ãÿùðÿìàíûí ôÿñèíè, ÿí ÿââÿë, ýÿìè éîëà äöøÿðêÿí ýþéÿðòÿäÿ, ýþçÿë áèð òàðàñêîíëó áàøûíû áÿçÿéèá îíà âöãàðëû ýþðêÿì
âåðäèéè çàìàí ÿêñ åòäèðÿðäèì. Ñîíðà ìÿí, îíó ñèçÿ ýÿìè ëèìàíäàí ÷ûõàðêÿí, äàëüàëàðûí “Çóàâ”û àòûá-òóòìàüà áàøëàäûüû áèð çàìàíäà ýþñòÿðÿðäèì: î, ñàíêè ùåéðÿòëÿíìèø âÿ åëÿ áèë äÿíèç õÿñòÿëèéèíÿ òóòóëóá öðÿê áóëàíòûñûíûí èëê ÿëàìÿòëÿðèíè ãàáàãúàäàí
ùèññ åäÿðÿê òèòðÿéèðäè.
Äàùà ñîíðà ìÿí, îíóí ôûðòûíà èëÿ íåúÿ ìöáàðèçÿ àïàðàðàã
ãÿùðÿìàíûí áàøûíäà äèê ãàëõäûüûíû âÿ ýÿìè Ëèîí êþðôÿçèíäÿí
à÷ûã äÿíèçÿ ÷ûõûá äàùà áÿðê éûðüàëàíìàüà áàøëàäûüû çàìàí ýåòäèêúÿ øèääÿòëÿíÿí êöëÿéèí òÿñèðè àëòûíäà îíóí áþéöê àáû ãîòàçûíûí
äÿíèç äóìàíû àðàñûíäà íåúÿ ãàáàðäûüûíû òÿñâèð åäèðäèì... Äþðäöíúö âÿçèééÿò: àõøàì ñààò àëòûäà, Êîðñèêà ñàùèëëÿðèíäÿ áÿäáÿõòôÿñ ýÿìèíèí êÿíàðûíäàí ñàëëàíûá ãàëàðàã àúèç áèð ùàëäà äÿíèçèí
äÿðèíëèêëÿðèíÿ áàõûð... Íÿùàéÿò, áåøèíúè âÿ ñîíóíúó âÿçèééÿò:äàðûñãàë êàéóòäà, êîìîä éåøèéèíÿ îõøàéàí áàëàúà éàòàãäà øÿêëèí
__________
èòèðèá ìèñêèí ùàëà äöøìöø áèð øåé çàðûëäûéà-çàðûëäûéà áàëûíúûí öñ49

òöíäÿ ÷àïàëàéûð. Áó, ôÿñäèð, ãÿùðÿìàíûí ôÿñèäèð, î èíäè àäè áèð ýåúÿ ïàïàüûíà ÷åâðèëìèøäèð, áó ïàïàã, èíäè ðÿíýè àüàðìûø âÿ ñèð-ñèôÿòè òàíûíìàç áèð ùàëà äöøìöø õÿñòÿíèí ãóëàãëàðûíàäÿê áàøûíà
áàñìûø îëäóüó êå÷ìèø ôÿñäèð.
Àù, áèðúÿ òàðàñêîíëóëàð þçëÿðèíèí áþéöê Òàðòàðåíèíè, ýÿìèíèí
áþéðöíäÿí áàëàúà ýèðäÿ ïÿíúÿðÿñèíäÿí äöøÿí òóòãóí âÿ çÿèô èøûãàëòûíäà, êîìîä éåøèéè öñòöíäÿ óçàíûá ìÿòáÿõèí öôóíÿòëè âÿ àüàúûí ðöòóáÿòëè èéè èëÿ – áèð ñþçëÿ ýÿìèíèí áó èéðÿíú ãîõóñó èëÿ íÿôÿñ àëäûüûíû ýþðñÿéäèëÿð!.. ßýÿð îíëàð, ýÿìèíèí ïÿðè ùÿð äÿôÿ ôûðëàíàðêÿí äÿãèãÿáàøû ÷àé òÿëÿá åäÿí Òàðòàðåíèí õûðûëòûëû ñÿñèíè âÿõèäìÿò÷èíè íåúÿ íàçèê ñÿñëÿ ñþéäöéöíö åøèòñÿéäèëÿð, îíó áó ñÿôÿðÿ ÷ûõìàüà ìÿúáóð åòäèêëÿðè ö÷öí, êèì áèëèð, íÿ ãÿäÿð ïåøìàí
îëàðäûëàð!.. Ñèçÿ ñþçöí äöçöíö äåéèðÿì, þçö äÿ áèð òàðèõ÷è êèìèãÿòè äåéèðÿì êè, éàçûã òöðê àúûíàúàãëû ùàëäà èäè. Äÿíèç õÿñòÿëèéèíèí ãÿôëÿòÿí éàõàëàìûø îëäóüó áó áÿäáÿõò áåëèíÿ áàüëàäûüû ßëúÿçàèð êÿìÿðèíè à÷ìàã âÿ þç ùÿðáè ëÿâàçèìàòûíäàí õèëàñ îëìàã
èãòèäàðûíäà áåëÿ äåéèëäè. Éåêÿ äÿñòÿêëè îâ÷ó áû÷àüû ñèíÿñèíÿ áàòûð,òàïàí÷àíûí ãîáóðó àéàãëàðûíû ÿçèðäè. Ùÿëÿ öñòÿëèê äÿ Ñàí÷î –Òàðòàðåí äåéèíèð, çàðûëäàéûð âÿ ùåé ñþéöðäö:– Àõìàã!.. Ìÿí êè, ñÿíÿ äåéèðäèì!.. Ùÿ! Ñÿí Àôðèêàéà
ýåòìÿê èñòÿéèðäèí!.. Áó äà ñÿíèí Àôðèêàí!.. Ùÿ íåúÿäèð éàõøûäûð?
Ùÿð øåéäÿí äàùà ÿçàáëû áó èäè êè, éàçûã çàðûëäàäûüû áèð âàõòäà
ñÿðíèøèíëÿðèí êàéóò-êîìïàíèéàäà íåúÿ ìàùíû îõóäóãëàðûíû, ýöëöøäöêëÿðèíè, éåéèá-è÷èá øÿíëèê åòäèêëÿðèíè âÿ ãóìàð îéíàäûãëàðûíû åøèäèðäè.
“Çóàâ” ýÿìèñèíèí àäàìëàðû ñàéúà ÷îõ âÿ øÿí èäè: áóðàäà þçïîëêëàðûíà ãàéûäàí çàáèòëÿð, Ìàðñåë “Àëêàçàð”ûíäàí îëàí õàíûìëàð, ñÿééàð àêòéîðëàð, Ìÿêêÿ çèéàðÿòèíÿ ýåäÿí âàðëû ìöñÿëìàí,þçöíö Ðàâåëÿ âÿ Æèë Ïåðåéÿ* îõøàòìàüà ÷àëûøàí ÷îõ çàðàôàòúûë áèð÷åðíîãîðèéàëû êíéàç âÿ áàøãàëàðû òîïëàøìûøäûëàð. Îíëàðäàí ùå÷áèðèíè ýÿìè òóòìàìûøäû, îäóð êè, “Çóàâ”ûí êàïèòàíû Áàðáàñó èëÿøàìïàí øÿðàáû è÷èá êåô ÷ÿêèðäèëÿð. Áèðè Ìàðñåëäÿ, áèðè äÿ ßëúÿ__________* Ð à â å ë Ï é å ð À ë ô ð å ä (1814-1881) âÿ Æ è ë Ï å ð å ÕÛÕ ÿñðèí îðòàëàðûíäà éàøàìûø ìÿøùóð ôðàíñûç êîìèê-àêòéîðëàðûäûð.

50

çàèðäÿ îëìàãëà èêè àèëÿ ñàõëàéàí ìàðñåëëè êàïèòàí Áàðáàñó èñÿ øèøìàí, êåôúèë áèð àäàì èäè.
Òàðòàðåí öðÿéèíäÿ îíëàðûí ùàìûñûíûí éåðÿ áàòìàñûíû èñòÿéèðäè.
Îíëàðûí øÿíëèê åòìÿëÿðè îíóí ÷ÿêäèéè ÿçàáëàðû ãàò-ãàò àðòûðûðäû...
Íÿùàéÿò, ñÿôÿðèí ö÷öíúö ýöíö, ýöíîðòà÷àüû ýÿìèäÿ áàø âåðÿí
÷àõíàøìà óçóí âàõòäàí áÿðè ãîðõóñóíäàí óçàíûá ãàëìûø ãÿùðÿìàíûìûçû þçöíÿ ýÿòèðäè. Îíóí ãóëàüûíûí äèáèíäÿ çÿíý ÷àëûíûðäû.
Ýþéÿðòÿäÿ ìàòðîñëàðûí êîáóä áàøìàãëàðûíûí òàããûëòûñû åøèäèëèðäè.
– Èðÿëè!.. Ýåðè!.. – äåéÿ êàïèòàí Áàðáàñó áàüûðûðäû.
Ñîíðà ãûøãûðäû: “Ñàõëà!” Ïàðîõîä äÿðùàë äàéàíäû, ñèëêÿëÿíäèâÿ ÿòðàôû ñàêèòëèê áöðöäö... Ïî÷ò-ñÿðíèøèí ýÿìèñè ùàâà øàðû êèìè,ñÿññèç-ñÿìèðñèç î òÿðÿô-áó òÿðÿôÿ éûðüàëàíûðäû...
Áó ÿúàèá ñàêèòëèê Òàðòàðåíè äÿùøÿòÿ ýÿòèðäè.
– Áàòûðûã! Õèëàñ åäèí! – äåéÿ î, âàð ýöúö èëÿ áàüûðûá øèâÿí ãîïàðòäû âÿ ñàíêè ñåùèðêàðûí èøàðÿñè èëÿ þçöíÿ ãàéûòìûø ãöââÿñèíè
òîïëàéàðàã éàòàãäàí ñû÷ðàéûá àéàüà ãàëõäû, áöòöí ñèëàùëàðûíû ýþòöðöá ýþéÿðòÿéÿ úóìäó.

ÛÛÑÈËÀÙ ÁÀØÛÍÀ! ÑÈËÀÙ ÁÀØÛÍÀ!

Ùå÷ êÿñ ÿñëà áàòûá áîüóëìàã ôèêðèíäÿ äåéèëäè: àíúàã “Çóàâ”ðåéäÿ, éÿíè ëèìàíûí ýèðÿúÿéèíäÿ ýÿìèëÿðèí äàéàíìàñû ö÷öí àéðûëìûø êöëÿê òóòìàéàí, äÿðèí, ýþçÿë, ëàêèí ÷îõ ñàêèò, äåìÿê îëàð,áîø áèð éåðÿ äàõèë îëìóøäó. Ãàðøûäàêû äàüûí äþøöíäÿ ßëúÿçàèðèí
äÿíèçÿ äîüðó óçàíàí áèð-áèðèíÿ éàõûí êè÷èê åâëÿðè àüàðûðäû. Áóìÿíçÿðÿ Ìåäîí òÿïÿñèíäÿêè àëò ïàëòàð ñÿðýèñèíè õàòûðëàäûðäû.
Àäàìëàðûí áàøû öçÿðèíäÿ àòëàç êèìè ïàð-ïàð ïàðûëäàéàí ìàâè ñÿìà ýþðöíöðäö.
Ãîðõóñó ãà÷ûá áèð ãÿäÿð þçöíÿ ýÿëìèø ìÿøùóð Òàðòàðåí èíäèãàðøûñûíäà à÷ûëàí ìÿíçÿðÿéÿ òàìàøà åäèð, éàíûíäà äóðàí ÷åðíîãîðèéàëû êíéàçûí èçàùàòûíû åùòèðàìëà äèíëÿéèðäè. Êíéàç îíóí ö÷öí øÿùÿðèí ìöõòÿëèô ìÿùÿëëÿëÿðèíèí àäëàðûíû ÷ÿêèðäè: Êàñáàõ, Éóõàðû øÿ__________
ùÿð, Áàá-ßçóí êö÷ÿñè. Áó ÷åðíîãîðèéàëû êíéàç ÷îõ íÿçàêÿòëè, ýþ51çÿë òÿðáèéÿ ýþðìöø áèð àäàì èäè, ßëúÿçàèðè ìöêÿììÿë òàíûéûð âÿÿðÿáúÿ ÷îõ èòè äàíûøà áèëèðäè. Òàðòàðåí îíóíäà äàùà éàõûíäàí òàíûø
îëìàüû ãÿðàðà àëäû... Îíëàð ýÿìèíèí êÿíàðûíà ÷ÿêèëÿí äÿìèð òîðàñþéêÿíìèøäèëÿð. Áèðäÿí òàðàñêîíëóíóí ýþçöíÿ áàéûð òÿðÿôäÿí
áÿðê-áÿðê ýþéÿðòÿíèí òîðóíäàí éàïûøìûø áèð ÷îõ èðè ãàðà ÿë ñàòàøäû.
Áèð ñàíèéÿ ñîíðà îíóí ãàðøûñûíäà ãûâðûì ñà÷ëû çÿíúè áàøû ýþðöíäö. Òàðòàðåí àüçûìû à÷ìàüà ìàúàë òàïìàìûø ýÿìèíèí ýþéÿðòÿñèíÿ éöçÿ ãÿäÿð éàðû÷ûëïàã, ãàðà âÿ ñàðû äÿðèëè èéðÿíú, åéáÿúÿð
ãóëäóð äîëäó...
Òàðòàðåí áó ãóëäóðëàðû òàíûéûðäû... Áó ãóëäóðëàð îíëàð èäèëÿð,áóíëàð Òàðàñêîí êö÷ÿëÿðèíäÿ ýåúÿëÿð Òàðòàðåíèí ÷îõ âàõò îíëàð
äåéèá àõòàðäûüû ìÿùç ùÿìèí ìÿøùóð ãóëäóðëàð èäèëÿð. Íÿùàéÿò,îíëàð ýÿëèá þçëÿðèíè ýþñòÿðìÿéè ãÿò åòìèøäèëÿð.
Áàñãûí åëÿ ãÿôèëäÿí åäèëìèøäè êè, Òàðòàðåí èëê äÿãèãÿäÿ ëàïäîíóá ìàò ãàëìûøäû. Ëàêèí åëÿ êè, ãÿùðÿìàí, ãóëäóðëàðûí éöêÿäîüðó úóìäóãëàðûíû, îíóí öñòöíäÿêè áðåçåíò þðòöéö äàðòûá ýÿìèíè ãàðÿò åòìÿéÿ áàøëàäûãëàðûíû ýþðäö, î ñààò þçöíÿ ýÿëèá îâ÷ó áû÷àüûíû ÷ûõàðòäû âÿ “Ñèëàù áàøûíà! Ñèëàù áàøûíà!” – äåéÿ áàüûðàðàã
ùàìûäàí ÿââÿë äÿíèç ãóëäóðëàðûíûí öçÿðèíÿ àòûëäû.
– Íÿäèð? Íÿ âàð? Ñèçÿ íÿ îëóá? – äåéÿ þç áóäêàñûíäàí ÷ûõàí
êàïèòàí Áàðáàñó ñîðóøäó.
– Ùÿ! Êàïèòàí, ñèçñèíèç? Òåç îëóí, àäàìëàðûíûçû ñèëàùëàíäûðûí!
– Àõû íÿ ö÷öí?
– Ìÿýÿð ýþðìöðñöíöç?
– Íÿéè? Êèìè?
– Áàõ, îðàäà... ãàáàüûíûçäà äÿíèç ãóëäóðëàðû...
Êàïèòàí Áàðáàñó äîíóõìóø ùàëäà îíà áàõûðäû. Áó àí ãÿùðÿìàíûí äÿðìàí ãóòóñóíó äàëûíà àëìûø éåêÿïÿð áèð çÿíúè îíëàðûí
éàíûíäàí éöéöðÿðÿê þòöá êå÷äè.
– Äàéàí, àë÷àã! – äåéÿ òàðàñêîíëó íÿðèëäÿéèá ÿëèíäÿ áû÷àã
çÿíúèíèí öñòöíÿ úóìäó.
Áàðáàñó äÿðùàë Òàðòàðåíè êÿìÿðèíäÿí òóòóá ñàõëàäû âÿ äåäè:– Úàíûì äàéàíûí, áèð ñàêèò îëóí ýþðÿê! Áóíëàð äÿíèç
ãóëäóðëàðû
__________äåéèëäèðëÿð... ×îõäàíäûð êè, ùå÷ áèð äÿíèç ãóëäóðó
éîõäóð... Áóíëàð éöê äàøûéàíëàðäûð.
52

– Éöê äàøûéàíëàð?
– ßëáÿòòÿ, éöê äàøûéàíëàð, îíëàð áóðà éöê äàëûíúà ýÿëìèøëÿð...
Áèðúÿ þç õÿíúÿðèíèçè ãûíûíà òàõûí, áèëåòèíèçè ìÿíÿ âåðèí âÿ áó ãî÷àã çÿíúèíèí àðäûíúà ýåäèí. Î, ñèçè ñàùèëÿ ÷ûõàðäàð, ùÿòòà, èñòÿñÿíèç, ìåùìàíõàíàéàäÿê þòöðÿð.
Áèð ãÿäÿð ïÿðò îëìóø Òàðòàðåí þç áèëåòèíè êàïèòàíà âåðäè âÿêÿíäèð íÿðäèâàíëà çÿíúèíèí àðäûíúà ïàðîõîäóí éåäÿéèíäÿ, äàëüàëàð öçÿðèíäÿ ðÿãñ åäÿí áþéöê áèð ãàéûüà åíäè. Îíóí áöòöí éîëÿìëàêû-÷àìàäàíëàðû, ñèëàù âÿ êîíñåðâ éåøèêëÿðè àðòûã ãàéûüà éöêëÿíìèøäè. Òàðòàðåíèí øåéëÿðè áöòöí ãàéûüû äîëäóðäóüó ö÷öí äàùàñÿðíèøèí ýþçëÿìÿê ëàçûì ýÿëìÿäè. Çÿíúè, ìåéìóí êèìè úÿëä òÿðïÿíèá ÷àìàäàíëàðûí öñòöíÿ äûðìàøäû âÿ ÷þìáÿëÿðÿê ãîëëàðû èëÿäèçëÿðèíè ãóúàãëàéûá îòóðäó. Èêèíúè áèð çÿíúè êöðÿêëÿðè ýþòöðöá
àâàð ÷ÿêìÿéÿ áàøëàäû. Îíëàðûí ùÿð èêèñè Òàðòàðåíÿ áàõûá ýöëöð âÿäèøëÿðèíè àüàðäûðäû.
Ùÿìèøÿ ùÿìéåðëèëÿðèíè öçöíöí çÿùìëè, ñÿðò èôàäÿñèëÿ äÿùøÿòÿ
ýÿòèðÿí áþéöê òàðàñêîíëó èíäè äÿ öçöíäÿ åéíè èôàäÿ ãàéûüûí àðõàòÿðÿôèíäÿ äàéàíìûøäû. ßñÿáè ùàëäà îâ÷ó áû÷àüûíûí äÿñòÿéèíè îéíàäûðäû, ÷öíêè Áàðáàñóíóí äåäèéè ñþçëÿðÿ áàõìàéàðàã Òàðàñêîíóí ãî÷àã éöê âóðàí ôÿùëÿëÿðèíÿ ÷îõ àç îõøàéàí áó ãàðà äÿðèëèéöê äàøûéàíëàðà áèð î ãÿäÿð äÿ èíàíìûðäû.
Áåø äÿãèãÿäÿí ñîíðà ãàéûã ñàùèëÿ éàí àëäû âÿ Òàðòàðåí áÿðáÿðëÿð äèéàðûíûí äÿíèçêÿíàðû êö÷ÿñèíÿ ãÿäÿì áàñäû. Î, åëÿ éåðÿãÿäÿì áàñûðäû êè, áóðàäà ö÷ éöç èë áóíäàí ÿââÿë êàòîðãà úÿçàñû
÷ÿêÿí Ìèýåë* Ñåðâàíòåñ àäëû áèð èñïàíèéàëû, ÿëúÿçàèðëè çèíäàíáàøûíûí äÿéÿíÿéè àëòûíäà þçöíöí áþéöê ðîìàíû – “Äîí Êèõîò”öçÿðèíäÿ äöøöíìöøäö.

__________* Ñ å ð â à í ò å ñ ä å Ñ à à â å ä ð à Ì è ý å ë (1547-1616) – Èíòèáàù äþâðöíöí áþéöê
èñïàí éàçû÷ûñû. 1575-úè èëäÿ Èòàëèéàäàí âÿòÿíèíÿ ãàéûäàðêÿí äÿíèç ãóëäóðëàðû òÿðÿôèíäÿí
ÿñèð òóòóëìóø âÿ ãóë êèìè ñàòûëàðàã 5 èë ßëúàçàèðäÿ ãàëìûøäûð.

53

ÛÛÛ
ÑÅÐÂÀÍÒÅÑß ÌÖÐÀÚÈßÒ. ÃÓÐÓÉÀ ×ÛÕÌÀ. ÁßÑ,“ÒÖÐÊËßÐ” ÙÀÍÛ? ÒÖÐÊ ÉÎÕÄÓÐ. ÌßÉÓÑËÓÃÅé Ìèýåë Ñåðâàíòåñ Ñààâåäðà! Äåéèðëÿð êè, áþéöê àäàìëàðûí
ðóùó, îíëàðûí âàõòû èêÿí éàøàìûø îëäóãëàðû éåðäÿ ÿáÿäè îëàðàã ùàâàäà ó÷óá äîëàøûð. ßýÿð áåëÿ áèð ðÿâàéÿò äîüðóäóðñà, îíäà, áÿðáÿðëÿðèí éàøàäûãëàðû ñàùèëäÿ ñÿíäÿí íÿ ãàëìûøñà, ùÿð øåé ýÿðÿê ñàùèëÿ ÷ûõàí Òàðàñêîíëó Òàðòàðåíè, ñÿíèí êèòàáûíûí èêè ãÿùðÿìàíûíû –Äîí Êèõîòó âÿ Ñàí÷î Ïàíñàíû þç øÿõñèíäÿ òÿúÿññöì åòäèðìèø îëàíáó ÿñë úÿíóáëó ôðàíñûçû ýþðäöêäÿ ñåâèíèá ùÿðÿêÿòÿ ýÿëÿéäè!..
Áöðêöëö áèð ýöí èäè. Òàðòàðåí, ýöíÿø øöàëàðûíà ãÿðã îëìóø äÿíèçêÿíàðû êö÷ÿäÿ áåø-àëòû íÿôÿð ýþìðöêõàíà íÿçàðÿò÷èñèíè, Ôðàíñàäàí éåíè õÿáÿðëÿð ýþçëÿéÿí ÿëúàçàèðëèëÿðè, áàðäàø ãóðóá óçóí÷óáóã ÷ÿêÿí áèð íå÷ÿ ìàâðû, èëìÿêëÿðèíäÿ õûðäà ýöìöø ïóë êèìèïàðûëäàéàí ìèíëÿðëÿ áàëàúà ñèéÿíÿê áàëûüû îëàí òîðó ÷ÿêèá ñóäàí
÷ûõàðäàí ìàëòàëû ìàòðîñëàðû ýþðäö.
Ëàêèí Òàðòàðåí ãóðóéà àéàüûíû áàñàí êèìè, ñàùèë úàíëàíäû, þçýþðêÿìèíè äÿéèøäè. Áèðäÿí ñàùèëäÿ, äàøëàð àðàñûíäà ýÿìèëÿðè ãàðÿò
åòìÿêëÿ ìÿøüóë îëàí äÿíèç ãóëäóðëàðûíäàí äà èéðÿíú îëàí áèðäÿñòÿ âÿùøè ýþðöíäö îíëàð ñÿééàùûí öñòöíÿ úóìäó. Ëöò áÿäÿíëÿðèíÿ éóí ÿáà ýåéìèø óúàáîéëó ÿðÿáëÿð, ÿéèíëÿðèíäÿ úûð-úûíäûð
ïàëòàð îëàí àë÷àãáîéëó ìàâðëàð, çÿíúèëÿð, òóíèñëèëÿð, ìàîëóëàð,ìçàáèòëèëÿð, àü äþøëöêëö ìåùìàíõàíà íþêÿðëÿðè – ùàìû ãûøãûðòûáàüûðòû èëÿ îíóí öñòöíÿ úóìóá ïàë-ïàëòàðûíäàí éàïûøäû, øåéëÿðèíè
äàðòûá áèð-áèðèíèí ÿëèíäÿí àëìàüà áàøëàäû; áèðè êîíñåðâ éåøèéèíè,áàøãàñû äÿðìàí ãóòóñóíó àïàðûðäû. Ùÿðÿ þç àíëàøûëìàç äèëèíäÿ
äàíûøàðàã ìöõòÿëèô ìåùìàíõàíàëàðûí àäëàðûíû äåéèðäèëÿð.
Áåëÿ ãóëàãáàòûðûúû ùàé-êöéäÿí áàøû ýèúÿëëÿíÿí éàçûã ãÿùðÿìàíûìûç äàðòûíûá ÷ûðïûíûð, ñþéöð, úèíëÿíèá þçöíäÿí ÷ûõûð, øåéëÿðèíèí àðäûíúà î éàí-áó éàíà éöéöðöð âÿ áó âÿùøèëÿðèí äèëèíè áèëìÿäèéè ö÷öí îíëàðëà ôðàíñûç, ïðîâàíñ, ëàòûí äèëëÿðèíäÿ äàíûøìàüà ÷àëûøûð, ùÿòòà ëàòûíúà ñþçëÿðè Ïóðñîíéàê* êèìè äåéèð, áèëäèéè áöòöí
__________* Ï ó ð ñ î í é à ê – Æ.-Á.Ìîëéåðèí “Úÿíàá äå Ïóðñîíéàê” àäëû êîìåäèéàñûíûí
ãÿùðÿìàíû, òÿêÿááöðëö âÿ úàùèë áèð ÿéàëÿò òèïèäèð.

54

ñþç åùòèéàòûíû – rosa, bonus bona, bonum* – èøëÿäèðäè. Àíúàã áóúÿùäëÿð ùå÷ áèð íÿòèúÿ âåðìÿäè. Îíà ãóëàã àñàí éîõ èäè. Õîøáÿõòëèêäÿí, ñàðû éàõàëûãëû ïëàø ýåéìèø áÿñòÿáîé áèð àäàì Ùîìåð
àëëàùû êèìè áó ãàðìà-ãàðûøûãëûüûí è÷èíÿ àòûëäû âÿ ÿëèíäÿêè äÿéÿíÿêëÿ áó âÿùøèëÿðè ãîâóá äàüûòäû. Äåìÿ áó àäàì ßëúÿçàèðèí ïîëèñ íÿôÿðëÿðèíäÿí èäè. Î, Òàðòàðåíÿ Àâðîïà ñàéàüû ìåùìàíõàíàéà
äöøìÿéè ÷îõ íÿçàêÿòëÿ ìÿñëÿùÿò ýþðäö âÿ ãîíàüû ùÿìèí ìåùìàíõàíà õèäìÿò÷èëÿðèíèí ùèìàéÿñèíÿ âåðäè. Îíëàð òàðàñêîíëóíóí
áàüëàìàëàðûíû áèð íåúÿ ÿë àðàáàñûíà éöêëÿäèëÿð âÿ þçöíö äÿ éàíëàðûíà ñàëûá àïàðäûëàð.
Òàðàñêîíëó Òàðòàðåí ßëúÿçàèðèí êö÷ÿëÿðè èëÿ àääûìëàéûð âÿ þçýþçëÿðèíÿ èíàíìûðäû. Î, Êîíñòàíòèíîïîëëà Çÿíçèáàð àðàñûíäà îëàíñåùðêàð, ÿôñàíÿâè áèð Øÿðã øÿùÿðè ýþðÿúÿéèíè ýþçëÿéèðäè... Äåìÿýÿëèá ÿñë Òàðàñêîíà ÷ûõìûøäûð. Áóðàäà ãÿùâÿõàíàëàð, ðåñòîðàíëàð,åíëè êö÷ÿëÿð, äþðäìÿðòÿáÿëè åâëÿð, Ìàê-Àäàì öñóëóíäà äþøÿíìèø êè÷èê áèð ìåéäàí, ìåéäàíäà Îôôåíáàõûí ïîëêàëàðûíû ÷àëàí
ùÿðáè îðêåñòð, ïÿíáÿ áóëêàëàðû éåéèá ïèâÿ è÷ÿí êèøèëÿð, õàíûìëàð,éöíýöë ÿõëàãëû ãàäûíëàð, ÷îõëó çàáèòëÿð âàðäû. Àíúàã áèð íÿôÿð äÿ,Òàðòàðåíèí þçöíäÿí áàøãà áèðúÿ íÿôÿð äÿ îëñóí “òöðê” éîõ èäè.
Ìåéäàíäàí êå÷ÿðêÿí Òàðòàðåí þçöíö áèð ãÿäÿð éàõøû ùèññ åòìèðäè. Ùàìû èø-ýöúöíö áóðàõûá îíà áàõûðäû. Ùÿðáè îðêåñòð ñóñäó,Îôôåíáàõûí ïîëêàñû ùàâàäàí àñûëû ãàëäû.
Ùÿð ÷èéíèíäÿ áèð òöôÿíý, ãóðøàüûíäà òàïàí÷à îëàí âÿ Ðîáèíçîí Êðóçî êèìè çÿùìëè âÿ ÿçÿìÿòëè ýþðöíÿí Òàðòàðåí úàìààòûí
àðàñûíäàí þòöá êå÷èðäè. Ëàêèí î, ìåùìàíõàíàéà ýèðÿí êèìè ùèññåòäè êè, ëàï òàãÿòäÿí äöøìöøäöð. Òàðàñêîíäàí éîëà äöøìÿñè,Ìàðñåë, Àðàëûã äÿíèçèíäÿ ýÿìè èëÿ ñÿôÿð, ÷åðíîãîðèéàëû êíéàç,äÿíèç ãóëäóðëàðû – áöòöí áóíëàð áèð-áèðèíÿ ãàðûøûá áàøûíû ýèúÿëëÿòìèø, îíó éîðìóøäó.
Òàðòàðåíè ìåùìàíõàíà íþìðÿñèíÿ àïàðûá öñò-áàøûíäàêû ñèëàùëàðû à÷ûá áèð òÿðÿôÿ ãîéìàëû âÿ ñîéóíäóðóá éàòàüà óçàòìàëû îëäóëàð... Ùÿêèì äàëûíúà àäàì ýþíäÿðìÿê èñòÿéèðäèëÿð êè, ãÿùðÿìàíûìûçûí áàøû éàñòûüà ÷àòàí êèìè îòàüû åëÿ áÿðê õîðóëòó ñÿñè áöðöäö êè, ìåùìàíõàíà ñàùèáè ùÿêèìèí êþìÿéèíÿ äàùà åùòèéàú
ãàëìàäûüûíû ùèññ åòäè âÿ ùàìû ñÿññèç-ñÿìèðñèç äàüûëûøûá ýåòäè.
__________* Ãûçûë ýöë, éàõøû, ÷îõ éàõøû, ëàï éàõøû

55ÛÂÈËÊ ÏÓÑÃÓ

Òàðòàðåí éóõóäàí àéûëàðêÿí øÿùÿðèí ñààòëàðû ö÷ö âóðìóøäó.
Î, áöòöí àõøàìû, áöòöí ýåúÿíè, áöòöí ñÿùÿðè âÿ ýöíöí äöç éàðûéà
ãÿäÿðèíè éàòìûøäû. Áó, ùå÷ äÿ òÿÿúúöáëö äåéèëäèð: àõû, ö÷ ýöí ÿðçèíäÿ ôÿñ íÿëÿð ÷ÿêìÿìèøäè?..
“Ìÿí øèðëÿð äèéàðûíäàéàì!” – ãÿùðÿìàí ýþçëÿðèíè à÷àðêÿíùÿð øåéäÿí ÿââÿë áóíó äöøöíìöøäö âÿ ùÿãèãÿòè íèéÿ ýèçëÿäÿê?
Øèðëÿðèí áóðàäà, èêè àääûìëûãäà, äåìÿê îëàð, ëàï éàõûíëûãäà
îëäóüóíó, îíëàðëà öç-öçÿ äóðàúàüûíû ôèêðèíÿ ýÿòèðÿí êèìè: – óó...
óââ!.. – åëÿéèá áÿäÿíèíè öøöòìÿ áöðöäö, î, ÷ÿêèíìÿäÿí éîðüàíû
áàøûíà êèìè þðòäö.
Àíúàã áèð äÿãèãÿ ñîíðà áàéûðäàí ýÿëÿí øÿí ñÿñëÿð, ìàâè ñÿìà, îòàüà äîëàí ïàðëàã ýöíÿø øöàëàðû, éàòàüûíûí éàíûíà ýÿòèðèëìèø
äàäëû ãÿëéàíàëòû, òàéáàòàé à÷ûëìûø, äÿíèçÿ áàõàí ïÿíúÿðÿ âÿ áèðøöøÿ ÿëà Êðèò øÿðàáû äÿðùàë ÿââÿëêè ãÿùðÿìàíëûüûíû îíà ãàéòàðäû.
Òàðòàðåí, öñòöíäÿí éîðüàíû àòàðàã:– Øèð öñòöíÿ! Øèð öñòöíÿ! – äåéÿ þçö-þçöíö ùàéëàäû âÿ òÿëÿñèê
ùàëäà ãàëõûá ýåéèíäè.
Î, þçö ö÷öí áåëÿ áèð ïëàí ãóðìóøäó: ùå÷ êÿñÿ áèð ñþç äåìÿäÿí øÿùÿðäÿí ÷ûõìàëû, öç òóòóá ñÿùðàéà ýåòìÿëè, ýåúÿíèí äöøìÿñèíè ýþçëÿìÿëè, ïóñãóäà äóðìàëû âÿ ïàðòàïàðòëà åëÿ èëê ðàñò ýÿëÿí
øèðè ýÿáÿðòìÿëè; ñîíðà, åðòÿñè ýöí ãàéûäûá Àâðîïàñàéàüû ìåùìàíõàíàäà ãÿëéàíàëòû åòìÿëè, ßëúÿçàèð ÿùëèíèí òÿáðèêëÿðèíè äèíëÿìÿëè âÿ ýÿáÿðäèëìèø âÿùøè ùåéâàíûí äàëûíúà àðàáà ýþíäÿðìÿëè.
Òàðòàðåí áèð ýþç ãûðïûìûíäà ñèëàùëàíäû, áàøûíäàí óúà îëàíéåêÿ äÿñòÿêëè ãàòëàìà ÷àäûðû ÷èéíèíÿ àòûá ãàéà êèìè ñàðñûëìàç áèðãÿòèééÿòëÿ êö÷ÿéÿ ÷ûõäû. Î þç íèééÿòëÿðèíäÿ áèð êÿñèí õÿáÿð òóòàáèëÿúÿéèíäÿí åùòèéàò åäÿðÿê éîë áàðÿñèíäÿ ñîðàãëàøìàäàí äöçñàüà äþíäö. Òàðòàðåí òàüëû Áàá-ßçóí àëàãàïûñûíà ÷àòàðàã áóðàäà
ìèíëÿðëÿ ßëúÿçàèð éÿùóäèñèíèí ùþðöì÷ÿê êèìè êöíúÿ ãûñûëûá þçãàðàíëûã, áàëàúà äöêàíëàðûíäàí îíà áàõäûüûíû ýþðìÿäÿí Òåàòð
ìåéäàíûíäàí êå÷äè, øÿùÿðèí êÿíàðûíà ÷àòäû âÿ íÿùàéÿò, òîç-òî__________
çàíàãëû Ìóñòàô éîëóíà ÷ûõäû.
56Áó éîëäà ãÿðèáÿ ãàðìà-ãàðûøûãëûã ùþêì ñöðöðäö. Êàðåòëÿð,ôàéòîíëàð, ãàçàëàãëàð, ôóðãîíëàð, ñàìàí éöêëÿíìèø éåêÿ þêöçàðàáàëàðû, Àôðèêà àòûúûëàðûíûí åñêàäðîíëàðû, áàëàúà áîéëó åøøÿê ñöðöëÿðè, êþêÿ ñàòàí çÿíúè ãàäûíëàð, Åëçàñ ìöùàúèðëÿðè èëÿ äîëó àðàáàëàð, ãûðìûçû ïëàøëû éåðëè ñöâàðèëÿð – áóíëàðûí ùàìûñû òîç-òîðïàã
è÷èíäÿ, ÷ûüûð-áàüûðëà, ìàùíû îõóéà-îõóéà, øåéïóð ñÿäàëàðû àëòûíäà, éîëóí ùÿð èêè òÿðÿôèíäÿ úÿðýÿ èëÿ äöçöëìöø äàõìàëàðûí ãàïûëàðû àüçûíäà îòóðóá ñà÷ëàðûíû äàðàéàí óúàáîé ìàîíëó ãûçëàðûí
ãàðøûñûíäàí, ÿñýÿðëÿðëÿ äîëó ìåéõàíàëàðûí, ãÿññàá äöêàíëàðûíûí,ñàëëàãõàíàëàðûí éàíûíäàí þòöá êå÷èðäèëÿð.
“Øÿðã áàðÿñèíäÿ ìÿíÿ íÿ éàëàí-ïàëàí øåéëÿð äàíûøûðìûøëàð! –äåéÿ áþéöê Òàðòàðåí äöøöíäö. – Áóðàäà, ùÿòòà Ìàðñåëäÿêèíäÿíäÿ òöðê âàðäûð”.
Áèðäÿí î, ýþçÿë áèð äÿâÿíèí þç óçóí àéàãëàðûíû àðàìëà ýþòöðöá ãîéàðàã ùèíä õîðóçó êèìè íåúÿ ëîâüà-ëîâüà éàíûíäàí êå÷äèéèíè ýþðäö; îíóí öðÿéè äàùà áÿðê äþéöíìÿéÿ áàøëàäû.
Àðòûã äÿâÿëÿð ýþðöíäö! Äåìÿëè, øèðëÿð äÿ óçàãäà äåéèëäèð!
Äîüðóäàí äà î, áåøúÿ äÿãèãÿ ñîíðà ÷èéíè òöôÿíýëè áèð äÿñòÿ øèðîâ÷óñóíà ðàñò ýÿëäè.
Ãÿùðÿìàíûìûç îíëàðûí éàíûíäàí êå÷ÿðêÿí: “Ãîðõàãëàð! – äåéÿ äöøöíäö. – Ãîðõàãëàð! Óòàíìûðëàð, éàíëàðû èëÿ èò ýþòöðöá øèðîâóíà äÿñòÿ-äÿñòÿ ýåäèðëÿð!”. Î, ßëúÿçàèðäÿ øèðäÿí áàøãà áèð ùåéâàí îâóíà ÷ûõìàüû ÿñëà òÿñÿââöð åòìèðäè. Ëàêèí áó îâ÷óëàð ñèôÿòäÿí þç èøëÿðèíäÿí àéðûëìûø ñàäÿëþâù àëâåð÷èëÿðÿ îõøàéûðäûëàð, ùÿìäÿ áåëÿúÿ, êþùíÿ ãàéäà èëÿ, èòëÿðëÿ, îâ÷ó ùåéáÿëÿðè èëÿ øèð îâóíà
÷ûõìàã òàðàñêîíëóíó ìàðàãëàíäûðûðäû, î, áèðèíÿ éàíàøûá ñîðóøäó:– Ùÿ, éîëäàø, äåéèí ýþðÿê îâ íåúÿäèð?
– Ïèñ äåéèë, – äåéÿ îâ÷ó ãîðõà-ãîðõà ýþçëÿðèíè òàðàñêîíëóíóí
çÿùìëè ñèëàùëàðûíà äèêÿðÿê úàâàá âåðäè.
– ×îõ âóðìóøñóíóç?
– Áÿëè... àç äåéèë... áóäóð, áàõûí, – äåéèá ÿëúÿçàèðëè îâ÷óäîâøàí âÿ úöëëöòëÿ äîëó ùåéáÿñèíè ýþñòÿðäè.
– Íåúÿ?.. Ñèç áóíëàðû ùåéáÿíèçÿ ãîéóðñóíóç?
__________– Áÿñ ùàðà ãîéàã?
57

– Äåìÿê îíëàð... ëàï-áàëàúàäûðëàð?
– Ùÿð úöð îëàð, áàëàúà äà, áþéöê äÿ, – äåéÿ îâ÷ó úàâàá âåðäè.
Î, åâÿ òÿëÿñèðäè, îäóð êè, éîëäàøëàðûíà ÷àòìàã ö÷öí àääûìûíû ñöðÿòëÿíäèðèá óçàãëàøäû.
Ãîðõìàç Òàðòàðåí ùåéðÿòèíäÿí äîíóá ìàò-ìÿÿòòÿë éîëóí îðòàñûíäà ãàëäû. Î, áèð ãÿäÿð ôèêèðëÿøäèêäÿí ñîíðà ãÿòè ãÿðàðà ýÿëèá
“áóíëàð ýîï÷ó àäàìëàðäûð, îíëàð ùå÷ íÿ âóðìàìûøëàð”, – äåéÿðÿê
éîëóíà äàâàì åòäè.
Àðòûã åâëÿðÿ âÿ éîëäàí þòÿíëÿðÿ ýåòäèêúÿ äàùà àç-àç òÿñàäöô
åäèëèðäè. Òàðàñêîíëó Òàðòàðåí òÿãðèáÿí äàùà éàðûì ñààò éîë ýåäèá
íÿùàéÿò, äàéàíäû. Ùàâà ëàï ãàðàëìûøäû. Àéñûç, óëäóçëó áèð ýåúÿèäè. Øîñåäÿ èíñ-úèíñ éîõäó. Áóíà áàõìàéàðàã ãÿùðÿìàí áàøàäöøäö êè, øèðëÿð ìèíèê àðàáàñû äåéèë êè, áþéöê éîëäà âåéèëëÿíñèíëÿð.. Î, éîëäàí ÷ûõûá ÷þëÿ äîüðó öç ãîéäó. Ùÿð àääûìäà õÿíäÿêëÿðÿ, òèêàíëû áèòêèëÿðÿ, êîëëóãëàðà ðàñò ýÿëèðäè. Ëàêèí Òàðòàðåí áóíëàðà åòèíà åòìÿäÿí àääûìëàéûðäû. Î, áèðäÿí àéàã ñàõëàäû.
Ãÿùðÿìàíûìûç ùàâàíû èéëÿéÿðÿê, “áóðàäàí øèð èéè ýÿëèð”, –äåéÿ ãÿò åòäè.

Â
ÏÀÐÒ! ÏÀÐÒ!

Áóðà àäàì àéàüû äÿéìÿìèø, ÿúàèá áèòêèëÿðëÿ, òöêëÿðèíè ãàáàðòìûø âÿùøè ùåéâàíà áÿíçÿð Øÿðã áèòêèëÿðè èëÿ þðòöëìöø óúñóçáóúàãñûç áèð ÷þëëöê èäè. Óëäóçëàðûí òóòãóí èøûüûíäà ùÿð òÿðÿôäÿ
éåðÿ äöøìöø áèòêè êþëýÿëÿðè ÷îõ áþéöê ýþðöíöðäö. Ñàü òÿðÿôäÿ
íÿùÿíý äàüëàð ãàðàëûðäû-áÿëêÿ äÿ áóíëàð Àòëàñ äàüëàðû èäè!.. Ñîëòÿðÿôäÿí, ýþðöíìÿéÿí äÿíèçèí áîüóã óüóëòóñó åøèäèëèðäè. Áóðàâÿùøè ùåéâàíëàðûí ýÿçèá äîëàøà áèëÿúÿêëÿðè áèð éåð èäè...
Òàðòàðåí òöôÿíýèíèí áèðèíè éåðÿ ãîéäó, î áèðèíè ÿëèíäÿ òóòàðàãáèð äèçè öñòÿ îòóðäó âÿ ýþçëÿìÿéÿ áàøëàäû. Î, áèð ñààò, èêè ñààòýþçëÿäè.. Ãàðøûñûíà ùå÷ áèð øåé ÷ûõìàäû!.. Áó âàõò éàäûíà äöøäö
êè, îíóí îõóäóüó êèòàáëàðäà ìÿøùóð øèð îâ÷óëàðû ùÿìèøÿ þçëÿðè
__________
èëÿ ÷ÿïèø ýþòöðÿð âÿ îíó áèð íå÷ÿ àääûì êÿíàðäà áàüëàéàðàã èïèíè
58

äàðòìàãëà ìÿëÿìÿéÿ ìÿúáóð åäÿðäèëÿð. Òàðàñêîíëóíóí ÷ÿïèøè
îëìàäûüû ö÷öí î, ÷ÿïèøè ÿâÿç åòìÿê ãÿðàðûíà ýÿëäè âÿ ÷ÿïèø êèìèìÿëÿäè: ì-ÿ-ÿ!.. ì-ÿ-ÿ!..
Î, ÿââÿëúÿ éàâàøäàí ìÿëÿäè, ÷öíêè öðÿéèíäÿ, ùÿð ùàëäà áèðãÿäÿð ãîðõó ùèññè âàðäû, îíà ýþðÿ ãîðõäó êè, áèðäÿí øèð îíóíñÿñèíè åøèäÿð. Ñîíðà, ýþðäö êè, ñÿñèíÿ ñÿñ âåðèá ãàðøûñûíû ÷ûõàí
éîõäóð, áèð àç äà óúàäàí ìÿëÿìÿéÿ áàøëàäû: ì-ÿ-ÿ! ì-ÿ-ÿ!..
Éåíÿ ùå÷ êèì ýþðöíìÿäè! Èøè áåëÿ ýþðäöêäÿ ñÿáðè òöêÿíìèø Òàðòàðåí åëÿ áÿðê áþéöðäö êè, ñàíêè ÷ÿïèø äþíöá þêöç îëäó.
Áèðäÿí ãàáàãäà, îíäàí áèð íå÷ÿ àääûì èðÿëèäÿ íÿ èñÿ íÿùÿíý,ãàðà áèð øåé ýþðöíäö. Î, ñóñäó. Ùåéâàí ÿéèëäè, òîðïàüû èéëÿäè,ñû÷ðàäû, ýåðè ãà÷äû, ñîíðà éåíÿ äÿ ãàéûòäû âÿ íÿùàéÿò, äàéàíûá éåðèíäÿí òÿðïÿíìÿäè... Øöáùÿñèç, áó, øèð èäè!.. Èíäè àðòûã îíóí äþðäýþäÿê ÿë-àéàüûíû, ìöäùèø, ýóð éàëëû áàøûíû âÿ ãàðàíëûãäà ïàðûëäàéàí èðè ýþçëÿðèíè àéäûí ýþðìÿê îëàðäû.
Òöôÿíý òóøëàíäû!.. Ïàðò!.. Ïàðò!.. Äÿéäè. Ñîíðà ÿëäÿ îâ÷ó áû÷àüû ýåðèéÿ ñû÷ðàéûø åäèëäè.
Òàðàñêîíëóíóí à÷äûüû àòÿøÿ úàâàá îëàðàã âàùèìÿëè áèð áþéöðòö åøèäèëäè.
– Àùà! – äåéÿ Òàðòàðåí áàüûðäû âÿ áèð àéàüûíû èðÿëè ãîéóá
âÿùøè ùåéâàíëà öçáÿöç ýÿëìÿéÿ ùàçûðëàøäû. Ëàêèí ùåéâàí àðòûãþç ïàéûíû àëìûøäû, áþéöðÿ-áþéöðÿ âàð ýöúö èëÿ ãà÷ûðäû. Ãÿùðÿìàí èñÿ éåðèíäÿí òÿðïÿíìèðäè: î, ùåéâàíûí äèøèñèíè ýþçëÿéèðäè...
Ëàï êèòàáëàðäà îëäóüó êèìè!
Áÿäáÿõòëèêäÿí ùåéâàíûí äèøèñè ýÿëèá ÷ûõìûðäû. Èêè-ö÷ ñààòýþçëÿäèêäÿí ñîíðà Òàðòàðåí éîðóëäóüóíó ùèññ åòäè. Éåð ðöòóáÿòëè
èäè; ýåúÿ ýåòäèêúÿ ñîéóéóðäó; äÿíèçäÿí øèääÿòëè êöëÿê ÿñèðäè.
“Ýþðÿñÿí ùàâà èøûãëàøàíàäÿê éàòñàì íåúÿ îëàð?” – äåéÿ î,ôèêèðëÿøäè éåë õÿñòÿëèéèíÿ òóòóëìàìàã ö÷öí ñÿééàð ÷àäûðäàí èñòèôàäÿ åòìÿê ãÿðàðûíà ýÿëäè. Ëàêèí áó èø àñàí äåéèëäè! Îíóí ÷àäûðûåëÿ ìöðÿêêÿá, åëÿ ôÿíäýèðëèêëÿ ãàéðûëìûøäû êè, ùå÷ úöð à÷ûá ãóðìàã îëìóðäó.
Òàðòàðåí òÿð òþêÿ-òþêÿ äöç áèð ñààò ÷àäûðëà ÿëëÿøäè, ëàêèí
__________
ëÿíÿòÿ ýÿëìèø ÷àäûð à÷ûëìàäû êè, à÷ûëìàäû. Áÿçÿí åëÿ ÷ÿòèðëÿð îëóð59

êè, éàüûøûí ëàï øèääÿòëè âàõòûíäà àäàìûí áàøûíà áåëÿ îéóí à÷ûð.
ßëëÿøèá ÿëäÿí äöøìöø òàðàñêîíëó àõûðäà ÷àäûðû áöêöëö ùàëäà éåðÿñàëûá, ÿñë ïðîâàíñëû êèìè äåéèíÿ-äåéèíÿ îíóí öñòöíäÿ óçàíäû.
“Äóä-äó-äó-äó-äó-äó, äóä-äó-äó-äóäó-äó-äó!..”.
– Áó íÿäèð? – äåéÿ Òàðòàðåí îéàíûá éåðèíäÿí ñû÷ðàéàðàã
÷ûüûðäû.
Áó Ìóñòàôà ãûøëàüûíäàí àôðèêàëû íèøàí÷û ÿñýÿðëÿðèí øåéïóð÷óëàðû òÿðÿôèíäÿí ÷àëûíàí ñÿùÿð òîïëàíûøû ñèãíàëûíûí ñÿñè èäè. Øèð îâ÷óñó êàðûõìûø ùàëäà ýþçëÿðèíè îâóøäóðäó... Î, åëÿ áèëèðäè êè, ñÿùðàíûí îðòàñûíäàäûð... ßñëèíäÿ èñÿ, áèëèðñèíèçìè ùàðàäà èäè? Ýöë êÿëÿìëÿ ÷óüóíäóð àðàñûíäàêû ÿíýèíàð ëÿêèíäÿ.
Îíóí Áþéöê ñÿùðàñûíäà òÿðÿâÿç áèòèðäè. Éàõûíëûãäà, éóõàðû
Ìóñòàôûí ýþçÿë ìÿíçÿðÿëè éàøûë éàìàúûíäà ÿëúÿçàèðëèëÿðèí ñÿùÿð
øåùè ÷èëÿíìèø áàüëû-áàü÷àëû àü åâëÿðè ïàðûëäàéûðäû. Åëÿ çÿíí åòìÿê îëàðäû êè, Ìàðñåëèí êÿíàðëàðûíäà, îíóí éàéëàãëàðû, øÿùÿðÿòðàôû áàüëàðû âÿ áàü÷àëàðû àðàñûíäàñàí.
Éàçûã àäàì áîñòàíû âÿ ñàêèò ìÿíçÿðÿíè ýþðäöêäÿ ñîí äÿðÿúÿ
òÿÿúúöáëÿíäè, îíóí êåôè òàìàì-êàìàë ïîçóëäó.
“Áó àäàìëàð äÿëè îëóáëàð, – äåéÿ î, ôèêèðëÿøäè. – Ùå÷ øèðèí ýÿçèá-äîëàøäûüû éåðäÿ ÿíýèíàð ÿêÿðëÿð?!. Àõû, áöòöí áóíëàðû ìÿíéóõóäà ýþðìÿìèøÿì... Áóðàéà øèðëÿð ýÿëèð... Áó äà äÿëèë”...
Äÿëèë, âÿùøè ùåéâàíûí ãà÷àðêÿí àõûòäûüû ãàí èçè èäè. Èýèäòàðàñêîíëó ÿéèëèá áó ãàíëû èçÿ áàõà-áàõà áèð ÿíýèíàðäàí î áèðèíÿ
êå÷èð, ÿëèíäÿ òàïàí÷àíû ùàçûð òóòàðàã òåç-òåç áîéëàíûá ÿòðàôû ýþçäÿí êå÷èðèðäè; î, áó ìèíâàëëà, íÿùàéÿò, ýÿëèá éóëàô ÿêèëìèø êè÷èêáèð òàðëàéà ÷ûõäû. ßçèëèá éåðÿ ñÿðèëìèø ñöíáöëëÿð àðàñûíäà ãàí ýþëìÿ÷ÿñè ýþðöíöðäö. Ýþëìÿ÷ÿäÿ, áàøûíäàí éàðàëû áèð ùåéâàí áþéðö
öñòÿ éûõûëûá ãàëìûøäû... Òàïûí ýþðÿê, áó íÿ èäè?..
– Íÿ îëàúàã, ÿëáÿòòÿ, øèð!
– Éîõ, øèð äåéèë, åøøÿê èäè, ßëúÿçàèðäÿ ÷îõ éàéûëìûø áó “áöððèêî” àäû èëÿ ìÿøùóð îëàí áàëàúà áîéëó åøøÿêëÿðäÿí áèðè èäè.
__________
60ÂÛÄÈØÈ ØÈÐÈÍ ÝÞÐÖÍÌßÑÈ. ÄßÙØßÒËÈ ÂÓÐÓØÌÀ.
"ÃÎ×ÀÃËÀÐÛÍ ÝÞÐÖØÖ" ÌÅÉÕÀÍÀÑÛ

Òàðòàðåí þç áÿäáÿõò ãóðáàíûíû ýþðäöêäÿ, èëê àíäà ïÿðò îëäó.
Äîüðóäàí äà øèðëÿ åøøÿê àðàñûíäà ôÿðã ÷îõ áþéöê èäè... Ñîíðà
ãÿùðÿìàí ÷îõ òÿÿññöôëÿíäè. Éàçûã áöððèêî åëÿ ãÿøÿíý èäè, îíóíåëÿ ìåùðèáàí áèð ýþðêÿìè âàðäû êè! Ùåéâàí ùÿëÿ íÿôÿñ àëûðäû,îíóí áþéöðëÿðè äàëüà êèìè ãàëõûá åíèðäè. Òàðòàðåí äèç ÷þêäö âÿßëúÿçàèð êÿìÿðèíèí óúó èëÿ éàçûã ùåéâàíûí éàðàñûíäàí àõàí ãàíûäàéàíäûðìàüà ÷àëûøäû. Åøøÿéÿ ãóëëóã åäÿí áþéöê èíñàí – áóìÿíçÿðÿäÿí äàùà ùÿéÿúàíëû íÿ îëà áèëÿðäè!..
Êÿìÿð þòÿðè òîõóíäóãäà, áÿäÿíèíäÿ ùÿëÿ äÿ ùÿéàò íèøàíÿëÿðè
ñåçèëÿí áöððèêî èðè áîç ýþçëÿðèíè à÷äû âÿ óçóí ãóëàãëàðûíû èêè-ö÷äÿôÿ òÿðïÿäÿðÿê ñàíêè: “Ñàü îë, ñàü îë!” – äåìÿê èñòÿäè. Ñîíðà ùåéâàíûí áöòöí áÿäÿíè ñîí äÿôÿ öðïÿøäè âÿ î, áèð äàùà òÿðïÿíìÿäè.
Áèðäÿí êèìèíñÿ ôÿðéàä ñÿñè åøèäèëäè:– Íóàðî! Íóàðî!
Ùÿìèí äÿãèãÿ éàõûíëûãäàêû êîëëàðûí áóäàãëàðû àðàëàíäû. Òàðòàðåí éåðèíäÿí ñû÷ðàéûá ìöäàôèÿéÿ ùàçûðëàøìàüà ýöúëÿ ìàúàë
òàïäû. Ôÿðéàä åäÿí äèøè øèð èäè!
Î, áàøûíà éàéëûã áàüëàìûø, ÿëèíÿ èðè ãûðìûçû ÷ÿòèð àëìûø åëçàñëû
ãîúà ãàäûí ñóðÿòèíäÿ íÿðèëäÿéÿ-íÿðèëäÿéÿ âÿ çÿùìëÿ ýÿëìèøäè. Îþç åøøÿéèíè óúàäàí, Ìóñòàô äàüëàðûíäà ÿêñ-ñÿäà òàïàí áèð ñÿñëÿ
ùàéëàéûðäû. ßëáÿòòÿ, áó ãåéçëÿíìèø ãîúà ãàðûäàíñà, ãÿçÿáëÿíìèø
äèøè øèðëÿ öç-öçÿ ýÿëìÿê Òàðòàðåí ö÷öí äàùà éàõøû îëàðäû.
ßùâàëàòûí íåúÿ áàø âåðäèéèíè, Íóàðîíó íåúÿ øèð áèëèá âóðäóüóíó áÿäáÿõò àäàì ùÿäÿð éåðÿ ãàðûéà èçàù åòìÿéÿ ÷àëûøûðäû. Ãàðûéà åëÿ ýÿëèðäè êè, Òàðòàðåí îíó ÿëÿ ñàëûð. Îäóð êè, ÷ÿòèðèíè ãàëäûðûá ãÿçÿáëÿ ãÿùðÿìàíûí öñòöíÿ àòûëäû. Þçöíö èòèðìèø Òàðòàðåí áàúàðäûüû ãÿäÿð ãîðóíóð, ÿëèíäÿêè êàðàáèíëÿ çÿðáÿëÿðè äÿô åäèð, òÿðëÿéèð, òþâøöéöð, àòûëûá-äöøÿðÿê ÷ûüûðûðäû:– Õàíûì, àõû, áèð ìöñàèäÿ åäèí!.. Èúàçÿ âåðèí!..
Éîõ, ãóëàã àñàí êèì èäè! Ãàðû îíó äèíëÿìèð âÿ âàð ýöúö èëÿ__________
âóðóð, éóìðóãëàéûðäû.
61Õîøáÿõòëèêäÿí äþéöø ìåéäàíûíà ö÷öíúö áèð øÿõñ äàõèë îëäó.
Áó øÿõñ åëçàñëû ãàðûíûí ÿðè, þçö äÿ åëçàñëû, ìåéõàíà ñàùèáè, ùÿìäÿ ùåñàáäàí éàõøû áàø ÷ûõàðàí áèð àäàì èäè. Î, êèìèíëÿ ùåñàáëàøìàëû îëäóüóíó ýþðäöêäÿ, (ãàòèë þç ãóðáàíû ö÷öí èñòÿíèëÿí
ùàããû âåðìÿéÿ ùàçûð èäè) àðâàäûíû êÿíàð åäèá äàíûøûã àïàðìàüà
áàøëàäû.
Òàðòàðåí èêè éöç ôðàíê âåðìÿëè îëäó – ÿñëèíäÿ èñÿ åøøÿéèí ãèéìÿòè îí ôðàíêäàí ÷îõ äåéèëäè – ÿðÿá áàçàðûíäà áöððèêîíóí ãèéìÿòè áèð ãàéäà îëàðàã áåëÿ èäè. Ñîíðà éàçûã Íóàðîíó õóðìà àüàúû
àëòûíäà áàñäûðäûëàð, ýöìöø Òàðàñêîí ïóëëàðûíû ýþðöá êåôè êþêÿëìèø åëçàñëû, ãÿùðÿìàíûìûçû þçöíöí áèð íå÷ÿ àääûìëûãäà áþéöêéîë öñòöíäÿêè ìåéõàíàñûíà ãÿëéàíàëòûéà äÿâÿò åòäè.
ßëúÿçàèðëè îâ÷óëàð ùÿð áàçàð ýöíö îðàéà ãÿëéàíàëòû åòìÿéÿ
ýÿëÿðäèëÿð, ÷öíêè äöçÿíýàùäà îâ ãóøó ÷îõ îëóðäó, áèð äÿ êè,øÿùÿðäÿí úÿìè èêè ëéþ ìÿñàôÿäÿ ùå÷ éåðäÿ áóðàäà îëäóüó ãÿäÿðàäà äîâøàíûíà òÿñàäöô åäèëìèðäè.
– Éàõøû áÿñ, øèð íåúÿ, áóðàëàðäà øèð ÷îõäóðìó? – äåéÿ Òàðòàðåí ñîðóøäó.
Åëçàñëû ýþçëÿðèíè áÿðÿëòäè:– Øèð?
– Áÿëè... øèð... òåç-òåçìè ðàñò ýÿëèðñèíèç? – äåéÿ éàçûã áó äÿôÿñóàëûíû áèð ãÿäÿð òÿðÿääöäëÿ òÿêðàð åòäè.
Ìåéõàíà÷û ãÿùãÿùÿ ÷ÿêèá ýöëäö:– Áàé ñÿíè, ðÿùìÿòëèéèí îüëó! Áàëàì, áóðàäà øèð íÿ ýÿçèð?
– Íåúÿ?.. Äåìÿëè, ßëúÿçàèðäÿ øèð éîõäóð?
– Äîüðóñó, áóðàäà èéèðìè èëäèð êè, éàøàéûðàì àììà ùå÷ âàõòøèð àäûíäà áèð øåé ýþðìÿìèøÿì... Àíúàã, îíëàðûí áàðÿñèíäÿ íÿ èñÿáèð øåé åøèòìèøÿì, ùÿòòà, äåéÿñÿí, ãÿçåòëÿðäÿ äÿ îõóìóøàì...
Ëàêèí îíëàð, ýÿðÿê êè, áóðàäàí õåéëè óçàãëàðäà, îðàäà, úÿíóáäà
éàøàéûðëàð...
Áó âàõò îíëàð ìåéõàíàéà – Âàíâåäÿ âÿ éàõóä Ïàíòåíäÿ* òÿñàäöô åäèëÿ áèëÿí ìåéõàíàëàðà îõøàéàí áèð øÿùÿðêÿíàðû ìåéõà__________* Â à í â å â ÿ Ï à í ò å í – Ïàðèñèí éàõûíëûüûíäà éåðëÿøÿí êè÷èê øÿùÿðëÿðäèð.

62íàéà éàõûíëàøäûëàð. Ìåéõàíàíûí ãàïûñû öñòöíäÿí ãóðóìóø áóäàã
àñûëìûøäû, äèâàðëàðûíäà áèëéàðä êèéëÿðèíèí øÿêëè ÷ÿêèëìèøäè, ëþâùÿäÿ èñÿ àøàüûäàêû íàðàùàòëûã äîüóðìàéàí ñþçëÿð éàçûëìûøäû:ÃÎ×ÀÃËÀÐÛÍ ÒÎÏËÀÍÌÀÑÛ
Ãî÷àãëàðûí òîïëàíìàñû!.. Àù! Áðàâèäà! Íåúÿ äÿ õîø õàòèðÿëÿðäèð!

ÂÛÛ×ÎÕÉÅÐËÈ ÊÀÐÅÒ, ÌÀÂÐ ÃÛÇ Âß ÆÀÑÌÈÍ
×È×ßÊËßÐÈÍÄßÍ ÒßÑÁÅÙÁó èëê ìàúÿðàëàð áèð ÷îõëàðûíû êàðûõäûðûá ôèêðèíäÿí äàøûíäûðàðäû, ëàêèí Òàðòàðåí êèìè ìÿòèí àäàìëàð î ãÿäÿð äÿ àñàíëûãëà òÿñëèì
îëìóðëàð.
“Øèðëÿð úÿíóáäà èìèø... Åëÿ èñÿ, ìÿí úÿíóáà ýåäÿúÿéÿì!”,– äåéÿ ãÿùðÿìàí ãÿò åòäè.
Î, àüçûíäàêû ñîí òèêÿíè óäóá àéàüà ãàëõäû, ìåéõàíà ñàùèáèíÿ
òÿøÿêêöð åòäè, ãàðûíû þïöá îíäàí éåäèéè êþòÿê âÿ éóìðóãëàðû áàüûøëàäû, óüóðñóç Íóàðî ö÷öí àõûòäûüû ñîí ýþç éàøëàðûíû ñèëäè âÿ þç÷àìàäàíëàðûíû ãàáëàøäûðìàã, åëÿ ùÿìèí ýöí úÿíóáà éîëà äöøìÿê
êèìè ãÿòè áèð íèééÿòëÿ ýåðèéÿ, ßëúÿçàèðÿ ãàéûòìàüà òÿëÿñäè.
Áÿäáÿõòëèêäÿí áþéöê Ìóñòàô éîëó áó äÿôÿ îíà êå÷ÿí äÿôÿêèíäÿí äàùà óçóí ýÿëäè. Òîç äóìàíû ÿòðàôû áöðöéöð, ãûçìàð ýöíÿø àäàìû éàíäûðûð, ñÿééàð ÷ÿòûð ÷îõ àüûðëûã åäèðäè... Òàðòàðåí øÿùÿðÿäÿê ïèéàäà ýåòìÿéÿ úÿñàðÿò åëÿìÿäè, î, ðàñò ýÿëäèéè èëê ÷îõéåðëè êàðåòè ñàõëàòäûðûá ìèíäè...
Éàçûã Òàðàñêîíëó Òàðòàðåí! Ýÿðÿê î þç àäûíà âÿ øþùðÿòèíÿ
ëÿêÿ ýÿòèðìÿìÿê ö÷öí áó áàøûáÿëàëû, íÿùÿíý þêöç àðàáàñûíà ùå÷ìèíìÿéÿéäè, ýÿðÿê î, áó ãûçìàð ùàâàäà ÷àäûðûí âÿ ÷èéèíëÿðèíè
ÿçÿí ãîøàëöëÿ êàðàáèíëÿðèí àüûðëûüû àëòûíäà òàãÿòäÿí äöøöá ùÿëàê
__________
îëìàãäàí ãîðõìàéûá þç éîëóíó ïàé-ïèéàäà äàâàì åòäèðÿéäè!..
63

×îõéåðëè êàðåò ñÿðíèøèíëÿ äîëó èäè. Êöíúäÿ éåêÿ ãàðà ñàããàëëûáèð ÿëúÿçàèðëè ìîëëà áàøûíû äóà êèòàáû öçÿðèíÿ ÿéèá îòóðìóøäó;ãàðøû òÿðÿôäÿ éîüóí ïàïèðîñ ÷ÿêÿí áèð ìàâð – Èòàëèéà òàúèðè ÿéëÿøìèøäè; áóíëàðäàí áàøãà, êàðåòäÿ ìàëòàëû ìàòðîñ, äþðä âÿ éà áåøíÿôÿð ìàâð ãàäûíû âàðäû. Ãàäûíëàð öçëÿðèíè àü ÷àäðà èëÿ þðòìöøäöëÿð, îíëàðûí éàëíûç ýþçëÿðèíè ýþðìÿê îëóðäó. Áó õàíûìëàð ßáäöë-Ãÿäèð ãÿáèðèñòàíûíà çèéàðÿòÿ ýåäèðäèëÿð, àíúàã áó ñÿôÿðèí îíëàðû áèð î ãÿäÿð êÿäÿðëÿíäèðäèéè ùå÷ ùèññ åäèëìèðäè.
Îíëàð ÷àäðàëàðûíà áöðöíöá ãîðàáèéÿ éåéÿ-éåéÿ àðà âåðìÿäÿí
äàíûøûá ýöëöøöðäöëÿð.
Òàðòàðåíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, îíëàð òåç-òåç îíà áàõûðëàð. Õöñóñÿí
Òàðòàðåíëÿ öçáÿöç îòóðàí ãàäûí áöòöí éîë áîéó ýþçöíö îíäàí
÷ÿêìèðäè. Ìàâð ãûçû ÷àäðàéà áöðöíìöø îëñà äà, îíóí ñöðìÿëè èðèãàðà ýþçëÿðèíäÿêè îéíàãëûã, ãûçûë ãîëáàãëû èíúÿ áèëÿêëÿðè, ñÿñèíèí
àùÿíýè, íàç-ãÿìçÿñè, ùÿðÿêÿòëÿðè – áèð ñþçëÿ ùÿð øåé ýþñòÿðèðäè
êè, ÷àäðà àëòûíäà íÿ èñÿ ýÿíú, ãÿøÿíý âÿ úàçèáÿäàð áèð øåé ýèçëÿíèð. Òàðòàðåí íÿ åäÿúÿéèíè áèëìèðäè. Áó ýþçÿë Øÿðã ýþçëÿðèíèí ëàëíÿâàçèøè îíó ùÿì êàðûõäûðûð, ùÿì äÿ ùÿéÿúàíëàíäûðûðäû. Îíóíáàøû ýèúÿëëÿíèðäè; îíó ýàù ãûçäûðìà, ýàù äà öøöòìÿ òóòóðäó.
Ùÿëÿ öñòÿëèê, áó âàõò ìàâð ãûçûíûí òóôëèñè äÿ èøÿ ãàðûøìûøäû. Îáó áàëàúà òóôëèíèí þç éåêÿ ÷ÿêìÿëÿðè öçÿðèíäÿ íåúÿ äîëàøäûüûíû,õûðäàúà ãûðìûçû ñè÷àí êèìè íåúÿ ýÿçèøèá òèòðÿäèéèíè ùèññ åäèðäè...
Íÿ åòìÿëè? Áó áàõûøëàðà, áó òÿìàñà úàâàá âåðìÿëèìè? Áÿñ ñîíðàêû íÿòèúÿ!.. Øÿðãäÿ éàä ãàäûíëà åøãáàçëûã åòìÿê àõû, çàðàôàò
äåéèë!.. Úÿíóáëàðà ìÿõñóñ ñåâýè ìàúÿðàëàðû õÿéàëÿòèíÿ ãàïûëìàã
èãòèäàðûíà ìàëèê ãî÷àã òàðàñêîíëó àðòûã íÿ ùàëäà ùÿðÿì àüàëàðûíûí
ÿëèíÿ êå÷äèéèíè òÿñÿââöð åäèðäè: îíó òóòóá áàøûíû öçìöø âÿ éà äÿðè ÷óâàëà ñàëàðàã òèêèá áÿäÿíèíäÿí àéðûëìûø áàøû èëÿ áèðëèêäÿ äÿíèçÿ àòìûøëàð. Áó, îíóí åùòèðàñûíû áèð ãÿäÿð ñîéóòäó... Áó àðàäà
õûðäàúà òóôëè îíóíëà äèëõîøëóüó äàâàì åòäèðèðäè, ãàðøûñûíäàêû ãûçûí ýþçëÿðè èñÿ îíó ðàùàò áóðàõìûð, áèð úöò ãàðà ìÿõìÿðè ÷è÷ÿê
ãþí÷ÿñè êèìè îíà äîüðó óçàíûð âÿ ñàíêè äåéèðäè: “Äÿð áèçè”.
Êàðåò Òåàòð ìåéäàíûíäà, Áàá-ßçóí êö÷ÿñèíèí ãàðøûñûíäà äàéàíäû.
Ìàâð ãàäûíëàðû òóìàíëàðû ÿë-àéàãëàðûíà äîëàøà-äîëàøà ÷àä__________
ðàëàðûíà áÿðê-áÿðê áöðöíÿðÿê áèð-áèðèíèí àðäûíúà âöãàðëà äöøìÿ64éÿ áàøëàäûëàð. Òàðòàðåíèí ãàðøûñûíäà îòóðàí ìàâð ãûç éåðèíäÿí ùàìûäàí ñîíðà ãàëõäû âÿ áó çàìàí ãÿùðÿìàíûìûçà äîüðó åëÿ éàõûí
ÿéèëäè êè, Òàðòàðåí îíóí ýÿíúëèê òÿðàâÿòè, æàñìèí, ìöøã âÿ ãîðàáèéÿ ÿòðè èëÿ äîëó íÿôÿñèíè ùèññ åòäè.
Òàðàñêîíëó þçöíö ñàõëàéà áèëìÿäè; ìÿùÿááÿòèí ìÿñò åòäèéè
Òàðòàðåí ùÿð øåéÿ ùàçûð ùàëäà ãûçûí àðäûíúà éåðÿ àòûëûá îíó èçëÿìÿéÿ áàøëàäû. Ãûç îíóí øåéëÿðèíèí òàããûëòû âÿ úèíýèëòèñèíè åøèäÿðÿê äþíöá äàëà áàõäû, áàðìàüûíû äîäàãëàðûíà ãîéóá ñóñìàñûíû
èøàðÿ åëÿäè, î áèðè ÿëèíèí úÿëä ùÿðÿêÿòè èëÿ æàñìèí ÷è÷ÿêëÿðèíäÿí
ãàéðûëìûø áàëàúà ÿòèðëè òÿñáåùèíè ãÿùðÿìàíà àòäû. Òàðòàðåí òÿñáåùè
éåðäÿí ýþòöðìÿê ö÷öí ÿéèëäè; ëàêèí ãÿùðÿìàíûìûç ùÿì áèð ãÿäÿð
òîñãóí, ùÿì äÿ öñò-áàøû ñèëàùëà äîëó îëäóüó ö÷öí áóíà õåéëè âàõòñÿðô åòìÿëè îëäó.
Î, éåðäÿí ãàëõûá òÿñáåùè, öðÿéèíÿ áàñàðêÿí, ìàâð ãûçûíäàí
ÿñÿð-ÿëàìÿò áåëÿ ãàëìàìûøäû.

ÂÛÛÛÀÒËÀÑ ØÈÐËßÐÈ, ÐÀÙÀÒ ÉÀÒÛÍ!

Àòëàñ øèðëÿðè éàòûí! Éàáàíû ìàëäèëè âÿ ñàáóð êîëëàðû àðàñûíäàêû
éàòàãëàðûíûçäà ðàùàò éàòûí. Ìöÿééÿí âàõòàäÿê Òàðàñêîíëó Òàðòàðåí ñèçÿ òîõóíìàéàúàãäûð. Îíóí áöòöí ùÿðáè ëÿâàçèìàòû – ñèëàù
éåøèéè, äÿðìàí ãóòóñó, ñÿôÿð ÷àäûðû, êîíñåðâëÿðè – èíäè Àâðîïà
ñàéàüû ìåùìàíõàíàíûí îòóç àëòûíúû íþìðÿñèíèí áèð êöíúöíäÿ àòûëûá ãàëìûøäûð.
Ñàðûøûí íÿùÿíýëÿð, äàùà ùå÷ áèð øåéäÿí åùòèéàò åòìÿäÿí
éàòûí! ×îõéåðëè êàðåòäÿêè ÿùâàëàòäàí ñîíðà éàçûüà ùÿìèøÿ åëÿýÿëèðäè êè, õûðäàúà ãûðìûçû ñè÷àí ùÿëÿ äÿ îíóí, îâ÷óíóí éåêÿ àéàüûíûí öñòöíäÿ ýÿçèð. Äÿíèçäÿí ÿñÿí õÿôèô ìåù èñÿ îíóí äîäàãëàðûíà òîõóíàðêÿí, ùÿìèøÿ ýÿòèðäèéè ÿòðëÿ-ãîðàáèéà âÿ úèðÿ ãîõóñóèëÿ ãÿùðÿìàíû áèùóø åäèðäè.
Òàðòàðåíÿ, îíóí àøèã îëäóüó ìàâð ãûçû ëàçûì èäè.
Ëàêèí éöç ìèí íÿôÿðëèê ÿùàëèñè îëàí øÿùÿðäÿ ùÿð ùàíñû áèð__________
ãàäûíû íÿôÿñè, òóôëèñè âÿ ýþçëÿðèíèí ðÿíýè êèìè ÿëàìÿòëÿðëÿ òàïìàã
65î ãÿäÿð äÿ àñàí áèð èø äåéèëäèð. Áåëÿ áèð èøÿ éàëíûç åøãèíäÿí äÿëèäèâàíÿ îëìóø òàðàñêîíëó êèìè áèð àäàì ýèðèøÿ áèëÿðäè.
ßí ïèñè áó èäè êè, óçóí àü ÷àäðàëàðà áöðöíÿí ìàâð ãàäûíëàðû
áèð-áèðèíÿ îõøàéûðäûëàð. Áóíäàí ÿëàâÿ, áó õàíûìëàð, äåìÿê îëàð,åâäÿí áàéûðà ÷ûõìûðäûëàð, îíëàðû ýþðìÿê ö÷öí ýÿðÿê ÿðÿáëÿðèí
éàøàäûãëàðû éóõàðû øÿùÿðÿ, òöðêëÿðèí øÿùÿðèíÿ ýåäÿñÿí.
Áó éóõàðû øÿùÿð ÿñë ãàðÿò÷èëÿð ìÿñêÿíèäèð: äàð, ãàðàíëûã äþíýÿëÿð êö÷ÿíèí ùÿð èêè òÿðÿôèíäÿêè ÿñðàðÿíýèç åâëÿðèí àðàñûíäàí
öçöéóõàðû óçàíìûøäûð, åâëÿðèí äàìëàðû áèð-áèðèíÿ ÷àòûëûá òóíåë
ÿìÿëÿ ýÿòèðèð; ãàïûëàð àë÷àã, ñÿñ-ñÿìèð åøèäèëìÿéÿí, òóòãóí øÿáÿêÿëè ïÿíúÿðÿëÿð... ùÿð òÿðÿôäÿ – ñàüäà äà, ñîëäà äà ÷îõëó êè÷èê,ãàðàíëûã äöêàíëàð ýþðÿúÿêñÿí; äöêàíëàðäà öç-ýþçëÿðèíäÿí
ãóëäóðëóã éàüàí ãÿçÿáëè òöðêëÿð äèøëÿðèíè àüàðäûá, ýþçëÿðèíè áÿðÿëäÿðÿê, îòóðóá ãÿëéàí ÷ÿêèð âÿ áèð-áèðè èëÿ éàâàøäàí ïû÷ûëäàøûðëàð, åëÿ áèë êè, íÿ èñÿ ïèñ áèð èøèí òÿäáèðèíè òþêöðëÿð...
Áó çÿùìëè øÿùÿðèí êö÷ÿëÿðèíäÿí Òàðòàðåíèí òÿøâèøñèç êå÷äèéèíè äåñÿê, éàëàí îëàðäû. ßêñèíÿ, ãÿùðÿìàíûìûç ùÿéÿúàíëàíûð,éåêÿ ãàðíûíûí ýöúëÿ éåðëÿøäèéè áó ãàðàíëûã, äàð êö÷ÿëÿðäÿí êå÷ÿðêÿí ÷îõ åùòèéàò åäèð, òåç-òåç éàí-éþðÿñèíÿ áàõûð âÿ áàðìàüûíû
àéàãäà ñàõëàäûüû òàïàí÷àñûíûí òÿòèéèíäÿí ÷ÿêìèðäè. Îíóí áó ùÿðÿêÿòè ëàï Òàðàñêîíäà, êëóáà ýåäÿí éîëäàêû ùÿðÿêÿòèíÿ îõøàéûðäû. Î, ùÿð äÿãèãÿ ýþçëÿéèðäè êè, èíäèúÿ áèð éûüûí ùÿðÿìàüàñû âÿéåíè÷ÿðèëÿð* öñòöíÿ àòûëàúàãäûð, ëàêèí ìàâð ãûçûíà ðàñò ýÿëìÿê
àðçóñó îíà áàùàäûð ãöââÿñè âåðèðäè.
Ãîðõìàç Òàðòàðåí äöç áèð ùÿôòÿ èäè êè, éóõàðû øÿùÿðè òÿðê åòìèðäè. Î, ýàù ìàâðèòàí ùàìàìëàðûíûí ãàïûñû àüçûíäà âåéèëëÿíèð,îðàäàí ÷èìèá ùÿéÿúàíëû âÿ äàùà òÿðàâÿòëè ùàëäà ÷ûõàí ãàäûíëàðû
ýþçëÿéèð, ýàù äà ìÿñúèäëÿðèí ãàïûñûíäà ÷þìáÿëèá îòóðóð, ìöãÿääÿñ áèíàéà ãÿäÿì áàñìàçäàí ÿââÿë òÿð òþêÿ-òþêÿ âÿ ùûããàíàùûããàíà éåêÿ ÷ÿêìÿëÿðèíè ÷ûõàðäûðäû.
Áÿçÿí òàðàñêîíëó, ùàìàì âÿ ìÿñúèäëÿðäÿ ñÿìÿðÿñèç àõòàðûøëàðäàí ñîíðà, àõøàìäàí õåéëè êå÷ìèø ýåðè ãàéûäàðêÿí ìàâðèòàí
__________* É å í è ÷ ÿ ð è – Ñóëòàí Òöðêèéÿñèíäÿ àäÿòÿí ïîëèñ úÿçà ãîøóíëàðû êèìè èñòèôàäÿ åäèëÿí èìòèéàçëû ïèéàäà ãîøóí 1826-úû èëäÿ ëÿüâ åäèëìèøäèð.

66åâëÿðè éàíûíäàí þòÿíäÿ éåêíÿñÿã ìàùíû, áîüóã ýèòàðà âÿ äÿôñÿñëÿðèíè, ãàäûíëàðûí õÿôèô ãÿùãÿùÿëÿðèíè åøèäèð, öðÿéè äàùà áÿðêäþéöíìÿéÿ áàøëàéûðäû. “Áÿëêÿ áó, îäóð!” – äåéÿ äöøöíöðäö.
ßýÿð êö÷ÿäÿ àäàì îëìóðäóñà, åâÿ éàõûíëàøûð, ãàïûäàí àñûëìûø
àüûð ÷ÿêèúè ãàëäûðûá ãîðõà-ãîðõà äþéöðäö. Ìàùíû âÿ ýöëöø ñÿñëÿðèî ñààò êÿñèëèð, äèâàðûí î òÿðÿôèíäÿ, ýåúÿëÿð òîéóã ùèíèíäÿêè õûøûëòûíû àíäûðàí àíëàøûëìàç ïû÷ûëäàøìà áàøëàéûðäû.
“Öìèäñèçëèéÿ ãàïûëìàã ëàçûì äåéèëäèð! – äåéÿ ãÿùðÿìàí
ôèêèðëÿøèðäè. – Ìÿí èñòÿäèéèìÿ íàèë îëàúàüàì!”.
×îõ âàõò Òàðòàðåí éàëíûç îíà íàèë îëóðäó êè, éà îíóí áàøûíàáèð áàðäàã ñîéóã ñó òþêöðäöëÿð, éà äà îíà ïîðòàüàë âÿ áÿðáÿð ÿíúèðè ãàáûüû àòûðäûëàð... Áóíäàí áàøãà ùå÷ âàõò, ùå÷ áèð ÿùÿìèééÿòëè øåé ÿëäÿ åòìÿìèøäè!
Àòëàñ øèðëÿðè, ðàùàò éàòûí!

ÛÕÊÍÉÀÇ ÃÐÈÃÎÐÈ ×ÅÐÍÎÃÎÐÑÊÈ

Áÿäáÿõò Òàðòàðåí þç ÿëúÿçàèðëè õàíûìûíû äöç èêè ùÿôòÿ àõòàðäûâÿ ýöìàí êè, ÿýÿð ìÿùÿááÿò èëàùÿñè ÷åðíîãîðèéàëû êíéàç ñóðÿòèíäÿ îíóí êþìÿéèíÿ ýÿëìÿñÿ èäè, ùÿëÿ èíäè äÿ àõòàðàúàãäû.
ßùâàëàò áåëÿ îëìóøäó.
Ãûøäà ùÿð øÿíáÿ ýöíö ßëúÿçàèðèí Áþéöê òåàòðûíäà ëàï Ïàðèñ
Îïåðàñûíäàêû êèìè áàë-ìàñêàðàä òÿøêèë åäèëèð.
Áó, àäè, çþâãñöç ÿéàëÿò áàë-ìàñêàðàäûäûð. Çàëäà áèð î ãÿäÿðäÿ ÷îõ àäàì éîõäóð: áóðàéà òîïëàøàíëàð Áöëéå âÿ Êàçèíîíóí*òþð-òþêöíòöëÿðèíäÿí, îðäóíóí àðäûíúà äöøöá ýåäÿí éöíýöë ÿõëàãëû ãûçëàðäàí, çÿùëÿòþêÿí òÿëõÿêëÿðäÿí, éöêäàøûéàí ôÿùëÿ ïàëòàðû ýåéìèø ñÿôèëëÿðäÿí, ïèñ éîëà äöøìöø, ëàêèí ÿââÿëêè éàõøû ùÿéàòûíäàí þçöíäÿ ñàðûìñàã âÿ çÿôÿðàí èéèíè ñàõëàìûø îëàí áåø-àëòûìàîëó ãàäûíäàí èáàðÿòäèðëÿð. ßí ìàðàãëûñû – áóðàäà äåéèë, ãóìàð
çàëûíà ÷åâðèëìèø ôîéåäÿäèð. Ùÿéÿúàíëû ýþçëÿðèíäÿí îä éàüàí
__________* Á ö ë é å – Ïàðèñäà ðÿãñ ñàëîíó. Ê à ç è í î – Ïàðèñäÿ ðÿãñ ñàëîíó îëàí âÿ åñòðàäà
òàìàøàëàðû ýþñòÿðèëÿí ÿéëÿíúÿ éåðè.

67ìöõòÿëèô òÿðêèáëè úàìààò: ìÿçóíèééÿòäÿ îëàí âÿ áàíêäàí áîðúàëäûãëàðû ñó* ãîéàí òóðêîñëàð**, éóõàðû øÿùÿðëè Ìàâðèòàíèéà òàúèðëÿðè, çÿíúèëÿð, ìàëòàëûëàð, áèð êîòàíû âÿ éà áèð úöò þêöçöíö ãóìàðà
ãîéìàã ö÷öí ãûðõ ëéþ ìÿñàôÿ ãÿò åäèá ÿúíÿáèëÿð ìÿùÿëëÿñèíäÿí
ýÿëÿí êîëîíèñòëÿð – ùàìû ðÿíýè ãà÷ìûø ùàëäà, ãîðõóäàí ÿñÿ-ÿñÿ,äèøëÿðèíè ãûúûéûá óçóí éàøûë ìèçëÿðèí ÿòðàôûíà ñûõ òîïëàøìûø âÿ òàìàìèëÿ õöñóñè, òóòãóí, ÷ÿïÿêè áèð ãóìàðáàç íÿçÿðè èëÿ îéóíóí
ýåäèøèíè ñåéð åäèð.
Áèð àç î éàíäà – ßëúÿçàèð éÿùóäèëÿðè þç àèëÿëÿðè èëÿ áèðëèêäÿ
ýÿëèá ãóìàð îéíàéûðëàð. Êèøèëÿð ÿéèíëÿðèíäÿêè êîñòéóìëàðûíà ðÿíýè óéüóí ýÿëìÿéÿí ñöðìÿéè úîðàáëàð ýåéìèø, áàøëàðûíà èïëèê
ìÿõìÿðäÿí ôóðàæêà ãîéìóøëàð. Êþê, ñîëüóí ãàäûíëàð ÿéèíëÿðèíäÿêè äàð, áàôòàëû êîðñàæëàðäà ñàíêè àüàúäàí ãàéûðûëìûø ýÿëèíëÿðÿ
îõøàéûðëàð... Îíëàðûí ùàìûñû ìèçëÿðèí äþâðÿñèíÿ éûüûøûá ïû÷ûëäàøûð,áèð-áèðèëÿ ìÿñëÿùÿòëÿøèð, áàðìàãëàðû èëÿ ùàãã-ùåñàá ÷ÿêèð, àíúàã
þçëÿðè àç îéíàéûðëàð. Àðàáèð, õåéëè ìÿøâÿðÿòäÿí ñîíðà óçóíñàããàëëû áàø÷û àðàëàíûá àèëÿ àäûíäàí ãóìàðà ïóë ãîéóð. Áó àíäàí
áàøëàéàðàã òà îéóí ãóðòàðàíàäÿê îíëàðûí ìèçÿ äèêèëìèø ãàðà ýþçëÿðè ïàð-ïàð ïàðûëäàéûð, áó ýþçëÿð ìàùóä öñòöíäÿêè ãûçûë ïóëëàðû
ìàãíèò êèìè éåðèíäÿí òÿðïÿäèð âÿ íÿùàéÿò, ñàíêè ýþçÿýþðöíìÿçáèð ñàïëà ùèññ åäèëìÿäÿí þçöíÿ äîüðó ÷ÿêèð.
Áóðàäà êöñöøìÿëÿðèí, ñàâàøìàëàðûí øàùèäè îëìàã, áöòöí þëêÿëÿðèí ñþéöøëÿðèíè, ìöõòÿëèô äèëëÿðäÿ ÷ûüûð-áàüûð ñàëàíëàðûí ñÿñèíè, àäàìëàðûí áèð-áèðèíè íåúÿ áû÷àãëàäûãëàðûíû, áèð-áèðèíäÿí íåúÿïóë îüóðëàäûãëàðûíû, ïîëèñ ìöäàõèëÿñèíè ýþðìÿê ìöìêöíäöð...
Áèð äÿôÿ, àõøàì÷àüû áþéöê Òàðòàðåí ôèêðèíè äàüûòìàã âÿ áó åéøèøðÿò ìöùèòèíäÿ áèð ãÿäÿð ðàùàòëàíìàã öìèäè èëÿ áóðàéà ýÿëìèøäè.
Ãÿùðÿìàí þç ìàâð ãûçû ùàããûíäà äöøöíÿ-äöøöíÿ òÿêòÿíùà
àäàìëàð àðàñûíäà äîëàøàðêÿí ãóìàð ìèçëÿðèíäÿí áèðèíèí áàøûíäà
ãÿôèëäÿí èêè ñÿñ ãûçûë ïóëëàðûí úèíýèëòèñèíè áàòûðàðàã áèð-áèðè èëÿ äåéèøìÿéÿ áàøëàäû:__________* Ñ ó – Ôðàíñàäà ôðàíêûí èéèðìèäÿ áèðèíÿ áÿðàáÿð ïóë.
** Ò ó ð ê î ñ ë à ð – àôðèêàëûëàðäàí éàðàäûëàí Ôðàíñà ìöñòÿìëÿêÿ ãîøóíëàðû èíøààò÷ûëàðûíûí ãåéðè-ðÿñìè àäûäûð.

68

– Ìÿí ñèçÿ äåéèðÿì êè, èéèðìè ôðàíêûì èòìèøäèð!
– Áàüûøëàéûí úÿíàá!
– Íÿ?
– Êèìèíëÿ äàíûøäûüûíûçû áèëèðñèíèçìè?
– Ìàðàãëûäûð!
– Ìÿí êíéàç Ãðèãîðè ×åðíîãîðñêèéÿì!
Áó àäû åøèäÿí êèìè ùÿéÿúàíà ýÿëìèø Òàðòàðåí þç êíéàçûíà,ïî÷ò-ñÿðíèøèí ýÿìèñèíäÿ òàíûø îëäóüó âàëåùåäèúè ÷åðíîãîðèéàëû
êíéàçà éåíèäÿí ðàñò ýÿëìÿñèíäÿí ìÿìíóí âÿ ìÿüðóð ùàëäà úàìààòûí àðàñûíäàí êå÷èá áèðèíúè úÿðýÿäÿ äàéàíäû.
Òÿÿññöô êè, ñàäÿäèë òàðàñêîíëóíó âàëåù åòìèø êíéàç òèòóëó íèøàí÷û ïîëêóíóí çàáèòèíÿ, êíéàçëà ÷ÿíÿ-áîüàç âóðàí çàáèòÿ àçàúûã
áåëÿ òÿñèð åëÿìÿäè.
Çàáèò èñòåùçà èëÿ:– Áóíà áàõûí, ÷îõ ìàòàù øåéìèø, – äåäè âÿ öçöíö úÿðýÿäÿêèëÿðÿ ÷åâèðèá áàüûðäû: – Êíéàç Ãðèãîðè ×åðíîãîðñêè!.. Áåëÿ áèðàäàìû êèì òàíûéûð?.. Ùå÷ êèì.
Òàðòàðåí ãÿçÿáëÿíèá áèð àääûì èðÿëè àòäû âÿ ãÿòèééÿòëÿ õàëèñ
Òàðàñêîí ëÿùúÿñèíäÿ äåäè:– Áàüûøëàéûí... Ìÿí êíéàçû òàíûéûðàì!
Çàáèò Òàðòàðåíè áàøäàí-àéàüàäÿê ñöçäö âÿ ÷èéèíëÿðèíè ÷ÿêèá äåäè:– Éàõøû! Îíäà àëûí áó èéèðìè ôðàíêû àðàíûçäà áþëöøäöðöí âÿáóðàäàí ðÿää îëóá ýåäèí!
Ñîíðà î, ýåðè äþíöá èçäèùàì àðàñûíäà ýþçäÿí èòäè.
Òàðòàðåí þçöíäÿí ÷ûõûá èñòÿäè êè, îíóí àðäûíúà úóìñóí, àíúàã
êíéàç ãîéìàäû:– Ñèç äÿéìÿéèí, ìÿí þçöì îíóíëà ùåñàáëàøàðàì, – äåéèá
Òàðòàðåíèí ãîëóíà ýèðäè âÿ úÿëä îíó êö÷ÿéÿ ÷ûõàðòäû.
Îíëàð ýÿëèá ìåéäàíà ÷àòäûãäà êíéàç Ãðèãîðè ×åðíîãîðñêè
øëéàïàñûíû ÷ûõàðäûá ÿëèíè ãÿùðÿìàíûìûçà óçàòäû âÿ îíóí àäûíû éàäûíäà ñàõëàìàüà ÷àëûøàðàã òèòðÿê áèð ñÿñëÿ äàíûøìàüà áàøëàäû:– Úÿíàá Áàðáàðåí...
– Òàðòàðåí, – äåéÿ ãÿùðÿìàí úÿñàðÿòñèç ùàëäà îíóí ñÿùâèíè
__________
äöçÿëòäè.
69

– Òàðòàðåí, Áàðáàðåí – ôÿðãè éîõäóð... Áèç èíäè þëöíúÿéÿäÿê
äîñòóã! – àëèúÿíàá ÷åðíîãîðèéàëû áóíó äåéèá îíóí ÿëèíè ñûõäû. Áóíäàí òàðàñêîíëóíóí íÿ ãÿäÿð ùÿçç àëäûüûíû òÿñÿââöð åòìÿê îëàð.
– Êíéàç!.. Êíéàç!.. – äåéÿ î, âÿúäëÿ òÿêðàð åäèðäè.
Îíëàð îí áåø äÿãèãÿäÿí ñîíðà àðòûã “×èíàðëàð àëòûíäà” àäëàíàí âÿ åéâàíûíûí ïèëëÿëÿðè äÿíèçÿ åíÿí ýåúÿ ðåñòîðàíûíäà îòóðìóøäóëàð. Òàðàñêîíëó ãÿùðÿìàíûìûçëà ÷åðíîãîðèéàëû êíéàç áóêåô îúàüûíäà òöíä ìÿçÿ èëÿ ýþçÿë Êðèò øÿðàáû è÷èá êþùíÿ òàíûøëûüû
òÿçÿëÿìèøäèëÿð.
Ñèç áó ÷åðíîãîðèéàëû êíéàçäàí úàçèáÿäàð áèð øÿõñ òÿñÿââöðåäÿ áèëìÿçñèíèç: èíúÿ, áîéëó-áóõóíëó, öçö òÿìèç ãûðõûëìûø, ãûâðûì ñà÷ëû, äþøöíäÿ ÿúàèá îðäåíëÿð ïàðûëäàéàí, ùèéëÿýÿð áàõûøëû,îüðóí ùÿðÿêÿòëè âÿ éöíýöë èòàëéàí òÿëÿôôöçëö êíéàç áûüñûç Ìàçàðèíèéÿ* îõøàéûðäû, ùÿì äÿ î, ëàòûí äèëèíè ÷îõ éàõøû áèëèð âÿ ÷îõ
òåç-òåç Òàòñèòäÿí, Ùîðàòñèäÿí, Éóëè Ñåçàðäàí** ñèòàò ýÿòèðèðäè.
Î þçöíöí äåäèéèíÿ ýþðÿ ãÿäèì ñöëàëÿéÿ ìÿíñóáäó, ëàêèí ëèáåðàë ÿãèäÿñèíÿ ýþðÿ, îí éàøûíäà èêÿí ãàðäàøëàðû òÿðÿôèíäÿí õàíÿäàíäàí ãîâóëìóø âÿ î âàõòäàí áÿðè ùÿð øåéè þéðÿíèá áèëìÿê,çþâã àëìàã àðçóñó èëÿ, ÿñë øàùçàäÿ-ôèëîñîô êèìè, äöíéàíû ýÿçèá
äîëàøìûøäûð... Íÿ ãÿäÿð ýþçÿë áèð òÿñàäöô! Êíéàç þìðöíöí ö÷èëèíè Òàðàñêîíäà êå÷èðìèøäèð. Òàðòàðåí äåäè êè, î, êíéàçà èñòÿð
êëóáäà, èñòÿðñÿ äÿ ìåéäàíäà áèð äÿôÿ äÿ ðàñò ýÿëìÿäèéèíÿ ÷îõòÿÿúúöá åäèð.
– Ìÿí, äåìÿê îëàð, ùå÷ éåðÿ ÷ûõìûðäûì, – äåéÿ êíéàç ãåéðèìöÿééÿí áèð øÿêèëäÿ úàâàá âåðäè.
Òàðàñêîíëó òÿâàçþêàðëûã åäèá äàùà ñóàë âåðìÿê èñòÿìÿäè: âàðëûâÿ ãîëó çîðëóëàðûí ùÿéàòûíäà ùÿìèøÿ áåëÿ ÿñðàðÿíýèçëèê ÷îõ îëóð!
Ãðèãîðè ×åðíîãîðñêè äåìÿ øàùçàäÿëÿð àðàñûíäà ÿí ñåâèìëè
àäàì èìèø. Î, ÷ÿùðàéû Êðèò øÿðàáû èëÿ äîëäóðóëìóø ãÿäÿùè ãÿùðÿìàíûìûçà óçàäàðàã Òàðòàðåíèí þç ìàâð ãûçû ùàããûíäà ñþùáÿòèíè
__________* Ì à ç à ð è í è Ú ó ë è î (1602-1661) – ôðàíñûç ñèéàñè ìöòëÿãèééÿò ùÿðÿêàòû õàäèìè,êàðäèíàë, 1643-úö èë Ôðàíñàíûí áèðèíúè íàçèðè îëìóøäóð.
** Ò à ò ñ è ò Ê î ð í å ë è (åðàìûçûí Û ÿñðè) – ìÿøùóð Ðîìà òàðèõ÷èñè. Ù î ð à ò ñ èÔ ë à ê ê (åðàìûçäàí ÿââÿëêè 65-8-úè èëëÿð) – Ðîìà øàèðè. É ó ë è Ñ å ç à ð (åðàìûçäàí ÿââÿëêè 100-44-úö èëëÿð) – Ðîìà èìïåðàòóðîó, ñÿðêÿðäÿñè âÿ ñèéàñè õàäèìè.

70

ñÿáèðëÿ äèíëÿäè âÿ ùÿòòà, áöòöí ßëúÿçàèð õàíûìëàðûíû òàíûäûüû ö÷öíùÿìèí ãûçû àõòàðûá òàïìàüà ùàçûð îëäóüóíó äà áèëäèðäè.
Îíëàð õåéëè îòóðóá è÷äèëÿð. ßëúÿçàèðëè õàíûìëàðûí øÿðÿôèíÿ,àçàä ×åðíîãîðèéà øÿðÿôèíÿ ñàüëûãëàð äåäèëÿð.
Àøàüûäà, ïèëëÿëÿðèí ãóðòàðàúàüûíäà äÿíèç ýóðóëäàéûð, ýþçÿ ýþðöíìÿéÿí äàëüàëàð ñàùèëÿ úóìóá åëÿ øàïïûëòû èëÿ äÿéèðäè êè, ñàíêèéàø ìÿëÿôÿ ÷ûðïûëûðäû. Ùàâà ìöëàéèì èäè, ýþé öçöíÿ óëäóçëàð ñÿïÿëÿíìèøäè.
×èíàð àüàúëàðûíûí áóäàãëàðûíäà áöëáöëëÿð úÿù-úÿù âóðóðäó...
Éåéèá-è÷ìÿéèí õÿðúèíè Òàðòàðåí ÷ÿêäè.

ÕÀÒÀÍÛÍ ÀÄÛÍÛ ÌßÍß ÄÅÑßÍ, ÌßÍ ÄßÑßÍß ÁÓ ×È×ßÉÈÍ ÀÄÛÍÛ ÄÅÉßÐßÌÁó ÷åðíîãîðèéàëû êíéàçëàð áèëäèð÷èí òóòìàãäà ãî÷àã àäàìëàðäûð!
×èíàð àüàúëàðû àëòûíäà õóäìàíè ýåúÿ ìÿúëèñèíèí åðòÿñè ýöíö,ñÿùÿð òåçäÿí êíéàç Ãðèãîðè àðòûã òàðàñêîíëóíóí îòàüûíäà èäè.
– Òåç îëóí, ýåéèíèí!.. Ìàâð ãûçûíûç òàïûëìûøäûð... Îíóí àäûÁàééàäûð... Èéèðìè éàøëû, ãûçûëýöë êèìè ãÿøÿíý, ùÿì äÿ äóëäóð.
– Äóëäóð?.. Áó ëàï ÿëà îëäó! – äåéÿ Øÿðã êèøèëÿðèíäÿí åùòèéàò
åäÿí èýèä Òàðòàðåí ñåâèíúèíäÿí ãûøãûðäû.
– Åëÿäèð, àíúàã ãàðäàøû îíäàí áèð àääûì äà óçàãëàøìûð.
– Àù, ùåéô!
– Çàëûì áèð ìàâðäûð, Îðëåàí áàçàðûíäà ÷óáóã àëâåðè åäèð...
Ñöêóò...
Êíéàç äåäè:– Àíúàã, êèì-êèì, ñèç áåëÿ áîø øåéäÿí ãîðõìàçñûíûç. Ùÿì äÿîíäàí áèð íå÷ÿ ÷óáóã àëñàã, áÿëêÿ äÿ çàëûì îüëó éóìøàëäû... Òåçîëóí áèð ýåéèíèí ýþðÿê!.. Àé êÿëÿêáàç, áÿõòèíèç éàìàí ýÿòèðèá!
Àøèã îëìóø òàðàñêîíëó ðÿíýè àüàðìûø, ùÿéÿúàíëû ùàëäà ÷àðïàéûäàí ñû÷ðàéûá ãàëõäû âÿ ùÿääÿí àðòûã ýåí îëàí ôëàíåë òóìàíûíû
òÿëÿñÿ-òÿëÿñÿ äöéìÿëÿìÿéÿ áàøëàäû.
__________– Áÿñ, ìÿí íÿ åòìÿëèéÿì?
71

– Íÿ åäÿúÿêñèíèç, ãÿëÿì-êàüûç ýþòöðöá ùÿìèí õàíûìà ìÿêòóá éàçûí, õàùèø åäèí êè, ñèçèíëÿ ýþðöø òÿéèí åëÿñèí.
ßñë Øÿðã þëêÿñè àðçóëàéàí ñàäÿëþâù òàðàñêîíëó ìÿéóñ ùàëäàäåäè:– Äåìÿëè, î, ôðàíñûçúà áèëèð?!
– Áèð êÿëìÿ äÿ! – äåéÿ êíéàç ñîéóããàíëûãëà úàâàá âåðäè, –àíúàã ñèç äåéèí, ìÿí ìÿêòóáó éàçûá áàúàðäûüûì ãÿäÿð òÿðúöìÿ
åäÿðÿì.
– Àù, ñèç íÿ ãÿäÿð õåéèðõàù àäàììûøñûíûç, êíéàç!
Áó ñþçëÿðäÿí ñîíðà òàðàñêîíëó äèíìÿç-äàíûøìàç, äàëüûí ùàëäà îòàãäà âàð-ýÿë åòìÿéÿ áàøëàäû.
ßëáÿòòÿ, ñèç áàøà äöøöðñöíöç êè, ÿëúÿçàèðëè ìàâð ãûçûíà, éöíýöë ÿõëàãëû áèð áîêåðëè ãûçà éàçûëäûüû êèìè ìÿêòóá éàçìàã îëìàç.
Õîøáÿõòëèêäÿí ãÿùðÿìàíûìûç ÷îõ ìöòàëèÿ åòìèø áèëèêëè áèð àäàìèäè, áóíà ýþðÿ äÿ õàëèñ Øÿðã çþâãöíäÿ áèð ìÿêòóá éàçäû. Áóìÿêòóá Ãóñòàâ Åìàðûí ÿñÿðëÿðèíäÿêè ùèíäóëàðûí òÿìòÿðàãëû æàðãîíóíóí, Ëàìàðòèíèí “Øÿðãÿ ñÿéàùÿò”èíäÿí ýþòöðöëìöø úöìëÿëÿðèí âÿ “Íÿüìÿëÿð íÿüìÿñè”íäÿí* éàääà ãàëìûø ïàð÷àëàðûí ãàòûøûüûíäàí èáàðÿò èäè. Ìÿêòóá “Ñÿùðàäà òàâóç êèìè...” ñþçëÿðè èëÿáàøëàíûð âÿ áåëÿ áèð êÿëàìëà ãóðòàðûðäû:“Àòàíûí àäûíû ìÿíÿ äåñÿí, ìÿí äÿ ñÿíÿ áó ÷è÷ÿéèí àäûíû äåéÿðÿì”.
Ðîìàíòèê ÿùâàë-ðóùèééÿëè Òàðòàðåí èñòÿéèðäè êè, Øÿðã àäÿòèíÿ
ýþðÿ, áó ìÿêòóáëà áÿðàáÿð áèð äÿñòÿ ýöë äÿ ýþíäÿðñèí, àíúàã
êíéàç Ãðèãîðèíèí çÿííèíúÿ ìàâð ãûçûíûí ãàðäàøûíäàí áèð íå÷ÿ÷óáóã àëìàã, áåëÿëèêëÿ äÿ áó úÿíàáûí âÿùøè õàñèééÿòèíè áèð ãÿäÿð
éóìøàëòìàã âÿ ÷óáóã ÷ÿêìÿéè õîøëàéàí ãÿøÿíý õàíûìà êåô âåðìÿê äàùà éàõøû îëàðäû.
– Åëÿ èñÿ òåç îë, ýåäÿê ÷óáóã àëìàüà! – äåéÿ òàðàñêîíëó
ùÿâÿñëÿ ðàçû îëäó.
– Éîõ!.. Éîõ!.. Áó èøè ìÿíÿ òàïøûðûí! Ìÿí óúóç àëàðàì.
– Íåúÿ? Ñèç þçöíöç?.. Åù, Êíéàç! Êíéàç! – äåéèá ñàäÿäèë
Òàðòàðåí áó ëöòôêàðëûãäàí ñîí äÿðÿúÿ õÿúàëÿò ÷ÿêÿ-÷ÿêÿ ïóë êè__________* “ Ì à ù í û ë à ð ì à ù í û ñ û ” – Áèáëèéàéà äàõèë åäèëìèø ãÿäèì àøèãàíÿ ìàùíû âÿøåðëÿð êöëëèééàòûäûð.

72ñÿñèíè ÷åðíîãîðèéàëûéà óçàäàðàã îíäàí õàùèø åòäè êè, ùå÷ áèð õÿðúäÿí ÷ÿêèíìÿñèí, òÿ êè, ìàâð ãûçû ðàçû ãàëñûí.
Èø éîëóíà äöøñÿ äÿ, ùÿð ùàëäà, òÿÿññöô êè, ýþçëÿíèëäèéèíäÿí
ëÿíý ýåäèðäè. Äîüðóäóð, Òàðòàðåíèí íàòèãëèê ãàáèëèééÿòèíÿ ùåéðàí
ãàëìûø ìàâð ãûçû, äåìÿê îëàð, àðòûã ìÿüëóá åäèëìèøäè âÿ îíó ãÿáóë åòìÿéÿ ùàçûð èäè, àíúàã ùÿëÿ ãûçûí ãàðäàøûíûí ñàéûãëûüûíû êöòëÿøäèðìÿê, áó ìÿãñÿäëÿ îíëàðëà, éöçëÿðëÿ, òàé-òàé ÷óáóã àëìàã
ëàçûì èäè.
“Àõû, áó ÷óáóãëàð Áàééàíûí íÿéèíÿ ýÿðÿêäèð?” – äåéÿ áÿçÿí
éàçûã Òàðòàðåí þç-þçöíäÿí ñîðóøóðäó, áóíà áàõìàéàðàã äèíìÿç-ñþéëÿìÿç ÿëèíè úèáèíÿ ñàëûá ïóë êèñÿñèíè ÷ûõàðäûðäû.
Íÿùàéÿò, áèð éûüûí ÷óáóã àëûíäûãäàí âÿ õåéëè êàüûç ñÿðô åäèëèá
Øÿðã çþâãöíäÿ ÷îõëó àøèãàíÿ ìÿêòóá éàçûëäûãäàí ñîíðà Òàðòàðåí
ãûçëà ýþðöøÿ íàèë îëäó.
Òàðàñêîíëóíóí áó ýþðöøÿ íåúÿ ùÿéÿúàíëà ùàçûðëàøäûüûíû, þçúîä ñàããàëûíûí íåúÿ ñÿéëÿ éàí-éþðÿñèíè âóðäóüóíó, éàüëàíûá
ÿòèðëÿíäèéèíè âÿ áÿðàéè åùòèéàò úèáëÿðèíÿ áåøáàðìàã, èêè-ö÷ òàïàí÷à ãîéäóüóíó ÿòðàôëû íÿãë åòìÿéÿ éÿãèí êè, åùòèéàú éîõäóð.
Êíéàç åëÿ ìÿðùÿìÿòëè èäè êè, äîñòóíà ãîøóëóá áó èëê ýþðöøÿ
òÿðúöìÿ÷è ñèôÿòè èëÿ ýåòäè. Ìàâð ãûçû éóõàðû øÿùÿðäÿ éàøàéûðäû.
Îíóí åâèíèí ãàïûñûíäà îí ö÷-îí äþðä éàøëû ýÿíú áèð ìàâð äóðóá
ïàïèðîñ ÷ÿêèðäè. Ýþçÿëèí åùòèìàë åäèëÿí ãàðäàøû, ìÿøùóð ßëè åëÿáóíóí þçö èäè. Î, ãîíàãëàðû ýþðÿí êèìè ãàïûíû èêè äÿôÿ òàããûëäàòäûâÿ êÿìàë-åùòèðàìëà ýþçäÿí èòäè.
Ãàïû à÷ûëäû. Áèð çÿíúè ãàäûí ýþðöíäö, î, ùå÷ áèð ñþç äåìÿäÿí
ãîíàãëàðû äàð, êè÷èê ùÿéÿòäÿí êå÷èðèá áàëàúà ñÿðèí áèð îòàüà ýÿòèðäè. Äóë õàíûì îòàãäàêû àë÷àã òàõòäà éàíû öñòÿ óçàíûá ýþçëÿéèðäè.
Î, èëê íÿçÿðäÿ òàðàñêîíëóéà ìàâð ãûçûíà íèñáÿòÿí áîéúà áèð ãÿäÿð àë÷àã âÿ äàùà êþê ýþðöíäö... Ãÿùðÿìàíûí öðÿéèíÿ àíè îëàðàã
ùÿòòà áèð øöáùÿ äÿ äöøäö, ëàêèí î, áó øöáùÿíè äÿðùàë öðÿéèíäÿí
ãîâóá ÷ûõàðòäû.
Ìàâð ãûçû ÷îõ ýþçÿë èäè. Ïàëòàðûíûí àëòûíäàí îíóí ÷ûëïàã, ãÿøÿíý àéàãëàðû ýþðöíöðäö; òîòóã çÿðèô áàðìàãëàðûíà öçöê òàõìûøäû;éàíàãëàðû
ëàëÿ òÿê ãûçàðìûøäû; çÿðëè êîôòàñûíûí âÿ ÿëâàí éóáêàñû__________
íûí àëòûíäàí ýþðöíÿí âÿ êþêÿëìÿéÿ ìåéèëëè îëàí éóìðó, èíúÿ áÿ73äÿíè ÷îõ úàçèáÿäàð èäè... Îíóí äàìàüûíäà êÿùðÿáà ìöøòöêëö ãÿëéàí òöñòöëÿíèðäè âÿ îíó àü òöñòö äóìàíûíà ãÿðã åëÿìèøäè.
Òàðàñêîíëó è÷ÿðè ýèðÿí êèìè, ÿëèíè ÿëèíèí öñòöíÿ ãîéàðàã ìàâðàäÿòèíúÿ òÿçèì åòäè âÿ ýþçëÿðèíè åùòèðàñëà áÿðÿëäèá ãàäûíû áàøäàí-àéàüàäÿê ñöçäö. Áàééà äèíìÿç-äàíûøìàç îíà áàõäû, ìöøòöéö àüçûíäàí éåðÿ ñàëäû, àðõàñû öñòÿ óçàíûá ÿëëÿðè èëÿ öçöíö þðòäö, èíäè éàëíûç îíóí ãÿùãÿùÿñèíäÿí è÷è èíúè èëÿ äîëó òîðáà êèìèñèëêÿëÿíÿí àüàïïàã áîéíó ýþðöíöðäö.

ÕÛÑÈÄÈ ÒÀÐÒ'ÐÈ ÈÁÍ ÒÀÐÒ'ÐÈßýÿð ñèç àõøàì÷àüû éóõàðû øÿùÿðäÿ ùÿð ùàíñû áèð ßëúÿçàèð ãÿùâÿõàíàñûíà ýåòñÿíèç, îðàäà ìàâðëàðûí áèð-áèðèíÿ ýþç âóðàðàã èñòåùçà èëÿ ýöëöøöá áèð íå÷ÿ èë áóíäàí ÿââÿë éóõàðû ìÿùÿëëÿëÿðäÿ Áàééà
àäëû éåðëè áèð õàíûìëà éàøàìûø Ñèäè Òàðò'ðè èáí Òàðò'ðè àäëû ëöòôêàð âÿçÿíýèí áèð àâðîïàëû ùàããûíäà äàíûøäûãëàðûíû åøèäÿðñèíèç.
Ñèç ÿëáÿòòÿ, áàøà äöøöðñöíöç êè, þç áàðÿñèíäÿ Êàñáàõäà áåëÿìÿçÿëè õàòèðÿëÿð ãîéóá ýåòìèø îëàí áÿäíàì Ñèäè Òàðò'ðè áèçèì
Òàðòàðåíäÿí áàøãà ùå÷ êÿñ äåéèëäè.
Íÿ åäÿñÿí? Ãÿùðÿìàíëàðûí âÿ þâëèéàëàðûí ùÿéàòûíäà áåëÿéîëäàíàçìà âÿ äöøêöíëöê äÿãèãÿëÿðè îëóð. Ùàìû êèìè, ìÿøùóð
òàðàñêîíëó äà èíñàíà õàñ îëàí çÿèô úÿùÿòëÿðÿ ýèðèôòàð áèð àäàì èäè,åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ î, øèðëÿðè âÿ øþùðÿò àõòàðûøëàðûíû óíóäàðàã äöç èêèàé ÿðçèíäÿ Øÿðã ìÿùÿááÿòè áàäÿñèíäÿí è÷èá ùÿçç àëìûø âÿ Ùàííèáàëûí* Êàïóéäà åòäèéè êèìè, ßëúÿçàèðäÿ íÿøÿéÿ ãàïûëìûøäû.
Áþéöê àäàì éóõàðû øÿùÿðèí ëàï ìÿðêÿçèíäÿ è÷ ùÿéÿòëè, áàíàí
àüàúëû, ñÿðèí åéâàíëû âÿ ôÿââàðÿëè ýþçÿë áèð ÿðÿá åâèíè êèðàéÿ ýþòöðìöøäö. Òàðòàðåí îðàäà, ùÿð úöð áàøàüðûäûúû øåéëÿðäÿí óçàã áèðéåðäÿ ìàâð ìÿøóãÿñè èëÿ éàøàéûðäû, îíóí þçö äÿ áàøäàí-àéàüàäÿê ìàâðà ÷åâðèëìèøäè. Î, áöòöí ýöíö ãÿëéàí ÷ÿêèð âÿ ìöøêâóðóëìóø ìöðÿááÿ éåéèðäè.
__________* Ù à í í è á à ë (åðàìûçäàí ÿââÿëêè 247-183-úö èëëÿð) – ýþðêÿìëè Êàðôàãåí ñÿðêÿðäÿñè, Ðîìà èëÿ ìöâÿôôÿãèééÿòëè ìöùàðèáÿäÿ øþùðÿò ãàçàíìûøäûð.

74Áàééà òàõòûí öñòöíäÿ óçàíûá ýèòàðàíûí ìöøàéèÿòè èëÿ éåêíÿñÿã
ìàùíûëàð îõóéóð âÿ éà þç àüàñûíû ÿéëÿíäèðìÿê ö÷öí ýþáÿêîéíàòìà ðÿãñèíè îéíàéûðäû. Î áó çàìàí þç-þçöíÿ ýöëöð, ÿëèíäÿêè
áþéöê ýöçýöéÿ áàõàðàã àüàïïàã äèøëÿðèíäÿí çþâã àëûðäû.
Áàééà ôðàíñûçúà, Òàðòàðåí èñÿ ÿðÿáúÿ áèð êÿëìÿ äÿ áèëìèðäèëÿð. Áóíà ýþðÿ äÿ îíëàðûí áèð-áèðèëÿ ñþùáÿòè áàø òóòìóðäó. Îäóðêè, ýÿâÿçÿëÿìÿéè õîøëàéàí òàðàñêîíëó ãàáàãëàðäà Áåçéóêåíèí
àïòåêèíäÿ âÿ ñèëàù óñòàñû Êîñòåêàëäûí éàíûíäà îòóðóá âàõòûíû
áîøáîüàçëûüà ñÿðô åòäèéè ö÷öí èíäè îíóí ÿçàáûíû ÷ÿêèðäè.
Ëàêèí áó ìÿúáóðè ñóñìàüûí äà þç ëÿççÿòè âàð èäè, Òàðòàðåí
øèðèí õÿéàëëàðà äàëàðàã ãÿëéàíûí ãóðóëäàìàñûíà, ýèòàðàíûí ñÿñèíÿâÿ àëà-áÿçÿê äàøëàð äþøÿíìèø áàëàúà ùÿéÿòäÿêè ôÿââàðÿíèí ñàêèò
øûðûëòûñûíà ãóëàã àñûðäû.
Ãÿëéàí, ùàìàì, áèð äÿ êè, ìÿùÿááÿò îíóí áöòöí ùÿéàòûíû
äîëäóðìóøäó. Î, äåìÿê îëàð, ùå÷ éåðÿ ýåòìèðäè. Ñèíäè Òàðò'ðèéàëíûç àðàáèð ãàòûðà ìèíèá þç ìÿøóãÿñèíè àðõàñûíäà îòóðäàð, ßëúÿçàèðèí úèâàðûíäà ñàòûí àëìûø îëäóüó áàüà íàð éåìÿéÿ ýåäÿðäè.
Ëàêèí î, ùå÷ áèð äÿôÿ äÿ îëñóí øÿùÿðèí Àâðîïà ùèññÿñèíÿ åíìÿìèøäè. ßëúÿçàèðèí áó ùèññÿñè þçöíöí, âàõòëàðûíû ÿééàøëûãäà êå÷èðÿí ÿñýÿðëÿðè, çàáèòëÿðëÿ äîëó ãÿùâÿõàíàëàðû âÿ òàüëàðûí àëòûíäà
àðâàäáàçëûã åäèá äàëàøàíëàðûí àðàñû êÿñèëìÿäÿí åøèäèëÿí ãûëûíú
ñÿñëÿðè èëÿ îíà Ãÿðáèí ùÿðáè äóñòàãõàíàñû êèìè, ÷îõ èéðÿíú âÿåéáÿúÿð ýþðöíÿðäè.
Ñþçöí ãûñàñû, òàðàñêîíëó ÷îõ õîøáÿõò èäè; õöñóñÿí òöðê øèðíèééàòûíû ÷îõ áÿéÿíìèø îëàí Ñàí÷î – Òàðòàðåí þçöíöí éåíè ùÿéàòûíäàí ñîí äÿðÿúÿ ðàçû ãàëìûøäû. Äîüðóäóð, Äîí-Êèõîò – Òàðòàðåí
Òàðàñêîíó âÿ âÿä åäèëìèø äÿðèëÿðè õàòûðëàéàðàã áÿçÿí áèð ãÿäÿð
âèúäàí ÿçàáû ÷ÿêèðäè. Ëàêèí îíóí áöòöí êÿäÿðëè ôèêèðëÿðèíèí éîõîëìàñû ö÷öí Áàééàíûí áèðúÿ áàõûøû âÿ àäàìû Ñèðòñåéà è÷êèñè* êèìèìÿñò åäÿí áèðúÿ ãàøûã ÿòèðëè ìöðÿááÿñè êèôàéÿò èäè.
Àõøàìëàð êíéàç Ãðèãîðè Òàðòàðåíèí éàíûíà ýÿëèá àçàä ×åðíîãîðèéàäàí ñþùáÿò à÷àðäû. Îíóí ëöòôêàðëûüûíûí ùÿääè-ùöäóäó éîõ__________* Ñ è ð ò ñ å é à è ÷ ê è ñ è – áó è÷êè âàñèòÿñèëÿ úàäóýÿð Ñèðòñåéà Îääèñåéèí éîë÷óëàðûíû
áèùóø åäèá äîíóçà ÷åâèðìèøäè. Áó áàðÿäÿ ãÿäèì éóíàí øàèðè Ùîìåðèí "Îäèññåé" ïîåìàñûíûí îíóíúó ìàùíûñûíäà áÿùñ åäèëèð.

75

èäè. Î, åâäÿ òÿðúöìÿ÷è âÿçèôÿñèíè ýþðÿð âÿ ùÿòòà, ëàçûì ýÿëäèêäÿ,íþêÿðè äÿ ÿâÿç åäèðäè, ùÿì äÿ àéäûíäûð êè, áöòöí áó èøëÿðè ïóëñóç
ýþðÿðäè. Òàðòàðåíèí éàíûíà îíäàí áàøãà éàëíûç òöðêëÿð ýÿëÿðäèëÿð.
Ãàðàíëûã äöêàíëàðäà ãÿùðÿìàíûí úàíûíà ëÿðçÿ ñàëàí áöòöí áóçÿùìëè ãóëäóðëàðëà éàõûíäàí òàíûø îëäóãäàí ñîíðà Òàðòàðåí ýþðìöøäö êè, îíëàð ÷îõ ìåùðèáàí, ôàüûð òàúèðëÿð, ýöëÿáàòûí÷ûëàð, áàããàëëàð, ìöøòöê ãàéûðûá ñàòàíëàð – òÿðáèéÿëè, èëòèôàòëû, òÿâàçþêàð, àüëûñàëèì àäàìëàðäûð, ìàùèð ãóìàðáàçëàðäûð.
Îíëàð, àç ãàëà ùÿð àõøàì Ñèäè Òàðò'ðèíèí éàíûíà ýÿëèð, îíóóäóð, ìöðÿááÿ éåéèð âÿ äöç ñààò îí òàìàìäà ïåéüÿìáÿðèí úàíûíà äóà åäèá ýåäèðäèëÿð.
Ãîíàãëàðû éîëà ñàëàíäàí ñîíðà Ñèäè Òàðò`ðè âÿ îíóí ñàäèã àðâàäû ãàëàí âàõòû åâëÿðèíèí áþéöê àü åéâàíûíäà êå÷èðèðäèëÿð: áóðàäàí áöòöí øÿùÿðè ýþðìÿê îëóðäó. Àé èøûüûíäà ùÿð éàíäà ìèíëÿðëÿ
áåëÿ åéâàíëàð ñàíêè ïèëëÿ-ïèëëÿ äÿíèçÿ äîüðó éåíèðäè. Õÿôèô êöëÿêþçö èëÿ ýèòàðàëàðûí õîø òÿðàíÿëÿðèíè ýÿòèðèðäè...
Áèðäÿí éàõûíëûãäàêû ìÿñúèäèí ìèíàðÿñèíäÿ ýþçÿë áèð ìöÿççèí
ýþðöíöð, ìÿëàùÿòëè ýóð ìåëîäèéà, óëäóçëàðäàí éàðàíìûø ÷è÷ÿê
äÿñòÿñè êèìè, ýþéëÿðÿ ñÿïÿëÿíèðäè. Ìöÿççèíèí àü ôèãóðó òöíä ìàâè ñÿìàäà àéäûí ñå÷èëèðäè. Î, ýþçÿë áèð ñÿñëÿ Àëëàùà äóà åäèðäè,îíóí ñÿñè òà óçàãëàðà éàéûëûðäû.
Áàééà áó âàõò äÿðùàë ýèòàðàíû ÿëèíäÿí éåðÿ ãîéóðäó. Î, èðèýþçëÿðèíè ìöÿççèíÿ äèêèð, äóàíûí ñþçëÿðèíè äèããÿòëÿ äèíëÿéèð, ñàíêè áèðèíè äÿ þòöðìÿê èñòÿìèðäè. ßçàíûí äàâàì åòäèéè ìöääÿòäÿ
ãàäûí éåðèíäÿí òÿðïÿíìèð, ìöãÿääÿñ Øÿðã Òåðåçàñû êèìè âÿúäÿ
ýÿëèá òèð-òèð ÿñèðäè. Òàðòàðåí ùÿéÿúàíëà îíà áàõûð, ìþìèíëÿðè áóäÿðÿúÿéÿäÿê âÿúäÿ ýÿòèðÿí äèíèí ýþçÿëëèéè âÿ ÿçÿìÿòè ùàããûíäà
äöøöíöðäö.
Áàøûíà êöë îëñóí Òàðàñêîí!.. Ñÿíèí Òàðòàðåíèí þç äèíè-èìàíûíû äàíûá ùÿòòà ìöñÿëìàí îëìàüà ùàçûðäûð!

__________
76ÕÛÛÁÈÇß ÒÀÐÀÑÊÎÍÄÀÍ ÕßÁßÐ ÂÅÐÈÐËßÐÁèð äÿôÿ Ñèäè Òàðò'ðè ãàòûðûí öñòöíäÿ þç áàüûíäàí ãàéûäûðäû.
Ýþçÿë áèð ýöí èäè; ýþéäÿ áèð äÿíÿ äÿ áóëóä éîõ èäè; ìöëàéèì
êöëÿê ÿñèðäè. Ãàðïûç âÿ ëèìîí äîëó õóðúóíëàðûí ñûõäûüû àéàãëàðûíû
éàíëàðà óçàäûá öçÿíýèíèí úèíýèëòèñè àëòûíäà ëÿççÿòëÿ ìöðýöëÿéÿíâÿ ùåéâàíûí àääûìëàðûíûí àùÿíýè èëÿ éûðüàëàíàí áþéöê àäàì ÿëëÿðèíè ãàðíûíûí öñòöíäÿ ÷àðïàçëàéûá ùåéðàíåäèúè ìÿíçÿðÿëÿð àðàñûíäàí êå÷èðäè.
Òàðòàðåí øÿùÿðÿ äàõèë îëäóãäà, áèðäÿí êèìèíñÿ ãóëàãáàòûðûúû
ñÿñè îíó îéàòäû.
– Áó êèìäèð áåëÿ! Äåéÿñÿí, àõû, áó Òàðòàðåíäèð!
Òàðàñêîíëó þç ôàìèëèéàñûíû âÿ øÿí Ïðîâàíñ òÿëÿôôöçöíö åøèäèá
áàøûíû ãàëäûðäû, èêè àääûìëûãäà “Çóàâ” ýÿìèñèíèí êàïèòàíû Áàðáàñóí ýöíäÿí éàíûá ãàðàëìûø öçöíö ýþðäö. Êàïèòàí áèð ìåéõàíàíûí
êàíäàðûíäà äàéàíûá ãÿëéàí ÷ÿêÿ-÷ÿêÿ éîâøàí àðàüû è÷èðäè.
Òàðòàðåí ãàòûðû ñàõëàéàðàã äåäè:– Ùþðìÿòëè Áàðáàñóéà ñàëàìëàð.
Áàðáàñó ÿââÿëúÿ ýþçëÿðèíè áÿðÿëäèá äèíìÿç-äàíûøìàç áèðãÿäÿð îíà áàõäû, ñîíðà ãÿùãÿùÿ ÷ÿêèá ýöëìÿéÿ áàøëàäû, åëÿ ýöëäö êè, Ñèäè Òàðò`ðè ëàï þçöíö èòèðäè.
– Áàõ, ÷àëìà áóíà äåéÿðëÿð!.. Úÿíàá Òàðòàðåí, äåìÿê, äþíöá
òöðê îëäóüóíóç äîüðó èìèø?.. Ýþçÿë Áàééà íåúÿ, ÿââÿëêè êèìèéåíÿ äÿ “Ýþçÿë Ìàðêî” ìàùíûñûíû îõóéóðìó?
Òàðòàðåí áÿðê ùèðñëÿíèá þçöíäÿí ÷ûõäû:– “Ýþçÿë Ìàðêî!” Áèëèðñèíèçìè, êàïèòàí, ùàããûíäà äàíûøäûüûíûç õàíûì, íàìóñëó áèð ìàâð ãûçûäûð âÿ áèð êÿëìÿ äÿ ôðàíñûçúà
áèëìèð!..
– Áàééà áèð êÿëìÿ äÿ ôðàíñûçúà áèëìèð!.. Áó íÿ ñþçäöð? Ñèçáóíó íÿäÿí áèëèðñèíèç? – äåéÿ èýèä êàïèòàí äàùà áÿðêäÿí ãÿùãÿùÿ ÷ÿêäè.
Ëàêèí î, Ñèäè Òàðò'ðèíèí íåúÿ ìÿéóñ îëäóüóíó ýþðöá ñÿùâèíè
__________
äöçÿëòäè:77

– Åù, áÿëêÿ äÿ ìÿí äîëàøûã ñàëûðàì... Àíúàã, áèëèðñèíèçìè,úÿíàá Òàðòàðåí, éàõøûñû áóäóð êè, ñèç ßëúÿçàèðäÿêè ìàâð ãûçëàðûíàâÿ ÷åðíîãîðèéàëû êíéàçëàðà àç åòèáàð åäèí.
Òàðòàðåí àéàãëàðûíû öçÿíýèéÿ äèðÿéèá ùÿäÿëÿéèúè áèð òÿðçäÿ
äèêÿëäè:– Êàïèòàí, êíéàç ìÿíèì äîñòóìäóð!
– Éàõøû! Éàõøû! Áóíóí öñòöíäÿ êöñöøìÿéÿúÿéèê êè... Àðàãèñòÿéèðñèíèçìè? Éîõ? Áÿëêÿ âÿòÿíÿ áèð øåé ýþíäÿðìÿê
èñòÿéèðñèíèç?.. Éåíÿ éîõ?.. Îíäà, õóäàùàôèç... Ùÿ, éåðëèì, áóðàäà
ìÿíèì ÷îõ éàõøû ôðàíñûç òöòöíöì âàðäûð. Áèð íå÷ÿ ãÿëéàíëûã ýþòöðìÿê èñòÿéèðñèíèçìè? Áóéóðóí ýþòöðöí! Îíóí ñèçÿ õåéðè îëàð...
Ýþðöðÿì êè, áó ëÿíÿòÿ ýÿëìèø Øÿðã òöòöíö ñèçè ëàï ÷àøäûðûáäûð.
Ñîíðà êàïèòàí éåíÿ äÿ éîâøàí àðàüû è÷ìÿéÿ áàøëàäû. Òàðòàðåíèñÿ äÿðèí ôèêðÿ äàëûá éîðòìà éåðèøëÿ ÷àïäûüû ãàòûðûí áåëèíäÿ éûðüàëàíà-éûðüàëàíà þç êè÷èê åâèíÿ äîüðó éîëëàíäû. Îíóí áþéöê öðÿéè
Áàðáàñóíóí áþùòàí÷û óéäóðìàëàðûíà èíàíìàã èñòÿìÿñÿ äÿ, áóóéäóðìàëàð îíó ìÿéóñ åòìèøäè, áóíäàí ÿëàâÿ, áó Ïðîâàíñ
ñþéöøëÿðè âÿ úÿíóá øèâÿñèíÿ ýþðÿ äàõèëÿí âèúäàí ÿçàáû ÷ÿêìÿéÿ
áàøëàìûøäû.
Åâäÿ î, ùå÷ êÿñè òàïìàäû. Áàééà ùàìàìäà èäè. Çÿíúè ãàäûí
îíóí ýþçöíÿ ÷èðêèí ýþðöíöðäö. Åâ àäàìû êÿäÿðëÿíäèðèðäè. Òàðòàðåí êåôè ÷îõ ïîçóëìóø ùàëäà ôÿââàðÿíèí éàíûíäà îòóðäó âÿ ãÿëéàíûíû Áàðáàñóíóí âåðäèéè òöòöíëÿ äîëäóðìàüà áàøëàäû. Òöòöí
“Ñåìàôîð” ïàð÷àñûíà áöêöëìöøäö. Î, òöòöíÿ ñàðûëìûø ãÿçåòè à÷äûãäà, ýþçöíÿ äîüìà øÿùÿðèíèí àäû ñàòàøäû.
“Áèçÿ Òàðàñêîíäàí õÿáÿð âåðèðëÿð:Øÿùÿð ÷îõ áþéöê ùÿéÿúàí êå÷èðèð. Àôðèêàíûí çÿùìëè âÿùøè
ùåéâàíëàðûíû ãûðìàã ö÷öí ñÿôÿðÿ ÷ûõìûø îëàí øèð îâ÷óñó Òàðòàðåíäÿí àðòûã áèð íå÷ÿ àéäûð êè, ùå÷ áèð õÿáÿð-ÿòÿð éîõäóð. Ýþðÿñÿí ãÿùðÿìàí ùÿìâÿòÿíèìèçèí áàøûíà íÿëÿð ýÿëìèøäèð?.. Îíóúîøãóí òÿáèÿòëè èýèä áèð àäàì êèìè, ìàúÿðàëàð äöøêöíö êèìè òàíûäûüûìûçà ýþðÿ, áèç þçöìöçÿ áåëÿ áèð ñóàë âåðìÿéÿ úÿñàðÿò åòìèðèê... Ýþðÿñÿí î, ñÿùðà ãóìëàðûíûí ñîðóá ìÿùâ åòäèéè ãóðáàíëàðûí
__________
ñèéàùûñûíû àðòûðìûøìû, éîõñà, äÿðèëÿðèíè áÿëÿäèééÿ èäàðÿñèíÿ âÿä78åòìèø îëäóüó âÿùøè Àòëàñ ùåéâàíëàðûíäàí áèðè òÿðÿôèíäÿí ïàð÷àïàð÷à åäèëèá ùÿëàê îëìóøäóð?.. ×îõ äÿùøÿòëè íèýàðàí÷ûëûãäûð! Ëàêèí Áîêåð éàðìàðêàñûíà ýÿëÿí çÿíúè òàúèðëÿð äåéèðëÿð êè, ñÿùðàäà,Òèìáóêòó èñòèãàìÿòèíäÿ ùÿðÿêÿò åäÿí âÿ îíëàðûí òÿñâèðèíäÿí ýþðöíäöéö êèìè, áèçèì Òàðòàðåíÿ ÷îõ îõøàéàí áèð àâðîïàëûéà ðàñòýÿëìèøëÿð... Àëëàù þçö îíó ñàõëàñûí!..”Òàðàñêîíëó áó ñÿòèðëÿðè îõóäóãäà òöêëÿðè öðïÿðäè, ÿââÿëúÿ
ãûïãûðìûçû ãûçàðäû, ñîíðà êÿòàí êèìè àüàðäû. Áöòöí Òàðàñêîí –êëóá, ôóðàæêà íèøàí÷ûëàðû, Êîñòåêàëäûí éàøûë êðåñëîñó âÿ áöòöí áóíëàðûí öñòöíäÿ èýèä êîìàíäèð Áðàâèäàíûí ýþéëÿðäÿ ãàðòàë ãàíàäëàðû
êèìè ñöçÿí øÿëÿ áûüëàðû Òàðòàðåíèí ýþçëÿðè ãàðøûñûíäà úàíëàíäû.
Îíóí ùÿìâÿòÿíëÿðè åëÿ áèëèðëÿð êè, áó ñààò Òàðòàðåí øèðëÿðè ãûðìàãëà ìÿøüóëäóð, ùàëáóêè î, áàðäàø ãóðóá ùÿñèð öñòöíäÿ óòàíìàäàí áîø-áîøóíà îòóðìóøäóð. Òàðàñêîíëó Òàðòàðåí þç-þçöíäÿí
õÿúàëÿò ÷ÿêäè, îíó àüëàìàã òóòäó.
Ãÿùðÿìàí áèðäÿí äèê àéàüà ãàëõäû.
– Øèðëÿðèí öñòöíÿ! Øèðëÿðèí öñòöíÿ!
Î, áåëÿ áèð ãÿòè ãÿðàðëà ÷àäûðûí, äÿðìàí ãóòóñóíóí, êîíñåðâëÿðèí âÿ ñèëàù éåøèéèíèí àòûëûá ãàëäûüû òîçëó àíáàðà úóìäó, áóíëàðû
áèð-áèð ÷ÿêèá ùÿéÿòèí îðòàñûíà éûüäû:Ñàí÷î – Òàðòàðåí éîõ îëäó, òÿêúÿ Äîí-Êèõîò – Òàðòàðåí ãàëäû.
Åëÿ êè, ãîðõìàç òàðàñêîíëó þç äþéöø ëÿâàçèìàòûíû ýþçäÿí êå÷èðäè, ñèëàùà ñàðûëäû, ÷ÿêìÿëÿðèíè ýåéäè. Áàééàíû òàïøûðìûø îëäóüó
êíéàçà ãûñà áèð ìÿêòóá éàçäû, çÿðôèí è÷èíÿ ýþç éàøëàðû èëÿ èñëàíìûø áèð íå÷ÿ éöç ôðàíêëûã êàüûç ïóë ãîéäó, îíóí áó ùÿðÿêÿòëÿðèíÿìàò ãàëìûø çÿíúè ãàäûíû þç åâèíäÿ, åéâàíûí àü äþøÿìÿñè öçÿðèíÿ
äàüûíûã ùàëäà àòûëìûø ãÿëéàí, ÷àëìà, àéàããàáû âÿ Ñèäè Òàðò`ðèíèí
áàøãà ìöñÿëìàí ïàë-ïàëòàðû àðàñûíäà òÿê áóðàõûá î ñààò êö÷ÿéÿ
÷ûõäû äèëèúàíà ìèíÿðÿê Áëèäàùà ñàðû éîëëàíäû.

__________
79Ö÷öíúö åïèçîä

ØÈÐËßÐ ÞËÊßÑÈÍÄß
ÛÑÖÐÝÖÍ ÅÄÈËÌÈØ ÄÈËÈÚÀÍ

Áó, ðÿíýè ñîëìóø àáû ìàùóääàí ãÿäèì äÿáëÿ öç ÷ÿêèëìèø, èðè,úîä éóí ãîòàçëàðû îëàí ÷îõ êþùíÿ áèð äèëèúàí èäè; áèð íå÷ÿ ñààò éîëýåòäèêäÿí ñîíðà ãîòàçëàð ñÿðíèøèíëÿðèí êöðÿéèíÿ ñöðòöíöá ãàí÷ûð
ÿìÿëÿ ýÿòèðèðäè. Òàðòàðåí äèëèúàíûí àðõà ýþçöíäÿ þçöíÿ éåð åëÿéèá ðàùàòúà îòóðìóøäó. Ãÿùðÿìàí, Àôðèêàíûí âÿùøè ùåéâàíëàðûíäàí ìöøê ãîõóñóíóí ýÿëÿúÿéè äÿãèãÿíè ñÿáèðñèçëèêëÿ ýþçëÿéÿðÿê
ùÿëÿëèê êþùíÿ äèëèúàíûí èéè èëÿ, êèøèëÿðäÿí, àòëàðäàí, ãàäûíëàðäàí,äÿðèäÿí, ÿðçàãäàí âÿ ÷öðöìöø îòäàí ýÿëÿí ãàòûøûã ÿúàèá ãîõó èëÿêèôàéÿòëÿíìÿéÿ ìÿúáóð èäè.
Äèëèúàíûí áó ýþçöíäÿ êèìÿ äåñÿí ðàñò ýÿëìÿê îëàðäû: áóðàäà
òðàïïèñòëÿð òÿðèãÿòèíäÿí îëàí ðàùèá, òàúèðëÿð, ö÷öíúö ãóñàð ïîëêóíà
÷àòìàüà òÿëÿñÿí èêè ôàùèøÿ, áèð îðëåàíâèëëè ôîòîãðàô âàð èäè. Ëàêèíáó êîìïàíèéà íÿ ãÿäÿð ìàðàãëû âÿ ìöõòÿëèô îëñà äà òàðàñêîíëóíóí ñþùáÿòÿ ãîøóëìàã ùàëû éîõäó. Îíóí ÷èéíèíäÿêè àøûðìà ãàéûøûíäàí áèð òîðáà ñàëëàíìûøäû, êàðàáèíëÿðè äèçëÿðèíèí àðàñûíäà ñûõûá
ñàõëàìûøäû, þçö äÿ ôèêèðëè ùàëäà îòóðìóøäó. Òÿëÿñèê éîëà äöøìÿñè, Áàééàíûí ãàðà ýþçëÿðè, ãàðøûäàêû îâóí äÿùøÿòëÿðè – áöòöí áóíëàð îíóí áåéíèíäÿ àüûëëû-áàøëû áèð äîëàøûãëûã ÿìÿëÿ ýÿòèðìèøäè.
Áóíäàí áàøãà, Àôðèêàäà ðàñò ýÿëäèéè áó Àâðîïà äèëèúàíû þç ýþðêÿìè èëÿ Òàðòàðåíÿ, äóìàíëû ùàëäà îëñà äà, îíóí ýÿíúëèê ýöíëÿðèíèí Òàðàñêîíóíó, øÿùÿðÿòðàôû ñÿôÿðëÿðèíè, Ðîíà ÷àéû ñàùèëèíäÿ
ñÿùÿð éåìÿêëÿðèíè õàòûðëàäûðäû, – áèð ñþçëÿ, îíóí õÿéàëûíäà õà__________
òèðÿëÿð ñèëñèëÿñèíè úàíëàíäûðûðäû.
80Ãàø ãàðàëûðäû. Êîíäóêòîð ôÿíÿðè éàíäûðäû. Ïàñ àòìûø äèëèúàí
êþùíÿ éàéëàð öñòöíäÿ àòûëûá-äöøÿðÿê úûðûëäàéûðäû; àòëàð éîðüà éåðèøëÿ ýåäèðäè; çûíãðîâëàð çèíýèëäÿéèðäè. Àðàáèð éóõàðûäàí, äèëèúàíûí èêèíúè ìÿðòÿáÿñèíèí áðåçåíòè àëòûíäàí ãóëàãáàòûðûúû úèíýèëòè
åøèäèëèðäè. Áó, ãÿùðÿìàíûí äþéöø ñóðñàòûíûí áèð-áèðèíÿ òîõóíóá
ñàëäûüû ñÿñ èäè.
Àðòûã ìöðýöëÿìÿéÿ áàøëàéàí Òàðòàðåí òÿêàíëàðäàí ãÿðèáÿ
ùàëäà àòûëûá-äöøÿí âÿ ðÿãñ åäÿí ýöëìÿëè êþëýÿëÿðÿ îõøàéàí ñÿðíèøèíëÿðÿ ñîí äÿôÿ íÿçÿð ñàëäû; ñîíðà ýþçëÿðè éóìóëäó, ôèêðè äîëàøäû. Èíäè î, òÿêÿð îõëàðûíûí, áèð äÿ äèëèúàíûí þçöíöí úûðûëòûñûíû
éóõóäà òóòãóí ùàëäà åøèäèðäè.
Áèðäÿí êèìñÿ, úûð, õûðûëòûëû ñÿñëÿ òàðàñêîíëóíó ùàéëàäû:– Úÿíàá Òàðòàðåí! Úÿíàá Òàðòàðåí!
– Êèìäèð ìÿíè ÷àüûðàí?
– Ìÿíÿì, úÿíàá Òàðòàðåí, ìÿýÿð ñèç ìÿíè òàíûìûðñûíûç? Ìÿíèéèðìè èë áóíäàí ÿââÿë Òàðàñêîíëà Íèì àðàñûíäà èøëÿéÿí êþùíÿ
äèëèúàíàì... Ñèç ôóðàæêà âóðìàüà ýåäÿðêÿí ìÿí ñèçè, ñèçè âÿ ñèçèí
äîñòëàðûíûçû íå÷ÿ äÿôÿ Æîíêéåðÿ âÿ éà Áåëãàðà äàøûìûøàì!.. ßââÿëúÿ ìÿí ñèçè áàøûíûçäàêû òöðê ôÿñèíÿ âÿ êþêëöéöíöçÿ ýþðÿ òàíûìàäûì, ëàêèí åëÿ êè, õîðóëäàìàüà áàøëàäûíûç, âàëëàù, åëÿ î ñààòáàøà äöøäöì êè, áó ñèçñèíèç!
– Éàõøû! Éàõøû! – äåéÿ àçúà äèëõîð îëìóø òàðàñêîíëó úàâàá
âåðäè âÿ áèð ãÿäÿð éóìøàëûá ÿëàâÿ åòäè:– Àé ãîúà, áÿñ, ñèç áóðàëàðäà íÿ ýÿçèðñèíèç?
– ßçèçèì, úÿíàá Òàðòàðåí, èíàíûí êè, ìÿí áóðàëàðà þç õîøóìëà
ýÿëìÿìèøÿì! Áîêåð äÿìèð éîëóíóí ÷ÿêèëèøè ãóðòàðàí êèìè, îíëàðåëÿ ãÿò åòäèëÿð êè, ìÿí äàùà ùå÷ áèð øåéÿ éàðàìûðàì, áóíà ýþðÿäÿ ìÿíè Àôðèêàéà éîëëàäûëàð. Ùÿì äÿ òÿêúÿ ìÿíè äåéèë. Äåìÿê
îëàð, Ôðàíñàíûí áöòöí äèëèúàíëàðû ìÿíèì êèìè ñöðýöíÿ ýþíäÿðèëìèøëÿð. Áèçè ÷îõ ìöðòÿúå ñàéìûøäûëàð, îäóð êè, èíäè ùàìûìûç áóðàäà êàòîðãà ùÿéàòû êå÷èðèðèê. Ñèç Ôðàíñàäà áóíó ßëúÿçàèð äÿìèð
éîëó àäëàíäûðûðñûíûç.
__________
Áó äÿì ãîúà äèëèúàí äÿðèíäÿí àù ÷ÿêäè âÿ òÿçÿäÿí äèëëÿíäè:81

– Åù, úÿíàá Òàðòàðåí, áèëñÿí ìÿí þç ýþçÿë Òàðàñêîíóì ö÷öííÿ ãÿäÿð äàðûõûðàì! ×îõ éàõøû çàìàíÿ èäè – î âàõò ìÿí ýÿíúäèì. Òÿðòÿìèç éóéóëóá ïàð-ïàð ïàðûëäàéàðàã òÿêÿðëÿðèìÿ òÿçÿúÿëàê ÷ÿêèëìèø ùàëäà, áèð úöò ýöíÿøÿ îõøàéàí ôÿíÿðèìëÿ, ùÿìèøÿ
éàüëû îëàí áðåçåíòèìëÿ ñÿùÿð-ñÿùÿð éîëà ÷ûõàðêÿí ìÿíÿ òàìàøà
åäÿí ýÿðÿêäè. Åëÿ êè, ñöðöúö ãàì÷ûñûíû øàããûëäàäàð, áîéíóíäàí
ñöìñö àñûëìûø áàøûíà éàíàêû ãîéóëìóø õöñóñè ôóðàæêà îëàí êîíäóêòîð ãûçìûø êö÷öéöíö èêèíúè ìÿðòÿáÿíèí áðåçåíòè öñòöíÿ àòàð,ãîçëàéà ãàëõûá ÷ûüûðàðäû: “Ùÿ, òÿðïÿí! Òÿðïÿí ýþðÿê!” – âÿ ìÿíÿãîøóëìóø èêè úöò àò çûíãûðîâëàðûíû úèíýèëäÿäèá éåðèíäÿí òÿðïÿíÿðäè, àäàì ýÿðÿêäè êè, áàõûá ùÿçç àëàéäû; ýþðÿðäèí êè, èòëÿð ùöðöøöð,ñöìñö ñÿäàëàðû ÿòðàôà éàéûëûð, ïÿíúÿðÿëÿð òàéáàòàé à÷ûëûð, áöòöí
Òàðàñêîí ÿùëè øîñå èëÿ øöòöéÿí äèëèúàíû èôòèõàðëà ñåéð åäèð.
Áèëèðñèíèçìè, úÿíàá Òàðòàðåí, áó øîñå íÿ ãÿäÿð ýþçÿë èäè?!
Åíëè, òÿðòÿìèç, êÿíàðëàðûíäà ùÿð êèëîìåòðäÿí áèð äèðÿê áàñäûðûëìûø, áèð-áèðèíäÿí åéíè ìÿñàôÿäÿ êîìà-êîìà ÷ûíãûë òþêöëìöøäö,éîëóí ùÿð èêè òÿðÿôèíäÿ èñÿ çåéòóí àüàúëàðû âÿ òÿíÿêëÿð ÿêèëìèø
ýþçÿë ìÿíçÿðÿëè äöçÿíëèêëÿð óçàíûðäû.
Ùÿð àääûìáàøû ìåùìàíõàíà, ùÿð áåø äÿãèãÿäÿí áèð äàéàíàúàã... Ùÿëÿ ñÿðíèøèíëÿðèìèí íåúÿ ùþðìÿòëè àäàìëàð îëäóãëàðûíû
äåìèðÿì! Áóíëàðûí, ÷îõ ùèññÿñè ïðåôåêòèí âÿ éà áàø êåøèøèí éàíûíà – Íèìÿ ýåäÿí áÿëÿäèééÿ ðÿèñëÿðè âÿ êåøèøëÿð, Ìàçåäÿí ìÿìíóí ùàëäà ãàéûäàí òàôòà àëâåð÷èëÿðè, òÿòèëÿ áóðàõûëìûø ëèñåé øàýèðäëÿðè, éà äà ÷ÿêèëè öñò êþéíÿéè ýåéìèø âÿ ñÿùÿðêÿí öçëÿðèíè ãûðõäûðìûø êÿíäëèëÿð èäèëÿð... Éóõàðûäà, èìïåðèàëäà èñÿ úÿíàá ôóðàæêà
íèøàí÷ûëàðû ñèçëÿð îòóðàðäûíûç. Ñèç ùÿìèøÿ øÿí îëàðäûíûç, ùÿì äÿàõøàìëàð, àé èøûüûíäà ýåðè ãàéûäàðêÿí ùÿðÿíèç þç ðîìàíñûíûçû
îõóéàðäûíûç...
Èíäè èñÿ î çàìàíà îõøàìàç. Àëëàù áèëèð, ìÿí êèìëÿðè äàøûéûðàì! Ìÿíè ùÿøÿðàòëà äîëäóðàí ùàðàíûíñà áèð éûüûí ìöñÿëìàíûíû,çÿíúèëÿðè, áÿäÿâèëÿðè, èñòåôàäà îëàí ÿñýÿðëÿðè, áöòöí þëêÿëÿðèí ôûðûëäàã÷ûëàðûíû, ïèñ ãîõóëó ãÿëéàí ÷ÿêÿí úûðûì-úûíäûðëû ÿúíÿáèëÿðè
__________
àïàðûðàì. Áó úàìààò åëÿ ìöõòÿëèô ëÿùúÿëÿðäÿ äàíûøûð êè, ùå÷ øåé82òàí äà áàø ÷ûõàðòìàç. Áèð äÿ êè, ìÿíèìëÿ íåúÿ ðÿôòàð åòäèêëÿðèíè
þçöíöç ýþðöðñöíöç! Ùå÷ âàõò ñèëèá òÿìèçëÿìèðëÿð, ùå÷ âàõò éóìóð, òÿêÿðëÿðèìè éàüëàìûðëàð. Ìÿíèì ÿââÿëêè, äèíú, áîéëóáóõóíëó àòëàðûìûí ÿâÿçèíÿ åëÿ áàëàúà ÿðÿá àòëàðû âåðìèøëÿð êè, åëÿáèë îíëàð úèíäèðëÿð: åëÿ ùåé øûëëàã àòûð, ÷àïûð, ÷àïàðêÿí áåëÿ êå÷èêèìè îéíàãëàéûð âÿ àéàãëàðû èëÿ äèøëÿðèìè ñûíäûðûðëàð... Âàé, âàé!..
Éåíÿ áàøëàíûð!.. Áÿñ éîëëàð!.. Áóðàäàêû éîëëàð ùÿëÿ áèð òÿùÿð
äþçöëìÿëèäèð, ÷öíêè ùþêóìÿò éàõûíëûãäàäûð, îðàäà, áóíäàí îéàíäà èñÿ ùå÷ íÿ, ùå÷ áèð éîë éîõäóð. Íåúÿ ýÿëäè ýåäèðëÿð, äàüëàðäàí àøûð, äÿðÿëÿðÿ åíèð, àë÷àãáîéëó ïàëìà âÿ éåêÿ àüàúëàðäàí
èáàðÿò ìåøÿëÿðäÿí âóðóá êå÷èðëÿð... Áèðúÿ äÿíÿ äÿ ìöÿééÿí äàéàíàúàã éîõäóð. Êîíäóêòîðóí àüëûíà ùàðàäà ýÿëèðñÿ, îðàäà, ýàùáèð ôåðìàäà, ýàù äà áàøãàñûíäà ñàõëàéûð.
Áÿçÿí áó éàðàìàç àäàì, éîâøàí àðàüû âÿ éà ãàçëû øÿðàá è÷ìÿê ìÿãñÿäè èëÿ þç äîñòóíóí éàíûíà ýåòìÿê ö÷öí ìÿíè èêè ëéþìÿñàôÿäÿí äþâðÿ âóðìàüà ìÿúáóð åäèð. Ñîíðà èñÿ ñöðöúö, ñöð íÿãÿäÿð ýöúöí âàð! Àõû, èòèðèëìèø âàõòûí ÿâÿçèíè ÷ûõìàã ëàçûìäûð.
Áèð éàíäàí ýöíÿø éàíäûðûð, î áèðè éàíäàí òîç. Ñöð êè, ñöðÿñÿí!
Àøûðûã. Éåíÿ ÷àïûðûã! ×àéû öçöá êå÷èðèê, ñîéóã äÿéèð, èñëàíûðûã,áàòûðûã... Ñöð! Ñöð! Ñöð!.. Ñîíðà èñÿ, àõøàì, òàìàì ñó è÷èíäÿ, à÷ûãùàâàäà, êöëÿêëÿðèí âûéûëäàäûüû êàðâàíñàðà ùÿéÿòèíäÿ ýåúÿëÿìÿéÿ
ìÿúáóð åäèëèðÿì. Áó éàøûìäà, þçöìöí äÿ éåë õÿñòÿëèéèì îëàîëà. Ýåúÿëÿð êóçàìû ÷àããàëëàð âÿ êàôòàðëàð èéëÿéèð, è÷ÿðèäÿ,øåùäÿí ãà÷ûá þçöíö ãîðóìàüà ÷àëûøàí ùÿð úöð àäàìëàð ãûçûíûð...
Ìÿíèì ñöðäöéöì ùÿéàò, áàõ, áåëÿäèð, áåëÿäèð, úÿíàá Òàðòàðåí, ýöíÿøäÿí éàíûá, ýåúÿ ðöòóáÿòèíäÿí ÷öðöéöá, áÿðáàä áèðéîëäà éûõûëûá ãàëûíúàéàäÿê þìðöì áåëÿ êå÷ÿúÿêäèð. Îíäà ÿðÿáëÿð ìÿíèì òþð-òþêöíòöìäÿí òîíãàë ãàëàéûá éàíäûðàúàã âÿ øîðáà
áèøèðÿúÿêëÿð.
– Áëèäÿù! Áëèäÿù! – äåéÿ êîíäóêòîð äèëèúàíûí ãàïûñûíû à÷àðàã
áàüûðäû.
__________
83ÛÛÚÓÌÁÓËÓ ÚßÍÀÁÛÍ ÌÅÉÄÀÍÀ ×ÛÕÌÀÑÛ

Òàðàñêîíëó Òàðòàðåí òÿðëÿìèø øöøÿäÿí áàõûá ñóïåðôåêòóðàíûí
ãÿøÿíý áèíàñû ãàðøûñûíäà äþâðÿñèíÿ ñÿëèãÿ èëÿ ïîðòàüàë àüàúëàðû
ÿêèëìèø òàüëû áèð ìåéäàí ýþðäö. Ìåéäàíûí îðòàñûíäà ãóðüóøóíäàí ãàéðûëìûø îéóíúàã ÿñýÿðëÿðÿ îõøàéàí àë÷àãáîéëó ÿñýÿðëÿð
÷ÿùðàéû ðÿíýÿ ÷àëàí ñÿùÿð äóìàíûíäà òÿïèê äþéöðäöëÿð. Ãÿùâÿõàíàëàðûí ïÿíúÿðÿ òàõòàëàðû à÷ûëûðäû. Ìåéäàíûí áèð êöíúöíäÿ òÿðÿâÿç áàçàðû ýþðöíöðäö.
Áöòöí áóíëàð ÷îõ õîø èäè, ëàêèí áóðàëàðäà øèðèí èçè-òîçó áåëÿéîõäó.
“Úÿíóáà! Äàùà úÿíóáà!” – äåéÿ õåéèðõàù Òàðòàðåí äèëèíúàíûí
êöíúöíÿ ãûñûëàðàã ìûçûëäàäû.
Áó âàõò ãàïûíûí àðàñû à÷ûëäû. È÷ÿðè òÿìèç ùàâà äîëäó âÿ þç ãàíàäëàðûíäà ÷è÷ÿêëÿíÿí ïîðòàüàë àüàúëàðûíûí ÿòðè èëÿ áÿðàáÿð ãÿùâÿéè ðÿíýëè ñöðòóê ýåéìèø úûðòäàí áîéëó áèð úÿíàá ýÿòèðäè. Áó,éóìðóã áîéäà ãûðûøûã ñèôÿòè îëàí àüûð ùÿðÿêÿòëè, òÿãðèáÿí áåø áàðìàã óçóíëóüóíäà ãàðà èïÿê ãàëñòóê òàõìûø, äÿðè ïîðòôåëëè âÿ ÷ÿòèðëè àðûã áèð ãîúà èäè, ëàï êÿíä íîòàðèóñóíà îõøàéûðäû.
Áó áàëàúà úÿíàá öçáÿöç îòóðäóüó òàðàñêîíëóíóí ÿñëÿùÿñèíè
ýþðäöêäÿ, äåéÿñÿí, ÷îõ òÿÿúúöáëÿíìèøäè, îäóð êè, ÷ÿêèíìÿäÿí
Òàðòàðåíè äèããÿòëÿ íÿçÿðäÿí êå÷èðìÿéÿ áàøëàäû.
Àòëàðûí éåðëÿðèíè äÿéèøÿðÿê òÿçÿäÿí ãîøäóëàð; äèëèúàí éîëà äöøäö. Úóìáóëó úÿíàá èñÿ ùÿëÿ äÿ Òàðòàðåíÿ áàõûðäû. Ãÿùðÿìàí, íÿùàéÿò, þçöíäÿí ÷ûõäû. Î äà ýþçëÿðèíè áó úÿíàáà äèêÿðÿê ñîðóøäó:– Ýþðöíöð ñèçè ÷îõ òÿÿúúöáëÿíäèðèð?
– Éîõ, áó ìÿíÿ ìàíå îëóð, – äåéÿ ãîúà òàìàìèëÿ ñàêèò ùàëäà
úàâàá âåðäè. Äîüðóäàí äà, Òàðòàðåí, ùÿëÿ çîðáà âöúóäó áèð éàíàäóðñóí, þç ñÿôÿð ÷àäûðû, òàïàí÷àñû, ÷åõîëëó èêè òöôÿíýè âÿ îâ÷ó áû÷àüû èëÿ ÷îõ éåð òóòóðäó.
Úóìáóëó úÿíàáûí úàâàáû òàðàñêîíëóíó ùèðñëÿíäèðäè. Áþéöê
àäàì âöãàðëà äåäè:– Îëìàéà ñèç åëÿ äöøöíöðñöíöç êè, ìÿí øèð îâóíà ñèçèí ÷ÿòè__________
ðèíèçëÿ ýåäÿñèéÿì?
84Úóìáóëó úÿíàá þç ÷ÿòèðèíÿ áàõäû, ìåùðèáàíúàñûíà ýöëöìñöíäö âÿ òÿìêèíëÿ äåäè:– Äåìÿëè, ñèç...
– Òàðàñêîíëó Òàðòàðåí, øèð îâ÷óñó! – Áóíó äåéèá ãîðõìàç
Òàðòàðåí éàëûíû ÷ûðïàí øèð êèìè áàø ÿéèá ôÿñèíèí ãîòàçûíû éåëëÿòäè.
Äèëèúàíñäàêûëàð àðàñûíäà úàíëàíìà ÿìÿëÿ ýÿëäè.
Ðàùèá õà÷ ÷ÿêäè, ãûçëàð äÿùøÿòäÿí ÷ûüûðäûëàð, îðëåàíâèëëè ôîòîãðàô èñÿ øèð îâ÷óñóíóí øÿêëèíè ÷ÿêìÿê øÿðÿôèíÿ íàèë îëìàã àðçóñóèëÿ îíà éàõûíëàøäû.
Ëàêèí úóìáóëó úÿíàá ùå÷ äÿ ïÿðò îëìàäû.
– Úÿíàá Òàðòàðåí, ÷îõìó øèð þëäöðìöñöíöç? – äåéÿ ñàêèòúÿ
ñîðóøäó.
Òàðàñêîíëó þçöíö èòèðìÿäè.
– ×îõìó øèð þëäöðìöøÿì?.. Ìÿí èñòÿðäèì êè, áàøûíûçäà
þëäöðäöéöì øèðëÿðèí ñàéû ãÿäÿð òöê îëàéäû.
Áöòöí äèëèúàíäàêûëàð úóìáóëó úÿíàáûí äàç áàøûíäàêû ö÷úÿñàðû òöêÿ áàõàðàã ãÿùãÿùÿ ÷ÿêèá ýöëöøäöëÿð.
Îðëåàíâèëëè ôîòîãðàô ñþùáÿòÿ ãîøóëäó:– Ñèçèí ïåøÿíèç äÿùøÿòëèäèð, úÿíàá Òàðòàðåí... Éÿãèí êè, áÿçÿí÷îõ ïèñ äÿãèãÿëÿð êå÷èðìÿëè îëóðñóíóç... Ìÿñÿëÿí, éàçûã
Áîìáîíåë...
– Ùÿ! Áèëèðÿì áÿáèð îâ÷óñóäóð... – äåéÿ Òàðòàðåí ÷îõùÿãàðÿòëÿ ãåéä åòäè.
Úóìáóëó úÿíàá ñîðóøäó:– Ìÿýÿð ñèç îíóíëà òàíûøñûíûç?
– Ìÿí? Ëÿíÿò øåéòàíà!.. Ìÿí îíóíëà òàíûøàììû?. Àõû, áèçèéèðìè äÿôÿ áèðýÿ îâà ÷ûõìûøûã!..
Úóìáóëó úÿíàá ýöëöìñöíäö.
– Úÿíàá Òàðòàðåí, äåìÿëè ñèç áÿáèð äÿ îâëàéûðñûíûç?
– Áÿçÿí... èøèì îëìàéàíäà, – äåéÿ ãÿçÿáëÿíìèø òàðàñêîíëó
úàâàá âåðäè âÿ ñîíðà âöãàðëà áàøûíû äèêÿëäÿðÿê ÿëàâÿ åòäè: – Àõû,øèðëÿ ìöãàéèñÿäÿ áÿáèð íÿäèð êè! – Áó ñþçëÿðäÿí ãûçëàðûí ùÿð èêèñè
ùÿéÿúàíëàíäû.
__________
Îðëåàíâèëëè ôîòîãðàô úÿñàðÿò åäèá äåäè:85

– ßñëèíäÿ áÿáèð, àäè èðè ïèøèêäèð.
– Òàìàìèëÿ äîüðóäóð! – äåéÿ õöñóñÿí õàíûìëàðûí ãàðøûñûíäà
Áîìáîíåëèí øþùðÿòèíè àë÷àëòìàãäàí ùå÷ äÿ ÷ÿêèíìÿéÿí Òàðòàðåí
ôîòîãðàôûí ôèêðè èëÿ ðàçûëàøäû.
Áó âàõò äèëèúàí äàéàíäû; êîíäóêòîð ãàïûíû à÷äû. Î, ãîúàéà
ìöðàúèÿò åäÿðÿê ÷îõ åùòèðàìëà äåäè:– Úÿíàá, ýÿðÿê êè, ñèç áóðàäà äöøìÿëèéäèíèç?!
Úóìáóëó úÿíàá éåðèíäÿí ãàëõûá äèëèúàíäàí ÷ûõäû, àììàãàïûíû þðòìÿìèø äåäè:– Úÿíàá Òàðòàðåí, ìöñàèäÿíèçëÿ ñèçÿ áèð ìÿñëÿùÿò âåðÿ áèëÿðÿììè?
– Íÿ ìÿñëÿùÿò?
– Äèíëÿéèí, ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, ñèç ÷îõ éàõøû àäàìñûíûç, áóíàýþðÿ äÿ ñèçÿ èøèí íÿ éåðäÿ îëäóüóíó äåìÿê èñòÿéèðÿì... Úÿíàá
Òàðòàðåí, áàúàðäûãúà òåç Òàðàñêîíà ãàéûäûí!.. Ñèç áóðàäà âàõòûíûçû àíúàã ùÿäÿð éåðÿ èòèðÿúÿêñèíèç. Äîüðóäóð, ÿéàëÿòäÿ ùÿëÿ áèðíå÷ÿ áÿáèð ãàëûáäûð, àíúàã áó, ñèçèí êèìè áèð îâ÷ó ö÷öí ÷îõ õûðäà
ùåéâàíäûð. Øèðëÿðÿ ýÿëäèêäÿ èñÿ, îíëàðûí èøè ÷îõäàí áèòèá, ßëúÿçàèðäÿ äàùà áèðúÿ äÿíÿ äÿ øèð éîõäóð... Ìÿíèì äîñòóì Øàññåíã*áó éàõûíëàðäà àõûðûíúû øèðè âóðóá þëäöðìöøäöð.
Úóìáóëó úÿíàá áó ñþçëÿðè äåéèá áàø ÿéäè, ãàïûíû þðòäö,ýöëöìñöíÿðÿê þç ïîðòôåëè âÿ ÷ÿòèðè èëÿ ýþçäÿí èòäè.
– Êîíäóêòîð, áó ãîúà êèìäèð? – äåéÿ Òàðòàðåí öç-ýþçöíö
ùÿãàðÿòëÿ òóðøóäàðàã ñîðóøäó.
– Íåúÿ?! Ìÿýÿð ñèç îíó òàíûìûðñûíûç? Áó úÿíàá Áîìáîíåëèíþçö èäè.

__________* Ø à ñ ñ å í ã Æ à ê (1821-1871) – ìÿøùóð øèð îâ÷óñó, îâ÷óëóã ùàããûíäà áèð ñûðàêèòàáëàðûí ìöÿëëèôèäèð.

86

ÛÛÛ
ØÈÐ ÌÎÍÀÑÒÛÐÛ

Òàðòàðåí Ìèëèàíàùäà äöøäö, äèëèúàíñ èñÿ úÿíóáà äîüðó éîëóíó
äàâàì åòäèðäè.
Èêè ýöíëöê øèääÿòëè ñèëêÿëÿíìÿäÿí âÿ ÷þëäÿ, éàõóä éîëóí êÿíàðûíäà çÿùìëè øèð êþëýÿñèíèí ýþðöíöá-ýþðöíìÿéÿúÿéèíè ýþçëÿéÿðÿê Òàðòàðåíèí ïÿíúÿðÿ ãàáàüûíäà êå÷èðäèéè éóõóñóç èêè ýåúÿäÿí ñîíðà áèð íå÷ÿ ñààò äèíúÿëìÿéÿ ãÿùðÿìàíûí ùàããû âàð èäè.
Áóíäàí áàøãà, Áîìáîíåë ÿùâàëàòûíäàí ñîíðà ùþðìÿòëè òàðàñêîíëó þç ÿñëÿùÿñèíÿ, çÿùìëè ýþðêÿìèíÿ âÿ ãûðìûçû ôÿñèíÿ áàõìàéàðàã þçöíö îðëåàíâèëëè ôîòîãðàôûí âÿ ö÷öíúö ãóñàð ïîëêóíóí èêè ãûçûíûí ùöçóðóíäà éàõøû ùèññ åòìèðäè.
Òàðòàðåí ÿëâåðèøëè áèð ìåùìàíõàíà àõòàðìàã ìÿãñÿäè èëÿ Ìèëèàíàùûí ýþçÿë àüàúëàð ÿêèëìèø âÿ ÷îõëó ôÿââàðÿëÿðëÿ áÿçÿäèëìèø
ýåíèø êö÷ÿëÿðè èëÿ ýåòìÿéÿ áàøëàäû. Áîìáîíåëèí äåäèéè ñþçëÿð
éàçûüûí ôèêðèíäÿí ùå÷ ÷ûõìûðäû. Áèðäÿí îíóí äåäèêëÿðè ùÿãèãÿò
îëñà, áÿñ îíäà íÿ åòìÿëèäèð? Áÿëêÿ äîüðóäàí äà ßëúÿçàèðäÿ äàùàøèð éîõäóð?.. Åëÿ èñÿ áÿñ áó ãÿäÿð àâàðà – ñÿðýÿðäàíëûã, áó ãÿäÿð
çÿùìÿò íÿéÿ ýÿðÿêäèð?..
Ãÿùðÿìàíûìûç òèíÿ áóðóëäó âÿ áèðäÿí öç-öçÿ ýÿëäè... Êèìèíëÿ, äåéÿ áèëÿðñèíèçìè? Ëàï ãÿøÿíý áèð øèðëÿ! Øèð ãÿùâÿõàíàíûí ãàïûñû àüçûíäà øàùàíÿ áèð ÿäà èëÿ îòóðìóøäó, îíóí ñàðûøûí
éàëû ýöíÿø øöàñû àëòûíäà ïàð-ïàð ïàðûëäàéûðäû.
Òàðòàðåí ýåðè ñû÷ðàéûá ÷ûüûðäû:– Áó íÿ úÿôÿíýèéàòäûð äåéèðëÿð êè, ýóéà äàùà øèð ãàëìàéûá?
Øèð, áó ñÿñè åøèäèá áàøûíû àøàüû ñàëäû, ñÿêèäÿ ãàáàüûíà ãîéóëìóø òàõòà êàñàíû àüçûíà àëäû âÿ èòàÿòêàðëûãëà òÿÿúúöáäÿí ìàò ãàëìûø Òàðòàðåíÿ óçàòäû. Áóðàäàí þòÿí ÿðÿá êàñàéà áèð ñó àòäû, øèðãóéðóüóíó áóëàäû. Áó âàõò Òàðòàðåí ùÿð øåéè áàøà äöøäö. Î, èëêäÿãèãÿëÿðäÿ ùÿéÿúàíûíäàí ýþðÿ áèëìÿäèéè áèð øåéè àúèç, êîð, ðàìåäèëìèø øèðèí ÿòðàôûíà òîïëàøàí úàìààòû âÿ ÿëè äÿéÿíÿêëè èêè íÿôÿð
éåêÿïÿð çÿíúèíè ýþðäö. Ñàâîéàëûëàðûí òÿëèì ýþðìöø ìàðìîòëàðû
ýÿçäèðäèêëÿðè êèìè, áó çÿíúèëÿð äÿ ùÿìèí øèðè øÿùÿðäÿ ýÿçäèðèá
__________
ïóë éûüûðäûëàð.
87

– ßúëàôëàð! – äåéÿ, î óúàäàí áàüûðäû. – Íÿúàáÿòëè áèð ùåéâàíûáó ãÿäÿð äÿ àë÷àòìàã îëàðìû? – Áóíó äåéèá Òàðòàðåí øèðèí öñòöíÿ
úóìàðàã êàñàíû îíóí àüçûíäàí ãàïäû. Çÿíúèëÿð Òàðòàðåíè îüðó áèëèá äÿéÿíÿêëÿðèíè ãàëäûðàðàã îíóí öñòöíÿ àòûëäûëàð. Äÿùøÿòëè ÿëáÿéàõà âóðóøìàñû áàøëàíäû. Çÿíúèëÿð êþòÿêëÿéèð, ãàäûíëàð ÷ûüûðûøûð,óøàãëàð ýöëöøöðäöëÿð.
Ãîúà áèð áàøìàã÷û éÿùóäè äöêàíûíäàí áàéûðà ÷ûõìàäàí áàüûðûðäû:– Îíó ùàêèìèí éàíûíà àïàðûí! Ùàêèìèí éàíûíà!
Ùÿòòà êîð øèð äÿ äåéÿñÿí íÿðèëäÿìÿê èñòÿäè. Íÿùàéÿò, øèääÿòëè
ìöáàðèçÿäÿí ñîíðà áÿäáÿõò Òàðòàðåí ìèñ ïóëëàð âÿ êö÷ÿ çèáèëè
àðàñûíäà éóâàðëàíûá éåðÿ ñÿðèëäè.
Áó àí êèìñÿ úàìààòûí àðàñûíäàí ñîõóëóá èðÿëè ÷ûõäû, çÿíúèëÿðè
ñàêèòëÿøäèðäè, ãàäûí âÿ óøàãëàðû êÿíàðà ãîâäó, Òàðòàðåíè éåðäÿí
ãàëäûðäû, îíóí öñò-áàøûíûí òîçóíó ñèëäè âÿ òþâøöéÿí ãÿùðÿìàíû
ñÿêèíèí êÿíàðûíäà îòóðòäó.
– Íåúÿ! Êíéàç, áó ñèçñèíèç? – äåéÿ ñàäÿäèë ãÿùðÿìàí öñòáàøûíû ñèëÿ-ñèëÿ ñîðóøäó.
– Áÿëè, ìÿíèì ãî÷àã äîñòóì, áó ìÿíÿì... Ìÿêòóáóíóçó àëàíêèìè, î ñààò Áàééàíû ãàðäàøûíà òàïøûðûá ïî÷ò ìèíèêëÿðè èëÿ ÿëëè ëéþìÿñàôÿíè ãÿò åòäèì âÿ ñèçè áó ñÿôåùëÿðèí ÿëèíäÿí õèëàñ åòìÿê
ö÷öí ëàï âàõòûíäà ýÿëèá áóðàéà ÷àòäûì... Àíúàã, áèð äåéèí ýþðöìñèç áóðàäà íÿ åëÿìèñèíèç? Àõû, ñèç áó úÿíúÿëÿ íåúÿ äöøìöñöíöç?
– Êíéàç, ìÿýÿð ìÿí áàøãà úöð ùÿðÿêÿò åäÿ áèëÿðäèììè?..
Åëÿ êè, àë÷àëäûëìûø, ìÿüëóá âÿ ðöñâàé åäèëìèø, áöòöí áó ìöñÿëìàí éûüûíû ö÷öí ýöëöíú áèð øåéÿ ÷åâðèëìèø áÿäáÿõò øèðè äèøèíäÿ
òàõòà êàñà òóòìóø ùàëäà ýþðäöì.
– Ñèç ñÿùâ åäèðñèíèç, ìÿíèì àëèúÿíàá äîñòóì. ßêñèíÿ, îíëàðûí
àðàñûíäà áó øèðèí ÷îõ áþéöê ùþðìÿòè âàðäûð. Áó øèð ö÷ éöç èë áóíäàí ÿââÿë Ìÿùÿììÿä èáí ßóä òÿðÿôèíäÿí éàðàäûëìûø áþéöê øèðìîíàñòûðûíäàí îëàí ìöãÿääÿñ ùåéâàíäûð. Ùå÷ âàõò íÿðÿ ñÿñè êÿñèëìÿéÿí âÿ ùÿìèøÿ âÿùøè ùåéâàí èéè ýÿëÿí áó äÿùøÿòëè ìîíàñòûðäà õöñóñè ðàùèáëÿð éöçëÿðëÿ øèðè éåäèçäèðèá ÿùëèëÿøäèðèð, ñîíðà èñÿêö÷ÿëÿðè äîëàøûá ïóë éûüàí àäàìëàðûí ìöøàéèÿòè èëÿ Øèìàëè Àôðè__________
êàíûí ùÿð òÿðÿôèíÿ ýþíäÿðèðëÿð. Éûüûëàí ñÿäÿãÿ ìîíàñòûðûí âÿ88îíóí éàíûíäàêû ìÿñúèäèí ñàõëàíûëìàñûíà ñÿðô åäèëèð. Çÿíúèëÿð èíäèùÿäÿð éåðÿ áåëÿ ãÿçÿáëÿíìÿìèøëÿð. Îíëàð ÿìèíäèðëÿð êè, ÿýÿðòîïëàíìûø ñÿäÿãÿäÿí áèðúÿ ñó áåëÿ îüóðëàòñàëàð âÿ éà èòèðñÿëÿð øèðäÿðùàë îíëàðû ïàð÷à-ïàð÷à åäÿð.
Òàðòàðåí áó àüëàñûüìàç, àíúàã èíàíäûðûúû ñþçëÿðè åøèäèá íÿôÿñèíè äÿðäè âÿ áèð ãÿäÿð öðÿêëÿíäè.
– Áöòöí áóíëàðäà ìÿíèì ö÷öí ÿùÿìèééÿòëè îëàí úÿùÿò îäóðêè, Áîìáîíåëèí óéäóðìàëàðûíà áàõìàéàðàã ßëúÿçàèðäÿ ùÿëÿ äÿøèð âàðäûð...
– ßëúÿçàèðäÿ ùÿëÿ äÿ øèð âàðäûð? – äåéÿ êíéàç øþâãëÿ ñóàëû
òÿêðàð åòäè. – Áèç åëÿ ëàï ýöíö ñàáàù Øÿëèô äöçÿíëèéèíÿ îâà ÷ûõàðûã, îíäà þçöíöç ýÿðÿðñèíèç!
– Íåúÿ! Êíéàç, ñèç äÿ îâà ÷ûõìàã èñòÿéèðñèíèç?
– Ëÿíÿò øåéòàíà! Äîüðóäàíìû ñèç åëÿ áèëèðñèíèç êè, ìÿí ñèçèÀôðèêàäà íÿ äèëëÿðèíè, íÿ äÿ àäÿòëÿðèíè áèëäèéèíèç áó âÿùøè òàéôàëàð
àðàñûíäà òÿê-òÿíùà áóðàõûá ýåäÿðÿì... Ùå÷ âàõò! Ùå÷ âàõò ìÿíèì øàí-øþùðÿòëè Òàðòàðåíèì! Ìÿí äàùà ñèçè òÿê áóðàõìàðàì...
Ìÿí, ñèç ùàðà ýåòñÿíèç ùÿð éåðäÿ ñèçèíëÿ îëìàã èñòÿéèðÿì.
– Àù, Êíéàç! Êíéàç!
Áó ñþçëÿðëÿ Òàðòàðåí ðÿøàäÿòëè ÷åðíîãîðèéàëûíû ùÿéÿúàíëà ãóúàãëàéûá áàüðûíà áàñäû âÿ èôòèõàðëà äöøöíäö êè, Æöë Æåðàð, Áîìáîíåë âÿ áàøãà ìÿøùóð øèð îâ÷óëàðû êèìè, éàäåëëè áèð êíéàçûí ùöçóðóíäà îâà ÷ûõàúàãäûð.

ÛÂÊÀÐÂÀÍ ÉÎËÄÀÄÛÐ

Åðòÿñè ýöí, ñÿùÿð òåçäÿí ãîðõìàç Òàðòàðåí âÿ îíäàí ùå÷ äÿàç ãîðõìàç îëìàéàí êíéàç Ãðèãîðè áåø-àëòû íÿôÿð éöêäàøûéàí
çÿíúèíèí ìöøàéèÿòè èëÿ Ìèëèàíàùäàí ÷ûõûá Øÿëèô äöçÿíëèéèíÿ äîüðó éþíÿëäèëÿð. Îíëàð æàñìèí ÷è÷ÿêëÿðè, ìàçû, éàáàíû çåéòóí àüàúëàðû èëÿ þðòöëìöø ÷îõ ýþçÿë ìÿíçÿðÿëè, éàìàúëû, éåðëè ÿùàëèéÿ
ìÿõñóñ áàüëàðûí àðàñû èëÿ èðÿëèëÿéèðäèëÿð. ßòðàôû ãàéàëàðäàí ãàéàëàðà àõàí áóëàã ñóëàðûíûí øûðûëòûñû áöðöìöøäö... Áó, ÿñë Ëèâàí
__________
ìÿíçÿðÿñè èäè.
89Áþéöê Òàðòàðåíäÿí ùå÷ äÿ àç ñèëàùëàíìàìûø êíéàç Ãðèãîðèùÿð øåéäÿí ÿëàâÿ áàøûíà ÷îõ ãÿøÿíý, çÿðëè ýöëÿáÿòèíëÿ èøëÿíìèøâÿ ýöìöø áàôòà èëÿ öñòöíÿ ïàëûä éàðïàüû òîõóíìóø øàïêà ãîéìóøäó. Áó, êíéàç ùÿçðÿòëÿðèíè áèð ãÿäÿð Ìåêñèêà ýåíåðàëûíà âÿéà Äóíàé ñàùèëëÿðèíäÿ òÿñàäöô åäèëÿí ñòàíñèéà ðÿèñèíÿ îõøàäûðäû.
Áó ãåéðè-àäè øàïêà òàðàñêîíëóíó ìàðàãëàíäûðäûüû ö÷öí î, ÷ÿêèíÿ-÷ÿêèíÿ êíéàçäàí áóíóí íåúÿ øåé îëäóüóíó ñîðóøäó.
– Áó, Àôðèêà ñÿéàùÿòèíÿ ÷ûõàí ùÿð áèð àäàì ö÷öí úîõ âàúèááèð øåéäèð, – äåéÿ êíéàç úàâàá âåðäè âÿ øàïêàíûí ýöíëöéöíöí
ïàðûëòûñûíû äàùà äà àðòûðìàã ö÷öí îíó ïàëòàðûíûí ãîëóíóí ãûðàüû èëÿñèëÿ-ñèëÿ ÿðÿáëÿðëÿ ìöíàñèáÿòäÿ áåëÿ øàïêàëàðûí íÿ ãÿäÿð áþéöêðîë îéíàäûüûíû þç ñàäÿäèë éîë éîëäàøûíà èçàù åòäè.
Ùÿðáè çöìðÿíèí òÿêúÿ áó ÿëàìÿòè ÿðÿáëÿðÿ êèôàéÿò ãÿäÿð âàùèìÿ ùèññè àøûëàéûð, îäóð êè, ìöëêè-èíçèáàòè èäàðÿëÿð øîñå ôÿùëÿñèíäÿí òóòìóø òà âåðýè òîïëàéàíëàðàäÿê áöòöí ãóëëóã÷óëàðûí áàøûíà áó øàïêàëàðäàí ãîéìàüà ìÿúáóð îëìóøëàð. Êíéàç äåéèðäè: –ßñëèíäÿ ßëúÿçàèðè èäàðÿ åòìÿê ö÷öí íÿ àüûëëû áèð áàøà íÿ äÿ öìóìèééÿòëÿ áàøà åùòèéàú éîõäóð. Îíñóç äà êå÷èíìÿê îëàð. – Ùåññëåðèí øàïêàñû* êèìè, äÿéÿíÿê óúóíäà ïàðûëäàéàí ýöëÿáÿòèíëè
øàïêà äà êèôàéÿòäèð.
Ñÿééàùëàðûìûç áåëÿúÿ ñþùáÿò âÿ ôèëîñîôëóã åäÿ-åäÿ èðÿëèëÿéèðäèëÿð. Àéàãéàëûí éöêäàøûéàíëàð ìåéìóí êèìè ÷ûüûðà-÷ûüûðà,÷àëà-÷óõóð éåðëÿðäÿí ùîïïàíà-ùîïïàíà éåðèéèðäèëÿð. Ñèëàù éåøèêëÿðè òàïïûëòû ñàëûðäû. Òöôÿíýëÿð ýöíÿøäÿ ïàðûëäàéûðäû. Éàõûíëûãäàí
þòÿí éåðëèëÿð ñåùèðëè øàïêàëàðû ýþðÿí êèìè öçöãîéëó éåðÿ ñÿðèëèá
ñÿúäÿ åäèðäèëÿð. Ìèëèàíàù ãàëàñûíûí áîéóíúà òÿìèç ùàâàäà þçàðâàäû èëÿ áèðëèêäÿ ýÿçèøÿí ÿðÿá äÿôòÿðõàíàñûíûí ðÿèñè áó ÿúàèá
ñÿñ-êöéö åøèäèá âÿ àøàüûäà, áóäàãëàð àðàñûíäà ïàðûëäàéàí ñèëàùëàðû ýþðöá åëÿ áèëäè êè, áàñãûí ùàçûðëàíûð; îäóð êè, ãàëäûðûëàí êþð__________* Ù å ñ ñ ë å ð è í ø à ï ê à ñ û – Èñâå÷ðÿíèí Óðè êàíòîíóíäà Àâñòðèéàíûí þç àçüûíëûüûèëÿ ìÿøùóð îëàí úàíèøèíè Ùåññåë ùàããûíäàêû ìÿøùóð ðÿâàéÿòÿ èøàðÿäèð; î þç øëéàïàñûíû
óçóí áèð àüàúûí áàøûíà êå÷èðèá øÿùÿð ìåéäàíûíà ãîéäóðìóø âÿ ÿìð åòìèøäèð êè, ýÿëèá
êÿíäëèëÿð îíóí ãàðøûñûíäà ïàïàãëàðûíû ÷ûõàðûá òÿçèì åòñèíëÿð, ðÿâàéÿòÿ ýþðÿ Ùåññëåð
1308-úè èëäÿ õàëã ãÿùðÿìàíû Âèëùåëì òÿðÿôèíäÿí þëäöðöëìöøäöð.

90ïöíö åíäèðìÿéè, ùÿéÿúàí ñèãíàëû âåðìÿéè ÿìð åëÿäè, äÿðùàë øÿùÿðäÿ ùÿðáè âÿçèééÿò åëàí åòäè.
Áó îâ åêñïåäèñèéàñû ö÷öí ãèéàìÿò áàøëàíüûúäûð!
Áÿäáÿõòëèêäÿí, àõøàìà éàõûí èøëÿð õàðàáëàøäû. Éöêäàøûéàí
çÿíúèëÿðäÿí áèðè àïòåê ãóòóñóíäàí éàïûøãàíëû ìÿëùÿìäÿí ýþòöðöá éåäèéè ö÷öí îíó áÿðê ñàíúû òóòäó. Áàøãà áèðèñè êàìôàðà ñïèðòè
è÷èá þëöìúöë êåôëè ùàëäà éîëóí êÿíàðûíà óçàíäû. Ö÷öíúöñö èñÿ éîëàëáîìóíó ãûçûëà òóòóëìóø áÿíäëÿðèíÿ òàìàù ñàëàðàã ýþòöðìöø âÿÿêèëèá Çÿêêàðÿ ãà÷ìûø, åëÿ ýöìàí åòìèøäèð êè, þçöíö èëÿ Ìÿêêÿíèí úàâàùèðàòûíû àïàðûð. ßìÿëÿ ýÿëìèø âÿçèééÿòè ìöçàêèðÿ åòìÿê
ëàçûì èäè. Êàðâàí äöøÿðýÿ ñàëäû âÿ ãîúàìàí áèð ÿíúèð àüàúûíûí
øÿôôàô êþëýÿñèíäÿ ìÿøâÿðÿòÿ áàøëàäû.
Êíéàç òÿêìèëëÿøäèðèëìèø ö÷äèáëè ãàçàíäà ÿò ñóéóíó ãûçäûðàãûçäûðà äåäè:– Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, çÿííèìúÿ ëàï åëÿ áó ýöí éöêäàøûéàí
çÿíúèëÿðè ãîâìàã ëàçûìäûð. Áèð äÿ êè, ÿðÿá áàçàðûíà áóðàäàí àçãàëûð, îðàäà àéàã ñàõëàéûá áèð íå÷ÿ óçóíãóëàã àëìàã ùÿð øåéäÿí
éàõøûäûð.
Áþéöê Òàðòàðåí Íàóðîíó õàòûðëàéûá ãûçàðäû, äÿðùàë êíéàçûí
ñþçöíö êÿñÿðÿê:– Éîõ! Éîõ!.. Íÿ èñòÿéèðñèíèç åëÿéèí, àíúàã åøøÿê àëìàéûí, –äåäè âÿ ñîíðà ùèéëÿýÿðëèêëÿ ÿëàâÿ åòäè. – Áåëÿ êè÷èê áèð ùåéâàí
áèçèì ñóðñàòûìûçû äàøûéà áèëÿðìè?
Êíéàç ýöëöìñöíäö:– Ìÿíèì ýþçÿë äîñòóì, ñèç ñÿùâ åäèðñèíèç. Çàùèðÿí ñûñãà âÿàðûã îëàí ßëúÿçàèð åøøÿéèíèí áåëè ÷îõ áÿðê îëóð, éîõñà àüûð éöêëÿðÿî òàá ýÿòèðÿ áèëìÿçäè. Áèðúÿ ÿðÿáëÿðäÿí ñîðóøóí... Ýþðöí îíëàð
áèçèì ìöñòÿìëÿêÿ ãóðóëóøóìóçó íåúÿ èçàù åäèðëÿð: “Éóõàðûäà, –äåéèðëÿð, – ìöñéþ – ÿëè áþéöê äÿéÿíÿêëè ãóáåðíàòîð îòóðóá çàáèòëÿðè êþòÿêëÿéèð; áóíóí ÿâÿçèíäÿ çàáèò ÿñýÿðëÿðè äþéöð, ÿñýÿð – êîëîíèñòè, êîëîíèñò – ÿðÿáè, ÿðÿá – çÿíúèíè, çÿíúè – éÿùóäèíè, éÿùóäèäÿ þç íþâáÿñèíäÿ åøøÿéè êþòÿêëÿéèð, áàëàúà áîéëó éàçûã åøøÿê èñÿâàðýöúöíö òîïëàéûá ùÿð øåéè äàøûéûð... Èíäè ýÿðÿê ñèçÿ àéäûí îëà êè,__________
áó åøøÿê ñèçèí éåøèêëÿðèíèçè äÿ äàøûéà áèëÿð.
91

– Ôÿðãè éîõäóð, – äåéÿ Òàðòàðåí åòèðàç åòäè, – ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð
êè, åøøÿêëÿð êàðâàíûìûçûí öìóìè ìÿíçÿðÿñèíè êîðëàéàð... ÌÿíØÿðã ö÷öí äàùà ñÿúèééÿâè îëàí áèð øåé èñòÿðäèì... Áàõ, áèç äÿâÿòàïà áèëñÿéäèê...
– Èñòÿäèéèíèç ãÿäÿð, – äåéÿ êíéàç úàâàá âåðäè.
Áó ñþçëÿðäÿí ñîíðà îíëàð ÿðÿá éàðìàðêàñûíà éîëëàíäûëàð.
Éàðìàðêà áóðàäàí áèð íå÷ÿ êèëîìåòð óçàãëûãäà, Øÿëèôèí ñàùèëèíäÿ èäè. Úûíäûð ïàëòàðëû áåø-àëòû ìèí ÿðÿá ãûçìàð ýöíÿøèí àëòûíäà, ãàðà çåéòóí ÷ÿëÿíýëÿðè, áàë áàðäàãëàðû, øèðíèééàò òîðáàëàðû âÿñèãàð ãàëàãëàðû àðàñûíäà âóðíóõàðàã àëâåð åäèðäè. Áþéöê îúàãëàðäà
ãàíû àõà-àõà ãîéóí úÿìäÿêëÿðè ãûçàðäûëûðäû. À÷ûã ùàâàäà äöçÿëäèëìèø ñàëëàãõàíàëàðäà ÿë-àéàãëàðû ãàíëû ÷ûëïàã çÿíúèëÿð øöâöëëÿðäÿí àñûëû ÷ÿïèøëÿðè áàëàúà áû÷àãëàðëà ñîéóðäóðëàð.
Áèð êöíúäÿ, ìöõòÿëèô ðÿíýëè ÷îõëó éàìàã âóðóëìóø ÷àäûðäà
åéíÿêëè ÿðÿá ìèðçÿñè ãàáàüûíà áþéöê áèð êèòàá ãîéóá îòóðìóøäó.
Áèð ãÿäÿð óçàãäà úàìààò òîïëàøìûøäû; áàüûðòû åøèäèëèðäè: áàøûàøàüû
÷åâðèëìèø òàõûë ÷àíàüû öñòöíÿ ãîéóëìóø ðóëåòêàäà ãóìàð îéóíó
ýåäèðäè; äþâðÿ âóðóá àéàã öñòÿ äóðàí êàáèëëÿð áû÷àãëàðûíû èøÿ ñàëûðäûëàð... Áàøãà áèð éàíäà èñÿ çàðàôàò åäÿíëÿðèí, éåðÿ òÿïèê äþéÿíëÿðèí, ýöëÿøÿíëÿðèí ñÿñëÿðè åøèäèëèðäè: ùàìû þç ãàòûðû èëÿ Øÿëèô
ñóëàðûíäà ÷àïàëàéàí éÿùóäè òàúèðÿ áàõûðäû... Ùÿð éàí ÿãðÿá, èò,ãàðüà âÿ ñàéñûç-ùåñàáñûç ìèë÷ÿêëÿ äîëó èäè. Ëàêèí òÿðñëèêäÿí ýþçÿ äÿâÿ äÿéìèðäè. Íÿùàéÿò, ìçàáèòëèëÿðèí áàøäàí åëÿìÿéÿ ÷àëûøäûãëàðû áèð äÿâÿ òàïäûëàð. Áó, ÿñë ñÿùðà äÿâÿñè, òöëÿê, ìÿùçóí,áÿäÿâèëÿð êèìè óçóíáàø, ùþðýöúö ùÿääÿí àðòûã äàâàì åäÿí ïÿùðèçäÿí çÿèôëÿéèá éàíà ÿéèëìèø ãÿðèáÿ áèð äÿâÿ èäè.
Òàðòàðåí áó äÿâÿéÿ ùåéðàí îëìóøäó, î, Øÿðã àäÿòèíè òÿãëèä
åäÿðÿê ìöòëÿã äÿâÿ áåëèíäÿ ýåòìÿê èñòÿéèðäè!
Äÿâÿíè õûõëàäûëàð. ×àìàäàíëàðû éöêëÿäèëÿð.
Êíéàç äÿâÿíèí áîéíóíà ìèíäè, Òàðòàðåí èñÿ, äàùà òóòàðëû îëñóí äåéÿ, ùþðýöúóí ëàï öñòöíäÿ îòóðäó. Î, èêè éåøèê àðàñûíäà
þçöíÿ éåð åëÿéèá éàðìàðêàíûí ùÿð òÿðÿôèíäÿí àõûøûá ýÿëÿí úàìààòû âöãàðëà, àëèúÿíàá áèð ùÿðÿêÿòëÿ ñàëàìëàäû âÿ éîëà äöøìÿê
èøàðÿñè âåðäè... Áèð ñÿñ-êöé ãîïäó êè, ýÿë ýþðÿñÿí! Êàø òàðàñ__________
êîíëóëàð ãÿùðÿìàíëàðûíû áó äÿãèãÿëÿðäÿ ýþðÿ áèëÿéäèëÿð!..
92Äÿâÿ ãàëõäû âÿ óçóí, äöéöíëö àéàãëàðûíû àòà-àòà éåðèìÿéÿ
áàøëàäû.
Àù, äÿùøÿò! Äÿâÿ áèð íå÷ÿ àääûì àòìàìûø Òàðòàðåí ùèññ åòäè êè,ðÿíýè ãà÷ûð, áàøûíäàêû ôÿñ èñÿ Çóàâ ýÿìèñèíäÿ ãÿáóë åòìèø îëäóüó
áöòöí âÿçèééÿòëÿðè áèð-áèðèíèí àðäûíúà òÿêðàð åòìÿéÿ áàøëàéûð. Ëÿíÿòÿ ýÿëìèø äÿâÿ ôûðòûíàëû äÿíèçäÿêè ýÿìè êèìè éûðüàëàíûðäû!
Ãîðõóäàí þëöìúöë ùàëà äöøìöø Òàðòàðåí äÿâÿ ùþðýöúöíöíúîä òöêöíäÿí éàïûøàðàã äèëè òîïóã âóðà-âóðà ÷ûüûðäû:– Êíéàç! Êíéàç! À Êíéàç! Äöøÿê... ìÿí ùèñ... ìÿí ùèññåäèðÿì êè, èíäèúÿ Ôðàíñàíû áèàáûð åäÿðÿì...
Àíúàã èø-èøäÿí êå÷ìèøäè! Äÿâÿ åëÿ ãûçìûøäû êè, àðòûã îíó ùå÷áèð ãöââÿ ñàõëàéà áèëìÿçäè. Àðõàäàí äþðä ìèí àéàãéàëûí ÿðÿáäÿëè-äèâàíÿ êèìè ãàããûëäàéûá ÿë-ãîëóíó îéíàäûð, éöç ìèíëÿðëÿ àüäèøëÿðèíè ïàðûëäàäàðàã ýöëöøÿ-ýöëöøÿ éöéöðöá ýÿëèðäè...
Òàðàñêîíëó Áþéöê àäàì òàëåéèíÿ òÿñëèì îëìàëû èäè, îäóð êè,ìÿéóñ ùàëäà áàøûíû ÿéèá ùþðýöúöí öñòöíÿ éûõûëäû. Áó âàõò ôÿñèñòÿäèéè âÿçèééÿòè àëàðäû... Áåëÿëèêëÿ, Ôðàíñà ðöñâàé îëìóøäó.

ÂÎËÅÀÍÄÐ ÊÎËËÓÜÓÍÄÀ ÝÅÚß ÏÓÑÃÓÑÓ

Éåíè íÿãëèééàò âàñèòÿñè íÿ ãÿäÿð øàèðàíÿ îëñà äà, ôÿñèí íàëàéèã
ùÿðÿêÿòëÿðè öçöíäÿí øèð îâ÷óëàðûìûç îíäàí èìòèíà åòìÿëè îëäóëàð.
Éîëó, ÿââÿëêè êèìè, ïèéàäà äàâàì åòäèðèðäèëÿð; êàðâàí ùå÷ áèðìàúÿðà áàø âåðìÿäÿí úÿíóáà äîüðó èðÿëèëÿéèðäè. Òàðàñêîíëó
ùàìûäàí ãàáàãäà, ÷åðíîãîðèéàëû àðõàäà, ñèëàù äîëó éåøèêëÿðèí
éöêëÿíäèéè äÿâÿ èñÿ îðòàäà ýåäèðäè.
Åêñïåäèñèéà àðòûã áèð àéà éàõûí èäè êè, äàâàì åäèðäè.
Çÿùìëè Òàðòàðåí äöç áèð àé èäè êè, óúñóç-áóúàãñûç Øÿëèô äöçÿíëèéè èëÿ, ùÿì äÿùøÿòëè, ùÿì äÿ ÿéëÿíúÿëè îëàí ôðàíñûç ßëúÿçàèðè
ÿðàçèñèíäÿ áèð êÿíääÿí î áèð êÿíäÿ êå÷ÿðÿê àâàðà-ñÿðýÿðäàí
äîëàøûá ÿëÿ êå÷ìÿéÿí øèðëÿðè àõòàðûðäû. Áó éåðëÿðäÿ ãÿäèì Øÿðã__________
ÿòðèíÿ, ýöúëö éîâøàí àðàüû âÿ ãûøëà ãîõóñó ãàðûøûð, òþâðàò ÿôñà93íÿëÿðè èëÿ òÿëõÿê úÿôÿíýèéàòû, Èáðàùèìëÿ Çóçó* ãîâóøóð, åëÿ áèëêè, ýþçëÿðèí ãàðøûñûíäà ßùäèÿòèã êèòàáûíûí çàáèò Ðàìå âÿ éà áðèãàäèð Ïèòó òÿðÿôèíäÿí íÿãë åäèëìèø áèð ñÿùèôÿñè úàíëàíûð. Ñåéð åòìÿéè áàúàðàí ýþçëÿð ö÷öí ÷îõ ìàðàãëû áèð ìÿíçÿðÿäèð... Þç ãöñóðëàðûìûçû àøûëàìàãëà ìÿäÿíèëÿøäèðìÿêäÿ îëäóüóìóç âÿùøè âÿêîðëàíìûø áèð õàëã. Áóðíóíó øÿñòëÿ ôÿõðè ëåýèîí îðäåíèíèí åíëèëåíòèíÿ ñèëÿí âÿ ùå÷ áèð ÿñàñ îëìàäàí àäàìëàðûí àéàãëàðûíû ôàëàããàéà ñàëûá äþéìÿéè ÿìð åäÿí ÿôñàíÿâè áàøàüàëàðûí** àìàíñûç âÿíÿçàðÿòñèç ùþêìðàíëûüû. Èðè åéíÿêëè ãàçûëàðûí âèúäàíñûç ìöùàêèìÿñè. Ãóðàí âÿ øÿðèÿò àäàìëàðû îëàí áó ãàçûëàð ïàëìàëàðûí êþëýÿñèíäÿ îòóðóá éàëíûç îí áåø àâãóñòóí*** ùÿñðÿòèíè ÷ÿêèð âÿðöòáÿëÿðèíèí àðòûðûëìàñûíû àðçóëàéûð. Èñàâ èëêèíëèê ùöãóãóíó ñàòäûüû
êèìè, þç ùþêìëÿðèíè ìÿðúèìÿê øîðáàñûíà âÿ éà øÿêÿðäÿ
ùàçûðëàíìûø êóñêóñà ñàòûðëàð. ßõëàãñûç âÿ ùÿìèøÿ ñÿðõîø îëàíãàèäëÿð****, ùÿð ùàíñû áèð Éóñèôèí***** ñàáèã éàâÿðëÿðè ìàîíóí
ïàëòàðéóéàí ãàäûíëàðû èëÿ øàìïàí øÿðàáû è÷èð âÿ ãîéóí ÿòèíäÿí
ãîâóðìà éåéèðëÿð, ùàëáóêè áöòöí ãÿáèëÿ öçâëÿðè îíëàðûí ÷àäûðëàðû
ãàáàüûíäà àúûíäàí þëöð, þç àüàëàðûíûí êåô ìÿúëèñëÿðè ñöôðÿñèíèí
ãàëûãëàðûíû èòëÿðèí àüçûíäàí àëìàüà ìÿúáóð îëóðëàð.
Ôðàíñàíûí òàõûë àíáàðû îëàí áó éåðëÿðäÿ ùÿð éàíà áàõûðñàí øóìëàíìàìûø äöçÿíëèêëÿð, ñóñóçëóãäàí éàíìûø îòëàð, ÷ûëïàã êîëëóãëàð,ìàëäèëè áèòêèëÿðè âÿ ìàñòèê àüàúëàðû ýþðöðñÿí! Àíúàã áó àíáàð òàõûëñûçäûð, éàëíûç þç ÷àããàëëàðû âÿ òàõòàáèòèëÿðè èëÿ çÿíýèíäèð.
Ùÿð òÿðÿôäÿ êÿíäëÿð òÿðê åäèëìèøäèð, ãÿáèëÿëÿð äÿùøÿò è÷èíäÿ
àúëûãäàí áàø ýþòöðöá ãà÷ûð, éîëëàðû ìåéèòëÿ äîëäóðóðëàð.
Àðàáèð ôðàíñûç êÿíäëÿðèíÿ ðàñò ýÿëìÿê îëóð êè, áóíëàðäà äàåâëÿð ó÷óëóá äàüûëìûø, òàðëàëàð áàøëû-áàøûíà áóðàõûëìûøäûð; àúýþç
÷ÿéèðòêÿ ùÿð øåéè, ùÿòòà ïÿíúÿðÿ ïÿðäÿëÿðèíè äÿ éåéèð... Áóíóíëà
__________* Ç ó ç ó – õàëã òÿðÿôèíäÿí çóàâëàðà âåðèëìèø ëÿãÿáäèð.
** Á à ø à ü à – ßðÿá ãÿáèëÿñèíäÿ ôðàíñûç èíçèáàòè èäàðÿñèíÿ òàáå îëàí ÿðÿá ðÿèñè.
*** 1 5 à â ã ó ñ ò ó í – èêèíúè èìïåðèéàíûí ðÿñìè áàéðàì ýöíö åëàí åäèëìèøäè. Ùÿìèí ýöí îðäåíëÿð âåðèëèð, ðöòáÿëÿð àðòûðûëûðäû.
**** Ã à è ä ë ÿ ð – ßëúÿçàèðäÿ âÿ áàøãà ÿðÿá þëêÿëÿðèíäÿ òàéôà âÿ ãÿáèëÿ áàø÷ûëàðû.
***** É ó ñ è ô (1810-1866) – ßëúÿçàèðèí èñòèëà÷ûñû, ßëúÿçàèðäÿ ìèëëè-àçàäëûã ùÿðÿêàòûíûí úÿëëàäû îëàí ôðàíñûç ýåíåðàëû.

94áåëÿ ìöñòÿìëÿêÿ÷èëÿð ãÿùâÿõàíàëàðäà êåô ÷ÿêèð, ùÿëÿ äÿ èñëàùàòâÿ êîíñòèòóñèéà ëàéèùÿëÿðèíè ìöçàêèðÿ åäèðëÿð.
ßýÿð Òàðòàðåí þçöíÿ çÿùìÿò âåðèá ÿòðàôûíà àüûëëû-áàøëû áàõñàéäû, ìÿùç áóíëàðû ýþðÿðäè. Àíúàã ôèêðè-çèêðè òàìàìèëÿ øèðëÿðëÿ
îëàí òàðàñêîíëó úÿíýàâÿð éàí-éþðÿñèíÿ áàõìàäàí âÿ íÿçÿðëÿðèíè
õÿéàëûíäà úàíëàíäûðäûüû, ëàêèí ùÿëÿ äÿ ýþçÿ ýþðöíìÿéÿí éûðòûúû
ùåéâàíëàðà äèêÿðÿê èðÿëèëÿéèðäè.
Ñÿôÿð ÷àäûðû ùå÷ âÿúùëÿ à÷ûëìàäûüûíà ýþðÿ, ÿòñóéó ùÿáëÿðè èñÿòÿðñëèêäÿí ÿðèìÿäèéè ö÷öí êàðâàí ÿðÿáëÿðèí éàíûíäà ãàëûá ýåúÿëÿìÿëè îëäó. Êíéàç Ãðèãîðèíèí øàïêàñû ñàéÿñèíäÿ îâ÷óëàðûìûçûùÿð éåðäÿ ýöëÿðöçëÿ ãàðøûëàéûðäûëàð. Îíëàð àüàëàðûí éàíûíäà ãÿøÿíý ñàðàéëàðäà ãàëûðäûëàð. Ïÿíúÿðÿñèç áó áþéöê àü áèíàëàðäà ãÿëéàíëàð âÿ ãûðìûçû àüàúäàí ãàéðûëìûø êîìîäëàð, Èçìèð õàëûëàðû,òÿêìèëëÿøäèðèëìèø ëàìïàëàð, ãûçûë òöðê ïóëëàðû èëÿ äîëó ñèäð àüàúûíäàí ùàçûðëàíìûø äàõûëëàð âÿ Ëóè-Ôèëèï öñëóáëó ñààòëàð âàðäû... Ùÿðéåðäÿ Òàðòàðåíèí øÿðÿôèíÿ òÿìòÿðàãëû çèéàôÿòëÿð äöçÿëäèëèðäè.
ßéèíëÿðèíäÿêè ÿáàëàðû ýöíÿø àëòûíäà ïàðûëäàéàí éåðëè ñöâàðèëÿðèí
äÿñòÿëÿðè òöôÿíýëÿðäÿí éàéëûì ñàëàì àòÿøè à÷ûðäûëàð. Åëÿ êè, àòÿøêÿñèëèð, öçöýöëÿð ñàùèá – àüà ýÿëèð âÿ ùàãã-ùåñàá ãÿáçè òÿãäèì
åäèðäè. Òÿðèôëÿíÿí ÿðÿá ãîíàãïÿðâÿðëèéè áåëÿäèð.
Øèð èñÿ éîõäóð êè, éîõäóð! Áóðàäàêû øèðëÿðèí ñàéû Éåíè êþðïöäÿêèíäÿí* ùå÷ äÿ ÷îõ äåéèëìèø!
Ëàêèí Òàðòàðåí ðóùäàí äöøìöðäö. Î, êàðàáèíèíèí óúó èëÿ êè÷èê
ïàëìàëàðûí äèáëÿðèíè àõòàðà-àõòàðà âÿ “êèø..! êèø!..” äåéÿ ñÿñëÿéÿñÿñëÿéÿ êîëëóãëàð àðàñûíäàí þçöíÿ éîë à÷ûá ãî÷àãëûãëà úÿíóáà
äîüðó ùåé èðÿëèëÿéèðäè. Áóíäàí áàøãà î, ùÿð ýöí éàòìàçäàí ÿââÿë
èêè-ö÷ ñààò ïóñãóäà äóðóðäó... Àíúàã, ùÿäÿð éåðÿ! Øèðëÿð ýþðöíìöðäöëÿð.
Áèð äÿôÿ, àõøàì ñààò àëòûéà éàõûí êàðâàí, áöðêöäÿí àüûðëàøìûø
éàüëû áèëäèð÷èíëÿðèí îòëàð àðàñûíäà òåç-òåç “ïûðð” åäèá ó÷äóãëàðû
áÿíþâøÿéè ìàñòèê àüàúëûüûíäàí êå÷ÿðêÿí, Òàðòàðåíèí ãóëàüûíà
íÿðèëòè ñÿñè ýÿëäè. Áó ñÿñ óçàãäàí ýÿëäèéè ö÷öí êöëÿéèí âûéûëòûñûí__________* É å í è ê þ ð ï ö – Ïàðèñèí ìÿðêÿçèíäÿäèð.

95äàí áîüóëóð, ÷ÿòèí åøèäèëèðäè. Áó ñÿñ Ìèòåíèí ñÿééàð ùåéâàíõàíàñû äàëûíäà ýÿçèøÿðêÿí ãÿùðÿìàíûìûçûí äÿôÿëÿðëÿ åøèòìèø îëäóüó
ùÿìèí ÿúàèá íÿðèëòè èäè.
Ãÿùðÿìàí ÿââÿëúÿ åëÿ áèëäè êè, áó íÿðèëòè îíóí õÿéàëûíà ýÿëèáäèð. Ëàêèí áèð ñàíèéÿ êå÷ìÿìèø éåíÿ äÿ íÿðèëòè åøèäèëäè; äîüðóäóð, ñÿñ ùÿëÿ äÿ óçàãäàí ýÿëèðäè, àíúàã íèñáÿòÿí àéäûí èäè, ùÿìäÿ áó äÿôÿ äÿâÿíèí ýöâÿíè âàùèìÿäÿí ÿñìèø, êîíñåðâ ãóòóëàðû,ñèëàù äîëó éåøèêëÿð úèíýèëäÿìèø, áöòöí êÿíäëÿðäÿ èòëÿð ùöðöøìÿéÿ
áàøëàìûøäûëàð.
Øöáùÿ éîõäó! Áó, øèð èäè!.. Úÿëä ïóñãóéà! Áèð äÿãèãÿ äÿ âàõòèòèðìÿê îëìàç!
Åëÿ áóðàäàúà, éàõûíëûãäà àü ýöíáÿçëè áèð ñÿðäàáà óúàëûðäû êè,îíóí äà ãàïûñû öñòöíäÿêè òàõ÷àäà ìÿðùóìóí éåêÿ ñàðû áàøìàãëàðû ãîéóëìóøäó (Ñÿðäàáà ïåéüÿìáÿðèí èäè). Ñÿðäàáàíûí äèâàðëàðûíäàí çÿââàðëàðûí ýÿòèðäèêëÿðè íÿçèðëÿð: ÿáà úûíäûðëàðû, çÿðëè ñàïëàð, ñàðû òöêëÿð íèçàìñûç ùàëäà àñûëìûøäû... Òàðòàðåí êíéàçû âÿ äÿâÿíè áóðàäà ãîéóá ïóñãó ö÷öí éåð àõòàðìàüà ýåòäè. Êíéàç Ãðèãîðè îíóí àðäûíúà ýåòìÿê èñòÿäè, àíúàã òàðàñêîíëó øèðëÿ òÿêáÿòÿê
âóðóøìàã èñòÿäèéè ö÷öí áóíà ðàçû îëìàäû. Áóíà áàõìàéàðàã, î,ÿëàùÿçðÿòÿ óçàüà ýåòìÿìÿéè ìÿñëÿùÿò ýþðäö âÿ åùòèéàòêàðëûã
åäèá è÷è ãèéìÿòëè êàüûçëàðëà, áàíê áèëåòëÿðè èëÿ äîëó îëàí ïîðòôåëè,øèðèí ïÿíúÿñèíÿ êå÷ìÿñèí äåéÿ, ñàõëàìàã ö÷öí êíéàçà âåðäè.
Ñîíðà ãÿùðÿìàí ïóñãóäà äóðìàüà éîëëàíäû.
Ãàðøûäà, ñÿðäàáàíûí îòóç àääûìëûüûíäà, äåìÿê îëàð, ãóðóìóøáèð ÷àéûí ñàùèëèíäÿ àëà-ãàðàíëûüà ãÿðã îëìóø îëåàíäð êîëëóüó õûøûëäàéûðäû. Òàðòàðåí ìÿùç áóðàäà ïóñãó ãóðäó. Î, êàðàáèíè àòÿøÿ
ùàçûð âÿçèééÿòäÿ òóòóá áèð äèçè öñòÿ ÷þêäö âÿ áþéöê îâ÷ó áû÷àüûíû ãàáàüûíäà ãóìà ñàíúäû.
Ýåúÿ äöøäö. Ùàâà ÷ÿùðàéû ðÿíýäÿí áÿíþâøÿéè ðÿíýÿ êå÷äè,ñîíðà äà òöíä ìàâè ðÿíý àëäû. Àøàüûäàêû, äàø àðàñûíäà òÿìèç ñóýþëìÿ÷ÿñè áàëàúà ýöçýö êèìè ïàðûëäàéûðäû. Áóðà ùåéâàíëàðûí ñóè÷ìÿéÿ ýÿëäèêëÿðè éåð èäè.
Î áèðè ñàùèëäÿ, ìàñòèê àüàúëàðû àðàñûíäà éûðòûúû ùåéâàíëàðûí èðè__________
ïÿíúÿëÿðè èëÿ òàïäàëàíìûø áèð úûüûð àüàðûðäû. Áó ÿñðàðÿíýèç ñàùèë
96àäàìûí úàíûíà ëÿðçÿ ñàëûðäû. Áóíà Àôðèêà ýåúÿëÿðèíèí ìöÿììàëû
õûøûëòûëàðûíû, ùÿð òÿðÿôäÿ âóðíóõàí âÿùøè ùåéâàíëàðûí éóìøàã àääûìëàðûíû, áèð-áèðèíÿ èëèøÿí áóäàãëàðûí úûðûëòûñûíû, ÷àããàëëàðûí ãóëàãáàòûðûúû óëàøìàñûíû âÿ ñÿìàäà óúàäàí ñöçÿí äóðíàëàðûí äÿùøÿòëè ÷ûüûðòûñûíû ÿëàâÿ åäèí, – îíäà ñèç äÿ ðàçûëàøàðñûíûç êè, áóðàäà
àäàìûí þç úÿñàðÿòèíè èòèðèá ãîðõóéà äöøìÿñè ö÷öí ÿñàñ âàð èäè.
Îäóð êè, Òàðòàðåí äÿ ãîðõìóøäó, ùÿì äÿ ëàï àüûëëû-áàøëû
ãîðõìóøäó. Éàçûüûí äèøëÿðè áèð-áèðèíÿ äÿéèá òàããûëäàéûðäû. Éåðÿñàíúûëìûø îâ÷ó áû÷àüûíûí öñòöíÿ ãîéäóüó òöôÿíýèíèí è÷è éèâëè ëöëÿñè áèð úöò êàñòàíåò êèìè øàããûëäàéûðäû... ×àðÿ éîõ èäè. Àõû åëÿýöíëÿð îëóð êè, àäàìûí èøè äöç ýÿòèðìèð, áóíäàí áàøãà, ÿýÿð ãÿùðÿìàíëàð ùå÷ âàõò ãîðõó íÿ îëäóüóíó áèëìÿñÿéäèëÿð, áÿñ îíëàðûí
õèäìÿòëÿðè íÿäÿí èáàðÿò îëàðäû?
Äåìÿê, Òàðòàðåí ãîðõìóøäó.
Áóíóíëà áåëÿ î, áèð-èêè ñààò ïóñãóäà ìÿðä-ìÿðäàíÿ äàéàíà
áèëäè. Àíúàã ùÿð áèð ãÿùðÿìàíëûüûí ùÿää-ñÿääè âàðäûð. Áèðäÿí
òàðàñêîíëó éàõûíëûãäà, ÷àéûí ãóðó ìÿúðàñûíäà àääûì ñÿñè âÿ äèéèðëÿíÿí äàøëàðûí øàããûëòûñûíû åøèòäè. Ãîðõó ùèññè îíó éåðèíäÿí
ñû÷ðàéûá ãàëõìàüà ìÿúáóð åòäè. Î, ùÿð èêè ëöëÿäÿí ãàðàñûíà àòÿøà÷äû âÿ âÿùøè ùåéâàíëàðû ðàì åäÿíëÿðäÿí ùÿëÿ èíäèéÿäÿê ùå÷ áèðèíèí ìÿðóç ãàëìàäûüû äÿùøÿòëè áèð âàùèìÿ è÷ÿðèñèíäÿ ãóìà ñàíúûëìûø áû÷àüû ãîéóá úÿëä þçöíö ñÿðäàáàéà éåòèðäè.
– Êíéàç, éàíûìà ýÿëèí! Øèð!..
Ñöêóò.
– Êíéàç, êíéàç, ùàðàäàñûíûç?
Êíéàç éîõ îëìóøäó. Ñÿðäàáàíûí àü äèâàðû ôîíóíäà àé èøûüûíäà éàëíûç äÿâÿ ùþðýöúöíöí ãÿðèáÿ êþëýÿñè ýþðöíöðäö. Êíéàç
Ãðèãîðè ïîðòôåëëÿ áàíê áèëåòëÿðèíè ýþòöðöá ÿêèëìèøäè. Äåìÿê î,ÿëèíÿ áåëÿ áèð ôöðñÿò äöøìÿñèíè áèð àé ýþçëÿìÿëè îëìóøäó.

__________
97ÂÛÍßÙÀÉßÒ!

Áó ôàúèÿëè, ìàúÿðàëàðëà äîëó àõøàìäàí ñîíðà åðòÿñè ýöí ãÿùðÿìàíûìûç éóõóäàí îéàíûá êíéàçûí âÿ ïóëëàðûí éîõ îëäóüóíó,áèð äàùà ùå÷ âàõò ÿëèíÿ êå÷ìÿéÿúÿéèíè ãÿòè éÿãèí åòäèêäÿ, àüñÿðäàáàäà òÿê-òÿíùà ãàëäûüûíû ýþðäöêäÿ âÿ àëäàäûëäûüûíû, ñîéóëäóüóíó, âÿùøè ßëúÿçàèðäÿ òÿðê åäèëäèéèíè, éàíûíäà äÿâÿäÿí, úèáèíäÿ áèð íå÷ÿ õûðäà ïóëäàí áàøãà ùå÷ áèð øåé ãàëìàäûüûíû áàøàäöøäöêäÿ éàëíûç áó çàìàí èëê äÿôÿ îëàðàã øöáùÿéÿ äöøäö. Î,×åðíîãîðèéàéà, äîñòëóüà, øàí-øþùðÿòÿ âÿ ùÿòòà øèðëÿðÿ øöáùÿ åòìÿéÿ áàøëàäû, îäóð êè, Èñà ïåéüÿìáÿð Ùåôñèìàí áàüû* áàðÿñèíäÿ
øÿêêÿ äöøäöéö çàìàí àüëàäûüû êèìè, áèçèì áþéöê àäàì äà àúûàúû àüëàäû.
Áåëÿëèêëÿ, ãÿùðÿìàíûìûç êàðàáàíèíè äèçëÿðè àðàñûíà ãîéóá
áàøûíû ÿëëÿðè è÷èíÿ àëàðàã äÿðèí õÿéàëëàðà äàëäû, äÿâÿ íÿçÿðëÿðèíèîíà çèëëÿäè, î ñÿðäàáàíûí ãàïûñû éàíûíäà îòóðäóüó çàìàí ãÿôèëäÿí êîëëàð àðàëàíäû âÿ ùåéðÿòÿ äöøìöø Òàðòàðåí þçöíäÿí úÿìè îíàääûì êÿíàðäà íÿùÿíý áèð øèð ýþðäö. Øèð áàøûíû ãàëäûðûá íÿðèëäÿéÿ-íÿðèëäÿéÿ îíà éàõûíëàøûðäû; íÿðèëòè åëÿ ýöúëö âÿ çÿùìëè èäèêè, áó ñÿñäÿí åëÿ áèë ñÿðäàáàíûí íÿçèðëÿðëÿ áÿçÿäèëìèø äèâàðëàðû
ñàðñûëäû âÿ ùÿòòà ìöãÿääÿñ àäàìûí òàõ÷àäàêû áàøìàãëàðû áåëÿéåðèíäÿí òÿðïÿíäè.
Òÿêúÿ Òàðàñêîíëó ñàðñûëìàäû.
Î, éåðèíäÿí ñû÷ðàéûá ãàëõäû âÿ íèøàí àëàðàã:– Íÿùàéÿò! – äåéÿ áàüûðäû. Ïàðò! Ïàðò!.. Áèòäè!.. Ïàðòëàéûá
ãÿëïÿëÿíÿí èêè ýöëëÿ øèðèí äöç êÿëëÿñèíÿ äÿéìèøäè. Áèð àíëûüà
Àôðèêàíûí ñÿìàñû àëòûíäà áåéèíäÿí ôÿââàðÿ êèìè àëîâëàíàí àëãàíäàí âÿ ñàðû éóí ïàð÷àëàðûíäàí èáàðÿò äÿùøÿòëè áèð àòÿøôÿøàíëûã
ÿìÿëÿ ýÿëäè. Ñîíðà ÿòðàô ñöêóòà ãÿðã îëäó. Åëÿ áó âàõò Òàðòàðåí
__________* Ù å ô ñ è ì à í á à ü û – Èíúèë ÿôñàíÿëÿðèíäÿ äåéèëäèéè êèìè, õðèñòèàí äèíèíèí ìèôèê
áàíèñè Èñà ïåéüÿìáÿð âàõòûíû áóðàäà òÿíùà êå÷èðìÿéè ñåâÿðìèø. ßôñàíÿëÿðÿ ýþðÿ. Î,ýèçëè ýåúÿäÿí ñîíðà ÿçàáëû òÿðÿääöä äÿãèãÿëÿðèíè áèð éåðäÿ êå÷èðìèøäèð êè, ìöÿëëèô äÿùÿìèí åïèçîäà èøàðÿ åäèð.

98ãÿçÿáëÿ ÿëëÿðèíäÿêè äÿéÿíÿêëÿðèíè ùàâàéà ãàëäûðûá îíóí öñòöíÿ
úóìàí èêè íÿôÿð ìèëèàíàùëû çÿíúèíè ýþðäö.
Àù, äÿùøÿò! Òàðàñêîíóí ýöëëÿëÿðè ÿë øèðèíè, Ìÿùÿììÿä ìîíàñòûðûíûí éàçûã êîð øèðèíè ýÿáÿðòìèøäè.
Ìÿùÿììÿä ïåéüÿìáÿðèí úàíûíà àíä îëñóí êè, áó äÿôÿ Òàðòàðåí éàõàñûíû ÷îõ éàõøû ãóðòàðäû, ÿýÿð õðèñòèàíëàðûí àëëàùû ãîëòóüóíäà ãûëûíú éöéöðöá ýÿëÿí Îðëåàíâèë êîììóíàñûíûí ñÿùðà êåøèê÷èñè ãèéàôÿñèíäÿ õèëàñêàð áèð ìÿëÿêè îíóí êþìÿéèíÿ ýþíäÿðìÿñÿéäè, ãÿçÿáëÿíìèø ôàíàòèêëÿð øöáùÿñèç êè, îíó ïàð÷à-ïàð÷à
åäÿúÿêäèëÿð. Áÿëÿäèééÿ øàïêàñûíû ýþðÿí êèìè, çÿíúèëÿðèí ùèðñè
äÿðùàë ñîéóäó: ãàéäà-ãàíóí êåøèê÷èñè ÷îõ òÿìêèíëÿ âÿ âöãàðëà
ïðîòîêîë éàçäû, øèðèí úÿñÿäèíè äÿâÿéÿ éöêëÿìÿéè òàïøûðäû âÿ ùÿìçÿðÿðäèäÿëÿðè, ùÿì äÿ úèíàéÿòêàðû ãàáàüûíà ñàëûá Îðëåàíâèëÿ
àïàðäû, áöòöí èøè ìÿùêÿìÿ îðãàíëàðûíûí ñÿðÿíúàìûíà âåðäè.
Óçóí âÿ ÿçàáëû èñòèíòàã áàøëàíäû.
ßðÿá ãÿáèëÿëÿðè ßëúÿçàèðèíè éåíèúÿ ýÿçèá äîëàøìûø îëàí Òàðàñêîíëó Òàðòàðåí èíäè ùå÷ äÿ àç ãîðõóëó âÿ àç ýöëöíú îëìàéàí
áàøãà áèð ßëúÿçàèðè – øÿùÿðëÿð, ìÿùêÿìÿ ïðîñåñëÿðè âÿ âÿêèëëÿð
ßëúÿçàèðèíè äÿ òàíûäû. Î þç ôèòíÿëÿðèíè ãÿùâÿõàíàëàðäà òÿðòèá åäÿíùàêèìëÿðèí ñöðöíäöðìÿ÷èëèéè èëÿ, ìÿùêÿìÿ èø÷èëÿðèíèí ïîçüóí
ùÿéàòû èëÿ, àðàã èéè âåðÿí èø ãîâëóãëàðû èëÿ öñòöíäÿ óúóç øàìïàí
øÿðàáû ëÿêÿñè îëàí àü ãàëñòóêëàðëà òàíûø îëäó, îíóí ìÿùêÿìÿ ïðèñòàâëàðûíà, âÿêèëëÿðÿ, ìÿùêÿìÿ èøëÿðè öçðÿ âàñèòÿ÷èëÿðÿ, êîëîíèñòèí
ÿòèíè âÿ ñöìöéöíö éåéÿí, ãàðüûäàëû ëÿ÷ÿéè êèìè îíóí äÿðèñèíèí
ñîéàí áöòöí áó àú âÿ úûëûç, ýåðáëè êàüûç ÷ÿéèðòêÿëÿðèíÿ èøè äöøäö.
ßí ÿââÿë øèðèí ùàíñû ÿðàçèäÿ – ìöëêè âÿ éà ùÿðáè ÿðàçèäÿ
þëäöðöëäöéöíö ìöÿééÿí åòìÿê ëàçûì èäè. Áèðèíúè ùàëäà èøÿ ìöëêè
ìÿùêÿìÿäÿ, èêèíúè ùàëäà èñÿ ùÿðáè ìÿùêÿìÿäÿ áàõûëìàëû èäè.
“Ùÿðáè ìÿùêÿìÿ” àäû ÷ÿêèëÿðêÿí ùÿññàñ öðÿêëè òàðàñêîíëó àðòûã
þçöíö éà ãàëà äèâàðû éàíûíäà ýöëëÿëÿíìèø, éà äà çèíäàíäà ÷öðöìöø ùàëäà ýþðöðäö.
Áÿäáÿõòëèêäÿí ßëúÿçàèðäÿ áó èêè ÿðàçè àðàñûíäàêû ñÿðùÿä îëäóãúà
ãåéðè-ìöÿééÿíäèð... Íÿùàéÿò, áèð àéäàí ÷îõ äàâàì åäÿí__________
âóðíóõìàäàí, õÿëâÿòè äàíûøûãëàðäàí, ÿðÿá äÿôòÿðõàíàëàðûíûí ùÿ99éÿòëÿðèíäÿ, ýöíÿø àëòûíäà êå÷èðäèéè ÿçàáëû èíòèçàðäàí ñîíðà ìöÿééÿí åäèëäè êè, øèð ùÿðáè ÿðàçèäÿ þëäöðöëìöøñÿ äÿ, Òàðòàðåí àòÿøà÷àðêÿí ìöëêè ÿðàçèäÿ îëìóøäóð. Áóíà ýþðÿ äÿ èøÿ ìöëêè ìÿùêÿìÿ áàõäû. ×ûõàðûëàí ùþêìÿ ýþðÿ, ãÿùðÿìàíûìûç ìÿùêÿìÿ
õÿðúëÿðèíäÿí ÿëàâÿ, âóðìóø îëäóüó çèéàíû èêè ìèí áåø éöç ôðàíêïóë âåðìÿêëÿ þäÿìÿëè èäè.
Àíúàã áó ãÿäÿð ïóëó ùàðàäàí òàïìàëû? Òÿñàäöôÿí îíóí úèáèíäÿ ãàëìûø áèð íå÷ÿ ïèàñòð ÷îõäàí èäè êè, ýåðáëè êàüûçëàðà âÿìÿùêÿìÿ õèäìÿò÷èëÿðèíè ãîíàã åòìÿéÿ õÿðúëÿíìèøäè.
Áÿäáÿõò øèð îâ÷óñó ñèëàùëàðûíû ñàòìàüà ìÿúáóð îëìóøäó. Êàðàáèíëÿð, õÿíúÿðëÿð, éàòàüàíëàð, áåøáàðìàãëàð ÿëäÿí ÷ûõäû. Êîíñåðâëÿðè äöêàí÷ûëàðäàí áèðè àëäû, éàïûøãàíëû ìÿëùÿìèí ãàëûãëàðûíû
àïòåê÷èéÿ ñàòäû. Îâ÷ó ÷ÿêìÿëÿðèíèí äÿ ìöãÿääÿðàòû áåëÿ îëäó,êàìèë ñÿôÿð ÷àäûðûíûí àðäûíúà áóíëàðû äà õûðäà-õóðóø ñàòàí àëûáãÿðèáÿ Êîõèíõèí øåéëÿðèíèí éàíûíà ãîéäó.
Áîðúóíó þäÿäèêäÿí ñîíðà Òàðòàðåíäÿ øèð äÿðèñèíäÿí âÿ äÿâÿäÿí áàøãà ùå÷ íÿ ãàëìàäû. Î, äÿðèíè ñÿéëÿ ãàáëàøäûðûá èýèä êîìàíäèð Áðàâèäà ö÷öí Òàðàñêîíà ýþíäÿðäè (÷îõ êå÷ìÿç êè, áèç áóìèñèëñèç ãÿíèìÿòèí àäàìëàðà íåúÿ òÿñèð áàüûøëàäûüûíû ýþðÿðèê).
Äÿâÿéÿ ýÿëäèêäÿ, òàðàñêîíëó îíóí âàñèòÿñè èëÿ – ÿëáÿòòÿ, äàëûíà
ìèíÿðÿê þçöíö ßëúÿçàèðÿ éåòèðìÿê, îíó ñàòûá, ïóëóíó äèëèúàíäà
þçöíÿ éåð òóòäóãäàí ñîíðà èñÿ...
Ñÿéàùÿò ö÷öí ÿí éàõøû íÿãëèééàò âàñèòÿñè äÿâÿäèð!.. Ëàêèí
áÿäáÿõòëèêäÿí áó ùåéâàíà ìöøòÿðè ÷ûõàí òàïûëìûðäû; ùå÷ êÿñ îíàïóë âåðìÿê èñòÿìèðäè.
Ëàêèí Òàðòàðåí íåúÿ îëóðñà-îëñóí, ßëúÿçàèðÿ ãàéûòìàã èñòÿéèðäè. Î, òåçëèêëÿ Áàééàíûí ìàâè êîðñàæûíû, þç åâèíè, ôÿââàðÿëÿðèíè
ýþðìÿéÿ, Ôðàíñàäàí ïóë àëûíúàéàäÿê þç êè÷èê ìàëèêàíÿñèíäÿ
äèíúÿëìÿéÿ úàí àòûðäû.
Öðÿéè äàüëû, ëàêèí ìþùêÿì èðàäÿëè ãÿùðÿìàíûìûç úèáè áîø ùàëäà áåëÿ, ùå÷ áèð òÿðÿääöä åòìÿäÿí ïàé-ïèéàäà éîëà ÷ûõäû âÿ áèðýöí äÿ èòèðìÿäÿí óçóí éîëó êè÷èê ìÿíçèëëÿðëÿ ãÿò åòìÿéÿ áàøëàäû.
Äàð àéàãäà äÿâÿ îíó òÿðê åòìÿäè. Áó ãÿðèáÿ ùåéâàí þç ñàùè__________
áèíÿ àüëàñûüìàç äÿðÿúÿäÿ ìåùðèáàíëûã åäèðäè, áåëÿ êè, Òàðòàðåí
100Îðëåàíâèëäÿí ÷ûõäûüû çàìàí îíóí àðäûíà äöøìöø, òÿìêèíëÿ àääûìëàðûíû ãÿùðàìàíûí àääûìëàðûíà óéüóíëàøäûðàðàã áèð ãàðûø äàîíäàí ýåðè ãàëìàìûøäû.
Áó âÿôàäàðëûã, áó ñÿäàãÿò ÿââÿëúÿ Òàðòàðåíè ùÿð øåéäÿí äàùààðòûã îíà ýþðÿ ìöòÿÿññèð åäèðäè êè, äÿâÿ îíà ùå÷ áèð çÿùìÿò âåðìèð. Ùÿð úöð éåìëÿ êèôàéÿòëÿíèðäè. Àíúàã íå÷ÿ ýöíäÿí ñîíðà îíóàääûìáààääûì èçëÿéÿí âÿ þç âàðëûüû èëÿ ñàùèáèíèí áöòöí ìöñèáÿòëÿðèíè îíà õàòûðëàäàí áó ôàüûð éîë éîëäàøû òàðàñêîíëóíó áåçèêäèðäè.
Ìöôòÿõîð ùåéâàíûí ìÿùçóí ýþðêÿìè, ùþðýöúö, ãàçñàéàüû éåðèøè
òàðàñêîíëóäà íèôðÿò îéàòìàüà áàøëàäû. Àõûðäà Òàðòàðåí ùÿãèãÿòÿí
äÿâÿéÿ íèôðÿò åòäè âÿ îíäàí éàõàñûíû ãóðòàðìàã ö÷öí ÷àðÿ àõòàðìàã ùàããûíäà äöøöíìÿéÿ áàøëàäû, ëàêèí áó, î ãÿäÿð äÿ àñàí èøäåéèëäè.
Ãÿùðÿìàí ýèçëÿíèá äÿâÿíè àçäûðìàã èñòÿäè, àíúàã áàúàðìàäû
– äÿâÿ îíó éåíèäÿí òàïûðäû; ãà÷ìàüà úÿùä åòäè, äÿâÿ äÿ àääûìûíû ñöðÿòëÿíäèðäè; äÿâÿíèí öñòöíÿ äàø àòàðàã ÷ûüûðûðäû: “Ðÿää îëáàøûìäàí!” Äÿâÿ äàéàíûð, ãÿìýèí-ãÿìýèí Òàðòàðåíÿ áàõûð, ëàêèí áèð äÿãèãÿ êå÷ìÿìèø éåíÿ äÿ éîëóíó äàâàì åòäèðèá ñàùèáèíÿ
÷àòûðäû. Òàðàñêîíëó þç òàëåéèíèí ãóëó îëìàüà ìÿúáóð èäè.
Ëàêèí áèð ùÿôòÿäÿí áÿðè äàâàì åäÿí öçöúö éîëäàí ñîíðà öñòáàøûíû òîç áàñìûø ãÿùðÿìàí óçàãëàðäà ïàðûëòû, ßëúÿçàèðèí éàøûëëûãëàðà ãÿðã îëìóø àü åéâàíëàðûíû ýþðäöêäÿ âÿ ýÿëèá øÿùÿðèí äàðâàçàëàðûíà éàõûíëàøäûãäà äà, ñÿñ-êöéëö Ìóñòàô éîëóíà ÷ûõäûãäà,äàëûíà äÿâÿ ñàëûá ýÿëÿí áó ãÿðèáÿ ñÿééàùû ýþðöá äÿñòÿ-äÿñòÿ
òîïëàøàí çóàâëàðûí, ìàîëóëàðûí, áèñêàðèéàëûëàðûí àðàñûíà äöøäöêäÿ,îíóí ùþâñÿëÿñè òàìàìèëÿ òöêÿíäè. Î þç-þçöíÿ äåäè:– Éîõ! Éîõ! Áó ìöìêöí äåéèëäèð. Ìÿí ßëçÿúàèð øÿùÿðèíÿ áóåéáÿúÿð ùåéâàíëà àéàã áàñà áèëìÿðÿì.
Åëÿ áó âàõò ìèíèê àðàáàëàðûíûí éîëóí ãàáàüûíû êÿñìÿñèíäÿí
èñòèôàäÿ åäÿðÿê, Òàðòàðåí þçöíö êÿíàðà âåðèá éîëóí ãûðàüûíäàêû
õÿíäÿéÿ òóëëàíäû.
Áèð àç ñîíðà î, ùÿéÿúàíëà áîéíóíó óçàäûá î éàí-áó éàíà áàõàí äÿâÿíèí øîñåäÿ áàøû öçÿðèíäÿí þòöá êå÷äèéèíè ýþðäö.
Ãÿùðÿìàí ðàùàò íÿôÿñ àëûá ïóñãóäàí ÷ûõäû âÿ áàü÷àíûí
__________
äþâðÿñèíäÿí êå÷ÿí úûüûðëà øÿùÿðÿ äàõèë îëäó.
101

ÂÛÛ
ÔßËÀÊßÒ ÄÀËÛÍÚÀ ÔßËÀÊßÒ

Òàðàñêîíëó Ìàâðèòàíäàêû åâèíÿ éàõûíëàøàðêÿí òÿÿúúöá ãàëäû.
Àõøàì äöøöðäö, êö÷ÿëÿðäÿ èíñ-úèíñ éîõ èäè. Çÿíúè ãàäûíûí óíóäóá áàüëàìàäûüû ÷àòìà àë÷àã ãàïûäàí îíóí ãóëàüûíà ýöëöø, ãÿäÿù úèíýèëòèñè, øàìïàí øöøÿëÿðè ïðîáêàëàðûíûí ïàðòûëòûñû âÿ áöòöíáó ñÿñëÿðè áàòûðàí ìàùíû ñÿäàëàðû ýÿëäè. Ãàäûí øÿí áèð ñÿñëÿ óúàäàí îõóéóðäó:Áèð äå ýþðöì, ýþçÿë Ìàðêî, ñåâèðñÿíìè?
×è÷ÿê äîëó ñàëîíëàðäà ðÿãñ åòìÿéè?..
Ðÿíýè ãà÷àí òàðàñêîíëó – Ëÿíÿò ñÿíÿ êîð øåéòàí! – äåéÿ áàüûðûá ùÿéÿòÿ úóìäó.
Áÿäáÿõò Òàðòàðåí! Î, íåúÿ áèð âàãèÿíèí øàùèäè îëàúàãäû!..
Åéâàíûí òàüëàðû àëòûíäà ãÿäÿùëÿð, ãîðàáèéÿëÿð, î éàí-áó éàíààòûëìûø áàëûíúëàð, ãÿëéàí, ãàâàë âÿ ýèòàðàëàð àðàñûíäà Áàééà ìàâèêîôòàñûç âÿ êîðñàæñûç ùàëäà àéàã öñòÿ äàéàíûá “Ýþçÿë Ìàðêî”ìàùíûñûíû îõóéóðäó. Îíóí ÿéíèíäÿ éàëíûç à÷ûã ÷ÿùðàéû ðÿíýëè
÷àõ÷óð âÿ ýöìöøö íàçèê èïÿê ïàð÷àäàí áèðúÿ êþéíÿê ãàëìûøäû;áàøûíäà äîíàíìà çàáèòèíèí ÷ÿïÿêè ãîéóëìóø ôóðàæêàñû âàð èäè.
Ìÿùÿááÿò âÿ ìöðÿááÿäÿí äîéóá ùÿñèð öñòöíäÿ Áàééàíûí àéàãëàðû éàíûíäà éåðÿ óçàíìûø Áàðáîñó èñÿ, ëÿíÿòÿ ýÿëìèø êàïèòàí
Áàðáîñó îíóí ìàùíûñûíû äèíëÿéÿðÿê ãÿùãÿùÿ ÷ÿêèá ýöëöðäö.
Öñò-áàøûíû òîç áàñìûø, ÿçàá-ÿçèééÿòëÿð ÷ÿêèá ÿëäÿí-àéàãäàí
äöøìöø, àðûãëàìûø, ýþçëÿðèíäÿí îä éàüàí áàøû ôÿñëè Òàðòàðåíèí
ýþðöíìÿñè òöðê-ìàðñåëëè çþâãöíäÿ äöçÿëäèëÿí áó åéø-èøðÿò ìÿúëèñèíè äÿðùàë ïîçäó.
Áàééà ëåâðåòêà úèíñëè åâ èòè êèìè çèíýèëäÿéèá îòàüà ãà÷äû. Ëàêèí
Áàðáîñó þçöíö èòèðìÿäè âÿ äàùà áÿðêäÿí ãÿùãÿùÿ ÷ÿêèá ýöëäö.
– Àùàà!.. Úÿíàá Òàðòàðåí! Ùÿ, èíäè ñèç áóíà íÿ äåéÿ áèëÿðñèíèç? Èíäè ýþðöðñöíöç êè, î, ôðàíñûçúà äàíûøà áèëèð!..
Òàðòàðåí ùèðñëè-ùèðñëè îíà éàõûíëàøäû:__________– Êàïèòàí!
102

– Ñàêèò îë, ìÿíèì ÿçèçèì! – äåéÿ ìàâð ãûçû åéâàíûí ñöðàùûñû
öñòöíäÿí ùèéëÿýÿð âÿ úàçèáÿäàð áèð ùÿðÿêÿòëÿ ÿéèëÿðÿê õàëèñ Ïðîâàíñ ëÿùúÿñèíäÿ ñÿñëÿíäè. Éàçûã ãÿùðÿìàí þëöìúöë éàðàëû êèìèäÿôèí öñòöíÿ éûõûëäû: îíóí ìàâðèòàí õàíûìû ùÿòòà ìàðñåëëè äèëèíäÿäÿ äàíûøûðäû.
Êàïèòàí Áàðáîñó ìÿçÿììÿòëÿ äåäè:– Ìÿí ñèçè õÿáÿðäàð åòìèøäèì êè, ìàâð ãûçëàðûíà åòèáàð åòìÿê
îëìàç. Ùÿëÿ ñèçèí ÷åðíîãîðèéàëû êíéàçûíûç äà...
Òàðòàðåí áàøûíû ãàëäûðäû:– Áÿñ, êíéàç ùàíû?
– Î ãÿäÿð äÿ óçàã äåéèëäèð!.. Îí áåø èëëèéÿ Ìóñòàô ùÿáñõàíàñûíà ñàëìûøëàð. Ôûðûëäàã÷û, úèíàéÿò áàøûíäà éàõàëàíìûøäûð. Áèð äÿêè, îíóí ãîäóãëóüà äöøìÿñè áèðèíúè äÿôÿ äåéèëäèð.. êíéàç àðòûã
ùàðàäà èñÿ.. áèð äàéàí ýþðöì, ùÿ, äåéÿñÿí ùÿòòà Òàðàñêîíóí
þçöíäÿ áåëÿ ö÷ èë ùÿáñäÿ éàòìûøäûð.
Òàðòàðåí áèðäÿí ùÿð øåéè áàøà äöøöá áàüûðäû.
– Òàðàñêîíäà?! Äåìÿëè, î, áóíà ýþðÿ éàëíûç øÿùÿðèí áèð ùèññÿñèíè òàíûéûðìûø...
– Áÿñ íåúÿ, åëÿäèð êè, âàð... Éàëíûç ìÿðêÿçè êö÷ÿäÿí ýþðöíÿí
ùèññÿñèíè... Åù, úÿíàá Òàðòàðåí, úÿíàá Òàðòàðåí!. Áó øåéòàí àüàúûíäà ýÿðÿê àéûã-ñàéûã îëàñàí, éîõñà éàìàí êÿëÿéÿ äöøÿðñÿí...
Ìÿñÿëÿí, åëÿ ñèçèí áàøûíûçà ýÿëÿí ìöÿççèí ÿùâàëàòûíû ýþòöðÿê...
– Íÿ ÿùâàëàò? Íÿ ìöÿççèí?
– Ëÿíÿò ñÿíÿ, êîð øåéòàí! Ãîíøóëóãäàêû ìöÿççèíè äåéèðÿì, îìöÿççèíè êè, Áàééàíûí àðäûíúà ñöðöíöðäö. “Àáêàð” äÿðùàë áó áàðÿäÿ õÿáÿð äÿðú åòìèøäè, áöòöí ÿëúÿçàèðëèëÿð ùÿëÿ äÿ ýöëöðëÿð..
Äîüðóäàí äà ÷îõ ýöëìÿëèäèð: áó ìöÿççèí þç ìèíàðÿñèíäÿí
“àçàí” ÷ÿêèá î ãÿøÿíý ãóçóéà åøãíàìÿ îõóéóð âÿ ýþçëÿðèíè ýþéÿ ãàëäûðûá Àëëàùà äóà åäÿ-åäÿ ñåâýèëèíèçëÿ ýþðöø òÿéèí åäèðìèø.
– Ýþðöíöð, áó þëêÿäÿ ùàìû ÿúëàôäûð!.. – äåéÿ áÿäáÿõò òàðàñêîíëó áàüûðäû.
Áàðáîñó ÿäàëû-ÿäàëû ÿëëÿðèíè éàíà à÷àðàã äåäè:– Íÿ åòìÿê îëàð, ÿçèçèì! Éåíè þëêÿäèð... Ìÿíèì ñèçÿ ìÿñ__________
ëÿùÿòèì: ëÿíýèìÿäÿí Òàðàñêîíà ãàéûäûí...
103

– Ãàéûäûí... äåìÿê àñàíäûð... Áÿñ, ïóë ùàíû?.. Ýþðöíöð, îðàäà,ñÿùðàäà ìÿíè íåúÿ ñîéäóãëàðûíäàí õÿáÿðèíèç éîõäóð.
– Áîø øåéäèð! – äåéÿ êàïèòàí ýöëäö – Ñàáàù “Çóàâ” äÿíèçÿ
÷ûõûð, èñòÿñÿíèç, ìÿí ñèçè âÿòÿíÿ àïàðà áèëÿðÿì... Ùÿ, íåúÿäèð,ùÿìéåðëèì, ðàçûñûíûçìû? Áàõ áåëÿ, ÷îõ éàõøû... Èíäè ñèçèí èøèíèç
àíúàã áèð øåéäÿí èáàðÿòäèð: áóðàäà áèð íå÷ÿ øöøÿ øàìïàí øÿðàáûâÿ éàüëû ÷þðÿéèí éàðûñû ãàëûáäûð... ßéëÿøèí, ãàðíûçûíû áÿðêèäèí, èøäèð îëóá-êå÷èá, áèð äÿ éàäà ñàëàíûí ýþçö ÷ûõñûí!
Øÿõñè ëÿéàãÿò ùèññèíèí äîüóðäóüó áèð äÿãèãÿëèê òÿðÿääöääÿí
ñîíðà Òàðòàðåí ðàçû îëäó. ßéëÿøèá ãÿäÿù-ãÿäÿùÿ âóðäóëàð. Áàééà
ãÿäÿùëÿðèí úèíýèëòèñèíè åøèäÿí êèìè, àøàüû åíäè, “Ýþçÿë Ìàðêî”ìàùíûñûíû òàìàìëàìàüà áàøëàäû, êåô ìÿúëèñè ýåúÿ éàðûñûíäàí
õåéëè êå÷ÿíÿäÿê äàâàì åòäè.
Òàðòàðåí þç äîñòó êàïèòàíû éîëà ñàëàðàã çåùíèíäÿ éöíýöëëöê,àéàãëàðûíäà àüûðëûã ùèññ åäÿ-åäÿ ñÿùÿð ñààò ö÷ÿ éàõûí åâÿ ãàéûäûðäû. Î, ìÿñúèäèí éàíûíäàí êå÷ÿðêÿí ìöÿççèíè âÿ îíóí ùèéëÿëÿðèíè õàòûðëàéàðàã ãÿùãÿùÿ ÷ÿêèá ýöëäö âÿ áèðäÿí àüëûíà ýþçÿëáèð ôèêèð ýÿëäè; î, èíòèãàìûíû àëìàüû ãÿò åòäè.
Ìÿñúèäèí ãàïûñû à÷ûã èäè. Òàðòàðåí è÷ÿðè ýèðäè, ùÿñèð äþøÿíìèø
óçóí äÿùëèçëÿðäÿí êå÷èá áèð íå÷ÿ ïèëëÿêÿíëÿ éóõàðû ãàëõäû âÿ íÿùàéÿò, ýÿëèá áàëàúà áèð òöðê èáàäÿòõàíàñûíà ÷ûõäû. Áóðàíû òàâàíäà
éåëëÿíÿí, àü äèâàðëàðà ÿúàèá êþëýÿëÿð ñàëàí îéìà íàõûøëû äÿìèðáèð ôÿíÿð èøûãëàíäûðûðäû.
Ìöÿççèí, áàøûíäà éåêÿ ÿììàìÿ, ÿéíèíäÿ àü ëÿááàäÿ, äàìàüûíäà ãÿëéàí, ãàðøûñûíäà àðàãëà éåíèúÿ äîëäóðóëìóø èðè áèð ñòÿêàí äèâàíäà îòóðìóøäó; î þç ìþìèíëÿðèíè èáàäÿòÿ äÿâÿò åòìÿçäÿí ÿââÿë ùÿìèøÿ áó ñòÿêàíû áàøûíà ÷ÿêÿðìèø. Ìöÿççèí, Òàðòàðåíè ýþðÿí êèìè, åëÿ ãîðõäó êè, ãÿëéàí àüçûíäàí éåðÿ äöøäö.
Òàðàñêîíëó äåäè:– Ìîëëà, ñóñ, ñÿñèíè ÷ûõàðòìà, úÿëä òÿðïÿí, ÿììàìÿíè âÿ ëÿááàäÿíè áÿðè âåð!
Òöðê êåøèøè ãîðõóäàí ÿñÿ-ÿñÿ ÿììàìÿ âÿ ëÿááàäÿñèíè – îíäàí òÿëÿá åäèëÿíëÿðè ÷ûõàðûá âåðäè. Òàðàñêîíëó áóíëàðû ýåéÿðÿê
ìöÿççèí ãèéàôÿñèíÿ ýèðèá êÿìàë-åùòèðàìëà ìèíàðÿíèí ìåéäàí÷à__________
ñûíà ãàëõäû.
104

Óçàãëàðäà äÿíèçèí ñÿòùè áÿðã âóðóðäó. Àü äàìëàð àé èøûüûíäà
ïàðûëäàéûðäû. Äÿíèç íÿñèìè ùàðàëàðäà èñÿ ùÿëÿ äÿ ÷àëûíàí ýèòàðà
ñÿñëÿðèíè ÿòðàôà éàéûðäû. Ìöÿççèí-Òàðòàðåí áèð ìöääÿò ôèêðÿ äàëäû, ñîíðà ÿëëÿðèíè ýþéÿ ãàëäûðûá áÿðêäÿí îõóäó:– Ëà àëëà èë àëëà!.. Ìÿùÿììÿä – êþùíÿ òÿëõÿêäèð!.. Øÿðã,Ãóðàí áàøàüàëàð, øèðëÿð, ìàâðèòàí ãûçëàðû – áóíëàðûí ùàìûñû áèð ãÿïèéÿ äÿéìÿç... Äàùà òöðê éîõäóð... Òÿêúÿ ôûðûëäàã÷ûëàð ãàëìûøäûð... Éàøàñûí Òàðàñêîí!..
Ìÿøùóð Òàðòàðåí, ÿðÿá äèëè èëÿ Ïðîâàíñ ëÿùúÿñèíè áèð-áèðèíÿ
ãàðûøäûðûá ëÿíÿòèíè äÿíèçÿ, øÿùÿðÿ, ñÿùðàëàðà âÿ äàüëàðà éàéäûüûáèð çàìàíäà ÿòðàô ìèíàðÿëÿðäÿí áàøãà ìöÿççèíëÿð îíóí ñÿñèíÿ
åùòèøàìëà, óúàäàí ñÿñ âåðèðäèëÿð; ýåòäèêúÿ óçàãëàøûá éàâàøûéàí áóñÿñÿ éóõàðû øÿùÿðèí áöòöí ìþìèí áÿíäÿëÿðè îéàíûá àüûð-àüûð ñèíÿ âóðóðäóëàð.

ÂÛÛÛÒÀÐÀÑÊÎÍ! ÒÀÐÀÑÊÎÍ!

Ýöíîðòàäûð. “Çóàâ” ýÿìèñè äÿíèçÿ ÷ûõìàüà ùàçûðëàøàðàã îúàüûíû éàíäûðûá áóõàð òîïëàéûð. Éóõàðûäà, “Âàëåíòèí” ãÿùâÿõàíàñûíû åéâàíûíäà çàáèòëÿð ìöøàùèäÿ áîðóñóíó òóøëàéûð âÿ áàøäà ïîëêîâíèê îëìàãëà, ðöòáÿëÿðèíÿ ýþðÿ íþâáÿ èëÿ ýÿëèá Ôðàíñàéà éîëàäöøÿí ýÿìèéÿ áàõûðäûëàð. Áó, ãÿðàðýàù çàáèòëÿðèíèí ñåâèìëè ÿéëÿíúÿñèäèð. Àøàüûäà ëèìàí ñóëàðû ýþðöíöð. Ñàùèë áîéó éåðÿ áàñäûðûëìûø êþùíÿ òöðê òîïëàðûíûí ñèïÿðëÿðè ýöíÿø àëòûíäà ïàðûëäàéûð.
Áèñêàðëûëàð âÿ ìàîëóëàð ãàéûãëàðà éöê âóðóðëàð.
Òàðàñêîíëó Òàðòàðåíèí þçö èëÿ àïàðàúàã éöêö éîõäóð. Î þçäîñòó Áàðáîñó èëÿ áèðëèêäÿ, áàíàí âÿ ãàðïûç äîëó êè÷èê áèð áàçàðäàí êå÷èá Äîíàíìà êö÷ÿñè èëÿ öçöàøàüû ýÿëèð. Éàçûã ãÿùðÿìàíûìûç ñèëàù éåøèéèíè âÿ àðçóëàðûíû Ìàâðèòàí ñàùèëëÿðèíäÿ ãîéóá, èíäèëöì-ëöò Òàðàñêîíà ãàéûäûð. Ëàêèí î, êàïèòàíûí ãàéûüûíà àòûëàí
êèìè ýþðäö êè, áèð ùåéâàí ìåéäàíäàí òÿïÿñè öñòÿ éóâàðëàíûá äöøÿðÿê ëÿùëÿéÿ-ëÿùëÿéÿ, îíà òÿðÿô úóìóð: ñàäèã äÿâÿ!.. Ùåéâàí
__________
äöç áèð ýöí èäè êè, áöòöí ßëúÿçàèðè äîëàøûá ñàùèáèíè àõòàðìûøäûð.
105

Òàðòàðåí äÿâÿíè ýþðÿí êèìè, öç-ýþçöíö òóðøóäóá þçöíö åëÿýþñòÿðäè êè, ýóéà äÿâÿíè òàíûìûð. Ëàêèí äÿâÿ ãÿçÿáëÿíèá ñàùèëäÿî éàí-áó éàíà ãà÷ìàüà áàøëàäû. Ùåéâàí äîñòóíó ÷àüûðûð âÿ íàâàçèøëÿ îíà áàõûð. Î, ìÿçùóí íÿçÿðëÿðè èëÿ ñàíêè äåéèð:“Ìÿíè áó îéóíúàã ßðÿáèñòàíäàí àïàð, þç ëîêîìîòèâëÿðè âÿäèëèúàíëàðû èëÿ ýöëöíú îëàí, äàùà ìÿíèì êèìè áèð ùþðýöúëö äÿâÿéÿ
åùòèéàú ùèññ åòìÿéÿí áó Øÿðãäÿí óçàãëàøäûð. Ñÿí ñîíóíúó òöðêñÿí, ìÿí äÿ ñîíóíúó äÿâÿ... Áèç áóíäàí ñîíðà ùå÷ âàõò áèð-áèðèìèçäÿí àéðûëìàðûã. Àù, ìÿíèì Òàðòàðåíèì!..”– Áó, ñèçèí äÿâÿíèçäèð? – äåéÿ êàïèòàí ñîðóøäó.
Áåëÿ áèð ýöëöíú ùåéâàíûí ìöøàéèÿòè èëÿ Òàðàñêîíà ãÿäÿì áàñìàëû îëàúàüûíû õÿéàëûíà ýÿòèðÿðêÿí úàíûíà ëÿðçÿ äöøÿí Òàðòàðåí:– ßëáÿòòÿ, éîõ! – äåéÿ úàâàá âåðäè âÿ áÿäáÿõòëèê éîëäàøûíäàí
ùÿéàñûçúàñûíà öç äþíäÿðèá ãàéûüû èòÿëÿéÿðÿê ßëúÿçàèð ñàùèëèíäÿí
óçàãëàøäûðäû. Äÿâÿ ñóéó èéíÿéèð, áîéíóíó óçàäûð; îíóí îéíàãëàðû
ãûúûðäàéûð, î, âàð ýöúö èëÿ äÿíèçÿ àòûëûð âÿ ãàéûüûí àðäûíúà
“Çóàâ”à äîüðó öçìÿéÿ áàøëàéûð; îíóí ùþðýöúö äàëüàëàð àðàñûíäà
è÷èáîø êóäó êèìè ãàëõûá åíèð, óçóí áîéíó èñÿ ñóéóí öçöíäÿ òðèðåìà* áóðíó êèìè ýþðöíöð.
Ãàéûãëà äÿâÿ ïî÷ò-ñÿðíèøèí ýÿìèñèíÿ åéíè çàìàíäà éàõûíëàøûðëàð.
Ìöòÿÿññèð îëìóø êàïèòàí äåéèð:– Àõûð êè, ìÿíèì áó äÿâÿéÿ éàçûüûì ýÿëèð. Ìÿí îíó ýÿìèíèí
ýþéÿðòÿñèíÿ ãàëäûðàúàã, ñîíðà èñÿ Ìàðñåëëÿ çîîëîýèéà áàüûíà
áàüûøëàéàúàüàì.
Äÿíèç ñóéóíäà èñëàíûá àüûðëàøìûø äÿâÿíè êÿíäèðÿ áàüëàéûá
ãàðüàðà âàñèòÿñè èëÿ ýþéÿðòÿéÿ ÷ûõàðûðëàð, “Çóàâ” ëþâáÿðëÿðèíè
ãàëäûðûá éîëà äöøöð.
Èêè ýöí äàâàì åäÿí éîë ÿðçèíäÿ Òàðòàðåí þç êàéóòóíäàí áàéûðà ÷ûõìûðäû. Îíà ýþðÿ éîõ êè, äÿíèç ñàêèò äåéèëäè, éà äà ôÿñ ÷îõÿçàá-ÿçèééÿò ÷ÿêìÿëè îëìóøäó, îíà ýþðÿ êè, ãÿùðÿìàí ýþéÿðòÿäÿ
ýþðöíÿí êèìè, ëÿíÿòÿ ýÿëìèø äÿâÿ äÿðùàë îíà éàõûíëàøûá àõìàã
ùÿðÿêÿòëÿðè èëÿ îíó ÷îõ ýöëöíú âÿçèééÿòÿ ñàëûðäû.
__________* Ò ð è ð å ì à – ãÿäèì éóíàíëàðûí ö÷ìÿðòÿáÿëè àâàðëàðû îëàí ùÿðáè ýÿìèñèäèð.

106Òàðòàðåí ýÿìèíèí ýèðäÿ ïÿíúÿðÿëÿðèíäÿí áàõàðàã ýþðöðäö êè,ßëúÿçàèðèí ìàâè ñÿìàñû ýåòäèêúÿ ñîëüóíëàøûð. Íÿùàéÿò, î, ýöìöøö ðÿíýÿ ÷àëàí áèð ñÿùÿð äóìàíûíäà Ìàðñåë êèëñÿëÿðèíèí çÿíýñÿñëÿðèíè åøèäèá ñåâèíäè.
Ýÿëèá ÷àòäûëàð. “Çóàâ” ëþâáÿð ñàëäû.
Áèçèì ñÿééàùûìûç áàüëàìàñûç-÷àìàäàíñûç ùàëäà, äèíìÿçäàíûøìàç ñàùèëÿ ÷ûõäû, äàëûíúà äÿâÿíèí äöøÿúÿéèíäÿí ãîðõàðàã
éöéöðÿ-éöéöðÿ þçöíö Ìàðñåëèí áó áàøûíäàí î áàøûíäà éåòèðäè âÿéàëíûç þçöíö Òàðàñêîíà äîüðó ñöðÿòëÿ ùÿðÿêÿò åäÿí ãàòàðûí ö÷öíúö äÿðÿúÿëè âàãîíóíäà ùèññ åòäèéè çàìàí ðàùàò íÿôÿñ àëäû. Àììàéàçûã ãÿëÿáÿñèíäÿí ùÿçç àëìàüà òÿëÿñìèøäè. Ãàòàð Ìàðñåëäÿí
èêèúÿ ëéþ áåëÿ óçàãëàøìàìûøäû êè, áèðäÿí ñÿðíèøèíëÿðèí ùàìûñû ïÿíúÿðÿëÿðäÿí áîéëàíûá áàéûðà áàõìàüà áàøëàäû. Ñÿñ-êöé àëÿìè áöðöäö, ùàìû ùåéðÿò è÷èíäÿ èäè. Òàðòàðåí äÿ þç íþâáÿñèíäÿ ïÿíúÿðÿäÿí áîéëàíäû, èëàùè, íÿ ýþðäö? Îõóúóì, ýþðäö êè, éàõàñûíû ýöúáÿëà èëÿ ãóðòàðäûüû äÿâÿ Êðî äöçÿíëèéèíäÿ øïàëëàðûí öñòö èëÿ éîðòóá
ýÿëèð, ãàòàðäàí áèð àääûì äà ýåðè ãàëìûð! Òàðòàðåí ýþçëÿðèíè éóìàðàã äÿùøÿò è÷èíäÿ ïÿíúÿðÿäÿí ÷ÿêèëèá áèð êöíúÿ ãûñûëäû.
Ãÿùðÿìàíûìûç óüóðñóç ñÿôÿðèíäÿí ñîíðà åâèíÿ ýèçëèíúÿ ãàéûòìàã íèééÿòèíäÿ èäè, ëàêèí áó éåêÿ ùåéâàíûí òÿãñèðè öçöíäÿí
ìöìêöí äåéèëäè.
ßúÿá ãàéûòìàäûð, ùå÷ ñþç îëà áèëìÿç! Íÿ úèáèíäÿ ïóëó âàð,íÿ äÿ éàíûíäà øèð, äÿâÿäÿí áàøãà... ùå÷ áèð øåé!
– Òàðàñêîí!.. Òàðàñêîí!..
Äöøìÿê ëàçûìäûð.
Áó íÿ ìþúöçÿäèð! Ãÿùðÿìàíûí ôÿñè ãàïûäà ýþðöíÿí êèìè,ýóðóëòóëó àëãûø ñÿñëÿðè âàüçàëûí øöøÿ ãöááÿñèíè òÿòðÿòäè.
– Éàøàñûí Òàðòàðåí!
– Éàøàñûí Òàðòàðåí! Éàøàñûí øèðëÿðèí ãÿíèìè!
Áó ñÿäàëàðûí àðäûíúà îðêåñòð ÷àëäû âÿ õîð äÿñòÿñè îõóìàüà
áàøëàäû. Òàðòàðåí àç ãàëìûøäû êè, ùóøóíó èòèðñèí: îíà åëÿ ýÿëèðäè êè,áó ãÿñäÿí äöçÿëäèëìèø áèð êÿëÿêäèð. Àíúàã éîõ, ÿñëà! Áöòöí Òàðàñêîí ÿùëè áóðàäà èäè; øëéàïàëàð ýþéäÿ ôûðëàíûðäû; ùàìûíûí öçöí__________
äÿ ñåâèíú äóéóëóðäó. Áóäóð, èýèä êîìàíäèð Áðàâèäà, ñèëàù óñòàñû
107Êîñòåêàëä, ìÿùêÿìÿ ñÿäðè, àïòåê÷è âÿ ðÿøàäÿòëè ôóðàæêà íèøàí÷ûëàðû äÿñòÿñè – îíëàð áèð-áèðèíè èòÿëÿéÿ-èòÿëÿéÿ þç áàø÷ûëàðûíûí ÿòðàôûíà ñûõ òîïëàøàðàã îíó áàøëàðû öçÿðèíÿ ãàëäûðûá òÿíòÿíÿ èëÿ ïèëëÿêÿíëÿðäÿí äöøöðäöëÿð...
Õÿéàëûí òÿñèðè ÷îõ ýþçÿëäèð!.. Áöòöí áó ùÿíýàìÿíè êîìàíäèð
Áðàâèëàéà ýþíäÿðèëìèø êîð øèðèí äÿðèñè äîüóðìóøäó. Êëóáäà íöìàéèø åòäèðèëìÿê ö÷öí ãîéóëìóø áó àäè äÿðè òàðàñêîíëóëàðûí, îíëàðûí àðäûíúà èñÿ áöòöí úÿíóáëóëàðûí õÿéàëûíû ñîí äÿðÿúÿ ãàíàäëàíäûðìûøäû. “Ñåìàôîð” äèëÿ ýÿëìèøäè. Áöòþâ áèð äàñòàíû éàçûëìûøäû. Èääèà åäèðäèëÿð êè, Òàðòàðåí áèð äåéèë, îí, èéèðìè, áèð àëÿìøèð þëäöðìöøäöð. Áåëÿëèêëÿ î, ùÿëÿ Ìàðñåëäÿ ýÿìèäÿí ñàùèëÿ ÷ûõàðêÿí, þçöíöí äÿ õÿáÿðè îëìàäàí àðòûã ÷îõ ìÿøùóð áèð àäàì îëìóøäó; Ìàðñåëäÿí äîüìà øÿùÿðèíÿ ýþíäÿðèëìèø ôÿðÿùëè òåëåãðàì
îíóí þçöíö èêè ñààò ãàáàãëàìûøäû. Ëàêèí öìóìè ñåâèíúè ñîí ùÿääÿ ÷àòäûðàí ãÿùðÿìàíûí àðäûíúà âàüçàëûí ïèëëÿêÿíëÿðèíäÿí áöäðÿéÿðÿê äöøÿí, òÿð âÿ òîç áàñìûø ÿôñàíÿâè áèð ùåéâàí îëäó.
Òàðàñêîíëóëàðà åëÿ ýÿëäè êè, îíëàðûí Òàðàñêàñû éåíèäÿí çöùóð
åòìèøäèð.
Òàðòàðåí þç ùÿìøÿùÿðëèëÿðèíè ñàêèòëÿøäèðäè. Î:– Áó, ìÿíèì äÿâÿìäèð! – äåäè âÿ àðòûã Òàðàñêîí ýöíÿøèíèí,àäàìû áåëÿ ñÿìèì-ãÿëáäÿí éàëàí äàíûøìàüà âàäàð åäÿí áó ýþçÿë ýöíÿøèí òÿñèðèíè ùèññ åäèá äÿâÿíèí ùþðýöúöíö ñûüàëëàéà-ñûüàëëàéà ÿëàâÿ åòäè:– Áó, íÿúèá ùåéâàíäûð!.. Ìÿí áöòöí øèðëÿðèìè îíóí ýþçö ãàðøûñûíäà þëäöðìöøÿì!
Ñîíðà î, ôÿðÿùèíäÿí ãûï-ãûðìûçû ãûçàðìûø êîìàíäèð Áðàâèäàíûí ãîëóíà ýèðèá úàìààòûí ùÿéÿúàíëû àëãûøëàðû àëòûíäà âÿ ôóðàæêà
íèøàí÷ûëàðûíûí ìöøàéèÿòè èëÿ áàîáàáëû åâÿ äîüðó éþíÿëäè. Äÿâÿàääûìáààääûì îíóí àðäûíúà ýåäèðäè.
ßçèç Òàðòàðåí îâ çàìàíû ýþñòÿðäèéè èýèäëèêëÿðè ùàããûíäà ñþùáÿòÿ áàøëàäû. Î, äåéèðäè:– Áèð òÿñÿââöð åäèí, áèð äÿôÿ àõøàì ÷àüû, Áþéöê ñÿùðàäà...
__________108

__________

ÙÓÌÀÍÈÑÒ ÉÀÇÛ×ÛÈëê áàõûøäàí ñàô, øÿôôàô ýþðöíÿí Ñåíò-Åêçöïåðè éàðàäûúûëûüû ùàããûíäà äàíûøìàã ÷ÿòèíäèð. Îíóí ÿñÿðëÿðè ìþâçó âÿ èäåéà ìÿçìóíó åòèáàðèëÿ Êîíðàä, Âîéíè÷ âÿ Í.Îñòðîâñêèíèí àäû èëÿ áàüëû îëàí ðîìàíòèêàíû, ãÿùðÿìàíëûüû òÿãäèð âÿ òÿðÿííöì åäÿí, ñîí äÿðÿúÿ àéäûí äöíéàýþðöøÿ ÿñàñëàíàí ÿäÿáèééàòûí íöìóíÿëÿðèäèð. Éàçû÷ûíûí ãÿùðÿìàíëàðû
áöòþâ õàðàêòåðÿ, äÿìèð èðàäÿéÿ, ùàäèñÿëÿðè à÷ûã-àéäûí, òÿðÿääöäñöç
ãèéìÿòëÿíäèðìÿê êåéôèééÿòëÿðèíÿ ìàëèêäèðëÿð. Àììà îíëàðûí áöòþâëöéö, ãÿòèééÿòè ìöõòÿëèô èäåéà ìåéëëÿðèíèí ÷óëüàëàøäûüû âÿ êÿñèøäèéè íþãòÿäÿ áöëëóðëàøûð. Ñåíò-Åêçöïåðè éàðàäûúûëûüûíûí ìÿçìóí ñàäÿëèéè, èäåéà
àéäûíëûüû àðõàñûíäà ÿñëèíäÿ XX ÿñðèí ìöðÿêêÿáëèéè âÿ çèääèééÿòëÿðè
äóðóð; îíóí ÿñÿðëÿðèíèí òÿùëèëè äþâðöìöçöí ÿñàñ ïðîáëåìëÿðèíè ìöÿééÿí áàõûìäàí, äàùà äîüðóñó, Ñåíò-Åêçöïåðè ùóìàíèçìè íþãòåéè-íÿçÿðèíäÿí ãèéìÿòëÿíäèðèëìÿñè äåìÿêäèð.
ßñðèìèç þç ñÿëàùèééÿòèíè áàøà âóðóð, ùÿëë åäÿ áèëìÿäèéè ïðîáëåìëÿðè, ÿëäÿ åòäèéè íàèëèééÿòëÿðè XXI éöçèëëèéÿ ùÿâàëÿ åòìÿéÿ ùàçûðëàøûð.
Áèç, èéèðìèíúè ÿñðèí èêè äöíéà ìöùàðèáÿñèíèí îäóíó êèðïèêëÿðè èëÿ ýþòöðìöø, èíäèíèí þçöíäÿ äÿ êöòëÿâè íöâÿ ñèëàùû âÿ åêîëîæè ãûðüûí òÿùëöêÿñè èëÿ öç-öçÿ äóðàí ñàêèíëÿðè, þç äþâðöìöç, çÿìàíÿìèç ùàããûíäà
äÿãèã-äîëüóí ôèêèð äåéÿ áèëìÿðèê. Àõû, áó çèääèééÿòëè ÿñðèí íàèëèééÿòëÿðèåëÿ áèçèì þç íàèëèééÿòëÿðèìèçäèð, äÿðäè åëÿ þç äÿðäèìèçäèð, íþãñàíëàðû,ýöíàùëàðû þçöìöçöíêöäöð. Äþâðöìöçöí áó âÿ éà äèýÿð úÿùÿòè ùàããûíäà ìöëàùèçÿëÿðèìèç ñÿùâ îëà áèëÿð, ÿñðèìèçèí ñÿíÿò íöìóíÿëÿðèíèí ÿñëäÿéÿðè ùàããûíäà éàíûëà áèëÿðèê. Áó ýöí àç ãàëà èíñàí äöùàñûíûí ÿí éöêñÿê çèðâÿñè ùåñàá åòäèéèìèç áèð ÿñÿð ýÿëÿúÿê íÿñèëëÿðÿ ýöëöíú âÿ áÿñèò
ýþðöíÿ áèëÿð. Âÿ ÿêñèíÿ. Àììà ÿñðèìèçèí áèð ñÿíÿò íàèëèééÿòè ùàããûíäàáó ýöíöí þçöíäÿ äÿ ãÿòèééÿòëÿ äåéÿ áèëÿðèê: êÿøìÿêÿøëè éîëëàðäàí, àüëàñûüìàç ÿçèééÿòëÿðäÿí êå÷èá ïîëàä êèìè áÿðêèìèø èíñàíû òÿñâèð âÿ òÿñäèã åäÿí, Ñåíò-Åêçöïåðèíèí éàðàäûúûëûüûíäà þçöíöí ÿí ïàðëàã èôàäÿñèíè
òàïìûø ñÿíÿò ÿñÿðëÿðè ìöàñèð ÿäÿáèééàòûí éàðàòäûüû, ýÿëÿúÿê íÿñèëëÿðÿ
öçöàü òÿãäèì åäÿ áèëÿúÿéè éöêñÿê åñòåòèê íöìóíÿëÿðäèð.
À.Ñåíò-Åêçöïåðè 1900-úö èëäÿ êöáàð àèëÿäÿ àíàäàí îëìóøäóð.
__________
Óøàãëûãäàí ÿäÿáèééàòà âÿ òåõíèêàéà áþéöê ìàðàã ýþñòÿðìèøäèð. Èíúÿ110ñÿíÿò ìÿêòÿáèíèí àðõèòåêòóðà øþáÿñèíäÿ òÿùñèë àëìûø, àììà ÿíýèí ñÿìàëàðûí ðîìàíòèêàñû îíó úÿëá åòäèéèíÿ ýþðÿ 1921-úè èëäÿ êþíöëëö ùÿðáè
õèäìÿòÿ ýåòìèø, ùÿðáè òÿééàðÿ÷è îëìóøäóð. 1926-úû èëäÿí èêèíúè äöíéà
ìöùàðèáÿñè áàøëàíàíà êèìè ïî÷ò äàøûéàí òÿééàðÿëÿðäÿ õèäìÿò åòìèø,èäàðÿ åòäèéè òÿééàðÿ äÿôÿëÿðëÿ ôÿëàêÿòÿ óüðàìûø, î þçö äÿ äÿôÿëÿðëÿ àüûðéàðàëàíìûøäûð. 1929-úó èëäÿ ÷àïäàí ÷ûõìûø “Úÿíóá ïî÷ò òÿééàðÿñè” ðîìàíû èëÿ Ñåíò-Åêçöïåðè áèð éàçû÷û êèìè ìÿøùóðëàøìûø âÿ þìðöíöí ñîíóíà ãÿäÿð òÿééàðÿ÷èëèêëÿ éàíàøû, éàçû÷ûëûãëà äà ìÿøüóë îëìóøäóð.
Èêèíúè äöíéà ìöùàðèáÿñèíäÿ ùÿðáè òÿééàðÿ ñöðìöøäöð. Éåðè ýÿëìèøêÿí
ãåéä åäÿê êè, ñÿùùÿòèíÿ ýþðÿ îíà àâèàñèéàäà õèäìÿò åòìÿê ãÿòè ãàäàüàí îëóíñà äà, î, òÿééàðÿäÿí àéðûëìàìûøäûð. 1944-úö èëäÿ ìÿøùóð òÿééàðÿ÷è-éàçû÷û êÿøôèééàò ó÷óøóíäàí ýåðè ãàéûòìàìûøäûð.
Ùÿð áèð åëìè êÿøô, èõòèðà éàëíûç î çàìàí èíñàíëàðûí ãÿëáèíÿ éîë òàïûð,áÿøÿð ôåíîìåíèíÿ ÷åâðèëèð êè, îíóí ïîåòèê úÿùÿòè, áÿäèè àñïåêòè, åñòåòèê
ýþçÿëëèéè ìåéäàíà ÷ûõàðûëìûø îëñóí. Áó áàõûìäàí áÿøÿðèééÿò ñÿìàíûí
ÿíýèíëèéèíè, òÿééàðÿ÷èëèê ñÿíÿòèíèí ðîìàíòèêàñûíû èëê àåðîïëàíëàðûí ó÷óøó èëÿ äåéèë, Ñåíò-Åêçöïåðèíèí ðîìàíëàðû èëÿ ìÿíèìñÿìèøäèð. Áÿøÿðèééÿò ñÿìàäàí éåð êöðÿñèíÿ èëê äÿôÿ ôðàíñûç éàçû÷ûñûíûí ýþçö èëÿ áàõäû.
Èëê äÿôÿ ïëàíåòèìèçèí ýþçÿëëèéèíè, çÿðèôëèéèíè Ñåíò-Åêçöïåðèíèí äóéüóëàðû èëÿ äóéäó.
Ñåíò-Åêçöïåðèíèí ãÿùðÿìàíëàðû ðîìàíòèêäèðëÿð. Êèí-êöäóðÿò, ãèáòÿ ùèññëÿðè îíëàðà éàääûð. Áàøãà úöð äÿ îëà áèëìÿç. Àõû îíëàð ùÿð ýöíñÿìàíûí òÿìèçëèéè, áþéöêëöéö èëÿ òÿìàñäàäûðëàð. Àõû îíëàð ùÿð ýöíþëöì òÿùëöêÿñè èëÿ öç-öçÿ ýÿëèðëÿð. Þç ìÿíÿâè èìêàíëàðû åòèáàðèëÿ áóúÿñóð àäàìëàð ôþâãÿëáÿøÿð ìÿõëóã äåéèëëÿð. Îíëàð ìÿíÿâè âÿ ôèçèêè
÷ÿòèíëèêëÿðÿ ãàòëàøà-ãàòëàøà, þëöì òÿùëöêÿñèíè äÿô åäÿ-åäÿ éöêñÿëìèø,èðàäÿëÿðèíè ìþùêÿìëÿäÿðÿê, Ïðîìåòåé ãöäðÿòëè, Ïðîìåòåé øÿõñèééÿòëè
ãÿùðÿìàíëàðà ÷åâðèëìèøäèð.
Ñåíò-Åêçöïåðè ãÿùðÿìàíëàðûíûí ÿñàñ ìÿãñÿäè òÿáèÿòèí êîðòÿáèè
ãöââÿëÿðèíè, ÿíýèí ñÿìàëàðû ðàì åòìÿê äåéèë, ìöõòÿëèô èúòèìàè ñÿáÿáëÿðäÿí èíñàíëàð àðàñûíäà ãûðûëìûø ÿëàãÿëÿðè áÿðïà åòìÿêäèð. Îíëàð øÿõñè
íöìóíÿ èëÿ ñöáóò åòìÿéÿ ÷àëûøûðëàð êè, èíñàí áÿøÿðèééÿòäÿí àéðû éàøàéà
áèëìÿç, èíñàíà èíñàí íÿôÿñè, èíñàí éàõûíëûüû, èíñàí äîüìàëûüû ýÿðÿêäèð.
Ãÿðèáÿ áóðàñûäûð êè, Ñåíò-Åêçöïåðèíèí ãÿùðÿìàíëàðû áèð ãàéäà îëàðàã
úÿìèééÿòäÿí òÿúðèä îëóíìóøëàð. Îíëàðûí òÿíùàëûüûíû ñÿíÿòëÿðè èëÿ, èíñàíëàðäàí àéðû äöøöá ýþéäÿ ãîë-ãàíàä à÷ìàëàðû èëÿ èçàù åòìÿê äöçýöí
__________
îëìàçäû. ßñëèíäÿ îíëàðûí éàëãûçëûüû ùàãñûçëûã, ãåéðè-áÿðàáÿðëèê öçÿ111

ðèíäÿ èíòèøàð òàïìûø úÿìèééÿòèí ìàùèééÿòèíÿ áàüëûäûð, éÿíè éàçû÷û þçöíÿìÿõñóñ öñóëëà áóðæóà èúòèìàè ÿëàãÿëÿðèíèí àíòèùóìàíèñò õàðàêòåðèíè
à÷ûá ýþñòÿðèð âÿ êÿñêèí òÿíãèä àòÿøèíÿ òóòóð. Ëàêèí Ñåíò-Åêçöïåðè ãÿùðÿìàíëàðûíûí äö÷àð îëäóüó áó òÿíùàëûã ùå÷ âàõò þçýÿëÿøìÿ õàðàêòåðè
êÿñá åòìèð; îíëàð úÿìèééÿòäÿí óçàãëàøäûãúà, ñÿìàíûí äÿðèíëèêëÿðèíÿ
âàðäûãúà, èíñàí öíñèééÿòèíèí, äîñòëóüóí, ìÿùÿááÿòèí ãÿäèð-ãèéìÿòèíè
äÿðê åäèðëÿð, ÿí öìèäñèç âÿçèééÿòëÿðäÿ, ÿí ÷ÿòèí àíëàðäà äîñò êþìÿéèíÿ àðõàëàíûð, ãàäûí ìÿùÿááÿòèíÿ èñèíèðëÿð.
Àììà áó èíñàí êîíñåïñèéàñû Ñåíò-Åêçöïåðè éàðàäûúûëûüûíäà áèðäÿí-áèðÿ òÿøÿêêöë òàïìàìûøäûð. Éàðàäûúûëûüûíûí èëê äþâðëÿðèíäÿ éàçû÷û
èðòèúà÷û àëìàí ôèëîñîôó Íèòñøåíèí ôþâãÿëáÿøÿð èíñàí íÿçÿðèééÿñèíèí òÿñèðè àëòûíäà îëìóø, ùÿì ôèçèêè, ùÿì äÿ ìÿíÿâè ïîòåíñèàëû èëÿ àäè àäàìëàðäàí ôÿðãëÿíÿí ãÿùðÿìàíëàðû âÿñô åòìèøäèð. “Úÿíóá ïî÷ò òÿééàðÿñè”ðîìàíûíûí ÿñàñ ãÿùðÿìàíû, éàçû÷ûíûí äöíéàýþðöøöíöí ìþâãåéèíèí èôàäÿ÷èñè Áåðïèñ Íèòñøåíè ìöòàëèÿ åäèð, þç õàðàêòåðèíäÿ ôþâãÿëáÿøÿð êåéôèééÿòëÿð òÿðáèéÿ åòìÿéÿ ÷àëûøûð, ùÿéàòûí éåêíÿñÿãëèéèíè ñÿðýöçÿøòëÿðèí
êþìÿéèëÿ éàääàí ÷ûõàðûð, þëöìÿ, çÿèôëèéÿ ìåéäàí îõóìàãëà ãÿçàâöãÿäÿðÿ, ãèñìÿòÿ ãàðøû ìöáàðèçÿ àïàðûð. Àììà Áåðíèñèí áó éöêñÿê
øÿõñè êåéôèééÿòëÿðè áÿøÿðè ìÿçìóíäàí ìÿùðóìäóð, èíñàíëàðà ñÿàäÿò
áÿõø åòìÿéÿ äåéèë, îíëàðûí èðàäÿñèíè ãûðìàüà éþíÿëìèøäèð. ßëáÿòòÿ êè,áåëÿ áèð èíñàí êîíñåïñèéàñû ùóìàíèñò Ñåíò-Åêçöïåðèíè ãàíå åäÿ áèëìÿçäè âÿ ìÿùç áóíà ýþðÿ äÿ îíó Áåðíèñèí áÿøÿðè ìÿçìóí âÿ èñòèãàìÿòäÿí ìÿùðóì ôþâãÿëàäÿ ýöúö âÿ èðàäÿñè ãàíå åòìèðäè. Ñîíðàêû
ÿñÿðëÿðèíäÿ éàçû÷û òÿäðèúÿí ôþâãÿëáÿøÿð èíñàí êîíñåïñèéàñûíäàí éàõàãóðòàðìàüà ÷àëûøûð âÿ áöòöí äèããÿòèíè àäè èíñàíûí òÿñâèðèíÿ, îíäàêû ýèçëè
êåéôèééÿòëÿðè öçÿ ÷ûõàðìàüà éþíÿëäèð. Ôàøèçì òàóíó Àâðîïàéà éàéûëäûãúà Ñåíò-Åêçöïåðè öçäÿíèðàã ôþâãÿëáÿøÿð èíñàí êîíñåïñèéàñûíûí
ÿéàíèëÿøìÿñèíèí, èéðÿíú ôîðìàëàð àëìàñûíûí øàùèäè îëóðäó.
Àäè àäàìûí òÿñâèðè ùå÷ äÿ î äåìÿê äåéèëäè êè, éàçû÷û éöêñÿê ãÿùðÿìàíëûã, äÿìèð èðàäÿ, ÿí ÷ÿòèí âÿçèééÿòäÿ áåëÿ þç èíñàí ëÿéàãÿòèíè
ãîðóéóá ñàõëàìàã ÿçìèíè òÿñäèã åòìÿêäÿí áèðäÿôÿëèê ÿë ÷ÿêèð. Àììàéàçû÷û àðòûã áàøà äöøöðäö êè, áÿøÿðè ïðîáëåìëÿðèí ùÿëëè ö÷öí àëëàùëàðäàí
êþìÿê óììàã ÿáÿñäèð, ôþâãÿëáÿøÿð àäàìëàðûí äà ùóìàíèçìèíÿ áåëáàüëàìàã îëìàç. Ìöðÿêêÿá ìÿñÿëÿëÿðèìèçè éàëíûç ÿñÿáëÿðèìèçè òàðûìà
÷ÿêìÿêëÿ, ýÿðýèíëÿøäèðìÿêëÿ, áöòöí ýèçëè ìÿíÿâè èìêàíëàðûìûçû öçÿ÷ûõàðìàãëà ñÿôÿðáÿð åòìÿê îëàð. Áÿøÿðèééÿò þç è÷ÿðèñèíäÿí ïðîìåòåé__________
ëÿð éåòèðìÿëèäèð, äàùà äîüðóñó, úÿìèééÿòèí ùÿð áèð øöóðëó, âèúäàíëû öçâö112

Ïðîìåòåéÿ ÷åâðèëìÿëèäèð. Àíä äàüëàðûíäà ôÿëàêÿòÿ äö÷àð îëìóø
“Àäàìëàðûí ïëàíåòè” ðîìàíûíûí ãÿùðÿìàíû Ýèéîìå ìÿùç îíà ýþðÿ,áåø ýöí áåø ýåúÿ àüëàáàòìàç ÿçàáëàðà äþçÿðÿê èíàäëà èðÿëèëÿéèð, îíàýþðÿ þç ùÿéàòûíû õèëàñ åòìÿéÿ úàí àòûð êè, îíóí éàøàìàñû êîíêðåò äîñòëàðûíà, ñåâýèëèñèíÿ ýÿðÿêäèð.
Áÿøÿðèééÿò äÿ þç ìÿðä íöìàéÿíäÿëÿðèíè äàð àéàãäà òÿê ãîéìàìàëû, îíëàðû õèëàñ åòìÿê ö÷öí ÿëèíäÿí ýÿëÿíè åòìÿëèäèð. Àõû èíñàí ãàéüûñû, èíñàí ùÿìðÿéëèéè áèçèì ýöúöìöçö áèðÿ-îí àðòûðûð, ÿí àüûð ÷ÿòèíëèêëÿðè äÿô åòìÿéÿ èìêàí âåðèð. Ñÿùðàäà òÿíùà ãàëìûø, ñóñóçëóãäàí éàíàí
äîäàãëàðû úàäàð-úàäàð îëìóø òÿééàðÿ÷è (“Áàëàúà øàùçàäÿ”) îíà ýþðÿýöíÿøèí éàíäûðûá-éàõàí øöàëàðûíà äþçöð êè, î, èíñàíëàðà ýÿðÿê îëäóüóíàáèð àí áåëÿ øöáùÿ åòìèð. Áàëàúà øàùçàäÿíèí þçö ÿñëèíäÿ ñÿùðà èëüûìûíäàí äåéèë, òÿééàðÿ÷èíèí äàõèëè íèêáèíëèéèíäÿí äîüìóøäóð, î, àéðû ïëàíåòäÿí äÿ ýÿëìÿìèøäèð, åëÿ Éåð êöðÿñèíèí ÿñë ñàêèíèäèð; î, ùóìàíèçìèí
ñèìâîëóäóð, äîñò éîëóíäà, ýþçÿëëèê íàìèíÿ ùÿð úöð ìÿøÿããÿòÿ äþçìÿéÿ ùàçûð îëàí îáðàçäûð, þëöì òÿùëöêÿñè èëÿ öç-öçÿ ýÿëÿí òÿééàðÿ÷èéÿ
áÿøÿðèééÿòèí óçàòäûüû êþìÿê ÿëèäèð. Áó êèòàáà “Ùÿðáè òÿééàðÿ÷è” ÿñÿðèäÿ äàõèë åäèëìèøäèð. “Ùÿðáè òÿééàðÿ÷è” ÿñÿðèíäÿ ìöùàðèáÿíèí õàðàêòåðè
ôÿëñÿôè öìóìèëÿøäèðìÿ âàñèòÿñèëÿ öçÿ ÷ûõàðûëûð. ßñÿð èëê íþâáÿäÿ ìöùàðèáÿíèí, äàùà äîüðóñó, õàëãûí ùÿðáè ìÿüëóáèééÿòèíèí ìÿíÿâè-ÿõëàãè
ïðîáëåìëÿðè ùàããûíäà ìöòÿôÿêêèð éàçû÷ûíûí äöøöíúÿëÿðèäèð. Éàçû÷ûíûí
áöòöí ÿââÿëêè ÿñÿðëÿðèíäÿ èñòèôàäÿ åòäèéè “Òÿäãèãàò öñóëó” ùàäèñÿ âÿôàêòëàðû òÿééàðÿ÷è íþãòåéè-íÿçÿðèíäÿí, ñÿìàíûí äÿðèíëèêëÿðèíäÿí ãèéìÿòëÿíäèðìÿê ìåòîäó áó ÿñÿðäÿ èäåéà ìÿçìóíóíóí àäè àäàìëàðà íÿñèá îëìàéàí éöêñÿêëèêäÿí ìöùàðèáÿ àëîâëàðûíäà à÷ûëìàñûíà ìàêñèìóì õèäìÿò åäèð. Éàëíûç àëûøûá-éàíàí Ôðàíñàíû ÿùàòÿ åäèá ýþñòÿðìÿê,õàëãûí öìóìè äÿéàíÿòèíè, áóðæóàçèéàíûí ãëîáàë ñàòãûíëûüûíû, ìÿüëóáèééÿòèí ÿñàñ ñÿáÿáëÿðèíè öçÿ ÷ûõàðìàã îëàðäû. Éöêñÿêëèê Ñåíò-Åêçöïåðèéÿ ùÿì äÿ ýåíèø öôöãëÿðè ñåéð åòìÿê, øÿð ãöââÿëÿðèí ëàáöä ìÿüëóáèééÿòèíè, èíñàíëûüûí, õåéèðõàùëûüûí ìöòëÿã ãÿëÿáÿñèíè ýþñòÿðìÿê èìêàíû
âåðèðäè. Áó ÿñÿð ãÿëÿáÿ âÿ ìÿüëóáèééÿòäÿí áÿùñ åäèð, áöòöí Ôðàíñàíûýþç þíöíÿ ýÿòèðèð, äþéöøëÿð, äàõèëè òÿçàäëàð, àëìàí ãûðûúû òÿééàðÿëÿðèíèí
àìàíñûç ùöúóìëàðû, ãà÷ãûíëàð, ÿçèç éîëäàøëàðûí õàòèðÿëÿðè áèð-áèð ýþçþíöíÿ ýÿëèð. Éîëëàð òóòóëìóøäóð, êå÷ìÿê îëìóð, Ôðàíñàíûí ùÿðáè òåõíèêàñû çÿèôäèð, êÿíä êÿíä àðõàñûíúà êþ÷öð, äÿéìèø ñöíáöëëÿð áàøëàðûíû
ÿéèð, õÿñòÿëÿð çàðûéûð, ùÿêèì òàïûëìûð. Êþðïÿ þëöð. Áó çàìàí ìöÿëëèô
__________
öðÿê àüðûñû èëÿ ãåéä åäèð êè, áÿëêÿ áó þëÿí óøàã ýÿëÿúÿéèí Ìîòñàðòûäûð!
113Áó ÿñÿðèí ùÿð áèð ñÿòðèíäÿ ìöùàðèáÿéÿ öñéàí ñÿñëÿíèð. 1942-úè èëäÿíÿøð îëóíàí áó ÿñÿð àíòèôàøèñò ìöãàâèìÿòèí ìàíèôåñòèíÿ ÷åâðèëèð. Áóÿñÿðèí çÿáò åäèëìèø Ôðàíñàäà íÿøðèíäÿí õÿáÿð òóòàí àëìàíëàðûí è÷èíÿ
âÿëâÿëÿ äöøöð, ÷öíêè áó ÿñÿð áöòöí äöíéàäà äÿùøÿòëè áîìáà êèìè ñÿñëÿíèð. Áèð íÿôÿð àìåðèêàëû òÿíãèä÷è áó ïîâåñòè “äåìîêðàòèéàíûí Ùèòëåðèí
“Ìàéí êàìïô” êèòàáûíà âåðäèéè ÿí ýöúëö úàâàá” ùåñàá åòìèøäèð.
Íàðàùàò ÿñðèìèç äÿôÿëÿðëÿ áÿøÿð íÿñëèíè èìòàùàíà ÷ÿêìèøäèð, áóíàýþðÿ äÿ äþâðöìöç ÷ÿòèíëèêëÿðÿ ñèíÿ ýÿðÿí ãàëèá ýÿëìèø ãÿùðÿìàí èíñàíëàðûí äþâðöäöð. Áåëÿ áèð èíñàíû âÿñô åäÿí ÿäÿáèééàò XX ÿñðèí ÿíìöùöì úÿùÿòèíè, ÿñàñ ñÿúèééÿñèíè áÿäèè øÿêèëäÿ úàíëàíäûðäûüû ö÷öíäþâðöí ÿí ìöùöì åñòåòèê ýöçýöñöäöð. Áó ÿäÿáèééàòû îõóúóëàðà ñåâäèðÿí, îíó ÿáÿäèëÿøäèðÿí úÿùÿò îäóð êè, áÿäèè ÿñÿðèí ãÿùðÿìàíû èëÿ éàðàäûúûñû àðàñûíäà ìÿñàôÿ ãûñàäûð, ÷îõ âàõò éîõà ÷ûõûð, ãÿùðÿìàí èëÿ éàçû÷û
ãàéíàéûá-ãàðûøûð: îõóúó ÿââÿëúÿäÿí áèëèð êè, Ñåíò-Åêçöïåðè – éàçû÷ûþçö ìÿøùóð òÿééàðÿ÷è îëìóøäóð, ÿñÿðëÿðèíäÿ òÿñâèð åòäèéè âÿçèééÿòëÿðäÿí ãàò-ãàò ÷ÿòèí âÿçèééÿòëÿðÿ äöøìöø âÿ ùÿð äÿôÿ äÿ èìòàùàíäàí
àëíûà÷ûã ÷ûõìûøäûð. Ñåíò-Åêçöïåðèíèí áöòöí ÿñÿðëÿðèíèí áàø ãÿùðÿìàíûåëÿ éàçû÷ûíûí þçöäöð; þçö îëìàñà äà éîëäàøëàðûäûð. Éàçû÷ûíûí þçö áöòöí
ãÿùðÿìàíëàðûíûí êå÷èðäèéè ùèññëÿðè êå÷èðìèø, ÷ÿêäèêëÿðè ÿçèééÿòëÿðè î äà÷ÿêìèøäèð. Ñåíò-Åêçöïåðèíèí ÿñÿðëÿðèíäÿ èíñàí èäåàëû óéäóðóëìàìûøäûð, ÷öíêè áó èäåàëû éàçû÷û þç äàõèëè àëÿìèíäÿ, ñèëàùäàøëàðûíäà òàïûð, îíóáÿäèè îáðàçëàðëà ÿéàíèëÿøäèðÿ áèëèðäè. Éàçû÷ûíûí ÿñÿðëÿðè áèð äàùà ñöáóò
åäèð êè, ùóìàíèçì áþéöê ÿäÿáèééàòûí ìàéàñû îëàðàã ãàëìàãäàäûð.
Ãîðõìàç Ãóëèéåâ

__________
114

Éîëäàøûì Àíðè Ýèéîìå,áó êèòàáû ñÿíÿ èòùàô åäèðÿì.
Éåð áèçÿ þç-þçöìöçö àíëàìàüà êþìÿê åäèð, ùå÷ áèð êèòàá îíóí êèìèêþìÿê åäÿ áèëìÿç. ×öíêè éåð áèçÿ ìöãàâèìÿò ýþñòÿðèð. Àäàì þçöíö
ìàíåÿëÿðëÿ ìöáàðèçÿäÿ òàíûéûð. Áó ìöáàðèçÿ ö÷öí èñÿ îíà àëÿòëàçûìäûð. Ðÿíäÿ éàõóä êîòàí ëàçûìäûð. Þç òàðëàñûíû áåúÿðÿí êÿíäëè
éàâàø-éàâàø òÿáèÿòèí áàøãà ñèðëÿðèíè ÿëèíäÿí àëûð âÿ öìóìè ùÿãèãÿòè
àøêàðà ÷ûõàðûð. Òÿééàðÿ äÿ ùÿì÷èíèí. Ùàâà éîëëàðû ñàëìàã ö÷öí àëÿòîëàí òÿééàðÿ èíñàíû èíòÿùàñûç ìÿñÿëÿëÿðëÿ öçëÿøäèðèð.
Ìÿí èëê ýåúÿ ó÷óøóìó ùå÷ áèð çàìàí óíóòìàðàì. Àðýåíòèíàíûí
öñòöíäÿ ó÷óðäóì, çöëìÿò ýåúÿ èäè, éàëíûç âàäèéÿ ñÿïÿëÿíìèø ñåéðÿê
èøûãëàð óëäóçëàð êèìè ñàéðûøûðäû.
Áó çöëìÿò äÿðéàñûíäà ùÿð áèð èøûã èíñàí âàðëûüûíûí ìþúöçÿñèíäÿí
õÿáÿð âåðèðäè. Áàõ, î ÷ûðàüûí èøûüûíäà êèìñÿ îõóéóð, éàõóä õÿéàëà
ýåòìèøäèð, éàõóä ÿí ýèçëè ñèððèíè äîñòóíà åòèáàð åäèð. Îðàäà èñÿ, îëàáèëñèí êè, êèì èñÿ êàèíàòûí ÿíýèíëèêëÿðèíè ãóúàãëàìàã èñòÿéèð, éàõóä
Àíäðîìåäàíûí äóìàíûíû þë÷ÿðÿê, ùåñàáëàìà öçÿðèíäÿ áàø ñûíäûðûð.
Îðàäà èñÿ ñåâèøèðëÿð. ×þëëÿðÿ òÿíùà èøûãëàð ñÿïèëìèøäèð, ùÿð áèðèíÿ äÿãèäà ëàçûìäûð. ßí êè÷èêëÿðèíÿ – øàèðÿ, ìöÿëëèìÿ, äöëýÿðÿ èøûã âåðÿíëÿðÿ
äÿ. Úàíëû óëäóçëàð éàíûð, ùÿëÿ îðàäà íÿ ãÿäÿð áàüëû ïÿíúÿðÿëÿð, íÿãÿäÿð ñþíìöø óëäóçëàð, íÿ ãÿäÿð éóõóéà ýåòìèø àäàìëàð âàð...
Áèð-áèðèìèçÿ õÿáÿð ýþíäÿðÿ áèëÿéäèê. Ñèç åé ÷þëëÿðÿ ñÿïÿëÿíìèø
èøûãëàð, ñèçè ÷àüûðàéäûì, áÿëêÿ áÿçèëÿðèíèç úàâàá äà âåðÿðäè.

__________
115ÛÙÀÂÀ ÕßÒÒÈ
Áó, 1926-úû èëäÿ îëìóøäóð. Î çàìàí ìÿí “Ëàòåêîåð” êàìïàíèéàñû àâèàõÿòòèíÿ òÿééàðÿ÷è ýèðìèøäèì, áó êàìïàíèéà ùÿëÿ“Àéðîïîñòàë” âÿ “Åðôðàíñ”äàí ãàáàã Òóëóçà âÿ Äàêàð àðàñûíäà
ùàâà õÿòòè éàðàòìûøäû. Áóðàäà ìÿí áèçèì ïåøÿíè þéðÿíèðäèì.
Ìÿí äÿ áàøãà éîëäàøëàðûì êèìè òÿúðöáÿ êå÷èðäèì, áóíñóç òÿçÿòÿééàðÿ÷èéÿ ïî÷ò åòèáàð åòìÿçëÿð. Òóëóçà – Ïåðïèíéàí àðàñûíäà
ñûíàã ó÷óøëàðû, ÷îõ ñîéóã àíãàðäà çÿùëÿòþêÿí ìåòåîðîëîýèéà
äÿðñëÿðè. Ùÿëÿ öçöíö ýþðìÿäèéèì Èñïàíèéà äàüëàðû úàíûìûçà ãîðõó ñàëûðäû, áèç “ãîúàëàðà” åùòèðàìëà áàõûðäûã.
“Ãîúàëàðëà” áèç ðåñòîðàíäà ýþðöøöðäöê, îíëàð ãàøãàáàãëû,ùÿòòà äåìÿê îëàð, ãàðàäèíìÿç èäèëÿð, áèçÿ ÷îõ íàç-ãÿìçÿ èëÿìÿñëÿùÿò âåðèðäèëÿð. Áÿçÿí ýþðöðäöí êè, îíëàðäàí áèðè Êàñàáëàíêàäàí éàõóä Àëèêàíòîäàí ãàéûäàðàã, ÿéíèíäÿ éàüûøû ùÿëÿ ãóðóìàìûø ìåøèí ïåíúÿê ðåñòîðàíà ùàìûäàí ýåú ýÿëèð, áèçëÿðäÿí áèðè÷ÿêèíÿ-÷ÿêèíÿ ñÿôÿðèí íåúÿ êå÷äèéèíè ñîðóøóð, áó çàìàí áèç ãûñà,ãûðûã úàâàáëàð àðõàñûíäà ãåéðè-àäè áèð àëÿì ýþðöðäöê: áóðàäà ùÿðéàíäà òÿëÿëÿð ãóðóëìóøäóð, ïóñãóëàð äöçÿëäèëìèøäèð, ãàðøûäà
ýþçëÿíèëìÿäÿí ñûëäûðûì ãàéàëàð áàø ãàëäûðûð, éàõóä ñÿíÿ íÿùÿíý
ñèäð àüàúûíû êþêöíäÿí ãîïàðûá àòìàüà ãàäèð îëàí ãàñûðüàëàð ùöúóì åäèð. Ãàðà ÿæäàùàëàð âàäèíèí éîëóíó êÿñèð, äàü ñèëñèëÿëÿðè èëäûðûì òîïàñûíäàí ÷ÿëÿíý ãîéìóøäóð. “Ãîúàëàð” áèçäÿ óñòàëûãëà
ùÿéÿúàí îéàäûðäûëàð. Ñîíðà èñÿ îíëàðäàí áèðè ãàéûòìûðäû, ãàëàíëàð
îíóí õàòèðÿñèíè äàèì ùþðìÿòëÿ àíûðäûëàð
Êþùíÿ ïèëîò, ñîíðàëàð Êîðáèéåðäÿ òÿëÿô îëìóø Áöðèíèí áåëÿðåéñëÿðäÿí áèðèíäÿí íåúÿ ãàéûòäûüûíû õàòûðëàéûðàì. Î áèçèì éàíûìûçäà îòóðäó, ùå÷ áèð ñþç äåìÿäÿí àüûð-àüûð éåìÿéÿ áàøëàäû;ùÿäñèç ýÿðýèíëèéèí àüûðëûüû ùÿëÿ äÿ îíóí ÷èéèíëÿðèíäÿí áàñûðäû.
Àõøàìöñòö èäè, áöòöí òðàñäà áàøäàí-áàøà ýþéöí ÷öðöìöø êèìèýþðöíäöéö ìÿíôóð ýöíëÿðäÿí áèðè èäè, áåëÿ ýöíëÿðäÿ ïèëîòà åëÿ__________
ýÿëèð êè, äàü çèðâÿëÿðè ïàë÷ûã è÷èíäÿ äèéèðëÿíèð, ãÿäèì éåëêÿíëè
116

ýÿìèëÿðäÿ òîïëàðûí çÿíúèðëÿðäÿí ÷ûõûá, þëöì òÿùëöêÿñè éàéàðàã
ýþéÿðòÿäÿ øûðûìëàð à÷ìàñû áåëÿ îëóðäó. Ìÿí óçóí ìöääÿò Áöðèéÿ
áàõäûì. Íÿùàéÿò, óäãóíóá, úÿñàðÿòèìè òîïëàäûì âÿ ðåéñèí àüûðîëóá-îëìàìàñûíû ñîðóøäóì. Áöðè ãàøãàáàãëû ùàëäà íèì÷ÿíèí
öñòöíÿ ÿéèëìèøäè, åøèòìÿäè. À÷ûã êàáèíÿëè òÿééàðÿëÿðäÿ ïèëîò ïèñùàâàëàðäà éàõøû ýþðìÿê ö÷öí áàøûíû êöëÿê øöøÿñèíäÿí êÿíàðà ÷ûõàðûð, áóíà ýþðÿ ùàâà àõûíû óçóí ìöääÿò îíóí öçöíö ãàì÷ûëàéûð,ãóëàãëàðûíäà âûéûëäàéûð. Íÿùàéÿò, Áöðè ñàíêè éóõóäàí àéûëäû, ñÿñèìè åøèòäè, áàøûíû ãàëäûðäû âÿ ýöëäö. Áó ÷îõ ãÿðèáÿ èäè – Áöðè àçàç ýöëÿðäè, áó ãÿôèë ýöëöø ñàíêè îíóí éîðüóí öçöíö øÿôÿãëÿíäèðäè. Î þç ãÿëÿáÿñè ùàããûíäà ñþùáÿòÿ áàøëàìàäû âÿ ñÿñèíè ÷ûõàðìàäàí òÿçÿäÿí éåìÿéÿ ýèðèøäè. Ëàêèí ðåñòîðàíûí íÿøÿñè è÷ÿðèñèíäÿ,àúûíàúàãëû ýöíäÿëèê èøëÿðèíäÿí ñîíðà áóðàäà òÿñÿëëè òàïàí õûðäà
ìÿìóðëàð àðàñûíäà, ÷èéèíëÿðèíè éîðüóíëóã ÿçÿí éîëäàøûìûí ñèìàñûíäà áèðäÿí ìÿí ãåéðè-àäè íÿúèáëèê ýþðäöì: áèð àíëûüà êîáóä
ãûëàôäàí, ÿæäàùàéà ãàëèá ýÿëìèø ìÿëÿê ÷ûõäû.
Íÿùàéÿò, áèð äÿôÿ àõøàì ìÿíè äÿ ðÿèñèí êàáèíåòèíÿ ÷àüûðäûëàð.
Î ãûñàúà äåäè:– Ñèç ñàáàù ó÷óðñóíóç.
Ìÿí äàéàíûá, îíóí áó ñààò êàáèíåòäÿí ÷ûõìàüûìà èúàçÿ âåðÿúÿéèíè ýþçëÿéèðäèì. Î èñÿ áèð àç ñóñàíäàí ñîíðà ÿëàâÿ åòäè:– Òÿëèìàòû éàõøû áèëèðñèíèç?
Î âàõò ìöùÿððèêëÿð åòèáàðëû äåéèëäè, èíäèêèëÿðÿ áÿíçÿìèðäè.
Îíëàð ÷îõ âàõò áèçè ýþçëÿíèëìÿäÿí ïèñ âÿçèééÿòäÿ ãîéóðäó, ãÿôëÿòÿí ãîïàí ýóðóëòó âÿ ñÿñ àäàìûí ãóëàüûíû áàòûðûðäû, ñàíêè ãàáòèêÿ-òèêÿ îëóðäó. Éåðÿ åíìÿê ëàçûì ýÿëèðäè, ãàðøûñûíà èñÿ øèø çèðâÿëè Èñïàíèéà ãàéàëàðû ÷ûõûðäû. Áèç äåéèðäèê: “áó éåðëÿðäÿ ìöùÿððèêèí àõûðû ÷àòûáñà, þçöíö þëìöø áèë, òÿééàðÿíèí äÿ àõûðû ÷àòàúàã”.
Àììà òÿééàðÿíè ÿâÿç äÿ åòìÿê îëàð. ßñàñ ìÿñÿëÿ ãàéàëàðëà
áàø-áàøà ýÿëìÿìÿê ìÿñÿëÿñèäèð. Áóíà ýþðÿ äÿ àøàüûëàðäà äàüîëàíäà, áóëóäëàðäàí éóõàðûäà ó÷ìàã ÿí ñÿðò, äÿùøÿòëè úÿçà ãîðõóñó àëòûíäà ãàäàüàí åäèëìèøäè. Ãÿçà áàø âåðñÿ, ïèëîò àøàüû åíìÿëè
îëñà, òÿééàðÿ àü áóëóä òîïàëàðû àðàñûíäà ýèçëÿíìèø çèðâÿéÿ
__________
äÿéèá, ïàð÷àëàíà áèëÿð.
117

Áóíà ýþðÿ äÿ ùÿìèí àõøàì àéðûëàðêÿí ðÿèñèí àùÿñòÿ ñÿñè áèðäàùà èñðàðëà ìÿíÿ äåäè:– ßëáÿòòÿ, êîìïàñëà Èñïàíèéà öçÿðèíäÿ ó÷ìàã, áóëóäëàð äÿðéàñûíûí öñòö èëÿ ýåòìÿê ïèñ äåéèë, ùÿòòà õîøäóð, àììà... Ñîíðà
äàùà àüûð-àüûð âÿ àðà âåðÿ-âåðÿ:– ...àììà óíóòìàéûí, áóëóäëàð äÿíèçèíäÿí àøàüûäà ÿáÿäèééÿòäèð... – äåäè.
Áóäóð, áóëóäëàðäàí ÷ûõàðêÿí íÿçÿðëÿðèì ãàðøûñûíäà à÷ûëàí ñàêèò, äèíú äÿíèç ñÿòùè ýþçöìäÿ áàøãà øÿêèë àëäû. Áó õîø ñàêèòëèê òÿëÿ èäè. Ìÿí õÿéàëÿí ÷îõ àøàüûëàðäà ìÿíè ýöäÿí íÿùÿíý àü òÿëÿýþðöðäöì. Àäàìà åëÿ ýÿëèð êè, îíóí àëòûíäà àäàìëàð ãàéíàøûð,ñÿñ-êöé âàð, äèíúëèê áèëìÿäÿí øÿùÿð ùÿéàòû ãàéíàéûð, – àììàéîõ, îðàäà ñàêèòëèê éóõàðûäà îëäóüóíäàí äàùà ãàòûäûð, ðàùàòëûã
ïîçóëìàç, ñàðñûëìàç âÿ ÿáÿäèäèð. Àü éàïûøãàí ùîððà ìÿíèì ö÷öíâàðëûüû éîõëóãäàí, ìÿëóì îëàí øåéè ÿë÷àòìàç øåéäÿí àéûðàí ñÿðùÿä îëóðäó. Èíäè ìÿí àíëàéûðäûì êè, çàùèðè àëÿìèí ìÿíàñûíû éàëíûç ìÿäÿíèééÿòëÿ, áèëèêëÿ âÿ ñÿíÿòèíëÿ äÿðê åäèðñÿí. Áóëóäëàð
äÿíèçè äàü ÿùàëèñèíÿ äÿ òàíûøäûð. Ëàêèí îíëàð áó äÿíèçèí ÿñðàðÿíýèç ïÿðäÿñèíè ýþðìöðëÿð.
Ìÿí ðÿèñèí éàíûíäàí óøàã êèìè òÿêÿááöðëö ÷ûõäûì. Äàí éåðèàüàðàíäà íþâáÿ ìÿíèìäèð, ñÿðíèøèíëÿðè âÿ Àôðèêà ïî÷òóíó ìÿíÿåòèáàð åäÿúÿêëÿð. Áÿñ áèðäÿí ìÿí áóíà ëàéèã îëìàñàì? Ìÿí áåëÿ áèð ìÿñóëèééÿòè öçÿðèìÿ ýþòöðìÿéÿ ùàçûðàììû? Èñïàíèéàäà
òÿééàðÿ åíÿí ìåéäàí÷àëàð ÷îõ àçäûð – áàëàúà áèð ñûíûã îëñà, ñûüûíàúàã òàïà áèëÿúÿéÿììè, òÿééàðÿíè éåðÿ åíäèðìÿéè áàúàðàúàüàììû? Ìÿí áÿùðÿñèç ñÿùðà êèìè îëàí õÿðèòÿíèí öçÿðèíÿ ÿéèëèðäèì, àììà úàâàá òàïìûðäûì. Íÿùàéÿò, ãÿòè äþéöø ÿðÿôÿñèíäÿ,ìÿí ãöðóð âÿ åùòèéàòëûëûã àðàñûíäà Ýèéîìåíèí éàíûíà ýåòäèì.
Äîñòóì Ýèéîìå áó õÿòòÿ áÿëÿä èäè. Î áöòöí ùèéëÿ âÿ òÿëÿëÿðè þéðÿíìèøäè. Î áèëèðäè Èñïàíèéàíû íåúÿ ôÿòù åòìÿê ëàçûìäûð. Ãîé þçñèðëÿðèíè î ìÿíÿ äÿ à÷ñûí.
Ýèéîìå ìÿíè òÿáÿññöìëÿ ãàðøûëàäû.
__________– Òÿçÿ õÿáÿðè åøèòìèøÿì. Ñÿí ðàçûñàíìû?
118

Î, äèâàð øêàôûíäàí áèð øöøÿ ïîðòâåéí âÿ èêè ñòÿêàí ÷ûõàðòäû,éåíÿ ýöëöìñÿéÿ-ýöëöìñÿéÿ ìÿíÿ éàõûíëàøäû.
– Áåëÿ ùàäèñÿíè ãåéä åòìÿê ëàçûìäûð. Ýþðÿðñÿí, ùÿð øåé éàõøû
îëàúàã.
×ûðàãäàí èøûã ýÿëÿí êèìè, îíäàí èíàì ñà÷ûëûðäû. Áèð íå÷ÿ èëäÿí
ñîíðà î, äîñòóì Ýèéîìå, Êîðäèëéåð âÿ Úÿíóáè Àòëàíòèêà öçÿðèíäÿ ïî÷ò èëÿ ðåêîðä ó÷óøëàðû åòäè. Ùÿìèí àõøàì èñÿ êþéíÿéèíè èøûãëàíäûðàí ÷ûðàüûí àëòûíäà, ÿëëÿðè ãîéíóíäà îòóðóá, äÿðùàë ìÿíèöðÿêëÿíäèðÿí òÿáÿññöìëÿ äåäè:– Ãàðøûíà ÿíýÿë ÷ûõàúàãäûð, òóôàí, äóìàí, ãàð îëàúàãäûð, áóíëàðñûç þòöøìÿê ìöìêöí äåéèë. Àììà ñÿí áåëÿ äöøöí: áàøãàëàðû
ó÷ìóøëàð, îíëàð áó ùÿíýàìÿëÿðäÿí êå÷ìèøëÿð, äåìÿëè, ìÿí äÿêå÷ÿúÿéÿì.
Éåíÿ õÿðèòÿìè ñÿðèá, ìÿíèìëÿ áèðëèêäÿ ìàðøðóòó íÿçÿðäÿí
êå÷èðìÿñèíè õàùèø åòäèì. Èøûãëàíäûðûëìûø õÿðèòÿíèí öñòöíÿ ÿéèëèá
äîñòóìóí ÷èéíèíÿ ñþéêÿíÿðêÿí ìÿí, ìÿêòÿá èëëÿðèíäÿ îëäóüó
êèìè, þçöìö ñàêèò âÿ àðõàéûí ùèññ åòäèì.
Úîüðàôèéà äÿðñè ãÿðèáÿ èäè. Ýèéîìå ìÿíÿ Èñïàíèéà ùàããûíäà
ìÿëóìàò âåðìÿäè, ìÿíÿ îíóí äîñòëóüóíó áÿõø åòäè. Î, ùþâçÿëÿð
ùàããûíäà, ÿùàëèíèí, ìàë-ãàðàíûí ñàéû ùàããûíäà äàíûøìàäû. Î,Ãóàäèñ ùàããûíäà äåéèë, Ãóàäèñèí éàõûíëûüûíäà òàðëàíûí êÿíàðûíäà
áèòÿí ö÷ ïîðòàüàë àüàúû ùàããûíäà äàíûøäû, “Þçöíö ýþçëÿ, îíëàðû
õÿðèòÿäÿ ãåéä åò...”. Î äÿãèãÿäÿí ö÷ àüàú ìÿíèì õÿðèòÿìäÿ
Ñéåððà-Íåâàäàäàí ÷îõ éåð òóòäó. Î, Ëîðêà ùàããûíäà äåéèë, Ëîðêàíûí éàõûíëûüûíäàêû áàëàúà ôåðìàäàí äàíûøäû. Áó ôåðìàäàêû ùÿéàòäàí, ôåðìàíûí ñàùèáèíäÿí, ôåðìà ñàùèáèíèí õàíûìûíäàí äàíûøäû. Áèçäÿí ìèí êèëîìåòð óçàãëàðäà óúñóç-áóúàãñûç éåðäÿ èòèááàòìûø áó ÿð-àðâàä ýþçëÿðèìäÿ ùÿäñèç äÿðÿúÿäÿ áþéöäö. Îíëàðûíåâè äàüûí äþøöíäÿ èäè, îíëàðûí ïÿíúÿðÿëÿðè óëäóç êèìè óçàãäàí
èøûã ñà÷ûðäû, áó èêè íÿôÿð, ìàéàê íÿçàðÿò÷èëÿðè êèìè, èøûãëàðû èëÿùÿìèøÿ àäàìëàðà êþìÿê åòìÿéÿ ùàçûð èäèëÿð.
Áèç, ùå÷ áèð úîüðàôèéà÷ûíûí òÿñÿââöðö îëìàéàí ùÿð õûðäà òÿ__________
ôÿððöàòû, óíóäóëìóø, õÿéàëûí áåëÿ ÷àòà áèëìÿäèéè øåéëÿðè äàðòûá
119÷ûõàðûðäûã. Àõû, úîüðàôèéà÷ûëàðû éàëíûç áþéöê øÿùÿðëÿðèí àòÿøèíè
ñþíäöðÿí Åáðî ìàðàãëàíäûðûð. Îíëàðûí Ìàòðèëèäÿí ãÿðá òÿðÿôäÿ
îòëàðûí àðàñûíäà ýèçëÿíÿí, îòóç-ãûðõ ÷þë ÷è÷ÿéèíè éåäèðÿí-è÷èðÿí
áàëàúà ñó èëÿ èøëÿðè éîõäóð. “Áó ñóäàí þçöíö ýþçëÿ, î ÷þëö êîðëàéûð. Îíó äà õÿðèòÿäÿ ãåéä åëÿ”. Áÿëè, áÿëè ìÿí Ìàòðèëè ïëàíûíû éàäûìäà ñàõëàéàúàüàì. Î ÷îõ ñàêèò ýþðöíöðäö, éàâàø-éàâàø øûðûëòûñû èëÿ éàëíûç áèð íå÷ÿ ãóðáàüàéà ëàéëàé ÷àëà áèëÿðäè, àíúàã þçöñÿêñÿêÿëè éàòûðäû. Áóðàäàí éöç-éöç êèëîìåòð ìÿñàôÿäÿ îòëàðûí
àðàñûíäà ýèçëÿíÿðÿê, ìÿíèì íèúàòâåðèúè ÷þëöìöí êÿíàðûíäà ïóñãóäà äóðìóøäó. Ôöðñÿò äöøÿí êèìè ìÿíè àëîâà äþíäÿðÿðäè.
Ìÿí äàëàøãàí ãî÷ëàðëà äà öç-öçÿ ýÿëìÿéÿ ùàçûð èäèì, îíëàð
áàõ, îðàäà, òÿïÿíèí ÿòÿêëÿðèíäÿ îòëàéûðëàð, áèð äÿ ýþðöðñÿí àäàìà
ùöúóì åäèðëÿð. “Áàõûðñàí êè, ÷ÿìÿí áîøäóð, àììà áèðäÿí ùîï –îòóç ãî÷ þçöíö òÿêÿðèí àëòûíà àòûð...” Áó ãÿäÿð ìÿêðëè òÿùëöêÿäÿí
õÿáÿð òóòàíäà ìÿí ùåéðÿòëÿ ýöëöìñÿäèì.
Áåëÿëèêëÿ, Èñïàíèéà ìÿíèì õÿðèòÿìäÿ, Ýèéîìåíèí ÷ûðàüû àëòûíäà áèð íþâ ÿôñàíÿëÿð þëêÿñèíÿ ÷åâðèëèðäè. Ìÿí åíìÿ ìåéäàí÷àëàðûíû âÿ òÿùëöêÿëè éåðëÿðè õà÷ëà èøàðÿ åäèðäèì. Äàüäà éàøàéàí
ôåðìåðè, ÷ÿìÿøøêäÿêè ñóéó íèøàíëàäûì. Îòóç ãîéóíëà ÷îáàí ãûçûîëäóüó êèìè õÿðèòÿéÿ êþ÷öðäöì. Ëàï ìàùíûäà îëäóüó êèìè –úîüðàôèéà÷ûëàðûí ùåñàáà àëìàäûãëàðû ÷îáàí ãûçû.
Ñîíðà ìÿí Ýèéîìå èëÿ ñàëàìàòëàøäûì, áèð àç ýÿçèá äîëàøìàã,øàõòàëû àõøàì ùàâàñû àëìàã èñòÿéèðäèì. Éàõàëûüûìû ãàëäûðäûì,ùå÷ áèð øåéäÿí øöáùÿëÿíìÿéÿí éîë÷óëàðûí àðàñûíäà àääûìëàéûðäûì, ìÿí ýÿíú âÿ ãûâðàã èäèì. Ìÿíè éàä àäàìëàð ÿùàòÿ åäèðäèëÿð. Ìÿí èñÿ þç ñèððèìëÿ èôòèõàð åäèðäèì. Îíëàð, áó çàâàëëûëàð ìÿíèòàíûìûðëàð, àììà äàí éåðè ñþêöëÿíäÿ ïî÷ò éöêö èëÿ þç ãàéüûëàðûíûâÿ öðÿê ÷ûðïûíòûëàðûíû ìÿíÿ åòèáàð åäÿúÿêëÿð. Þç öìèäëÿðèíè ìÿíèì ÿëëÿðèìÿ òàïøûðàúàãëàð. Éàõàëûüûìû ãàëäûðàðàã ìÿí îíëàðûí
àðàñûíäà ìöäàôèÿ÷è âÿ ùèìàéÿêàð êèìè éåðèéèðäèì, îíëàðûí èñÿùå÷ íÿäÿí õÿáÿðëÿðè éîõ èäè.
Ìÿíèì ýåúÿäÿí äóéäóüóì ÿëàìÿòëÿð äÿ îíëàðà ÷àòìûðäû.
__________
ßýÿð áèð òÿðÿôäÿ èëê ó÷óøóìà ìàíå îëàí ãàð ÷îâüóíó ÿìÿëÿ ýÿ120

ëèðñÿ, îíäàí, îëà áèëñèí, ìÿíèì äÿ ùÿéàòûì àñûëûäûð. Ñÿìàäà óëäóçëàð áèð-áèðèíèí àðäûíúà ñþíöð, àììà éîë÷óëàðûí íÿ âåúèíÿ. Áóíóí íÿ îëäóüóíó òÿêúÿ ìÿí áàøà äöøöðäöì. Äþéöø ÿðÿôÿñèíäÿ
äöøìÿíèí éåðè-éóðäó áàðÿäÿ ìÿíÿ ìÿëóìàò ýþíäÿðèðäèëÿð...
Ùàëáóêè ìÿíèì ö÷öí ÷îõ ÿùÿìèééÿòëè îëàí áó ñèãíàëëàðû ýóðèøûãëàðà ãÿðã îëìóø âèòðèíëÿðèí éàíûíäà àëûðäûì, áó âèòðèíäÿ ìèëàä
ùÿäèééÿëÿðè áÿðã âóðóðäó. Ñàíêè áó ýåúÿ îðàäà éåð öçöíöí áöòöí
íåìÿòëÿðè íöìàéèø åòäèðèëèðäè âÿ áóíëàðûí ùàìûñûíäàí èìòèíà åòäèéèìäÿí äîüàí òÿêÿááöð ùèññè ìÿíè ìÿñò åäèðäè. Ìÿí ñîëäàòàì,ìÿíè òÿùëöêÿ ýþçëÿéèð, ÷ûðàã êèìè áöëëóð ãàáëàð – àõøàì ãîíàãëûüûíûí áÿçÿêëÿðè, ÷èë÷ûðàãëàð âÿ êèòàáëàð íÿéèìÿ ëàçûìäûð? Ìÿíèàðòûã äóìàíëàð áöðöìöøäöð, ðåéñ ïèëîòó êèìè ìÿí, ýåúÿ ó÷óøóíóí
àúûñûíû äàäìûøàì.
Ñààò ö÷äÿ ìÿíè îéàòäûëàð. Ìÿí æàëöçö ãàëäûðäûì, ýþðäöì êè,áàéûðäà éàüûø éàüûð, ñÿéëÿ ýåéèíäèì.
Éàðûì ñààòäàí ñîíðà ÷àìàäàíû àëòûìà ãîéóá, éàø ñÿêèäÿ
îòóðìóøäóì, àâòîáóñó ýþçëÿéèðäèì. Ìÿíÿ ãÿäÿð íå÷ÿ éîëäàøûì
ó÷óø õÿáÿðèíè àëàí ýöí áèòìÿç-òöêÿíìÿç èçòèðàáëû äÿãèãÿëÿð êå÷èðìèøäè, îíëàðûí äà öðÿéè áåëÿ ñûõûëìûøäû. Íÿùàéÿò, íóù ÿééàìûíäàí ãàëìà úèíýèëäÿéÿí òàðàíòàñ òèíäÿí ÷ûõäû, èíäè ìÿíèì
íþâáÿì èäè, èíäè ìÿí éîëäàøëàðûìûí àðäûíúà áóðàäà éåð òóòìàã
ùöãóãó ãàçàíìûøäûì, äàðûñãàë ñêàìéàäà éóõóëó ýþìðöêõàíà
õèäìÿò÷èñè èëÿ èêè éà ö÷ õûðäà ìÿìóð àðàñûíäà éåð òóòìàëû èäèì.
Àâòîáóñäàí áàòàãëûãëàðäà îëäóüó êèìè, èíñàí ùÿéàòûíûí ñîëìóø
äÿôòÿðõàíà, êþùíÿ êîíòîð öôóíÿòè âÿ òîç èéè ýÿëèðäè. Ùÿð áåø éöçìåòðäÿí áèð àâòîáóñ äàéàíûð, äàùà áèð ìÿêòóá äàøûéàí, äàùà áèðýþìðöê÷ö éàõóä ìöôÿòòèø ýþòöðöðäö. Éåíè ýÿëÿí ñàëàì âåðèð,úàâàáûíäà éóõóëó ñÿðíèøèíëÿð àíëàøûëìàç øÿêèëäÿ ìûçûëäàíûð, òÿçÿýÿëÿí ýöú-áÿëà èëÿ þçöíö ñÿðíèøèíëÿðèí àðàñûíà ïÿð÷èì åäèá, éóõóéà ýåäèðäè. Åéíÿí öçöúö áèð àðàáàäà ýåäèðëÿðìèø êèìè êÿëÿêþòöð Òóëóçà êþðïöñö îíëàðû àòûá-òóòóðäó âÿ ÿââÿë-ÿââÿë ðåéñ ïèëîòó äÿôòÿðõàíà èø÷èëÿðèíäÿí ôÿðãëÿíìèðäè... Àâòîáóñóí éàíûíäàí
êö÷ÿ ôÿíÿðëÿðè ñàéðûøûá ýåäèðäè, àåðîäðîì éàõûíëàøûðäû. Êþùíÿ,ñèëêÿëÿíÿí,__________éûðüàëàíàí àâòîáóñ ýåò-ýåäÿ áîç áàðàìàéà ÷åâðèëèðäè,îíóí è÷èíäÿí àäàì áàøãà øÿêèëäÿ ÷ûõàúàãäû.
121

Ùÿð áèð éîëäàøûí ùÿéàòûíäà áåëÿ ñÿùèôÿ îëìóøäóð, áàõ, î åëÿáåëÿúÿ ùèññ åòìèøäè êè, îíäà, ùÿð áèð ìöôÿòòèøèí äîëàøäûðà áèëÿúÿéè
àäàìäà, åëÿ áèð øåé ÿìÿëÿ ýÿëèð êè, î òåçëèêëÿ Èñïàíèéà âÿ Àôðèêà
ïî÷òó ö÷öí úàâàáäåù îëàúàã, ö÷ ñààòäàí ñîíðà èëäûðûìëàð è÷èíäÿ
Îñïèòàëåò ÿæäàùàñû èëÿ äþéöøÿ ýèðÿúÿêäèð, äþðä ñààòäàí ñîíðà èñÿáó äþéöøäÿí ìöçÿôôÿð ÷ûõàúàãäûð, î çàìàí èñòÿäèéè éîëó – Àëêîé
òÿïÿëÿðèíäÿíìè, äþâðÿëÿìÿìè, äÿíèçèí öçÿðèíäÿíìè, áèðáàøàìû,– ñå÷ìÿêäÿ ñÿðáÿñò îëàúàãäûð. Î òóôàíëà äà, äàüëàðëà äà, äÿðéàëàðëà äà äþø-äþøÿ ýÿëÿúÿêäèð.
Ùÿð éîëäàøûí ùÿéàòûíäà áåëÿ ñÿùÿð îëìóøäóð âÿ î ãûø Òóëóçàñûíûí òóòãóí ñÿìàñû àëòûíäà ñèìàñûç âÿ àäñûç àäàì éûüûíû è÷èíäÿ
èòèá ýåäÿðÿê, áåëÿúÿ ùèññ åòìèøäèð êè, îíäà ùþêì àðòûð, áó ùþêìáåø ñààò ñîíðà ãûøû âÿ øèìàëû, éàüûøû âÿ ãàðû ýåðèäÿ áóðàõàúàã,ñöðÿòèíè àçàëäàðàã, òÿëÿñìÿäÿí ýþçãàìàøäûðûúû Àëèêàíò ýöíÿøèíÿ
ãÿðã îëìóø éàéà åíÿúÿêäèð.
Êþùíÿ àâòîáóñ ÷îõäàí àðàäàí ÷ûõìûøäûð, àììà î èíäè äÿ ìÿíèì õÿéàëûìäà éàøàéûð, íàðàùàò, ñîéóã âÿ éþíäÿìñèç. Î åëÿ áèëáèçèì ïåøÿíèí ñÿðò ñåâèíúëÿðèíÿ ùàçûðëûã ñèìâîëó èäè. Áóðàäà ùÿðøåé çàáèòÿëè, òÿìêèíëè èäè. Éàäûìäàäûð, ö÷ èë êå÷ÿíäÿí ñîíðà åëÿáó àâòîáóñäà (îíúà êÿëìÿ äÿ äåéèëìÿìèøäè) áèçèì ÷îõëó éîëäàøëàðûìûçäàí áèðè îëàí Ëåêðèâåíèí òÿëÿô îëäóüóíó åøèòäèì. Î, äóìàíëû áèð ýöíäÿ éàõóä ýåúÿäÿ ÿáÿäè èñòåôàéà ÷ûõìûøäû.
Áåëÿúÿ òåçäÿí èäè, – ýåúÿ ñààò ö÷ èäè, áåëÿúÿ éóõóëó ñàêèòëèê
èäè, ãàðàíëûãäà ñå÷èëìÿéÿí ðÿèñèìèç áèðäÿí ìöôÿòòèøè ñÿñëÿäè:– Ëåêðèâåí ýåúÿ Êàñàáëàíêàéà åíìÿìèøäèð.
– Ùÿ?
Éóõóäàí ãÿôèë àéûëìûø ìöôÿòòèø ýöú-áÿëà ýþçöíö à÷äû, þçöíö
ãóëëóüà åùòèðàñëû ìàðàüûíû ýþñòÿðìÿéÿ ÷àëûøäû:– Íåúÿ îëóá? Êå÷ÿ áèëìÿéèá? Ýåðè äþíìöøäöð?
Àâòîáóñóí î áàøûíäàí úàâàá ýÿëäè:– Éîõ.
Áèç ýþçëÿäèê, àììà àðòûã ùå÷ áèð øåé åøèòìÿäèê. Ñàíèéÿëÿð
__________
àüûð-àüûð êå÷èðäè, éàâàø-éàâàø àéäûí îëäó êè, “éîõ”äàí ñîíðà ùå÷
122áèð øåé äåéèëìÿéÿúÿêäèð âÿ áó “éîõ” ñÿðò âÿ ãÿòè ùþêìäöð: Ëåêðèâåí íÿèíêè Êàñàáëàíêàéà åíìÿìèøäè, î äàùà ùå÷ áèð çàìàí ùå÷áèð éåðäÿ éåðÿ åíìÿéÿúÿêäè.
Î ñÿùÿð, èëê ïî÷ò ðåéñèìèí áàøëàíüûúûíäà, ìÿí äÿ áöòöí ïåøÿéîëäàøëàðûì êèìè ñàðñûëìàç ãàéäàëàðà òàáå îëäóì, ïÿíúÿðÿäÿí
éàüûø àëòûíäà èøûëäàéàí, ôÿíÿðëÿðèí èøûüûíû ÿêñ åòäèðÿí àñôàëòà áàõäûì âÿ ùèññ åòäèì êè, þçöìÿ áèð åëÿ àðõàéûí äåéèëÿì. Êöëÿê ýþëìÿ÷ÿëÿðè õÿôèôúÿ ëÿïÿëÿíäèðèðäè, ñàíêè ñóéóí öçÿðèíäÿ ïàëìà áóäàãëàðû îéíàéûðäû. “Áÿëè, åëÿ áèðèíúè ðåéñäÿí èøèì ÷îõ äà äöç ýÿòèðìÿäè” – äåéÿ ôèêèðëÿøäèì âÿ ìöôÿòòèøÿ äåäèì:– Äåéÿñÿí, ùàâà éàõøû äåéèë?
Ìöôÿòòèø éîðüóí-éîðüóí ïÿíúÿðÿéÿ áàõäû. Áèð àç ëÿíýèéèá
ìûçûëäàíäû:– Ùÿëÿ áèëìÿê îëìàç.
Áÿñ ùàâàíûí ïèñ éà éàõøû îëìàñûíû íåúÿ áèëÿñÿí? Äöíÿí Ýèéîìå áèðúÿ äÿôÿ ýöëöìñÿìÿêëÿ “ãîúàëàðûí” áèçÿ ÿçèééÿò âåðÿí
áÿäõàù ïåéüÿìáÿðëèêëÿðèíè àëò-öñò åòäè, àììà èíäè îíëàð éåíÿìÿíèì õÿéàëûìû äîëäóðäó: “ßýÿð ïèëîò áöòöí õÿòòè áåø áàðìàüû
êèìè þéðÿíìÿéèáñÿ, ãàð ÷îâüóíóíà äöøñÿ, áèðúÿ îíó äåéÿ áèëÿðÿì êè, âàé î éàçûüûí ùàëûíà...” Îíëàð þç íöôóçëàðûíû ñàõëàìàëû
èäèëÿð, áóíà ýþðÿ äÿ áàøëàðûíû áóëàéûðäûëàð, áèç äÿ îíëàðûí ìöòÿÿññèðàíÿ ùöçíëö áàõûøëàðû àëòûíäà äèëõîðúàñûíà ñûõûëûð, þçöìöçö
àúèç-àâàðà ùèññ åäèðäèê.
Äîüðóäàí äà áó àâòîáóñ áèçèì ÷îõóìóçóí ñîí ñûüûíàúàüû
îëäó. Îíëàð íÿ ãÿäÿð èäèëÿð – àëòìûø? Ñÿêñÿí? Îíëàðûí ùàìûñûíû
òóòãóí ñÿùÿðäÿ ãàðàäèíìÿç øîôåð àïàðäû. Ìÿí ÿòðàôà áàõäûì: ãàðàíëûãäà èøûã íþãòÿëÿðè èøûëäàéûðäû, ïàïèðîñ ÷ÿêÿíèí õÿéàëàòûíà ùÿìàùÿíý îëàðàã, áóíëàðûí ùÿð áèðè ýàù éàíûð, ýàù ñþíöðäö. Ãîúàëàí
ìÿìóðëàðûí ìèñêèí õÿéàëàòûíà ùÿìàùÿíý... Áó éîë÷óëàð áèçëÿðäÿí, íå÷ÿìèçÿ äÿôí ìÿðàñèìèíè ÿâÿç åäÿðäèëÿð?
Ìÿí ïû÷àïû÷ëà åäèëÿí ñþùáÿòëÿðÿ ãóëàã àñäûì. Õÿñòÿëèêëÿðäÿí,ïóëäàí
äàíûøûð, éîðóúó, áåçèêäèðèúè àèëÿ äÿðäëÿðèíè áèð-áèðèíÿ åòè__________
áàð åäèðäèëÿð. Áóíëàðûí àðõàñûíäà êÿäÿðÿ áöðöíìöø ùÿáñõàíà äè123

âàðëàðû éöêñÿëèðäè, áó àäàìëàð þçëÿðèíè îðà ñàëìûøäûëàð. Âÿ áèðäÿíìÿí òàëåéèí öçöíö ýþðäöì.
Ãîúà ìÿìóð, ìÿíèì àâòîáóñäàêû ãîíøóì, ùå÷ âàõò ùå÷ êÿññÿíÿ ãà÷ûá ãóðòóëìàüà êþìÿê åòìÿìèøäèð âÿ áóíäà ñÿíèí ýöíàùûí éîõäóð. Ñÿí þçöíöí ñàêèò àëÿìèíè ãóðìóñàí, èøûã ýÿëÿí áöòöí
éîëëàðûíû, òåðìèòëÿð åëÿäèéè êèìè, ìþùêÿì-ìþùêÿì áàüëàìûñàí.
Ñÿí éóìàã êèìè éóìðóëàíìûñàí, þçöíöí ìåøøàí ÿìèí-àìàíëûüûíäà, ÿòàëÿòëè àäÿòëÿðèíäÿ, öôóíÿòëè ÿéàëÿò ãàéäàñûíäà áöçöøöá
ãàëìûñàí, ñÿí áó ìèñêèí èñòèíàäýàùû äöçÿëäèá, êöëÿêäÿí, ñàùèëÿ
÷ûðïûëàí äàëüàëàðäàí âÿ óëäóçëàðäàí ýèçëÿíìèñÿí. Ñÿí þçöíö áþéöê ìÿñÿëÿëÿðëÿ ÷ÿòèíÿ ñàëìàã èñòÿìèðñÿí, ñÿíÿ îíñóç äà èíñàí
îëäóüóíó óíóòìàã àç ÿçàá-ÿçèééÿòÿ áàøà ýÿëìÿìèøäèð, éîõ, ñÿíôÿçàëàðäà äîëàøàí ïëàíåò ñàêèíè äåéèëñÿí, ñÿí úàâàáû îëìàéàí
ñóàëëàðû ãàðøûíà ãîéìóðñàí, ñÿí Òóëóçà øÿùÿðèíèí âóð-òóò áèð ñàêèíèñÿí. Ùå÷ êÿñ âàõòûíäà ñÿíè òóòóá ñàõëàìàìûøäûð, èíäè èñÿ ÷îõýåúäèð. Ñÿíèí ãàéðûëäûüûí ïàë÷ûã ãóðóìóø, äàøà äþíìöøäöð, áÿëêÿäÿ áèð çàìàí ñÿíäÿ éàøàìûø îëàí, èíäè èñÿ äÿðèí éóõóéà ýåòìèø
ìóñèãè÷èíè, øàèðè éàõóä àñòðîíîìó àðòûã äöíéàäà ùå÷ áèð øåé îéàäà áèëìÿç.
Ìÿí àðòûã ïÿíúÿðÿíè äþéÿí éàüûøäàí èíúèìèðÿì, ïåøÿìèí
ñåùðêàð ãöââÿñè ãàðøûìäà áàøãà áèð àëÿì à÷ûð – èêè ñààòäàí ñîíðàìÿí ãàðà ÿæäàùàëàðëà âóðóøàúàüàì, ýþé èëäûðûì ñà÷àãëàðûíäàí òàúãîéìóø äàü ñèëñèëÿëÿðè èëÿ âóðóøàúàüàì âÿ ýåúÿ àçàäëûüà ÷ûõàðàã,éîëóìó óëäóçëàðëà ìöÿééÿí åäÿúÿéÿì.
Áèçèì èëê ñûíàüûìûç áåëÿ êå÷èðäè âÿ áèç ó÷óø õÿòòèíäÿ èøëÿìÿéÿ áàøëàéûðäûã. Ðåéñëÿð ÷îõ âàõò ÿíýÿëñèç êå÷èðäè. Òÿúðöáÿëè äàëüûúëàð êèìè, ñîéóããàíëûëûãëà þç ñÿëòÿíÿòèìèçèí äÿðèíëèêëÿðèíÿ áàøâóðóðäóã. Áó ýöí îíëàð þéðÿíèëìÿìèø, òÿäãèã åäèëìÿìèø ñàùÿëèêäÿí ÷ûõìûøäûð. Òÿééàðÿ÷è, áîðò ìåõàíèê âÿ ðàäèñò òÿâÿêêöëÿ
éîëà ÷ûõìûð, òÿééàðÿ îíëàð ö÷öí ëàáîðàòîðèéàäûð. Îíëàð ãàíàäëàðûí
àëòûíäàí ñöðöøöá ýåäÿí ìÿíçÿðÿéÿ òàáå îëìóð, ÿãðÿáèí ýþñòÿðèøèíÿ áàõûðëàð. Êàáèíÿäÿí êÿíàðäà äàüëàð çöëìÿò äÿíèçèíÿ ãÿðãîëìóøäóð,ëàêèí îíëàð äàü äåéèë, îíëàð ýþçÿ ýþðöíìÿéÿí ãöââÿ__________
äèð, îíëàðûí éàõûíëàøìàñûíû ùåñàáëàìàã ëàçûìäûð. Ðàäèñò ëàìïà124

íûí èøûüûíäà ðÿãÿìëÿðè ñÿéëÿ éàçûð, ìåõàíèê õÿðèòÿäÿ ãåéäëÿð
àïàðûð, ÿýÿð äàüëàð êÿíàðà äöøìöøñÿ, ÿýÿð ïèëîòóí ñîë òÿðÿôäÿí
êå÷èá ýåòìÿê èñòÿäèéè çèðâÿ, ñÿññèç-ñÿìèðñèç, ïóñãóäà îëàí äöøìÿí îðäóñó êèìè, äöç ãàáàãëàðûíà ÷ûõûðñà, îíäà î ñàäÿúÿ êóðñó
äÿéèøèð.
Éåðäÿêè íþâáÿò÷è ðàäèñòëÿð äÿ éîëäàøëàðûíûí ñÿñèíÿ ãóëàã àñàðàã, ùàìûñû áèðäÿí ñÿéëÿ éàçûðëàð: “Ñààò 0,40 äÿã. êóðñ 230. Òÿééàðÿäÿ ùÿð øåé þç ãàéäàñûíäàäûð”.
Áèçèì çÿìàíÿìèçäÿ ùàâà ýÿìèñè ùåéÿòè áåëÿ äîëàøûð. Î ùÿðÿêÿòäÿ îëäóüóíó äà ùèññ åòìèð. Ýåúÿ äÿíèçäÿ îëäóüó êèìè, îáöòöí îðèéåíòèðëÿðäÿí óçàãäûð. Ëàêèí ìîòîð ôàñèëÿñèç îëàðàã êàáèíÿíè ñÿñëÿ äîëäóðóð, áóíà ýþðÿ äÿ êàáèíÿ àäèúÿ èøûãëàíäûðûëìûø
îòàãëûãäàí ÷ûõûð. Âàõò äà ýåäèð. Áöòöí áó ñèôåðáëàòëàðûí, ðàäèîëàìïàëàðûí, ÿãðÿáëÿðèí àðõàñûíäà áèð ýþçÿ ýþðöíìÿéÿí êèìéà
ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèð. Ùÿð áèð ñàíèéÿ ÿñðàðÿíýèç ùÿðÿêÿòëÿð, áîüóã
÷ûõàí ñþçëÿð, ýÿðýèí äèããÿòëÿð ìþúöçÿ ùàçûðëàéûð. Ìöÿééÿí åäèëìèø âàõòäà ïèëîò èíàìëà áàéûðà áàõà áèëÿð. Ùå÷ëèêäÿí ãûçûë äîüóð,î åíìÿ èøûãëàðû èëÿ ïàðëàéûð.
Áóíà áàõìàéàðàã, áèçèì ùÿð áèðèìèçèí áàøûíà áåëÿ áèð ùàäèñÿ
ýÿëìèøäèð: ðåéñäÿ, àåðîäðîìäàí èêè ñààòëûã ìÿñàôÿäÿ, õÿéàëà ýåäèðñÿí, âÿ áèðäÿí åëÿ òÿíùàëûã, äöíéàäà îëàí ùÿð øåéäÿí åëÿ áèðàéðûëûã ùèññ åäèðñÿí êè, áóíó ùå÷ Ùèíäèñòàíûí ëàï öðÿéèíäÿ äÿ ùèññåòìÿçäèí – ñÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, áèð äàùà ýåðèéÿ ãàéûòäû éîõäóð.
Ùèäðîïëàíäà èëê äÿôÿ Úÿíóáè Àòëàíòèêàíû êå÷èá àõøàìöñòö Ïîòî-Íóàðà éàõûíëàøàíäà Ìåðìîçó áåëÿ ùèññ áöðöìöøäö. Äÿãèãÿäÿí-äÿãèãÿéÿ îíóí ãàðøûñûíäà ãàñûðüà äàùà àðòûã òöüéàí åòìèøäè –ñàíêè ýþçö áàõà-áàõà ãàáàüûíäà äèâàð óúàëûðäû – ñîíðà ýåúÿ äöøìöø âÿ áó ùàçûðëûüûí öñòöíö þðòìöøäö. Áèð ñààò ñîíðà èñÿ î, áàø âóðóá áóëóäëàð àëòûíäàí ÷ûõìûø âÿ ñåùèðëè ñÿëòÿíÿòÿ äöøìöøäö.
Îíóí ãàðøûñûíäà ãàñûðüà ïÿðäÿ-ïÿðäÿ, äàëüà-äàëüà öñò-öñòÿéûüûëìûø, éóõàðû ãàëõìûøäû – îíëàð ùÿðÿêÿòñèç êèìè ýþðöíöðäö,ãåéðè-àäè,ìÿáÿäèí ãàðà äèâàðëàðû êèìè. Îíëàð òóôàíûí àë÷àã, òóò__________
ãóí ãöááÿñèíè ñàõëàéàðàã éóõàðûäà ýåíèøëÿíèðäèëÿð, ãöááÿäÿêè
125

äåøèêëÿð àðàñûíäàí åíëè èøûã çîëàãëàðû äöøöðäö, ñöòóíëàð àðàñûíäàíîí äþðä ýåúÿëèê àé øÿôÿã ñà÷ûð, ñóéóí ñîéóã àéíà ñÿòùèíäÿ ÿêñîëóíóðäó. Ìåðìîç äþðä ñààòà ìÿáÿääÿí ÷ûõäû, ùå÷ êÿñèí àéàüû
äÿéìÿéÿí áó õàðàáàëûãëàðäàí êå÷ÿðÿê, ÿéðè-öéðö ôàðâàòåðëÿðè
ýþñòÿðÿí èøûã áàêåíëÿðè è÷ÿðèñèíäÿ àé êàíàëû èëÿ ñöðöøöá ýåòäè, øàùà ãàëõìûø îêåàíûí íÿùÿíý ýóðóëòóëó ñöòóíëàðûíû äîëàíàðàã ýåòäè.
Áó ãÿçÿáëè ÿçÿìÿò îíó ùåéðÿòÿ ñàëäû. Éàëíûç áó ùÿíýàìÿëÿðè
ýþðÿíäÿí ñîíðà Ïîò-î-Íóàð ýåðèäÿ ãàëäû. Ìåðìîç áèðäÿí àíëàäû
êè, î ùÿòòà ãîðõìàüà áåëÿ ìàúàë òàïìàìûøäûð.
Ìÿí äÿ ðåàë àëÿìèí ùöäóäëàðûíû àøäûüûì àíëàðû õàòûðëàéûðàì:î ýåúÿ Áþéöê ñÿùðà àåðîäðîìóíäàí ýþíäÿðèëÿí áöòöí ðàäèîïåëåíãëÿð ùÿäñèç äÿðÿúÿäÿ òÿùðèô îëóíóð, ìÿíè âÿ ðàäèñò Íåðè òàìàì ÷àø-áàø ñàëûðäû. Àøàüûäà, äóìàíëàð àðàñûíäàí ãÿôëÿòÿí ñóïàðûëäàäû, ìÿí ñàùèëÿ äîüðó äþíäöì, àíúàã äÿíèçèí öñòö èëÿ óçàüà ýåäèá-ýåòìÿäèéèìèçè àíëàìàã ìöìêöí äåéèëäè.
Íåúÿ áèëìÿê îëàð, áèç èíäè ñàùèëÿ ýåäèá ÷ûõà áèëÿúÿéèêìè?
Áÿëêÿ éàíàúàã ÷àòìàäû. ßýÿð ýåäèá ÷àòñàã äà ùÿëÿ åíìÿê ö÷öíìåéäàí÷à òàïìàëûéûã. Àé áàòìàã öçðÿ èäè. Þë÷öá-áè÷ìÿê ýåòäèêúÿ ÷ÿòèíëÿøèðäè. Ãóëàãëàðûìûç òóòóëóð, áèç éàâàø-éàâàø êîðîëóðäóã. Àé äóìàíûí è÷èíäÿ ñþíöðäö, ãàð òàðûíäà ñþíöá ýåäÿíýþç êèìè. Áàøûìûçûí öçÿðèíäÿêè ñÿìàéà äà áóëóä ïÿðäÿñè ÷ÿêèëèðäè; áèç áóëóä âÿ äóìàíûí àðàñû èëÿ òóòãóí, þëö áîøëóüà äîüðó
öçöðäöê.
Áèçèì ÷àüûðûøûìûçà ñÿñ âåðÿí àåðîäðîìëàð, ùàðàäà îëäóüóìóçó ìöÿééÿí åäÿ áèëìèðäèëÿð. “Ïåëåíã âåðÿ áèëìèðèê... Ïåëåíã âåðÿáèëìèðèê...” – äåéÿ òÿêðàð åäèðäèëÿð, ÷öíêè áèçèì ñÿñèìèç îíëàðàùÿð éåðäÿí ýÿëèðäè âÿ ùå÷ éàíäàí ýÿëìèðäè.
Öìèäèìèçè òàìàì èòèðäèéèìèç âàõò áèðäÿí ãàáàãäà, ñîë òÿðÿôäÿ èøûã íþãòÿñè ýþðöíäö. Ìÿí ÷îõ ñåâèíäèì. Íåðè ìÿíÿ òÿðÿô
ÿéèëäè, ìÿí îíóí îõóäóüóíó åøèòäèì! ßëáÿòòÿ, áó àåðîäðîì: èäè,ÿëáÿòòÿ, ìàéàê èäè! Àõû áóðàäà àéðû èøûã îëà áèëìÿçäè. – Íÿùÿíý
Ñÿùðàéè Êÿáèð ýåúÿëÿð çöëìÿò ñÿëòÿíÿòèíÿ ãÿðã îëóð, ñàíêè îðàäà
ùÿðøåé þëöá ýåäèð. Ëàêèí èøûã áèð ãÿäÿð ñÿéðèéèá ñþíäö. Î áàòàí
__________
óëäóç èäè, öôöãäÿ áóëóäëà äóìàí ïÿðäÿñè àðàñûíäàí áèð íå÷ÿ126

äÿãèãÿëèéÿ ýþðöíöá éîõ îëäó, áèç èñÿ îíà äîüðó èñòèãàìÿò
ýþòöðìöøäöê...
Ñîíðà èñÿ ãàðøûìûçà éåíÿ áèð íå÷ÿ èøûã ÷ûõäû, áèç òóòãóí öìèäëÿ ùÿð éåíè èøûüà òÿðÿô éþíÿëèðäèê. ßýÿð î äÿðùàë ñþíìöðäöñÿ, áèçîíó éîõëàéûðäûã.
Íåðè Ñèñíåðîñ àåðîäðîìóíà õÿáÿð âåðèðäè:– Èøûã ýþðöðöê. Ö÷ äÿôÿ ìàéàêû éàíäûðûá ñþíäöðöí.
Ñèñíåðîñ ìàéàêûíû éàíäûðûá òÿçÿäÿí ñþíäöðäö, àììà áèçèì àúýþçëöêëÿ èçëÿäèéèìèç àìàíñûç èøûã – åòèáàðëû óëäóç ýþç âóðìóðäó.
Ýåòäèêúÿ éàíàúàã àçàëñà äà áèç ùÿð äÿôÿ éåíè, ãûçûë òèëîâà äöøöðäöê: áó äÿôÿ ãàáàüûìûçäàêû ÿñë ìàéàêäûð! Ýþðäöéöìöç àåðîäðîìäóð, äåìÿëè éàøàéàúàüûã... Ñîíðà áèç éåíÿ óëäóçó äÿéèøèðäèê.
Î çàìàí áèç ùèññ åòäèê êè, ôÿçàäà, éöçëÿðëÿ ÿë÷àòìàç ïëàíåòèí
àðàñûíäà àçìûøûã âÿ êèì áèëèð ïëàíåòèìèçè, òàíûø ÷þëëÿð âÿ ìåøÿëÿðè îëàí, ñåâèìëè åâèìèç, ÿçèçëÿðèìèç ãàëàí ùÿìèí ÿñë, ùÿìèí
éåýàíÿ ïëàíåòè íåúÿ àõòàðûá òàïìàã îëàð...
Éåýàíÿ ïëàíåò... Èíäè ìÿí ñèçÿ î çàìàí ýþçöìöí þíöíäÿ
íåúÿ ìÿíçÿðÿ éàðàíäûüûíû íàüûë åäÿúÿéÿì, îëà áèëñèí, ñèç áóíóóøàãëûã ùåñàá åäÿúÿêñèíèç. Àõû òÿùëöêÿ àíëàðûíäà äà ñÿí þçöíöí
èíñàíè ãàéüûëàðûíëà èíñàí îëàðàã ãàëûðñàí. Ìÿí àú èäèì, ùÿì äÿè÷ìÿê èñòÿéèðäèì. Ôèêèðëÿøèðäèì: ÿýÿð Ñèñíåðîñà ýåäèá ÷ûõà áèëñÿê, áàêëàðû éàíàúàãëà äîëäóðóá, òÿçÿäÿí éîëà äöøÿðèê, ñÿùÿð
òåçäÿí Êàñàáëàíêàéà ÷àòàðûã. Èø ýþðöëìöøäöð. Íåðè èëÿ øÿùÿðÿ
éîëëàíàðûã. Áÿçè áàëàúà ãÿùâÿõàíàëàð ñÿùÿð òåçäÿí à÷ûã îëóð...
Ñòîëóí àðõàñûíäà îòóðàðûã, áèçÿ òÿçÿ ãîüàë âÿ ñöäëö ãÿùâÿ âåðÿðëÿð, áèç êå÷ÿí ýåúÿíèí òÿùëöêÿëÿðèíÿ ýöëÿðÿê, èñòåùçà åäÿðèê. Íåðè èëÿ ùÿéàòûí ñÿùÿð áÿõøèøëÿðèíè ãÿáóë åäÿðèê. ßýÿð ãîúà êÿíäëè
àðâàäûíûí åâèíäÿ íóðàíè èêîíà, áîéíóíäà äóà, ÿëèíäÿ òÿñáåù îëìàñàéäû, Àëëàùû äóéìàñû ÷ÿòèí îëàðäû: áèçèì åøèòìÿìèç ö÷öí áèçèìëÿ ñàäÿ âÿ àéäûí äèëäÿ äàíûøìàã ëàçûìäûð. ßòèðëè èñòè ãÿùâÿíèíèëê ãóðòóìóíäà ìÿíèì ö÷öí ùÿéàò ñåâèíúè òÿúÿññöì åäèðäè, ãÿùâÿ, ñöä âÿ áóüäàíûí ãàðûøûüûíäà, áèçè ñàêèò îòëàãëàðëà, åêçîòèê
ïëàíòàñèéàëàðëà,__________ éåòèøìèø çÿìèëÿðëÿ, áöòöí Äöíéà èëÿ áàüëàéàí áóãÿùâÿäÿ ùÿéàòè ñåâèíú òÿúÿññöì åäèðäè. Áèçÿ éàõûí âÿ àíëàøûãëû
127

îëìàã ö÷öí áó ñàéñûç-ùåñàáñûç óëäóçëàð è÷ÿðèñèíäÿí àíúàã áèðèáèçèì ñÿùÿð ñöôðÿìèçèí ôèíúàíûíû áó ÿòèðëè ãÿùâÿ èëÿ äîëäóðóðäó.
Ëàêèí áèçèì ùàâà ýÿìèìèçëÿ ìÿñêóí ïëàíåò àðàñûíäàêû ãÿòåäèëìÿç ìÿñàôÿ óçàíûðäû. Äöíéàíûí áöòöí ñÿðâÿòè áöðúëÿð àðàñûíäà èòèá ýåäÿí êè÷èê ãóì äÿíÿñèíäÿ ãàëûðäû. Ìöíÿúúèì Íåðè îíóòàíûìàüà úàí àòàðàã, ùÿëÿ äÿ ýþé úèñìèíè ëÿíÿòëÿéèðäè.
Áèðäÿí î ìÿíèì ÷èéíèìÿ òîõóíäó. Éóìðóãäàí ñîíðà êàüûç
ïàð÷àñû óçàíäû. Îõóäóì: “Ùÿð øåé éàõøûäûð, ýþçÿë ìÿëóìàò ãÿáóë åäèðÿì”. Áèçè õèëàñ åäÿúÿê ñþçëÿðè éàçûá ãóðòàðìàñûíû öðÿê÷ûðïûíòûñû èëÿ ýþçëÿéèðäèì. Áóäóð, ýþéëÿðèí î áÿõøèøè àõûð êè, ìÿíèì ÿëèìäÿäèð.
Êàñàáëàíêà áèçÿ ìöðàúèÿò åäèðäè, áèç îðàäàí êå÷ÿí àõøàì ó÷ìóøäóã. Õÿáÿð éîëäà ëÿíýèìèø, èêè ìèí êèëîìåòð óçàãäà, äÿíèçèí
öñòöíäÿ, áóëóä âÿ äóìàíëûüûí àðàñûíäà ÷àøûá ãàëäûüûìûç çàìàí
áèçè ùàãëàìûøäû. Áó õÿáÿð Êàñàáëàíêàäà äþâëÿò òÿééàðÿ äîíàíìàñûíûí íÿçàðÿò÷èñèíäÿí èäè. Ðàäèîãðàìäà äåéèëèðäè: “Úÿíàá äåÑåíò-Åêçöïåðè, Ïàðèñäÿí ñèçÿ úÿçà âåðìÿéè õàùèø åòìÿéÿ ìÿúáóðàì. Êàñàáëàíêàäàí ó÷àíäà ñèç àíãàðëàðà ÷îõ éàõûí äþíäöíöç”. Áÿëè, äîüðóäóð. Ìÿí àíãàðëàðà ÷îõ éàõûí äþíäöì. Î äàäîüðóäóð êè, áó àäàì ìÿíè ñàäÿúÿ îëàðàã õèäìÿòè áîðúó íàìèíÿ
ñþéöð. Âÿ ìÿí òÿééàðÿ äîíàíìàñûíûí êîíòîðóíäà áó òþùìÿòè
äèíìÿçúÿ äèíëÿðäèì. Ëàêèí áó ðàäèîãðàìûì áèçÿ áóðàäà ÷àòìàñû
éåðñèç èäè. Áó ñåéðÿê óëäóçëàð àðàñûíäà, ãàëûí äóìàí è÷èíäÿ,âàùèìÿ ïöñêöðÿí äÿíèç öçÿðèíäÿ î ÷îõ êîáóä ñÿñëÿíèðäè. Ïî÷ò âÿòÿééàðÿíèí òàëåéè, ùÿì äÿ áèçèì þç òàëåéèìèç áèçÿ òàïøûðûëìûøäû,ñàü-ñàëàìàò ãàëìàã àñàí ìÿñÿëÿ äåéèëäè, áåëÿ áèð âàõòäà áóàäàì þç úÿôÿíý ãÿçÿáèíè áèçèì öñòöìöçÿ òþêöðäö. Àììà áèç,Íåðè èëÿ ïÿðò îëìàäûã, ÿêñèíÿ, áèðäÿí êåôèìèç à÷ûëäû, ùÿòòà øÿíëÿíäèê äÿ. Î, áèð êÿøô åòìÿêäÿ áèçÿ êþìÿê åëÿäè: áóðàäà áèçþçöìöç þç àüàìûçûã. Áåëÿëèêëÿ, áó êàïðàë íèøàíûìûçà áàõûá, êàïèòàí
ðöòáÿñèíÿ êå÷èðèëäèéèìèçè ýþðìÿìèøäèð. Î áèçèì Áþéöê àéû__________
áöðúöíäÿí Êîâñ áöðúöíÿ ãÿäÿð óçàíûá ýåäÿí ôèêèðëÿðèìèçè éàðû128

éîëäà ãûðäû, áèçè àíúàã âÿôàñûç, ñàòãûí àéûí òÿëàøà ñàëà áèëÿúÿéè áèðçàìàíäà õûðäà øåéëÿðäÿí ùÿéÿúàíëàíìàüà äÿéÿðäèìè...
Áó àäàìûí ñÿñè ýÿëÿí ïëàíåòèí áîðúó, îíóí ÿñë âÿ éåýàíÿ
áîðúó, áèçÿ äÿãèã ìÿëóìàò âåðìÿê èäè êè, áèç áó ýþé úèñèìëÿðèíèí
àðàñûíäà þç éîëóìóçó ñå÷ÿ áèëÿê. Áó ìÿëóìàòëàð èñÿ éàíëûø ÷ûõäû.
Áàøãà øåéëÿð áàðÿäÿ èñÿ î ñóñìàëû èäè. Íåðè ìÿíÿ éàçäû: “Ñàðñàãëàìàãäàíñà áèçÿ áèð éîë ýþñòÿðñÿëÿð éàõøû îëàðäû...” îíëàð – éåðöçöíöí áöòöí ÿùàëèñè, ïàðëàìåíòëÿðè âÿ ñåíàòëàðû, îðäóëàðû, äîíàíìàëàðû âÿ èìïåðàòîðëàðû èëÿ áèðëèêäÿ áöòöí õàëãëàð äåìÿê èäè. Áèçèìëÿ ùàãã-ùåñàáûíû ÷öðöòìÿê åøãèíÿ äöøìöø àõìàüûí ìÿêòóáóíó îõóéàíäàí ñîíðà, áèç òÿééàðÿíè Ìåðêóðèéÿ òÿðÿô äþíäÿðäèê.
Áèçè ãÿðèáÿ áèð òÿñàäöô õèëàñ åòäè. Ñèñíåðîñà ýåäèá ÷ûõìàã
öìèäèíè èòèðÿðÿê, ìÿí òÿééàðÿíè äöç ñàùèëÿ äþíäÿðäèì âÿ éàíàúàüûì ãóðòàðàíà ãÿäÿð áó èñòèãàìÿòäÿ ýåòìÿéè ãÿðàðà àëäûì...
Îíäà áÿëêÿ áèç äÿíèçÿ äÿ äöøìÿçäèê. Áÿäáÿõò÷èëèêäÿí áóéàëàí÷û ìàéàêëàð Àëëàù áèëèð, áèçè ùàðà àïàðûðäû... Áÿäáÿõò÷èëèêäÿí ÿí éàõøû ùàëäà áèç ýåúÿíèí áèð éàðûñû ãàëûí äóìàíà áöðöíÿ
áèëÿðäèê, áóíà ýþðÿ éåðÿ åíÿí çàìàí ÷îõ ýöìàí êè, ïàð÷à-ïàð÷àîëà áèëÿðäèê. Ëàêèí ìÿíèì áàøãà éîëóì ãàëìûðäû.
Ùÿð øåé àéäûí èäè, áóíà ýþðÿ äÿ Íåðè òÿçÿ õÿáÿðè ìÿíÿ äåéÿíäÿ ãÿìýèí-ãÿìýèí ÷èéèíëÿðèìè àòäûì, áó õÿáÿð áèð ñààòãàáàã áèçè õèëàñ åäÿ áèëÿðäè: “Ñèñíåðîñ áèçèì ùàðàäà îëäóüóìóçó
ìöÿééÿí åòìÿéÿ ÷àëûøûð. Ñèñíåðîñ õÿáÿð âåðèð: òÿõìèíè èêè éöçîí àëòû...” Ãàðàíëûüà ãÿðã îëìóø, Ñèñíåðîñ äàùà ñóñìóðäó,Ñèñíåðîñ îéàíìûøäû, áèç ùèññ åäèðäèê êè, î ùàðàäà èñÿ ñîë òÿðÿôäÿäèð. Ëàêèí î óçàãäàäûðìû? Áèç Íåðè èëÿ òÿëÿñèê ìÿøâÿðÿò åòäèê.
×îõ ýåúäèð. Ùÿð èêèìèç áóíó áàøà äöøöðäöê. Ñèñíåðîñóí ñîðàüûíà äöøñÿí, îëñóí êè, ùå÷ ñàùèëÿ äÿ ÷àòà áèëìÿçñÿí. Íåðè ðàäèîèëÿ úàâàá âåðäè: “Áèð ñààòëûã éàíàúàã ãàëìûøäûð, äîõñàí ö÷ êóðñóíó äàâàì åòäèðèðèê”.
Áó àðà àåðîäðîìëàð áèð-áèðèíèí àðäûíúà îéàíûðäûëàð. Áèçèì
ñþùáÿòÿ éåíè ñÿñëÿð ãàðûøûðäû – Àãàäèð, Êàñàáëàíêà, Äàêàð. Ùÿðøÿùÿðäÿäÿ òÿøâèøÿ äöøìöøäöëÿð: ðàäèîñòàíñèéà àåðîïîðòóí ðÿèñèíè
__________
÷àüûðûðäû, ðÿèñ èñÿ áèçèì éîëäàøëàðû. Îíëàð éàâàø-éàâàø áàøûìûçà
129

òîïëàøäûëàð, õÿñòÿíèí éàòàüû áàøûíà òîïëàøàí êèìè. Ôàéäàñûç
úàíûéàíàíëûã èäè, àììà ùÿð ùàëäà úàíûéàíàíëûã èäè. Àäè ìÿñëÿùÿòëÿðäè, àììà îíëàðäà íÿ ãÿäÿð ìÿùÿááÿò âàðäû.
Áèðäÿí óçàãäàí, äþðä ìèí êèëîìåòð ìÿñàôÿäÿí áàø àåðîäðîì,Òóëóçà ùàé âåðäè. Òóëóçà áàøãà ñÿñëÿðè éàðûá êå÷ÿðÿê, ìöãÿääèìÿñèç-ôèëàíñûç ñîðóøäó: “Ñèçèí òÿééàðÿíèí èíäåêñè Ô-äèð? (èíäèìÿí íþìðÿíè õàòûðëàìûðàì) – Áÿëè. – Îíäà ñèçèí ñÿðÿíúàìûíûçäà
ùÿëÿ èêè ñààòëûã éàíàúàã âàð. Ñèçèí ìàøûíûí áàêû ñòàíäàðò äåéèëäèð.
Ñèñíåðîñà éþíÿëèí”.
Ïåøÿíèí òÿëÿáè äöíéàíûí øÿêëèíè áåëÿ äÿéèøäèðèð, îíó áåëÿçÿíýèíëÿøäèðèð. Ëàêèí òÿééàðÿ÷èéÿ, àëûøäûüû ìÿíçÿðÿëÿðäÿ éåíèìÿíà ýþðìÿê ö÷öí ùå÷ äÿ ýåúÿíèí áó ÿçàá-ÿçèééÿòè çÿðóðè äåéèë. Ïÿíúÿðÿäÿí ýþðöíÿí éåêíÿñÿã ìÿíçÿðÿ ñÿðíèøèíè éîðóð, àììà åêèïàæ áóíà áàøãà ýþçëÿ áàõûð. Áàõ, öôöãäÿ äèêÿëÿí î áóëóä
êàðâàíû òÿééàðÿ÷è ö÷öí äåêîðàñèéà äåéèë: î, òÿééàðÿ÷èíèí ÿçÿëÿëÿðèíÿ ìåéäàí îõóéóð, îíó ÷ÿòèíÿ ñàëàúàãäûð. Òÿééàðÿ÷è áóëóäëàðû ùåñàáà àëûð, þë÷öá-áè÷èð; òÿééàðÿ÷è âÿ áóëóä åéíè äèëäÿ äàíûøûðëàð. Îäóð, äàü äà áàøûíû ãàëäûðûð, àðàëàðû ùÿëÿ óçàãäûð, – äàü îíóíåúÿ ãàðøûëàéàúàã? Àé èøûüûíäà î éàõøû îðèéåíòèð îëà áèëÿð. Ëàêèí
êîð-êîðàíÿ ó÷óðñàíñà, êÿíàðà ÷ÿêèëèá ÷ÿòèíëèêëÿ èñòèãàìÿòè äöçÿëäèðñÿíñÿ, ùàðàäà îëäóüóíó äÿãèã áèëìèðñÿíñÿ, îíäà áó äàüçèðâÿñè ïàðòëàéûúû ìàääÿéÿ äþíÿúÿê, òÿê áèð ìèíà – ñóàëòû àõûíîéóíúàüû – áöòöí äÿíèçè çÿùÿðëÿéÿí êèìè, î äà áöòöí ýåúÿíè ãîðõó èëÿ äîëäóðàúàãäûð.
Òÿééàðÿ÷èéÿ îêåàí äà áàøãà úöð ýþðöíöð. Òóôàíû ñÿðíèøèíëÿð
ýþðìöðëÿð. Éóõàðûäàí ïàê äàëüàëàðûí íåúÿ øàùÿ ãàëõäûüû ýþðöíìöð. Àäàìà ñóéóí ñÿòùè ùÿðÿêÿòñèç êèìè ýÿëèð. Àøàüûäà òÿêúÿ
éåðÿ ñÿðèëìèø ïàëìà áóäàãëàðû àüàðûð, äèø-äèø, ãàëõìûø äàìàðëàðâÿ ãûðîâ áàñìûø êèìè. Ëàêèí òÿééàðÿ÷è áàøà äöøöð êè, áóðàäà ñóéàåíÿ áèëìÿçñÿí. Áó ïàëìàëàð îíóí ö÷öí íÿùÿíý çÿùÿðëè ÷è÷ÿê êèìè áèð øåéäèð.
Ðåéñ óüóðëó îëñà áåëÿ, ãûñà ó÷óø õÿòòèíäÿ äÿ òÿééàðÿ÷è àäè òà__________
ìàøà÷û äåéèë. Î, éåðèí âÿ ýþéöí ðÿíýëÿðè èëÿ, êöëÿéèí äÿíèçäÿ
130ñàëäûüû èçëÿðëÿ, ãöðóá áóëóäëàðûíûí ãûçûëû ðÿíýè èëÿ âÿúäÿ ýÿëìèð, îáöòöí áóíëàðû ýþòöð-ãîé åäèð. Åéíÿí þç òàðëàñûíû ýÿçÿðêÿí áàùàðûí åðêÿíìè ýÿëÿúÿéèíè, øàõòàìû îëàúàüûíû, éàüûøìû éàüàúàüûíûìèí áèð ÿëàìÿòäÿí áèëÿí êÿíäëè êèìè òÿééàðÿ÷è äÿ ãàðìû éàüàúàüûíû, äóìàíìû îëàúàüûíû, àéäûí, õîø ýåúÿìè îëàúàüûíû ÿââÿëúÿäÿí ìöÿééÿí åäÿ áèëèð. ßââÿëëÿð àäàìà åëÿ ýÿëèðäè êè, òÿééàðÿ
èíñàíû òÿáèÿòäÿí óçàãëàøäûðûð, àììà éîõ, òÿáèÿòèí ãàíóíëàðû äàùààìèðàíÿ îëóð. Òóôàíëû ñÿìà òÿééàðÿ÷èíè êîðòÿáèè ãöââÿëÿðèí äèâàíûíà ÷àüûðûð âÿ î òÿêáàøûíà, þç éöêöíö ö÷ ÿçÿëè èëàùÿ èëÿ – äàüëàðëà, äÿíèçëÿ âÿ òóôàíëà ìöáàðèçÿäÿ ãîðóéóð.

IIÉÎËÄÀØËÀÐ
1Áèð íå÷ÿ ôðàíñûç òÿééàðÿ÷èñè, î úöìëÿäÿí Ìåðìîç Áþéöê
ñÿùðàíûí èòàÿò àëòûíà àëûíìàìûø ðàéîíëàðû öçÿðèíäÿí Êàñàáëàíêà –Äàêàð ùàâà õÿòòèíè ñàëäûëàð. Î çàìàí ìöùÿððèêëÿð ÷îõ åòèáàðñûç
èäè. Ìåðìîç ãÿçàéà óüðàéûá, ìàâðëàðûí ÿëèíÿ äöøìöøäö. Ìàâðëàðîíó þëäöðìÿéÿ úÿñàðÿò åòìÿìèøäèëÿð, èêè ùÿôòÿ ÿñèð ñàõëàéûá, ïóëàëàíäàí ñîíðà áóðàõìûøäûëàð. Ìåðìîç éåíÿ ùÿìèí ðàéîíëàð öçÿðèíäÿí ïî÷ò äàøûìàüà áàøëàìûøäû.
Ñîíðà Úÿíóáè Àìåðèêàéà ùàâà éîëó à÷ûëäû. Ìåðìîç áóðàäàäà ãàáàãäà èäè. Éîëóí Áóåíîñ-Àéðåñäÿí Ñàíòéàãîéà ãÿäÿð ùèññÿñèíè éîõëàìàã, Áþéöê Ñÿùðà öñòöíäÿí ùàâà êþðïöñöíöí àðäûíúà Àíääàí êþðïö ñàëìàã îíà òàïøûðûëìûøäû. Îíà áåø ìèí èêè éöçìåòð éöêñÿêëèéÿ ãàëõàí òÿééàðÿ âåðìèøäèëÿð. Êîðäèëéåðèí çèðâÿñèèñÿ áÿçè éåðäÿ éåääè ìèí ìåòðÿ ÷àòûð. Ìåðìîç èøûã éîëó àõòàðìàüà ýèðèøäè. Î, ãóì ñÿùðàëàðûíà ãàëèá ýÿëèá, çèðâÿëÿðè ýþéÿ äèðÿíìèø, êöëÿê âóðäóãäà òÿïÿñèíäÿ ãàð þðòöê éåëëÿíÿí äàüëàðû, éåð__________
öçöíöí áöòöí ðÿíýëÿðèíè óäàí òóôàí áóëóäëàðûíû áû÷àã äàâàñûíà
131

÷ûõûðìûø êèìè ãÿçÿáëÿ èêè äèê äàø äèâàðûí àðàñû èëÿ ýÿëÿí ùàâà àõûíûíû äþéöøÿ ÷àüûðäû. Ìåðìîç òàíûìàäûüû äöøìÿíëÿ äþéöøÿ áàøëàéûðäû âÿ áåëÿ áèð âóðóøäàí ñàü ÷ûõìàüûí ìöìêöí îëóá-îëìàäûüûíû áèëìèðäè. Ìåðìîç áàøãàëàðû ö÷öí éîë ñàëûðäû.
Íÿùàéÿò, áèð äÿôÿ éîë ñàëàðêÿí î, Àíäà ÿñèð äöøäö.
Î, äþðä éöç ìåòð ùöíäöðëöêäÿêè äàø ìåéäàí÷àéà åíìÿéÿ
ìÿúáóð îëäó, ìåéäàí÷àíûí êÿíàðëàðû ó÷óðóì èäè, îíëàð áó òÿëÿäÿí ÷ûõìàã ö÷öí ìåõàíèêëÿ èêè ýöí ÿëëÿøäèëÿð. Àììà áèð øåé÷ûõìàäû. Áåëÿ îëäóãäà ñîí úÿñàðÿòëè òÿøÿááöñÿ ÿë àòìàüû ãÿò åòäèëÿð. Òÿééàðÿ ãàáàüà-äàëà ýåòäè, êÿëÿ-êþòöð äàüëàð öñòöíäÿ áèðèêè äÿôÿ ãàëõûá äöøäö âÿ ìåéäàí÷àíûí êÿíàðûíäàí ó÷óðóìà éóâàðëàíäû. Äöøÿðêÿí ñöðÿò àðòäû âÿ òÿééàðÿ òÿçÿäÿí ñöêàíà òàáåîëäó. Ìåðìîç äàø áàðûíûí ãàáàüûíäà ìàøûíû äöçÿëòäè âÿ îíó êå÷äè, àììà éåíÿ äÿ äàüûí áèð êÿíàðûíà èëèøäè; éåääè äÿãèãÿ ùàâàäà
ãàëàíäàí ñîíðà éåíèäÿí ãÿçàéà óüðàäû; ýåúÿ øàõòàäà ïàðòëàìûø
ðàäèàòîðóí áîðóñóíäàí ñó àõûðäû, åëÿ áó âàõò õîøáÿõòëèêäÿí ×èëèâàäèñè ãîëëàðûíû îíëàðà à÷äû.
Åðòÿñè ýöí î, ùÿð øåéè òÿçÿäÿí áàøëàäû.
Àíääàí êå÷ÿí éîëó èíúÿäÿí-èíúÿéÿ þéðÿíÿðÿê, ó÷óø òåõíèêàñûíû ùàçûðëàéàðàã, Ìåðìîç ó÷óø õÿòòèíèí áó ñàùÿñèíè éîëäàøû
Ýèéîìåéÿ åòèáàð åäèá, ýåúÿíè þéðÿíìÿéÿ áàøëàäû.
Î çàìàí áèçèì àåðîäðîìëàð èíäèêè êèìè èøûãëàíäûðûëìûðäû.
Ìåðìîç ãàðàíëûã ýåúÿäÿ éåðÿ åíÿíäÿ îíóí ö÷öí ö÷ áåíçèí ìÿøÿëè éàíäûðûëûðäû.
Î áóíóí äà þùäÿñèíäÿí ýÿëäè, áàøãàëàðû ö÷öí éîë ñàëäû.
Ýåúÿ ðàì åäèëäè. Ìåðìîç îêåàíà ýèðèøäè. 1931-úè èëäÿ î èëêäÿôÿ ïî÷òó äþðä ñóòêà ÿðçèíäÿ Òóëóçàäàí Áóåíîñ-Àéðåñÿ
ýÿòèðäè. Ýåðè ãàéûäàðêÿí éàü êå÷èðèúèñèíÿ íÿ èñÿ îëäó âÿ î äöçÀòëàíòèê îêåàíûí ÷àüëàéàí ñóëàðûíà äöøäö, éàõûíäàí êå÷ÿí ýÿìèïî÷òó äà, åêèïàæû äà õèëàñ åòäè.
Ìåðìîç ãóìëóãëàðû âÿ äàüëàðû, ýåúÿíè âÿ äÿíèçè áåëÿ ôÿòùåäèðäè.
Ãóìëóãëàð âÿ äàüëàð, ýåúÿ âÿ äÿíèç îíó äÿôÿëÿðëÿ óä__________
ìóøäó. Ëàêèí î ãàéûäûð âÿ éåíÿ éîëà äöøöðäö.
132

Î, îí èêè èë áåëÿ ÷àëûøäû, áèð äÿôÿ äÿôÿëÿðëÿ ó÷ìóø îëäóüó Úÿíóáè Àòëàíòèêà öçÿðèíäÿí ãûñàúà ìÿëóìàò âåðäè êè, ñàü ìîòîðó
ñþíäöðöð. Áóíäàí ñîíðà ñÿñ ÷ûõìàäû.
Ñàíêè ùÿéÿúàíëàíìàüà ùå÷ áèð ÿñàñ éîõäó, àììà ñöêóò óçàíûðäû. Îí äÿãèãÿ êå÷äè. Ïàðèñäÿí òóòìóø Áóåíîñ-Àéðåñÿ ãÿäÿð
àâèàõÿòòèí áöòöí ðàäèñòëÿðè òÿøâèøÿ äöøäöëÿð. ßýÿð àäè ùÿéàòäà îíäÿãèãÿ ýåúèêìÿê áîø øåéäèðñÿ, ïî÷ò òÿééàðÿñè ö÷öí áó ÷îõ äÿùøÿòëè ìÿíà êÿñá åäèð. Áó áîøëóüóí, ó÷óðóìóí àðõàñûíäà ÿñðàðÿíýèç ùàäèñÿëÿð ýèçëÿíìèøäèð. Àç ÿùÿìèééÿòëèäèðìè, ôàúèàíÿäèðìè,àðòûã î îëìóøäóð. Òàëå þç ãÿòè âÿ äþíìÿç ùþêìöíö âåðìèøäèð.
Êèì áèëèð, áÿëêÿ àìàíñûç ãöââÿ òÿééàðÿ÷èíè éàëíûç ñàü-ñàëàìàò
ñóéà åíìÿéÿ ìÿúáóð åòìèøäèð, áÿëêÿ äÿ òÿééàðÿíè òèêÿ-òèêÿ åòìèøäèð. Àììà ýþçëÿéÿíëÿðÿ ùþêì åëàí åäèëìÿìèøäèð.
Äÿãèãÿäÿí-äÿãèãÿéÿ ñþíöá ýåäÿí öìèä, ìÿøóì õÿñòÿëèê êèìè ýåòäèêúÿ àüûðëàøàí áó ñöêóò áèçëÿðäÿí êèìÿ òàíûø äåéèë? ßââÿëúÿ áèç öìèä åäèðäèê, àììà ñààòëàð êå÷èá ýåòäè, èíäè äàùà ÷îõýåú èäè. Íèéÿ þçöìöçö àëäàäàã – éîëäàøëàðûìûç ãàéûòìàéàúàã,îíëàð öçÿðèíäÿ ýþéëÿðè ÿëÿê-âÿëÿê åëÿäèêëÿðè Àòëàíòèê îêåàíûí
äÿðèíëèêëÿðèíäÿ ðàùàòúà óéóéóðäóëàð. Øöáùÿ éîõäóð. Ìåðìîçóí
óçóí ÿìÿê éîëó ãóðòàðìûøäûð, èíäè î, ðàùàòëûã òàïìûøäûð, ñîí äÿðçèäÿ ÿìÿëëè-áàøëû áàüëàéàíäàí ñîíðà áè÷èí÷è, çÿìèäÿ áåëÿ éàòûð.
Éîëäàø áåëÿ þëÿíäÿ, ùå÷ êÿñ òÿÿúúöáëÿíìèð, ïåøÿìèç áåëÿäèð,éÿãèí êè, îíóí þëöìö áàøãà úöð îëñàéäû, èòêè áèçè äàùà ÷îõ éàíäûðàðäû. Áÿëè, ÿëáÿòòÿ, î èíäè óçàãäàäûð, ñîí äÿôÿ àåðîäðîìóíó
äÿéèøìèøäèð, ëàêèí áèç ùÿëÿ îíóí ùàâà âÿ ñó êèìè ÷àòìàäûüûíû ùèññåòìÿìèøèê.
Àõû áèç ýþðöøö ÷îõ ýþçëÿìÿéÿ àäÿò åòìèøèê. Áèð õÿòäÿ èøëÿéÿí éîëäàøëàð Ïàðèñäÿí Ñàíòéàãîéà êèìè áöòöí äöíéàéà ñÿïÿëÿíìèøëÿð, îíëàð ïîñòäà äóðìóø ýþçÿò÷èëÿð êèìè, áèð-áèðèëÿðè èëÿ äàíûøà áèëìèðëÿð. Éàëíûç òÿñàäöô áÿçÿí áó áþéöê ó÷óø àèëÿñèíè ýàùáóðäà, ýàù îðäà òÿçÿäÿí áèð éåðÿ òîïëàéûð. Áèð íå÷ÿ èëäÿí ñîíðà
Êàñàáëàíêàäà, Äàêàðäà éàõóä Áóåíîñ-Àéðåñäÿ øàì åòäèéè çà__________
ìàí, áèð âàõòëàð éàðûì÷ûã ãàëìûø ñþùáÿòèíè éåíèäÿí äàâàì åòäè133

ðèðñÿí, êå÷ìèøè õàòûðëàéûðñàí âÿ ùèññ åäèðñÿí êè, ùàìûìûç éåíÿ ÿââÿëêè êèìè äîñòóã. Ñîíðà èñÿ éåíÿ éîëà äöøöðñÿí. Áóíà ýþðÿ äÿéåð åéíè çàìàíäà ùÿì ùå÷äèð, ùÿì çÿíýèíäèð. Äîñòëóüóí ýèçëè âàùÿëÿðè èëÿ çÿíýèíäèð, – îíëàð ýþçÿ ýþðöíìöðëÿð, îðà ýåäèá ÷ûõìàã
àñàí äåéèë, àììà áèçèì ïåøÿìèç áó ýöí îëìàñà äà ñàáàù áèçèàïàðûá îðà ÷ûõàðàúàãäûð. Îëà áèëñèí, ùÿéàò áèçè éîëäàøëàðûìûçäàí
àéûðàð îíëàð ùàããûíäà ÷îõ äöøöíìÿéÿ èìêàí âåðìÿç, àììà, ôÿðãè éîõäóð, ùàðäà èñÿ, Àëëàù áèëèð ùàðäà, îíëàð éàøàéûðëàð – ñÿññèçñÿìèðñèç, óíóäóëìóø, ëàêèí ùÿìèøÿ ñàäèãäèðëÿð. Îäóð êè, éîëëàðûìûç áèðëÿøÿíäÿ áèçè ýþðìÿêäÿí íÿ ãÿäÿð øàä îëóðëàð, íåúÿ ñåâèíúëÿ áèçè äàðòûøäûðûðëàð. Ýþçëÿìÿéÿ ýÿëèíúÿ – áèç áóíà àäÿò åòìèøèê...
Ëàêèí ýåú éà òåç þéðÿíèðñÿí êè, äîñòëàðäàí áèðè ÿáÿäè ñóñìóøäóð, áèç àðòûã îíóí úèíýèëòèëè ýöëöøöíö åøèòìÿéÿúÿéèê, áó ýöíäÿíî âàùÿ ÿë÷àòìàçäûð. Áàõ, áó çàìàí ÿñë ìàòÿì áàøëàéûð – öðÿéè
ïàð÷àëàéàí öìèäñèçëèêäÿí àðòûã, ÿëÿì-êÿäÿð áèçè ÷óëüàëàéûð.
Éîõ, ùÿëàê îëìóø éîëäàøû ùå÷ êÿñ, ùå÷ âàõò ÿâÿç åäÿ áèëìÿç.
Êþùíÿ äîñòëàðû òÿëÿì-òÿëÿñèê éàðàäà áèëìÿçñÿí. Öìóìè õàòèðÿëÿðäÿí, áèð éåðäÿ èçòèðàá ÷ÿêäèéèí àüûð ñààòëàðäàí, ìöáàùèñÿëÿðäÿí, êöñöá áàðûøìàëàðäàí, ñÿìèìè ÷ûðïûíòûëàðäàí ãèéìÿòëè õÿçèíÿ
éîõäóð. Áåëÿ äîñòëóã óçóí èëëÿðèí ìÿùñóëóäóð. Ïàëûä àüàúû ÿêÿðêÿí òåçëèêëÿ îíóí êþëýÿñèíÿ ñûüûíàúàüûíû äöøöíìÿê ýöëöíúäöð.
Ùÿéàò áåëÿ ãóðóëìóøäóð. ßââÿëúÿ áèç âàðëàíûðûã, àõû áèç óçóíèëëÿð àüàú ÿêìèøèê, ñîíðà èëëÿð ýÿëèá ÷àòûð, çàìàí çÿùìÿòèìèçè ýþéÿ ñîâóðóð, àüàúëàðû ãûðûá-òþêöð. Äîñòëàð áèð-áèðèíèí àðäûíúà ýåäèðëÿð, áèçèì öìèäèìèçè êÿñèðëÿð. Ýåäÿíëÿðÿ ìàòÿì ñàõëàéà-ñàõëàéà
õÿëâÿòúÿ áèð äÿ îíà ýþðÿ êÿäÿðëÿíèðñÿí êè, þçöí äÿ ãîúàëûðñàí.
Ìåðìîç âÿ áàøãà éîëäàøëàðûìûçûí áèçÿ âåðäèêëÿðè äÿðñ áåëÿèäè. Ùÿð áèð ïåøÿíèí ÿçÿìÿòè, îëà áèëñèí, ùÿð øåéäÿí ãàáàã îíäàäûð êè, î, àäàìëàðû áèðëÿøäèðèð: ÷öíêè äöíéàäà àäàìû àäàìëà áèðëÿøäèðÿí òåëäÿí ãèéìÿòëè øåé éîõäóð.
Òÿêúÿ ìàääè ðèôàù íàìèíÿ èøëÿìÿêëÿ áèç þçöìöçÿ ùÿáñõàíà
òèêèðèê. Âÿ òÿíùàëûüà ÷ÿêèëèðèê, áèçèì áöòöí âàðèäàòûìûç – òîç âÿêöëäöð,îíëàð éàøàìàüà, þìöð ñöðìÿéÿ äÿéìÿëè îëàí øåéè áèçÿ__________
âåðìÿêäÿ àúèçäèð.
134

Ìÿí ÿí óíóäóëìàç õàòèðÿëÿðèìè àðàøäûðûðàì, áàøûìà ýÿëÿíëÿðèí ÿí ìöùöìëÿðèíÿ éåêóí âóðóðàì – ÿëáÿòòÿ, î ñààò ãèéìÿòëè,î ñààò ñàíáàëëû èäè êè, îíó ìÿíÿ äöíéàíûí áöòöí ãûçûëëàðû âåðÿ áèëìÿçäè. Ìåðìîçóí, êå÷èðäèéèìèç èçòèðàáëàðëà ùÿìèøÿëèê áàüëàíäûüûìûç éîëäàøûí äîñòëóüóíó ñàòûí àëìàã îëìàç.
Éöç ìèí óëäóçóí éàíäûüû ýåúÿäÿ ó÷àðêÿí, õÿéàëÿí ïÿðâàç
åäÿðêÿí, ùÿì äÿ ãûñà ìöääÿòÿ ùÿð øåéÿ ãàäèð îëàðêÿí ñÿíè áöðöéÿí ùèññëÿðè ïóëëà ñàòûí àëìàã îëìàç.
×ÿòèí ó÷óøäàí ñîíðà ñÿíè áöðöéÿí éåíèëèê äóéüóñóíó ïóëëà
ñàòûí àëìàã îëìàç, – àüàúëàð, ÷è÷ÿêëÿð, ãàäûíëàð, òÿáÿññöìëÿð –ùÿéàòûí ïàðëàã ðÿíýëÿðè èëÿ úèëâÿëÿíÿí, èíäè äàí éåðèíèí àüàðìàñûèëÿ áèçÿ ãàéòàðûëàí èðèëè-õûðäàëû øåéëÿðèí ùÿìàùÿíý ñÿñè, íÿôÿñè.
Èíäè ìÿíèì õàòèðèìÿ ýÿëÿí ýåúÿíè, Áþéöê ñÿùðàíûí ýåúÿñèíèäÿ ñàòûí àëìàã îëìàç.
Áèç – “Àåðîïîñòàë” êîìïàíèéàñûíûí ö÷ òÿééàðÿñè – àõøàìöñòö Ðèî-äå-Îðî ñàùèëèíäÿ èëèøèá ãàëäûã. ßââÿë éîëäàøûì Ðèãåë
÷àðÿñèçëèêäÿí éåðÿ åíäè, îíóí ñöêàíû ùÿðëÿíìèðäè, îíóí êþìÿéèíÿ áàøãà éîëäàø, Áóðãà ó÷äó, àíúàã áîø áèð ñûíûã îíó äà éåðÿáÿíä åëÿäè. Íÿùàéÿò, ìÿí îíëàðûí éàíûíà äöøäöì, áó çàìàí ùàâà ãàðàëìûøäû. Áèç Áóðãàíûí ìàøûíûíû òÿìèð åòìÿéè ãÿðàðà àëäûã,àììà ãàðàíëûãäà éîõ, ñÿùÿðè ýþçëÿéÿê.
Áèð èë áóíäàí ãàáàã éîëäàøëàðûìûç Ãóðï âÿ Åðàáë åëÿ áó éåðäÿ
ãÿçàéà óüðàìûøäûëàð, ùå÷ êÿñÿ òàáå îëìàéàí, ñÿðêåø ìàâðëàð îíëàðû þëäöðìöøäö. Áèç áèëèðäèê êè, èíäè äÿ ùàðäà èñÿ Áîùàäîðóí éàíûíäà ö÷ éöç íÿôÿðëèê ìöñÿëëÿù äÿñòÿ äöøÿðýÿñè âàð, éÿãèí óçàãäàí áó ö÷ òÿééàðÿíèí éåðÿ åíäèéèíè ýþðöá, ùàðàé ñàëìûøëàð âÿ áóýåúÿ áèçèì ñîí ýåúÿìèç îëà áèëÿð.
Áåëÿëèêëÿ, áèç ýåúÿ éóõóñóçëóüóíà ùàçûðëàøäûã. Éöê êàáèíÿñèíäÿí áèð íå÷ÿ éåøèê ÷ûõàðòäûã, è÷èíäÿ îëàíëàðû áîøàëòäûã, éåøèêëÿðäÿí äþâðÿ äöçÿëòäèê, ùÿð áèðèíèí è÷ÿðèñèíäÿ, ãàðîâóëõàíàäà îëäóüó êèìè, çÿèô èøûëäàéàí øàìëàð éàíäûðäûã, áèðòÿùÿð êöëÿéèí äÿãàáàüûíû êÿñäèê. Ñÿùðàäà, ïëàíåòèí ÷ûëïàã ãàáûüû öñòöíäÿ, äöíéà__________
íûí ÿçÿëèíäÿ îëäóüó êèìè, òÿíùà èíñàí ìÿñêÿíè ñàëäûã.
135

Áèç ìÿñêÿíèìèçèí áàø ìåéäàí÷àñûíà, ãóì òÿïÿñèíèí öñòöíÿ
òîïëàøìûøäûã, ýþçëÿéèðäèê, áóðàéà éåøèêëÿðäÿí òèòðÿê èøûã äöøöðäö. Áèç ùàâàíûí èøûãëàíìàñûíû ýþçëÿéèðäèê, áó áèçÿ éà íèúàò ýÿòèðÿúÿêäè, éà ìàâðëàð ýÿëÿúÿêäè. Íÿ ö÷öí îëäóüóíó áèëìèðÿì, àììà áó ýåúÿäÿ íÿ èñÿ áèð øÿíëèê âàð èäè. Áèç õàòèðÿëÿð äàíûøûð, çàðàôàò åäèð, îõóéóðäóã.
Áèç ãîíàãëûäà îëäóüó êèìè, áèð ãÿäÿð íÿøÿëè èäèê. Ùàëáóêè ùå÷íÿéèìèç éîõ èäè. Îëàíûìûç êöëÿê, ãóì, áèð äÿ óëäóçëàð èäè. Òðàïïèñòëÿð ðóùóíäà àìàíñûç ñÿôàëÿò. Áó çÿèô èøûãëàíäûðûëìûø ñòîë àðõàñûíäà îòóðàí, áöòöí äöíéàäà õàòèðÿëÿðäÿí áàøãà ùå÷ íÿëÿðè ãàëìàéàí áèð îâóú àäàì ýèçëè, ýþçÿýþðöíìÿéÿí ñÿðâÿòëÿðèíè áþëöøäöðöðäöëÿð. Àõûð êè, áèç ýþðöøäöê. Áÿçÿí åëÿ îëóð êè, óçóí ìöääÿò àäàìëàðëà éàíàøû ýåäèðñÿí, ñöêóòà äàëûðñàí, éà äà áèð-èêè ñþçìöáàäèëÿñè èëÿ êèôàéÿòëÿíèðñÿí. Àíúàã áèðäÿí òÿùëöêÿ ñààòû ýÿëèá
÷àòûð. Î çàìàí áèç áèð-áèðèìèçÿ äàéàã îëóðóã. Î çàìàí ìÿëóì
îëóð êè, áèç ãàðäàøëûã úÿìèééÿòèíèí öçâëÿðèéèê. Éîëäàøëàðûíûí ôèêèðëÿðèíÿ, õÿéàëëàðûíà ãîøóëóðñàí, ñÿí äÿ çÿíýèíëÿøèðñÿí. Áèç áèðáèðèìèçÿ ýöëöìñÿéèðèê. Àçàäëûüà áóðàõûëìûø ÿñèð äÿíèçèí èíòÿùàñûçëûüûíû, ÿíýèíëèéèíè ýþðÿíäÿ áåëÿ ñåâèíèð.

2
Áèð íå÷ÿ ñþç äÿ ñÿíèí ùàããûíäà äåéÿúÿéÿì, Ýèéîìå. Ãîðõìà, ñÿíè óòàíäûðìàéàúàüàì, ñÿíèí ðÿøàäÿò âÿ ìÿùàðÿòèíè óúàäàí
ýþéëÿðÿ ãàëäûðìàéàúàüàì. Ñÿíèí àüëàñûüìàç ìàúÿðàíäàí áóìÿãñÿäëÿ ñþç à÷ìàã èñòÿìèðÿì.
Åëÿ èíñàíè êåéôèééÿòëÿð âàðäûð êè, áóíóí ö÷öí àä äöøöíöëìÿìèøäèð. Áÿëêÿ úèääèëèêäèð? Éîõ, áó äà äöç äåéèë. Îíóíëà òÿáÿññöì
äÿ, õîø òÿáèÿò äÿ éîëà ýåäèð, î äöëýÿðÿ õàñ îëàí øåéäèð. – Î áèð òèêÿàüàúëà áÿðàáÿðëÿøèð, îíó ÿëëÿøäèðèð, éîõëàéûð, þë÷öð, áîø-áîøóíà
þçöíÿ ãöððÿëÿíìÿäÿí áöòöí ãöââÿñè âÿ áàúàðûüû èëÿ èøÿ ýèðèøèð.
Áèð äÿôÿ ìÿí ñÿíèí ìàúÿðàëàðûí ùàããûíäà ùÿéÿúàíëû áèðùåêàéÿ
îõóäóì, Ýèéîìå, áó ÿéðè ýöçýö èëÿ, ùåñàáûìû ÷öðöòìÿéè
__________
÷îõäàí èñòÿéèðÿì. Ñÿíè ìöðÿêêÿá áèð äèëàâÿð, ùþúÿò áèð îüëàí
136

êèìè òÿñâèð åäèð, ñàíêè ìÿðäëèê îíäàí èáàðÿòäèð êè, äÿùøÿòëè áèðòÿùëöêÿ àíûíäà éàõóä þëöì àéàüûíäà ìàñãàðà÷ûëûüà ãÿäÿð àë÷àëàñàí! Îíëàð ñÿíè òàíûìàìûøëàð, Ýèéîìå. Äþéöø ÿðÿôÿñèíäÿ ðÿãèáè ÿëÿ ñàëìàã ñÿíèí ùå÷ íÿéèíÿ ýÿðÿê äåéèë. Òóôàí éàõûíëàøàíäàñÿí äåéèðñÿí: “Òóôàí îëàúàã”. Ñÿí ãàðøûäà íÿ îëàúàüûíû ýþðöðñÿíâÿ îíóíëà ìöáàðèçÿéÿ ùàçûðëàøûðñàí.
Áóíóí íåúÿ îëäóüóíó ìÿí éàõøû õàòûðëàéûðàì, Ýèéîìå, îíàýþðÿ äÿ øÿùàäÿò âåðèðÿì.
Ñÿí ãûøäà Àíä éîëó èëÿ ðåéñÿ ýåòäèí âÿ éîõà ÷ûõäûí, ÿëëè ñààòñÿíäÿí ùå÷ áèð õÿáÿð-ÿòÿð ýÿëìÿäè. Áó çàìàí ìÿí Ïàòàãîíóí
îðòàëàðûíäàí ãàéûäûá, Ìåíäîñäà òÿééàðÿ÷è Äåëåéÿ ãîøóëìóøäóì.
Áåø ýöí äàëáàäàë äàüëàðûí öçÿðèíäÿ ùÿðëÿíäèê, áó ãàò-ãàðûøûãëûãäà áèð èç òàïìàüà ÷àëûøäûã, àììà íÿòèúÿñèç îëäó. Áóðàäà èêè òÿééàðÿ íÿ åäÿ áèëÿðäè. Áåëÿ ýþðöíöðäö êè, çèðâÿëÿðè éåääè ìèí ìåòðéöêñÿêëèéÿ ãàëõàí, áèð-áèðèíèí öñòöíÿ ãàëàíìûø áó óúñóç-áóúàãñûç äàüëàðû éöçëÿðëÿ åñêàäðèëéà éöç èëÿ ÿëÿê-âÿëÿê åäÿ áèëìÿç.
Áèç öìèäèìèçè òàìàì èòèðäèê. Ùÿòòà âàäèäÿ áåø ôðàíê õàòèðèíÿ ùÿðúöð ðèñê âÿ úèíàéÿòÿ ýåäÿí éåðëè ãà÷àã÷ûëàð, áàøêÿñÿíëÿð äÿ áóãàëàëàðûí öçÿðèíÿ õèëàñ äÿñòÿëÿðè àïàðìàüà úÿñàðÿò åòìèðäèëÿð.
“Úàíûìûç þçöìöçÿ ÿçèçäèð, – äåéèðäèëÿð – Àíä ãûøäà àäàìû ñàüñàëàìàò áóðàõìàç”. Áèç Äåëå èëÿ Ñàíòéàãîéà ãàéûäàí çàìàí ×èëèíèí ìþòÿáÿð àäàìëàðû ùÿð äÿôÿ ìÿñëÿùÿò ýþðäöëÿð êè, áó àõòàðûøäàí âàç êå÷ÿê. “Èíäè ãûøäûð. ßýÿð ñèçèí éîëäàøûíûç äöøÿíäÿ
òèêÿ-òèêÿ îëìàñà äà, ñÿùÿðÿ êèìè ñàü ãàëìàç. Ýåúÿ äàüëàðäà ñàüãàëìàã îëìàç, î, àäàìû áèð ïàð÷à áóçà äþíäÿðÿð”. Ñîíðà ìÿíéåíÿ Àíäûí äèê äèâàðëàðû âÿ íÿùÿíý ñöòóíëàðû àðàñûíäà äîëàøûðäûì, ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, äàùà ñÿíè àõòàðìûðàì, ãàð êèëñÿíèí ñÿññèçëèéè è÷èíäÿ ñÿíèí öñòöíäÿ ñîí äÿôÿ äóà îõóéóðàì.
Éåääèíúè ýöí èñÿ ó÷óø àðàñû Ìåíäîñ ðåñòîðàíëàðûíûí áèðèíäÿ
íàùàð åëÿéèðäèì, áèðäÿí êèì èñÿ ãàïûíû òàéáàòàé à÷äû, òÿê èêèúÿ
êÿëìÿ äåäè:– Ýèéîìå ñàüäûð.
Îðàäà îëàíëàðûí ùàìûñû, òàíûø îëìàéàíëàð áåëÿ, ñåâèíúäÿí ãó__________
úàãëàøäûëàð.
137Îí äÿãèãÿäÿí ñîíðà èêè ìåõàíèê – Ëåôåâðè âÿ Àáðèíè ýþòöðöá
ùàâàéà ãàëõäûì. Ãûðõ äÿãèãÿäÿí ñîíðà, ñÿíè ùàðà èñÿ Ñàí-Ðàôàåë
òÿðÿôÿ àïàðàí ìàøûíû àëòûíúû ùèññèìëÿ òàíûéûá, éîëà åíäèì. Áó, õîøýþðöø èäè, áèç ùàìûìûç àüëàéûðäûã, ñÿíè áÿðê-áÿðê áàüðûìûçà áàñûðäûã – ñÿí ñàü èäèí, ñÿí äèðèëìèøäèí, áó ìþúöçÿíè ñÿí þçöí éàðàòìûøäûí. Áàõ, î çàìàí ñÿí äåäèí – âÿ ñÿíèí áó èëê ñþçëÿðèí ÿëàèíñàí ãöðóðó èëÿ äîëó èäè:– Âàëëàù, ìÿí åëÿ áèð èø ýþðìöøÿì êè, áóíà ùå÷ áèð ùåéâàíûí
ýöúö ÷àòìàç.
Ñîíðàëàð ÿùâàëàòû ñÿí áèçÿ äàíûøäûí.
Áîðàí-÷îâüóí èêè ñóòêà èäè êè, úþâëàí åäèðäè, Àíäûí ×èëè éàìàúëàðûíû áåø ìåòð ãàëûíëûüûíäà ãàð áàñìûøäû, ùå÷ íÿ ýþðìÿê
ìöìêöí äåéèëäè. Àìåðèêà àâèàøèðêÿòèíèí òÿééàðÿ÷èëÿðè ýåðèãàéûòäûëàð. Àììà ñÿí áóíà áàõìàéàðàã ó÷äóí; áîç ñÿìàäà èøûãéåðè àõòàðûðäûí. ×îõ ÷ÿêìÿäÿí úÿíóáäà áóíó òàïäûí, áóëóäëàðûí
àðàñûíäàí ÷ûõäûí – îíëàð àëòû ìèí ìåòð ùöíäöðëöêäÿ ãóðòàðûðäû,áóëóäëàðûí öñòöíäÿ èñÿ òÿê-òÿê çèðâÿëÿð âàðäû, ñÿí àëòû ìèí áåøéöç ìåòð ùöíäöðëöéÿ ãàëõûá, Àðýåíòèíàéà èñòèãàìÿò ýþòöðäöí.
Ýåò-ýåäÿ çÿèôëÿøÿí ùàâà úÿðÿéàíûíà äöøÿí òÿééàðÿ÷èíè ãÿðèáÿ âÿ öçöúö ùèññëÿð áöðöéöð, ìîòîð èøëÿéèð, àììà éåíÿ äÿ àøàüû
ýåäèðñÿí. Òÿééàðÿíè äèêÿëäèðñÿí, òÿçÿäÿí éöêñÿêëèê ýþòöðìÿê
èñòÿéèðñÿí, àììà î, ñöðÿò âÿ ãöââÿñèíè èòèðèð, éåíÿ àøàüû ýåäèðñÿí.
Òÿééàðÿíèí áóðíóíó ÷îõ éóõàðû ãàëäûðäûüûíäàí åùòèéàò åäÿðÿê,äÿñòÿéè áàñûðñàí, ùàâà àõûíûíûí ñÿíè éàíà àïàðìàñûíà éîë âåðèðñÿí, êöëÿê ö÷öí òðàìïëèí îëàí áèð äàü ñèëñèëÿñèíäÿ äàéàã àõòàðûðñàí, àììà éåíÿ äÿ ÿââÿëêè êèìè àøàüû ýåäèðñÿí. Åëÿ áèë, ñÿìàíûíþçö àøàüû ýåäèð. Ñàíêè ñÿí áèð íþâ öìóìäöíéà ôÿëàêÿòèíÿ äöøìöñÿí. Áóíäàí éàõà ãóðòàðìàã îëìàç. ßáÿñ éåðÿ ýåðè äþíöðñÿí,îðäà áèð àç ãàáàã ùàâà ìþùêÿì èäè, åòèáàðëû äàéàã âàðäû. Éàïûøìàëû äàùà áèð øåé éîõäóð, ùÿð øåé ó÷óð, äöíéà äàüûëûá ýåäèð, åëÿùåé àøàüû ñöðöøöðñÿí. Ãàðøûíà èñÿ àüûð-àüûð áóëàíûã äóìàí ýÿëèð,__________
î ñÿíè áöðöéöð, óäóð.
138

– Ìÿí éöêñÿêëèéè èòèðäèì âÿ íÿ áàø âåðäèéèíè äÿðùàë áàøàäöøìÿäèì, – äåéÿ íàüûë åäèðäèí, – ñàíêè áóëóäëàð ùÿðÿêÿòñèçäè,àíúàã áó ìÿíÿ îíà ýþðÿ áåëÿ ýÿëèðäè êè, îíëàð áöòöí âàõòû äÿéèøèðäèëÿð âÿ åéíè ñÿâèééÿäÿ éåíèäÿí äöçÿëèðäèëÿð, áèðäÿí îíëàðûí
öñòöíäÿí çÿèôëÿéÿí àõûí ýÿëèðäè. Îðàäà äàüëàðäà àíëàøûëìàç øåéëÿð îëóð.
Íå÷ÿ íÿùÿíý áóëóäëàð áèð-áèðèíèí öçÿðèíÿ ãàëàãëàíûðäû.
– Áèðäÿí ìàøûí ýóðóëòó èëÿ àøàüû ýåòäè, ìÿí áèëàèõòèéàð äÿñòÿéè áóðàõäûì, êàáèíÿäÿí äöøìÿìÿê ö÷öí áÿðê-áÿðê îòóðàúàãäàí
éàïûøäûì. Òÿééàðÿ åëÿ ñèëêÿëÿíèðäè êè, ãàéûø ÷èéíèìè êÿñèðäè, àçãàëûðäû ãûðûëñûí. Áèð òÿðÿôäÿí äÿ ãàð øöøÿíè þðòìöøäö, úèùàçëàð âÿçèééÿòè ýþñòÿðìèðäè, ìÿí ôûðëàíà-ôûðëàíà àëòû ìèí ìåòðäÿí ö÷ ìèíáåø éöç ìåòðÿ åíäèì.
Áó çàìàí àøàüûäà ãàðà äöç áîøëóã ýþðäöì, î, òÿééàðÿíè äöçÿëòìÿéèìÿ êþìÿê åòäè. Áó Ëàãóíà Äèàìàíòå äàü ýþëö èäè. Ìÿíáèëèðäèì êè, î, äÿðèí ÷àëàäàäûð âÿ áèð òÿðÿôè – Ìàèïó âóëêàíû – àëòûìèí äîããóç éöç ìåòð ùöíäöðëöéöíäÿäèð. Ìÿí áóëóäëàðäàí ÷ûõñàì äà, ãàð áîðàíû ýþçëÿðèìè à÷ìàüà ãîéìóðäó, ìÿí áó ýþëäÿí
÷ûõìàüà úàí àòñàì, ìöòëÿã ýþëöí ÿòðàôûíäàêû äàø äèâàðëàðà òîõóíóá ïàð÷à-ïàð÷à îëàðäûì. Ìÿí îòóç ìåòð éöêñÿêëèêäÿ îíóí öçÿðèíäÿ ÷îõ ùÿðëÿíäèì, éàíàúàüûì ãóðòàðàíà ãÿäÿð ùÿðëÿíäèì. Èêèñààò, ñèðê àòû ìåéäàíû äîëàíàí êèìè, ùÿðëÿíäèì. Ñîíðà éåðÿ åíäèì, òÿééàðÿ ÷åâðèëäè. Ìàøûíûí àëòûíäàí ÷ûõäûì, àììà òóôàí ìÿíèéûõäû. Ãàëõäûì, éåíÿ éûõäû, êàáèíÿíèí àëòûíà ýèðäèì, ãàðû ÷àëàëàéûá, îðàäà äàëäàëàíìàüà ìÿúáóð îëäóì. Ìÿí è÷èíäÿ ïî÷ò îëàíêèñÿëÿðè ÿòðàôûìà äöçäöì âÿ èêè ñóòêà îðàäà îòóðäóì.
Ñîíðà òóôàí éàòäû, ìÿí éîëà äöøäöì. Áåø ýöí, äþðä ýåúÿ éîëýåòäèì.
Ñÿí íÿ êþêÿ äöøìöøäöí, Ýèéîìå. Áÿëè, áèç ñÿíè òàïäûã, àììà ñÿí íåúÿ ãóðóìóøäóí, àðûãëàìûøäûí, ãàðû êèìè òàìàì áöçöøìöøäöí. Åëÿ ùÿìèí ýåúÿ ñÿíè òÿééàðÿ èëÿ Ìåíäîñà ýÿòèðäèì,îðàäà áÿéàç ìÿëÿôÿëÿð ñÿíè ìÿëùÿì êèìè áöðöäö. Ëàêèí îíëàð
àüðûíû ÷ûõàðòìàäû. Äèäèëèá äàüûëìûø áÿäÿíèí ñÿíÿ ÿçèééÿò âåðèðäè.
__________
Ñÿí ÷àïàëàéûðäûí, þçöíÿ éåð òàïìûðäûí. Ùå÷ úöð éóõóëàéà áèëìèð139äèí. Ñÿíèí áÿäÿíèí íÿ ãàéàëàðû, íÿ ãàðëàðû óíóòìóøäó. Îíëàð þçìþùöðëÿðèíè áÿäÿíèíÿ áàñìûøäûëàð. Ñÿíèí öçöí ãàðàëìûø âÿ øèøìèøäè, åéíÿí âàõòû þòìöø çÿäÿëè ëàëûã ìåéâÿ êèìè. Ñÿí ãîðõóíúâÿ ìÿçëóì èäèí, ýþçÿë ÿìÿê àëÿòëÿðè îëàí ÿëëÿðèí êåéèìèøäè, àüàúà äþíìöøäö, ñþçöíÿ áàõìûðäû. Òÿíýíÿôÿñ îëàíäà ñÿí ÷àðïàéûíûí êÿíàðûíäà îòóðóðäóí, áó âàõò äîí âóðìóø àéàãëàðûí àüûð éöêêèìè ñàëëàíûðäû. Åëÿ áèë ùÿëÿ éîëäà èäèí, ñàéûãëàéûðäûí, íÿôÿñèí òóòóëóðäó; öçöãîéëó áàëûíúûí öñòöíÿ äöøÿíäÿ äÿ ðàùàòëûã òàïìûðäûí,áåéíèíèí êöíú-áóúàüûíäà áèð éåðÿ òîïëàøìûø çÿùëÿòþêÿí ãàðàáàñìàëàð, õÿéàëëàð òÿêðàð-òÿêðàð ýþçöíöí þíöíÿ ýÿëèðäè, ñÿí äÿáó ùöúóìóí ãàðøûñûíû àëìàã èãòèäàðûíäà äåéèëäèí. Áóíóí ñîíóýþðöíìöðäö. Íå÷ÿíúè äÿôÿ èäè êè, ñÿí ìÿüëóá åäèëìèø âÿ êöëöí
è÷èíäÿí òÿçÿäÿí áàø ãàëäûðìûø äöøìÿíëÿ äþéöøÿ ýèðèðäèí.
Ìÿí ñÿíÿ ùÿð úöð øÿôà äÿðìàíëàðû è÷èðäèðäèì.
– È÷, ãî÷àã.
– Áèëèðñÿíìè, ÿí òÿÿúúöáëö íÿ èäè...
Ãÿëÿáÿ ãàçàíìûø, àììà þçö äÿ ìþùêÿì äþéöëìöø áîêñ÷ó
êèìè, ñÿí þç ôþâãÿëàäÿ ìàúÿðàíû òÿçÿäÿí êå÷èðèðäèí. Ñÿí àç-àç,ãûðûã-ãûðûã íàüûë åäèðäèí âÿ ùàëûí éöíýöëëÿøèðäè. Ìÿíèì èñÿ òÿñÿââöðöìÿ ýÿëèðäè – áóäóð, ñÿí ãûðõ äÿðÿúÿ øàõòàäà ýåäèðñÿí,àøûðûìëàðäàí èìÿêëÿéÿ-èìÿêëÿéÿ, ñöðöíÿ-ñöðöíÿ, äþðä ìèí áåøéöç ìåòð éöêñÿêëèêäÿ èðÿëèëÿéèðñÿí, ñÿíèí íÿ áóç ãûðàíûí, íÿêÿíäèðèí, íÿ éåìÿéèí âàð, ñÿí ó÷óðóìëàðûí, éàðüàíëàðûí ãûðàüû èëÿñöðöøöðñÿí, àéàüûíûí, äèçëÿðèíèí, îâúóíóí è÷èíèí äÿðèñè ýåäèð, ãàíûàõûð. Ñààòáàñààò ãàíûíû äà, ãöââÿíè äÿ, ìöùàêèìÿíè äÿ èòèðèðñÿí,àììà éåíÿ äÿ ãàðûøãà êèìè èíàäëà ãàáàüà ýåäèðñÿí; êå÷èëìÿç
ìàíåÿéÿ ðàñò ýÿëÿíäÿ éàõóä àøàüûñû ó÷óðóì îëàí ñûëäûðûì òÿïÿëÿðÿ ãàëõàíäà ýåðè ãàéûäûðñàí; éûõûëûðñàí, òÿçÿäÿí äóðóðñàí, þçöíÿ áèð áàëàúà äà èñòèðàùÿò âåðìèðñÿí, àõû ãàðûí öñòöíäÿ óçàíñàí,áèð äàùà ãàëõìàçñàí.
Áÿëè, ñöðöøöá éûõûëàíäà äîíìàìàã ö÷öí äóðìàüà òÿëÿñäèí. Éûõûëàíäàí
ñîíðà áèð äÿãèãÿ àðòûã äèíúÿëìèø îëñàéäûí, áèð àí è÷èíäÿ
__________
äîíóá ãàëà áèëÿðäèí, êåéëÿøÿí, ôÿàëèééÿòèíè èòèðÿí ÿçÿëÿëÿð ñÿíÿ140

êþìÿê åòìÿçäè, îíñóç äà ãàëõìàã ÷ÿòèí èäè, ëàêèí ñÿí áó øèðíèêäèðìÿéÿ óéìàäûí. Äèíúÿëìÿéÿ ÷àüûðàí øèðèí ÷àüûðûøëàðà ýåòìÿäèí.
Ñÿí ìÿíÿ äåéèðäèí:– Ãàðûí è÷èíäÿ þçöíö ìöùàôèçÿ ùèññèíè òàìàì èòèðèðñÿí. Èêèýöí, ö÷ ýöí, äþðä ýöí éîë ýåäèðñÿí, ñîíðà éàòìàãäàí áàøãà ùå÷íÿ èñòÿìèðñÿí. Ìÿí éàòìàã èñòÿéèðäèì. Àììà þçöìÿ äåéèðäèì,ÿýÿð àðâàäûì ìÿíèì ñàü îëäóüóìà èíàíûðñà, äåìÿëè, ìÿíèì ýÿëÿúÿéèìÿ äÿ èíàíûð. Éîëäàøëàðûì äà èíàíûðëàð êè, ìÿí ýÿëèðÿì.
Îíëàðûí ùàìûñû ìÿíÿ èíàíûðëàð. ßúëàôàì ÿýÿð äàéàíñàì.
Ñîíðà ñÿí ýåäèðäèí, ùÿð ýöí úèá áû÷àüûíëà àéàããàáûëàðûíû êÿñèá áèð àç ýåíÿëäèðäèí, ÷öíêè äîí âóðìóø, øèøìèø àéàãëàðûí àéàããàáûëàðà éåðëÿøìèðäè.
Ñÿí áèð åòèðàôëà ìÿíè ùåéðÿòëÿíäèðäèí:– Áàøà äöøöðñÿíìè, èêèíúè ýöíäÿí áàøëàéàðàã, ÿí ÷ÿòèí øåéäöøöíìÿìÿê èäè. ßùâàëûì ÷îõ ïèñ èäè, âÿçèééÿò èñÿ öìèäñèç èäè.
Áó áàðÿäÿ äöøöíìÿê äÿ îëìàçäû, éîõñà ýåòìÿéÿ ìÿòàíÿòèì
÷àòìàçäû. Áÿäáÿõòëèêäÿí áàøûì ñþçöìÿ ãóëàã àñìûðäû, òóðáèí êèìè äàéàíìàäàí èøëÿéèðäè. Àììà ìÿí éåíÿ äÿ ôèêðèìè èäàðÿ åäÿáèëèðäèì. Ìÿí îíóí ãàáàüûíà áèð ôèëì éàõóä êèòàá àòûðäûì. Ôèëìéàõóä êèòàá ãàðøûìäà øÿêèë-øÿêèë, ñÿùèôÿ-ñÿùèôÿ à÷ûëûðäû. Ñîíðàèñÿ áèð äþíýÿ ôèêðèìè éåíÿ ýåð÷ÿêëèéÿ ãàéòàðûðäû. Áó ëàáöä èäè. Îçàìàí ìÿí þçöìö áàøãà áèð øåé õàòûðëàìàüà ìÿúáóð åäèðäèì...
Àììà áèð äÿôÿ ñÿí ñöðöøäöí, öçö öñòÿ ãàðûí è÷èíÿ éûõûëäûí âÿãàëõìàã èñòÿìÿäèí. Áó åëÿ áèð ýþçëÿíèëìÿç íîêàóò – ñàðñûäûúû
çÿðáÿ èäè êè, áó çàìàí áîêñ÷ó äþéöøìÿê èðàäÿñèíè èòèðèð, ùàðàäàèñÿ óçàãëàðäà, éàä áèð àëÿìäÿ ñÿñëÿíÿí ñàíèéÿ ùåñàáûíà ëàãåéäëÿøèð, áèð, èêè, ö÷... ñîíðà îí ýÿëèð, – èø áèòèð.
– Ìÿí ÿëèìäÿí ýÿëÿíè åòäèì, ùå÷ áèð öìèä ãàëìàìûøäû, íÿéèí
õàòèðèíÿ áó èøýÿíúÿíè óçàäûì?
Ðàùàòëàíìàã ö÷öí ýþçëÿðèíè éóììàã êèôàéÿò èäè. Áó çàìàí
ãàéàëàð äà, áóçëàð äà, ãàð äà éîõà ÷ûõàðäû. Ñàäÿ áèð ñåùðáàçëûã:ýþç ãàïàãëàðûíû åíäèðÿúÿêñÿí, ùÿð øåé èòèá ýåäÿúÿê – íÿ çÿðáÿëÿð,íÿ éûõûëìàëàð, íÿ ÿçÿëÿëÿðäÿêè êÿñêèí àüðûëàð, íÿ éàõûúû, éàí__________
äûðûúû ñîéóã, íÿ þêöç àðàáàñûíûí áåëÿ ÷ÿêìÿéÿ ýöúö ÷àòìàéàí,141

êÿë êèìè äàðòäûüûí ùÿéàò éöêö ãàëàúàã. Ñÿí ñîéóüóí çÿùÿð êèìèáöòöí áÿäÿíèíÿ íåúÿ èøëÿäèéèíè, ñÿíè òèðéÿê êèìè íåúÿ õóìàðëàíäûðäûüûíû äóéóðäóí. Úàíûí öðÿéèíÿ éûüûøìûøäû, îíóí áàøãà ýèçëÿíìÿëè éåðè éîõäó. Îðàäà, ëàï äÿðèíëèêëÿðäÿ çÿðèô, ãèéìÿòëè áèðøåé éóìàüà äþíìöøäö. Øöóð òÿäðèúëÿ áÿäÿíèí óçàã éåðëÿðèíè òÿðêåòìÿéÿ áàøëàéûð, áÿäÿí áó éàõûíà ãÿäÿð äèäèëìèø, ïàð÷àëàíìûø
ùåéâàí êèìè èäè, èíäè èñÿ ñîéóã ìÿðìÿðÿ äþíöðäö.
Ùÿòòà ñÿíèí âèúäàíûí äà ñàêèòëÿøìèøäè. Àðòûã áèçèì ÷àüûðûøûìûçû äà åøèòìèðäèí, äàùà äîüðóñó, ñÿí îíëàðû åëÿ áèë éóõóäà åøèäèðäèí. Âÿ ñÿí éóõóäà úàâàá âåðèð, ùàâàäà éöíýöë, áÿõòèéàð-áÿõòèéàð àääûìëàéûðäûí âÿ ñÿíèí ãàðøûíäà ýþçÿë äöçÿíëèêëÿð à÷ûëûðäû.
Ñÿí áó àëÿìäÿ íåúÿ äÿ éöíýöëúÿ ó÷óðäóí, î íÿ ãÿäÿð ìåùðèáàíâÿ ÿçèç îëìóøäó. Ñÿí èñÿ, àé õÿñèñ, þç ýÿëèøèíèí ñåâèíúèíè áèçèì
ÿëèìèçäÿí àëìàüû ãÿò åòìèøäèí.
Ãÿëáèíèí äÿðèíëèêëÿðèíäÿ âèúäàí ÿçàáû ãûìûëäàíäû, éóõóëó õÿéàëàòà àéûã ôèêèðëÿð ãàðûøäû.
– Ìÿí àðâàäûì ùàããûíäà äöøöíäöì. Ìÿíèì ñûüîðòà ïîëèñèìîíó ãîéìàç êè, äèëÿí÷è êþêöíÿ äöøñöí. Áÿëè, àíúàã...
Àíúàã ñûüîðòàëàíìûø àäàì õÿáÿðñèç-ÿòÿðñèç èòñÿ, ãàíóíëà îíóàíúàã äþðä èëäÿí ñîíðà þëìöø ùåñàá åäèðëÿð. Áó ñÿðò ôàêò ãàðøûñûíäà áöòöí éóõóëàð âÿ õÿéàëëàð ýåðè ÷ÿêèëäè. Áóäóð, ñÿí öçöãîéëó ãàðëû éàìàúà ñÿðèëìèñÿí. Éàé ýÿëÿúÿê, ÿðèìèø ãàðëàðûí áóëàíûã
ñóéó ñÿíèí áÿäÿíèíè Àíääà ìèíëÿðëÿ éàðüàíëàðûí áèðèíÿ àïàðàúàãäûð. Ñÿí áóíó áèëèðäèí. Îíó äà áèëèðäèí êè, ñÿíäÿí ÿëëè ìåòð ãàáàãäà ñûëäûðûì ãàéà âàð.
– Ìÿí ôèêèðëÿøèðäèì êè, àéàüà äóðà áèëñÿì, áÿëêÿ þçöìö îãàéàéà éåòèðäèì. Îíäà äàøû áÿðê-áÿðê ãóúàãëàðàì, éàéäà úÿñÿäèìè òàïàðëàð.
Àéàüà ãàëõàíäàí ñîíðà èñÿ ñÿí èêè ýåúÿ, ö÷ ýöí äÿ éîë ýåòäèí.
Ëàêèí ñÿí óçàã ýåäÿúÿéèíÿ öìèä åòìèðäèí.
– Áèð ÷îõ ÿëàìÿòëÿðäÿí ìÿí þëöìöí éàõûíëàøäûüûíû äóéóðäóì. Ìÿñÿëÿí: ùÿð èêè ñààòäàí áèð éàõóä áóíà éàõûí áèð ìöääÿòäÿ
äàéàíìàã ëàçûì ýÿëèðäè – ýàù àéàããàáûíû áèð àç äà êÿñìÿê
__________
ö÷öí, ýàù øèøìèø àéàüû îâìàã ö÷öí, ýàù äà ñàäÿúÿ öðÿéèìÿ èñòè142ðàùÿò âåðìÿê ö÷öí. Àììà ñîí ýöíëÿð ùàôèçÿì êîðëàíìûøäû. Ýþðöðäöí, äàéàíäûüûì éåðäÿí õåéëè àðàëàíäûì, àììà áèðäÿí éàäûìà
äöøäö êè, éåíÿ íÿéè èñÿ óíóòìóøàì. ßââÿëúÿ ÿëúÿêëÿðèìè óíóòäóì, áåëÿ øàõòàäà èñÿ áó çàðàôàò äåéèë. Îíó áþéðöìÿ ãîéìóøäóì,éîëà äöøÿíäÿ ýþòöðìÿìèøÿì. Ñîíðà ñààòûìû óíóòäóì. Ñîíðà úèááû÷àüûìû. Ñîíðà êîìïàñûìû... Ùÿð äóðàúàãäà áèð øåé èòèðäèì...
Íèúàò áèðèíúè àääûìû àòìàãäàäûð. Ñîíðà áèð àääûì äà àòûðñàí.
Áó ãàéäà ùÿð øåé òÿçÿäÿí áàøëàéûð...
– Âàëëàù, ìÿí åëÿ áèð èø ýþðìöøÿì êè, áóíà ùå÷ áèð ùåéâàíûí
ýöúö ÷àòìàç.
Áó ñþçëÿð éåíÿ éàäûìà äöøäö, ìÿí áóíäàí íÿúèá øåé áèëìèðÿì. Áó ñþçëÿð èíñàíûí äöíéàäà éöêñÿê éåðèíè ìöÿééÿí åäèð. Áóñþçëÿðäÿ îíóí øÿðÿô âÿ øþùðÿòè âàð, îíóí ùÿãèãÿòÿí áþéöêëöéöÿêñ îëóíóð. Íÿùàéÿò, ñÿí éóõóéà ýåòäèí, øöóð ñþíäö, àììà ñÿíîéàíàí êèìè î äà úàíà ýÿëäè âÿ ñûíìûø, ÿçèëìèø, éàíìûø áÿäÿíèíÿ
éåíèäÿí ùþêìðàíëûüà áàøëàäû. Áåëÿ, äåìÿëè, áèçèì áÿäÿíèìèç
éàëíûç ìöòè àëÿòäèð, éàëíûç ñàäèã íþêÿðäèð. Âÿ ñÿí îíóíëà ôÿõðåäèðñÿí, Ýèéîìå, áó ãöðóðó ñÿí àøàüûäàêû ñþçëÿðäÿ ÿêñ åòäèðìÿéè
áàúàðìûñàí:– Ìÿí àõû àú-àúûíà ýåäèðäèì, íÿ äåéèì, þçöí áàøà äöøöðñÿí,ö÷öíúö ýöí öðÿéèì ëàõëàìàüà áàøëàäû. Áóäóð, ìÿí åíèøëÿ ñöðöíöðÿì, àøàüûäà éàðüàí, ó÷óðóì âàð, ÿëèìè è÷ÿðè ñàëìàã ö÷öí ãàðäà ÷óõóð ãàçûðàì, àñûëûá ãàëûðàì, âÿ áèðäÿí öðÿéèì äàéàíûð, ýàùäóðóð, ýàù òÿçÿäÿí èøëÿéèð. Èíàìñûç, ãåéðè-ìöíòÿçÿì. Ùèññ åäèðÿì êè, áèð ñàíèéÿ äÿ àðòûã ëÿíýèñÿ, ìÿí éûõûëàðàì. Îíóí îðàäà
è÷ÿðèäÿ íåúÿ ùÿðÿêÿò åòäèéèíÿ ãóëàã àñàðêÿí éåðèìäÿ äîíóá ãàëäûì. Ùå÷ áèð âàõò, áàøà äöøöðñÿíìè, ùå÷ áèð âàõò ó÷óøäà, èíäèìÿí þç öðÿéèìèí ñÿñèíè äèããÿòëÿ äèíëÿäèéèì êèìè, ìöùÿððèêèí
ñÿñèíè äèíëÿìÿìèøÿì. Ùÿð øåé îíäàí àñûëû èäè. Ìÿí îíó äèëÿ òóòóðäóì – ùÿ, áèð äÿ, áèð äÿ âóð. ×àëûø áèð äàùà... Àììà öðÿéèì
áèðèíúèíþâ ÷ûõäû. Äàéàíûð, ñîíðà éåíÿ èøëÿéèðäè... Îíóíëà íåúÿ__________
ôÿõð åòäèéèìè áèðúÿ áèëÿéäèí.
143

Ñÿí áîüóëà-áîüóëà àõûð êè, éóõóéà ýåäèðäèí. Ìÿí èñÿ îðàäà,Ìåíäîñäà ñÿíèí éàòàüûíûí éàíûíäà îòóðóá ôèêèðëÿøèðäèì: ÿýÿðÝèéîìåéÿ îíóí ðÿøàäÿòèíäÿí ñþùáÿò ñàëñàí, î éàëíûç ÷èéèíëÿðèíè
àòàð. Îíó òÿâàçþêàð êèìè òÿðèôëÿìÿê äÿ éàëàí îëàðäû. Î, áó àäèëÿéàãÿòäÿí éöêñÿêäÿ äóðóð. ×èéèíëÿðèíè îíà ýþðÿ àòûð êè, äöíéàýþðìöø àäàìäûð. Î áèëèð êè, ôÿëàêÿòÿ äöøÿí àäàì äàùà ãîðõìàç.
Éàëíûç ìÿúùóëëóã ãîðõóäóð. Àäàì îíóíëà öç-öçÿ ýÿëÿíäÿ îìÿúùóëëóãäàí ÷ûõûð. Õöñóñèëÿ îíó áó úöð ñàêèò âÿ úèääè ãàðøûëàéàíäà Ýèéîìåíèí ìÿðäëèéè ùÿð øåéäÿí ãàáàã, à÷ûã öðÿêëèëèêäÿí
äîüìóøäó.
Îíóí ÿñë ëÿéàãÿòè áóíäà äåéèë. Îíóí ÿçÿìÿòè ìÿñóëèééÿò
ùèññ åòìÿñèíäÿäèð. Î þç-þçöíÿ, ïî÷òà, îíóí ãàéûòìàñûíà öìèäáÿñëÿéÿí éîëäàøëàðûíà ìÿñóëèééÿò äàøûéûð. Îíëàðûí ñåâèíú âÿ êÿäÿðëÿðè îíóí ÿëèíäÿäèð. Îðàäà, àøàüûäà, àäàìëàðûí éàíûíäà éàðàäûëàí áöòöí éåíèëèêëÿðÿ úàâàáäåùäèð, î áó éåíèëèêëÿðèí éàðàíìàñûíäà èøòèðàê åòìÿëèäèð. Î, áÿøÿðèééÿòèí òàëåéè ö÷öí úàâàáäåùäèð,àõû, áó òàëå îíóí äà ÿìÿéèíäÿí àñûëûäûð.
Î, ÷îõ øåéè ãîéíóíà àëà áèëÿí âÿ ÷îõ øåéè êþëýÿñèíÿ àëà áèëÿí
âàùÿéÿ áÿíçÿéÿí áþéöê àäàìëàðäàíäûð. Àäàì îëìàã î äåìÿêäèð êè, ùÿð øåéÿ úàâàáäåù îëäóüóíó ùèññ åäÿñÿí. Ýóéà ñÿíèí ýöíàùûí öçöíäÿí îëìàñà äà, ñÿôàëÿòèí ìþâúóäëóüóíà õÿúàëÿò ÷ÿêÿñÿí. Éîëäàøëàðûíûí ãÿëÿáÿñèíäÿí ôÿðÿùëÿíÿñÿí. Áèëÿñÿí êè, äàøûäàø öñòÿ ãîéìàãëà äöíéàíûí ãóðóëìàñûíà êþìÿê åäèðñÿí.
Áåëÿ àäàìëàðû òîðåàäîðëà éàõóä îéóí÷óëàðëà áèð úÿðýÿéÿ ãîéóðëàð. Îíëàðû þëöìö ñàéìàäûãëàðûíà ýþðÿ òÿðèôëÿéèðëÿð. Àììàþëöìö ñàéìàìàüûí ìÿíÿ íÿ äÿõëè. ßýÿð îíóí êþêö ìÿñóëèééÿò
ùèññèíäÿ äåéèëñÿ, î àíúàã ðóùÿí ìèñêèíëÿðÿ éàõóä ÷îõ äÿëèãàíëû
úàâàíëàðà õàñ îëàí øåéäèð. Áèð ýÿíú èíòèùàð÷û éàäûìà äöøöð. Áèëìèðÿì, ùàíñû óüóðñóç ìÿùÿááÿò îíó áóíà ñþâã åòìèøäè, îíó áèëèðÿì êè, ÷îõ ñÿéëÿ ýöëëÿíè öðÿéèíÿ éåðèòìèøäè. Áèëìèðÿì, ùàíñû
ÿäÿáè þðíÿéèí èçè èëÿ ýåäÿðÿê èíòèùàð ÿðÿôÿñèíäÿ àü ÿëúÿê ýåéìèøäè, àììà õàòûðûìäàäûð, áó àúûíàúàãëû òåàòðàë ùÿðÿêÿòäÿ ìÿííÿúèáëèê äåéèë, ìèñêèíëèê ýþðäöì. Áåëÿëèêëÿ, õîø úèçýèëè öçöíöí
__________
äàëûíäà, èíñàí çÿêàñû ìÿñêÿí ñàëìàëû îëàí áàøûíäà, ùå÷ áèð øåé,144

ùå÷ áèð øåé éîõ èäè. Òÿêúÿ áàøûáîø áèð ãûçûí îáðàçû âàðäû, áåëÿëÿðèèñÿ äöíéàäà îëäóãúà ÷îõäóð.
Áó ìÿíàñûç òàëå ìÿíÿ ùÿãèãÿòÿí èíñàíà ëàéèã áàøãà áèð þëöìö õàòûðëàòäû. Î, áàüáàí èäè, ìÿíÿ äåéèðäè:– Åëÿ âàõò îëóðäó êè, êÿðÿíòè èëÿ éåðè éóìøàëäûðäûì, þçöì èñÿáàøäàí-àéàüà òÿðÿ áàòûðäûì. Éåë ÿçàá âåðèðäè, àéàãëàðûì ñàíúûðäû,áó èøýÿíúÿéÿ ýþðÿ áÿçÿí àüçûìà ýÿëÿí êöôðö äåéèðäèì. Àììàèíäè ñÿñèìè ÷ûõàðìàäàí î òîðïàãäà åëÿ ùåé èøëÿðäèì. Ýþçÿë èøäèð.
Àäàì íåúÿ àçàä íÿôÿñ àëûð. Áèð äÿ èíäè ìÿíèì àüàúëàðûìûí áàøûíûêèì âóðàúàã?
Î, áåúÿðèëìèø òîðïàã ãîéóá ýåäèðäè. Áåúÿðèëìèø ïëàíåò ãîéóá
ýåäèðäè. Ìÿùÿááÿò òåëëÿðè îíó áöòöí ÷þëëÿðëÿ âÿ áàüëàðëà, òîðïàüûìûçûí áöòöí àüàúëàðû èëÿ áàüëàìûøäû. Áàõ, éåðèí àëèúÿíàá, ñÿõàâÿòëè ñàùèáè âÿ ùþêìäàðû áó àäàì èäè. Áàõ, Ýèéîìå êèìè, ùÿãèãè ìÿòàíÿò ñàùèáè î èäè, ÷öíêè î, þëöìëÿ éàðàòìàã õàòèðèíÿ ÷àðïûøûðäû.

ÛÛÛÒßÉÉÀÐß
Ýèéîìå, èø ùå÷ îíäà äåéèë êè, ïåøÿí ñÿíè ýåúÿ-ýöíäöç úèùàçëàðà ýþç ãîéìàüà, ýèðîñêîïëà ñàáèòëèéè ñàõëàìàüà, ìöùÿððèêëÿðèí
íÿôÿñèíÿ ãóëàã âåðìÿéÿ, îí áåø òîí ìåòàëà àðõàëàíìàüà ìÿúáóð
åäèð; ñÿíèí ãàðøûíäà äóðàí âÿçèôÿëÿð ìàùèééÿò åòèáàðû èëÿ öìóìáÿøÿðè âÿçèôÿäèð, ñÿí ôÿäàêàðëûãäà äàü ñàêèíëÿðèíÿ áÿðàáÿðñÿí.
Ñÿí ñÿùÿð øÿôÿãëÿðèíäÿ ùÿçç àëìàüû øàèðäÿí ïèñ áàúàðìûðñàí.
Öçöúö ýåúÿëÿðèí ãîéíóíäà èòÿí çàìàí ñÿí, äÿôÿëÿðëÿ îðàäà, óçàãøÿðãäÿ, ãàðà òîðïàüûí öñòöíäÿ çÿèô èøàðòû, èëê èøûã øöàëàðû àðçóëàìûñàí. Áÿçÿí åëÿ îëóá êè, ñÿí þëìÿéÿ ùàçûðëàøìûñàí, àììà áóýþçÿë áóëàã àüûð-àüûð çöëìÿòè éàðìûø âÿ ñÿíè ùÿéàòà ãàéòàðìûøäûð.
ßí ìöðÿêêÿá àëÿòëÿðëÿ èøëÿìÿê âÿðäèøè ñÿíè ðóùñóç òåõíèêÿ
÷åâèðìÿäè. Ìÿíÿ áåëÿ ýÿëèð êè, òåõíèêàíûí èíêèøàôûíäàí äÿùøÿòÿ
__________
ýÿëÿí àäàìëàð âàñèòÿ èëÿ ìÿãñÿä àðàñûíäàêû ôÿðãè ýþðìöðëÿð. Áÿ145

ëè, äöçäöð, éàëíûç ôèðàâàí éàøàìàã õàòèðèíÿ ÿëëÿøÿíëÿð ÿìÿëëÿðèíèí
áÿùðÿñèíè ýþðäöëÿð, àììà áóíóí õàòèðèíÿ éàøàìàüà äÿéìÿç. Àõûìàøûí ìÿãñÿä äåéèëäèð. Òÿééàðÿ ìÿãñÿä äåéèë, î éàëíûç àëÿòäèð.
Êîòàí êèìè áèð àëÿòäèð.
Áèçÿ åëÿ ýÿëèð êè, ýóéà ìàøûí àäàìû ìÿùâ åäèð, – ëàêèí, îëàáèëñèí êè, ñàäÿúÿ ùÿéàòûìûç ÷îõ ñöðÿòëÿ äÿéèøèð, áèç èñÿ ùÿëÿ áóäÿéèøèêëèéÿ êÿíàðäàí áàõà áèëìèðèê. Áÿøÿð òàðèõèíÿ íèñáÿòÿí –îíóí èêè éöç ìèí èë éàøû âàð – ìàøûíûí éöç éàøû î ãÿäÿð äÿ ÷îõäåéèë. Áèç øàõòà âÿ åëåêòðèê ñòàíñèéàëàðûíà éåíèúÿ éèéÿëÿíìÿéÿ
áàøëàéûðûã. Áèç áó òÿçÿ åâäÿ èíäè-èíäè ìÿñêÿí ñàëûðûã, ùÿòòà îíóùÿëÿ òèêèá ãóðòàðìàìûøûã. ßòðàôäà ùÿð øåé: èíñàíëàðûí ãàðøûëûãëû
ìöíàñèáÿòè, ÿìÿê øÿðàèòè, àäÿòëÿð íÿ ãÿäÿð ñöðÿòëÿ äÿéèøìèøäèð.
Åëÿ áèçèì äàõèëè àëÿìèìèç äÿ êþêöíäÿí ñàðñûëìûøäûð. Àéðûëûã,ùèúðàí, óçàãëûã, èíòèçàð, âöñàë ñþçëÿðè ãàëñà äà, ìÿíàëàðû òàìàì
äÿéèøìèøäèð. Áóýöíêö äöíéàíû ãàâðàìàüà úÿùä åäÿðêÿí, áèç,äöíÿíêè äöíéàäà éàðàíìûø ëöüÿòäÿí èñòèôàäÿ åäèðèê. Áèçÿ áåëÿýÿëèð êè, êå÷ìèøäÿ ùÿéàò èíñàí òÿáèÿòèíÿ äàùà óéüóí èäè, àììà áóáèçÿ îíà ýþðÿ áåëÿ ýÿëèð êè, î áèçèì äèëèìèçÿ äàùà éàõøû éàòûð.
Áèç òÿçÿúÿ àäÿò-ÿíÿíÿ ñàùèáè îëìàã èñòÿéèðäèê êè, òÿðÿããè
éîëóíäà àòûëàí ùÿð áèð àääûì áèçè îíëàðäàí óçàãëàøäûðäû: áèçñÿðñÿðè îëäóã, áèç ùÿëÿ þçöìöçÿ âÿòÿí éàðàäà áèëìÿìèøèê.
Ýÿíú âÿùøèëÿð îëàí ùàìûìûç òÿçÿ îéóíúàãëàðà òÿÿúúöá
åòìÿêäÿí éîðóëìàìûøûã. Àõû áèçèì ó÷óø ðåêîðäëàðûìûçûí ìÿíàñû
íÿäÿäèð? Áàõ, áó ãàëèáäèð, î ùàìûäàí éöêñÿêäÿ, ùàìûäàí ñöðÿòëÿ
ó÷óð. Áèç îíó íÿéèí õàòèðèíÿ ó÷óøà ýþíäÿðäèéèìèçè õàòûðëàìûðûã.
Ìöÿééÿí ìöääÿòÿ éàðûø þçö ìÿãñÿääÿí äàùà âàúèá îëóð. Ùÿìèøÿ áåëÿ îëóð. Èìïåðèéà ö÷öí òîðïàã ôÿòù åäÿí ñîëäàò ùÿéàòûí ìÿíàñûíû èñòèëàäà ýþðöð. Î, ìöñòÿìëÿêÿ÷èëèéÿ íèôðÿò åäèð. Àììà îþçö îíà ýþðÿ ìöùàðèáÿ åäèð êè, òóòäóüó éåðëÿðäÿ ìöñòÿìëÿêÿ÷è
ùþêìðàíëûã åòñèí. Áèç þç ãÿëÿáÿëÿðèìèçäÿí íÿøÿëÿíÿðÿê, òÿðÿããèéÿ õèäìÿò åäèðäèê. Äÿìèð éîëëàðû ñàëûðäûã, çàâîäëàð òèêèðäèê,íåôò ãóéóëàðû ãàçûðäûã. Âÿ íÿäÿíñÿ óíóòìóøóã êè, áóíëàðûí ùàìûñû
èíñàíëàðà õèäìÿò ö÷öí éàðàíìûøäûð. Èñòèëà äþâðöíäÿ áèç ÿñ__________
ýÿðëÿð êèìè ìöùàêèìÿ åäèðäèê. Àììà èíäè êèðàéÿíèøèíëÿðèí íþâ146

áÿñè ÷àòìûøäûð. Ùÿëÿ þç ñèìàñû îëìàéàí éåíè åâÿ ùÿéàò âåðìÿê
ëàçûìäûð. Áÿçèëÿðè ö÷öí ùÿãèãÿò òèêìÿêäÿí, äèýÿðëÿðè ö÷öí èñÿàáàä åòìÿêäÿí èáàðÿò îëìóøäóð.
Øöáùÿñèç, áèçèì åâ, éàâàø-éàâàø ÿñë èíñàí ìÿñêÿíè îëàúàãäûð. Ùÿòòà ìàøûí äà òÿêìèëëÿøÿíäÿ þç èøèíè äèíìÿçúÿ ýþçÿ ñîõóëìàäàí ýþðöð. Ñàíêè ìàøûíû éàðàäàí èíñàíûí áöòöí ÿìÿéè, îíóíáöòöí ùåñàáëàìàëàðû, ÷åðòéîæ öçÿðèíäÿ êå÷èðäèéè éóõóñóç ýåúÿëÿð
àíúàã çàùèðÿí ñàäÿëèêäÿ òÿçàùöð åäèð; ñàíêè íÿñèëëÿðèí òÿúðöáÿñè
ëàçûì èìèø êè, ñöòóíëàð éàðàøûãëû, áÿçÿêëè îëñóí, ýÿìèëÿðèí êèëèéàõóä òÿééàðÿíèí ôöçåëéàæëàðû ãÿøÿíý îëñóí, íÿùàéÿò, ñèíÿ éàõóä
÷èéèí úèçýèëÿðè ÿçÿëè òÿìèçëèê âÿ àùÿíý êÿñá åòñèí. Åëÿ áèë ìöùÿíäèñëÿðèí, ÷åðòéîæ ÷ÿêÿíëÿðèí, êîíñòðóêòîðëàðûí èøè îíäàí èáàðÿòäèð
êè, äàéàã ìåõàíèçìèíè éöíýöëëÿøäèðèá ñàäÿëÿøäèðñèíëÿð, úèëàëàíäûðñûíëàð, ùàìàðëàøäûðñûíëàð, ãàíàäëàðû òàðàçëàøäûðñûíëàð, îíó ýþçÿýþðöíìÿéÿ ãîéìàñûíëàð, ôöçåëéàæà áÿðêèäèëÿí ãàíàä îëìàñûí, òàìàì áàøãà ôîðìàäà îëñóí, ùèññÿëÿð ÿñðàðÿíýèç ñóðÿòäÿ áèð-áèðèëÿ
áèðëÿøñèí, ýþçÿë øåð êèìè âÿùäÿò òÿøêèë åòñèí. Ýþðöíäöéö êèìè,êàìèëëèê î çàìàí ýÿëèá ÷àòìûð êè, ÿëàâÿ åòìÿê îëìóð, î çàìàí
÷àòûð êè, öñòöíäÿí ýþòöðìÿéÿ áèð øåé îëìóð. Ìàøûí þç èíêèøàô
ùÿääèíÿ ÷àòàíäà äàùà ìàøûí äåéèë.
Áåëÿëèêëÿ, òÿêìèëëÿøäèðèëìèø èõòèðàéà áàõàíäà îíóí íåúÿéàðàíäûüû ýþðöíìöð. ßí ñàäÿ çÿùìÿò àëÿòëÿðèíäÿ éàâàø-éàâàø
ìåõàíèçìèí çàùèðè ÿëàìÿòëÿðè ñèëèíèð, ÿëèìèçäÿ åëÿ áèð øåé ãàëûð êè,ýóéà îíó òÿáèÿòèí þçö åëÿ áó øÿêèëäÿ éàðàòìûøäûð, ñàíêè äÿíèçèí
ùàìàðëàäûüû ÷ûíãûëäûð; ìàøûí äà áó úÿùÿòäÿí äèããÿòÿëàéèãäèð,èñòèôàäÿ åäÿ-åäÿ òÿäðèúÿí îíó óíóäóðñàí.
ßââÿëúÿ áèç îíà ìöðÿêêÿá çàâîä êèìè éàíàøûðäûã. Àììà áóýöí áèç ìîòîðäà íÿéèí ùÿðëÿíäèéèíè õàòûðëàìûðûã. Öðÿê äþéöíìÿëè îëäóüó êèìè, î äà ùÿðëÿíìÿëèäèð, àõû áèç öðÿéèìèçèí äþéöíòöñöíÿ ãóëàã âåðìèðèê. Àëÿò áèçèì äèããÿòèìèçè áöòöíëöêëÿ úÿëáåòìèð. Àëÿòäÿí ñîíðà âÿ îíóí âàñèòÿñè èëÿ áèç áàüáàíëàðûí, äÿíèç÷èëÿðèíâÿ øàèðëÿðèí ÷îõäàí òàíûäûüû ÿáÿäè òÿáèÿòè òÿçÿäÿí ÿëäÿ__________
åäèðèê.
147

Ó÷óøäà ñó èëÿ, ùàâà èëÿ ðàñòëàøûðñàí. Ìöùÿððèê èøÿ äöøÿí çàìàí, ùèäðîïëàí ñóéóí öçö èëÿ øöòöéÿí çàìàí, îíóí ãàíäîëó, äàëüàëàð òîõóíäóãúà çÿíý êèìè ñÿñëÿíèð âÿ ñöðöúö áó ýÿðýèí òèòðÿéèøè
áöòöí áÿäÿíè èëÿ ùèññ åäèð, î, ìàøûíûí àíáààí ñöðÿòèíèí àðòäûüûíû âÿåéíè çàìàíäà ýöúëÿíäèéèíè ùèññ åäèð. Î, îí áåø òîíëóã íÿùÿíýèí
ó÷ìàñûíà èìêàí âåðÿí ãöââÿíèí íåúÿ ÿìÿëÿ ýÿëäèéèíè ùèññ åäèð.
Î, ñöêàí äÿñòÿéèíè ñûõûð âÿ áó ãöââÿ, áèð òþùôÿ êèìè, îíóí îâúóíà
àõûð. Î, áó òþùôÿéÿ ñàùèá îëóð âÿ ìåòàë ëèíýëÿð îíóí èðàäÿñèíèí
ìöòè èúðà÷ûëàðûíà ÷åâðèëèðëÿð. Íÿùàéÿò, î áöòöí ãöââÿñèíè éûüûð. Áóçàìàí òÿééàðÿ÷è àüàúäàí ìåéâÿ äÿðèðìèø êèìè éöíýöë, ñåçèëìÿç
ùÿðÿêÿòëÿ ìàøûíû ùàâàéà ãàëäûðûð âÿ ùàâàäà ñàáèòëÿøäèðèð.

ÛÂÒßÉÉÀÐß Âß ÏËÀÍÅÒ
1ßëáÿòòÿ, òÿééàðÿ ìàøûíäûð, öñòÿëèê äÿ èäðàê àëÿòèäèð. Éåðèí ùÿãèãè ñèôÿòèíè áèçÿ î à÷äû. Äîüðóäàí äà éîëëàð áèçè ÿñðëÿð áîéó àëäàòìûøäûð. Áèç þç òÿáÿëÿðèíè éîõëàìàã âÿ îíóí èäàðÿ öñóëóíäàí
ðàçû îëóá-îëìàäûãëàðûíû áèëìÿê èñòÿéÿí èìïåðàòðè÷ÿ êèìè èäèê.
Îíó àëäàòìàã ö÷öí ùèéëÿýÿð ñàðàé ìÿìóðëàðû éîëëàðûí êÿíàðûíà
øÿí, ìÿçÿëè äåêîðàñèéàëàð äöçäöðöð âÿ éàëëû ýåòìÿê ö÷öí ñòàòèñòëÿð òóòóðäóëàð. Ùþêìäàð þç ñÿëòÿíÿòèíäÿ áó èíúÿ òåëëÿðäÿí áàøãàùå÷ íÿ ýþðìöðäö âÿ áèëìèðäè êè, óúñóç-áóúàãñûç ÷þëëÿðäÿ àäàìëàð àúûíäàí þëöð âÿ îíà ëÿíÿò îõóéóðëàð.
Áèç äÿ ÿéðè-öéðö éîëëàðäà áåëÿúÿ äîëàøûðäûã. Áó éîëëàð áÿùðÿñèç òîðïàãëàðû, ãàéàëàðû âÿ ãóìëóãëàðû éàí êå÷èð; áó éîëëàð áóëàãäàí-áóëàüà ýåäèð. Îíëàð êÿíäëèíè õûðìàíäàí áóüäà çÿìèñèíÿ
àïàðûð, éóõóäàí òÿçÿúÿ îéàíìûø ìàë-ãàðàíû ïÿéÿíèí éàíûíäàí
ýþòöðöð âÿ äàí éåðè àüàðàíäà îíó ãàðàéîíúàéà ñàëûð. Îíëàð êÿíäè
êÿíäëÿ áèðëÿøäèðèðëÿð, ÷öíêè êÿíäëèëÿð ãîíøóëàð èëÿ ãîùóì îëìà__________
üûí ÿëåéùèíÿ îëìóðëàð. ßýÿð áèð éîë ñÿùðàíû éàðûá ýåòìÿéÿ úÿñà148ðÿò åòñÿ, îíäà äèíúÿëìÿê ñîðàüû èëÿ åëÿ ùåé âàùÿëÿðèí àðàñûíäà
äîëàøàúàãäûð.
Áèçè îíëàðûí ñàéñûç-ùåñàáñûç äþíýÿëÿðè, òÿñÿëëè âåðÿí éàëàí
êèìè àëäàäûðäû. Éîëäà ãàðøûìûçà òåç-òåç ñóâàðûëìûø òîðïàãëàð,ìåéâÿëè áàüëàð, òÿðàâÿòëè ÷ÿìÿíëÿð ÷ûõûðäû âÿ þç ùÿáñõàíàìûç
áèçÿ öçöí ìöääÿò ãÿøÿíý ýþðöíöðäö. Áèç èíàíûðäûã êè, ïëàíåòèìèç
ñóëó âÿ éóìøàãäûð.
Ëàêèí ñîíðà íÿçÿðëÿðèìèç èòèëÿøäè âÿ áèç ñÿðò ùÿãèãÿòè à÷äûã.
Òÿééàðÿ áèçÿ äöìäöç èðÿëèëÿìÿéè þéðÿòäè. Áèç Éåðäÿí àðàëàíàí
êèìè ýþëëÿðÿ âÿ ïÿéÿëÿðÿ ýåäÿí éàõóä øÿùÿðäÿí øÿùÿðÿ óçàíàí
éîëëàðû òÿðê åäèðèê. Èíäè áèçÿ ÿçèç îëàí ãóëëóãäàí àçàäûã, àðòûã áóëàãëàðäàí àñûëû äåéèëèê, óçàã éåðëÿðÿ èñòèãàìÿò ýþòöðöðöê. Éàëíûç
èíäè, ùöíäöðäÿí äöçöíÿ ó÷óø çàìàíû éåðèìèçèí ùÿãèãè ÿñàñûíû, ãàéàëàðäàí, ãóìäàí, äóçäàí èáàðÿò òÿìÿëèíè ýþðöðöê, áó òÿìÿë öçÿðèíäÿ, õàðàáàëûãëàðäàêû ìàìûð êèìè, îðäà-áóðäà ùÿéàò ÷è÷ÿêëÿíèð.
Áóäóð, áèç ôèçèê îëóðóã, áèîëîã îëóðóã, áèç ìÿäÿíèééÿòèí
ïþùðÿëÿðèíè ýþçäÿí êå÷èðèðèê, îíëàð âàäèëÿðè áÿçÿéèð âÿ áÿçè éåðëÿðäÿ ýþçëÿíèëìÿäÿí ÷è÷ÿê à÷ûð, ÿëâåðèøëè èãëèìäÿ ãîë-áóäàã àòàíáàü êèìè. Áèç, àëèì ìèêðîñêîïëà áàõàí êèìè, èëëöìèíàòîðäàí áàõûðûã âÿ èíñàíû îíóí êàèíàòäà òóòäóüó éåðÿ ýþðÿ ìöùàêèìÿ åäèðèê. Áèç þç òàðèõèìèçè éåíèäÿí îõóéóðóã.

2Ìàýåëëàí áîüàçûíà äîüðó ó÷àíäà, Ðèî-Ãàëéåãîñäàí áèð àçúÿíóáäà, àøàüûäà ñþíìöø ëàâà ýþðöðñÿí. Èéèðìè ìåòð ãàëûíëûüûíäà
îëàí, ÷îõäàí ñàêèòëÿøìèø êàòàêëèçìèí áó ãàëûãëàðû âàäèíè áàñìûøäûð. Ñîíðà èêèíúè, ö÷öíúö áåëÿ ëàâàíûí öñòöíäÿí êå÷èðñÿí, ñîíðà
êè÷èê äàüëàð, èêè éöç ìåòð ùöíäöðëöéöíäÿ òÿïÿëÿð ýÿëèð, ùÿð áèðèíäÿ äÿ êðàòåð – âóëêàí àüçû ýþðöíöð. Ìÿüðóð Âåçóâèéÿ îõøàéàíùå÷ áèð øåé éîõäóð; åëÿ äöçÿíëèêäÿúÿ ãûñà ëöëÿëè àüûð òîïëàðûí àüçûýþéÿ áàõûð.
Ëàêèí áó ýöí áóðàäà äèíúëèê âÿ ñàêèòëèêäèð. Áèð çàìàíëàð ìèí__________
ëÿðëÿ âóëêàíûí àëîâ ïöñêöðäöéö, éåðàëòû îðãàíëàðûí óüóëòó èëÿ ùàé149

ëàøäûãëàðû, øàùÿ ãàëõìûø áó éåðèí ñàêèòëèéè ãÿðèáÿ âÿ éåðñèç ýþðöíöð. Èíäè ãàðà áóç ëåíòëÿðè èëÿ ñàðûíìûø ñÿññèç-ñÿìèðñèç ñÿùðàëàðûí
öñòö èëÿ ó÷óðñàí.
Ñîíðà äàùà ãÿäèì âóëêàíëàð ýÿëèð, îíëàðû àðòûã îòëàð áàñìûøäûð.
Áÿçÿí êðàòåðäÿ àüàú áèòèð, åéíÿí êþùíÿ äèá÷ÿêäÿ ÿêèëìèø ÷è÷ÿê
êèìè. Ãöðóá ýöíÿøèíèí øÿôÿãëÿðèíÿ áöðöíìöø äöçÿíëèê äàùà ÷îõàüàúëàðûíûí áàøû èëÿ ñÿëèãÿ èëÿ âóðóëìóø ýþçÿë ïàðêà áÿíçÿéèð,òÿêúÿ à÷ûëìûø íÿùÿíý ÷àëàëàðûí äþâðÿñè áèð àç äèêäèð. Äîâøàí ñöðÿòëÿ ãà÷ûð, ãóøëàð ùàâàéà ãàëõûð – ùÿéàò éåíè ïëàíåòÿ, íÿùàéÿò,õåéèðëè éåð úèñìè úèëäèíÿ ýèðìèø ýþé úèñìèíÿ éèéÿëÿíèð.
Ïóíòà-Àðåíàñà àç ãàëìûø ñîí êðàòåðëÿð éîõà ÷ûõûð. Éàøûë õàëûëàð àëòûíäà âóëêàí òÿïÿëÿðè, äåìÿê îëàð, ýþðöíìöð, áöòöí äèêëÿð
ñàêèò âÿ ùàìàðäûð. Áó éóìøàã ïàð÷à áöòöí äåøèêëÿðè òóòìóøäóð.
Éåð äöçäöð, éàìàúëàð àç ìàèëèäèð, äàùà îíëàðûí êå÷ìèøèíè õàòûðëàìûðñàí. Éàøûë îòëàð êÿäÿðëè ÿëàìÿòëÿðè òÿïÿëÿðäÿí ñèëìèøäèð.
Áó äà äöíéàíûí ÿí úÿíóá øÿùÿðè, áó øÿùÿð ÷îõäàí äîíìóø
ëàâà èëÿ úÿíóá áóçëàðû àðàñûíà òîïëàíìûø áèð îâóú òÿñàäöôè ïàë÷ûüûí ñàéÿñèíäÿ éàðàíìûøäûð. Áóðàäà, ãàðà ñåëèí éàõûíëûüûíäà èíñàíûí íåúÿ ìþúöçÿ îëäóüóíó ÷îõ êÿñêèí ùèññ åäèðñÿí. Íàäèð ìöâÿôôÿãèééÿòäèð. Àëëàù áèëèð áó ñÿééàù íåúÿ âÿ íÿ ö÷öí áàüëàðà
ýÿëìèøäèð, áó áàüëàð ñàíêè åëÿ îíó ýþçëÿéèðäè, îëà áèëñèí áó áàüëàðäà ùÿéàò òÿêúÿ áèð ýåîëîæè åïîõà ö÷öíäö – áó ãûñà ìöääÿò, òöêÿíìÿç àäè ýöíëÿð è÷ÿðèñèíäÿ þòÿðè áàéðàì.
Ìÿí ñàêèò èñòè ùàâàäà éåðÿ åíäèì. Ïóíòà-Àðåíàñ! Ôÿââàðÿíèí
äàøëàðûíà ñþéêÿíèá ãûçëàðà áàõûðàì. Îíëàð ãÿøÿíýäèðëÿð: îíëàðäàíèêè àääûìëûã ìÿñàôÿäÿ äàùà êÿñêèí ùèññ åäèðñÿí êè, èíñàí àüëàýÿëìÿç âàðëûãäûð. Áèçèì äöíéàäà áöòöí úàíëûëàð þçö êèìèëÿðèíè
úÿëá åäèð, ÷è÷ÿêëÿð áåëÿ êöëÿêäÿí ÿéèëÿðÿê áàøãà ÷è÷ÿêëÿðÿ ãàðûøûðëàð, ãó ãóøóíà áöòöí ãó ãóøëàðû òàíûøäûð, éàëíûç àäàìëàð òÿíùàëûüà ãàïàíûá ãàëûðëàð.
Áèçèì äàõèëè àëÿìèìèç áèçè áèð-áèðèìèçäÿí íÿ ãÿäÿð óçàãëàøäûðûð.
Ìÿíèìëÿ áó ãûçûí àðàñûíäà, îíóí àðçóëàðû äóðóð, áó ìàíåÿ__________
íè íåúÿ ðÿô åäÿñÿí? Òÿëÿñìÿäÿí åâëÿðèíÿ ãàéûäàí, ýþçëÿðèíè
150

éåðÿ äèêèá þç-þçöíÿ ýöëÿí, õîø õÿéàëëàðà âÿ ÿôñàíÿëÿðÿ ãàïûëìûøáó ãûç ùàããûíäà ìÿí íÿ þéðÿíÿ áèëÿðÿì? Ìÿøóãóíóí äåéèëìÿìèø ôèêèðëÿðèíäÿí, îíóí ñþçëÿðèíäÿí âÿ îíóí ñóñìàñûíäàí ãûçþçöíÿ ñÿëòÿíÿò éàðàòìûøäûð âÿ èíäè ãàëàí áöòöí àäàìëàð îíóíö÷öí ñàäÿúÿ âÿùøè èäè. Ìÿí áèëèðÿì, î þç ñèðëÿðèíÿ, þç âÿðäèøëÿðèíÿ, õàòèðÿëÿðèíèí àùÿíýäàð ÿêñ-ñÿäàñûíà ãàïûëìûøäûð, î ìÿíäÿí
óçàãäàäûð, åëÿ áèë áèç áàøãà-áàøãà ïëàíåòëÿðäÿ éàøàéûðûã. Ùÿëÿäöíÿí âóëêàíëàðäàí, éàøûë ÷ÿìÿíëÿðäÿí, éàõóä øîð äÿíèç äàëüàëàðûíäàí éàðàíìûø áó ãûç, äåìÿê îëàð, èëàùÿäèð.
Ïóíòà-Àðåíàñ. Ôÿââàðÿíèí äàøëàðûíà ñþéêÿíèðÿì. Ãàðûëàð áóðà ñó àïàðìàüà ýÿëèðëÿð; îíëàðûí íÿñèáè àüûð èøäèð, ìÿí îíëàðûí
òàëåéè áàðÿäÿ àíúàã áóíó þéðÿíèðÿì. Óøàã äèâàðà ñþéêÿíÿðÿê,è÷èí-è÷èí àüëàéûð; îíóí ùàããûíäà ìÿíèì éàäûìäà àíúàã áó ãàëàúàãäûð: éàõøû óøàãäûð, ÿáÿäè òÿñÿëëèñèçäèð. Ìÿí éàäàì. Ìÿí îíëàð
ùàããûíäà ùå÷ íÿ áèëìèðÿì. Îíëàðûí ñÿëòÿíÿòèíÿ äàõèë îëìàüà
èõòèéàðûì éîõäóð.
Ìöõòÿëèô èíñàí äöøìÿí÷èëèéèíèí, äîñòëóüóíóí äà, ñåâèíúèíèíäÿ ýþñòÿðèëäèéè ñÿùíÿíèí äåêîðàñèéàñû íÿ ãÿäÿð êàñûáäûð. Òÿñàäöôöí èðàäÿñè èëÿ àäàìëàð ùÿëÿ ñîéóìàìûø ëàâàéà àòûëìûøëàð,ìöäùèø ãóì âÿ ãàð îíëàðûí öñòöíÿ ýÿëèð, îíëàðûí ÿáÿäèééÿòÿ áóìåéëè ùàðäàíäûð? Àõû îíëàðûí ñèâèëèçàñèéàñû êþâðÿê çÿðäèð: Âóëêàí
äèëÿ ýÿëÿð, äÿíèç úîøóá äàøàð, ãóìëó òóôàí ãîïàð – âÿ îíëàð èçñèçòîçñóç ìÿùâ îëóá ýåäÿðëÿð.
Áó øÿùÿð, ýþðöíöð, áÿðÿêÿòëè òîðïàãäà ñàëûíìûøäûð, ýöìàí
åäèðëÿð êè, áóðàäà òîðïàã òÿáÿãÿñè Áîñäà1 îëäóüó êèìè äÿðèíäèð.
Àäàìëàð óíóäóðëàð êè, áóðàäà äà, ùÿéàò, ùÿð éåðäÿ îëäóüó êèìè,áöñàòäûð, ïëàíåòäÿ åëÿ áèð éåð éîõäóð êè, àéàüûìûçûí àëòûíäàêû
òîðïàã äîüðóäàí äà ãàëûí îëñóí. Ïóíòà-Àðåíàñäàí îí êèëîìåòðëèê
ìÿñàôÿäÿ ìÿí áèð ýþë òàíûéûðàì, ùÿìèí ýþë áóíó ÿéàíè ýþñòÿðèð.
Áîçàðìûø, úûëûç àüàúëàðëà âÿ àë÷àã åâëÿðëÿ ÿùàòÿ îëóíàí áó áàëàúàýþë éàðàøûãñûçäûð, êÿíäëè ùÿéÿòèíèí îðòàñûíäàêû ýþëìÿ÷ÿéÿ îõøàéûð, àììà áèð øåé àüëàñûüìàçäûð: îíäà ãàáàðìà âÿ ÷ÿêèëìÿ âàð.
ßòðàôäà ùÿð øåé ñàêèò âÿ àäèäèð, ãàìûøëàð õûøûëäàéûð, óøàãëàð îéíà__________1Ì ÿ ð ê ÿ ç è ì à ñ ñ è â ä ÿ (Ôðàíñà) ÿéàëÿòäèð.

151

éûð, ýþë èñÿ áàøãà ãàíóíëàðëà éàøàéûð. Îíóí êþêñö ýåúÿ-ýöíäöç
àüûð-àüûð ãàëõûá-åíèð. Ùÿðÿêÿòñèç éóõóëó ñÿòù, éåýàíÿ êþùíÿ
ãàéûã – áóíëàðûí äà àëòûíäà àéûí òÿñèðèíÿ ìöòè ñó. Îíóí ãàðà äèáèäÿíèç ùÿéàòû èëÿ éàøàéûð. ßòðàô, Ìàýåëëàí áîüàçûíà ãÿäÿð, ùÿð øåéíàçèê îò âÿ ÷è÷ÿê ïÿðäÿëÿðè àëòûíäà ãÿðèáÿ òÿðçäÿ áèð-áèðèíÿ áàüëàíìûøäûð, áèð-áèðèíÿ ãàðûøìûøäûð, ðÿíýäÿí-ðÿíýÿ äöøöð. Áó äàøÿùÿð, ñÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, î åòèáàðëû éåðäÿ ìþùêÿì òèêèëìèøäèð, áóðàäà ñÿí þç åâèíäÿñÿí, àììà ëàï àñòàíàíûí éàíûíäà, éöç ìåòð åíèîëàí ýþëìÿ÷ÿäÿ äÿíèçèí íÿáçè âóðóð.

3
Áèç ñÿééàù ïëàíåòäÿ éàøàéûðûã. Áÿçÿí, òÿééàðÿíèí ñàéÿñèíäÿ,áèç îíóí êå÷ìèøè áàðÿäÿ éåíè áèð øåé þéðÿíèðèê. Ýþëìÿ÷ÿíèí àéëàÿëàãÿñè ýèçëè éàõûíëûüû àøêàðà ÷ûõàðûð, àììà ìÿí áàøãà ÿëàìÿòëÿðÿ äÿ òÿñàäöô åòìèøÿì.
Áþéöê ñÿùðàäà ñàùèëáîéó ó÷àðêÿí, Êàï-Úóáè âÿ Ñèñíåðîñ
àðàñûíäà ýàù áóðàäà, ýàù äà îðàäà áàøû êÿñèê êîíóñà áÿíçÿéÿí,äèàìåòðè áèð íå÷ÿ éöç àääûìäàí îòóç êèëîìåòðÿ ãÿäÿð îëàí áèðíþâ éàéëà ýþðöðñÿí. Ãÿðèáÿ îðàñûäûð êè, îíëàðûí ùàìûñû áèð ùöíäöðëöêäÿäèð – ö÷ éöç ìåòðäèð. Îíëàðûí ñÿâèééÿñè, îíëàðûí ðÿíýè
(îíëàð åéíè ñöõóðäàíäûð), îíëàðûí éàìàúëàðû åéíèäèð.
Åëÿ áèë ãóì öñòöíäÿ óúàëàí ñöòóíëàðäûð, ÷îõäàí ó÷ìóø ìÿáÿäèí êþëýÿñèíè ñàõëàéûðëàð, áó ñöòóíëàð ýþñòÿðèð êè, áèð çàìàí áóðàäàí îíëàðû áèðëÿøäèðÿí íÿùÿíý áèð éàéëà óçàíûá ýåäèðìèø.
Î èëëÿð Êàñàáëàíêà èëÿ Äàêàð àðàñûíäà ùàâà õÿòòè éåíèúÿ ñàëûíìûøäû, ìàøûíëàðûìûç ùÿëÿ çÿèô âÿ åòèáàðñûçäû, áèç ãÿçàéà óüðàéàíäà éà éîëäàøëàðûìûçû àõòàðìàüà ÷ûõàíäà, éàõóä îíëàðà êþìÿê
ö÷öí ó÷àíäà, áÿçÿí èòàÿòäÿ îëìàéàí ðàéîíëàðà äöøìÿëè îëóðäóã.
Ãóì èñÿ àëäàäûúû îëóð, àðõàéûí îëóðñàí êè, ìþùêÿìäèð, áèð äÿ ýþðöðñÿí êè, áàòäûí. ×îõ êþùíÿ øîðàíëûüà ýÿëäèêäÿ èñÿ, öçäÿí î àñôàëò êèìè ìþùêÿì ýþðöíöð, àäàìûí àéàüûíûí àëòûíäà áÿðê ñÿñëÿíèð, àììà ÷îõ âàõò òÿêÿðèí àüûðëûüûíà òàá ýÿòèðìèð. Äöçöí àü ãàáûüû ñûíûð, ãàðà öôóíÿòëè áàòàãëûüà äöøöðñÿí. Áóíà ýþðÿ äÿ áèç èìêàí îëàí âàõò áó éàéëàëàðûí ùàìàð ñÿòùèíè öñòöí òóòóðäóã, áóðàäà
__________
ùå÷ áèð òÿëÿ ôèëàí îëà áèëìÿçäè.
152

Áóíà éàïûõûá ãàëìûø èðè âÿ àüûð ãóì – ÷îõ õûðäà áàëûã-ãóëàüû
éûüûíû çÿìàíÿò âåðèðäè. Éàéëàíûí ñÿòùèíäÿ îíëàð áöòþâ ãàëìûøäûëàð, äÿðèíÿ ýåòäèêúÿ – áó êÿñèê éåðèíäÿí ýþðöíöðäö – õûðäàëàíûð,ïðåñëÿíèðäè. ßí ãÿäèì ëàéëàðäà ìàññèâèí òÿìÿëèíäÿ õàëèñ ÿùÿíýäàøû ÿìÿëÿ ýÿëìèøäè.
Ñÿðêåø òàéôàëàðûí òóòóá ÿñèð åëÿäèêëÿðè éîëäàøëàðûìûç – Ðåí âÿÑåððè ãóðòàðìàã ëàçûì ýÿëäèéè âàõò, äàíûøûã ö÷öí ýþíäÿðèëìèø
ìàâðû áåëÿ áèð éàéëàéà ÷ûõàðäûì, ó÷ìàçäàí ãàáàã îíóí ùàðàäàí
àøàüû äöøÿúÿéèíè áèëìÿê ö÷öí áèðëèêäÿ éåð àõòàðìàüà áàøëàäûã.
Ëàêèí ìåéäàí÷àìûçûí ùÿð òÿðÿôè éàë÷ûí ãàéàëàð, äèáñèç ó÷óðóìëàðäû, ãàò-ãàò àøàüû ýåäÿí òÿáÿãÿëÿðäè, ñàíêè àüûð äàø ïÿðäÿëÿðäè.
Àøàüû äöøìÿéèí ìÿíàñû éîõäó.
Ó÷ìàã, äàùà ìöíàñèá éåð òàïìàã ëàçûì èäè, àììà ìÿí ëÿíýèéèðäèì. Îëà áèëñèí, áó óøàãëûãäû, àììà áèð äÿôÿ äÿ íÿ èíñàí, íÿùåéâàí àéàüû äÿéìÿìèø éåðè àéàãëàðûì àëòûíäà ùèññ åòìÿê íÿäÿíñÿ ôÿðÿùëè èäè. Ùå÷ áèð ÿðÿá ùöúóìëà áó ãàëàíû, áó èñòåùêàìûàëà áèëìÿçäè. Ùÿëÿ ùå÷ áèð Àâðîïà òÿäãèãàò÷ûñû áóðàäà îëìàìûøäû. Ìÿí ùå÷ âàõò òîõóíóëìàìûø, èíñàí àéàüû äÿéìÿìèø áàêèðÿ
ãóìóí öñòöíäÿ éåðèäèì. Ìÿí òîçà äþíìöø áàëûããóëàüûíû, ãèéìÿòëè ãûçûë êèìè, èëê äÿôÿ îâóúëàäûì. Áóðàäà ñöêóòó èëê äÿôÿ ìÿíïîçäóì. Ìÿí ÿñðëÿð áîéó áèð ñàïëàã äà úöúÿðòìÿéÿí áó ãöòááóçëóüóíäà, êöëÿéèí âóðóá ýÿòèðäèéè òîõóì êèìè, ùÿéàòûí èëêñöáóòó, èëê ìöæäÿ÷èñè îëäóì.
Àðòûã ñÿìàäà óëäóçëàð ñàéðûøûðäû, áàøûìû éóõàðû ãàëäûðäûì.
Ìÿí äöøöíäöì: éöç ìèí èëëÿð áó àü äÿíèçÿ àíúàã óëäóçëàð áàõìûøäûð. Òÿìèç ýþéëÿð àëòûíäà à÷ûëìûø, ëÿêÿñèç òÿìèç ñöôðÿ êèìè.
Áèðäÿí öðÿéèì éåðèíäÿí îéíàäû: ãåéðè-àäè áèð êÿøô ÿðÿôÿñèíäÿ
îëäóüó êèìè. Áó ñöôðÿíèí öñòöíäÿ, ìÿíäÿí îòóç ìåòð àðàëûäà äàøãàðàëûðäû...
Àéàüûìûí àëòûíäà ö÷ éöç ìåòð ãàëûíëûüûíäà ïðåñëÿíìèø áàëûããóëàüû âàð èäè. Áó íÿùÿíý ëàé ÿí òÿêçèáåäèëìÿç ôàêò èäè, áóðàäàùå÷ áèð äàø éîõäóð âÿ îëà äà áèëìÿç. ßýÿð îðàäà éåðèí äÿðèí ãàòëàðûíäà ÷àõìàãäàøû – ïëàíåòèí äÿðèíëèêëÿðèíäÿ éàâàø-éàâàø ÷åâ__________
ðèëìÿíèí ìÿùñóëó – ìöðýöëÿéèðñÿ, îíëàðäàí áèðè ùàíñû ìþúöçÿ
153

íÿòèúÿñèíäÿ ÿëäÿéìÿìèø áó éåðÿ ÷ûõà áèëÿð? Ìÿí öðÿéèì ÷ûðïûíà-÷ûðïûíà òàïûíòûìû ãàëäûðäûì, – éóìðóã áîéäà ãàðà äàø èäè, ìåòàë êèìè àüûð, ýþç éàøû êèìè ýèðäÿ.
Àëìà àüàúûíûí àëòûíà ñàëûíìûø ñöôðÿéÿ éàëíûç àëìà äöøÿ áèëÿð,óëäóçëàðûí àëòûíäà à÷ûëìûø ñöôðÿéÿ éàëíûç àëìà äöøÿ áèëÿð, óëäóçëàðûí àëòûíäà à÷ûëìûø ñöôðÿéÿ èñÿ àíúàã óëäóç òîçó äöøÿ áèëÿð, –ùå÷ áèð âàõò, ùå÷ áèð ìåòåîðèò ùàðàäàí îëäóüóíó áåëÿ àéäûí ýþñòÿðìÿìèøäè.
Îíà ýþðÿ äÿ òÿáèè îëàðàã, ìÿí áàøûìû ãàëäûðûá ôèêèðëÿøäèì êè,ýþéëÿðèí àëìà àüàúûíäàí ýÿðÿê éåíÿ ìåéâÿ äöøìöø îëñóí. Ìÿíîíëàðû äöøäöéö éåðäÿí òàïàúàüàì, – àõû éöç âÿ ìèí èëëÿð ùå÷ íÿîíëàðû íàðàùàò åäÿ áèëìÿçäè. Àõû îíëàð áó ãóìëóãäà ÿðèéèá ýåäÿáèëìÿçäè. Ôÿðçèééÿìè éîõëàìàã ö÷öí ìÿí äÿðùàë àõòàðìàüà öçãîéäóì.
Î äîüðó ÷ûõäû. Ìÿí äàøû äàø àðäûíúà éûüäûì, òÿãðèáÿí ùÿðùåêòàðäàí áèð äàø. Îíëàðûí ùàìûñû åéíÿí ñþíìöø ëàâàëàðûí äàìúûñû
èäè. Ùàìûñû ãàðà àëìàç êèìè áÿðê èäè. Ìÿí áó çèðâÿëÿðäÿ þçöìöí
óëäóç éàüûøû þë÷ÿíèìëÿ ìÿøüóë îëäóüóì ãûñà ìöääÿò ÿðçèíäÿ, áóìèí èëëÿðëÿ äàâàì åäÿí îä ëåéñàíû ñàíêè ãàðøûìà áèð àíäà òþêöëäö.

4Ùÿð øåéäÿí ãÿðèáÿ î èäè êè, îðàäà, ïëàíåòèìèçèí äîíãàðëàøìûø
êöðÿéèíäÿ ìàãíèòëÿøìèø äöçÿíëèêëÿ óëäóçëàð àðàñûíäà èíñàí èäðàêû éöêñÿëäè, áó èäðàêäà áó îäëó éàüûø ýöçýöäÿ îëäóüó êèìè ÿêñîëóíà áèëÿðäè. Ãÿäèìäÿí öñò-öñòÿ éûüûëìûø áó úàíñûç ìàòåðèéà
è÷ÿðèñèíäÿ èíñàí ôèêðè ìþúöçÿ èäè. Áó ôèêèðëÿð èñÿ àõûá ýÿëèðäè.
Áèð äÿôÿ ãÿçà ìÿíè ãóì ñÿùðàñûíûí îðòàñûíà àòäû, ìÿí îòóðóá
ùàâàíûí èøûãëàíìàñûíû ýþçëÿéèðäèì. Àéà äîüðó öç òóòìóø ãóìòÿïÿëÿðèíèí éàìàúëàðû ãûçûë êèìè ïàðûëäàéûðäû, ãàðøûäàêû éàìàúëàðèñÿ òà òÿïÿéÿ ãÿäÿð, ãàðàíëûã èäè, áóðàäà íàçèê, àéäûí áèð õÿòò èøûüû
êþëýÿäÿí àéûðûðäû. Çöëìÿò âÿ àé èøûüû èëÿ çîëàã-çîëàã åäèëìèø áóñÿùðà òÿðñàíÿñèíäÿ èøèí áèð ñààòëûã ôàñèëÿ ñöêóíÿòè ùàêèì èäè, áÿë__________
êÿ äÿ áó òÿëÿ ñöêóòó èäè – ìÿí áó ñàêèòëèêäÿ éóõóéà ýåòäèì.
154

Àéûëàðêÿí ìÿí éàëíûç ÿíýèí ýåúÿ ñÿìàñûíû ýþðäöì, ÷öíêèãóì òÿïÿñèíèí ëàï éóõàðûñûíäà éàòìûøäûì, ãîëëàðûìû éàíëàðà à÷àðàã, öçöìö óëäóçëàð ñÿëòÿíÿòèíÿ òóòìóøäóì. Ìÿí ãàðøûìäà íÿêèìè ÿíýèíëèêëÿð à÷ûëäûüûíû áàøà äöøìöðäöì, îíëàðëà ìÿíèì
àðàìäà íÿ éàïûøìàã, òóòìàã ìöìêöí îëàí êþêëÿð, íÿ äàì, íÿàüàú áóäàüû âàð èäè, áàøûì ýèúÿëëÿíÿ-ýèúÿëëÿíÿ ùèññ åòäèì êè,éûõûëûðàì, ñöðÿòëÿ ó÷óðóìà ýåäèðÿì.
Ëàêèí éîõ, ìÿí éûõûëìûðäûì. Ìÿëóì îëäó êè, ìÿí òÿïÿäÿí
äûðíàüà ãÿäÿð éåðëÿ áàüëûéàì. Ãÿðèáÿ áèð ÿìèí-àìàíëûãëà áöòöí
àüûðëûüûìëà îíà òÿñëèì îëìóøäóì. Úàçèáÿ ãöââÿñè ìÿíÿ, ìÿùÿááÿò ãÿäÿð ãöäðÿòëè ýþðöíäö.
Áöòöí áÿäÿíèìëÿ ùèññ åäèðäèì êè, éåð ìÿíÿ äàéàã âåðèð, ñàõëàéûð, ÿëèìäÿí òóòóá, óçóí ýåúÿíèí è÷ÿðèñèíäÿí êå÷èðèá àïàðûð.
Ìÿëóì îëäó êè, àüûðëûüûì ìÿíè ïëàíåòÿ ñûõûð, ñÿðò âèðàæëàðäà áöòöí
àüûðëûüûíëà êàáèíÿéÿ ñûõûëàí êèìè. Ìÿí áó ÿëà äàéàãäàí, èñòèíàäýàùäàí áåëÿ ìþùêÿì, áåëÿ åòèáàðëû èñòèíàäýàùäàí ëÿççÿò àëûðäûìâÿ àëòûìäà ÿéèëìèø ýÿìè ýþéÿðòÿñè ùèññ åäèðäèì.
Ìÿí ôÿçàëàðäà áó ùÿðÿêÿòè î ãÿäÿð àéäûí ùèññ åòìèøäèì êè,ÿýÿð éåðèí äÿðèíëèêëÿðèíäÿí àäÿò åäèëìÿìèø ñÿéëÿ ÿçàá âåðèëÿí
ìàääÿíèí éàíûãëû ñÿñèíè, ëèìàíà ÷ûõàí êþùíÿ éåëêÿíëè ãàéûüûí
èíèëòèñèíè, ùÿääÿí àðòûã éöêëÿíìèø áàðæûí ãóëàãáàòûðàí úûðûëòûñûíû
åøèòñÿéäèì, àçàúûã ãÿäÿð òÿÿúúöá åòìÿçäèì. Ëàêèí éåð ãàòëàðû ñóñóðäó. Ìÿí ÷èéèíëÿðèìëÿ úàçèáÿ ãöââÿñèíè äóéóðäóì. Éåíÿ ùÿìèí àùÿíýäàð, äÿéèøìÿç, ÿáÿäè úàçèáÿíè. Áÿëè, ìÿí äîüìà ïëàíåòäÿí àéðûëìàçàì, ãàëåðàíûí1 áàòäûüû éåðäÿ àâàð÷ÿêÿíëÿðèí ÿáÿäè îëàðàã äÿíèçèí äèáèíäÿ ãóðüóøóí êèìè ìûõëàíûá ãàëäûãëàðû êèìè.
Ñÿùðàëàðäà èòêèí äöøìöø, òÿùëöêÿëÿðëÿ ÿùàòÿ îëóíìóø ãóìëàðâÿ óëäóçëàð àðàñûíäà êþìÿêñèç-ïÿíàùñûç ãàëìûø, ëàë ÷þëëÿðëÿ, äèëñèç ìÿñàôÿëÿðëÿ ùÿéàòûìûí ìàãíèò ãöòáöíäÿí àðàëû ñàëûíìûø ìÿí,òàëåéèì ùàããûíäà äöøöíöðäöì. Ìÿí áèëèðäèì: ÿýÿð ìÿíè ùÿð ùàíñûáèð òÿééàðÿ àõòàðûá òàïìàñà, éàõóä ñàáàù ìàâðëàð úàíûìû àëìàñà,áó ùÿéàòâåðèúè ãöòáëÿðÿ ãàéûòìàã ö÷öí óçóí ýöíëÿð, ùÿôòÿëÿð âÿàéëàð òÿëÿá îëóíóð. Áóðàäà ìÿíèì ùå÷ íÿéèì ãàëìàìûøäû. Ãóìëàð
__________1Ãÿäèìäÿ ÷îõàâàðëû ýÿìè.

155âÿ óëäóçëàð àðàñûíäà àçìûø, þëöìÿ ìÿùêóì àäàì êèìè äÿðê åäèðäèì êè, éàëíûç áèð ñÿàäÿòÿ ìàëèêÿì – áó äà íÿôÿñ àëìàãäûð...
ßâÿçèíäÿ ýþçöì áàõà-áàõà ñàéñûç-ùåñàáñûç éóõóëàð ýþðöðäöì.
Îíëàð áóëàã ñóéó êèìè ñÿññèç-ñÿìèðñèç àõûá ýÿëèðäè, ÿââÿëúÿ,ìÿí îíóí, ìÿíè áöðöéÿí çþâã-ñÿôàíûí ùàðàäàí ýÿëäèéèíè áèëìèðäèì. Íÿ ñÿñ âàðäû, íÿ ñÿìèð, íÿ äÿ õÿéàë. Òÿêúÿ áèð ùèññ âàðäû:éàíûìäà êèì èñÿ âàð, éàõûí âÿ ÿçèç äîñò àäàì; áóäóð, áó ñààò,èíäèúÿ îíó òàíûéàúàüàì. Ñîíðà ìÿí èøè áàøà äöøäöì, ýþçëÿðèìè
éóìàðàã, éàääàøûìûí ñåéðèíÿ ãàïûëäûì.
Ùàðàäà èñÿ ñûõ òöíä êöêíàð âÿ úþêÿ àüàúëàðû èëÿ þðòöëìöø ïàðêâÿ öðÿéèìÿ ÿçèç îëàí êþùíÿ åâ âàð èäè. ßýÿð î, ìÿíè èñèäÿ áèëìèðñÿ, ìÿíÿ ñûüûíàúàã âåðÿ áèëìèðñÿ, îíóí éàõûí éàõóä óçàã îëìàñûíûí íÿ ÿùÿìèééÿòè, áóðàäà î àíúàã õÿéàëäûð: î âàðäûð, áóíóíþçö äÿ êèôàéÿòäèð, ýåúÿ îíóí ýåð÷ÿêëèéèíè äóéóðàì. Ìÿí ñàùèëÿ
àòûëìûø àäñûç-éóðäñóç úÿñÿä äåéèëÿì, ìÿí þçöìö ÿõç åäèðÿì –ìÿí áó åâäÿ äîüóëìóøàì, õÿéàëûì îíóí ãîõóñó, äÿùëèçëÿðèíèí
ñÿðèíëèéè, äèâàðëàðû àðàñûíäà úèíýèëäÿéÿí ñÿñëÿðëÿ äîëóäóð. Ùÿòòà
ýþëìÿ÷ÿëÿðäÿ ãóðóëäàéàí ãóðáàüàëàðûí ñÿñèíè äÿ åøèäèðÿì. Éåíèäÿí þç-þçöìö òàíûìàã ö÷öí, ñÿùðàäà òÿíùàëûã ùèññèíèí ùàðäàí âÿùàíñû èòêèëÿðäÿí ÿìÿëÿ ýÿëäèéèíè àíëàìàã ö÷öí, ãóðáàüàëàðûí áåëÿ ñÿñè ýÿëìÿéÿí ñàéñûç-ùåñàáñûç ñóñìàëàðäàí äîüàí ñöêóòóí
ìÿíàñûíû äÿðê åòìÿê ö÷öí áó ùÿäñèç-ùöäóäñóç ÿëàìÿòëÿð, ìÿíÿ÷îõ-÷îõ ëàçûì èäè.
Éîõ, ìÿí àðòûã ãóìëàð âÿ óëäóçëàð àðàñûíäà äîëàøìûðäûì. Áóäîíóá ãàëìûø äåêîðàñèéà äàùà ìÿíÿ ùå÷ áèð øåé äåìèðäè. Ùÿòòà
ÿáÿäèééÿòè äóéìàã äà äåìÿ îíäàí èðÿëè ýÿëìèðìèø. Êþùíÿ åâèíìþòÿáÿð øêàôëàðû éåíÿ ýþçöìöí þíöíäÿ äóðäó. Éàðû-à÷ûëìûø øêàôãàïûëàðûíäàí ìÿëÿôÿëÿðèí ãàð äàüû ýþðöíöðäö. Îðàäà ãàð ñÿðèíëèéè
âàðäû. Åâ èøëÿðèíÿ áàõàí ãàðû øêàôäàí øêàôà äîüðó ñè÷àí êèìè õûðäà-õûðäà ñÿêÿðÿê éóéóëìóø àüëàðû éîðóëìàäàí éîõëàéûð, äöçÿëäèð, áèð-áèðèíèí öñòöíÿ éûüûð, ñàéûðäû. Áàëàúà éûðòûã ÿëàìÿòè ýþðÿí
êèìè äåéèð: “Íÿ áÿäáÿõò÷èëèêäèð? – Àõû áó áöòöí åâè ñàðñûäà áèëÿð”–__________
Äÿðùàë ÷ûðàüà éàõûí îòóðóð, ýþçëÿðèíÿ ùåéôè ýÿëìÿäÿí, áó“ìåùðàá þðòöéöíö”, áó ö÷ äîðëó éåëêÿíè éàìàéûðäû. Î áþéöê
156

îëàí íÿéÿ èñÿ ãóëëóã åòìÿêäÿí éîðóëìóðäó, àíúàã Àëëàùàìû éàõóä ýÿìèéÿìè ãóëëóã åòäèéèíè áèëìèðÿì.
Áÿëè, ìàäìàçåë, ÿëáÿòòÿ, ìÿí ñÿíÿ ñÿùèôÿëÿð ùÿñð åòìÿëèéÿì.
Ìÿí èëê ñÿéàùÿòëÿðèìäÿí ãàéûäàí çàìàí ñÿíè ùÿìèøÿ ÿëè èéíÿëè
ýþðìöøÿì, ùÿð èë ñÿíèí öçöíäÿêè ãûðûøûãëàðûí âÿ áàøûíäàêû àüñà÷ëàðûí ñàéû àðòûðäû, àììà ñÿí éåíÿ ÿââÿëêè êèìè áèçèì éàòàúàüûìûç ö÷öí þç ÿëëÿðèíëÿ ãûðûøñûç ìÿëÿôÿëÿð, ñòîëóìóç ö÷öí ÿçèëìÿìèø ñöôðÿëÿð, áàéðàìëàð ö÷öí áöëëóð ãàáëàð âÿ èøûã ùàçûðëàéûðäûí. Ìÿí äÿéèøÿê ñàõëàíàí éåðÿ ýÿëèð, ñÿíèíëÿ öç-öçÿ îòóðóð, ñÿíè ùÿéÿúàíëàíäûðìàüà, ñÿíèí ýþçëÿðèíè áþéöê àëÿìÿ à÷ìàüà ÷àëûøûðäûì. Þç ìàúÿðàëàðûì ùàããûíäà, þëöì òÿùëöêÿëÿðè ùàããûíäà
ùåêàéÿòëÿðèìëÿ ñÿíè äÿéèøìÿê èñòÿéèðäèì. Ñÿí èñÿ äåéèðäèí êè,ìÿí ùå÷ äÿéèøìÿìèøÿì. Àõû ìÿí óøàã îëàíäà äà ùÿìèøÿ åâÿêþéíÿéè úûðûëìûø (“Áÿäáÿõò÷èëèéÿ áàõ”), äèçèìèí äÿðèñè ñèéðèëìèø
ýÿëèðäèì, àõøàìëàð èñÿ, ëàï áóýöíêö êèìè, ìÿíÿ òÿñÿëëè âåðìÿê
ëàçûì ýÿëèðäè. Éîõ úàíûì, éîõ, ìàäìàçåë. Ìÿí èíäè ïàðêûí î áàøûíäàí ãàéûòìûðàì, ìÿí äöíéàíûí î áàøûíäàí ãàéûäûðàì, þçöìëÿ
áÿðàáÿð ñÿùðàëàðûí ãàñûðüàñûíûí íÿôÿñèíè, èíñàí àéàüû äÿéìÿéÿí
óçàã éåðëÿðèí òÿëõ èéèíè, òðîïèê àéûí ýþçãàìàøäûðàí øÿôÿãèíè ýÿòèðèðÿì. Ñÿí äåéèðäèí: ÿëáÿòòÿ, îüëàíëàð ùÿìèøÿ þçëÿðèíè äÿëè êèìèî òÿðÿô-áó òÿðÿôÿ ÷ûðïûðëàð, ãîëëàðûíû, ãû÷ëàðûíû ñûíäûðûðëàð âÿ öñòÿëèê äÿ åëÿ ùåñàá åäèðëÿð êè, ãÿùðÿìàíäûðëàð. Éîõ, éîõ, ìàäìàçåë,ìÿí, ïàðêûìûçäàí ÷îõ, ÷îõ óçàãëàðà ýåòìèøäèì. Ïàðêûí êþëýÿñèíèí íÿ ãÿäÿð àç, íÿ ãÿäÿð ÿùÿìèééÿòñèç îëäóüóíó áèëñÿéäèí. Îíóíÿùÿíý ïëàíåòäÿ, ãóìëàð âÿ ãàéàëàð àðàñûíäà, áàòàãëûãëàð âÿ àéàãäÿéìÿìèø ìåøÿëÿð àðàñûíäà ùå÷ ýþðÿ áèëìÿçñÿí, î äÿðùàë èòèáýåäÿð. Ñÿí áèëèðñÿíìè êè, åëÿ þëêÿëÿð âàð îðàäà àäàìà ðàñò ýÿëÿí
êèìè äÿðùàë ñèëàùëàðûíû ÷ûõàðäûðëàð? Áèëèðñÿíìè, ìàäìàçåë, äöíéàäà ñÿùðàëàð âàðäûð, îðàäà áóìáóç ýåúÿäÿ ìÿí öñòöà÷ûã, ÷àðïàéûñûç, ìÿëÿôÿñèç éàòìûøàì...
– Âÿùøèéÿ áàõ! – äåéèðäèí.
Íÿ ãÿäÿð ÷àëûøûðäûìñà, î þç èìàíûíäà ìþùêÿì âÿ òÿðÿääöäñöç
äóðóðäó, åéíÿí ìîíàñòûð õèäìÿò÷èñè êèìè. Ìÿíè êÿäÿðëÿíäè__________
ðèðäè êè, àúûíàúàãëû íÿñèáè îíó êîð âÿ êàð åäèð...
157

Àììà Áþéöê ñÿùðàäà î ýåúÿ, ãóìëàð âÿ óëäóçëàð àðàñûíäà
ïÿíàùñûç, êèìñÿñèç ãàëäûüûì âàõò ìÿí îíó ëàéèãèíúÿ ãèéìÿòëÿíäèðäèì.
Ìÿíÿ íÿ îëäóüóíó áèëìèðÿì. Ýþéäÿ áó ãÿäÿð óëäóç – ìàãíèò âàð, àììà úàçèáÿ ãöââÿñè ìÿíè éåðÿ áàüëàìûøäûð. Þçýÿ áèðúàçèáÿ äÿ âàð, î ìÿíèì þçöìö þçöìÿ ãàéòàðûð. Ùèññ åäèðÿì êè,àüûðëûüûì ìÿíè ÷îõ øåéÿ ÷ÿêèð. Ìÿíèì õÿéàëëàðûì áó ãóì òÿïÿëÿðèíäÿí, áó àéäàí, áöòöí áó ýåð÷ÿêëèêëÿðäÿí äàùà ðåàëäûð. Áÿëè,ìþúöçÿ îíäà äåéèë êè, áó åâ áèçè ãîðóéóð, èñèäèð, áó äèâàðëàð áèçèìäèð. Ìþúöçÿ îíäàäûð êè, î ùèññ åäèëìÿäÿí áèçÿ íÿúèáëèê, ìåùðèáàíëûã àøûëàéûð âÿ î, öðÿêäÿ, îíóí ëàï äÿðèíëèêëÿðèíäÿ, ýþçÿ ýþðöíìÿéÿí ëàéëàð ÿìÿëÿ ýÿòèðèð, îðàäà, áóëàã ñóéó êèìè, õÿéàëëàð
éàðàíûð...
Áþéöê ñÿùðà, ìÿíèì Áþéöê ñÿùðàì, áóäóð, áó éóí ÿéèðÿí
ãàðû ñÿíè äÿ òàìàì ñåùðëÿäè.

ÂÂÀÙßÌÿí ñèçÿ ñÿùðà ùàããûíäà î ãÿäÿð äàíûøäûì êè, îíóí áàðÿñèíäÿ òÿçÿäÿí ñþùáÿò à÷ìàçäàí ÿââÿë, âàùÿíè òÿñâèð åòìÿê èñòÿðäèì. Èíäè ìÿíèì ýþçöìöí þíöíäÿ äóðàí øåé, Áþéöê ñÿùðàäà
ýèçëÿíìèð. Òÿééàðÿíèí áèð ãÿðèáÿ õöñóñèééÿòè äÿ âàð – î ñèçè áèðàí è÷èíäÿ ìöÿììàíûí äÿðèíëèêëÿðèíÿ, ìÿúùóëëóüà àïàðûð. Ñèç äöçÿíëèêäÿ ñàëûíìûø øÿùÿðëÿðèí – èíñàí ãÿëÿáÿëèéèíèí èëëöìèíàòîðóíà, îíëàðäàí ùÿð òÿðÿôÿ öç òóòàí, ãàí äàìàðû êèìè îíëàðû ÷þëëÿðèí øèðÿñè èëÿ ãèäàëàíäûðàí éîëëàðà ùÿëÿ áó éàõûíëàðäà áèîëîã àëèìêèìè ëàãåéä áàõûðäûíûç. Àíúàã áóäóð, éöêñÿêëèéè ýþñòÿðÿí úèùàçûí ÿãðÿáè òèòðÿéèð, àøàüûäà, óçàãëàðäà áèð àç ÿââÿë ýþìýþé
ýþðöíÿí îòëàð áöòþâ áèð àëÿìÿ ÷åâðèëèð. Ñèç éóõóéà ýåòìèø ïàðêûí
__________
îðòàñûíäàêû ÷ÿìÿíèí ÿñèðèñèíèç.
158

Óçàãëûã ìÿñàôÿ èëÿ þë÷öëìöð. Áÿçÿí ùÿð ùàíñû áèð áàüûí ÷ÿïÿðëÿðè àðõàñûíäà ×èí äèâàðûíûí àðõàñûíäà ýþçëÿíÿí ñèðëÿðäÿí áþéöê ñèðð ýèçëÿíìèø îëóð; ñóñìàã áàëàúà ãûçûí öðÿéèíè, Áþéöê ñÿùðàíûí èíòÿùàñûç ãóìëàðûíûí òÿíùà âàùÿíè ãîðóìàñûíäàí äàùà åòèáàðëû ãîðóéóð.
Óçàã áèð éåðäÿ òÿñàäöôÿí äàéàíìàüûìäàí äàíûøàúàüàì. ÁóÀðýåíòèíàäà, Êîíêîðäèéàíûí éàõûíëûüûíäà îëìóøäóð, àíúàã áàøãà
éåðäÿ äÿ îëà áèëÿðäè: äöíéà ìþúöçÿëÿðëÿ äîëóäóð.
Ìÿí ÷þëöí îðòàñûíäà éåðÿ åíäèì âÿ ùå÷ àüëûìà ýÿëìÿçäè êè,íàüûëà äàõèë îëàúàüàì. Íÿ ìÿíè òàïûá àïàðàí ÿð-àðâàääà, íÿ îíëàðûí êþùíÿ ôîðäóíäà äèããÿòÿøàéàí áèð øåé éîõäó.
– Ñèç áèçäÿ ýåúÿëÿéÿúÿêñèíèç...
Áóäóð, äþíýÿíèí î áàøûíäà àé èøûüûíà ãÿðã îëìóø áàëàúà ìåøÿëèê, îíóí î òÿðÿôèíäÿ åâ ýþðöíäö. Áó íÿ ãÿðèáÿ åâäè. Àë÷àã ãàéàäûð, äåìÿê îëàð, ãàëàäûð. Ëàêèí àéàüûìû àñòàíàäàí è÷ÿðè ãîéàí
êèìè ýþðäöì êè, áó, ÿôñàíÿâè ãÿñð î ãÿäÿð ñàêèò, î ãÿäÿð õîø âÿåòèáàðëûäûð êè, åëÿ áèë ìöãÿääÿñ ìîíàñòûðäûð.
Äÿðùàë èêè ãûç ýÿëäè. Îíëàð ñûíàéûúû íÿçÿðëÿðëÿ, äàõèë îëìàã
ãàäàüàí åäèëìèø ñÿëòÿíÿòè ìöùàôèçÿ åäÿí ùàêèìëÿð êèìè, ìÿíÿáàõäûëàð; êè÷èéè áèð áàëàúà äîäàãëàðûíû áöçäö, éåíèúÿ êÿñèëìèø ÷óáóãëà äþøÿìÿíè äþéÿúëÿìÿéÿ áàøëàäû; áèçè áèð-áèðèìèçÿ òÿãäèì
åòäèëÿð, ãûçëàð äàíûøìàäàí, ìåéäàí îõóéóðìóø êèìè ìÿíÿ ÿëâåðäèëÿð âÿ ÷ûõûá ýåòäèëÿð.
Áó ÷îõ ìàðàãëû âÿ õîø èäè. ×îõ ñàäÿúÿ, ñÿññèç-ñÿìèðñèç âÿþòÿðè ìÿíÿ ïû÷ûëäàäûëàð êè, ñèðð áàøëàéûð.
Àòà à÷ûãúà äåäè:– Áÿëè, áÿëè, îíëàð àäàìàéîâóøìàçäûðëàð.
Áèç è÷ÿðè êå÷äèê.
Ïàðàãâàéûí ïàéòàõòûíäà êþðïöíöí ùÿð äåøèéèíäÿí áîéëàíàí
îòäàí, ýþçÿ ýþðöíìÿéÿí, ëàêèí ùÿìèøÿ àéûã îëàí êå÷èëìÿç ìåøÿíèí ýþíäÿðäèéè êÿøôèééàò÷ûäàí, î ñûðòûã îòäàí ùÿìèøÿ õîøóì ýÿëìèøäèð, î, øÿùÿðèí ùÿëÿ äÿ àäàìëàðûí ùþêìðàíëûüûíäà îëóá-îëìà__________
äûüûíû, áó äàøëàðû éåðèíäÿí òÿðïÿòìÿê âàõòûíûí ÷àòûá-÷àòìàäûüûíû
159

éîõëàéûð. Áó ñÿëèãÿñèçëèê ùÿìèøÿ ìÿíÿ õîø ýÿëìèøäèð. Áóíäà ñÿíùÿäñèç âàðëûëûã ýþðöðñÿí. Àììà èíäè ìÿí äÿ ùåéðÿò åòäèì.
×öíêè áóðàäà ùÿð øåé êþùíÿëìèø, äàüûëìûøäû, áóíà ýþðÿ ùÿðøåé úàçèáÿëè îëìóøäó; ýþâäÿñè çàìàí ýåòäèêúÿ ÷àò-÷àò îëìóø,ìàìûð áàñìûø àüàú êèìè, íÿñèëáÿíÿñèë ìÿøóãëàð îòóðìàüà ýÿëäèéè áàü ñêàìéàñû êèìè. Äèâàðëàðäàêû ïàíåëëÿð ãàáàðìûøäûð, ïÿíúÿðÿ âÿ ãàïû ÷ÿð÷èâÿëÿðèíè àüàú ãóðäó éåìèøäèð. Ñòóëëàðûí ùàìûñû
ëàõëàéûð. Áóðàäà ùå÷ áèð øåéè òÿìèð åòìÿìèøäèëÿð, ÿâÿçèíäÿ ùÿðøåé ïàð-ïàð ïàðûëäàéûðäû. Ùÿð áèð øåé éóéóëìóø, ñèëèíìèøäè, ùÿðéåð ýöçýö êèìè èäè.
Åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ ãîíàã îòàüûíäà ùÿð øåé ãûðûøëàðëà þðòöëìöø
ãàðû öçö êèìè èôàäÿëè èäè. Éàðûã-éàðûã îëìóø äèâàðëàð, ÷àòëàìûø òàâàí – áóíëàð ÿëà èäè, ùàìûñûíäàí éàõøûñû èñÿ ïàðêåò èäè: – áÿçè éåðëÿðè áàòìûøäû, áÿçè éåðëÿðäÿ àäàì àéàüûíû ãîéàíäà òèòðÿéèðäè, åòèáàðñûç êþðïö êèìè. Àììà éåíÿ äÿ òÿìèç èäè, ýöçýö êèìè ïàðûëäàéûðäû. Ìàðàãëû åâ èäè, îíà ñàéìàçéàíà áàõìàã îëìàçäû, ÿêñèíÿ,î àäàìäà þçöíÿ áþéöê ùþðìÿò îéàäûðäû. ßëáÿòòÿ, ùÿð èë îíóíìöðÿêêÿá âÿ ãÿðèáÿ ýþðêÿìèíÿ éåíè ÿëàâÿëÿð åäèð, îíóí ýþçÿëëèéèíè, ìåùðèáàíëûã âÿ äîñòëóüóíó àðòûðûðäû, åéíè çàìàíäà, òÿùëöêÿ äÿ àðòûðäû, áó òÿùëöêÿ ãîíàã îòàüûíäàí éåìÿê îòàüûíà êå÷ÿíäÿ ñèçèí ãàðøûíûçà ÷ûõûðäû.
– Åùòèéàòëû îëóí.
Äþøÿìÿäÿ äåøèê ýþðöíöðäö. Îðà äöøìÿê ãîðõóëó èäè, àäàìãû÷ûíû ñûíäûðà áèëÿðäè, áóíó ìÿíèì íÿçÿðèìÿ ÷àòäûðäûëàð. Áóðàäà
äåøèê îëìàñûíà ùå÷ êÿñ ìöãÿññèð äåéèë, çàìàí þç èøèíè ýþðìöøäö.
Þçëÿðèíÿ áÿðàÿò ãàçàíäûðìàã àðçóñóíóí îëìàìàñû ùÿãèãÿòÿí
àðèñòîêðàò ùÿðÿêÿòè èäè. Ìÿíÿ äåìèðäèëÿð: “Î äåøèéè òóòìàã äàîëàð, áèç êèôàéÿò ãÿäÿð âàðëûéûã, àììà...” Ùÿãèãÿò îëñà äà áóíóäà ìÿíÿ äåìèðäèëÿð: “Øÿùÿð áó åâè áèçÿ îòóç èëÿ âåðìèøäèð, øÿùÿðäÿ òÿìèð åòìÿëèäèð. Ýþðÿê êèì öñòöí ýÿëÿúÿê...” Èçàùàò âåðìÿê
èëòèôàòû ýþñòÿðìèðäèëÿð âÿ áó ñÿðáÿñòëèê ìÿíè ùåéðÿòÿ ýÿòèðèðäè.
Òÿêúÿñþçàðàñû, þòÿðè äåéèðäèëÿð:__________– Áÿëè, áÿëè, áèð àç êþùíÿëìèøäèð, äàüûëìûøäûð.
160

Áó ñþçëÿðè ëàãåéä äåéèðäèëÿð âÿ ìÿí ôèêèðëÿøäèì êè, éåíè äîñòëàðûì áèð åëÿ äÿ êÿäÿðëÿíìèðëÿð. Òÿñÿââöð åäèí, áÿííàëàð, äöëýÿðëÿð, ìåáåë÷èëÿð âÿ ìàëàêåøëÿð þç ìÿëóí àëÿòëÿðèíè ýþòöðöá,þìðöíäÿ áó ãÿäÿð ýöíëÿð ýþðìöø áó äèâàðëàðà ùöúóì åäèð âÿ áèðùÿôòÿ ÿðçèíäÿ áó åâè òàíûíìàç øÿêëÿ ñàëûð, ñîíðà ñèç äÿ áóðà ãîíàã ýÿëèðñèíèç. Íÿ ñèðð, íÿ òÿíùà ýóøÿ, íÿ õÿëâÿòè êöíú-áóúàã, íÿãàðàíëûã çèðçÿìèëÿð âàð, àéàüûíûí àëòûíäà ùå÷ áèð òÿëÿ-çàä éîõäóð,åâ åâëèéèíäÿí ÷ûõûá áÿëÿäèééÿ ðÿèñèíèí ãÿáóë îòàüûíà äþíöá.
Áó åâäÿ èêè ãûçûí ÿôñóíëàíìûø êèìè éîõà ÷ûõìàñû òÿÿúúöáëö
äåéèë. ßýÿð ãîíàã îòàüû ÷àðäàã êèìè ýþçëÿíèëìÿç øåéëÿðëÿ äîëóäóðñà, îíäà áÿñ áóðàäà ÷àðäàãëàð íÿ úöðäöð? Äÿðùàë àíëàéûðñàí
êè, øêàôëàðäàí áèðèíèí ãàïûñûíû áèð áàëàúà àðàëàñàí, êþùíÿ, ñàðûëìûø
ìÿêòóáëàð áàüëàìàñû, óëó áàáàíûí ùåñàáëàðû, áó åâäÿêè ãûôûëëàðäàí ãàò-ãàò ÷îõ, ùÿì äÿ ãûôûëëàðûí ùå÷ áèðèíÿ äöøìÿéÿí à÷àðëàðñåë êèìè àõûá ýÿëÿúÿêäèð. À÷àðëàð ÷îõ ôàéäàñûç øåéäèð, áèëàèõòèéàð
îíëàðûí íÿéÿ ýÿðÿê îëäóüóíó äöøöíöð, ôÿðçèééÿëÿð äöçÿëäèðñÿíâÿ áó âàõò ýþçëÿðèíèí ãàðøûñûíäà äÿðèí áàñäûðûëìûø ìöúðöëÿð, ãÿäèì ãûçûë ïóëëàð õÿçèíÿñè úàíëàíûð.
– Áÿëêÿ ñöôðÿ áàøûíà áóéóðàñûíûç?
Áèç éåìÿê îòàüûíà êå÷äèê. Îòàãäàí îòàüà êå÷äèêúÿ ìÿí ùÿðéåðè áöðöìöø, ùå÷ áèð ÿòèð èëÿ ìöãàéèñÿ åäèëìÿéÿí, åéíÿí áóõóð
êèìè, êþùíÿ êèòàá èéè óäóðäóì, ùÿð øåéäÿí éàõøû î èäè êè, ÷ûðàãëàðäà áèçèìëÿ áÿðàáÿð ýåäèðäè. Îíëàð ãÿäèì àüûð ÷ûðàãëàð èäè, ÷îõ óúààëòëûãëàðäà áó îòàãäàí î îòàüà ñöðöéöðäöëÿð, ìÿí ëàï êè÷èê îëäóüóì âàõòëàðäàêû êèìè. Îíëàðäàí äèâàðëàðà ÿúàèá êþëýÿëÿð äöøöðäö. Êþëýÿëÿðèí ïàëìà éàðïàãëàðû èëÿ ùàøèéÿëÿíìèø àëîâ äÿìÿòè
øþëÿëÿíèðäè. Ñîíðà ÷ûðàãëàð þç éåðëÿðèíÿ ãîéóëóðäó, èøûã òàëàëàðû
ùÿðÿêÿòñèç äîíóá ãàëûðäû, ÿòðàôäà èñÿ èíòÿùàñûç ãàðàíëûã ãîðóãëàðû
éàðàíûðäû âÿ îðàäà îäóíëàð ÷ûðòûëäàéûðäû.
Ãûçëàð òÿçÿäÿí ýÿëäè, ÿââÿë ýåòäèêëÿðè êèìè ÿñðàðëû, ñÿññèç-ñÿìèðñèç. Þçëÿðèíè äàðòà-äàðòà ñòîëóí àðõàñûíäà îòóðäóëàð. ßëáÿòòÿ,îíëàð þçëÿðèíèí èò âÿ ãóøëàðûíû éåäèðòìÿéÿ, ïÿíúÿðÿëÿðè òàéáàòàé
à÷àðàã, àéëû ýåúÿéÿ òàìàøà åòìÿéÿ, ÷è÷ÿê âÿ îò ãîõóñó èëÿ äîë__________
ìóø ùàâà èëÿ äîéóíúà íÿôÿñ àëìàüà èìêàí òàïìûøäûëàð. Èíäè èñÿ161ñàëôåòêàíû à÷à-à÷à ýþçóúó õÿëâÿòúÿ ìÿíÿ áàõûð âÿ þë÷öá-áè÷èðäèëÿð êè, ìÿíè äÿ ÿë ùåéâàíëàðû ñèéàùûñûíà ñàëìàüà äÿéÿðìè? Àõûîíëàð àðòûã èãóàíû, ìàíãóñòó, òöëêöíö, ìåéìóíó âÿ àðûëàðû ÿùëèëÿøäèðìèøäèëÿð. Áöòöí áó äÿñòÿ ñàêèò âÿ ìåùðèáàí éàøàéûðäû, åëÿáèë éåð öçö úÿííÿòèíäÿ èäèëÿð. Ãûçëàð áó úàíëû õèëãÿòëÿðè òÿáÿÿëÿðèíÿ ÷åâèðìèøäèëÿð. Îíëàðû þç áàëàúà ìàùèð ÿëëÿðè èëÿ îâñóíëàìûøäûëàð. Îíëàðû éåäèðèð, è÷èðèð, îíëàðà íàüûë ñþéëÿéèðäèëÿð. Þçö äÿìàíãóñòäàí òóòìóø àðûëàðà ãÿäÿð ùàìûñû îíëàðà ãóëàã àñûðäû.
Ìÿí äÿ ýþçëÿéèðäèì – îíëàðëà öç-öçÿ îòóðàí áàøãà úèíñ íöìàéÿíäÿñèíè àìàíñûç èòè íÿçÿðëÿðëÿ äÿëèá-äåøÿí áó èêè øåéòàí
èíäèúÿ îíóí ùàããûíäà õÿëâÿòúÿ òåç âÿ ãÿòè ùþêì ÷ûõàðàúàãäûð.
Óøàã âàõòëàðûìûçäà áàúûëàðûì èëê äÿôÿ áèçÿ ãîíàã ýÿëÿí àäàìà
áåëÿ ãèéìÿò ãîéóðäóëàð.
Ñòîë áàøûíäà ñþùáÿò áèð àíëûüà êÿñèëÿíäÿ, áèðäÿí úèíýèëòèëè ñÿñëÿ äåéèðäèëÿð:– Îí áèð.1
Áó ðÿãÿìèí áöòöí ìÿçèééÿòèíäÿí àíúàã áàúûëàðûì âÿ ìÿíùÿçç àëûðäûã.
Èíäè ìÿí áó îéóíó õàòûðëàéàíäà äàõèëÿí áöçöøöðäöì. Ìÿíèõöñóñÿí ùàêèìëÿðèí ÷îõ òÿúðöáÿëè îëìàñû ñûõûðäû. Àõû, îíëàð ùèéëÿýÿð ùåéâàíëàðû ñàäÿëþâùëÿðèíäÿí éàõøû àéûðûðäûëàð, þç òöëêöëÿðèíèí éåðèøèíäÿí òÿéèí åäèðäèëÿð êè, êåôè êþêäöð éà éîõ, éàõóä èíäèîíà éàõûí äóðìàã îëàð éà îëìàç. Îíëàð áàøãàñûíûí ôèêèð âÿ ùèññëÿðèíäÿí áàø ÷ûõàðìàüû äà áóíäàí ïèñ áàúàðìûðäûëàð.
Ìÿí áó àéûã, úèääè âÿ ïàê ýÿíúëèéÿ âàëåù èäèì, àììà áó îéóíó äÿéèøñÿéäèëÿð, äàùà õîø îëàðäû. Ùÿëÿëèê èñÿ “Îí áèð” àëìàãäàí
åùòèéàò åäÿðÿê, ìÿí èòàÿòêàðúàñûíà îíëàðà äóç âåðèð, øÿðàá òþêöðäöì, àììà ùÿð äÿôÿ áàøûìû ãàëäûðàíäà îíëàðûí öçöíäÿ ñàòûí àëûíìàñû ìöìêöí îëìàéàí, ùàêèìëÿðÿ ìÿõñóñ úèääèëèê ýþðöðäöì.
Áóðàäà éàëòàãëûã äà êþìÿê åòìÿçäè, øþùðÿòïÿðÿñòëèê îíëàðà éàä
èäè. ßëáÿòòÿ, øþùðÿòïÿðÿñòëèê, ìÿüðóðëóã éîõ; îíëàð þçëÿðè ùàããûíäàî ãÿäÿð éöêñÿê ôèêèðäÿ èäèëÿð êè, ìÿí áóíà áÿíçÿð áèð ñþç äåìÿéÿ
úÿñàðÿò åäÿ áèëìÿçäèì. Ìÿí îíëàðûí ãàðøûñûíäà ïåøÿìèí øàí âÿ__________1Ôðàíñà ìÿêòÿáëÿðèíäÿ èéèðìè áàë ñèñòåìè ãÿáóë îëóíìóøäóð.

162

øÿðÿôèíè äÿ ýþñòÿðìÿéÿ úàí àòìûðäûì, – éàëíûç ãóø áàëàñûíûí òöêëÿíèá òöêëÿíìÿäèéèíÿ áàõìàã âÿ îíëàðëà äîñòúàñûíà ñàëàìëàøìàã
ö÷öí ÷èíàð àüàúûíûí òÿïÿñèíÿ ãàëõìàã áþéöê úÿñàðÿòäèð.
Éåäèéèì çàìàí äèíìÿç-äàíûøìàç ïÿðèëÿðèì ìÿíè åëÿ äèããÿòëÿ èçëÿéèðäèëÿð êè, îíëàðûí èòè íÿçÿðëÿðè èëÿ î ãÿäÿð òåç-òåç òîããóøóðäóì êè, íèòãèìè òàìàì èòèðìèøäèì. Ñöêóò ÷þêäö, áó çàìàí
äþøÿìÿíèí öñòöíäÿ íÿ èñÿ éàâàøúà ôûñûëäàäû, õûøûëäàäû âÿ ñóñäó.
Ìÿí ñóàëåäèúè íÿçÿðëÿðëÿ îíëàðà áàõäûì. Îíäà èìòàùàíëà êèôàéÿòëÿíìèø êèìè ýþðöíÿí êè÷èê ãûç ìÿíè áèð äàùà ñûíàìàüû ãÿðàðà
àëäû. Úàâàí éûðòûúû ùåéâàí äèøëÿðèíÿ îõøàéàí ìþùêÿì äèøëÿðèíè
÷þðÿéÿ áàòûðàðàã, ìÿñóì-ìÿñóì, ÿýÿð ìÿí êèôàéÿò ãÿäÿð âÿùøè
îëìàñàì ìÿíè áÿðê ãîðõóéà ñàëìàã öìèäè èëÿ äåäè:– Ýöðçÿëÿðäèð.
Ñîíðà þçöíäÿí ÷îõ ðàçû ùàëäà ñóñäó, à÷ûãúà áåëÿ ùåñàá åäèðäè
êè, áó ñþç òàìàìèëÿ àõìàã îëìàéàí ùÿð êÿñ ö÷öí êèôàéÿòäè. Áþéöê áàúû ìÿíèì èëê ùÿðÿêÿòèìè ãèéìÿòëÿíäèðìÿê ö÷öí èëäûðûì
ñöðÿòè èëÿ ìÿíÿ áàõäû: äÿðùàë ùÿð èêèñè ùå÷ áèð øåé îëìàìûø êèìè,íèì÷ÿëÿðèíÿ äîüðó ÿéèëäèëÿð, îíëàðûí öçëÿðè î ãÿäÿð ìöëàéèì, îãÿäÿð ìåùðèáàí èäè êè...
Ìÿí áèëàèõòèéàð äåäèì:– Àùà, ýöðçÿ èìèøëÿð...
Àéàãëàðûìûí öñòöíäÿí íÿ èñÿ ñöðöøöá êå÷äè, áàëäûðëàðûìà òîõóíäó, áó, äåìÿ, ýöðçÿ èìèø...
Éàõøû îëäó êè, ýöëöìñÿäèì. Ùÿì äÿ öðÿêäÿí. Ñöíè òÿáÿññöìö
îíëàð äÿðùàë äóéàðäûëàð. Ìÿí îíà ýþðÿ ýöëöìñÿéèðäèì êè, êåôèìñàç èäè, áó åâ, äÿãèãÿäÿí-äÿãèãÿéÿ ìÿíÿ äàùà õîø ýÿëèðäè, áèðäÿ ìÿí ýöðçÿëÿð ùàããûíäà äàùà ÷îõ øåé þéðÿíìÿê èñòÿéèðäèì.
Áþéöê áàúû ìÿíèì ùàðàéûìû ÷àòäû:– Ñòîëóí àëòûíäà, äþøÿìÿäÿ äåøèê âàð, îíëàð îðàäà îëóðëàð.
Êè÷èê áàúû äà ÿëàâÿ åòäè:– Åâÿ àõøàì ñààò îíäà ãàéûäûðëàð. Ýöíäöç èñÿ îâà ÷ûõûðëàð.
Èíäè äÿ ìÿí àëòäàí-àëòäàí õÿëâÿòúÿ ãûçëàðà ýþç ãîéóðäóì.
Ñàêèòñèôÿòëÿð, ùàðàäà èñÿ äÿðèíëèêäÿ èòè àüûë, ïÿðäÿëè èñòåùçà. Áó äà__________
þç ùþêìöíöí ýöúöíö éàõøû äÿðê åòìÿéèí íÿòèúÿñèäèð.
163

Ìÿí áó ýöí íÿäÿíñÿ õÿéàëà ýåòäèì. Áóíëàðûí ùàìûñû íÿ ãÿäÿð óçàã èäè! Áÿñ ìÿíèì î èêè ïÿðèìèí áàøûíà íÿ ýÿëäè? Îíëàð,ÿëáÿòòÿ, èíäè ÿðÿ ýåòìèøëÿð. Áÿëêÿ èíäè îíëàðû òàíûìàã îëìàç? Àõûãûçëûãëà âèäàëàøìàã, ãàäûíà ÷åâðèëìÿê ÷îõ úèääè àääûìäûð. Îíëàð
éåíè åâëÿðèíäÿ íåúÿ éàøàéûðëàð? Îíëàð éåíÿ ÿââÿëêè êèìè ãàëûí
îòëàðëà âÿ èëàíëàðëà äîñòäóðëàðìû? Îíëàð áöòöí äöíéàíûí ùÿéàòû èëÿÿëàãÿñè îëàí àäàìëàðäû. Ëàêèí âàõò ýÿëèð, úàâàí ãûçëàðäà ãàäûíëûã
ùèññè îéàíûð. Íÿùàéÿò, î êèìÿ èñÿ “îí äîããóç” ãîéìàã èñòÿéèð.
Áó éöêñÿê áàë åéíÿí öðÿêäÿ éöê êèìè áèð øåéäèð. Áó çàìàí áèðàõìàã ìåéäàíà ÷ûõûð. Äàèìà áÿñèðÿòëè îëàí íÿçÿðëÿð èëê äÿôÿ àëäàíûð – àõìàã ýþçöíÿ éàõøû ýþðöíöð. ßýÿð àõìàã øåð îõóéóðñà,îíó øàèð ùåñàá åäèðëÿð. Èíàíûðëàð êè, êþùíÿ, ñûíûã-ñþêöê ïàðêåò
îíóí öðÿéèíäÿíäèð, èíàíûðëàð êè, ìàíãóñòó ñåâèð. Èíàíûðëàð êè, ñòîëóí àëòûíäà, îíóí àéàãëàðûíûí ÿòðàôûíäà ýÿçÿí ýöðçÿëÿðèí åòèìàäû
ôÿðÿùëèäèð. Þç öðÿêëÿðèíè, ÿë äÿéìÿìèø áàüû îíà âåðèðëÿð, îíóíèñÿ õîøóíà áàøû âóðóëìóø ãàçîíëàð ýÿëèð. Áåëÿëèêëÿ, øàùçàäÿ õàíûìû àõìàã êþëÿëèéÿ ñàëûð.

ÂÛÑßÙÐÀÄÀ
1Áþéöê ñÿùðàíûí ùàâà éîëëàðûíäà áèç áåëÿ õîø èñòèðàùÿò ýþðÿúÿéèìèçè õÿéàëûìûçà äà ýÿòèðÿ áèëìÿçäèê: ãóìëàðûí ÿñèðè îëàí áèç,ùÿôòÿëÿðëÿ, àéëàðëà, èëëÿðëÿ èñòåùêàìäàí èñòåùêàìà ó÷óð âÿ àç-àçùàëëàðäà áèð äÿ ùÿìèí éåðÿ ýÿëèá ÷ûõûðäûã. Áóðàäà, ñÿùðàäà áåëÿâàùÿëÿð ýþðìÿçñÿí: áàüëàð, úàâàí ãûçëàð – ëàï íàüûëäûð. ßëáÿòòÿ,áèð çàìàí èøèìèçè ãóðòàðûá, éåíè ùÿéàòà áàøëàìàã ö÷öí óçàã-óçàãéåðëÿðÿ ãàéûäàúàüûã, ùÿìèí éåðäÿ áèçè ìèíëÿðëÿ ãûç ýþçëÿéèð. Áÿëè, ÿëáÿòòÿ, î ýþçÿë óçàãëàðäà, þç êèòàáëàðû âÿ ÿë ìàíãóñòëàðû àðàñûíäà îíëàð áèçè ñÿáèðëÿ ýþçëÿéèðëÿð âÿ îíëàðûí çÿðèô ãÿëáëÿðè äàùà__________
äà çÿðèôëÿøèð. Þçëÿðè äÿ ýþçÿëëÿøèðëÿð...
164

Ìÿí òÿíùàëûüûí íÿ îëäóüóíó áèëèðÿì. Ñÿùðàäà ö÷ èë ÿðçèíäÿìÿí îíóí äàäûíû ýþðìöøÿì. Äÿùøÿòëè ùå÷ äÿ ýÿíúëèéèí ãóìëàðâÿ äàøëàð àðàñûíäà êå÷ìÿñè äåéèë, ñÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, îðàäà, óçàãëàðäà áöòöí àëÿì ãîúàëûð. Àüàúëàðäà ìåéâÿëÿð äÿéìèøäèð, ÷þëëÿðäÿ òàõûë ñöíáöë áàüëàìûøäûð, ãàäûíëàð ýþçÿëëÿøìèøëÿð. Âàõò èñÿýåäèð, òåç ãàéûòìàã ëàçûìäûð... Âàõò ýåäèð, àììà ñÿí ùå÷ úöð éàõàíû ãóðòàðûá åâÿ ãà÷à áèëìèðñÿí... Éåð öçöíöí ÿí éàõøû íåìÿòëÿðè ãóì òÿïÿëÿðèíäÿêè ãóì äÿíÿëÿðè êèìè áàðìàãëàðûíûí àðàñûíäàí ñöðöøöá ýåäèð.
Àäÿòÿí èíñàíëàð âàõòûí íåúÿ êå÷äèéèíè ùèññ åòìèðëÿð. Ùÿéàò
îíëàðà ñàêèò âÿ ëÿíý ýþðöíöð. Àììà áèç ãûñà ìöääÿòëè äóðàúàãäàäà âàõòûí íåúÿ ãà÷äûüûíû ùèññ åäèðèê, äèíúëèê áèëìÿéÿí ïàññàòëàð –òðîïèêëÿðëÿ åêâàòîðëàð àðàñûíäàêû ñàùÿäÿ ÿñÿí ãóðó êöëÿêëÿð éåíÿÿââÿëêè êèìè öçöìöçö äþéÿúëÿéèð. Áèç ñöðÿòëè ãàòàðûí ñÿðíèøèíè
êèìèéèê: òÿêÿðëÿðèí ýóðóëòóñóíäàí ãóëàüû áàòìûø ùàëäà ýåúÿíè
éàðà-éàðà øöòöéöð âÿ éàíûá ñþíÿí èøûãëà ïÿíúÿðÿäÿí ÷þëëÿðè,êÿíäëÿðè, ñåùèðëè éåðëÿðè ñå÷èðèê, àíúàã ùå÷ íÿéè ñàõëàìàã îëìóð,ùÿð øåé èòèá ýåäèð, àõû î ãàáàüà úóìóð. Áèç äÿ åëÿ, ó÷óø áèçè ãûçûøäûðäûüûíäàí ðàùàò äàéàíàúàãëàðäà äà ñàêèòëÿøìèðèê, êöëÿê ãóëàãëàðûìûçäà óüóëäàéûð, ñÿíÿ ùÿìèøÿ åëÿ ýÿëèð êè, ùÿëÿ éîëäàñàí.
Ñàíêè áöòöí êöëÿêëÿðèí ÿêñèíÿ îëàðàã, éîðóëìàäàí ÷ûðïûíàí öðÿéèìèç áèçè äÿ ÿñðàðÿíýèç ýÿëÿúÿéÿ àïàðûð.
Ñÿùðàäà îíñóç äà òÿíùàëûã èäè. Áèð òÿðÿôäÿí äÿ áó ñÿðêåø
òàéôàëàðûí ãîíøóëóüó... Êàï-Úóáèäÿ ýåúÿëÿð ùÿð îí áåø äÿãèãÿäÿíáèð ýóðóëòóëó ñÿñëÿð ãöëëÿ ñààòëàðûíûí çÿíýè êèìè ñàêèòëèéè ïàð÷àëàéûð: ýþçÿò÷èëÿð ïîñòäàí-ïîñòà áèð-áèðèíè ñÿñëÿéèðëÿð. Ñÿðêåø
òàéôàëàðûí àðàñûíà àòûëìûø Èíñàí èñòåùêàìû Êàï-Úóáè ãàðàíëûãäà
ýèçëÿíÿí òÿùëöêÿëÿðäÿí áåëÿ ìöäàôèÿ îëóíóðäó. Áèç, áó êîð ýÿìèíèí ñÿðíèøèíëÿðè èñÿ ýþçÿò÷èëÿðèí íåúÿ áèð-áèðèíè ñÿñëÿäèéèíè äèíëÿéèðèê, áó ñÿñëÿð àðòûð, ãàüàéû êèìè áàøûìûçûí öçÿðèíäÿ ùÿðëÿéèðèê.
Àíúàã áèç éåíÿ äÿ ñÿùðàíû õîøëàéûðäûã.
Èëê âàõòëàð î éàëíûç áîøëóã âÿ ñÿññèçëèê êèìè ýþðöíöð, àììà__________
áó îíà ýþðÿ áåëÿäèð êè, î öðÿéèíè ùÿð ðàñòûíà ýÿëÿíÿ à÷ìûð. Àõû
165áèçèì òÿðÿôëÿðäÿ äÿ ùÿð áèð áàëàúà êÿíä þç ñèððèíè éàä íÿçÿðëÿðäÿí ýèçëÿäèð âÿ ÿýÿð îíóí õàòèðèíÿ áöòöí äöíéàäàí ÿë ÷ÿêèá,îíóí ãÿäèì àäÿò, õöñóñèééÿò âÿ íèôàãûíà àëûøìàñàí, ùå÷ âàõò áàøà äöøìÿçñÿí êè, î, âÿòÿí îëäóüó àäàìëàð ö÷öí íÿäèð. Éàõóä áèçèìëÿ éàíàøû áèð íÿôÿð þç èãàìÿòýàùûíà ÷ÿêèëìèøäèð âÿ áèçÿ ìÿëóì îëìàéàí ãàíóí-ãàéäà èëÿ éàøàéûð, î åéíÿí Òèáåò ñÿùðàëàðûíäà éàøàéàí àäàì êèìèäèð, ùå÷ áèð òÿééàðÿ èëÿ îíóí éàíûíà ýåäÿáèëìÿçñÿí. Íÿ ö÷öí îíóí ùöúðÿñèíÿ ýèðÿñÿí? Î áîøäóð. Èíñàí
ñÿëòÿíÿòè áèçèì äàõèëèìèçäÿäèð. Ñÿùðà äà ùÿì÷èíèí – î, ãóì äåéèë, òóàðåãëÿð1 äåéèë, ñèëàùëû ìàâð äà äåéèë...
Áóäóð, áó ýöí áèçè ñóñóçëóã ÿëäÿí ñàëäû. Áèð øåéè éàëíûç áóýöí êÿøô åòäèê: ÷îõäàí òàíûäûüûìûç ãóéóäàí áöòöí ÿòðàô èøûãëàíûð.
Þçö ýþçÿ ýþðöíìÿäÿí åâäÿ ùÿð øåéè äÿéèøÿí ãàäûí êèìè. Ãóéóíó, ìÿùÿááÿò êèìè, óçàãäàí ùèññ åäèðñÿí.
ßââÿëúÿ ãóìëàð áèçèì ö÷öí àäèúÿ ñÿùðà êèìè ýþðöíöð, àììàáèð äÿôÿ äöøìÿíèí éàõûíëàøàúàüûíäàí åùòèéàò åäÿðÿê, îíóí þðòöéöíö ãàò-ãàò îõóìàüà áàøëàéûðñàí. Äöøìÿí äÿñòÿñèíèí éàõûíëûüûäà ãóìóí ñèìàñûíû äÿéèøèð.
Áèç îéóíóí ãàéäàëàðûíà òàáå îëóðóã âÿ î áèçè äÿéèøäèðèð. ÈíäèÁþéöê ñÿùðà áèç þçöìöçöê. Áþéöê ñÿùðàíû àíëàìàã ö÷öí âàùÿëÿðäÿ îëìàã àçäûð. Ñóéà Àëëàù ãÿäÿð èíàíìàã ëàçûìäûð.

2
Ìÿí åëÿ áèðèíúè ó÷óøäàí ñÿùðàíûí äàäûíû ýþðäöì. Ö÷öìöç –Ðèýåë, Ýèéîìå âÿ ìÿí Íóàòøîò èñòåùêàìûíûí éàõûíëûüûíäà ãÿçàéà óüðàäûã. Ìàâðèòàíèéàäà îëàí áó áàëàúà ùÿðáè ïîñò, î çàìàí
áöòöí äöíéàäàí ÿëàãÿñè êÿñèëìèø áèð éåð èäè, ñàíêè îêåàíäà èòèááàòìûø áàëàúà áèð àäà èäè... Îðàäà ãîúà áèð ñåðæàíò îí áåø ñåíåãàëëûèëÿ ìÿùáóñ êèìè éàøàéûðäû. Î áèçè ýþðÿðêÿí ùÿäñèç ñåâèíäè.
– Àäàìëàðëà ñþùáÿò åäÿ áèëìÿê çàðàôàò äåéèë... Áó çàðàôàò
äåéèë!
Áÿëè, áèç áóíóí çàðàôàò îëìàäûüûíû ýþðäöê: î àüëàéûðäû,__________1Áþéöê ñÿùðàäà éàøàéàí êþ÷ÿðè òàéôà.

166

– Éàðûì èë ÿðçèíäÿ ñèç áèðèíúè äÿôÿ ýþðäöéöì àäàìëàðñûíûç.
Ìÿíÿ ÿðçàüû éàðûì èëäÿ áèð äÿôÿ ýÿòèðèðëÿð. Ýàù ëåéòåíàíò ýÿëèð,ýàù êàïèòàí. Ñîí äÿôÿ êàïèòàí ýÿëìèøäè...
Áèç ùÿëÿ þçöìöçÿ ýÿëÿ áèëìÿìèøäèê. Áèçè éîëäàøëàðûìûçûí
ñÿùÿð éåìÿéèíÿ ýþçëÿäèêëÿðè Äàêàðäàí èêè ñààòëûã ìÿñàôÿäÿ éàñòûã äàüûëäû âÿ áó òàëåéèìèçè äÿéèøäè. Áèðäÿí ãîúà ñåðæàíòûí ãàðøûñûíäà èëàùè áèð õÿéàë êèìè äóðäóã, î äà ñåâèíúèíäÿí àüëàäû.
– È÷èí, è÷èí, ñèçè ãîíàã åòìÿê ìÿíÿ ÷îõ õîøäóð!.. Áèðúÿ òÿñÿââöð åäèí êè, î äÿôÿ êàïèòàí ýÿëìèø, îíóí ö÷öí áèð äàìúû äàøÿðàá ãàëìàìûøäû!
Ìÿí êèòàáëàðûìûí áèðèíäÿ áó áàðÿäÿ íàüûë åòìèøäèì âÿ ùå÷áèð øåé óéäóðìàìûøäûì. Ñåðæàíò åëÿ áó úöð äÿ äåäè:– Ñîí äÿôÿ ãÿäÿù-ãÿäÿùÿ âóðìàüà äà áèð øåé éîõ èäè... Ìÿíóòàíäûüûìäàí àç ãàëà éåðÿ ýèðìèøäèì, ùÿòòà õàùèø åòäèì êè, ìÿíèäÿéèøäèðñèíëÿð.
Ãÿäÿù-ãÿäÿùÿ âóðìàã! Ñåâèíúäÿí è÷ìÿê, òÿð âÿ òîç è÷èíäÿ
äÿâÿäÿí äöøÿí àäàìëà è÷ìÿê. Î, éàðûì èë áó äÿãèãÿëÿðèí èíòèçàðûèëÿ éàøàìûøäûð. Ùÿëÿ áó äÿãèãÿëÿðÿ áèð àé ãàëìûø ñèëàùûíû òÿìèçëÿéèá, ïàð-ïàð ïàðûëäàòìûø, ùÿð éåðäÿ ãàéä-àãàíóí äöçÿëòìèø, èñòåùêàìûí ùÿð êöíú-áóúàüûíäà òÿìèçëèê àïàðìûøäû. Ñÿàäÿòëè àíëàðûí
ëÿççÿòèíè ãàáàãúàäàí äóéàðàã, ýþðöøÿ áèð íåúÿ ýöí ãàëìûø åéâàíà
ãàëõìûø, ýþçöíö ÷ÿêìÿäÿí óçàãëàðà áàõìûøäû: áÿëêÿ îðàäà òîçäàëüà-äàëüà ãàëõûð, éàõûíëàøàí äÿñòÿíèí öñòöíÿ ïÿðäÿ ÷ÿêèð...
Ëàêèí øÿðàá ãàëìàìûøäû, øÿíëèéè ãåéä åòìÿéÿ áèð øåé éîõäó.
Ãÿäÿù-ãÿäÿùÿ âóðìàã îëìàéàúàã. Áèàáûð÷ûëûãäàí éàõà ãóðòàðìàã ìöìêöí äåéèë...
– Îíóí òåç ãàéûòìàñûíû íÿ ãÿäÿð äÿ èñòÿéèðÿì. Åëÿ ùåé ýþçëÿéèðÿì...
– Î ùàðäàäûð, ñåðæàíò?
– Êèì áèëèð? Áèçèì êàïèòàíûìûç ùÿð éåðäÿ îëóð!
Ýåúÿ äöøäö, áèç áó ýåúÿíè óëäóçëàðäàí ñþùáÿò åäÿ-åäÿ ôîðòóí
åéâàíûíäà êå÷èðäèê. Áàõìàüà àéðû áèð øåé éîõ èäè, ó÷óø çàìàíû
îëäóüó êèìè, óëäóçëàð ñîí äÿíÿñèíÿ êèìè ýþðöíöðäöëÿð, àíúàã èí__________
äè îíëàð òÿðïÿíìèðäèëÿð.
167

Ó÷óø çàìàíû ýåúÿ ÷îõ éàõøû îëàíäà ùÿðäÿíáèð þçöíö óíóäóðñàí, òÿééàðÿíèí èäàðÿ îëóíìàñûíà äèããÿò éåòèðìèðñÿí âÿ î éàâàøéàâàø ñîëà ìåéë åäèð. Åëÿ ýöìàí åäèðñÿí êè, î äöç ýåäèð, àììàáèðäÿí ñàü ãàíàäûí àëòûíäà êÿíä ýþðöðñÿí. Áó ñÿùðàäà êÿíä íÿýÿçèð? Îíäà, äåìÿëè, áàëûã÷û ãàéûüû äÿíèçÿ ÷ûõìûøäûð. Àììà Áþéöê ñÿùðàíûí óúñóç-áóúàãñûç ÿíýèíëèêëÿðèíäÿ áàëûã÷û ãàéûüû ùàðäàí îëäó? Áÿñ îíäà áó íÿäèð? Áó çàìàí þç äèããÿòñèçëèéèíÿ ýöëöìñÿéèðñÿí. Éàâàø-éàâàø òÿééàðÿíè äöçÿëäèðñÿí. Êÿíä þç éåðèíÿ ãàéûäûð. Ñàíêè áàõûìñûçëûãäàí éåðèíäÿí àðàëàíìûø áöðú òÿçÿäÿí þç éåðèíÿ éàíàøûð. Êÿíäìè? Áÿëè, óëäóçëàð êÿíäè. Ëàêèí áóðàäàí, ôîðò éåðëÿøÿí ùöíäöðëöêäÿí éàëíûç äîíìóø, áóç áàüëàìûø
êèìè ñÿùðàíû, ùÿðÿêÿòñèç ãóì äàëüàëàðûíû ýþðöðñÿí. Áöðúëÿð ùàìûñû þç éåðëÿðèíäÿí àñûëìûøäûð. Âÿ ñåðæàíò äåéèð:– Ñèç ýöìàí åòìÿéèí êè, ìÿí íÿéèí ùàðàäà îëäóüóíó áèëèðÿì... Àììà áàõ, î óëäóçóí ñÿìòè èëÿ ýåòñÿí, ýåäèá Òóíèñÿ ÷ûõàðñàí.
– Ñÿí Òóíèñäÿíñÿí?
– Õåéð. Îðäà ìÿíèì ÿìèì íÿâÿñè âàð.
Óçóí-óçàäû ñöêóò. Àíúàã ñåðæàíò áèçäÿí ùå÷ íÿ ýèçëÿäÿ
áèëìèð.
– Áèð äÿ ýþðäöí àüëûìà ýÿëäè, þçöìö âåðäèì Òóíèñÿ.
ßëáÿòòÿ, åëÿ-áåëÿ ïèéàäà éîõ, î óëäóçó òóøëàéûá ýåäÿúÿê. Áóéöðöøäÿ áÿëêÿ î ãóðóìóø ãóéóíóí éàíûíäà áàøû-àéàüû îëìàéàíáèð ñàéûãëàìàéà òóòóëà. Îíäà ùÿð øåé áèð-áèðèíÿ ãàðûøàð-óëäóçëàð,ÿìèíÿâÿñè, Òóíèñ. Î çàìàí âàãèô îëìàéàíëàðûí àíúàã ÿçàáÿçèééÿò ùåñàá åòäèêëÿðè ùÿìèí ñÿééàùëûã èëùàìû áàøëàíàð.
– Ìÿí áèð äÿôÿ êàïèòàíäàí èúàçÿ èñòÿäèì êè, Òóíèñÿ ýåäèì,ÿìèì íÿâÿñèíè ýþðöì. Êàïèòàí èñÿ äåäè...
– Íÿ äåäè?
– Äöíéà ÿìèíÿâÿëÿðè èëÿ äîëóäóð âÿ ìÿíè Äàêàðà ýþíäÿðäè,÷öíêè î áèð åëÿ óçàã äåéèë.
– Ñÿíèí ÿìèí íÿâÿñè ýþçÿëäèðìè?
– Òóíèñäÿ îëàíû ñîðóøóðñóíóç? ßëáÿòòÿ! Àüàïïàãäûð.
__________– Î çÿíúè èäè...
168

Ñåðæàíò, ñÿí áó ñþçëÿðè ìÿùçóí-ìÿùçóí âÿ áèð ãÿäÿð äÿ èíúèêèíúèê äåéÿíäÿ, áèç àç ãàëà ãóúàãëàéûá ñÿíè þïìÿê èñòÿéèðäèê.
Ñåðæàíò, Áþéöê ñÿùðà ñÿíèí ö÷öí íÿäèð? Ùÿð ñààò ýþçëÿíèëÿí
öëâèééÿò, ãèáëÿýàù. Áèð äÿ ãóìëóãëàðûí î òÿðÿôèíäÿ, ìèí êèëîìåòðëÿðëÿ ñÿíäÿí óçàãäà îëàí ñàðûøûí ñà÷ëû ãûç ùàããûíäà øèðèí õàòèðÿäèð.
Áÿñ áèçèì ö÷öí? Áèçèì ö÷öí ñÿùðà þç äàõèëèìèçäÿ éàðàíàí
øåéäèð. Þçöìöç ùàãäà þéðÿíäèêëÿðèìèçäèð. Ùÿìèí ýåúÿ áèç äÿ îóçàãäà îëàí ãûçà âÿ êàïèòàíà âóðóëìóøäóã.

3Èòàÿò àëòûíäà îëìàéàí éåðëÿðèí ñÿðùÿäèíäÿ îëàí Ïîðò-Åòéåíÿ
øÿùÿð äåìÿê îëìàç. Îðàäà âóð-òóò êè÷èê áèð ôîðò, áèçèì òÿééàðÿëÿð ö÷öí àíãàð, áèð äÿ êîìàíäà ö÷öí òàõòà áàðàê âàð. ßòðàô èñÿ îãÿäÿð þëö ñÿùðàäûð êè, çÿèô ñèëàùëàíìûø àç àäàìëû Ïîðò-Åòéåí àëûíìàç ãàëàéà îõøàéûð. Îíà ùöúóì åòìÿê ö÷öí éàõûúû ýöíÿø àëòûíäàãóì äÿíèçèíè êå÷ìÿê ëàçûìäûð. ßýÿð äöøìÿí ýÿëèá áóðà ÷ûõñà
áåëÿ îíóí íÿ ãöââÿñè, íÿ áèð ãóðòóì ñóéó ãàëàúàã. Áóíóíëà áåëÿàäàìëàðûí õàòûðëàäûüû êèìè, Ïîðò-Åòéåíè ùàðäàíñà øèìàëäàí äàâàêàð òàéôàëàðûí ùöúóìó òÿùäèä åäèð. Ôîðòóí êîìåíäàíòû îëàí êàïèòàí ùÿð äÿôÿ áèçèì éàíûìûçà áèð ôèíúàí ÷àé è÷ìÿéÿ ýÿëÿíäÿ ÿñðàðÿíýèç äöøìÿíèí íåúÿ éàõûíëàøäûüûíû õÿðèòÿäÿ ýþñòÿðèðäè âÿ áóñàíêè, ýþçÿë øàùçàäÿ ãûç ùàããûíäà íàüûë èäè. Ëàêèí äöøìÿí ôîðòà
÷àòìàäàí éîõà ÷ûõûð, ãóì ÷àéûí ñóéóíó ñîðàí êèìè, îíó ñîðóð âÿáèç î äÿñòÿëÿðè õÿéàë àäëàíäûðûðûã. Ùþêóìÿòèìèçèí àõøàì áèçÿïàéëàäûüû ãóìáàðà âÿ ïàòðîíëàð ÷àðïàéûìûçûí éàíûíäà éåøèêëÿðäÿ
ðàùàò-ðàùàò éàòûðäû. Áèçèì óçàãëûüûìûç ÿí éàõøû ìöäàôèÿäèð, òÿêúÿ áèð äöøìÿíëÿ – äèëñèç ñÿùðà èëÿ âóðóøìàã ëàçûì ýÿëèð. Àåðîïîðòóí ðÿèñè Ëöêà ãðàììîôîíó ýåúÿ-ýöíäöç èøëÿäèð, áóðàäà, ùÿéàòäàí óçàãäà ìóñèãè áèçèìëÿ éàðûóíóäóëìóø äèëäÿ äàíûøûð, íÿ__________
èñÿ àòÿøÿ-ùÿñðÿòÿ éàõûí äóìàíëû, ÷àðÿñèç áèð êÿäÿð îéàäûð.
169Î àõøàì áèç ãàëàäà íàùàð åòäèê, êîìåíäàíò áàüûíû èôòèõàðëà
áèçÿ ýþñòÿðäè. Îíà Ôðàíñàäàí, äþðä ìèí êèëîìåòðëèê áèð ìÿñàôÿäÿí, ö÷ éåøèê ÿñë òîðïàã ýþíäÿðìèøäèëÿð. Áó òîðïàãäà ö÷ éàøûë
éàðïàã âàðäû. Áèç åéíÿí ãèéìÿòëè áèð øåé êèìè, îíëàðû áàðìàãëàðûìûçëà àñòà-àñòà òóìàðëàéûðäûã. Êàïèòàí îíëàðû “ìÿíèì ïàðêûì”àäëàíäûðûðäû. Ùÿð øåéè þç íÿôÿñè èëÿ ãóðóäàí ñÿùðà êöëÿéè ÿñìÿéÿ
áàøëàéàí êèìè ïàðêû çèðçÿìèéÿ àïàðûðäûëàð.
Áèç ãàëàäàí áèð êèëîìåòð àðàëû îëóðóã, íàùàðäàí ñîíðà àé èøûüûíäà þç éåðèìèçÿ ãàéûäûðûã. Àé èøûüûíäà ãóì òàìàì ÷ÿùðàéû îëóð.
Áèç ÷îõ øåéäÿí ìÿùðóìóã, àììà éåíÿ äÿ ãóì ÷ÿùðàéûäûð. Ýþçÿò÷èíèí ñÿñè åøèäèëèð, âÿ äöíéà òÿçÿäÿí òÿøâèøÿ äöøöð, ùÿéÿúàíëû
îëóð. Áó, áèçèì êþëýÿìèçäÿí ãîðõàí Áþéöê ñÿùðàíûí þçöäöð, îýÿëÿíëÿðèí êèì îëäóüóíó áèëìÿê èñòÿéèð, ÷öíêè ùàðàäàíñà öñòöíÿ
äöøìÿí éåðèéèð.
Ýþçÿò÷èíèí ñÿñèíäÿ áöòöí ñÿùðàíûí ñÿñè åøèäèëèð. Ñÿùðà èíäèòÿíùàëûüûí äàøûíû àòìûøäûð, éàøàéûø éåðèíÿ ÷åâðèëìèøäèð. Êàðâàí –ýåúÿ ìàãíèò êèìèäèð.
Ñàíêè áèç òÿùëöêÿñèç éåðäÿéèê. Àíúàã áåëÿ äåéèë! Íÿëÿð áèçèùÿäÿëÿìèð, âàùèìÿéÿ ñàëìûð. Õÿñòÿëèê, ôÿëàêÿò, äöøìÿí! Áèçèì
ïëàíåòäÿ àäàì ïóñãóäà ýèçëÿíÿí àòûúû ö÷öí íèøàíýàùäûð. Áóíàýþðÿ äÿ ñåíåãàëëû ýþçÿò÷è, ïåéüÿìáÿð êèìè, áóíó áèçÿ õàòûðëàäûð.
– Ôðàíñûçëàðûã! – äåéÿ ùàé âåðèá, ãàðà ìÿëÿéèí éàíûíäàí þòöðöê. Áèç ðàùàò âÿ àçàä íÿôÿñ àëûðûã. Òÿùëöêÿ ãàðøûñûíäà îëàíäà,þçöíö òÿçÿäÿí àäàì ùèññ åäèðñÿí... Áÿëè, ùÿëÿ óçàãäàäûð, áîüóëìóøäóð, áó ñîíñóç ãóìëàðëà þðòöëìöøäöð, àììà ùÿð ùàëäà äöíéà
ùÿìèí äöíéà äåéèë. Ñÿùðà éåíèäÿí þçöíöí áöòöí ýþçÿëëèéè èëÿ ýþçþíöíäÿ äóðóð. Ùàðàäà èñÿ ùÿðÿêÿò åäÿí âÿ ùå÷ âàõò ýÿëèá áóðà÷ûõà áèëìÿéÿúÿê äöøìÿí äÿñòÿñè îíó ÿçÿìÿò ùàëÿñè àðàñûíà àëûð.
Ñààò îí áèðäèð. Ëöêà ðàäèîñòàíñèéàäàí ãàéûäûá äåéèð êè, ýåúÿéàðûñû Äàêàðäàí òÿééàðÿ ýÿëÿúÿêäèð. Òÿééàðÿíèí áîðòóíäà ùÿð__________
øåé þç ãàéäàñûíäàäûð. Ñààò áèðÿ îí äÿãèãÿ èøëÿìèø ïî÷òó ìÿíèì
170

ìàøûíûìà éöêëÿéÿúÿêëÿð âÿ ìÿí øèìàëà ó÷àúàüàì. Íàùàìâàð
áàëàúà ýöçýöíöí ãàáàüûíäà ñÿéëÿ öçöìö ãûðõûðàì. Áîéíóìäà
õîâëó ìÿùðÿáà, ùÿðäÿíáèð ãàïûéà éàíàøûá óçàãëàðà ýåäÿí ãóìàáàõûðàì: ýåúÿ àéäûíëûãäûð, àììà êöëÿê éàâàøûéûð. Ýöçýöíöí ãàáàüûíà ãàéûäûðàì. Ôèêðÿ ýåäèðÿì. Àéëàðëà àðà âåðìÿéÿí êöëÿê
éàòàíäà, ÷îõ âàõò ýþéëÿðäÿ ùÿíýàìÿ áàøëàéûð. Ùàçûðëàøìàã âàõòûäûð, ãÿçà ôÿíÿðëÿðè ãàéûøûìà áàüëàíìûøäûð, ïëàíøåò âÿ ãÿëÿì éàíûìäàäûð. Íåðèíèí éàíûíà ýåäèðÿì, áó ýåúÿ ìÿíèì ðàäèñòèì îäóð.
Î äà öçöíö ãûðõûð. “Ùÿ, íÿ âàð, íÿ éîõ?” – ñîðóøóðàì. Ùÿëÿëèêùÿð øåé þç ãàéäàñûíäàäûð. Áó, ýèðèøäèð, ó÷óøóí ÿí ñàäÿ ùèññÿñèäèð.
Áó çàìàí ãóëàüûìà ñÿñ äåéèð, íÿ èñÿ øûããûëäàéûð. Úûðúûðàìà þçöíö ôÿíÿðèìÿ ÷ûðïûð. Íÿäÿíñÿ öðÿéèì ãîïóð.
Òÿçÿäÿí ÷ûõûá áàõûðàì. Àéäûíëûã ýåúÿäèð. Ôîðòäàí î òÿðÿôäÿêè ãàéà ñÿìàäà àéäûíúà ýþðöíöð, åëÿ áèë ýöíäöçäöð. Ñÿùðàäà äÿðèí, ïîçóëìàç ñöêóò âàð, ñÿëèãÿëè-ñàùìàíëû åâëÿðäÿ îëäóüó êèìè.
Àíúàã áóäóð, éàøûë êÿïÿíÿê âÿ èêè úûðúûðàìà þçëÿðèíè ìÿíèì ôÿíÿðèìÿ ÷ûðïûðëàð. Éåíèäÿí ìÿíäÿ àéäûí îëìàéàí ùèññëÿð áàø ãàëäûðûð – ñåâèíúèìè, âàùèìÿìè – äàùà òóòãóí, ëàï äÿðèíëèêëÿðäÿ äîüàí, ÷ÿòèí ñåçèëÿí. Êèì èñÿ ìÿíÿ ýþðöíìÿéÿí óçàãëàðäàí õÿáÿð
ýÿòèðèð. Áÿëêÿ áó, öðÿéÿäàììàäûð? Éåíÿ ÷þëÿ ÷ûõûðàì, êöëÿê òàìàì éàòìûøäûð. ßââÿëêè êèìè ñÿðèíäèð. Ëàêèí ìÿíÿ àðòûã õÿáÿðäàðëûã åäèëìèøäèð. Ìÿí íÿéè ýþçëÿäèéèìè åùòèìàë åäèðÿì, äåéÿñÿí, åùòèìàë åäèðÿì. Åùòèìàë äöçäöðìö? Íÿ ýþé, íÿ ãóìëàð ùÿëÿùå÷ áèð èøàðÿ âåðìÿìèøäèð, àììà ìÿíèìëÿ èêè úûðúûðàìà âÿ éàøûë
êÿïÿíÿê äàíûøìûøäûð.
Ãóì òÿïÿñèíÿ ãàëõûá, öçö øÿðãÿ îòóðóðàì. ßýÿð ìÿí ùàãëûéàìñà, î ÷îõ ëÿíýèìÿéÿúÿê. Áó úûðúûðàìàëàð áóðà íÿéÿ ó÷ìóøëàð, îíëàð îðòà âàùÿëÿðäÿí éöç êèëîìåòð êÿíàðäà íÿ àõòàðûðëàð?
Ñàùèëÿ àòûëìûø ãûðûíòûëàð à÷ûã äÿíèçäÿ òóôàí ãîïäóüóíóí äöçýöí
ÿëàìÿòèäèð. Èíäè áó ùÿøÿðàòëàð äà ìÿíÿ äåéèð êè, øÿðãäÿí ãóì òóôàíû éàõûíëàøûð, î, ïàëìà ìåøÿëÿðèíäÿí áó éàøûë êÿïÿíÿêëÿðè ãàáàüûíà ñàëàðàã ýÿòèðèð. Áàøëàíàí ãàñûðüàíûí êþïöêëÿðè àðòûã ìÿíèì
öñòöìÿ ñû÷ðàéûðäû. Þçö äÿ òÿêÿááöðëÿ, îíà ýþðÿ êè, îíäà òÿù__________
äèä âàðäûð. Òÿêÿááöðëÿ, ÷öíêè î òóôàí ýÿòèðèð, øÿðã êöëÿéè ãàëõûð.
171

Ìÿí ýöúëÿ ùèññ åäèëÿí áèð íÿôÿñ äóéóðàì. Ìÿí çÿèôëÿìèø äàëüàëàðûí ýÿëèá ÷àòäûüû ñîí ñÿääÿì. ßýÿð ìÿíäÿí èéèðìè ìåòð àðàëûáèð ïàð÷à àñûëìûø îëñàéäû, î òÿðïÿíìÿçäè. Êöëÿê òÿêúÿ áèð äÿôÿìÿíè þëöì ÿðÿôÿñè íÿâàçèøè êèìè éàëàäû. Ëàêèí ìÿí áèëèðÿì, áèðíå÷ÿ ñàíèéÿäÿí ñîíðà Áþéöê ñÿùðà íÿôÿñèíè ÷ÿêèá, òÿçÿäÿí âåðÿúÿêäèð. Ö÷ äÿãèãÿ áåëÿ êå÷ìÿìèø àíãàðûìûçäà êöëÿê ýþñòÿðèúèñè
ùàðàé ÷ÿêÿúÿêäèð. Îí äÿãèãÿ êå÷ìÿìèø ýþéöí öçöíö ãóì áóëóäó þðòÿúÿêäèð. Èíäè áèç úÿùÿííÿìÿ, ãóäóðìóø ñÿùðàíûí îäëó ðÿãñèíÿ àòûëàúûüûã.
Àíúàã ìÿíè áàøãà øåé ùÿéÿúàíëàíäûðûð. Ìÿíè øèääÿòëè ñåâèíú
áöðöìöøäöð: ìÿí òÿùëöêÿíè ùèññ åòäèì, ÷ÿòèí ñåçèëÿí ÿëàìÿòëÿðäÿí ñàáàù íÿ îëàúàüûíû äóéàí âÿùøè êèìè; ìÿí, ñÿùðà àüçûíû à÷àíêèìè, îíóí ÷ÿòèí äèëèíè áàøà äöøäöì, úûðúûðàìàíûí ÷ûðïûíàí ãàíàäëàðûíäà ìÿí îíóí àðòàí ãÿçÿáèíè îõóäóì.

4Áèç Áþéöê ñÿùðàäà ñÿðêåø òàéôàëàðëà ðàñòëàøûðäûã. Îíëàð ñÿùðàíûí áèçèì ýåäÿ áèëìÿäèéèìèç éåðëÿðèíäÿí, îðòàëàðûíäàí ýÿëèðäèëÿð, áèç ùÿìèí éåðëÿðèí àíúàã öñòöíäÿí ó÷óá êå÷èðäèê. Ìàâðëàð
úÿñàðÿò åäèá ùÿòòà Úóáè éàõóä Ñèñíåðàñà ýÿëèðäèëÿð, Êÿëëÿãÿíä éà÷àé àëûá, éåíÿ éîõà ÷ûõûðäûëàð. Áó ñÿôÿðëÿð çàìàíû îíëàðäàí ùå÷îëìàñà áèð íÿôÿðèíè ÿëÿ àëìàüà, ÿùëèëÿøäèðìÿéÿ ÷àëûøûðäûã.
Áÿçÿí áèç, àâèàêîìïàíèéàíûí èúàçÿñè èëÿ îíëàðûí íöôóçëó ðÿùáÿðëÿðèíäÿí áèðèíè ùàâàéà ãàëäûðûð âÿ îíà äöíéàíû òÿééàðÿíèí
áîðòóíäàí ýþñòÿðèðäèê. Îíëàðûí òÿøÿõõöñöíö ñûíäûðìàã ïèñ îëìàçäû, àõû îíëàð ÿñèðëÿðè, àâðîïàëûëàðà ÿäàâÿò áÿñëÿìÿëÿðèíäÿí
àðòûã, íèôðÿò åòäèêëÿðè ö÷öí þëäöðöðäöëÿð. Áèçèìëÿ ôîðòóí êÿíàðëàðûíäà ðàñòëàøàíäà îíëàð ùÿòòà þçëÿðèíè äåéèíìÿê çÿùìÿòèíÿ äÿñàëìûðäûëàð. Ñàäÿúÿ îëàðàã öçëÿðèíè ÷åâèðèá òöïöðöðäöëÿð. Îíëàð
þçëÿðèíè ùÿð øåéÿ ãàäèð, ãöââÿòëè ýöìàí åòäèêëÿðèíäÿí ÷îõ òÿøÿõõöñëö èäèëÿð. Áåëÿ áèð ùþêìäàð ö÷ éöç íÿôÿðëèê ãîøóíó èëÿ éöðöøÿ
÷ûõàðêÿí äÿôÿëÿðëÿ ìÿíÿ äåìèøäè: “Øöêöð åëÿ êè, ñÿíèí Ôðàíñàíà
__________
éöç ýöíäÿí àðòûã éîëäóð...”172

Äåìÿëè, áèç îíëàðû ýþéäÿ ýÿçäèðèðäèê, ö÷ íÿôÿðèíÿ èñÿ, îíëàðà
ìöÿììàëû îëàí Ôðàíñàíû ýþðìÿê äÿ íÿñèá îëìóøäó. Îíëàð, áèðäÿôÿ ìÿíèìëÿ Ñåíåãàëà ó÷óá, îðàäà àüàú ýþðÿðêÿí àüëàéàíëàðûí
òàéôàñûíäàíäûëàð.
Ñîíðà ìÿí éåíÿ îíëàðûí ÷àäûðëàðûíà ýåòäèì âÿ ÷ûëïàã ãàäûíëàðûí ÷è÷ÿêëÿð è÷èíäÿ ðÿãñ åòäèéè ìöçèê-õîë ùàããûíäà ùÿéÿúàíëû
ñþùáÿòëÿðèíè åøèòäèì. Àõû áó àäàìëàð ùå÷ âàõò íÿ àüàú, íÿ ôÿââàðÿ, íÿ ýöë ýþðìöøäöëÿð, îíëàð àíúàã Ãóðàíäàí áèëèðäèëÿð êè, áàüâàð, áàüëàðäà ñó àõûð, Ãóðàíûí äåäèéèíÿ ýþðÿ áó úÿííÿò èäè. Áóúÿííÿò âÿ îíóí ýþçÿë ïÿðèëÿðè ÷îõ áàùà áàøà ýÿëèðäè: îòóç èëëèê
êÿäÿð âÿ ñÿôàëÿò, – ñîíðà èñÿ ãóìëóãëàðäà êàôèðèí ýöëëÿñèíäÿí
ìÿíùóñ þëöì. Ëàêèí Àëëàù ìàâðëàðû àëäàäûðäû, äåìÿ î, ôðàíñûçëàðà úÿííÿòèí íåìÿòëÿðèíè âåðèð, ìöãàáèëèíäÿ äÿ ùå÷ áèð øåé – íÿàòÿø, íÿ þëöì òÿëÿá åäèð. Áàõ, áóíà ýþðÿ ãîúà ðÿùáÿðëÿð èíäè õÿéàëà äàëìûøäûëàð. Áàõ, áóíà ýþðÿ äÿ ÷àäûðëàðûí äþðä òÿðÿôè èëÿ óçàíûá ýåäÿí, þìöðëÿðèíèí àõûðûíà ãÿäÿð éàëíûç ìèñêèí ñåâèíú âÿäåäÿí Áþéöê ñÿùðàíûí ÷ûëïàã ãóìëàðûíû íÿçÿðäÿí êå÷èðÿðÿê, öðÿêëÿðèíè ãóáàð åëÿéÿí, äåøÿí ôèêèðëÿðè äåìÿéÿ úÿñàðÿò åäèðäèëÿð:– Áèëèðñÿí... ñèçèí ôðàíñûç àëëàùûíûç... áèçèì ìàâðëàðûí àëëàùûíäàí ÷îõ ðÿùìëèäèð.
Áóíäàí áèð àé ãàáàã îíëàðû Ñàâàéàéà ýÿçìÿéÿ àïàðäûã. Áÿëÿä÷è îíëàðû øÿëàëÿíèí éàíûíà ýÿòèðäè, øÿëàëÿ äîëàìà ñöòóí êèìèáóðóëàðàã, ýóðóëòóäàí ÿòðàôû ëÿðçÿéÿ ýÿòèðèðäè.
Áÿëÿä÷è îíëàðà äåäè:– Áèð äàäûíà áàõûí.
Áó ÿñë è÷ìÿëè ñó èäè. Ñó! Áóðàäà, ñÿùðàäà, ÿí éàõûí ãóéó áèðíå÷ÿ ýöíëöê éîëäà èäè âÿ ÿýÿð áÿõòèí ýÿòèðñÿ, îíó òàïñàí, ýÿðÿê
äÿâÿ ñèäèéè òÿìè âåðÿí ëåùìÿ èëÿ àòÿøèíè ñþíäöðìÿê ö÷öí ãóéóíóí òàìàì òóòóëìóø ýþçöíö ñààòëàðëà åøÿñÿí. Ñó! Êàï-Úóáèäÿ,Ñèñíåðîñäà, Ïîðò-Åòéåíäÿ ãàðàäÿðèëè óøàãëàð ïóë äåéèë, ÿëëÿðèíäÿ
êîíñåðâ ãàáëàðû ñó äèëÿíèðëÿð.
– Ñó âåð, ñó...
– ßýÿð ñþçöìÿ áàõñàí, âåðÿðÿì.
Ñó ãûçûëäàí ãèéìÿòëèäèð, áèð äàìúû ñó ãóìäàí éàøûë àëîâ – îò__________
÷ûõàðûð. ßýÿð Áþéöê ñÿùðàíûí áèð éåðèíäÿ éàüûø éàüñà, áöòöí ñÿù173ðà ùÿðÿêÿòÿ ýÿëèð. Ãÿáèëÿëÿð ö÷ éöç êèëîìåòð óçàãëàðà, èíäè îò áèòÿúÿê éåðëÿðÿ êþ÷öðëÿð... Ñó ÷îõ õÿñèñëèêëÿ âåðèëèð (îí èë ÿðçèíäÿ
Ïîðò-Åòéåíäÿ áèð äàìúû äà éàüûø äöøìÿìèøäè, àììà áóðàäà ñó
áîø-áîøóíà àõûð. Åëÿ áèë äåøèëìèø ÷ÿíäÿí áöòöí äöíéàíûí ñóéóàõûð, áèòìÿê-òöêÿíìÿê áèëìèð.
Áÿëÿä÷è äåäè:– Ýåòìÿê âàõòûäûð.
Ëàêèí îíëàð åëÿ áèë äàøà äþíìöøäöëÿð.
– Ìàíå îëìà.
Ñÿñëÿðèíè êÿñäèëÿð âÿ úèääè, ñÿññèç-ñÿìèðñèç áó áèòèá òöêÿíìÿê áèëìÿéÿí ñèððÿ òàìàøà åòäèëÿð. Áóðàäà äàüëàðûí ñèíÿñèíäÿí
ùÿéàò, èíñàíûí îíñóç éàøàéà áèëìÿéÿúÿéè ãàí àõûðäû. Îíóí áèðñàíèéÿäÿ àõûòäûüû èëÿ ñóñóçëóãäàí ìÿñò îëóá, ÿáÿäè îëàðàã øîðàíëûã âÿ èëüûìëàðûí òÿðêèíÿ ýåäÿí êàðâàíëàðû äèðèëòìÿê îëàðäû. Îíëàðûí ãàðøûñûíäà àëëàùûí þçö äóðìóøäó âÿ îíäàí àéðûëà áèëìèðäèëÿð.
Àëëàù þç ãöäðÿòèíè ýþñòÿðÿðÿê, éåðèí äÿðèí ãàòëàðûíû öçÿ ÷ûõàðìûøäû âÿ ö÷ ìàâð äîíóá éåðèíäÿ ãàëìûøäû.
– Ñèç áàõìàãäàí äîéìàäûíûç? Ýåäÿê...
– Äàéàíìàã ëàçûìäûð.
– Íÿ ãÿäÿð?
– Ñó ãóðòàðàíà ãÿäÿð.
Îíëàð àëëàùûí äÿúÿëëèéèíäÿí ÿë ÷ÿêÿúÿéè ñààòû ýþçëÿéèðäèëÿð. Îòåçëèêëÿ àüëûíû áàøûíà éûüàð, î õÿñèñäèð.
– Àõû, áó ñó ìèí èëëÿðäèð àõûá ýåäèð...
Áó àõøàì îíëàð øÿëàëÿ áàðÿñèíäÿ ñóñìàüû äàùà ìöíàñèá áèëèðëÿð. Éàõøû îëàð êè, áÿçè ìþúöçÿëÿð áàðÿñèíäÿ ñóñàñàí, ùÿì äÿ áóáàðÿäÿ àç ôèêèðëÿøìÿê ëàçûìäûð, éîõñà ôèêèð êÿëÿôèíè òàìàì äîëàøäûðàðñàí, àëëàùà øöáùÿ åòìÿéÿ áàøëàðñàí...
– Ñèçèí ôðàíñûç àëëàùûíûç, áàøà äöøöðñÿíìè...
Ìÿí èñÿ îíëàðà, áó âÿùøè äîñòëàðûìà áÿëÿäÿì. Îíëàðûí èíàìû
ëàõëàìûøäûð, îíëàð âÿëâÿëÿéÿ äöøìöøëÿð, èòàÿò åòìÿéÿ äåìÿê
îëàð,ùàçûðäûðëàð. Îíëàð èñòÿéèðëÿð êè, Ôðàíñà èíòåíäàíòëûüû îíëàðû
__________
àðïà èëÿ òÿìèí åòñèí âÿ áèçèì Áþéöê ñÿùðà ãîøóíëàðûìûç îíëàðû
174

äöøìÿíäÿí ãîðóñóí. Íÿ ñþç îëà áèëÿð, òÿñëèì îëìàãëà, îíëàð ùèññîëóíàúàã äÿðÿúÿäÿ áÿçè õåéèðëÿð ýþðÿ áèëÿðëÿð.
Áó ö÷ íÿôÿð Òðàðçà ÿìèðè ÿë-Ìþìöíëÿ áèð ãàíäàíäûðëàð (äåéÿñÿí ìÿí àäëàðû ãàðûøäûðûðàì).
Ìÿí îíó áèçèì âàññàëûìûç îëäóüó çàìàíäàí òàíûéûðäûì.
Ôðàíñà ùþêóìÿòè îíóí õèäìÿòèíè éöêñÿê ãèéìÿòëÿíäèðìèøäè, ãóáåðíàòîðëàð îíà ñÿõàâÿòëÿ áÿõøèøëÿð âåðèð âÿ ãÿáèëÿíèí åùòèðàìûíû
ñàõëàéûðäû, çàùèðè ñÿàäÿò õèðòäÿéÿúÿíäè, àäàìà åëÿ ýÿëèðäè êè, äàùà íÿ àðçóëàìàã îëàð? Àììà áèð àõøàì î, ñÿùðàäà ìöøàéèÿò åòäèéè çàáèòëÿðè ãÿòèééÿí ýþçëÿíèëìÿäÿí ãûðûð, äÿâÿëÿðè, ñèëàùëàðûÿëÿ êå÷èðèá, éåíÿ ñÿðêåø ãÿáèëÿëÿðÿ ãàéûäûð.
Ãÿôëÿòÿí ãèéàì, ðÿùáÿðè áèð àí è÷èíäÿ ãà÷àüà ÷åâèðÿí ãÿùðÿìàíúàñûíà âÿ ãî÷àãúàñûíà ôÿðàðèëèê, ðàêåò êèìè òåç éàíûá-ñþíÿí
– ÷öíêè Àòàðäà îëàí éöíýöë ñöâàðè ìöòëÿã îíóí éîëóíó
êÿñÿúÿêäèð – ìÿüðóðëóã öñéàíû àëîâó. Áóíó àäÿòÿí õÿéàíÿò
àäëàíäûðûðëàð. Òÿÿúúöá åäèðñÿí, áåëÿ áèð àüûëñûçëûã íåúÿ îëóð?
ßë-Ìþìöíöí àãèáÿòè ÷îõëó âÿ ÷îõëó ÿðÿáëÿðèí àãèáÿòèäèð. Îãîúàëûðäû. Ãîúàëûãëà èñÿ òÿðÿääöä ýÿëèð. Åëÿ áèð âàõò ýÿëèá ÷àòìûøäû, ÿìèð õà÷ïÿðÿñòëÿðëÿ ñàçèøÿ ýèðìÿêëÿ, áó ñàçèøè ÿë âåðèá ìþùêÿìëÿòìÿêëÿ ùÿð øåéè èòèðäèéèíè áàøà äöøìöøäö, áàøà äöøìöøäö
êè, ÿëèíè ìóðäàðëàìûø, Èñëàì àëëàùûíà õàèí ÷ûõìûøäûð.
Ùÿãèãÿòÿí äÿ àðïà âÿ äèíú éàøàéûø îíóí íÿéèíÿ ëàçûìäû? Îåëÿ àë÷àëìûøäû êè, ÿñýÿðëèêäÿí äþíöá ÷îáàí îëìóøäó, àõû áèð çàìàí Áþéöê ñÿùðà òÿùëöêÿëÿðëÿ äîëó èäè, ùÿð ãóì òÿïÿñèíèí àðõàñûíäà áèð ãîðõó ýþçëÿíèðäè, ýåúÿ î, äöøÿðýÿ ñàëàíäà ýþçÿò÷èëÿð
ãîéìàüû ùå÷ áèð âàõò óíóòìàçäû, àõøàìëàð îúàã áàøûíäà îòóðäóãëàðû âàõò äöøìÿíèí öñòëÿðèíÿ éåðèäèéè õÿáÿðèíè åøèäÿíäÿ äþéöø÷öëÿðèí öðÿéè øèääÿòëÿ äþéöíöðäö. Áèð çàìàí î, àçàä ÷þëëÿðèí
äàäûíû ýþðìöøäö – áó ÷þëëÿðèí äàäûíû áèð äÿôÿ ýþðÿíëÿð îíó ùå÷âàõò óíóòìàçëàð.
Áàõ, èíäè î, òàáå åäèëìèø, þç ëÿéàãÿòèíè èòèðìèø, óúñóç-áóúàãñûç
ãóìëóãëàðû
__________ øÿðÿôñèç, áÿäíàì ñóðÿòäÿ äîëàøûð. Áàõ, èíäè Áþéöê
ñÿùðà îíóí ö÷öí ùÿãèãÿòÿí ñÿùðàäûð.
175

Îëà áèëñèí, îíóí þëäöðäöéö çàáèòëÿðÿ åùòèðàìû âàðìûø. ÀììàÀëëàùà ìÿùÿááÿò ùÿð øåéäÿí öñòöíäöð.
– Ýåúÿí õåéðÿ ãàëñûí, ÿë-Ìþìöí.
– Õóäàùàôèç.
Çàáèòëÿð éîðüàíà áöðöíöðëÿð, ñàë öñòÿ óçàíûðìûø êèìè ãóìóí
öñòÿ ñÿðèëèðëÿð, öçëÿðèíè ýþéëÿðÿ òóòóðëàð. Óëäóçëàð òÿëÿñìÿäÿí
ùÿðÿêÿò åäèð, ñÿìà âàõòû ãåéä åäèð. Àëëàù-òààëàíûí èðàäÿñè èëÿ éîõëóüà ýåäÿí àé ãóìëàðà áàø ÿéèð. Òåçëèêëÿ õà÷ïÿðÿñòëÿð éóõóéà
ýåäÿúÿêëÿð. Áèð íå÷ÿ äÿãèãÿäÿí ñîíðà ýþéëÿðäÿ éàëíûç óëäóçëàð
ïàðûëäàéàúàãäûð. Î çàìàí áèð äàùà îéàíìàã ãèñìÿò îëìàéàí áóõà÷ïÿðÿñòëÿðèí çÿèô áèð ÷ûüûðòûñû êèôàéÿòäèð – àë÷àëäûëìûø ãÿáèëÿëÿð
òÿçÿäÿí êå÷ìèø ÿçÿìÿòëÿðèíè êÿñá åäÿúÿêëÿð, òÿçÿäÿí äöøìÿí
öçÿðèíÿ ùöúóì áàøëàíàúàã, áó þëö ãóìëàðà èøûã âåðÿí éàëíûç îùöúóìëàðäûð. Äàùà áèð àí êå÷ÿíäÿí ñîíðà äöçÿëìÿç áèð èø ýþðöëÿúÿê âÿ îíóíëà äà éåíè äöíéà äîüàúàãäûð...
Éóõóéà ýåòìèø ãî÷àã ëåéòåíàíòëàð þëäöðöëöð.

5Áó äÿôÿ ìÿí Úóáèäÿ Êàìàëà âÿ îíóí ãàðäàøû Ìóéàíà ãîíàã
ýåòìèøÿì, îíëàðûí ÷àäûðûíäà îòóðóá ÷àé è÷èðÿì. Áàøûíà, ýþçëÿðèíÿ
ãÿäÿð ýþé ÷àëìà ñàðûìûø Ìóéàí ùå÷ áèð ñþç äåìÿäÿí ìÿíè áàøäàí-áàøà àéàüà ñöçöð, î ÿñë âÿùøè êèìè ãàøãàáàãëû âÿ ÷îõ ìöòÿêÿááèðäèð. Òÿêúÿ Êàìàë ìÿíèìëÿ ñþùáÿò åäèð, î åâ ñàùèáèíèí âÿçèôÿñèíÿ ñÿäàãÿòëèäèð.
– Ìÿíèì ÷àäûðûì, äÿâÿëÿðèì, àðâàäëàðûì âÿ ãóëëàðûì, ùàìûñû,ùàìûñû ñÿíèíäèð.
Ìóéàí äöç ýþçöìöí è÷èíÿ áàõàðàã, ãàðäàøûíà ñàðû ÿéèëèð, íÿèñÿ äåéèð, ñîíðà éåíÿ ñöêóò àëÿìèíÿ ãàïûëûð.
– Íÿ äåäè?
Î äåéèð êè, Áîííàôó Ð'Ùåéáàòäà ìèí äÿâÿ îüóðëàìûøäûð.
Êàïèòàí Áîííàôó Àòàð éöíýöë ñöâàðèñèíäÿí èáàðÿò ìåõàðèñòëÿð
äÿñòÿñèíÿ áàø÷ûëûã åäèð. Ìÿí îíó ýþðìÿìèøÿì, àììà áèëèðÿì êè,îíóí ùàããûíäà ìàâðëàð àðàñûíäà ÿôñàíÿëÿð ýÿçèð. Îíóí áàðÿñèíäÿ
__________
ãÿçÿáëÿ äàíûøûðëàð, àììà îíóí ñèìàñûíäà àç ãàëà àëëàùû ýþðöðëÿð.
176

Êàïèòàí Áîííàôóíóí âàðëûüû áöòöí ñÿùðàíûí ñèìàñûíû äÿéèøìèøäèð.
Áóäóð, î áèðäÿí éåðäÿí ÷ûõìûø êèìè, úÿíóáà éîë àëàí ñÿðêåøëÿðèí
àðõàñûíäà ïåéäà îëóð, éöçëÿðëÿ äÿâÿíè ãàáàüûíà ñàëûá àïàðûð, êþ÷ÿðèëÿð ÿí ãèéìÿòëè ÿìëàêëàðûíû ýþçëÿíèëìÿç òÿùëöêÿäÿí ãîðóìàã
ö÷öí äþíöá îíóíëà âóðóøìàüà ìÿúáóð îëóðëàð. Áåëÿëèêëÿ, ýþéëÿðèí þçö òÿðÿôèíäÿí ýþíäÿðèëìèø åë÷è êèìè, Àòàðûí ùàðàéûíà ÷àòûð,ñîíðà éàéëàãäà äöøÿðýÿ ñàëûð, þçöíö ýöíÿ âåðèð – ùÿñÿä àïàðûëàñû
âÿçèééÿòäèð! Î áöòöí íÿçÿðëÿðè þçöíÿ òÿðÿô ÷ÿêèð, äÿôåäèëìÿç
ãöââÿ èëÿ úÿçá îëóíàí òàéôàëàð îíóí ãûëûíúûíûí ãàáàüûíà úóìóð.
Ìóéàí ìÿíÿ äàùà ãÿçÿáëÿ áàõûð âÿ éåíÿ íÿ èñÿ äåéèð.
– Íÿ äåäè?
– Äåéèð êè, ñàáàù áèç Áîííàôóíóí öñòöíÿ ýåäèðèê. Ö÷ éöç ñèëàùëà.
Ìÿí îíñóç äà áÿçè øåéëÿðè äóéìóøäóì. Ö÷ ýöíäöð êè, äÿâÿëÿðè ñóâàðìàüà àïàðûð, íÿ áàðÿäÿ èñÿ äàíûøûð, þçëÿðèíäÿí ÷ûõûðëàð.
Ñàíêè ýþçÿ ýþðöíìÿéÿí ýÿìèíè ñóéà áóðàõìàüà ùàçûðëàéûðëàð.
Ýåíèø ÷þëëÿðèí áàøñûç êöëÿêëÿðè éåëêÿíè øèøèðäèð. Áîííàôóíóí ìÿðùÿìÿòè öçöíäÿí úÿíóáà äîüðó ùÿð àääûì øþùðÿò ýÿòèðèð. Äîüðóñó,áèëìèðÿì, àäàìëàðû àïàðàí, èäàðÿ åäÿí íèôðÿòäèð, éàõóä ìÿùÿááÿò.
Áåëÿ ÿëà äöøìÿíè òàëå ùÿð êÿñÿ áÿõøèø ýþíäÿðìèð, áåëÿñèíè
þëäöðìÿê øÿðÿôäèð. Îíóí ýþðöíäöéö éåðëÿðäÿ êþ÷ÿðèëÿð ÷àäûðëàðûíû éûüûøäûðûð, äÿâÿëÿðè èëÿ ãà÷ûðëàð, îíóíëà öç-öçÿ ýÿëìÿéÿ úÿñàðÿò åòìèðëÿð, îíóí ñÿñèíè óçàãäàí åøèäÿíëÿð èñÿ ìÿøóãëàð êèìèáàøëàðûíû èòèðèðëÿð. Îíëàð äöíéàäà ÿí áþéöê ñÿàäÿòèí èêè àé úÿíóáà
äîüðó ýåòìÿê, éîðüóíëóãäàí ÿëäÿí äöøìÿê, ñóñóçëóãäàí ÿçàá÷ÿêìÿê, ãóì òóôàíûíäàí éóìàã êèìè îëìàã, íÿùàéÿò, äàí éåðèàüàðàíäà ãÿôëÿòÿí Àòàðûí éöíýöë ñöâàðèñèíèí öñòöíö àëìàã, àëëàùûí èðàäÿñèíÿ ðÿüìÿí, êàïèòàí Áîííàôóíó þëäöðìÿê îëäóüóíó
áèðäÿí áàøà äöøöá, äèíú ÷àäûðëàðûíäàí, àðâàäëàðûíûí ãîéíóíäàí,øèðèí éóõóëàðûíäàí àéðûëûá ýåäèðëÿð.
– Áîííàôó ýöúëöäöð, – äåéÿ Êàìàë ìÿíÿ åòèðàô åòäè.
Èíäè ìÿí îíëàðûí ñèððèíè áèëèðÿì. ×îõ èñòÿäèéè áèð ãàäûíûí ëàãåéäëèêëÿ éàíûíäàí þòöá êå÷ìÿñè áÿçèëÿðèíèí ýþçö ãàáàüûíà ýÿëèð,î òÿùãèð îëóíìóø, éóõóñó ÿðøÿ ÷ÿêèëìèø ùàëäà áöòöí ýåúÿíè
__________
áó áþéðöíäÿí î áèðè áþéðö öñòÿ ÷åâðèëèð, î ãàäûí áèð äÿ, áèð äÿ177îíóí éàíûíäàí þòöá êå÷èð, ðàùàòëûüûíû ïîçóð, åéíÿí áó úöð, Áîííàôóíóí äà óçàã àéàã ñÿñëÿðè îíëàðà ðàùàòëûã âåðìèðäè. Îíà ãàðøû
÷ûõàí äÿñòÿëÿðè êå÷ÿðÿê, ìàâð ïàëòàðû ýåéìèø áó õà÷ïÿðÿñò èêèéöç éàðûìâÿùøè áàøêÿñÿíëÿ áèðëèêäÿ ñÿðêåøëÿðèí ìÿñêÿíèíÿ ñîõóëìóøäóð, ùàëáóêè áóðàäà, ôðàíñûçëàðûí òàáåëèéèíäÿ îëìàéàí
éåðäÿ, îíóí åëÿ þç àäàìëàðûíäàí ùÿð áèðè èòàÿò áîéóíäóðóüóíó
òóëëàéûá, áó êàôèðè äàø ìåùðàáäà àëëàùûíà ãóðáàí âåðÿ áèëÿð, áóðàäà îíëàðûí ãàáàüûíû êÿñÿí éàëíûç îíà îëàí äÿðèí ùþðìÿòäèð. Îíóíòÿêëèéè, êþìÿêñèçëèéè äÿ îíëàðû ùÿéÿúàíà ýÿòèðèð. Áó ýåúÿ î, îíëàðûí íàðàùàò éóõóëàðûíà ýÿëèð, äþíÿ-äþíÿ îíëàðûí éàíûíäàí ñàéìàçéàíà êå÷èð, àääûìëàðû äà ñÿùðàäà ÿêñ-ñÿäà âåðèð.
Ìóéàí, åëÿ áèë éàøûë ãðàíèòäÿí éîíóëìóø ÷àäûðûí áèð êöíúöíäÿ
ãóðóéóá, éåíÿ íÿ áàðÿäÿ èñÿ ôèêèðëÿøèðäè. Éàëíûç ýþçëÿðè, áèð äÿýöìöø õÿíúÿðè ïàðûëäàéûðäû – áó õÿíúÿð äàùà îéóíúàã äåéèëäè,ñÿðêåøëÿðèí ìÿñêÿíèíÿ êå÷ÿíäÿí áÿðè áó ìàâð íÿ ãÿäÿð äÿéèøìèøäè! Ùÿìèøÿêèíäÿí äàùà àðòûã þç øÿõñè ëÿéàãÿòèíèí ÿñèðè îëìóøäó, ìÿíÿ ùÿäñèç äÿðÿúÿäÿ íèôðÿò åäèðäè, ÷öíêè î ñàáàù Áîííàôóíóí öñòöíÿ ýåäÿúÿêäè, äàí éåðè àüàðàíäà ìÿùÿááÿòÿ ÷îõîõøàéàí íèôðÿòëÿ ùÿðÿêÿòÿ ýÿëÿðÿê, éöðöøÿ ÷ûõàúàãäû.
Éåíÿ î, ãàðäàøûíà äîüðó ÿéèëäè, ïû÷ûëòû èëÿ íÿ èñÿ äåäè âÿ ìÿíÿáàõäû.
– Íÿ äåäè?
– Äåéèð êè, ÿýÿð ñÿíè èñòåùêàìäàí êÿíàðäà ýþðñÿ þëäöðÿð.
– Íÿ ö÷öí?
– Äåéèð êè, ñÿíèí òÿééàðÿí âÿ ðàäèîí âàð, ñÿíèí Áîííàôóí âàð,àììà ñÿí ùÿãèãÿòäÿí óçàãñàí, èìàíûí éîõäóð.
Ìóéàí äàø êèìè ùÿðÿêÿòñèçäèð, éàøûë ÷àëìàñûíûí ãàòëàðû ùåéêÿëèí äàø ïàëòàðûíû õàòûðëàäûð, î ìÿíèì ùàããûìäà ùþêì ÷ûõàðûð.
– Äåéèð êè, ñÿí êå÷è êèìè îò éåéèðñÿí, äîíóç êèìè äîíóç ÿòèéåéèðñÿí. Ñÿíèí ùÿéàñûç ãàäûíëàðûí éàøûíìûðëàð – áóíó î þçö ýþðìöøäöð. Äåéèð êè, ñÿí ùå÷ âàõò èáàäÿò åòìèðñÿí. Äåéèð, âàõòàêû
ñÿíèí äèíèí-èìàíûí éîõäóð, òÿééàðÿëÿð, ðàäèî, Áîííàôó ñÿíèí íÿéèíÿ ëàçûìäûð?
Áó ìàâð ãèéàìÿò àäàìäûð, Î þç àçàäëûüûíû ãîðóìóð, ñÿùðàäà
__________
àäàì ùÿìèøÿ àçàääûð, àäè ýþçëÿ ýþðöíÿí ñÿðâÿòèíè äÿ ãîðóìóð,178

ñÿùðàäà áåëÿ øåé éîõäóð, – ìÿíÿâè ñÿëòÿíÿòèíè ãîðóéóð. Ãÿäèìëÿðäÿ äÿíèç ãóëäóðëàðû åëÿéÿí êèìè, Áîííàôó þç äÿñòÿñèíè äèëñèçãóì îêåàíûíûí è÷ÿðèñè èëÿ àïàðûð. Áóäóð, Êàï-Úóáè äöøÿðýÿñè
òàìàì äÿéèøìèøäèð, ãàéüûñûç ÷îáàíëàðûí äèíú, ñàêèò äöøÿðýÿñè ùå÷åëÿ áèë îëìàìûøäûð. Áîííàôóíóí íÿôÿñè îíó, òóôàí äàüûäàí êèìè,äàüûòìûøäûð, èíäè àõøàì ÷àäûðëàð áèð-áèðèíÿ ãûñûëàúàãëàð. Úÿíóáäà
ñÿññèçëèê ùàêèìäèð, àäàìûí öðÿéèíè ñûõûð, áó, ñÿñèíè ÷ûõàðìàéàí
Áîííàôóäóð! Òÿúðöáÿëè îâ÷ó Ìóéàí êöëÿéèí ñÿñèíäÿ Áîííàôóíóí àéàã ñÿñëÿðèíè ñå÷èð.
Áîííàôó Ôðàíñàéà ãàéûäàíäà äöøìÿíëÿðè ñåâèíìÿéÿúÿêëÿð,éîõ, îíëàð àúû-àúû ùåéôñèëÿíÿúÿêëÿð, ñàíêè îíëàðûí äîüìà ñÿùðàëàðû þçöíöí ìàãíèòëÿðèíèí áèðèíè èòèðÿúÿê âÿ ùÿéàò ñþíöêëÿøÿúÿêäèð. Îíäà ìÿíÿ äåéÿúÿêëÿð:– Íèéÿ î, ñÿíèí Áîííàôóí ýåäèð?
– Áèëìèðÿì...
Áîííàôó îíëàðëà óçóí ìöääÿò òÿùëöêÿëè îéóí îéíàìûøäû:þëöì-äèðèì îéóíó. Îíëàðûí îéóí ãàéäàëàðûíû ãÿáóë åòìèøäè. Î, áàøûíû îíëàðûí äàøû öñòÿ ãîéóá, éóõóéà ýåäèðäè. Ùÿìèøÿ ãà÷à-ãà÷äà
èäè, îíëàð êèìè ýåúÿëÿðè êöëÿêëÿ, óëäóçëàðëà êå÷èðèðäè, Áèáëèéà
çàìàíëàðûíäà îëäóüó êèìè. Áóäóð, èíäè î ýåäèð, äåìÿëè, îéóíîíóí ö÷öí ùÿð øåéäÿí éöêñÿê îëìàìûøäûð. Î, êàðòëàðû ñàéìàçéàíà òóëëàéûð, ìàâðëàðà þçëÿðè èëÿ îéíàìàã èìêàíû âåðèð. Îíëàð
÷àøûá ãàëìûøëàð: ÿýÿð èíñàíû áöòöíëöêëÿ úÿçá åëÿìèðñÿ, áó ùÿéàòûíáèð ìÿíàñû âàðìû? Àììà éîõ, îíëàð ùÿéàòà èíàíìàã èñòÿéèðëÿð.
– Ñÿíèí Áîííàôóí éåíÿ ãàéûäàúàãäûð.
– Áèëìèðÿì.
Ìàâðëàð îíóí ãàéûäàúàüûíû ýöìàí åäèðëÿð. Àâðîïà îéóíëàðû
èíäè îíóí íÿéèíÿ ëàçûìäûð? Çàáèòëÿðëÿ áðèú îéíàìàã îíó òåç çèíùàðà ýÿòèðÿúÿê, ðöòáÿñèíèí àðòìàñû äà, ãàäûíëàð äà îíó áåçèêäèðÿúÿê. Î, íÿúèá ÿñýÿð ùÿéàòû ö÷öí äàðûõàúàã âÿ ùÿð àääûìäà öðÿéè
ìÿùÿááÿòÿ äîüðó ýåäèðìèø êèìè øèääÿòëÿ äþéöíÿúÿê. Î ôèêèðëÿøèð
êè, ýóéà îíóí ùÿéàòû áóðàäà éàëíûç òÿñàäöôè ìàúÿðàëàðäàí èáàðÿò
îëìóøäóð,îðàäà, Ôðàíñàäà èñÿ, îíó ìöùöì øåéëÿð ýþçëÿéèð, ëàêèí
__________î, íèôðÿòëÿ èíàíàúàã êè, äöíéàäà ñÿùðàíûí îíà áÿõø åòäèéè ñÿðâÿò179

äÿí áþéöê ñÿðâÿò éîõäóð, – áóðàäà îíà ãóìñàë ÿíýèíëèêëÿðèí ýþçÿëëèéè, ñàêèòëèê, êöëÿê âÿ óëäóçëàðëà äîëó ýåúÿëÿð âåðèëìèøäè.
ßýÿð Áîííàôó ãàéûòñà, åëÿ ùÿìèí ýåúÿ áó õÿáÿð áöòöí ñÿðêåø
ãÿáèëÿëÿðÿ éàéûëàúàãäûð. Ìàâðëàð áèëÿúÿêëÿð êè, î ùàðàäà èñÿ Áþéöê ñÿùðàíûí îðòàñûíäà èêè éöç ãóëäóðóí àðàñûíäà éàòûð. Î çàìàí
ñÿññèç-ñÿìèðñèç äÿâÿëÿðèíè ñóâàðìàüà àïàðàúàãëàð. ×îõëó àðïàåùòèéàòû ýþðÿúÿêëÿð. Òöôÿíýëÿðèíè éîõëàéàúàãëàð. Þç íèôðÿòëÿðè
éàõóä áÿëêÿ äÿ ìÿùÿááÿòëÿðè èëÿ àìàäÿ îëàúàãëàð.

6– Ìÿíè òÿééàðÿäÿ ýèçëÿò, Ìÿðàêåøÿ àïàð...
Êàï-Úóáèäÿ ìàâðëàðûí ÿñèðè ùÿð àõøàì áó ñþçëÿðëÿ, äóà, îõóéóð êèìè, ìÿíÿ ìöðàúèÿò åäèðäè. Áåëÿëèêëÿ, þç ùÿéàòûíû õèëàñ åòìÿê ö÷öí ÿëèíäÿí ýÿëÿí ùÿð øåéè åäÿíäÿí ñîíðà ÷þìáÿëèá îòóðóð,ìÿíÿ ÷àé ùàçûðëàéûðäû. Èíäè î, ñàáàùû ö÷öí õàòèðúÿìäèð, àõû î,òàëåéèíè øÿôà âåðÿ áèëÿúÿê éåýàíÿ ùÿêèìÿ òàïøûðìûøäûð, ÿëëÿðèíè
ýþéÿ ãàëäûðûá, îíó õèëàñ åäÿ áèëÿúÿê éåýàíÿ Àëëàùû ÷àüûðìûøäûð.
Èíäè äÿ ÷àéíèêÿ äîüðó ÿéèëÿðÿê, î êå÷ìèøèí àäè ëþâùÿëÿðèíè äþíÿäþíÿ õÿéàëûíà ýÿòèðèðäè – äîüìà Ìÿðàêåøèí ãàðà òîðïàüû, ÷ÿùðàéû
åâëÿðè, ìÿùðóì îëäóüó àç-ìàç ñåâèíú õÿéàëûíäà úàíëàíûðäû.
Ìÿíèì ñóñìàüûì, îíà ùÿéàò áÿõø åòìÿéÿ òÿëÿñìÿìÿéèì îíóãÿçÿáëÿíäèðìèðäè. Ìÿí îíóí ö÷öí þçö êèìè àäàì äåéèëäèì, áèðäÿôÿ ãîïàí âÿ îíóí òàëåéèíè äÿéèøäèðÿí òÿñàäöôè êöëÿê êèìè áèðãöââÿ èäèì, áó ãöââÿíè ôÿàëèééÿòÿ ãîøìàã ëàçûìäû.
Àììà ìÿí àäè ïèëîòàì, éàëíûç áèð íå÷ÿ àé îëàð êè, Êàï-Úóáèäÿ àåðîïîðòóí ðÿèñè îëìóøàì, ìÿíèì ñÿðÿíúàìûìäà âóð-òóòèñïàí ôîðòóíà òÿðÿô óçàíàí áàðàê, áàðàêäà èñÿ ÿë-öç éóìàã ö÷öíëÿéÿí, øîð ñó òþêöëìöø ñÿùÿíý, áèð äÿ àäàìà áîé âåðìÿéÿí ÷àðïàéû âàðäû. Ìÿí þç ãöäðÿòèìÿ áèð åëÿ ýöâÿíìèðäèì.
– Ùÿ, Áàðê, ñîíðà áàõàðûã...
Áöòöí ãóëëàðà Áàðê äåéèðëÿð, îíó äà åëÿ ÷àüûðûðäûëàð. Î, äþðäèëÿñèðëèêäÿ
__________îëìóøäó, àììà ùÿëÿ òÿñëèì îëìàìûøäû, áèð çàìàí
êðàë îëäóüóíó óíóäà áèëìèðäè.
180

– Ñÿí Ìÿðàêåøäÿ íÿ èø ýþðöðäöí, Áàðê?
Ìÿðàêåøäÿ éÿãèí îíóí àðâàäû âÿ ö÷ óøàüû áó ýöí äÿ éàøàéûðëàð, îðàäà î, ýþçÿë ïåøÿ èëÿ ìÿøüóë îëóðìóø.
– Ìÿí ñöðö ãîâóðäóì, àäûì äà Ìÿùÿììÿä èäè.
Îðàäà îíó êàèäëÿð ÷àüûðûá äåéèðìèøëÿð:– Ìÿí þêöçëÿðèìè ñàòìàã èñòÿéèðÿì, Ìÿùÿììÿä, îíëàðû
äàüäàí åíäèð.
Éàõóä:– Ìÿíèì ìèí ãîéóíóì äöçÿíëèêäÿäèð, îíëàðû éóõàðû îòëàüà àïàð.
Áàðê äà çåéòóí àüàúûíäàí îëàí ÷îìàüûíû ÿëèíÿ àëûá, áþéöê
ñöðöëÿðè ãîâóðäó. Î, õàëãûí ãîéóíó ö÷öí òÿê úàâàáäåù èäè, î ÿíäÿúÿëëÿðèí ãàáàüûíû àëûðäû, ÷öíêè òåçëèêëÿ ãîéóíëàð ãóçóëàìàëû èäè;òÿíáÿëëÿðè èñÿ ãîâóðäó, þçö ãàáàãäà ýåäèðäè, ãîéóíëàðûí ùàìûñûäà îíà åòèáàð åäèð, òàáå îëóðäóëàð. Îíëàðû ùàíñû ýþçÿë éåðèí ýþçëÿäèéèíè òÿêúÿ î áèëèðäè, î, ãîéóíëàðûí éåìè îëìàéàí çÿíýèí áèëèêëÿ
óëäóçëàðà áàõûá éîëó îõóéóðäó, òÿúðöáÿñè ñàéÿñèíäÿ ìöÿééÿí
åäèðäè êè, íÿ âàõò äèíúÿëìÿê, íÿ âàõò ãóéó áàøûíäà ñó è÷ìÿê ëàçûìäûð. Ýåúÿëÿð èñÿ äèçèíÿ ãÿäÿð éóíóí è÷èíäÿ, éàòìûø ãîéóíëàðûí îðòàñûíäà äàéàíûðäû, öðÿéè èñÿ ìÿùÿááÿòëÿ äîëó îëóðäó. Áóãÿäÿð úàíëû ùåéâàíûí çÿèôëèéèíäÿí âÿ ùÿð øåéäÿí õÿáÿðñèç îëìàñûíäàí ìöòÿÿññèðëÿíÿðÿê, Áàðê – ùÿêèì, ïåéüÿìáÿð âÿ ùþêìäàðþç õàëãû ö÷öí äóà îõóéóðäó.
Áèð äÿôÿ ìàâðëàð îíà éàíàøäûëàð.
– Áèçèìëÿ úÿíóáà ìàë-ãàðà ýÿòèðìÿéÿ ýåäÿê.
×îõ ýåòäèëÿð, äþðäöíúö ýöí äàð äÿðÿëÿðèíÿ ýèðäèëÿð – ñÿðêåø
ãÿáèëÿëÿðèí éåðëÿðè áóðàäàí áàøëàéûðäû – åëÿ áóðàäàúà îíó éàõàëàäûëàð, “Áàðê” ëÿãÿáè âåðäèëÿð âÿ ãóë êèìè ñàòäûëàð.
Ìÿí áàøãà ãóëëàð äà ýþðìöøäöì. Ùÿð ýöí áèð ìàâðûí ÷àäûðûíäà ÷àé è÷èðäèì. Àéàããàáûëàðûìû ÷ûõàðàðàã ãàëûí êå÷ÿíèí (êþ÷ÿðèíèí ìÿèøÿòèíäÿ éåýàíÿ úàù-úÿëàëäûð, î ãûñà ìöääÿòëè ìÿíçèëèíè
áóíäàí äöçÿëäèð) öñòöíÿ éàéûëûð âÿ ýöíöí ñàëëàíà-ñàëëàíà ýåòìÿñèíÿ òàìàøà åäèðäèì. Ñÿùðàäà âàõòûí íåúÿ êå÷äèéèíè áöòöí âàðëû__________
üûíëà ùèññ åäèðñÿí. Éàõûúû ýöíÿø àëòûíäà àõøàìà äîüðó éîë àëûðñàí,181

ñÿðèí êöëÿéèí éîðóëìóø áÿäÿíèíè îõøàìàñûíû, òÿðèíè ãóðóòìàñûíû
ýþçëÿéèðëÿð. Éàõûúû-éàíäûðûúû ýöíÿø àëòûíäà éîë, ùåéâàíëàðû âÿ èíñàíëàðû áó ÿçÿìÿòëè ñóâàòà àïàðûð – áèðáàøà, ÿéëÿíìÿäÿí, þëöìÿ
ýåäÿí êèìè. Áó çàìàí àâàðà÷ûëûã äà ìÿíà êÿñá åäèð. Ùÿð ýöí äàùà ýþçÿë ýþðöíöð, äÿíèçÿ ýåäÿí éîë êèìè.
Áÿëè, ìÿí ãóëëàð òàíûéûðäûì. Áàø÷û ñàíäûã÷àäàí – îíóí áöòöí
âàð-äþâëÿòè, à÷àðñûç ãûôûëëàðû, ýöëñöç ýöëäàíëàðû ýöçýö ãûðûãëàðû,êþùíÿ ñèëàùëàðû, ãÿçàéà óüðàìûø ýÿìè ïàð÷àëàðû êèìè äàëüàëàðûí
ñàùèëÿ òóëëàäûüû áàøãà õûðûì-õûðäà øåéëÿðè áóðàäà ñàõëàíûëûð –ìàíãàë, ÷àéíèê âÿ ñòÿêàíëàðû ÷ûõàðàí êèìè, ãóëëàð àëà÷ûüà ýèðèðëÿð.
Ãóë ãóìñàëëûãäà áèòÿí ãóðó òèêàíû ñÿñ-ñÿìèðèíè ÷ûõàðìàäàí
ìàíãàëà éûüûð, àëûøäûðûð. Ïöôëÿéèð, ÷àéíèêÿ ñó òþêöð, áó èøèí þùäÿñèíäÿí áàëàúà áèð ãûç óøàüû äà ýÿëÿ áèëÿðäè, ãóëóí èñÿ áó èøëÿðè ýþðÿíäÿ äÿðèñèíèí àëòûíäà ÿçÿëÿëÿðè øèøèð; áó ÿçÿëÿëÿðèí ñàùèáè áþéöêáèð ñèäð àüàúûíû êþêöíäÿí ÷ûõàðäàð. Î, ãóçó êèìè ñàêèò âÿ ìöëàéèìäèð. Îíóí áàøû ãàðûøûãäûð, îíóí èøè ÷àé ùàçûðëàìàãäàí, äÿâÿëÿðÿ áàõìàãäàí, éåìÿêäÿí èáàðÿòäèð. Î, îä ïöñêöðÿí ýöíÿø àëòûíäà àõøàìà äîüðó éîë àëûð, äîíäóðóúó óëäóçëàðûí àëòûíäà èñÿòÿçÿ ýöíöí òåç ýÿëèá, îíó éàíäûðìàñûíû ýþçëÿéèð. Øèìàë þëêÿëÿðè
õîøáÿõòäèðëÿð, îðàäà èëèí ùÿð ôÿñëè þç ìþúöçÿñèíè éàðàäûð, éàéäà
ãàð, ãûøäà ýöíÿø åøãèëÿ òÿñÿëëè òàïûð; òðîïèê éåðëÿðèí ùàëû ïèñäèð,îðàäà ùàâà ùÿìèøÿ áîüóúó ðöòóáÿò îëóð; àììà Áþéöê ñÿùðà äàáÿõòÿâÿðäèð, áóðàäà ýöíäöçöí ýåúÿéÿ, ýåúÿíèí ýöíäöçÿ òÿñëèì
îëìàñû àäàìû öìèääÿí öìèäÿ àïàðûð.
Áÿçÿí ãàðàäÿðèëè ãóë àëà÷ûüûí ýèðÿúÿéèíäÿ ÷þìáÿëÿðÿê, àõøàì
ùàâàñûíû ëÿççÿòëÿ óäóð. ßñèðèí àüûðëàøìûø áÿäÿíèíäÿ äàùà õàòèðÿëÿð áàø ãàëäûðìàéàúàã. Áÿëêÿ òóòóëäóüó ñààò äóìàíëû ùàëäà õàòèðÿñèíÿ ýÿëñèí, çÿðáÿëÿð, ñÿñëÿð, îíó áó ãàòû çöëìÿòÿ, öìèäñèç ãàðàíëûüà àòàíëàðûí ÿëëÿðè éàäûíà äöøñöí. Î âàõòäàí î ãÿðèáÿ éóõóäà ýåòäèêúÿ öìèäñèçëÿøÿðÿê êåéèéèá ãàëûð, ñàíêè êîð îëìóøäóð,àõû î äàùà Ñåíåãàëûí ëàë àõàí ÷àéëàðûíû éàõóä úÿíóáè Ìÿðàêåøèíàü øÿùÿðëÿðèíè ýþðìöð, î ñàíêè êàð îëìóøäóð, àõû, î äàùà äîüìà
ñÿñëÿðè
åøèòìèð. Áó çÿíúè íÿèíêè òàëåñèçäèð, î ùÿì äÿ øèêÿñòäèð. Áèð__________
òÿñàäöô íÿòèúÿñèíäÿ îíà éàä îëàí êþ÷ÿðè ùÿéàòûí êÿøìÿêÿøèíÿ
182

àòûëìûø, ñÿùðàíûí ÿúàèá îðáèòè èëÿ ÿáÿäè äîëàøìàüà ìÿùêóì åäèëìèø áó çÿíúèíèí êå÷ìèøè èëÿ, äîüìà éóðäó èëÿ, àðâàäû âÿ óøàãëàðûèëÿ íÿ ÿëàãÿñè ãàëìûøäûð? Îíëàð áèðäÿôÿëèê èòèðèëìèøäèð, ãàéûòìàëàðûíà öìèä éîõäóð, åëÿ áèë þëöá ýåòìèøëÿð.
Êèì ùÿð øåéÿ öñòöí ýÿëÿí áèð ìÿùÿááÿòëÿ éàøàìûøñà âÿ ñîíðàîíó èòèðìèøñÿ, áÿçÿí íÿúèá òÿíùàëûãäàí óñàíûð. Ôàüûð-ôàüûð, èòàÿòêàðëûãëà ùÿéàòà ãàéûäàðàã, îíóí àäè öíñèééÿòèíäÿ ñÿàäÿò òàïûð.
Þçöíäÿí öç äþíäÿðìÿê, ìöòèëèêëÿ áàøãàëàðûíà ãóëëóã åòìÿê,äèíú ìÿèøÿò èøëÿðèíÿ ãîøóëìàã îíà õîø ýÿëèð. Âÿ ãóë âöãàðëà àüàñûíûí ìàíãàëûíû àëûøäûðûð.
Áÿçÿí àüà þç ãóëóíà äåéèð:– Àë!..
Áó âàõò àüà ãóëóíà ìÿðùÿìÿò ýþñòÿðèð, èëòèôàò åäèð, ÷öíêè àüûð,öçöúö ýöí àðõàäà ãàëìûøäûð, áöðêö ÷ÿêèëèð âÿ îíëàð àõøàì ñÿðèíëèéèíÿ éàíàøû ãÿäÿì ãîéóðëàð. Îíà ýþðÿ äÿ ÿñèðÿ – ãóëà áèð ñòÿêàí ÷àé è÷ìÿéÿ èúàçÿ âåðèëèð. Î äà òÿøÿêêöð ÿëàìÿòè îëàðàã, áèðñòÿêàí ÷àé ö÷öí àüàíûí äèçëÿðèíè þïìÿéÿ ùàçûðäûð. Ãóëëàðû çÿíúèðëÿìèðëÿð. Íÿéÿ ëàçûìäûð? Îíñóç äà î ñàäèãäèð. Î, ÿëèíäÿí àëäûãëàðû ñÿëòÿíÿòäÿí ôÿñàùÿòëÿ öç äþíäÿðìèøäèð, èíäè î âóð-òóòáÿõòÿâÿð ãóëäóð.
Ëàêèí áèð ýöí îíó àçàä åäÿúÿêëÿð. Âàõò ýÿëÿúÿê, î ÷îõ ãîúàëàúàãäûð, äàùà éåäèéè ÷þðÿéÿ, ýåéäèéè ïàëòàðà äÿéìÿéÿúÿê. Î çàìàí îíà ùÿäñèç-ùöäóäñóç àçàäëûã âåðÿúÿêëÿð. Ö÷ ýöí î àëà÷ûãäàí-àëà÷ûüà ýåäÿúÿê, ýöí-ýöíäÿí ýöúöíö, ãöââÿñèíè èòèðÿúÿê,éàëâàðàúàã êè, îíó íþêÿð ýþòöðñöíëÿð, àíúàã ùå÷ êèì ýþòöðìÿéÿúÿê. Ö÷öíúö ýöí àõøàì éåíÿ åëÿúÿ ñÿññèç-ñÿìèðñèç òÿìÿííàñûçòÿëÿáñèç, ãóìóí öñòöíÿ ñÿðèëÿúÿêäèð. Ìÿí Úóáèäÿ ÷ûëïàã ãóëëàðûí
íåúÿ þëäöéöíö ýþðìöøÿì. Ìàâðëàð îíëàðà èøýÿíúÿ âåðìèðäèëÿðâÿ òåç þëöá ýåòìÿëÿðèíÿ äÿ êþìÿê åòìèðëÿð. Éàëíûç ñàêèò-ñàêèò
óçóí ìöääÿò äàâàì åäÿí úàí âåðìÿñèíÿ òàìàøà åäèðëÿð, óøàãëàðèñÿ ýÿìè ôÿëàêÿòèíäÿí ñîíðà äàëüàëàðûí ñàùèëÿ òóëëàäûüû áó ýÿðÿêñèç ãûðûíòûíûí éàí-éþðÿñèíäÿ îéíàéûð, ñÿùÿðèí ýþçö à÷ûëàí êèìèîíóíéàíûíà ãà÷ûðëàð êè, ýþðñöíëÿð òÿðïÿíèð éà òÿðïÿíìèð, áó èñÿ__________
àäè áèð ìàðàãäàí äîüóðäó, îíëàð äà ãîúà íþêÿðè ÿëÿ ñàëìûðäûëàð.
183

Áöòöí áóíëàðäà ùå÷ áèð ãÿðèáÿëèê éîõ èäè. Ñàíêè îíà äåéèðäèëÿð:“Ñÿí éàõøû èøëÿìèñÿí, ñÿíèí äèíúÿëìÿéÿ ùàããûí âàð, óçàí, éàò”.
Î, ãóìóí öñòÿ ñÿðèëÿðÿê, áåëÿúÿ óçàíûðäû, àúëûã äóéóðäó, áó äàéàëíûç áàøýèúÿëëÿíìÿñèíäÿí èáàðÿòäè; ùå÷ äÿ ÿäàëÿòñèçëèê ùèññåòìèðäè, àììà åëÿ èøýÿíúÿëè, ÿçàá-ÿçèééÿòëè îëàí äà áóäóð. Éàâàø-éàâàø î òîðïàüà ãàðûøûðäû, òîðïàã ýöíÿøèí ãóðóòäóüó úÿñÿäè
ãÿáóë åäèðäè. Îòóç èëëèê èø éóõó âÿ òîðïàã ùàããû âåðèðäè.
Ìÿí áó úöð þëöìÿ ìÿùêóì åäèëìèøëÿðè ÷îõ ýþðìöøÿì; èëêäÿôÿ ðàñò ýÿëäèéèì àüçûíû à÷ûá áèðúÿ êÿëìÿ äÿ øèêàéÿòëÿíìÿäè;áèð äÿ î êèìäÿí øèêàéÿòëÿíÿúÿêäè? Îíäà, âÿçèééÿòäÿí ÷ûõà áèëìÿéÿúÿéèíè áèëÿí, ýöúäÿí äöøìöø äàüëûíûí þëöìö ãÿáóë åòìÿñèíÿ ìÿõñóñ òóòãóí áèð ìöòèëèê äóéóëóðäó. Î ãàðûí öñòÿ óçàíûá þçùÿéàòûíû ãàðà âÿ éóõóéà òàïøûðûð, îíëàðà åòèáàð åäèð. Ìÿíè äÿùøÿòÿ
ñàëàí ùå÷ äÿ îíóí ÿçàáû äåéèëäè. Ìÿí ÿçàáà èíàíìûðàì. Ëàêèíùÿð áèð àäàìûí þëìÿñè èëÿ ÿñðàðÿíýèç, ìöÿììàëû áèð àëÿì þëöð.
Îíà ýþðÿ äÿ ìÿí þçöìäÿí ñîðóøóðäóì: î àäàìäà ùàíñû îáðàçëàð
ñþíöá ýåäèð? Àüûð-àüûð ñþíÿí, àñòà-àñòà ÿðèéèá ýåäÿí, ÿáÿäè óíóäóëàí íÿäèð – Ñåíåãàëûí ïëàíòàñèéàëàðûìû? Úÿíóáè Ìÿðàêåøèí ãàðêèìè àü øÿùÿðëÿðèìè? Áÿëêÿ áó áèð òèêÿ ãàðà âöúóääà ÷îõ êè÷èê
ãàéüûëàð ñþíöð: ÷àé ùàçûðëà, ìàë-ãàðàíû ñóâàðìàüà àïàð... áÿëêÿ
ãóëóí ðóùó éóõóéà ýåäèð, áÿëêÿ ùÿð òÿðÿôäÿí ñåë êèìè ýÿëÿí õàòèðÿëÿðèí îéàòäûüû ÿçÿìÿòëè èíñàí þëöð? Ãàôà òàñû ìÿíèì ö÷öíêþùíÿ ìöúðöéÿ äþíöðäö. Ýÿìè äÿíèçèí äèáèíÿ ýåäÿíäÿ îíóíè÷èíäÿ íÿ úöð ñÿðâÿòëÿð; àë-ÿëâàí ÷è÷ÿêìè, ãÿøÿíý øÿêèëëÿðìè, áóðàäà ýÿðÿêñèç îëàí éàäèýàð øåéëÿðèìè ãàëäûüûíû áèëìÿê îëìàç.
Àüçû áÿðê-áÿðê áàüëàíìûø àüûð ìöúðö áàõ, áóäóð. Êèì áèëèð, ùÿðøåéè óäàí ñîí éóõó àíëàðû áó àäàìäà áèçèì àëÿìèí ùàíñû ùèññÿñè
ìÿùâ îëóðäó, éàâàø-éàâàø ýåúÿéÿ âÿ òîðïàüà ãàéûäàí áó øöóðäàâÿ áó âàðëûãäà íÿ ñàðñûëûðäû, íÿ ïîçóëóðäó?
– Ìÿí ñöðö ãîâóðäóì, àäûì äà Ìÿùÿììÿä èäè...
Òàíûäûüûì áöòöí ãóëëàðäàí Áàðê áèðèíúè ãóë èäè êè, òÿñëèì îëìóðäó.
Áîëè, ìàâðëàð îíóí àçàäëûüûíû ÿëèíäÿí àëìûøäûëàð, î éåð__________
öçöíäÿ ñàùèá îëäóüó ùÿð øåéäÿí áèð ýöíöí è÷ÿðèñèíäÿ ìÿùðóì
184

îëìóøäó, òÿçÿ äîüóëàí êþðïÿ êèìè ÷ûëïàã ãàëìûøäû, – àììà áóùÿëÿ ôÿëàêÿò äåéèëäè. Àõû áÿçÿí Àëëàù òÿðÿôèíäÿí ýþíäÿðèëÿí òóôàí áèð ñààò ÿðçèíäÿ òàðëàäà ÿêèíè ìÿùâ åäèð. Ìàâðëàð òÿêúÿ îíóìöôëèñ åòìÿìèø, ùÿì äÿ îíóí èíñàíëûã ìÿíëèéèíè ìÿùâ åòìÿê
ãîðõóñóíó òþðÿòìèøäèëÿð. Ëàêèí Áàðê þçöíäÿí ÿë ÷ÿêìÿê
èñòÿìèðäè, àììà áàøãàëàðû ÷îõ àñàíëûãëà òÿñëèì îëóðäóëàð, áöòöí èëáîéó ãàí-òÿð è÷èíäÿ ÷þðÿê ãàçàíàí ñàäÿ ÷àðâàäàðëûã îíëàðûí øÿõñèíäÿ íåúÿ ìöòèëèêëÿ þëöá ýåäèðäè.
Éîõ, Áàðê ÿñë ñÿàäÿòè ýþçëÿìÿêäÿí éîðóëàðàã, ìèñêèí ñÿàäÿòÿ àëûøàíëàð êèìè êþëÿëèéÿ àëûøìàìûøäû. Ãóëäàðûí ìÿðùÿìÿòè èëÿñÿàäÿò òàïàí ãóëóí ñåâèíúè îíà éàä èäè. ßââÿëêè Ìÿùÿììÿä éîõèäè, àììà îíóí Áàðêûí öðÿéèíäÿêè éóðäó-éóâàñû ùÿëÿ òóòóëìàìûøäû. Êèìñÿñèç ãàëìûø áó éóðä, áó ìÿñêÿí ùöçíëö èäè, ëàêèí
áàøãà áèð íÿôÿð îðàéà êþ÷ìÿìÿëèäèð! Áàðê îò áàñìûø õèéàáàíëàðäà ãÿì-ãöññÿ ýÿòèðÿí ñàêèòëèêäÿ ñÿäàãÿòè öçöíäÿí úàí âåðÿí,ñà÷û-ñàããàëû àüàðìûø ýþçÿò÷èíè õàòûðëàäûðäû.
Î äåìèðäè êè, “ìÿí Ìÿùÿììÿä áÿí Ëàóñèíÿì”, î äåéèðäè:“Ìÿíèì àäûì Ìÿùÿììÿä èäè”. Î áó óíóäóëìóø, àòûëìûø Ìÿùÿììÿäèí òÿçÿäÿí äèðèëÿúÿéè âÿ þçöíöí äèðèëìÿñè èëÿ ùÿìèí ãóëîëàí àäàìû ãîâàúàüû ýöíöí ùÿñðÿòè èëÿ ÷ûðïûíûðäû... Áÿçÿí ýåúÿíèí ñàêèòëèéèíäÿ õàòèðÿëÿð ÷àüëàéàí ñåëëÿð êèìè àõûá ýÿëèðäè: úàíëû,ñèëèíìÿç, óøàãëûüûí øèðèí ìàùíûëàðû êèìè. Òÿðúöìÿ÷è ìàâð áèçÿäåéèðäè: “Ýåúÿíèí áèð éàðûñûíäà áèðäÿí Ìÿðàêåø ùàããûíäà äàíûøûð,äàíûøûð, þçö èñÿ àüëàéûð”. Òÿíùà éàøàéàíëàð áåëÿ êÿäÿðäÿí, äÿðäãöññÿäÿí éàõà ãóðòàðà áèëìÿç. Îíäà ãÿôëÿòÿí ÿââÿëêè âàðëûüû
îéàíûðäû, áóðàäà, ñÿùðàäà, ùå÷ áèð ãàäûíûí Áàðêà éàíàøìàäûüû áèðéåðäÿ, î ýÿðíÿøèð, àðâàäûíû éàíûíäà àõòàðûðäû. Áóðàäà ùå÷ áèð âàõòáóëàüûí ãàéíàìàäûüû, çöìçöìÿ åòìÿäèéè éåðäÿ îíóí ãóëàüûíà
áóëàã ìàùíûñû äÿéèðäè. Áàðê ýþçëÿðèíè éóìóð, áóðàäà, ñÿùðàäà åâèàëà÷ûãëàðûí úîä ïàð÷àëàðû ÿâÿç åòäèéè, àäàìëàðûí èñÿ êöëÿê äàëûíúà
ãà÷ûðëàðìûø êèìè äàèìà äîëàøäûãëàðû éåðäÿ, îíà åëÿ ýÿëèð êè, öçÿðèíäÿ ùÿð ýåúÿ åéíè óëäóçóí ïàðûëäàäûüû àü åâäÿ éàøàéûð. ßââÿëêè
ìÿùÿááÿòâÿ ìåùðèáàíëûã íÿäÿíñÿ áèðäÿí-áèðÿ úàíëàíûð, ñàíêè
__________
öðÿéÿ ÿçèç îëàí ùÿð øåé òÿçÿäÿí ëàï éàõûíëàøûðäû, îíó ìàãíèò êè185ìè úÿçá åäèðäè – áó çàìàí Áàðê ìÿíèì éàíûìà ýÿëèðäè. Î äåìÿê
èñòÿéèð êè, ñÿôÿðÿ ùàçûðäûð, ñåâìÿéÿ ùàçûðäûð, ùÿð øåéè âÿ áöòöíëöêëÿ ñåâìÿê ö÷öí éàëíûç åâÿ ãàéûòìàã ëàçûìäûð. Áóíóí ö÷öíñÿ
ìÿíèì òÿêúÿ áèð èøàðÿ âåðìÿéèì êèôàéÿòäèð. Î ýöëöð, ìÿíÿ ôÿíäëÿð, ùèéëÿëÿð þéðÿäèðäè, ÿëáÿòòÿ, îíóí ôÿíäëÿðè ùå÷ ìÿíèì àüëûìà
ýÿëìÿìèøäè.
– Ñàáàù Àãàäèðÿ ïî÷ò ýåäÿúÿêäèð... Ñÿí ìÿíè òÿééàðÿäÿ
ýèçëÿò...
Çàâàëëû Áàðê!
Áèç îíóí ãà÷ìàñûíà íåúÿ êþìÿê åäÿ áèëÿðäèê? Àõû áèç ñÿðêåø
ãÿáèëÿëÿðèí àðàñûíäà éàøàéûðäûã. Áåëÿ áèð îüóðëóã, áåëÿ áèð òÿùãèð
ö÷öí ìàâðëàð ñàáàù àìàíñûç ãûðüûí ñàëà áèëÿðäèëÿð. Àåðîäðîì
ìåõàíèêëÿðèíèí – Ëîáåðãèí, Ìàðøàëûí, Àáãðàëûí êþìÿéè èëÿ ìÿíÁàðêû ñàòûí àëìàüà òÿøÿááöñ åòäèì, ìàâðëàð ãóë àëìàã èñòÿéÿí
àâðîïàëûëàðà íàäèð ùàëëàðäà òÿñàäöô åäèðëÿð. Áóíà ýþðÿ äÿ îíëàð
áåëÿ òÿñàäöôè ÿëäÿí áóðàõìûðëàð;– Èéèðìè ìèí ôðàíê âåðèí.
– Ñÿí íÿ äàíûøûðñàí?
– Áèð ýþðöí, îíóí íåúÿ ãöââÿòëè ÿëëÿðè âàð.
Àéëàð áåëÿ êå÷èá ýåäèðäè.
Íÿùàéÿò, ìàâðëàð ãèéìÿòè àøàüû ñàëäûëàð, âÿ ìÿí Ôðàíñàäà
îëàí äîñòëàðûìûí êþìÿéè èëÿ ãîúà Áàðêû àëìàüà íàèë îëäóì.
Ñþâäàìûç óçóí ÷ÿêäè. Áèð ùÿôòÿ àëâåð åòäèê. Ãóìóí öñòÿäþâðÿ âóðóá, îí áåø ìàâð âÿ ìÿí ìÿçÿíäÿëÿøèðäèê. Áàðêûí ñàùèáèíèí äîñòó ãóëäóð Çèí Óëä Ðàòòîðè àëòäàí-àëòäàí ìÿíÿ êþìÿê
åäèðäè, î ìÿíèì äÿ äîñòóì èäè. Ìÿíèì õÿëâÿò äåäèêëÿðèìè ãóëäàðà ìÿñëÿùÿò ýþðöðäö:– Ñÿí áó ãîúàíû ñàò, þìðö ãóðòàðûá, ÷îõ éàøàìàéàúàã. Îíàõîøäóð, ÿëäÿí äöøìöøäöð. ßââÿëúÿ áó àçàð ýþðöíìöð, ýþçÿäÿéìèð, ÷öíêè è÷ÿðèäÿäèð. Ùÿëÿ ýåú äåéèë, õÿñòÿëèê öçÿ ÷ûõìàéûá,ôðàíñûçà ñàò ýåòñèí.
Áó àëâåðè ãóðòàðìàãäà ìÿíÿ êþìÿê åäÿðñÿ õÿúàëÿòèíäÿí ÷ûõàúàüûìû
áàøãà áèð ãóëäóðà – Ðàããèéÿ äÿ âÿä åòäèì, î äà Áàðêûí
__________
ñàùèáèíè òîâëàìàüà, øèðíèêäèðìÿéÿ áàøëàäû:186

– Áó ïóëà ñÿí äÿâÿ, ñèëàù äà, ýöëëÿ äÿ àëàðñàí. Âÿ ôðàíñûçëàðûí
öñòöíÿ ùöúóì åäÿðñÿí. Àòàðäà ö÷, áÿëêÿ äÿ äþðä úàâàí, ñàüëàì
òÿçÿ ãóë ÿëÿ êå÷èðÿðñÿí. Áó ãîúàíû áàøûíäàí åëÿ.
Îíó ìÿíÿ ñàòäûëàð. Ìÿí îíó àëòû ýöí ñÿðàñÿð áàðàêûìûçäà,ãûôûë àëòûíäà ñàõëàäûì, òÿééàðÿ ó÷àíà ãÿäÿð ÷þëÿ ÷ûõñàéäû, ìàâðëàð éåíÿ îíó éàõàëàéûá, óçàã áèð éåðäÿ ñàòà áèëÿðäèëÿð.
Ìÿí îíó êþëÿëèêäÿí àçàä åòäèì. Òÿíòÿíÿëè ìÿðàñèì êå÷èðèëäè.
Àáèä, Áàðêûí ÿââÿëêè ñàùèáè âÿ éåðëè êàèä Èáðàùèì ýÿëäè. ßýÿð áóö÷ ãóëäóð, Áàðêà èñòåùêàìäàí èéèðìè àääûì àðàëûäà ðàñò ýÿëñÿéäèëÿð, ìÿíè èñòåùçàéà ãîéìàã ö÷öí îíóí áàøûíû öçÿðäèëÿð, ëàêèí îíóíëà ùÿðàðÿòëÿ þïöøöá, ðÿñìè ñÿíÿäÿ èìçà àòäûëàð.
– Èíäè ñÿí áèçèì îüëóìóçñàí.
Ãàíóíà ýþðÿ èíäè î ìÿíèì äÿ îüëóì îëäó.
Áàðê þçöíöí áöòöí àòàëàðûíû þïäö.
Éîëà äöøÿíÿ ãÿäÿð î áèçèì áàðàêäàí êÿíàðà ÷ûõìàäû, ëàêèíáó ÿñèðëèê îíà àüûð ýÿëìèðäè. Ãàðøûäàêû éöíýöë ñÿéàùÿòè îíà ýöíäÿ èéèðìè äÿôÿ òÿñâèð åòìÿê ëàçûì ýÿëèðäè: òÿééàðÿ îíó Àãàäèðÿ
àïàðàúàãäû, îðàäà, åëÿ àåðîäðîìóí þçöíäÿ, îíà Ìÿðàêåøÿ ãÿäÿð
àâòîáóñà áèëåò âåðÿúÿêäèëÿð. Áàðê, óøàüûí ñÿééàù îéóíó ÷ûõàðìàñû êèìè, àçàä èíñàí îéóíó îéíàéûðäû: ùÿéàòà ãàéûòìàã, àâòîáóñ, úàìààò, íå÷ÿ èëëÿðäÿí áÿðè ùÿñðÿòèíäÿ îëäóüó, òåçëèêëÿ ýþðÿúÿéè øÿùÿðëÿð...
Ëîáåðã éàíûìà ýÿëäè. Îíëàð Ìàðøàë âÿ Àáãðàëëà áèðëèêäÿ ãÿðàðà ýÿëìèøäèëÿð êè, Áàðêûí Àãàäèðÿ ó÷óá, îðàäà àúûíäàí þëìÿñè
èíñàôäàí äåéèë. Áóäóð, îíà ìèí ôðàíê ïóë òîïëàìûøûã, èø òàïàíà
ãÿäÿð áó ïóëëà ýèðëÿíÿ áèëÿð.
Ìÿí ôèêèðëÿøäèì: ãîúà õåéðèééÿ÷è õàíûìëàð èéèðìè ôðàíêëàðûíäàí êå÷ÿíäÿ áåëÿ ùåñàá åäèðëÿð êè, “áþéöê õåéèðõàù èø ýþðöðëÿð”âÿ áóíóí ìöãàáèëèíäÿ òÿøÿêêöð òÿëÿá åäèðëÿð. Àâèàìåõàíèêëÿð
Ëîáåðã, Ìàðøàë âÿ Àáãðàë ìèí ôðàíê âåðÿðÿê, ùå÷ äÿ þçëÿðèíè õåéèðõàù ùèññ åòìèðëÿð âÿ ùå÷ áèð òÿøÿêêöð ýþçëÿìèðëÿð. Îíëàð, ÿáÿäè ñÿàäÿò êÿñá åòìÿê õÿéàëûíà äöøÿí áó ãîúà õàíûìëàð êèìè åëÿ ùåéøÿôãÿò áàðÿäÿ äàíûøûðëàð. Îíëàð åëÿ áåëÿúÿ, àäàìà êþìÿê åäèðëÿð êè,__________
î òÿçÿäÿí èíñàí ëÿéàãÿòèíè ãàéòàðñûí. Àõû àéäûíäûð êè, ñåâèíúäÿí
187

ìÿñò îëìóø Áàðêû åâäÿ ñàäèã äîñòó – ñÿôàëÿò ýþçëÿéèð, ö÷ àéäàí
ñîíðà èñÿ î, ùàðàäà èñÿ äÿìèð éîëó òÿìèðèíäÿ êþùíÿ øïàëëàðû î òÿðÿô-áó òÿðÿôÿ ÷åâèðìÿêëÿ ãöââÿäÿí äöøÿúÿêäèð. Îíóí ùÿéàòû
áóðàäà, ñÿùðàäà îëäóüóíäàí äàùà àüûð îëàúàãäûð. Ëàêèí îðàäà
îíóí ùÿéàòû þç ÿëèíäÿ îëàúàãäûð, þç-þçöíöí àüàñû îëàúàã âÿãîùóì-ÿãðÿáàñûíûí àðàñûíäà éàøàéàúàãäûð.
– Ùÿ, Áàðê, ãîúà, òÿðïÿí, àäàì îë.
Ó÷óøà ùàçûð îëàí òÿééàðÿ ñèëêÿëÿíèðäè. Áàðê ãóìëàð è÷ÿðèñèíäÿ
èòèá ýåäÿí ãÿìýèí-ùöçíëö Êàï-Úóáè èñòåùêàìûíà ñîí äÿôÿ íÿçÿð
ñàëäû. Òÿééàðÿíèí éàíûíà èêè éöçÿ ãÿäÿð ìàâð òîïëàíìûøäû: éåíèùÿéàòûí àñòàíàñûíäà ãóëóí öçöíöí íåúÿ îëàúàüûíû ýþðìÿê ùàìûéà
ìàðàãëû ýÿëèðäè. Íà÷àð ãàëûá òÿééàðÿíè éåðÿ åíäèðìÿê ëàçûì ýÿëñÿ, î éåíÿ îíëàðûí ÿëèíÿ äöøÿúÿêäè.
Áèç ÿëëè éàøëû êþðïÿìèçè öðÿéèìèç ÿñÿ-ÿñÿ éîëà ñàëûá ÿë åäèðèê:– ßëâèäà, Áàðê, éàõøû éîë!
– Éîõ.
– Íåúÿ éÿíè éîõ?
– Ìÿí Áàðê äåéèëÿì. Ìÿí Ìÿùÿììÿä áÿí Ëàóñèíÿì.
Àãàäèðäÿ Áàðêûí ãåéäèíÿ ãàëìàñûíû õàùèø åòäèéèì ÿðÿá Àáäóëëà îíóí ùàããûíäà ñîí õÿáÿðëÿðè ýÿòèðäè.
Àâòîáóñ àíúàã àõøàì éîëà äöøìÿëè èäè, îíà ýþðÿ Áàðê áöòöí
ýöíö èñòÿäèéèíè åäÿ áèëÿðäè. Î óçóí ìöääÿò áó áàëàúà øÿùÿðè ýÿçèá äîëàøäû, áèð êÿëìÿ áåëÿ êÿñìÿäè, íÿùàéÿò, Àáäóëëà ùèññ åòäèêè, íÿ èñÿ îíó òÿøâèøÿ ñàëìûøäûð, î þçö äÿ íàðàùàò îëäó:– Ñÿíÿ íÿ îëìóøäóð?
– Ùå÷ íÿ...
Î áó ýþçëÿíèëìÿç, ùÿäñèç àçàäëûãäàí ÷àøáàø ãàëìûøäû âÿ éåíèäÿí äèðèëäèéèíè ùÿëÿ ùèññ åòìèðäè. ßëáÿòòÿ î ñåâèíèðäè, àììà áóàéäûí îëìàéàí ñåâèíú ùåñàáà àëûíìàñà, áó ýöí î åëÿ ùÿìèí äöíÿíêè Áàðê èäè. Ùàëáóêè áó ýöí î áàøãà àäàìëàðëà åéíè ùöãóãäà
èäè, èíäè ýöíÿø îíà äà ìÿõñóñäó, îíóí äà ÿðÿá ãÿùâÿõàíàñûíûí
ãöááÿñè àëòûíäà îòóðìàüà èõòèéàðû âàðäû. Âÿ î îòóðäó. Àáäóëëà
þçöö÷öí ÷àé èñòÿäè. Áó ãóëóí éîõ, àüàíûí èëê ùÿðÿêÿòè èäè: îíóí__________
ÿëèíäÿ ãöââÿ âàðäû, áó ãöââÿ îíó äÿéèøäèðìÿëè èäè. Õèäìÿò÷è
188

àçàúûã äà òÿÿúúöá åòìÿäè, ñàêèòúÿ îíëàðà ÷àé ñöçäö. Âÿ ùèññ åòìÿäè êè, ÷àé òþêìÿêëÿ àçàä èíñàíû øþùðÿòëÿíäèðäè.
Áàðê:– Äàùà áàøãà áèð éåðÿ ýåäÿê, – äåäè.
Îíëàð Êàñáàéà ãàëõäûëàð, áó ìÿùÿëëÿ Àãàäèðèí ÿí ùöíäöð éåðèäèð.
Áóðàäà îíëàðû áàëàúà áåðáåð1 ðÿããàñÿëÿðè ãàðøûëàäû, îíëàð î ãÿäÿð ñåâèìëè, ìåùðèáàí èäèëÿð êè, Áàðê âÿúäÿ ýÿëäè; îíà åëÿ ýÿëèðäè
êè, þçëÿðèíèí äÿ õÿáÿðè îëìàäàí, îíóí ùÿéàòà ãàéûòìàñûíû òÿáðèê
åäèðëÿð. Îíëàð Áàðêûí ÿëèíäÿí òóòóá, îíà ÷àé òÿêëèô åòäèëÿð, îíëàð
áàøãàëàðûíû äà êèì îëóð-îëñóí, áåëÿ ñåâèíúëÿ ãàðøûëàðäûëàð. Áàðêùÿéàòà òÿçÿäÿí ýÿëìÿñèíè îíëàðà äàíûøäû. Îíëàð ìåùðèáàíúàñûíà
ýöëäöëÿð. Îíëàð Áàðêûí íåúÿ ñåâèíäèéèíè ýþðöá, þçëÿðè äÿ øàä îëäóëàð. Áàðê îíëàðû òàìàì ùåéðÿòÿ ñàëìàã àðçóñó èëÿ äåäè: “ÌÿíÌÿùÿììÿä áÿí Ëàóñèíÿì”. Ëàêèí áó ñþçëÿð îíëàðû àçàúûã äàùåéðÿòëÿíäèðìÿäè. Ùÿð áèð àäàìûí þç àäû âàðäûð âÿ ÷îõëàðû óçàãþëêÿëÿðäÿí ãàéûäûðëàð.
Î éåíÿ Àáäóëëàíû øÿùÿðÿ ÷ÿêèá àïàðäû. Î, éÿùóäè äöêàíëàðûíûí ãàáàüûíäà äîëàøûð, äÿíèçÿ áàõûð, äöøöíöðäö êè, êåôè èñòÿäèéè
éåðÿ ýåäÿ áèëÿð, î àçàääûð... Ëàêèí áó àçàäëûã îíà àúû ýþðöíäö, îíóòÿçÿäÿí äöíéà èëÿ áàüëàéà áèëÿúÿê òåëëÿð ö÷öí äàðûõìàüà áàøëàäû.
Éàíëàðûíäàí óøàã þòäö. Áàðê îíóí éàíàãëàðûíû îõøàäû. Óøàãýöëöìñÿäè. Áó îõøàíûëìàüà àäÿò åòìèø àüà óøàüû äåéèëäè. Î, áàëàúà ñûñãà-úûëûç óøàã èäè. Áàðê îíà íÿâàçèø áÿõø åòäè, óøàã äà ýöëöìñÿäè, åëÿ î, áó ñûñãà óøàã Áàðêäà ùÿéàò åøãè îéàòäû. Áàðêûí
ñàéÿñèíäÿ î ýöëöìñÿäè, Áàðê äà ùèññ åòäè êè, áó àëÿìäÿ áèð ìÿíàêÿñá åëÿìÿéÿ áàøëàéûð. Ãàáàãäà íÿ èñÿ ýþðäö, î, àääûìëàðûíû
éåéèíëÿòäè.
Àáäóëëà ñîðóøäó:– Ñÿí íÿ àõòàðûðñàí?
Áàðê úàâàá âåðäè:– Ùå÷ íÿ.
Ëàêèí òèíè äþíöá, êö÷ÿäÿ îéíàéàí óøàãëàðëà ãàðøûëàøàíäà äàéàíäû. Ñÿí áèð èøÿ áàõ. Î, ñÿñèíè ÷ûõàðìàäàí îíëàðà òàìàøà åòäè.
__________1Øèìàëè Àôðèêàíûí ãÿðá ùèññÿñèíäÿ éàøàéàí éåðëè ÿùàëè.

189

Éÿùóäè äöêàíëàðûíà äîüðó ýåäèá, òåçëèêëÿ áèð ãóúàã ñîâãàòëà ãàéûòäû. Àáäóëëà òÿÿúúöáëÿíäè:– Àé àõìàã, ïóëëàðû íèéÿ áåëÿ øåéëÿðÿ õÿðúëÿéèðñÿí!
Àììà Áàðê îíà ãóëàã àñìûðäû. Î òÿíòÿíÿëè ñóðÿòäÿ, þçö äÿáèð ñþç äåìÿäÿí, óøàãëàðû áèð-áèð éàíûíà ÷àüûðäû. Áàëàúà ÿëëÿð
îéóíúàãëàðà, ãîëáàãëàðà, çÿðáàôòà ÷ÿêìÿëÿðÿ òÿðÿô óçàíäû. Ñîíðàùÿð êÿñ þç ùÿäèééÿñèíäÿí áÿðê-áÿðê òóòóá, ÿñë âÿùøè êèìè ãà÷äû.
Áó ñÿõàâÿòäÿí õÿáÿð òóòàí áöòöí Àãàäèð óøàãëàðû Áàðêûí éàíûíà àõûøäûëàð âÿ î, áóíëàðûí ùàìûñûíûí àéàüûíà çÿðáàôòàëû ÷ÿêìÿ
ýåéäèðäè. Ãàðàäÿðèëè õåéèðõàù àëëàùûí õÿáÿðè Àãàäèðèí êÿíàðëàðûíàäà ÷àòäû, îðàëàðäàí äà óøàãëàð àõûá ýÿëìÿéÿ áàøëàäû, îíëàð Áàðêû
äþâðÿéÿ àëäûëàð, îíóí äàüûëìûø êþùíÿ ïàëòàðûíäàí ñàëëàíäûëàð,óúàäàí þç ïàéëàðûíû òÿëÿá åòäèëÿð. Áó, òàëàí èäè.
Àáäóëëàíûí ôèêðèíúÿ Áàðê “ñåâèíúèíäÿí àüëûíû èòèðìèøäè”. Ëàêèí ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, ìÿñÿëÿ îíäà äåéèëäè êè, Áàðê àøûá-äàøàí
ñåâèíúèíè êèìèíëÿñÿ áþëìÿê èñòÿéèðäè.
Î àçàä èäè, áó äà î äåìÿêäè êè, îíóí èõòèéàðûíäà ÿí öìäÿ, ÿíÿçèç áèð øåé âàð èäè: ìÿùÿááÿò ãàçàíìàã ùöãóãó, èñòÿäèéè éåðÿýåòìÿê ùöãóãó âÿ ãàí-òÿð è÷èíäÿ þçöíÿ ÷þðÿê ãàçàíìàã ùöãóãó. Áó ïóëëàð îíóí íÿéèíÿ ëàçûìäû... îíëàð èíñàíëàð àðàñûíäà àäàìîëìàüûí, àäàìëàðëà þç ÿëàãÿíè ùèññ åòìÿéèí, äóéìàüûí àúëûã êèìèêÿñêèí, éàõûúû àðçóñóíó ñþíäöðÿ áèëìÿçäè. Àãàäèð ðÿããàñÿëÿðè
ãîúà Áàðêëà ìåùðèáàí èäèëÿð, àììà Áàðê ýþðöøäöéö êèìè äÿàñàíëûãëà îíëàðäàí àéðûëäû, ðÿããàñÿëÿðÿ íÿ ëàçûì îëäóüóíó ùèññåòìÿäè. ßðÿá ãÿùâÿõàíàñûíäà õèäìÿò÷èëÿð äÿ, êö÷ÿäÿí þòöá êå÷ÿíëÿð äÿ îíóí øÿõñèíäÿ àçàä èíñàíà ùþðìÿò åäèðäèëÿð, ýöíÿø àëòûíäà éåðëÿðèíè äÿ îíóíëà áþëöøäöðäöëÿð, àììà ùå÷ êÿñèí îíàåùòèéàúû éîõ èäè. Î àçàä èäè, áÿëè, ÷îõ àçàä èäè, î éåð öçöíäÿ ÷îõðàùàò ýÿçèðäè. Îíäà àääûìëàðû àüûðëàøäûðàí èíñàí ìöíàñèáÿòè éöêö÷àòìûðäû, îíà ýþç éàøëàðû, ùèúðàí, ìÿçÿììÿòëÿð, ñåâèíúëÿð – èíñàíûí ùÿð áèð ùÿðÿêÿòè èëÿ äöçÿëòäèéè éàõóä ãûðäûüû ñàéñûç-ùåñàáñûç òåëëÿð, ùÿð áèð èíñàíû áàøãàëàðû èëÿ áàüëàéàí âÿ îíà àüûðëûã âåðÿí
÷îõëó òåëëÿð ÷àòìûðäû. Áóäóð, èíäè îíà ñàéñûç-ùåñàáñûç, óøàã__________
úàñûíà, ãåéðè-úèääè öìèäëÿð òÿçéèã åäèðäè.
190

Àãàäèð öçÿðèíäÿ áàòàí ýöíÿøèí øÿôÿãëÿíäèéè, èëëÿðäÿí áÿðèîíó èëê äÿôÿ îõøàéàí âÿ éåýàíÿ òÿñÿëëèñè îëàí àõøàì ñÿðèíëèéè
äöøäöéö âàõò Áàðêûí ùþêìðàíëûüû áàøëàäû. Éîëà äöøìÿê ñààòû
éàõûíëàøûðäû, î ýåäèðäè, öñòöíÿ àõûøàí óøàãëàðûí ÿùàòÿñèíäÿ ýåäèðäè, àéàãëàðûíà äîëàøàí ñöðö áèð çàìàí îíó áåëÿúÿ äþâðÿéÿ àëàðäû.
Î ýåäèðäè, þçöíöí òÿçÿäÿí ãàçàíäûüû àëÿìäÿ èëê øûðûì à÷ûðäû. Ñàáàù î þçöíöí ìèñêèí êîìàñûíà ãàéûäàúàã âÿ éåíÿ äÿ ùÿð øåéÿ,ùàìûéà úàâàáäåù îëàúàãäû, áÿëêÿ äÿ îíóí òàãÿòäÿí äöøìöø ãîëëàðûíäà ùàìûíû òÿìèí åòìÿê ö÷öí ãöââÿ îëìàéàúàãäûð, àììà îèíäèäÿí éåð öçöíäÿ þç ÷ÿêèñèíè âÿ ÿùÿìèééÿòèíè äóéóðäó. Èíäèàäàìëàðûí àðàñûíäà éàøàìàã ö÷öí áåëèíÿ áèð òèêÿ ãóðüóøóí áàüëàìàã êèìè ùèéëÿ èøëÿòìÿëè îëàí éöíýöë ãàíàäëû Úÿáðàèë êèìè, àüûðàääûìëàðëà ýåäèðäè, ìöòëÿãà çÿðáàôòà ÷ÿêìÿ èñòÿéÿí éöçëÿðëÿ
óøàã òÿðÿôèíäÿí éåðÿ òÿðÿô äàðòûëà-äàðòûëà ýåäèðäè.

7Ñÿùðà áåëÿäèð. Ãóðàí (áó èñÿ âóð-òóò îéóí ãàéäàëàðûäûð) îíóíãóìëàðûíû õöñóñè, òÿêðàðåäèëìÿç àëÿìÿ ÷åâèðèð. Áó ãàéäàëàð îëìàñàéäû Áþéöê ñÿùðà áîø îëàðäû, ùàëáóêè îíóí äÿðèíëèêëÿðèíäÿ
ýþçÿ ýþðöíìÿéÿí ùàäèñÿëÿð áàø âåðèð, èíñàí åùòèðàñû ãàéíàéûð.
Ñÿùðàëàðûí ÿñë ùÿéàòû ãÿáèëÿëÿðèí éåíè îòëàã òàïìàã ö÷öí áèð éåðäÿí î áèðè éåðÿ êþ÷ìÿëÿðèíäÿ äåéèë, ùÿì äÿ áó èíòÿùàñûç îéóíëàðäàäûð. Òàáå åäèëìèø éöçëÿðëÿ ñÿðêåøëÿðèí éåðëÿðè íåúÿ äÿ áèðáèðèíÿ îõøàìûð! Ìÿýÿð ùÿð éåðäÿ áåëÿ äåéèëìè? Ìÿí ñÿùðàíûí
äÿéèøìÿñèíÿ áàõàíäà óøàãëûã âàõòëàðûìûí îéóíëàðûíû õàòûðëàéûðàì – ñÿúäÿýàùëàðëà äîëäóðäóüóìóç òóòãóí, ãûçûëà ÷àëàí ïàðê, áóáèð òèêÿ éåðäÿ éàðàòäûüûìûç êðàëëûã – î úÿìè-úöìëÿòàíû áèð êâàäðàò êèëîìåòð èäè, àììà áèçèì ö÷öí áóðàäà ÿñðàðÿíýèç ýóøÿëÿð,à÷ûëìàìûø ìþúöçÿëÿð âàðäû. Áèçèì þç òÿìÿëè îëàí àëÿìèìèç âàðèäè, áóðàäà àääûìëàð àéðû úöð ñÿñëÿíèðäè âÿ ùÿð øåéèí þçöíöí õöñóñè ìÿíàñû âàðäû, áàøãà éåðëÿðäÿ ùå÷ êÿñèí äÿðê åòìÿäèéè ìÿíà.
Ëàêèí áþéöéöðñÿí, áàøãà ãàíóíëàðëà éàøàéûðñàí âÿ óøàãëûüûí êþë__________
ýÿëÿðè èëÿ äîëó îëàí ñåùèðëÿéèúè, äîíäóðóúó, éàíäûðûúû ïàðêäàí íÿ191ãàëûð? Áóäóð, ñÿí áîç äàøäàí òèêèëìèø àë÷àã ùàñàðûí éàíûíà ãàéûäûðñàí, äåìÿê îëàð, îíó ìÿéóñ-ìÿéóñ äþâðÿ âóðóá äîëàíûðñàí,áèð çàìàí óúó-áóúàüû îëìàéàí ñÿëòÿíÿòèíèí áåëÿ áàëàúà âÿ äàðûñãàë îëìàñû íåúÿ äÿ ãÿðèáÿäèð âÿ ÷îõ àúûíàúàãëûäûð êè, áó ñîíñóç
àëÿìÿ ãàéûòìàã ìöìêöí äåéèëäèð, – àõû ïàðêà éîõ, îéóíà ãàéûòìàã ëàçûì èäè.
Èòàÿòÿ àëûíìàìûø ñÿùðàëàð äà àðòûã éîõäóð. Êàï-Úóáè âÿ Ñèñíåðîñ, Ïóåðòî-Êàíñîäà, ëà Ñàãóåò-ÿë-Ùÿìðà, Äîðà âÿ Ñìàððà
ÿñðàðÿíýèçëèéèíè èòèðìèøëÿð. Áèçè àëäàäàí, úÿçá åäÿí öôöãëÿð áèðáèðèíèí àðäûíúà ñþíìöøäöð, ùÿðàðÿòëè îâóúëàðûí; ÿñèð åòäèéè èøûëäàãóø éàõóä ïàðûëäàéàí êÿïÿíÿê êèìè ñþíìöøäöð. Ëàêèí îíëàðûí
ïàðëàã ðÿíýëÿðè àðõàëàðûíúà úóìàíëàðûí ýþçöíÿ ýþðöíìÿäè, õÿéàëûíà ýÿëìÿäè. À÷ûëìàìûø ñèðëÿð áèçè éîëäàí ÷ûõàðàðêÿí áèç äÿ àëäàíìàäûã. Àõû “Ìèí áèð ýåúÿ”äÿêè ñóëòàí äà ÷îõ çÿðèô âÿ ñöðöøêÿí îëàí íÿéèíñÿ àðõàñûíúà ãà÷àðêÿí àëäàíìûðäû, àììà ýþçÿë
ÿñèðëÿð äàí éåðè àüàðàíäà îíóí ãîéíóíäà ñþíöá ýåäèðäèëÿð, îíëàðûí ãàíàäëàðûíà òîõóíàí êèìè îíëàð ãûçûë çÿðëÿðèíè èòèðèðäèëÿð. Áèçñÿùðàíûí ïèéàëÿñèíè áàøûìûçà ÷ÿêèðäèê. Áàøãàëàðû èñÿ áÿëêÿ äÿîíóí ãóìëàðûíäà íåôò ãóéóñó ãàçàúàã âÿ îíóí øèðÿñè èëÿ àëâåð
åäÿðÿê âàðëàíàúàãäûð. Àììà îíëàð ýåúèêìèøëÿð. ×öíêè ÿë-÷àòìàç ïàëìà ìåøÿëÿðè âÿ ÿëäÿéìÿìèø áàëûããóëàüû òîçó, ÿí ãèéìÿòëè íÿëÿðè âàð èäèñÿ áèçÿ âåðäèëÿð: îíëàð àíúàã áèð ñààòëûã ùÿéÿúàí áÿõø åäèðäèëÿð, áó äà áèçÿ ãèñìÿò îëäó.
Ñÿùðà? Áèð äÿôÿ ìÿí îíóí öðÿéèíèí äÿðèíëèêëÿðèíè ýþðìöøÿì.
1935-úè èëäÿ ìÿí Ùèíä-×èíÿ ó÷óðäóì, àììà Ìèñðÿ, Ëèâèéàíûí
ùöäóäëàðûíà ýÿëèá ÷ûõäûì, ìÿí îðàäà ãóìóí è÷èíäÿ åëÿ áèë ãàòðàíûí è÷èíäÿ èëèøèá ãàëìûøäûì âÿ þëöìöìö ýþçëÿéèðäèì. ßùâàëàò
áåëÿ îëìóøäó.

__________
192

VII
ÑßÙÐÀËÀÐÛÍ ÖÐßÉÈÍÄß
Àðàëûã äÿíèçèíÿ ÷àòàí éåðäÿ àøàüû åíìèø áóëóäëàðëà ãàðøûëàøäûì. Èéèðìè ìåòðÿ ãÿäÿð åíäèì. Éàüûø, êöëÿê øöøÿñèíè äþéÿúëÿéèð, äÿíèçäÿí ñàíêè áóç ãàëõûðäû. Íÿ ãÿäÿð ýþçëÿðèìè çèëëÿéèðäèìñÿ, áó ãàðìàãàðûøûãäà ùå÷ íÿ ýþðìöðäöì, ÷îõ îëà áèëÿð êè,áèðäÿí äîð àüàúûíà-çàäà èëèøÿðäèì.
Ìåõàíèê Àíäðå Ïðåâî ìÿíèì ö÷öí ñèãàðåò éàíäûðäû.
– Ãÿùâÿ...
Î, òÿééàðÿíèí ãóéðóã òÿðÿôèíÿ êå÷ÿðÿê, òåðìîñ ýÿòèðäè. È÷äèì.
Òåç-òåç ãàçûí äÿñòÿéèíè èòÿëÿéèðÿì, èêè ìèí éöç äþâðÿäÿ ñàõëàéûðàì. Úèùàçëàðû íÿçÿðäÿí êå÷èðèðÿì, ìÿíèì òÿáÿÿëÿðèì ìöòèäèð.
Áöòöí ÿãðÿáëÿð éàõøû èøëÿéèð. Äÿíèçÿ íÿçÿð ñàëûðàì, éàüûøäà îíäàí áóõàð ãàëõûð, èñòè ñó äîëäóðóëìóø íÿùÿíý òàñäàí áóõàð ãàëõàí
êèìè. ßýÿð áó ñààò ìÿíèì ùèäðîïëàíûì îëñàéäû, äÿíèçèí áåëÿ ÷îïóð-÷îïóð îëìàñûíà òÿÿññöô åäÿðäèì. Ëàêèí ìÿí àäè òÿééàðÿäÿ
ó÷óðàì. Äÿíèç ãàçûã-ãàçûã îëäó éà îëìàäû ôÿðãè éîõäóð, òÿééàðÿíè îðà åíäèðìÿê îëìàç. Áóíà ýþðÿ äÿ, íÿ ö÷öí áåëÿ îëäóüóíó
àíëàìûðàì, ìÿíäÿ áåëÿ áèð ùèññ äîüóð êè, òÿùëöêÿäÿí óçàüàì.
Äÿíèç ìÿíÿ éàä àëÿìäÿíäèð: ÷àðÿñèçëèêäÿí òÿééàðÿíè áóðàéà
åíäèðìÿê ìÿíèì âÿçèôÿìÿ äàõèë äåéèë, áó ùÿòòà ìÿíè ãîðõóòìóð,ìÿí äÿíèç ö÷öí äåéèëÿì.
Ñààò éàðûìäûð êè, ó÷óðàì, éàüûø éàâàøûéûð. Áóëóäëàð ùÿëÿ äÿàøàüûäàäûð, àììà îíëàðûí àðàñûíäàí ýöúëö òÿáÿññöì êèìè èøûã ýþðöíöð. Ùàâàíûí à÷ûëìàñûíà áó ñÿáèðëè ùàçûðëûã ýþçÿëäèð. Éÿãèí áàøûìûí öçÿðèíäÿ ïàìáûã ãàòû ëàï íàçèêëÿøìèøäèð. Éàíà ÷ÿêèëèá, éàüûøäàí ÷ûõûðàì. Äöç ýåòìÿéèí ìÿíàñû éîõäóð. Áóäóð, ñÿìàäà èëêà÷ûãëûã ýþðöíöð...
Ìÿí áàõìàäàí äà áóíó äóéóðàì, ÷öíêè ãàáàãäà, ñóéóí öçÿðèíäÿ ñàíêè ÷ÿìÿíëèê ýþéÿðäè, ñàíêè ñÿõàâÿòëè âÿ ïàðëàã âàùÿà÷ûëäû, ëàï Úÿíóáè Ìÿðàêåøèí àðïà çÿìèëÿðè êèìè. Ãóìëàð öçÿðèëÿ
__________
ö÷ ìèí ìèë ó÷àðàã, Ñåíåãàëäàí ãàéûäàí çàìàí áó àðïà çÿìèëÿðèíè
193

ýþðÿíäÿ, öðÿéèì éåðèíäÿí îéíàéûð. Áóäóð, èíäè ìÿí åëÿ áèð ùèññêå÷èðèðÿì; ñàíêè ìÿí ìÿñêóí áèð þëêÿéÿ äàõèë îëóðàì, öðÿéèì
ñåâèíúëÿ äîëóð. Ïðåâîéà òÿðÿô äþíöðÿì.
– Ùÿ, èíäè èøèìèç äöçÿëäè!
– Äöçÿëäè... – äåéÿ î úàâàá âåðèð.
Òóíèñ. Òÿééàðÿéÿ éàíàúàã òþêöðëÿð, ìÿí èñÿ êàüûçëàðà ãîë÷ÿêèðÿì. Êîíòîðäàí ÷ûõûðàì, åëÿ áó çàìàí éàâàø áèð ýóïïóëòó
åøèäèëäè, ñàíêè íÿ èñÿ ñóéà äöøäö. Áîüóã, ãûñà øàïïûëòû, ñîíðà äÿðèí ñöêóò. Ìÿí áèð äÿôÿ áó úöð ýóïïóëòó åøèòìèøäèì; ýþðÿñÿí áóíÿ èäè? Ùÿ, ãàðàæäà ïàðòëàéûø îëìóøäó. Î çàìàí áó áîüóã þñêöðÿêäÿí èêè íÿôÿð þëìöøäö. Ýåðè äþíöðÿì, ó÷óø ìåéäàíûíûí êÿíàðû èëÿ óçàíàí éîëäà òîç äóìàíû ãàëõìûøäûð, áþéöê ñöðÿòëÿ ýåäÿí èêè ìàøûí òîããóøìóø âÿ èíäè áóç êèìè éåðëÿðèíäÿ äîíóá ãàëìûøäûëàð. Àäàìëàð îíëàðà ñàðû ãà÷ûðëàð, áóðàéà, êîíòîðà òÿðÿô äÿãà÷àíëàð âàð:– Òåëåôîí... Ùÿêèì... áàø...
Öðÿéèì ñûõûëûð. Íåúÿ äÿ àéäûí, ñàêèò àõøàìäû, àììà êèìè èñÿáÿäáÿõòëèê éàõàëàìûøäû. Ýþçÿëëèê, àüûë, áÿëêÿ äÿ ùÿéàò ìÿùâåäèëìèøäè... Ñîéüóí÷óëàð ñÿùðàäà áåëÿ îüðóí-îüðóí éàõûíëàøûðëàð,îíëàð éûðòûúû ùåéâàí êèìè ãóìëóãäà ñÿññèç àääûìëàðëà éàõûíëàøûá,ãÿôëÿòÿí ñÿíè éàõàëàéûðëàð. Äöøìÿí áàñãûíû ãóðòàðäûìû, éåíÿ ùÿðøåé àõøàì ñàêèòëèéèíÿ ãÿðã îëóð. Éåíÿ ÿòðàôäà ìóíèñ ðàùàòëûã, äèëñèç ñàêèòëèê... Éàõûíäà èñÿ êèì èñÿ äåéèð: – ãàôà òàñû çÿäÿëÿíìèøäèð. Éîõ, ìÿí ìåéèò ðÿíýè àëìûø âÿ ãàíà áóëàíìûø áó àëûí ùàããûíäà ùå÷ íÿ áèëìÿê èñòÿìèðÿì. Þç òÿééàðÿìÿ òÿðÿô ýåäèðÿì.
Àíúàã áàøûìûçûí öñòöíö àëàí òÿùëöêÿ äóéüóñó éàõàìäàí ÿë ÷ÿêìèð. Òåçëèêëÿ òàíûø ñÿñè ìÿí éåíèäÿí åøèäÿúÿéÿì. Èêè éöç éåòìèø
êèëîìåòð ñöðÿòëÿ ãàðàíëûã éàéëàéà äöøÿíäÿ òàíûø áîüóã þñêöðÿê
ñÿñèíè, áèçè ïóñàí òàëåéèí ãÿçÿáëè “ùà” ñÿñèíè åøèäÿúÿéÿì.
Éîëà äöøöðöê. Áåíãàçèéÿ ýåäèðèê.
__________
194

2Éîë÷ó éîëäà ýÿðÿê, ùàâà èêè ñààòäàí ñîíðà ãàðàëàúàã. Àììàìÿí ùÿëÿ Òðèïîëèòàíèéàéà ÷àòìàìûø ãàðà åéíÿéèìè ÷ûõàðòäûì.
Ãóì ãûçûëà ÷àëûð. Ïëàíåòèìèç íÿ ãÿäÿð áîøäóð. Îëà áèëÿð êè,÷àéëàð, ãàëûí òàëàëàð âÿ ìåøÿëÿð, ÿùàëè éàøàéàí êÿíäëÿð ùÿãèãÿòÿí
õîøáÿõò òÿñàäöô íÿòèúÿñèíäÿ éàðàíìûøäûð. Àõû áèçèì éåð ùÿð øåéäÿí ÿââÿë ãàéàëàðäàí âÿ ãóìëàðäàí èáàðÿòäèð!
Ëàêèí èíäè áóíëàðûí ùàìûñû ìÿíÿ éàääûð, ìÿíèì þç àëÿìèì
âàð, áó äà ó÷ìàãäûð. Ýåúÿ éàõûíëàøûð, ñÿí çàùèäÿ ÷åâðèëèðñÿí, åëÿáèë ìîíàñòûð äèâàðëàðû àðàñûíäàñàí. Ëàáöä àäÿòëÿðèí ñèððèíÿ âÿ ùå÷êÿñèí ùÿëë åäÿ áèëìÿäèéè øöáùÿëÿðÿ ãàïûëìûø çàùèäÿ. Éåð öçöíäÿ
îëàí ùÿð øåé éàâàø-éàâàø ñîëóð âÿ òåçëèêëÿ èçñèç-ñîðàãñûç èòèá ýåäÿúÿêäèð. Àøàüûäà óçàíûá ýåäÿí ìÿíçÿðÿ ãöðóáóí ñîí øÿôÿãëÿðèèëÿ ùÿëÿ çÿèôúÿ èøûãëàíäûðûëìûøäûð, àììà äàùà ïèñ ýþðöíöð âÿ òóòãóí ýþðöíöð. Ùå÷ íÿ, ùå÷ áèð øåé áó âàõòëà ìöãàéèñÿ åäèëÿ áèëìÿç. Êèì ó÷óøóí äÿðêåäèëìÿç, åùòèðàñëû ùÿéÿúàíûíû äàäìûøñà,ìÿíè áàøà äöøÿð.
Áÿëè, ÿëâèäà ýöíÿø. ßëâèäà, áèð ùàäèñÿ áàø âåðñÿ, ñûüûíàúàã òàïàúàüûì ãûçûëû ÿíýèíëèêëÿð... ßëâèäà, àçìàüûìà èìêàí âåðìÿéÿúÿê èñòèãàìÿò íèøàíëàðû. ßëâèäà, ìÿíè ðèôëÿðäÿí ãîðóéàúàã, à÷ûãñÿìàäà òóòãóí ýþðöíÿí äàü úèçýèëÿðè. Ìÿí ýåúÿéÿ äàõèë îëóðàì,êîð-êîðàíÿ ýåäèðÿì, éàëíûç úèùàçëàðëà. Ìÿíèì òÿêúÿ áèð ìöòòÿôèãèì ãàëìûøäûð, î äà óëäóçëàðäûð...
Îðàäà, àøàüûäà, àëÿì àüûð-àüûð ñþíöá ýåäèð. Ýåòäèêúÿ ìÿíÿèøûã ùèññ åäèëÿúÿê äÿðÿúÿäÿ àçëûã åäèð. Ýþéöí ùàðäà, éåðèí ùàðäà
îëäóüóíó àéûðä åòìÿê ÷ÿòèíëÿøèð. Éåð ñàíêè øèøèð, ãàáàðûð, áóõàð
áóðóìëàðû êèìè éàéûëûð. Ñàíêè ñÿìàíûí èëê øàìû ýþé ñóëàðäà áîüóëàðàã, ÷ûëüûí-÷ûëüûí ñÿéðèéèð. Îíëàðûí àëìàç êèìè ïàðûëäàìàñûíà
ùÿëÿ ÷îõ âàð. Ñàéðûøàí óëäóçëàðûí ñÿññèç-ñÿìèðñèç îéóíóíó ìÿíùÿëÿ òåçëèêëÿ ýþðìÿéÿúÿéÿì. Áÿçÿí ýåúÿëÿð áó àòÿø ãûüûëúûìëàðû
äÿñòÿ-äÿñòÿ ãà÷ûøûðëàð, ñàíêè îíëàðû áöðúëÿð àðàñûíäà úþâëàí åäÿíêöëÿê ãîâóð.
Ïðåâî éîõëàìàã ö÷öí áöòöí ÿñàñ âÿ åùòèéàò ëàìïàëàðûíû éàí__________
äûðûð. Îíëàðû ãûðìûçû êàüûçà áöêöðöê.
195

– Áèð êàüûç äà áöê...
Î öñòäÿí áèð êàüûç äà ÿëàâÿ åäèð, äöéìÿíè áàñûð. Àíúàã èøûãùÿëÿ ÷îõ ýóðäóð. Èøûãëàíäûðûëìûø ôîòî êèìè. Õàðèúè àëÿìèí îíñóçäà ÷ÿòèí ýþðöíÿí úèçýèëÿðè îíóí èøûüûíäà òàìàì èòèð. Áÿçÿí ãàðàíëûãäà äà áöòöí ÿøéàëàðû áöðöéÿí ñÿéðèéÿí çÿðèô ïÿðäÿ éîõà ÷ûõûð. Áóäóð, ýåúÿ äöøöð. Ëàêèí ÿñë ýåúÿ ùÿéàòû ùÿëÿ áàøëàíìàìûøäûð. Êè÷èëÿí îðàã êèìè àé ùÿëÿ áàòìàìûøäûð. Ïðåâî òÿééàðÿíèí
ãóéðóã òÿðÿôèíÿ ýåäèá, ñåíäâè÷ ýÿòèðèð. Áèð ñàëõûì öçöìö ýèëÿëÿéèðÿì. Èøòàùàì éîõäóð. Íÿ éåìÿê, íÿ è÷ìÿê èñòÿéèðÿì. Àçàúûãäà éîðóëìàìûøàì, äåéÿñÿí, ëàï îí áåëÿ ó÷à áèëÿðÿì.
Àé àðòûã ýþðöíìöð.
Çöëìÿò ýåúÿäÿ Áåíãàçè áàøûíû ãàëäûðûð. Î çèë ãàðàíëûüà ãÿðãîëìóøäóð, ùå÷ éåðäÿí èøûã ýÿëìèð. Äöç öñòöíÿ ýÿëèá ÷ûõìàéûíúà,øÿùÿðè ýþðìöðÿì. Òÿééàðÿíè åíäèðìÿê ö÷öí ìåéäàí÷àíû àõòàðûðàì, áóäóð, ìåéäàí÷àíûí êÿíàðëàðûíäà ãûðìûçû èøûãëàð éàíûð. Ãàðàäöçáóúàã àéäûíúà ýþðöíöð. Äþíöðÿì. Ïðîæåêòîðóí øöàëàðû åéíÿí
àëîâ ñöòóíó êèìè ñÿìàéà äèðÿíèð, ãþâñ ÷ÿêèð âÿ àåðîäðîìäà ãûçûëûéîë ñàëûð. Éåíÿ äþíöðÿì, ãàðøûìà ÷ûõà áèëÿúÿê ìàíåÿëÿðè ãåéäÿ
àëûðàì. Áó àåðîäðîì ýåúÿëÿð åíìÿê ö÷öí ÷îõ ýþçÿë äöçÿëäèëìèøäèð. Ãàçû àçàëäûá, ëÿíýÿð âóðóðàì, ñàíêè ãàðà ñóéà ýèðèðÿì.
Éåðëè âàõòëà ñààò èéèðìè ö÷äÿ éåðÿ åíèðÿì. Òÿééàðÿíè ïðîæåêòîðà òÿðÿô àïàðûðàì. ×îõ íÿçàêÿòëè îëàí çàáèò âÿ ÿñýÿðëÿð âóðíóõóðëàð, îíëàð ýàù ýþçãàìàøäûðûúû èøûãäà ýþðöíöð, ýàù ùå÷ áèð øåéýþðìÿê ìöìêöí îëìàéàí ãàòû ãàðàíëûüà ÷ÿêèëèðëÿð. Ñÿíÿäëÿðèìÿ
áàõûðëàð, òÿééàðÿéÿ éàíàúàã òþêöðëÿð. Ó÷óøà ùàçûðëûã èøëÿðè èéèðìè
äÿãèãÿéÿ ãóðòàðûð.
– Öñòöìöçäÿ áèð äþâðÿ âóðóí, áèëÿê êè, ùÿð øåé þç ãàéäàñûíäàäûð.
Ñÿôÿðÿ!
Ãûçûëû éîëà òÿðÿô ÷åâðèëèðÿì, ãàáàãäà ùå÷ áèð ìàíåÿ éîõäóð.
Ìÿíèì ìàøûíûì – “ñèìóí”, éöêëö îëìàñûíà áàõìàéàðàã, ìåéäàíûí àõûðûíà ÷àòìàìûø àñàíëûãëà éåðäÿí àéðûëûð. Ïðîæåêòîð ùÿëÿ__________
äÿ àðõàäàí èøûã ñàëûð âÿ äþíÿíäÿ ìÿíÿ ìàíå îëóð. Íÿùàéÿò, øöà196ëàðû áàøãà òÿðÿôÿ äþíäÿðèðëÿð, áàøà äöøöðëÿð êè, ýþçëÿðèìè èøûã òóòóð, ýþðìÿéÿ ãîéìóð. Éóõàðû ãàëõà-ãàëõà äþíöðÿì, áèðäÿí ïðîæåêòîðóí èøûüû éåíÿ öçöìÿ äöøöð, àììà äÿðùàë ÷ÿêèëèá, óçóí ïàðûëäàéàí ÿñà êèìè àéðû òÿðÿôè ýþñòÿðèð. Áÿëè, áóðàäà ùàìû ÷îõ äèããÿòëè âÿ íÿçàêÿòëèäèð. Òÿçÿäÿí äþíäÿðèðÿì, ñÿùðàéà öç ãîéóðàì.
Ïàðèñèí, Òóíèñèí âÿ Áåíãàçèíèí ñèíîïòèêëÿðè ìÿíÿ ñààòäà
îòóç-ãûðõ êèëîìåòð ñöðÿòëè àðõàäàí ÿñÿí êöëÿê âÿä åòìèøäèëÿð.
Îíäà, îëñóí êè, ö÷ éöç êèëîìåòð ñöðÿòëÿ ýåòìÿê îëàð. Ñàüà, Èñêÿíäÿðèééÿ èëÿ Ãàùèðÿíè áèðëÿøäèðÿí äöç îðòàéà èñòèãàìÿò ýþòöðöðÿì.
Áó, ìÿíÿ ãàäàüàí åäèëìèø ñàùèë çîíàñûíà ýèðìÿäÿí þòìÿê èìêàíû âåðèð âÿ ÿýÿð ìÿí áèð òÿðÿôÿ ìåéë åòìèø îëñàì, îíäà ìöòëÿãéà ñàüäà éà ñîëäà øÿùÿðëÿðäÿí áèðèíèí èøûãëàðûíû, éàõóä ùå÷ îëìàñà, Íèë âàäèñèíè ýþðÿðÿì. ßýÿð êöëÿê äÿéèøìÿñÿ, ö÷ ñààò èéèðìè
äÿãèãÿéÿ ìÿíçèëÿ ÷àòàðàì. ßýÿð êöëÿê êÿññÿ, îíäà ö÷ ñààò ãûðõáåø äÿãèãÿéÿ ó÷àðàì. Ìèí êèëîìåòðäÿí àðòûã ñÿùðàíû ó÷óá êå÷ìÿéÿ áàøëàéûðàì.
Àéäàí ÿñÿð-ÿëàìÿò éîõäóð. Ùÿð éåðè óëäóçëàðà ãÿäÿð, åëÿ áèëãàðà ãàòðàí òóòìóøäóð. Ãàáàãäà äà ùå÷ áèð èøûã îëìàéàúàã, ùå÷áèð îðèéåíòèð ìÿíÿ êþìÿê ÿëèíè óçàòìàéàúàãäûð. Íèëÿ ãÿäÿð
àäàìëàðëà äà ÿëàãÿì êÿñèëìèøäèð, ÷öíêè òÿééàðÿäÿ ðàäèî éîõäóð.
Ìÿí ùå÷ áèð éåðäÿ ùÿéàò ÿëàìÿòè àõòàðìûðàì äà, éàëíûç êîìïàñà,áèð äÿ Ñïåððèíèí àâèàãîðèçîíòóíà áàõûðàì. Òÿêúÿ ãàðà äèñêäÿ
òÿíáÿë-òÿíáÿë òèòðÿéÿí, èøûëäàéàí õÿòòÿ ýþç ãîéóðàì. Ïðåâî áèðéåðäÿí áàøãà éåðÿ êå÷ÿíäÿ úèùàçëàðû òóòóøäóðóð âÿ åùòèéàòëà ìàøûíû éîëóíà ãîéóðàì. Èêè ìèí ìåòð éöêñÿêëèêäÿ ó÷óðàì, ìÿíÿäåìèøäèëÿð êè, áó éöêñÿêëèêäÿ êöëÿê ÿí ÿëâåðèøëè îëàúàã. Ùÿðäÿíáèð ëàìïàíû éàíäûðûá ìîòîðóí èøèíè éîõëàéûðàì, – úèùàçëàðûìûí
ãàðàíëûãäà ùàìûñû èøûëäàìûð, ñîíðà éåíÿ ãàðàíëûãäà, áàëàúà áöðúëÿðèìèí àðàñûíäà ãàëûðàì, áó áöðúëÿð äÿ ÿñë óëäóçëàð êèìè ñþíöê,òöêÿíìÿç âÿ ìöÿììàëû èøûã âåðèð, þçö äÿ åéíè äèëäÿ äàíûøûðëàð.
Ìÿí äÿ, àñòðîíîìëàð êèìè, ýþé ìåõàíèçìè êèòàáûìû îõóéóðàì.
Ìÿí äÿ ñÿéëèéÿì. Éåð öçöíäÿ îëàí ùÿð øåéÿ éàäàì. ßòðàôäà èñÿùÿðøåé ñàíêè ìÿùâ îëìóøäóð. Ïðåâî þçöíö ÷îõ ñàõëàäû, àíúàã
__________
àõûðû î äà éàòäû, èíäè ìÿí òÿíùàëûüû ëàï éàõøû ùèññ åäèðÿì. Éàëíûç
197

ìîòîð õÿôèô-õÿôèô óüóëäàéûð, áèð äÿ úèùàçëàð ëþâùÿñèíäÿí ìÿíèì
õàìóø óëäóçëàðûì öçöìÿ áàõûð.
Ìÿí ôèêðÿ ýåäèðÿì. Áó ýöí àé áèçèì ìöòòÿôèãèìèç äåéèë,ðàäèîìóç éîõäóð. Áèç èøûãëàðëà ùàøèéÿëÿíìèø Íèëÿ ÷àòàíà ãÿäÿð
äöíéà èëÿ áèçè ÷îõ êè÷èê áèð òåë äÿ áàüëàìûð. Áèç áîøëóãäàéûã, éàëíûç ìîòîð áèçè ùàâàäà ñàõëàéûð âÿ áó ãàòðàíûí è÷èíäÿ ìÿùâ îëìàüà ãîéìóð. Íàüûëëàðäà îëäóüó êèìè, áèç þëö âàäèíè, ãàðà ñûíàã âàäèñèíè êå÷èðèê. Áóðàäà àäàìà ùå÷ êÿñ êþìÿê åäÿ áèëìÿç. Áóðàäà
ñÿùâëÿð áàüûøëàíìûð. Áàøûìûçà íÿëÿð ýÿëÿúÿéèíè òÿêúÿ Àëëàù áèëèð.
Úèùàç ëþâùÿñèíèí àðõàñûíäàí çÿèô èøûã ýÿëèð. Ïðåâîíó îéàäûðàì – áó èøûüû êÿñìÿê ëàçûìäûð. Ïðåâî ãàðàíëûãäà àéû êèìè ãóðúàëàíûð, ôûíõûðûð, ýèðäèéè êöíúäÿí ÷ûõûð, ÿë äÿñìàëëàðûíäàí âÿ ãàðàêàüûçäàí íÿ èñÿ áèð øåé äöçÿëäèð. Èøûã éîõ îëóð. Ñàíêè î òÿééàðÿéÿ
áàøãà àëÿìäÿí ýÿëìèøäè. Î úèùàçëàðûí ôîñôîð èøàðòûñû è÷ÿðèñèíäÿ
àðòûã èäè. Áó óëäóç èøûüû äåéèëäè, ýåúÿ ìåéõàíàñûíûí èøûüû èäè. Áàøëûúàñû èñÿ, úèùàçëàðûí èøûëòûñûíû ñþíäöðÿðÿê ìÿíè ÷àøäûðûðäû.
Áèç àðòûã ö÷ ñààòäûð ó÷óðóã. Áèðäÿí ñàü òÿðÿôäÿí ãÿðèáÿ, åëÿáèë úàíëû ïàðûëòû ÷ûõûð. Ñàüà áàõûðàì. Ãàíàäûí àõûðûíäà, ÿââÿëëÿð
ýþðÿ áèëìÿäèéèì ñèãíàë èøûüûíäàí î òÿðÿôäÿ, èøûëäàéàí èç óçàíûðäû.
Èøûã ýàù éàíûð, ýàù ñþíöðäö: ìÿñÿëÿ àéäûíäûð, ìÿí áóëóäà ýèðèðäèì. Î ñèãíàë èøûüûíû ÿêñ åòäèðèðäè. Ìÿí îðèåíòèðëÿðèìÿ áåëÿ éàõûíëàøäûüûì âàõò èñòÿðäèì êè, ñÿìà à÷ûã îëñóí. Áó øÿôÿãèí èøûãñàëäûüû ãàíàä ïàðûëäàéûðäû. Èøûã àðòûã ñÿéðèìèðäè, î äàùà ýóðëàøìûøäû, îíäàí ÿòðàôà øöàëàð éàéûëûðäû, ãàíàäûí àõûðûíäà ÷ÿùðàéû äÿìÿò ÿìÿëÿ ýÿëìèøäè. Òÿééàðÿ ìÿíè áÿðê ñèëêÿëÿéèðäè, éûðüàëàíìàüà áàøëàéûðäû. Ìÿí ãàëûí áóëóäëàðà ýèðìèøäèì, ùÿì äÿ îíóí÷îõ éóõàðûäàìû éà àøàüûäàìû îëäóüóíó áèëìèðäèì. Èêè ìèí áåøìåòð éöêñÿêëèéÿ ãàëõäûì, éåíÿ ùÿìèí âÿçèééÿò èäè. Ìèí ìåòðÿ
åíäèì. Àëîâ äÿìÿòè ñàíêè ãàíàäà áèòìèøäè, àíúàã äàùà äà ýóðëàøìûøäû. Éàõøû. Áèðòÿùÿð êå÷èíÿðÿì. Áàøãà ÷àðÿ éîõäóð. Àéðûøåé áàðÿäÿ ôèêèðëÿøèðèê. Ýþðÿê àõûðû íÿ îëóð. Ùÿð ùàëäà áó èøûãìÿíèì öðÿéèìäÿí äåéèë, – ìåéõàíàäûð, àíúàã ìåéõàíà.
Ýþòöð-ãîé åäèðÿì: èíäè ñèëêÿëÿíèðÿì, áó áåëÿ äÿ îëìàëûäûð,__________
àõû éöêñÿêäÿ ó÷ñàì äà, ñÿìà òÿìèç îëñà äà, áöòöí éîëó ìÿí198éàâàø-éàâàø ñèëêÿëÿíìèøÿì. Êöëÿê àçàúûã äà çÿèôëÿìÿìèøäè,äåìÿëè, ñöðÿòè éÿãèí ñààòäà ö÷ éöç êèëîìåòðè àøìûøäûð. Ãûñàñû,ÿìÿëëè-áàøëû ùå÷ áèð øåé áèëìèðÿì, áÿëêÿ áóëóäëàðäàí íÿ âàõò÷ûõà áèëÿúÿéèìè ìöÿééÿíëÿøäèðäèì.
Áóäóð, áóëóäëàðäàí ÷ûõûðàì. Àëîâ äÿìÿòè åëÿ áèë ùå÷ éîõ
èìèø. Îíóí áèðäÿí-áèðÿ éîõà ÷ûõìàñûíäàí áèëèðÿì êè, áóëóä ýåðèäÿ ãàëìûøäûð. Äèããÿòëÿ áàõûðàì ãàðøûìäà ÷ÿòèí ñå÷èëÿí åíñèç áèðçîëàã âàð, ñîíðà éåíÿ ãàëûí áóëóäëàð áàøëàíûð. Òÿçÿäÿí ãàíàääà
èøûã äÿìÿòè éàíûð.
Áèð àíëûüà áàø âóðóá éåíÿ ãàðà ãàòðàíà áàòûðàì. Áó âàùèìÿëèäèð, àõû ÿýÿð ùåñàáû éàíûëìàìûøàìñà, Íèëÿ ëàï àç ãàëìàëûäûð.
Áÿëêÿ áÿõòèì ýÿòèðäè, îíó áóëóäëàð àðà âåðÿíäÿ ýþðÿ áèëäèì, àíúàã áóëóäëàð ÷îõ àç-àç àðà âåðèð. Àøàüû åíìÿê èñÿ ãîðõóëóäóð,ÿýÿð ñöðÿò ìÿí äöøöíäöéöìäÿí àç èäèñÿ, àøàüû ùÿëÿ éàéëàëûãäû.
Ìÿí ùÿëÿ áÿðê ãîðõóéà äöøìÿìèøäèì, àíúàã âàõò èòèðìÿêäÿí ãîðõóðäóì. Ëàêèí ìÿí ðàùàòëûüûìûí íÿ âàõò ñîíà ÷àòàúàüûíû
áèëèðäèì – äþðä ñààò îí áåø äÿãèãÿ ó÷óøäàí ñîíðà. Áó ìöääÿò
þòÿíäÿí ñîíðà àéäûí îëàúàã êè, ùå÷ êöëÿê îëìàñà áåëÿ, (êöëÿê èñÿ,ÿëáÿòòÿ, âàð èäè) Íèë âàäèñè ýåðèäÿ ãàëìàéà áèëìÿç.
Áóëóäëàðûí ãûð÷ûíëàðûíà ÷àòûðàì, èøûã äÿìÿòè ãàíàääà òåç-òåçàëîâëàíûð âÿ áèðäÿí éîõà ÷ûõûð. Ëàêèí ýåúÿ ÿæäàùàñû èëÿ áó ýèçëè
äàíûøûã õîøóìà ýÿëìèð.
Ãàáàãäà éàøûë óëäóç éàíûð, ìàéàê êèìè ýóð èøûã. Ýþðÿñÿí, áóíÿäèð, óëäóçëàð, éà ìàéàê? Áó ôþâãÿëòÿáèè ïàðûëòû äà öðÿéèìäÿí
äåéèë. Áó ñåùðáàçëàð óëäóçóäóð, òÿùëöêÿëè ÿëàìÿòäèð.
Ïðåâî îéàíûð, ëàìïàíû éàíäûðàðàã, ìîòîðóí äþâðÿñèíè éîõëàéûð. Îíó ãîâóðàì, îíóí ìÿíÿ íÿ þçö, íÿ äÿ ëàìïàñû ëàçûìäûð.
Ìÿí áóëóäëàðûí àðàñûíäàí ÷ûõûá àøàüûíû ýþðìÿéÿ òÿëÿñèðÿì.
– Ïðåâî éåíÿ éóõóéà ýåäèð.
Îðàäà ùå÷ áèð øåé ñå÷ìÿê ìöìêöí äåéèë.
Áèç äþðä ñààò áåø äÿãèãÿäèð êè, ó÷óðóã. Ïðåâî ýÿëèá éàíûìäà
îòóðäó.
– Ýÿðÿê èíäè Ãàùèðÿéÿ ÷àòìûø îëàéäûã.
__________– Áÿëè, ïèñ îëìàçäû...
199

– Î íÿäèð óëäóçäóð, éîõñà ìàéàê?
Ìÿí ãàçû áèð ãÿäÿð àçàëòìûøäûì, Ïðåâî äà åëÿ áóíà ýþðÿîéàíìûøäû. Î, ìîòîðóí ñÿñèíäÿêè ùÿð áèð äÿéèøèêëèéÿ ùÿìèøÿ ÷îõùÿññàñäû. Éàâàø-éàâàø àøàüû äöøìÿéÿ áàøëàéûðàì, áóëóäëàðûí àëòûíäàí ÷ûõàúàüûìà öìèä åäèðÿì.
Åëÿ èíäèúÿ õÿðèòÿéÿ áàõìûøàì, íÿ îëóð-îëñóí éàéëà àðòûã ýåðèäÿäèð, ìÿíèì àëòûìäà ùå÷ áèð øåé äÿíèç ñÿòùèíäÿí éóõàðû ãàëõìàìàëûäûð, ìÿí ùå÷ íÿ èëÿ ðèñêÿ ýåòìèðÿì. Àøàüû äöøÿ-äöøÿ øèìàëà òÿðÿô äþíöðÿì. Áåëÿëèêëÿ, ìöòëÿã èøûã ýþðÿðÿì. Øÿùÿðëÿðè
ñþçñöç êå÷èá ýåòìèøÿì, äåìÿëè, èøûãëàð ñîë òÿðÿôäÿ îëìàëûäûð. Èíäèìÿí áóëóä ãàëàãëàðûíûí àëòûíäà ó÷óðàì. Ëàêèí ñàü òÿðÿôäÿ áèðèäàùà àøàüû åíìèøäèð, îíóí éàíûíäàí þòìÿê ëàçûìäûð. Áóëóäà ýèðìÿìÿê ö÷öí øèìàë-øÿðãÿ äþíöðÿì.
Éîõ, áó áóëóä ýåòäèêúÿ àøàüû åíèð, öôöãöí ãàáàüûíû òóòóð.
Ìÿí èñÿ äàùà àøàüû åíÿ áèëìÿðÿì, òÿùëöêÿëèäèð. Éöêñÿêëèê úèùàçû
400 ýþñòÿðèð, àíúàã êèì áèëèð áóðàäà éåðèí òÿçéèãè íÿ ãÿäÿðäèð.
Ïðåâî ìÿíÿ ñàðû ÿéèëèð. Ìÿí ÷ûüûðûðàì:– Äÿíèçÿ äîüðó ýåäèðÿì, îðàäà àøàüû åíÿúÿéÿì, éîõñà áèðøåéÿ äÿéÿðèê.
Áèð äÿ ìÿëóì äåéèëäè, áÿëêÿ åëÿ ìÿí äÿíèçèí öñòö èëÿ ó÷óðäóì. Áó áóëóäóí àëòû çèë ãàðàíëûãäû. Öçöìö øöøÿéÿ ñþéêÿéèðÿì.
Áÿëêÿ àøàüûäà áèð øåé ñå÷ÿ áèëäèì. Ùå÷ îëìàñà áèð èøûã ýþðöíÿ, éàáèð íèøàíÿ ýþçöìÿ äÿéÿ. Ìÿí ñàíêè êöëäÿ åøÿëÿíèðÿì, ñþíìöø
îúàüûí äèáèíäÿ ùÿéàò ãûüûëúûìû òàïìàüà ÷àëûøûðàì.
– Äÿíèç ìàéàêû!
Áèç áó ýþç âóðàí òÿëÿíè èêèìèç äÿ áèðäÿí ýþðäöê. Ñÿðñÿìëèê!
Áó ìàéàê-õÿéàë, áó ýåúÿ ÿôñàíÿñè ùàðàäàäûð? Áèç Ïðåâî èëÿ èíäèúÿ ö÷ éöç ìåòð àøàüûäà ýþðäöéöìöç áó õÿéàëû àõòàðà-àõòàðà
öçöìöçö øöøÿéÿ äàéàäûã âÿ åëÿ áó çàìàí...
– À!
Äåéÿñÿí, ìÿí éàëíûç áóíó äåäèì. Äåéÿñÿí, ìÿí òÿêúÿ îíóùèññ åòäèì êè, äöíéàìûç ñèëêÿëÿíäè, óüóëäàäû, äàðìàäàüûí îëìàüà
ùàçûð áèð âÿçèééÿòÿ ýÿëäè. Ñààòäà èêè éöç éåòìèø êèëîìåòð ñöðÿòëÿ
__________
éåðÿ òîõóíóðóã.
200

Ñîíðà éöçäÿ áèð ñàíèéÿ ýþçëÿäèì: íÿùÿíý ãûïãûðìûçû óëäóçâàðû áèð ïàðòëàéûø áàø âåðÿúÿê âÿ áèç èêèìèç äÿ ùàâàéà ñîâðóëàúàüûã; íÿ Ïðåâî, íÿ ìÿí àçàúûã ùÿéÿúàíëàíìûðäûã. Ìÿí þçöìäÿ
àíúàã áó ýÿðýèí èíòèçàðû äóéóðäóì: èíäèúÿ ýþç ãàìàøäûðûúû àëîâãàëõàúàã âÿ ùÿð øåé áèòÿúÿê. Ëàêèí ïàðòëàéûø ùÿëÿ éîõ èäè. Íÿ èñÿçÿëçÿëÿ êèìè áèð øåé êàáèíÿíè äàüûòäû, áöòöí øöøÿëÿðè ïóë-ïóë åëÿäè, òÿééàðÿíèí öñòöíö ïàð÷àëàéûá éöç ìåòð ÿòðàôà ñÿïÿëÿäè. Óüóëòóâÿ ýóðóëòó äàõèëèìèçäÿ, áöòöí áÿäÿíèìèçäÿ ÿêñ-ñÿäà âåðäè.
Òÿééàðÿ, çÿðáëÿ àüàúà ñàíúûëàí áû÷àã êèìè òèòðÿéèðäè. Áèçè áÿðêñèëêÿëÿéèð, î òÿðÿô-áó òÿðÿôÿ ÷ûðïûðäû. Áèð ñàíèéÿ, èêè ñàíèéÿ...
Òÿééàðÿ ùÿëÿ éûðüàëàíûðäû âÿ ìÿí äÿùøÿò ãàðûøûã ñÿáèðñèçëèêëÿ
ýþçëÿéèðäèì. Èíäèúÿ ñÿðô åäèëìÿìèø, éûüûëûá ãàëìûø ãöââÿ îíóãóìáàðà êèìè ïàðòëàäàúàãäûð. Àììà éåðàëòû òÿêàíëàð óçàíûðäû,ïöñêöðìÿ áàø âåðìèðäè. Áó ýþçÿ ýþðöíìÿéÿí ñÿéëÿð íÿ äåìÿêäèð? Áó ëÿðçÿ, áó ãÿçÿá, áó àíëàøûëìàéàí ëÿíýëèê... Áåø ñàíèéÿ...
àëòû ñàíèéÿ... Áèðäÿí ôûðëàíìà áàøëàäû, éåíè çÿðáÿ áèçèì ñèãàðåòëÿðèìèçè êàáèíÿíèí ïÿíúÿðÿñèíäÿí òóëëàäû, ñàü ãàíàäû ïàð÷à-ïàð÷à
åëÿäè, ñîíðà ùÿð òÿðÿô ñàêèòëÿøäè. Ùÿð øåé äîíóá ãàëäû. Ìÿí Ïðåâîíó ñÿñëÿäèì:– Òóëëàíûí, òåç!
Åëÿ áó àí î äà ãûøãûðäû:– Éàíûðûã!
Êþêöíäÿí ãîïàðûëìûø ïÿíúÿðÿäÿí þçöìöçö áàéûðà òóëëàäûã.
Èíäè òÿééàðÿäÿí èéèðìè ìåòð àðàëû äóðìóøäóã. Ïðåâîäàí ñîðóøäóì:– Éàðàëàíìàìûñûíûç?
– Éîõ, – äåéÿ î, äèçèíè îâóøäóðäó.
– Áÿäÿíèíèçè éîõëàéûí, – äåäèì, – éåðèéèí, ùå÷ áèð éåðèíèç çÿäÿëÿíìÿìèøäèð? Äîüðóäàí?
Î èñÿ úàâàá âåðäè:– Áîø øåéäèð, åùòèéàò íàñîñó...
Ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè, îíó ãûëûíúëà èêèéÿ øàããàëàäûëàð, èíäè éåðÿñÿðèëÿúÿê,ëàêèí î äîíóã-äîíóã áàõûð, åëÿ ùåé äåéèðäè:__________– Åùòèéàò íàñîñó...
201

Ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè, î äÿëè îëìóøäóð, èíäè îðòàëûüà äöøöá îéíàéàúàã.
Ëàêèí î àõûð êè, ýþçëÿðèíè àëûøûá éàíìàéàí òÿééàðÿäÿí ÷ÿêäè,ìÿíÿ áàõäû âÿ òÿêðàð åòäè:– Áîø øåéäèð, åùòèéàò íàñîñó äèçèìÿ äÿéäè.

3Áèçèì ñàëàìàò ãàëìàüûìûç àüëàñûüìàç øåé èäè. Ôÿíÿðè éàíäûðûá òîðïàüûí öñòöíäÿêè èçëÿðè íÿçÿðäÿí êå÷èðèðÿì. Òÿééàðÿíèí äàéàíäûüû éåðäÿí èêè éöç ÿëëè ìåòð àðàëû ÿçèê-öçöê ìåòàë ïàð÷àëàðû,òÿééàðÿíèí öñòöíäÿí ãîïìóø þðòöê ùèññÿëÿðè, ìåòàë òÿáÿãÿëÿðè
ýþðöðöê, îíëàð ìàøûíûí ãóìóí öñòö èëÿ ñöðöíäöéö éåðäÿ ùÿð òÿðÿôÿ ñÿïÿëÿíìèøäèð. Ýöí èøûüûíäà áèç ýþðÿúÿéèê êè, ñÿùðà éàéëàñûíûí
ñûëäûðûì éàìàúûíà äÿéìèøèê. Òîããóøäóüóìóç íþãòÿäÿ ãóì ñàíêè ýàâàùûíëà ñöðöëìöøäöð. Ìþúöçÿäèð êè, òÿééàðÿ ÷þíìÿìèøäè,ãÿçÿáëÿíìèø êÿðòÿíêÿëÿ êèìè ãóéðóüóíó ãóìà äþéÿ-äþéÿ, ãàðíû öñòÿ ñöðöíìöøäö. Ñààòäà èêè éöç éåòìèø êèëîìåòð ñöðÿòëÿ ñöðöíìöøäö. Áèçèì ùÿéàòûìûçû ýèðäÿ ãàðà äàøëàð õèëàñ åòìèøäè, îíëàð ãóìóí öñòöíäÿ ÷îõ ðàùàòúà äûüûðëàíûðëàð, áèç åëÿ áèë áóç öñòöíäÿ ñöðöøìöøäöê.
Ãûñà ãàïàíìàäàí åùòèéàò åäÿðÿê, Ïðåâî àêêóìóëéàòîðëàðû
à÷äû, – áàðû éàíüûí áàø âåðìÿñèí. Ìîòîðà òÿðÿô ÿéèëèá ùàãã-ùåñàá
÷ÿêèðÿì: áèç äþðä ñààò îí áåø äÿãèãÿ ó÷ìóøóã, ýöìàí êè, êöëÿéèí ñöðÿòè äÿ ùÿãèãÿòÿí ñààòäà ÿëëè êèëîìåòðÿ ÷àòûðäû, àõû áèçÿìÿëëè-áàøëû ñèëêÿëÿíèðäèê. Ëàêèí áÿëêÿ î áèçÿ äåäèêëÿðè êèìè ÿñìèðìèø, èñòèãàìÿòèíè äÿéèøèáìèø, êèì áèëèð ùàíñû òÿðÿôÿ ÿñèðìèø?
Äåìÿëè áèçèì ùàðàäà îëäóüóìóçó ìöÿééÿí åòìÿê ö÷öí äÿãèã
ñóðÿòäÿ äþðä éöç êèëîìåòð...
Ïðåâî éàíûìäà îòóðäó:– Íåúÿ îëäó, áèç ñàü ãàëäûã...
Úàâàá âåðìèðÿì, íÿäÿíñÿ ùå÷ ñåâèíìèðÿì äÿ. Áåéíèìäÿ áèðôÿðçèééÿ áàø ãàëäûðûð âÿ ìÿíÿ ðàùàòëûã âåðìèð.
Ïðåâîäàí þç ôÿíÿðèíè éàíäûðìàñûíû õàùèø åäèðÿì, ãîé î ìÿ__________
íèì ìàéàêûì îëñóí, þçöì èñÿ ÿëèìäÿ ôÿíÿð àðàëàíûðàì. Äöç ýå202äèðÿì, äèããÿòëÿ àéàüûìûí àëòûíà áàõûðàì. Àüûð-àüûð ýåíèø éàðûìäàèðÿ ÷ÿêèðÿì, éåíÿ âÿ éåíÿ èñòèãàìÿòèìè äÿéèøèðÿì. Äàèìà
àéàüûìûí àëòûíäàêû ãóìà äèããÿòëÿ áàõûðàì, ñàíêè èòèðèëìèø öçöêàõòàðûðàì. Ëàï áó éàõûíëàðäà ìÿí éåðäÿ, åëÿ áó òÿðçäÿ, ùå÷ îëìàñà áèð ùÿéàò ãûüûëúûìû àõòàðûðäûì. Ãàðàíëûãäà äîëàøûð, ôÿíÿðèí
èøûüûíû ãàáàüûìà ãàòûá ãîâóðàì. Åëÿäèð êè, âàð... åëÿäèð êè, âàð...
Éàâàø-éàâàø òÿééàðÿéÿ äîüðó ãàéûäûðàì. Êàáèíÿíèí éàíûíäà
îòóðóá ôèêèðëÿøèðÿì. Ìÿí öìèä éåðè àõòàðûðäûì, òàïà áèëìÿäèì.
Ùÿéàò ÿëàìÿòè àõòàðäûì, éîõ èäè.
– Ïðåâî, áèðúÿ îò äà ýþðìÿäèì.
Ïðåâî ñóñóðäó, áèëìèðÿì î ìÿñÿëÿíè áàøà äöøöðäöìö? Ïÿðäÿ
ãàëõàíäà, ñÿùÿð à÷ûëàíäà áèç áó áàðÿäÿ ùÿëÿ ñþùáÿò åäÿúÿéèê.
Ùå÷ íÿ ùèññ åòìèðÿì, àíúàã îíó ùèññ åäèðÿì êè, áÿðê éîðóëìóøàì. Äþðä éöç êèëîìåòð ùåñàáû èëÿ îðèéåíòèð ýþòöðöá, ñÿùðàíûí îðòàñûíà äöøìÿê...
Áèðäÿí ñû÷ðàéûá ãàëõûðàì:– Ñó!
Áàêëàðûí ùàìûñû äàüûëìûøäûð, áåíçèí âÿ éàü àõûá ýåòìèøäèð. Ñóäà ùÿì÷èíèí. Ùàìûñûíû ãóì úàíûíà ÷ÿêìèøäèð. Äåøèëìèø òåðìîñó
òàïûðûã, îíäà éàðûì ëèòð ãÿùâÿ ãàëìûøäûð, î áèðè òåðìîñóí äèáèíäÿèêè éöç ÿëëè ãðàìà ãÿäÿð àü øÿðàá âàð. Ùÿð èêèñèíè ñöçöá áèð-áèðèíÿ ãàðûøäûðûðûã. Áèð àç öçöì, áèðúÿ äÿíÿ äÿ ïîðòàüàë òàïûðûã. Ìÿíþë÷öá-áè÷èðÿì; ñÿùðàäà, éàõûúû ýöíÿø àëòûíäà áó ÷ÿòèí êè, áåø ñààòéöðöøÿ êèôàéÿò åäÿ...
Êàáèíÿéÿ ýèðèðèê, ñÿùÿðè ýþçëÿéÿúÿéèê. Óçàíûðàì, éàòìàã ëàçûìäûð. Éóõóéà ýåäÿ-ýåäÿ âÿçèééÿòè àéäûíëàøäûðìàã èñòÿéèðÿì.
Ùàðàäà îëäóüóìóç ìÿëóì äåéèë. Ñóéóìóç ëèòðäÿí àçäûð. ßýÿðáèç ó÷óø õÿòòèíäÿí ÷îõ êÿíàðà ÷ûõìàìûøûãñà, éàõøû àéàãäà áèðùÿôòÿäÿí ñîíðà òàïàðëàð, áó äà ýåú îëàð. ßýÿð áèç ÷îõ êÿíàðëàðà
äöøìöøöêñÿ, éàðûì èëäÿí ñîíðà òàïàðëàð. Àâèàñèéàéà àðõàéûí îëìàüûí ìÿíàñû éîõäóð, áèçè éöç ìèí êâàäðàò êèëîìåòðëèê ñàùÿäÿ
àõòàðàúàãëàð.
Ïðåâî äåäè:__________– Ùåéô...
203

– Íÿ îëóá?
– Éàõøûñû áó èäè êè, áèðäÿôÿëèê ãóðòàðûá ýåäÿéäèê.
Éîõ, äÿðùàë òÿñëèì îëìàã éàðàìàç. Áèç þçöìöçö ÿëÿ àëûðûã.
Öìèäè ÿëäÿí âåðìÿê îëìàç, öìèäèí êþëýÿñè îëñà áåëÿ. Áÿëêÿ
ìþúöçÿ áàø âåðäè, íèúàò ùàâàäàí ýÿëäè. Ùÿì äÿ áèð éåðäÿ îòóðóá
ýþçëÿìÿê îëìàç, áÿëêÿ åëÿ éàõûíëûãäà âàùÿ âàð? Äåìÿëè, áöòöí
ýöíö ýÿçèá àõòàðàúàüûã. Àõøàì èñÿ òÿééàðÿíèí éàíûíà ãàéûäàðûã,éîëà äöøìÿçäÿí ãàáàã èñÿ íÿ åòìÿê èñòÿäèéèìèçè èðè ùÿðôëÿðëÿ ãóìóí öñòöíÿ éàçàðûã.
Éóìàã êèìè éóìóðëàíûá äàí éåðè àüàðàíà ãÿäÿð éàòûðàì. Éóõóëàìàã íÿ áþéöê õîøáÿõòëèêäèð! Éîðüóíëóã ýåúÿíè õÿéàëëàðëà äîëäóðóð. Ãóìëàðûí îðòàñûíäà ìÿí òÿê-òÿíùà äåéèëÿì, ìöðýöëÿéÿíäÿñÿñ ýÿëèð, õàòèðÿëÿð áàø ãàëäûðûð, êèì èñÿ ìÿíÿ éàõøû ñþçëÿð ïû÷ûëäàéûð. Ùÿëÿ ñóñóçëóã ìÿíÿ ÿçèééÿò âåðìèð, þçöìö éàõøû ùèññ åäèðÿì,ìàúÿðà êèìè, éóõóéà áåë áàüëàéûðàì. Ýåð÷ÿêëèê ýåðè ÷ÿêèëèð...
Áÿëè, ñÿùÿð ùÿð øåé äÿéèøäè.

4Ìÿí Áþéöê ñÿùðàíû ÷îõ ñåâèðäèì. Ñÿðêåø ãÿáèëÿëÿð è÷ÿðèñèíäÿ àç ýåúÿëÿìÿìèøäèì. Ìÿí äÿíèç êèìè êöëÿêäÿí õÿôèôúÿ ëÿïÿëÿíÿí óúñóç-áóúàãñûç ãûçûëû ãóìëàð öñòÿ äÿôÿëÿðëÿ éóõóäàí àéûëìûøäûì. Âÿ òÿééàðÿíèí ãàíàäëàðû àëòûíäà éàòàðàã, éàðäûì ýþçëÿìèøäèì, àììà î áàøãà, òàìàìèëÿ áàøãà øåé èäè.
Áèç ãîçáåë òÿïÿëÿðèí äþøö èëÿ ãàëõûðûã. Ãóìóí öñòöíÿ, ïàðûëäàéàí ãàðà äàøëàðäàí íàçèê ïÿðäÿ ÷ÿêèëìèøäèð, äàøëàð ÷àé äàøëàðû
êèìè ùàìàðäûð. Òÿïÿëÿðèí ìåòàë ïóëúóãëàðà îõøàéàí ýöíáÿçè çèðåù ïàëòàð êèìè ïàðûëäàéûð. Áèç ìèíåðàëëàð ñÿëòÿíÿòèíÿ ýÿëèá ÷ûõìûøûã. ßòðàôäà ùÿð øåé çèðåù ýåéìèøäèð.
Òÿïÿíè àøûðñàí, ãàðøûíà éåíÿ åëÿúÿ ãàðà, ïàðëàã òÿïÿ ÷ûõûð.
Àéàãëàðûìûçû ãóìóí è÷èíäÿ ñöðöéÿ-ñöðöéÿ ýåäèðèê êè, èç – éîëýþñòÿðÿí õÿòò ãàëñûí, ùÿìèí áó èç áèçè ýåðèéÿ, òÿééàðÿíèí éàíûíà
àïàðìàëûäûð. Ýöíÿøÿ äîüðó éîëëàíûðûã. Ìÿí ùÿð úöð ìÿíòèãèí ÿêñèíÿ îëàðàã, äöç øÿðãÿ äîüðó ýåòìÿéè ãÿò åòìèøÿì, àõû ùÿì ñè__________
íîïòèêëÿðèí äåäèêëÿðè, ùÿì ó÷óøäà êå÷èðäèéèìèç âàõò ýþñòÿðèð êè,204Íèë àðõàäà ãàëìûøäûð. Ìÿí ÿââÿë ãÿðáÿ äîüðó ýåòìÿê èñòÿäèì,àììà ãÿëáèìÿ äîëìóø àíëàøûëìàç òÿøâèøèí þùäÿñèíäÿí ýÿëÿ áèëìÿäèì. Éîõ, ãÿðáÿ òÿðÿô ñàáàù ýåäÿðèê. Áèçè äÿíèçÿ àïàðñà äà,ùÿëÿëèê øèìàëà òÿðÿô ýåòìÿéÿúÿéèê. Ö÷ ýöíäÿí ñîíðà, äàüûëìûø
òÿééàðÿíè òàìàì òÿðê åäèá þëö êèìè äöøÿíÿ ãÿäÿð ýåòìÿéè âÿéåíÿ ýåòìÿéè ãÿðàðà àëäûãäà áèç éåíÿ øÿðãÿ äîüðó öç ãîéäóã.
Äàùà äîüðóñó, øÿðãÿ-øèìàë-øÿðãÿ. Áó äà ñàüëàì äöøöíúÿíèí òÿðñèíÿ èäè, î òÿðÿôäÿ áèç ùå÷ íÿéÿ öìèä åäÿ áèëìÿçäèê. Ñîíðà, õèëàñ
åäèëÿíäÿí ñîíðà, áèç áàøà äöøäöê êè, ÿýÿð ùÿð ùàíñû áèð áàøãà éîëñå÷ñÿéäèê ìÿùâ îëìóøäóã, àõû áèç òàìàì ÿëäÿí äöøìöø ùàëäà
øèìàëà òÿðÿô ýåòñÿéäèê, îíñóç äà ýåäèá äÿíèçÿ ÷àòà áèëìÿéÿúÿêäèê. Èíäè ìÿí ôèêèðëÿøèðÿì – ýöëöíú, ìÿíàñûç îëñà äà, ìÿíÿ áåëÿýÿëèð êè, íÿéÿ áåë áàüëàìàã ëàçûì îëäóüóíó áèëìÿäèéèìäÿí áóèñòèãàìÿòè îíà ýþðÿ ñå÷äèì êè, áó, óçóí ìöääÿò àõòàðäûüûì äîñòóì Ýèéîìåíè Àíääà õèëàñ åòìèøäèì. Ìÿí áóíó äÿðê åòìèðäèì,ëàêèí áó ìÿíèì éàäûìäà ùÿéàò èñòèãàìÿòè êèìè ãàëìûøäû.
Áåø ñààòäûð éîë ýåäèðèê, ÿòðàôäà ìÿíçÿðÿ äÿéèøèð. Ãàðøûìûçà
äÿðÿ ÷ûõûð, îíóí äèáèíäÿ ãóì ÷àéû àõûð, áèç äÿðÿéÿ åíèðèê. Èòè àääûìëàðëà ýåäèðèê, ìöìêöí îëäóãúà ãàáàüà ýåòìÿê, ùå÷ íÿ òàïìàñàã, ãàðàíëûã äöøÿíÿ êèìè ýåðè ãàéûòìàã ëàçûìäûð. Áèðäÿí ìÿíàéàã ñàõëàéûðàì:– Ïðåâî!
– Íÿäèð?
– Èç ìÿñÿëÿñèíè éàääàí ÷ûõàðìûøûã.
Àðõàìûçúà êîòàí êèìè øûðûì à÷ìàüû áèç íÿ âàõò óíóòìóøäóã?
ßýÿð áèç îíó òàïìàñàã, àõûðûìûçäûð.
Ýåðè äþíöðöê, àììà ñàüà ýþòöðöðöê. Àðàëàíàíäàí ñîíðà áèðäÿ äöç ãàéûäûðûã, îíäà éÿãèí êþùíÿ èçÿ äöøÿðèê.
Áó õÿòòè òàïûá èðÿëè ýåäèðèê. Áöðêö øèääÿòëÿíèð, ñÿðàá äîüóðóð
– ùÿëÿëèê îíëàð ÷îõ àäèäèð, éîëäà ýþë ýþðöíöð, àììà éàõûíà ýÿëÿíäÿ éîõà ÷ûõûð. Ãóìñàë äÿðÿíè êå÷ìÿéè, ÿí éöêñÿê òÿïÿéÿ
ãàëõìàüû âÿ ÿòðàôû íÿçÿðäÿí êå÷èðìÿéè ãÿðàðà àëûðûã. Àëòû ñààòäûð
êè,àéàã äþéöðöê. Éÿãèí îòóç áåø êèëîìåòð éîë ýåòìèøèê. Ãàðà__________
ãöëëÿíèí ëàï òÿïÿñèíÿ äûðìàøûð, îòóðóð, ñóñóðóã. Àøàüû áèçèì è÷ÿ205

ðèñè èëÿ êå÷äèéèìèç ãóìñàë ÷àéäûð, áó ÷àé áèð ÷ûíãûëû áåëÿ îëìàéàíãóì äÿíèçèíÿ òþêöëöð – äÿíèç àüàïïàãäûð, áÿðã âóðóá ýþçöìöçö
ãàìàøäûðûð. Óúñóç-áóúàãñûç ñÿùðàëûãäûð. Öôöãäÿ èøûãëàðûí îéíàøìàñû äàùà úàçèáÿëè éåíè õÿéàëëàð äîüóðóð. Áöðúëÿð, ìèíàðÿëÿð, ãàëàëàð àéäûí ñå÷èëèð. Áþéöê ãàðà ëÿêÿëÿð ýþðöðÿì, òàëàéà áÿíçÿéèð,îíëàðûí öçÿðèíÿ èñÿ áóëóäëàð ãàíàä ýÿðìèøäèð, áóíëàð ýöíäöç ÿðèéèá ýåäÿí, àõøàìöñòö èñÿ éåíèäÿí áèð éåðÿ òîïëàíàí ñîí áóëóäëàðäûð. Î ìåøÿ èñÿ éàëíûç áèð-áèðèíèí öñòöíÿ ãàëàíàí áóëóäëàðûí
êþëýÿñèäèð.
Ãàáàüà ýåòìÿéèí ìÿíàñû éîõäóð. Áèç ùå÷ éàíà ýåäèá ÷ûõàáèëìÿéÿúÿéèê. Òÿééàðÿíèí éàíûíà ãàéûòìàã ëàçûìäûð, áÿëêÿ áèçèì éîëäàøëàðûìûç áó ãûðìûçû, àü áàêåíè ýþðäöëÿð. Ìÿí ùàâàäàí
àõòàðûëìàãëà òàïûëàúàüûìûçà äåìÿê îëàð, öìèä áÿñëÿìèðÿì, àììà éåíÿ äÿ áèçÿ éàëíûç îðàäàí êþìÿê ÿëè óçàäûëà áèëÿð. Äàùà áèðÿñàñ ìÿñÿëÿ âàð, ñîí äàìúû ñóéóìóç îðàäà, òÿééàðÿäÿ ãàëìûøäûð,áèç èñÿ àðòûã ñóñóç äàéàíà áèëìèðèê. Éàøàìàã èñòÿéèðèêñÿ ãàéûòìàëûéûã. Áèç äÿìèð ìÿíýÿíÿéÿ ñàëûíìûøûã, àòÿø ÿñèðèéèê, î áèçèóçóí ìöääÿò áóðàõìàéàúàãäûð.
Ëàêèí ýåðè ãàéûòìàã íÿ ãÿäÿð ÷ÿòèíäèð, îíà ýþðÿ ÷ÿòèíäèð êè,ôèêèðëÿøèðñÿí, áÿëêÿ ãàáàãäà ùÿéàò âàð. Áÿëêÿ îðàäà, ñÿðàáäàí îòÿðÿôäÿ äîüðóäàí äà øÿùÿð âàð, îðàäà àðõëàðäà ñó àõûð, ÷ÿìÿíëÿð
ýþéÿðèð. Ìÿí áèëèðÿì, ñöêàíûí áó ñÿðò, áó àíè äþíöøö éåýàíÿ
àüûëëû ùÿðÿêÿòäèð. Âÿ äþíäÿðèðÿì, àììà áåëÿ áèð ùèññ éàðàíûð: åëÿáèë äÿðèí ãàòëàðà ýåäèðÿì.
Òÿééàðÿíèí éàíûíäà óçàíûðûã. Áèð ýöíäÿ àëòìûø êèëîìåòðäÿí
àðòûã éîë ýåòìèøèê. È÷èëÿñè íÿ âàðäûñà è÷èá ãóðòàðìûøûã. Øÿðãäÿ ùå÷áèð ùÿéàò ÿëàìÿòè ýþðìÿäèê âÿ éîëäàøëàðûìûçûí ùå÷ áèðè î òÿðÿôëÿðÿ ó÷ìàäû. ×îõìó äþçÿ áèëÿúÿéèê? Åëÿ è÷ìÿê èñòÿéèðÿì êè...
Äàüûëìûø ãàíàäëàðûí ãûðûíòûëàðûíäàí áþéöê òîíãàë äöçÿëäèðèê.
Áåíçèí âÿ ìàãíèò ïëàñòèíêàëàðû ùàçûðëàéûðûã, îíëàðäàí ýóð àü àëîâäèëè óçàíàúàãäûð. Ãàðàíëûüûí òàìàì äöøìÿñèíè ýþçëÿéèðèê, î çàìàí îúàüû àëûøäûðàúàüûã... Áÿñ àäàìëàð ùàðäàäûð?
Áóäóð, àëîâ ãàëõäû. Ñÿùðàíûí îðòàñûíäà ñèãíàë îäóìóçóí àëî__________
âóíà äÿðèí ùþðìÿòëÿ áàõûðûã. Áèçèì äèëñèç-àüûçñûç úàð÷ûìûç ýåúÿ206

íèí ãàðàíëûüûíäà íåúÿ ïàðûëäàéûð, íåúÿ øÿôÿã ñà÷ûð. Âÿ ìÿíÿ åëÿýÿëèð êè, î íÿèíêè åùòèðàñëû ÷àüûðûø ÿëàìÿòèäèð, ùÿì äÿ ìÿùÿááÿò
òèìñàëûäûð. Áèç ñó èñòÿéèðèê, àììà úàâàá äà èñòÿéèðèê. Ãîé áó ýåúÿáàøãà áèð àòÿø äÿ éàíñûí, àõû àòÿø àíúàã àäàìëàðà ìÿõñóñäóð, ãîéîíëàð úàâàá âåðñèíëÿð!
Àðâàäûìûí ýþçëÿðè õÿéàëûìà ýÿëèð. Òÿêúÿ ýþçëÿðè. Îíëàðäà
ñóàë âàð. Ìÿí áÿëêÿ äÿ ìÿíè èñòÿéÿí àäàìëàðûí äà ýþçëÿðèíè ýþðöðÿì. Ýþçëÿðäÿ èíòèçàð âàð. Íÿ ãÿäÿð ýþç áàõûð, ùàìûñûíäà äàìÿçÿììÿò âàð; íèéÿ ìÿí ñóñóðàì? Àíúàã ìÿí úàâàá âåðèðÿì!
Úàâàá âåðèðÿì! Áàúàðäûüûì êèìè úàâàá âåðèðÿì, ëàêèí ýåúÿ áóòîíãàëû áóíäàí äà ýóð àëîâëàíäûðìàüà ìÿíèì ýöúöì ÷àòìàç!
Ìÿí ÿëèìäÿí ýÿëÿíè åòäèì. Èêèìèç äÿ áàúàðäûüûìûçû åòäèê:àëòìûø êèëîìåòð éîëó äåìÿê îëàð, ñóñóç ãÿò åòäèê. Áóíäàí ñîíðàñó öçö ýþðìÿéÿúÿéèê. Ìÿýÿð ÷îõ ýþçëÿéÿ áèëìÿìÿéèìèçÿ áèçýöíàùêàðûã? Áèç ÷îõ èñòÿéèðäèê êè, ñàêèòúÿ éåðèìèçäÿ îòóðóá, ñóãàáûíû áàøûìûçà ÷ÿêÿê. Ëàêèí ãàëàéëû ñòÿêàíûí äèáèíè ýþðÿí àíäàíáèð ñààò êÿôýèðè âàõòû ùåñàáëàìàüà áàøëàäû. Ìÿí ñîí äàìúûíû è÷äèéèì àíäàí ó÷óðóìà éóâàðëàíäûì. ßýÿð âàõò ìÿíè ÷àé êèìèàõûäûá, àïàðûðñà, ÿëèìäÿí íÿ ýÿëÿð. Ïðåâî àüëàéûð. ßëèìè îíóí êöðÿéèíÿ âóðóðàì. Òÿñêèíëèê ö÷öí äåéèðÿì:– Þëìÿê þëìÿêäèð, õûðûëäàìàã íÿ äåìÿêäèð?
Î äà úàâàá âåðèð:– Ìÿýÿð ìÿí þçöì ö÷öí...
ßëáÿòòÿ, áó ùÿãèãÿòè ìÿí äÿ êÿøô åòìèøÿì. Ùÿð øåéÿ äþçìÿê
îëàð. Ñàáàù âÿ áèðèñè ýöí ìÿí áóíà ÿìèí îëàúàüàì: äöíéàäà ùÿðøåéÿ äþçìÿê îëàð. Úàíâåðìÿ ÿçàáû ùàããûíäà äåéèëÿíëÿðèí ìÿíàíúàã éàðûñûíà èíàíûðàì. Áåëÿ áèð ôèêðÿ ýÿëäèéèì áèðèíúè äÿôÿ äåéèë. Áèð äÿôÿ ìÿí ñóäà áàòàí òÿééàðÿíèí êàáèíÿñèíäÿ ãàëìûøäûì.
Ýöìàí åäèðäèì êè, àðòûã ìÿùâ îëìóøàì, àììà áó ôèêèðäÿí ÷îõÿçàá ÷ÿêìèðäèì. Ìÿí íå÷ÿ äÿôÿ áåëÿ äîëàøûãëàðà äöøìöøÿì âÿáóíäàí ñàü-ñàëàìàò ÷ûõà áèëÿúÿéèìè àüëûìà ýÿòèðìÿìèøäèì, àììàéåíÿ äÿ öìèäñèçëèéÿ ãàïûëìàìûøàì. Åëÿ èíäè äÿ áèð åëÿ èçòè__________
ðàá-ÿíäèøÿ ýþçëÿìèðÿì. Ñàáàù ìÿí äàùà òÿÿúúöáëö êÿøôëÿð åäÿ207

úÿéÿì. Áèç áåëÿ áþéöê îúàã ãàëàñàã äà, Àëëàù øàùèääèð êè, ùàðàéûìûçûí èíñàíëàðà ÷àòàúàüûíà ÿìèí äåéèëÿì...
“Ìÿýÿð ìÿí þçöì ö÷öí...” Áàõ áó, ìÿùç áó ùÿãèãÿòÿí
äþçöëìÿçäèð. Éåíÿ âÿ éåíÿ ýþçëÿð, èíòèçàð äîëó ýþçëÿð õÿéàëûìà
ýÿëèð; îíëàð ýþçöìÿ ñàòàøàí êèìè öðÿéèìÿ áû÷àã ñàíúûðëàð, ìÿíñû÷ðàéûá ãà÷ìàã, âàð ýöúöìëÿ ãà÷ìàã èñòÿéèðÿì. Îðàäà ìÿùâîëóðëàð, îðàäà êþìÿéÿ ÷àüûðûðëàð!
Áèç ãÿðèáÿ áèð øÿêèëäÿ ðîëëàðûìûçû äÿéèøèðèê, ëàêèí áàøãà úöðìÿíèì ùå÷ àüëûìà äà ýÿëìÿçäè. Áóíóí íåúÿ äîüðó îëäóüóíó
àíëàìàã ö÷öí éåíÿ ìÿíÿ Ïðåâî êþìÿê åòäè. Éîõ, Ïðåâî äà áöòöí âàõòû ãóëàüûìûçû äîëäóðäóãëàðû þëöì ãîðõóñóíäàí èçòèðàá
÷ÿêìÿéÿúÿêäèð. Àììà åëÿ øåéëÿð âàð êè, î áóíà ìÿíèì êèìè òàáýÿòèðÿ áèëìÿç.
Áÿëè, ìÿí éóõóëàìàüà ùàçûðàì. Áèð ýåúÿëèéÿìè, ÿáÿäèìè –éóõóéà ýåäÿíäÿí ñîíðà áóíóí ôÿðãè éîõäóð. Î çàìàí ÿáÿäè
ðàùàòëàíàúàüûã! Ëàêèí îðàäà, îðàäà ÷ûüûðàúàãëàð, àüëàéàúàãëàð,äÿðä-ãöññÿ è÷èíäÿ áîüóëàúàãëàð – áó áàðÿäÿ äöøöíìÿê áåëÿäÿùøÿòäèð. Îðàäà ìÿùâ îëóðëàð, ìÿí ÿëëÿðèìè ãîéíóìà ãîéóá
áóíà áàõà áèëìÿðÿì! Áèçèì ùÿð áèð ñàíèéÿ ñóñìàüûìûç èñòÿäèéèì
àäàìëàðû þëäöðöð. Ìÿíäÿ ãàðøûñûàëûíìàç ãÿçÿá áàø ãàëäûðûð: íèéÿÿëèì-àéàüûì áàüëàíûá âÿ éàðäûìà ãîøà áèëìèðÿì? Íèéÿ áèçèì áóíÿùÿíý òîíãàë ñÿñèìèçè áöòöí äöíéàéà éàéìûð? Ñÿáàòëû îëóí!..
Áèç ýÿëèðèê!.. Ýÿëèðèê!.. Áèç ñèçè õèëàñ åäÿúÿéèê!
Ìàãíåçèóì éàíûá ãóðòàðäû, îúàüûí àëîâó ãûçàðäû, ãàðàëäû. Áóäóð, èíäè éàëíûç êþç ãàëìûøäûð, áèç îíà ñàðû ÿéèëèá ãûçûíûðûã. Áèçèì
àëîâ äèëëÿðèíäÿí îëàí åë÷èìèç éîõ îëäó. Àëÿì îíà íÿ èëÿ úàâàá
âåðÿúÿêäèð? Éîõ, éîõ, ìÿí áèëèðÿì êè, ùå÷ áèð úàâàá-çàä îëìàéàúàãäûð! Áó éàëâàðûøû ùå÷ êÿñ åøèäÿ áèëìÿçäè.
Íÿ åòìÿê. Éàòàúàüàì.
__________
208

5
Äàí éåðè àüàðàíäà áèç ÿñýè èëÿ ñàëàìàò ãàëìûø ãàíàäûí öñòöíäÿí
ðÿíý âÿ éàü ãàðûøûã øåùè éûüäûã. Éàìàí èéðÿíú øåé èäè, àììà è÷äèê.
Íåúÿ îëñà áîüàçûìûçû éàøëàäûã. Áó êåôäÿí ñîíðà Ïðåâî äåäè:– Éàõøû êè, ùå÷ îëìàñà òàïàí÷à âàð.
Áèðäÿí ùèðñèì òóòäó, àç ãàëà îíóí öñòöíÿ àòûëìûøäûì. Áèðúÿåëÿ áó úöð òàìàøàìûç ÷àòìûðäû! Ùå÷ áèð ùèññ, äóéüó òàíûìàã èñòÿìèðÿì, ùÿð øåé ñàäÿ, ÷îõ àäèäèð. Äîüóëìàã äà, áþéöìÿê äÿ.
Àòÿøäÿí þëìÿê äÿ.
Ýþçàëòû Ïðåâîéà áàõûðàì, ëàçûì ýÿëñÿ ñþçöíö ìÿñõÿðÿ èëÿêÿñÿðÿì, òÿêè ñóññóí. Ëàêèí éîõ, î áóíó ñàêèòëèêëÿ äåäè. Áó ìÿñÿëÿ îíóí ö÷öí òÿìèçëèêäèð. Áåëÿ äåéÿðëÿð: “éàõøû îëàð êè, ÿëëÿðèíè
éóéàñàí”. Íÿ äåìÿê îëàð, äàùà ìöáàùèñÿéÿ éåð ãàëìûð. Ìÿíþçöì äÿ äöíÿí äÿðè êîáóðó ýþðÿíäÿ áó áàðÿäÿ äöøöíìöøäöì.
Ìÿí àüëûì áàøûìäà äöøöíöðäöì, öìèäñèçëèéÿ ãàïûëìàìûøäûì,öìèäñèçëèêëÿ àíúàã áàøãàëàðû ùàããûíäà äöøöíöðñÿí. Äöøöíöðñÿí
êè, úàâàáäåù îëäóüóìóç àäàìëàðû ñàêèòëÿøäèðìÿéÿ ýöúöìöç ÷àòìûð. Òàïàí÷àíûí áóðäà íÿ èøè âàð.
Áèçè ùÿëÿ äÿ àõòàðìûðëàð, äàùà äîüðóñó, àõòàðûðëàð, àììà ëàçûì îëàí éåðäÿ éîõ. Éÿãèí ßðÿáèñòàíäà àõòàðûðëàð. Éàëíûç èêèíúèýöí áèç ìîòîð ýóðóëòóñó åøèäÿ áèëäèê, áó âàõò áèç äàüûëìûø òÿééàðÿìèçäÿí óçàãëàøìûøäûã. Îíà ýþðÿ äÿ óçàã òÿééàðÿéÿ ëàãåéäëàãåéä áàõûðäûã. Áèç áàøäàí-àéàüà ãàðà äàø íþãòÿëÿðè èëÿ þðòöëìöø ñÿùðàäà èêè ãàðà íþãòÿéèê, ùå÷ âÿúùëÿ öìèä åäÿ áèëìÿçäèê
êè, áèçè ýþðÿ áèëÿðëÿð. Ñîíðàëàð ùàìû áåëÿ ùåñàá åäÿúÿê êè, éàíûìûçäàí ó÷àí òÿééàðÿíèí ôèêðè ìÿíèì ö÷öí èøýÿíúÿ îëìóøäóð.
Ëàêèí áó äîüðó äåéèë. Ìÿíÿ áåëÿ ýÿëèðäè êè, ôàéäàñûç éåðÿ áèçèàõòàðàí áó òÿééàðÿ áàøãà àëÿìäÿ ó÷óð.
Òÿééàðÿ ñÿùðàäà, éöç ìèí êâàäðàò êèëîìåòðëèê ñÿùðàäà èòÿíäÿîíó èêè ùÿôòÿäÿí òåç òàïìàã ìöìêöí äåéèë. Áèçè èñÿ éÿãèí Òðèïîëèòàíèéàäàí Èðàí êþðôÿçèíÿ ãÿäÿð ùÿð éåðäÿ àõòàðûðëàð. Ëàêèí
__________
ìÿí áó ýöí ùÿëÿ î ÷þïäÿí éàïûøìûøàì, àõû áàøãà øåéÿ öìèäèìèç
209

éîõäóð. Ìÿí òàêòèêàíû äÿéèøèðÿì; êÿøôèééàòà òÿê ýåäÿúÿéÿì.
ßýÿð áèçè òàïàí îëñà, Ïðåâî ìÿíÿ õÿáÿð âåðÿúÿê, îúàã éàíäûðàúàãäûð... Àììà áèçè ùå÷ êÿñ òàïà áèëìÿéÿúÿê.
Áåëÿëèêëÿ, ìÿí ýåäèðÿì, àíúàã áèëìèðÿì, ãàéûòìàüà ãöââÿì
÷àòàúàãìû? Ëèâèéà ñÿùðàñû ùàããûíäà áèëäèêëÿðèì ùàìûñû éàäûìà
äöøöð. Áöòöí Áþéöê ñÿùðàäà ùàâàíûí ðöòóáÿòè ãûðõ ôàèçäÿ äóðóð,áóðàäà èñÿ îí ñÿêêèç ôàèçÿ äöøöð. Ùÿéàò áóõàð êèìè ùàâàéà ãàëõûð. Áÿäÿâèëÿð, ñÿééàùëàð, ìöñòÿìëÿêÿ ãîøóíëàðûíûí çàáèòëÿðè äåéèðëÿð êè, ñóñóç àíúàã îí äîããóç ñààò äþçìÿê îëàð. Èéèðìè ñààòêå÷ÿíäÿí ñîíðà ýþçëÿðèíèí ãàðøûñûíäà èøûãëû äàèðÿëÿð ÿìÿëÿ ýÿëèð,áó, ñîíóí áàøëàíüûúûäûð, òÿøíÿ ñèçèí áàøûíûçûí öçÿðèíäÿ èëäûðûì êèìè ÷àõûð, ñèçè éåðÿ ñÿðèð.
Ýþðöíìÿìèø, êèì áèëèð ùàðäàí áóðà ýÿëèá ÷ûõìûø, ïëàíûìûçû
ïîçìóø âÿ ýþçëÿíèëìÿäÿí áèçè áó éàéëàéà áàüëàìûø øèìàë-øÿðãêöëÿéè èíäè áèçèì ñîíóìóçó óçàäûð. Êèì áèëèð, áó ìþùëÿò óçóíìó
÷ÿêÿúÿê? ßúÿë èøûüû ýþçöìöçäÿ íÿ âàõò ïàðëàéàúàãäûð?
Áåëÿëèêëÿ, ìÿí ýåäèðÿì, àíúàã åëÿ áèë åòèáàðñûç ãàéûãäà îêåàíà ÷ûõûðàì.
Àììà éåíÿ äÿ ñöáùöí øÿôÿãëÿðèíäÿ ÿòðàô áèð åëÿ òóòãóíÿëÿìëè ýþðöíìöð. ßââÿëúÿ ÿëëÿðèìè úèáèìÿ ãîéóá, îüðó êèìè àääûìëàéûðàì. Àõøàìäàí áèç áèð éóâàíûí àüçûíà òÿëÿ ãîéìóøäóã,ìÿíäÿ áðàêîíéåð åùòèðàñû îéàíìûøäû. Èëê íþâáÿäÿ òÿëÿëÿðè éîõëàìàüà ýåäèðÿì – îíëàð áîøäóð.
Äåìÿëè, òÿçÿ ãàí è÷ìÿê ãèñìÿò äåéèëìèø. Äîüðóñó, ìÿí áóíàùå÷ öìèä äÿ åòìèðäèì.
Éîõ, ìÿí ìÿéóñ îëìàìûøàì, ÿêñèíÿ, éåòèêëèê ìÿíÿ ýöúýÿëèð. Áó ñÿùðàäà íÿ ùåéâàí îëàð âÿ îíëàð íÿ èëÿ äîëàíûðëàð? Îëñàîëñà áó Àôðèêà òöëêöñö, ãóìëóã òöëêöëÿðè, äîâøàí èðèëèêäÿ, ÷îõáþéöê ãóëàãëû éûðòûúûëàð îëàð. Ñÿáðèì òöêÿíèð, áèð ùåéâàíûí èçè èëÿýåäèðÿì. Èç ìÿíè ãóì ÷àéëàüûíà àïàðûð, ãóìóí öñòÿ Àôðèêà òöëêöñöíöí ùÿð àääûìû àéäûíúà ýþðöíöð. Áó ãóìóí öñòöíäÿ áèð-áèðèíäÿí àðàëû ö÷ áàðìàãëû ïÿíúÿ íàõûøû âóðóëìóøäóð, ñàíêè óñòàëûãëà
êÿñèëìèø ïàëìà éàðïàüûäûð. Óçóíãóëàãëû äîñòóìóí äàí éåðè__________
àüàðàíäà íåúÿ äàøäàí-äàøà òóëëàíäûüûíû, ýåúÿ øåùèíè íåúÿ éàëàäû210

üûíû òÿñÿââöð åäèðÿì. Áóðàäà èñÿ èç ñåéðÿêäèð: òöëêö ãà÷ìàüà
áàøëàìûøäûð. Áóðàäà èñÿ ùÿìúèíñè èëÿ ýþðöøìöøäöð. Îíëàð éàíàøû
ãà÷ìûøëàð. Ãÿðèáÿäèð, áó ñÿùÿð ýÿçèíòèñèíèí èçè èëÿ ýåòìÿê ìÿíÿíÿ ãÿäÿð õîø ýÿëèð. Áóðàäà äà ùÿéàò îëäóüóíó ýþðìÿê íÿ ãÿäÿð
ôÿðÿùëèäèð. Åëÿ áèë äàùà ÿââÿëêè êèìè ñóñóç äåéèëÿì...
Íÿùàéÿò, òöëêöëÿðèìèí àçóãÿ éåðèíÿ ÷àòûðàì. Ãóìëóãäà áèðáèðèíäÿí àðàëû, ùÿð éöç ìåòðäÿí áèð, áàëàúà ãóðó êîë ýþðöíöð, îíëàðûí áîéó íèì÷ÿäÿí óúà äåéèë, îíëàð áàøäàí-áàøà áàëàúà ãûçûëû èëáèçëÿðëÿ þðòöëöäöð. Øÿôÿã ñþêöëÿíäÿ òöëêöëÿð ÿðçàã äàëûíúà ýåäèðëÿð.
Áóðàäà ìÿí òÿáèÿòèí áþéöê ñèðëÿðèíäÿí áèðè èëÿ öç-öçÿ ýÿëäèì.
Ìÿíèì òöëêöì ùÿð êîëóí éàíûíäà àéàã ñàõëàìûð, áÿçèëÿðèíÿ
î, èëáèçëÿ äîëó îëñà äà, ýþçöíöí óúó èëÿ äÿ áàõìûð. Áÿçèëÿðèíèí
éàíûíäàí åùòèéàòëà êå÷èð. Áÿçèëÿðèíÿ äÿ ÷îõ íÿçàêÿòëÿ, òÿìêèíëÿ
éàíàøûð, òÿìèç éåéèá ãóðòàðìûð. Èêè-ö÷ èëáèç éåéèá áàøãà ðåñòîðàíà
éîëëàíûð.
Áó íÿäèð, îéóíäóð? Áÿëêÿ î áèðäÿôÿëèéÿ éåéèá äîéìàã èñòÿìèð, ñÿùÿð ýÿçèíòèñèíèí ëÿççÿòèíè óçàòìàã èñòÿéèð? Éîõ, àüëûì
êÿñìèð. Îéóí îëäóãúà àüûëëûäûð, îíó çÿðóðÿò äèêòÿ åäèð. ßýÿð îáèðèíúè êîëäà äîéóíúà éåñÿ, èêè-ö÷ äÿôÿäÿí ñîíðà êîëäà áèð èëáèçäÿ ãàëìàç. Áåëÿëèêëÿ, áèð êîëäàí î áèðè êîëà êå÷ìÿêëÿ, áöòöí ñöðöñöíö ìÿùâ åäÿð. Àììà Àôðèêà òöëêöñö åùòèéàòëûäûð, ñöðöíöí
àðòìàñûíà ìàíå îëìóð. Áèð ãàðûí éåìÿê ö÷öí î, éöçÿ ãÿäÿð áåëÿñåéðÿê áîç êîëëàðûí àðàñûíäà äîëàøûð, áóíäàí ÿëàâÿ î áèð êîëäàíùå÷ âàõò èêè èëáèç ãîïàðìûð. Î þçöíö åëÿ àïàðûð êè, ýóéà òÿùëöêÿíèí íÿäÿ îëäóüóíó àéäûíúà áàøà äöøöð. ßýÿð î äîéóíúà éåñÿ,ýÿëÿúÿéèí ãåéäèíÿ ãàëìàñà, òåçëèêëÿ èëáèçëÿð ãóðòàðûá ýåäÿð. Èëáèçñèç Àôðèêà òöëêöëÿðè äÿ îëìàç.
Èçëÿð ìÿíè éåíÿ éóâàéà àïàðûá ÷ûõàðòäû. Òöëêö áó ñààò éóâàñûíäàäûð, ÿëáÿòòÿ, ùÿëÿ óçàãäàí ìÿíèì àüûð àéàã ñÿñëÿðèìè åøèòìèøäèð, èíäè ãîðõó è÷èíäÿ ýþçëÿéèð. Ìÿí îíà äåéèðÿì: “Òöëêö,äîñòóì, ìÿíèì ñîíóì ÷àòûáäûð, èøèì øóëóãäóð... àììà òÿñÿââöðåò êè, ñÿíèí íåúÿ éàøàäûüûíû, íÿ åòäèéèíè áèëìÿê ìÿíè èíäè äÿ ìàðàãëàíäûðûð...”Ôèêèð-õÿéàë è÷èíäÿ äóðóðàì... áÿëè, ýþðöíöð, ùÿð øåéÿ ãàòëàø__________
ìàã îëàð. Îòóç èëäÿí ñîíðà éûõûëûá þëÿúÿéèíè áèëìÿñè àäàìûí
211

ñåâèíìÿñèíÿ ìàíå îëìóð. Îòóç èë éàõóä ö÷ ýöí... áóðàäà ùÿð øåéîíäàäûð êè, ùàíñû þë÷ö èëÿ þë÷öðñÿí...
Àíúàã ýþçöíöí ãàáàüûíäà îáðàçëàð úàíëàíûð, îíëàðû õàòûðëàìàã äàùà éàõøû îëàðäû...
Ìÿí éåíÿ þç éîëóìëà ýåäèðÿì, éîðüóíëóã þçöíö äàùà øèääÿòëÿ ùèññ åòäèðèð, ùÿì äÿ ìÿí íÿ èñÿ äÿéèøèëìèøÿì. Õÿéàëëàð
éîõäóð, àíúàã îíëàðû ìÿí þçöì ÷àüûðûðàì...
– Åé!
ßëëÿðèìè ãàëäûðûðàì, ÷ûüûðûðàì, îðäà àäàì âàð, ìÿíÿ ÿë åäèð,éîõ, áó àäè ãàðà äàø ñöòóíäóð. Ñÿùðàäà ùÿð øåé ÿúàèá ùÿéàòëà éàøàéûð. Ìÿí éàòìûø áÿäÿâèíè îéàòìàã èñòÿéèðÿì, àììà î, ãàðàëìûø àüàú ýþâäÿñèíÿ äþíìöøäöð. Àüàúìû? Áóðäà àüàú ùàðäàíäûð?
ßéèëèðÿì, áó ãûðûëìûø áóäàüû ãàëäûðìàã èñòÿéèðÿì, î ìÿðìÿðäÿíäèð! Ãÿääèìè äöçÿëäèðÿì, ÿòðàôà áàõûðàì, áèð äÿ ãàðà ìÿðìÿð
ýþðöðÿì. Ùÿð òÿðÿô Íóù ÿééàìûíäàí ãàëìûø ãûðûíòûëàðëà äîëóäóð.
Éöç ìèí èë áóíäàí ãàáàã î éåðÿ ñÿðèëìèøäèð, åéíÿí ãàñûðüàíûí,òóôàíûí ÿúàèá, âÿùøè ãöââÿñè èëÿ éåðëÿ-éåêñàí åäèëìèø ìÿáÿä êèìè. Âÿ ÿñðëÿð áó çàìàí, íÿùÿíý ñöòóíëàðûí ãàëûãëàðûíû ýÿòèðèá
ìÿíèì ãàáàüûìà ÷ûõàðìûøäûð, áó ïàð÷àëàð ïàðäàõëàíìûøäû, ïîëàä
êèìè ùàìàðäû, òàìàì äàøà äþíìöøäö, øöøÿéÿ äþíìöøäö, ãàïãàðà èäè. Ùÿëÿ áóäàüûí ýþâäÿíèí ùàðàñûíäàí ãîïäóüóíó ñå÷ìÿê
îëóð, àüàúûí ãÿøÿíý ÿéðèëÿðèíè ýþðìÿê, éàøûíû áèëäèðÿí áóüóìëàðû
ñàéìàã ìöìêöíäöð. Áèð çàìàí ãóøëàðûí ìàùíûñû, õûøûëòû, ïû÷ûëòûèëÿ äîëó îëàí ìåøÿíè íèôðèí äàüûòìûøäû, èíäè àüàúëàð äóç äèðÿêëÿðèíÿ ÷åâðèëìèøäè. ßòðàôäà ùÿð øåé ìÿíÿ äöøìÿí èäè. Áó ãÿäÿð ãàðà îëàí, òÿïÿëÿðè þðòìöø äÿìèð çèðåùäÿí äÿ ãàðà îëàí áó ÿçÿìÿòëè
úÿíàçÿëÿð ìÿíè ãÿáóë åòìèðäè. Íÿ ö÷öí ìÿí áóðàäàéàì, ÷öðöìÿéÿí, ÿáÿäè ìÿðìÿðëÿð àðàñûíäàéàì? Êöë îëìàüà ìÿùêóì
åäèëìèø ìÿí íÿ ö÷öí áóðàäàéàì, íÿ ö÷öí ÿáÿäèééÿò ñÿëòÿíÿòèíäÿéÿì?
Äöíÿíäÿí áÿðè ñÿêñÿí êèëîìåòð éîë ýåòìèøÿì. Áàøûì ýèúÿëëÿíèð,éÿãèí ñóñóçëóãäàíäûð. Áÿëêÿ äÿ ýöíÿøäÿíäèð. Î åëÿ áèë éàü__________
ñöðòöëìöø äîíóã ýþâäÿ ãûðûíòûëàðû öçÿðèíÿ îä ñà÷ûðäû. Êàèíàòûí áó212çèðåùëè êþêñöíÿ îä-àëîâ éàüäûðûðäû. Áóðàäà àðòûã íÿ ãóì, íÿ òöëêöëÿð âàð. Òÿêúÿ íÿùÿíý ñèíäàí ãàëìûøäûð. Ìÿí áó ñèíäàíûí öñòöèëÿ ýåäèðÿì. Ýöíÿø ýóðóëòóëó ÷ÿêèúëÿ ìÿíèì áàøûìà äþéÿúëÿéèð.
Áó íÿ äåìÿêäèð!..
– Ùåé! Ùåé!
– Îðäà ùå÷ íÿ éîõäóð, ñàêèò îë, ñÿí ñàéûãëàéûðñàí.
Þçöìö äèëÿ òóòóðàì, ìöùàêèìÿìè êþìÿéÿ ÷àüûðûðàì. Ýþçëÿðèíÿ èíàíìàìàã ÷ÿòèíäèð. Êàðâàíûí àðõàñûíúà âàð ýöúöíëÿ
úóììàìàã ÷ÿòèíäèð... áóäóð, î ýåäèð... îäóð, áàõ, ýþðöðñÿíìè?
– Ñàðñàã, îíó ñÿí óéäóðìóñàí, áóíó þçöí äÿ áèëèðñÿí...
Îíäà äöíéàäà ùÿð øåé éàëàíäûð.
Äöíéàäà ùÿð øåé éàëàíäûð, àììà áóäóð, ìÿíäÿí èéèðìè êèëîìåòð àðàëû, òÿïÿíèí öñòöíäÿ äîüðóäàí äà õà÷ âàð. Éà õà÷äûð, éà äàìàéàê...
Àíúàã äÿíèç î òÿðÿôäÿ äåéèë. Äåìÿëè, õà÷äûð. Áöòöí ýåúÿíè
õÿðèòÿéÿ áàõìûøàì. Ùàâàéû, ôàéäàñûç çÿùìÿòäèð, àõû áèçèì ùàðàäà îëäóüóìóç ìÿëóì äåéèë. Ëàêèí ìÿí àäàì îëäóüóíó õÿáÿð
âåðÿí ùÿð èøàðÿéÿ áàøûì ýèúÿëëÿíÿíÿ ãÿäÿð äèããÿòëÿ áàõäûì. Âÿáèð éåðäÿ äàèðÿ, îíóí öñòöíäÿ èñÿ áåëÿ áèð õà÷ ýþðäöì. Õÿðèòÿíèí
êÿíàðëàðûíäà øÿðòè èøàðÿëÿðè íÿçÿðäÿí êå÷èðäèì: êèëñÿ, ìèññèéà éàõóä ìîíàñòûð. Õÿðèòÿäÿ õà÷ëà éàíàøû ãàðà íþãòÿ ýþðäöì. Éåíÿõÿðèòÿíèí êÿíàðûíà áàõäûì, ñóëó ãóéó... öðÿéèì éåðèíäÿí îéíàäû,âàð ñÿñèìëÿ áàüûðäûì: “Ñóëó ãóéó... ñóëó ãóéó!” Áó ìþúöçÿíèí
ãàðøûñûíäà ßëèáàáàíûí õÿçèíÿñè íÿ èäè? Áèð àç î òÿðÿôäÿ èêè àüäàèðÿúèê ýþðäöì, õÿðèòÿíèí êÿíàðûíäà éàçûëìûøäû: “ãóðóìóø ãóéó”. Áó áèð åëÿ öðÿêà÷àí äåéèëäè. Î òÿðÿôëÿðÿ èñÿ ùàðà áàõäûì, áèðøåé éîõ èäè. Ùå÷ áèð øåé.
Äåìÿëè, áó, ìèññèéà, éà ìîíàñòûðäûð! Ðàùèáëÿð òÿïÿäÿ áþéöêáèð õà÷ éöêñÿëòìèøëÿð – ùÿëàê îëàíëàðà éîë ýþñòÿðìÿê ö÷öí! Èíäèàíúàãäöç îíóí öñòöíÿ ýåòìÿê ëàçûìäûð. Éàëíûç áèðáàøà êàòîëèê
__________
ðàùèáëÿðèíèí – äîìèíèêàíëàðûí éàíûíà ãà÷ìàã ëàçûìäûð.
213

– Àõû Ëèâèéàäà êèïòèëÿðèíêèíäÿí1 áàøãà ùå÷ áèð ìîíàñòûð
éîõäóð.
– ...áèðáàøà áó àëèì äîìèíèêàíëàðûí éàíûíà! Îíëàðûí ÿëà ñÿðèí
ìÿòáÿõëÿðè âàð, áó ìÿòáÿõÿ ãûðìûçû êàøû äþøÿíìèøäèð, ùÿéÿòäÿèñÿ ýþçÿë ïàñëû íàñîñ âàð. Ïàñëû íàñîñóí, ïàñëû íàñîñóí – íåúÿ áèëìÿéÿñÿí! – ïàñëû íàñîñóí àëòûíäà ñóëó ãóéó! Ìÿí ãàïûíû äþéÿíäÿ, çÿíýè âóðàíäà, îíëàð òîé-áàéðàì åëÿéÿúÿêëÿð...
– Àé ñàðñàã, íÿ äàíûøûðñàí? Áåëÿ åâëÿð Ïðîâàíñäà îëóð, àíúàã
îðàäà äà çÿíý-çàä éîõäóð. Ñÿí ëàï õîøáÿõò÷èëèêäÿí äàíûøûðñàí.
– Ìÿí çÿíýè âóðàúàüàì. Ãàïû÷û ÿëëÿðèíè ýþéëÿðÿ ãàëäûðûá ÷ûüûðàúàã: “Ñèçè Àëëàù þçö ýþíäÿðìèøäèð!” Ñîíðà ðàùèáëÿðè ÷àüûðàúàã. Ðàùèáëÿð ãàáàüûìà éöéöðÿúÿêëÿð. Îíëàð ìÿíèì ýÿëèøèìÿ
ñåâèíÿúÿêëÿð, ñàíêè ìèëàä àõøàìû éóðäñóç éåòèì ýþðöáëÿð. Ìÿíèìÿòáÿõÿ àïàðàúàãëàð âÿ äåéÿúÿêëÿð: “Áó ñààò îüëóì, áó ñààò...
ãîé áèðúÿ ñóëó ãóéóéà äÿéÿê”.
Ìÿí ñÿàäÿòäÿí ÿñèðÿì...
Ëàêèí éîõ, îðàäà, òÿïÿäÿ õà÷ îëìàäûüû ö÷öí àüëàìàéàúàüàì.
Ãÿðáèí áöòöí âÿäëÿðè éàëàíäûð. Äöç Øèìàëà äþíöðÿì.
Øèìàë ùå÷ îëìàçñà äÿíèç íÿüìÿëÿðè èëÿ äîëóäóð.
Áåëÿúÿ, ìÿí òÿïÿíè àøäûì, ãàðøûìäà óúñóç-áóúàãñûç ÿíýèíëèê à÷ûëäû. Áó äà äöíéàíûí ÿí ýþçÿë øÿùÿðè...
– Ñÿí þçöí äÿ áèëèðñÿí êè, áó õÿéàëäûð...
Áÿëè, ìÿí áóíóí õÿéàë îëäóüóíó ýþçÿë áèëèðÿì... Ìÿíè àëäàòìàã ÷ÿòèíäèð. ßýÿð ìÿí õÿéàëëàð àðäûíúà äöøìÿê èñòÿéèðÿìñÿ?
ßýÿð ìÿí öìèä åòìÿê èñòÿéèðÿìñÿ? ßýÿð ìÿí äèøëè äèâàðëàð àðàñûíà àëûíìûø áó øÿùÿðÿ, ýöíÿøèí ãûçûëû ñà÷ëàðû ñÿõàâÿòëÿ ñÿïèëìèøáó øÿùÿðÿ âóðóëìóøàìñà? ßýÿð ìÿí áèðáàøà îíà äîüðó ýåòìÿê,ýåòìÿê èñòÿéèðÿìñÿ, þçö äÿ éöíýöë àääûìëàðëà – àõû ìÿí éîðüóíëóã ùèññ åòìèðÿì, àõû ìÿí õîøáÿõòÿì... Ïðåâî þç òàïàí÷àñûèëÿ ÷îõ ýöëöíúäöð. Ìÿíèì ìÿñòëèéèì ãàò-ãàò éàõøûäûð. Ìÿí ñÿðõîøàì. Ìÿí ñóñóçëóãäàí þëöðÿì.
__________1Ãÿäèì ìèñèðëèëÿðèí èíäèêè íÿñëè.

214

Àëàòîðàíëûã ìÿíè àéûëòäû. Âàùèìÿ è÷èíäÿ àéàã ñàõëàéûðàì –ìÿí ÷îõ óçàãëàðà ýåòìèøÿì. Òîðàíëûãäà õÿéàë éîõà ÷ûõûð, óçàãëàð ÷ûëïàã âÿ ôÿðÿùñèçäèð, ãóéóëàð, ñàðàéëàð, çÿíýèí úöááÿëÿð åëÿáèë ùå÷ îëìàìûøäûð. Ùÿð òÿðÿô ñÿùðàäûð.
– Ýþð ñÿí íÿ åëÿäèí! Ýåúÿéÿ äöøìöñÿí, ñÿùÿð à÷ûëàíà ãÿäÿð
ýþçëÿìÿëèñÿí, ñàáàùà ãÿäÿð èñÿ ñÿíèí ãóìäàêû èçëÿðèí èòèá ýåäÿúÿêäèð – ýåðè ãàéûäà áèëìÿéÿúÿêñÿí.
– Îíäà äöç, äöç ýåòìÿê äàùà éàõøûäûð. Ýåðè ãàéûòìàã íÿ
ö÷öí? Ñöêàíû äþíäÿðìÿê ìÿíèì íÿéèìÿ ëàçûìäûð, àõû èíäè îëàáèëñèí, ìÿí ãîëëàðûìû äÿíèçÿ à÷àúàüàì, à÷ûðàì...
– Ñÿí ùàðäà äÿíèç ýþðöðñÿí? Ùå÷ âàõò ñÿí ýåäèá äÿíèçÿ ÷ûõàáèëìÿéÿúÿêñÿí. Äÿíèçÿ éÿãèí àçû ö÷ éöç êèëîìåòð âàð. Ñèçèí “ñèìó”íóí éàíûíäà èñÿ Ïðåâî ñÿíè ýþçëÿéèð. Îëà áèëñèí éîëäàí þòÿíáèð êàðâàí îíó ýþðìöøäöð...
Éàõøû, ìÿí ãàéûäàðàì, àììà ÿââÿëúÿ ùàðàéëàéàúàüàì, áÿëêÿ éàõûíäà àäàì âàð.
– Åé!
Çÿùðèìàðà ãàëàñàí, áó ïëàíåòäÿ èíñàí éàøàéûð, éà éîõ!
– Åé! Àé èíñàíëàð!..
Õûðûëäàéûðàì. Ñÿñèì ÷ûõìûð. Áåëÿ ôÿðéàä ãîïàðìàã ýöëìÿëèäèð... Ãîé áèð äÿ ñûíàéûì.
– Èíñàíëàð!
Áó ÷îõ òÿìòÿðàãëû âÿ ãåéðè-òÿáèè ñÿñëÿíèð.
Ìÿí ýåðè äþíöðÿì.
Èêè ñààòäûð éîë ýåäèðÿì, áþéöê òîíãàëûí èøûüû ýþðöíöð, ìÿíèì
àçäûüûìäàí ãîðõàðàã, Ïðåâî åëÿ áèð îúàã ãàëàìûøäûð êè, ýþéÿ äèðÿíèð. Ìÿíèì ö÷öí èñÿ ôÿðãè éîõäóð...
Áèð ñààò äà ýåäèðÿì... Äàùà áåø éöç ìåòð. Äàùà éöç. Äàùà ÿëëè.
– Îùî!
Äàéàíûá ìàò-ìàò áàõûðàì. Åëÿ áèð øàäëûã äóéóðàì êè, àç ãàëûð
öðÿéèì ïàðòëàñûí. Òîíãàëûí èøûüûíäà Ïðåâî ìîòîðà ñþéêÿíìèø èêèÿðÿáëÿ ñþùáÿò åäèð. Î ùÿëÿ ìÿíè ýþðìÿìèøäèð. Î åëÿ ñåâèíèð êè,__________
ÿòðàôûíäà ùå÷ íÿ ýþðìöð. Åù, êàø ìÿí äÿ îíóí éàíûíäà îòóðóá
215

ýþçëÿéÿéäèì, îíäà áó ãÿäÿð àéàã äþéìÿëè îëìàçäûì! Ñåâèíÿñåâèíÿ ÷ûüûðûðàì:– Åùåé!..
Áÿäÿâèëÿð éåðëÿðèíäÿí ñû÷ðàäûëàð, äþíäöëÿð, ìÿíÿ áàõäûëàð.
Ïðåâî îíëàðû éåðëÿðèíäÿ ãîéóá ìÿíÿ ñàðû ýÿëäè. Ãîëëàðûìû à÷ûðàì.
Ïðåâî äèðñÿéèìäÿí òóòóð – éîõñà ìÿí éûõûëûðäûì? Îíà äåéèðÿì:– Ùÿ, àõûð êè, ýÿëäèëÿð.
– Êèì?
– ßðÿáëÿð.
– Ùàíñû ÿðÿáëÿð?
– Áó ÿðÿáëÿð äÿ. Ñèçèí éàíûíûçäàêû ÿðÿáëÿð.
Ïðåâî ìÿíÿ ãÿðèáÿ òÿðçäÿ áàõûð âÿ àüûð áèð ñèððè à÷ûðìûø êèìè,êþíöëñöç-êþíöëñöç äåéèð:– Áóðàäà ÿðÿá-çàä éîõäóð.
Áàõ èíäè, ìÿí éÿãèí, àüëàéàúàüàì.

6Áóðàäà ñóñóç àíúàã îí äîããóç ñààò éàøàìàã îëàð, áÿñ áèç äöíÿí àõøàìäàí íÿ è÷ìèøèê? Äàí éåðè àüàðàíäà áèð íå÷ÿ äàìúû øåù!
Àíúàã øèìàë-øÿðã êöëÿéè ùÿëÿ äÿ äàâàì åäèð âÿ ñÿùðà áèçèì áÿäÿíèìèçè ùÿìèøÿêèíäÿí éàâàø-éàâàø ãóðóäóð. Áó ñèïÿðèí ñàéÿñèíäÿ ýþéäÿ áóëóäëàð áèð éåðÿ éûüûëûð, áóëóä äàüëàðû ÿìÿëÿ ýÿëèð.
Áèðúÿ î áóëóäëàð áèçèì òÿðÿôÿ ýÿëÿéäè, áèðúÿ éàüûø éàüàéäû! Ëàêèí ñÿùðàäà éàüûø îëìóð.
– Ïðåâî, ýÿëèí ïàðàøöòäÿí ö÷áóúàãëàð êÿñÿê. Îíëàðû ãóìóí
öñòöíÿ ñÿðÿê, óúëàðûíà äàø ãîéàã. ßýÿð êöëÿê äÿéèøèëìÿñÿ, ñÿùÿð
òåçäÿí áó ïàð÷àëàðû áåíçèí ãàáûíà ñûõàðûã, ùÿð ùàëäà áèð àç øåùéûüàðûã.
Áèç óëäóçëàðûí àëòûíà àëòû àü ïàð÷à ñÿðäèê. Ïðåâî òÿééàðÿäÿí
áåíçèí áàêûíû ÷ûõàðòäû. Ñÿùÿðè ýþçëÿéÿúÿéèê.
Ïðåâî òÿééàðÿíèí ñûíûãëàðû àðàñûíäàí ÿñë ìþúöçÿ òàïäû. Ïîðòàüàë. Îíó éàðû áþëäöê. Ìÿí ñåâèíúèìäÿí þçöìö èòèðìèøÿì. Áóíóíëà áåëÿ, áèð ïîðòàüàë íÿ ãÿäÿð úöçè øåéäèð! Áèçÿ àõû èéèðìè ëèòð__________
ñó ëàçûìäûð!
216

Ýåúÿ òîíãàëûìûçûí éàíûíäà óçàíûá, ñàðû-ãûðìûçû èøûã ñà÷ûð êèìè ýþðöíÿí ïîðòàüàëà áàõûá äöøöíöðÿì: “Àäàìëàð áó ïîðòàüàëûííÿ îëäóüóíó áèëìèðëÿð”. Áèð äÿ äöøöíöðÿì: “Áèç ìÿùêóì åäèëìèøèê, àììà ñÿùÿð îëäóüó êèìè èíäè äÿ áó ìÿíèì ñåâèíúèìÿ
ìàíå îëìóð. Áóäóð, ìÿíèì ÿëèìäÿ éàðûì ïîðòàüàë âàð âÿ áó,ìÿíèì ùÿéàòûìäà ÿí ñåâèíúëè äÿãèãÿëÿðäÿí áèðèäèð...”. Àðõàñû
öñòÿ óçàíûðàì, äèëèìëÿðè áèð-áèðèíèí àðäûíúà ñîðóðàì, àõàí óëäóçëàðû ñàéûðàì. Áó àíäà ìÿí ùÿäñèç õîøáÿõòÿì. Áèð äÿ ìÿí ôèêèðëÿøèðÿì: “Ùÿéàòäà ùÿð áèð âÿçèééÿò õöñóñè àëÿìäèð, îíóíãàíóíëàðûíû àíúàã äàõèëÿí äÿðê åòìÿê îëàð”. Éàëíûç èíäè áàøàäöøöðÿì êè, åäàìà ìÿùêóì àäàìûí ñîí ïàïèðîñ âÿ áèð ñòÿêàíðîì íÿéèíÿ ýÿðÿêäèð. ßââÿëëÿð ìÿí þëöìÿ ìÿùêóì åäèëìèø
àäàìûí ñÿäÿãÿíè íåúÿ ãÿáóë åòäèéèíè áàøà äöøÿ áèëìèðäèì. Àõûáó îíà ùÿãèãÿòÿí ëÿççÿò âåðèð! Âÿ ÿýÿð î ýöëöìñÿéèðñÿ, ùàìûäöøöíöð êè, î íåúÿ ìÿòàíÿòëèäèð! Î èñÿ îíà ýþðÿ ýöëöìñÿéèð êè,ðîì îíà ëÿççÿò âåðèð. Àäàìëàð áèëìèðëÿð êè, î, àéðû àðøûíëà þë÷öð,âÿ áó ñîí ñààò îíóí ö÷öí áöòþâ áèð ùÿéàòäûð.
Èíäè áèçèì áþéöê ñÿðâÿòèìèç âàð – èêè ëèòðÿ ãÿäÿð øåùéûüìûøûã. Òÿøíÿëèéÿ ñîí ãîéóëäó! Áèç õèëàñ îëìóøóã, áèçè÷ÿúÿéèê!
Ãàëàéëû ñòÿêàíëà áàêäàí ñó ýþòöðöðÿì, àììà îíóí ðÿíýè åëÿñàðû-éàøûëà ÷àëûð êè, äàäû î ãÿäÿð èéðÿíúäèð êè, ñóñóçëóãäàí íÿãÿäÿð öçöëìöø îëñàì äà áèð ãóðòóì è÷ÿíÿ êèìè íÿôÿñèì êÿñèëèð.
Ìÿí ÷èðêëè ýþëìÿ÷ÿäÿí äÿ è÷ÿðäèì, àììà áó çÿùÿðëè ìåòàë äàäûòÿøíÿëèêäÿí äàùà äÿùøÿòëèäèð.
Ïðåâîéà áàõûðàì, î äþâðÿ âóðóð, èçòèðàáëà éåðÿ áàõûð, ñàíêè áèðøåé èòèðìèøäèð. Áèðäÿí äþâðÿ âóðà-âóðà ÿéèëèð – öðÿéè ãàëõûð.
Éàðûì äÿãèãÿäÿí ñîíðà ìÿíèì íþâáÿì ÷àòûð. Äÿùøÿòëè ãóñìàãäûð, áöòöí áÿäÿíèì òèòðÿéèð, äèçè öñòÿ äöøöðÿì, áàðìàãëàðûìëà
ãóìó ñûõûðàì. Áèçèì êÿëìÿ êÿñìÿéÿ èãòèäàðûìûç éîõäóð. Îí áåøäÿãèãÿ áåëÿ êå÷èð, íÿùàéÿò, þäöìöç àüçûìûçà ýÿëèð.
Ùÿð øåé ãóðòàðûá ýåòìèøäèð. Áèð àçàúûã öðÿéèìèç áóëàíûð. Ñîí__________
öìèäèìèç äÿ áîøà ÷ûõûð. Áèëìèðÿì, áóíóí ýöíàùû íÿäÿäèð – ïàðà217

øöòÿ ùîïìóø ìàääÿäÿìè, éà áàêûí äèâàðëàðûíà ÷þêìöø äþðäõëîðëó êàðáîíäàìû? Áàøãà áèð ãàá, îëà áèëñèí, áàøãà ïàð÷à òàïìàã
ëàçûì èäè.
Âàõòäûð! Èøûãëàíìûøäûð! Éîëà! Áó ëÿíÿòÿ ýÿëìèø éàéëàäàí
óçàãëàøìàã ëàçûìäûð, ýåäÿúÿéèê, ýåäÿúÿéèê, ìåéèò êèìè äöøÿíÿ
ãÿäÿð ýåäÿúÿéèê. Ýèéîìå Àíääà áåëÿ ýåòìèøäè, äöíÿíäÿí ìÿíùåé îíóí ùàããûíäà äöøöíöðÿì. Äàüûëìûø òÿééàðÿíèí éàíûíäà
ãàëìàüû òÿëÿá åäÿí úèääè ãàéäàíû ïîçóðàì. Àðòûã áóðàäà áèçè àõòàðìàéàúàãëàð.
Éåíèäÿí èíàíûðûã êè, áÿäáÿõòëèéÿ äö÷àð îëàí áèç äåéèëèê. Áÿäáÿõòëèê áàñàí áèçè ýþçëÿéÿíëÿðäèð! Î àäàìëàðäûð êè, áèçèì ñóñìàüûìûç îíëàð ö÷öí áåëÿ äÿùøÿòëèäèð! Äÿùøÿòëè ñÿùâäÿí ÿçàá ÷ÿêÿí
àäàìëàðäûð. Îíëàðûí éàíûíà íåúÿ òÿëÿñìÿéÿñÿí? Ýèéîìå äÿÀíääàí ãàéûäàíäà ùÿëàê îëàíëàðûí êþìÿéèíÿ íåúÿ òÿëÿñäèéèíè
ìÿíÿ íàüûë åòäè. Áó ùÿãèãÿò ùàìû ö÷öí ÿäàëÿòëèäèð.
Ïðåâî äåéèð:– Ìÿí äöíéàäà òÿê îëñàéäûì, óçàíàðäûì, áèð äàùà ãàëõìàçäûì.
Áèç øÿðãÿ – øèìàë-øÿðãÿ ýåäèðèê. ßýÿð áèç Íèëè ó÷óá êå÷ìèøèêñÿ, îíäà èíäè ùÿð àääûìûìûç áèçè ìöòëÿã ßðÿáèñòàí ñÿùðàëàðûíûí è÷ÿðèñèíÿ àïàðûð.
Ìÿí î ýöí ùàããûíäà áóíäàí àðòûã ùå÷ áèð øåé õàòûðëàìûðàì.
Áèð äÿ îíó õàòûðëàéûðàì êè, ÷îõ òÿëÿñèðäèì. Éàìàí òÿëÿñèðäèì,ôÿðãè éîõäóð, ãàáàãäà íÿ îëóð-îëñóí, ëàï þëöì îëñóí. Áèð äÿ îíóõàòûðëàéûðàì êè, äèããÿòëÿ àéàüûìûí àëòûíà áàõûðäûì, õÿéàëëàð ìÿíèçèíùàðà ýÿòèðìèøäè. Ùÿðäÿíáèð êîìïàñà áàõûðäûã. Áèð àç äèíúÿëìÿê ö÷öí áÿçÿí ãóìóí öñòÿ óçàíûðäûã. Ìÿí ýåúÿ öñòöìöçÿ ñàëìàã ö÷öí ïëàø ýþòöðìöøäöì, ñîíðà îíó ùàðàäàñà òóëëàäûì. Ñîíðà
áîøëóã, ó÷óðóì. Àõøàì äöøÿíÿ âÿ ùàâà ñÿðèíëÿøÿíÿ ãÿäÿð íÿîëäóüóíó õàòûðëàìûðàì. Ùÿð øåé õÿéàëûìäàí, ãóì öñòöíäÿêè èçëÿð êèìè, ñèëèíèá ýåòìèøäèð.
Ýöí áàòûð, ýåúÿëÿìÿê ö÷öí äàéàíìàüû ãÿðàðà àëûðûã. Áèëèðÿì,__________
éîëóìóçà äàâàì åòìÿê ëàçûì èäè, áó ýåúÿ ñóñóçëóã áèçèì àõû218ðûìûçà ÷ûõàúàãäûð. Ëàêèí áèç þçöìöçëÿ ïàðàøöò èïÿéè ïàð÷àëàðû
ýþòöðìöøöê. ßýÿð áèçèì çÿùÿðëÿíìÿéèìèç áóíäàí îëìàéûáñà,ñàáàù áÿëêÿ ñóñóçëóüóìóçó ðÿô åëÿäèê. Éåíÿ óëäóçëàð àëòûíäà øåùòÿëÿñè ãóðìàã èñòÿéèðèê.
Àììà áó ýåúÿ øèìàëäà ýþéöí öçö òÿìèçäèð, áèð áóëóä ïàð÷àñûäà éîõäóð. Êöëÿéèí äàäû äà äÿéèøìèøäèð. Î áàøãà òÿðÿôäÿí ÿñèð.
Ñÿùðàíûí èñòè íÿôÿñè áèçè ãàðñûð. Úàíàâàð îéàíûð! Áóäóð, î áèçèì
ÿëëÿðèìèçè, öçöìöçö éàëàéûð...
Ùÿð ùàëäà äèíúÿëìÿê ëàçûìäûð, èíäè ìÿí îí êèëîìåòð äÿ ýåäÿáèëìÿðÿì. Ö÷ ýöí ÿðçèíäÿ éöç ñÿêñÿí êèëîìåòð, áÿëêÿ äàùà ÷îõéîë ýåòìèøÿì, àììà ùå÷ áèð øåé è÷ìÿìèøÿì.
Àéàã ñàõëàìàã èñòÿäèéèìèç âàõò áèðäÿí Ïðåâî äåéèð:– Ýþë! Àíä îëñóí!
– Ñèç äÿëè îëìóñóíóç!
– Àõû èíäè àëàãàðàíëûãäûð, ùàðàäàí ñÿðàá îëàúàãäûð?!
Úàâàá âåðìèðÿì. Ìÿí ÷îõäàí ýþçëÿðèìÿ èíàíìûðàì. ßýÿðáó ñÿðàá äåéèëñÿ, õÿñòÿ òÿñÿââöðöí øûëòàãëûüûäûð. Ïðåâî áóíà íåúÿèíàíà áèëÿð?
Î èñÿ äåäèéèíèí öñòÿ äóðóð:– Èéèðìè äÿãèãÿéÿ îðà ÷àòìàã îëàð, ýåäèì áàõûì...
Îíóí èíàäû ìÿíè ãÿçÿáëÿíäèðèð:– Ñþçöì éîõäóð, ýåäèí áàõûí... ýÿçìÿê ùÿòòà ôàéäàëûäûð. Àíúàã íÿçÿðÿ àëûí êè, îðàäà ýþë îëñà äà ñóéó øîðäóð. Ñîíðà, øîð îëäóéà îëìàäû, î äöíéàíûí áàøûíäàäûð! Ùÿì äÿ î ùå÷ éîõäóð.
Ëàêèí Ïðåâî ýþçöíö áèð íþãòÿéÿ çèëëÿéÿðÿê ýåäèð. Ìÿí þçöìäÿ áó àìèðàíÿ, áó ãà÷ûëìàç úàçèáÿíè ñûíàìûøàì. Îíà ýþðÿ äÿôèêèðëÿøèðÿì: “Þçëÿðèíè ãàòàðûí àëòûíà àòàí àüûëñûçëàð îëóð, îíëàðû
ñàõëàéà áèëìÿçñÿí”. Ìÿí áèëèðÿì, Ïðåâî ãàéûòìàéàúàãäûð. Óúóáóúàüû îëìàéàí áó ÷þëëÿð îíó ÷ÿêèá àïàðàúàã, ÿëäÿí ñàëàúàã,öçÿúÿê âÿ î àðòûã ýåðè ãàéûäà áèëìÿéÿúÿêäèð. Î îðàäà þëÿúÿê,ìÿí áóðàäà. Áóíëàðûí ùàìûñû ÿùÿìèééÿòñèçäèð, áîø øåéëÿðäèð...
Ìÿí ëàãåéäëÿøìèøÿì, áó èñÿ ïèñ ÿëàìÿòäèð. Áàòäûüûì çàìàíäàáåëÿáèð ëàöáàëûëûã äóéóðäóì. Íÿ îëàð, áóíäàí èñòèôàäÿ åäÿðèê!
__________
Äàøëàðûí öçÿðèíÿ ñÿðèëÿðÿê, ñîí ìÿêòóáóìó éàçûðàì. Ýþçÿë
219

ìÿêòóáäóð. ×îõ ëÿéàãÿòëè ìÿêòóáäóð. Ùàìûéà ñÿõàâÿòëÿ àüûëëû
ìÿñëÿùÿòëÿð âåðèðÿì. Îíó ãöððÿëÿíÿ-ãöððÿëÿíÿ ëÿççÿòëÿ îõóéóðàì. Ùàìû äåéÿúÿêäèð: “Ùåéðÿòàìèç ìÿêòóáäóð! Ùåéô êè, îùÿëàê îëìóøäóð!”Ìàðàãëûäûð, ìÿí ùÿëÿ ÷îõìó òàá ýÿòèðÿ áèëÿðÿì? Òöïöðúÿéèìè éûüìàã èñòÿéèðÿì – íå÷ÿ ñààòäûð òöïöðìöðÿì? Òöïöðúÿê èñÿéîõäóð. Óçóí ìöääÿò àüçûíû à÷ìàéàíäà èéðÿíú áèð øåé äîäàãëàðû
êèëèäëÿéèð. Î, àüçû õàðèúäÿí áÿðê áèð ãàáûãëà òóòàðàã ãóðóéóð.
Àììà ùÿëÿ óäãóíìàã ìöìêöíäöð. Ùÿì äÿ ùÿëÿ ýþçëÿðèìèí
ãàðøûñûíäà èøûã îéíàìûð. Áó ñåùèðëè èøûã îéíàøìàüà áàøëàéàíäàíèêè ñààò ñîíðà ùÿð øåéÿ õèòàì âåðèëÿúÿêäèð.
Àðòûã ãàðàíëûãäûð. Àé, äöíÿí ýåúÿêèíäÿí ùèññ îëóíàúàã äÿðÿúÿäÿ èðèëÿøìèøäèð. Ïðåâî ãàéûòìûð. Äàëû öñòÿ óçàíàðàã, áó øöáùÿñèç ùÿãèãÿòëÿðè õÿéàëûìäà äîëàíäûðûðàì. Ìÿíäÿ ãÿðèáÿ, éàðû óíóäóëìóø ùèññëÿð áàø ãàëäûðûð. Î íÿ èäè? Áÿëè, áÿëè... ìÿí öçöðÿì,ìÿí ýÿìèäÿéÿì! Áèð äÿôÿ ìÿí éóõàðû ýþéÿðòÿéÿ ñÿðèëÿðÿê, áåëÿúÿ Úÿíóáè Àìåðèêàäà öçìöøÿì. Äîðóí òÿïÿñè óëäóçëàð àðàñûíäà ýàù ñîëà, ýàù äà ñàüà àüûð-àüûð éåëëÿíèðäè. Áóðàäà äîð éîõäóð,àììà ìÿí íàìÿëóì éåðÿ öçöðÿì âÿ ùå÷ íÿéè äÿéèøìÿê èãòèäàðûì éîõäóð. Ãóë àëâåð÷èëÿðè ãîëëàðûìû, ãû÷ëàðûìû áàüëàéûá, ìÿíèýþéÿðòÿéÿ àòûáëàð.
Ïðåâî áàðÿñèíäÿ ôèêèðëÿøèðÿì, î ãàéûòìûð. Ìÿí îíäàí áèð êÿëìÿ äÿ øèêàéÿò åøèòìÿìèøÿì. Áó ÷îõ éàõøûäûð. Ìÿí èíèëòèéÿ äþçÿáèëìÿçäèì. Áÿëè, î èíñàíäûð.
Àùà, áóäóð î, áåø éöç ìåòðëèê ìÿñàôÿäÿí ôÿíÿðèíè éåëëÿéèð. Îþç èçèíè èòèðìèøäèð! Ìÿíèì ôÿíÿðèì éîõäóð, úàâàá ñèãíàëû âåðÿáèëìÿéÿúÿéÿì, àéàüà ãàëõûðàì, ÷àüûðûðàì, î åøèòìèð.
Îíäàí èêè éöç ìåòð àðàëûäà áèð ôÿíÿð äÿ øþëÿëÿíèð, áèðè äÿ.
Àìàí Àëëàù, áó êþìÿêäèð, ìÿíè àõòàðûðëàð!
×ûüûðûðàì:– Å-ùåé!
Àììà ìÿíè åøèòìèðëÿð.
__________
Ö÷ ôÿíÿð ÷àüûðûø ñèãíàëû âåðèð, áèð äÿ, áèð äÿ.
220Ìÿí àüëûìû èòèðìÿìèøÿì. Áó ýöí ùàëûì áèð åëÿ ïèñ äåéèë.
Ìÿí ñàêèòÿì. Äèããÿòëÿ áàõûðàì. Ìÿíäÿí áåø éöç ìåòð àðàëûäà ö÷ôÿíÿð éàíûð.
– Å-ùåé!
Éåíÿ åøèòìèðëÿð.
Áó çàìàí ìÿíè âàùèìÿ áàñûð. Áèð àíëûüà áèùóø îëóðàì, î àðòûã
òÿêðàð îëóíìàéàúàãäûð. Ãà÷ìàã ëàçûìäûð! “Äàéàíûí! Äàéàíûí!..” Èíäè îíëàð ýåðè äþíÿúÿêëÿð! Áàøãà éåðäÿ àõòàðìàüà ýåäÿúÿêëÿð, ìÿí èñÿ ìÿùâ îëàúàüàì! Ùÿéàòûí àñòàíàñûíäà, ìÿíè òóòìàã ö÷öí ãîëëàðûí à÷ûëäûüû áèð çàìàíäà ìÿùâ îëàúàüàì!
– Å-ùåé! Å-ùåé!
– Åé!
Åøèòäèëÿð! Áîüóëóðàì, áîüóëóðàì, àììà éåíÿ äÿ ãà÷ûðàì.
Ñÿñ ýÿëÿí òÿðÿôÿ ãà÷ûðàì, “åé” ñÿñèíÿ òÿðÿô ãà÷ûðàì, Ïðåâîíó
ýþðöðÿì, éûõûëûðàì.
– Îù, ìÿí î ôÿíÿðëÿðè ýþðÿíäÿ...
– Ôÿíÿð íÿäèð?
Àõû î òÿêäèð!
Áó äÿôÿ ìÿíäÿ öìèäñèçëèê äåéèë, áîüóã áèð ãÿçÿá áàø ãàëäûðûð.
– Ùÿ, ñèçèí ýþëöíöç íåúÿ îëäó?
– Ìÿí îíà ñàðû ýåòäèì, î èñÿ ýåòäèêúÿ óçàãëàøäû. Äöç éàðûì
ñààò ýåòäèì. Àììà éåíÿ äÿ óçàã èäè. Ìÿí ýåðè ãàéûòäûì. Àììàèíäè ìÿí ÿìèíÿì êè, î ùÿãèãÿòÿí ýþëäöð.
– Ñèç àüëûíûçû èòèðìèñèíèç, äÿëè îëìóñóíóç. Íÿ ö÷öí áó ùàëàäöøìöñöíöç? Íÿ ö÷öí...
Î íÿ åòìèøäèð? Íÿ – íÿ ö÷öí? Ìÿí ùèðñèìäÿí àüëàìàã äÿðÿúÿñèíÿ ýÿëìèøÿì âÿ þçöì äÿ áèëìèðÿì íÿ ö÷öí ùèðñëÿíèðÿì.
Ïðåâî èñÿ ñÿñè òèòðÿéÿ-òèòðÿéÿ èçàù åäèð:– Ìÿí íåúÿ äÿ ñó òàïìàã èñòÿéèðäèì... ñèçèí äîäàãëàðûíûç
àüàïïàã àüàðìûøäûð!
Äåìÿëè áåëÿ... Ãÿçÿáèì ñþíöð. ßëèìè àëíûìà ÷ÿêèðÿì, ñàíêè
éóõóäàí àéûëûðàì. Êÿäÿð ìÿíè ÷óëüàëàéûð. Àñòàäàí äåéèðÿì:– Ìÿí ö÷ èøûã ýþðäöì, ëàï àéäûí, áàõ èíäè ñèçè ýþðäöéöì êèìè,__________
ñÿùâ åäÿ áèëìÿçäèì... Ñèçÿ äåéèðÿì êè, Ïðåâî, ìÿí îíëàðû ýþðäöì!
221

Ïðåâî óçóí ìöääÿò ñóñóð.
– Áÿëè, áÿëè, – íÿùàéÿò î åòèðàô åäèð, – èøëÿð ôÿíàäûð.
Ñÿùðàäà, ùàâàíûí ñó áóõàðûíäàí ìÿùðóì îëäóüó éåðäÿ, òîðïàãäàí ýöíäöçöí ùÿðàðÿòè òåç ÷ûõûð. Ùàâà ÷îõ ñîéóéóð. Àéàüà
äóðóá âàð-ýÿë åäèðÿì. Ëàêèí òåçëèêëÿ áÿäÿíèìÿ âèúâèúÿ äöøöð.
Ñóñóç ãàëäûüûìäàí ãàòûëàøìûø ãàíûì äàìàðëàðûìäà ÷ÿòèíëèêëÿ
àõûð, äîíäóðóúó ñîéóã áÿäÿíèìÿ èøëÿéèð; áó ñîéóã àäèúÿ ýåúÿñîéóüó äåéèë. Áÿäÿíèì ñèëêÿëÿíèð, äèøëÿðèì øàããûëäàéûð. ßëëÿðèìåëÿ ÿñèð êè, ôÿíÿðè áåëÿ òóòà áèëìèðÿì. Ùÿéàòûìäà ùå÷ áèð çàìàí
ñîéóüà ùÿññàñ îëìàìûøàì, àììà ñîéóãäàí þëöðÿì, ãÿðèáÿäèð,òÿøíÿëèê àäàìûí áàøûíà íÿ îéóíëàð à÷ûð!
Ýöíäöç èñòèäÿ ïëàøûìû ýÿçäèðìÿêäÿí éîðóëìóøäóì, áóíàýþðÿ äÿ îíó ùàðàäà èñÿ àòäûì. Êöëÿê øèääÿòëÿíèð. Ñÿùðàäà èñÿ,äåìÿ äàëäàëàíàúàã éîõìóø. Î, ìÿðìÿð êèìè äöìäöçäöð. Ýöíäöç ùå÷ éåðäÿ êþëýÿ òàïà áèëìÿçñÿí, ýåúÿëÿð èñÿ êöëÿêäÿí ãîðóíìàüà éåð éîõäóð. Íÿ àüàú, íÿ êîë, íÿ äàø. Äàëäàëàíìàüà ùå÷íÿ éîõäóð. Êöëÿê, à÷ûã ÷þëäÿ öñòöìÿ àòëû êèìè ùöúóì ÷ÿêèð. Ùÿðúöð îéóí ÷ûõàðûðàì, éàõàìû êöëÿéèí ÿëèíäÿí ãóðòàðìàã èñòÿéèðÿì. Óçàíûðàì, òÿçÿäÿí ãàëõûðàì. Ëàêèí íÿ åäèðñÿí åò, áóç êèìèãàì÷û àìàíñûçúàñûíà øàïïûëäàéûð. Ãà÷à áèëìèðÿì, ýöúöì ÷àòìûð,äèçè öñòÿ äöøöðÿì, áàøûìû ÿëëÿðèìèí è÷èíÿ àëûá, ãàòèëèí ãûëûíúû áóñààò áàøûìà åíäèðÿúÿéèíè ýþçëÿéèðÿì.
Áèð ãÿäÿð êå÷ÿíäÿí ñîíðà ýþðöðÿì êè, àéàã öñòÿéÿì, áÿäÿíèì òèð-òèð ÿñÿ-ÿñÿ ýåäèðÿì, þçöì äÿ áèëìèðÿì ùàðà! Ìÿí ùàðàäàéàì? Áåëÿ äå, ìÿí ýåòìèøÿì, Ïðåâî ìÿíè ÷àüûðûð! Îíóí ñÿñèíÿ àéûëûðàì...
Îíóí éàíûíà ãàéûäûðàì, áöòöí áÿäÿíèì ÿñèð, úàíûì öðïÿøèð,þç-þçöìÿ äåéèðÿì: “Áó ñîéóãäàí äåéèë. Éîõ, àõûðûìäûð”. Áöòöí
áÿäÿíèì ãóðóéóá ýåòìèøäèð, îíäà øèðÿ ãàëìàìûøäûð. Ìÿí ñðàüàýöí âÿ äöíÿí òÿê-òÿíùà àõòàðûøëàðà ÷ûõàíäà íÿ ãÿäÿð àéàã äþéìöøÿì!
Ñîéóãäàí þëìÿê àäàìà àüûð ýÿëèð. Êàø òÿñÿââöðöì éåíÿ õÿ__________
éàëëàðëà ìÿíÿ òÿñÿëëè âåðÿéäè. Òÿïÿäÿ õà÷, ÿðÿáëÿð, ôÿíÿðëÿð, áó,222ùÿòòà ÿéëÿíäèðèúè èäè. Ãóëëàð êèìè ãàì÷ûëàíìàãäà öðÿêà÷àí ùå÷áèð øåé éîõäóð.
Áóäóð, ìÿí éåíÿ äèçè öñòÿ ÷þêìöøÿì... Áèç þç àïòåêèìèçäÿí
áÿçè øåéëÿð ýþòöðìöøäöê. Éöç ãðàì òÿìèç åôèð, éöç ãðàì äîõñàí
äÿðÿúÿëè õàëèñ ñïèðò âÿ áèð øöøÿ éîä. Åôèðèí äàäûíà áàõûðàì – áèðãóðòóì, èêè ãóðòóì è÷èðÿì. Áó, áû÷àã óäìàã êèìè áèð øåéäèð.
Ñïèðòäÿí äàäûðàì. Éîõ, äÿðùàë áîüàçûì òóòóëóð.
Ãóìëóãäà ÷àëà ãàçûðàì, óçàíûðàì, öñòöìÿ ãóì òþêöðÿì.
Òÿêúÿ öçöì ãàëûð. Ïðåâî ùàðäàíñà êîë-êîñ òàïûá ýÿòèðèð, áàëàúà áèðîúàã ãàëàéûð, îúàã åëÿ î ñààò äà ñþíöð. Ïðåâî ãóìà ýèðìÿê èñòÿìèð.
Î, ñîéóãäàí àòûëûá-äöøìÿéè äàùà öñòöí òóòóð. Ôàéäàñû íÿ èìèø...
Áîüàçûì ÿââÿëêè êèìè òóòóëóð, áó, ïèñ ÿëàìÿòäèð, àììà þçöìö éàõøû ùèññ åäèðÿì. Ìÿí ðàùàòàì. Àðòûã öìèä éîõäóð, àììàìÿí ñàêèòÿì. Ãîëëàðûì, ãû÷ëàðûì áàüëû, ìÿíè ãóëëàð ýÿìèñèíäÿ
àïàðûðëàð, óëäóçëàð àëòûíäà öçöðÿì, äàéàíìàüà èñÿ èãòèäàðûì éîõäóð. Àììà, äåéÿñÿí, áèð åëÿ òàëåñèç äåéèëÿì...
Ùå÷ òÿðïÿíìÿéÿíäÿ, ñîéóüó ùèññ åòìèðÿì. Ìÿí àðòûã êåéëÿøÿí áÿäÿíèìè óíóäóðàì. Äàùà òÿðïÿíìÿéÿúÿéÿì, äåìÿëè, ÿçàáäà ÷ÿêìÿéÿúÿéÿì. Áèð äÿ, äîüðóñó, áó áèð åëÿ ÿçàáëû äà äåéèë...
ßçàá éîðüóíëóã âÿ ñàéûãëàìà ìóñèãèñèíèí ÿñàñûíû ãîéìóøäóð.
Ùàìûñû áèð ãÿäÿð ñÿðò íàüûëëàðëà øÿêèëëè êèòàáëàðà áöêöëöð... Ëàï áóéàõûíëàðäà ìÿíè êöëÿê òÿãèá åäèðäè, ìÿí õèëàñ îëìàã ö÷öí, îâ÷óãîâàí úàíàâàð êèìè, þçöìö îðà-áóðà âóðóðäóì. Ñîíðà íÿôÿñ
àëìàã ÷ÿòèíëÿøäè; êèì èñÿ äèçèíè ñèíÿìÿ ãîéìóøäó. Äèç ñèíÿìè
ñûõûðäû. Ìÿí áó éöêö àòìàüà ÷àëûøûðäûì, ìÿí ÿçðàéèëëÿ êÿëëÿêÿëëÿéÿ ýÿëèðäèì. Ìÿí ùå÷ áèð çàìàí ñÿùðàäà òÿê îëìàìûøàì.
Èíäè ìÿí àðòûã äöøäöéöì àëÿìèí ýåð÷ÿêëèéèíÿ èíàíìûðàì, þçàëÿìèìÿ ÷ÿêèëèðÿì. Ýþçëÿðèìè éóìóðàì, àðòûã ãàøûìû äàòÿðïÿòìèðÿì. Îáðàçëàð àõûíû ìÿíè ýþòöðöð: ÷àé äÿíèçÿ òþêöëÿíäÿðàì îëóð.
ßëâèäà, áöòöí ñåâäèêëÿðèì. ßýÿð èíñàí áÿäÿíè ñóñóçëóãëà ö÷ýöíäÿí àðòûã ìöáàðèçÿ àïàðà áèëìèðñÿ, áó ìÿíèì ýöíàùûì äåéèë.
Ìÿíàüëûìà ýÿòèðìÿçäèì êè, áèç áóëàãëàðûí ÿáÿäè ÿñèðèéèê. Àüëû__________
ìà ýÿëìèðäè êè, áèçèì àçàäëûüûìûç áåëÿ ìÿùäóääóð. Áåëÿ ùåñàá
223

åäèðëÿð êè, ýóéà àäàì àüëûíà ýÿëÿí éåðÿ ýåäÿ áèëÿð. Ùå÷ êÿñ ýþðìöð êè, ãóéóëàðà áàüëûéûã, ÷îáàíéàñòûüû êèìè òîðïàüûí ýþáÿéèíÿ
áàüëûéûã. Áèð àääûì àðòûã àòäûíìû, þëöðñÿí.
Ìÿíè áèð øåé ñûõûð – î äà ñèçèí äÿðäèíèçäèð, ìÿí àéðû ùå÷ áèðøåé ö÷öí êÿäÿðëÿíìèðÿì. Íÿòèúÿ åòèáàðû èëÿ ìÿíèì ãèáòÿ åäèëÿúÿê íÿñèáèì îëäó. ßýÿð ãàéûòñàéäûì, éåíÿ ÿââÿëäÿí áàøëàéàúàãäûì. Ìÿí ÿñë ùÿéàò èñòÿéèðÿì. Øÿùÿðëÿðäÿ èñÿ àäàìëàð áó ùÿéàòû
óíóòìóøëàð.
Ìÿñÿëÿ ùå÷ äÿ àâèàñèéàäà äåéèë. Òÿééàðÿ ìÿãñÿä äåéèë, éàëíûç âàñèòÿäèð. Ùÿéàòûíû òÿééàðÿíèí õàòèðèíÿ ãóðáàí âåðìèðñÿí. Àõûêÿíäëè êîòàíûí õàòèðèíÿ éåð ñöðìöð. Ëàêèí òÿééàðÿ øÿùÿðäÿí ÷ûõìàüà, ùåñàáäàðëàðûí, êàðýöçàðëàðûí ÿëèíäÿí ãóðòóëìàüà âÿ êÿíäëèíèí éàøàäûüû ùÿãèãÿòè éåíèäÿí êÿñá åòìÿéÿ êþìÿê åäèð.
Èíñàí ÿìÿéèíÿ âÿ èíñàí ãàéüûëàðûíà, äÿðäè-ñÿðèíÿ ãàéûäûðñàí.
Êöëÿêëÿ, óëäóçëàðëà âÿ ýåúÿ èëÿ, ãóìëà âÿ äÿíèçëÿ öç-öçÿ ýÿëèðñÿí. Ñòèõèéàíû àëäàòìàüà ñÿé åäèðñÿí. Áàüáàí áàùàðû ýþçëÿéÿí
êèìè, äàí éåðèíèí ñþêöëìÿñèíè ýþçëÿéèðñÿí, ùÿñðÿòèíè ÷ÿêäèéèíéåð êèìè, àåðîäðîìó ýþçëÿéèðñÿí âÿ þç ùÿãèãÿòèíè óëäóçëàðà áàõà-áàõà àõòàðûðñàí.
Òàëåéèìäÿí øèêàéÿòëÿíìÿéÿúÿéÿì. Ö÷ ýöí àéàã äþéäöì,ñóñóçëóãäàí ÿçàá ÷ÿêäèì, ãóìóí öñòöíäÿêè ëÿïèðëÿðëÿ ýåòäèì âÿáöòöí öìèäèìè øåùÿ áàüëàäûì. Ìÿí ãàðäàøëàðûìûí ùàðàäà éàøàäûüûíû óíóòìóøäóì âÿ îíëàðû éåíèäÿí éåð öçöíäÿ àõòàðûá òàïìàüà
÷àëûøûðäûì. Úàíëûëàðûí äÿðäè-ñÿðè áåëÿäèð. ßñëèíäÿ áó, ýåúÿíè ùàíñû
ìöçèê-ùîëäà êå÷èðìÿéè ñå÷ìÿêäÿí íÿ ãÿäÿð ÿùÿìèééÿòëèäèð!
Øÿùÿðÿòðàôû ãàòàðëàðûí ñÿðíèøèíëÿðè ìÿíÿ ãÿðèáÿ ýÿëèð: þçëÿðèíèåëÿ ýþñòÿðèðëÿð êè, ýóéà àäàìäûðëàð, þçëÿðè èñÿ åéíÿí ãàðûøãàäûðëàð,àäÿò ùàëûíà äöøìöø çöëìÿ, ìÿøÿããÿòÿ òàáå îëóð âÿ ùÿòòà îíó ùèññåòìèðëÿð. Îíëàð þç áàçàð ýöíëÿðèíè, þçëÿðèíèí ìèñêèí, ìÿíàñûç áîøâàõòëàðûíû íåúÿ êå÷èðèðëÿð?
Áèð äÿôÿ ìÿí Ðóñèéàäà åøèòäèì êè, çàâîääà Ìîòñàðòû ÷àëûðëàð.
Ìÿíáó áàðÿäÿ éàçäûì. Èêè éöç ñþéöø ìÿêòóáó àëäûì. Ìÿíè__________
ìåéõàíà ìóñèãèñèíè õîøëàéàí àäàìëàð ùèääÿòëÿíäèðìèð. Îíëàð
224

áàøãà ìóñèãè òàíûìûðëàð äà. Ìÿíè ìåéõàíà ñàùèáè ãÿçÿáëÿíäèðèð.
Àäàìëàðûí êîðëàíìàñûíà äþçÿ áèëìèðÿì.
Ìÿí þç ïåøÿìëÿ õîøáÿõòÿì. Þçöìö ÿêèí÷è êèìè ùèññ åäèðÿì.
Àåðîäðîì ìÿíèì òàðëàìäûð. Øÿùÿðÿòðàôû ãàòàðäà ùàâàñûçëûã ìÿíèáóðàäà îëäóüóíäàí äàùà äÿùøÿòëè þëäöðÿ áèëÿðäè! Íÿòèúÿ åòèáàðèëÿ
áóðà ÿëàäûð!..
Ùå÷ áèð áàðÿäÿ òÿÿññöôëÿíìèðÿì. Ìÿí îéíàäûì âÿ óäóçäóì.
Ïåøÿì áåëÿäèð. Ùÿð ùàëäà áàøñûç êöëÿêëÿðëÿ óúñóç-áóúàãñûç ÿíýèíëèêëÿðèí êöëÿéè èëÿ íÿôÿñ àëäûì.
Îíó áó äÿôÿ óäàíëàð äàäûíû óíóäà áèëìÿçëÿð. Áåëÿ äåéèëìè,éîëäàøëàðûì? Ìÿñÿëÿ òÿùëöêÿëÿð è÷èíäÿ éàøàìàãäà äåéèë. Áó éàëíûç
ýóðóëòóëó èáàðÿäèð. Òîðåàäîðëàð öðÿéèìÿ éàòìûð. Ìÿíèì ñåâäèéèì
òÿùëöêÿ äåéèë. Ìÿí íÿéè ñåâäèéèìè áèëèðÿì. Ñåâäèéèì ùÿéàòäûð.
Äåéÿñÿí, ýþéöí öçö àüàðìàüà áàøëàéûð. ßëèìè ãóìóí àëòûíäàí ÷ûõàðûðàì, éàíûìà ñÿðèëìèø ïàð÷àíû éîõëàéûðàì, î, ãóðóäóð.
Ùÿëÿ ýþçëÿéÿê. Øåù äàí éåðè ñþêöëÿíäÿ äöøöð. Áóäóð, èøûãëàíäû,ïàðàøöò ïàð÷àëàðû èñëàíìàìûøäû. Ôèêðèì áèð ãÿäÿð äîëàøûð, þç ñÿñèìè åøèäèðÿì: “Öðÿê ãóðóäó... Öðÿê ãóðóäó... Öðÿê äàøà äþíäö,áèð äàìúû äà éàø ÷ûõìàç!..”– Ùàéäû, Ïðåâî! Íÿ ãÿäÿð êè, áîüàçûìûç òóòóëìàìûøäûð, ýåòìÿê ëàçûìäûð.

7Ãÿðá êöëÿéè ÿñèð, áó, àäàìû îí äîããóç ñààò ÿðçèíäÿ ãóðóäàí
ùÿìèí êöëÿêäèð. Ãûðòëàã ùÿëÿ áèøìÿéèá, àíúàã ãóðóéóá, þçö äÿàüðûéûð. È÷ÿðèíè áèð àç äèäèð. Òåçëèêëÿ þñêöðìÿ áàøëàíàúàãäûð, áóáàðÿäÿ ìÿíÿ äàíûøìûøëàð. Ìÿí îíó ýþçëÿéèðÿì. Äèëèì ìÿíÿìàíå îëóð. Ùÿð øåéäÿí ïèñè îäóð êè, ýþçöìöí ãàðøûñûíäà ãûüûëúûìëàð îéíàøûð. Îíëàð àëîâà ÷åâðèëÿí êèìè ìÿí óçàíàúàüàì.
Ñöðÿòëÿ ýåäèðèê. Ñöáùöí ñÿðèíèíäÿí èñòèôàäÿ åäèðèê. Àõû ýöíÿø
éàõàí çàìàí áèç ýåäÿ áèëìÿéÿúÿéèê! Éàíûá éàíäûðìàüà áàøëàäûüû çàìàí...
Áèçèì òÿðëÿìÿéÿ ùàããûìûç éîõäóð. Îòóðóá äèíúèìèçè àëìàüà
__________
äà ùàããûìûç éîõäóð. Ñÿùÿðèí ñÿðèí ùàâàñûíäà àíúàã îí ñÿêêèç
225

ôàèç íÿìëèê âàð. Êöëÿê ñÿùðàëàðûí äÿðèíëèêëÿðèíäÿí ÿñèð. Îíóí ñàêèò, âÿôàñûç íÿâàçèøè ãàíûìûçû áóõàðëàíäûðûð.
Áèðèíúè ýöí áèð àç öçöì éåäèê. Ö÷ ýöí ÿðçèíäÿ éàðûì ïîðòàüàëâÿ éàðûì ñàëõûì öçöì. Îíñóç äà áèç éåéÿ áèëìÿçäèê – àüçûìûçûí
ñóéó ãóðóìóøäó. Àúëûüû ùå÷ ùèññ äÿ åëÿìèðÿì, ñóñóçàì, éàíûðàì. Ùÿì äÿ äåéÿñÿí, ñóñóçëóã îíóí íÿòèúÿñè êèìè, ÿçàáëû äåéèëäèð. Ãûðòëàã ãóðóìóøäóð. Äèëèì îäóíà äþíìöøäöð. Áîüàçûì ýèúèøèð, àüçûì çÿùÿð äàäûð. Àëûøûëìàìûø âÿçèééÿòäèð, àäàìà ÿúàèá ýÿëèð. ßýÿð áèçèì ñóéóìóç îëñà, áöòöí áó äóéüóëàð, ÿëáÿòòÿ, äÿðùàë
êå÷èá ýåäÿðäè. Ëàêèí ìÿí àüëûìà ýÿòèðÿ áèëìèðÿì êè, áóíëàðëà áóýþçÿë äÿðìàíûí àðàñûíäà íÿ ÿëàãÿ? Ñóñóçëóã, øèääÿòëè àðçó, èñòÿê
îëàðàã ãàëìûð, î ýåòäèêúÿ õÿñòÿëèéÿ ÷åâðèëèð.
Ùÿëÿ äÿ ýþçëÿðèìÿ áóëàãëàð, ìåéâÿëÿð ýþðöíöð, àììà èíäèáó ìÿíè áèð åëÿ èíúèòìèð. Ìÿí ïîðòàüàëûí õîø ðÿíýèíè óíóäóðàì,äåéÿñÿí, ìÿíÿ ÿçèç îëàí ùÿð øåéè óíóòäóüóì êèìè. Îëà áèëñèí êè,ìÿí àðòûã ùÿð øåéè óíóòìóøàì.
Áèç îòóðóðóã, àììà òÿçÿäÿí éîëà äöøìÿê ëàçûìäûð. Óçóíìöääÿò ýåòìÿéÿ ãöââÿìèç ÷àòìûð. Ùÿð áåø éöç ìåòðäÿí ñîíðà
éîðüóíëóã áèçè ÿëäÿí ñàëûð. Ãóìóí öñòöíäÿ óçàíìàã àäàìà íåúÿëÿççÿò âåðèð!.. Àììà ýåòìÿê ëàçûìäûð.
ßòðàôäà ìÿíçÿðÿ äÿéèøèð. Ýåòäèêúÿ äàøëàð àçàëûð. Èíäè àéàãëàðûìûçûí àëòû ãóìäóð. Ãàáàãäà, èêè êèëîìåòð àðàëûäà ãóì òÿïÿëÿðè
âàð. Îíëàðûí áÿçè éåðèíäÿ àë÷àã êîëëàð ãàðàëûð. Áó ãóìëàð ìÿíÿïîëàä çèðåùäÿí õîø ýÿëèð. Áó ñÿùðàäûð – àüäûð. Áó Áþéöê ñÿùðàäûð.
Ìÿí, äåéÿñÿí, îíó öçöíäÿí òàíûéûðàì.
Èíäè áèç ùÿð èêè éöç ìåòðäÿí ñîíðà éûõûëûðûã.
– Áàõ, î êîëëàðà ãÿäÿð ìöòëÿã ýåäÿúÿéèê...
Áó ñîí ùÿääèð. Áèð ùÿôòÿäÿí ñîíðà áèç ìàøûíäà “ñèìó”íóìóçóí ìåéèòè äàëûíúà ýÿëÿíäÿ, àéäûíëàøäû êè, áó ñîí éöðöøäÿ áèçñÿêñÿí êèëîìåòð éîë ãÿò åòìèøèê. Ìÿí èñÿ èêè éöç êèëîìåòðÿ ãÿäÿðéîë ýåòìèøÿì. Éåíÿ ýåòìÿéÿ ãöââÿì ÷àòàðìû?
Äöíÿí ìÿí ùå÷ áèð øåéÿ öìèä åòìÿäÿí ýåäèðäèì. Áó ýöí,“öìèä”
ñþçöíöí þçö äÿ ìÿíàñûíû èòèðìèøäèð. Áó ýöí îíà ýþðÿ ýå__________
äèðèê êè, ÷öíêè ýåäèðèê. Éÿãèí þêöçëÿð ãîøóëàíäà áåëÿ ýåäèðëÿð.
226

Äöíÿí éóõóìà ïîðòàüàë áåùèøòè ýèðìèøäè, áó ýöí ìÿíèì ö÷öí àðòûã úÿííÿò éîõäóð. Ìÿí äöíéàäà ïîðòàüàë ìåøÿñè îëäóüóíà àðòûã
èíàíìûðàì.
Ìÿí äàùà ùå÷ áèð øåé ùèññ åòìèðÿì, öðÿéèì ãóðóìóøäóð. Èíäèúÿ éûõûëàúàüàì, àììà, ðóùäàí äöøìÿìèøÿì. Ãöññÿì äÿ éîõäóð.
Àíúàã òÿÿññöô: êÿäÿð ìÿíÿ ñó êèìè äàäëû ýÿëÿ áèëÿðäè. Þçöíÿ éàçûüûí ýÿëÿ áèëÿð, þçöí ö÷öí ãöññÿëÿíÿ áèëÿðñÿí, åëÿ áèë áó ñÿí äåéèëñÿí, äîñòóíäóð. Ëàêèí ìÿíèì äöíéàäà äîñòëàðûì ãàëìàìûøäûð.
Ìÿíè òàïàúàãëàð, éàíìûø ýþçëÿðèìÿ áàõûá äöøöíÿúÿêëÿð: îíåúÿ ÿçàá ÷ÿêìèøäèð, íåúÿ êþìÿéÿ ÷àüûðìûøäûð! Úîøãóí åùòèðàñëàð, òÿÿññöôëÿð, ðóùè ÿçàáëàð – áóíëàð äà ñÿðâÿòäèð. Àììà ìÿí ùÿðøåéè èòèðìèøÿì. Úàâàí ãûçëàð èëê ìÿùÿááÿò ýåúÿñè êÿäÿðè äàäûá
àüëàéûðëàð. Êÿäÿð ùÿéàòûí ùÿéÿúàíû èëÿ ìöòòÿôèãäèð. Ìÿí èñÿ àðòûã
êÿäÿðëÿíìèðÿì.
Ìÿí þçöì ñÿùðàéà ÷åâðèëìèøÿì. Àüçûìäà òöïöðúÿéèì ãóðóìóøäóð. Ãÿëáèìäÿ äÿ ùå÷ áèð ÿçèç îáðàç éîõäóð êè, îíà àúûéàì.
Ýöíÿø ýþç éàøû áóëàüûíû ãóðóòìóøäóð.
Áó íÿ äåìÿêäèð? Öìèäèí íÿôÿñèíè äóéóðàì, ÷ÿòèí ùèññ îëóíàí
ëÿïÿëÿð äÿíèçäÿ áåëÿ åùòèçàçà ýÿëèð. Íèéÿ áöòöí âàðëûüûì ñèëêÿëÿíäè, ùàëáóêè øöóðóì ùÿëÿ ùå÷ áèð øåé ÿõç åòìÿìèøäèð? Ùå÷ áèðøåé äÿéèøìÿìèøäè, àììà áóíà áàõìàéàðàã ùÿð øåé áàøãà úöð îëìóøäóð. Ãóìñàë ñÿòù, àë÷àã òÿïÿëÿð, àääà-áóääà éàøûë ëÿêÿëÿð –áöòöí áóíëàð àðòûã ìÿíçÿðÿ äåéèë, ñÿùíÿäèð. Î áîøäóð, àììà íÿéè èñÿ ýþçëÿéèð. Ïðåâîéà áàõûðàì. Î äà ìàò ãàëìûøäûð, î äà ùèññëÿðèíäÿí ùå÷ úöð áàø ÷ûõàðà áèëìèð.
Ùÿãèãè ñþçöìäöð, èíäèúÿ íÿ èñÿ áàø âåðÿúÿêäèð...
Àíä îëñóí, ñÿùðà úàíëàíìûøäûð. Àíä îëñóí, áó êèìñÿñèçëèê, áóñÿññèçëèê áèðäÿí äÿéèøèëìèøäèð, î, ýóðóëòóëó, ãàéíàéàí ìåéäàíäàíäà ùÿéÿúàíëûäûð.
Áèç õèëàñ åäèëìèøèê. Ãóìëóãäà êèì èñÿ ýåòìèøäèð.
Áÿëè, áèç èíñàí íÿñëèíèí èçèíè èòèðìèøäèê, ùÿìâÿòÿíëÿðèìèçëÿ
ÿëàãÿìèç êÿñèëìèøäè, áöòöí äöíéàäà òÿê-òÿíùà, ñàíêè áþéöê áèðêþ÷ùàêþ÷äÿ
__________ óíóäóëóá ãàëìûøäûã – èíäè áèðäÿí ãóìóí öñòÿ èíñàí
àéàüûíûí ýþçÿë èçèíè ýþðöðöê.
227

– Áàõûí, Ïðåâî, áóðàäà èêè íÿôÿð áèð-áèðèíäÿí àéðûëìûøäûð...
– Áóðàäà èñÿ äÿâÿ éàòìûøäûð...
– Áóðäà èñÿ...
Ëàêèí áó ùå÷ äÿ î äåìÿê äåéèë êè, áèç õèëàñ îëìóøóã, ýþçëÿéÿ
áèëìÿðèê. Áèð-èêè ñààò êå÷ÿíäÿí ñîíðà áèçÿ ùå÷ íÿ êþìÿê åäÿáèëìÿç. Þñêöðìÿ áàøëàíàíäà ñóñóçëóã òåç þëäöðöð. Ùÿð èêèìèçèíèñÿ áîüàçûìûç...
Ëàêèí ìÿí èíàíûðàì: ñÿùðàíûí ùàðàñûíäà èñÿ àñòà-àñòà êàðâàí
ýåäèð.
Áèç éîëóìóçà äàâàì åäèðèê, áèðäÿí ùàðàäàíñà õîðóç áàíû åøèäèëèð, Ýèéîìå íàüûë åäèðäè: “Íÿùàéÿò, åøèòäèì êè, Àíääà õîðóçëàð
áàíëàéûð. Ãàòàðëàðûí äà ñÿñèíè åøèäèðäèì”.
Õîðóç ñÿñè åøèäÿí êèìè, ìÿí Ýèéîìåíèí ùåêàéÿòèíè õàòûðëàäûì âÿ ôèêèðëÿøäèì: “ßââÿëúÿ ìÿíè ýþçëÿðèì àëäàäûðäû. ßëáÿòòÿ,áó ÿòÿøèí ýöíàùû èäè. Èíäè äÿ ãóëàãëàðûì õÿéàíÿò åäèð... Áó çàìàí
Ïðåâî ÿëèìäÿí òóòäó:– Åøèòäèíìè?
– Íÿéè?
– Õîðóç ñÿñèíè!
– Äåìÿëè... Äåìÿëè...
Ñÿôåù, ÿëáÿòòÿ, áó äåìÿëè, ùÿéàòäûð...
Ùÿð ùàëäà ìÿíè ùÿëÿ äÿ ãàðà áàñûðäû, àõûðûíúû ýþðäöéöì áóîëäó: ö÷ èò áèð-áèðèíè ãîâóðäó. Î òÿðÿôÿ áàõñà äà Ïðåâî îíëàðû
ýþðìöðäö. Áÿäÿâèíè èñÿ ùÿð èêèìèç ýþðöðöê. Áèç ÿëëÿðèìèçè îíàäîüðó óçàäûðûã. Ùÿð èêèìèç îíó âàð ýöúöìöçëÿ ÷àüûðûðûã. Èêèìèçäÿ õîøáÿõòëèêäÿí ýöëöðöê!..
Ëàêèí ñÿñèìèç ùå÷ îòóç àääûìëûãäàí äà åøèäèëìèð. Ñÿñ òåëëÿðèìèç ãóðóìóøäóð. Áèç áèð-áèðèìèçëÿ, äåìÿê îëàð, ñÿññèç äàíûøûðäûãâÿ áóíó ùèññ åòìèðäèê!
Áóäóð, äÿâÿñè èëÿ òÿïÿíèí àðõàñûíäàí ÷ûõàí áÿäÿâè éàâàø-éàâàø óçàãëàøûð. Áèðäÿí î áóðäà òÿê îëàð? Àìàíñûç èáëèñ îíó áèçÿýþñòÿðèá, éåíÿ àïàðàð...
__________
Áèçèì ãà÷ìàüà ùàëûìûç éîõäóð!
228

Ãóì òÿïÿñèíäÿ áèð ÿðÿá äÿ ýþðöíäö, áèç îíóí öçöíö éàíäàí
ýþðöðöê. Áàúàðäûüûìûç ãÿäÿð ÷ûüûðûðûã, ñÿñèìèç éåíÿ éàâàø ÷ûõûð.
ßëëÿðèìèçè éåëëÿäèðèê, ñàíêè áöòöí ñÿùðàäà éàëíûç áèçèì èøàðÿìèç
ýþðöíöð. Ëàêèí áó áÿäÿâè åëÿ ùåé äöç ãàáàüûíà áàõûð...
Áóäóð î, éàâàø-éàâàø, òÿëÿñìÿäÿí äþíöð. Î öçöíö áèçÿ òÿðÿô
÷åâèðÿí êèìè ìþúöçÿ áàø âåðÿúÿêäèð. Áèçèì òÿðÿôèìèçÿ áàõàí êèìè òÿøíÿëèéÿ, þëöìÿ, ãàðàáàñìàëàðà ñîí âåðèëÿúÿêäèð. Î ùÿëÿ áàøûíû áèð àçàúûã ÷åâèðìèøäèð, àììà äöíéà òàìàì áàøãà úöð îëìóøäóð. Áàøûíû áèð äÿôÿ ÷åâèðìÿêëÿ, òÿêúÿ áèð äÿôÿ áàõìàãëà, î, ùÿéàò âåðÿ áèëÿð, ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, î, Àëëàù êèìèäèð...
Áó ìþúöçÿäèð... Î, ãóìóí öñòö èëÿ áèçÿ ñàðû ýÿëèð, ñàíêè Àëëàùñó èëÿ ýÿëèð..
ßðÿá áèçÿ áàõäû. ßëëÿðèíè ÷èéíèìèçÿ ãîéäó âÿ áèç îíóí îâóúëàðûíûí éöíýöë òÿìàñûíà òÿñëèì îëäóã. Áèç ãóìëóãäà óçàíûðûã. Íÿòàéôàëàð, íÿ ëÿùúÿëÿð, íÿ êàñòàëàð âàð... Éîõñóë êþ÷ÿðè Úÿáðàèëèí
ÿëèíè ÷èéíèìèçÿ ãîéäó.
Áèç öçöãîéëó ãóìóí öñòÿ óçàíûá ýþçëÿéèðäèê. Áóäóð, áèç áóçîâ êèìè áàøûìûçû ëÿéÿíÿ ñîõàðàã, ñó è÷èðèê. Áèçèì àúýþçëöéöìöç
áÿäÿâèíè ãîðõóäóð, î áèçè áèð äÿ, áèð äÿ íÿôÿñ äÿðìÿéÿ ìÿúáóð
åäèð. Ëàêèí ÿëèíè ÷ÿêÿí êèìè, áèç òÿçÿäÿí ñóéà ñîõóëóðóã.
Ñó!
Ñÿíèí íÿ äàäûí, íÿ ðÿíýèí, íÿ ãîõóí âàð, ñÿíè òÿñâèð åòìÿê
ìöìêöí äåéèë, ñÿíè íÿ îëäóüóíó áèëìÿäÿí è÷èð, ëÿççÿò àëûðëàð.
Ñÿí ñàäÿúÿ ùÿéàò çÿðóðÿòè äåéèëñÿí, ñÿí ùÿéàòûí þçöñÿí. Áöòöí
âàðëûãëàð ñÿíäÿí ùÿçç àëûð, åëÿ áèð ùÿçç êè, îíó áèçèì áåø ùèññèìèçëÿ èçàù åòìÿê ÷ÿòèíäèð. Ñÿí áèçÿ ãöââÿ âÿ ìÿíëèéèìèçè ãàéòàðûðñàí, ùàëáóêè áèç áóíëàðäàí ÿëèìèçè öçìöøäöê. Öðÿéèí ãóðóìóø áóëàãëàðûíûí ýþçö ñÿíèí ìÿðùÿìÿòèíëÿ òÿçÿäÿí à÷ûëûð.
Ñÿí äöíéàäà ÿí áþéöê ñÿðâÿòñÿí, ùÿì äÿ ÷îõ ñÿáàòñûçñàí –éåðèí àëò ãàòëàðûíäà ñÿí î ãÿäÿð òÿìèçñÿí... ßýÿð ìàãíåçèóì ãàðûøûüû âàðñà, áóëàã áàøûíäà ñóñóçëóãäàí þëìÿê îëàð. Øîð ýþëöí èêèàääûìëûüûíäà ñóñóçëóãäàí ùÿëàê îëìàã îëàð. Èêè ëèòð øåùèí îëñà äàÿýÿð îíóí äóç ãàðûøûüû âàðäûðñà, þëÿðñÿí. Ñÿí ãàòûøûüû õîøëàìûð__________
ñàí, éàä øåéè ýþòöðìöðñÿí. Ñÿí òåç öðêÿí èëàùÿñÿí...
229

Ëàêèí ñÿí áèçÿ áèòìÿç-òöêÿíìÿç ñàäÿ ñÿàäÿò âåðèðñÿí.
Ñÿí èñÿ, åé Ëèâèéà áÿäÿâèñè, ñÿí áèçèì õèëàñêàðûìûçñàí, àììàñÿíèí öçöíöí úèçýèëÿðè ìÿíèì õÿéàëûìäàí ñèëèíèá ýåäÿúÿêäèð.
Ñèôÿòèí éàäûìäà ãàëìàéàúàã. Ñÿí èíñàíñàí, ìÿí ñÿíèí ñèìàíäà
áöòöí èíñàíëàðû ýþðöðÿì. Ñÿí ÿââÿëëÿð áèçè ùå÷ âàõò ýþðìÿìèøäèí, àììà ýþðÿí êèìè òàíûäûí. Ñÿí ìÿíèì èñòÿêëè ãàðäàøûìñàí.
Ìÿí äÿ ñÿíè ùÿð áèð àäàìûí ñèìàñûíäà ýþðöðÿì.
Ñÿí, åé ãöäðÿòëè ùþêìäàð, ñóñóçëóãäàí éàíàíëàðà ñó âåðìÿê
èãòèäàðûíà ñàùèá îëàí ñÿí, ãàðøûìäà àëèúÿíàáëûã âÿ õåéèðõàùëûã
øÿôÿãëÿðè è÷ÿðèñèíäÿ óúàëäûí. Ìÿíèì áöòöí äîñòëàðûì âÿ áöòöí
ðÿãèáëÿðèì ñÿíèí ñèìàíäà ìÿíÿ éàðäûìà ãîøäó, ìÿíèì äöíéàäàáèð íÿôÿð äÿ äöøìÿíèì ãàëìàäû.

VIII
ÀÄÀÌËÀÐ
1Éåíèäÿí ìÿí ùÿãèãÿòëÿ öç-öçÿ ýÿëäèì, àíúàã îíó áàøà äöøìÿéèá, éàíûíäàí þòäöì. Ìÿí àðòûã ôèêèðëÿøèðäèì – ìÿùâ îëìàã
ýÿëèá ÷àòäû, íàðàùàò÷ûëûüûí ñîí ïèëëÿñèäèð, åëÿ î çàìàí ùÿð úöðöìèääÿí ÿë ÷ÿêÿðÿê, ðóùè ðàùàòëûã êÿñá åòäèì. Äåéÿñÿí, àäàìåëÿ áó âàõòëàð þçöíö òàíûéûð, þç ñèìàñûíäà äîñò òàïûð. Ùå÷ íÿ öðÿéèí ðàùàòëûüûíû ùèññ åòìÿêëÿ ìöãàéèñÿ åäèëÿ áèëìÿç, áèç þçöìöç
äÿðê åòìÿäÿí áóíóí ùÿñðÿòèíè ÷ÿêèðèê. Ìÿíÿ áåëÿ ýÿëèð êè, äàèìè
ñÿðýÿðäàí Áîííàôó áó ðóùè àéäûíëûüà áÿëÿä èäè. Ãàðëàðûí è÷èíäÿ
èòèá áàòìûø Ýèéîìå äÿ áóíà áÿëÿä èäè... Ìÿí äÿ ãóìóí àëòûíäà
íåúÿ óçàíäûüûìû, ÿòÿøèí ìÿíè àüûð-àüûð áîüäóüóíó óíóòìàðàì;áèðäÿí áó óëäóçëàð ÷àäûðûíäà íÿ èñÿ ãÿëáèìè èñèòäè.
Áó äàõèëè àçàäëûüà íåúÿ íàèë îëóðëàð? ßëáÿòòÿ, èíñàí òÿçàäëàðëà
äîëóäóð. Áÿçèñèíÿ éàðàòìàã ö÷öí îíà ùå÷ íÿéèí ìàíå îëìàìàñû
ö÷öí áèð òèêÿ ùàëàë ÷þðÿê âåðèëèð, î èñÿ éóõóéà ýåäèð; ôàòåù ãÿëÿáÿ
__________
÷àëàíäàí ñîíðà ãîðõàãëàøûð; âàð-äþâëÿò ñÿõàâÿòëèíè ñèìèú åëÿéèð.
230

ßýÿð áèç ÿââÿëúÿäÿí íÿ êèìè àäàì éåòèøäèðÿúÿéèíè áèëìèðèêñÿ,èíñàíûí òÿðÿããèñèíè âÿä åäÿí ñèéàñè åëìëÿðèí íÿ ôàéäàñû âàð? Îíëàðûí òÿíòÿíÿñè êèìè äîüóðàúàãäûð? Àõû áèç áÿñëÿíìÿñè ëàçûì ýÿëÿí ìàë-ãàðà äåéèëèê âÿ áèð éîõñóë Ïàñêàë ìåéäàíà ÷ûõûðñà, áó,îíëàðúà ùàëëû-ÿùâàëëû ÿùÿìèééÿòñèç àäàìûí äîüóëìàñûíäàí ìöãàéèñÿñèç äÿðÿúÿäÿ ìöùöìäöð.
Áèç ÿñàñ øåéè ãàáàãúàäàí ýþðÿ áèëìèðèê. Áÿäáÿõòëèêëÿð è÷ÿðèñèíäÿ ýþçëÿíèëìÿéÿí áèð ñåâèíú áèçëÿðäÿí ùàíñûìûçû ùÿð øåéäÿí
ùÿðàðÿòëÿ éàíäûðìàìûøäûð? Îíó óíóòìàã îëìàç, îíóí ö÷öí åëÿäàðûõûðñàí êè, ÿýÿð ùÿìèí ýþçëÿíèëìÿç éàõûúû ñåâèíú îíóíëà áèðëèêäÿ ýÿëÿúÿêñÿ, î áÿäáÿõòëèêëÿðè àðçó åòìÿéÿ ùàçûðñàí. Áåëÿ áèðøåé áèçèì ùàìûìûçûí áàøûíà ýÿëìèøäèð: éîëäàøûìûçëà ðàñòëàøàðêÿíáèð éåðäÿ êå÷èðäèéèìèç ÿí äÿùøÿòëè, ÿí àüûð èçòèðàáëàðû øþâãëÿ õàòûðëàéûðûã.
Áÿñ áèç íÿ áèëèðèê? Òÿêúÿ ÿñðàðÿíýèç áèð øÿðàèòäÿ öðÿéèí áöòöí ãöââÿñèíèí îéàíìàñûíû? Èíñàí ùÿãèãÿòè íÿäÿäèð?
Ùÿãèãÿò öçäÿ îëìóð. ßýÿð ïîðòàüàë àüàúû ùÿð ùàíñû áèð áàøãà
òîðïàãäà äåéèë, áó òîðïàãäà ìþùêÿì êþê àòûðñà âÿ áîë ìÿùñóë
âåðèðñÿ, äåìÿëè, ïîðòàüàë àüàúû ö÷öí áó òîðïàã ùÿãèãÿò äåìÿêäèð.
ßýÿð áàøãàñû äåéèë, ìÿùç áó ìÿäÿíèééÿò, áó ìåéàð, áó ôÿàëèééÿò
ôîðìàñû àäàìäà ìÿíÿâè äîëüóíëóã, îíóí þçöíöí äÿ àüëûíà ýÿòèðìÿäèéè ãöäðÿò ùèññè îéàäûðñà, äåìÿëè, ìÿùç áó ìåéàð, áó ìÿäÿíèééÿò, áó ôÿàëèééÿò ôîðìàñû èíñàí ùÿãèãÿòè äåìÿêäèð. Áÿñ ñàüëàì äöøöíúÿ? Îíóí èøè ùÿéàòû øÿðù åòìÿêäèð, ãîé âÿçèééÿòäÿí
íåúÿ áàúàðûð åëÿ äÿ ÷ûõñûí...
Ìÿí áó êèòàáäà ãàðøûñûàëûíìàç ùÿâÿñ àðõàñûíúà ýåäèð êèìèñÿùðàéà éàõóä àâèàñèéàéà ýåäÿí àäàìëàð ùàããûíäà äàíûøäûì,áàøãàëàðû ùÿâÿñëÿ ìîíàñòûðà ýåäÿí êèìè; àììà ìÿíèì âÿçèôÿìùå÷ äÿ ñèçè ùÿð øåéäÿí ÿââÿë áó àäàìëàðà âàëåù îëìàüà ìÿúáóð
åòìÿêäÿí èáàðÿò äåéèë. Ùÿð øåéäÿí ãàáàã îíëàðû éåòèøäèðÿí òîðïàã
òÿðèôÿëàéèãäèð.
Ñþç éîõ êè, ùÿâÿñ àõûðûíúû éåðè òóòìóð. Áèðè äöêàíûíäà òÿêòÿíùà
îòóðóð. Äèýÿðè èñÿ äóðìàäàí þç ìÿãñÿäèíÿ äîüðó ýåäèð,__________
ùÿòòà îíóí óøàãëûüûíà äà òàëåéèíè ìöÿééÿí åäÿí èëê ùÿâÿñ âÿ ñÿ231éè ýþðìÿê îëóð. Àíúàã áàø âåðìèø ùàäèñÿ ùàããûíäà îëóá-êå÷ÿíäÿí ñîíðà ìöùàêèìÿ éöðöäöëñÿ, àñàíëûãëà ñÿùâ åòìÿê îëàð. Ùÿìèí ùÿâÿñ âÿ ñÿéëÿðÿ, ÷ÿòèí êè, ùÿð àäàì ãàáèë îëà áèëñèí. Ýÿìèãÿçàñû éàõóä éàíüûí áàø âåðÿí âàõòëàðäà ýþçëÿíèëìÿäÿí þç àëèúÿíàáëûãëàðûíû ýþñòÿðÿí äöêàí÷ûëàð áèçèì ùàìûìûçà òàíûøäûð. Âÿîíëàð àëäàíìûðëàð. Îíëàð àíëàéûðëàð êè, íÿ èñÿ ãÿëáëÿðè úîøäóðàí
úèääè áèð ùàäèñÿ áàø âåðìèøäèð; ùÿìèí éàíüûí îíëàðûí ùÿéàòûíäàÿí éàõøû âàõò êèìè ãàëàúàãäûð. Ëàêèí ñîíðà áèð òÿñàäöô ÿëÿ äöøìÿäè, ÿëâåðèøëè çÿìèí îëìàäû, ôÿäàêàðëûüûí, ãÿùðÿìàíëûüûí òÿëÿá
åòäèéè ùÿìèí èíàìà, ùÿìèí åòèãàäà ñàùèá îëìàäûëàð âÿ îíëàð øÿõñè
ÿçÿìÿòëÿðèíÿ èíàíìàäàí éåíÿ éóõóéà ýåòäèëÿð. ßëáÿòòÿ, ùÿâÿñ
þçöìöçäÿ èíñàíû àçàä åòìÿéèìèçÿ êþìÿê åäèð, àììà èíñàíûí
ùÿâÿñèíÿ ñÿðáÿñòëèê âåðìÿéè áàúàðìàñû äà ëàçûìäûð.
Ýåúÿ ùàâàäà, ýåúÿ ñÿùðàäà... àõû áó ùÿð êÿñÿ íÿñèá îëìóð.
Áóíóíëà áåëÿ, ùÿéàòûí èíñàíëàðû ðóùëàíäûðäûüû âàõò, ýþðöíöð êè,åéíè úèää-úÿùä, åéíè ñÿé îíëàðûí ùàìûñûíà õàñäûð. Ìÿí áóíó áèðäÿôÿ Èñïàíèéàäà áàøà äöøäöì. Ìÿí î êå÷ÿí ÿùâàëàòû äàíûøìàãëàùå÷ äÿ ìþâçóäàí óçàãëàøìûðàì. Ìÿí àç-àç àäàìëàðäàí äàíûøìûøàì, èíäè ùàìûäàí äàíûøìàã èñòÿéèðÿì.
Áó ùàäèñÿ Ìàäðèä éàõûíëûüûíäà úÿáùÿäÿ îëìóøäóð, ìÿí îðàæóðíàëèñò êèìè ýåòìèøäèì. Ùÿìèí àõøàì ìÿí áîìáà ñûüûíàúàüûíäà ýÿíú áèð êàïèòàíëà ÷þðÿê éåéèðäèì.

2
Áèç ñþùáÿò åäèðäèê, áèðäÿí òåëåôîí çÿíý âóðäó. Ñþùáÿò óçóí÷ÿêäè, áàëàúà áèð ñàùÿéÿ ùöúóì åòìÿê áàðÿäÿ êîìàíäà ìÿíòÿãÿñèíäÿí ÿìð âåðèëäè, áó ìÿíàñûç, íàöìèä ÿìð îíà ýþðÿ èäè êè,áó ôÿùëÿ ðàéîíóíäà äöøìÿíèí ãàëàéà ÷åâèðäèéè áèð íå÷ÿ åâ ùöúóìëà ÿëÿ êå÷èðèëñèí. Êàïèòàí ÷èéèíëÿðèíè àòàðàã, áèçèì éàíûìûçà
ãàéûòäû. “Êèì îðà áèðèíúè ýèðÿúÿê...” ñþçöíö ãóðòàðìàìûø ìÿíÿâÿ ñòîëóí àðõàñûíäà îòóðìóø ñåðæàíòà êîíéàê òþêäö.
Î, ñåðæàíòà äåäè:__________– Áèç ñÿíèíëÿ áèðèíúè ýåäÿúÿéèê. È÷, éàò.
232

Ñåðæàíò éàòäû. Áèç, îí èêè íÿôÿðÿ ãÿäÿð àäàì, ñòîëóí àðõàñûíäà
ãàëäûã. Áèíàíûí ùÿð òÿðÿôèíè ìþùêÿì òóòìóøäóëàð êè, áàéûðà ãÿòèééÿí èøûã ÷ûõìàñûí, è÷ÿðèäÿ èøûã ýöúëö èäè, ìÿí ýþçëÿðèìè ãûéûðäûì. Áåø äÿãèãÿ ÿââÿë ìÿí ìàçüàëäàí áàõûðäûì. Äåøèéÿ òûõàíìûø ÿñêè ïàð÷àñûíû ÷ûõàðûá, àéûí þëýöí èøûüûíäà ìÿí êþëýÿëÿð-õÿéàëëàð äîëàøàí õàðàáàçàðëàðû ýþðöðäöì. Ñîíðà ìÿí ùÿìèí äåøèéè
òÿçÿäÿí òûõàäûì âÿ ìÿíÿ áåëÿ ýÿëäè êè, áó ÿñýè ïàð÷àñû èëÿ àéûíøöàñûíû äàüûëìûø éàü êèìè ñèëäèì. Àé èøûüûíäà éàøûëà ÷àëàí ãàëàùÿëÿ äÿ ýþçëÿðèì þíöíäÿ èäè.
Áóðàäà ìÿíèìëÿ îòóðàí ÿñýÿðëÿð îëñóí êè, ãàéûòìàéàúàãäûëàð,àììà îíëàð áó áàðÿäÿ òÿìêèíëÿ ñóñóðäóëàð. Áåëÿ ùöúóìëàð àäèèøäèð. Îíëàð ö÷öí åùòèéàòäàí åëÿ ùåé àäàì ýþòöðöðëÿð. ßêèí âàõòû
òàõûëû áåëÿ ýþòöðöðëÿð. Îâóú-îâóú òîðïàüà ñÿïèðëÿð.
Áèç êîíéàê è÷èðèê. Ìÿíèì ñàü òÿðÿôèìäÿ øàùìàò îéíàéûðëàð,ñîë òÿðÿôäÿ çàðàôàò åäèðëÿð. Ìÿí ùàðàäàéàì? Áèð ÿñýÿð ýÿëèð, îýöúëÿ àéàã öñòÿ äóðóð. Óçóí ñàããàëûíû òóìàðëàéûð âÿ ùàìûéà
ìåùðèáàí-ìåùðèáàí áàõûð. Êîíéàê øöøÿñèíè ñöçöð. Ýþçëÿðèíè ÷ÿêèð, éåíèäÿí áàõûð, ñîíðà íÿçÿðëÿðèíè éàëâàðûøëà êàïèòàíà äèêèð.
Êàïèòàí õÿôèôúÿ ýöëöìñÿéèð. ßñýÿðäÿ öìèä îéàíûð, î äà ýöëöð.
Ýöëöø òàìàøà÷ûëàðà éàéûëûð. Êàïèòàí åùòèéàòëà øöøÿíè êÿíàðà èòÿëÿéèð, êîíéàê ùÿñðÿòèíäÿ îëàíûí ýþçëÿðèíäÿ öìèäñèçëèê ýþðöíöð.
Óøàã ÿéëÿíúÿëÿðè âÿ ïàíòîìèìà áàøëàéûð, áóíëàð òöòöí òöñòöñö
è÷èíäÿ éîðüóíëóãäàí áàøëàðûí àüûðëàøäûüû âÿ òåçëèêëÿ ùöúóìóí
áàøëàíàúàüû áó ýåúÿäÿ àü ïàëòàðäà ãàðà éàìàã êèìè ýþðöíöð.
Áèç áóðàäà èñòè éåðäÿ, ýÿìèìèçèí àíáàðûíäà îéíàéûðûã, áàéûðäà èñÿ ýåòäèêúÿ òåç-òåç ïàðòëàéûøëàð îëóð, ñàíêè òóôàí äàëüàëàðû
ýÿìèíè äþéÿúëÿéèð.
Òåçëèêëÿ áó àäàìëàð éóéóíàúàãëàð, íÿéè èñÿ óçóí çàìàí ýþçëÿäèéè âàõò è÷èíäÿ áàòûá ãàëäûüûí òÿð, ñÿðõîøëóã, íàòÿìèçëèê – ùàìûñû ýåúÿ äþéöøöíöí çÿùÿðëè éàõûúû ñïèðòèíäÿ ÿðèéèá ýåäÿúÿêäèð.
Òÿìèçëèê âàõòû ÷îõ éàõûíäûð. Ëàêèí îíëàð ùÿëÿ äÿ, ñîí äÿãèãÿéÿ
ãÿäÿð ÿééàøëà øöøÿ ïàíòîìèìàñû îéóíó ÷ûõàðûðëàð. Îíëàð øàùìàò
ïàðòèéàñûíû ñîí äÿãèãÿéÿ ãÿäÿð óçàäûðëàð. Ãîé ùÿéàò íÿ ãÿäÿð
__________
ìöìêöíäöðñÿ óçàíñûí! Îíëàð çÿíýëè ñààòû ãóðäóëàð, î, êèòàá ðÿôè233

íèí öñòöíäÿäèð, åëÿ áèë ùþêìäàð òàõòûíà ÷ûõìûøäûð. Î çÿíý ÷àëàúàãäûð. Áó çàìàí àäàìëàð éåðëÿðèíäÿí ãàëõàúàã, ÷èéèíëÿðèíè äöçÿëäÿúÿê, ãàéûøëàðûíû áÿðêèäÿúÿêëÿð. Êàïèòàí òàïàí÷àñûíû ÷ûõàðàúàãäûð. Ñÿðõîø àéûëàúàãäûð. Ùàìû ýåòäèêúÿ éóõàðû ãàëõàí äàðäÿùëèçëÿ òÿëÿñìÿäÿí àéëû äöçáóúàüà ãàëõàúàã. Áèð íå÷ÿ àäè ñþçäåéÿúÿêëÿð: “Éàìàí ùöúóìäóð...” éàõóä “ñîéóüà áàõ!” Ñîíðà
ýåúÿíèí ãàðàíëûüûíäà ÿðèéèá ýåäÿúÿêëÿð.
Ãàëõìàã âàõòû ýÿëÿíäÿ ìÿí ñåðæàíòûí íåúÿ îéàíäûüûíû ýþðäöì. Î áó äàðûñãàë çèðçÿìèäÿ äÿìèð ÷àðïàéûäà éàòìûøäû. Ìÿíéàòàí àäàìà áàõûðäûì. Áó òÿøâèøñèç, ùÿòòà õîø éóõó ìÿíÿ ÷îõòàíûø èäè. Ëèâèéà ñÿùðàñûíäà ãÿçàéà óüðàäûüûìûç èëê ýöí éàäûìà
äöøäö. Î çàìàí ãÿçàéà óüðàìûø, ñóñóç ãàëìûø áèç, Ïðåâî èëÿìÿí, ñóñóçëóãäàí áèð åëÿ ÿçàá ÷ÿêìèðäèê âÿ èêè ñààò îéàíìàäàí,éàëíûç áèð äÿôÿ éàòà áèëäèê. Î çàìàí ìÿí éóõóäàí àéûëàíäà þçãöäðÿòèìäÿí íÿøÿëÿíäèì: ñÿíè ÿùàòÿ åäÿí àëÿìè õîø ùþêìðàíëûãëà ðÿää åäèðñÿí. Áÿäÿíèì ùÿëÿ ìÿíÿ äÿðä-ñÿð âåðìèðäè, öçöìö ÷àðïàçëàíìûø ãîëëàðûìûí öñòöíÿ ãîéàí êèìè, äöíéàäà ùÿð øåéèóíóäóðäóì âÿ øèðèí éóõóéà ýåäèðäèì.
Ñåðæàíò äà áåëÿ éàòìûøäû, î éóìàã êèìè îëìóøäó: áèëìÿê
îëìóðäó ùàðàñû ùàðàäàäûð. Îíó îéàòìàüà ýÿëÿíäÿ, øàìû éàíäûðûá
øöøÿíèí áîüàçûíà ñîõäóëàð, ìÿí ÿââÿëúÿ áó ùå÷ íÿéÿ îõøàìàéàí
ãàðà éóìàüûí è÷èíäÿ îíóí ÷ÿêìÿëÿðèíè ýþðäöì. Èðè, íàë âóðóëìóø, ìûõ ÷àëûíìûø ýöíÿìóçä ôÿùëÿ éàõóä äîê ôÿùëÿñèíèí ÷ÿêìÿñè èäè.
Áó àäàìûí àéàããàáûëàðû àüûð èø ö÷öí èäè, îíóí ÿéíèíäÿ îëàíáàøãà øåéëÿð äÿ ôÿùëÿ øåéëÿðè èäè; ïàòðîí ÷àíòàñû, òàïàí÷à, òîããà,ãàéûø. Îíóí ãîøãó ãàéûøû, õàìóòó, áèð ñþçëÿ éöê àòû ö÷öí ëàçûì
îëàí ùÿð øåéè âàð èäè. Ìÿðàêåøäÿ ìÿí éåðàëòû äÿéèðìàí ýþðäöì,îðàäà êîð àòëàð äþâðÿ âóðóð, äÿéèðìàí äàøûíû ùÿðëÿäèðäèëÿð. Áóäóð, áóðàäà äà øàìûí ãûðìûçûéà ÷àëàí òèòðÿê èøûüûíäà êîð àòû îéàäûðäûëàð êè, äàøû ùÿðëÿñèí.
– Åé, ñåðæàíò!
Î àüûð-àüûð òÿðïÿíäè, íÿ èñÿ ìûçûëäàäû, ìÿí îíóí éóõóëó öçö__________
íö ýþðäöì. Ëàêèí î àéûëìàã èñòÿìèðäè, î éåíÿ öçöíö äèâàðà ÷å234

âèðèá éóõóéà ýåòäè, åëÿ áèë àíà áÿòíèíäÿ ðàùàòëàíäû, åëÿ áèë áóðóëüàíà äöøäö, ÿëëÿðèíè éóìäó, ñàíêè îðàäà, ñóéóí äèáèíäÿ ÿñðàðÿíýèç ãàðà éîñóíëàð òóòìóøäó. Îíóí áàðìàãëàðûíû àðàëàìàã ëàçûì
ýÿëäè. Áèç òàõòûí öñòöíäÿ îòóðäóã, áèðèìèç éàâàøúà îíóí áîéíóíó
ãóúàãëàäû âÿ ýöëöìñÿéÿðÿê àüûð áàøûíû ãàëäûðäû. Éàõøû èñòè òþâëÿäÿ àòëàð öçëÿðèíè áèð-áèðèíÿ áåëÿ ìÿùÿááÿòëÿ ñöðòöðëÿð. “Åé,äîñò!” Ìÿí ùÿéàòäà ùå÷ áèð çàìàí áóíäàí õîø ìåùðèáàíëûã ýþðìÿìèøÿì. Ñåðæàíò áèð äÿ ëÿççÿòëè éóõóéà ãàéûòìàüà, áèçèì àëÿìè, îíóí äèíàìèòèíè, àüûð çÿùìÿòèíè, ýåúÿíèí äîíäóðóúó ñîéóüóíó ðÿää åòìÿê èñòÿäè... àììà ýåú èäè. Õàðèúäÿí íÿ èñÿ îíóíéóõóñóíà ìöäàõèëÿ åòìèøäè. Êîëëåúäÿ áàçàð ýöíö ñÿùÿð çÿíý úÿçà àëìûø ìÿêòÿáëèíè áåëÿ îéàäûð. Î, ïàðòàíû, ñèíèô ëþâùÿñèíè, úÿçàö÷öí âåðèëìèø äÿðñè éàääàí ÷ûõàðòìûøäûð. Éàøûë ÷ÿìÿíäÿ øÿíîéóíëàð éóõóñóíà ýèðèð, àììà íàùàã éåðÿ. Çÿíý ÷àëûð, ÷àëûð âÿîíó ðÿùìñèç ñóðÿòäÿ èíñàí ÿäàëÿòñèçëèéè ñÿëòÿíÿòèíÿ ãàéòàðûð. Ñåðæàíò äà éåíèäÿí éàâàø-éàâàø þç éîðüóí áÿäÿíèíÿ àëûøûðäû, áó áÿäÿí îíà éöê èäè, ÷îõ òåçëèêëÿ ñîéóüó ùèññ åòìÿêëÿ áöòöí îéíàãëàðûíäà ñûçûëòûëû àüðû ùèññ åäÿúÿêäè, ñîíðà ÿñëÿùÿ éöêö, ñîíðà èñÿùöúóì ÿçàáû âÿ þëöì. Áóðàäà ùÿòòà ìÿñÿëÿ þëöìäÿ äåéèë, ìÿñÿëÿ îíäàäûð êè, ãàëõìàã èñòÿðêÿí ÿëèí éàïûøãàí êèìè ãàíûí è÷èíäÿ
ñöðöøöð, áîüóëóðñàí, ñîéóã àìàíûíû êÿñèð, þëöìöí þçöíö áèð îãÿäÿð ùèññ åòìèðñÿí, àììà þëìÿê ÷îõ áÿäùåéáÿò îëóð. Ìÿí ñåðæàíòà áàõûð âÿ ñÿùðàäàêû ùàëûìû: éóõóäàí àéûëìàüûìû, éåíèäÿí
òÿøíÿëèéè, ýöíÿøè, ãóìó ùèññ åòìÿéèìè, éåíèäÿí ùÿéàòûí àüûðëûüûíû
äóéìàüûìû âÿ ñîíðà þçöìäÿí àñûëû îëìàéàðàã ýþðäöéöì áó àüûðéóõóéà ãàéûòìàüûìû õàòûðëàéûðäûì.
Íÿùàéÿò, ñåðæàíò àéàüà ãàëõäû âÿ äöç áèçèì ýþçëÿðèìèçèí
è÷èíÿ áàõäû.
– Âàõòäûð?
Èíñàí åëÿ áó çàìàí ìåéäàíà ÷ûõûð. Åëÿ áóðàäàúà î, ñàüëàì
äöøöíúÿíèí ãàáàãúàäàí äåäèêëÿðèíè àëò-öñò åäèð: ñåðæàíò ýöëöìñÿéèðäè.
Î ùàíñû ñåâèíúèí ëÿççÿòèíè äóéóðäó? Éàäûìäàäûð, áèð äÿ__________
ôÿ áèç Ïàðèñäÿ Ìåðìîçëà âÿ áèð íå÷ÿ äîñòóìëà êèìèíñÿ àä ýöíö235

íö êå÷èðèðäèê, ýåúÿíèí éàðûñûíäàí õåéëè êå÷ìèø áàðäàí ÷ûõäûã, îëäóãúà ÷îõ äàíûøäûüûìûç, ùÿäñèç è÷äèéèìèç âÿ áîø éåðÿ þçöìöçö
ÿëäÿí ñàëäûüûìûçà ýþðÿ þçöìöçÿ àúûüûìûç òóòìóøäó. Àðòûã èøûãëàíûðäû âÿ áèðäÿí Ìåðìîç ÿëèìè åëÿ áÿðê ñûõäû êè, äûðíàãëàðû ÿòèìÿ êå÷äè. “Ãóëàã àñ, àõû èíäè Äàêàðäà...” Áó çàìàí ìåõàíèêëÿð
éóõóëó ýþçëÿðèíè îâóøäóðóð, òÿééàðÿíèí ïÿðëÿðèíèí þðòöéöíö à÷ûð,áó ñààò ïèëîò ñèíîïòèêäÿí ìÿëóìàò àëìàüà ýåäèð, èíäè òÿêúÿ ñÿíèí
éîëäàøëàðûí éåð öçö èëÿ àääûìëàéûð. Ñÿìà àðòûã ìàâèëÿøèðäè, áàéðàìà ùàçûðëûã ýåäèðäè, àììà áó áàéðàì áèçèì ö÷öí äåéèëäè, ñöôðÿëÿð à÷ûëûðäû, àììà áèç ãîíàãëûüà äÿâÿò åäèëìÿìèøäèê. Áó ýöíáàøãà àäàìëàð ùÿéàòëàðû èëÿ ðèñê åäÿúÿêëÿð...
– Áóðàäà èñÿ – åëÿ ðÿçàëÿò... – Ìåðìîç ñþçöíö áèòèðäè.
Áÿñ ñÿí, ñåðæàíò, åëÿ ãîíàãëûüà äÿâÿò îëóíìóñàíìû êè, îíóíõàòèðèíÿ þëìÿéÿ äÿéñèí?
Ìÿí àðòûã ñÿíèíëÿ öðÿêäÿí ñþùáÿò åëÿìèøÿì. Ñÿí ùÿéàòûíûí
òàðèõèíè ìÿíÿ äàíûøìûñàí: Áàðñåëîíàíûí ùàðàñûíäà èñÿ àäè áèð ùåñàáäàð èäèí, ðÿãÿìëÿðè ðÿãÿì àðäûíúà äöçöðäöí, þëêÿíè èêè éåðÿáþëìöø íèôàã ñÿíè àç ìÿøüóë åäèðäè. Áóäóð, éîëäàøëàðûíûí áèðè êþíöëëö îëàðàã úÿáùÿéÿ ýåòäè, ñîíðà èêèíúèñè, ö÷öíúöñö ýåòäè. Ñÿíäÿ þçöíäÿ äÿéèøèêëèê îëäóüóíó ùåéðÿò è÷èíäÿ ùèññ åòäèí, ñÿíè ÿââÿëëÿð ìÿøüóë åäÿí ùÿð áèð øåé áîø âÿ ìÿíàñûç ýþðöíìÿéÿ áàøëàäû. Ñÿíèí ñåâèíú âÿ ãàéüûëàðûí, ñÿíèí äèíú, ðàùàò àëÿìèí – áóíëàðûí ùàìûñû ñàíêè óçàã êå÷ìèøÿ ÷ÿêèëäè. Þí ïëàíà êå÷ÿí òàìàì
áàøãà øåéëÿð îëäó. Áó çàìàí éîëäàøëàðûíäàí áèðèíèí þëöì õÿáÿðè
ýÿëäè, î, Ìàëàãà ÿòðàôûíäà ùÿëàê îëìóøäó. Î ñÿíèí åëÿ äîñòóí äåéèëäè êè, ìöòëÿã èíòèãàìûíû àëàñàí. Ñèéàñÿòÿ ýÿëèíúÿ, î ùå÷ áèð çàìàí ñÿíè éåðèíäÿí òÿðïÿòìèðäè. Ëàêèí áó õÿáÿð åéíÿí äÿíèçäÿí
ÿñÿí êöëÿê êèìè þçöíö ñèçèí éàíûíûçà, ñèçèí ñàêèò ùÿéàòûíûçà
ñîõäó. Ùÿìèí ñÿùÿð éîëäàøëàðûíäàí áèðè ñÿíèí öçöíÿ áàõûá äåäè:– Ýåäÿê?
– Ýåäÿê.
__________
Âÿ ñèç ýåòäèíèç.
236

Ãàðøûìäà ùÿãèãÿòè àíëàìàüà êþìÿê åäÿí îáðàçëàð áàø ãàëäûðûð, áó ùÿãèãÿòè ñÿí ñþçëÿ äåéÿ áèëìÿäèí, àììà ñÿíè àìèðàíÿ
ñóðÿòäÿ àïàðàí îäóð.
×þë þðäÿêëÿðèíèí óçàã þëêÿëÿðÿ ó÷ìàã âàõòû ÷àòàíäà, éåðäÿ
îíëàðûí éîëëàðû áîéó ùÿéÿúàí äàëüàëàðû êöêðÿéèð. Åâ þðäÿêëÿðè,ó÷àí ö÷áóúàã îíëàðû úÿçá åäèðìèø êèìè, éþíäÿìñèç òÿðçäÿ àòûëûáäöøöð, ãàíàäëàðûíû ÷ûðïûðëàð. Éóõàðûäà ó÷àíëàðûí ñÿñè îíëàðäà íÿèñÿ êþùíÿ, òÿáèè, áèð ùèññ îéàäûð. Áóäóð, ôåðìàíûí äèíú ñàêèíëÿðèáèð àíëûüà êþ÷ÿðè ãóøëàðà äþíöðëÿð. Òÿêúÿ ÷èðêëè ýþëìÿ÷ÿëÿðè, ñîõóëúàíëàðû, áèð äÿ ùèíè òàíûéàí áó ñàðñàã áàøëàðäà ýþçëÿíèëìÿç
ìÿíçÿðÿëÿð äîüóð – äöíéàíûí ýåíèøëèéè, äÿíèçëÿðèí ùöäóäëàðû âÿáèð òÿðÿôäÿí äÿ àçàä ÷þë êöëÿéèíèí ÷àüûðûøû. Þðäÿê àüëûíà áåëÿ ýÿòèðÿ áèëìÿçäè êè, îíóí áàøûíäà áó ãÿäÿð ãÿðèáÿ øåéëÿð éåðëÿøÿ
áèëÿð. Áóäóð, î ãàíàä ÷àëûð: äÿí, ãóðä îíóí íÿéèíÿ ëàçûìäûð, î ÷þëþðäÿéè îëìàã èñòÿéèð...
Áèð äÿ éàäûìà úåéðàí äöøöð, ÿë úåéðàíû, Úóáèäÿ ñàõëàäûüûì
úåéðàíëàð. Îðàäà áèçèì ùàìûìûçûí úåéðàíû âàð èäè. Áèç îíëàðû
êèôàéÿò ãÿäÿð ùàâà àëìàëàðû ö÷öí ìÿôòèë øÿáÿêÿëÿðäÿí äöçÿëìèøýåí ãîðóãäà ñàõëàéûðäûã, àõû úåéðàíëàð ÷îõ èíúÿ îëóðëàð, ýÿðÿê
ùÿìèøÿ îíëàðû êöëÿê îõøàñûí. Áóíà áàõìàéàðàã, ÿýÿð îíó êþðïÿ
âàõòû òóòñàí, áàüëûäà éàøàéûð, ÿëäÿí éåéèðëÿð. Îíëàð þçëÿðèíè îõøàìàüà èúàçÿ âåðèð âÿ þç íÿì öçëÿðèíè ñÿíèí ÿëèíÿ ñöðòöðëÿð. Ñÿí äÿòÿñÿââöð åäèðñÿí êè, ýóéà îíëàðû äîüðóäàí äà ÿëÿ þéðÿòìèñÿí, ÿùëèëÿøäèðìèñÿí. Ýóéà ñÿí îíëàðû äÿðä-ãöññÿäÿí, ôÿëàêÿòäÿí ãóðòàðìûñàí, îíóí ùÿéàòûíû ãîðóìóñàí. Ñîíðà èñÿ áèð äÿôÿ îíó ãîðóüóí î áàøûíäà, ñÿùðàíûí áàøëàíäûüû éåðäÿ áóéíóçëàðûíû øÿáÿêÿéÿ
äèðÿìèø ýþðöðñÿí. Îíëàðû îðà, ñÿùðà ìàãíèò êèìè ÷ÿêèð. Îíëàð
ñÿíäÿí ãà÷äûãëàðûíû áàøà äöøìöðëÿð. Ñÿí îíëàðà ñöä ýÿòèðèðñÿí,îíëàð ñöäö è÷èðëÿð. Ñÿí îíëàðû òóìàðëàéûðñàí. Îíëàð, öçëÿðèíè ÿââÿëêèíäÿí äÿ ìåùðèáàíúàñûíà ñÿíèí ÿëèíÿ ñöðòöðëÿð. Àììà îíëàðäàí àðàëàíàí êèìè ãà÷ìàüà áàøëàéûðëàð, ùÿòòà åëÿ áèë ÿùâàëëàðû äóðóëóð, éåíèäÿí îíëàðû ãîðóüóí î áàøûíäà, ùÿìèí éåðäÿ òàïûðñàí.
ßýÿð ìöäàõèëÿ åòìÿñÿí, îíëàð ÷ÿïÿðè ó÷óðìàüà ñÿé åòìÿäÿí
__________
ùÿìèí éåðäÿúÿ ãóðóéóá ãàëàúàãëàð, ãàø-ãàáàãëàðûíû ñàëëàéûá,237

áóéíóçëàðûíû øÿáÿêÿéÿ äèðÿéÿðÿê þëÿíÿ ãÿäÿð äóðàúàãëàð. Áÿëêÿ
îíëàðûí ìÿùÿááÿò äÿìëÿðè ÷àòìûøäûð. Éàõóä åëÿ-áåëÿ ãà÷ìàã,ýöúëÿðè ýÿëäèêúÿ ãà÷ìàã èñòÿéèðëÿð? Áóíó îíëàð þçëÿðè äÿ áèëìèðëÿð. Îíëàð êþðïÿëèêäÿí, ùÿëÿ ýþçëÿðè à÷ûëìàìûø ÿñèð äöøìöøëÿð.
Íÿ óúñóç-áóúàãñûç ãóìëóãëàðäà ñÿðáÿñòëèê, íÿ åðêÿéèí èéè îíëàðà
òàíûøäûð. Àíúàã ñÿí îíëàðäàí äöøöíúÿëèñÿí. Ñÿí îíëàðûí íÿ àõòàðäûãëàðûíû áèëèðñÿí, áèëèðñÿí êè, îíëàð ýåíèøëèê àõòàðûðëàð, áóíñóç
úåéðàí ùÿëÿ úåéðàí äåéèë. Îíëàð úåéðàí îëìàã èñòÿéèðëÿð, îéíàãëàìàã èñòÿéèðëÿð. Äöç, áèðáàøà ñöçìÿê, – ñààòäà éöç êèëîìåòð! –áÿçÿí âàç àòìàã èñòÿéèðëÿð, åëÿ áèë áèðäÿí àéàãëàðûíûí àëòûíäàí
àëîâ ÷ûõìûøäûð. Äöíéàäà ÷àããàëûí îëìàñû áÿäáÿõò÷èëèê äåéèë,úåéðàíëàðûí ùÿãèãÿòè áóíäàäûð êè, ãîðõóäàí îíëàð áàøýèúÿëëÿíäèðèúè ñû÷ðàéûøëà þçëÿðèíè äÿ þòöá êå÷èðëÿð. Äöíéàäà øèðëÿðèí îëìàñû
áÿäáÿõò÷èëèê äåéèë, àõû úåéðàíëàðûí ùÿãèãÿòè îíäàäûð êè, úàéíàãëû
ïÿíúÿíèí çÿðáÿñè èëÿ ãûçìàð ãóìóí öñòÿ ñÿðèëèðëÿð! Îíëàðà áàõûá
äöøöíöðñÿí: îíëàðû ùÿñðÿò éàõûá éàíäûðûð. Ãÿì-ãöññÿ íÿéèíñÿ
ùÿñðÿòèíè ÷ÿêìÿê äåìÿêäèð, áóíóí íÿ îëäóüóíó þçöí äÿ áèëìèðñÿí... Áó ùÿñðÿò âàð, ìÿëóì îëìàéàí âÿ àðçó åäèëÿí ùÿñðÿò, ëàêèíîíó ñþçëÿ äåìÿê îëìóð.
Áÿñ áèç? Áèçèì íÿéèìèç ÷àòìûð?
Ñÿí áóðàäà, úÿáùÿäÿ, íÿ òàïìûñàí, ñåðæàíò ùàðäàí ñÿíäÿ áåëÿáèð ñàêèò èíàì ÿìÿëÿ ýÿëìèøäèð êè, ñÿíèí éåðèí âÿ ñÿíèí àãèáÿòèí
ìÿùç áóðäàäûð? Áÿëêÿ áóíó ñÿíÿ éóõóëó áàøûíû ãàëäûðàí ãàðäàøëûã ÿëè áÿõø åòìèøäèð, áÿëêÿ ùàëûíà àúûìàã äåéèë, ñÿðáÿñòëèê äîëó,õîø òÿáÿññöì áóíó ñÿíÿ áÿõø åòäè? “Åé éîëäàø!..” Êèìèíñÿ ùàëûíà ãàëäûüûí çàìàí ñèç ùÿëÿ èêè íÿôÿðñèíèç, ñèç ùÿëÿ àéðûñûíûç. Ëàêèí ìöíàñèáÿòèí åëÿ éöêñÿêëèéè îëóð êè, ìèííÿòäàðëûã âÿ òÿðÿùùöì ìÿíàñûíû èòèðèð. Áó ìÿðùÿëÿéÿ éöêñÿëÿðÿê, àçàäëûüà áóðàõûëìûø äóñòàã êèìè éöíýöëúÿ âÿ ñåâèíúëÿ íÿôÿñ àëûðñàí.
Î âàõò ùÿëÿ èòàÿò àëòûíà àëûíìàìûø Ðèî-äå-Îðî ðàéîíóíóí
öñòöíäÿí ó÷àíäà áèç èêè òÿééàðÿ÷è áåëÿúÿ àéðûëìàç èäèê. Ìÿí ùå÷áèðçàìàí åøèòìÿìèøÿì êè, ãÿçàéà äöøÿíëÿð õèëàñêàðà òÿøÿêêöð
__________
åòñèíëÿð. ×îõ âàõò áèç, ïî÷ò éöêöíö áó òÿééàðÿäÿí î áèðè òÿééà238

ðÿéÿ äàøûéàðêÿí ùÿëÿ ñþéöøöðäöê äÿ: “Êþïÿê îüëó! Ìÿí ñÿíèí
óúáàòûíäàí àüðûìàç áàøûìà äÿñìàë áàüëàäûì, ùàíñû øåéòàí ñÿíèéîëäàí åëÿäè êè, êöëÿê ãàáàãäàí âóðäóüó ùàëäà èêè ìèí ìåòð ùöíäöðëöéÿ ãàëõäûí! Ñÿí äÿ ìÿíèì êèìè àøàüûäàí ó÷ñàéäûí, ÷îõäàí
Ïîðò-Åòåíäÿ èäèê”. Ùÿéàòûíäàí êå÷ÿðÿê, éîëäàøûíû õèëàñ åäÿíàäàì óòàíà-óòàíà ùèññ åäèð êè, î ùÿãèãÿòÿí ÿúëàôäûð âÿ èòäÿí òþðÿìÿäèð. Áèð äÿ áèç îíà íÿ ö÷öí òÿøÿêêöð åòìÿëèéèê? Àõû áèçèì
ùÿéàòûìûçà îíóí äà ùàããû âàð. Áèç ùàìûìûç áèð àüàúûí áóäàãëàðûéûã. Ìÿí ñÿíèíëÿ ôÿõð åäèðäèì, åé ìÿíèì õèëàñêàðûì!
Ñÿíè þëöìÿ ùàçûðëàéàí àäàìûí íÿ ö÷öí ñÿíÿ éàçûüû ýÿëìÿëèäèð, ñåðæàíò? Ñèçèí ùàìûíûç áèð-áèðèíèçèí éîëóíäà þëìÿéÿ ùàçûð
èäèíèç. Áåëÿ àíëàðäà àäàìëàðû ñþçÿ åùòèéàúû îëìàéàí òåëëÿð áèðëÿøäèðèð. Ìÿí ñÿíèí íÿ ö÷öí äþéöøÿ ýåòäèéèíè áàøà äöøäöì. ßýÿðÁàðñåëîíàäà ñÿí êàñûáûí áèðè èäèíñÿ âÿ èøäÿí ñîíðà òÿíùàëûã êå÷èðèðäèíñÿ, ñÿíèí èñòè áèð ñûüûíàúàüûí éîõ èäèñÿ, ñÿí áóðàäà ùÿãèãÿòÿí àäàì îëäóí, áþéöê äöíéàéà äöøäöí, áóäóð ñÿíè, ñÿôèëèí áèðèíè, ìÿùÿááÿò ãÿáóë åäèð.
Ñèéàñÿò÷èëÿðèí îëà áèëñèí, ñÿíèí ãÿëáèíÿ ñàëäûüû òÿìòÿðàãëû, ýóðóëòóëó ñþçëÿðèí ùÿãèãÿò, àüûëëû îëóá-îëìàìàñû èëÿ ìÿíèì èøèìéîõäóð. Âàõòêû î òîõóìëàð ñÿíèí ãÿëáèíÿ äöøìöø âÿ úöúÿðìèøäèð,äåìÿëè, áó îíà ëàçûì èìèø. Áó áàðÿäÿ éàëíûç ñÿí þçöí ìöùàêèìÿ
éöðöäÿ áèëÿðñÿí. Òîðïàã þçö áèëèð îíà íÿ úöð òîõóì ëàçûìäûð.

3
Áèç éàëíûç î çàìàí êþêñ äîëóñó íÿôÿñ àëûðûã êè, ãàðäàøëàðûìûçëà áèðëÿøèðèê âÿ áèçèì öìóìè ìÿãñÿäèìèç îëóð; áèç òÿúðöáÿäÿí áèëèðèê êè, ñåâìÿê áèð-áèðèíèí öçöíÿ áàõìàã äåìÿê äåéèë,ñåâìÿê áèð éåðäÿ åéíè èñòèãàìÿòÿ áàõìàã äåìÿêäèð. Éàëíûç îàäàìëàð éîëäàøäûðëàð êè, àëïèíèñòëÿð êèìè áèð èïëÿ åéíè çèðâÿéÿ ãàëõûðëàð, – îíëàð áèð-áèðèëÿðèíè áåëÿ ãàçàíûðëàð. Áàøãà úöð îëñàéäû,êîìôîðò ÿñðè îëàí ÿñðèìèçäÿ íÿ ö÷öí ñÿùðàäà ñîí ãóðòóì ñóéóáåëÿ ñåâèíúëÿ áþëöðöê? Ñîñèîëîãëàðûí ïåéüÿìáÿðëèéè ãàðøûñûíäà
__________
áó ÿùÿìèééÿòñèç äåéèëìè? Áèçÿ, Áþéöê ñÿùðà ãóìëóãëàðûíäà éîë239

äàøûíûí ùàðàéûíà ÷àòìàã ñÿàäÿòèíÿ íÿñèá îëìóøëàðà, ùÿð úöð áàøãà ñåâèíú ñàäÿúÿ ìèñêèí ýþðöíöð.
Áÿëêÿ äÿ åëÿ áóíà ýþðÿ äöíéàäà ùÿð øåé úûðûëäàéûð âÿ ëàõëàéûð.
Ùÿð êÿñ åùòèðàñëà îíà ðóùè ðàùàòëûã âåðÿ áèëÿúÿê äèí-èìàí àõòàðûð.
Áèç ãÿçÿáëÿ ìöáàùèñÿ åäèðèê, ñþçëÿðèìèç ìöõòÿëèôäèð, àììà îíëàðûí àðõàñûíäàêû ùÿìèí åùòèðàñëàð, ùÿìèí ãàéÿëÿðäèð. Áèçè ìåòîäëàð – ìöùàêèìÿ áÿùðÿñè àéûðûð, àììà ìÿãñÿäèìèç áèðäèð.
Áÿñ îíäà íÿéÿ òÿÿúúöáëÿíÿñÿí? Êèì Áàðñåëîíàäà, àíàðõèñòëÿðèí çèðçÿìèñèíäÿ éîëäàøûíû ãóðòàðìàã ö÷öí ùÿéàòûíäàí êå÷ìÿéÿ ùàçûð îëìàãëà áó àìàíñûç, ñÿðò ÿäàëÿòëÿ öç-öçÿ ýÿëÿðÿê ùèññåäèð êè, îíäà òàìàìèëÿ éåíè, òàíûø îëìàéàí ùèññ áàø ãàëäûðìûøäûð,ùÿìèí àäàì ö÷öí áó ýöíäÿí éàëíûç áèð ùÿãèãÿò – àíàðõèñòëÿðèí
ùÿãèãÿòè ìþâúóääóð. Êèì áèð äÿôÿ ñÿúäÿäÿ îëàí, âàùèìÿéÿ äöøìöø ðàùèáëÿðè ìöùàôèçÿ ö÷öí Èñïàíèéà ìîíàñòûðûíäà ãàðîâóëäà
äóðìóøñà, î êèëñÿ éîëóíäà þëÿð.
Öðÿéèíäÿ ãÿëÿáÿ òÿíòÿíÿñè Àíä éöêñÿêëèéèíäÿí ×èëè âàäèñèíÿ
øûüûäûüû çàìàí Ìåðìîçà äåñÿéäèëÿð êè: åé àõìàã, áèð àëâåð÷èíèí
ìÿêòóáëàðû õàòèðèíÿ ùÿéàòûíäàí êå÷ìÿéÿ äÿéÿðìè, î çàìàí Ìåðìîç éàëíûç ýöëöìñÿðäè. Ùÿãèãÿò – Àíä öçÿðèíäÿí ó÷àðêÿí îíóíäàõèëèíäÿ éàðàíìûø àäàìäûð.
ßýÿð ñèç ìöùàðèáÿäÿí èìòèíà åòìÿéÿí áèð àäàìû ìöùàðèáÿíèí äÿùøÿòëè âÿ èéðÿíú îëìàñûíà èíàíäûðìàã èñòÿéèðñèíèçñÿ, îíóâÿùøè ùåñàá åòìÿéèí, ïèñëÿìÿçäÿí ÿââÿë îíó àíëàìàüà ÷àëûøûí.
Ùå÷ îëìàñà, áåëÿ áèð ùàäèñÿíè äöøöíöí. Úÿíóáëó áèð çàáèò
ðèôëÿðëÿ âóðóøìà çàìàíû, ãèéàì÷ûëàðûí òóòäóüó èêè äàü ñèëñèëÿñèíèí
àðàñûíäà ñûõûøäûðûëìûø ïîñòà êîìàíäèðëèê åäèðäè. Áèð àõøàì î ãÿðáäàüëàðûíûí åë÷èëÿðèíè ãÿáóë åäèð. Ëàçûìè ãàéäàäà, ÷àé è÷èðìèøëÿð,áèðäÿí àòûøìà áàøëàíûð. Øÿðã äàüëàðû òàéôàëàðû ïîñòà ùöúóì åòìèøäè. Êàïèòàí åë÷èëÿðè éîëà ñàëûá, äþéöøÿ ýèðèøìÿê èñòÿéèð, ëàêèí åë÷èëÿð åòèðàç åäèðëÿð: “Áó ýöí áèç ñÿíèí ãîíàüûíûã. Ñÿíè òÿðê åäèá,ýåòìÿê Àëëàùà õîø ýåòìÿç”; îíëàð êàïèòàíûí ÿñýÿðëÿðèíÿ ãîøóëóðëàð, ïîñòóí ìöäàôèÿñèíÿ êþìÿê åäèðëÿð âÿ éàëíûç áóíäàí ñîíðàþç ãàðòàë éóâàëàðûíà ãàéûäûðëàð.
Ñîíðà èñÿ îíëàð þçëÿðè ïîñòà ùöúóì åòìÿéÿ ùàçûðëàøûðëàð, – áó__________
ÿðÿôÿ êàïèòàíûí éàíûíà åë÷è ýþíäÿðèðëÿð.
240

– Ùÿìèí àõøàì áèç ñÿíÿ êþìÿê åòäèê...
– Äîüðóäóð...
– Ñÿíèí õàòèðèíÿ ö÷ éöç ïàòðîí èøëÿòäèê...
– Äîüðóäóð.
– ßäàëÿò íàìèíÿ ñÿí îíëàðû ãàéòàðìàëûñàí.
Éîõ, êàïèòàí íÿúèá àäàìäûð, îíëàðûí àëèúÿíàáëûüûíäàí ìÿíôÿÿòáÿðäàð îëìàã èñòÿìÿç. Î, áó ýöëëÿëÿðèí îíóí þçöíÿ àòûëàúàüûíû áèëÿ-áèëÿ, ïàòðîíëàðû âåðèð.
Èíñàí ùÿãèãÿòè – îíó èíñàí åëÿéÿí øåéäèð. Êèì èíñàí ìöíàñèáÿòëÿðèíèí áåëÿ àëèúÿíàáëûüûíû, èø ãàéäàëàðûíà áåëÿ ñÿäàãÿòè, ùÿéàòâÿ þëöìäÿí éöêñÿê îëàí áèð-áèðèíÿ ùþðìÿòè ýþðöáñÿ, î àäàì áóùèññëÿðè, ãàðäàøëûã ìÿùÿááÿòè ÿëàìÿòè îëàðàã ùÿìèí ÿðÿáëÿðè òÿðèôëÿéÿí, îíëàðà éàëòàãëûã åäÿí âÿ åéíè çàìàíäà îíëàðû àë÷àëäàí
äåìàãîãóí ìèñêèí õåéèðõàùëûüû èëÿ áèð òóòà áèëìÿç, ìöùàðèáÿ
ùàããûíäà áåëÿ êàïèòàíëà ìöáàùèñÿéÿ áàøëàñàíûç, î ñèçÿ àíúàã
íèôðÿò äîëó òÿÿññöôëÿ úàâàá âåðÿð. Âÿ î, ùàãëûäûð.
Àíúàã ìöùàðèáÿéÿ íèôðÿò åòìÿêäÿ ñèç äÿ ùàãëûñûíûç.
Èíñàíû, îíóí åùòèéàú âÿ àðçóëàðûíû àíëàìàã, îíóí ìàùèééÿòèíèí þçöíö äÿðê åòìÿê ö÷öí, ñèçèí ìÿëóì ùÿãèãÿòëÿðèíèçè ãàðøûãàðøûéà ãîéìàã ëàçûì äåéèë. Áÿëè, ñèç ùàãëûñûíûç. Ùàìûíûç ùàãëûñûíûç. Èñòÿíèëÿí ùÿð øåéè ìÿíòèãè ñóðÿòäÿ èñáàò åòìÿê îëàð. Áÿøÿðèééÿòèí áöòöí áÿäáÿõòëèéèíäÿ ãîçáåëëÿðè èòòèùàì åòìÿê ôèêðèíÿ
äöøÿí àäàì äà ùàãëûäûð. Ãîçáåëëÿðÿ ìöùàðèáÿ åëàí åòìÿê êèôàéÿòäèð, áèç äÿðùàë îíëàðà íèôðÿò åäÿúÿéèê. Áèç áöòöí úèíàéÿòëÿðè
ö÷öí ãîçáåëëÿðäÿí àìàíñûç èíòèãàì àëìàüà áàøëàéàúàüûã. ßëáÿòòÿ, ãîçáåëëÿð àðàñûíäà äà úàíèëÿð âàð.
Èíñàí ìàùèééÿòèíèí íÿäÿ îëäóüóíó àíëàìàã ö÷öí ùå÷ îëìàñà,áèð àíëûüà èõòèëàôû óíóòìàã ëàçûìäûð, àõû ùÿð úöð íÿçÿðèééÿ âÿ ùÿðúöð äèí áèð Ãóðàíëûã ñàðñûëìàç ùÿãèãÿò ìöÿééÿí åäèð âÿ îíëàð äàôàíàòèçì äîüóðóð. Àäàìëàðû ñàüëàð âÿ ñîëëàðà, ãîçáåëëÿðÿ âÿ ãåéðè-ãîçáåëëÿðÿ, ôàøèñòëÿðÿ âÿ äåìîêðàòëàðà áþëìÿê îëàð, ùÿì äÿ áóòÿãñèìàòûí ùå÷ áèðèíè ðÿää åäÿ áèëìÿçñÿí. Ëàêèí, ñèç áèëäèéèíèç
__________
êèìè, ùÿãèãÿò îäóð êè, äöíéàíû äàùà ñàäÿ, äàùà òÿáèè åäèð, ãÿòèé241éÿí î äåéèë êè, îíó õàîñà ÷åâèðèð. Ùÿãèãÿò öìóìèíè èäðàêà êþìÿê
åäÿí äèëäèð. Íéóòîí ùå÷ äÿ óçóí ìöääÿò ýèçëè ãàëàí ãàíóíó “êÿøôåòìÿìèøäèð” – áó úöð àíúàã ðåáóñ ùÿëë åäèðëÿð: Íéóòîíóí åòäèéè
éàðàäûúûëûã èäè. Î åëÿ áèð äèë éàðàòäû êè, î äèë áèçÿ àëìàíûí ÷ÿìÿíÿ
äöøìÿñèíè äÿ, ýöíÿøèí äîüìàñûíû äà äàíûøûð. Ùÿãèãÿò î äåéèë êè,èñáàòà åùòèéàúû îëñóí, ùÿãèãÿò ñàäÿëèêäèð.
Èäåîëîýèéàëàð áàðÿäÿ ìöáàùèñÿíèí íÿ ìÿíàñû? Îíëàðäàí ùÿðáèðèíè ñöáóòëàðëà ìþùêÿìëÿíäèðìÿê îëàð, åéíè çàìàíäà îíëàðûí
ùàìûñû áèð-áèðèíÿ çèääèð, îäóð êè, áó ìöáàùèñÿëÿðäÿí àíúàã èíñàíëàðûí õèëàñûíà öìèäèíè èòèðèðñÿí. Àõû ÿòðàôûìûçäà îëàí àäàìëàðûí ùàìûñû ùÿð éåðäÿ åéíè øåéÿ úàí àòûðëàð.
Áèç àçàäëûã èñòÿéèðèê. Êöëöíýëÿ èøëÿéÿí àäàì èñòÿéèð êè, êöëöíýöíöí ùÿð áèð çÿðáÿñèíäÿ ìÿíà îëñóí. Êöðÿê úÿçàñûíà ìÿùêóì åäèëìèø àäàì êöëöíýëÿ èøëÿéÿíäÿ, êöëöíýöí ùÿð áèð çÿðáÿñèîíó éàëíûç àë÷àëäûð. Ëàêèí êöëöíý êÿøôèééàò÷ûíûí ÿëèíäÿäèðñÿ,îíóí ùÿð áèð çÿðáÿñè êÿøôèééàò÷ûíû éöêñÿëäèð. Êàòîðãà êöëöíýöí
èøëÿäèéè éåð äåéèë. Êàòîðãà îíà ýþðÿ äÿùøÿòëè äåéèë êè, î àüûð ÿìÿêòÿëÿá åäèð. Êàòîðãà î éåðäÿäèð êè, êöëöíýöí çÿðáÿñè ìÿíàäàí
ìÿùðóìäóð, îðàäà ÿìÿê àäàìû èíñàíëàðëà áèðëÿøäèðìèð.
Áèç èñÿ êàòîðãàäàí ãà÷ìàã èñòÿéèðèê.
Àâðîïàäà èêè éöç ìèëéîí àäàì áîø-áîøóíà ñöðöíöð âÿ îíëàð
ùÿãèãè éàøàéûø ö÷öí éåíèäÿí äèð÷ÿëìÿëÿðèíÿ øàä îëàðäûëàð. Ñÿíàéå îíëàðû, êÿíäëè òàéôàñûíû íÿñèëäÿí-íÿñëÿ äàâàì åäÿí ùÿéàòäàí
àéûðìûø âÿ ùèñäÿí ãàðàëìûø âàãîíëàðëà äîëó îëàí òÿðòèáàò ñòàíñèéàñûíà îõøàéàí íÿùÿíý êåòòîëàðà äîëäóðìóøäóð. Ôÿùëÿ ãÿñÿáÿëÿðèíäÿ áàñûðûëìûø àäàìëàð ùÿéàòà ãàéûòìàëàðûíà øàä îëàðäûëàð.
Óñàíäûðûúû, éåêíÿñÿã èøèí ÿëäÿí ñàëäûüû àäàìëàð äà âàðäûð,êÿøôèééàò÷ûëàðûí, ìþìèíëÿðèí, àëèìëÿðèí ñåâèíúè îíëàðà ìöéÿññÿð
äåéèë. Áÿçèëÿðè òÿñÿââöð åäèð êè, îíëàðû äèð÷ÿëòìÿê, àéàüà ãàëäûðìàã áèð åëÿ ÷ÿòèí èø äåéèë, òÿêúÿ îíëàðû ýåéèíäèðìÿê, éåäèðòìÿê,îíëàðûí ýöíäÿëèê åùòèéàúûíû òÿìèí åòìÿê ëàçûìäûð. Îíëàðäàí éàâàø-éàâàø
Êóðòåëèíèí ðîìàíëàðû ðóùóíäà ìåøøàíëàð, êÿíä ñèéà__________
ñÿò÷èëÿðè, ùå÷ áèð ìÿíÿâè ìÿíàôåëÿðè îëìàéàí ìÿùäóä ìöòÿõÿñ242

ñèñëÿð ùàçûðëàäûëàð. Áó àäàìëàð ïèñ òÿëèì ýþðìÿìèøäèëÿð, àììàùÿëÿ ìÿäÿíèééÿòÿ àëûøìàìûøäûëàð. Ìÿäÿíèééÿòèí ýóéà çÿðáÿëÿíìèø ôîðìóëàëàðäàí èáàðÿò îëäóüóíó åùòèìàë åäÿíëÿðèí ìÿäÿíèééÿò ùàããûíäà òÿñÿââöðëÿðè ÷îõ ìèñêèíäèð. Äÿãèã åëìëÿðäÿí
óçàã îëàí ùÿð áèð ìÿêòÿáëè òÿáèÿòèí ãàíóíëàðû ùàããûíäà Äåêàðò âÿÏàñêàëûí áèëäèêëÿðèíäÿí ÷îõ-÷îõ àðòûã áèëèð. Ëàêèí ìÿêòÿáëèäÿ
îíëàðûí òÿôÿêêöð ãàáèëèééÿòè âàðìû?
Áèçèì ùàìûìûç, êèìè áèð àç òóòãóí, êèìè áèð àç àéäûí äóéóðóã
êè, àéûëìàã ëàçûìäûð. Ëàêèí íÿ ãÿäÿð ñàõòà éîëëàð à÷ûëûð... ßëáÿòòÿ,àäàìëàðà ùÿð ùàíñû áèð ôîðìà ýåéèíäèðìÿêëÿ, îíëàðû ðóùëàíäûðìàã
îëàð. Îíëàð ìöáàðèçÿ ìàùíûñû îõóìàüà áàøëàð âÿ ÷þðÿêëÿðèíè éîëäàøëàðû èëÿ éåéÿðëÿð. Îíëàð àõòàðäûãëàðûíû òàïàðëàð, þç áèðëèê âÿ èúìàëàðûíû ùèññ åäÿðëÿð. Ëàêèí áó ÷þðÿê îíëàðà þëöì ýÿòèðÿð.
Óíóäóëìóø òàõòà áöòëÿðè ãàçûá ÷ûõàðìàã îëàð, þçëÿðèíè ïèñìè,éàõøûìû ýþñòÿðìèø îëàí êþùíÿ õóðàôàòû äèðèëòìÿê îëàð, àäàìëàðäà
éåíèäÿí ïàíàëìàíèçì éàõóä Ðîìà èìïåðèéàñûíà èíàì òÿëãèí åòìÿê îëàð. Àëìàí îëäóãëàðû âÿ Áåòùîâåíèí ùÿìâÿòÿíëÿðè îëäóãëàðû ö÷öí àëìàíëàðû ëîâüàëàíäûðìàã, áàøëàðûíû äóìàíëàíäûðìàã îëàð.
Àäè áàúàòÿìèçëÿéÿíèí äÿ áàøûíû áåëÿúÿ ýèúÿëëÿòìÿê îëàð. Âÿ áó,áàúàòÿìèçëÿéÿíäÿ Áåòùîâåí ùèññè îéàòìàãäàí ÷îõ àñàíäûð.
Ëàêèí áó áöòëÿð éûðòûúû áöòëÿðäèð. Áèð åëìè êÿøô íàìèíÿ éàõóä
àüûð áèð õÿñòÿëèéèí ìöàëèúÿñè ö÷öí äÿðìàí òàïìàã íàìèíÿ þëÿíàäàì þç þëöìö èëÿ ùÿéàò èøèíÿ õèäìÿò åäèð. Áÿëêÿ äî éåíè òîðïàã
ôÿòù åòìÿê ö÷öí þëìÿê ýþçÿëäèð, àììà ìöàñèð ìöùàðèáÿ ùÿðøåéè, ìöùàðèáÿ íÿéèí õàòèðèíÿ àïàðûëûðñà îíóí ùàìûñûíû ìÿùâåäèð. Èíäè ñþùáÿò áèð àç ãàí òþêöá, áöòþâ áèð õàëãû äèð÷ÿëòìÿêäÿí
ýåòìèð. Òÿééàðÿ âÿ èïðèò ñèëàù îëàí âàõòäàí ìöùàðèáÿ ñàäÿúÿ ãûðüûíà ÷åâðèëìèøäèð. Äöøìÿí áåòîí äèâàðëàð àðõàñûíäà ýèçëÿíèð, ùÿðáèðè äàùà éàõøû ÷ûõûø éîëó òàïìàüû áàúàðìàäûüûíäàí ùÿð ýåúÿ åñêàäðèëéà ýþíäÿðèð, áó åñêàäðèëéà áèðáàøà äöøìÿíèí öçÿðèíÿ ñîõóëóð, îíóí ùÿéàò ìÿðêÿçèíÿ áîìáàëàð òþêöð, ñÿíàéåñèíè âÿ ðàáèòÿ
âàñèòÿëÿðèíè
__________äàüûäûð. Ãÿëÿáÿ àõûðûíúû òÿëÿô îëàúàã àäàìûí îëàúàãäûð. Ùÿì äÿ ùÿð èêè ðÿãèá äèðè-äèðè ÷öðöéöð.
243

Äöíéà ñÿùðàéà äþíìöøäöð, áèç ùàìûìûç îíäà éîëäàø òàïìàã
ùÿñðÿòè ÷ÿêèðèê; áèç éîëäàøëàð àðàñûíäà ÷þðÿê éåìÿê õàòèðèíÿ ìöùàðèáÿíè ìÿãáóë ñàéûðûã. Àììà éîëäàøëûã ìåùðèáàíëûüûíû ãàçàíìàã, ÷èéèí-÷èéèíÿ åéíè ìÿãñÿäÿ äîüðó ýåòìÿê ö÷öí ãÿòèééÿí
âóðóøìàã ëàçûì äåéèë. Áèç àëäàíìûøûã. Ìöùàðèáÿ âÿ íèôðÿò öìóìè ñöðÿòëè ùÿðÿêÿòÿ ùå÷ áèð ñåâèíú ÿëàâÿ åòìèð.
Íèéÿ áèç áèð-áèðèìèçÿ äöøìÿí êÿñèëìÿëèéèê? Áèç ùàìûìûç áèðøåé òÿðÿôäàðûéûã, ïëàíåòäÿ äîëàøûðûã, áèç áèð ýÿìèíèí ùåéÿòèéèê.
Ìöõòÿëèô ìÿäÿíèééÿòëÿð àðàñûíäà ìöáàùèñÿäÿ éåíèñèíèí, äàùàêàìèëèíèí éàðàíìàñû éàõøûäûð, àììà îíëàðûí áèð-áèðèíè äèäèøäèðìÿñè èéðÿíúäèð.
Áèçè àçàä åòìÿê ö÷öí, ãàðäàøëûã òåëëÿðè èëÿ áèðëÿøèá, ÷èéèí÷èéèíÿ ýåäÿúÿéèìèç ìÿãñÿäè ýþðìÿéèìèçÿ êþìÿê åòìÿê ëàçûìäûð, áÿñ îíäà íèéÿ åëÿ áèð ìÿãñÿä àõòàðìàéàã êè, î ùàìûíû áèðëÿøäèðñèí? Ùÿêèì õÿñòÿíè ìöàéèíÿ åäÿðêÿí èíèëòèëÿðè åøèòìèð. Ùÿêèìÿ ëàçûì îëàí øåé õÿñòÿéÿ øÿôà âåðìÿêäèð. Ùÿêèì öìóìè ãàíóíëàðà õèäìÿò åäèð. Îíëàðà áèð äÿôÿäÿ àòîì âÿ óëäóç äóìàíûíû
ìöÿééÿí åäÿí, äåìÿê îëàð, èëàùè òàðàçëûã òàïìûø ôèçèêëÿð äÿ õèäìÿò åäèð. Àäè ÷îáàí äà îíëàðà õèäìÿò åäèð. Ãîé óëäóçëó ñÿìàíûí
àëòûíäà îíëàðúà ãîéóí ãûðõàí àäàì þç ÿìÿéèíèí ìÿíàñûíû äÿðêåòñèí, áó çàìàí î àäè õèäìÿò÷è îëìóð. Î ãàðîâóë÷óäóð. Ùÿð áèðãàðîâóë÷ó èñÿ èìïåðèéàíûí òàëåéèíÿ úàâàáäåùäèð.
Ñèç ýöìàí åäèðñèíèç êè, ÷îáàí ùÿéàòäà þçöíö âÿ þç éåðèíè
äÿðê åòìÿéÿ úàí àòìûð? Ìàäðèä ÿòðàôûíäà úÿáùÿäÿ ìÿí ìÿêòÿáÿ
ýåòìèøäèì, ìÿêòÿá òÿïÿëèêäÿ, àë÷àã äàø ùàñàðûí è÷èíäÿ èäè, ñÿíýÿðëÿðëÿ áóðàíûí àðàñû áåø éöç ìåòð îëàðäû. Áó ìÿêòÿáëÿðäÿ áèðêàïðàë áîòàíèêà äÿðñè âåðèðäè. Êàïðàëûí êîáóä ÿëëÿðèíäÿ ëàëÿ âàðèäè, î åùòèéàòëà ëÿ÷ÿêëÿðè âÿ åðêÿêúèêëÿðè áèð-áèðèíäÿí àéûðûðäû.
Ùÿð òÿðÿôäÿí: ÷èðêëè ñÿíýÿðëÿðäÿí, ìÿðìèëÿðèí ýóðóëòóñó àëòûíäàí
ñàããàë áàñìûø çÿââàðëàð îíóí éàíûíà àõûá ýÿëèðäè. Îíëàð êàïðàëû
äþâðÿéÿ àëûð, áàðäàø ãóðóá, ÿëëÿðèíè ÷ÿíÿëÿðèíèí àëòûíà äèðÿéÿðÿê
ãóðó éåðäÿ îòóðóð, îíà ãóëàã àñûðäûëàð. Îíëàð ãàøëàðûíû ÷àòûð, äèø__________
ëÿðèíè ãûúàéûðäûëàð, äÿðñè îíëàð î ãÿäÿð äÿ áàøà äöøìöðäöëÿð, àì244ìà îíëàðà äåéèðäèëÿð: “Ñèç àâàìñûç, ñèç éûðòûúûñûíûç, ñèç òÿçÿúÿ, þçìàüàðàíûçäàí ÷ûõûðñûíûç, áÿøÿðèééÿòÿ ÷àòìàã ëàçûìäûð!” – Îíëàð
ìþùêÿì àääûìëàðëà áÿøÿðèééÿòÿ ÷àòìàüà ãà÷ûðäûëàð.
Íÿ âàõò êè, áèç éåð öçöíäÿ þç ðîëóìóçó – ãîé î ëàï úöçè âÿýþçÿ ÷àðïìàéàí îëñóí – äÿðê åòäèê, î çàìàí õîøáÿõò îëàúàüûã.
Éàëíûç î çàìàí ðàùàò éàøàéûá, ðàùàò þëÿ áèëÿðèê, ÷öíêè ùÿéàòûí
âåðäèéè ìÿíàíû þëöì äÿ âåðèð.
Èíñàíûí þëöìö òÿáèè îëàí çàìàí, Ïðîâàíñàíûí áèð éåðèíäÿ ãîúà êÿíäëè þìðöíöí àõûðûíäà êå÷èëÿðèíè âÿ çåéòóíëàðûíû þç îüóëëàðûíûí ìöùàôèçÿñèíÿ âåðäèéè çàìàí, äöíéàäàí ðàçûëûãëà óçàãëàøûð,þçö äÿ áó êå÷è âÿ çåéòóíëàðû îíóí ö÷öí âåðèð êè, îíëàðû îüëàíëàðûáèð âàõò þç îüëàíëàðûíûí îüëàíëàðûíà âåðñèíëÿð. Êÿíäëè òàéôàñûíäà
àäàì àíúàã ãèñìÿí þëöð. Âàõòû ýÿëÿíäÿ ùÿéàò äàüûëûð, òîõóì
ÿìÿëÿ ýÿëÿíäÿ ãàáûã äàüûëàí êèìè.
Áèð äÿôÿ ìÿí ö÷ êÿíäëè èëÿ úàí âåðÿí àíàëàðûíûí éàòàüû áàøûíäà äóðìóøäóì, ñþç éîõ êè, áó ÷îõ êÿäÿðëè ñÿùíÿ èäè. Ýþáÿêáàüû
èêèíúè äÿôÿ ãûðûëûðäû. Íÿñëè íÿñèëëÿ áàüëàéàí òåëëÿð èêèíúè äÿôÿ ãûðûëûðäû. Îüóëëàð áèðäÿí þçëÿðèíè òÿê ùèññ åëÿäèëÿð, îíëàð þçëÿðèíÿ áàúàðûãñûç, àúèç ýþðöíöðäöëÿð, áàéðàìëàðäà áöòöí àèëÿíèí áàøûíà
éûüûëäûüû ñòîë, îíëàðûí ùàìûñûíû þçöíÿ ÷ÿêÿí, àùÿíðöáà éîõ èäè.
Àììà ìÿí ýþðöðäöì êè, áóðàäà éàëíûç îíëàðû áèð-áèðèíÿ áàüëàéàí òåëëÿð ãûðûëìûð, ùÿì äÿ èêèíúè ùÿéàò éàðàíûð. ×öíêè îüóëëàðäàíùÿð áèðè þç íþâáÿñèíäÿ íÿñëèí áàø÷ûñû, ïàòðèàðõû îëàúàã, îíóí áàøûíà àèëÿ òîïëàøàúàãäûð, âàõò ýÿëèá ÷àòàíäà èñÿ î äà þç íþâáÿñèíäÿ
èõòèéàðàòû èíäè ùÿéÿòäÿ îéíàéàí óøàãëàðà âåðÿúÿêäè.
Ìÿí àíàéà, ñàêèò âÿ ñÿðò öçëö ãîúà êÿíäëè ãàäûíûíà, îíóíêèëèäëÿíìèø äîäàãëàðûíà áàõûðäûì, – öç äåéèë, äàøäàí éîíóëìóø
ìàñêà èäè. Áó öçäÿ ìÿí îüëàíëàðûíûí úèçýèëÿðèíè ýþðöðäöì. Îíëàðûí þçëÿðè áó ìàñêàäàí òþêöëìöøäö. Áó áÿäÿí îíëàðûí áÿäÿíèíè
äöçÿëòìèøäè: ÿëà ùàçûðëàíìûø ìþùêÿì, ìÿòèí. Áóäóð, î, ùÿéàòäàí
ìÿùðóì
ùàëäà óçàíìûøäûð, ëàêèí áó ìÿùðóìèééÿò, è÷ÿðèñèíäÿí
__________
äÿéìèø ìåéâÿ ÷ûõàí äàüûëìûø ãàáûüûí ìÿùðóìèééÿòèäèð. Îíóí245

îüëàíëàðû, ãûçëàðû äà þç áÿäÿíëÿðèíäÿí éåíÿ àäàìëàð ãàéûðàúàãäûð. Êÿíä÷è íÿñëè þëöá ýåòìèð. Àíà þëäö, éàøàñûí àíà!
ßëáÿòòÿ, áó àúûäûð, ëàêèí íÿñëèí àùÿíýäàð éåðèøè íåúÿ ñàäÿ âÿòÿáèèäèð! Áó íÿñèë ñà÷û-ñàããàëû àüàðìûø çÿùìÿòêåøëÿðèí åòèáàðñûç
ãèëàôëàðûíû áèð-áèð éîëäà ãîéàðàã, äàèìà òÿçÿëÿøèð, ýþðöíìÿç ùÿãèãÿòÿ äîüðó ùÿðÿêÿò åäèð.
Áàõ, åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ î àõøàì êÿíäèí öçÿðèíäÿ äîëàøàí äÿôíçÿíýëÿðèíäÿ ìÿíèì ãóëàüûìà êÿäÿð äåéèë, öðêÿê ñåâèíú ñÿñëÿðè
ýÿëèðäè. Äÿôíè âÿ õà÷ ñóéóíà ñàëìàíû åéíè ñÿäàëàðëà õÿáÿð âåðÿí
çÿíý íÿñëèí äÿéèøäèéèíè õÿáÿð âåðèðäè. Ãîúà çÿùìÿòêåø àðâàäûí
òîðïàüà ãîâóøìàñû øÿíèíÿ îëàí áó ìàùíû öðÿêëÿðè ùÿçèí-ùÿçèí
äîëäóðóðäó.
Ùÿéàò íÿñèëäÿí-íÿñëÿ áåëÿ êå÷èð, àüûð-àüûð, àüàúûí áîé àòìàñû
êèìè; áó ùÿéàòëà áÿðàáÿð øöóð äà éåíè íÿñëÿ êå÷èð. Íåúÿ ùåéðÿòàìèç òþðÿìÿäèð! ßðèìèø ëàâàëàðäàí óëäóçëàðûí éîüðóëäóüó õÿìèðäÿí, ìþúöçÿäÿí éàðàíìûø ùöúåéðÿëÿðäÿí áèç – àäàìëàð ÷ûõìûøûã, áèç ýåòäèêúÿ éóõàðû ãàëõìûøûã, ïèëëÿ-ïèëëÿ ãàëõìûøûã âÿ áóäóðáèç êàíòàòàëàð éàçûðûã, áöðúëÿðè þë÷öðöê.
Ãîúà êÿíäëè ãàäûí, óøàãëàðûíà íÿèíêè ùÿéàò âåðäè, îíëàðà àíàäèëè þéðÿòäè, àüûð-àüûð, ÿñðëÿðäÿí áÿðè éûüäûüû âàð-äþâëÿòè âåðäè;àíà – îíà ÿìàíÿò ãàëìûø úöçè ÿôñàíÿ åùòèéàòûíû, àíëàéûøû âÿ åòèãàäû, Íéóòîí âÿ Øåêñïèðè âÿùøèëÿðäÿí ôÿðãëÿíäèðÿí ùÿð øåéè –ìÿíÿâè ìèðàñû îíëàðà åòèáàð åòäè.
Èñïàíèéàíûí äþéöø÷öëÿðèíè àòÿø àëòûíäà áîòàíèêà äÿðñèíÿ,Ìåðìîçó Úÿíóáè Àòëàíòèêàéà, áèð áàøãàñûíû øåðÿ ñþâã åäÿí ùÿìèí àúëûã, áó ÿáÿäè ñþíäöðöëìÿç ùèññ, îíà ýþðÿ ÿìÿëÿ ýÿëèð êè,èíñàí þç èíêèøàôûíäà ùÿëÿ çèðâÿëÿðÿ ãàëõìàìûøäûð âÿ áèç ùÿëÿþçöìöçö âÿ êàèíàòû áàøà äöøìÿëèéèê. Ãàðàíëûüà êþðïö ñàëìàã
ëàçûìäûð. Áóíó àíúàã î àäàìëàð åòèðàô åòìèðëÿð êè, îíëàð õóäáèí
ëàãåéäëèéè ìöäðèêëèê ñàéûðëàð. Ëàêèí áåëÿ ìöäðèêëèê àúûíàúàãëû
àëäàíûøäûð. Éîëäàøëàð, ìÿíèì éîëäàøëàðûì, ñèçè øàùèä ÷àüûðûðàì:ùÿéàòûìûçäà
__________ ùàíñû ñààòëàð ÿí õîøáÿõò ñààòëàðäûð?
246

4Èíäè áó êèòàáûí ñîí ñÿùèôÿëÿðèíäÿ ìÿí éåíÿ î ãîúàëìûø ìÿìóðëàðû – áèçÿ èëê äÿôÿ ïî÷ò òÿééàðÿñè åòèáàð åäèëäèéè âÿ áèç àäàìîëìàüà ùàçûðëàøäûüûìûç ùÿìèí ñöáù÷àüû áèçè ìöøàéèÿò åäÿíàäàìëàðû õàòûðëàéûðàì. Àõû îíëàð äà ùÿð úÿùÿòäÿí áèçèì êèìè èäèëÿð, àììà îíëàð àú îëäóãëàðûíû áèëìèðäèëÿð.
Áó äöíéàäà ùå÷ êÿñèí îéàíìàüà êþìÿê åòìÿäèéè àäàìëàð
îëäóãúà ÷îõäóð.
Áèð íå÷ÿ èë áóíäàí ãàáàã, äÿìèð éîëó èëÿ óçóí ìöääÿò éîëýåòäèéèì âàõò, ìÿí ö÷ ýöí îëäóüóì áó òÿêÿðëÿð ñÿëòÿíÿòèíè íÿçÿðäÿí êå÷èðìÿê èñòÿäèì; ö÷ ýöí áó êÿñèëìÿéÿí òàããûëòû âÿ ýóðóëòóíóí ÿëèíäÿí éàõà ãóðòàðìàã ìöìêöí äåéèëäè, ñàíêè ñàùèëè
äþéÿúëÿéÿí äàëüàëàð ÷ûíãûëëàðû áó òÿðÿôäÿí î òÿðÿôÿ òóëëàéûðäû;ìÿí éóõóëàéà áèëìèðäèì. Ýåúÿ ñààò áèðÿ éàõûí áöòöí ãàòàðû áóáàøäàí î áàøà äîëàøäûì. Éàòàã âàãîíëàðû áîø èäè. Áèðèíúè äÿðÿúÿëè
âàãîíëàð äà áîø èäè.
Ö÷öíúö äÿðÿúÿëè âàãîíëàðäà èñÿ éöçëÿðëÿ ïîëéàê ôÿùëÿëÿðè ýåäèðäè, îíëàðû Ôðàíñàäàí ñöðýöí åäèðäèëÿð âÿ îíëàð þç âÿòÿíëÿðèíÿ
ãàéûäûðäûëàð. Äÿùëèçëÿðäÿ ìÿí éàòìûø àäàìëàðûí öñòöíäÿí àääàìàëû îëóðäóì. Ìÿí àéàã ñàõëàéûá, ýåúÿ ëàìïàñûíûí èøûüûíäà áàõìàüà áàøëàäûì: âàãîíäà àðàêÿñìÿëÿð éîõ èäè, åéíÿí êàçàðìà êèìè èäè, áóðàäàí êàçàðìà éàõóä ïîëèñ ìÿíòÿãÿñè èéè ýÿëèðäè. Ãàòàð
ùÿðÿêÿò åòäèêúÿ éîðüóíëóãäàí öçöëìöø áÿäÿíëÿðè àòûá òóòóðäó.
Äÿðèí éóõóéà ýåòìèø áöòþâ áèð õàëã àüûð ñÿôàëÿòÿ ãàéûäûðäû.
Áþéöê, öëýöúëÿíìèø áàøëàð òàõòà ñêàìéàëàðûí öñòöíäÿ î òÿðÿô-áóòÿðÿôÿ ñöðöøöðäö. Êèøèëÿð, àðâàäëàð, óøàãëàð áó áþéöðëÿðèíäÿí-îáþéöðëÿðè öñòÿ äþíöð, ñàíêè éóõóäà áåëÿ îíëàðû òÿãèá åäÿí ôàñèëÿñèç ýóðóëòó âÿ òàããûëòûäàí úàíëàðûíû ãóðòàðìàüà ÷àëûøûðäûëàð. Ùÿòòà
éóõó äà îíëàð ö÷öí åòèáàðëû ñûüûíàúàã äåéèëäè.
Èãòèñàäè ãöââÿòëÿíìÿ âÿ çÿèôëÿìÿ îíëàðû Àâðîïàíûí áó áàøûíäàí î áàøûíà àòûðäû, îíëàð Íîð äåïàðòàìèíäÿ îëàí åâëÿðèíäÿí,áàëàúà áàüëàðûíäàí, áèð çàìàí Ïîëøà øàõòà÷ûëàðûíûí ïÿíúÿðÿñèíäÿ
ýþðäöéöì ö÷ ÿòèðøàù äèá÷ÿéèíäÿí ìÿùðóì îëìóøäóëàð âÿ ìÿíÿ__________
áåëÿ ýÿëèðäè êè, îíëàð èíñàíëûã ñèôÿòèíèí äÿ éàðûñûíû èòèðìèøäèëÿð.
247

Îíëàð þçëÿðè èëÿ àíúàã ìÿòáÿõ øåéëÿðè, éîðüàí âÿ ïÿðäÿëÿð, ïèñáàüëàíìûø áàüëàìàëàðäà áÿçè õûðäà øåéëÿð ýþòöðìöøäöëÿð. Îíëàð
ÿçèç îëàí ùÿð áèð øåéè, ìåéë ñàëäûãëàðûíûí ùàìûñûíû, Ôðàíñàäà
äþðä-áåø èë ÿðçèíäÿ ÿëÿ þéðÿòäèêëÿðè ïèøèéè, èòè, ÿòèðøàùû àòûá ýåòìÿëè îëäóëàð. Îíëàð þçëÿðè èëÿ àíúàã ãàçàíëàð, áèð äÿ òàâàëàð àïàðà
áèëÿðäèëÿð.
Àíà êþðïÿñèíÿ ñöä âåðèðäè. Éîðóëìóø, ÿëäÿí äöøìöø àíà éàòìûø êèìè ýþðöíöðäö. Áó ñÿðñÿðè ùÿéàòûí ìÿíàñûçëûüû âÿ ãàðìàãàðûøûüû è÷èíäÿ óøàüà ùÿéàò âåðèëèðäè. Ìÿí àòàéà áàõäûì. Êÿëëÿñè
àüûð âÿ ÷àé äàøû êèìè ÷ûëïàã èäè. Éóõó îíó áöçöøäöðÿðÿê, åéáÿúÿð
ùàëà ñàëìûøäû, èø ïàëòàðû îíó éþíäÿìñèç âÿ íàùàìàð åëÿìèøäè.
Àäàì äåéèë, êÿñÿê èäè. Ýåúÿëÿð éóðäñóç ñÿôèëëÿð áàçàð ñêàìéàëàðûíûí öñòöíÿ áåëÿ úûð-úûíäûð éûüûíû êèìè ñÿðèëèðëÿð. Ìÿí ôèêèðëÿøäèì: äèëÿí÷èëèê, íàòÿìèçëèê, åéáÿúÿðëèê – ìÿñÿëÿ áóíäà äåéèë.
Àõû, áóäóð, áó êèøè âÿ áó ãàäûí áèð çàìàí èëê äÿôÿ ýþðöøìöøëÿð.
Éÿãèí î, ãûçà ýöëöìñÿìèøäèð. Éÿãèí èøäÿí ñîíðà îíà ÷è÷ÿê ýÿòèðìèøäèð. Áÿëêÿ óòàíúàã âÿ áàúàðûãñûç îëäóüóíäàí îíà ýöëÿúÿêëÿðèíäÿí ãîðõìóøäó. Þç ôöñóíêàðëûüûíà ÿìèí îëàí ãûç èñÿ ñûðô ãàäûí
èøâÿêàðëûüûíà ýþðÿ îíó èíúèòìÿêäÿí áÿëêÿ ëÿççÿò àëìûøäûð. Áóýöí àíúàã ãàçìàüà âÿ àòìàüà ãàáèë îëàí ìàøûíà ÷åâðèëÿí áó êèøèùÿéÿúàí, òÿøâèøëÿ öçöëöð, áóíóí íÿòèúÿñèíäÿ öðÿéè õîø áèð ùèññëÿ
ñûõûëûðäû. Àüëàñûüûøìàçäûð, íåúÿ îëìóøäó êè, îíëàð ùÿð èêèñè êÿñÿéÿ ÷åâðèëìèøäèëÿð? Îíëàð ùàíñû ìöäùèø ìÿíýÿíÿéÿ äöøìöøäöëÿð? Îíëàðû áåëÿ åéáÿúÿð ùàëà ñàëàí íÿ èäè? Ùåéâàíëàð ãîúàëûãäàäà ýþçÿëëèêëÿðèíè ñàõëàéûð. Áÿñ íÿ ö÷öí èíñàíûí ãàéðûëäûüû ýþçÿë
ïàë÷ûã áó êþêÿ ñàëûíìûøäûð?
Ìÿí àüûð, íàðàùàò éóõóéà ýåòìèø éîë éîëäàøëàðûìûí àðàñû èëÿéîëóìà äàâàì åäèðäèì. Õîðóëòóëàð, èíèëòèëÿð, àíëàøûëìàç äîíãóëòóëàð, éàòàíëàð ãóðó òàõòà öçÿðèíäÿ éåðëÿðèíè ðàùàòëàìàã ö÷öí áóáþéöðëÿðèíäÿí î áèðèíÿ äþíÿí çàìàí éþíäÿìñèç òàõòà áàøìàãëàðûíûí ÷ûõàðäûüû áîüóã òàããûëòû àðäû-àðàñû êÿñèëìÿç ýóðóëòóéà ãàðûøûðäû. Áöòöí áóíëàðûí àðäûíúà ñóñìàéàí óüóëòó ýÿëèðäè, åëÿ áèëäàëüàëàð ÷ûíãûëëàðû îéíàäûðäû.
Éàòàí àèëÿíèí ãÿíøÿðèíäÿ îòóðóðàì. Êþðïÿ, àòà-àíàíûí àðà__________
ñûíäà þçöíÿ áèðòÿùÿð éåð åëÿìèøäèð. Áóäóð, î éóõóäà äþíöð, ýåúÿ248

ëàìïàñûíûí çÿèô èøûüûíäà îíóí öçöíö ýþðöðÿì. Íÿ ýþçÿë öçäöð!
Áó èêè íÿôÿðäÿí äöíéàéà ýþçÿë áèð áÿùðÿ ýÿëìèøäèð. Áó áè÷èìñèç,àüûð êàï÷àãëàð çÿðèôëèê âÿ ìÿëàùÿò íöìóíÿñè éàðàòìûøëàð. Ìÿí äöçàëûíà, òîòóã, çÿðèô äîäàãëàðà áàõûð âÿ äöøöíöðÿì, áóäóð, ìóñèãàð
öçö, áóäóð áàëàúà Ìîòñàðò, î áàøäàí-àéàüà öìèääèð. Î ëàï íàüûëëàðäà îëàí áàëàúà øàùçàäÿäèð, î äàèì àüûëëû ãàéüû èëÿ áþéöñÿ, ÿí úÿñàðÿòëè öìèäëÿðè äîüðóëäà áèëÿð. Óçóí àõòàðûøëàðäàí ñîíðà áàüäà,íÿùàéÿò, éåíè áèð ãûçûëýöë éåòèðèëäèêäÿ, áöòöí áàüáàíëàð âÿúäÿ ýÿëèð. Ãûçûëýöëö áàøãàëàðûíäàí àéûðûð, öðÿêäÿí îíóí ãåéäèíÿ ãàëûðëàð,íàçûíû ÷ÿêèðëÿð, îíó ÿçèçëÿéèðëÿð. Ëàêèí àäàìëàð áàüáàíñûç áþéöéöð. Áàëàúà Ìîòñàðò äà áàøãàëàðû êèìè ùÿìèí ìöäùèø ìÿíýÿíÿéÿ
äöøÿúÿê, ñîíðà ÿí ðÿçèë ìåéõàíàëàðûí ìÿíôóð ìóñèãèñè èëÿ ÿéëÿíìÿéÿ áàøëàéàúàã. Î çàìàí Ìîòñàðò ìÿùâ îëóá ýåäèð.
Ìÿí þç âàãîíóìà ãàéûòäûì. Þçöì-þçöìÿ äåéèðäèì: áóàäàìëàð þç òàëåëÿðèíäÿí ÿçàá ÷ÿêìèðëÿð. Âÿ ìÿíÿ ÿçàá âåðÿí èçòèðàá äåéèë. Ìÿñÿëÿ ÿáÿäè ñàüàëìàéàí õÿñòÿëèêäÿí þòÿðè ýþç éàøûòþêìÿêäÿ äåéèë. Áó ìÿðÿçÿ òóòóëìóøëàð îíó ùèññ åòìèðëÿð. Õÿñòÿëèê òÿê áèð àäàìû äåéèë, áÿøÿðèééÿòè è÷èíäÿí éåéèð. Ìÿí ðÿùìÿäÿ èíàíìûðàì. Ìÿíÿ áàüáàíûí ãàéüûñû ÿçàá âåðèð. Ìÿíÿ ÿçàáâåðÿí ñÿôàëÿòèí ýþðêÿìè äåéèë, àõûð àéàãäà àäàìëàð àâàðà÷ûëûüà
àëûøäûãëàðû êèìè, ñÿôàëÿòÿ äÿ àëûøûðëàð. Øÿðãäÿ áèð ÷îõ íÿñèëëÿð ÷èðêè÷èíäÿ éàøàéûð âÿ ùå÷ äÿ þçëÿðèíè áÿäáÿõò ùèññ åòìèðëÿð. Ìÿíÿÿçàá âåðÿí øåéè êàñûáëàðà ìÿúúàíè øîðáà âåðìÿêëÿ ìöàëèúÿ åòìÿê îëìàç. ßçàáëû ùå÷ äÿ áè÷èìñèç, òàïäàëàíìûø èíñàí ïàë÷ûüûíûí
åéáÿúÿðëèéè äåéèë. Ìÿñÿëÿ îíäàäûð êè, áó àäàìëàðûí ùÿð áèðèíäÿ
áÿëêÿ áèð Ìîòñàðò þëäöðöëìöøäöð.
Éàëíûç Ðóùóí íÿôÿñè ïàë÷ûüà äÿéÿíäÿ îíäàí èíñàí éàðàíûð.

__________
249

Ìàéîð Àëèàñà,2/33 óçàã êÿøôèééàò àâèàãðóïóíäàí îëàí áöòöí éîëäàøëàðûìà,õöñóñÿí 1939-1940-úû èëëÿðäÿ áèðéåðäÿ íþâáÿ èëÿ äþéöø òàïøûðûüûíà
ó÷äóüóì âÿ ùÿéàòûìûí àõûðûíà
êèìè áèð äîñò êèìè ãàëàúàüûì
øòóðìàí-êàïèòàí Ìîðîéà, øòóðìàí-ëåéòåíàíòëàð Àçàìáðÿ, Äöòåðòðÿ èòùàô åäèðÿì.

IÁó, ÿëáÿòòÿ, éóõóäóð. Ìÿí êîëëåúäÿéÿì. Îí áåø éàøûì âàð.
Ñÿéëÿ ùÿíäÿñè ìÿñÿëÿ ùÿëë åäèðÿì. Ãàðà ïàðòàéà äèðñÿêëÿíÿðÿê
ïÿðýàðû, õÿòêåøè, òðàíñïîðòéîðó úèääè-úÿùä èëÿ èøëÿäèðÿì. Ìÿíäàëüûíàì âÿ ñàêèòÿì. Éàíûìäàêû éîëäàøëàðûì ïû÷ûëäàøûðëàð. Êèìèñÿ ñèíèô ëþâùÿñèíÿ ðÿãÿìëÿð éàçûð. Òÿíáÿëëÿð êàðò îéíàéûðëàð.
Ùÿðäÿíáèð ìÿí õÿéàëûìûí äàùà äÿðèíëèêëÿðèíÿ ýåäèðÿì, ïÿíúÿðÿäÿí áàõûðàì. Éàøûë áóäàã ýöíÿøäÿ àùÿñòÿ-àùÿñòÿ òÿðïÿíèð.
Óçóí ìöääÿò îíà áàõûðàì. Ìÿí ôÿùìñèç, äàëüûí, óíóòãàí øàýèðäÿì... Ìÿí áó ýöíÿøÿ ñåâèíèðÿì, óøàãëûüûí ãîõóñó èëÿ: ïàðòàíûí,òàáàøèðèí, ñèíèô ëþâùÿñèíèí ãîõóñó èëÿ ìÿñò îëóðàì, õóìàðëàíûðàì. Áó åòèáàðëû óøàãëûãäà äàëäàëàíà áèëìÿéèì íåúÿ éàõøûäûð.
Ìÿí áèëèðÿì: ÿââÿëúÿ óøàãëûã, ìÿêòÿá, éîëäàøëàð, ñîíðà äà èìòàùàí ýöíö ýÿëèð. Ñÿí äèïëîì àëûðñàí. Âÿ öðÿê ÷ûðïûíòûñû èëÿ ìÿêòÿáäÿí àéðûëûðñàí, êèøè îëóðñàí. Áó ýöíäÿí àääûìëàðûí áÿðêèéèð.
__________
Ñÿí þç ùÿéàò éîëóíó áàøëàéûðñàí. Èëê àääûìëàðûíû àòûðñàí. Íÿ250ùàéÿò, þç ñèëàùûíû ÿñë äöøìÿí öçÿðèíäÿ ñûíàéûðñàí. Õÿòêåø, ýöíéÿ, ïÿðýàð – îíëàðûí êþìÿéè èëÿ ñÿí äöíéàíû ãóðàúàãñàí, éàõóä
äöøìÿíëÿðè ìÿüëóá åäÿúÿêñÿí. ßéëÿíúÿëÿð ãóðòàðàúàã.
Áèëèðÿì, ùÿéàòëà öç-öçÿ ýÿëìÿê àäÿòÿí øàýèðäè ãîðõóòìóð. Îáèð éåðäÿ ãÿðàð òàïìûð. Áþéöêëÿðèí ùÿéàòûíû äîëäóðàí ùÿð øåé –ÿçàá-ÿçèééÿò, òÿùëöêÿëÿð, öìèäñèçëèêëÿð, ìÿéóñëóã ìÿêòÿáëèíèí
âåúèíÿ äåéèë.
Àììà ìÿí ãÿðèáÿ ìÿêòÿáëèéÿì. Õîøáÿõòÿì êè, ìÿêòÿáëèéÿì, ùÿéàòà äàõèë îëìàã ö÷öí áèð åëÿ òÿëÿñìèðÿì...
Äöòåðòð êå÷èð, ìÿí îíó éàíûìà ÷àüûðûðàì.
– Îòóð, ñÿíÿ ôîêóñ ýþñòÿðèì...
Îíóí öðÿéèíäÿ òóòäóüó ãàðàòîõìàã òóçó ÷ûõàðàíäà éàìàí
ñåâèíèðÿì.
Äöòåðòð ìÿíèìëÿ öçáÿöç, åëÿ ìÿíèìêè êèìè ãàðà ïàðòàäà îòóðàðàã àéàãëàðûíû éåëëÿäèð. Î ýöëöð. Ìÿí àçúà ýöëöìñÿéèðÿì. Ïåíèêî éàõûíëàøûá ÿëèíè ÷èéíèìÿ ãîéóð.
– Íåúÿñÿí, äîñò?
Áóíëàðûí ùàìûñûíäà íÿ ãÿäÿð ìåùðèáàíëûã, èíúÿëèê, ùÿðàðÿò âàð!
Íÿçàðÿò÷è (íÿçàðÿò÷èìè?..) ãàïûíû à÷ûá èêè éîëäàøûìû ÷àüûðûð.
Îíëàð õÿòêåøè, ïÿðýàðû àòûá ãàëõûðëàð, ÷ûõûá ýåäèðëÿð. Áèç îíëàðûí
äàëûíúà áàõûðûã. Îíëàð ìÿêòÿáäÿí ãóðòàðäûëàð. Îíëàðû ùÿéàòà àòûðëàð, èíäè áèëèêëÿðè ëàçûì îëàð. Èíäè îíëàð, áþéöêëÿð êèìè, þç ùåñàáëàðûíû äöøìÿí öçÿðèíäÿ éîõëàéà áèëÿðëÿð. Ãÿðèáÿ ìÿêòÿáäèð, áóðàäàí øàýèðäëÿðè òÿê-òÿê áóðàõûðëàð. Ùÿì äÿ òÿíòÿíÿñèç-ôèëàíñûç.
Áó èêè íÿôÿð áèçÿ ùå÷ äþíöá áàõìàäûëàð äà. Àõû òàëå îíëàðû ÷îõóçàãëàðà àòà áèëÿð. Ëàï äöíéàíûí î áàøûíà! Ìÿêòÿáäÿí ñîíðà ùÿéàò àäàìëàðûí ùÿðÿñèíè áèð òÿðÿôÿ àòûðñà, îíëàð òÿçÿäÿí ýþðöøÿúÿêëÿðèíÿ áåë áàüëàéà áèëÿðìè?
Áèç, ùÿëÿ ñàêèò áèð áóúàãäà ãàëàíëàð, áàøûìûçû àøàüû ñàëûðûã.
– Ãóëàã àñ, Äöòåðòð, áó ýöí àõøàì...
Ãàïû òÿçÿäÿí à÷ûëûð. Ñàíêè ùþêì åøèäèðÿì:– Êàïèòàí äå Ñåíò-Åêçöïåðè âÿ ëåéòåíàíò Äöòåðòð – ìàéîðóí
__________
éàíûíà!
251ßëâèäà ìÿêòÿá. Ùÿéàò áàøëàéûð.
– Ñÿí áèçèì íþâáÿìèç îëäóüóíó áèëèðäèí?
– Ïåíèêî áó ýöí ñÿùÿð ó÷ìóøäóð.
Áèçè ÷àüûðûðëàðñà, äåìÿëè, òàïøûðûüà ó÷ìàëûéûã, áó, àéäûíäûð.
Ìàéûí àõûðûäûð. Ýåðè ÷ÿêèëìÿ, òÿëÿôàò. Åêèïàæëàð ãóðáàí âåðèëèð,åëÿ áèë áèð ñòÿêàí ñó èëÿ ìåøÿ éàíüûíûíû ñþíäöðìÿê èñòÿéèðëÿð. Ùÿðøåéèí ïó÷ îëäóüó âàõòäà èòêèëÿð ùàããûíäà äöøöíìÿéÿ äÿéìÿç.
Áöòöí Ôðàíñàíûí ÿëëè óçàã êÿøôèééàò åêèïàæû ãàëìûøäûð. Ùÿðÿñèíäÿö÷ íÿôÿð îëàí ÿëëè åêèïàæ. Îíëàðäàí èéèðìè ö÷ö áèçèì 2/33 àâèàãðóïóíäàäûð. Èéèðìè ö÷ åêèïàæûí ö÷ ùÿôòÿ ÿðçèíäÿ îí éåääèñèíè
èòèðìèøèê. Áèç øàì êèìè ÿðèéèá ýåòìèøèê. Ìÿí äöíÿí ëåéòåíàíò
Ãàâóàëà äåäèì:– Ìöùàðèáÿäÿí ñîíðà àéûðä åäÿðèê.
Ëåéòåíàíò Ãàâóàë äà ìÿíÿ úàâàá âåðäè:– Ñèç, úÿíàá êàïèòàí, ñàü ãàëàúàüûíûçà öìèä áÿñëÿéèðñèíèç?
Ãàâóàë çàðàôàò åòìèðäè. Áèç ýþçÿë áàøà äöøöðöê êè, ìÿíàñûç
îëñà äà îäà-àëîâà àòûëìàãäàí áàøãà ÷àðÿìèç éîõäóð. Áöòöí
Ôðàíñà ö÷öí ÿëëè åêèïàæ ãàëìûøûã. Ôðàíñûç îðäóñóíóí áöòöí ñòðàòåýèéàñûíûí àüûðëûüû áèçèì öçÿðèìèçäÿäèð, áó àüûðëûüû áèç äàøûìàëûéûã! Áþéöê áèð ìåøÿ éàíûð, àëîâëàíûð, áèð íå÷ÿ ñòÿêàí ñó âàð,éàíüûíû ñþíäöðìÿê ö÷öí áóíëàðäàí èñòèôàäÿ åòìÿê ëàçûìäûð, àéäûíäûð êè, áó ñóéó ãóðáàí âåðÿúÿêëÿð.
Þçö äÿ äöç åëÿéèðëÿð. Ìÿýÿð øèêàéÿòëÿíÿí âàð? Ìÿýÿð áèçùÿìèøÿ áåëÿ úàâàá âåðìèðèê: “Îëäó, úÿíàá ìàéîð. Åëÿäèð êè, âàð,úÿíàá ìàéîð. Òÿøÿêêöð åäèðÿì, úÿíàá ìàéîð. Àéäûíäûð, úÿíàá
ìàéîð”. Ëàêèí èíäè ìöùàðèáÿíèí ñîí àéëàðûíäà ùàìûéà áèð ùèññùàêèì êÿñèëìèøäèð – ìÿíàñûçëûüû äóéìàã ùèññè. Ùÿð øåé ñàðñûëûð.
Ùÿð øåé äàüûëûð. Èñòèñíàñûç îëàðàã ùÿð øåé. Þëöìöí þçö áåëÿ ìÿíàñûç ýþðöíöð. Áó ãàðìàãàðûøûãäà î ìÿíàñûçäûð...
Ìàéîð Àëèàñûí éàíûíà ýèðèðèê, î èíäè äÿ Òóíèñäÿ ùÿìèí 2/33
àâèàãðóïà êîìàíäèðëèê åäèð...
– Ñàëàì, Ñåíò-Åêñ. Ñàëàì, Äöòåðòð. ßéëÿøèí.
Áèç îòóðóðóã. Ìàéîð õÿðèòÿíè à÷ûá öçöíö àéàã÷ûéà òóòóð.
__________– Ùàâà ùàããûíäà ìÿëóìàòû áóðà âåðèí.
252

Î, êàðàíäàøû ñòîëà äþéÿúëÿéèð. Îíà áàõûðàì. Ñûíûõìûøäûð. Î,ýåúÿíè éàòìàìûøäûð. Þçöíö ìàøûíäà îðà-áóðà âóðìóø, õÿéàë
êèìè éîõà ÷ûõàí, ãà÷ûá ýåäÿí ãÿðàðýàùëàðû – äèâèçèéà ãÿðàðýàùûíû,êîðïóñ ãÿðàðýàùûíû àõòàðìûøäû... Îíà åùòèéàò ùèññÿëÿðè âåðìÿéÿí
òÿúùèçàò àíáàðëàðû èëÿ ìöáàðèçÿéÿ òÿøÿááöñ ýþñòÿðìèøäè. Éîëäà îêå÷èëìÿç áàñûðûãëàðäà èëèøèá ãàëìûøäû. Î ùÿì÷èíèí áèçèì ñîí êþ÷öìöçö âÿ éåíè áàçàäà éåðëÿøìÿéèìèçè òÿøêèë åòìèøäè, áèç àåðîäðîìëàðûìûçû òåç-òåç äÿéèøèðèê, ñàíêè äèëáèëìÿç ìÿùêÿìÿ èúðà÷ûñûíûí òÿãèá åòäèéè áÿäáÿõòëÿðèê. Èíäèéÿ ãÿäÿð Àëèàñ ùÿìèøÿ þçòÿééàðÿëÿðèíè, éöê ìàøûíëàðûíû âÿ îí òîíëóã ùÿðáè ìöõÿëëÿôàòûíû
õèëàñ åäÿ áèëìèøäè. Àììà èíäè áèçÿ àéäûíäûð êè, îíóí ýöúö òöêÿíìÿê öçðÿäèð, ÿñÿáëÿðè àðòûã äþçìöð.
– Ùÿ, áåëÿäèð...
Î áèçÿ áàõìàäàí ñòîëó äþéÿúëÿéèð, ùåé äþéÿúëÿéèðäè.
– Èø õàðàáäûð...
Î, ÷èéèíëÿðèíè àòûð.
– Òàïøûðûã ïèñäèð... Àììà ãÿðàðýàùäàí òÿêèä åäèðëÿð... ßë÷ÿêìèðëÿð... Ìÿí åòèðàç åëÿäèì, àììà îíëàð ñþçëÿðèíäÿí äþíìöðëÿð... ßëèìäÿí íÿ ýÿëèð...
Áèç Äöòåðòðëÿ ïÿíúÿðÿäÿí áàéûðà áàõûðûã – ñÿìà òÿìèçäèð.
Ìÿí òîéóãëàðûí ãàããûëäàìàñûíû åøèäèðÿì: êîìàíäà ìÿíòÿãÿñè
ôåðìàäà, êÿøôèééàò øþáÿñè ìÿêòÿáäÿäèð. Éàé, éåòèøÿí ìåéâÿëÿð,ÿòÿ-úàíà äîëàí úöúÿëÿð, äÿí òóòàí çÿìèëÿð – áóíëàðûí ùàìûñû
ìÿíäÿ þëöìöí éàõûí îëìàñû ôèêðè èëÿ äöç ýÿëèð. Ìÿíúÿ, éàéûí ñàêèòëèéè þëöìëÿ òàì áèð éåðÿ ñûüà áèëÿð âÿ äöøäöéöí áó àëÿìèí øèðèíëèéèíäÿ ùå÷ áèð èñòåùçà éîõäóð. Áåéíèìäÿ àíëàøûëìàç, òóòãóíáèð ôèêèð äîüóð: “Éàé áèð íþâ ãåéðè-íîðìàëäûð... î ãÿçàéà óüðàìûøäûð”. Ìÿí ñàùèáñèç òàõûëäþéÿí ìàøûíëàðû, àòûëìûø êîìáàéíëàðû
ýþðìöøÿì. Éîëëàðûí êÿíàðëàðûíäàêû ãàíîâëàðà äöøìöø, ñûíìûøäàüûëìûø àâòîìîáèëëÿð. Òÿðê åäèëìèø êÿíäëÿð. Áîø ãàëìûø áèðêÿíääÿ êîëîíêàäàí ùÿëÿ äÿ ñó àõûðäû. Íÿ ãÿäÿð èíñàí ÿìÿéèíèí
ìÿùñóëó îëàí òÿìèç ñó ëèëëÿíÿ-ëèëëÿíÿ àõûðäû. Áèðäÿí øöóðóìäà
ìÿíàñûç áèð ìÿñÿëÿ äîüóð: õàðàá îëìóø ñààòëàð ýþçöìöí þíöíÿ
__________
ýÿëèð. Ñàíêè áöòöí ñààòëàð õàðàá îëìóøäóð. Êÿíä êèëñÿëÿðèíèí ñàà253òû. Âàüçàë ñààòû, òÿðê åäèëìèø åâëÿðèí áóõàðû ñààòû. Ãà÷àí ñààòñàçûí
âèòðèíèíäÿ þëö ñààòëàðûí áöòþâ áèð ãÿáèðèñòàíëûüû âàð. Ìöùàðèáÿäèð... Äàùà ùå÷ êÿñ ñààòûíû ãóðìóð, ùå÷ êÿñ ÷óüóíäóð éûüìûð. Ùå÷êÿñ âàãîíëàðû òÿìèð åòìèð. ßòÿøè ñþíäöðìÿê éàõóä êÿíäëè ãàäûíëàðûíûí êðóæåâàëû áàéðàì ïàëòàðëàðûíû éóìàã ö÷öí îëàí ñó ýþëëÿíÿ-ýþëëÿíÿ êèëñÿ ìåéäàíûíà àõûð. Éàéäà äà þëìÿê ëàçûì ýÿëèð...
Ìÿíäÿ åëÿ áèð ùèññ âàðäûð êè, ýóéà õÿñòÿëÿíìèøÿì. Ùÿêèì äÿåëÿ èíäèúÿ ìÿíÿ äåìèøäèð: “èøëÿð éàìàí õàðàáäûð...” Äåìÿëè, âÿñèééÿò ùàããûíäà, ãàëàíëàð ùàããûíäà äöøöíìÿê ëàçûìäûð. Áèð ñþçëÿ, áèç Äöòåðòðëÿ àíëàäûã êè, áó òàïøûðûã öìèäñèçäèð.
– Âÿçèééÿòè íÿçÿðÿ àëñàã, – äåéÿ ìàéîð ñþçöíÿ éåêóí âóðóð,– ðèñê èëÿ ùåñàáëàøìàã ëàçûì ýÿëìèð...
ßëáÿòòÿ. “Ëàçûì ýÿëìèð” âÿ áóíà ùå÷ êÿñ ìöãÿññèð äåéèë. Íÿìÿéóñ îëäóüóìóç ö÷öí áèç, íÿ äÿ òÿüéèð-ùàë îëäóüó ö÷öí ìàéîð, íÿ ÿìðëÿð âåðäèéè ö÷öí ãÿðàðýàù. Ìàéîð ýåòäèêúÿ òóòóëóð,÷öíêè áó ÿìðëÿð ìÿíàñûçäûð. Áèç äÿ áóíó áèëèðèê, áó ãÿðàðýàùà äàìÿëóìäóð. Î, ÿìðëÿð âåðèð, ÷öíêè ÿìð âåðìÿê ëàçûìäûð. Ìöùàðèáÿ âàõòû ãÿðàðýàùëàð ÿìð âåðìÿëèäèð. ßìðëÿðè ýþçÿë àòëûëàð éàõóä
äàùà ìöàñèð îëàí ìîòîñèêëèñòëÿð ýÿòèðèðëÿð. Õàîñ âÿ öìèäñèçëèê
ùàêèì îëàí éåðäÿ áåëÿ ýþçÿë àòëûëàðäàí áèðè êþïöêëÿíìèø àòäàí
äöøöð. Ñåùèðëÿð óëäóçó êèìè î, ýÿëÿúÿéè ýþñòÿðèð. Î, ùÿãèãÿò ýÿòèðèð. ßìðëÿð éåíèäÿí ùÿð øåéè þç éîëóíà ãîéóð.
Ìöùàðèáÿíèí ñõåìè áåëÿäèð. Îíó áàéàüû øÿêèëëÿðäÿ áåëÿ òÿñâèð åäèðëÿð. Âÿ ùÿð êÿñ âàð ãöââÿñè èëÿ ÷àëûøûð êè, ìöùàðèáÿ ìöùàðèáÿéÿ îõøàñûí. Åùòèðàñëà, ÿçìëÿ, úàí-áàøëà. Ùÿð êÿñ îéóíóí áöòöí ãàéäàëàðûíû ýþçëÿìÿéÿ úàí àòûð. Îíäà, áÿëêÿ, áó ìöùàðèáÿ
ìöùàðèáÿéÿ îõøàìàüà èëòèôàò ýþñòÿðÿ.
Òÿêúÿ îíóí ìöùàðèáÿéÿ îõøàìàñû ö÷öí òÿééàðÿ åêèïàæûíû íàùàã éåðÿ þëöìÿ ìÿðóç ãîéóðëàð. Ùå÷ êÿñ åòèðàô åòìÿê èñòÿìèð êè,áó ìöùàðèáÿ ùå÷ íÿéÿ îõøàìûð, îíäà îëàí ùÿð øåé ìÿíàñûçäûð, îùå÷ áèð ñõåìÿ éåðëÿøìèð, àäàìëàð îéóíúàüûí ãûðûëìûø èïèíè ùÿëÿäÿ úèääè áèð ýþðêÿìëÿ äàðòûðëàð. Ãÿðàðýàùëàð ùå÷ éàíà ýåäèá ÷àòìàéàúàã
ÿìðëÿðè áþéöê èíàìëà ýþíäÿðèðëÿð. Áèçäÿí òîïëàíìàñû
__________
ìöìêöí îëìàéàí ìÿëóìàòëàð òÿëÿá åäèðëÿð. Ìöùàðèáÿäÿ íÿëÿð
254

áàø âåðäèéèíè ãÿðàðýàùëàðà èçàù åòìÿê âÿçèôÿñèíè àâèàñèéà þçöçÿðèíÿ ýþòöðÿ áèëìÿç. Àâèàñèéà êÿøôèééàòû ìÿëóìàòëàðû èëÿ àíúàã ãÿðàðýàùëàðûí ùèïîòåçèíè éîõëàìàã îëàð. Àììà äàùà ùå÷ áèðùèïîòåç éîõäóð. ßëëèéÿ ãÿäÿð ó÷óø åêèïàæûíäàí òÿëÿá åäèðëÿð êè,îíëàð áó ìöùàðèáÿäÿ áèð ãàéäà-ãàíóí éàõóä ñèñòåì éàðàòñûíëàð,áåëÿ øåéëÿðèíñÿ èçè-òîçó áåëÿ éîõäóð. Áèçÿ åëÿ áèë ôàë÷ûëàð òàéôàñûíà ìöðàúèÿò åäèðëÿð. Ìÿí Äöòåðòðÿ, ìÿíèì øòóðìàí-ôàë÷ûìà
íÿçÿð ñàëûðàì. Äöíÿí î, äèâèçèéàäàí îëàí ïîëêîâíèêëÿ ìöáàùèñÿ
åäèðäè: “ßýÿð ìÿí éåðäÿí îí ìåòð ùöíäöðäÿ ñààòäà áåø éöç îòóçêèëîìåòð ñöðÿòëÿ ó÷àúàüàìñà, èñòåùêàì õÿòòèíè íåúÿ êå÷ÿ áèëÿðÿì?” “Ìöñàèäÿíèçëÿ, ñèçè ùàðàäàí âóðìàüà áàøëàäûãëàðûíû êè,ýþðÿúÿêñèíèç! Âàõòà êè, âóðóðëàð, äåìÿëè, àëìàí ìþâãåéèäèð”.
– Áóíäàí ñîíðà àé ýöëäöì ùà, – Äöòåðòð ñþùáÿòèíÿ éåêóí âóðäó.
Ìÿñÿëÿ áóíäàäûð êè, Ôðàíñà ÿñýÿðè Ôðàíñà òÿééàðÿñèíèí öçöíö
ýþðìÿìèøäèð. Îíëàð úÿìè-úöìëÿòàíû ìèí äÿíÿäèð, þçö äÿ Äöíêåðêàäàí Åëçàñà ãÿäÿð ñÿïÿëÿíìèøäèð. Äàùà äîüðóñó èíòÿùàñûçëûã
è÷ÿðèñèíäÿ ÿðèéèá ýåòìèøäèð. Îíà ýþðÿ úÿáùÿ öçÿðèíäÿ ýþðöíÿí
òÿééàðÿ éÿãèí àëìàíëàðûíäûð. Áîìáà àòìàüà ìàúàë òàïìàìûøîíó âóðóá ñàëìàüà ÷àëûøûðëàð. Ùàâàäà ýóðóëòó åøèäÿí êèìè ïóëåìéîòëàð, òåçàòàí òîïëàð äÿðùàë àòÿø à÷ûð.
– À÷ûã äåìÿëèéèê, îíëàð áèçèì áó öñóëóìóçäàí ãèéìÿòëè ìÿëóìàò àëûðëàð, – äåéÿ Äöòåðòð ÿëàâÿ åòäè.
Áóíóíëà áåëÿ, áó ìÿëóìàòëàð ùåñàáà àëûíìàëûäûð, ÷öíêè ìöùàðèáÿäÿ êÿøôèééàòûí ìÿëóìàòëàðû íÿçÿðÿ àëûíûð.
Àõû, áöòöí áó ìöùàðèáÿíèí þçö áèð íþâ ãåéðè-íîðìàëäûð.
Õîøáÿõòëèêäÿí ùå÷ êÿñ áèçèì ìÿëóìàòëàðû ùåñàáà àëìàéàúàã:áèç áóíó ýþçÿë áèëèðèê. Áèç ñàäÿúÿ îíëàðû âåðÿ áèëìÿðèê. Éîëëàð
áàüëàíìûøäûð. Òåëåôîí ÿëàãÿñè ïîçóëìóøäóð. Ãÿðàðýàù òÿúèëè
éåðèíè äÿéèøäèðèð. Äöøìÿíèí ìþâãåéè ùàããûíäà ìöùöì ìÿëóìàòû
äöøìÿí þçö âåðÿúÿêäèð. Áó ýöíëÿðäÿ áèç úÿáùÿ õÿòòèíèí ùàðäàí
êå÷äèéè ìÿñÿëÿñèíè Ëàîíóí éàõûíëûüûíäà ìöçàêèðÿ åäèðäèê. Ýåíåðàëëà ÿëàãÿ äöçÿëòìÿê ö÷öí áèç ëåéòåíàíòû îíóí éàíûíà ýþíäÿðäèê.
Áàçàäàí ýåíåðàëûí éàíûíà îëàí éîëóí éàðûñûíäà ëåéòåíàí__________
òûí àâòîìîáèëè øîñå éîëóíäà êþíäÿëÿíèíÿ äàéàíìûø éîëáàñàí ìà255

øûíëà ðàñòëàøûð, ùÿìèí ìàøûíûí àðõàñûíäà èêè çèðåùëè ìàøûí âàðìûø.
Ëåéòåíàíò àâòîìîáèëèíè ýåðè äþíäÿðèð. Ïóëåìéîòäàí à÷ûëàí àòÿøëåéòåíàíòû òÿðïÿíìÿéÿ ãîéìóð, éåðèíäÿúÿ þëäöðöð, øîôåðè èñÿéàðàëàéûð.
Áóíëàð àëìàí çèðåùëè ìàøûíëàðû èìèø.
Ãÿðàðýàù ÿñëèíäÿ, ãîíøó îòàãëàðûí ìÿñëÿùÿò èñòÿéÿ áèëÿúÿêëÿðè òÿúðöáÿëè ãóìàðáàçà îõøàéûð.
– Ìÿí ãàðàòîõìàã ãàäûíû íÿ åäèì?
Î èñÿ ÷èéèíëÿðèíè àòà áèëÿð. Îéóíó ýþðìÿìèø íÿ úàâàá âåðÿ áèëÿð.
Ëàêèí ãÿðàðýàùûí ÷èéèíëÿðèíè àòìàüà ùàããû éîõäóð. ßýÿð îíóíÿëèíäÿ ùÿëÿ äþéöø âàùèäëÿðè ãàëìûøñà, íÿ ãÿäÿð êè, ìöùàðèáÿ
àïàðûëûð, þç íÿçàðÿòè àëòûíäà ñàõëàìàã, áöòöí èìêàíëàðäàí èñòèôàäÿ
åòìÿê ö÷öí îíëàðû èøÿ ãîøìàëûäûð. Êîð-êîðàíÿ îëñà äà î þçöôÿàëèééÿò ýþñòÿðìÿéÿ âÿ áàøãàëàðûíû äà ôÿàëèééÿòÿ òÿùðèê åòìÿéÿ
áîðúëóäóð.
Ëàêèí ãàðàòîõìàã ãàäûíëà íÿ åòìÿê ìÿñÿëÿñèíè ãàðàñûíà ùÿëëåòìÿê ÷îõ ÷ÿòèíäèð. Áèç àðòûã ÿââÿëúÿ òÿÿúúöáëÿ, ñîíðà þç-þçöíäÿí äîüàí áèð òÿáèèëèêëÿ ãåéä åòäèê êè, òàðìàð áàøëàéàíäà ùÿð úöðèø äàéàíäûðûëûð. Èëê áàõûøäà åëÿ ýþðöíÿ áèëÿð êè, ìåéäàíà ÷ûõàí
ïðîáëåìëÿð àõûíû ìÿüëóáó ãàì÷ûëàìàüà áàøëàéûð, î äà ïðîáëåìëÿðè ùÿëë åòìÿê ö÷öí íÿ ïèéàäàëàðûíû, íÿ òàíêëàðûíû, íÿ òÿééàðÿëÿðèíè ÿñèðýÿéèð... Ëàêèí ìÿüëóáèééÿò ùÿð øåéäÿí ÿââÿë áöòöí
ïðîáëåìëÿðè áèðäÿôÿëèê àðàäàí ÷ûõàðûð. Áöòöí êàðòëàð áèð-áèðèíÿ
ãàðûøûð, òÿééàðÿëÿðëÿ, òàíêëàðëà, ãàðàòîõìàã ãàäûíëà íÿ åòìÿê
ìÿñÿëÿñè äîëàøûð, äóìàíëàøûð.
Äàùà ÿëâåðèøëè îéíàìàã ö÷öí, óçóí ìöääÿò áàø ñûíäûðäûãäàí
ñîíðà, êàðòû ãàðàñûíà, íåúÿ ýÿëäè ñòîëóí öñòÿ àòûðëàð, òÿðÿããè äåéèë,÷àøãûíëûã ùþêì ñöðöð. Òÿðÿããè àíúàã çÿôÿðëÿ ùÿìðàù îëóð. Ãÿëÿáÿ ñÿìÿíäëÿéèð, ãÿëÿáÿ òèêèð. Ùÿð êÿñ ãöââÿñèíè ÿñèðýÿìÿäÿí
îíóí áèíàñûíà äàø äàøûéûð. Ìÿüëóáèééÿò èñÿ èíñàíëàðû ÷àøãûíëûã,ìÿéóñëóã, öìèäñèçëèê, ÿí áàøëûúàñû èñÿ ìÿíàñûçëûã ìöùèòèíÿ àòûð.
Îíà ýþðÿ îíëàð, áèçèì áó òàïøûðûãëàðûìûç, ùÿð øåéäÿí ÿââÿë
__________
ñàäÿúÿ ìÿíàñûçäûð. Ýöíäÿí-ýöíÿ äàùà àðòûã ìÿíàñûçëàøûð. Ýåò256äèêúÿ äàùà àðòûã ôÿëàêÿòëè âÿ äàùà àðòûã ìÿíàñûç îëóð. ßìð âåðÿíëÿðèí, àõûíûí ãàðøûñûíû àëìàã ö÷öí ñîí êîçûðëàðûíû ñòîëóí öñòöíÿ
àòìàãäàí áàøãà ÷àðÿëÿðè ãàëìûð.
Áèç Äöòåðòðëÿ êîçûðëàðûã, îíà ýþðÿ äÿ ìàéîðóí äåäèêëÿðèíÿ
ãóëàã àñûðûã. Î áó ýöí ö÷öí áèçÿ òàïøûðûã âåðèð. Áèç îí ìèí ìåòðéöêñÿêëèêäÿ óçàã êÿøôèééàò ó÷óøóíà ÷ûõìàëûéûã, ýåðè ãàéûäàíäà
éåääè éöç ìåòðëèéÿ åíèá, Àððàñ ðàéîíóíäà òîïëàíìûø òàíêëàðûí
éåðèíè ìöÿééÿí åòìÿëèéèê, î áóíëàðû åëÿ áèð àùÿíýëÿ èçàù åäèð êè,ýóéà äåéèð:“– Ñîíðà èêèíúè êö÷ÿ èëÿ ñàüà äþíöá, áèðèíúè ìåéäàíà ãÿäÿð
ýåäèí, îðàäà òèíäÿêè êþøêäÿí ìÿíÿ áèð ãóòó êèáðèò àëûí...
– Àéäûíäûð, úÿíàá ìàéîð”.
Áèçèì òàïøûðûüûìûçûí äà õåéðè åëÿ áó ãÿäÿðäèð. Áó òàïøûðûüû
øÿðù åäÿí ñþçëÿðäÿ äÿ áóíäàí ÷îõ ëèðèçì éîõäóð.
Ìÿí þçöìÿ äåéèðÿì: “Öìèäñèç òàïøûðûãäûð”. Ìÿí äöøöíöðÿì... ÷îõ øåé ùàããûíäà äöøöíöðÿì. Ñàü ãàëñàì, ýåúÿíèí äöøìÿñèíè ýþçëÿéÿúÿéÿì, îíäà äöøöíÿúÿéÿì. ßýÿð ñàü ãàëñàì...
Éöíýöë òàïøûðûãëàðäàí áåëÿ ö÷ òÿééàðÿäÿí áèðè ãàéûäûð. Òàïøûðûã
õåéëè “ïèñ” îëàíäà, ÿëáÿòòÿ, ãàéûòìàã äàùà ÷ÿòèí îëóð. Îíà ýþðÿäÿ áóðàäà, ìàéîðóí êàáèíåòèíäÿ, þëöì ìÿíÿ íÿ òÿìòÿðàãëû, íÿÿçÿìÿòëè, íÿ ãÿùðÿìàíàíÿ, íÿ ôàúèÿíÿ ýþðöíöð. Î àíúàã ñöêóò
ðÿìçèäèð. Îíóí íÿòèúÿñèäèð. Äÿñòÿ áèçè èòèðèð, äÿìèð éîëëàðûíäà
âàãîíäàí-âàãîíà êå÷ÿíäÿ ãÿëÿáÿëèêäÿ èòèðèëÿí éöê êèìè.
Øöáùÿñèç, ìÿíèì ìöùàðèáÿ ùàããûíäà, þëöì ùàããûíäà, ôÿäàêàðëûã ùàããûíäà, Ôðàíñà ùàããûíäà òàìàì áàøãà ôèêèðëÿðèì äÿ âàð,àììà ìÿíäÿ ðÿùáÿð èäåéàëàð, àéäûí äèë ÷àòìûð. Ìÿíèì ôèêèðëÿðèì
òÿçàäëûäûð. Ìÿíèì ùÿãèãÿòèì òèêÿëÿðÿ áþëöíìöøäöð, îíóí ùÿð áèðèíè àíúàã àéðû-àéðûëûãäà íÿçÿðäÿí êå÷èðÿ áèëÿðÿì. ßýÿð ìÿí ñàüãàëñàì, ýåúÿíèí äöøìÿñèíè ýþçëÿéÿúÿéÿì, î çàìàí äöøöíÿúÿéÿì. Óüóðëó, áÿõòèéàð ýåúÿ. Ýåúÿ àüûë éàòûð âÿ øåéëÿð þç þùäÿëÿðèíÿ áóðàõûëûð. Ùÿãèãÿòÿí ìöùöì îëàí øåé ýöíäöçöí äàüûäûúû
òÿùëèëèíäÿí ñîíðà éåíÿ áöòþâëöê, òàìëûã êÿñá åäèð. Èíñàí þç àëÿ__________
ìèíèí òèêÿëÿðèíè òÿçÿäÿí áèðëÿøäèðèð âÿ éåíÿ ñàêèò àüàúà ÷åâðèëèð.
257

Ýöíäöç àèëÿ äåéèøìÿëÿðèíÿ ñÿðô îëóíóð, ýåúÿ èñÿ Ìÿùÿááÿò
ãàéûäûð. ×öíêè Ìÿùÿááÿò áó áàøñûç êöëÿêäÿí ãöââÿòëÿíèð. Àäàìïÿíúÿðÿíèí þíöíäÿ, óëäóçëàðûí àëòûíäà îòóðóá, ùÿì éàòàí óøàãëàð, ùÿì ñàáàùûí ÷þðÿéè, ùÿì äÿ áåëÿ èíúÿ, çÿðèô, àçþìöðëö îëàíàðâàäûíûí éóõóñó áàðÿäÿ éåíèäÿí ìÿñóëèééÿò ùèññ åäèð. Ìÿùÿááÿò áàðÿäÿ ìöáàùèñÿ åòìÿçëÿð. Î âàð. Ãîé ýåúÿ äöøñöí, ìÿíÿìÿùÿááÿòÿ ëàéèã áèð øåé ÿëèíè óçàòñûí, åëÿ îëñóí êè, ìÿí ìÿäÿíèééÿò ùàããûíäà, èíñàí òàëåéè ùàããûíäà, þëêÿìäÿ äîñòëóüóí íåúÿãèéìÿòëÿíäèðèëäèéè áàðÿäÿ äöøöíöì. Åëÿ îëñóí êè, ìÿí àìèðàíÿ,áÿëêÿ äÿ ùÿëÿ äÿðê åäèëìÿìèø ùÿãèãÿòÿ ãóëëóã åòìÿê èñòÿéèì...
Èíäè èñÿ ìÿí áÿðÿêÿòè ýþéëÿðÿ ÷ÿêèëìèø õà÷ïÿðÿñòÿ îõøàéûðàì. Ìÿí Äöòåðòðëÿ áèðëèêäÿ þç ðîëóìó øöáùÿñèç èôà åäÿúÿéÿì,þçö äÿ øÿðÿôëÿ, íàìóñëà, àììà àðòûã äèíè ìÿíàñû îëìàéàí àéèíëÿðèí èúðà åäèëäèéè êèìè. Àëëàùûí îíëàðäàí öç äþíäÿðäèéè âàõòëàðäà
îëäóüó êèìè. ßýÿð ìÿí ñàü ãàëñàì, áèçèì êÿíäèí îðòàñûíäàí êå÷ÿí éîëäà áèð àç äîëàøìàã ö÷öí ýåúÿíèí äöøìÿñèíè ýþçëÿéÿúÿéÿì. Âÿ áÿëêÿ îðàäà, áÿõòèéàð òÿíùàëûãäà, ìÿí íÿ ö÷öí þëìÿëè
îëäóüóìó áàøà äöøäöì.

IIÌÿí õÿéàëäàí àéðûëûðàì. Ìàéîð ìÿíè ãÿðèáÿ òÿêëèôëÿ ùåéðÿòÿ
ñàëûð.
– ßýÿð áó òàïøûðûã öðÿéèíèçÿ éàòìûðñà... ÿýÿð áó ýöí ñèçèí ÿùâàëûíûç éàõøû äåéèëñÿ, ìÿí ñèçè...
– Ñèç íÿ äàíûøûðñûíûç, úÿíàá ìàéîð.
Áåëÿ òÿêëèôèí ìÿíàñûç îëäóüóíó ìàéîð ýþçÿë áàøà äöøöð. Ëàêèí åêèïàæ ãàéûòìàéàíäà ó÷óø ÿðÿôÿñèíäÿ àäàìëàðûí íåúÿ êÿäÿðëè, òóòãóí îëäóüóíó ùàìû õàòûðëàéûð. Áó ãÿìýèíëèéè, ãàáàãúàäàí
äóéìàã, ùèññ åòìÿêëÿ èçàù åäèðëÿð. Âÿ áóíà ÿùÿìèééÿò âåðìÿäèêëÿðè ö÷öí þçëÿðèíè äàíëàéûðëàð.
Ìàéîðóí òÿðÿääöäö ìÿíÿ Èçðàåëè õàòûðëàäûð. Ñðàüàýöí êÿøôèééàò
øþáÿñèíäÿ ïÿíúÿðÿíèí ãàáàüûíäà ïàïèðîñ ÷ÿêèðäèì. Ïÿíúÿðÿ__________
äÿí Èçðàåëè ýþðäöì. Î ùàðà èñÿ òÿëÿñèðäè. Îíóí áóðíó ãûïãûðìûçû
258

èäè. Óçóí áóðóí, ëàï éÿùóäè áóðíó âÿ ãûïãûðìûçû. Áèðäÿí Èçðàåëèí
ãûðìûçû áóðíó ìÿíè òÿÿúúöáëÿíäèðäè.
Áóðíó ìÿíÿ áó ãÿäÿð ÿúàèá ýþðöíÿí Èçðàåëÿ ìÿí äÿðèí äîñòëóã ùèññè áÿñëÿéèðäèì. Î áèçèì äÿñòÿäÿ ÿí úÿñàðÿòëè, ÿí ãî÷àã
òÿééàðÿ÷èëÿðäÿí áèðè èäè. ßí ãîðõìàç âÿ ÿí òÿâàçþêàðëàðäàí áèðè.
Îíà éÿùóäè åùòèéàòëûëûüû ùàããûíäà î ãÿäÿð äåìèøäèëÿð êè, þç ðÿøàäÿòèíè åùòèéàòëûëûã êèìè ãÿáóë åäèðäè. Ãàëèá ÷ûõìàã – àõû áó þçöäÿ åùòèéàòëûäûð.
Ùÿ, ìÿí îíóí óçóí, ãûðìûçû áóðíóíó éàëíûç áèð àíëûüà ýþðäöì, ÷öíêè Èçðàåë ÷îõ ñöðÿòëÿ ýåäèðäè âÿ áóðíó èëÿ áÿðàáÿð äÿðùàë
ýþçäÿí èòäè. Ìÿí Ãàâóàëäàí çàðàôàòñûç ñîðóøäóì:– Îíóí áóðíó íèéÿ áåëÿäèð?
– Àíàñû áåëÿ äîüóá, – äåéÿ Ãàâóàë úàâàá âåðäè. Âÿ ÿëàâÿ åòäè: – Àøàüûäàí ó÷à-ó÷à àõìàã áèð òàïøûðûã éåðèíÿ éåòèðìÿëèäèð. Îáó ñààò ó÷óð.
– Ùÿ?
Àõøàì Èçðàåëèí ãàéûòìàñûíà öìèäèìèçè èòèðÿíäÿ ìÿí, øöáùÿñèç, î áóðíó, òàìàì ñîéóã ÷þùðÿäÿ ãàáàüà óçàíàí, þçö þçëöéöíäÿ
õöñóñè èñòåäàäëà äÿðèí èçòèðàá – ÿíäèøÿ èôàäÿ åäÿí áóðíó õàòûðëàäûì. ßýÿð Èçðàåëè áó òàïøûðûüà ìÿí ýþíäÿðìÿëè îëñàéäûì, îíóíáóðíó áèð òÿíÿ êèìè óçóí ìöääÿò ìÿíè òÿãèá åäÿðäè. Èçðàåë ó÷ìàã ùàããûíäà ÿìðÿ, ÿëáÿòòÿ, áåëÿ úàâàá âåðìèøäè: “Îëäó, úÿíàá
ìàéîð”, “Áàø öñòÿ, úÿíàá ìàéîð”, “Àéäûíäûð, úÿíàá ìàéîð”. Èçðàåë, ÿëáÿòòÿ, ýþçöíö áåëÿ ãûðïìàìûøäû. Àíúàã áóðíó éàâàø-éàâàø, ìÿêðëÿ, õàèíúÿñèíÿ ãûçàðìàüà áàøëàìûøäû. Èçðàåë öçöíöí èôàäÿñèíè èäàðÿ åòìÿéè áàúàðûðäû, àììà áóðíóíóí ðÿíýèíè éîõ. Áóðóí äà áóíäàí èñòèôàäÿ åäÿðÿê, þçáàøûíà èøÿ ãàðûøûðäû. Áóðóí, Èçðàåëèí õÿáÿðè, èúàçÿñè îëìàäàí ìàéîðà äèíìÿçúÿ ùÿäñèç íàðàçûëûüûíû áèëäèðèðäè.
Áÿëêÿ äÿ ìàéîð, ôÿëàêÿòè ãàáàãúàäàí ùèññ åäèá ÿçàá-ÿçèééÿò
÷ÿêÿí àäàìëàðû áóíà ýþðÿ ó÷óøà ýþíäÿðìÿéè õîøëàìûð. Ãàáàãúàäàí äóéìà, äåìÿê îëàð, ùÿìèøÿ àëäàäûð, àììà áóíëàðûí óúáàòûíäàí
äþéöø ÿìðëÿðè ùþêì êèìè ñÿñëÿíèð. Àëèàñ êîìàíäèðäèð, ùà__________
êèì äåéèë.
259

Áó ýöíëÿðäÿ ñåðæàíò Ò.-íèí áàøûíà áåëÿ áèð ÿùâàëàò ýÿëäè.
Èçðàåë íÿ ãÿäÿð ãî÷àãäûðñà, Ò. áèð î ãÿäÿð ãîðõàãäûð. Áó ãîðõóíóí ùÿãèãÿòÿí öçäöéö éåýàíÿ òàíûø àäàì èäè. Ò. äþéöø ÿìðèàëàíäà òÿñÿââöðÿ ýÿëÿ áèëìÿéÿí âÿçèééÿòÿ äöøöðäö. Î áèðäÿí
øöóðóíó èòèðèðäè. Îíóí áÿäÿíè êåéëÿøìÿéÿ áàøëàéûð, àüûð-àüûð âÿëàáöääÿí áöòöí ÿçàëàðûíà éàéûëûðäû – àéàãëàðûíäàí áàøûíà äîüðó.
Ñàíêè öçöíäÿí ùÿð úöð èôàäÿíè ñèëèðäèëÿð, ýþçëÿðè èñÿ ïàðûëäàéûðäû.
Ùÿëàê îëàúàüû åùòèìàëû èëÿ áóðíó ùÿéÿúàíëû âÿ åéíè çàìàíäà÷îõ ãÿçÿáëè ýþðöíÿí Èçðàåëèí ÿêñèíÿ îëàðàã Ò. ùå÷ áèð ùÿéÿúàí
ùèññ åòäèðìèðäè. Î þç ìöíàñèáÿòèíè ýþñòÿðìèðäè: î áöçöøìöøäö,äîíóá ãàëìûøäû. Ñþùáÿòèí àõûðûíäà àéäûí îëäó êè, îíó äÿùøÿò
áöðöìöøäöð. Áóíà ýþðÿ äÿ îíóí öçöíäÿ ñîéóã áèð ñàêèòëèê äîëàøûðäû. Áó àíäàí Ò. áèð íþâ éöêñÿëäè, ÿë÷àòìàç îëäó. Ùèññ îëóíóðäó
êè, îíóíëà äöíéà àðàñûíäà ëàãåéäëèê ñÿùðàñû óçàíûá ýåäèð. Ìÿíùå÷ áèð çàìàí ìöøàùèäÿ åòìÿìèøäèì êè, áèðèñèíäÿ ÿñÿá ïîçüóíëóüó áó øÿêèëäÿ ìåéäàíà ÷ûõñûí.
Ñîíðàëàð ìàéîð äåéèðäè:– Î ýöí îíó ùå÷ âÿúùëÿ ýþíäÿðìÿê îëìàçäû.
Ìàéîð ó÷óø áàðÿäÿ åëàí åòäèéè ýöí Ò. íÿèíêè ñàðàëäû, ùÿòòà ýöëöìñÿìÿéÿ áàøëàäû. ßìÿëëè-áàøëû ýöëöìñÿìÿéÿ. Úÿëëàä ùÿð ùÿääè
êå÷äèéè çàìàí éÿãèí èøýÿíúÿ âåðèëÿí àäàì áåëÿ ýöëöìñÿéèð.
– ßùâàëûíûç éàõøû äåéèë. Ìÿí áàøãàñûíû ýþíäÿðÿðÿì...
– Éîõ, úÿíàá ìàéîð. Âàõòà êè, íþâáÿ ìÿíèìäèð, äåìÿëè, ìÿíýåòìÿëèéÿì.
Ò. ìàéîð ãàðøûñûíäà äöç äóðàðàã, òÿðïÿíìÿäÿí ýþçëÿðèíè îíäàí ÷ÿêìèðäè.
– ßýÿð ñèç þçöíöçÿ àðõàéûí äåéèëñèíèçñÿ...
– Áó ýöí ìÿíèì íþâáÿìäèð, úÿíàá ìàéîð, ìÿíèì...
– Ãóëàã àñûí, Ò.
– Úÿíàá ìàéîð...
Ò. ñàíêè ãàéàéà ÷åâðèëìèøäè.
– Ìÿí äÿ îíà èúàçÿ âåðäèì, – äåéÿ Àëèàñ ÿëàâÿ åòäè.
Ñîíðàäàí áàø âåðÿí ùàäèñÿ ìöÿììà êèìè ãàëäû. Òÿééàðÿäÿ
àòûúûîëàí Ò. ýþðöð êè, äöøìÿíèí ãûðûúû òÿééàðÿñè îíà ùöúóì åò__________
ìÿê èñòÿéèð. Ëàêèí áó ãûðûúûíûí ïóëåìéîòó à÷ûëìûð, òÿééàðÿ ýåðè260

äþíöð. Òÿééàðÿ÷è èëÿ Ò. äåìÿê îëàð, ëàï áàçàéà ãàéûäàíà ãÿäÿð
ñþùáÿò åäèðëÿð, ùÿì äÿ òÿééàðÿ÷è ùå÷ áèð ãåéðè-àäè øåé ùèññ åòìèð.
Àììà éåðÿ åíìÿéÿ áåø äÿãèãÿ ãàëìûø àòûúû îíà úàâàá âåðìèð.
Àõøàì èñÿ Ò. òàïûëûð, áàøû èêè éåðÿ áþëöíìöøäöð, òÿééàðÿíèí
ãóéðóüóíà äÿéìèøäèð. Î ÿí ÷ÿòèí øÿðàèòäÿ, òàì ñöðÿòëÿ ýåäÿðêÿí
ïàðàøöòëÿ òÿééàðÿäÿí àòûëìûø, ùÿì äÿ þç ÿðàçèìèçäÿ. Ùàëáóêè ùå÷áèð òÿùëöêÿ îíó òÿùäèä åòìèðäè. Ãûðûúû òÿééàðÿíèí ýþðöíìÿñè îíà÷àüûðûø ñèãíàëû îëìóø âÿ î áóíà ãàðøû äóðà áèëìÿìèøäè.
– Ýåäèí, ýåéèíèí. – Ìàéîð áèçÿ äåéèð. – Ó÷óø áåø îòóçäàäûð.
– Ñàëàìàò ãàëûí, úÿíàá ìàéîð.
Ìàéîð ãåéðè-ìöÿééÿí áèð ùÿðÿêÿòëÿ úàâàá âåðäè. Õóðàôàòìû? Ñèãàðåòèì ñþíäöéö ö÷öí íàùàã éåðÿ úèáëÿðèìè àõòàðûðàì, î ÿëàâÿ åäèð:– Íÿ ö÷öí ùå÷ âàõò ñèçèí êèáðèòèíèç îëìóð?
Î ùàãëûäûð. Ñàëàìàòëàøìàíûí áó ñîí ñþçëÿðè èëÿ ÷ûõûðàì,þçöìäÿí ñîðóøóðàì: “Íÿ ö÷öí ùå÷ âàõò êèáðèòèì îëìóð?”Äöòåðòð äåéèð:– Áó òàïøûðûã îíóí õîøóíà ýÿëìèð.
Ìÿí èñÿ äöøöíöðÿì: îíóí íÿ âåúèíÿ! Àëèàñû òÿãñèðëÿíäèðìÿê
ÿäàëÿòñèçëèê îëàðäû, ìÿí îíó íÿçÿðäÿ òóòìóðàì. Ìÿíè ùå÷ êÿñèí
åòèðàô åòìÿê èñòÿìÿäèéè ôàêò ùåéðÿòÿ ýÿòèðèð: Ðóùóí ùÿéàòû áÿçÿí
äàéàíûð. Éàëíûç Àüëûí ùÿéàòû ôàñèëÿñèç, éàõóä äåìÿê îëàð, ôàñèëÿñèçäèð. Ìÿíèì òÿõÿééöë ãàáèëèééÿòèì áþéöê òÿáÿääöëàòà äþçìöð.
Ðóù ö÷öí èñÿ øåéëÿðèí þçëÿðè äåéèë, îíëàðû áèð-áèðè èëÿ áàüëàéàí
ìÿíà ìöùöìäöð. Õàðèúè ïÿðäÿíèí àëòûíäàí äÿðê åòäèéè øåéëÿðèíÿñë öçö. Âÿ ðóù áÿñèðÿòäÿí ìöòëÿã êîðëóüà êå÷èð. Þç åâèíè ñåâÿí
àäàìëàð ö÷öí åëÿ áèð âàõò ýÿëèá ÷àòûð êè, îíëàð áó åâèí àéðû-àéðûøåéëÿð éûüûíû îëäóüóíó ýþðöðëÿð. Þç àðâàäëàðûíû ñåâÿíëÿð ö÷öí åëÿáèð âàõò ýÿëèá ÷àòûð êè, îíëàð ìÿùÿááÿòäÿ òÿêúÿ ãàéüû, õîøàýÿëìÿç íàðàùàò÷ûëûã îëäóüóíó ýþðìÿéÿ áàøëàéûðëàð. Áèð ìåëîäèéàäàí ëÿççÿò àëàí àäàìëàð ö÷öí åëÿ áèë âàõò ýÿëèá ÷àòûð êè, ùÿìèí òÿðàíÿ àðòûã îíëàðà òÿñèð åòìèð. Áóýöíêö êèìè åëÿ áèð âàõò ýÿëèá ÷àòûð
êè,ìÿí âÿòÿíèìè àíëàìûðàì. Âÿòÿí – àüëûìûí ùÿìèøÿ ãàâðàéà
__________
áèëÿúÿéè ÿéàëÿòëÿðèí, àäÿòëÿðèí, ÿøéàëàðûí ìÿúìóñó äåìÿê äåéèë.
261

Âÿòÿí Ìÿòëÿáäèð. Ìÿíàäûð. Ìàùèééÿòäèð. Áóäóð, åëÿ âàõò ýÿëèá
÷àòûð êè, ìÿí áèðäÿí ùèññ åäèðÿì êè, áó Ìÿíàíû ýþðìöðÿì.
Ìàéîð Àëèàñ áöòöí ýåúÿíè ýåíåðàëëà õàëèñ ìÿíòèãè ìöáàùèñÿäÿ êå÷èðìèøäè. Õàëèñ ìÿíòèã èñÿ Ðóùóí ùÿéàòûíû äàüûäûð. Ñîíðà
ýåðè ãàéûäàíäà, èíòÿùàñûç éîë ìàíåÿëÿðè îíó ÿëäÿí ñàëìûøäû.
Äÿñòÿéÿ ãàéûäàíäà ÷îõëó õûðäà ìÿñÿëÿëÿðëÿ öç-öçÿ ýÿëäè, îíëàð
ãàðøûñûíû àëìàã ìöìêöí îëìàéàí äàü ó÷ãóíóíóí ÷îõëó äàø-êÿñÿéè êèìè éàâàø-éàâàø áîüàçûìûçà ãàëõûð, áèçè áîüìàüà áàøëàéûðäû. Íÿùàéÿò, î éåðèíÿ éåòèðèëìÿñè ãåéðè-ìöìêöí îëàí òàïøûðûüà
ýþíäÿðìÿê ö÷öí áèçè ÷àüûðäû. Áèç öìóìè ãàðìà-ãàðûøûãëûüûí áèðùèññÿñèéèê. Áèç ìàéîð ö÷öí þç çÿêàìûçëà øåéëÿðè ýþðìÿê, éà ýþðìÿìÿê, äöøöíìÿê, ýÿçìÿê, è÷ìÿê, ýöëöìñÿìÿê ö÷öí éàðàäûëìûø íÿ Ñåíò-Åêçöïåðè, íÿ Äöòåðòðèê. Áèç ùÿð ùàíñû áèð áþéöê ãóðüóíóí ïàð÷àëàðûéûã, îíó áöòöíëöêëÿ äÿðê åòìÿê, þéðÿíìÿê ö÷öí÷îõëó âàõò, äÿðèí ñöêóò âÿ ÿë÷àòìàç óçàãëûã òÿëÿá îëóíóð. ßýÿðìÿí ÿñÿá òèêèíÿ òóòóëñàéäûì, Àëèàñ àíúàã áó òèêè ýþðÿðäè. Î, Àððàñ öçÿðèíäÿ ó÷ìàüà àíúàã áó òèê ùàããûíäà òÿñÿââöðö ýþíäÿðÿðäè. Îíóí öçÿðèíÿ òþêöëÿí âÿçèôÿëÿð õàîñóíäà, áó éóõàðûäàí ýÿëÿí ñåëäÿ áèç þçöìöç òèêÿ-òèêÿ îëìóøóã. Ñÿñ. Áóðóí. ßñÿá. Òèêÿëÿð èñÿ ùÿéÿúàíëàíäûðìûð.
Áó òÿêúÿ ìàéîð Àëèàñà àèä äåéèë, áöòöí èíñàíëàðà àèääèð. Áèçäÿôí ìÿðàñèìèíè òÿøêèë åäÿíäÿ ìÿðùóìó íÿ ãÿäÿð ñåâñÿê äÿþëöìëÿ ìöíàñèáÿòÿ ýèðèøìèðèê. Þëöì äàùà áþéöê øåéäèð. Áó, þëÿíèí ôèêðè, øåéëÿðè, àäÿòëÿðè èëÿ ãàðøûëûãëû ÿëàãÿíèí éåíè ùÿëãÿñèäèð.
Áó, – éåíè äöíéà ãàéäàëàðûäûð. Çàùèðÿí, åëÿ áèë, ùå÷ íÿ äÿéèøèëìÿìèøäèð, ÿñëèíäÿ èñÿ ùÿð øåé äÿéèøèëìèøäèð. Êèòàáûí ñÿùèôÿëÿðè
ùÿìèí ñÿùèôÿëÿðäèð, àììà ìÿíà áàøãà îëìóøäóð. Þëöìö ùèññ åòìÿê ö÷öí ìÿðùóìóí áèçÿ ëàçûì îëäóüó ñààòû òÿñÿââöðÿ ýÿòèðìÿëèéèê. Ìÿùç î âàõò áèç îíóí éîõëóüóíó äóéóðóã. Îíóí áèçÿåùòèéàúû îëà áèëÿúÿê ñààòû òÿñÿââöðöíöçÿ ýÿòèðèí. Àììà îíóíáèçÿ àðòûã åùòèéàúû éîõäóð. Äîñòëóã éîëóõìàñû ñààòûíû òÿñÿââöðÿ
ýÿòèðèí. Îíóí áîøëóüóíó ùèññ åäèí. Áèç ùÿéàòû ïåðñïåêòèâäÿ ýþðìÿéÿ
àäÿò åòìèøèê. Àììà äÿôí ýöíö íÿ ïåðñïåêòèâ, íÿ ýåíèøëèê
__________
âàð. Ìÿðùóì áèçèì øöóðóìóçäà ùÿëÿ òèêÿëÿðÿ ïàð÷àëàíìûøäûð.
262

Äÿôí ýöíö áèç âóðíóõóðóã, ùÿãèãè éàõóä éàëàí÷û äîñòëàðûìûçûí
ÿëèíè ñûõûðûã, ÿùÿìèééÿòñèç øåéëÿðëÿ ìÿøüóë îëóðóã. Ìÿðùóì àíúàã ñàáàù, ñàêèòëèêäÿ þëÿúÿêäèð. Î áèçäÿí òàìàì àðàëàíìàã ö÷öíéàíûìûçà ýÿëÿúÿêäèð. Î çàìàí áèç îíà ýþðÿ àüëàéûðûã êè, î ýåäèðâÿ áèç îíó ñàõëàéà áèëìèðèê.
Ìÿí ìöùàðèáÿíè òÿñâèð åäÿí áàéàüû øÿêèëëÿðè õîøëàìûðàì. Îøÿêèëëÿðäÿ àúûãëû, çàáèòÿëè ÿñýÿð ýþç éàøûíû ñèëèð âÿ þç ùÿéÿúàíûíûøèò çàðàôàòëàðëà ýèçëÿäèð. Áó éàëàíäûð. Çàáèòÿëè ÿñýÿð ùå÷ íÿ ýèçëÿòìèð. ßýÿð î çàðàôàò åäèðñÿ, äåìÿëè, çàðàôàò åòìÿéÿ áèëìÿç.
Ìÿñÿëÿ øÿõñè ëÿéàãÿòëÿðäÿ äåéèë. Ìàéîð Àëèàñ ñÿìèìè àäàìäûð. ßýÿð áèç ãàéûòìàñàã, îëà áèëñèí êè, î áàøãàëàðûíäàí ÷îõ àüëàéàúàãäûð. Áó øÿðòëÿ êè, îíóí øöóðóíäà áó âÿ éà áàøãà òÿôÿððöàòëàð,òÿôñèëàòëàð äåéèë, áèç îëàã. Áó øÿðòëÿ êè, ñàêèòëèê îëà âÿ î áèçè òÿñÿââöðöíÿ ýÿòèðÿ áèëÿ. ×öíêè áó ýåúÿ áèçè òÿãèá åäÿí ìÿùêÿìÿ
èúðà÷ûñû äÿñòÿìèçè éåíèäÿí áàçàíû äÿéèøìÿéÿ ìÿúáóð åòñÿ, áóçàìàí áèð éöê ìàøûíû òÿêÿðèíèí ãàéüûñû áèçèì þëöìöìöçö ìöâÿããÿòè îëàðàã Àëèàñûí øöóðóíäàí ñûõûá ÷ûõàðäàð. Àëèàñ äà áèçè àüëàìàüû óíóäàð.
Òàïøûðûüû éåðèíÿ éåòèðìÿéÿ ýåäÿðêÿí ìÿí äÿ Ãÿðáèí íàñèçìèëÿ ìöáàðèçÿñè ùàããûíäà äöøöíìöðÿì. Ìÿí ÿí çÿðóðè õûðäà ìÿñÿëÿëÿð ùàããûíäà äöøöíöðÿì. Àððàñ öçÿðèíäÿ éåääè éöç ìåòðóúàëûãäà ó÷ìàüûí ìÿíàñûçëûüû ùàããûíäà. Áèçäÿí ìÿëóìàò ýþçëÿìÿéèí ôàéäàñûçëûüû ùàããûíäà. Àüûð-àüûð ýåéèíìÿê ùàããûíäà.
Ìÿíÿ áåëÿ ýÿëèð êè, þëöì ëèáàñûíû ÿéíèìÿ òàõûðàì. Ñîíðà èñÿ ÿëúÿêëÿð ùàããûíäà. Ìÿí ÿëúÿêëÿðèìè èòèðìèøÿì. Êèì áèëèð, ùàðäàí
ÿëúÿê òàïàúàüàì?
Ìÿí éàøàäûüûì êèëñÿíè àðòûã ýþðìöðÿì.
Ìÿí þëö àëëàùà èáàäÿò åòìÿê ö÷öí ýåéèíèðÿì.

III– Òåç îë... ßëúÿêëÿð ùàðäàäûð? Éîõ. Áóíëàð äåéèë... Ìÿíèì
òîðáàìà áàõ.
– Òàïìûðàì, úÿíàá êàïèòàí.
__________– Ñÿí ñÿôåùñÿí.
263

Îíëàð ùàìûñû ýèúäèð. Ìÿíèì ÿëúÿêëÿðèìè òàïà áèëìÿéÿí äÿ,þçöíöí àë÷àãäàí ó÷ìàã êèìè èéðÿíú èäåéàñû èëÿ îðòàëûüà àòûëìûø
ãÿðàðýàù èø÷èñè äÿ.
– Ìÿí ñÿíäÿí êàðàíäàø èñòÿäèì. Îí äÿãèãÿäèð êè, êàðàíäàø
õàùèø åäèðÿì... Êàðàíäàø âàðìû?
– Âàð, úÿíàá êàïèòàí.
Àõûðäà áèð àüûëëû àäàì òàïûëäû.
– Êàðàíäàøà ãàéòàí áàüëà. Áàõ îíó áóðà, áó èëìÿéÿ êå÷èð...
Ãóëàã àñûí, àòûúû, ñèç äåéÿñÿí, ùå÷ òÿëÿñìèðñèíèç...
– ×öíêè ìÿí ùàçûðàì, úÿíàá êàïèòàí.
– Ùÿ! Éàõøû.
Áÿñ øòóðìàí? Ìÿí îíóíëà ñþùáÿòÿ êå÷èðÿì.
– Îðàäà âÿçèééÿò íÿ úöðäöð, Äöòåðòð? Ùÿð øåé ãàéäàñûíäàäûðìû? Èñòèãàìÿòè ùåñàáëàìûñûíûç?
– Ùàçûðäûð, úÿíàá êàïèòàí...
Éàõøû. Èñòèãàìÿò ùàçûðäûð. Öìèäñèç òàïøûðûãäûð. Ñóàë îëóíóð,ùå÷ êÿñÿ ëàçûì îëìàéàí, ÿýÿð áèçëÿðäÿí áèðèìèç ñàü ãàëûá ýÿòèðñÿ
áåëÿ ùå÷ çàìàí ùå÷ êÿñÿ âåðèëìÿéÿúÿê áó ìÿëóìàòëàðûí õàòèðèíÿ
åêèïàæû þëöìÿ âåðìÿéèí íÿ ìÿíàñû?
– Îðàäà, ãÿðàðýàùäà þçëÿðèíÿ ñïèðèòëÿð òàïàéäûëàð.
– Íÿ ö÷öí?
– Îíóí ö÷öí êè, áèç àõøàì ôûðëàíàí ñòîëëàð âàñèòÿñè èëÿ ìÿëóìàòû îíëàðà âåðÿ áèëÿê.
Ìÿí þç ùöúóìóìäàí âÿúäÿ ýÿëìÿìèøäèì, àììà ýåéèíìÿêäÿ äàâàì åäèðÿì:– Àìàí áó ãÿðàðýàù÷ûëàðûí ÿëèíäÿí! Áó öìèäñèç òàïøûðûãëà
þçëÿðè ó÷àéäûëàð!
Ó÷ìàüûí öìèäñèç îëäóüóíó áàøà äöøäöêäÿ ýåéèíìÿê íÿ éàìàí óçàíûð âÿ ñÿí òÿêúÿ äèðè-äèðè ãîâðóëìàã, éàíìàã ö÷öí ñÿéèëÿ ùàçûðëàøûðñàí. Ö÷ äÿñò ïàëòàðû áèðè-áèðèíèí öñòöíäÿí ÿéíèíÿ
÷ÿêìÿê, áèð éûüûí àïàðàòû î òÿðÿô, áó òÿðÿôèíäÿí àñìàã àäè èø äåéèëäèð. Îêñèýåí, èñòèëèê âÿ åêèïàæ öçâëÿðè àðàñûíäà òåëåôîí ÿëàãÿñè
__________
ö÷öí îëàí áó ÿøéàëàðû êþùíÿ øåé ñàòàíëàð êèìè äàøûéûðñàí. Ìÿí áó264ìàñêà èëÿ íÿôÿñ àëûðàì. Ðåçèí áîðó ìÿíè òÿééàðÿ èëÿ áàüëàéûð, îäà ýþáÿêáàüû êèìè çÿðóðèäèð: Òÿééàðÿ ãàíûìûí ùÿðàðÿòèíè òÿíçèì
åäèð. Òÿééàðÿ àäàìëàðëà ÿëàãÿíè òÿìèí åäèð. Ìÿíèìëÿ öðÿéèì
àðàñûíäà áèð íþâ âàñèòÿ÷è ðîëó îéíàéàí ÿçàëàðûì àðòûð. Ùÿð äÿãèãÿìÿí äàùà àüûð, äàùà éåêÿ, äàùà ëÿíý îëóðàì. Ìÿí áöòöí áÿäÿíèìëÿ äþíöðÿì, ãàéûøû áÿðêèòìÿê, éàõóä áèð éåðèìè äöéìÿëÿìÿê ö÷öí ÿéèëÿíäÿ áÿäÿíèìèí áöòöí áóüóìëàðû øûããûëäàéûð.
Êþùíÿ ñûíûãëàðûì àüðû âåðèð.
– Î áèðè øëåìè áóðà âåð. Ìÿí ñÿíÿ éöç äÿôÿ äåìèøÿì êè, êþùíÿíè áàøûìà ãîéìàéàúàüàì. Î, áàøûìû ñûõûð.
Ìÿñÿëÿ áóíäàäûð êè, éöêñÿêëèéÿ ãàëõàíäà íÿ ñèðð èñÿ ãàôà òàñûøèøèð. Éåðäÿ áàøûíà éàõøû îëàí øëåì îí ìèí ìåòð éöêñÿêëèêäÿ ñöìöéö ìÿíýÿíÿéÿ ñàëûíìûø êèìè ñûõûð.
– Áó êè, àéðûñûäûð, úÿíàá êàïèòàí. Ìÿí îíó äÿéèøìèøÿì...
– Ùÿ, éàõøû.
Ìÿí ÿëáÿòòÿ, äåéèíèðÿì, àììà ãÿòèééÿí âèúäàí ÿçàáû ÷ÿêìÿäÿí. ×öíêè ìÿí òàìàìèëÿ ùàãëûéàì! Áèð äÿ áóíëàðûí àçàúûãäà ÿùÿìèééÿòè éîõäóð. Åëÿ áó äÿãèãÿäÿ ìÿí äåäèéèì äàõèëè áîøëóüóí òÿí îðòàñûíäàéàì. Áóðàäà òÿêúÿ ãûðûíòûëàðäûð. Ìÿí áóýöíêö ùàäèñÿëÿðèí èñòèãàìÿòèíè äÿéèøÿ áèëÿúÿê áèð ìþúöçÿ ýþçëÿìÿêäÿí äÿ óòàíìûðàì. Ìÿñÿëÿí ëàðèíãîôîíëàð èøëÿìÿñÿ. Áó ëàðèíãîôîíëàð ùÿìèøÿ õàðàá îëóð. Çèáèë! ßýÿð îíëàð èøëÿìÿñÿ, áèçèì
éàõàìûç öìèäñèç òàïøûðûãäàí ãóðòàðàðäû.
Êàïèòàí Âåçåí òóòãóí áèð ýþðêÿìëÿ ìÿíÿ éàí àëûð. Êàïèòàí
Âåçåí ó÷ìàã ÿðÿôÿñèíäÿ áèçèì ùÿð áèðèìèçèí éàíûíà òóòãóí, ìÿéóñ ýþðêÿìëÿ ýÿëèð. Êàïèòàí Âåçåí áèçèì äÿñòÿäÿ ùàâà ìöøàùèäÿñè õèäìÿòè èëÿ ÿëàãÿ éàðàäûð. Îíóí âÿçèôÿñè äöøìÿí òÿééàðÿëÿðèíèí éåðëÿðèíè äÿéèøìÿñè ùàããûíäà áèçÿ ìÿëóìàò âåðìÿêäèð. Âåçåí ìÿíèì äîñòóìäóð, ìÿí îíó öðÿêäÿí ñåâèðÿì, àììà î ùå÷âàõò àüçûíû õåéðÿ à÷ìàç, îíà ýþðÿ äÿ ýþçöíÿ ñàòàøäûüûìà ùåéôñèëÿíèðÿì.
__________
Âåçåí äåéèð:265

– Ãî÷àã, àù íÿ ïèñäèð, íÿ ïèñäèð!
Î, úèáèíäÿí áèð êàüûç ÷ûõàðûð. Ñîíðà ñûíàéûúû íÿçÿðëÿðëÿ ìÿíÿáàõûá ñîðóøóð:– Ñÿí íåúÿ ó÷àúàãñàí?
– Àëáåð òÿðÿôäÿí.
– Ìÿí äÿ åëÿ áèëèðäèì. Åëÿ äÿ áèëèðäèì. Àù, íåúÿ ïèñäèð!
– Úÿôÿíý-úÿôÿíý äàíûøìà. Íÿ îëìóøäóð?
– Ñÿíÿ ó÷ìàã îëìàç!
Ìÿíÿ ó÷ìàã îëìàç!.. Áó Âåçåí íåúÿ éàõøû àäàìäûð! ÃîéÀëëàùà éàëâàðûá-éàõàðñûí êè, ëàðèíãîôîíëàð èøëÿìÿñèí.
– Ñÿí êå÷èá ýåäÿ áèëìÿéÿúÿêñÿí.
– Íÿ ö÷öí êå÷èá ýåäÿ áèëìÿéÿúÿéÿì?
– Îíà ýþðÿ êè, ö÷ äÿñòÿ àëìàí ãûðûúûñû áöòöí âàõòû Àëáåð öçÿðèíäÿ êåøèê ÷ÿêèð. Áèðè àëòû ìèí ìåòð, äèýÿðè éåääè ìèí áåø éöç
ìåòð. Ö÷öíúöñö îí ìèí ìåòð ùöíäöðëöêäÿ. ßâÿç ýÿëèíúÿéÿ ãÿäÿð ùå÷ áèðè ýåòìèð. Áó à÷ûã-àøêàð êå÷èëìÿç ìàíåÿäèð. Ñÿí òÿëÿéÿ äöøÿ áèëÿðñÿí. Ñîíðà áèð äÿ ýþðäöí êè...
Âåçåí êàüûçû ìÿíÿ ýþñòÿðèð, îíóí öçÿðèíäÿ íÿ èñÿ àíëàøûëìàç
õÿòëÿð ÷ÿêèëìèøäèð.
Áèðúÿ áó Âåçåí áàøûìäàí ðÿää îëóá ýåäÿéäè! “À÷ûã-àøêàð
êå÷èëìÿç ìàíåÿ” ñþçëÿðè ìÿíÿ òÿñèð åòäè. Ãûðìûçû ñèãíàë âÿ éîëãàéäàëàðûíû ïîçìàã ýþçöìöí þíöíÿ ýÿëäè. Ëàêèí áóðàäà ãàéäàãàíóíó ïîçìàã þëöì äåìÿêäèð. Õöñóñÿí “à÷ûã-àøêàð” ñþçöíäÿí çÿùëÿì ýåäèð. Ìÿíäÿ åëÿ áèð ùèññ âàð êè, ýóéà àðòûã ùÿäÿôÿ
àëûíìûøàì.
Èðàäÿìèí ýöúö èëÿ þçöìö àüûëëû ôèêèðëÿøìÿéÿ ìÿúáóð åäèðÿì.
Äöøìÿí “øöáùÿñèç” þç ìþâãåéèíè ìöäàôèÿ åòìÿëèäèð, áàøãà úöðíåúÿ îëàð? Áöòöí áó ñþçëÿð úÿôÿíýèéàòäûð... Ãûðûúû òÿééàðÿëÿð ùå÷âåúèìÿ äÿ äåéèë. Éåääè éöç ìåòðÿ åíÿíäÿ ìÿíè çåíèò òîïëàðû âóðóá ñàëàúàã, î ùÿäÿôè éàíûëìàç! Áèðäÿí Âåçåíèí öçÿðèíÿ àòûëûðàì:– Ãûñàñû, ñÿí ãÿðàðà àëìûñàí ìÿíÿ òÿúèëè õÿáÿð âåðÿñÿí êè, íÿãÿäÿðàëìàí àâèàñèéàñû ìþâúóääóð, ìÿíèì ó÷ìàüûì áþéöê åù__________
òèéàòñûçëûãäûð! Ãà÷, áóíó ýåíåðàëà õÿáÿð âåð!..
266

Áóíóíëà áåëÿ, øþùðÿòÿ ìèíìèø âÿ ãûðûúûëàðû Àëáåð ðàéîíóíäà
äöøöá ãàëõàí åëÿ-áåëÿ òÿééàðÿëÿð àäëàíäûðìàãëà, ìÿíÿ äîñòúàñûíà öðÿê-äèðÿê âåðìÿê, ìÿíè ðóùëàíäûðìàã Âåçåíäÿí áþéöê
çÿùìÿò òÿëÿá åòìèðäè...
Ìÿíàñû èñÿ åéíè îëàðäû.

IVÙÿð øåé ùàçûðäûð. Áèç êàáèíÿäÿéèê. Òÿêúÿ ëàðèíãîôîíëàðû éîõëàìàã ãàëûð...
– Ìÿíè éàõøû åøèäèðñèíèçìè, Äöòåðòð?
– Ñèçè éàõøû åøèäèðÿì, úÿíàá êàïèòàí.
– Áÿñ ñèç, àòûúû, ìÿíè éàõøû åøèäèðñèíèç?
– Ìÿí... áÿëè... ÿëà.
– Äöòåðòð, ñèç àòûúûíû åøèäèðñèíèçìè?
– Îíó éàõøû åøèäèðÿì, úÿíàá êàïèòàí.
– Àòûúû, ñèç ëåéòåíàíò Äöòåðòðè åøèäèðñèíèçìè?
– Ìÿí... áÿëè... ÿëà.
– Íÿ ö÷öí ñèç ùÿìèøÿ äåéèðñèíèç: “Ìÿí... áÿëè... ÿëà”.
– Ìÿí êàðàíäàø àõòàðûðàì, úÿíàá êàïèòàí.
Ëàðèíãîôîíëàð èøëÿéèðäè.
– Àòûúû, áàëîíäà òÿçéèã íîðìàëäûðìû?
– Ìÿí... áÿëè... íîðìàëäûð.
– Ö÷öíäÿäÿìè?
– Ö÷öíäÿ äÿ.
– Äöòåðòð, ùàçûðñàíìû?
– Ùàçûðàì.
– Àòûúû ùàçûðñàíìû?
– Ùàçûðàì.
– Îíäà òÿðïÿíäèê.
Ìÿí éåðäÿí àéðûëûðàì.
__________
267

VÃîðõó, ìÿíèì ìÿí îëäóüóìà èíàìû èòèðìÿêäÿí äîüóð. ßýÿðìÿíè õîøáÿõò åäÿ áèëÿí, éàõóä êÿäÿð ýÿòèðÿí áèð õÿáÿð ýþçëÿéèðÿìñÿ, ìÿí ñàíêè ùå÷ëèéÿ àòûëûðàì. Íÿ ãÿäÿð êè, ìÿí íàìÿëóìëóãäàéàì, ùèññëÿðèì âÿ äàâðàíûøûì âóð-òóò êå÷èúè áèð ìàñêàäûð.
Áèð ñààò ñîíðà îëàúàüûì øÿõñèééÿòè éàðàòìàã ö÷öí çàìàí àíáààí
ùÿðÿêÿò åäèð. Çàìàí åëÿ áó éîëëà äà àüàú éàðàäûð, îíà áîé âåðèð.
Áó ìÿúùóë “ìÿí” õàðèúäÿí áèð õÿéàë êèìè ìÿíÿ äîüðó ýÿëèð. Îçàìàí ìÿíè äÿùøÿò áöðöéöð. Ïèñ õÿáÿð ãîðõó äåéèë, ÿçàá ýÿòèðèð– áó, òàìàì áàøãà ìÿñÿëÿäèð.
Áóäóð, çàìàí áîø éåðÿ àõûá ýåòìÿêäÿí ÿë ÷ÿêìèð. Íÿùàéÿò,ìÿí þç èøèìÿ áàøëàäûì. Ìÿí àðòûã ñþíöê ýÿëÿúÿéèí ïðîéåêñèéàñûíà ÷ÿêèëìèðÿì. Ìÿí àðòûã àëîâ ãàñûðüàëàðû è÷ÿðèñèíäÿ øòîïîðà
ýåäÿ áèëÿí àäàì äåéèëÿì. Ýÿëÿúÿê àðòûã ìÿíÿ ãÿðèáÿ áèð éóõó,ÿúàèá áèð õÿéàë êèìè ýÿëìèð. Áó ýöíäÿí îíó, áèð-áèðèíèí àðäûíúà
ýÿëÿí ôÿàëèééÿòèì éàðàäûð. Ìÿí êîìïàñà áàõûð âÿ 313° èñòèãàìÿò
ýþòöðÿíÿì. Âèíòëÿðèí ùÿðÿêÿòèíè âÿ éàüûí ùÿðàðÿòèíè ìÿí òÿíçèì
åäèðÿì. Áó ëàçûìëû, òÿáèè ãàéüûëàðäûð. Áó åâ ãàéüûñûäûð, îíëàðû åòìÿêëÿ ãîúàëäûüûíû áåëÿ ùèññ åòìÿäèéèí ýöíäÿëèê êè÷èê âÿçèôÿëÿðäèð.
Ýöí, éàõøû éûüûøäûðûëìûø åâ, éàõøû úèëàëàíìûø òàõòà, éàõøû ýÿëÿí
îêñèýåí îëóð. Ìÿí åëÿ èíäèúÿ îêñèýåíèí íåúÿ ýÿëäèéèíè éîõëàéûðàì, ÷öíêè áèç ñöðÿòëÿ éóõàðû ãàëõûðûã àëòû ìèí éåääè éöç ìåòðÿ.
– Îêñèýåí þç ãàéäàñûíäàäûð, Äöòåðòð? Þçöíöçö íåúÿ ùèññåäèðñèíèç?
– Ùÿð øåé þç ãàéäàñûíäàäûð, úÿíàá êàïèòàí.
– Åé, àòûúû, îêñèýåí ãàéäàñûíäàäûð?
– Ìÿí... áÿëè... ãàéäàñûíäàäûð, úÿíàá êàïèòàí.
– Ñèç ùÿëÿ äÿ êàðàíäàø àõòàðûðñûíûç?
– Ìÿí ïóëåìéîòëàðû éîõëàìàã ö÷öí ùÿì Ñ, ùÿì À äöéìÿëÿðèíè áàñàí àäàì îëóðàì. Éåðè ýÿëìèøêÿí...
– Åé, àòûúû, àðõàäà, ñèçèí ñåêòîðäà áþéöê éàøàéûø ìÿíòÿãÿñè
éîõäóð
êè? Î àòÿø ñàùÿñèíÿ äöøìÿçìè?
__________– Ùì... éîõ, úÿíàá êàïèòàí.
268

– Îíäà áàøëàéàã... Ïóëåìéîòëàðû éîõëàéûí.
Ìÿí ïóëåìéîò ñÿñè åøèäèðÿì.
– Éàõøû èøëÿéèðìè?
– Éàõøûäûð.
– Ùàìûñû èøëÿäèìè?
– Ùì... áÿëè... ùàìûñû.
Ìÿí äÿ àòûðàì. Ìàðàãëûäûð, äîüìà éåðëÿðÿ ùàâàéû áóðàõäûüûìûç áó ýöëëÿëÿð ùàðà ó÷óá ýåäèð. Îíëàð ùå÷ âàõò êèìñÿíè þëäöðìÿç. Éåð öçö áþéöêäöð, óúñóç-áóúàãñûçäûð.
Áåëÿëèêëÿ, ìÿí ùÿð äÿãèãÿíèí ìÿçìóíó èëÿ éàøàéûðàì. Ìÿíãîðõóíó éåòèøÿí ìåéâÿäÿí àðòûã ùèññ åòìèðÿì. Øöáùÿñèç, ìÿíèì
ó÷óø øÿðàèòèì äÿéèøÿúÿêäèð. Ùÿì øÿðàèò, ùÿì äÿ âÿçèôÿëÿð. Àììà ìÿí þçöì áó ýÿëÿúÿéèí ùàçûðëàíìàñûíà úÿëá îëóíìóøàì.
Çàìàí ìÿíè éàâàø-éàâàø äöçÿëäèð. Óøàã ñÿáèðëÿ þçöíö ãîúàëûüà
ùàçûðëàäûüû ö÷öí äÿùøÿòÿ ýÿëìèð. Î óøàãäûð âÿ þçöíöí óøàãîéóíúàãëàðû èëÿ îéíàéûð. Ìÿí äÿ îéíàéûðàì. Ìÿí þç ñÿëòÿíÿòèìèí ñèôåðáëàòëàðûíû, äÿéèøäèðèúè à÷àðëàðûíû, äöéìÿëÿðèíè ñàéûðàì.
Ìÿí éîõëàìàã, äàðòìàã, äþíäÿðìÿê, éàõóä áàñìàã ëàçûì ýÿëÿíéöç ö÷ øåé ñàéäûì. (Äîüðóäóð, áèð àç êÿëÿêáàçëûã åëÿäèì, ïóëåìéîòëàðûìûí àòûëìà éåðèíè èêè ÿøéà ùåñàá åëÿäèì, ÷öíêè îðàäà ãîðóéóúó äà âàðäûð). Àõøàì ìÿí åâèíäÿ ãàëäûüûì ôåðìåðè ùåéðÿòÿ ñàëàðàì. Îíäàí ñîðóøàðàì:– Ñèç áèëèðñèíèçìè èíäè òÿééàðÿ÷èíèí íÿçàðÿò åäÿúÿéè íå÷ÿ úèùàç âàð?
– Ìÿí áóíó ùàðäàí áèëÿúÿéÿì?
– Éåíÿ îëñóí äà. Áèð ðÿãÿì äåéèí.
Ìÿíèì áó åâ ñàùèáèì íåúÿ êàùàëäûð.
– Èñòÿäèéèíèç ðÿãÿìè äåéèí!
– Ùÿ, éåääè.
– Éöç ö÷!
Âÿ ìÿí ðàçû ãàëûðàì.
Ìÿíèì ñàêèòëèéèì áèð äÿ îíóíëà èçàù îëóíóð êè, ÿòðàôû äîëäóðìóø
úèùàçëàð þç éåðëÿðèíè òóòóá, ìÿíà êÿñá åòìèøëÿð. Áîðóëàðäàí
__________
âÿ ìÿôòèëëÿðäÿí èáàðÿò îëàí áó è÷àëàòûí ùàìûñû ãàí äþâðàíû øÿáÿ269

êÿñèíÿ ÷åâðèëìèøäèð. Ìÿíèì îðãàíèçìèì ãàéíàéûá òÿééàðÿ èëÿ áèðéåðÿ ãîâóøìóøäóð. Òÿééàðÿ ìÿíÿ ðàùàòëûã éàðàäûð: ìÿí à÷àðû
áóðóðàì, ùÿì ïàëòàðûì, ùÿì îêñèýåí ãûçìàüà áàøëàéûð. Äåéÿñÿí,îêñèýåí ÷îõ ãûçìûøäûð, áóðíóìó éàíäûðûð. Îêñèýåí éöêñÿêëèêäÿí
àñûëû îëàðàã ìöðÿêêÿá úèùàçûí êþìÿéè èëÿ âåðèëèð. Ìàøûíûì ìÿíèãèäàëàíäûðûð. Ó÷óøà ãÿäÿð áó ìÿíÿ ãåéðè-ìöìêöí ýþðöíöðäö,èíäè èñÿ ìÿíè äþøöíäÿí ÿìèçäèðäèéè çàìàí îíà îüóëëóã ìÿùÿááÿòè äóéóðàì. Êþðïÿ óøàüûí ìÿùÿááÿòè êèìè. Ìÿíèì ÷ÿêèìÿ
ýÿëèíúÿ î èñòèíàä íþãòÿëÿðè àðàñûíäà áþëöíìöøäöð. Ýåéäèéèì ö÷ãàò ïàëòàð, àðõàìäàêû àüûð ïàðàøöò îòóðàúàüà àüûðëûã åäèðäè. Áþéöêõÿç àéàããàáûëàð ïåäàëà ñþéêÿíìèøäèð. Éåðäÿ îëàíäà ãàëûí, úîäÿëúÿêëÿðäÿ ÷îõ éþíäÿìñèç, òÿùÿðñèç ýþðöíÿí ÿëëÿð ñöêàíû àñàíëûãëà èäàðÿ åäèð. Ñöêàíû èäàðÿ åäèð... Ñöêàíû èäàðÿ åäèð...
– Äöòåðòð.
– ...òàí?
– Êîíòàêòëàðû òåç éîõëàéûí. Ìÿí ñèçè ãûðûã-ãûðûã åøèäèðÿì. Ñèçìÿíè åøèäèðñèíèçìè?
– ...çè... ðÿì... òàí...
– Ùÿ, áèð àç òÿñÿððöôàòûíû ñèëêÿëÿ! Ñèç ìÿíè åøèäèðñèíèçìè?
Äöòåðòðèí ñÿñè òÿçÿäÿí àéäûí åøèäèëèð.
– Ñèçè ÿëà åøèäèðÿì, úÿíàá êàïèòàí!
– Ìÿñÿëÿ áåëÿäèð! Áó ýöí èäàðÿ ñèñòåìè éåíÿ äîíóð, ñöêàí
àüûð ùÿðëÿíèð. Ïåäàëëàð èñÿ òàìàì áÿðêèéèá.
– Öðÿêà÷àí õÿáÿðëÿðäèð. Áÿñ éöêñÿêëèê?
– Äîããóç ìèí éåääè éöç.
– Ùÿðàðÿò?
– Ãûðõ ñÿêêèç äÿðÿúÿ ñîéóãäóð. Ñèçäÿ îêñèýåí ãàéäàñûíäàäûð?
– Ãàéäàñûíäàäûð, úÿíàá êàïèòàí.
– Àòûúû, îêñèýåí ãàéäàñûíäàäûð?
Úàâàá ýÿëìèð.
– Àòûúû!
Úàâàá ýÿëìèð.
– Äöòåðòð, àòûúûíû åøèäèðñèíèçìè?
__________– Åøèòìèðÿì, úÿíàá êàïèòàí...
270

– ×àüûðûí îíó.
– Àòûúû, åé, àòûúû!
Úàâàá ýÿëìèð.
Ìÿí àøàüû åíìÿêäÿí ãàáàã òÿééàðÿíè áÿðê ñèëêÿëÿéèðÿì,ÿýÿð éàòûáñà ãîé îéàíñûí.
– Úÿíàá êàïèòàí?
– Ñèçñèíèç, àòûúû?
– Ìÿí... ùì... áÿëè...
– Íåúÿ éÿíè, ñèç áóíà ÿìèí äåéèëñèíèç?
– ßìèíÿì!
– Íÿ ö÷öí úàâàá âåðìèðäèíèç?
– Ìÿí êå÷èðèúèíè éîõëàéûðäûì, ñèçèíëÿ ðàáèòÿíè êÿñìèøäèì.
– Çûððàìà! Õÿáÿðäàðëûã åòìÿê ëàçûìäûð. Ìÿí àç ãàëà éåðÿ åíìèøäèì, åëÿ áèëäèì þëìöñöíöç!
– Ìÿí... õåéð.
– Èíàíûðàì. Äàùà áåëÿ øåéëÿðè åëÿìÿéèí! Äàíûøûüû êÿñÿíäÿ
ÿââÿëúÿäÿí õÿáÿðäàðëûã åäèí.
– Áàø öñòÿ, úÿíàá êàïèòàí. Õÿáÿðäàðëûã åäÿðÿì.
Ìÿñÿëÿ áóíäàäûð êè, îêñèýåíèí ýÿëìÿìÿñèíè áÿäÿí äÿðùàë
ùèññ åòìèð. ßââÿëúÿ éöíýöë áèùóøëóã ýÿëèð, áèð íå÷ÿ ñàíèéÿäÿí
ñîíðà öðÿéèí ýåäèð, áèð íå÷ÿ äÿãèãÿäÿí ñîíðà èñÿ þëöì ýÿëèð. Áóíà ýþðÿ äÿ òÿééàðÿ ñöðÿí îêñèýåíè äàèìà íÿçàðÿò àëòûíäà ñàõëàìàëû âÿ åêèïàæûí âÿçèééÿòèíè ùÿìèøÿ èçëÿìÿëèäèð.
Ùÿéàò ýÿòèðÿí èñòè úÿðÿéàíû áóðíóìëà ùèññ åòìÿê ö÷öí ìàñêàìûí áîðóñóíó äàðòûøäûðûðàì.
Ãûñàñû, ìÿí þç ïåøÿìëÿ ìÿøüóë îëóðàì. Ìÿí ìÿíà èëÿ äîëóîëàí ìöñòÿãèë ôÿàëèééÿòèí ôèçèêè ëÿççÿòèíäÿí áàøãà áèð øåé ùèññ åòìèðÿì. Íÿ áþéöê ãîðõóíó äóéìàã ìåéëè (ó÷ìàüà ýåéèíÿíäÿ
áóíäàí ÷îõ ùÿéÿúàí êå÷èðèðäèì), íÿ áþéöê èø ýþðÿíëÿðÿ ìÿõñóñáèð ùèññ âàðäûð. Ãÿðáëÿ íàñèçìèí âóðóøìàñû áó äÿôÿ ìÿíèì ôÿàëèééÿòèì äàèðÿñèíäÿ äÿñòÿêëÿðè, ëèíýëÿðè, êðàíëàðû èäàðÿ åòìÿêäÿí
èáàðÿò îëóð. Áåëÿ äÿ îëìàëûäûð. Êèëñÿ ãóëëóã÷óñóíóí Àëëàùà ìÿ__________
ùÿááÿòè øàì éàíäûðìàãäûð. Ãóëëóã÷ó àùÿíýäàð àääûìëàðëà êèëñÿ271äÿ ýÿçèð, àéàãëàðûíûí àëòûíû ýþðìöð, ãÿíäèëëÿðèí áèð-áèðèíèí àðäûíúà øþëÿëÿíäèéèíè ýþðÿíäÿ öðÿéè à÷ûëûð. Áöòöí øàìëàð éàíàíäà îÿëèíè ÿëèíÿ ñöðòöð. Î, ôÿõð åäèð.
Ìÿí äÿ âèíòëÿðè ÷îõ ÿëà òÿíçèì åòäèì, áèð äÿðÿúÿ áåëÿ îéàíáóéàí îëìàäàí äöç èñòèãàìÿò ýþòöðäöì. ßýÿð êîìïàñà áàõûðñà,áó, Äöòåðòðè âÿúäÿ ýÿòèðìÿëèäèð...
– Äöòåðòð... ìÿí... êîìïàñëà èñòèãàìÿò... äöçäöðìö?
– Éîõ, úÿíàá êàïèòàí. ×îõ êÿíàðà ÷ûõìûñûíûç. Ñàüà ýþòöðöí.
– Ùåéô!
– Úÿáùÿ õÿòòèíè êå÷èðèê, úÿíàá êàïèòàí. Øÿêèë ÷ÿêìÿéÿ áàøëàéûðàì. Óúàëûã íå÷ÿ ìåòðäèð?
– Îí ìèí.

VI– Êàïèòàí... èñòèãàìÿò!
Äöçäöð. Ìÿí ñîëà ìåéë åòìèøÿì. Áó òÿñàäöôè äåéèë... Àëáåð
øÿùÿðè ìÿíè êÿíàðà èòÿëÿéèð. Øÿùÿð ùÿëÿ ÷îõ óçàãäà, ãàáàãäà îëñà äà ìÿí îíó ñåçèðÿì. Î þçöíäÿí “à÷ûã-àøêàð êå÷èëìÿç ìàíåÿëÿðèíèí” áöòöí àüûðëûüû èëÿ ìÿíèì ÷èéèíëÿðèìäÿí áàñûð. Ìÿíèì
áÿäÿíèìèí äÿðèíëèêëÿðèíäÿ íÿ ãÿäÿð õàòèðÿëÿð ýèçëÿíèá ãàëìûøäûð.
Î ãÿôëÿòÿí éåðÿ äöøìÿéè, ãàôà òàñûíûí ñûíìàüûíû, øÿðáÿò êèìè éàïûøãàíû, öðÿê êå÷ìÿñèíè, ùîñïèòàë ýåúÿëÿðèíè õàòûðëàéûð. Ìÿíèì
áÿäÿíèì çÿðáÿäÿí ãîðõóð. Î, Àëáåðè êÿíàðäàí êå÷èá ýåòìÿê èñòÿéèð. Áèð áàëàúà ôèêèð âåðìÿéÿí êèìè î ñîëà áóðóëóð. Áèð äÿôÿ ùÿðùàíñû áèð ìàíåÿäÿí ãîðõìóø, ñîíðà èñÿ áöòöí ùÿéàòû áîéó îíäàí
êÿíàðà ãà÷àí, ùÿìèøÿ öðêÿí ãîúà àò êèìè ñîëà ÷ÿêèð. Ñþùáÿò äÿàíúàã ìÿíèì áÿäÿíèìäÿí ýåäèð... ðóùóìäàí éîõ. Áèð áàëàúà áàøûì ãàðûøàí êèìè, áÿäÿíèì áóíäàí èñòèôàäÿ åäèð âÿ õÿëâÿòúÿ Àëáåðäÿí ñöðöøìÿéÿ ÷àëûøûð.
Àõû èíäè ìÿíè ùå÷ íÿ áèð åëÿ ñûõìûð. Èíäè ìÿí ó÷óøó äÿéèøäèðìÿéè, òÿõèðÿ ñàëìàüû èñòÿìÿçäèì. Àììà, äåéÿñÿí, ëàï áó éàõûíëàðäà îíóí àðçóñóíäà èäèì. Ìÿí ôèêèðëÿøèðäèì: “Ëàðèíãîôîíëàð
èøëÿìÿç. Éàìàí éàòìàã èñòÿéèðÿì. Ýåäèá ìöðýöëÿðÿì”. Âÿ ìÿí__________
òÿñÿââöð åäèðäèì êè, íåúÿ ëÿççÿòëÿ éàòàãäà óçàíàúàüàì, ùÿçç àëà272

úàüàì. Àììà öðÿéèìäÿ éåíÿ áèëèðäèì êè, ó÷óøóí ëÿüâ åäèëìÿñè
éîðóúó, öçöúö êÿñàëÿòäÿí, ãöññÿäÿí áàøãà áèð øåé âÿä åòìèð. Ñàíêè áèð äÿéèøèêëèê ýþçëÿéèðäèì, áó èñÿ áàø òóòìàäû.
Ìÿêòÿá éàäûìà äöøäö... Ìÿí óøàã îëàíäà...
– ...êàïèòàí.
– Íÿ îëóá?
– Áèð øåé éîõäóð... ìÿíÿ áåëÿ ýþðöíäö...
Î éàõøû øåé ýþðÿ áèëìÿçäè.
Ùÿ... Ìÿí óøàã îëàíäà áèç ìÿêòÿáäÿ ÷îõ òåç äóðàðäûã. Ñÿùÿð
ñààò àëòûäà. Ñîéóã êÿñèð. Ýþçëÿðèíè îâóðñàí âÿ öðÿêñûõûúû ãðàììàòèêà äÿðñèíè ýþçëÿéÿ-ýþçëÿéÿ ÿââÿëúÿäÿí öçöëöðñÿí. Ýþçëÿðèíè ëàçàðåòäÿ à÷ìàã ö÷öí õÿñòÿëÿíìÿê àðçóñóíà äöøöðñÿí, áóðàäààü ëÿ÷ÿêëè ðàùèáÿëÿð ñÿíÿ éàòàãäà øÿðáÿò âåðÿúÿêëÿð. Áó úÿííÿò
ùàããûíäà íÿëÿð õÿéàëûíà ýÿëìèð. Áàõ áóíóí ö÷öí éöíýöëúÿ ñîéóãëàéàíäà ìÿí ãÿñäÿí ùÿääèíäÿí àðòûã þñêöðöðäöì. Ëàçàðåòäÿ
îéàíàðêÿí áàøãàëàðû ö÷öí ÷àëûíàí çÿíýè åøèäèðäèì. Ùÿääèíäÿí
àðòûã ùèéëÿýÿðëèê åäÿíäÿ áó çÿíý ìÿíè áÿðê úÿçàëàíäûðûðäû: îìÿíè õÿéàëà ÷åâèðèðäè. Îðàäà, ëàçàðåòäÿí áàéûðäà î, ÿñë âàõòû õÿáÿð âåðèðäè: äÿðñëÿð çàìàíû òàì ñàêèòëèê âàõòûíû, ôàñèëÿëÿðèí ãÿëÿáÿëèéè âàõòûíû, àøõàíàíûí èñòèñè âÿ ðàùàòëûüû âàõòûíû. Îðàäà, ëàçàðåòäÿí êÿíàðäà î, úàíëûëàð ö÷öí äîëüóí âàðëûã, äÿðä-ãöññÿ, öìèä,øÿíëèê, èçòèðàáëàð éàðàäûðäû. Ìÿí èñÿ àòûëìûøäûì: óíóäóëìóøäóì,øèðèí ñóäàí, íÿì éàòàãäàí, úàíñûç ñààòëàðäàí öðÿéèì áóëàíûðäû.
Éîõ, ó÷óøóí ëÿüâ åäèëìÿñè ùå÷ áèð éàõøû øåé âÿä åòìèð.

VIIßëáÿòòÿ, áÿçÿí, ìÿñÿë ö÷öí åëÿ áó ýöí îëäóüó êèìè, ó÷óøöðÿéèìèçäÿí îëìàéà áèëÿð. À÷ûã-àøêàð ýþðöíöð êè, áèç ñàäÿúÿ
ìöùàðèáÿ îéóíó îéíàéûðûã. Êàçàê-ãà÷àã îéóíó ÷ûõàðûðûã. Áèç òàðèõ êèòàáëàðûìûçûí, ÿõëàã âÿ òÿäðèñ êèòàáëàðûìûçûí ãàéäà-ãàíóíëàðûíà äÿãèã ñóðÿòäÿ ðèàéÿò åäèðèê. Ìèñàë ö÷öí, áó ýåúÿ ìÿí ìàøûíäà àåðîäðîìà ýåòäèì. Ýþçÿò÷è òÿëèìàòà ýþðÿ, ñöíýö èëÿ ìàøûíûìûí éîëóíó êÿñäè, àõû áó ìàøûí äåéèë, òàíê äà îëà áèëÿðäè. Áàõ,__________
áèç áåëÿ îéíàéûðûã: ñöíýö èëÿ òàíêûí éîëóíó êÿñèðèê.
273

ßýÿð áèç äåäèêúÿ ñÿðò, ãàáà, ðÿùìñèç îéóíäà à÷ûãúà ñòàòèñò
ðîëóíó îéíàéûðûãñà, øþâã, ùÿâÿñ, ùÿéÿúàí ùàðàäàí îëñóí, ùÿëÿáèçäÿí áó øÿðàèòäÿ þëöìÿ ýåòìÿéè òÿëÿá åäèðëÿð? Þëöì îéóíáàçëûã ö÷öí ÷îõ úèääè øåéäèð.
Êèì ðóù éöêñÿêëèéè èëÿ, ùÿâÿñëÿ, øþâãëÿ ó÷óø ïàëòàðûíû ýåéÿð?
Ùå÷ êèì... Ùÿòòà Îøåäÿ, èíñàíëûüûí ÿí éöêñÿê òÿçàùöðö îëàíôÿäàêàðëûüà ùÿìèøÿ ùàçûð îëàí Îøåäÿ, áó òÿìèç àäàì äà ñÿñèíè
÷ûõàðìàç. Ìÿíèì éîëäàøëàðûì ýåéèíÿðêÿí ñóñóð, ãàøãàáàãëàðûíû
ñàëëàéûðäûëàð. Áó èñÿ ãÿùðÿìàí òÿâàçþêàðëûüû äåéèë. Áó ãàøãàáàã
àðõàñûíäà ùå÷ áèð ðóù éöêñÿêëèéè ýèçëÿíìèð. Î, èôàäÿ åòäèéèíè åäèð.
Âÿ áó ìÿíÿ àéäûíäûð. Áó ÷ûõûá ýåäÿí ñàùèáêàðûí ãîéóá ýåòäèéè
ñÿðÿíúàìëàðëà ðàçûëàøìàéàí èøëÿð ìöäèðèíèí ãàøãàáàüûäûð. Î ùÿðíåúÿ îëñà ñÿäàãÿòèíè ùèôç åäèð. Ìÿíèì áöòöí éîëäàøëàðûì þçëÿðèíèí ñàêèò îòàãëàðûíû àðçóëàéûðëàð, àììà áèçèì àðàìûçäà åëÿ áèðàäàì éîõäóð êè, ùÿãèãÿòÿí éàòìàüà ýåòìÿéè öñòöí òóòñóí.
Îíà ýþðÿ êè, âàúèá îëàí åíòóçèàçì äåéèë. Ìÿüëóá îëäóüóí çàìàí ðóù éöêñÿêëèéèíÿ àðõàëàíìàã îëìàç. Ýåéèíìÿê, êàáèíÿäÿ
îòóðìàã, ùàâàéà ãàëõìàã âàúèáäèð. Áó áàðÿäÿ ñÿíèí þçöíöí
äöøöíäöêëÿðèí èñÿ òàìàì ÿùÿìèééÿòñèçäèð. Ãðàììàòèêà äÿðñëÿðè
ùàããûíäà âÿúäëÿ, ðóù éöêñÿêëèéè èëÿ äöøöíÿí óøàã èñÿ ìÿíÿ ðèéàêàð âÿ ãåéðè-òÿáèè ýþðöíÿ áèëÿðäè. Ìöùöì úÿùÿò îäóð êè, áó äÿãèãÿäÿ àéäûí îëìàéàí ìÿãñÿä íàìèíÿ ñîéóããàíëûëûüûíû, ñÿáðèíè
ìöùàôèçÿ åäÿñÿí. Áó ìÿãñÿä Àüûë ö÷öí äåéèë, Ðóù ö÷öíäöð. Ðóùñåâìÿéÿ ãàáèëäèð, àììà î éàòûð. Éîëäàí ÷ûõàðìàíûí, íÿôñèí,àëäàíûøûí íÿäÿí èáàðÿò îëäóüóíó ùå÷ áèð êåøèøäÿí ïèñ áèëìèðÿì.
Íÿôñ, Ðóù éàòàí çàìàí Àüëûí äÿëèëëÿðèíÿ ýöçÿøòÿ ýåäÿí, àçäûðàí,øèðíèêäèðÿí øåéäèð.
Þçöìö áó ñåëèí ãàáàüûíà àòìàãëà, ùÿéàòûìäàí êå÷ìÿéèí íÿìÿíàñû âàð? Áèëìèðÿì. Ìÿíè éöç äÿôÿ äèëÿ òóòäóëàð: “Áàøãà âÿçèôÿéÿ ðàçûëûã âåðèí. Ñèçèí éåðèíèç îðàäàäûð. Ñèç îðàäà åñêàäðèëéàäà îëäóüóíäàí íÿ ãÿäÿð ÷îõ ôàéäà âåðÿ áèëÿðñèíèç. Ìèíëÿðëÿ òÿééàðÿ÷è ùàçûðëàìàã îëàð...” Äÿëèëëÿð òÿêçèáåäèëìÿçäè. Äÿëèëëÿð ùÿìèøÿ òÿêçèáåäèëìÿç îëóð. Àüëûì ðàçûëàøûðäû, àììà èíñòèíêòèì àü__________
ëûìà öñòöí ýÿëäè.
274Íÿ ö÷öí áó ìöùàêèìÿëÿð ìÿíÿ áèð íþâ åòèáàðñûç ýÿëèðäè, ùàëáóêè ìÿí îíëàðà ùå÷ úöð åòèðàç åäÿ áèëìèðäèì? “Çèéàëûëàðû ìöðÿááå êèìè, ìöùàðèáÿäÿí ñîíðà öçÿ ÷ûõàðìàã ö÷öí Òÿøâèãàò øþáÿñèíèí ðÿôëÿðèíäÿ åùòèéàòäà ñàõëàéûðëàð...” Ëàêèí áó úàâàá äåéèë!
Áó ýöí éîëäàøëàðûì êèìè ìÿí äÿ áöòöí ìöùàêèìÿëÿðèí, à÷ûãàéäûí ôàêòëàðûí, î äÿãèãÿëÿðäÿ åòèðàç åäÿ áèëÿúÿéèì ùÿð øåéèí ÿêñèíÿ îëàðàã ùàâàéà ãàëõäûì. Áèëèðäèì, çàìàí ýÿëÿúÿê, ìÿí áàøàäöøÿúÿéÿì êè, àüëûìûí ÿêñèíÿ ýåòìÿêäÿ àüûëëû ùÿðÿêÿò åòìèøÿì.
Þçöìÿ ñþç âåðìèøÿì êè, ñàü ãàëñàì, áó ýåúÿ êÿíäèìèçäÿ ýÿçÿúÿéÿì. Áÿëêÿ, íÿùàéÿò, î çàìàí þçöì þçöìäÿí áàø à÷à áèëäèì.
Ùÿì äÿ ýþðìÿéè þéðÿíäèì.
Îëà áèëñèí, ýþðäöêëÿðèì ùàããûíäà áèð øåé åäÿ áèëìÿéÿúÿéÿì.
Ãàäûí ýþçöìÿ ýþçÿë ýþðöíÿíäÿ ìÿíèì äåìÿéÿ ñþçöì îëìóð.
Ìÿí îíóí òÿáÿññöìöíÿ òàìàøà åäèðÿì. Àíàëèòèê öçö ïàð÷àëàéûðâÿ îíó ùèññÿ-ùèññÿ èçàù åäèð, àììà î, òÿáÿññöìö äàùà ýþðìöð.
Áèëìÿê ùå÷ äÿ ùèññÿëÿðÿ àéûðìàã, éàõóä èçàùàò âåðìÿê äåìÿê äåéèë. Áèëìÿê – ýþðäöêëÿðèíè ãÿáóë åòìÿê äåìÿêäèð. Ýþðìÿê ö÷öíñÿ ùÿð øåéäÿí ÿââÿë èøòèðàê åòìÿê ëàçûìäûð. Áó èñÿ ÷ÿòèí ìÿêòÿáäèð...
Áöòöí ýöíö êÿíäèìèç ìÿíèì ö÷öí ýþðöíìÿç îëäó. Ó÷óøà
ãÿäÿð î, ïàë÷ûã äèâàðëàðäàí âÿ äåäèêúÿ õîøàýÿëìÿç êÿíäëèëÿðäÿí
èáàðÿò èäè. Èíäè î, ìÿíäÿí îí êèëîìåòð àøàüûäà îëàí ÷ûíãûë éûüûíûäûð. Áóäóð, ìÿíèì êÿíäèì.
Áÿëêÿ áó ýåúÿ êåøèê÷èíèí èòè îéàíûá ùöðÿúÿêäèð. Ìÿí àéäûíëûã
ýåúÿäÿ éóõóäà òÿíùà êåøèê÷è èòèíèí ñÿñè èëÿ äàíûøàí êÿíäèí ñåùèðëè
ýþçÿëëèéèíäÿí ùÿìèøÿ ùÿçç àëìûøàì.
Ìÿíè áàøà äöøÿúÿêëÿðèíÿ öìèä åòìèðÿì, àíúàã áóíóí ìÿíèì
ö÷öí ãÿòèééÿí ôÿðãè éîõäóð. Òÿêè êÿíäèìè ýþðöì, éàòìàçäàí
ãàáàã òàõûë åùòèéàòûíû, ìàë-ãàðàñûíû, ãÿäèì àäÿòëÿðèíè éûüûá éûüûøäûðàí âÿ áàüëûéà ãîéàí êÿíäèìè.
Êÿíäëèëÿð òàðëàäàí ãàéûäûá øàì åäèð, óøàãëàðû éàòûðäûð, ÷ûðàüû
ïöôëÿéèá ñþíäöðöð, ñÿññèçëèê è÷èíäÿ ÿðèéèá ýåäèðëÿð. Ùÿð øåé éîõîëóá ýåäèð, òÿêúÿ åâäÿ òîõóíìóø ìÿëÿôÿ àëòûíäà àùÿíýäàð íÿôÿñ__________
ëÿð ãàëûð, òóôàíäàí ñîíðà éàâàø-éàâàø ñàêèòëÿøÿí äÿíèç êèìè.
275

Ýåúÿ, éåêóíëàð âóðóëàí çàìàí, Àëëàù àäàìëàðû ìÿíôÿÿòáÿðäàð îëäóãëàðû íåìÿòëÿðäÿí ìöâÿããÿòè îëàðàã êÿíàð åäèð. Àäàìëàð ðÿôåäèëìÿç éóõóíóí øûëòàãëûüû öçöíäÿí ñÿùÿðÿ êèìè áàðìàãëàðûíû éóìóá èñòèðàùÿò åòäèêëÿðè çàìàí, ìÿí îíëàðûí éûüäûãëàðû
ìèðàñû äàùà àéäûí ýþðÿúÿéÿì.
Áÿëêÿ î çàìàí ñþçëÿ èôàäÿñè ÷ÿòèí îëàí øåé ìÿíÿ àøêàð îëäó.
Ìÿí îäó ÿëùàâàñû òàïàí êîð êèìè, îäà äîüðó ýÿëÿúÿéÿì. Êîðîäó òÿñâèð åäÿ áèëìÿç, àììà ùÿð ùàëäà îíó òàïûð. Áÿëêÿ î çàìàí
ìöäàôèÿñè ëàçûì ýÿëÿí, ýþçÿ ýþðöíìÿéÿí, àììà êÿíä ýåúÿëÿðè
êöëöí àëòûíäà êþçÿðÿí êþç êèìè éàøàéàí áèð øåéÿ ðàñò ýÿëäèì.
Ìÿí ó÷óøóí ëÿüâ åäèëìÿñèíäÿí áèð øåé ýþçëÿìèðäèì. Àäèêÿíäè äÿðê åòìÿê ö÷öí, ùÿð øåéäÿí ÿââÿë...
– Êàïèòàí!
– Áÿëè.
– Àëòû ãûðûúû, àëòû, ãàáàãäà ñîëäàí.
Åëÿ áèë ýþé ýóðóëäàäû.
Ëàçûìäûð... ëàçûìäûð. Ëàêèí ìÿí ïàéûìû âàõòûíäà àëìàã èñòÿðäèì. Ìÿí ìÿùÿááÿò ùàããû ãàçàíìàã èñòÿðäèì. Ìÿí êèìèí éîëóíäà þëäöéöìö àíëàìàã èñòÿðäèì...

VIII– Àòûúû!
– Êàïèòàí?!
– Åøèòäèíèçìè? Àëòû ãûðûúû òÿééàðÿ, àëòû, ãàáàãäà ñîëäàí.
– Åøèòäèì, êàïèòàí.
– Äöòåðòð, îíëàð áèçè ýþðöáëÿð?
– Ýþðöáëÿð. Áèçÿ òÿðÿô äþíöðëÿð. Áèç îíëàðäàí áåø éöç ìåòðéöêñÿêäÿéèê.
– Àòûúû, åøèòäèíèçìè? Áèç áåø éöç ìåòð éöêñÿêäÿéèê, Äöòåðòð!
Ùÿëÿ óçàãäûðëàð?
– ...áèð íå÷ÿ ñàíèéÿ.
– Àòûúû, åøèòäèíèçìè? Áèð íå÷ÿ ñàíèéÿäÿí ñîíðà ãóéðóüóìóçäà
îëàúàãëàð.
Îäóð, ìÿí îíëàðû ýþðöðÿì! Áàëàúàäûðëàð. Çÿùÿðëè àðû__________
äÿñòÿñè êèìè.
276

– Àòûúû! Îíëàð áèðáàø öñòöìöçÿ ýÿëèðëÿð. Èíäè ýþðÿðñèíèç. Îäóð ùà!
– Ìÿí... ìÿí ùå÷ íÿ ýþðìöðÿì. Ùÿ, ýþðäöì!
– Èíäè äÿ ìÿí ýþçäÿí èòèðäèì.
– Àðõàìûçúà ýÿëèðëÿðìè?..
– Ýÿëèðëÿð.
– Éóõàðû ñöðÿòëÿ ãàëõûðëàð?
– Áèëìèðÿì. Äåéÿñÿí, éîõ... éîõ!
– Ãÿðàðûíûç íÿäèð, úÿíàá êàïèòàí?
Áóíó Äöòåðòð ñîðóøäó.
– Ìÿí íÿ ãÿðàðà ýÿëÿ áèëÿðÿì!?
Áèç ñóñóðóã.
Ãÿðàðà ýÿëìÿëè áèð øåé éîõäóð. Ùÿð øåé àíúàã Àëëàùäàí àñûëûäûð. ßýÿð ìÿí äþíñÿì, àðàìûçäàêû ìÿñàôÿ àçàëàúàãäûð. Áèðáàøà
ýöíÿøÿ äîüðó ó÷óðóã, ÷îõ ùöíäöðäÿ ó÷àíäà èñÿ ñöðÿòè èòèðìÿäÿíâÿ áèð íå÷ÿ êèëîìåòð ýåðè äöøìÿäÿí äàùà áåø éöç ìåòð éóõàðû
ãàëõìàã îëìàç. Îíà ýþðÿ áèçèì éöêñÿêëèéÿ ãàëõûá áèçè ãîâìàüà
áàøëàéàíà êèìè áÿëêÿ ýþçãàìàøäûðûúû ýöíÿø øöàëàðû è÷ÿðèñèíÿ
ýèðìÿéÿ ìàúàë òàïäûã.
– Àòûúû, ùÿëÿ äÿ ýÿëèðëÿð?
– Ýÿëèðëÿð.
– Áèç îíëàðäàí àðàëàíûðûãìû?
– Ùì... éîõ... áÿëè!
Ùÿð øåé Àëëàùäàí âÿ ýöíÿøäÿí àñûëûäûð.
Äþéöø åùòèìàëûíû íÿçÿðÿ àëàðàã (ùàëáóêè ãûðûúû òÿééàðÿëÿð äþéöø àïàðìàãäàí ÷îõ, ãûðûðëàð) ìÿí áöòöí ýöúöìö òîïëàéûá, äîíìóø ïåäàëëàðû òÿðïÿòìÿê èñòÿéèðÿì. Ìÿí þçöìö íÿäÿíñÿ áèðòÿùÿð ùèññ åäèðÿì, àíúàã ãûðûúû òÿééàðÿëÿð ùÿëÿ ýþçöìöí þíöíäÿäèð. Ìÿí áöòöí àüûðëûüûìû òÿðñ ïåäàëëàðûí öñòöíÿ ñàëûðàì.
Ìÿí éåíÿ ùèññ åäèðÿì êè, ýåéèíÿí çàìàí áóíäàí äàùà ÷îõùÿéÿúàí êå÷èðèðäèì, ùàëáóêè èíäè áàø âåðÿí ùàäèñÿ ìÿíè óüóðñóçëóã ýþçëÿìÿéÿ âàäàð åäèð. Ùÿòòà ìÿíè ãÿçÿá áîüóð. Òÿñèðëè, ôàéäàëû ãÿçÿá.
Ëàêèí ôÿäàêàðëûüûí ùå÷ áèð ñÿðìÿñòëèéè éîõäóð. Ìÿí äèøëÿ
__________
äèäìÿéÿ ùàçûðàì.
277

– Àòûúû, îíëàðäàí àðàëàíûðûãìû?
– Àðàëàíûðûã, úÿíàá êàïèòàí.
– ×îõ éàõøû.
– Äöòåðòð... Äöòåðòð...
– Åøèäèðÿì, úÿíàá êàïèòàí.
– Éîõ... ùå÷ áèð øåé.
– Íÿ îëìóøäóð, úÿíàá êàïèòàí?
– Ùå÷... ìÿíÿ åëÿ ýÿëäè êè... éîõ... ùå÷ íÿ...
Ìÿí îíëàðà ùå÷ íÿ äåìÿéÿúÿéÿì. Ìÿí îíëàðû ìÿñõÿðÿéÿ
ãîéìàã èñòÿìèðÿì. ßýÿð ìÿí øòîïîðà êå÷ñÿì, áóíó îíëàð þçëÿðèäÿ áàøà äöøÿðëÿð. Îíëàð þçëÿðè äÿ áàøà äöøÿðëÿð êè, ìÿí ñöðÿòëÿ
áàøûàøàüû åíèðÿì...
Ãÿðèáÿäèð, ìÿí 50 äÿðÿúÿ øàõòàäà òÿð òþêöðÿì. Ãÿðèáÿäèð.
Àùà, íÿ îëäóüóíó èíäè àíëàéûðàì. Éàâàø-éàâàø øöóðóìó èòèðèðÿì. Ëàï éàâàø-éàâàø...
Ìÿí úèùàç ëþâùÿñèíè ýþðöðÿì. Àðòûã úèùàç ëþâùÿñèíè ýþðìöðÿì. Ñöêàíäàí éàïûøìûø ÿëëÿðèì çÿèôëÿéèð. Äàíûøìàüà äà òàãÿòèì
éîõäóð. Ìÿí ùóøóìó èòèðèðÿì. Áèùóø îëìàã...
Ðåçèí áîðóíó áàðìàãëàðûìëà ùþâêÿëÿéèðÿì. Áóðíóìà ùÿéàò
ýÿòèðÿí ùàâà âóðóð. Äåìÿëè, îêñèýåí ãàéäàñûíäàäûð... Äåìÿëè...
ßëáÿòòÿ. Ìÿí ñàäÿúÿ ýèúÿì. Áöòöí ìÿñÿëÿ ïåäàëëàðäàäûð. Áöòöí
àüûðëûüûìû îíëàðûí öñòöíÿ ñàëìûøàì. Îí ìèí ìåòð éöêñÿêëèêäÿ
þçöìö áàëàãàí ïÿùëÿâàíû êèìè, úàíáàçëàð êèìè àïàðäûì. Àõûîêñèýåí ìÿíÿ ýöúëÿ ÷àòûð. Îíó ãÿíàÿòëÿ ñÿðô åòìÿê ëàçûì èäè.
Èíäè ìÿí àüûëñûçëûüûìûí úÿçàñûíû ÷ÿêèðÿì...
Ìÿí îëäóãúà òåç-òåç íÿôÿñ àëûðàì. Öðÿéèì éåéèí âóðóð, ÷îõéåéèí. Î, çÿèô çûíãûðîâ êèìèäèð. Ìÿí þç åêèïàæûìà ùå÷ íÿ äåìÿéÿúÿéÿì. ßýÿð ìÿí øòîïîðà ýåòñÿì, îíëàð áóíó áèëÿúÿêëÿð. Ìÿíúèùàç ëþâùÿñèíè ýþðöðÿì... Àðòûã úèùàç ëþâùÿñèíè ýþðìöðÿì...
Ìÿíè òÿð ýþòöðöá ýåäèð âÿ äàðûëûðàì.
Ùÿéàò àñòà-àñòà ìÿíÿ ãàéûòäû.
– Äöòåðòð!
– Åøèäèðÿì, úÿíàá êàïèòàí.
__________
Ìÿí ÿùâàëàòû îíà íàüûë åòìÿê èñòÿéèðÿì.
278

– Ìÿí... ôèêèðëÿøäèì... êè...
Ìÿí þç íèééÿòèìäÿí âàç êå÷èðÿì. Ñþçëÿð, äåìÿê îëàð, áöòöí
îêñèýåíè óäóð, ìÿí ö÷ ñþç äåìÿìèø, áîüóëóðàì. Ìÿí þçöìÿ
ýÿëèðÿì, àììà çÿèôÿì, ÷îõ çÿèôÿì...
– Íÿ îëìóøäóð, úÿíàá êàïèòàí?
– Éîõ... ùå÷ áèð øåé...
– Úÿíàá êàïèòàí, äîüðóñó, ñèç ìöÿììàëû äàíûøûðñûíûç.
Ìÿí ìöÿììàëû äàíûøûðàì. Àììà ìÿí ñàüàì.
– ...áèç îíëàðûí... ÿëèíè áîøäà ãîéäóã.
– Úöúÿíè ïàéûçäà ñàéàðëàð, úÿíàá êàïèòàí.
– Úöúÿíè ïàéûçäà ñàéàðëàð, ãàáàãäà Àððàñ âàð.
Áåëÿëèêëÿ, ìÿí áèð íå÷ÿ äÿãèãÿ ÿðçèíäÿ äöøöíäöì êè, äàùàãàéûòìàéàúàüàì, àììà éåíÿ äÿ äÿùøÿòëè áèð ãîðõó íåúÿ äåéÿðëÿð,áèð àí è÷èíäÿ ñà÷ëàðû àüàðäàí ãîðõó ùèññ åòìÿäèì. Èíäè ìÿí Ñàãîíó õàòûðëàéûðàì. Ñàãîíóí áèçÿ íàüûë åòäèêëÿðèíè õàòûðëàéûðàì; èêè àéáóíäàí ãàáàã, ùàâà âóðóøìàëàðûíäà âóðóëóá Ôðàíñà çîíàñûíà ñàëûíäûãäàí áèð íå÷ÿ ýöí ñîíðà, áèç ùîñïèòàëà, îíà äÿéìÿéÿ ýåòìèøäèê. Ãûðûúû òÿééàðÿëÿðëÿ ÿùàòÿ îëóíìóø, ñàíêè äèâàðà ãûñíàíìûø
Ñàãîí íÿ ùèññ åòìèøäè, þçöíö þëöì àéàüûíäà ýþðìöøäöìö?

IX
Åëÿ áèë èíäèúÿ îíó ùîñïèòàë ÷àðïàéûñûíäà ýþðöðÿì. Ñàãîí ïàðàøöòëÿ àòûëàíäà òÿééàðÿíèí ãóéðóüóíà èëèøìèø âÿ äèçèíè ÿçìèøäè,àììà î, òÿêàíû ùèññ åòìÿìèøäè. Öçö âÿ ÿëëÿðè áÿðê éàíìûøäû, ëàêèí öìóìèééÿòëÿ âÿçèééÿòè ãîðõóëó äåéèëäè. Î, áó ùàäèñÿ ùàããûíäà àðõàéûí-àðõàéûí, ëàãåéä-ëàãåéä äàíûøûðäû, ñàíêè ýþðäöéö
èøëÿðèí ùåñàáàòûíû âåðèðäè.
– ...Ùÿð òÿðÿôäÿí èøûãëû èçëÿð áóðàõàí ýöëëÿëÿðè ýþðÿíäÿ áàøàäöøäöì êè, àòûðëàð. Úèùàç ëþâùÿñè äàüûëìûøäû. Ñîíðà ìÿí àçàúûã
òöñòö ýþðäöì, ëàï àç. Òöñòö ãàáàãäàí ýÿëèðäè. Ìÿí äöøöíäöì êè,
áó... ñèç áèëèðñèíèç, îðàäà áèðëÿøäèðèúè áîðó âàðäûð... Àëîâ àç èäè.
Ñàãîí ôèêðÿ ýåäèð, öç-ýþçöíö òóðøóäóð. Îíà åëÿ ýÿëèð êè, àëîâóí
øèääÿòëè âÿ éà çÿèô îëäóüóíó áèëìÿéèìèç âàúèáäèð. Î òÿðÿä__________
äöä åäèð:279

– Ùÿð ùàëäà... àëîâ âàð èäè... Îíäà ìÿí îíëàðà äåäèì êè, òóëëàíñûíëàð.
×öíêè àëîâ îí ñàíèéÿ ÿðçèíäÿ òÿééàðÿíè ìÿøÿëÿ ÷åâèðèð.
Áó çàìàí ìÿí ëöêö à÷äûì. Íàùàã éåðÿ. Àëîâ êàáèíÿéÿ öçãîéäó. Áèð àç þçöìö èòèðäèì.
Éåääè ìèí ìåòð éöêñÿêëèêäÿ ïàðîâîç îúàüûíûí àëîâó ãàðíûíûçà âóðóð, ñèç èñÿ þçöíöçö áèð àç èòèðèðñèíèç. Ìÿí Ñàãîíóí äåäèêëÿðèíèí ÿêñèíÿ ýåòìÿê, ýöíàùà áàòìàã èñòÿìèðÿì, áóíà ýþðÿîíóí ãÿùðÿìàíëûüûíû éàõóä òÿâàçþêàðëûüûíû ýþéëÿðÿ ãàëäûðìàã
èñòÿìèðÿì. Ñàãîí þçöíö íÿ ãÿùðÿìàí, íÿ òÿâàçþêàð ùåñàá åëÿìÿç. Î áåëÿ äåéÿð: “Éîõ, ùÿãèãÿòÿí áèð àç þçöìö èòèðäèì...” Îøÿêñèç äÿãèã îëìàüà ÷àëûøûð.
Áóíóíëà áåëÿ, ìÿí èíàíûðàì êè, øöóðóí ôÿàëèééÿò äàèðÿñè ÷îõäà áþéöê äåéèë. Áèð äÿôÿ î, àíúàã áèð ïðîáëåìè ÿùàòÿ åäÿ áèëèð.
ßýÿð ñèç éóìðóã äàâàñû åäèðñèíèçñÿ, áàøûíûç äþéöø ôÿíäëÿðèíÿ ãàðûøìûøñà, çÿðáÿëÿðèí àüðûñûíû ùèññ åòìèðñèíèç. Ùèäðîïëàíäà àâàðèéàéà äöøÿíäÿ áîüóëàúàüûìà ÿìèí îëäóüóì çàìàí áóç êèìè ñóìÿíÿ èñòè ýÿëèðäè. Éàõóä, äàùà äîüðóñó, øöóðóì ñóéóí ùÿðàðÿòèíè
äÿðê åäÿ áèëìèðäè. Øöóðóì àéðû øåéëÿðëÿ ìÿøüóë èäè. Ñóéóí ùÿðàðÿòè éàäûìäà ãàëìàìûøäû. Ñàãîíóí äà øöóðó òóëëàíìà òåõíèêàñûèëÿ ìÿøüóëäó. Ñàãîíóí ýþçöíäÿ áöòöí äöíéà òóëëàéàí äÿñòÿêäÿí, àõòàðäûüû ïàðàøöò ùÿëãÿñèíäÿí âÿ åêèïàæûí õèëàñû òåõíèêàñûíäàí èáàðÿò èäè. “Òóëëàíäûíûç?” Ñöêóò. “Òÿééàðÿäÿ áèð àäàì âàðìû?” Ñöêóò.
– Ìÿí ãÿò åòäèì êè, òÿê ãàëìûøàì. Ìÿí ãÿò åòäèì êè, òóëëàíìàã îëàð... – Îíäà öçö âÿ ÿëëÿðè ãàðñûëìûøäû. Ìÿí áèð àç ãàëõäûì,àéàüûìû êàáèíÿíèí ãûðàüûíäàí àøûðäûì âÿ ãàíàäûí öñòöíäÿ äàéàíäûì. Ñîíðà ãàáàüà ÿéèëäèì, áàõäûì, øòóðìàí éîõäó...
Ãûðûúû òÿééàðÿëÿðèí ýöëëÿñè èëÿ þëäöðöëìöø øòóðìàí êàáèíÿíèíî áàøûíà òèðëÿíìèøäè.
– Ýåðè ÷ÿêèëÿíäÿ ýþðäöì êè, àòûúû éîõäóð. Àòûúû äà þëìöøäöð.
– Ìÿí ãÿò åòäèì êè, òÿê ãàëìûøàì...
__________
Î þë÷öá-áè÷èðäè:280

– ßýÿð ìÿí áèëñÿéäèì... òÿçÿäÿí êàáèíÿéÿ ýèðÿ áèëÿðäèì...
àëîâ ýöúëö äåéèëäè... ìÿí ãàíàäûí öñòöíäÿ ÷îõ ëÿíýèäèì. Êàáèíÿäÿí ÷ûõìàçäàí ÿââÿë òÿééàðÿíè àøàüûéà éþíÿëòìèøäèì. Ìàøûí
éàõøû ýåäèðäè, íÿôÿñ àëìàã ìöìêöí èäè, þçöìö ïèñ ùèññ åòìèðäèì. Áÿëè, áÿëè, ìÿí ãàíàäûí öñòöíäÿ ÷îõ ãàëäûì... Íÿ åäÿúÿéèìè áèëìèðäèì.
Ñàãîíóí ãàðøûñûíäà ùå÷ äÿ ùÿëëè ìöøêöë ìÿñÿëÿ éîõäó: î ôèêèðëÿøèðäè êè, òÿééàðÿäÿ òÿê ãàëìûøäûð, òÿééàðÿñè éàíûð, ãûðûúû òÿééàðÿëÿð åëÿ ùåé îíà ùöúóì åäèð, ýöëëÿëÿð éàüäûðûðëàð. Ñàãîíóí ùåêàéÿòèíäÿí áèçÿ áèð ìÿñÿëÿ àéäûí îëäó: î ùå÷ áèð àðçó äóéìóðìóø. Î ùå÷ áèð øåé ùèññ åòìèðìèø. Íÿ ãÿäÿð èñòÿñÿí âàõòû âàðìûø.
Ýþðÿúÿéè áèð èø èñÿ ãÿòèééÿí éîõìóø, ìÿí òÿäðèúÿí áó ùèññè, áóäóéüóíó, áÿçÿí éàõûí þëöìöí ëàáöäëöéöíö õÿáÿð âåðÿí áó äóéüóíó äÿðê åäèðäèì: áèðäÿí ýþðìÿéÿ áèð èø òàïìûðñàí... Áó áîøëóãäà áèð øåé äåâèðìÿê åùòèðàñû ùàããûíäà îëàí òÿìñèëëÿðÿ íÿ ãÿäÿð îõøàìûð. Ñàãîí îðàäà, ãàíàäûí öñòöíäÿ ãàëìûøäû, ñàíêè çàìàíûí ùöäóäëàðûíäàí êÿíàðà àòûëìûøäû.
Î äåäè:– Ñîíðà àòûëäûì. Ïèñ àòûëäûì. Ìÿí ôûðëàíûðäûì. Ãîðõóðäóì êè,ùÿëãÿíè âàõòûíäàí ãàáàã äàðòàðàì, ïàðàøöòÿ äîëàøûá ãàëàðàì.
Äöçÿëÿíÿ ãÿäÿð ýþçëÿäèì. Àù, ìÿí íÿ ãÿäÿð ÷îõ ýþçëÿäèì...
Áåëÿëèêëÿ, Ñàãîíóí éàäûíà äöøäö êè, áó ùàäèñÿíèí ÿââÿëèíäÿí
àõûðûíà ãÿäÿð î íÿ èñÿ ýþçëÿéèðìèø. Àëîâóí ýöúëÿíìÿñèíè ýþçëÿéèðìèø. Ñîíðà, ãàíàäûí öñòöíäÿ íÿ ýþçëÿäèéè ìÿëóì äåéèëäè. Éåðÿ äÿ äèê äöøÿíäÿ ýþçëÿéèðìèø.
Áó Ñàãîí èäè, áÿëè, áó ýþçÿ ÷àðïìàéàí, ùÿìèøÿêèíäÿí äàùàñàäÿ ýþðöíÿí, äÿðèí ó÷óðóìóí ãûðàüûíäà äóðóá, ùåéðÿòëÿ âÿòÿÿññöôëÿ éåðèíäÿ àéàã äþéÿí Ñàãîí èäè.

XÁóäóð, áèç èêè ñààòäûð êè, òÿçéèãèí áèð íå÷ÿ äÿôÿ íîðìàäàí
àøàüû îëäóüó ùàâàäà ùÿðëÿíèðèê, åêèïàæ éàâàø-éàâàø ÿëäÿí äöøöð.
Áèç, äåìÿê îëàð, äàíûøìûðûã. Áèð-èêè äÿôÿ äÿ åùòèéàòëà ïåäàëû áàñìàüà ÷àëûøäûì. Àììà èíàä ýþñòÿðìÿäèì. Ùÿð äÿôÿ ìÿíè åéíè__________
õîø õóìàðëàíìà áöðöéöðäö.
281

Äöòåðòð ÷îõäàíäûð ìÿíÿ âèðàæ ùàããûíäà õÿáÿðäàðëûã åäèð, áóîíà øÿêèë ÷ÿêìÿê ö÷öí ëàçûìäûð. Ñöêàí àç ãàëà òàìàì äîíñà äàìÿí âÿçèééÿòäÿí áèðòÿùÿð ÷ûõûðàì. Òÿééàðÿíè éàíà ÿéèðÿì, ñöêàíû áèð àç þçöìÿ òÿðÿô ÷ÿêèðÿì, ìàøûí ýöú-áÿëà èëÿ âèðàæà áàøëàéûð. Äöòåðòð èéèðìèéÿ ãÿäÿð øÿêèë ÷ÿêÿ áèëèð.
– Éöêñÿêëèê íÿ ãÿäÿðäèð?
– Îí ìèí èêè éöç...
Ìÿí ùÿëÿ äÿ Ñàãîí ùàããûíäà äöøöíöðÿì... Èíñàí íåúÿ âàðñà,ùÿìèøÿ åëÿ äÿ ãàëûð. Áèç ùàìûìûç ìöõòÿëèô àäàìëàðûã. Ìÿíþçöìäÿ ùÿìèøÿ þçöìö ýþðìöøÿì. Ñàãîí òÿêúÿ Ñàãîíó òàíûéûðäû. Àäàì þëÿíäÿ êèì îëóáñà, î àäëà äà þëöð. ßýÿð þëöì àäè øàõòà÷ûíû éàõàëàéûáñà, àäè øàõòà÷û þëöð. Áèçè ñàðñûòìàã ö÷öí éàçû÷ûëàðûí óéäóðäóüó î ãÿðèáÿ ñÿðñÿðèëèê áÿñ ùàðäàäûð?
Ìÿí Èñïàíèéàäà ìÿðìèëÿðëÿ äàüûäûëìûø åâëÿðèí òþð-òþêöíòöëÿðè àëòûíäàí áèð àäàì ÷ûõàðûëäûüûíû ýþðäöì, îíó áèð íå÷ÿ ýöíÿãàçûá ÷ûõàðìûøäûëàð. Ñÿññèç-ñÿìèðñèç äàéàíàí, ãÿôëÿòÿí ùöðêìöø
êèìè ýþðöíÿí èçäèùàì àç ãàëà î äöíéàäàí ãàéûòìûø áó àäàìû
àðàéà àëäû. Çèð-çèáèë âÿ òîðïàã-ãóì àëòûíäà ãàëìûø ùàâàñûçëûãäàíâÿ àúëûãäàí, äåìÿê îëàð êè, àüëûíû èòèðìèø áó àäàì ãàçûëûá ÷ûõàðûëìûø ÿæäàùàéà îõøàéûðäû. Áÿçèëÿðè úÿñàðÿòëÿíèá ñóàë âåðìÿéÿ áàøëàäûüû âÿ îíóí êöò áèð äèããÿòëÿ îíëàðà ãóëàã àñäûüû çàìàí úàìààòûí ÷àøãûíëûüû ñûõûíòû ùèññè èëÿ ÿâÿç îëóíäó.
Îíóí øöóðóíó à÷ìàã ö÷öí èøëÿòäèêëÿðè à÷àðëàð êàðà ýÿëìèðäè,÷öíêè ùå÷ êÿñ îíäàí íÿ ñîðóøìàã ëàçûì îëäóüóíó áèëìèðäè. Îíäàí ñîðóøóðäóëàð: “Ñèç íÿ ùèññ åäèðäèíèç... Íÿ ôèêèðëÿøèðäèíèç... Íÿåäèðäèíèç...” Ñàíêè ó÷óðóì öçÿðèíäÿí áÿõòÿáÿõò êþðïö ñàëûðäûëàð.
Ýåúÿíèí ãàðàíëûüûíà áöðöíìöø ëàë-êàðû õèëàñ åòìÿê èñòÿéÿíëÿð
îíóí äèããÿòèíè úÿëá åòìÿê ö÷öí ÿëëÿðèíÿ äöøÿí èëê âàñèòÿäÿí áåëÿèñòèôàäÿ åäèðëÿð.
Î àäàì úàâàá âåðìÿê âÿçèééÿòèíÿ ýÿëÿíäÿ äåäè:– Áÿëè, áÿëè, ìÿí óçóí ñöðÿí øàããûëòû åøèòäèì.
Éàõóä:– Âÿçèééÿòèì àüûð èäè. Áó ÷îõ äàâàì åòäè. Àù, íÿ ãÿäÿð ÷îõ__________
÷ÿêäè...
282

Éàõóä:– Áåëèì àüðûéûðäû, éàìàí àüðûéûðäû...
Áó àäàì áèçÿ àíúàã áó àäàì ùàããûíäà äàíûøûðäû. Ùÿð øåéäÿí
àðòûã èñÿ î èòèðäèéè ñààò ùàããûíäà äåéèðäè:– Ìÿí îíó î ãÿäÿð àõòàðäûì êè... Éàõøû ñààò èäè... àíúàã çèëãàðàíëûãäà...
Øöáùÿñèç, ùÿéàò îíà âàõòûí àõûá ýåòìÿñèíè äóéìàüû âÿ àëûøäûüû øåéëÿðè ñåâìÿéè þéðÿòìèøäè. Áóíà ýþðÿ äÿ þç àëÿìèíè, áó,äàüûíòû âÿ çöëìÿòäÿí èáàðÿò îëñà áåëÿ äÿðê åòìÿê ö÷öí î, àíúàãþçö îëäóüó àäàìûí ùèññëÿðèíÿ ìàëèê èäè. Ùå÷ êÿñèí âåðÿ áèëìÿäèéè, àììà ùàìûíûí äèëèíèí óúóíäà îëàí ÿñàñ ñóàëà: “Ñèç íÿ÷è èäèíèç? Ñèç þçöíöçäÿ êèìè êÿøô åòäèíèç?” ñóàëûíà î éàëíûç áèð úàâàá
âåðÿ áèëÿðäè: “Þç þçöìö”.
Èíñàíûí ÿââÿëëÿð àüëûíà ýÿòèðìÿäèéè áàøãà áèð àäàìûí þç øÿõñèíäÿ îéàíìàñû, ùå÷ áèð øÿðàèòäÿ ìöìêöí äåéèë. Éàøàìàã àüûðàüûð äîüóëìàã äåìÿêäèð. Ùàçûð âàðëûüû ìÿíèìñÿìÿê ÷îõ àñàíéîë îëàðäû.
Áÿçÿí àäàìà åëÿ ýÿëèð êè, ãÿôèë ìöíÿââÿðëÿøìÿ èíñàí òàëåéèíè òàìàì äÿéèøäèðÿ áèëÿð. Ëàêèí ìöíÿââÿðëÿøìÿ éàëíûç î äåìÿêäèð êè, àüûð-àüûð ùàçûðëàíàí éîë ãÿôëÿòÿí Ðóùà à÷ûëûð. Ìÿíóçóí ìöääÿò ãðàììàòèêà þéðÿíìèøÿì, ìÿíÿ ñèíòàêñèñ þéðÿòìèøëÿð. Ìÿíäÿ ùèññ îéàòìûøëàð. Âÿ áèðäÿí ìÿíèì ãÿëáèìäÿ ïîåìà äèëëÿíäè.
ßëáÿòòÿ, èíäè ìÿí ìÿùÿááÿò äóéìóðàì, àììà áó àõøàì
ìÿíäÿ áèð øåé òÿçàùöð åòñÿ, äåìÿëè, ìÿí ÿââÿëëÿð çÿùìÿò ÷ÿêìèøÿì âÿ ýþçÿ ýþðöíìÿéÿí áèíà ö÷öí äàø äàøûìûøàì. Ìÿíþçöì þçöìÿ øÿíëèê ùàçûðëàéûðàì âÿ ìÿíèì äåìÿéÿ ùàããûì
éîõäóð êè, ìÿíäÿ ãÿôëÿòÿí áàøãà áèð àäàì ÿìÿëÿ ýÿëìèøäèð,÷öíêè áó áàøãà àäàìû ìÿí þçöì éàðàäûðàì.
Ìÿí áöòöí ùÿðáè ìàúÿðàëàðûìäàí áó àüûð, ëÿíý ùàçûðëûãäàí
áàøãà áèð øåé ýþçëÿìèðÿì. Î, ãðàììàòèêà êèìè, ñîíðà ÿâÿçèíè
÷ûõàúàãäûð.
Áó òÿäðèúÿí òàãÿòäÿí ñàëìà áèçäÿ ùÿéàòû äóéìàíû êöòëÿøäèð__________
ìèøäèð. Áèç ãîúàëûðûã. Òàïøûðûãëàð ãîúàëäûð. Áþéöê éöêñÿêëèêäÿ
283

ó÷ìàã íÿéèí áàùàñûíà áàøà ýÿëèð? Îí ìèí ìåòð éöêñÿêëèêäÿ êå÷èðèëÿí áèð ñààò îðãàíèçìèí áèð ùÿôòÿ, ö÷ ùÿôòÿ, áèð àé íîðìàë ùÿéàòûíà, öðÿéèí, úèéÿðëÿðèí, àðòåðèéàíûí íîðìàë èøëÿìÿñèíÿ áÿðàáÿðäèðìè? Áèð äÿ ùàìûñû áèð äåéèëìè! Ìÿíèì áèùóøëóüóì ìÿíèáèð ÿñð ãîúàëòäû; ìÿí ãîúàëàðûí äèíú, ñàêèò ùÿéàòûíû äàääûì. Ó÷óøö÷öí ýåéèíäèéèì çàìàí ìÿíè ùÿéÿúàíëàíäûðàí ùÿð øåé, èíäè ñàíêè ÷îõ-÷îõ óçàã êå÷ìèøäÿ èòèá ýåòìèøäèð. Àððàñ èñÿ íÿùàéÿòñèç
óçàã ýÿëÿúÿêäÿäèð. Áÿñ ùÿðáè ìàúÿðàëàð? Î ìàúÿðàëàð ùàðäàäûð?
Úÿìè-úöìëÿòàíû îí äÿãèãÿ áóíäàí ãàáàã ìÿí àç ãàëà ìÿùâîëìóøäóì, àììà ö÷ ñàíèéÿ ÿðçèíäÿ ãàðøûìäàí þòöá êå÷ÿí î áàëàúà àðûëàðäàí áàøãà íàüûë åòìÿéÿ áèð øåé éîõäóð. ßñë ìàúÿðà èñÿñàíèéÿíèí îíäà áèðè ãÿäÿð ÷ÿêÿðäè. Ëàêèí áèçëÿðäÿí ùå÷ êÿñ, ùå÷âàõò ãàéûòìûð êè, îíóí ùàããûíäà äàíûøàã.
– Ñîë àéàüûíûçû áàñûí, úÿíàá êàïèòàí.
Äöòåðòð ïåäàëëàðûí äîíäóüóíó óíóòìóøäó. Ìÿíèì èñÿ, óøàãëûãäà ìÿíè ùåéðÿòÿ ñàëìûø áèð øÿêèë éàäûìà äöøìöøäö. Î øÿêèëäÿ
òÿëÿô îëìóø ýÿìèëÿðèí øèìàë øÿôÿãè ôîíóíäà, ãöòá áóçëàðû àðàñûíäà ñûõûøäûðûëìûø ãÿðèáÿ ãÿáèðèñòàíëûã òÿñâèð îëóíìóøäó. Ýöë ðÿíýëè
ÿáÿäè òîðàíëûãäà îíëàð áóç áàüëàìûø ãîëëàðûíû óçàòìûøäûëàð. Îíëàðûí òàðûì éåëêÿíëÿðè ñàêèò ùàâàäà ùÿëÿ äÿ êöëÿéèí ìþùðöíö ùèôçåòìèøäè. Çÿðèô ÷èéèíëÿðèí ìþùðöíö áàëûíú ùèôç åäÿí êèìè. Ëàêèí
ùèññ åäèëèðäè êè, îíëàð úîääóð, êþâðÿêäèð.
Áóðàäà ùÿð øåé äîíìóøäó. Ëèíýëÿð äîíìóøäó, ïóëåìéîòëàð
äîíìóøäó. Ìÿí àòûúûäàí:– Ïóëåìéîòëàð íÿ âÿçèééÿòäÿäèð? – äåéÿ ñîðóøàíäà î úàâàá
âåðäè:– Èøëÿìèð.
– Éàõøû.
Îêñèýåí ìàñêàñûíûí ðåñïèðàòîðóíà ìÿí áóç èéíÿëÿðè òöïöðöðÿì. Àðà-ñûðà åëàñòèê ðåçèíèí è÷èíè òóòìóø áóçó ÿçìÿëè îëóðàì, îìÿíè íÿôÿñ àëìàüà ãîéìóð. Ìÿí áîðóíó ñûõàíäà áóçóí ÿëèìäÿ
íåúÿ õûð÷ûëäàäûüûíû ùèññ åäèðÿì.
– Àòûúû, îêñèýåí ãàéäàñûíäàäûð?
__________– Ãàéäàñûíäàäûð.
284

– Áàëîíëàðäà òÿçéèã íÿ ãÿäÿðäèð?
– Ùì... Éåòìèø.
– Éàõøû.
Áèçèì ö÷öí âàõò äà äîíìóøäóð. Áèç ö÷ íÿôÿð àüñàããàë ãîúàéûã. Ùå÷ íÿ òÿðïÿíìèð, ùå÷ íÿ òÿëÿñäèðìèð. Ùå÷ íÿ ãîðõóòìóð.
Äþéöø ãÿùðÿìàíëûüû? Áèð äÿôÿ ìàéîð Àëèàñ íÿäÿíñÿ ìÿíÿõÿáÿðäàðëûã åòäè:– Åùòèéàòëû îëìàüà ÷àëûøûí!
Ìàéîð Àëèàñ, åùòèéàòëû îëóì? Íÿ ñàéàã? Ãûðûúû òÿééàðÿëÿð ñèçèéóõàðûäàí èëäûðûì êèìè âóðóð. Ñèçäÿí ìèí áåø éöç ìåòð éóõàðûäàí
ó÷àí ãûðûúûëàð äÿñòÿñè, ñèçè þçëÿðèíäÿí àøàüûäà ýþðöá òÿëÿñìÿéÿ
áèëÿð. Î, ìàíåâð åäèð, íèøàí àëûð, ÿëâåðèøëè ìþâãå ñå÷èð. Ñèç èñÿùÿëÿ ùå÷ áèð øåé áèëìèðñèíèç. Ñèç öñòöíö éûðòûúû êþëýÿñè àëìûø ñè÷àíñûç. Ñè÷àí åëÿ ùåñàá åäèð êè, î éàøàéûð. Î ùÿëÿ ÷îâäàðûí è÷èíäÿ
îéíàãëàéûð. Ëàêèí î àðòûã ãûðüû ýþçëÿðèíèí ÿñèðèäèð, ñè÷àí îíóíýþçëÿðèíÿ ãàòðàíäàí äà áÿðê éàïûøìûøäûð. ×öíêè ãûðüû îíó äàùàáóðàõìàéàúàã.
Ñèç äÿ ùÿì÷èíèí. Ñèç òÿééàðÿíè ñöðìÿêäÿ äàâàì åäèðñèíèç,ñèç õÿéàëà äàëûðñûíûç, éåðè ìöøàùèäÿ åäèðñèíèç. Àììà áó àðàäà,àäàìûí áÿáÿéèíäÿ ÷ÿòèí ñå÷èëÿí ãàðà áèð íþãòÿ ñèçè þëöìÿ ìÿùêóì åòìèøäèð.
Äîããóç ãûðûúû òÿééàðÿ êåôè èñòÿäèéè âàõò øàãóëè èñòèãàìÿòäÿ
öñòöíöçÿ úóìà áèëÿð. Âàõòëàðû íÿ ãÿäÿð èñòÿñÿí âàð. Ñààòäà äîããóç éöç êèëîìåòð ñöðÿòëÿ î ñèçÿ äÿùøÿòëè ãàðïóí çÿðáÿñè åíäèðèð,áóíóíëà ñÿùâñèç øöáùÿñèç ìÿüëóá åäèð. Áîìáàðäìàí÷ûëàð åñêàäðàñû åëÿ àòÿø ãöââÿñèíÿ ìàëèêäèð êè, îíóí ìöäàôèÿéÿ ýèðèøìÿñèíèí
ìÿíàñû âàð, àììà ýþéëÿðäÿ èòèá áàòìûø áèð êÿøôèééàò òÿééàðÿñèùå÷ áèð çàìàí éåòìèø èêè ïóëåìéîòóí þùäÿñèíäÿí ýÿëÿ áèëìÿç,þçö äÿ î, ãûðûúû òÿééàðÿëÿðè àíúàã àòûëàí ýöëëÿëÿðèí èøûüûíäà ýþðöð.
Ùÿð øåéèí çÿðáÿ àëòûíäà îëäóüóíó äóéäóüóìóç âàõò ùÿìèí
ãûðûúû òÿééàðÿ, êîáðà êèìè, çÿùÿðèíè áèð àíäà òþêöá, àòÿø ìåéäàíûíäàí ÷ûõàúàã, éóõàðûëàðà, ÿë÷àòìàç éöêñÿêëèéÿ ãàëõàúàã. Êîáðàëàð áåëÿ éûðüàëàíûðëàð, áèð ýþç ãûðïûìûíäà ñàíúûá, éåíèäÿí éûðüà__________
ëàíìàüà áàøëàéûðëàð.
285

Äåìÿëè, ãûðûúû òÿééàðÿëÿð ýþçäÿí èòÿíäÿ ùÿëÿ ùå÷ íÿ äÿéèøèëìÿäè. Öçëÿð äÿ äÿéèøèëìÿäè. Îíëàð èíäè, ñÿìà áîøàëàíäà âÿ éåíèäÿí ñàêèòëèê éàðàíàíäà äÿéèøèðëÿð. Ãûðûúû òÿééàðÿ âóð-òóò ëàãåéä
ìöøàùèäÿ÷èéÿ ÷åâðèëèð, øòóðìàíûí èñÿ ïàðàëàíìûø éóõó àðòåðèéàñûíäàí ãàí ôûøãûðûð, ñàü ìîòîðóí þðòöéöíäÿí öðêÿê-öðêÿê èëê àëîâ÷ûõûð, èíäè î ýöúëÿíÿúÿêäèð, êöðÿ êèìè àëîâëàíàúàãäûð. Êîáðà ãûâðûëûá éàòìûøäûð, çÿùÿðè èñÿ öðÿéÿ èøëÿéèð, öçäÿ èëê ÿçÿëÿ ÿñÿáèëèêëÿ
ñÿéðèéèð. Ãûðûúûëàð þëäöðìöðëÿð. Îíëàð þëöì ñÿïèðëÿð. Ãûðûúûëàð
óçàãëàøàíäàí ñîíðà þëöì þç áÿùðÿñèíè âåðèð.
Ìàéîð Àëèàñ, åùòèéàòëû îëóì? Íÿ ñàéàã? Áèç ãûðûúû òÿééàðÿëÿðëÿ ðàñòëàøàíäà ìÿíèì ãÿðàðà ýÿëìÿéèìÿ áèð øåé ãàëìûðäû.
Ìÿí îíëàðûí ýÿëèøèíäÿí õÿáÿð òóòìàéà äà áèëÿðäèì. ßýÿð îíëàðäöç ìÿíèì öñòöìäÿ ó÷ñàéäûëàð, ìÿí áóíó áèëìÿçäèì.
Åùòèéàòëû îëóì? Àõû ñÿìà áîøäóð!
Éåð áîøäóð!
Îí êèëîìåòðëèê éöêñÿêëèêäÿ ìöøàùèäÿ àïàðàíäà àäàì ýþðöíìöð. Áåëÿ éöêñÿêëèêäÿí àäàìûí ùÿðÿêÿòèíè àéûðä åòìÿê îëìàç.
Áèçèì óçóíôîêóñëó ôîòîàïàðàòëàðûìûç ìèêðîñêîïó ÿâÿç åäèð. Áóðàäà ìèêðîñêîï àäàìëàðû ñå÷ìÿê ö÷öí äåéèë – àäàìû áó úèùàçûí
êþìÿéè èëÿ ýþðìÿê îëìàç – î, èíñàíûí âàðëûüûíà äÿëàëÿò åäÿí ÿëàìÿòëÿðè: éîëëàðû, êàíàëëàðû, ãàòàðëàðû, áàðæëàðû ýþðìÿê ö÷öíäöð. Èíñàí ìèêðîñêîï àëòûíäà ýþðäöêëÿðèìèçÿ úàí âåðèð. Ìÿí ëàãåéä
àëèìÿì, îíà ýþðÿ äÿ áó ìèêðîáëàðûí ìöùàðèáÿñè áó ñààò ìÿíèì
ö÷öí éàëíûç ëàáîðàòîðèéà òÿäãèãàòû îáéåêòèäèð.
– Äöòåðòð, àòûðëàð?
– Äåéÿñÿí, àòûðëàð.
Î ùàðàäàí áèëñèí? Àðàìûç ÷îõ óçàãäûð, òöñòö éåðëÿ áèðëÿøèð.
ßëáÿòòÿ, îíëàð áèçè áåëÿ ñÿððàñò îëìàéàí àòÿøëÿ âóðóá ñàëìàüà
öìèä åòìèðëÿð. Îí ìèí ìåòð éöêñÿêëèêäÿ áèç õàòà-áÿëàäàí óçàüûã. Îíëàð áèçèì âÿçèééÿòèìèçè ìöÿééÿí åòìÿê ö÷öí àòûðëàð, áÿëêÿ äÿ áóíó ãûðûúû òÿééàðÿëÿðè èçèìèçÿ ñàëìàã ö÷öí åäèðëÿð. Ýþðöíìÿç òîç êèìè ýþéäÿ èòèá-áàòìûø ãûðûúû òÿééàðÿëÿðè.
Òÿééàðÿ áþéöê éöêñÿêëèêäÿ ó÷à-ó÷à ñÿäÿô êèìè àü øëåéôè,__________
ýÿëèí äóâàüû êèìè, àðõàñûíúà ÷ÿêèá àïàðäûüû ö÷öí áèçè éåðäÿí ýþ286

ðöðëÿð. Ó÷óøóí ÿìÿëÿ ýÿòèðäèéè ñèëêÿëÿìÿ àòìîñôåðäÿ ñó áóõàðûíû
êðèñòàëëàøäûðûð. Áèç áóç èéíÿëÿðèí ëÿëÿéÿ îõøàð ëåíòàñûíû àðõàìûçúà
÷þçÿëÿéèðèê. ßýÿð àòìîñôåð øÿðàèòè áóëóäëàðûí ÿìÿëÿ ýÿëìÿñèíÿ
èìêàí âåðèðñÿ, áó èç éàâàø-éàâàø øèøÿúÿê âÿ ÷þëëÿð öçÿðèíäÿ àõøàì áóëóäëàðû ÿìÿëÿ ýÿëÿúÿêäèð.
Ãûðûúû òÿééàðÿëÿð áèçè áîðòðàäèî ñòàíñèéàñû, ÿòðàôûìûçäà îëàíïàðòëàéûøëàð, íÿùàéÿò, úàù-úàëàëëû àü øëåéôèìèçèí ñàéÿñèíäÿ òàïûðëàð.
Àììà éåíÿ äÿ áèç, äåìÿê îëàð, êîñìèê áîøëóãäà úþâëàí åäèðèê.
Áèç ñààòäà áåø éöç îòóç êèëîìåòð ñöðÿòëÿ ó÷óðóã, ìÿí áóíóäÿãèã áèëèðÿì. Áóíóíëà áåëÿ, ùÿð øåé äàéàíìûøäûð. Ñöðÿò úûäûð
éîëóíäà äà ùèññ îëóíóð. Àììà áóðàäà ùÿð øåé áîøëóüà ãÿðã îëìóøäóð. Éåð äÿ áåëÿäèð: ñàíèéÿäÿ ãûðõ èêè êèëîìåòð ñöðÿòëÿ ùÿðëÿíìÿñèíÿ áàõìàéàðàã àäàìà åëÿ ýÿëèð êè, î, ýöíÿøèí ÿòðàôûíäà÷îõ àüûð-àüûð ôûðëàíûð. Áó äöç áèð èë ÷ÿêèð. Áèçè äÿ îëà áèëñèí íÿ èñÿàüûð-àüûð ãîâóð, áèçÿ äîüðó äà íÿ èñÿ úàí àòûð. Ùàâà ìöùàðèáÿñèíäÿ ôÿçà âàùèäèíÿ íå÷ÿ òÿééàðÿ äöøöð? Îíëàð êèëñÿ ãöááÿñè àëòûíäàêû òîçëàð êèìèäèð. Þçöìöç òîç îëà-îëà áÿëêÿ, îíëàðëà éà éöçëÿðëÿ òîçúóüó þçöìöçÿ äîüðó ÷ÿêèðèê. Áó òîçëàðûí ùàìûñû ýöíÿø
øöàëàðûíäà àüûð-àüûð ãàëõûð, ñàíêè ùàðàäà èñÿ õàë÷à ÷ûðïûðëàð.
Ìàéîð Àëèàñ, ìÿí íÿäÿí åùòèéàò åòìÿëèéÿì? Àøàüûäà äöçáàõàíäà, ùÿðÿêÿòñèç òÿìèç øöøÿäÿí àíúàã êå÷ÿí ÿñðëÿðèí îéóíîéóíúàüûíû ýþðöðÿì. Ìÿí ìóçåé âèòðèíëÿðè öçÿðèíÿ ÿéèëèðÿì.
Áóäóð, òÿééàðÿíè äþíäÿðäèì, èíäè èøûüûí ÿêñèíÿ áàõûðàì: ùàðàäà
èñÿ, èðÿëèäÿ, ÷îõ óçàãëàðäà, ÿëáÿòòÿ, Äöíêåðê âÿ äÿíèçäèð. Àììàáþéöðäÿí áàõàíäà áèð øåé àéûðä åòìÿê ÷ÿòèí îëóð. Ýöíÿø áó ñààòëàï àøàüûäàäûð, ìÿí áÿðê ïàðëàéàí ýöçýöíöí öñòöíäÿ ó÷óðàì.
– Äöòåðòð, ñèç áó çÿùðèìàðûí è÷èíäÿ áèð øåé ýþðöðñöíöçìö?
– Øàãóëè áàõàíäà ýþðöðÿì, úÿíàá êàïèòàí...
– Åé àòûúû, ãûðûúûëàð íÿ åäèðëÿð?
– Òÿçÿ øåé éîõäóð...
Áèçèì òÿãèá îëóíóá-îëóíìàìàüûìûçäàí, àðõàìûçúà ÷ÿêèá
àïàðäûüûìûçà îõøàéàí ÷îõëó òîð øëåéôèí áèçè òÿãèá åòäèéèíè éåðäÿí
ýþðöá-ýþðìÿìÿëÿðèíäÿí ìÿíèì ÿñëà õÿáÿðèì éîõäóð.
“Òîð øëåéô”. Áó ñþçëÿð ìÿíèì òÿõÿééöëöìö äèíäèðèð. Ýþçö__________
ìöí ãàáàüûíäà ÿââÿëúÿ ìÿíÿ ãÿøÿíý ýþðöíÿí îáðàç éàðàíûð.
287

“...Ñîéóã óëäóçëàðäàí îëàí óçóí øëåéôèìèçè éàâàø-éàâàø àðõàìûçúà ÷ÿêÿ-÷ÿêÿ, ÿëéåòìÿç àãèáÿòèìèçÿ äîüðó úàíëàð àëàí ãàäûí
êèìè ýåäèðèê”.
– Ñîë àéàüûíûçû áàñûí!
Áó èñÿ ýåð÷ÿêëèêäèð. Ëàêèí ìÿí éåíÿ þç øèò ïîåçèéàìà ãàéûäûðàì:“...Áó âèðàæûí àðäûíúà ïÿðÿñòèøêàðëàðûìûçûí òàì áèð äÿñòÿñè äþíÿúÿêäèð...”.
Ñîë àéàãëà... ñîë àéàãëà... Äåìÿê àñàíäûð!
×îõ ýþçÿë ãàäûíûí âèðàæû áàø òóòìóð.
– ßýÿð îõóñàíûç... ùàëûíûç ôÿíàëàøàð... úÿíàá êàïèòàí.
Äîüðóäàíìû ìÿí îõóéóðäóì?
Äöòåðòð ìÿíèì éöíýöë ìóñèãèéÿ îëàí áöòöí ùÿâÿñèìè þëäöðöð.
Ìÿí äåìÿê îëàð, øÿêèë ÷ÿêìÿéè ãóðòàðìûøàì. Òåçëèêëÿ Àððàñà òÿðÿô åíìÿê îëàð.
Îëàð... Îëàð... øöáùÿñèç! Ôöðñÿòäÿí èñòèôàäÿ åòìÿê ëàçûìäûð.
Áó äà áèð ÿíýÿë! Ãàç ñåêòîðóíóí äÿñòÿéè äÿ äîíìóøäóð...
Ìÿí ôèêèðëÿøèðÿì:“Áó ùÿôòÿ ùàâàéà ãàëõìûø ö÷ åêèïàæäàí áèðè ãàéûòìûøäûð. Äåìÿëè, õèëàñ îëìàã åùòèìàëû àçäûð. Áèç ãàéûòñàã äà äàíûøìàüà áèðøåé îëìàéàúàãäûð. Ìÿí ùÿéàòûìäà ãÿùðÿìàíëûã àäëàíäûðûëàí
ýöíäÿëèê èøëÿð ýþðìÿëè îëìóøàì: ïî÷ò éîëëàðû ñàëìàã, Áþéöê
ñÿùðàäà, Úÿíóáè Àìåðèêàäà òîããóøìàëàð...
Ëàêèí ìöùàðèáÿ ÿñë ðÿøàäÿò äåéèë, ìöùàðèáÿ ðÿøàäÿòèí ñóðàãàòûäûð... ãÿùðÿìàíëûüûí ÿñàñûíäà îíóí éàðàòäûüû ÿëàãÿëÿðèí çÿíýèíëèéè, ãîéäóüó ìÿñÿëÿëÿð, îéàòäûüû òÿêàìöë äóðóð. Àäè “îðéîë”éàõóä “ðåøêî” îéóíó ùÿéàò, éàõóä þëöìäÿí îéíàíûëñà áåëÿ,ãÿùðÿìàíëûüà ÷åâðèëìÿéÿúÿêäèð. Ìöùàðèáÿ ðÿøàäÿò äåéèë. Ìöùàðèáÿ õÿñòÿëèêäèð. Éàòàëàã õÿñòÿëèéè êèìè...”Áÿëêÿ ñîíðàëàð áàøà äöøäöì êè, ìÿíèì ìöùàðèáÿ âàõòû éåýàíÿ ÿñë ðÿøàäÿòèì Îðêîíòàäà ôåðìàäàêû îòàãëà áàüëû îëàí ÿìÿëëÿðèììèø.
__________
288ÕÛÎòóç äîããóçóíúó èëäÿ, ñÿðò ãûø âàõòû ìÿíèì äÿñòÿì ÑåíÄèçéå éàõûíëûüûíäàêû Îðêîíòà êÿíäèíäÿ ìÿñêÿí ñàëäûüû çàìàíìÿí áèð ýèë ìþùðÿ åâäÿ éàøàéûðäûì. Ýåúÿëÿð ùàâà î ãÿäÿð ñîéóéóðäó êè, ñÿùÿíýèìäÿêè ñó áóçà äþíöðäö, áóíà ýþðÿ äÿ ýåéèíìÿêäÿí ãàáàã èëê íþâáÿäÿ ñîáàíû ãàëàéûðäûì. Áóíó åòìÿê ö÷öíáöçöøöá ëÿççÿòëÿ éàòäûüûì èñòè éàòàüûìäàí ÷ûõìàëû îëóðäóì.
Ìÿíèì ö÷öí áó áîø âÿ äîíìóø îòàãäàêû àäè ìîíàñòûð éàòàüûíäàí éàõøû øåé éîõ èäè. Àüûð ýöíäÿí ñîíðà áóðàäà ìÿí äèíú áèððàùàòëûã äóéóðäóì. Áóðàäà òÿùëöêÿñèçëèêäÿí ëÿççÿò àëûðäûì. Áóðàäà ìÿíè ùå÷ íÿ òÿùäèä åòìèðäè. Ýöíäöçëÿð áÿäÿíèì áþéöê
éöêñÿêëèéèí ñÿðò èøýÿíúÿëÿðèíÿ ìÿðóç ãàëûðäû, ýöíäöçëÿð îíóþëöì ñà÷àí ãÿëïÿëÿð ùÿäÿëÿéèðäè. Ýöíäöçëÿð î ÿçàá-ÿçèééÿò ùÿäÿôè îëà áèëÿðäè. Îíó íàùàã éåðÿ ïàð÷à-ïàð÷à åäÿ áèëÿðäèëÿð.
Ýöíäöçëÿð áÿäÿíèì ìÿíèì äåéèëäè. Äàùà ìÿíèì äåéèëäè. Îíóÿëäÿí, àéàãäàí ìÿùðóì åäÿ áèëÿð, îíóí ãàíûíû àõûäà áèëÿðäèëÿð.
×öíêè – áó äà éàëíûç ìöùàðèáÿäÿ îëóð – ñèçèí áÿäÿíèíèç þçöíöçÿ
ìÿíñóá îëìàéàí ÿøéàëàð àíáàðûíà ÷åâðèëèð. Ìÿùêÿìÿ èúðà÷ûñû
ýÿëèá ñèçèí ýþçëÿðèíèçè òÿëÿá åäèð. Ñèç äÿ þç ýþðìÿ ãàáèëèééÿòèíèçèîíà âåðèðñèíèç. Ìÿùêÿìÿ èúðà÷ûñû ýÿëèá ñèçèí ãû÷ëàðûíûçû òÿëÿá åäèðâÿ ñèç éåðèìÿê èãòèäàðûíûçû îíà âåðèðñèíèç. Ìÿùêÿìÿ èúðà÷ûñû
ÿëèíäÿ ìÿøÿë ýÿëèá ñèçèí öçöíöçöí áöòöí äÿðèñèíè èñòÿéèð. Ñèç åéáÿúÿð áèð øÿêëÿ äöøöðñöíöç, ÷öíêè ñèç îíäàí éàõàíûçû àäàìëàðà
ìåùðèáàí-ìåùðèáàí ýöëöìñÿìÿê ãàáèëèééÿòèíèçè èòèðìÿêëÿ ãóðòàðûðñûíûç. Áåëÿëèêëÿ, ùÿìèí ýöí ìÿíèì äöøìÿíèì îëà áèëÿúÿê âÿìÿíÿ ìÿøÿããÿòëÿð âåðÿ áèëÿúÿê áÿäÿí, èíèëòè ôàáðèêèíÿ ÷åâðèëÿ
áèëÿúÿê áÿäÿí, ùÿëÿëèê ìÿíèì äîñòóì îëàðàã ãàëûðäû, èòàÿòêàð âÿìåùðèáàí èäè, ðàùàòúà áöçöøÿðÿê ìÿëÿôÿíèí öñòöíäÿ ìöðýöëÿéèðâÿ ìÿíèì øöóðóìà ìÿèøÿòèí ñåâèíúèíäÿí, ëÿççÿòëÿ õîðóëäàìàãäàí áàøãà áèð øåé òÿëãèí åòìèðäè. Àíúàã ìÿí èñòÿð-èñòÿìÿç îíóéàòàãäàí ÷ûõàðìàëû, áóçëó ñó èëÿ éóìàëû, òàðàø åòìÿëè, ýåéèíäèðìÿëè, ÿéÿð-ÿñêèêñèç ïîëàä ãÿëïÿëÿðèí ãàðøûñûíà ãîéìàëû èäèì. Âÿìÿíÿ áåëÿ ýÿëèðäè êè, áÿäÿíèìè éàòàãäàí ÷ûõàðòìàãëà ñàíêè óøàüû
__________
àíàñûíûí ãîéíóíäàí äàðòûá àëûð, îíó àíàñûíûí äþøöíäÿí, óøàüûí
289

áÿäÿíèíè êþðïÿëèêäÿ ÿçèçëÿéÿí, íàçëàéàí, èñèäÿí, ãîðóéàí áèðøåéäÿí àéûðûðàì.
Þç ãÿðàðûìû éàõøû-éàõøû äöøöíöá ýþòöð-ãîé åäèð, îíóí ùÿëëèíè ìöìêöí îëäóãúà óçàäûð, ñîíðà äèøèìè äèøèìÿ áàñûá, úÿëä ñîáûíàí éàíûíà òóëëàíûð, îíà áèð ãóúàã îäóí àòûá áåíçèí òþêöðäöì.
Àëîâ îäóíó àüçûíà àëàíäàí ñîíðà ìÿí éåíÿ êå÷èá ùÿëÿ ñîéóìàìûø éàòàüûìà ýèðèð, éîðüàíûí àëòûíà ñîõóëàðàã, òÿêúÿ ñîë ýþçöìëÿ
ïå÷ÿ òàìàøà åëÿìÿéÿ áàøëàéûðäûì. ßââÿëúÿ áèð åëÿ éàíìûðäû,ñîíðà àëîâóí äèëëÿðè òàâàíäà ñàéðûøìàüà áàøëàéûðäû. Ñîíðà àëîâîäóíóí ùàìûñûíû áöðöéöðäö, óüóðëó áàéðàìëàðäà ãîíàãëàðû áöðöéÿí øàäëûã êèìè. Îäóí ÷àðòûëäàìàüà, ýóðóëäàìàüà, îõóìàüà
áàøëàéûðäû. Êÿíä òîéëàðûíäà îëäóüó êèìè, áèð øÿíëèê éàðàíûðäû; åëÿáèë äÿìëÿíìèø òîé èøòèðàê÷ûëàðû ñÿñ-êöé ñàëìàüà, áèð-áèðèíè äöìñöêëÿìÿéÿ áàøëàéûðëàð.
Áÿçÿí äÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, ìÿðùÿìÿòëè îäóì, þç ñàùèáèíÿ
ñÿäàãÿòëÿ ãóëëóã åäÿí çèðÿíý èò êèìè, ìÿíè ýåúÿ-ýöíäöç ãîðóéóð. Îäà áàõàðêÿí ìÿí ýèçëè áèð ñåâèíú äóéóðäóì. Øÿíëèê òàìàì
ãûçûøàíäà, êþëýÿëÿð òàâàíäà îéíàéàíäà, ýóð îúàüûí ìóñèãèñè ñÿñëÿíÿíäÿ; ñîáàíûí êöíúöíÿ êþç ãàëàãëàíàíäà, áöòöí îòàã ñåùèðëè
ãàòðàí âÿ òöñòö ãîõóñó èëÿ äîëàíäà, ìÿí ñû÷ðàéûá áèð äîñòóìó îáèðè äîñòóìóí õàòèðèíÿ òÿðê åäèðäèì, éàòàãäàí îäà òÿðÿô ãà÷ûðäûì,äàùà ñÿõàâÿòëèñèíè ñå÷èðäèì, äîüðóñó áèëìèðÿì ãàðíûìû éàíäûðûðäûì, éà öðÿéèìè ãûçäûðûðäûì. Èêè àôÿòäÿí áèðèíè, äàùà úàçèáÿäàðûíû, äàùà òÿìòÿðàãëûñûíû, þçöíö äàùà ýóðóëòóëó, äàùà äÿáäÿáÿëè
ýþçÿ ñîõàíûíû ñå÷èðäèì.
Áó ãàéäà èëÿ ö÷ äÿôÿ: ÿââÿëúÿ ñîáàíûí ãàëàìàã ö÷öí, ñîíðà
òÿçÿäÿí éàòàüà ýèðìÿê ö÷öí, íÿùàéÿò, èñòèíèí ìÿùñóëóíó òîïëàìàã ö÷öí äèøëÿðèì øàããûëäàéà-øàããûëäàéà îòàüûí áóçëóã ñÿùðàñûíû ö÷ äÿôÿ áó áàøäàí î áàøà ýåäèð âÿ ãöòá åêñïåäèñèéàñûíûí íÿ îëäóüóíó ìöÿééÿí äÿðÿúÿäÿ äÿðê åäèðäèì. Ìÿí áèéàáàíëûãäàí,êèìñÿñèç ôÿçàëàðäàí ýþçÿë éåðÿ úóìóðäóì, ãàðøûìäà îéíàéàí áóôöñóíêàð àëîâ ìÿíÿ ãîðóã÷ó èò ðÿãñè áÿõø åäèðäè.
Áóíëàð ùàìûñû ñàíêè áîø øåéëÿðäèð. Àììà ìÿíèì ö÷öí áó ÿñë__________
ðÿøàäÿò èäè. Îòàüûì ùå÷ áèð çàìàí îíäà êÿøô åäÿ áèëìÿéÿúÿéèì
290

áèð úÿùÿòè à÷ûã-àøêàð ýþçöìöí þíöíäÿ úàíëàíäûðûðäû, ìÿí áóðàéààäè áèð ñÿééàù êèìè ýÿëìèø îëñàéäûì, áó úÿùÿòè ùå÷ âàõò ýþðÿ áèëìÿçäèì. Î çàìàí áó îòàã ìÿíÿ ÷àðïàéûñû, ñÿùÿíýè âÿ ÿëêÿò ñîáàîëàí, ùå÷ áèð úÿùÿòäÿí äèããÿòè úÿëá åòìÿéÿí áîø áèð îòàã êèìèýþðöíÿðäè. Ìÿí àíúàã áó îòàãäà áèð-èêè äÿôÿ ÿñíÿéÿðäèì. Ìÿíîíóí áó ö÷ ñèìàñûíû, îíäà áèðëÿøÿí áó ö÷ ÿçÿìÿòè: éóõó, îä âÿñÿùðàíû íåúÿ äÿðê åäÿ áèëÿðäèì? ßââÿëúÿ àíà äþøöíÿ ãûñûëàí, àíàòÿðÿôèíäÿí èñèäèëÿí âÿ ìöäàôèÿ åäèëÿí óøàã áÿäÿíèíäÿí, ñîíðà
ÿçàáëàð ö÷öí éàðàíìûø ÿñýÿð áÿäÿíèíäÿí, ñîíðà èñÿ îäà, ÿòðàôûíà
òàéôàëàð òîïëàøàí áó ìöãÿääÿñ øåéÿ ùàêèì îëìàã ñåâèíúè èëÿàøûá-äàøàí èíñàí áÿäÿíèíäÿí èáàðÿò îëàí áó áÿäÿíëÿðèí áöòöí
ìåòàìîðôîçëàðûíû ìÿí íåúÿ ñåçÿ áèëÿðäèì! Îä ùÿì îíóí ñàùèáèíÿ, ùÿì äÿ äîñòëàðûíà øÿðÿô ýÿòèðèð. Îíëàð äîñòëàðûíû ýþðìÿéÿ ýÿëÿðêÿí, îíóí øÿíëèéèíäÿ èøòèðàê åäèðëÿð, îíóí ÿòðàôûíäà äþâðÿ âóðóá îòóðàðàã ýöíäÿëèê ãàéüûëàðäàí, þçëÿðèíèí òÿøâèø âÿ èø-ýöúëÿðèíäÿí ñþùáÿò åäèð, ÿëëÿðèíè îâóøäóðà-îâóøäóðà, ÷óáóãëàðûíà
òÿíáÿêè äîëäóðà-äîëäóðà äåéèðëÿð: “Îúàã áàøûíäà îòóðìàã íÿãÿäÿð õîøäóð”.
Ëàêèí àðòûã îä éîõäóð êè, ìÿí ìåùðèáàíëûüà èíàíûì. Àðòûã
äîíìóø ñîéóã îòàã éîõäóð êè, ðÿøàäÿòÿ èíàíà áèëèì. Ìÿí þç õÿéàëûìäàí àéðûëûðàì. Òÿêúÿ ìöòëÿã áîøëóã âàð. Òÿêúÿ ãî÷àãëûã
âàð. Éàëíûç áèð ñÿñ, Äöòåðòðèí éåðèíÿ éåòèðèëìÿñè ìöìêöí îëìàéàí õàùèøèíè òÿêèä åäÿí ñÿñè âàð.
– Ñîë àéàüûíûçû áàñûí, úÿíàá êàïèòàí...

XII
Ìÿí þç èøèìè éàõøû éåðèíÿ éåòèðèðÿì. Ùàëáóêè åêèïàæûìûç
ìÿüëóáèééÿòÿ ìÿùêóìäóð. Ìÿí ìÿüëóáèééÿò ìöùèòèíÿ äàõèë îëìóøàì. Ùÿð òÿðÿôäÿí öñòöìÿ ìÿùðóìèééÿò úóìóð, ùÿòòà îíóíÿëàìÿòèíè äÿ ÿëèìäÿ òóòìóøàì.
Ãàç ñåêòîðóíóí äÿñòÿêëÿðè äîíìóøäóð. Ìÿí òàì ðåæèìëÿ ýåòìÿéÿ
ìÿúáóðàì. Áóäóð, áó èêè äÿìèð ïàð÷àñû ìÿíè ìöøêöë ìÿ__________
ñÿëÿëÿð ãàðøûñûíäà ãîéìóøäóð.
291

Ìÿíèì òÿééàðÿìäÿ ïÿðëÿðèí ñîí ùÿää ùÿðëÿíìÿ ñöðÿòè õåéëè
àøàüû äöøìöøäöð. ßýÿð ìÿí áöòöí ãàçëà øûüûñàì, ñààòäà ñÿêêèçéöç êèëîìåòðÿ éàõûí áèð ñöðÿòäÿí âÿ ïÿðëÿðèí áîøàëìàñûíäàí ÷ÿòèí éàõà ãóðòàðà áèëÿðÿì. Ïÿðëÿðèí áîøàëìàñû èñÿ âàëû äàüûäà áèëÿð.
Áÿðê àéàãäà ìÿí ìîòîðó ñþíäöðÿ áèëÿðäèì. Îíäà èñÿ ìöòëÿã
ãÿçàéà óüðàéàðàì. Áó ãÿçà ùÿì òàïøûðûüû ïîçàð, ùÿì äÿ îëà áèëñèí, òÿééàðÿíè èòèðÿðèê. Ìàøûíû åíäèðìÿê ö÷öí ùÿð úöð éåð éàðàìûð,÷öíêè ìàøûí éåðÿ ñààòäà éöç ñÿêñÿí êèëîìåòð ñöðÿòëÿ òîõóíóð.
Äåìÿëè, íÿ îëóð-îëñóí, äÿñòÿêëÿðè áîøàëòìàã ëàçûìäûð. Èëêñÿéäÿí ñîíðà ñîë äÿñòÿéèí þùäÿñèíäÿí ýÿëäèì. Àììà ñàü äÿñòÿê
ùÿëÿ ñþçöìÿ áàõìûð.
Èíäè ìÿí èäàðÿ åäÿ áèëäèéèì òÿê ñîë ìîòîðóí äþâðèééÿñèíè
àçàëòìàãëà òÿùëöêÿëè îëìàéàí ñöðÿòëÿ éåðÿ åíÿ áèëÿðÿì. ßýÿð ñîëìîòîðóí äþâðèééÿ ñàéûíû àçàëòñàì, áóíó ñàü ìîòîðóí ÷ÿêìÿ
ãöââÿñè èëÿ òÿíçèì åòìÿëèéÿì, áó äà ìöòëÿã ìàøûíû ñîëà ÷åâèðÿúÿêäèð. Ìÿí áóíà ìàíå îëìàëûéàì. Áóíó åëÿìÿê ö÷öí ëàçûì
îëàí ïåäàëëàð èñÿ òàìàì äîíìóøäóð. Äåìÿëè, ìÿí ìöâàçèíÿò éàðàòìàã èìêàíûíäàí ìÿùðóìàì. ßýÿð ñîë ìîòîðóí äþâðèééÿñèíè
àçàëòñàì, îíäà øòîïîðà ýåòìÿëèéÿì.
Áåëÿëèêëÿ, ðèñêÿ ýåòìÿêäÿí, äþâðèééÿíèí ñàéûíû ùÿääèíäÿí
àðòûã ãàëäûðìàãäàí áàøãà ÷àðÿì éîõäóð, áó çàìàí èñÿ íÿçÿðèééÿéÿ ýþðÿ âàë äàüûëà áèëÿð. Ö÷ ìèí áåø éöç äþâðèééÿ äàüûëìàã
òÿùëöêÿñèäèð.
Áóíëàðûí ùàìûñû ìÿíàñûçäûð. Ùå÷ íÿ åëÿìÿê îëìàç. Áèçèì
àëÿì áèð-áèðèíèí è÷ÿðèñèíÿ êå÷èðèëìÿìèø ÷îõëó äèøëè ÷àðõäàí èáàðÿòäèð âÿ áóðàäà èø ìåõàíèçìäÿ éîõ, Ñààòñàçäàäûð. Ñààòñàç ÷àòìûð.
Áèç äîããóç àéäûð êè, âóðóøóðóã, àììà áó âàõòà ãÿäÿð ìöâÿôôÿã îëà áèëìÿìèøèê êè, ïóëåìéîò âÿ èäàðÿåòìÿ ñèñòåìè áóðàõàí çàâîäëàð îíëàðû áþéöê éöêñÿêëèê øÿðàèòèíÿ óéüóíëàøäûðñûíëàð.
ßëáÿòòÿ, áó, àäàìëàðûí áàøûñîéóãëóüóíäàí èðÿëè ýÿëìèð. Àäàìëàðûí ÿêñÿðèééÿòè íàìóñëó âÿ âèúäàíëûäûðëàð. Îíëàðûí ÿòàëÿòè, äåìÿê
îëàð, ùÿìèøÿ ñÿéëÿðèíèí ñÿìÿðÿñèçëèéè ñÿáÿáè äåéèë, íÿòèúÿñèäèð.
Áó ñÿìÿðÿñèçëèê áèçèì ùàìûìûçû ãÿçàâö-ãÿäÿð êèìè ÿçèð. Î,__________
òàíêëàðûí ãàáàüûíà ñöíýö èëÿ ÷ûõàí ïèéàäàëàðû ÿçèð. Îí òÿééàðÿ èëÿ
292òÿê äþéöøÿí òÿééàðÿ÷èëÿðè ÿçèð. Ùÿòòà ïóëåìéîòëàðû âÿ èäàðÿåòìÿ
ñèñòåìèíèí ìîäåðíëÿøìÿñè èëÿ ìÿøüóë îëìàëû àäàìëàðû äà ÿçèð.
Áèç ìöäèðèééÿòèí êîð áÿòíèíäÿ éàøàéûðûã. Ìöäèðèééÿò ìàøûíäûð. Ìàøûí íÿ ãÿäÿð ìöêÿììÿë îëñà, èíñàíûí ìöäàõèëÿñèíÿ áèð îãÿäÿð àç éåð ãàëàð. Ìöäèðèééÿò ãöñóðñóç îëñà, èíñàí äèøëè ÷àðõ ðîëóíó îéíàäûüû éåðäÿ ùå÷ úöð òÿíáÿëëèê, âèúäàíñûçëûã, ÿäàëÿòñèçëèê
åëÿéÿ áèëìÿç.
Ëàêèí ùÿìèøÿ åéíè èøè ýþðìÿê ö÷öí äöçÿëäèëìèø ìàøûí êèìè,ìöäèðèééÿò äÿ ùå÷ áèð éàðàäûúûëûã èøèíÿ ãàáèë äåéèë. Î ôèëàí ãÿáàùÿò ö÷öí ôèëàí úÿçàíû âåðèð, ôèëàí ìÿñÿëÿéÿ ôèëàí ãÿðàðëà úàâàá
âåðèð. Ìöäèðèééÿò éåíè ìÿñÿëÿëÿðè ùÿëë åòìÿê ö÷öí éàðàäûëìàìûøäûð. ßýÿð øòàìïëàìà äÿçýàùûíà òàõòà-òàëàøàëàðû òþêñÿí, î,ìåáåë ãàéûðìàéàúàã. Î, äÿçýàùû áó èøÿ óéüóíëàøäûðìàã ö÷öí èíñàíûí îíó äÿéèøìÿê èõòèéàðû îëìàëûäûð. Ëàêèí ìöäèðèééÿòäÿ àðçóåäèëìÿç èíñàí ìöäàõèëÿñèíèí ãàðøûñûíû àëìàã ö÷öí éàðàäûëìûø
äèøëè ÷àðõëàð èíñàí èðàäÿñèíè ðÿää åäèð. Îíëàð Ñààòñàçû ðÿää åäèð.
Ìÿí íîéàáð àéûíäàí 2/33 ãðóïäàéàì. Ìÿí áóðà ýÿëÿí êèìèéîëäàøëàð ìÿíÿ õÿáÿðäàðëûã åòäèëÿð.
– Èíäè ñÿí ïóëåìéîòñóç âÿ èäàðÿåòìÿ ñèñòåìè îëìàéàí Àëìàíèéàíûí öçÿðèíäÿ âåéëëÿíÿúÿêñÿí.
Ñîíðà äà òÿñêèíëèê ö÷öí ÿëàâÿ åëÿäèëÿð:– Òÿøâèøÿ äöøìÿ. Áó, âÿçèééÿòè äÿéèøìèð: îíñóç äà ãûðûúû
òÿééàðÿëÿð áèç îíëàðû ýþðìÿìèø áèçè âóðóá éåðÿ ñàëûðëàð.
Áóäóð, èíäè ìàé àéûíäà, áó ñþùáÿòäÿí éàðûì èë ñîíðà, ïóëåìéîòëàð âÿ èäàðÿ ñèñòåìè éåíÿ äîíóð.
Ìÿí þëêÿì êèìè ãÿäèì ùÿêèìàíÿ ñþçëÿðè õàòûðëàéûðàì:“Ôðàíñà ìÿùâ îëìóø êèìè ýþðöíÿíäÿ, îíó ìþúöçÿ õèëàñ åäèð”.
Ìÿí áóíóí íÿ ö÷öí áåëÿ îëäóüóíó áàøà äöøäöì. Åëÿ êè, ìöäùèø
ôÿëàêÿò áèçèì ÿëà èíçèáàòè ìàøûíûìûçû ñûðàäàí ÷ûõàðòäû âÿ îíó òÿìèð åòìÿéèí ìöìêöí îëìàäûüû àéäûí îëäó, éàõøûñû îëìàäûüûíäàí
îíóñàäÿ àäàìëàðëà ÿâÿç åòäèëÿð. Âÿ áó àäàìëàð ùÿð øåéè õèëàñ
__________
åòäèëÿð.
293

Äöøìÿí áîìáàñû àâèàñèéà íàçèðëèéèíè êöëÿ ÷åâèðÿíäÿ, àüûëëàðûíà ýÿëÿí èëê êàïðàëû òÿúèëè ÷àüûðûá äåéÿúÿêëÿð:– Èäàðÿ ñèñòåìèíèí äîíìàìàñûíà íàèë îëìàüû ñèçÿ òàïøûðûðûã.
Ñèçÿ ãåéðè-ìÿùäóä ñÿëàùèééÿò âåðèëèð. Íÿ èñòÿéèðñèíèç åäèí. Àíúàã î, èêè ùÿôòÿäÿí ñîíðà ÿââÿëêè êèìè äîíñà, ñèç êàòîðãàéà ýåäÿúÿêñèíèç.
Îíäà áÿëêÿ èäàðÿ ñèñòåìèíèí äîíó à÷ûëäû.
Áåëÿ ãöñóðëó èíçèáàò÷ûëûãäàí éöçëÿðëÿ ìèñàë ýÿòèðÿ áèëÿðÿì.
Øèìàë äåïàðòàìåíòëÿðèíäÿí áèðèíäÿ èíòåíäàíò êîìèññèéàñû áîüàç
èíÿêëÿðè ìöñàäèðÿ åòäè âÿ ñàëëàãõàíàíû ùÿëÿ àíà áÿòíèíäÿí ÷ûõìàìûø áóçîâëàðûí ãÿáèðèñòàíûíà ÷åâèðäè. Áó ìàøûíûí ùÿð áèð ùèññÿñè, èíòåíäàíò õèäìÿòèíèí ùÿð áèð ïîëêîâíèêè áèð ìàøûí ùèññÿñè
êèìè ùÿðÿêÿò åäÿ áèëÿðäè. Îíëàðûí ùàìûñû áàøãà ùèññÿéÿ òàáå èäè,ñààò ìåõàíèçìèíäÿ îëäóüó êèìè. Ùÿð úöð èòàÿòñèçëèê ìÿíàñûç èäè.
Áóíà ýþðÿ ìàøûí êîðëàíìàüà áàøëàéàí êèìè, áîüàç èíÿêëÿðè êÿñèá äîüðàìàüà ýèðèøäèëÿð. Îëñóí êè, áó ùÿëÿ ÿí êè÷èê ìöñèáÿò èäè.
Äàùà úèääè õÿñàðÿò îëñà, áèð äÿ ýþðÿðñÿí, åëÿ ùÿìèí ìàøûí èíòåíäàíò ïîëêîâíèêëÿðèíè êÿñèá äîüðàäû.
Áó öìóìè ñöãóò ìÿíè òàìàì ñàðñûòìûøäûð. Ëàêèí èíäè, ýþðöíöð, ìîòîðëàðûìäàí áèðèíè õàðàá åòìÿê ëàçûì îëìàäûüûíäàí, áèðäÿ ýöúöìö ñàü äÿñòÿéèí öñòöíÿ ñàëûðàì. Ùèðñëÿíäèéèì ö÷öí áöòöí ãöââÿìëÿ áàñûðàì. Âÿ äÿðùàë äÿñòÿéè áóðàõûðàì. Ýÿðýèíëèêäÿí éåíÿ öðÿéèì ñàíúìàüà áàøëàéûð. Äîüðóäàí äà àäàì îí ìèíìåòð éöêñÿêëèêäÿ áÿäÿí òÿðáèéÿñè ìÿøüÿëÿëÿðèíÿ àëûøìàìûøäûð.
Ìÿí êöò àüðû ùèññ åäèðÿì, ñàíêè äÿðèí éóõó è÷ÿðèñèíäÿ áÿäÿíèìèíùÿð éåðèíÿ âèúäàí ÿçàáûíûí àüðûëàðû éàéûëûð.
ßýÿð ìîòîðëàð áóíó èñòÿéèðëÿðñÿ, ãîé õàðàá îëñóíëàð. Âåúèìÿ
äåéèë. Ìÿí íÿôÿñèìè äÿðìÿéÿ ÷àëûøûðàì. ßýÿð ìÿí ôèêðèìè áàøãà
øåéëÿðÿ âåðñÿì, äåéÿñÿí, ùå÷ âàõò äèíúÿëÿ áèëìÿéÿúÿéÿì. Ãÿäèì
äÿìèð÷è êþðöéöíö õàòûðëàéûðàì. Ìÿí þç îúàüûìû éåëëÿéèðÿì. Âÿ__________
ìÿí îíó ëàï èíàíäûðìàã èñòÿéèðÿì êè, î éåíèäÿí “àëûøûá éàíñûí”.
294Íèéÿ ìÿí áåëÿ áÿðê êîðëàíìûøàì? Îí ìèí ìåòð éöêñÿêëèêäÿ
ùÿääÿí àðòûã ôèçèêè ùÿðÿêÿò öðÿê äàìàðëàðûíûí ïàðòëàìàñûíà ñÿáÿáîëà áèëÿð. Öðÿê ÷îõ êþâðÿê øåéäèð. Àììà î óçóí ìöääÿò èøëÿìÿëèäèð. Îíó áåëÿ áèð êîáóä èøÿ ãóðáàí âåðìÿê ñàðñàãëûãäûð. Áóîíà áÿíçÿð êè, àëìà áèøèðìÿê ö÷öí àëìàç éàíäûðàñàí.

XIII
Áó îíà áÿíçÿð êè, øèìàëäà îëàí áöòöí êÿíäëÿðè éàíäûðàñàí,ùàëáóêè îíëàðûí éàíäûðûëìàñû àëìàíëàðûí ùöúóìóíóí ãàðøûñûíû ùå÷éàðûì ýöí äÿ ñàõëàéà áèëìÿç. Éåíÿ äÿ áó ñàéñûç-ùåñàáñûç êÿíäëÿðèí, ãÿäèì êèëñÿëÿðèí, ÷îõëó õàòèðÿëÿðè, ïàðûëäàéàí ãîç àüàúû
ïàðêåòëÿðè, øêàô äîëóñó äÿéèøÿêëÿðè, ùÿëÿ ìþùêÿì îëàí êðóæåâàëû
ïÿðäÿëÿðè èëÿ áó ãÿäèì åâëÿðèí – Äöíêåðêäÿí òóòìóø Åëçàñà
ãÿäÿð áöòöí áóíëàðûí íåúÿ àëîâà áöðöíäöéöíö ýþðöðÿì.
“Àëîâà áöðöíìÿê” ÷îõ ãöââÿòëè äåéèëìèøäèð. Îí ìèí ìåòðéöêñÿêëèêäÿí áàõàíäà êÿíäëÿðèí, åëÿúÿ äî ìåøÿëÿðèí öñòöíäÿ
àíúàã áîçóìòóë, äîíóã òöñòö ýþðöíöð, àüûìòûë ùÿëìÿøèê êèìèàëîâ îüðóí-îüðóí ãûçûøûð. Îí ìèí ìåòð éöêñÿêëèêäÿ âàõò ñàíêè þçéöðöøöíö àüûðëàøäûðûð, ÷öíêè ùå÷ áèð ùÿðÿêÿò éîõäóð. Àëîâ ÷àðòûëòûñû åøèäèëìèð, äöøÿí òèðëÿð ýóðóëäàìûð, ãàðà òöñòö ãàñûðüàñû éîõäóð. Êÿùðÿáà êèìè äîíóá ãàëìûø áó áîç ÷þêöíòöäÿí áàøãà ùå÷áèð øåé éîõäóð.
Áó ìåøÿ áèð çàìàí þç éàøûë äîíóíó ýåéÿúÿêìè? Áó êÿíäèí
éàðàëàðû áèð çàìàí ñàüàëàúàãìû? Áåëÿ éöêñÿêëèêäÿí åëÿ ýÿëèð êè,àëîâ îíëàðû õÿñòÿëèê êèìè, àüûð-àüûð è÷ÿðèäÿí éåéèð.
Áó áàðÿäÿ ÷îõ øåé äåìÿê îëàð. “Áèçèì êÿíäëÿðÿ ùåéôèìèç ýÿëìÿéÿúÿêäèð”. Ìÿí áó ñþçëÿðè åøèòìèøÿì âÿ áó ñþçëÿð çÿðóðè èäè.
Ìöùàðèáÿ âàõòû êÿíä ÿíÿíÿëÿð ìÿðêÿçè äåéèë. Äöøìÿí ÿëèíäÿ îìèñêèí äåøèéÿ ÷åâðèëèð. Ùÿð øåé þç ìÿíàñûíû äÿéèøèð. Ìÿñÿëÿí, áóÿñðëèê àüàúëàð ñèçèí êþùíÿ àòà-áàáà åâèíèçÿ êþëýÿ ñàëûðäû. Ëàêèí
îíëàð èéèðìè èêè éàøëû ëåéòåíàíòûí àòÿø ìåéäàíûíûí ãàáàüûíû òóòóð,áóäóð, î, çàìàíûí ÿñÿðèíè ìÿùâ åòìÿê ö÷öí áèð âçâîä ñîëäàò ýþíäÿðèð. Îí äÿãèãÿëèê ÿìÿëèééàò õàòèðèíÿ èíñàíûí âÿ ýöíÿø øöàëàðûíûíö÷ éöçèëëèê èíàäëû ÿìÿéèíè, ö÷ éöçèëëèê àèëÿ àüàúûíû âÿ ïàðêëàðûí
__________
êþëýÿ ñàëäûüû éåðëÿðè éåð öçöíäÿí ñèëèð. Ñèç îíà äåéèðñèíèç:295

– Ìÿíèì êÿíäèì.
Î ñèçè åøèòìèð. Î äþéöøöð. Î ùàãëûäûð.
Ëàêèí èíäè êÿíäëÿðè ìöùàðèáÿ îéóíó õàòèðèíÿ éàíäûðûðëàð, áóíóí õàòèðèíÿ ïàðêëàðû äîüðàéûá òþêöð, ó÷óø åêèïàæëàðûíû ãóðáàí âåðèð, ïèéàäàëàðû òàíêà ãàðøû ýþíäÿðèðëÿð. Àäàìû èéðÿíú áèð öðÿêáóëàíìàñû òóòóð. ×öíêè áóíëàðûí ùå÷ áèðèíèí ìÿíàñû éîõäóð.
Äöøìÿí à÷ûã-àéäûí áèð ùÿãèãÿòè äóéìóøäóð âÿ áóíäàí èñòèôàäÿ åäèð. Àäàìëàð áó ýåíèø ÿðàçèäÿ àç éåð òóòóðëàð. ßñýÿðëÿðäÿí
áöòþâ áèð äèâàð äöçÿëòìÿê ö÷öí éöç ìèëéîíëàð òÿëÿá îëóíàðäû.
Äåìÿëè, ãîøóí ùèññÿëÿðè àðàñûíäà áîøëóã ëàáöääöð. Áó áîøëóüó
àðàäàí ãàëäûðìàã ö÷öí, áèð ãàéäà îëàðàã, ãîøóíëàðûí ÷åâèêëèéè ëàçûìäûð, äöøìÿí òàíêëàðû ãàðøûñûíäà çÿèô ìîòîðëàøäûðûëìûø îðäó áèðíþâ ãåéðè-ìöòÿùÿððèêäèð. Äåìÿëè, áó áîøëóã îíëàð ö÷öí ÿñë ðÿõíÿäèð. Áóðàäàí îðòàëûüà ñàäÿ òàêòèêè ãàíóí ÷ûõûð: “Òàíê äèâèçèéàñûñó êèìè ùÿðÿêÿò åäèð: î, äöøìÿíèí ìöäàôèÿñèíÿ éöíýöëúÿ òÿçéèã
ýþñòÿðèð âÿ éàëíûç ìöãàâèìÿòÿ ðàñò ýÿëìÿäèéè éåðäÿí âóðóá êå÷èð”. Òàíêëàð ìöäàôèÿ õÿòòèíÿ òÿçéèã ýþñòÿðèðëÿð. Ìöäàôèÿ õÿòòèíäÿ à÷ûã éåð ùÿìèøÿ îëóð. Òàíêëàð ùÿìèøÿ êå÷èðëÿð.
Òàíêëàðûìûç îëìàäûüûíäàí ìöãàâèìÿò ýþñòÿðÿ áèëìÿäèéèìèçáó äöøìÿí òàíêëàðû ùÿäñèç çèéàí âåðèðëÿð, ùàëáóêè èëê áàõûøäà
àäàìà åëÿ ýÿëèð êè, îíëàð àíúàã úöçè äàüûíòûëàð åëÿéèðëÿð (éåðëè
ãÿðàðýàùëàðû òóòóð, òåëåôîí õÿòëÿðèíè êÿñèð, êÿíäëÿðè éàíäûðûðëàð).
Òàíêëàð êèìéÿâè ìàääÿ ðîëóíó îéíàéûð, îðãàíèçìèí þçöíö äåéèë,îíóí ÿñÿáëÿðèíè âÿ ëèìôà áÿíäëÿðèíè êîðëàéûð. Òàíêëàðûí ãàðøûñûíà
÷ûõàí ùÿð øåéè ñèëèá ñöïöðÿðÿê èëäûðûì ñöðÿòè èëÿ êå÷èá ýåòäèéè éåðëÿðäÿêè îðäó, çàùèðÿí î, äåìÿê îëàð, ùå÷ áèð èòêè âåðìÿìèø îëñàáåëÿ, îðäó äåéèë. Î àéðû-àéðû ùèññÿëÿðÿ äþíöð. Âàùèä îðãàíèçì
ÿâÿçèíÿ éàëíûç áèð-áèðèëÿ ÿëàãÿñè îëìàéàí ÿçàëàð ãàëûð. Áó ùèññÿëÿð àðàñûíäàí èñÿ, ÿñýÿðëÿð íÿ ãÿäÿð úÿñóð îëñàëàð äà äöøìÿí ìàíåÿñèç êå÷èá ýåäèð. Îðäó äþéöø ãàáèëèééÿòèíè èòèðèð, î ÿñýÿðëÿð éûüûíûíà ÷åâðèëèð.
Òåõíèêè âÿñàèò èêè ùÿôòÿ ÿðçèíäÿ éàðàäûëìûð. Ùÿòòà... Éîõ. Áèçãûçüûí ñèëàùëàíìà èøèíäÿ ýåðèäÿ ãàëìàéà áèëìÿçäèê. Ñÿíàéå ñàùÿñèíäÿ èøëÿéÿí ñÿêñÿí ìèëéîíóí ãàáàüûíäà áèç ãûðõ ìèëéîí
__________
ÿêèí÷è èäèê.
296

Áèçèì ùÿð áèðèìèç ö÷ íÿôÿðÿ ãàðøû âóðóøóð. Áèçèì áèð òÿééàðÿìèç îí éàõóä èéèðìè òÿééàðÿéÿ ãàðøû äóðìàëûäûð. Äöíêåðêäÿí
ñîíðà èñÿ éöç òàíêà ãàðøû áèð òàíêûìûç âàð. Áèçèì êå÷ìèø áàðÿäÿ
äöøöíìÿéÿ âàõòûìûç éîõäóð. Áèç áó ýöíëÿ éàøàéûðûã. Áó ýöí èñÿáåëÿäèð. Áèçèì ùÿð úöð ôÿäàêàðëûüûìûç, âåðäèéèìèç ãóðáàíëàð ùå÷âàõò âÿ ùå÷ éåðäÿ àëìàíëàðûí ùöúóìóíó ñàõëàéà áèëìÿç.
Áóíà ýþðÿ ìöëêè âÿ ùÿðáè ðöòáÿëÿðäÿ àøàüûäàí éóõàðûéà ãÿäÿð, ñó÷ÿêÿíäÿí òóòìóø íàçèðÿ ãÿäÿð, ÿñýÿðäÿí òóòìóø ýåíåðàëà
ãÿäÿð ùàìû âèúäàí ÿçàáûíà áÿíçÿð áèð øåé ùèññ åäèð, àììà ùå÷êÿñ îíó äåéÿ áèëìèð âÿ äåìÿéÿ úÿñàðÿò åòìèð. ßýÿð ãóðáàí òÿêúÿ
ãóðáàí ïàðîäèéàñûíà âÿ èíòèùàðà ÷åâðèëèðñÿ, î ùÿð úöð ÿçÿìÿòèíè
èòèðèð. Þçöíö ãóðáàí âåðìÿê î çàìàí ýþçÿëäèð êè, ãàëàíëàðûí õèëàñû íàìèíÿ úöçè òÿëÿôàò âåðèëèð. Éàíüûí çàìàíû ÷îõó õèëàñ åòìÿê
íàìèíÿ àçû ãóðáàí âåðìÿê ëàçûì ýÿëèð. Èñòåùêàìëàðäà þëöì-äèðèì âóðóøìàñûíà ýèðèøèðëÿð êè, þç àäàìëàðûíûí ùàðàéà ýÿëèá ÷ûõìàñû ö÷öí âàõò îëñóí. Áÿëè, áó áåëÿäèð. Ëàêèí áèç èíäè íÿ åòìèø
îëñàã, àëîâ ùÿð øåéè áöðöéÿúÿêäèð. Äöøÿðýÿ éîõäóð êè, áèç îíóìþùêÿìëÿäÿê. Áèçè áèð íÿôÿðèí ãóðòàðìàüà ýÿëÿúÿéèíÿ äÿ öìèäéîõäóð. Ùÿì äÿ äåéÿñÿí, áèç éîëóíäà âóðóøäóüóìóç, éàõóä
þçöìöçö âóðóøàí êèìè ýþñòÿðäèéèìèç àäàìëàðû þëöìÿ ìÿðóç ãîéóðóã, ÷öíêè ãîøóíóí àðõàñûíäàêû øÿùÿðëÿðè éåðëÿ-éåêñàí åëÿéÿí
òÿééàðÿ ìöùàðèáÿíèí õàðàêòåðèíè òàìàì äÿéèøìèøäèð.
Íÿòèúÿäÿ éàäëàð Ôðàíñàíû îíà ýþðÿ ìÿçÿììÿòëÿéÿúÿê êè, êþðïöëÿðèí ùàìûñû ïàðòëàäûëìàìûøäûð, êÿíäëÿðèí ùàìûñû éàíäûðûëìàìûøäûð, ÿñýÿðëÿðèí ùàìûñû ãûðûëìàìûøäûð. Àììà ìÿíè áóíóí ÿêñèùåéðÿòÿ ñàëûð. Ìÿíè î ùÿäñèç-ùöäóäñóç àìàäÿëèê ùåéðÿòÿ ñàëûð êè,îíóíëà áèç ýþçëÿðèìèçè ãûéûð, ãóëàãëàðûìûçû òûõàéûðûã. Àøêàðúà
öìèäñèç ìöùàðèáÿ àïàðìàüûìûç ìÿíè ùåéðÿòëÿíäèðèð. Ùÿð øåé þçìÿíàñûíû èòèðìèøäèð – áèç èñÿ îéóíó äàâàì åòäèðìÿê ö÷öí èíàäëà
êþðïöëÿðè ïàðòëàäûðäûã. Áèç îéóíó äàâàì åòäèðìÿê ö÷öí ÿñë êÿíäëÿðè éàíäûðûðûã. Îéóíó äàâàì åòäèðìÿê ö÷öí ÿñýÿðëÿðèìèç þëöð.
Øöáùÿñèç áÿçè øåéëÿðè óíóäóðëàð äà! Êþðïö ïàðòëàòìàüû óíóäóðëàð, êÿíäè éàíäûðìàüû óíóäóðëàð, áÿçÿí ÿñýÿðèí ùÿéàòûíà
__________
ðÿùìëÿðè ýÿëèð. Àììà áó ðÿõíÿíèí, äàüûòìàíûí ôàúèÿëè òÿðÿôè îí297

äàäûð êè, î, ôÿàëèééÿòè ùÿð úöð ìÿíàäàí ìÿùðóì åäèð. Êþðïöíö
ïàðòëàäàí ÿñýÿð íèôðÿò ùèññè êå÷èðìÿéÿ áèëìÿç. Áó ÿñýÿð äöøìÿíèí ãàáàüûíû àëìûð, î àíúàã êþðïöíö äàüûäûð, âÿññàëàì. Î þç âÿòÿíèíè âèðàí ãîéóð, òÿêè éàõøû ìöùàðèáÿ êàðèêàòóðàñû àëûíñûí.
Éàëíûç î çàìàí ðóù éöêñÿêëèéè èëÿ ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìÿê îëàðêè, áó ôÿàëèééÿòèí àéäûí ìÿíàñû îëñóí. Ìÿùñóëó éàíäûðìàã ùåéèô
äåéèë, áó øÿðòëÿ êè, îíóí êöëöíöí àëòûíäà äöøìÿí áàñäûðûëñûí. Ëàêèí éöç àëòìûø äèâèçèéàñûíà àðõàëàíàí äöøìÿí áèçèì éàíüûíëàðûìûçû âÿ ÿñýÿðëÿðèìèç ùÿëàê îëìàñûíû âåúèíÿ àëìûð.
Êÿíäè î øåéèí õàòèðèíÿ éàíäûðìàã îëàð êè, î, êÿíäèí þçöíÿ
äÿéñèí. Ëàêèí èíäè éàíäûðûëìûø êÿíäëÿðèí ìàùèééÿòè éàëíûç ìàùèééÿò êàðèêàòóðàñû îëìóøäóð.
Ýÿðÿê î øåéèí õàòèðèíÿ þëÿñÿí êè, þëöìöí þçöíÿ äÿéñèí.
ßñýÿðëÿð éàõøûìû, ïèñìè âóðóøóðëàð? Åëÿ áó ñóàëûí þçö ùÿð úöðìÿíàäàí ìÿùðóìäóð... Íÿçÿðè úÿùÿòäÿí ìÿëóìäóð êè, éàøàéûø
ìÿíòÿãÿñè þçöíö ö÷ ñààò ìöäàôèÿ åëÿéÿ áèëÿð. Ëàêèí ÿñýÿðëÿð îíóñàõëàìàã ÿìðè àëìûøëàð. Ìöáàðèçÿ ö÷öí ùå÷ áèð âÿñàèòëÿðè îëìàéà-îëìàéà îíëàð þçëÿðè äöøìÿíè êÿíäè äàüûòìàüà ñþâã åäèðëÿð, òÿêè ìöùàðèáÿ îéóíó ãàéäàëàðûíà ðèàéÿò îëóíñóí. Øàùìàò
òàõòàñû àðõàñûíäà îòóðìóø èëòèôàòëû ðÿãèá äåéÿí êèìè: “Ñÿí ìÿíèì
ïèéàäàìû ýþòöðìÿéè óíóòäóí...” Áèç äÿ äöøìÿíÿ áåëÿ ìåéäàí
îõóéóðóã: “Áèç áó êÿíäèí ìöäàôèÿ÷èëÿðèéèê. Ñèç èñÿ ùöúóì
åäÿíñèíèç. Ùÿ, èøèíèçè ýþðöí!”Òÿêëèô ãÿáóë åäèëìèøäèð. Äöøìÿí åñêàäðèëéàëàðû êÿíäëÿðè ÷ÿêìÿëÿðè èëÿ òàïäàëàéûðëàð.
– Ùÿð øåé þç ãàéäàñûíäàäûð.
ßëáÿòòÿ, ïàññèâ àäàìëàð âàð, ïàññèâëèê èñÿ öìèäñèçëèéèí ýèçëè
ôîðìàñûäûð. ßëáÿòòÿ, ôÿðàðèëÿð äÿ âàð. Ìàéîð Àëèàñûí þçö éîëäà
ãàðøûñûíà ÷ûõàí âÿ îíóí ñóàëëàðûíà ìöíàñèáÿòñèç úàâàá âåðÿí ìÿéóñ ôÿðàðèëÿðè èêè-ö÷ äÿôÿ òàïàí÷à èëÿ òÿùäèä åòìèøäè. Ùÿð øåéè õèëàñ
åòìÿê ö÷öí ôàúèÿíèí ìöãÿññèðèíè éàõàëàéûá, ìÿùâ åòìÿéè íå__________
úÿ äÿ èñòÿéèðñÿí? Ôÿðàðèëÿð ãà÷ìàãäà ìöãÿññèðäèðëÿð, ÷öíêè ôÿðà298

ðèëÿð îëìàñàéäû, ãà÷àãà÷ îëìàçäû. ßýÿð òàïàí÷àíû îíëàðà òóøëàñàí, ùÿð øåé þç ãàéäàñû èëÿ ýåäÿð... Àõû áó äà îíà áÿðàáÿðäèð êè,õÿñòÿëèéèí êþêöíö êÿñìÿê ö÷öí õÿñòÿëÿðè äèðè-äèðè áàñäûðàñàí.
Àõûðäà ìàéîð Àëèàñ éåíÿ òàïàí÷àñûíû úèáèíÿ ãîéäó, ÷öíêè áó òàïàí÷à îíóí þç ýþçëÿðèíäÿ ãÿôëÿòÿí ùÿäñèç áöñàòëû ýþðêÿì àëäû,ñàíêè îéóíúàã ãûëûíúû îëäó. Àëèàñ ÷îõ ýþçÿë áàøà äöøöðäö êè, áóãàøãàáàãëû ÿñýÿðëÿð ôÿëàêÿòèí íÿòèúÿñèäèð, îíóí ñÿáÿáè äåéèë.
Àëèàñ ÷îõ ýþçÿë áèëèð êè, áó ÿñýÿðëÿð, åëÿ áó ýöí áàøãà ñàùÿäÿ
þëöìÿ ýåäÿí áàøãàëàðû êèìèäèð, åéíÿí î ñîëäàòëàð êèìèäèð. Àõû ñîíèêè ùÿôòÿ ÿðçèíäÿ éöç ÿëëè ìèí íÿôÿð þëöìÿ ýåòìèøäè. Ëàêèí åëÿàüûëëûëàð âàð êè, áóíóí íÿ ö÷öí îëäóüóíó èçàù åòìÿéè òÿëÿá åäèðëÿð.
Èçàù åòìÿê èñÿ ÷ÿòèíäèð.
Ãà÷ûúû þç äÿðÿúÿñèíäÿí îëàí ãà÷ûúû èëÿ éàðûøàðàã ùÿéàò äèñòàíñèéàñûíû ãÿò åòìÿëèäèð. Àíúàã ñòàðòûí ÿââÿëèíäÿ î ýþðöð êè,àéàüûíäà ãàíäàë ñöðöéöð. Îíóí ðÿãèáëÿðè èñÿ ãóø êèìè ó÷óðëàð.
Ìöáàðèçÿ ìÿíàñûíû èòèðèð. Àäàì äèñòàíñèéàäàí ÷ûõûð.
– Áó, ùåñàáäàí äåéèë...
– Ùåñàáäàíäûð! Ùåñàáäàíäûð!
Àðòûã éàðûøëûã ìÿíàñûíû èòèðìèø áó éàðûøäà àäàìû áöòöí ãöââÿñèíè ãîéìàüà ìÿúáóð åòìÿê ö÷öí íÿ åëÿìÿê ëàçûìäûð.
ßñýÿðëÿðèí íÿ äöøöíäöéöíö Àëèàñ éàõøû áèëèð. Îíëàð äà áåëÿäöøöíöðëÿð: “Áó, ùåñàáäàí äåéèë...”Àëèàñ òàïàí÷àñûíû ýèçëÿäèá, èíàíäûðûúû úàâàá àõòàðûð.
Éàëíûç áèðúÿ èíàíäûðûúû úàâàá âàð. Òÿêúÿ áèð úàâàá. Ãîé êèìñÿ áàøãà áèð úàâàá òàïñûí:– Ñèçèí þëöìöíöç ùå÷ íÿéè äÿéèøäèðìèð. Ìÿüëóáèééÿò àðòûãáàø âåðìèøäèð. Ëàêèí òÿëÿá îëóíóð êè, ìÿüëóáèééÿò èòêèëÿðëÿ èôàäÿ
îëóíñóí. Þëÿíëÿð îëìàëûäûð. Áó ðîëó îéíàìàã íþâáÿñè áó ýöíñèçèíäèð.
– Áàø öñòÿ, úÿíàá ìàéîð.
Àëèàñ ôÿðàðèëÿðÿ íèôðÿò åòìèð. Î ýþçÿë áèëèð êè, îíóí èíàíäûðûúû
úàâàáû ùÿìèøÿ êèôàéÿò åäèðäè. Î þçö äÿ þëöìÿ ýåäèð. Îíóí áöòöí
åêèïàæëàðû
þëöìÿ ýåäèð. Éàëíûç áèð áàëàúà ïÿðäÿëÿíìèø ùÿìèí
__________
èíàíäûðûúû úàâàá áèçè äÿ òàìàì òÿìèí åëÿäè:299

– Ïèñ òàïøûðûãäûð... Ëàêèí ãÿðàðýàùäàí òÿêèä åäèðëÿð... Èíàäëà
òÿêèä åäèðëÿð... Ùå÷ áèð øåé åäÿ áèëìÿçñÿí.
– Áàø öñòÿ, úÿíàá ìàéîð.
Ìÿí äöøöíöðÿì êè, òÿëÿô îëàíëàð ãàëàíëàð ö÷öí ñàäÿúÿ çàìèíëèê åòìèøëÿð.

XIV
Ìÿí åëÿ ãîúàëìûøàì êè, ÿëèì äöíéàäàí öçöëìöøäöð. Ìÿíêàáèíÿíèí ïàðûëäàéàí áþéöê øöøÿñèíäÿí áàõûðàì. Àøàüûäà
àäàìëàð âàð. Ìèêðîñêîïóí áàëàúà øöøÿñèíäÿ èíôóçîðèéà1 âàð. Ìÿýÿð èíôóçîðèéàëàðûí àèëÿ äðàìû èëÿ ìàðàãëàíìàã îëàðìû?
À÷ûã-àéäûí ùèññ åòäèéèì áó öðÿêàüðûñû îëìàñàéäû, ìÿí ãîúàëìûø ìöñòÿáèä êèìè ìöðýöëÿéÿðäèì. Úÿìè-úöìëÿòàíû îí äÿãèãÿ
áóíäàí ãàáàã ìÿí ïÿðÿñòèøêàðëàð ÿùâàëàòûíû ãóðàøäûðìûøäûì.
Öðÿêáóëàíäûðûúû óéäóðìà. Ìÿýÿð ìÿí ãûðûúû òÿééàðÿëÿðè ýþðÿðêÿí õÿôèô êþêñþòöðìÿ áàðÿäÿ äöøöíöðäöì? Ìÿí ñàíúàí àðûëàð
ùàããûíäà äöøöíöðäöì. ßëáÿòòÿ, àðûëàð áàðÿäÿ äöøöíöðäöì. Îíëàð, î ëÿíÿòÿ ýÿëìèøëÿð, ëàï áàëàúà èäèëÿð.
Ìÿí ùå÷ áèð èêðàù ùèññè îëìàäàí õÿéàëûìäà øëåéôëè äîí òÿñÿââöð åäÿ áèëÿðäèì. Øëåéôëè äîí ãÿòèééÿí àüëûìà áåëÿ ýÿëìèðäè,áóíóí äà ñàäÿúÿ ñÿáÿáè î èäè êè, ìÿí þç òÿééàðÿìèí èçèíè ùå÷ áèðçàìàí ýþðìÿìèøäèì. Ìÿí, ôóòëéàðà ãîéóëìóø òðóáêà êèìè êàáèíÿéÿ ñàëûíìûøäûì, àðõàìäà íÿ îëäóüóíäó ýþðÿ áèëìèðäèì. Àðõàéà ìÿí àòûúûìûí ýþçëÿðè èëÿ áàõûðäûì. Áó äà ëàðèíãîôîíëàð ñàçîëàíäà. Ìÿíèì àòûúûì èñÿ ùå÷ âàõò ìÿíÿ äåìÿìèøäè êè: “Ýþð íÿãÿäÿð ìÿøóã áèçèì øëåéôèí àðõàñûíúà ñöðöíöð...”Éàëíûç ñêåïòèñèçì âÿ ñþç îéíàòìà ãàëûð. ßëáÿòòÿ, ìÿí èíàíìàã èñòÿðäèì, âóðóøìàã èñòÿðäèì, ãàëèá ýÿëìÿê èñòÿðäèì. Ëàêèííÿ ãÿäÿð þçöíö î éîëà ãîéñàí äà êè, ñÿí þç êÿíäëÿðèíè éàíäûðìàãëà èíàíûðñàí, âóðóøóðñàí âÿ ãàëèá ýÿëèðñÿí, áóíóíëà ðóùëàíìàã ÷ÿòèíäèð.
__________1Àíúàã ìèêðîñêîïëà ýþðöíÿ áèëÿí áèðùöúåéðÿëè îðãàíèçì.

300

Éàøàìàã äà àñàí äåéèë. Èíñàí âóð-òóò ìöíàñèáÿòëÿð ãîâøàüûäûð, ìÿíèì ÿëàãÿëÿðèìèíñÿ, áåëÿ ÷ûõûð êè, úöçè äÿéÿðè âàðìûø.
Äàõèëèìäÿ äàüûëàí íÿäèð? Âàðëûüûìëà õàðèúè àëÿìèí àðàñûíäà
ýåäÿí ñÿñëÿøìÿíèí ñèððè íÿäÿäèð? Íÿ ö÷öí èíäè ìÿíÿ ìöúÿððÿäâÿ óçàã ýþðöíÿí øåé áàøãà øÿðàèòäÿ ìÿíè äÿðèíäÿí ùÿéÿúàíëàíäûðà áèëÿðäè? Íÿ ö÷öí áÿçÿí áèð ñþç éàõóä áèð ùÿðÿêÿò êèìèíñÿ
òàëåéèíäÿ ñîíñóç äàèðÿëÿð ÿìÿëÿ ýÿòèðèð? ßýÿð ìÿí Ïàñòåðÿìñÿ1íÿ ö÷öí áàëàúà èíôóçîðëàðûí ãóðäàëàíìàñû åëÿ áèð áþéöê ìÿíàêÿñá åäèð êè, ìèêðîñêîïóí øöøÿñè ìÿíÿ ýåíèø, êå÷èëìÿç ìåøÿäÿíäÿ áþéöê ýþðöíÿ áèëèð, îíóí öçÿðèíÿ ÿéèëÿðêÿí ìÿí ÿí éöêñÿê
ôîðìàäà ìàúÿðà äóéà áèëèðÿì?
Íÿ ö÷öí îðàäà, àøàüûäà îëàí, î èíñàí ìÿñêÿíè ãàðà íþãòÿäèð...
Âÿ ìÿí õàòûðëàéûðàì.
Áàëàúà îëäóüóì âàõòëàð... ìÿí èëê óøàãëûã äþâðöìÿ ãàéûäûðàì. Óøàãëûã ùàìûíûí êå÷äèéè ÷îõ ýåíèø áèð äèéàðäûð. Ìÿí ùàðàëûéàì? Ìÿíèì ÿñëèì óøàãëûüûìäûð, î, ñàíêè áèð þëêÿäÿíäèð... Ùÿ,ìÿí áàëàúà îëäóüóì âàõòëàð áèð äÿôÿ ãÿðèáÿ ùàë êå÷èðìèøÿì.
Ìÿíèì áåø éà àëòû éàøûì âàð èäè. Àõøàì ñààò ñÿêêèç èäè. Ñààòñÿêêèçäÿ óøàãëàðûí éàòàí âàõòûäûð. Õöñóñÿí ãûøäà, ÷öíêè ãûøäà
ãàðàíëûã òåç äöøöð. Ëàêèí ìÿíè éàääàí ÷ûõàðìûøäûëàð.
Áèçèì áþéöê êÿíä åâèìèçèí áèðèíúè ìÿðòÿáÿñèíäÿ äÿùëèç âàðèäè, áó äÿùëèç ìÿíÿ ÷îõ áþéöê ýÿëèðäè: áèç óøàãëàðûí íàùàð åòäèéè
èñòè îòàüûí ãàïûñû îðà à÷ûëûðäû. Ìÿí ùÿìèøÿ áó äÿùëèçäÿí ãîðõàðäûì, îëà áèëñèí, áó îíà ýþðÿ èäè êè, îðòàäàí àñûëìûø âÿ äàùà ÷îõñèãíàë ôÿíÿðèíÿ îõøàéàí ÷ûðàüûí òóòãóí èøûüû äÿùëèçäÿ îëàí ãàòûãàðàíëûüû ýöúëÿ éàðûðäû. Òàõòà ïàíåë ñàêèòëèêäÿ úûðûëäàéûðäû, ùÿìäÿ îðà ñîéóã èäè. Èøûãëû âÿ èñòè îòàãäàí áóðà ÷ûõàíäà ñàíêè ìàüàðàéà ýèðèðäèì.
Î àõøàì ìÿíè óíóòäóãëàðûíû ýþðöá äÿëè øåéòàíûí ñþçöíÿ ãóëàã àñäûì, áàðìàãëàðûìûí óúóíà ãàëõûá ÿëèìè ãàïûíûí äÿñòÿéèíÿ
óçàòäûì, àñòà-àñòà ãàïûíû à÷äûì, äÿùëèçÿ ÷ûõäûì, õÿëâÿòúÿ äöíéàíû þéðÿíìÿéÿ áàøëàäûì.
__________1Ï à ñ ò å ð – ãóäóçëóüà ãàðøû äÿðìàí òàïìûø ìÿøùóð ôðàíñûç áàêòåðèîëîãó.

301

Ëàêèí ìÿíÿ áåëÿ ýÿëäè êè, òàõòà ïàíåëëÿðèí úûðûëòûñû Àëëàùûí
ãÿçÿáèíè õÿáÿð âåðèð. Òîðàíëûãäà ïàíåëëÿðèí ìÿíÿ òÿíÿ èëÿ áàõäûãëàðûíû ñåçäèì. Ãàáàüà ýåòìÿéÿ úÿñàðÿò åòìÿäèì, ýöú-áÿëàýöçýöíöí ãàáàüûíäàêû ñòîëóí öñòöíÿ ÷ûõäûì, àðõàìû äèâàðà ñþéêÿäèì âÿ àéàãëàðûìû ñàëëàéàðàã öðÿê äþéöíòöñö èëÿ îòóðäóì, à÷ûãäÿíèçäÿ ãÿçàéà óüðàìûø, ãàéàíûí öñòöíÿ ÷ûõìûø àäàì êèìè.
Áó çàìàí ãîíàã îòàüûíûí ãàïûñû à÷ûëäû âÿ ùÿìèøÿ ìÿíÿ ìöãÿääÿñ ãîðõó òÿëãèí åäÿí èêè ÿìèì äÿùëèçÿ ÷ûõäû, ãàïû à÷ûëàðêÿí
èøûã ýþðöíäö âÿ ñÿñ-êöé åøèäèëäè, îíëàð ãàïûíû þðòöá, äÿùëèçäÿ
âàð-ýÿë åëÿìÿéÿ áàøëàäûëàð.
Ìÿíè ýþðÿúÿêëÿðèíäÿí ãîðõàðàã, òèð-òèð ÿñèðäèì. Áèð ÿìèìÙöáåð, ìÿíèì ö÷öí úèääèëèê ìöúÿññÿìÿñè èäè. Èëàùè ÿäàëÿòèí åë÷èñè
èäè. Þìðöíäÿ óøàüà áàðìàüû èëÿ áåëÿ òîõóíìàéàí áó àäàì, ìÿíùÿð äÿôÿ ãÿáàùÿò èø òóòàíäà, ãàøëàðûíû ãÿçÿáëÿ ÷àòàðàã, òÿêðàð åäÿðäè: “Ýÿëÿí äÿôÿ Àìåðèêàéà ýåäÿíäÿ óøàãëàðû äþéÿí ìàøûí ýÿòèðÿúÿéÿì. Àìåðèêàäà ùÿð øåé òÿêìèëëÿøäèðèëìèøäèð. Áóíóí ö÷öí äÿîðàäà óøàãëàð ñþçäÿí ÷ûõìûðëàð. Âàëèäåéí äÿ ðàùàò éàøàéûð...”Ìÿí Àìåðèêàíû ñåâìèðäèì.
Îíëàð ìÿíè ýþðìöð, áó ñîéóã, ýåíèø äÿùëèçäÿ î áàø, áó áàøàýåäèðäèëÿð. Ìÿí îíëàðà ýþç ãîéóð, íÿôÿñèìè äÿðìÿäÿí ãóëàã
àñûðäûì, áàøûì ýèúÿëëÿíèðäè. Îíëàð äåéèðäèëÿð: “Áèçèì åïîõàìûçäà...”. Áóíó äåéèá óçàãëàøûð, éàëíûç áþéöêëÿðèí áèëÿúÿéè ñèððè þçëÿðè èëÿ àïàðûðäûëàð, ìÿí èñÿ þç-þçöìÿ òÿêðàð åäèðäèì: “Áèçèì
åïîõàìûçäà...” ñîíðà îíëàð ãàéûäûðäûëàð, éåíèäÿí ìöÿììàëû ñÿðâÿòëÿðëÿ äîëó àõûí êèìè öñòöìÿ ýÿëèðäèëÿð. Áèðè äèýÿðèíÿ äåéèðäè:“Áó, àüûëñûçëûãäûð. Áó, ñàäÿúÿ, àüûëñûçëûãäûð...” Ìÿí áó úöìëÿíè
ÿúàèá áèð øåé êèìè ùàâàäà òàïäûì. Áó ñþçëÿðèí ìÿíèì áåø éàøëû
øöóðóìà òÿñèð ãöââÿñèíè ñûíàìàã ö÷öí àüûð-àüûð îíó òÿêðàð åòäèì: “Áó, àüûëñûçëûãäûð, áó, ñàäÿúÿ, àüûëñûçëûãäûð...”Áåëÿëèêëÿ, ÷ÿêèëìÿ ÿìèëÿðèìè ìÿíäÿí óçàãëàøäûðûðäû, ãàáàðìà òÿçÿäÿí îíëàðû ìÿíèì éàíûìà ýÿòèðèðäè. Ãàðøûìäà éåíè, ùÿëÿàéäûí îëìàéàí öôöãëÿð à÷àí áó ãÿðèáÿ ùàäèñÿ, ñÿìà úèñèìëÿðèíèí
öìóìäöíéà úàçèáÿ ãàíóíëàðû èëÿ ùÿðÿêÿò åòäèéè ùÿìèí äÿãèãëèêëÿ
__________
òÿêðàð îëóíóðäó. Ìÿí ùÿìèøÿëèê ñòîëóìà ìûõëàíûá ãàëìûøäûì,302

òÿíòÿíÿëè ìöøàâèðÿíèí ýèçëè øàùèäè èäèì, áó ìöøàâèðÿäÿ ùÿð øåéèòàì ìÿíàñû èëÿ áèëÿí ÿìèëÿðèì áèðëèêäÿ äöíéàíû éàðàäûðäûëàð. Åâùÿëÿ ìèí èë þç éåðèíäÿ ãàëà áèëÿðäè. Âÿ ìèí èë áó äÿùëèçäÿ ñààòêÿôýèðè ñöðÿòè èëÿ âàð-ýÿë åäÿí ÿìèëÿðèì åëÿ áó øÿêèëäÿ ÿáÿäèééÿòè äóéìàíû éàðàäàðäûëàð.
Îðàäà, àøàüûäà, îí êèëîìåòðëèê ìÿñàôÿäÿ äèããÿòëÿ áàõäûüûì,íþãòÿ, ÿëáÿòòÿ, èíñàí éóðäóäóð. Ëàêèí þçëöéöíäÿ î ìÿíÿ ùå÷ íÿäåìèð. Îëà áèëñèí, î áþéöê êÿíä åâèäèð. Îðàäà èêè ÿìè âàð-ýÿëåäèð, óøàã øöóðóíäà éàâàø-éàâàø íÿùàéÿòñèç äÿíèç êèìè òÿÿúúöáëö áèð øåé éàðàäûðëàð.
Îí ìèí ìåòð éöêñÿêëèêäÿí ìÿí áöòþâ áèð ÿéàëÿòèí ñàùÿñèíè
íÿçÿðäÿí êå÷èðèðäèì, àììà éåðèì î ãÿäÿð äàðûñãàëëûãäûð êè, àçãàëà áîüóëóðàì. Áóðàäà ìÿíèì éåðèì îðàäà, î ãàðàëàí íþãòÿäÿîëà áèëÿúÿéèíäÿí àçäûð. Ìÿí ñîíñóçëóã äóéüóñóíó èòèðìèøÿì.
Ìÿí ñîíñóçëóüà ãàðøû êîð îëìóøàì. Àììà åéíè çàìàíäà îíóíùÿñðÿòèíè ÷ÿêèðÿì. Âÿ ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, áó ìÿñÿëÿäÿ ìÿí íÿèñÿ áÿøÿðè íèééÿòëÿðèí öìóìè þë÷öëÿðèíÿ ýÿëèá ÷ûõûðàì.
Ùÿð ùàíñû áèð òÿñàäöô àäàìäà ìÿùÿááÿò îéàòäûüû çàìàí, îíäà îëàí ùÿð øåé áó ìÿùÿááÿòÿ òàáå îëóð âÿ ìÿùÿááÿò îíà ñîíñóçëóüó äóéìàã ãàáèëèééÿòè âåðèð. Ìÿí Áþéöê ñÿùðàäà éàøàäûüûì
çàìàí ùÿðäÿí áèçèì îúàãëàðûí éàíûíà ÿðÿáëÿð ýÿëèðäè, äÿùøÿòëè
òÿùëöêÿëÿð áàðÿäÿ õÿáÿð âåðèðäèëÿð. Î çàìàí ñÿùðà úàíà ýÿëèð âÿìÿíà êÿñá åäèðäè. Áó õÿáÿð÷èëÿð îíóí èíòÿùàñûçëûüûíû éàðàäûðäûëàð.
Ýþçÿë îëäóüó çàìàí ìóñèãè äÿ áåëÿ îëóð. Áèçäÿ õàòèðÿëÿð îéàòäûüûâÿ áèçè úàíëàíäûðäûüû çàìàí àëûøäûüûìûç êþùíÿ øêàôûí ãîõóñó äàáåëÿ îëóð. Úîøãóíëóüóí þçö ñîíñóçëóüó äóéìàã äåìÿêäèð.
Ìÿí îíó äà áàøà äöøöðÿì êè, èíñàíà àèä ùÿð øåéè íÿ ñàéìàã
îëàð, íÿ äÿ þë÷ìÿê. ßñë èíòÿùàñûçëûã ýþçëÿ ãàâðàíûëìûð, î àíúàã
ðóùóí ìàëûäûð. Îíó äèëëÿ ìöãàéèñÿ åòìÿê îëàð, ÷öíêè äèë ùÿð øåéèáèð-áèðèíÿ áàüëàéûð.
Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, èíäè ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòèí íÿ îëäóüóíó
__________
äàùà éàõøû áàøà äöøöðÿì. Ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿò ÿñðëÿðäÿí áÿðè éû303

üûëûá òîïëàíìûø åòèãàäëàð, àäÿò âÿ áèëèêëÿð ìèðàñûäûð. Áÿçÿí îíëàðà
ìÿíòèãè áÿðàÿò ãàçàíäûðìàã ÷ÿòèíäèð, àììà îíëàð àäàìû áèð éåðÿàïàðûá ÷ûõàðàí éîë êèìè, áÿðàÿòëÿðèíè þçëÿðèíäÿ ñàõëàéûðëàð, ÷öíêèáó ìèðàñ èíñàíà îíóí äàõèëè ñîíñóçëóãëàðûíû à÷ûð.
Ïèñ òÿáëèüàò áèçÿ ãà÷ìàüû òÿáëèü åòìèøäèð. Øöáùÿñèç áèç ñÿéàùÿòÿ ÷ûõàíäà èíòÿùàñûçëûüûí ñîðàüû èëÿ ãà÷ûðûã. Ëàêèí ñîíñóçëóüó
òàïìàã îëìàç. Î áèçèì þçöìöçäÿ éàðàíûð. Ãà÷ìàã èñÿ ùå÷ êÿñèùå÷ éàíà àïàðûá ÷ûõàðìàìûøäûð.
ßýÿð àäàì þçöíö àâàì êèìè ùèññ åòìÿê ö÷öí ãà÷ûø éàðûøëàðûíäà èøòèðàê åòìÿëèäèðñÿ, õîðäà îõóìàëûäûðñà éàõóä âóðóøìàëûäûðñà, áóíëàð îíóí þçöíö áàøãà àäàìëàðëà âÿ äöíéà èëÿ áàüëàìàã
ö÷öí úàí àòäûüû çÿíúèðëÿðäèð. Àììà áó çÿíúèðëÿð, íÿ ãÿäÿð äàâàìñûçäûð. Ùÿãèãè ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿò, àäàìû ùå÷ éàíà àïàðìàñà äà, îíó òàìàì äîëüóíëàøäûðûð.
Áèð ñàêèò øÿùÿðäÿ éàüûøëû ýöí, áîç äóìàí àðõàñûíäà, ìÿí þçïÿíúÿðÿñèíèí ãàáàüûíäà ôèêèðëè-ôèêèðëè îòóðàí ÿëèë-ýóøÿíèøèí ãàäûí
ýþðöðÿì. Î íÿ éåéèð? Îíóí áàøûíà íÿ îéóí ýÿòèðìèøëÿð? Áó øÿùÿðèí ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòè áàðÿäÿ ìÿí î ãàäûíûí äàõèëè àëÿìèíèí
äîëüóíëóüóíà ýþðÿ ìöùàêèìÿ éöðöäÿúÿéÿì. ßýÿð áèç ùÿðÿêÿòñèç âàðëûüà ÷åâðèëèðèêñÿ, íÿéÿ äÿéÿðèê?
Èáàäÿò åäÿí äîìèíèêàíûí1 äàõèëè àëÿìè ÷îõ äîëüóíäóð. Î, òàììÿíàñûíäà ìÿùç î âàõò àäàì îëóð êè, öçöãîéëó ñÿúäÿéÿ äöøöá,éåðèíäÿ äàøà äþíöð. Ïàñòåðèí äàõèëè àëÿìè íÿôÿñèíè äÿðìÿäÿí þçìèêðîñêîïó öçÿðèíÿ ÿéèëäèéè çàìàí ùÿäñèç äîëüóíëàøûð. Ïàñòåð
ìÿùç ìöøàùèäÿ àïàðäûüû çàìàí ÿñë àäàì îëóð. Áó çàìàí î, ãàáàüà ýåäèð. Áó çàìàí î òÿëÿñèð. Áó çàìàí î, íÿùÿíý àääûìëàðëà
éåðèéèð, ùàëáóêè þçö ùÿðÿêÿòñèçäèð, áó çàìàí îíóí ãàðøûñûíäà
ñîíñóçëóã à÷ûëûð. Þç åòöäëÿðè ãàðøûñûíäà äèíìÿçúÿ äîíóá ãàëàí
Ñåçàíè äÿ ìèñèëñèç äàõèëè àëÿìè èëÿ éàøàéûð. Î ìÿùç ñóñäóüó, äèããÿòëÿ áàõäûüû âÿ ìöùàêèìÿ åòäèéè âàõò ÿñë èíñàí îëóð. Î çàìàí
îíóí òàáëîñó äÿíèç êèìè óúñóç-áóúàãñûçäûð.
Ìÿíèì óøàãëûã åâèìèí éàõóä Îðêîíòàäàêû îòàüûìûí áÿõø åòäèéè ñîíñóçëóã, Ïàñòåðèí ìèêðîñêîï àëòûíäà ýþðäöéö ñîíñóçëóã,__________1Êàòîëèê ðàùèáÿ

304

ïîåìà èëÿ êÿøô åäèëìèø ñîíñóçëóã – áöòöí áóíëàð éàëíûç ìÿíÿâè
ìÿäÿíèééÿòèí áÿõø åòäèéè çÿðèô âÿ ìèñèëñèç ñÿàäÿòäèð, ÷öíêè ñîíñóçëóã ýþçöí éîõ, ðóùóí ìàëûäûð, ùÿì äÿ ñîíñóçëóüó äèëñèç äÿðêåòìÿê îëìàç.
Áÿñ áó öìóìè ùÿðú-ìÿðúëèêäÿ äèëèìÿ íåúÿ ìÿíà âåðèì?
Ïàðêûí àüàúëàðûíûí åéíè çàìàíäà ùÿì áèð ÷îõ íÿñèëëÿð ö÷öí õèëàñêàð âÿ òîï÷óëàð ö÷öí ñàäÿúÿ ÿíýÿë îëäóüó áèð âàõòäà. Áîìáàðäìàí÷ûëàðûí ñèíäàíû áöòöí àüûðëûüû èëÿ øÿùÿðè ñûõûá ÿçäèéè âÿ áöòöí
õàëãû éîëóìà ãàðøû øèðÿ òþêìÿéÿ ìÿúáóð åòäèéè áèð âàõòäà. Ôðàíñàíûí äàüûäûëìûø ãàðûøãà éóâàñû êèìè åéáÿúÿð áèð ìÿíçÿðÿéÿ
÷åâðèëäèéè áèð âàõòäà. Áèç ýþçÿ ÷àðïàí äöøìÿíëÿ äåéèë, äîíàí
ïåäàëëàðëà, áÿðêèìèø äÿñòÿêëÿðëÿ, éåðèíäÿí ãîïìóø éèâëÿðëÿ ìöáàðèçÿ àïàðäûüûìûç áèð âàõòäà.
– Àøàüûäàí ó÷ìàã îëàð!
Ìÿí àøàüû ãàòëàðà äöøÿ áèëÿðÿì. Àøàüû äöøöðÿì. Ìÿí Àððàñà
àë÷àãäàí ó÷óðàì. Ìÿíèì ìèí èëëèê ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòèì âàð, îìÿíÿ êþìÿê åòìÿëèäèð. Ëàêèí î ìÿíÿ êþìÿê åòìèð. Èíäè, øöáùÿñèç, îíóí ìÿùñóëóíó éûüìàã âàõòû äåéèë.
Ñààòäà ñÿêêèç éöç êèëîìåòð ñöðÿò âÿ äÿãèãÿäÿ ö÷ ìèí áåø éöçîòóç äþâðÿ èëÿ ìÿí àøàüû åíèðÿì.
Ìÿí òÿééàðÿíè äþíäÿðìÿêëÿ èðèëÿøìèø ãûðìûçû ãöòá ýöíÿøèíäÿí àéðûëûðàì. Èðÿëèäÿ, ìÿíäÿí áåø-àëòû êèëîìåòð àøàüûäà áóëóäëàðûí äöçõÿòëè úÿáùÿñèíè ýþðöðÿì. Îíëàðûí êþëýÿñè Ôðàíñàíûí áþéöê áèð ùèññÿñèíè þðòìöøäöð. Àððàñ îíëàðûí àëòûíäàäûð. Îðàäà, éÿãèí, ùÿð øåé ãàðàíëûüà áöðöíìöøäöð. Áó, ìöùàðèáÿíèí àüûð-àüûðãàéíàäûüû ãàçàíûí áÿòíèäèð. Áàñûðûã éîëëàð, éàíüûíëàð, àòûëìûø ùÿðáè ìöõÿëëÿôàò, äàüûëìûø êÿíäëÿð, ùÿðú-ìÿðúëèê, òÿñÿââöðÿ ýÿëìÿéÿí ãàðìàãàðûøûãëûã... Àäàìëàð, äàø àëòûíäà ãóðäàëàíàí ìÿðéÿì ãóðäëàðû êèìè, áóëóäëàð àëòûíäà áîø-áîøóíà ãóðäàëàíûðëàð.
Áó ãàéäà èëÿ àøàüû åíìÿê ñÿôàëÿòÿ äöøìÿê êèìè áèð øåéäèð.
Áèç äÿ î ïàë÷ûãäà àéàã äþéìÿëè îëàúàéûã. Áèç äàðìàäàüûí åäèëìèø
áàðáàð ñÿëòÿíÿòèíÿ ãàéûäûðûã. Îðàäà, àøàüûäà ùÿð øåé äàüûëûð.
__________
Áèç âàðëû ñÿééàùëàðà áÿíçÿéèðèê, åëÿ ñÿééàùëàðà êè, óçóí èëëÿð áî305éó ìÿðúàíëàð âÿ ïàëìàëàð þëêÿñèíäÿ îëóá, èôëàñà óüðàäûãäàí ñîíðà åâèíÿ ãàéûäûð, åâäÿ èñÿ îíó ìèñêèí àúûíàúàãëû ùÿéàò, ïèñ éóéóëìóø ãàá, õûðäà äåäè-ãîäó ãÿì-ãöññÿñè, ìÿùêÿìÿ èúðà÷ûñû, ïóëãàéüûëàðû, áîø öìèäëÿð, áèàáûð÷ûëûãëà êþ÷öðöëìÿëÿð, åâ ñàùèáëÿðèíèí ùÿéàñûçëûüû, ñÿôàëÿò âÿ õÿñòÿõàíàäà äÿùøÿòëè þëöì ýþçëÿéèð.
Áóðàäà þëöì ùå÷ îëìàñà òÿìèçäèð. Áóçëó âÿ àòÿøëè þëöì. Ýöíÿø,ñÿìà, áóç âÿ àòÿø. Îðàäà, àøàüûäà èñÿ ïàë÷ûã ñÿíè àüûð-àüûð è÷ÿðèñèíÿ ÷ÿêèð.

XV– Êàïèòàí, úÿíóáà èñòèãàìÿò àëûí. Ôðàíñà çîíàñûíäà ëàçûìè
éöêñÿêëèéÿ åíÿðèê.
Èíäè àéäûí ýþðöíÿí áó ãàðà éîëëàðà áàõàðêÿí ñöëùöí íÿ îëäóüóíó áàøà äöøöðÿì. Ñöëù ìöÿééÿí ãàéäà-ãàíóíäóð. Êÿíäëèëÿð
àõøàìëàð êÿíäÿ ãàéûäûðëàð. Òàõûëû àíáàðà òþêöðëÿð. Ñÿëèãÿ èëÿ ãàòëàíìûø ïàë-ïàëòàðû øêàôëàðà éûüûðëàð. Ñöëù ýöíëÿðèíäÿ íÿéèí ùàðàäà
îëäóüóíó áèëèðñÿí, äîñòóíó ùàðàäà òàïàúàüûíû áèëèðñÿí. Áó ýöíùàðàäà éàòàúàüûíû áèëèðñÿí. Áÿëè! ßýÿð òÿìÿë äàøû éåðèíäÿí îéíàéûðñà, ÿýÿð éåð öçöíäÿ þçöíÿ éåð òàïà áèëìèðñÿíñÿ, ÿýÿð ñåâäèéèí
àäàìûí ùàðàäà îëäóüóíäàí õÿáÿðèí éîõäóðñà, äÿíèçÿ ÷ûõàí ÿðèíåâÿ ãàéûòìàìûøñà, ñöëù ìÿùâ îëóð.
Ñöëù î äåìÿêäèð êè, áöòöí øåéëÿð þç éåðèíäÿ îëóð âÿ ÿñë ìÿíàñûíû êÿñá åäèð, õàðèúè ãàáûüûíäàí àéäûíúà öçÿ ÷ûõûð. Þçëÿðèíäÿí
áþéöê îëàí íÿéèíñÿ áèð ùèññÿñèíè òÿøêèë åäèð. Òîðïàüûí àüàúäà áèðëÿøÿí ìöõòÿëèô äóçëàðû êèìè.
Ëàêèí ìöùàðèáÿ áàøëàíäû.
Áóäóð, ìÿí éîëëàð öçÿðèíäÿ ó÷óðàì, áó éîëëàðäà èíòÿùàñûç÷àé êèìè ãàðà ïàòêà àõûð. Äåéèðëÿð ýóéà ÿùàëè êþ÷öðöëöð. Ëàêèí
èíäè áó äîüðó äåéèë. ßùàëè þçáàøûíà àõûíëà êþ÷öð. Áó áþéöê êþ÷öðöëìÿäÿ íÿ èñÿ áèð éîëóõóúó ñÿðñÿìëèê âàð. Äîüðóäàí äà áóôÿðàðèëÿð ùàðà öç òóòìóøäóð? Îíëàð úÿíóáà ýåäèðëÿð, ýóéà îðàäà
îíëàðû åâ âÿ éåìÿê ýþçëÿéèð, ýóéà îðàäà îíëàðû ãîíàãïÿðâÿðëèê
__________
ýþçëÿéèð. Àõû îðàäà, úÿíóáäà øÿùÿðëÿð àüçûíà êèìè äîëóäóð,306

àäàìëàð ìÿðÿêëÿðäÿ éàòûðëàð, ÿðçàã åùòèéàòû òöêÿíìÿê öçðÿäèð.
Îðàäà ÿí ñÿõàâÿòëèëÿð áåëÿ áó àõûíûí ìÿíàñûçëûüû óúáàòûíäàí éàâàø-éàâàø ãÿçÿáëÿíèð, ÷öíêè áó àõûí, ïàë÷ûã àõûíû êèìè ýåò-ýåäÿîíëàðûí þçöíö ÷ÿêèð. Áèð ÿéàëÿò áöòöí Ôðàíñàíû þç ÿðàçèñèíäÿ éåðëÿøäèðèá, òÿúùèç åäÿ áèëìÿç êè.
Îíëàð ùàðà ýåäèðëÿð? Þçëÿðè äÿ áèëìèðëÿð. Îíëàð êþëýÿ êèìèýþðöíÿí äàéàíàúàüà äîüðó àääûìëàéûðëàð, ÷öíêè îíëàðûí êàðâàíû
âàùÿéÿ ÷àòàí êèìè âàùÿíèí èçè-òîçó áåëÿ ãàëìûð. Íþâáÿñè ÷àòàíäà ùÿð áèð âàùÿ éîõà ÷ûõûð, þç íþâáÿñèíäÿ î êàðâàíà ãàðûøûá ýåäèð. ßýÿð êàðâàí ùÿëÿ äÿ þçöíö éàøàéûðìûø êèìè ýþñòÿðÿí ÿñëêÿíäÿ äàõèë îëóðñà, î åëÿ áèðèíúè ýåúÿ êÿíäèí áöòöí ùÿéàò øèðÿñèíè
÷ÿêèá ãóðòàðûð. ×ÿéèðäÿéè è÷èíäÿí éåéÿí ãóðä êèìè.
Äöøìÿí ãà÷ãûíëàðäàí äàùà ñöðÿòëÿ ùÿðÿêÿò åäèð. Áÿçè éåðëÿðäÿ òàíêëàð îíëàðà ãîøóëóð, î çàìàí áó àõûí ãàòûëàøûð, ýåðè ñöðöøöð.
Áÿçÿí áöòþâ áèð àëìàí äèâèçèéàñû áó ïàë÷ûãäà áàòûá ãàëûð, áÿçÿíäÿ ãåéðè-àäè øåé ýþðìÿê îëóð: áàøãà éåðäÿ àäàì þëäöðÿíëÿð áóðàäà è÷ìÿéÿ ñó âåðèðëÿð.
Ýåðè ÷ÿêèëÿí çàìàí áèç äàéàíà-äàéàíà, îëà áèëñèí, îí êÿíäêå÷ìèøèê. Áèç áó êÿíäëÿðèìèçäÿí àüûð-àüûð óçàíûá ýåäÿí éàïûøãàíà áÿíçÿð ëèëÿ áàòûðäûã.
– Ñèç ùàðà ýåäèðñèíèç?
– Þçöìöç äÿ áèëìèðèê.
Îíëàð öìóìèééÿòëÿ ùå÷ íÿ áèëìèðäèëÿð. Ùå÷ êÿñ áèð øåé áèëìèðäè. Îíëàð êþ÷öðäöëÿð. Àðòûã ùå÷ áèð éåðäÿ áîø ýóøÿ ãàëìàìûøäû. Áöòöí éîëëàð áàøäàí-áàøà òóòóëìóøäó. Àììà îíëàð éåíÿ êþ÷öðäöëÿð. Øèìàëäà êèì èñÿ àéàüû èëÿ âóðóá ãàðûøãà éóâàñûíû äàüûòìûøäû, èíäè ãàðûøãàëàð ùàðà ýÿëäè ãà÷ìàüà áàøëàìûøäûëàð. ßìÿêñåâÿð ãàðûøãàëàð êèìè. Ùàé-êöéñöç. Öìèäñèç. Êÿäÿðñèç. Ñàíêè
âÿçèôÿ éåðèíÿ éåòèðèðëÿð.
– Êþ÷ìÿéè ñèçÿ êèì ÿìð åòìèøäèð?
ßìðëÿðè ùÿìèøÿ ìåðëÿð, éàõóä ìöÿëëèìëÿð, éàõóä ìåðèí êþìÿê÷èñè âåðèðäè. Ýåúÿ ñààò ö÷ ðàäÿëÿðèíäÿ î ãÿôëÿòÿí áöòöí êÿíäè
îéàäûðäû:__________– Êþ÷öðöê.
307

Îíëàð áóíó ýþçëÿéèðäèëÿð. Èêè ùÿôòÿ èäè êè, ãà÷ãûíëàð îíëàðûí
éàíûíäàí êå÷èá ýåäèðäè âÿ îíëàð þç åâëÿðèíèí ñàðñûëìàç îëäóüóíà
èíàìëàðûíû èòèðèðäèëÿð. Áóíóíëà áÿðàáÿð, àäàì êþ÷ÿðèëèêäÿí ÷îõäàí ÿë ÷ÿêìèøäèð. Î, ÿñðëÿð áîéó äóðóø ýÿòèðÿí êÿíäëÿð ñàëìûøäûð.
Î, ìåáåëè úèëàëàìûøäû âÿ áó ìåáåë îíóí íÿòèúÿëÿðèíÿ õèäìÿò
åäèðäè. Àòà åâè àäàìû äîüóëàðêÿí ãÿáóë åäèð, åòèáàðëû ýÿìè êèìèîíó þëÿíÿ ãÿäÿð àïàðûðäû, ñîíðà îíóí îüëóíó äà áó ñàùèëäÿí îñàùèëÿ êå÷èðèðäè. Ëàêèí áóäóð, îòóðàã ùÿéàòûí ñîíó ÷àòäû. Àäàìëàðíÿ ö÷öí ýåòìÿëè îëäóãëàðûíû áèëìÿäÿí ýåäèðäèëÿð.

XVI
Ìöùàðèáÿ éîëëàðûíäà áèç àç äÿðä-ñÿð ýþðìÿäèê. Áÿçÿí åëÿòàïøûðûãëàð îëóð êè, áèðúÿ ñÿùÿðäÿ ùÿì Åëçàñà, ùÿì Áåë÷èêàéà,ùÿì Ùîëëàíäèéàéà, ùÿì Øèìàëè Ôðàíñàéà, ùÿì äÿ äÿíèçÿ áàø÷ÿêìÿëè îëóðñàí. Ëàêèí ùÿð øåéäÿí ÷îõ áèç éåð ìÿñÿëÿëÿðèíè ùÿëëåäèðèê, àäÿòÿí áèçèì ôÿàëèééÿò äàèðÿìèç áèð éîë àéðûúûíäà ÿìÿëÿ
ýÿëìèø áàñàáàñëà ìÿùäóäëàøûð. Ìÿñÿëÿí, ö÷ ýöí áóíäàí ãàáàãáèç Äöòåðòðëÿ éàøàäûüûìûç êÿíäèí íåúÿ äàüûëäûüûíûí øàùèäè îëäóã.
Éÿãèí äàèìà ìÿíè òÿãèá åäÿí õàòèðÿëÿðäÿí ùå÷ âàõò éàõàìû
ãóðòàðà áèëìÿéÿúÿéÿì. Ñààò àëòû ðàäÿëÿðèíäÿ åâäÿí ÷ûõûá, òÿñâèðÿýÿëìÿç áèð ãàðìàãàðûøûãëûã ýþðäöê. Áöòöí ãàðàæëàð, ñàðàéëàð,àíáàðëàð ìöõòÿëèô ìèíèê âÿñàèòëÿðèíè äàð êö÷ÿéÿ òþêìöøäöëÿð,áóðàäà òÿçÿ àâòîìîáèëëÿð âÿ éàðûì ÿñð òîç è÷èíäÿ ìöðýöëÿéÿíÍóù ÿééàìûíäàí ãàëìûø àðàáàëàð, ñàìàí àðàáàëàðû âÿ éöê ìàøûíëàðû, àâòîáóñëàð âÿ èêèòÿêÿðëè àðàáàëàð âàð èäè. ßýÿð éàõøû àõòàðñàéäûí, áó éàðìàðêàäà éÿãèí äèëèúàíñ äà òàïûëàðäû. Ùÿð úöð òÿêÿðëè
éåøèêëÿð öçÿ ÷ûõàðûëìûøäû. Àèëÿíèí ãèéìÿòëè øåé-øöéöíö îðà éûüûðäûëàð. Úûðûëìûø ìÿëÿôÿëÿðäÿí éàí-éþðÿñè êÿíàðà ÷ûõàí øåéëÿðè
íå÷ÿ ýÿëäè àðàáàëàðà òÿðÿô ñöðöéöðäöëÿð. Áöòöí áó ãèéìÿòëè øåéëÿð
çèð-çèáèëÿ ÷åâðèëèðäè.
Îíëàð ÿââÿëëÿð åâèí ñèìàñûíû ìöÿééÿí åäèðäè. Îíëàð åâèí éàðàøûüû
èäè, ùÿð áèð øåéèí þç éåðè âàðäû. Ùÿð áèðè âÿðäèøëÿ çÿðóðè îë__________
ìóøäó, ÿçèç îëìóøäó, îíà ýþðÿ êè õàòèðÿëÿðëÿ áàüëû èäè, åâ ðàùàò308

ëûüûíûí éàðàäûëìàñûíäà èøòèðàê åäèðäè. Ëàêèí àäàìëàð áó øåéëÿðèí
þçëöéöíäÿ ãèéìÿòëè îëäóüóíó ýöìàí åäÿðÿê, îíëàðû áóõàðûëàðäàí, ñòîëëàðäàí, äèâàðëàðäàí ãîïàðûá àëûð, áèð éåðÿ òîïëàéûðäû, èíäèèñÿ ìÿëóì îëóðäó êè, áó øåéëÿð çèáèë éåøèéèíÿ òóëëàíìàëû àäèúÿ
çèð-çèáèëäèð. Öñò-öñòÿ àòûëìûø îëñà, äÿðèí ùþðìÿòëÿ ìöùàôèçÿ åäèëÿí ìöãÿääÿñ øåéëÿðäÿí áåëÿ àäàì öç ÷åâèðÿð.
Áó äàüûëìà ïðîñåñè ýþçöìöçöí þíöíäÿ áàøëàéûðäû.
– Ñèçÿ íÿ îëìóøäóð, ùàìûíûçûí áàøûíà ùàâà ýÿëèá, íÿäèð? Áóðäà íÿëÿð áàø âåðèð?
Áàø ÷ÿêäèéèìèç êàôåíèí ñàùèáÿñè ÷èéèíëÿðèíè àòûð:– Êþ÷öðöê.
– Èëàùè. Àõû íÿ ö÷öí?
– Ìÿëóì äåéèë. Ìåð ÿìð åòìèøäèð.
Ãàäûíûí èøè áàøûíäàí àøûð. Î, ïèëëÿêÿíèí àëòûíäà ýþçäÿí èòèð.
Äöòåðòðëÿ êö÷ÿéÿ áàõûðûã. Éöê ìàøûíëàðûíà, ìèíèê àâòîìîáèëëÿðèíÿ âÿ àíáàðëàðà óøàãëàð, äþøÿêëÿð, ìÿòáÿõ ëÿâàçèìàòû ãàëàíìûøäûð.
Êþùíÿ àâòîìîáèëëÿð õöñóñèëÿ ìèñêèí ýþðöíöðëÿð. Àðàáàíûí
äèøëÿðè àðàñûíà ýèðìèø ìþùêÿì àò àäàìà äàùà åòèáàðëû ýÿëèð. Àòåùòèéàò ùèññÿëÿðè òÿëÿá åòìèð. Àðàáàíû òÿìèð åòìÿê ö÷öí ö÷ ìûõ äàêèôàéÿòäèð. Àììà ãàëàíëàðû ìåõàíèêà åðàñûíûí çèð-çèáèëèäèð. Áóïèñòîíëàð, êëàïàíëàð, ìàãíåòàëàð âÿ äèøëè òÿêÿðëÿð óçóí ìöääÿòìè
èøëÿéÿúÿêäèð?
– ...Êàïèòàí... êþìÿê åòìÿçñèíèçìè?
– Ìÿìíóíèééÿòëÿ. Íÿ êþìÿê èñòÿéèðñèíèç?
– Ìàøûíû ñàðàéäàí ÷ûõàðûí.
Ìÿí ìàøûíà ùåéðÿòëÿ áàõûðàì.
– Ñèç... ñèç ìàøûí ñöðìÿéè áàúàðìûðñûíûç?
– Åéáè éîõäóð, éîëäà áèðòÿùÿð ñöðÿðÿì, îðäà àñàí îëàúàã...
Îíóí éàíûíäà ýÿëèí âÿ éåääè óøàã âàð.
Éîëäà! Î, îðàäà ùÿð èêè éöç ìåòðäÿí ñîíðà ìàøûíû ñàõëàéàñàõëàéà ýöíäÿ èéèðìè êèëîìåòð ñöðöíÿúÿê. Ùÿð èêè éöç ìåòðäÿí
ñîíðà éîë áàñûðûüûíûí öìèäñèç ãàðìà-ãàðûøûüû è÷ÿðèñèíäÿ òîðìîç
âåðìÿëè
îëàúàã, ìîòîðó ñþíäöðÿúÿê, áÿíäè áàñàúàã, îíó èøÿ ñàëà__________
úàã, òåç-òåç ñöðÿòè äÿéèøÿúÿêäèð. Î ùÿð øåéè ñûíäûðûá äàüûäàúàã309

äûð. Áÿñ ìàøûíûí ÷àòìàéàúàã áåíçèíè! Áÿñ éàü! Áÿñ éàääàí ÷ûõàúàã ñó!
– Áèð îðà áàõûí. Ðàäèàòîðóíóç äåøèê âåäðÿ êèìè àõûð.
– Íÿ åòìÿëè. Ìàøûí òÿçÿ äåéèë...
– Àçû áèð ùÿôòÿ éîë ýåäÿúÿêñèíèç... Áàúàðàúàãñûíûçìû?
– Þçöì äÿ áèëìèðÿì...
Îíúà êèëîìåòð äÿ ýåòìÿìèø îíóí ìàøûíû ö÷ äÿôÿ áàøãà ìàøûíëàðëà òîããóøàúàã, áÿíäëÿð ùÿðÿêÿò åòìÿéÿúÿê, áàëîí äåøèëÿúÿê. Î çàìàí þçö, ýÿëèíè, éåääè óøàã àüëàìàüà áàøëàéàúàãäûð.
Îíäà î þçö, ýÿëèíè âÿ éåääè óøàã ãöââÿëÿðè õàðèúèíäÿ îëàí ÷ÿòèíëèêëÿðëÿ öç-öçÿ ýÿëÿðÿê áèð òÿäáèð ýþðìÿêäÿí ÿë ÷ÿêÿúÿê, éîëóí
êÿíàðûíäà îòóðóá, ÷îáàí ýþçëÿéÿúÿêëÿð... Àììà ÷îáàíëàð...
×îáàíëàð... ×îõ òÿÿúúöáëöäöð, îíëàð íÿ ãÿäÿð àçäûð. Áèç Äöòåðòðëÿ ãîéóíëàðûí þçëÿðèíè ÷îáàíñûç íåúÿ àïàðäûãëàðûíû ìöøàùèäÿ
åäèðäèê. Îíëàð ìåõàíèçìëÿðèí ãóëàãáàòûðûúû ñÿñè àëòûíäà êÿíàðà
÷ÿêèëèðëÿð. Ö÷ ìèí ïèñòîí, àëòû ìèí êëàïàí. Áóíëàðûí ùàìûñû ãûúûðäàéûð, úûðûëäàéûð, òàããûëäàéûð. Áÿçè ðàäèàòîðëàðäà ñó ãàéíàéûð. Áåëÿëèêëÿ áó þëöìÿ ìÿùêóì êàðâàí áöòöí ãöââÿñèíè òîïëàéàðàã
éîëà ÷ûõûð. Åùòèéàò ùèññÿëÿðè, øèíè, éàíàúàüû, ìåõàíèêëÿðè îëìàéàí
êàðâàí. Àüûëñûçëûüà áàõ.
– Ñèç åâäÿ ãàëà áèëìÿçäèíèçìè?
– Àù, áèç ãàëìàüà øàä îëàðäûã.
– Îíäà áÿñ íèéÿ ýåäèðñèíèç?
– Áèçÿ ÿìð åäèáëÿð...
– Êèì ÿìð åäèá?
– Ìåð...
Éåíÿ ìåð.
– Áÿñ íåúÿ! Áèç ùàìûìûç ãàëìàüûìûçà ÷îõ ñåâèíÿðäèê.
Áó, äîüðóäóð. Áóðàäà ùå÷ áèð òÿëàø ùèññ îëóíìóð, áóðàäà êîðêîðàíÿ ìöòèëèê ÿùâàëè-ðóùèééÿñè ùàêèìäèð. Áóíäàí èñòèôàäÿ åäÿðÿê Äöòåðòðëÿ ìÿí îíëàðäàí áÿçèëÿðèíèí áàøûíà àüûë ãîéìàüà
÷àëûøûðûã:– Ñèç øåéëÿðèíèçè áîøàëäûá, åâèíèçäÿ îòóðñàíûç, äàùà éàõøû
__________
îëàðäû. Î çàìàí ùå÷ îëìàñà þç ãóéóëàðûíûçäàí ñó è÷ÿðäèíèç...
310

– Àéäûíäûð, åëÿ éàõøû îëàðäû.
– Àõû, ñèçè ùå÷ êÿñ ãîâìóð?
Ñþçëÿðèìèç òÿñèð åòäè. ßòðàôûìûçà áèð äÿñòÿ àäàì òîïëàøäû. Áèçèäèíëÿéèðäèëÿð. Áàøëàðûíû òÿðïÿäèð, ôèêðèìèçè áÿéÿíèðäèëÿð.
– ...Êàïèòàí àüûëëû ñþç äåéèð.
Òÿðÿôäàðëàðûì òàïûëûð. Þç òÿðÿôèìÿ ÷ÿêìèø îëäóüóì áèð éîëôÿùëÿñè ìÿíäÿí äàùà ãûçüûí òÿáëèü åäèð:– Àõû ìÿí äåäèì. Øîñå éîëóíà ÷ûõàíäà ÷ûíãûë-äàø éåéÿúÿéèê.
Îíëàð ìöáàùèñÿ åäèðëÿð. Ñîíðà ðàçûëûüà ýÿëèðëÿð. Îíëàð ãàëàúàãëàð. Áèð íå÷ÿ íÿôÿð ãàëàíëàðûíû äèëÿ òóòìàüà ýåäèð. Àíúàã îíëàð
ìÿéóñ ãàéûäûðëàð.
– Ùå÷ íÿ ÷ûõìûð. Áèç äÿ ýåòìÿëè îëàúàüûã.
– Íÿ ö÷öí?
– ×þðÿê÷è ýåòìèøäèð. Áÿñ ÷þðÿéè êèì áèøèðÿúÿê?
Êÿíä àðòûã äàüûëûá ýåäèð. Ùàðàäà èñÿ ÷àò ÿìÿëÿ ýÿëìèøäèð. Ùÿðøåé áó ÷àòäàí àõûá ýåäÿúÿêäèð. Áó çàìàí ùå÷ áèð øåé åäÿ áèëìÿçñÿí.
Äöòåðòð þç áèëäèéè êèìè ìöùàêèìÿ åäèð:– Áöòöí ôàúèÿ áóíäàäûð êè, àäàìëàðà ìöùàðèáÿíèí ýóéà ãåéðèíîðìàë ùàäèñÿ îëäóüóíó òÿëãèí åòìèøëÿð. Êå÷ìèø âàõòëàðäà îíëàð
åâäÿ ãàëàðäûëàð. Ìöùàðèáÿ âÿ ùÿéàò áèð-áèðèíÿ ãàðûøàðäû...
Êàôå ñàùèáè éåíèäÿí ýþðöíöð... Î äàëûíäà ÷óâàë ýÿòèðèð.
– Áèç ãûðõ áåø äÿãèãÿäÿí ñîíðà ó÷óðóã... ùÿðÿìèçÿ áèð ôèíúàí
ãÿùâÿ âåðìÿçñèíèç?
– Çàâàëëû áàëàëàðûì.
Î, ýþçöíö ñèëèð, éîõ, î áèçèì ö÷öí àüëàìûð. Þçö ö÷öí äÿ àüëàìûð. Î, ÷àðÿñèçëèêäÿí àüëàéûð. Î, ùèññ åäèð êè, áó ñöðöíöá ýåäÿí
êàðâàí ùÿðú-ìÿðúëèéè îíó ïÿíúÿñèíÿ àëìûøäûð, áó êàðâàí ùÿð êèëîìåòðäÿí ñîíðà äàùà àðòûã äàüûëàúàã, éîëëàðà ñÿïÿëÿíÿúÿêäèð.
Ñîíðà èñÿ ÷þëöí áèð äöçöíäÿ äöøìÿíèí ãûðûúû òÿééàðÿëÿðè àë÷àãäàí ó÷àðàã, áó ìÿçëóì ñöðöéÿ ïóëåìéîòäàí éàéëûì àòÿøè
à÷àúàã. Ùÿð øåéäÿí ÷îõ áó ãÿðèáÿäèð êè, àäÿòÿí îíëàð áèð åëÿ úàíôÿøàíëûã åòìèðëÿð. Áèð íå÷ÿ ìàøûí éàíäûðäûëàðìû, êèôàéÿòëÿíèðëÿð.
Áèð íå÷ÿ àäàì þëäöðäöëÿðìè, ÿë ÷ÿêèðëÿð. Áèçÿ éöêñÿê õèäìÿò
ýþñòÿðèðëÿð. Åëÿ áèë áèçÿ õÿáÿðäàðëûã åäèðëÿð. Ñöðöíö áèð éåðÿ òîï__________
ëàìàã ö÷öí áèð ãîéóíóí ãû÷ûíäàí òóòàí èò êèìè. ×àõíàøìà ñàë311

ìàã èñòÿéèðëÿð. Àíúàã ùå÷ áèð øåé ÷ûõìûðñà, áó ãûñà òÿñàäöôè ùöúóìëàðûí íÿ ìÿíàñû âàðìûø? Äöøìÿí êàðâàíû äàüûòìàüà î ãÿäÿðúàí àòìûð. Áèð äÿ êàðâàí îíëàðûí ñÿéè îëìàäàí äà äàüûëûð. Ìàøûí
þç-þçöíÿ ñþêöëöá òþêöëöð. Ìàøûí áèð éåðÿ òÿëÿñìÿëè îëìàéàí
äèíú, ñàêèò àäàìëàð ö÷öí éàðàäûëìûøäûð. Ìàøûíû òÿìèð åäÿí, ñÿëèãÿéÿ ñàëàí, ðÿíýëÿéÿí îëìàéàíäà î ÷îõ ñöðÿòëÿ ãîúàëûð. Áó ýöíàõøàì áó ìàøûíëàð åëÿ ùàëà äöøÿúÿêëÿð êè, áàõàí äåéÿúÿê ìèíéàøû âàð.
Ìÿíÿ áåëÿ ýÿëèð êè, ìàøûíëàðûí úàí âåðìÿñèíäÿ èøòèðàê åäèðÿì.
Áóäóð î, êðàë ÿçÿìÿòè èëÿ àòûíû ãàì÷ûëàéûð. Î, øàùíèøèíäÿ ôÿðÿùëÿ îòóðìóøäóð, åëÿ áèë òàõòäà ÿéëÿøìèøäèð. Ùÿëÿ öñòÿëèê éÿãèí,áèð ãÿäÿù äÿ àòìûøäûð.
– Åé, ñèçèíëÿéÿì! Íÿéÿ ñåâèíèðñèíèç?
– Àõû áó êè, àõûð-ìÿùøÿðäèð!
Áöòöí áó çÿùìÿòêåøëÿðèí þç âÿçèôÿëÿðè-áîðúëàðû, þç îí ìöõòÿëèô ëÿéàãÿòëÿðè îëàí áó àäàìëàðûí åëÿ áó àõøàì àúýþç, ãàðûíãóëó
ùÿøÿðàòà, ÷ÿéèðòêÿéÿ ÷åâðèëÿúÿéèíè äöøöíÿíäÿ áèðòÿùÿð îëóðàì.
Îíëàð ÷þëëÿðÿ äàüûëàúàã, ìÿùñóëó éåìÿéÿ áàøëàéàúàãëàð.
– Êèì ñèçÿ éåìÿê âåðÿúÿê?
– Ùàðàäàí áèëèðèê...
Éîëëàðäà òþêöëöá ãàëìûø ìèëéîíëàðëà ãà÷ãûíû ÿðçàãëà íåúÿ òÿìèí åòìÿê îëàð, þçö äÿ åëÿ áèð éîëäà êè, ýöíäÿ àíúàã áåø êèëîìåòðäÿí èéèðìè êèëîìåòðÿ ãÿäÿð ñöðÿòëÿ ýåòìÿê îëàð? ßýÿð ÿðçàã
îëñàéäû áåëÿ, îíó äàøûìàã ìöìêöí îëìàçäû.
Áó èíñàí âÿ äÿìèð ãûðûíòûëàðû ãàðûøûüû ìÿíÿ Ëèâèéà ñÿùðàñûíû
õàòûðëàòäû. Áèç Ïðåâî èëÿ êèìñÿñèç áèð éàéëàäà éàøàéûðäûã, áó éàéëà
ýöíÿø àëòûíäà ïàðëàéàí ãàðà äàøëàðëà þðòöëìöøäö, ñàíêè îíóí öçÿðèíÿ äÿìèð çèðåù ÷ÿêìèøäèëÿð.
Ìÿí öìèäñèç-öìèäñèç áó ìÿíçÿðÿéÿ áàõûðäûì: àñôàëòà ñÿðÿëÿíìèø ÷ÿéèðòêÿ äÿñòÿñè ÷îõìó þìöð ñöðÿ áèëÿð?
– Ñó è÷ìÿê èñòÿéÿíäÿ éàüûøû ýþçëÿéÿúÿêñèíèç?
– Ùàðäàí áèëèðèê...
Øèìàëäàí àõûá ýÿëÿí ãà÷ãûíëàð äöç îí ýöí áó êÿíäèí è÷èíäÿí
__________
êå÷èá ýåòäèëÿð. Îíëàð îí ýöí áó áþéöê àõûíûí øàùèäè îëäóëàð. Èíäè312îíëàðûí íþâáÿñè ÷àòìûøäûð. Îíëàð äà áó ìÿðàñèìäÿ þç éåðëÿðèíè
òóòóðëàð. ßëáÿòòÿ, ùå÷ áèð öìèä îëìàäàí.
– Ìÿí ùÿð ùàëäà þç åâèìäÿ þëìÿê èñòÿðäèì.
– Ùÿð êÿñ þç åâèíäÿ þëìÿê èñòÿðäè.
Áó äîüðóäóð. Áöòöí êÿíä ÿìàíÿòÿ áÿíä åâëÿð êèìè ó÷óá äàüûëûð, ùàëáóêè ùå÷ êÿñ êþ÷öá ýåòìÿê èñòÿìÿçäè.
ßýÿð Ôðàíñàíûí åùòèéàò ùèññÿëÿðè îëñàéäû áåëÿ, áó ùèññÿëÿðè
äþéöøÿ ýþíäÿðìÿê, ñàäÿúÿ, ìÿíàñûç îëàðäû, ÷öíêè áöòöí éîëëàð
òóòóëìóøäó. Áÿðê àéàãäà, ñûíûá-äàüûëàí, áèð-áèðèíèí öñòöíÿ ãàëõàí ìàøûíëàðà, éîëëàðûí êå÷èëìÿç äÿðÿúÿäÿ òóòóëìàñûíà áàõìàéàðàã úàìààòûí àõûíû èëÿ ýöú-áÿëà ùÿðÿêÿò åòìÿê îëàðäû, àíúàã
áÿëêÿ àõûíûí ÿêñèíÿ ùÿðÿêÿò åòìÿê ëàçûì ýÿëäè, áÿñ îíäà íåúÿîëñóí?
Äöòåðòð ìÿíÿ äåéèð:– Àõû, åùòèéàò éîõäóð, äåìÿëè, íàðàùàò îëìàüà äÿéìÿç.
Áåëÿ õÿáÿð éàéûëûð êè, ùþêóìÿò äöíÿíäÿí êÿíäëÿðèí êþ÷öðöëìÿñèíè ãàäàüàí åòìèøäèð. ßìðëÿðèí íåúÿ ýþíäÿðèëäèéèíè Àëëàù áèëèð,÷öíêè éîëëàðäà ùÿðÿêÿò ìöìêöí äåéèë. Òåëåôîí õÿòëÿðè ùÿääèíäÿí
àðòûã éöêëÿíìèø, êÿñèëìèøäèð, éàõóä îíà åòèáàð éîõäóð. Áóíäàí
áàøãà, ìÿñÿëÿ ùå÷ äÿ ÿìðëÿðäÿ äåéèë. Ìÿñÿëÿ áóíäàäûð êè, áàøãà
ãàéäà óéäóðìàã ëàçûìäûð. Ìèí èëëÿðäèð úàìààòà òÿëãèí åäèðëÿð êè,àðâàäëàð âÿ óøàãëàð ìöùàðèáÿäÿí õèëàñ åäèëìÿëèäèð. Ìöùàðèáÿ
êèøèëÿðèí èøèäèð. Ìåðëÿð áó ãàíóíó ÷îõ ýþçÿë áèëèðëÿð, áóíó ìåðëÿðèí êþìÿê÷èëÿðè äÿ áèëèðëÿð, ìöÿëëèìëÿð äÿ áèëèðëÿð. Àíúàã
áóäóð, áóíëàð êþ÷ìÿéè ãàäàüàí åòìÿê ÿìðè àëûðëàð, éÿíè ÿìðàëûðëàð êè, ãàäûí âÿ óøàãëàðû áîìáà àëòûíäà ãàëìàüà ìÿúáóð åòñèíëÿð. Øöóðëàðûíû éåíè øÿðàèòÿ óéüóíëàøäûðìàã ö÷öí îíëàðà äöçáèð àé âàõò ëàçûìäûð. Áöòöí òÿôÿêêöð òÿðçèíè áèðäÿí-áèðÿ äÿéèøäèðÿ áèëìÿçñÿí. Äöøìÿí èñÿ ùöúóì åäèð. Îíäà ìåðëÿð, îíëàðûí êþìÿê÷èëÿðè âÿ ìÿêòÿá ìöÿëëèìëÿðè ãÿééóìëóã åëÿäèêëÿðè àäàìëàðû
áþéöêéîëà ãîâóðëàð. Íÿ åòìÿê îëàð? Ùÿãèãÿò ùàðäàäûð? Âÿ áó__________
ãîéóíëàð äàüû-äàøû ÷îáàíñûç äîëàøûðëàð.
313

– Áóðàäà ùÿêèì éîõäóð êè?
– Ñèç áóðàëû äåéèëñèíèç?
– Éîõ, áèç øèìàëäàíûã.
– Ùÿêèì íÿéèíèçÿ ýÿðÿêäèð?
– Àðâàäûì åëÿ èíäèúÿ àðàáàäà äîüàúàã.
Ìÿòáÿõ ëÿâàçèìàòû, ïàñëû äÿìèð ãûðûíòûëàðû àðàñûíäà òèêàí öñòÿîëäóüó êèìè.
– Ñèç áóíó ÿââÿëúÿäÿí áèëìèðäèíèç?
– Áèç äþðä ýöíäöð éîëäàéûã.
Éîë àìàíñûç àõûíäûð, ùàðàäà äàéàíàñàí? Àõûí éîëóíà ÷ûõàí
êÿíäëÿðè éóéóá àïàðûð, áó êÿíäëÿð áèð-áèðèíèí àðäûíúà äàüûëûð,àõûíà ãàðûøûð, öìóìè ÷èðêàá àðõûíû äîëäóðóð.
– Õåéð, áóðàäà ùÿêèì éîõäóð. Àâèàãðóïóí ùÿêèìè áóðàäàí
èéèðìè êèëîìåòð óçàãäà îëóð.
– Éàõøû, íÿ åòìÿê îëàð...
Êèøè öçöíöí òÿðèíè ñèëèð. Ùÿð øåé àëò-öñò îëóð. Àðâàäû àðàáàäà,ìÿòáÿõ øåéëÿðèíèí àðàñûíäà äîüóð. Ùÿì äÿ áóðàäà çÿððÿ ãÿäÿðäÿ àìàíñûçëûã éîõäóð. Áó ùÿð øåéäÿí ÿââÿë ùÿäñèç èíñàíèééÿòñèçëèêäèð. Ùå÷ êÿñ øèêàéÿòëÿíìèð, øèêàéÿòëÿðèí ìÿíàñû éîõäóð.
Îíóí àðâàäû èíäèúÿ þëÿúÿê, î èñÿ øèêàéÿòëÿíìèð. Ùå÷ íÿ åäÿ áèëìÿçñÿí. Áó, íÿ èñÿ àüûð áèð éóõóäóð.
– Ùå÷ îëìàñà áèð éåðäÿ ãàëìàã ìöìêöí îëàéäû.
Áèð éåðäÿ ÿñë êÿíä, ÿñë ìåùìàíõàíà, ÿñë õÿñòÿõàíà òàïàñàí...
àììà õÿñòÿõàíàëàðû äà êþ÷öðäöëÿð, Àëëàù áèëèð, íÿ ö÷öí. Îéóíóí
ãàéäàñû áåëÿäèð. Éåíè ãàéäàëàð ôèêèðëÿøìÿéÿ âàõò éîõäóð. Áèðéåðäÿí ÿìÿëëè-áàøëû þëöì òàïàñàí! Ëàêèí ÿìÿëëè-áàøëû þëöì àðòûã
éîõäóð. Àâòîìàøûíëàð êèìè äàüûëàí, éîëëàðà ñÿïÿëÿíÿí èíñàí áÿäÿíè âàðäûð.
Ìÿí ùÿð øåéäÿ çÿðóðÿò àõòàðûðàì, åëÿ áèð çÿðóðÿò êè, ùÿð úöðìÿíàäàí ìÿùðóìäóð, åëÿ áèð çÿðóðÿò êè, àðòûã çÿðóðÿò äåéèë. Èíñàíëàð òàíê âÿ òÿééàðÿëÿðäÿí ãà÷ìàã ö÷öí ýöíäÿ áåø êèëîìåòðéîë ýåäèðëÿð, ùàëáóêè áó âàõò ÿðçèíäÿ òàíêëàð éîëñóç éåðëÿðäÿ éöçêèëîìåòðäÿí àðòûã ìÿñàôÿ ãÿò åäèð, òÿééàðÿëÿð èñÿ ñààòäà àëòû éöç__________
êèëîìåòð ñöðÿòëÿ ó÷óðëàð. Áþéðö öñòÿ äöøìöø øöøÿëÿðäÿí øèðèí ñó
314áåëÿ àõûð. Áó àäàìûí àðâàäû äîüóð, âàõòû èñÿ íÿ ãÿäÿð äåñÿí âàð.
Áó äÿãèãÿ çÿðóðèäèð. Áóíóíëà áåëÿ áóðàäà ùå÷ áèð çÿðóðÿò éîõäóð.
Áó, äÿãèãÿ èëÿ ÿáÿäèééÿò àðàñûíäà ñÿáàòñûç ìöâàçèíÿòäÿ àñûëûá
ãàëìûøäûð.
Ùÿð øåé þëÿíèí ðåôëåêñè êèìè, ëÿíýèìÿéÿ áàøëàìûøäûð. Áþéöê
ñöðö ñàëëàãõàíà äàðâàçàñû ãàðøûñûíäà öçöëÿ-öçöëÿ àéàã äþéöð.
×ûíãûë öñòöíäÿ þëöìÿ ìÿùêóì îëàí áó àäàìëàð íÿ ãÿäÿðäèð: áåøìèëéîíìó, îí ìèëéîíìó? Áöòþâ áèð õàëã éîðüóí âÿ ìÿéóñ-ìÿéóñ ÿáÿäèééÿò àñòàíàñûíäà àéàã äþéöð.
Äîüðóäàí äà, îíëàðûí íÿ éîëëà ñàü ãàëàúàãëàðûíû ìÿí òÿñÿââöðåäÿ áèëìèðÿì. Àõû àäàì îò éåéèá äîëàíà áèëìÿç. Îíëàð þçëÿðè äÿáóíó äóìàíëû øÿêèëäÿ áàøà äöøöðëÿð, àììà äÿùøÿòÿ ýÿëìèðëÿð.
Éîëëàðûíäàí ÷ûõàðûëìûø, èøëÿðèíäÿí, âÿçèôÿëÿðèíäÿí àéðû ñàëûíìûøáó àäàìëàð ùå÷ áèð øåé îëìóøëàð. Øÿõñèééÿòëÿðè äÿ èòìèøäèð. Îíëàðäà, äåìÿê îëàð, þçëÿðèíäÿí áèð øåé ãàëìàìûøäûð. Îíëàð äåìÿê
îëàð êè, éàøàìûðëàð. Îíëàð ñîíðà, êþùíÿ òàðèõäÿ äàùà àüûð ÿçàáëàð
÷ÿêäèêëÿðèíè óéäóðàúàãëàð, àììà èíäè äàùà ÷îõ áåë àüðûñûíäàí
ÿçàá ÷ÿêèðëÿð, éöêëÿðè ÷îõ àüûðäûð – áîü÷àëàðû éûðòûëûð, ìÿëÿôÿéÿ
éûüûëìûø øåéëÿð òþêöëöð, éåðèíäÿí òÿðïÿòìÿê ö÷öí åëÿ ùåé ìàøûíû
èòÿëÿìÿê ëàçûì ýÿëèð.
Ìÿüëóáèééÿò ùàããûíäà áèð êÿëìÿ äÿ åøèäèëìèð. Áó, îíñóç äààéäûíäûð. Ñèçèí ìàùèééÿòèíèçèí íÿäÿí èáàðÿò îëäóüóíó ñþéëÿìÿéèíèçÿ åùòèéàú éîõäóð. Áó àäàìëàð åëÿ ìÿüëóáèééÿòèí þçöäöð.
Ôðàíñàíûí è÷àëàòû òþêöëÿí ìöäùèø îáðàçû ãÿôëÿòÿí ãàðøûìäà
äóðóð. Îíó òÿúèëè ñóðÿòäÿ òèêìÿê ëàçûìäûð. Áèð ñàíèéÿ áåëÿ ýåúèêìÿê îëìàç: áó àäàìëàð þëöìÿ ìÿùêóìäóð...
Áóäóð, áàøëàíäû. Îíëàð ñóäàí ÷ûõìûø áàëûã êèìè áîüóëóðëàð.
– Áóðàäà ñöä îëìàç êè?
Áåëÿ ñóàëû åøèäÿíäÿ ýöëìÿêäÿí þëÿðñÿí.
– Êþðïÿì äöíÿíäÿí áèð øåé éåìÿìèøäèð...
Ñþùáÿò àëòû àéëûã óøàãäàí ýåäèð, î ùÿëÿëèê ÷îõ ÷ûüûð-áàüûð
ñàëûð. Ëàêèí áó ÷îõ ñöðìÿéÿúÿê: ñóäàí ÷ûõàðûëìûø áàëûã... Áóðàäà
ñöäéîõäóð. Áóðàäà àíúàã äÿìèð ãûðûíòûëàðû âàð. Éûüûí-éûüûí ýÿ__________
ðÿêñèç äÿìèð ãûðûíòûëàðû, ùÿð êèëîìåòðäÿ ãàéêàëàðû, òþêöëÿí âèíò315ëÿðè, èòÿí áöòþâ áèð õàëãû áó ÿúàèá ôàéäàñûç êþ÷ìÿéÿ ñþâã åäÿí,îíó þç àðõàñûíúà áîøëóãëàðà, ó÷óðóìëàðà ÷ÿêèá àïàðàí äÿìèð ïàð÷àëàðû âàð.
Ñþùáÿò ýåäèð êè, áèð àç úÿíóáäà éîëëàðû òÿééàðÿäÿí àòÿøÿ òóòóðëàð. Ùÿòòà áîìáàëàð ùàããûíäà äàíûøûðëàð. Áèç äîüðóäàí äà áîüóã ýóðóëòóëàð åøèäèðèê. Äåìÿëè, áîø éåðÿ äàíûøìûðëàð.
Ëàêèí áó, èçäèùàìû ãîðõóòìóð. Äåéÿñÿí, ùÿëÿ èçäèùàì áèð àçäà âÿúäÿ ýÿëìèøäèð. Áó ýþç ãàáàüûíäà îëàí òÿùëöêÿ, îíà äÿìèð
ãûðûíòûëàðû è÷èíäÿ áàòûá ãàëìàã òÿùëöêÿñèíäÿí àç äÿùøÿòëè ýþðöíöð.
Ñîíðàëàð òàðèõ÷èëÿð íåúÿ ýþçÿë ñõåì ãóðàúàãëàð. Áó ùÿðúìÿðúëèéè ìÿíàëàíäûðìàã ö÷öí íåúÿ îõëàð óéäóðàúàãëàð. Îíëàð áèðíàçèðèí ñþçöíäÿí, áèð ýåíåðàëûí ãÿðàðûíäàí, áèð êîìèññèéàíûí ìöøàâèðÿñèíäÿí éàïûøàúàã, áó õÿéàëëàð ñèëñèëÿñèíäÿí òàðèõè ìöñàùèáÿëÿð éàðàäàúàã, êèìèíèí öçÿðèíÿ ìÿñóëèééÿò àòàúàã, êèìèíè èñÿ÷îõ óçàãýþðÿí åëàí åäÿúÿêëÿð... Îíëàð óéäóðàúàãëàð êè, áèðè ðàçûëàøäû, áàøãàñû åòèðàç åòäè, áèðè Êîðíåë êèìè ìîíîëîã ñþéëÿäè, äèýÿðè ñàòãûíëûã åòäè. Àõû ìÿòí êþ÷öðöëìöø íàçèðëèéèí íÿ äåìÿê îëäóüóíó ýþçÿë áèëèðÿì. Áèð äÿôÿ áåëÿ íàçèðëèêëÿðäÿí áèðèíÿ ýåòìÿëè îëäóì. Ìÿí äÿðùàë àíëàäûì êè, þç èãàìÿòýàùûíû òÿðê åäÿí ùþêóìÿò, àðòûã ùþêóìÿò äåéèë. Áó, èíñàí áÿäÿíè êèìè áèð øåéäèð.
ßýÿð ìÿäÿíè áèð éåðÿ, úèéÿðè áàøãà éåðÿ, áàüûðñàãëàðû äàùà áàøãàáèð éåðÿ ÷ÿêñÿí, áóíëàð äàùà îðãàíèçìè òÿøêèë åòìÿéÿúÿêëÿð.
Ìÿí èéèðìè äÿãèãÿ àâèàñèéà íàçèðëèéèíäÿ îëäóì. Áÿëè, íàçèð þçêàòèáèíÿ òÿñèð ýþñòÿðÿ áèëÿð. ×îõ ÿëà òÿñèð åäÿ áèëÿð. Îíà ýþðÿ êè,íàçèðè êàòèáè èëÿ ùÿëÿ çÿíý ìÿôòèëëÿðè ÿëàãÿëÿíäèðèð. Çÿäÿëÿíìÿìèø çÿíýèí ìÿôòèëëÿðè. Íàçèð äöéìÿíè áàñûð, êàòèá ýÿëèð.
Áó áþéöê ìöâÿôôÿãèééÿòäèð.
– Ìàøûí! – Íàçèð ÿìð åäèð.
Áóíóíëà äà îíóí ñÿëàùèééÿòè áèòèð. Êàòèá ýåðè äþíöð. Ëàêèí
êàòèá íàçèðèí ìàøûíûíûí îëóá-îëìàìàñûíäàí õÿáÿðñèçäèð. Åëåêòðèê
ìÿôòèëëÿðè êàòèáè ìàøûíûí øîôåðè èëÿ áèðëÿøäèðìèð. Øîôåð ùàðàäà èñÿêàèíàòäà èòèá áàòìûøäûð. Îíëàðûí, áàø÷ûëàðûí ìöùàðèáÿäÿí íÿ õÿáÿðëÿðè
âàð? Ðàáèòÿ î ãÿäÿð êîðëàíìûøäûð êè, éåðèíè þéðÿíäèéèìèç
__________
òàíê äèâèçèéàñûíûí öñòöíÿ áîìáàðäìàí÷û òÿééàðÿ ýþíäÿðìÿê
316

ö÷öí ùÿòòà áèçèì þçöìöçÿ áèð ùÿôòÿ âàõò ëàçûìäûð. Âÿçèééÿò áåëÿèêÿí, è÷àëàòû òþêöëìöø þëêÿ ùàããûíäà îíóí ùàêèìëÿðè íÿ úöð ìÿëóìàò àëà áèëÿðëÿð? Ìÿëóìàòëàð ýöíäÿ èéèðìè êèëîìåòð ñöðÿòëÿ éàéûëûð. Òåëåôîíëàð ùÿääÿí àðòûã éöêëÿíìèøäèð, éàõóä ïèñ èøëÿéèð,ùÿì äÿ ìÿòëÿáè òàì äîëüóíëóüó èëÿ âåðÿ áèëìèð, åëÿ áó çàìàí áóÌÿòëÿáèí þçö äÿ ïàð÷àëàíûð, ùèññÿëÿðÿ áþëöíöð. Ùþêóìÿò áîøëóãäàí, ãöòá áîøëóüóíäàí àñûëû ãàëûð. Ùÿðäÿíáèð îíóí ãóëàüûíà
öìèäñèç ôÿðéàäëàð ýÿëèá ÷àòûð, ëàêèí ôÿðéàä ìöúÿððÿääèð, úÿìèúöìëÿòàíû ö÷úÿ ñÿòèðäèð; Îí ìèëéîí ôðàíñûçûí àúûíäàí þëöá þëìÿäèéèíè áàø÷ûëàð ùàðäàí áèëñèíëÿð? Îí, ìèëéîí àäàìûí ôÿðéàäû èñÿáèð úöìëÿäÿ éåðëÿøìèøäèð. Áèð úöìëÿ êèôàéÿòäèð êè, äåéÿñÿí:– Ñààò äþðääÿ Õ.-íèí éàíûíà ýÿëèí.
Éàõóä:– Äåéèðëÿð êè, îí ìèëéîí àäàì ãûðûëìûøäûð.
Éàõóä:– Áëóà éàíûð.
Éàõóä:– Ñèçèí øîôåðèíèç òàïûëäû.
Áóíëàðûí ùàìûñû åéíè àùÿíýëÿ äåéèëèð. Äàëáàäàë äåéèëèð. Îíìèëéîí àäàì. Ìàøûí. Øÿðã îðäóñó. Ãÿðá ìÿäÿíèééÿòè. Øîôåð òàïûëäû. Èíýèëòÿðÿ. ×þðÿê. Ñààò íå÷ÿäèð?
Ìÿí ñèçÿ éåääè ùÿðô âåðèðÿì. Áó éåääè ùÿðô Áèáëèéàäàíäûð.
Îíëàðûí êþìÿéè èëÿ éåíèäÿí Áèáëèéà äöçÿëòìÿéè ñûíàéûí.
Òàðèõ÷èëÿð ðåàë ùàäèñÿëÿðè óíóäàúàãëàð. Îíëàð ñàüëàì äöøöíúÿëè, äöíéà èëÿ ÿñðàðÿíýèç òåëëÿðëÿ áàüëû, áó äöíéàäà ùÿð øåéè àéäûí ýþðÿí âÿ êîðòåçèàí ìÿíòèãèíèí áöòöí ãàéäàëàðû èëÿ äÿðèí
öìóìèëÿøäèðìÿëÿð âåðìÿéÿ, ìöùöì íÿòèúÿëÿð ÷ûõàðìàüà ãàáèë
àäàìëàð óéäóðàúàãëàð. Îíëàð õåéðè øÿðäÿí àéûðìàüû áàúàðàðëàð.
Ãÿùðÿìàíëàðû ñàòãûíëàðäàí ñå÷ÿðëÿð. Ìÿí èñÿ ñàäÿ áèð ñóàë âåðÿúÿéÿì:– Õÿéàíÿò åòìÿê ö÷öí íÿéÿ èñÿ úàâàáäåù îëìàã, íÿéè èñÿèäàðÿ åòìÿê, íÿéÿ èñÿ òÿñèð ýþñòÿðìÿê, íÿéè èñÿ áèëìÿê ëàçûìäûð.
Áóíóíö÷öí áèçèì çÿìàíÿìèçäÿ äàùè îëìàã ëàçûìäûð. Ñóàë îëó__________
íóð, íÿ ö÷öí ñàòãûíëàðà îðäåí âåðìèðëÿð?
317

Ñöëù ùÿð éåðäÿ éàâàø-éàâàø þçöíö ýþñòÿðèð. Ëàêèí áó éåíè òàðèõè ìÿðùÿëÿ êèìè àäÿòÿí ìöùàðèáÿäÿí ñîíðà ýÿëÿí âÿ ìöãàâèëÿèëÿ òàìàìëàíàí ñöëùÿ îõøàìûð. Áó íÿ èñÿ ãÿðèáÿ áèð äþâðäöð, áóùÿð øåéèí àõûðûäûð. Ùå÷ âÿúùëÿ àõûðà ÷àòìàéàí áèð àõûðäûð. Ùÿð úöðåùòèðàñûí éàâàø-éàâàø áàòûá ãàëàúàüû áàòàãëûãäûð. Íÿòèúÿíèí
éàõûíëàøìàñû, ïèñ éà éàõøû, ùèññ îëóíìóð. ßêñèíÿ, ùÿð øåé éàâàøéàâàø ìöâÿããÿòè êèô àòûð, áó ìöâÿããÿòèëèéèí þçö äÿ ÿáÿäèééÿòÿ
îõøàéûð. Ñîí ýþðöíìöð, ÷öíêè ñóäà áîüóëàí ãàäûíû õèëàñ åòìÿê
ö÷öí îíóí ñà÷ëàðûíû ÿëèíÿ äîëàéûá äàðòûðñàí, àììà þëêÿíè áó âÿçèééÿòäÿí ÷ûõàðìàã ö÷öí éàïûøìàüà áèð øåé éîõäóð. Ùÿð øåé äàüûëìûøäûð. Ùÿòòà ÷îõ úàíôÿøàíëûã ýþñòÿðÿíäÿ äÿ ÿëèíäÿ àíúàã áèðäÿñòÿ ñà÷ ãàëûð. Éàõûíëàøìàãäà îëàí ñöëù èíñàíëàðûí ãÿðàðûíûí
ìåéâÿñè äåéèë. Î, úöçàì êèìè éàéûëûð.
Îðàäà, ìÿíäÿí àøàüûëàðäà, ãà÷ãûíëàð êàðâàíû âÿ àëìàí òàíêëàðûíûí ñöðöíäöéö éîëëàðäà àëìàíëàð ýàù àäàìëàðû þëäöðöð, ýàù îíëàðà ñó âåðèðëÿð, îðàäà ùÿð øåé ãóðóíóí ñóäàí ôÿðãëÿíìÿäèéè áàòàãëûüû õàòûðëàäûð. Ìöùàðèáÿéÿ ãàðûøàí ñöëù ìöùàðèáÿíè ïîçóð, äàüûäûð.
Äîñòóì Ëåîí Âåðò áèð äÿôÿ éîëäà ÷îõ ÿúàèá áèð ñþùáÿò åøèòìèøäèð, î áó áàðÿäÿ áþéöê êèòàá éàçìàã èñòÿéèð. Éîëóí ñîë òÿðÿôè
àëìàíëàðäûð, ñàü òÿðÿôè ôðàíñûçëàð.
Îíëàðûí àðàñûíäàí àüûð-àüûð ãà÷ãûíëàð êå÷èð. Éöçëÿðëÿ ãàäûíâÿ óøàã éàíàí ìàøûíëàðäàí ýöú-áÿëà áàéûðà òóëëàíûð. Áó ìÿíýÿíÿéÿ äöøìöø àðòèëëåðèéà ëåéòåíàíòû äöøìÿíèí íèøàí àëäûüû éåòìèøáåø ìèëëèìåòðëèê òîïó äþéöø âÿçèééÿòèíÿ ýÿòèðìÿê èñòÿéèð. Äöøìÿí ùÿäÿôè äöç íèøàí àëà áèëìèð, îíà ýþðÿ äÿ éîëäàêû àäàìëàðû
áè÷èá òþêöð, ëåéòåíàíò èñÿ þçöíöí àíëàøûëìàç âÿçèôÿñèíè éåðèíÿ
éåòèðìÿêäÿ èíàä ýþñòÿðÿðÿê òàìàì òÿð è÷èíäÿ, ìþâãåéè ñàõëàìàã èñòÿéèð, ùàëáóêè áó ìþâãå ùå÷ èéèðìè äÿãèãÿ äÿ (úÿìè-úöìëÿòàíû îí èêè òîïó âàðäûð) äóðóø ýÿòèðÿ áèëìÿéÿúÿêäèð. Áó âÿçèééÿòè ýþðÿí àíàëàð îíóí éàíûíà éöéöðöá ÷ûüûðûðëàð:– Ðÿää îëóí áóðàäàí! Ðÿää îëóí! Ñèç ÿúëàôñûíûç!
Ëåéòåíàíò þç ÿñýÿðëÿðè èëÿ áÿðàáÿð ýåäèð. Îíëàð ùÿð éåðäÿ ñöëùöí ãàðøûéà ãîéäóüó ïðîáëåìëÿðëÿ öç-öçÿ ýÿëèðëÿð. Éîëëàðäà
__________
óøàãëàðû þëäöðìÿê, ÿëáÿòòÿ, éîëâåðèëìÿç ùÿðÿêÿòäèð. Ùàëáóêè ÿëè318íÿ òöôÿíý àëàí ùÿð ÿñýÿð àðõàäàí óøàüà àòÿø à÷ìàëû îëóð. Ãàáàüà
ýåäÿí âÿ ãàáàüà ýåòìÿéÿ ÷àëûøàí ùÿð áèð éöê ìàøûíû ÷îõëó àäàìû
ìÿùâ åäÿ áèëÿð. ×öíêè î, àõûíûí ÿêñèíÿ ýåòìÿêëÿ êå÷èëìÿç áàñàáàñ ÿìÿëÿ ýÿòèðèð.
– Ñèç äÿëè îëìóñóíóç! Áèçè áóðàõûí! Óøàãëàð þëöð! Íÿ åòìÿê
îëàð... ìöùàðèáÿäèð...
– Íÿ ìöùàðèáÿ? Ìöùàðèáÿ ùàðäàäûð? Ñèç áó èñòèãàìÿòäÿ ö÷ýöí ÿðçèíäÿ àëòû êèëîìåòð ãàáàüà ýåäÿðñèíèç.
Þç éöê ìàøûíëàðûíäà äàëäàëàíûá ãàëìûø áèð íå÷ÿ ÿñýÿð òîïëàíûø ìÿíòÿãÿñèíÿ ýåäèð, éÿãèí îðàäà áóíëàðû ùå÷ êÿñ ýþçëÿìèð.
Îíëàðûí ôèêèðëÿðèíäÿ òÿê áèð øåé âàð: îíëàð þçëÿðèíèí àäè áîðúëàðûíû
éåðèíÿ éåòèðìÿê èñòÿéèðëÿð.
– Áèç äþéöøöðöê...
– ...éàõøû îëàðäû êè, áèçè ýþòöðÿñèíèç. Ñèçèí âèúäàíûíûç âàðìû?
Óøàã áÿðêäÿí áàüûðûð.
– Áÿñ áó...
Áó àðòûã áàüûðìûð. Ñöä éîõäóð, áàüûðòû äà éîõäóð.
– Íÿ åòìÿê îëàð, ìöùàðèáÿäèð...
Îíëàð áó ñþçëÿðè êöò âÿ öìèäñèç èíàäëà òÿêðàð åäèðëÿð.
– Ñèç îðà ùå÷ âàõò ýåäèá ÷ûõà áèëìÿéÿúÿêñèíèç. Áóðàäà, áèçèìëÿ áèð éåðäÿ ýÿáÿðÿúÿêñèíèç.
– Áèç äþéöøöðöê...
Îíëàð þçëÿðè äÿ äåäèêëÿðèíÿ èíàíìûðëàð. Îíëàð þçëÿðè äÿ äþéöøäöêëÿðèíÿ èíàíìûðëàð. Îíëàð äöøìÿí öçö ýþðìÿìèøëÿð. Îíëàðéöê ìàøûíëàðûíäà, õÿéàëäàí äà òåç ÿðèéèá ýåäÿí ãåéðè-ìöÿééÿíáèð ìÿãñÿäÿ äîüðó èðÿëèëÿéèðëÿð. Àíúàã ÷öðöéÿí çèð-çèáèë äöíéàñûèëÿ ãàðøûëàøûðëàð.
Áó ãàðìàãàðûøûãëûãäà ùÿð øåé èëèøèá ãàëäûüû ö÷öí îíëàð äà ìàøûíäàí äöøöðëÿð. Îíëàðû àðàéà àëûðëàð.
– Ñóéóíóç âàðìû?
Îíëàð ñó ïàéëàéûðëàð.
– Áÿñ ÷þðÿê?
×þðÿê ïàéëàéûðëàð.
__________– Ñèç îíóí þëìÿéèíÿ ðàçû îëàðñûíûç?
319

Éîëóí ãûðàüûíà ÷ÿêèëìèø ñûíûã ìàøûíäà áèð ãàäûí õûðûëäàéûð.
Îíó ýþòöðöðëÿð. Éöê ìàøûíûíà ãîéóðëàð.
– Áÿñ óøàã?
Óøàüû äà éöê ìàøûíûíà àïàðûðëàð.
– Áÿñ áóíó, áó êè, äîüóð.
Îíó äà àëûðëàð.
Ñîíðà éåíÿ áèðèíè ýþòöðöðëÿð. ×öíêè î àüëàéûð.
Áèð ñààò ÿëëÿøÿíäÿí ñîíðà éöê ìàøûíûíû ýöú-áÿëà èëÿ áàñûðûãäàí
÷ûõàðûðëàð. Îíó úÿíóáà äþíäÿðèðëÿð. Î, òÿñàäöôÿí äûüûðëàíûá áóðàýÿëìèø ãàéà êèìè ãà÷ãûíëàðûí àõûíûíà ãîøóëàðàã ãàáàüà ýåäèð. ßñýÿðëÿð ñöëùÿ ãîøóëóðëàð. ×öíêè ùå÷ âÿúùëÿ ìöùàðèáÿíè òàïìûðëàð.
×öíêè ìöùàðèáÿíèí ÿçÿëÿëÿðè ýþðöíìöð. ×öíêè ñèçèí àòäûüûíûç
ýöëëÿ óøàüà äÿéèð. ×öíêè ñèç ùÿðáè ùèññÿëÿðèí òîïëàíûø ìÿíòÿãÿñèíäÿ çàùûéà ðàñò ýÿëèðñèíèç. ×öíêè ìÿëóìàò âåðìÿéÿ, éàõóä ÿìðàëìàüà òÿøÿááöñ ýþñòÿðìÿê Ñèðèóñëà ìöáàùèñÿéÿ ýèðèøìÿê êèìèìÿíàñûçäûð. Äàùà îðäó éîõäóð, éàëíûç ÿñýÿðëÿð âàð.
Îíëàð ñöëùÿ ãîøóëìóøëàð. Øÿðàèò îíëàðû ìåõàíèê, ÷îáàí, ñàíèòàð, ùÿêèì åëÿìèøäèð. Îíëàð, òÿêÿðëÿð öñòÿ îëàí õàðàáàëàðûíûí
àüûç-áóðíóíó äöçÿëäÿ áèëìÿéÿí áó àúèç àäàìëàðûí ìàøûíëàðûíû
òÿìèð åäèðëÿð. Âàð ãöââÿëÿðè èëÿ ÷àëûøàí áó ÿñýÿðëÿð êèì îëäóãëàðûíû áèëìèðäèëÿð, áèëìèðëÿð êè, ãÿùðÿìàíëàð, éîõñà ùÿðáè ìÿùêÿìÿéÿ âåðèëìÿëè úàíèëÿðäèð. ßýÿð îíëàðû îðäåíëÿ òÿëòèô åòñÿëÿð,òÿÿúúöáëÿíìÿçëÿð. ßýÿð îíëàðû äèâàðà ñþéêÿéèá, ùÿð áèðèíèí áàøûíà îí èêè ýöëëÿ ÷àõñàëàð, éåíÿ òÿÿúúöá åòìÿçëÿð. ßýÿð îíëàðû òÿðõèñ åòñÿéäèëÿð äÿ, òÿÿúúöá åòìÿçäèëÿð. Îíëàðû ùå÷ áèð øåé òÿÿúúöáëÿíäèðìÿçäè. Îíëàð ÷îõäàíäû êè, òÿÿúúöá ùöäóäëàðûíäàí êÿíàðà ÷ûõìûøäûëàð.
Åëÿ áèð ùÿíýàìÿ âàð êè, ùå÷ áèð øåé – íÿ áèð ÿìð, íÿ áèðùÿðÿêÿò, íÿ áèð õÿáÿð, íÿ áèð äàëüà ö÷ êèëîìåòðäÿí óçàüà ýåòìèð.
Êÿíäëÿð áèð-áèð äàüûëûá öìóìè ÷èðêàá àðõûíà òþêöëäöéö êèìè, áàøû àñàéèøÿ, äèíú ãàéüûëàðà ãàðûøìûø ùÿðáè ìàøûíëàð äà áèð-áèðèíèí
àðäûíúà ñöëùÿ ãîøóëóðëàð. Áóíëàð òÿðÿääöä åòìÿäÿí þëöìÿ ýåò__________
ìÿéÿ ùàçûð îëàí áèð îâóú èíñàíäûð, àíúàã áóíà åùòèéàú éîõäóð,320îíà ýþðÿ äÿ îíëàð ãàáàãëàðûíà ÷ûõàí ùÿð èøäÿí éàïûøûðëàð. Áóäóð,îíëàð ö÷ ðàùèáÿíèí áèð éûüûí óøàã äîëäóðäóãëàðû êþùíÿ àðàáàíûí
äèøëÿñèíè òÿìèð åäèð, êþðïÿëÿðè þëöìäÿí õèëàñ åòìÿê ö÷öí îíëàðëà
áÿðàáÿð, Àëëàù áèëèð, ùàíñû çèéàðÿòýàùà, ùàíñû ÿôñàíÿâè ñûüûíàúàüà
éîëëàíûðëàð.
Ìÿí òàïàí÷àñûíû úèáèíäÿ ýèçëÿäÿí Àëèàñ êèìè, äþéöøäÿí èìòèíà åòìèø ÿñýÿðëÿðè ãûíàìûðàì. Îíëàðû íÿ ðóùëàíäûðà áèëÿðäè? Îíëàðû ñèëêÿëÿéÿúÿê äàëüàíû ùàðàäàí àëàñàí? Îíëàðû áèðëÿøäèðìÿéÿ
ãàäèð öìóìè ìÿíà ùàðäàäûð? Îíëàðûí àüëàñûüìàç, ùàðàäà èñÿ éîëäà, îíëàðäàí ö÷-äþðä êèëîìåòðëèê ìÿñàôÿäÿ áîø ôÿðçèééÿëÿð êèìèäîüìóø, ö÷ êèëîìåòðëèê ùÿíýàìÿíèí è÷ÿðèñèíäÿí ñöçöëöá ýÿëìèøâÿ òÿêçèáåäèëìÿç ùÿãèãÿò õàðàêòåðè àëìûø øàéèÿëÿðäÿí áàøãà ùå÷íÿäÿí õÿáÿðëÿðè éîõäó. Áèðëÿøìèø Øòàòëàð ìöùàðèáÿéÿ ãîøóëìóøäóð. Ðîìà ïàïàñû èíòèùàð åòìèøäèð. Ðóñ òÿééàðÿëÿðè Áåðëèíè éàíäûðìûøëàð. Ö÷ ýöí áóíäàí ãàáàã áàðûøûã èìçàëàíìûøäûð. Ùèòëåð
òÿééàðÿ èëÿ Èíýèëòÿðÿ òîðïàüûíà åíìèøäèð.
Àðâàäëàð âÿ óøàãëàð ö÷öí ÷îáàí éîõäóð, àíúàã î, ÿñýÿðëÿð
ö÷öí äÿ éîõäóð. Ýåíåðàë éàâÿðèíÿ ÿìðëÿð âåðèð, íàçèð êàòèáèíÿ.
Îëà áèëñèí êè, î ýþçÿë äàíûøûüû èëÿ êàòèáèíè ðóùëàíäûðìàüà ãàáèëäèð.
Àëèàñ òÿééàðÿ åêèïàæëàðûíà ÿìðëÿð âåðèð. Àëèàñ îíëàðäà þëöìÿ ýåòìÿê ìÿòàíÿòè îéàäà áèëèð. Ùÿðáè éöê ìàøûíëàðûíäà ýåäÿí ñåðæàíò
ÿëèíèí àëòûíäà îëàí îí íÿôÿð ÿñýÿðÿ ÿìðëÿð âåðèð. Ëàêèí î áàøãàùå÷ êÿñëÿ ÿëàãÿ éàðàäà áèëìèð. Ùÿòòà áåëÿ åùòèìàë åäèëñÿ êè, áèðáàõûøäà ùÿð øåéè õàðèãöëàäÿ ñóðÿòäÿ ãàâðàìàüà ìöâÿôôÿã îëàíäàùè áèð ñÿðêÿðäÿ õèëàñûìûçûí ïëàíûíû äöçÿëòìèøäèð, þç ïëàíûíûí
éåðèíÿ éåòèðèëìÿñè ö÷öí ùÿìèí ñÿðêÿðäÿíèí èõòèéàðûíäà àíúàã
èéèðìè ìåòðëèê çÿíý ìÿôòèëè âàð. Ãÿëÿáÿ ö÷öí çÿðóðè îëàí ìàíåâð
ãöââÿñè êèìè îíóí èõòèéàðûíäà éàëíûç êàòèáè âàð. Ùÿëÿ î äà áóìÿôòèëèí î áàøûíäà îëñà.
Äàüûäûëìûø ùèññÿëÿðäÿí îëàí áó ñîëäàòëàðäà, ìöùàðèáÿäÿ áåêàð ãàëìûø, éîëëàðäà áàøëû-áàøûíà âåéëëÿíÿí áó ÿñýÿðëÿðäÿ ìÿüëóá
âÿòÿíïÿðâÿðëÿðäÿí ýþçëÿíèëÿí ìÿéóñëóã éîõäóð. Îíëàð ñöëù__________
èñòÿéèðëÿð, áó äîüðóäóð. Ñöëù èñÿ îíëàð ö÷öí àüëàñûüìàç ùÿðú321ìÿðúëèéèí ñîíó, þçöíÿ, þç ìÿíëèéèíÿ, úöçè äÿ îëñà ìÿíëèéèíÿ
ãàéûòìàã äåìÿêäèð. Ñàáèã ÷ÿêìÿ÷è éóõóäà ìûõ âóðóð. Ìûõ âóðà-âóðà êàèíàòû éàðàäûð.
ßýÿð îíëàð ùàðà ýÿëäè ýåäèðëÿðñÿ, áó, ùå÷ äÿ þëöì ãîðõóñóíäàí äåéèë, îíëàðû àéûðàí, áèð-áèðèíäÿí óçàãëàøäûðàí öìóìè ãàòìàãàðûøûãëûãäàí èðÿëè ýÿëèð. Îíëàðû ùå÷ íÿ ãîðõóòìóð, îíëàð äöøêöíëÿøìèøëÿð.

XVII
Äÿéèøèëìÿç áèð ãàíóí âàð: ìÿüëóá îëàíëàðû áèðäÿí-áèðÿ ãàëèáÿ
÷åâèðìÿê îëìàç. ßââÿëúÿ ýåðè ÷ÿêèëÿí, èíäè èñÿ äöøìÿíè äÿôåäÿí îðäó ùàããûíäà äàíûøûëûðñà, áó âóð-òóò éàëíûç áîø ñþùáÿòäèð,÷öíêè ýåðè ÷ÿêèëÿí âÿ èíäè äþéöøÿí ãîøóíëàð åéíè ãîøóíëàð äåéèë.
Ýåðè ÷ÿêèëÿí îðäó îðäó äåéèëäè. Ìÿñÿëÿ îíäà äåéèë êè, áó ÿñýÿðëÿð
ãÿëÿáÿ ÷àëìàüà ëàéèã äåéèëäèëÿð, ìÿñÿëÿ îíäàäûð êè, ýåðè ÷ÿêèëìÿê àäàìëàðû áèð-áèðè èëÿ áàüëàéàí ùÿì ìàääè, ùÿì ìÿíÿâè ÿëàãÿëÿðè ïîçóð. Ýåðè ÷ÿêèëÿ-÷ÿêèëÿ àðõàéà êå÷ÿí ïÿðàêÿíäÿ ÿñýÿðëÿðè âàùèä îðãàíèçì êèìè ôÿàëèééÿòäÿ îëàí éåíè åùòèéàò ãöââÿëÿðèèëÿ ÿâÿç åäèðëÿð. Äöøìÿíèí ãàðøûñûíû ñàõëàéàí äà îíëàð îëóð. Ôÿðàðèëÿðè èñÿ áèð éåðÿ éûüûð âÿ áó ñûéûã õÿìèðè òÿçÿäÿí êöíäÿëÿéèðëÿð. ßýÿð äþéöøÿ àòìàëû åùòèéàò ùèññÿëÿðè éîõäóðñà, îíäà èëê ýåðè÷ÿêèëìÿ ÷îõ áàùà áàøà ýÿëèð.
Òÿêúÿ ãÿëÿáÿ áèðëÿøäèðèð. Ìÿüëóáèééÿò íÿèíêè àäàìëàðû áèðáèðèíäÿí àéûðûð, ùÿòòà àéðû-àéðûëûãäà ùÿð áèð èíñàíäà äà íèôàã ñàëûð.
ßýÿð ôÿðàðèëÿð ìÿùâ îëàí Ôðàíñàíûí ùàëûíà éàíìûðëàðñà, áó ìÿùçîíà ýþðÿäèð êè, îíëàð ìÿüëóá îëìóøëàð. ×öíêè Ôðàíñà îíëàðûí
ÿòðàôûíäà äåéèë, îíëàðûí þçëÿðèíäÿ ìÿüëóá îëìóøäóð. Ôðàíñàíûí
äÿðäèíÿ ãàëìàã, ãàëèá ÷ûõìàã äåìÿê îëàðäû.
Ìÿüëóá åäèëìèø Ôðàíñàíûí ñèìàñû, äåìÿê îëàð êè, ùàìûéà –èñòÿð ùÿëÿ äÿ ìöãàâèìÿò ýþñòÿðÿíëÿð îëñóí, èñòÿðñÿ ìöãàâèìÿò
ýþñòÿðìÿêäÿí ÿë ÷ÿêìèøëÿð îëñóí, ñîíðàëàð, ñàêèòëèê âàõòëàðäà
ìÿëóì îëàúàãäûð. Èíäè ùÿðÿíèí áàøû õàðàá îëìóø, éàõóä èøëÿéÿí
__________
áèð àäè äåòàëà ãàðûøìûøäûð. Áó éà ãÿçàéà äöøìöø éöê ìàøûíûäûð,322

éà áàñûðûã éîëëàðäûð, éà ãàç ñåêòîðóíóí áÿðêèìèø äÿñòÿéèäèð, éà äàìÿíàñûç òàïøûðûãäûð. Òàïøûðûüûí ìÿíàñûçëûüûíûí þçö ôÿëàêÿòèí ÿëàìÿòèäèð. ×öíêè áó áÿëàíûí ãàðøûñûíû àëìàüà éþíÿëäèëìèø ùÿð áèðñÿé ìÿíàñûç îëóð. ×öíêè ùÿð øåé þç-þçö èëÿ íèôàãäàäûð. Ñÿí öìóìè áÿäáÿõòëèéÿ, ôÿëàêÿòÿ àúûìûðñàí, äÿðê åòìÿéÿ ãàáèë îëäóüóí,úàâàáäåù îëäóüóí, èíäè èñÿ õàðàá îëìóø éåýàíÿ øåéÿ àúûéûðñàí.
Ìÿùâ îëàí, äàüûëàí Ôðàíñà òþð-òþêöíòö äÿðéàñûíäà áîüóëóð, ãàëàí øåéëÿðèí èñÿ ùå÷ áèð ÿùÿìèééÿòè éîõäóð: íÿ áó òàïøûðûüûí, íÿáó éöê ìàøûíûíûí, íÿ áó éîëóí, íÿ ãàç ñåêòîðóíóí àíäûðà ãàëìûø
äÿñòÿéèíèí.
ßëáÿòòÿ, äàðìàäàüûí åäèëìÿê êÿäÿðëè ùàëäûð. Äàðìàäàüûí
îëàí çàìàí àë÷àã ãÿëáëÿð þç àë÷àãëûãëàðûíû öçÿ ÷ûõàðûðëàð. Ñîéüóí÷óëàð ñîéüóí÷ó îëóð. Èúòèìàè þçöë äàüûëûð, àëò-öñò îëóð. Ùÿäñèç
äÿðÿúÿäÿ èêðàù îëìóø âÿ éîðóëìóø îðäó áó ùÿðú-ìÿðúëèêäÿ ïîçóëóð, è÷èíäÿí ÷öðöéöð. Áóíëàðûí ùàìûñû äàüûëìàíûí ëàáöä òÿçàùöðöäöð, áóáîíëàð1 òàóíóí ÿëàìÿòè îëàí êèìè. ßýÿð ñåâýèëèíèçèí
öñòöíäÿí éöê ìàøûíû êå÷ñÿ, åéáÿúÿð ùàëà äöøäöéö ö÷öí ñèç äîüðóäàíìû îíó äàíëàéàðñûíûç?
Ìÿüëóáèééÿò, ìÿüëóáëàðà ýöíàùêàðëûã ìþùöðö âóðóð, îíóíÿäàëÿòñèçëèéè äÿ áóíäàäûð. ßýÿð äþéöøöí àãèáÿòèíè ìöÿééÿí åäÿíÀëëàù âåðèëÿí ãóðáàíëàð, áîðúà ùÿäñèç ñÿäàãÿò, þçõîøóíà ìÿùðóìèééÿòëÿð, ùÿäñèç ãàéüûëàðëà ùåñàáëàøìàã èñòÿìÿìèøñÿ, ìÿüëóáèééÿò áóíëàðû íåúÿ ìåéäàíà ÷ûõàðà áèëÿðäè? Ìÿüëóáèééÿò ìÿùÿááÿòè íåúÿ àøêàðà ÷ûõàðà áèëÿð? Ìÿüëóáèééÿò ñÿðêÿðäÿëÿðèí
àúèçëèéèíè, ãîøóíëàðäàêû ùÿðú-ìÿðúëèéè, êöòëÿíèí ÿòàëÿòèíè öçÿ ÷ûõàðûð. Áÿçè àäàìëàð áîðúó éåðèíÿ éåòèðìÿêäÿí ùÿãèãÿòÿí áîéóí
ãà÷ûðìûøäûëàð, ëàêèí áó áîéóíãà÷ûðìàíûí þçö íÿ äåìÿêäèð? Ðóñëàðûí ÿêñ-ùöúóìà êå÷ìÿëÿðè, éàõóä àìåðèêàíëàðûí ìöùàðèáÿéÿ
ãîøóëäóãëàðû õÿáÿðèíèí éàéûëìàñû áó àäàìëàðûí þçëÿðèíè äöçÿëòìÿñè ö÷öí êèôàéÿò èäè. Îíëàðû öìóìè öìèä áèðëÿøäèðÿðäè. Áåëÿõÿáÿðëÿð øèääÿòëÿ ÿñÿí äÿíèç êöëÿéè êèìè, ùÿð äÿôÿ ùÿð øåéè òÿìèçëÿðäè. Ôðàíñàíû, îíà öç âåðìèø ôÿëàêÿòèí íÿòèúÿëÿðè èëÿ ìöùàêèìÿ åòìÿê ëàçûì äåéèë.
__________1Áóáîí – ãàñûãäà ëèìôà âÿçèëÿðèíèí èëòèùàáû

323

Ôðàíñàíû þçöíö ãóðáàí âåðìÿéÿ ùàçûð îëìàñû èëÿ ìöùàêèìÿ
åòìÿê ëàçûìäûð. Ôðàíñà, ìÿíòèã÷èëÿðèí ùÿãèãÿòëÿðèíèí ÿêñèíÿ äþéöøÿ ýèðäè. Ìÿíòèã÷èëÿð áèçÿ äåéèðäèëÿð: “Àëìàíëàð ñÿêñÿí ìèëéîíäóð. Áèð èë ÿðçèíäÿ ÷àòìàéàí ãûðõ ìèëéîí ôðàíñûçû éàðàäà áèëìÿðèê. Áèç áóüäà çÿìèëÿðèìèçè êþìöð øàõòàëàðûíà ÷åâèðÿ áèëìÿðèê.
Áèç Áèðëÿøìèø Øòàòëàðûí êþìÿéèíÿ áåë áàüëàéà áèëìÿðèê. Áÿñ îíäàÿýÿð àëìàíëàð ÿëëÿðèíè Äàíñèãÿ óçàäûðëàðñà – àõû îíó õèëàñ åòìÿê
ãöââÿìèç õàðèúèíäÿäèð – áèç íÿ ö÷öí ðöñâàé÷ûëûãäàí éàõà ãóðòàðìàã ö÷öí èíòèùàð åòìÿëèéèê? Ìÿýÿð áèçèì òîðïàüûí ìàøûíäàí ÷îõòàõûë âåðìÿñè, áèçèì îíëàðäàí èêè äÿôÿ àç îëìàüûìûç ðöñâàé÷ûëûãäûð? Íÿ ö÷öí áó ðöñâàé÷ûëûã áöòöí äöíéàíûí äåéèë, áèçèì öçÿðèìèçÿ äöøìÿëèäèð? Ìÿíòèã÷èëÿð ùàãëû èäè. Ìöùàðèáÿ áèçèì ö÷öí äàüûëìàã äåìÿêäèð. Ëàêèí Ôðàíñà ìÿüëóáèééÿòäÿí úàíûíû ãóðòàðìàã
ö÷öí äþéöøäÿí ãà÷ìàëû èäè? Àüëûì êÿñìèð. Âÿ Ôðàíñà èíòóèòèâ ñóðÿòäÿ ãÿðàðà ýÿëäè: ùå÷ áèð þéöä-íÿñèùÿò îíó äþéöøäÿí áîéóí
ãà÷ûðìàüà ìÿúáóð åòìÿäè. Þëêÿìèçäÿ ðóù Àüëà öñòöí ýÿëäè.
Ùÿéàò ùÿìèøÿ ôîðìóëàíû àëò-öñò åäèð. Òàð-ìàð íÿ ãÿäÿð ïèñîëñà äà, äèð÷ÿëìÿê ö÷öí éåýàíÿ éîë îëà áèëÿð. Áèëèðÿì: àüàúûíáîé àòìàñû ö÷öí òîõóì ìÿùâ îëìàëûäûð. Èëê ìöãàâèìÿò òÿøÿááöñö ÷îõ ëÿíýèäèêäÿ ùÿìèøÿ óüóðñóç îëóð. ßâÿçèíäÿ èñÿ î ìöãàâèìÿò ãöââÿñè îéàäûð. Íÿòèúÿäÿ îëà áèëñèí êè, àüàú áîé àòàð. Òîõóìäàí îëäóüó êèìè.
Ôðàíñà þç ðîëóíó îéíàäû. Äöøìÿíèí îíóí áàøûíà íÿ îéóíëàð
ýÿòèðäèéèíÿ, íÿ áÿëàëàð à÷äûüûíà áöòöí äöíéà áèð àðáèòð êèìè áàõûðäû, áóíà ýþðÿ äÿ îíóí ðîëó þçöíö äèäèá äàüûòìàüà, ÿçèá ïàð÷àëàìàüà ìÿðóç ãîéìàãäàí, áèð ìöääÿò ñöêóòà äàëìàãäàí èáàðÿò èäè. Ùöúóì çàìàíû êèì èñÿ ãàáàãäà îëìàëûäûð. Áèðèíúèëÿðè èñÿ,äåìÿê îëàð, ùÿìèøÿ âóðóá þëäöðöðëÿð. Ùöúóìóí áàø òóòìàñû ö÷öíãàáàãäà ýåäÿíëÿð ìÿùâ îëìàëûäûð.
Áèçèì ðîëóìóç äàùà ÷îõ éöêñÿê èäè, ÷öíêè ùå÷ áèð õÿéàëà ãàïûëìàäàí áèç áèð ÿñýÿðèìèçè îíëàðûí ö÷ ÿñýÿðèíÿ âÿ êÿíäëèëÿðèìèçè îíëàðûí ôÿùëÿëÿðèíÿ ãàðøû ãîéìàüà ðàçû îëäóã. Ìÿí èñòÿìÿçäèì êè, áèçè äàüûíòûíûí åéáÿúÿð òÿçàùöðëÿðè èëÿ ìöùàêèìÿ åòñèíëÿð. Äîüðóäàíìû ó÷óøäà éàíìàüà ùàçûð îëàíëàðû îíëàðûí éàíûãëàðû
__________
èëÿ ìöùàêèìÿ åäÿúÿêëÿð? Àõû î äà åéáÿúÿð ùàëà äöøÿúÿêäèð.
324

XVIIIÀíúàã ùÿð ùàëäà, ìöùàðèáÿíè áèçèì ö÷öí çÿðóðè åäÿí ìÿíÿâè
ìÿíàñûíäàí òÿúðèä åòñÿê, î åëÿ àïàðûëûðäû êè, áèçÿ ìÿíàñûç ýþðöíöðäö. Ìÿí áó ñþçäÿí ùå÷ âàõò õÿúàëÿò ÷ÿêìèðäèì. Áèç ìöùàðèáÿ
åëàí åäÿí êèìè, ùöúóì åòìÿéÿ èìêàíûìûç îëìàäûüûíäàí ýþçëÿìÿéÿ áàøëàäûã êè, íÿ çàìàí èëòèôàò ýþñòÿðèá áèçè ìÿùâ åäÿúÿêëÿð.
Ìÿùâ äÿ åòäèëÿð.
Òàíêëàðëà ìöáàðèçÿ ö÷öí áèçèì àíúàã òàõûë äÿðçëÿðèìèç âàðäû.
Òàõûë äÿðçëÿðè èñÿ áó èø ö÷öí ãÿòèééÿí éàðàìûð. Èíäè ìÿùâ åòìÿêèøè áàøà ÷àòìûøäûð. Íÿ îðäóëàð, íÿ åùòèéàò, íÿ ÿëàãÿ, íÿ ÿñëÿùÿ âàð.
Ìÿí èñÿ þç ó÷óøóìó ñîéóããàíëû áèð èøýöçàðëûãëà äàâàì åòäèðèðÿì. Ñààòäà ñÿêêèç éöç êèëîìåòð ñöðÿò âÿ äÿãèãÿäÿ ö÷ ìèí áåøéöç îòóç äþâðÿ èëÿ ìÿí àëìàí ìþâãåëÿðè òÿðÿôÿ åíèðÿì. Íÿ
ö÷öí? Íåúÿ éÿíè íÿ ö÷öí? Îíëàðûí úàíûíà ãîðõó ñàëìàã ö÷öí!
Îíëàðûí áèçèì ÿðàçèíè òÿðê åòìÿëÿðè ö÷öí! Áèçäÿí ýþçëÿäèêëÿðè
ìÿëóìàòëàð ôàéäàñûç îëäóüóíäàí áó òàïøûðûã áàøãà ìÿãñÿä ýöäÿáèëìÿç.
Ìÿíàñûç ìöùàðèáÿ.
Äåéÿñÿí, ìÿí ÷îõ ìöáàëèüÿ åäèðÿì. Ìÿí ÷îõ àøàüû åíìèøÿì.
Èäàðÿ ìåõàíèçìè âÿ äÿñòÿéèí äîíó à÷ûëìûøäûð. Ìÿí öôöãè ñóðÿòäÿ
íîðìàë ñöðÿòëÿ ó÷óðàì. Ìÿí ñààòäà úÿìè-úöìëÿòàíû áåø éöç îòóçêèëîìåòð ñöðÿòëÿ âÿ äÿãèãÿäÿ èêè ìèí èêè éöç äþâðÿ èëÿ àëìàí ìþâãåéèíÿ ñîõóëóðàì. Ùåéô. Ìÿí àëìàíëàðû àç âàùèìÿéÿ ñàëûðàì.
Áèçè îíà ýþðÿ ìÿçÿììÿò åäÿúÿêëÿð êè, áèç áó ìöùàðèáÿíè
ìÿíàñûç ìöùàðèáÿ àäëàíäûðìûøûã.
Àõû áèç þçöìöç îíó “ìÿíàñûç” àäëàíäûðûðûã. Äåìÿëè, î áèçÿìÿíàñûç ýþðöíöð. Áèç îíó èñòÿäèéèìèç êèìè ìÿñõÿðÿéÿ ãîéà áèëÿðèê, ÷öíêè áöòöí ãóðáàíëàðû áèç âåðèðèê. ßýÿð áåëÿ áèð çàðàôàò êþíëöìö à÷ûðñà, þç þëöìöìÿ ýöëìÿéÿ ìÿíèì ùàããûì âàð. Äöòåðòðèí
äÿ. Ìÿíèì ïàðàäîêñëàðëà þçöìö òÿñêèí åëÿìÿéÿ ùàããûì âàð. ßñëèíäÿ íÿ ö÷öí êÿíäëÿð áó âàõòà êèìè àëîâëàíûð? Íÿ ö÷öí îíëàðûí
ñàêèíëÿðè ñûüûíàúàãäàí ìÿùðóì îëìóøëàð? Íÿ ö÷öí áèç þçöìöçö
__________
áåëÿ áèð ñàðñûëìàç èíàìëà ìåõàíèêëÿøäèðèëìèø ÿòäþéÿíÿ àòûðûã?
325

Ìÿíÿ ùÿð øåé åòìÿéÿ èõòèéàð âåðèëìèøäèð, ÷öíêè áó äÿãèãÿìÿí íÿ åòäèéèìè ýþçÿë àíëàéûðàì. Ìÿí þëöìÿ ýåäèðÿì. Ìÿí ðèñêÿ ýåòìèðÿì. Ìÿí äþéöø ãÿáóë åòìèðÿì. Ìÿí þëöì ãÿáóë åäèðÿì. Ìÿí áþéöê ùÿãèãÿòè êÿøô åòìèøÿì. Ìöùàðèáÿ ðèñê åòìÿê
äåéèë. Ìöùàðèáÿ äþéöø ãÿáóë åòìÿê äåéèë. Åëÿ âàõò ÷àòûð êè, áó,äþéöø÷ö ö÷öí, ñàäÿúÿ, þëöìÿ ýåòìÿê îëóð.
Áèçèì âåðäèéèìèç ãóðáàíëàð õàðèúè þëêÿëÿðäÿ êèôàéÿò ùåñàá
åäèëìÿäèéè ýöíëÿðäÿ, ìÿí ó÷àí âÿ ãàéûòìàéàí åêèïàæëàðûìûçà
áàõûá, þçöì þçöìäÿí ñîðóøóðäóì: “Áèç íÿéèí õàòèðèíÿ ùÿéàòûìûçäàí êå÷èðèê? Áóíóí ÿâÿçèíè áèçÿ êèì âåðÿúÿêäèð?”×öíêè áèç þëöðöê. ×öíêè èêè ùÿôòÿ ÿðçèíäÿ éöç ÿëëè ìèí ôðàíñûç
ùÿëàê îëìóøäóð. Áÿëêÿ îíëàðûí þëöìö ùå÷ äÿ ãåéðè-àäè áèð ìöãàâèìÿòÿ äÿëàëÿò åòìèð. Ìÿí ùå÷ äÿ ôþâãÿëàäÿ ìöãàâèìÿòè
ìÿäù åòìèðÿì. Áó, ìöìêöí äåéèë. Àõû ñîí ýöíö éàõûíëàøàí ôåðìàíû ìöäàôèÿ åäÿðÿê, þëöìÿ ýåäÿí ïèéàäà äÿñòÿëÿðè âàð. Àõû îäààòûëìûø ìóì êèìè ÿðèéÿí àâèàãðóïëàð âàð.
Åëÿ áèçè, 2/33 ãðóïóíóí òÿééàðÿ÷èëÿðèíè äåéÿê: íÿ ö÷öí áèçùÿëÿ äÿ þëìÿéÿ ðàçû îëóðóã? Äöíéàíûí ùþðìÿòèíè ãàçàíìàã
ö÷öíìö? Ùþðìÿò ùàêèì îëàí éåðäÿ îëàð. Áèçëÿðäÿí ùàíñûìûç êèìÿ èñÿ ìöùàêèìÿ åòìÿê ùöãóãó âåðèðèê? Áèç öìóìóí èøè ùåñàá
åòäèéèìèç èøèí íàìèíÿ äþéöøöðöê. Òÿêúÿ Ôðàíñàíûí äåéèë, áöòöí
äöíéàíûí àçàäëûüû òÿùëöêÿäÿäèð, îíà ýþðÿ äÿ ìöíñèô êèìè ÷ûõûø
åòìÿê ÷îõ ÿëâåðèøëèäèð. Áèç þçöìöç ìöíñèôëÿðè ìöùàêèìÿ åäèðèê.
Ìÿíèì 2/33 àâèàäÿñòÿäÿí îëàí éîëäàøëàðûì ìöíñèôëÿðè ìöùàêèìÿ åäèðëÿð. Ãîé áèçÿ, äèíìÿç-ñþéëÿìÿç êÿøôèééàòà ýåäÿí òÿééàðÿ÷èëÿðÿ äåìÿñèíëÿð êè, ãàéûòìàüà ö÷äÿ áèð øàíñ (î äà òàïøûðûã
àñàí îëñà) âàð, ãîé áàøãà àâèàãðóïäàí îëàí òÿééàðÿ÷èëÿðÿ, ãÿëïÿëÿðèí öçöíö åéáÿúÿð ùàëà ñàëìûø, ãàäûíëàðûí õîøóíà ýÿëìÿê ùöãóãóíäàí þìöðëöê ìÿùðóì åäèëìèø, þç åéáÿúÿðëèéè ñàéÿñèíäÿ
èñìÿòèíè ãàëà äèâàðëàðûíäàí äàùà åòèáàðëû ñàõëàéà áèëÿúÿê áàðìàãëûãëàð àðõàñûíäàêû ìÿùáóñ êèìè áó ùöãóãäàí ìÿùðóì åäèëìèø
__________
éîëäàøûìà, áèçëÿðÿ äåìÿñèíëÿð êè, òàìàøà÷ûëàð áèçè ìöùàêèìÿ
326

åäèðëÿð. Òîðåîäîðëàð òàìàøà÷ûëàð ö÷öí éàøàéûðëàð, àíúàã áèç òîðåîäîð äåéèëèê. ßýÿð Îøåäåéÿ äåñÿéäèëÿð êè, “ñÿí ó÷ìàëûñàí, ÷öíêè
ñÿíè øàùèäëÿð ìöùàêèìÿ åäèðëÿð”, î áåëÿ úàâàá âåðÿðäè: “Ñÿùâåäèðñèíèç. Ìÿí, Îøåäå, øàùèäëÿðè ìöùàêèìÿ åäèðÿì...”Éàõøû, áÿñ áèç íÿ ö÷öí äþéöøö äàâàì åòäèðèðèê? Äåìîêðàòèéà
ö÷öíìö? ßýÿð áèç Äåìîêðàòèéà éîëóíäà þëöðöêñÿ, äåìÿëè, áèçäåìîêðàòèê þëêÿëÿðëÿ ùÿìðÿéèê. Îíäà ãîé îíëàð äà áèçèìëÿ áèðéåðäÿ äþéöøñöíëÿð! Ëàêèí îíëàðäàí ÿí ãöââÿòëèñè, áèçèì éåýàíÿ
õèëàñêàðûìûç îëà áèëÿúÿê áèðè, äöíÿí áóíäàí áîéóí ãà÷ûðäû, áóýöí äÿ áîéóí ãà÷ûðûð. Íÿ åòìÿê îëàð! Èõòèéàðû âàð. Àíúàã áóíóíëàî ýþñòÿðèð êè, áèç éàëíûç þç ìÿíàôåéèìèç ö÷öí âóðóøóðóã. Áèç èñÿáèëèðèê êè, ùÿð øåé ìÿùâ îëìóøäóð. Áÿñ îíäà áèç íèéÿ þëöðöê?
Ãî÷àãëûãäàíìû? Ãî÷àãëûã éîõäóð! ßýÿð äàüûëìàüûí ãî÷àãëûã
äîüóðàúàüûíû äöøöíöðñöíöçñÿ, îíäà ñèçèí áó áàðÿäÿ ùå÷ òÿñÿââöðöíöç éîõäóð.
Àüëûí áöòöí äÿëèëëÿðèíäÿí äàùà ýöúëö ùÿãèãÿò âàð. Íÿ èñÿ áèçèì è÷ÿðèìèçÿ äàõèë îëóð âÿ áèçè èäàðÿ åäèð, ìÿí îíà òàáå îëóðàì,àììà îíó ùÿëÿ äÿðê åäÿ áèëìÿìèøÿì. Àüàúûí äèëè éîõäóð. Áèçàüàúûí áóäàãëàðûéûã. Ñþçëÿ èôàäÿ åäèëìÿñè ìöìêöí îëìàéàí àøêàð ùÿãèãÿòëÿð âàð. Ìÿí áàñãûíûí ãàðøûñûíû ñàõëàìàã ö÷öí þëìöðÿì, îíóí ö÷öí þëöðÿì êè, åëÿ áèð ãàëà éîõäóð êè, îðàäà äàëäàëàíûá ñåâäèéèì àäàìëàðëà áèð éåðäÿ ìöãàâèìÿò ýþñòÿðÿ áèëèì. Ìÿíøÿðÿôèìè ãîðóìàã ö÷öí þëìöðÿì, ÷öíêè áèð íÿôÿðèí øÿðÿôèíÿ òîõóíóëäóüóíó ýþðìöðÿì: ìÿí ùàêèìëÿðè ðÿää åäèðÿì. Ìÿí ãî÷àãëûã õàòèðèíÿ þëìöðÿì. Àììà ìÿí ùÿð ùàëäà áèëèðÿì: áó ñààòõÿðèòÿéÿ áàõàí Äöòåðòð Àððàñûí îðàëàðäà, ýåòäèéèìèç èñòèãàìÿòäÿéöç éåòìèø áåø äÿðÿúÿäÿ îëäóüóíó ùåñàáëàéûð, éàðûìúà äÿãèãÿäÿí ñîíðà ìÿíÿ äåéÿúÿêäèð:– Èñòèãàìÿò éöç éåòìèø áåøäèð, úÿíàá êàïèòàí...
Ìÿí äÿ áó èñòèãàìÿòÿ éþíÿëÿúÿéÿì.
__________
327

XIX
– Éöç éåòìèø èêè.
– Áàøà äöøäöì. Éöç éåòìèø èêè.
Ãîé éöç éåòìèø èêè îëñóí. Åïèòàôèéàíû òÿñÿââöðöìÿ ýÿòèðèðÿì: “Òÿééàðÿíè äöç éöç éåòìèø èêè èñòèãàìÿòèëÿ ñöðöðÿì”. Äöøìÿíÿ áåëÿ áîø ìåéäàí îõóéà-îõóéà íÿ ãÿäÿð äàéàíìàã îëàð?
Ìÿí éåääè éöç ÿëëè ìåòð éöêñÿêëèêäÿ áàøäàí-áàøà áóëóä òàâàíûíûí àëòûíäà ó÷óðàì. Äàùà îòóç ìåòð ãàëõûðàì, Äöòåðòð àðòûã ùå÷áèð øåé ÷ÿêÿ áèëìèð. Ýþç ãàáàüûíäà ó÷ìàã, àëìàí òîïëàðûíûí òÿëèì ùÿäÿôèíÿ ÷åâðèëìÿê ëàçûì ýÿëèð. Éåääè éöç ìåòð ãàäàüàí
åäèëìèø éöêñÿêëèêäèð. Áóðàäà áöòöí äöçÿíëèêëÿð ö÷öí ùÿäÿô îëàáèëÿðñÿí. Áöòöí îðäóíóí àòÿøèíè þçöíÿ éþíÿëäÿðñÿí, áöòöí òîïëàðûí âóðà áèëÿúÿéè íþãòÿäÿ îëóðñàí, ùÿð ñèëàùûí ìåéäàí ñóëàäûüû
éåðäÿ ÷îõ ãàëûðñàí. Áó àðòûã àòÿø à÷ìàã äåéèë, àüàúëà äþéÿúëÿìÿêäèð. Åëÿ áèë ìèíëÿðúÿ ñÿëáÿ èëÿ áèð ãîçó ñàëìàã èñòÿéèðëÿð.
Ìÿí ùÿð øåéè ùÿðòÿðÿôëè äöøöíìöøÿì: áóðàäà ïàðàøöòÿ áåëáàüëàìàã îëìàç. Âóðóëìóø òÿééàðÿ àøàüû äöøìÿéÿ áàøëàéàíäà,òÿêúÿ ëöêöí à÷ûëìàñû òÿééàðÿíèí éåðÿ ÷àòìàñûíäàí áèð ñàíèéÿ àðòûã âàõò òÿëÿá åäèð. Ëöêö à÷ìàã ö÷öí ÷ÿòèí ùÿðëÿíÿí äÿñòÿéè éåääè äÿôÿ áóðìàã ëàçûìäûð. Áóíäàí áàøãà, áþéöê ñöðÿòëÿ åíÿíäÿ
ëöêöí ãàïàüû ôîðìàñûíû äÿéèøèð âÿ îéóüà êå÷ìèð.
Ùå÷ íÿ åäÿ áèëìÿçñÿí. Áèð äÿôÿ áó ùÿáè óäìàã ëàçûì ýÿëèð!
Éöç éåòìèø èêè èñòèãàìÿòè ýþòöðìÿê ÷ÿòèí èø äåéèë. Íàùàã éåðÿìÿí ãîúàëäûì. Íàùàã éåðÿ. Ìÿí óøàãëûãäà íåúÿ õîøáÿõòäèì.
Ìÿí áóíó äåéèðÿì, ëàêèí áó äîüðóäóðìó? Î çàìàí ìÿí äÿùëèçäÿ éöç éåòìèø èêè èñòèãàìÿòè ýþòöðöðäöì. ßìèëÿðèìèí óúáàòûíäàí.
Óøàãëûã... Èíäè î, àäàìà íåúÿ õîø ýÿëèð. Òÿêúÿ óøàãëûã äåéèë,áöòöí êå÷ìèø ùÿéàò áåëÿäèð. Ìÿí îíóí ÷þëëÿð êèìè, íåúÿóçàãëàøäûüûíû ýþðöðÿì...
Ìÿíÿ áåëÿ ýÿëèð êè, éåíÿ ÿââÿëêè êèìèéÿì. Èíäè äóéäóãëàðûì
ùÿìèøÿ ìÿíÿ òàíûø îëìóøäóð. Ìÿíèì ñåâèíú âÿ êÿäÿðëÿðèìèí ñÿáÿáëÿðè, ÿëáÿòòÿ, äÿéèøèëìèøäèð, àììà ùèññëÿð ÿââÿëêèäèð. Ìÿí__________
éåíÿ ÿââÿëêè êèìè õîøáÿõò, éàõóä áÿäáÿõò èäèì. Ìÿíÿ úÿçà âå328

ðèðäèëÿð, éàõóä áàüûøëàéûðäûëàð. Ìÿí éàõøû îõóéóðäóì. Ïèñ îõóéóðäóì. Äöøìÿéèíÿ áàõûðäû...
Ìÿíèì ÿí óçàã õàòèðÿëÿðèì íÿäèð? Ìÿíèì äàéÿì âàð èäè, Òèðîëäàíäû, àäû Ïàóëà èäè. Àììà áó ùå÷ õàòèðÿ äÿ äåéèë: áó õàòèðÿ
ùàããûíäà õàòèðÿäèð. Ìÿíèì áåø éàøûì îëàíäà, áàøûìà äÿùëèçäÿ
ùÿìèí ùàäèñÿ ýÿëÿíäÿ Ïàóëà ÿôñàíÿéÿ ÷åâðèëìèøäè. Ùÿëÿ óçóíìöääÿò éåíè èë ÿðÿôÿñèíäÿ àíàì áèçÿ äåéèðäè: “Ïàóëàäàí ìÿêòóá
ýÿëèá”. Áèç óøàãëàð ö÷öí áó áþéöê ñåâèíú èäè. Ëàêèí íÿ ö÷öí áåëÿñåâèíèðäèê? Ïàóëà áèçèì ùå÷ áèðèìèçèí éàäûíäà ãàëìàìûøäû. Î,Òèðîëà ãàéûòìûøäû. Òèðîëäàêû åâèíÿ. Ãàðà áàòìûø áàðîìåòðÿ îõøàéàí êîìàñûíà. Ïàóëà ýöíÿøëè ýöíëÿðäÿ, áàðîìåòðÿ îõøàéàí åâèíèí
àñòàíàñûíäà ýþðöíÿðäè.
– Áÿñ Ïàóëà ýþçÿëäèðìè?
– Ùÿäñèç.
– Òèðîëäà éàõøû ùàâàëàð òåç-òåç îëóð?
– Ùÿìèøÿ.
Òèðîëäà ùÿìèøÿ éàõøû ùàâà îëóðäó. Ïàóëà þç áàðîìåòð-åâèíäÿí ÷ûõûðäû. Åâ îíó ÷îõ óçàãëàðà, ãàðëû òàëàéà àòûðäû. Éàçìàüû þéðÿíäèéèì çàìàí ìÿíè Ïàóëàéà ìÿêòóá éàçìàüà ìÿúáóð åäèðäèëÿð. Ìÿí îíà éàçûðäûì: “ßçèçèì Ïàóëà, ìÿí ÷îõ øàäàì êè, ñèçÿìÿêòóá éàçûðàì...” Áó äóàéà îõøàéûðäû, ÷öíêè ìÿí Ïàóëàíû
óíóòìóøäóì...
– Éöç éåòìèø äþðä.
– Àíëàäûì. Éöç éåòìèø äþðä.
Ãîé éöç éåòìèø äþðä îëñóí. Åïèòàôèéàíû äÿéèøìÿê ëàçûì ýÿëÿúÿêäèð. Áöòöí ùÿéàòûìûí êöëë ùàëûíäà ýþçöìöí ãàáàüûíà ýÿëìÿñè ìàðàãëûäûð. Ìÿí þç õàòèðÿëÿðèìèí ÿë-àéàüûíû éûüûøäûðäûì.
Îíëàð àðòûã ëàçûì îëìàéàúàãäûð... ùå÷ êÿñÿ, ùå÷ âàõò. Ìÿí áþéöê
ìÿùÿááÿò õàòèðÿñèíè ùèôç åäèðÿì. Àíàì áèçÿ äåéÿðäè: “Ïàóëà
îíóí ÿâÿçèíäÿí ùàìûíûçû þïìÿéè õàùèø åäèð”. Àíàì Ïàóëàíûí
ÿâÿçèíäÿí ùàìûìûçû þïöðäö.
– Ïàóëà ìÿíèì áþéöäöéöìö áèëèðìè?
– ßëáÿòòÿ, áèëèð.
__________
Ïàóëà ùÿð øåéè áèëèðäè.
329

– Úÿíàá êàïèòàí, îíëàð àòÿø à÷ûðëàð.
Ïàóëà, ìÿíÿ àòÿø à÷ûðëàð. Ìÿí éöêñÿêëèêþë÷ÿíÿ áàõûðàì: àëòûéöç ÿëëè ìåòð. Áóëóä éåääè éöç ìåòð éöêñÿêëèêäÿäèð. Íÿ îëñóí,ùå÷ íÿ åëÿìÿê îëìàç. Ìÿíèì çÿííèìèí ÿêñèíÿ îëàðàã áóëóäóí
àëòû òàìàì ãàðà äåéèë: î ìàâèäèð, ôþâãÿëàäÿ ìàâèäèð. Ãàðàíëûã
äöøìÿéÿ áàøëàéûð, áöòöí äöçÿíëèê ìàâèëÿøèð. Áÿçè éåðäÿ éàüûø
éàüûð. Î, éàüûøäàí ìàâèëÿøìèøäèð...
– Éöç àëòìûø ñÿêêèç.
– Àéäûíäûð. Éöç àëòìûø ñÿêêèç.
Ãîé éöç àëòìûø ñÿêêèç îëñóí. Áó éîë, ÿáÿäèééÿò éîëó éàìàí
äîëàøûð. Ëàêèí áó éîë ìÿíÿ íÿ ãÿäÿð ñàêèò ýþðöíöð! Äöíéà ìåéâÿ áàüûíà îõøàéûð. Èíäèúÿ î ìÿíÿ, ÷åðòéîæ êèìè, ðóùñóç ýþðöíöðäö. Ùÿð øåé ìÿíÿ ãåéðè-èíñàíè ýÿëèðäè. Àììà èíäè ìÿí àøàüûäàí
ó÷óðàì âÿ áó àëÿìëÿ íÿ èñÿ áèð éàõûíëûã ùèññ åäèðÿì. Ìÿíäÿí
àøàüûäà ýàù òÿíùà, ýàù òàëàëàðëà àüàúëàð þòöá êå÷èð. Ìÿí îíëàðû
ýþðöðÿì. Éàøûë ÷þëëÿðè äÿ. Ãûðìûçû êèðÿìèò äàìëû åâëÿðè äÿ, ãàïûäà äàéàíìûø àäàìû äà. Ùÿð éàí ýþçÿë ìàâè éàüûø ñóëàðûäûð. Áåëÿùàâàäà Ïàóëà, éÿãèí, áèçè òåç åâÿ àïàðàðäû...
– Éöç éåòìèø áåø...
Àðòûã ìÿíèì åïèòàôèéàì þç ñÿðò íÿúèáëèéèíè èòèðèð. “Òÿééàðÿíèéöç éåòìèø èêè, éöç éåòìèø äþðä, éöç àëòìûø ñÿêêèç, éöç éåòìèøáåø èñòèãàìÿòè èëÿ ñöðöðäöì...” Áó, àüûëñûçëûãäûð. Áèð éàíäàí äà áóÿíýÿë ÷ûõäû. Ìîòîð àñãûðûð. Î ñîéóéóð. Êîïîòóí ëàéëàðûíû áàüëàéûðàì. Éàõøû. Åùòèéàò áàêûíû à÷ìàã âàõòûäûð: äÿñòÿéè ùÿðëÿäèðÿì,óíóòäóüóì áèð øåé éîõäóð êè? Éàüûí òÿçéèãèíè ýþñòÿðÿí úèùàçà
íÿçÿð ñàëûðàì. Ùÿð øåé ãàéäàñûíäàäûð.
– Èø øóëóãäóð, úÿíàá êàïèòàí.
– Åøèäèðñÿíìè, Ïàóëà? Èø øóëóãäóð. Ùÿð ùàëäà ìÿí áó àõøàìûí
ìàâèëèéèíÿ ùåéðàí îëìàéà áèëìÿðÿì. ×îõ ãåéðè-àäèäèð. Ðÿíý íÿãÿäÿð äÿðèíäèð! Áó ãà÷ûøàí ìåéâÿ àüàúëàðû äà, îëà áèëñèí ýàâàëû
àüàúëàðûäûð. Ìÿí áó ìÿíçÿðÿéÿ àëóäÿ îëìóøàì. Âèòðèí ìÿñÿëÿñè
ãóðòàðìûøäûð! Ìÿí ÷ÿïÿðè àøìûø îüðóéàì. Èðè àääûìëàðëà éàø ãàðàéîíúàíû òàïäàëàéàðàã, ýàâàëû îüóðëàéûðàì. Ïàóëà, áó, ìÿíàñûç
__________
ìöùàðèáÿäèð. Ìöùàðèáÿ ÿëÿìëè âÿ ÷îõ ìàâèäèð! Ìÿí ÷îõ éàíûë330ìûøàì. Ìÿí ãåéðè-àäè àëÿìè ãîúàëûüûìäà êÿøô åòìèøÿì. Éîõ,éîõ, ìÿí ãîðõìóðàì. Áèð àç ãÿìëèéÿì, âÿññàëàì.
– Ìàíåâð åäèí, êàïèòàí!
Áàõ, áó òÿçÿ îéóíäóð, Ïàóëà! Ñàü àéàüûíëà áàñàðñàí, ñîë àéàüûíëà áàñàðñàí, ýþðÿðñÿí êè, òîïëàð ùÿäÿôè àçäû. Ìÿí óøàãëûãäà
éûõûëàíäà àëíûì øèøèðäè. Ñÿí, ÿëáÿòòÿ, øèøÿí éåðÿ éàø äÿñìàë ãîéóðäóí. Ñÿíèí éàø äÿñìàëûí òåçëèêëÿ ìÿíÿ éàìàí ëàçûì îëàúàã.
Àììà ùÿð ùàëäà, áèëèðñÿíìè... áó àõøàì ìàâèëèéè íÿ ãÿäÿð
úàçèáÿäàðäûð!
Îðàäà, ãàáàãäà ìÿí áèð-áèðèíäÿí àðàëàíàí ö÷ íèçÿ ýþðäöì,óçóí âÿ ïàðûëäàéàí ö÷ øàãóëè ñàïëàã. Áóíëàð èøûëäàéàí ýöëëÿ, éàõóä êè÷èê êàëèáðëè ìÿðìè èçè èäè. Áóíëàðûí ùàìûñû èøûëäàéûðäû. Áèðäÿí ýþðäöì êè, ö÷ëöê ãÿíäèëèí ýþçãàìàøäûðûúû ïàðûëòûñû ýåúÿíèíáó ìàâèëèéèíè éàðûá êå÷äè...
– Êàïèòàí! Ñîë òÿðÿôäÿí øèääÿòëè àòÿø à÷ûðëàð. Ñàüà ýþòöðöí!
Ïåäàëû áàñûðàì.
– Áÿëè, èøëÿð ïèñäèð...
Îëà áèëÿð...
Èø ïèñäèð, àììà ìÿí þç äöíéàìûí ùöäóäëàðûíäàí êÿíàðà ÷ûõìûðàì. Áöòöí õàòèðÿëÿðèì, ãàçàíäûüûì ñÿðâÿò, áöòöí ñåâäèêëÿðèì
ìÿíèìëÿäèð. Óøàãëûüûì ìÿíèìëÿäèð, î áèð ðèøÿ êèìè, ùÿéàòûìûí
áàøëàíüûúû êèìè ãàðàíëûãäà èòèá ýåäèð. Ìÿí ùÿéàòû õàòèðÿëÿðèí êÿäÿðè èëÿ áàøëàäûì... Èø ïèñäèð, ëàêèí ìÿí ùå÷ äÿ áó àõàí óëäóçëàðûí
úàéíàüûíäà êå÷èðìÿëè îëàúàüûì øåéè äóéìóðàì.
Ìÿí öðÿéèìÿ ÿçèç îëàí þëêÿäÿéÿì. Àõøàì äöøöð. Ñîë òÿðÿôäÿ åíëè èøûã çîëàãëàðû ãàðà áóëóäëàð àðàñûíäà äþðäêöíú êèëñÿ ïÿíúÿðÿëÿðè éàðàäûð. Ìÿí áöòöí áó ýþçÿë øåéëÿðÿ àç ãàëà ÿëèìëÿ òÿìàñ åäèðÿì, îíëàð ìÿíèì ëàï éàõûíëûüûìäàäûð. Áóäóð, ýàâàëûëàðûí
áóäàãëàðû ÿéäèéè àüàú. Áóäóð, òîðïàã, îíäàí òîðïàã èéè ýÿëèð.
Øåùäÿ ýÿçìÿê, éÿãèí, éàõøû îëàð. Áèëèðñÿí, Ïàóëà, ìÿí éàâàø-éàâàø ó÷óðàì, îò éûüûëìûø àðàáà êèìè ëÿíýÿð âóðóðàì, éûðüàëàíûðàì... Åëÿ áèë òÿééàðÿ ñöðÿòëÿ ó÷óð... øöáùÿñèç, áó áàðÿäÿ äöøöíÿíäÿ
àäàìà áåëÿ ýÿëèð! Ëàêèí ìàøûíû óíóòñàí, ÿòðàôà áàõñàí,__________
îíäà áó ó÷óø åëÿ áèë ÷þë ýÿçèíòèñèäèð...
331

– Àððàñ...
– Áÿëè. Îðàäà, ÷îõ ãàáàãëàðäà. Àììà Àððàñ øÿùÿðè äåéèë. Àððàñ ýåúÿ ìàâèëèéè ôîíóíäà âóð-òóò ãûðìûçû ôèòèëäèð. Òóôàí ôîíóíäà.
×öíêè àéäûíäûð: ñîëäàí âÿ ãàáàãäàí ëåéñàí ýÿëèð. Áåëÿ áèð çöëìÿòè òÿêúÿ àëàãàðàíëûã äåéÿ èçàù åòìÿê îëìàç. Áåëÿ áèð çöëìÿò
àíúàã öñò-öñòÿ ãàëàíìûø áóëóäëàðûí àëòûíäà îëà áèëÿð.
Àððàñûí àëîâó éóõàðû ãàëõäû. Áó, éàíüûí àëîâó äåéèë. Éàíüûí
÷ûëïàã ÿòèí ùàøèéÿëÿäèéè éàðà êèìè éàíëàðà éàéûëûð. Ôàñèëÿñèç
éàíàúàã àëàí áó ãûðìûçû ôèòèë èñÿ àçàúûã ùèñ åëÿéÿí ÷ûðàüà îõøàéûð.
Îíóí àëîâó ñàêèò-ñàêèò ÷ûõûð, ÿìèíäèð êè, ñþíìÿéÿúÿêäèð, éàíàúàã èñòÿíèëÿí ãÿäÿð âàð. Îíäà éûüúàì, äåìÿê îëàð, ÷ÿêèëè áèð úèñèì ùèññ îëóíóð, áóíó áÿçÿí êöëÿê òÿðïÿäèð. Éûðüàëàéûð, àüàú êèìè î òÿðÿô-áó òÿðÿôÿ ÿéèð. Ìÿùç... àüàú êèìè. Áó àüàú Àððàñû þçðèøÿëÿðèíèí, êþêëÿðèíèí òîðóíà ñàëìûøäûð. Àððàñäà îëàí ùÿð øåé,Àððàñûí áöòöí åùòèéàòû, Àððàñûí áöòöí âàð-äþâëÿòè ñÿìàëàðà,àüàúëàðûí ãèäàëàíäûüû øèðÿéÿ ÷åâèðìÿéÿ úàí àòûð.
Ìÿí ýþðöðÿì êè, áÿçÿí îëäóãúà ýóð îëàí áó àëîâ ýàù ñàüà,ýàù ñîëà ÿéèëèð, ãàðà òöñòö áóðóìëàðû áóðàõûá, ñîíðà éåíÿ äöçÿëèð.
Àììà ìÿí ùÿëÿ øÿùÿðè ñå÷ÿ áèëìèðÿì. Áöòöí ìöùàðèáÿ áó øÿôÿãäÿäèð. Äöòåðòð äåéèð êè, èø ïèñäèð. Î, ãàáàüû éàõøû ýþðöð. Ìÿíèèñÿ òàëåéèí áèð íþâ ìÿðùÿìÿòè äàùà àðòûã ùåéðÿòÿ ñàëûð: áó çÿùÿðëÿíìèø äöçÿíëèê áèçÿ áèð åëÿ ÷îõ çÿùÿðëè óëäóçëàð ýþíäÿðìèð.
Áÿëè, àììà...
Áèëèðñÿíìè, Ïàóëà, óøàãëûã ÷àüëàðûìäàêû ÿôñàíÿâè íàüûëëàðäà
úÿíýàâÿð ñåùèðëÿíìèø, ÿñðàðÿíýèç ãÿñðÿ ýåäÿðêÿí, äÿùøÿòëè ñûíàãëàðäàí êå÷èðäè. Î, áóç äàüëàðûíà ãàëõûðäû, ó÷óðóìëàðäàí êå÷èðäè. Î, õàèíëÿðèí ôèòíÿ-ôÿñàäûíû àëò-öñò åäèðäè. Íÿùàéÿò, éàøûë äöçÿíëèêäÿ ãÿñð îíóí ýþçëÿðè ãàðøûñûíäà úàíëàíûðäû. Îíóí àòû áóäöçÿíëèéè, ÷ÿìÿíëèêäÿ îëäóüó êèìè, ðàùàò êå÷èðäè. Úÿíýàâÿð àðòûã
þçöíö ãàëèá ùåñàá åäèðäè... Àù, Ïàóëà, íàüûëûí íÿ îëäóüóíó áèëÿí
àäàìû àëäàäà áèëìÿçñÿí. Èøèí ÿí ÷ÿòèíè ùÿìèøÿ åëÿ áó âàõòáàøëàéûð...
Èíäè ìÿí äÿ ÿââÿëëÿð îëäóüó êèìè, àõøàì ìàâèëèéè è÷ÿðèñèíäÿþç àòÿøëè ãÿñðèìÿ òÿðÿô ÷àïûðàì... Ñÿí ÷îõ òåç ýåòäèí, áèçèì
__________
îéóíëàðäàí õÿáÿðèí éîõäóð, áèçèìëÿ úÿíýàâÿð Àêëåí îéóíóíó
332

îéíàìàã ñÿíÿ íÿñèá îëìàäû. Áó îéóíó áèç þçöìöç óéäóðìóøóã,÷öíêè àäè îéóíëàðäàí çÿùëÿìèç ýåäèðäè. Áó îéóíó áèç øèääÿòëè òóôàí ýþçëÿíèëäèéè âàõò, èëê èëäûðûì ÷àõàíäàí ñîíðà éàðïàãëàðûí õöñóñè ÿòðèíäÿí âÿ ãÿôèë ÷ûðïûíòûñûíäàí èíäèúÿ áóëóäëàðûí ïàð÷àëàíàúàüûíû, èíäèúÿ éàüûø éàüàúàüûíû ùèññ åòäèéèìèç ýöíëÿðäÿ îéíàéàðäûã. Î çàìàí ãàëûí éàðïàãëàð áèð àí è÷èíäÿ ôûøûëäàéàí éöíýöë êþïöéÿ äþíöðäö. Áó èøàðÿ èäè... Ùå÷ íÿ áèçè ñàõëàéà áèëìÿçäè.
Ïàðêûí ëàï îðòàëàðûíäàí áèç ýåíèø ÷ÿìÿíëèêëÿ ýöúöìöç ýÿëäèêúÿ åâÿ ãà÷ûðäûã. Òóôàíëû ëåéñàíûí èëê äàìëàëàðû àüûð-àüûð âÿàðàáèð äöøöð, èëê äàìúû êèìèí öñòöíÿ äöøñÿ, î ìÿüëóá ñàéûëûðäû.
Ñîíðà èêèíúè äàìúû êèìèí öñòöíÿ äöøñÿ, î ìÿüëóá îëóðäó. Ñîíðà
ö÷öíúö. Ñîíðà ãàëàíëàðû. Ùàìûäàí ÷îõ äàâàì ýÿòèðÿíè, ÿëáÿòòÿ,ýþéëÿð ùèìàéÿ åäèðäè, î, äþçöìëö, ìþùêÿì èäè. Î, ýÿëÿí òóôàíà
ãÿäÿð “úÿíýàâÿð Àêëåí” àäûíû äàøûìàã ùàããû ãàçàíûðäû.
Ùÿð äÿôÿ äÿ áèð íå÷ÿ ñàíèéÿéÿ, îéóí óøàãëàðûí ùåêàòîìáèéàñûèëÿ áèòèðäè.
Ìÿí èíäè äÿ úÿíýàâÿð Àêëåíèí îéóíóíó ÷ûõàðûðàì. Ìÿí þçàòÿøëè ãÿñðèìÿ äîüðó éàâàø-éàâàø ãà÷ûðàì, àììà åëÿ ãà÷ûðàì êè,íÿôÿñèì êÿñèëèð...
Âÿ áèðäÿí:– Ùÿ, êàïèòàí. Áåëÿñèíè ìÿí ùÿëÿ ýþðìÿìèøäèì.
Áåëÿñèíè äÿ ìÿí ýþðìÿìèøäèì. Ìÿí àðòûã ìþùêÿì îëà áèëìèðÿì. Àù, ìÿí ùå÷ áèëìèðäèì êè, éåíÿ äÿ öìèä åäèðÿì...

XX
Éåääè éöç ìåòð éöêñÿêëèêäÿ ó÷ìàüûìà áàõìàéàðàã, ìÿíöìèä åäèðäèì. Òàíê ïàðêëàðûíà áàõìàéàðàã, Àððàñûí àëîâëàðûíà
áàõìàéàðàã, öìèä åäèðäèì. Ìÿí þçöì äÿ èíàíìàäàí öìèä åäèðäèì. Ìÿí ôèêðÿí óøàãëûã ÷àüëàðûìà ãàéûäûðäûì êè, þçöìö éåíèäÿí îíóí éöêñÿê ùèìàéÿñè àëòûíäà ùèññ åäèì. Éàøëû ö÷öí ùèìàéÿ
éîõäóð. Éàøà äîëàíäàí ñîíðà ñÿíè òÿê-òÿíùà áóðàõûðëàð. Àíúàãùÿð øåéÿ ãàäèð Ïàóëàíûí ÿëèíäÿí òóòàí îüëàíà ýþçöí öñòÿ ãàøûíâàð äåìÿéÿ êèìèí úÿñàðÿòè ÷àòàð? Ïàóëà, ñÿíèí êþëýÿí ìÿíèì ñè__________
ïÿðèì îëìóøäóð.
333Ìÿí áöòöí ùèéëÿëÿðÿ ÿë àòäûì. Äöòåðòð ìÿíÿ “èø ïèñäèð” äåéÿíäÿ áó òÿùëöêÿíè äÿ öìèäÿ ÷åâèðäèì. Áèç ìöùàðèáÿ åäèðèê: àõûáó ìöùàðèáÿ ùå÷ îëìàñà áèð øåéäÿ þçöíö ýþñòÿðìÿëèäèð. Âÿ î àíúàã áèð íå÷ÿ èøûãñà÷àí ãóéðóãëó õÿòëÿ þçöíö ýþñòÿðäè. Àððàñûí öñòöíäÿ äîëàøàí ìÿøóì þëöì òÿùëöêÿñè áåëÿ èìèø? Ýöëöíúäö...
...Þëöìÿ ìÿùêóì åäèëìèø àäàì úÿëëàäû ñèìàñûç ðîáîò øÿêëèíäÿ òÿñÿââöð åäèð. Àñãûðìàüû, ùÿòòà ýöëìÿéè áàúàðàí áó úàíëàðà
äÿéÿí àäàì ýÿëèá ÷ûõûð. Ìÿùêóì áó òÿáÿññöìäÿí ìèí õÿéàëà
äöøöð, åëÿ áèë õèëàñ ö÷öí áöòöí éîëëàð áó òÿáÿññöìäÿí ýÿëèá
êå÷èð... Áó éîëóí þçö èñÿ õÿéàëè éîëäóð. Úÿëëàä ñÿáèð ýÿòèðñÿ äÿ,îíóí áàøûíû âóðàúàãäûð. Ëàêèí öìèääÿí èìòèíà åòìÿê îëàðìû?
Áèðúÿ áèçè íåúÿ ãÿáóë åäÿúÿêëÿðè áàðÿäÿ ñÿùâ åòìÿéÿéäèì,äÿãèãÿëÿð êå÷èð, ùå÷ íÿ äÿéèøìèðäè âÿ äåéÿñÿí, ùå÷ äÿéèøìÿéÿúÿêäè, áèçäÿí àøàüûäà ñàäÿ âÿ ýþçÿë êÿíä ìÿíçÿðÿëÿðè óçàíûá
ýåäèðäè, éàø êèðÿìèò äàìëàð ãÿøÿíý-ãÿøÿíý èøûëäàéûðäû. Áèç ùÿðö÷öìöç – Äöòåðòð, àòûúû âÿ ìÿí åëÿ áèë éàüûø éàüìàäûüû ö÷öí éàõàëûüûìûçû áåëÿ ãàëäûðìàäàí àäèúÿ ÷þë ýÿçèíòèñèíäÿí åâÿ ãàéûäûðäûã. Àëìàí ìþâãåéèíèí ëàï è÷ÿðèëÿðèíäÿ ìàðàãëû áèð øåé ýþðöíìöðäö. Ýÿëÿúÿê ìöùàðèáÿíèí ñèìàñûíû ìöòëÿã äÿéèøÿ áèëÿúÿê
çàùèðè áèð ñÿáÿá íÿçÿðÿ ÷àðïìûðäû. Åëÿ áèë äöøìÿí ïÿðÿí-ïÿðÿí
äöøöá, ÷þëëÿðèí èíòÿùàñûçëûüû è÷ÿðèñèíäÿ ÿðèéèá ýåäèðäè, ùÿð åâÿ
âóð-òóò áèð ÿñýÿð, ùÿð àüàúà áèð ÿñýÿð ãàëìûøäû, îíëàðäàí áÿçèëÿðè
ìöùàðèáÿíè õàòûðëàéûá, àðà-ñûðà àòÿø à÷ûðäû. Åëÿ ùåé îíóí áåéíèíÿ
éåðèòìèøäèëÿð: “Ñÿí òÿééàðÿëÿðÿ àòÿø à÷ìàëûñàí...” Ëàêèí èíäè áóîíà òóòãóí, éóõó êèìè ýÿëèðäè. ßñýÿð þçö äÿ áóíóí ëàçûì îëóáîëìàäûüûíû áèëìÿäÿí àðà-ñûðà àòÿø à÷ûðäû. Áèð âàõò ìÿí àõøàìëàðúàí àëàí áèð úàíàíëà ýÿçÿðêÿí þðäÿê øèêàðû åøãèíÿ äöøöðäöì, îíëàðûí áàðÿñèíäÿ ãÿòèééÿí äöøöíìÿäÿí àòÿø à÷ûðäûì, þçöì èñÿ òàìàì áàøãà ìÿñÿëÿäÿí äàíûøûðäûì.
Áåëÿ ùÿðÿêÿòèì þðäÿêëÿðèí öðÿéèíäÿíäè.
Ýþðìÿê èñòÿäèéèíè ÷îõ àñàíëûãëà ýþðÿðñÿí: áóäóð, áó ÿñýÿð
ìÿíè íèøàí àëûð, àììà åëÿ-áåëÿ, õàëà-õÿòðèí ãàëìàñûí. Îíóí ýöëëÿñè éàíûìäàí þòöá êå÷äè. Áàøãà ÿñýÿðëÿð áèçÿ ìÿùÿë ãîéìóðëàð.
Ãàáàüûìûçû êÿñÿ áèëÿúÿê, áèçè, îëà áèëñèí, éåðÿ ñÿðÿ áèëÿúÿê ÿñ__________
ýÿðëÿð èñÿ áó äÿãèãÿ ýåúÿíèí ÿòðèíè-ãîõóñóíó ëÿççÿòëÿ óäóð, éà334

õóä ñèãàðåò ÷ÿêèð, éàõóä ëÿòèôÿ äàíûøûðëàð, îíëàð äà áèçÿ êÿìåòèíàëûã åäèðëÿð. Áàõ, î êÿíääÿ ìÿêàí ñàëàíëàð èñÿ, îëà áèëñèí, ãàçàí÷àëàðûíû øîðáà ö÷öí óçàäûðëàð. Áèð ýóðóëòó ãîïóá êÿñèëèð. Þçöíöíêöäöð éà þçýÿíèí? Îíëàðûí áóíó àéûðä åòìÿéÿ âàõòëàðû éîõäóð, îíëàð
àíúàã øîðáà òþêöëÿí ãàçàí÷àëàðûíû ýþðöðëÿð âÿ áèçÿ ìàíå îëìóðëàð. Ìÿí èñÿ ÿëëÿðèìè úèáèìÿ ãîéóá ôèò ÷àëà-÷àëà, ùå÷ áèð øåé îëìàìûø êèìè, áó áàüäàí, ýÿçìÿê ãàäàüàí åäèëìèø áó áàüäàí êå÷èá ýåòìÿéÿ úÿùä åäèðÿì, ýþçÿò÷èëÿð èñÿ áèð-áèðëÿðèíÿ àðõàéûí
îëàðàã, ùå÷ áèð ìàíå÷èëèê ýþñòÿðìÿäÿí ìÿíÿ éîë âåðèðëÿð...
Ìÿí éàìàí áîøàëìûøàì! Ìÿíèì àúèçëèéèìèí, ÷àðÿñèçëèéèìèíþçö îíëàð ö÷öí òÿëÿäèð. Íÿ ö÷öí ñèç íàðàùàò îëóðñóíóç? Ìÿíè áèð àçî òÿðÿôäÿ âóðóá ñàëàðëàð... “Áó àéäûí ìÿñÿëÿäèð! Ùÿ, áèçäÿí þò!
Ãîé êèì èñòÿéèðñÿ, ñÿíè âóðóá ñàëñûí!..” Îíëàð áó ìàðàãñûç,úàíñûõûúû èøè áàøãàëàðûíûí öçÿðèíÿ àòûðëàð êè, øîðáà íþâáÿëÿðèíè ÿëäÿí
áóðàõìàñûíëàð, çàðàôàòû éàðûì÷ûã êÿñìÿñèíëÿð éàõóä ñàäÿúÿ àõøàì
ìåùèíäÿ õóìàðëàíñûíëàð. Ìÿí èñÿ îíëàðûí áàøû ñîéóãëóãëàðûíäàí,èøÿ úàí éàíäûðìàìàëàðûíäàí èñòèôàäÿ åäÿðÿê, þçö äÿ áåëÿ áèð âàõòäà ùÿéàòûìû áó äÿãèãÿëÿðèí ÿëèíäÿí äàðòûá àëûðàì, ìöùàðèáÿ îíëàðûí ùàìûñûíû, åëÿ áèë ãÿñäÿí áèð íÿôÿðèíÿ ãÿäÿð ùàìûñûíû ÿëäÿí ñàëìûøäûð, íÿ ö÷öí äÿ áåëÿ îëìàñûí? Ìÿí àðòûã áèð ÿñýÿðäÿí î áèðè ÿñýÿðÿ, áèð âçâîääàí î áèðè âçâîäà, áèð êÿíääÿí î áèðè êÿíäÿ êå÷ÿðÿê, òàïøûðûãëàðû éåðèíÿ éåòèðèá åâÿ ÷àòìàã ìÿñÿëÿñèíè ýþòöð-ãîéåäèðÿì. Áèç âóð-òóò àõøàì ñÿìàñûíäà ó÷óá ýåäÿí áèð òÿééàðÿéèê...
îíóí ö÷öí áàøûíû ãàëäûðûá éóõàðû áàõìàüà äÿéìÿç!
ßëáÿòòÿ, ìÿí ãàéûòìàüà öìèä åäèðäèì. Ëàêèí åéíè çàìàíäà
áèëèðäèì êè, áèð ùàäèñÿ áàø âåðìÿëèäèð. Ñèçè åäàìà ìÿùêóì åòìèøëÿð, àììà ñèçèí ñàëûíäûüûíûç ùÿáñõàíà ñöêóò è÷èíäÿäèð. Ñèç òÿëàø è÷èíäÿ áó ñöêóòäàí éàïûøûðñûíûç. Ùÿð ñàíèéÿ êå÷ÿí ñàíèéÿéÿ
îõøàéûð. Îíà ýþðÿ äÿ èíäèúÿ ýÿëÿúÿê ñàíèéÿíèí äöíéàíû àëò-öñòåäÿúÿéèíè äöøöíìÿéÿ ùå÷ áèð ÿñàñûíûç éîõäóð. Áóíà îíóí ýöúö÷àòìàç. Ùÿð ñàíèéÿ áèð-áèðèíèí àðäûíúà ñöêóòó ãîðóéóð. Àðòûã
àäàìàåëÿ ýÿëèð êè, ñöêóò ÿáÿäè îëàðàã óçàíûá ýåäÿúÿêäèð...
__________
Ëàêèí áóäóð ýÿëèøè ëàáöä îëàíûí àéàã ñÿñëÿðè åøèäèëèð.
335

ßòðàôûí àùÿíýè ïîçóëäó. Ñþíìöø êèìè ýþðöíÿí îäóí ýþçëÿíìÿç áèð ÷ûðòûëòû èëÿ ÿòðàôà ãûüûëúûì ñà÷äû. Ùàíñû ýèçëè ãöââÿ áèçèì
áóðàäà îëäóüóìóçà áèð àí è÷èíäÿ ñÿñ âåðìÿéÿ äöçÿíëèéè ìÿúáóð
åòäè? Áàùàðäà àüàúëàð òîõóìëàðûíû ñÿïèðëÿð. Íÿ ö÷öí áèðäÿí òîïëàðûí áàùàðû ýÿëäè? Áèçÿ ãàðøû éþíÿëäèëÿí áó ãÿäÿð ýóð èøûã ùàðäàíäûð? Åëÿ áèë êè, áèðäÿí ùÿð éåðè èøûüà ãÿðã åòäèëÿð.
Ìÿí ÿââÿëúÿ åëÿ áèëäèì êè, áèð ñÿùëÿíêàðëûüà éîë âåðìèøÿì. Ùÿðøåéè êîðëàìûøàì. Ìöâàçèíÿò ÷îõ ãåéðè-ñàáèò îëàíäà, ýþçöíö ãûðïìàã éàõóä ÿëèíè òÿðïÿòìÿê êèôàéÿòäèð. Àëïèíèñò þñêöðÿí êèìè äàøòîðïàã ñåëèíèí àüçû à÷ûëûð. Áó, áàø âåðÿíäÿ èñÿ ùÿð øåé áàòûá ýåäèð.
Áèç ãàðàíëûüà ãÿðã îëìóø áó ìàâè áàòàãëûãëà àüûð-àüûð àääûìëàéûðäûã. Áèç áó ñàêèò áàòàãëûüû íàðàùàò åòäèê, î äà áèçèì öçÿðèìèçÿ îí ìèíëÿðëÿ ãûçûë ãîâóãúóã àòäû.
Îéóíà ÷îõëó æîíãëéîð äàõèë îëäó. Îíëàð áèð-áèðèíèí àðäûíúà
áèçèì öçÿðèìèçÿ îí ìèíëÿðëÿ øàð àòäûëàð. Áèð òÿðÿôÿ ÿéèëìÿê, ìåéëåòìÿê ùàëû îëìàäûüûíäàí ÿââÿëúÿ áèçÿ åëÿ ýÿëäè êè, îíëàð ùÿðÿêÿòñèçäèðëÿð. Ñîíðà èñÿ ìàùèð æîíãëéîðóí àòìàéûá áèð íþâ ÿëèíäÿí
áóðàõäûüû øàð êèìè éàâàø-éàâàø éóõàðû ãàëõäû. Ìÿí ãàòû ñöêóòäàí
ïàðëàéàí ýþç éàøëàðûíûí öñòöìÿ íåúÿ òþêöëäöéöíö ýþðöðÿì.
Æîíãëéîðóí ÷ûõûøûíû ìöøàùèäÿ åäÿí ñöêóòäàí.
Ùÿð áèð ïóëåìéîò àòÿøè éàõóä òåçàòàí çåíèò òîïëàðû éöçëÿðëÿ
ìÿðìè éàõóä èøûãëû èç ñàëàí ýöëëÿëÿð áóðàõûð, îíëàð ñàéüàú äÿíÿëÿðè êèìè áèð-áèðèíèí àðäûíúà ýåäèðëÿð. Ìèíëÿðëÿ ñàéüàúëàð áèçÿäîüðó ýÿëèð, îíëàðûí ìèëëÿðè ñîí íþãòÿéÿ êèìè óçàíûð âÿ áèç îëäóüóìóç éöêñÿêëèêäÿ ãûðûëûðëàð.
Äîüðóäàí äà, éàíäàí áàõàíäà ýþðöíöð êè, áèçÿ äÿéìÿéÿí
ìÿðìèëÿð âÿ ýöëëÿëÿð áàøýèúÿëëÿíäèðèúè ñöðÿòëÿ ó÷óðëàð. Ýþç éàøëàðû èëäûðûìà ÷åâðèëèð. Ìÿí òðàéåêòîðèéàíûí áèòìÿç-òöêÿíìÿç, éåòèøìèø áóüäà ðÿíýèíÿ ÷àëàí ÷þëëÿðèíÿ äöøìöøÿì. Ìÿí ó÷àí òàéàíûí äÿðçëÿðè è÷èíÿ äöøìöøÿì. Ìÿíè áàøýèúÿëëÿíäèðèúè éàëëû äöçÿëäÿí ñàéñûç-ùåñàáñûç èéíÿëÿð íàðàùàò åäèð. Áöòöí âàäè þç òåëëÿðèíè
ìÿíÿ òÿðÿô óçàòìûøäûð, ÿòðàôûìäà èøûëäàéàí òîð ùþðöðëÿð.
Ìÿí éåðÿ òÿðÿô ÿéèëÿíäÿ áó èøûëäàéàí ãîâóãëàðûí òÿáÿãÿñèíè
__________
ýþðöðÿì, îíëàð àüûð-àüûð ãàëõûðëàð, åëÿ áèë äóìàí ïÿðäÿëÿðèäèð.
336

Ìÿí àüûð-àüûð ôûðëàíàí áó òîõóìëàðû ýþðöðÿì: òàõûë äþéÿíäÿ ñàìàí áåëÿ ãàëõûð. Öôöãè áàõàíäà ùÿð òÿðÿôèì òàéàëàðäûð, òàéà äÿðçëÿðèäèð. Àòÿø? Îëà áèëìÿç! Ìÿíÿ ñîéóã ñèëàùëà ùÿìëÿ åäèðëÿð!
Ìÿí àíúàã ïàðûëäàéàí ãûëûíúëàðû ýþðöðÿì! Ìÿí ùèññ åäèðÿì.
Îðàäà íÿ òÿùëöêÿ âàð! ßòðàôûí ýþçÿëëèéèíäÿí ýþçëÿðèì ãàìàøûð!
– Òð-ð-ð-àõ!
Ìÿí îòóðàúàãäàí èéèðìè ñàíòèìåòð ãÿäÿð ãàëõûá äöøäöì.
Ñàíêè ìÿíè òÿééàðÿ èëÿ âóðäóëàð. Î äàüûëìûøäûð, ïàð÷à-ïàð÷à îëìóøäóð, õóðä-õÿøèë îëìóøäóð... éîõ, éîõ, ùèññ åäèðÿì êè, îíó ùÿëÿ èäàðÿ åòìÿê îëàð. Áó ùÿëÿ ñàéñûç-ùåñàáñûç çÿðáÿëÿðèí áèðèäèð.
Áóíóíëà áÿðàáÿð, ìÿí ïàðòëàéûø ýþðìÿäèì. Ýþðöíöð, îíëàðûí òöñòöñö ãàðàíëûã éåðÿ ãàðûøûð. Ìÿí áàøûìû ãàëäûðûá áàõûðàì. Âÿ ýþðöðÿì êè, íèúàò éîõäóð.

XXIÉåðÿ äîüðó ÿéèëÿíäÿ, áóëóäëàðëà ìÿíèì àðàìäàêû áîøëóüóí
òÿäðèúÿí ýåíèøëÿíäèéèíè ýþðìÿäèì. Èøûãëû èç áóðàõàí ìÿðìèëÿð
áóüäà èøûüû ñà÷ûðäû: ìÿí ùàðäàí áèëÿéäèì êè, îíëàð éöêñÿê íþãòÿéÿ ÷àòûá ýþéÿ íÿ èñÿ ãàðàíëûã áèð øåé ñàíúûðëàð, ñàíêè ìûõ ÷àõûðëàð. Ìÿí áó ïàðòëàéûø òöñòöëÿðèíèí íåúÿ áóðóëüàí âÿ ãöòá áóçëàðû
ëÿíýëèéè èëÿ öçÿí ïèðàìèäà êèìè òîïëàøäûüûíû ýþðöðÿì. Áåëÿ ìÿñàôÿäÿí îíëàðà áàõàíäà åëÿ áèë ñÿíèí þçöí ùÿðÿêÿòñèçñÿí.
Ìÿí áèëèðÿì êè, áåëÿ òèêèíòèëÿð áàø ãàëäûðäûìû, äÿðùàë òÿùëöêÿñèç îëóð. Áöòöí áó éóìàãëàð éàëíûç ñàíèéÿíèí éöçäÿ áèð ùèññÿñè
ãÿäÿð ùÿéàò âÿ þëöì öçÿðèíäÿ ùþêìðàí îëóðëàð. Ëàêèí îíëàð ùèññåäèëìÿäÿí ìÿíè ùÿð òÿðÿôäÿí ÿùàòÿ åòìèøäèëÿð. Îíëàðûí ýÿëèøè èëÿáàøûìûí öñòöíäÿ àìàíñûç ùþêìöí àüûðëûüû ñàëëàíûðäû.
Ìîòîðóí íÿðèëòèñèíèí áàòûðäûüû áó òàìàì ñÿññèç ïàðòëàéûøëàð
ãåéðè-àäè ñàêèòëèê òÿñÿââöðö éàðàäûð. Ìÿí ùå÷ íÿ ùèññ åòìèðÿì.
Ãÿëáèìäÿ èíòèçàð áîøëóüó àüçûíû à÷ûð, ñàíêè ìÿíèì ùàêèìëÿðèì
ìÿøâÿðÿòÿ ýåòìèøëÿð.
Ìÿí äöøöíöðÿì... Ìÿí ùÿð ùàëäà äöøöíöðÿì: “Îíëàð ÷îõéöêñÿéè íèøàí àëûðëàð!” Ìÿí áàøûìû ýåðè àòûá áöòþâ áèð ãàðòàë ñöðöñöíöí êþíöëñöç-êþíöëñöç íåúÿ ýåðè ó÷äóüóíó ýþðöðÿì. Îíëàð
__________
øèêàðäàí èìòèíà åòìèøëÿð. Ëàêèí öìèäèìèç éîõäóð.
337

Éàí-éþðÿìèçÿ àòûëàí òîïëàð ùÿäÿôè âóðìàüà ÷àëûøûðëàð. Ïàðòëàéûø áèç îëàí éöêñÿêëèéÿ ãàëõûð. Ùÿð áèð àòÿø íþãòÿñè áèð íå÷ÿ ñàíèéÿ ÿðçèíäÿ þç ïàðòëàéûø ïèðàìèäàñûíû éöêñÿëäèð, áàøãà áèð éåðäÿ
òÿçÿñèíè óúàëòìàã ö÷öí äÿðùàë îíäàí èìòèíà åäèð. Àòÿø áèçè àõòàðìûð: î áèçè ùÿëãÿéÿ ñàëûð, äàèðÿéÿ àëûð.
– Äöòåðòð, ùÿëÿ óçàãäûð?
– ...Ö÷úÿ äÿãèãÿ äþçÿ áèëñÿê, ãóðòàðàðäûã... àììà.
– Áÿëêÿ àðàäàí ÷ûõäûã.
– Àüëûì êÿñìèð!
Áó áîç ÷ÿí-äóìàí íÿ ãÿäÿð òóòãóíäóð, áèð éåðÿ ãàëàíìûø
êþùíÿ úûð-úûíäûð êèìè áîçäóð. Äöçÿíëèê èñÿ ìàâè èäè. Ñîí äÿðÿúÿ
ìàâè. Äÿíèçèí äèáè êèìè...
Ìÿí íÿ ãÿäÿð äàâàì ýÿòèðÿ áèëÿðÿì? Îí ñàíèéÿ, èéèðìè ñàíèéÿ? Ïàðòëàéûø äàëüàëàðû ìÿíè àðàìñûç ñèëêÿëÿéèð. ×îõ éàõûíäàí
êå÷ÿíëÿðè òÿééàðÿíè äþéÿúëÿéèð, ÿë àðàáàñûíà àòûëàí äàøëàð êèìè.
Áó çàìàí áöòöí òÿééàðÿ àç ãàëà ìóñèãè ñÿñëÿðè ÷ûõàðûð. Ãÿðèáÿ áèðèíèëòè åøèäèëèð... Äåìÿëè, ìÿðìèëÿð êå÷ìèøëÿð. Èëäûðûì êèìè: éàõûí
îëäóãúà äàùà ñàäÿ ýþðöíöð. Áÿçÿí ìÿí òÿêàí äóéóðàì: äåìÿëè
òÿééàðÿìèçÿ ãÿëïÿ äÿéìèøäèð. Éûðòûúû ùåéâàí þêöçö þëäöðÿðêÿíîíó ñèëêÿëÿìèð. Î èíàìëà âÿ ñÿððàñò ïÿíúÿñèíè ùåéâàíà èëèøäèðèð.
Î, äÿðùàë þêöçö öñòÿëÿéèð. Ñÿððàñò ìÿðìè äÿ áåëÿúÿ äöç òÿééàðÿéÿ, åëÿ áèë ÿçÿëÿëÿðèíÿ ñàíúûëûð.
– Éàðàëàíìûñàí?
– Éîõ!
– Åé, àòûúû, éàðàëàíìûñàí?
– Éîõ! Ùÿð ùàëäà òÿñâèð åòìÿê ëàçûì ýÿëÿí áó òÿêàíëàð ùåñàáà ýèðìèð. Îíëàð ãàáûüû, áàðàáàíû äþéÿúëÿéèð. Îíëàð áàêëàðû ÿçìÿê ÿâÿçèíÿ ÷îõ àñàíëûãëà ñÿíèí ãàðíûíû úûðûá è÷àëàòûíû òþêÿ áèëÿðäè. Ëàêèí ãàðûí äà áàðàáàí êèìè áèð øåéäèð. Áÿäÿí èñÿ úÿùÿííÿì îëñóí! Î ùåñàáà àëûíìûð... áàõ, òÿÿúúöáëö îëàí áóäóð!
Áÿäÿí ùàããûíäà áèð íå÷ÿ ñþç äåìÿëèéÿì. Àõû èíñàí ýöíäÿëèê
ùÿéàòäà îëóá êå÷ÿíëÿðè ýþðìöð. Îíóí ùèññ åäèëìÿñè ö÷öí áàõ áå__________
ëÿ ìöñòÿñíà øÿðàèò ëàçûìäûð. Ýþéÿ äèðÿíÿí áåëÿ àëîâ éàüûøû ëà338

çûìäûð, öñòöíÿ ýÿëÿí áó íèçÿëÿð ëàçûìäûð, íÿùàéÿò, ñÿíèí ìÿùøÿð
àéàüûíäà áó òðèáóíàë ãàðøûñûíäà äóðìàüûí ëàçûìäûð. Áàõ, î çàìàíñÿí îíó áàøà äöøÿðñÿí.
Ó÷ìàüà ùàçûðëàíàðêÿí ìÿí þçöìäÿí ñîðóøóðäóì: “Ñîí àíëàð íåúÿ îëàúàãäûð?” Ùÿéàò ùÿìèøÿ ìÿíèì õÿéàëûíäà îëäóüóì
øåéëÿðè àëò-öñò åòìèøäèð. Áó äÿôÿ èñÿ àìàíñûç ãóäóç çÿðáÿëÿð äîëóñó àëòûíäà ÷ûë-÷ûëïàã ýåòìÿê ëàçûì ýÿëäè, ùÿòòà ÿëëÿðèìëÿ öçöìö
þðòìÿéÿ äÿ èìêàí îëìàäû.
Ìÿí ñûíàüû áÿäÿíèìèí ñûíàüû êèìè òÿñÿââöð åòäèì. Ìÿí ùåñàá åòäèì êè, ùÿð øåéäÿí ÿââÿë áÿäÿíèì òÿùëöêÿéÿ ìÿðóç ãàëûð.
Çÿðóðÿò ãàðøûñûíäà ìÿíèì ýÿëèá äàéàíäûüûì íþãòåéè-íÿçÿð áÿäÿíèìèí íþãòåéè-íÿçÿðè èäè. Áèç þç áÿäÿíèìèçëÿ íÿ ãÿäÿð ÷îõìÿøüóë îëóðóã? Îíó ñÿéëÿ ýåéèíäèðèðèê, éóéóðóã, ïÿðâÿðèø âåðèðèê, òÿðàø åäèðèê, è÷èðäèðèê, éåäèðäèðèê. Áèç áó åâ ùåéâàíû èëÿ þçöìöçö ÿéëÿíäèðèðèê. Áèç îíó äÿðçèíèí, ùÿêèìèí, úÿððàùûí éàíûíà
àïàðûðûã. Áèç îíóíëà áèð éåðäÿ ÿçàá-ÿçèééÿò ÷ÿêèðèê. Áèç îíóíëàáèð éåðäÿ àüëàéûðûã. Áèç îíóíëà áèð éåðäÿ ñåâèðèê. Îíóí ùàããûíäàáèç äåéèðèê: “Áó ìÿíÿì!” Âÿ áèðäÿí áó èëëöçèéà äàüûëûð. Áÿäÿíèáèç áèð ãÿïèê éåðèíÿ ãîéìóðóã! Îíó íöôóçäàí ñàëûðûã, ãóëëóã÷ó
ñÿâèééÿñèíÿ åíäèðèðèê. Åëÿ êè, ãÿçÿá áàø ãàëäûðûð, ìÿùÿááÿò àëîâëàíûð, íèôðÿò îéàíûð, áó øþùðÿòëè ùÿìðÿéëèê ðÿùíÿéÿ äöøöð, ïîçóëìàüà áàøëàéûð.
Ñÿíèí îüëóí éàíàí åâäÿäèð? Ñÿí îíó õèëàñ åäèðñÿí! Ñÿíè ñàõëàìàã îëìàç! Éàíñàí äà ñÿí áóíó âåúèíÿ àëìûðñàí. Ñÿí ùÿéàòûíû,áó ìèñêèí âàðëûüûíû ãàáàüûíà ÷ûõàí ùÿð áèð àäàìà ýèðîâ ãîéìàüà
ùàçûðñàí. Ñÿí áèðäÿí áàøà äöøöðñÿí êè, ñÿíÿ áåëÿ ìöùöì ýþðöíÿí øåéëÿ ùå÷ äÿ áàüëû äåéèëñÿí. Ñÿí ÿëèíè êÿñäèðìÿéÿ ùàçûðñàí,òÿêè êþìÿéÿ åùòèéàúû îëàí àäàìà ÿëèíè óçàòìàã ôåéçèíäÿí þçöíö
ìÿùðóì åòìÿéÿñÿí. Ñÿí áöòöíëöêëÿ þç ôÿàëèééÿòèíäÿñÿí. Ñÿíèí
ôÿàëèééÿòèí ñÿí þçöíñÿí. Ñÿí äàùà ùå÷ éåðäÿ éîõñàí. Ñÿíèí áÿäÿíèí ñÿíÿ ìÿíñóáäóð, ëàêèí î àðòûã ñÿí äåéèëñÿí. Ñÿí çÿðáÿ åíäèðìÿéÿ ùàçûðñàí? Áÿäÿíèíè òÿùäèä åòìÿêëÿ ùå÷ êÿñ ñÿíèí ãàðøûíû
êÿñÿ áèëìÿç. Ñÿí äöøìÿíèí þëöìöñÿí. Ñÿí îüëóíóí èõëàñûñàí.
__________
Ñÿí þçöíö äÿéèøäèðèðñÿí. Ùÿì äÿ ñÿíäÿ åëÿ áèð ùèññ éîõäóð êè,
339

ýóéà ñÿí áó ìöáàäèëÿäÿ áèð øåé èòèðèðñÿí. Ñÿíèí ÿëëÿðèí, àéàãëàðûí? Îíëàð àíúàã àëÿòäèð. Áó àëÿòèí êþìÿéè èëÿ äàø éîíàí çàìàíî ñûíûðñà, úÿùÿííÿì îëñóí. Âÿ ñÿí þçöíö ðÿãèáèí þëöìöíÿ, îüëóíóí íèúàòûíà, õÿñòÿíèí øÿôà òàïìàñûíà, èõòèðà÷ûñàíñà þç êÿøôèíÿ
äÿéèøèðñÿí. Áèçèì ãðóïäàí áèð éîëäàø þëöìúöë éàðàëàíìûøäû. Îíàòÿøÿêêöð åëàí åäèëÿí ÿìðäÿ äåéèëèðäè: “Î þç øòóðìàíûíà äåäè:ìÿíèì èøèì áèòìèøäèð. Ãà÷! Ñÿíÿäëÿðè õèëàñ åò!..” Éàëíûç ñÿíÿäëÿðèí éàõóä óøàüûí õèëàñ åäèëìÿñè, õÿñòÿíèí ñàüàëìàñû, ðÿãèáèí
þëöìö, êÿøô âàúèáäèð! Âÿ ñÿíèí âàðëûüûíûí ìÿíàñû áèðäÿí-áèðÿáöòöí ÷ûëïàãëûüû èëÿ àéäûí îëóð. Îíóí ìÿíàñû ñÿíèí áîðúóíäóð,ñÿíèí íèôðÿòèíäèð, ñÿíèí ìÿùÿááÿòèíäèð, ñÿíèí ñÿäàãÿòèíäèð, ñÿíèí
èõòèðàíäûð. Ñÿí þçöíäÿ áàøãà øåé òàïìûðñàí.
Àòÿø ñÿíè òÿêúÿ áÿäÿíèíäÿí äåéèë, åéíè çàìàíäà áÿäÿíèíÿ
ïÿðÿñòèøäÿí àçàä åäèð. Èíñàí þçö èëÿ ìàðàãëàíìàãäàí âàç êå÷èð.
Îíà àíúàã áèëàâàñèòÿ ÿëàãÿäÿ îëäóüó øåé ìöùöìäöð. Þëÿðêÿí îéîõà ÷ûõìûð, áó øåéëÿ ãîâóøóð. Î èòèðìèð, þçöíö òàïûð. Ùÿì äÿ áóÿõëàã äÿðñè âåðÿí àäàìûí ìîèçÿñè äåéèë. Áó àäè, ýöíäÿëèê ùÿãèãÿòäèð, áóíó ýöíäÿëèê õÿéàëàò þç ãàëûí ìàñêàñû àëòûíäà ýèçëÿäèð.
Ìÿí ó÷ìàüà ùàçûðëàøäûüûì âÿ þç áÿäÿíèì ö÷öí ãîðõó êå÷èðäèéèì çàìàí áöòöí áóíëàðûí õàëèñ úÿôÿíýèéàò îëäóüóíó ýþðÿ áèëÿðäèììè! Ñÿí éàëíûç áó áÿäÿíè âåðäèéèí àíäà ùåéðÿòëÿ àøêàð åäèðñÿí êè, îíóí ñÿíèí ö÷öí íÿ ãÿäÿð àç ÿùÿìèééÿòè âàðìûø. Àììà,øöáùÿñèç, àäè ùÿéàòäà ÿýÿð ìÿíè ùÿäñèç çÿðóðÿò èäàðÿ åòìèðñÿ,ÿýÿð ñþùáÿò ìÿíèì âàðëûüûìûí ìàùèééÿòè, ìÿíàñû ùàããûíäà ýåòìèðñÿ, î çàìàí þç áÿäÿíèìèí ãàéüûñûíà ãàëìàãäàí äàùà âàúèááèð øåé òÿñÿââöð åòìèðÿì.
Áÿäÿíÿ áàõ! Ñÿí ìÿíÿ ùå÷ ëàçûì äåéèëñÿí! Ìÿí ñÿíäÿí êÿíàðà àòûëìûøàì, àðòûã ìÿíèì öìèäèì éîõäóð âÿ ìÿíÿ ùå÷ íÿ ëàçûì äåéèë. Áó ñàíèéÿéÿ ãÿäÿð îëóá êå÷ÿíëÿðèí ùàìûñûíû ðÿää åäèðÿì. Íÿ áàðÿäÿ èñÿ äöøöíÿí ìÿí äåéèëäèì. Íÿéè èñÿ ùèññ åäÿíìÿí äåéèëäèì. Î ìÿíèì áÿäÿíèì èäè. Îíó ìÿí ýöú-áÿëà èëÿ áóàíàãÿäÿð äàðòûá ýÿòèðìÿéÿ ìÿúáóð èäèì âÿ åëÿ èíäè, áèðäÿí ýþð__________
äöì êè, îíóí ìÿíèì ö÷öí ùå÷ áèð ÿùÿìèééÿòè éîõìóø.
340

Ìÿí èëê äÿðñèìè îí áåø éàøûìäà àëìûøàì. Ìÿíèì êè÷èê ãàðäàøûì õÿñòÿëÿíìèøäè. Íå÷ÿ ýöí èäè êè, îíäàí ÿëëÿðèíè öçìöøäöëÿð. Áèð äÿôÿ ñÿùÿð, ñààò äþðääÿ îíà áàõàí ãàäûí ìÿíè éóõóäàí
îéàòäû:– Ãàðäàøûíûç ñèçè ÷àüûðûð.
– Âÿçèééÿòè àüûðäûð?
Î úàâàá âåðìÿäè. Ìÿí úÿëä ýåéèíèá, îíóí éàíûíà ãà÷äûì.
Ãàðäàøûìûí ñÿñè ùÿìèøÿêè êèìè èäè, î ìÿíÿ äåäè:– Þëìÿìèøäÿí ãàáàã ñÿíèíëÿ äàíûøìàã èñòÿéèðÿì. Ìÿí þëöðÿì.
Îíóí öçöíöí ÿçÿëÿëÿðè ñÿéðèäè. Î èñÿ ñóñóðäó. Áó çàìàí ÿëèíè, íÿéè èñÿ ðÿää åäèðìèø êèìè, òÿðïÿäèðäè. Ìÿí îíóí ùÿðÿêÿòèíè
áàøà äöøìöðÿì. Ìÿíÿ áåëÿ ýÿëèð êè, óøàã þëöìö ãîâóðäó. Ëàêèíáèð ãÿäÿð ñàêèòëÿøÿíäÿí ñîíðà äåäè:– Ãîðõìà... Ìÿí ÿçàá ÷ÿêìèðÿì. Àüðûìûðàì. Àììà ìÿíäþçÿ áèëìèðÿì. Áó ìÿíèì áÿäÿíèìäèð.
Îíóí èõòèéàðäàí ÷ûõàí áÿäÿíè.
Ëàêèí î, èéèðìè äÿãèãÿäÿí ñîíðà þëÿúÿê áàëàúà ãàðäàøûì úèääè äàíûøìàã èñòÿéèð. Þçöíöí úöçè áèð ùèññÿñèíè êèìÿ èñÿ ìèðàñ
ãîéìàüà òÿëÿáàò ùèññ åäèð, î äåéèð: “Ìÿí âÿñèééÿòíàìÿ” ãîéóá
ýåòìÿê èñòÿðäèì...” Âÿ î ãûçàðûð, éÿãèí, î, ôÿõð åäèð êè, éàøëû êèøèêèìè ùÿðÿêÿò åäèð. ßýÿð î, ãàëà èíøààò÷ûñû îëñàéäû, þç ãàëàñûíû òèêèá áàøà ÷àòäûðìàüû ìÿíÿ âÿñèééÿò åäÿðäè. ßýÿð î, àòà îëñàéäû,þç îüëàíëàðûíûí òÿðáèéÿñèíè ìÿíÿ âÿñèééÿò åäÿðäè. ßýÿð î, ùÿðáè
òÿééàðÿ÷è îëñàéäû, òÿééàðÿíèí ñÿíÿäëÿðèíè ìÿíÿ âÿñèééÿò åäÿðäè.
Ëàêèí î àíúàã óøàã èäè. Î ìÿíÿ áóõàð ìöùÿððèêèíè, âåëîñèïåäèíèâÿ òöôÿíýèíè âÿñèééÿò åòäè.
Àäàì þëìöð. Î òÿñÿââöð åäèð êè, ýóéà þëöìäÿí ãîðõóð, àììà î ãÿôèë ùàäèñÿëÿðäÿí, ïàðòëàéûøëàðäàí ãîðõóð, þçöíäÿí ãîðõóð.
Þëöì âàùèìÿñè? Éîõ. Þëöìëÿ ãàðøûëàøàí çàìàí î àðòûã ìþâúóä
îëìóð. Ãàðäàøûì ìÿíÿ äåäè: “Áóíëàðûí ùàìûñûíû éàçìàüû éàäûíäàí ÷ûõàðìà...” Áÿäÿí äàüûëàíäà ÿñàñ ìÿñÿëÿ àéäûí îëóð. Èíñàí
éàëíûç ìöíàñèáÿòëÿð ãîâøàüûäûð. Âÿ òÿêúÿ ìöíàñèáÿò àäàì ö÷öíìöùöìäöð.
Áèç áÿäÿíè, áó ãîúà éàáûíû àòûðûã. Þëÿðêÿí êèì þçö ùàããûíäà
__________
äöøöíöð? Áåëÿñèíè ìÿí ùÿëÿ ýþðìÿìèøÿì!..
341

– Êàïèòàí!
– Íÿ äåéèðñÿí?
– Íÿ éàìàí îëäó!
– Àòûúû...
– Ùì... Áÿëè?
– Ùàíñû...
Ìÿíèì ñóàëûìû òÿêàí éàðûì÷ûã ãîéóð.
– Äöòåðòð!
– ...òàí?
– Äÿéäèìè?
– Éîõ.
– Àòûúû...
– Áÿëè?
– Îíóí...
Ìÿí ñàíêè äÿìèð äèâàðà ïÿð÷èì îëìóøàì. Åøèäèðÿì:– Àé, àé!
Áàøûìû éóõàðû ãàëäûðûá ýþéÿ áàõûðàì, áóëóäëàðà ãÿäÿð îëàíìÿñàôÿíè ýþçÿéàðû þë÷öðÿì. Ìÿí áþéöðäÿí áàõàíäà ãàðà ëàéëàðûí áèð-áèðèíèí öçÿðèíÿ íåúÿ ñûõ-ñûõ ãàëàíäûüûíû ýþðöðÿì. Äèê áàõàíäà èñÿ îíëàð íèñáÿòÿí ñåéðÿê ýþðöíöð. Ìÿí áàøûìûç öñòÿ ÿìÿëÿ ýÿëÿí ãàðà ðîçåòêàëû íÿùÿíý ÷ÿòèð ýþðöðÿì.
Áàëäûð ÿçÿëÿëÿðè ùåéðÿòàìèç ãöââÿéÿ ìàëèêäèð. Ìÿí ïåäàëûåëÿ áàñûðàì êè, ñàíêè äèâàð äåøìÿê èñòÿéèðÿì. Ìÿí òÿééàðÿíè
êÿíàðà éþíÿëäèðÿì. Î óüóëäàéûá, òèòðÿéÿðÿê ñîë òÿðÿôÿ ñû÷ðàéûð,ïàðòëàéûøëàð ÷ÿëÿíýè ñàüà äîüðó öç òóòóð. Ìÿí îíó áàøûìûí öñòöíäÿí êÿíàðà èòÿëÿéèðÿì. Òîïëàðû àëäàäûðàì, èíäè ìÿðìèëÿð
éàíûìûçäàí þòöá êå÷èð. Ñàü òÿðÿôèìäÿ õÿòÿðñèç ïàðòëàéûøëàðûí
òåç-òåç òÿêðàð îëóíäóüóíó åøèäèðÿì. ßêñ òÿðÿôÿ êå÷ìÿê ö÷öí îáèðè àéàüûìû áàñìàüà ìàúàë òàïìàìûø áàøûìûí öçÿðèíäÿ éåíè÷ÿëÿíý ÿìÿëÿ ýÿëèð. Éåðäÿí éåíÿ ìÿíè íèøàí àëûðëàð. Òÿééàðÿ
òÿçÿäÿí ýóìáóëòó èëÿ áîøëóãà äöøöð. Ëàêèí ìÿí éåíÿ áöòöí
àüûðëûüûìû ïåäàëûí öñòÿ ñàëûðàì! Ìÿí òÿééàðÿíè ÿêñ òÿðÿôÿ ÷ÿêèðÿì, äàùà äîüðóñó, øûüûéûðàì, (úÿùÿííÿì îëñóí êîîðäèíàñèéà)__________
÷ÿëÿíý ñîëäà ãàëûð.
342

Áÿëêÿ äóðóø ýÿòèðÿ áèëäèê? Ëàêèí áó îéóí ÷îõ óçàíà áèëìÿç.
Ìÿí ïåäàëëàðû íÿ ãÿäÿð áÿðê áàññàì äà, îðàäàí, ãàáàãäàí éåíÿöñòöìöçÿ íèçÿ ñåëè ýÿëèð. ×ÿëÿíý éåíÿ áàøûì öçÿðèíäÿí ñàëëàíûð.
Òÿêàíäàí éåíÿ áöòöí âàðëûüûì ñèëêÿëÿíèð. Àøàüû áàõàíäà èñÿ éåíèäÿí ãîâóãëàðûí áàøýèúÿëëÿíäèðèúè äÿðÿúÿäÿ àüûð-àüûð ãàëõäûüûíû
ýþðöðÿì. Áèçèì ùÿëÿ ñàü ãàëäûüûìûç àüëàáàòàí øåé äåéèë. Àíúàãùÿð ùàëäà èíàíûðàì êè, ìÿí äàâàìëûéàì. Ìÿí þçöìö ãàëèá ùèññåäèðÿì! Ìÿí ùÿð ñàíèéÿ ãàëèáÿì!
– Äÿéäèìè?
– Éîõ...
Îíëàðà äÿéìÿìèøäèð. Îíëàð äèøáàòìàçäûð. Îíëàð ãàëèáäèð.
Ìÿí ãàëèáëÿð åêèïàæûíà áàø÷ûëûã åäèðÿì.
Èíäè áèçè ùÿð ïàðòëàéûø òÿùäèä åòìèð: î áèçè ìþùêÿìëÿíäèðèð.
Ùÿð ïàðòëàéûø çàìàíû, ñàíèéÿíèí îíäà áèðè ÿðçèíäÿ, ìÿí äöøöíöðÿì êè, ìàøûíûì òèêÿ-òèêÿ îëìóøäóð. Ëàêèí î éåíÿ äÿ ñþçöìÿ
áàõûð, ìÿí îíó, úèëîâó áÿðê äàðòûëìûø àò êèìè, éóõàðû ãàëäûðûðàì.
Áó çàìàí ùàëûì éàõøûëàøûð, ìÿíè ýèçëè ñåâèíú ùèññëÿðè áöðöéöð.
Ãîðõó ùèññ åòìÿéÿ ìàúàë òàïìûðàì, ìÿí àíúàã ãöââÿòëè ýóðóëòóäàí îëäóüó êèìè, ôèçèêè èçòèðàá ùèññ åäèðÿì âÿ äÿðùàë ðàùàò íÿôÿñ àëûðàì. Ìÿí ÿââÿëúÿ çÿðáÿäÿí òÿêàí, ñîíðà ãîðõó, ñîíðà ôàñèëÿ ùèññ åòìÿëè èäèì. Áàøãà úöð îëà áèëìÿçäè! Áóíà âàõò éîõäóð.
Ìÿí ÿââÿëúÿ òÿêàí, ñîíðà ôàñèëÿ ùèññ åäèðÿì. Òÿêàí, ôàñèëÿ. Áèðìÿðùÿëÿ èøòèðàê åòìèð, ãîðõó éîõäóð. Ìÿí ùÿð äÿãèãÿ þëöì ýþçëÿéÿ-ýþçëÿéÿ éàøàéûðàì, êå÷ÿí äÿãèãÿíèí àðäûíúà äÿðùàë ýÿëÿí
äèðèëìÿ èëÿ éàøàéûðàì. Ìÿí áèð íþâ ñåâèíú øÿëàëÿëÿðèíäÿ éàøàéûðàì. Ñåâèíúèí àðàìñûç àõûíûíäà. Áèðäÿí ùàëûì ùåéðÿòàìèç äÿðÿúÿäÿ éàõøû îëóð. Ñàíêè ùÿð ñàíèéÿ ìÿíÿ éåíÿ ùÿéàò áÿõø åäèëèð.
Ñàíêè ñàíèéÿäÿí ñàíèéÿéÿ ìÿí îíó äàùà äîëüóí ùèññ åäèðÿì.
Ìÿí éàøàéûðàì. Ìÿí ñàüàì. Ìÿí ùÿëÿ ñàüàì. Ìÿí ùÿëÿ äÿ ñàüàì. Ìÿí ùÿéàò ìÿíáÿéèíÿ ÷åâðèëìèøÿì. Ìÿíè ùÿéàò ìÿñòëèéè
áöðöéöð. “Äþéöø ìÿñòëèéè...” äåéèðëÿð. Àíúàã áóíóí þçö åëÿ ùÿéàò ìÿñòëèéèäèð! Ýþðÿñÿí, îíëàð, àøàüûäàí áèçÿ àòÿø à÷àíëàð, áèçÿ__________
ïÿðâÿðèø âåðäèêëÿðèíè áèëèðëÿðìè?
343

Éàü ãàáëàðû, éàíàúàã ãàáëàðû äåøèê-äåøèê îëìóøäóð. Äöòåðòð
äåéèð: “×ÿêèá ãóðòàðäûì! Éöêñÿêëèéÿ ãàëõûí!” Áóëóäëàðà ãÿäÿð
îëàí ìÿñàôÿíè áèð äÿ ýþçÿéàðû þë÷öðÿì. Òÿééàðÿíè áèð äàùà ñîëà,ñàüà ÷åâèðèðÿì. Áèð äÿ éåðÿ íÿçÿð ñàëûðàì. Ìÿí áó ìÿíçÿðÿíèùå÷ âàõò óíóòìàðàì. Áöòöí äöçÿíëèê òåç-òåç éàíûá ñþíÿí ôèòèëëÿðëÿ øÿôÿã ñà÷ûð. Éÿãèí òåçà÷ûëàí òîïëàðäûð. Íÿùÿíý éàøûë àêâàðèóìóí äèáèíäÿí ãîâóãëàð ãàëõìàãäà äàâàì åäèð. Àððàñûí àëîâó
ñèíäàí öñòäÿêè äÿìèð êèìè ãûïãûðìûçû èøûã ñà÷ûð, éåðàëòû åùòèéàòëàðûîíó äîéóíúà ãèäàëàíäûðûð âÿ èíñàí òÿðè, èíñàí çÿêàñû, èíñàí ñÿíÿòè,îíóí õàòèðÿëÿðè âÿ ñÿðâÿòè ýþéÿ óúàëàðàã óçóí ñà÷ êèìè àëîâëàíûðâÿ êöëÿéèí ïÿíúÿñèíÿ àëûá àïàðäûüû éàíûã èéèíÿ ÷åâðèëèð.
Ìÿí àðòûã äóìàíûí áèðèíúè òîïàëàðûíà òîõóíóðàì. Àøàüûäàí
áóëóäëàðûí ãàðíûíû éàðûá êå÷ìèø ãûçûë îõëàð ùÿëÿ äÿ ÿòðàôûìûçäà
úþâëàí åäèð. Ìÿí áó à÷ûëìûø àõûðûíúû äåøèêëÿðèí áèðèíäÿí ñîí äÿôÿéåðÿ áàõûðàì. Ñîíðà áóëóäëàð ìÿíè ÷óëüàëàéûð. Áèð àíëûüà Àððàñ,éàíàí àëîâëàíàí Àððàñ, ýþçöìöí ãàáàüûíäà äóðóð, î, ýåúÿ êèëñÿ
íåôèíèí1 äÿðèíëèêëÿðèíäÿ éàíäûðûëìûø ãÿíäèë êèìèäèð. Î ùÿð ùàíñûáèð äèíè ìÿðàñèìÿ õèäìÿò åäèð, ëàêèí áó ÷îõ áàùà áàøà ýÿëèð. Ñàáàù î àëîâ ùÿð øåéè ìÿùâ åäÿúÿê, óäàúàãäûð. Ñöáóò-äÿëèëè – éàíàí Àððàñûí îáðàçûíû ìÿí þçöìëÿ àïàðûðàì.
– Èø íÿ éåðäÿäèð, Äöòåðòð?
– Ùÿð øåé þç ãàéäàñûíäàäûð, úÿíàá êàïèòàí. Êóðñ èêè éöç ãûðõäûð. Èéèðìè äÿãèãÿäÿí ñîíðà áóëóäëàðû éàðûá êå÷ÿðèê. Ñåíà èëÿ èñòèãàìÿòè ìöÿééÿíëÿøäèðÿðèê.
– Ùÿ, àòûúû, âÿçèééÿò íåúÿäèð?
– Ùì... Áÿëè... êàïèòàí... ãàéäàñûíäàäûð.
– Ùÿ, íåúÿ êå÷äè? Àüûð îëäóìó?
– Ùì... éîõ... áÿëè...
Î þçö äÿ áèëìèð. Î ðàçûäûð, ìÿí Ãàâóàëûí åêèïàæûíäàêû àòûúûíû
õàòûðëàéûðàì. Áèð äÿôÿ ýåúÿ Ðåéíäÿ ñÿêñÿí ïðîæåêòîð Ãàâóàëû
øöàëàð àðàñûíà àëûð. Îíëàð òÿééàðÿíèí ÿòðàôûíäà äà íÿùÿíý êèëñÿ
óúàëäûðëàð. Àòûøìà áàøëàéûð. Ãàâóàë àòûúûñûíûí àñòàäàí þç-þçö èëÿñþùáÿò åòäèéèíè åøèäèð (ëàðèíãàôîíëàð ñèððè ïèñ ñàõëàéûð). Àòûúû þç__________1Í å ô – êèëñÿíèí è÷ÿðèäÿí þí òÿðÿôè

344

þçöíÿ äàíûøûð: “Ùÿ, íÿ äåéèðñÿí, ãî÷àã... Íåúÿñÿí? Ìÿýÿð ìöëêè
èøäÿ áåëÿ øåéëÿð îëóð? Áó àòûúû ðàçû èäè”.
Ìÿí àüûð-àüûð íÿôÿñèìè äÿðèðÿì. Ñèíÿ äîëóñó íÿôÿñ àëûðàì.
Íÿôÿñ àëìàã íÿ ýþçÿëäèð. Èíäè ìÿíÿ ÷îõ øåé àéäûí îëàúàãäûð...
Ëàêèí ìÿí ùÿð øåéäÿí ÿââÿë Àëèàñ ùàããûíäà äöøöíöðÿì. Éîõ.
Ùÿð øåéäÿí ÿââÿë þç ôåðìåðèì ùàããûíäà äöøöíöðÿì. Äåìÿëè,ìÿí îíäàí íÿ ãÿäÿð úèùàçûì îëäóüóíó ñîðóøàúàüàì... Ìöòëÿã
ñîðóøàúàüàì! Ìÿí áó íèééÿòèìäÿí ÿë ÷ÿêìÿìèøÿì. Îíëàð éöçö÷äöð. Éåðè ýÿëìèøêÿí... éàíàúàüûí, éàüûí òÿçéèã ýþñòÿðèúèëÿðè íÿâÿçèééÿòäÿäèð... Áàêëàð äåøèëÿí çàìàí áó úèùàçëàðû èçëÿìÿê ëàçûìäûð! Ìÿí îíëàðû èçëÿéèðÿì. Ðåçèí ïðîòåêòîðëàð àõìàíûí ãàáàüûíû àëûð. Ýþçÿë òÿêìèëëÿøäèðìÿäèð! Ìÿí ùèäðîúèùàçëàðà äà ýþçãîéóðàì: áó áóëóäëàð ÷îõ äà öðÿê à÷àí äåéèë. Ãàðà áóëóäëàð. Îáèçè éàìàí ñèëêÿëÿéèð.
– Ùÿ, íåúÿäèð? Àøàüûäàí ó÷ìàã âàõòû äåéèëìè?
– Îí äÿãèãÿ, ýÿëèí äàùà îí äÿãèãÿ ýþçëÿéÿê.
– Éàõøû, îí äÿãèãÿ äÿ ýþçëÿðÿì. Ùÿ, ìÿí Àëèàñ ùàããûíäà äöøöíöðäöì. Î áèçèì ãàéûäàúàüûìûçû ýöìàí åäèðìè? Êå÷ÿí äÿôÿáèç éàðûì ñààò ýåúèêìèøäèê. ßñëèíÿ áàõñàí, éàðûì ñààò õûðäà ìÿñÿëÿ äåéèë... Ìÿí éîëäàøëàðûìûí éàíûíà úóìóðàì, îíëàð íàùàð
åäèðëÿð. Ãàïûíû à÷ûá þç éåðèìäÿ, Àëèàñëà éàíàøû îòóðóðàì, åëÿ áóâàõò ìàéîð óúóíäà ÿðèøòÿ îëàí ÷ÿíýÿëè ãàëäûðäû, î, ÿðèøòÿíè àüçûíà
ãîéìàã èñòÿéèðäè. Áèðäÿí éåðèíäÿí ñû÷ðàäû, àüçû à÷ûã ùàëäà äîíóá
ãàëäû, ìÿíÿ áàõäû. ßðèøòÿ ÷ÿíýÿëäÿí ñàëëàíûðäû.
– Àùà... éàõøû îëäó... Ñèçè ýþðìÿéèìÿ øàäàì.
Ñîíðà ÿðèøòÿíè àüçûíà ãîéäó.
Ìÿíúÿ, îíóí, ìàéîðóí, úèääè íþãñàíëàðû âàð. Î, ó÷óø íÿòèúÿëÿðè ùàããûíäà òÿééàðÿ÷èëÿðè èíàäëà ñîðüó-ñóàëà òóòóð. Ìÿíè äÿ ðàùàò áóðàõìàéàúàãäûð. Î ìÿíÿ çÿùìëÿ, ñÿáèðëÿ áàõàúàã, ìÿíèìîíà òÿçÿ áèð ùÿãèãÿò ñþéëÿéÿúÿéèìè ýþçëÿéÿúÿêäèð. Áó åëèêñèðèíáèð äàìúûñûíû áåëÿ èòèðìÿìÿê ö÷öí êàüûç âÿ ãÿëÿì ýþòöðÿúÿê.
Ýÿíúëèéèì éàäûìà äöøöð: “Íàìèçÿä Ñåíò-Åêçöïåðè, ñèç Áåðíóëëè
òÿíëèéèíè
íåúÿ áèðëÿøäèðÿðñèíèç?”__________– Ùì...
345

Áåðíóëëè... Áåðíóëëè... Àäàì èìòàùàí åäÿíèí íÿçÿðëÿðè àëòûíäà,ñàíúàüà êå÷èðèëìèø úöúö êèìè, ãóðóéóá ãàëûð.
Ó÷óøóí íÿòèúÿëÿðè Äöòåðòðèí èøèäèð. Éåðè î ìöøàùèäÿ åäèð. Îìöõòÿëèô øåéëÿð ýþðöð. Éöê ìàøûíëàðû, áàðæëàð, òàíêëàð, òîïëàð, ÿñýÿðëÿð, àòëàð, äÿìèðéîë ñòàíñèéàëàðû, ñòàíñèéàëàðäà ãàòàðëàð, ñòàíñèéà ðÿèñëÿðè. Ìÿí áàëàúà áèð áóúàã ìöøàùèäÿñè àïàðûðàì, Ìÿí áóëóäëàðû, äÿíèçëÿðè, ÷àéëàðû, äàüëàðû, ýöíÿøè ýþðöðÿì. Ìÿíäÿ éàëíûç
öìóìè òÿÿññöðàò éàðàíûð.
– Úÿíàá ìàéîð, àõû ñèç áèëèðñèíèç êè, òÿééàðÿ÷è...
– Éàõøû, éàõøû! Áèð øåé ýþðìÿê ùÿìèøÿ ìöìêöíäöð.
– Ìÿí... éàäûìà äöøäö: éàíüûíëàð ýþðäöì! Áó ÷îõ ìàðàãëû...
– ×îõ äà éîõ. Ùÿð øåé éàíûð. Áÿñ éàíüûíëàðäàí áàøãà íÿ ýþðäöíöç?
Íÿ ö÷öí Àëèàñ áó ãÿäÿð àìàíñûçäûð?

XXIIÁó äÿôÿ äÿ ìÿíè ñîðüó-ñóàëà òóòàúàãìû?
Ìÿíèì ó÷óø çàìàíû ýþðäöêëÿðèìè ùåñàáàòà éàçìàã îëìàç.
Ìÿí ëþâùÿíèí ãàáàüûíà ÷ûõìûø óøàã êèìè ÷àøáàø ãàëàðàì. ×îõéàçûã ùàëà äöøÿðÿì. Àììà áóíóíëà áåëÿ, ìÿí éàçûã îëìàðàì.
Éàçûãëûã áèòìèøäèð... Èëê ýöëëÿ âûéûëäàéàí êèìè, î éîõà ÷ûõäû. Áèðñàíèéÿ ÿââÿë ýåðèéÿ äþíäÿðñÿéäèì, þçöì ùàããûíäà ùå÷ íÿ áèëìÿçäèì.
Öðÿéèìÿ äîëàí ãÿðèáÿ ìåùðèáàíëûãäàí õÿáÿð òóòìàçäûì. Ìÿíþçöìöíêöëÿðèí éàíûíà ãàéûäûðàì. Þç åâèìèçÿ. Ìàãàçèíëÿðè
äîëàøûá åâÿ ãàéûäàí âÿ þç àèëÿñèíè íÿ úöð äàäëû òÿàìëàðëà ñåâèíäèðÿúÿéè áàðÿäÿ äöøöíÿí åâäàð ãàäûíà áÿíçÿéèðÿì. Îíóí ÿëèíäÿêè ÿðçàã çÿíáèëè î òÿðÿôÿ-áó òÿðÿôÿ éûðüàëàíûð. Àëäûüû øåéëÿðèí
öñòöíÿ ñàëäûüû ãÿçåòè ùÿðäÿíáèð ãàëäûðûð: áóðàäà íÿ ëàçûìäûðñà, âàð.
Î ùå÷ áèð øåéè éàäûíäàí ÷ûõàðìàìûøäûð. Î þç áÿõøèøè áàðÿäÿ
ôèêèðëÿøÿíäÿ ýöëöìñÿéèð âÿ òÿëÿñìÿäÿí ýåäèð. Î, âèòðèíëÿðÿ áàõûð.
ßýÿð Äöòåðòð áó àüûìòûë ùÿáñõàíàäàí ÷ûõìàüûìà èúàçÿ âåð__________
ñÿéäè, ìÿí äÿ ÷îõ ìÿìíóíèééÿòëÿ âèòðèíëÿðÿ áàõàðäûì. Ìÿí
346÷þëëÿðèí íåúÿ ãà÷äûüûíà áàõàðäûì. Áèð äÿ, ÿñëèíäÿ áèð àç ñÿáèð
åëÿìÿê ëàçûìäûð: áó ìÿíçÿðÿ çÿùÿðëÿíìèøäèð. Îðàäà ùàìû áèçèì
ÿëåéùèìèçÿäèð. Ùÿòòà ñàäÿëþâù ãûçëàð ö÷öí îëàí àäè ôóòëéàðëàð êèìè ãÿðèáÿ ÷ÿìÿíëèê âÿ äöæèíëÿðëÿ áÿçÿê àüàúëû áàëàúà ÿéàëÿò âèëëàëàðû äà òÿëÿäèð. Ùöíÿðèí âàð àøàüûäàí ó÷, ñÿíè äîñò êèìè ñàëàìëàìàã ÿâÿçèíÿ, òîï àòÿøèíÿ òóòàúàãëàð.
Ìÿí ãàðà áóëóäëàðûí è÷ÿðèñèíäÿ îëñàì äà, áàçàðäàí ãàéûäûðàì. Ìàéîðóí èíòîíàñèéàñû, ÿëáÿòòÿ, äöç èäè: “Áèðèíúè êö÷ÿéÿ ÷àòàðñûíûç, ñàüà äþíÿðñèíèç, îðàäàí, òèíäÿí ìÿíÿ áèð ãóòó êèáðèò
àëàðñûíûç...” Öðÿéèì ñàêèòäèð. Êèáðèò úèáèìäÿäèð. Éàõóä äàùàäîüðóñó, éîëäàøûìûí – Äöòåðòðèí úèáèíäÿäèð. Î ýþðäöêëÿðèíèí ùàìûñûíû éàäûíäà íåúÿ ñàõëàéûð? Àíúàã áó îíóí þç èøèäèð. Ìÿíèì
èøèì îíóíêóíäàí ÷ÿòèíäèð. ßýÿð ãàéûäàíäàí ñîíðà éåíÿ áàøûìûçû
áàøãà éåðÿ êå÷ìÿê ãàòìàñà, Ëàêîðäåðè äóåëÿ ÷àüûðàúàüàì âÿîíó ìàò åäÿúÿéÿì. Î óäóçàíäà úèí àòûíà ìèíèð. Ìÿí äÿ. Ëàêèíìÿí óäóðàì.
Äöíÿí Ëàêîðäåð êåôëÿíìèøäè. Àììà... áèð åëÿ éîõ, ìÿí îíóðöñâàé åòìÿê èñòÿìèðÿì. Î òÿñÿëëè òàïìàã ö÷öí è÷ìèøäè. Áàçàéà
ãàéûäàðêÿí øàññèëÿðè à÷ìàüû óíóòìóø âÿ òÿééàðÿíè ãàðíû öñòÿ éåðÿ ñàëìûøäû. Áó çàìàí òÿÿññöô êè, áóðàäà îëàí Àëèàñ ìÿëóë-ìÿëóë
òÿééàðÿéÿ áàõìûø, àììà ùå÷ áèð ñþç äåìÿìèøäè. Åëÿ áèë Ëàêîðäåð, êþùíÿ òÿééàðÿ÷è, èíäèúÿ áó ñààò ýþçöìöí ãàáàüûíäàäûð. Î,Àëèàñûí îíó ìÿçÿììÿò åäÿúÿéèíè ýþçëÿéèðäè. Î, Àëèàñûí îíóäàíëàéàúàüûíà àðõàéûí èäè. Ãÿçÿáëè ìÿçÿììÿò îíóí ùàëûíû éöíýöëëÿøäèðÿðäè. Ìÿçÿììÿò îíà äà öðÿéèíè áîøàëòìàã èìêàíûíû âåðÿðäè. Úàâàáûíäà î, ýþçöíö éóìóá, àüçûíû à÷àð, ùèðñèíè ñîéóäàðäû. Àììà Àëèàñ áàøûíû áóëàäû. Àëèàñ òÿééàðÿíèí äÿðäèíè ÷ÿêèðäè,Ëàêîðäåð ùå÷ îíóí éàäûíà äöøìöðäö. Áó õîøàýÿëìÿéÿí ùàäèñÿ
ìàéîð ö÷öí éàëíûç íþâáÿòè ãÿçà, ëàáöä ÿìëàê âåðýèñè êèìè áèð øåé
èäè. Ùàäèñÿ âóð-òóò ôèêèð äàüûíûãëûüû íÿòèúÿñèíäÿ áàø âåðìèøäè, áóñÿùëÿíêàðëûã áÿçÿí ÿí òÿúðöáÿëè òÿééàðÿ÷èëÿðè äÿ ïèñ âÿçèééÿòäÿ
ãîéóð. Ëàêèí î, Ëàêîðäåðè íàùàã áó âÿçèééÿòÿ ñàëìûøäû. Áóýöíêö
õÿòàíÿçÿðÿ àëûíìàñà, Ëàêîðäåð ùÿìèøÿ ãöñóðñóç èøëÿéÿíëÿðäÿí__________
äè. Åëÿ áóíóí ö÷öí äÿ Àëèàñ éàëíûç çÿäÿëÿíìèø òÿééàðÿ ùàããûíäà
347

äöøöíÿðÿê, òàìàìèëÿ ñþâã-òÿáèè Ëàêîðäåðèí þçöíäÿí ñîðóøäó êè,î, òÿééàðÿíèí çÿäÿñè áàðÿäÿ íÿ äöøöíöð. Ìÿí Ëàêîðäåðèí áîüóëìóø ùèðñèíèí íåúÿ úîøóá-äàøäûüûíû ùèññ åòäèì. Ñèç ÿëèíèçè úÿëëàäûí
÷èéíèíÿ åùìàëëû ãîéóá äåéèðñèíèç: “Áÿäáÿõò ãóðáàí... Ìÿí îíóí,çàâàëëûíûí, íåúÿ èçòèðàáëàð êå÷èðäèéèíè òÿñÿââöð åäèðÿì...” Èíñàí
öðÿéèíäÿí áàø à÷ìàã ÷ÿòèíäèð. Ìåùðèáàí ÿë úÿëëàääà ðÿùì îéàòìàã ÿâÿçèíÿ, îíó ãÿçÿáëÿíäèðèð. Î, ãóðáàíà ùèðñëè-ùèðñëè áàõûð.
Úàíûíû äÿðùàë àëìàäûüûíà ùåéôñèëÿíèð.
Áÿñ áåëÿ. Ìÿí åâÿ ãàéûäûðàì. 2/33 ãðóïó ìÿíèì åâèìäèð.
Ìÿí þç àäàìëàðûìû éàõøû òàíûéûðàì. Ìÿí Ëàêîðäåð ùàããûíäà ñÿùâåäÿ áèëìÿðÿì. Î äà ìÿíèì áàðÿìäÿ ñÿùâ åäÿ áèëìÿç. Áèçèì áèðëèéèìèçè ìÿí ÷îõ àéäûí áàøà äöøöðÿì: “Áèç 2/33 ãðóïóíóí òÿééàðÿ÷èëÿðèéèê”. Áóäóð äàüûíûã ùèññÿëÿð áèð âÿùäÿòäÿ áèðëÿøèð...
Ìÿí Ãàâóàë âÿ Îøåäå áàðÿñèíäÿ äöøöíöðÿì. Ãàâóàë âÿÎøåäå èëÿ áèðëèéèìè äÿðê åäèðÿì. Ãàâóàë. Ìàðàãëûäûð, î ùàíñû ìöùèòäÿí ÷ûõìûøäûð? Îíäà ñàüëàì êÿíäëè òÿìÿëè ùèññ îëóíóð. Éàäûìà ýþçëÿíèëìÿäÿí õîø áèð õàòèðÿ äöøöð âÿ îíóí ÿòðè öðÿéèìÿ èøëÿéèð. Áèç Îðêîíòåäÿ îëàíäà Ãàâóàë äà ìÿíèì êèìè ôåðìàäà éàøàéûðäû. Áèð äÿôÿ î äåäè:– Åâ ñàùèáè äîíóç êÿñìèøäè. Î áèçè ãàí êîëáàñàñû éåìÿéÿ äÿâÿò åäèð.
Áèç ö÷öìöç äÿ, Èçðàåë, Ãàâóàë âÿ ìÿí, õûðòûëäàéàí êîëáàñàíû
ëÿççÿòëÿ ýÿìèðèðäèê. Êÿíäëè àðâàäû ñöôðÿéÿ éöíýöë àü øÿðàá ãîéìóøäó. Ãàâóàë ìÿíÿ äåäè: “Áàõ ýþð ìÿí íÿ àëìûøàì. Áó îíóíõîøóíà ýÿëÿúÿêäèð. Öñòöíö éàçìàã ëàçûìäûð”. Áó ìÿíèì êèòàáëàðûìäàí áèðè èäè. Ìÿí àçàúûã äà ñûõûëìàäûì. Ãàäûíûí êþíëöíöøàä åëÿìÿê ö÷öí ìÿìíóíèééÿòëÿ êèòàáûí öñòöíö éàçäûì. Èçðàåë
ãÿëéàíûíû äîëäóðäó, Ãàâóàë àéàüûíû ãàøûéûðäû, åâ ñàùèáè èñÿ áåëÿýþðöíöðäö êè, öñòö ìöÿëëèôèí þçö òÿðÿôèíäÿí éàçûëìûø êèòàáà ñàùèá
îëìàãäàí ÷îõ ìÿìíóíäóð. Ãàí êîëáàñàñûíûí õîø ÿòðè âàðäû. Ìÿíéöíýöë àü øÿðàáäàí áèð àç õóìàðëàíìûøäûì âÿ êèòàáûí öñòöíö
éàçìàüûìà
__________ áàõìàéàðàã, þçöìö éàä ùåñàá åòìèðäèì, ÿââÿëëÿð
êèòàá öñòö éàçìàã ìÿíÿ ùÿìèøÿ áèð íþâ ìÿíàñûç ýþðöíöðäö.
348

Ìÿí þçöìö éàõûí àäàì ùèññ åäèðäèì. Êèòàáûìà áàõìàéàðàãìÿí íÿ éàçû÷û, íÿ òàìàøà÷û òÿñèðè áàüûøëàéûðäûì. Áóðàéà êÿíàðäàí ýÿëìÿìèøäèì. Èçðàåë ìåùðèáàí-ìåùðèáàí êèòàáûí öñòöíö
éàçìàüûìà áàõûðäû. Ñàäÿäèë Ãàâóàë àéàüûíû ãàøûéûðäû. Ãÿëáèìäÿ
îíëàðà ìèííÿòäàðëûã ùèññè äóéóðäóì. Áó êèòàáûí óúáàòûíäàí ìÿíêÿíàð ìöøàùèäÿ÷è êèìè ýþðöíÿ áèëÿðäèì. Áóíóíëà áåëÿ, ìÿí íÿçèéàëû, íÿ ìöøàùèäÿ÷è òÿñèðè áàüûøëàéûðäûì. Ìÿí éàä äåéèëäèì.
Ìÿí éàõûí àäàìäûì.
Ìÿíèì çÿùëÿì ùÿìèøÿ ìöøàùèäÿ÷èëèêäÿí ýåäèð. ßýÿð ìÿíèøòèðàê åòìèðÿìñÿ, îíäà íÿ îëóðàì? Îëìàã ö÷öí èøòèðàê åòìÿëèéÿì. Éîëäàøëàðûìûí ëÿéàãÿòè ìÿíè ãèäàëàíäûðûð, åëÿ áèð ëÿéàãÿò
êè, îíëàðûí þçëÿðèíèí äÿ áóíäàí õÿáÿðè éîõäóð, þçö äÿ òÿâàçþêàðëûãäàí éîõ, ñàäÿúÿ îíóí ö÷öí êè, îíëàð áóíà ãÿòèééÿí ÿùÿìèééÿò
âåðìèðëÿð. Íÿ Ãàâóàë, íÿ Èçðàåë þçëÿðè ùàãäà ôèêèðëÿøìèðëÿð. Îíëàð, ÿëàãÿëÿð øÿáÿêÿñèäèð, îíëàðûí ÿìÿéè èëÿ, îíëàðûí ïåøÿëÿðè èëÿ,îíëàðûí áîðúëàðû èëÿ ÿëàãÿäàð øÿáÿêÿñèäèð. Áó áóüëàíàí êîëáàñàèëÿ ÿëàãÿ øÿáÿêÿñèäèð. Îíëàðûí ùÿãèãÿòÿí áóðàäà îëìàëàðû ìÿíèìÿñò åäèð. Ìÿí ñóñà áèëÿðÿì. Éöíýöë àü øÿðàá è÷ÿ áèëÿðÿì. Ùÿòòà
þçöìö îíëàðäàí àéûðìàäàí êèòàáûí öñòöíö éàçà áèëÿðÿì. Ùå÷ áèðøåé áèçèì ãàðäàøëûüûìûçû ïîçà áèëìÿç.
Ìÿí áóðàäà ùå÷ äÿ àüëûí íàèëèééÿòèíè, òÿôÿêêöðöí ãÿëÿáÿñèíè
êè÷èëòìÿê èñòÿìèðÿì. Ìÿíè ïàðëàã çÿêàëàð ùåéðÿòÿ ýÿòèðèð. Àíúàã
àäàìûí ìàùèééÿòè éîõäóðñà, î íÿéÿ äÿéÿð? ßýÿð î éàëíûç ýþðêö÷öíäöðñÿ, âàðëûã äåéèëñÿ, íÿéÿ ëàçûìäûð? Ãàâóàëäà éàõóä Èçðàåëäÿ áó ìàùèééÿòè ìÿí àéäûí ýþðöðÿì. Áó Ýèéîìåäÿ äÿ ìÿíÿàéäûí èäè.
Éàçû÷ûëûã ôÿàëèééÿòèìèí ìÿíÿ âåðäèéè öñòöíëöê áàðÿäÿ, ìÿñÿëÿí, òÿééàðÿ÷èëèê ïåøÿñè ýþçöìäÿí äöøñÿ, áàøãà èøëÿ ìÿøüóë
îëìàã ö÷öí 2/33 ãðóïóíäàí ýåòìÿéÿ èúàçÿ àëìàã èìêàíû áàðÿäÿ, èêðàùñûç äöøöíÿ áèëìÿðÿì. Áó éàëíûç ñÿðáÿñòëèéèíè èòèðìÿê
äåìÿêäèð. Éàëíûç þç áîðúóíó éåðèíÿ éåòèðìÿê àäàìà áèð êÿñ îëìàã èìêàíû âåðèð.
Áèç ùàìûìûç Ôðàíñàäà ìàùèééÿòäÿí ìÿùðóì, àüûëäàí àç ãàëà__________
ìÿùâ îëìóøäóã. Ãàâóàë éåéèð. Î ñåâèð, íèôðÿò åäèð, ñåâèíèð, äîí349

ãóëäàíûð. Î, ñîí äÿðÿúÿ èñòèãàíëû èäè. Îíóíëà öç-öçÿ îòóðóá áóõûðòûëäàéàí êîëáàñàíû ýÿìèðìÿê ìÿíÿ, áèçè âàùèä àüàúà ÷åâèðÿí
ïåøÿ áîðúóìó éåðèíÿ éåòèðìÿê ãÿäÿð ëÿççÿò âåðèð. Ìÿí 2/33 ãðóïóíó ñåâèðÿì. Ìÿí îíó ýþçÿë òàìàøàäàí øÿíëÿíÿí òàìàøà÷û êèìè ñåâèðÿì. Úÿùÿííÿì îëñóí òàìàøà. Ìÿí 2/33 ãðóïóíó îíàýþðÿ ñåâèðÿì êè, ìÿí îíäàí àéðûëìàçàì, îíà ýþðÿ ñåâèðÿì êè, îìÿíÿ ãèäà âåðèð, îíà ýþðÿ êè, ìÿí äÿ îíó ãèäàëàíäûðûðàì.
Èíäè Àððàñäàí ãàéûäàðêÿí, ìÿí þç ãðóïóìà ùÿìèøÿ îëäóüóíäàí äàùà àðòûã ìÿíñóáàì. Ìÿí þçöìö îíóíëà äàùà áèð òåëëÿ áàüëàìûøàì. Áó áèðëèê, éåêäèëëèê ùèññè ìÿíäÿ ìþùêÿìëÿíìèøäèð, áóùèññäÿí èñÿ éàëíûç ñàêèòëèêäÿ ëÿççÿò àëìàã îëàð. Îëà áèëñèí êè, Èçðàåë âÿ Ãàâóàë ìÿíäÿí äàùà àüûð ìöñèáÿòëÿð ýþðìöøëÿð. Èçðàåë
ãàéûòìàäû. Ìÿíèì äÿ áóýöíêö ýÿçèíòèìäÿí ãàéûòìàüûì áèð ìþúöçÿäèð. Áó ìÿíÿ öìóìè ñòîë àðõàñûíäà îòóðìàüà âÿ îíëàðëà áèðéåðäÿ ñóñìàüà äàùà ÷îõ ùàãã âåðèð. Áó ùàãã àäàìà ÷îõ áàùàîòóðóð. Àììà îíóí þçö èëÿ äÿ – îëìàã ùàããû äà ÷îõ áàùàäûð. Åëÿáóíà ýþðÿ ìÿí êèòàáûìûí öñòöíö à÷ûã öðÿêëÿ éàçäûì... Î ùå÷ áèðøåéè êîðëàìàäû.
Ìàéîð ìÿíè ñîðüó-ñóàëà òóòàíäà àíëàøûëìàç øÿêèëäÿ ìûçûëäàíàúàüûìû ôèêèðëÿøÿíäÿ èíäèäÿí ãûçàðûðàì. Ìÿí óòàíàúàüàì.
Ìàéîð äöøöíÿúÿê êè, êöòÿì. Êèòàáëàðûì ùàããûíäà ñþùáÿò ìÿíèóòàíäûðìûð, îíà ýþðÿ êè, áöòþâ áèð êèòàáõàíà éàçûá äîëäóðñàì äàáóíà èñòèíàä ìÿíè òÿùäèä åäÿí ùÿéàäàí õèëàñ åäÿ áèëìÿç. Âÿ áóùÿéà ñöíè äåéèë. Ìÿí áÿçÿí ðèããÿòëè ìÿðàñèì äöçÿëòìÿéè þçöíÿ
ðÿâà ýþðÿí øÿêêàê äåéèëÿì. Ìÿí êÿíäÿ ýÿëÿðêÿí þçöíö êÿíäÿùëè êèìè ýþñòÿðÿí øÿùÿðëè äåéèëÿì. Ìÿí Àððàñà êÿøôèééàòà îéóíóìóí òÿìèçëèéèíÿ éåíè ñöáóòëàð ýÿòèðìÿê ö÷öí ýåäèðäèì. Ìÿíáÿäÿíèìè òÿùëöêÿéÿ ìÿðóç ãîéóðäóì. Áöòöí áÿäÿíèìè. Ùÿì äÿîéóíó óäìàã øàíñûì éîõ èäè. Áó îéóíóí ãàéäà-ãàíóíëàðûíà ðèàéÿò åòìÿê íàìèíÿ ìÿí áàúàðäûüûìû åäèðäèì. Îíëàðûí îéóí ãàéäàëàðûíäàí äàùà éöêñÿêäÿ äóðìàëàðû ö÷öí. Ìàéîð ìÿíè ñîðüóñóàëà òóòàíäà õÿúàëÿò ÷ÿêìÿê ùàããû ãàçàíäûì. Éÿíè èøòèðàê åòìÿê
ùàããû ãàçàíäûì. Áàüëûëûã ùàããû ãàçàíäûì. Ãàéíàéûá-ãàðûø__________
ìàã ùàããû, àëìàã âÿ âåðìÿê ùàããû, þçöìöí îëäóüóìäàí àðòûã
350

îëìàã ùàããû ãàçàíäûì. Ìÿíè áöðöéÿí ùèññÿ ãàïûëìàã, éîëäàøëàðû
õàðèúäÿí ýÿëÿí àíè ùÿéÿúàí ìÿùÿááÿòè èëÿ äåéèë, ÿñë ìÿùÿááÿòëÿ
ñåâìÿê, öçÿ ÷ûõìàüà úàí àòìàéàí ìÿùÿááÿòëÿ ñåâìÿê ùàããû
ãàçàíäûì – ìÿí áÿçÿí àéðûëûã äÿìëÿðèíäÿ îëàí ìÿùÿááÿòè äåìèðÿì. Áåëÿ ñààòëàðäà áèç áèð àç äÿìëè îëóðóã âÿ ìåéâÿíèí àüûðëûüûíäàí áóäàãëàðû ÿéèëìèø àüàúëàð êèìè, ùÿìñöôðÿ éîëäàøëàðûìûçà
ìÿñò ùàëäà áàø ÿéèðèê. Ìÿíèì àâèàãðóïà îëàí ìÿùÿááÿòèìèí öçÿ÷ûõìàüà åùòèéàúû éîõäóð. Î, àíúàã ÿëàãÿëÿðäÿí èáàðÿòäèð. Î ìÿíèì ìàùèééÿòèìèí þçöäöð. Ìÿí ãðóïäàí àéðûëìàçàì. Âÿññàëàì.
Þç ãðóïóìóç ùàããûíäà äöøöíÿðêÿí Îøåäå ùàããûíäà äöøöíìÿéÿ áèëìèðÿì. Ìÿí îíóí äþéöø ðÿøàäÿòè ùàããûíäà äàíûøà áèëÿðäèì, àììà þçöì þçöìÿ ýöëöíú ýþðöíÿ áèëÿðÿì. Áóðàäà èøðÿøàäÿòäÿ äåéèë. Îøåäå ùÿéàòûíû áöòöíëöêëÿ ìöùàðèáÿéÿ ùÿñð åòìèøäèð. Éÿãèí áèçèì ùÿð áèðèìèçäÿí àðòûã äÿðÿúÿäÿ. Îøåäå ùÿìèøÿ åëÿ áèð ÿùâàëè-ðóùèééÿäÿ îëóð êè, ìÿí îíó áþéöê ÷ÿòèíëèêëÿ ÿëäÿ åäèðäèì. Ó÷ìàã ö÷öí ýåéèíÿðêÿí ìÿí äåéèíèðäèì. Îøåäå äåéèíìèð. Îøåäå î øåéè ÿëäÿ åòìèøäèð êè, áèç ùÿìèí øåéÿ úàí àòûðûã.
Î ÷àòäûüû äÿðÿúÿéÿ ÷àòìàã èñòÿéèðÿì.
Îøåäå ñàáèã ñåðæàíòäûð, áó éàõûíëàðäà êè÷èê ëåéòåíàíò ðöòáÿñè
àëìûøäûð, òÿùñèëèí àçëûüû þçöíö ýþñòÿðèðäè. Î þç öðÿéèíäÿí êå÷ÿíëÿðè èçùàð åäÿ áèëìèðäè, îíóí ìÿãñÿäè âàðäû. Ñþùáÿò Îøåäå ùàããûíäà ýåäÿíäÿ “áîðú” ñþçö òÿìòÿðàüûíû èòèðèð. Ùÿð êÿñ þç áîðúóíó Îøåäå êèìè éåðèíÿ éåòèðìÿê èñòÿðäè. Îøåäå ùàããûíäà äöøöíÿðêÿí ìÿí þçöìö áàøûñîéóãëóüóì, òÿíáÿëëèéèì, ñÿëèãÿñèçëèéèì âÿùÿð øåéäÿí ÿââÿë èíàìñûçëûã äÿãèãÿëÿðèì ö÷öí äàíëàéûðàì. Áóðàäà ñþùáÿò ìÿíèì ëÿéàãÿòèìäÿí ýåòìèð, ìÿí Îøåäåéÿ éàõøû
ìÿíàäà ãèáòÿ åäèðÿì. Ìÿí Îøåäåíèí éàøàäûüû êèìè éàøàìàã èñòÿéèðÿì. Þç ðèøÿëÿðè èëÿ òîðïàüûí äÿðèíëèêëÿðèíÿ êþê àòàí àüàú ýþçÿëäèð. Îøåäåíèí ìÿòàíÿòè ýþçÿëäèð. Îøåäåäÿ ñÿùâ åòìÿê îëìàç.
Áóíà ýþðÿ äÿ ìÿí Îøåäåíèí äþéöø ó÷óøëàðû ùàããûíäà ýåíèø
áÿùñ åòìÿéÿúÿéÿì. Î êþíöëëö ó÷óðäóìó? Áèç ùàìûìûç áöòöí
òàïøûðûãëàðà ùÿìèøÿ êþíöëëö ó÷óðóã. Ëàêèí áèçè þçöìöçÿ èíàíìàüûí
äÿðê åäèëìÿìèø åùòèéàúû èäàðÿ åäèð. Áó çàìàí áèç þçöìöçÿ
__________
àçàúûã çîð åëÿéèðèê. Îøåäå ö÷öí èñÿ êþíöëëö îëìàã òàìàìèëÿ òÿáèè
351

øåéäèð. Î, áó ìöùàðèáÿíèí þçöäöð. Áó åëÿ òÿáèèäèð êè, ñþùáÿò àüûðòàïøûðûãäàí ýåäÿíäÿ ìàéîð Àëèàñ ùÿð êÿñäÿí ÿââÿë Îøåäåíè õàòûðëàéûð: “Ãóëàã àñûí, Îøåäå...” Ðàùèá ö÷öí äèí íÿäèðñÿ, Îøåäå
ö÷öí äÿ ìöùàðèáÿ åëÿ áèð øåéäèð. Î, íÿéèí óüðóíäà äþéöøöð? Îþçö óüðóíäà äþéöøöð. Î, îíóí þçöíäÿ úÿìëÿíìèø âÿ õèëàñ åäèëìÿñè ëàçûì ýÿëÿí áèð âàðëûãäàí àéðûëìàçäûð. Áóðàäà þëöìëÿ ùÿéàò
ñÿäëÿðè, äåìÿê îëàð, áèð-áèðèíÿ ãîâóøóð. Îøåäå ö÷öí î àðòûã ãîâóøìóøäóð. Áÿëêÿ þçöíöí äÿ õÿáÿðè îëìàäàí î, þëöìäÿí ãîðõìóð. Þçö éàøàìàã, þëöìÿ ýåäÿðÿê áàøãàëàðûíû õèëàñ åòìÿê...
Îøåäå ö÷öí ùÿéàò âÿ þëöì áèð-áèðèíè ðÿää åòìèð.
Áèð äÿôÿ Ãàâóàë éåðäÿí ñöðÿòè þë÷ìÿê ö÷öí õðîíîìåòðè õàùèø
åäÿíäÿ îíóí íåúÿ ùÿéÿúàíëàíìàñû ìÿíè ùÿð øåéäÿí àðòûã ùåéðÿòëÿíäèðäè.
– Éîõ, úÿíàá ëåéòåíàíò... âåðÿ áèëìÿéÿúÿéÿì.
– Ñàðñàã! Ìÿíÿ úÿìè îí äÿãèãÿëèéÿ ëàçûìäûð! Éàëíûç òÿíçèì
åòìÿéÿ!
– Úÿíàá ëåéòåíàíò... àíáàðäà õðîíîìåòð âàð.
– Íÿ îëñóí êè, âàð. Î àé éàðûìäûð êè, ñààò èêè éåääè äÿãèãÿäÿ
èëèøèá ãàëìûøäûð!
– Úÿíàá ëåéòåíàíò... õðîíîìåòð êèìè øåéëÿðè áîðú âåðìèðëÿð...
Ìÿí þç õðîíîìåòðèìè êèìÿ èñÿ âåðìÿéÿ áîðúëó äåéèëÿì... Ñèçáóíó ìÿíäÿí òÿëÿá åäÿ áèëìÿçñèíèç!
Îíóí éàíàí òÿééàðÿñè àåðîäðîìà åíÿíäÿ, þçö ùàíñû áèð ìþúöçÿ íÿòèúÿñèíäÿ èñÿ ñàü-ñàëàìàò ãàëàíäà, ùÿðáè èíòèçàì âÿ ðÿèñÿ
ùþðìÿò îíó äÿðùàë áàøãà òÿééàðÿéÿ îòóðäóá, áàøãà òàïøûðûüà – áóäÿôÿ, îëà áèëñèí, ýåäÿð-ýÿëìÿç òàïøûðûüà – ó÷ìàüà ìÿúáóð åäÿáèëÿð... Ëàêèí î, ö÷ àéëûã ìààøûíû âåðäèéè âÿ ùÿð àõøàì ùÿãèãÿòÿíàíà ìÿùÿááÿòè èëÿ ãóðäóüó éàðàøûãëû õðîíîìåòðèíè ñÿëèãÿñèç ÿëëÿðÿ âåðìÿéÿ áîðúëó äåéèëäèð. Àäàìûí áèð øåéÿ íåúÿ éàíàøäûüûíà
íÿçÿð ñàëìàã êèôàéÿòäèð êè, îíóí áó øåéäÿí áàøû ÷ûõìàäûüûíû
äÿðùàë àíëàéàñàí.
Þç ùàããûíû ìöäàôèÿ åäèá, õðîíîìåòðè êþêñöíÿ ñûõàðàã ùÿéÿúàíäàí
ùÿëÿ äÿ ïþðòìöø ùàëäà ãÿðàðýàùäàí ãàëèá êèìè ÷ûõàí Îøå__________
äåíè ìÿí ãóúàãëàéûá þïìÿê èñòÿðäèì. Ìÿí îíóí ãÿëáèíèí çÿí352

ýèíëèéèíè ýþðäöì. Î þç õðîíîìåòðè óüðóíäà ìöáàðèçÿ àïàðàúàãäûð. Îíóí õðîíîìåòðè ìþâúóääóð. Î þç þëêÿñè óüðóíäà þëöìÿ
ýåäÿð. Îíóí þëêÿñè ìþâúóääóð. Îíóíëà ãûðûëìàç òåëëÿðëÿ áàüëû
îëàí Îøåäå äÿ ìþâúóääóð. Î, äöíéà èëÿ áàüëû ñàéñûç-ùåñàáñûç
ÿëàãÿëÿðäÿí ùþðöëìöøäöð.
Áàõ, ìÿí áóíóí ö÷öí Îøåäåíè ñåâèð, áóíó îíà äåìÿéÿ åùòèéàú ùèññ åòìèðÿì. Ìÿí ÿí éàõøû äîñòóì Ýèéîìåíè èòèðäèì – îùàâàäà ùÿëàê îëäó, îíóí ùàããûíäà äà äàíûøìàãäàí ÷ÿêèíèðÿì.
Áèç áèð âÿ åéíè õÿòëÿðäÿ ó÷óðäóã, áèç áó õÿòëÿðèí ñàëûíìàñûíäà
áèðëèêäÿ èøòèðàê åäèðäèê. Áèçèì âàðëûüûìûç áèð èäè. Ìÿí ùèññ åäèðÿì
êè, îíóíëà áèðëèêäÿ ìÿíèì äÿ áèð ùèññÿì þëìöøäöð. Ñöêóòà ãÿðãîëàíäà Ýèéîìå ùÿìèøÿ ìÿíèìëÿäèð. Ìÿí Ýèéîìåíèí àéðûëìàç
ùèññÿñèéÿì.
Ìÿíè Ýèéîìåäÿí, Ãàâóàëäàí, Îøåäåäÿí àéðû òÿñÿââöð åòìÿê
îëìàç. Ìÿí 2/33 ãðóïóíäàí àéðûëìàçàì. Âÿòÿíèìäÿí àéðûëìàçàì. Áèç ùàìûìûç, 2/33 ãðóïóíäà îëàíëàðûí ùàìûñû, âÿòÿíäÿí àéðûëìàçûã.

XXIIIÌÿí íåúÿ äÿéèøìèøÿì! Ìàéîð Àëèàñ, áó ñîí ýöíëÿð öðÿéèì
äÿðäëèéäè. Áó ýöíëÿð, çèðåùëè áàñãûí áîøëóãäàí áàøãà áèð øåéÿ ðàñòýÿëìÿäèéè áèð çàìàíäà, ìÿíàñûç òàïøûðûãëàð áèçèì ãðóïóìóçóí
èéèðìè ö÷ åêèïàæûíäàí îí éåääèñèíè àïàðìûøäû. Ìÿíÿ áåëÿ ýÿëèðäè
êè, ñèçèí àðõàíûçúà áèç ùàìûìûç ñòàòèñò îëìàüà âÿ þëÿíëÿðè áèð íþâòàìàøàäà èôàäÿ åòìÿéÿ ðàçû îëàðäûã. Áÿëè, ìàéîð Àëèàñ, ìÿíÿàüûð ýÿëèðäè, àììà ìÿí ùàãñûç èäèì!
Áèç ùàìûìûç ñèçèí àðäûíûçúà ÿñÿ-ÿñÿ áîðúäàí éàïûøûðäûã, ùàëáóêè áó áîðúóí ìàùèééÿòèíÿ êþëýÿ äöøìöøäöð. Ñèç ñþâãè-òÿáèè
îëàðàã áèçäÿí çÿôÿð äåéèë – áó ìöìêöí äåéèëäè – âàðëûüûìûçû òÿñäèã åòìÿéè òÿëÿá åäèðäèíèç. Ñèç äÿ, áèçèì êèìè, áèëèðäèíèç êè, áèçèì
ÿëäÿ åòäèéèìèç ìÿëóìàòëàð ùå÷ êÿñÿ ýþíäÿðèëìÿéÿúÿê. Ëàêèí ñèçìÿíàñû þðòöëö ÿíÿíÿëÿðè õèëàñ åäèðäèíèç. Ñèç áèçè òàíê ïàðêëàðû áà__________
ðÿäÿ, áàðæëàð áàðÿäÿ, éöê ìàøûíëàðû áàðÿäÿ, ñòàíñèéàëàð áàðÿäÿ,353

ñòàíñèéàëàðäà äóðàí ãàòàðëàð áàðÿäÿ úèääè ñîðüó-ñóàëà òóòóðäóíóç
– åëÿ áèë êè, áèçèì úàâàáëàðûìûç áèð øåéÿ éàðàéà áèëÿðäè. Áÿçÿí ñèçþç øöáùÿëÿðèíèçëÿ ìÿíè ùÿéÿúàíëàíäûðûðäûíûç.
– Éîõ, éîõ! Ïèëîòóí îòóðäóüó éåðäÿí ÿìÿëëè-áàøëû ìöøàùèäÿ
àïàðìàã îëàð.
Âÿ éåíÿ äÿ ñèç, ìàéîð Àëèàñ, ùàãëû èäèíèç.
Àððàñûí öñòöíäÿí ó÷àðêÿí ìÿí àøàüûëàðäà îëàí êöòëÿíèí ìÿñóëèééÿòèíè þç öçÿðèìÿ ýþòöðäöì. Ìÿí àíúàã ãûðûëìàç òåëëÿðëÿ
áàüëû îëäóüóìóç âàðëûãëàðû áàøà äöøöðÿì. Ìÿí éàëíûç ðèøÿëÿðèìèí
ìÿíè ãèäàëàíäûðäûüû äÿðÿúÿäÿ éàøàéûðàì. Ìÿí áó êöòëÿäÿí àéðûëìàçàì. Áó êöòëÿ äÿ ìÿíäÿí àéðû äåéèë. Èíäè ñààòäà áåø éöçîòóç êèëîìåòð ñöðÿòëÿ, èêè éöç ìåòð éöêñÿêëèêäÿ, þç áóëóäëàðûìûí
àëòûíà åíäèéèì áèð çàìàíäà, áèð áàõûøäà ñöðöíö ñàéàí, áèð éåðÿéûüàí, áèðëÿøäèðÿí ÷îáàí êèìè, áó àõøàì àëàòîðàíëûüûíäà î êöòëÿèëÿ áèðëÿøèðÿì. Áó êöòëÿ àðòûã êöòëÿ äåéèëäèð: î õàëãäûð. Ìÿýÿð èíäèìÿí: ðóùäàí äöøÿ áèëÿðÿììè?
Ìÿüëóáèééÿò äàüûíòûëàðûíà áàõìàéàðàã, ÿñðàðÿíýèç áèð øåéÿãîâóøìóø êèìè, þçöìäÿ áàéðàì øÿíëèêëÿðè äóéóðäóì. Ìÿí òàðìàð õàîñóíà áàòìûøàì, àììà éåíÿ þçöìö ãàëèá ùèññ åäèðÿì.
Òàïøûðûãäàí ãàéûòìûø éîëäàøëàðûìûí ùàíñû þçöíö ãàëèá ùèññ åòìèð?
Êàïèòàí Ïåíèêî ìÿíÿ þçöíöí ñÿùÿð ó÷óøó ùàããûíäà íàüûë åòäè:“Ùÿð ùàíñû áèð çåíèòèí ìÿíè äàùà éàõøû íèøàí àëäûüûíû ýþðÿíäÿ,áèðáàø îíóí öñòöíÿ øûüûéûðäûì, ñöðÿòëÿ ó÷à-ó÷à àøàüû ãàòëàðà åíÿðÿê îíó àòÿøÿ òóòóðäóì, áèð ùÿìëÿ èëÿ îíóí ãûðìûçû àòÿøèíè, ýöúëö
êöëÿê øàìû ñþíäöðÿí êèìè ñþíäöðöðäöì. Ìÿí îíäà áèð ñàíèéÿ
è÷ÿðèñèíäÿ òîï ãðóïëàðûíûí öçÿðèíäÿí ãàñûðüà êèìè êå÷èðäèì. Òîïëàð ñàíêè ïàðòëàéûðäû. Àäàìëàðûí ùÿðÿñè áèð òÿðÿôÿ ãà÷ûð, áöäðÿéèð,éåðÿ éûõûëûðäûëàð. Ìÿí åéíÿí êåãëè1 îéíàéûðäûì. Ïåíèêî ýöëäö.
Ïåíèêî ôÿðÿùëÿ ýöëäö. Ïåíèêî – êàïèòàí ãàëèá èäè.
Ìÿí áèëèðÿì: äþéöø òàïøûðûüû ùÿòòà Ãàâóàëûí åêèïàæûíäàí îëàí,ýåúÿ ñÿêñÿí ïðîæåêòîðóí éöêñÿëòäèéè êèëñÿíèí è÷ÿðèñèíÿ äöøÿí,òîéäà áàø-áàøà ÷àòûëìûø ãûëûíúëàðûí àëòûíäàí êå÷ÿí ÿñýÿð êèìè, áóøöàëàð ãöááÿñèíèí àëòûíäàí êå÷ÿí ùÿìèí àòûúûíû äà äÿéèøäèðìèøäèð.
__________1Îéóíäóð. Àüàú ÷ÿëèêëÿðè øàðòà âóðóá éûõûðëàð.

354

– Äîõñàí èêè èñòèãàìÿòè ýþòöðÿ áèëÿðñèíèç.
Äöòåðòð èíäèúÿ Ñåíàéà áàõûá èñòèãàìÿòè ìöÿééÿí åòìèøäèð.
Ìÿí éåðäÿí éöç ìåòðëèê ìÿñàôÿéÿ ãÿäÿð åíäèì. Éåðäÿí öñòöìöçÿ ñààòäà áåø éöç îòóç êèëîìåòð ñöðÿòëÿ áþéöê äöçáóúàãëû ãàðàéîíúà ÿêèíëÿðè, éàõóä òàõûë çÿìèëÿðè, ö÷áóúàãëû ìåøÿëÿð ýÿëèðäè.
Òÿééàðÿìèí öçÿí áóçëàð êèìè, áóðíó èëÿ îíëàðû éàðûá êå÷äèéèíè
ýþðÿíäÿ, úèñìÿí ëÿççÿò àëûðàì. Àøàüûäà Ñåíà ýþðöíöð. Ìÿí éàíàêû îíóí öçÿðè èëÿ ó÷äóüóì çàìàí, î þç ìåùâÿðè ÿòðàôûíäà ôûðëàíûð êèìè, ýåðè ÷ÿêèëèð, áó ùÿðÿêÿò ìÿíÿ îòó ðÿâàí áè÷ÿí äÿðéàç
êèìè ëÿççÿò âåðèð. Éåðèì ðàùàòäûð. Ìàøûíûìûí áîðòóíäà àüàéàì.
Áàêëàð ñàëàìàòäûð. Ìÿí Ïåíèêî èëÿ ïîêåð îéíàéàúàüàì, áèð ãÿäÿù êîíéàê óäàúàüàì, ñîíðà Ëàêîðäåðÿ ìàò âåðÿúÿéÿì. Áàõ,ãàëèá îëàíäà ìÿí áåëÿ åäèðÿì.
– Êàïèòàí... àòÿø à÷ûðëàð... áèç ãàäàüàí çîíàñûíäàéûã...
Èñòèãàìÿò ùàãã-ùåñàáûíû î àïàðìûøäûð. Ìÿíèì áóðàäà ýöíàùûì éîõäóð.
– Áÿðê àòûðëàð?
– Áöòöí ýöúëÿðè èëÿ.
– Äþíäÿðÿê?
– Éîõ...
Î, åòèíàñûç äàíûøûð. Áèç äàøãûíûí íÿ îëäóüóíó áèëèðèê. Áèçèì
òîïëàðûí àòÿøè áàùàð éàüûøû êèìèäèð.
– Äöòåðòð, ãóëàã àñûí... þçöìöçöíêöëÿð áèçè âóðóá ñàëñàëàð
ýöëìÿëè èø îëàð, ùà!
– ...Âóðóá ñàëìàçëàð... Ãîé áèð àç ìÿøã åëÿñèíëÿð.
Äöòåðòð èñòåùçà åäèð.
Ìÿíèì èñòåùçà åëÿìÿéÿ ùÿâÿñèì éîõäóð. Ìÿí õîøáÿõòÿì,þç àäàìëàðûìëà ñþùáÿò åòìÿê ìÿíÿ õîøäóð.
– Ýþð áèð... íåúÿ àòûðëàð...
Ýþðöíöð, áèçèì àòûúû ùÿëÿ ñàü-ñàëàìàòäûð! Ìÿí áèëèðÿì, î þçòÿøÿááöñö èëÿ þçöíöí âàðëûüû áàðÿäÿ áèðúÿ äÿôÿ äÿ àüçûíû à÷ìàìûøäûð. Î áöòöí ùàäèñÿëÿðè ñöêóò è÷ÿðèñèíäÿ, ñÿñèíè ÷ûõàðìàäàí
ùÿçì åòìèø, áèçèìëÿ äàíûøìàã, öíñèééÿòäÿ îëìàã åùòèéàúû ùèññåòìÿìèøäèð. Àììà, äåéÿñÿí, î áèð äÿôÿ äåäè: “Áÿù-áÿù!” Þçö__________
äÿ àòÿøèí ÿí ãûçüûí âàõòûíäà. Ùÿð ùàëäà öðÿéèíè à÷ûá òþêìÿäè.
355

Ëàêèí èíäè íþâáÿ îíóí èõòèñàñûíûí èäè: ïóëåìéîòóí íþâáÿñè
èäè. Èø îíëàðûí èõòèñàñûíà ýÿëèá ÷àòàíäà èñÿ ìöòÿõÿññèñëÿðèí ãàáàüûíû ñàõëàìàã îëìàç.
Ìÿí áó èêè àëÿìè áèëàèõòèéàð ãàðøû-ãàðøûéà ãîéóðàì. Òÿééàðÿ
àëÿìè âÿ éåð. Ìÿí åëÿ èíäèúÿ Äöòåðòðè âÿ àòûúûìû ãàäàüàí çîíàñûíäàí ÷ûõàðìûøàì. Áèç àëîâëàíàí Ôðàíñàíû ýþðäöê. Áèç øÿôÿãëÿíÿí äÿíèçè ýþðäöê. Áèç áþéöê éöêñÿêëèêëÿðäÿ ãîúàëäûã. Áèç óçàãéåðÿ òÿðÿô ÿéèëèá, îíà ìóçåé âèòðèíëÿðèíÿ áàõäûüûìûç êèìè áàõäûã.
Áèç ýöíÿøäÿ äöøìÿí ãûðûúûëàðûíûí òîç çÿððÿúèêëÿðè èëÿ îéíàäûã.
Ñîíðà áèç éåíÿ àøàüûëàðà åíäèê. Áèç îúàüà àòûëäûã. Áèç ùÿð øåéèãóðáàí âåðèðäèê. Îðàäà áèç þçöìöç áàðÿäÿ îí èë äöøöíöá òàïàáèëìÿéÿúÿéèìèç øåéëÿðè þéðÿíäèê. Íÿùàéÿò, áèç áó îí èëëèê çàùèäëèêäÿí ÷ûõäûã.
Ãà÷ãûíëàð êàðâàíû, îëà áèëñèí êè, Àððàñ öçÿðèíäÿí ó÷àðêÿí
ýþðäöéöìöç êàðâàí, óçàã áàøû áåø éöç ìåòð èðÿëè ýåòìèøäèð.
Îíëàð ñûíûã àâòîìîáèëëÿðè äàðòûá êöâåòÿ ñàëàíà êèìè, òÿêÿðëÿðè
äÿéèøÿíÿ êèìè, éàõóä äàüûëìûø ìàøûíëàðäàí éîëóí òÿìèçëÿíìÿñèíè ýþçëÿéÿ-ýþçëÿéÿ áàðìàãëàðûíû ñöêàíà äþéÿíÿ êèìè, áèç þçáàçàìûçà ãàéûäûðûã.
Áèç áöòöí ìÿüëóáèééÿòëÿðäÿí êå÷èá ýåòäèê. Áèç ñÿùðàëàðäà
ÿçàá-ÿçèééÿòÿ àñàíëûãëà äþçÿí çÿââàðëàðà îõøàéûðûã, ÷öíêè îíëàðûí öðÿêëÿðè àðòûã ìöãÿääÿñ îúàãäàäûð.
Ýåúÿ áó ãàòìàãàðûøûã êöòëÿíè ãÿìëè-êÿäÿðëè àüóøóíà àëàúàãäûð. Ñöðö áèð éåðÿ òîïëàíûð. Îíëàð éàðäûì ö÷öí êèìÿ éàëâàðñûíëàð?
Áèçÿ éîëäàøëàðûìûçûí éàíûíà ýåòìÿê ñÿàäÿòè áÿõø åäèëìèøäèð,ìÿíÿ áåëÿ ýÿëèð êè, áèç áàéðàìà òÿëÿñèðèê. Óçàãäàí èøûüû èøàðàí,ñàäÿ áèð êîìà ÿí ñÿðò ãûø ýåúÿñèíè ìèëàä àõøàìûíà ÷åâèðèð. Ó÷äóüóìóç éåðäÿ áèçè ñÿìèìè ýþðöø ýþçëÿéèð. Ó÷äóüóìóç éåðäÿ áèçàõøàì ñöôðÿñèíèí èøòèðàê÷ûñû îëàúàüûã.
Áó ýöí ö÷öí ìàúÿðàëàð áÿñäèð: ìÿí õîøáÿõòÿì âÿ éîðüóíàì. Éåíè äåøèêëÿðëÿ áÿçÿíìèø òÿééàðÿìè ìåõàíèêëÿðèí èõòèéàðû__________
íà âåðÿúÿéÿì. Éàé êîìáèíåçîíóíó ÷ûõàðûá àòàúàüàì, Ïåíèêî èëÿ
356áèð ãÿäÿù êîíéàêäàí îéíàìàã ýåú îëäóüóíäàí, éîëäàøëàðûìëàøàì éåìÿéèíÿ îòóðàúàüàì...
Áèç ýåúèêèðèê. Ýåúèêÿí éîëäàøëàð àäÿòÿí ãàéûòìûðëàð. Îíëàð
ëÿíýèìèøëÿðìè? Éîõ, ÷îõ ýåúäèð. Íÿ åòìÿê îëàð!.. Ýåúÿ îíëàðû
ÿáÿäèééÿòëÿ ãîâóøäóðìóøäóð. Øàì çàìàíû ãðóï þç èòêèñèíè ùåñàáëàéûð.
Ãàéûòìàéàíëàð õàòèðÿëÿðäÿ äàùà ÿçèç, äàùà ñåâèìëè îëóðëàð.
Îíëàð ùÿìèøÿ ÷îõ ìåùðèáàí-ìåùðèáàí ýöëöìñÿéèðëÿð. Áèç áó öñòöíëöêäÿí èìòèíà åäèðèê. Áèç êèíëè, úèí-øÿéàòèí éàõóä áðàêîíéåð
êèìè èúàçÿñèç ýÿëèá ÷ûõûðûã. Ìàéîð áèð òèêÿ ÷þðÿéè àüçûíà ãîéìàüà ìàúàë òàïìûð. Î áèçÿ áàõûð. Áÿëêÿ î äåéÿúÿêäèð: “Àùà! Ñèçäÿ ýÿëäèíèç...”, éîëäàøëàðûìûç ñóñàúàãëàð. Îíëàð ÷ÿòèí êè, áèçÿ íÿçÿð ñàëàëàð.
ßââÿë ìÿí éàøëûëàðà áèð åëÿ ùþðìÿò áÿñëÿìÿçäèì. Íàùàã éåðÿ! Àäàì ùå÷ âàõò ãîúàëìûð, ìàéîð Àëèàñ! Ãàéûäàí âàõò éàøëûëàðäà óøàãëàð êèìè ìÿñóìäóðëàð: “Ñÿí äÿ ýÿëäèí, áèçèì éîëäàø...”Èñìÿò àäàìëàðû ñóñìàüà ìÿúáóð åäèð.
Ìàéîð Àëèàñ, ìàéîð Àëèàñ... ñèçèí ùàìûíûçëà áèðëèêäÿ ìÿí, êîðîääàí ëÿççÿò àëàí êèìè ëÿççÿò àëûðäûì. Êîð îòóðóá ÿëëÿðèíè óçàäûðâÿ íÿéèí îíà áåëÿ ñåâèíú ýÿòèðäèéèíè áèëìèð. Áèç äþéöø òàïøûðûãëàðûíäàí ÿñðàðÿíýèç ìöêàôàò åøãè èëÿ ãàéûäûðûã, áó ìöêàôàòûí àäûìÿùÿááÿòäèð.
Áèç îíäà ìÿùÿááÿò ýþðìöðöê. Àäÿòÿí áèçèì òÿñÿââöðöìöçäÿ îëàí ìÿùÿááÿò äàùà àòÿøèí îëóð. Àíúàã áóðàäà ñþùáÿò ÿñë ìÿùÿááÿòäÿí: ñÿíè èíñàí åäÿí ÿëàãÿ òåëëÿðèíäÿí ýåäèð.

XXIVÔåðìåðäÿí ìàøûíûìäà íÿ ãÿäÿð úèùàç îëäóüóíó ñîðóøäóì.
Ôåðìåð áåëÿ úàâàá âåðäè:– Ìÿíèì ñèçèí òÿñÿððöôàòäàí ãÿòèééÿí áàøûì ÷ûõìûð. Úèùàçëàðà ýÿëèíúÿ, äåéÿñÿí, ñèçèí áÿçè úèùàçëàðûíûç ÷àòìûð, þçö äÿ åëÿëÿðè ÷àòìûð êè, îíëàð îëñàéäû, áèç ìöùàðèáÿäÿ ãÿëÿáÿ ÷àëà áèëÿðäèê.
__________
Áèçèìëÿ øàì åäÿðñèíèçìè?
357

– Ìÿí øàì åòìèøÿì.
Ëàêèí ôåðìåð ìÿíè ýöúëÿ ãàðäàøû ãûçû èëÿ àðâàäûíûí àðàñûíäà
ÿéëÿøäèðäè.
– Ùÿ, ãàðäàøãûçû, áèð àç áó òÿðÿôÿ ÷ÿêèë... Êàïèòàíà éåð âåð.
Ìÿëóì îëóð êè, ìÿí òÿêúÿ éîëäàøëàðûìëà ÿëàãÿäÿ äåéèëÿì.
Îíëàðûí âàñèòÿñè èëÿ áöòöí þëêÿìëÿ áàüëûéàì. ßýÿð ìÿùÿááÿò úöúÿðìèøñÿ, êþêëÿðèíè ýåòäèêúÿ äàùà äÿðèíëÿðÿ àòûð.
Ôåðìåð ñÿñèíè ÷ûõàðìàäàí ÷þðÿê êÿñèð. Ýöíöí ãàéüûëàðû,äÿðä-ñÿðè îíà ñÿðò, íÿúèá ýþðêÿì âåðìèøäèð. Áèð ìöãÿääÿñ
ìÿðàñèì èúðà åäèðìèø êèìè, î, áó ÷þðÿéè, áÿëêÿ äÿ àõûðûíúû äÿôÿáþëöð.
Ìÿí áó ÷þðÿéèí òàõûëûíû éåòèøäèðÿí ÿòðàô ÷þëëÿðè äöøöíöðÿì.
Äöøìÿí ñàáàù áóðàäà îëàúàã. Ìöñÿëëÿù àäàìëàð àõûíûíû áèç íàùàã éåðÿ ýþçëÿìÿëè îëàðäûã! Éåð áþéöêäöð. Îëà áèëñèí, áó áàñãûí
âóð-òóò áèð ýþçÿò÷èíèí ýÿëìÿñè èëÿ èôàäÿ îëóíàúàã, ýþç èøëÿäèêúÿ
óçàíàí ÷þëëÿðäÿ, áóüäà çÿìèëÿðè ìÿðçèíäÿ áîç ëÿêÿ êèìè ýþðöíÿí óíóäóëìóø áèð ýþçÿò÷è. Çàùèðÿí ùå÷ áèð øåé äÿéèøìÿéÿúÿê,àììà ùÿð øåéèí áàøãà úöð îëìàñû ö÷öí àäàìà áèð èøàðÿ äÿ êèôàéÿòäèð.
Òàðëàëàðäà úþâëàí åäÿí êöëÿéèí àíè øèääÿòè, äÿíèç öçÿðèíäÿêèàíè êöëÿê øèääÿòèíè õàòûðëàäûð. ßýÿð áèçÿ áåëÿ ýÿëèðñÿ êè, êöëÿê
çÿìèëÿðäÿ, òàðëàëàðäà äàùà ÷îõ èç áóðàõûð, áó îíà ýþðÿäèð êè, î,ñöíáöëëÿðè áèð-áèð àðàøäûðûð, òÿê-òÿê ýþçäÿí êå÷èðèð, ñàíêè âàðèäàòûìûçûí ùåñàáûíû àïàðûð. Ñàíêè ýÿëÿúÿéèí öìèäëè îëìàñûíà ÿìíèééÿò ùàñèë åäèð. Ñàêèòúÿ ÿëëÿðèíè ñà÷ëàðûíà ÷ÿêìÿêëÿ àðâàäû áåëÿÿçèçëÿéèðëÿð.
Ñàáàù áó áóüäà áàøãà úöð îëàúàã. Áóüäà áÿäÿí ãèäàñûíäàí
äàùà àðòûã øåéäèð. Àäàìû ãèäàëàíäûðìàã – ùåéâàíû éåìëÿìÿê äåéèë. ×þðÿéèí íÿ ãÿäÿð âÿçèôÿñè âàð! ×þðÿê áèçäÿ àäàìëàðûí áèðëÿøìÿñèíÿ âàñèòÿäèð, ÷öíêè àäàìëàð îíó öìóìè ñöôðÿ àðõàñûíäà
êÿñèðëÿð. ×þðÿê áèçèì ö÷öí ÿìÿéèí ÿçÿìÿòëè ðÿìçèíÿ ÷åâðèëìèøäèð, îíà ýþðÿ êè, àëûí òÿðè èëÿ ãàçàíûëûð. ×þðÿê áèçèì ö÷öí ÿçàáÿçèééÿòèí àéðûëìàç éîëäàøû îëäó, ÷öíêè îíó áÿäáÿõòëèê èëëÿðèíäÿ
__________
ïàéëàéûðëàð. Áþëöøäöðöëÿí ÷þðÿéèí äàäûíû ùå÷ íÿ âåðìÿç. Èíäè358

ìÿíÿâè ãèäàíûí áöòöí ãöââÿñè, áó ÷þëëÿðäÿ, éàðàíàúàã ìÿíÿâè
÷þðÿéèí áöòöí ãöââÿñè òÿùëöêÿ àëòûíäàäûð. Ñàáàù ìÿíèì ôåðìåðèì ÷þðÿê äîüðàéà-äîüðàéà, îëà áèëñèí, ùÿìèí àèëÿ ìÿðàñèìèíè
êå÷èðìÿéÿúÿêäèð. Îëà áèëñèí, ñàáàù áó ÷þðÿê îíà éàõûí îëàíëàðûí
ýþçëÿðèíäÿ ùÿìèí èøûüû éàíäûðìàéàúàãäûð. Àõû ÷þðÿê øàìäàí éàüû êèìèäèð. Î äà èøûüà ÷åâðèëèð.
Ìÿí ôåðìåðèí ãàðäàøû ãûçûíà áàõûðàì – î ÷îõ ýþçÿëäèð – âÿäöøöíöðÿì: îíó ãèäàëàíäûðàí ÷þðÿê òóòãóí, êÿäÿðëè ôöñóíêàðëûüà
÷åâðèëèð. Î èñìÿòëè, àüûëëû îëóð. Î, õîø ñöêóòà ÷åâðèëèð. Àíúàã áóüäà îêåàíûíûí êÿíàðûíäàêû òÿê î áîç ëÿêÿíèí óúáàòûíäàí ùÿìèí áó÷þðÿê, ñàáàù ùÿìèí øàìû ãèäàëàíäûðñà äà, îëà áèëñèí êè, î àëîâóí
þçöíö âåðìÿéÿúÿêäèð. ×þðÿéèí ãöââÿñèíäÿ îëàí ÿñàñäÿéèøÿúÿêäèð.
Ìÿí îíóí ö÷öí äþéöøÿ ýèðìèøäèì êè, ùÿð øåéäÿí ÿââÿë áóõöñóñè èøûüû, ñîíðà èñÿ áÿäÿí ãèäàñûíû õèëàñ åäèì. Ìÿí ùÿìèí îõöñóñè øÿôÿã õàòèðèíÿ äþéöøöðäöì, âÿòÿíèìèí åâëÿðèíäÿ ÷þðÿê áóøÿôÿãÿ ÷åâðèëèð. Áó ìöÿììàëû ãûçäà ùÿð øåéäÿí àðòûã ìÿíè îíóíçàùèðè íèêáèíëèéè ùÿéÿúàíëàíäûðûð. Îíóí öçöíöí úèçýèëÿðèíäÿ íÿèñÿ ùèññåäèëìÿç áèð óéüóíëóã âàð. Ñÿùèôÿäÿ òÿúÿññöì åòäèðèëìèø
ïîåìà, äàùà ñÿùèôÿíèí þçö éîõ...
Ãûç îíà ýþç ãîéäóãëàðûíû ùèññ åòäè. Î, áàøûíû ãàëäûðûá ìÿíÿáàõäû. Äåéÿñÿí, ìÿíÿ ýöëöìñÿäè. Áó, ñóéóí çÿðèô ñÿòùèíäÿ ýÿçÿí ìåùÿ áÿíçÿäè. Îíóí òÿáÿññöìö ìÿíè ìöòÿÿññèð åäèð. Ìÿíùÿð ùàíñû òÿêðàðåäèëìÿç áèð ðóùóí, ýèçëèíúÿ àíúàã áóðà ýÿëÿí, äàùà ùå÷ áèð éåðäÿ îëìàéàí ÿñðàðÿíýèç áèð ðóùóí âàðëûüûíû äóéóðàì.
Ìÿí áó ðàùàòëûãäà õóìàðëàíûð âÿ äöøöíöðÿì: “Áóäóð, ñàêèòëèê
ñÿëòÿíÿòèíèí ðàùàòëûüû...”Ìÿí áóüäàíûí øÿôÿãëÿíÿí èøûüûíû ýþðöðÿì.
Ôåðìåðèí ãàðäàøû ãûçûíûí öçö éåíÿ ñèðëè äÿðèíëèêëÿðÿ îõøàéûð.
Ôåðìåðèí àðâàäû êþêñöíö þòöðöð, ÿòðàôà áàõûá ñóñóð. Ýÿëÿúÿê
ýöíëÿðèí õÿéàëûíà äàëàí ôåðìåð ôèêðÿ ýåäèð. Áó àäàìëàðûí ñöêóòóíäà
ìÿíÿâè çÿíýèíëèê ýèçëÿíìèøäèð, êÿíäëÿðèíèí âàðèäàòû êèìè__________
çÿíýèíëèê. Îíóí äà áàøûíûí öñòöíäÿ òÿùëöêÿ äîëàøûð.
359

Ìÿí áó ýþçÿ ýþðöíìÿéÿí õÿçèíÿíèí ìÿñóëèééÿòèíè ÷îõ àéäûí äÿðê åäèðÿì. Åâäÿí ÷ûõûðàì. Òÿëÿñìÿäÿí éåðèéèðÿì. Ìÿí áóéöêö þçöìëÿ àïàðûðàì, àíúàã î ìÿíÿ àüûðëûã åëÿìèð, ÿêñèíÿ, ìÿíÿ õîøäóð, ñàíêè ãóúàüûìäà ñèíÿìÿ ãûñûëìûø éóõóëó óøàãàïàðûðàì.
Þçöìÿ ñþç âåðìèøäèì êè, áó ñþùáÿòè êÿíäèìëÿ åäèì. Àììàèíäè äåìÿéÿ ñþç òàïìûðàì. Ìÿí ñàíêè áèð íå÷ÿ ñààò áóíäàí ãàáàã ñàêèòëÿøäèéèì âàõò äöøöíäöéöì àüàúëà ñûõ áàüëû îëàí ìåéâÿéÿì. Ìÿí ñàäÿúÿ þçöìö þçöìöíêöëÿðäÿí àéðûëìàç ùèññ åäèðÿì. Îíëàð ìÿíäÿí àéðûëìàç îëäóãëàðû êèìè, ìÿí äÿ îíëàðäàí
àéðûëìàçàì. Åâèíäÿ ãàëäûüûì ôåðìåð ÷þðÿê ïàéëàéàí çàìàí
þçöíäÿí ùå÷ áèð øåé êÿñìèðäè. Î áþëöð âÿ äÿéèøèðäè. Áèçè åéíèáóüäà ãèäàëàíäûðûðäû: ôåðìåð êàñûá äöøìÿìèøäè. Î âàðëàíìûøäû,÷öíêè öìóìè éåìÿéÿ ÷åâðèëÿí ÷þðÿéè äàùà éàõøû îëìóøäó. Áóýöí ñÿùÿð áó àäàìëàðûí õàòèðèíÿ äþéöø òàïøûðûüûíà ýåäÿðêÿí ìÿíäÿ îíëàðà ùå÷ íÿ âåðìÿäèì. Áèç ãðóïóìóçóí òÿééàðÿ÷èëÿðè, îíëàðà ùå÷ íÿ âåðìèðèê. Áèç îíëàðûí ìöùàðèáÿéÿ âåðäèéè ñÿäÿãÿëÿðèê. Ìÿí Îøåäåíèí, êÿíä äÿìèð÷èñè þç ùÿìéåðëèëÿðèíÿ èøëÿéÿí êèìè, íÿ ö÷öí þéöíìÿäÿí äþéöøäöéöíö àíëàéûðàì. “Ñèçêèìñèíèç?” – “Ìÿí áóðàëû äÿìèð÷è”. Äÿìèð÷è çÿùìÿò ÷ÿêèð, îõîøáÿõòäèð.
Îíëàð öìèäëÿðèíè èòèðìèøëÿð, ìÿí èñÿ ÷îõ öìèäâàðàì, àíúàã
éåíÿ ìÿí îíëàðäàí ãÿòèééÿí ôÿðãëÿíìèðÿì. Ìÿí ñàäÿúÿ îíëàðûí
öìèä ïàéëàðûíû þçöìäÿ òÿúÿññöì åòäèðèðÿì. ßëáÿòòÿ, áèç ìÿüëóá
îëìóøóã. Ùÿð øåé ëàõëàéûð. Ùÿð øåé äàüûëûð. Ëàêèí ìÿíè ãàëèá ñàêèòëèéè òÿðê åòìèð. Ñþçëÿðèìäÿ òÿçàä âàð? Úÿùÿííÿì îëñóí
ñþçëÿð! Ìÿí äÿ Ïåíèêî, Îøåäå, Àëèàñ, Ãàâóàë êèìèéÿì. Áèç áóãÿëÿáÿ ùèññèíèí ùàðàäàí ýÿëäèéèíè èçàù åòìÿê èãòèäàðûíäà äåéèëèê.
Àììà áèç þç ìÿñóëèééÿòèìèçè ùèññ åäèðèê. Ìÿñóëèééÿò ùèññ åäÿåäÿ öìèäñèçëèéÿ ãàïûëìàã ìöìêöí äåéèë.
Ìÿüëóáèééÿò... Ãÿëÿáÿ... Ìÿí áó ôîðìóëàëàðû éàõøû áèëìèðÿì.
Åëÿ ãÿëÿáÿëÿð âàð êè, ðóù éöêñÿêëèéè àøûëàéûð, åëÿëÿðè äÿ âàð êè,àäàìû áÿäáèíëÿøäèðèð. Áèð ìÿüëóáèééÿò þëöì ýÿòèðèð, áàøãàñû ùÿ__________
éàò åøãè îéàäûð. Ùÿéàò âàð-äþâëÿòäÿ äåéèë, ùÿðÿêÿòäÿ, ôÿàëèééÿò360äÿäèð. Ìÿíäÿ øöáùÿ îéàòìàéàí éåýàíÿ ãÿëÿáÿ, òîõóìóí ãöââÿñèíäÿ îëàí ãÿëÿáÿäèð. Ãàðà òîðïàüà àòûëìûø òîõóì ãÿëÿáÿ ÷àëìûøäûð. Àíúàã îíóí éåòèøèá áóüäà îëìàã òÿí-òÿíÿñè ö÷öí âàõòëàçûìäûð.
Áó ýöí ñÿùÿð áèç àíúàã äàðìàäàüûí åäèëìèø îðäó âÿ ãàðìàãàðûøûã êöòëÿ ýþðäöê. ßýÿð áó êöòëÿäÿí òÿê áèðúÿ íÿôÿðèíèí øöóðóíäà áó êöòëÿ áèðëÿøìèø îëñà, î, íèçàìñûçëûãäàí ÷ûõûð. ßýÿð èíøààòäà ùå÷ îëìàñà áèð íÿôÿð ýÿëÿúÿê êèëñÿíè òÿñÿââöðöíÿ ýÿòèðèðñÿ, äåìÿëè, áèð-áèðèíèí öçÿðèíÿ ãàëàíìûø äàøëàð àíúàã çàùèðÿí
ãàðìàãàðûøûã ýþðöíöð. ßýÿð ñÿïèëìèø ýöáðÿíèí àëòûíäà òîõóì
âàðñà, ìÿí àðõàéûíàì: òîõóì ýöáðÿíèí øèðÿñèíè ÷ÿêèá, áîéàòàúàãäûð.
Êèì õÿéàëïÿðÿñòëèê äÿðÿúÿñèíÿ éöêñÿëèðñÿ î äþíöá òîõóì
îëóð. Êèìèí ãàðøûñûíäà ùÿãèãÿò à÷ûëûðñà, î áó ùÿãèãÿòè áàøãàñûíàäà ýþñòÿðìÿê ö÷öí îíóí ãîëóíäàí òóòóá àïàðûð. Èõòèðà åäÿí àäàìáó áàðÿäÿ àäàìëàðà íàüûë åòìÿéÿ òÿëÿñèð. Ìÿí áèëìèðÿì. Îøåäå
êèìè àäàì þçöíö íåúÿ èôàäÿ åäÿ áèëÿúÿê, íÿ úöð ùÿðÿêÿò åäÿúÿêäèð. Àììà áóíóí ìÿíèì ö÷öí ÿùÿìèééÿòè éîõäóð. Î, ÿòðàôûíäà
îëàíëàðà þçöíöí ñàêèò èíàìûíû àøûëàéûð.
Ãàëèáèééÿòèí ìÿíàñûíû ìÿí èíäè äàùà éàõøû äÿðê åäèðÿì. Êèìýÿëÿúÿê êèëñÿäÿ þçöíäÿ úöááÿ ñàõëàéàí éàõóä äàëàíäàð éåðè àõòàðûðñà, î àðòûã ìÿüëóá åäèëìèøäèð. Êèì êè, þç öðÿéèíäÿ ýÿëÿúÿê
êèëñÿíèí ñóðÿòèíè ýÿçäèðèð, î ãàëèáäèð. Ãÿëÿáÿ ìÿùÿááÿòèí ìåéâÿñèäèð. Ùÿëÿ äöçÿëäèëìÿìèø ùåéêÿëèí êîíòóðëàðûíû éàëíûç ìÿùÿááÿò à÷ûð. Éàëíûç ìÿùÿááÿò îíóí éàðàäûúûñûíûí àëÿòèíè èñòèãàìÿòëÿíäèðèð. Àüûë éàëíûç ìÿùÿááÿòÿ õèäìÿò åòäèéè çàìàí
ãèéìÿòëèäèð.
Ùåéêÿëòÿðàø ýÿëÿúÿê ÿñÿðè ãÿëáèíäÿ éàøàäûð. Ãîé î, ùåéêÿëè
íåúÿ éàïàúàüûíû ùå÷ áèëìÿñèí. Áèð áàðìàüûíû ÷ÿêèá î áèðèñèíè èøÿñàëìàãëà, áèð ñÿùâäÿí î áèðèíÿ àääàìàãëà, áèð òÿçàääàí î áèðèñèíÿ
êå÷ìÿêëÿ î äóðìàäàí éþíäÿìñèç ïàë÷ûãäàí þç ÿñÿðèíÿ äîüðó
ýåäÿúÿêäèð. Íÿ àüûë, íÿ èíòåëëåêò éàðàäûúûëûã ãöââÿñèíÿ ìàëèê
äåéèë.
ßýÿð ùåéêÿëòÿðàøûí áèëèê âÿ èíòåëëåêòè âàðñà, îíóí ÿëè ùÿëÿ__________
äàùè ÿëè äåéèë.
361

Áèç èíòåëëåêòèí ðîëó ìÿñÿëÿñèíäÿ ÷îõ àëäàíìûøûã. Áèç èíñàíûí
ìàùèééÿòèíÿ åòèíàñûç éàíàøìûøûã. Áèç ýöìàí åòìèøèê êè, àë÷àã
àäàìëàðûí ùèéëÿëÿðè íÿúèá èøèí òÿíòÿíÿñèíÿ êþìÿê åäÿ áèëÿð, ìàùèð õóäïÿñÿíäëèê ôÿäàêàðëûüà àïàðûá ÷ûõàðàð, äàøöðÿêëèëèê âÿ áîøáîüàçëûã ãàðäàøëûã âÿ ìÿùÿááÿòèí òÿìÿëèíè ãîéà áèëÿð. Áèç Ìàùèééÿòÿ êÿìåòèíàëûã åòìèøèê. Ñèäð òîõóìóíäàí, íåúÿ îëóðñà
îëñóí, ñèäð ÿìÿëÿ ýÿëÿúÿêäèð. Ýþéÿì òîõóìóíäàí ýþéÿì áèòÿúÿêäèð. Áó ýöíäÿí ìÿí èíñàíëàðû îíëàðûí ãÿðàðëàðûíà áÿðàÿò
ãàçàíäûðàí äÿëèëëÿðëÿ ìöùàêèìÿ åòìÿêäÿí áîéóí ãà÷ûðûðàì. Ñþçöí äîüðóëóüóíà èíàíìàãëà ÷îõ òåç ñÿùâ åòìÿê îëàð, ùÿðÿêÿòèí
ùÿãèãè ìÿãñÿäèíÿ èíàíìàãäà îëäóüó êèìè. Àäàì þç åâèíÿ äîüðó
ýåäèð, ìÿí îíóí åâèíÿ ãîâüàìû éàõóä, ìÿùÿááÿòìè àïàðäûüûíû
áèëìèðÿì. Ìÿí þçöìäÿí ñîðóøìàëûéàì: “Áó íÿ úöð àäàìäûð?”Àíúàã î çàìàí ìÿíÿ àéäûí îëàð êè, î íÿéÿ ìåéë åäèð âÿ ùàðàýåäèð. Íÿòèúÿ åòèáàðû èëÿ ùÿð êÿñ ìåéë åòäèéè øåéÿ ýåäèá ÷ûõûð.
Ýöíÿøèí èñèíäèðäèéè ùÿð áèð úöúÿðòè ùÿìèøÿ äàøëû òîðïàãäàí
þçöíÿ éîë òàïûá ÷ûõàúàã. ßýÿð õàëèñ ìÿíòèã÷èíè ùå÷ áèð ýöíÿø
úÿçá åòìèðñÿ, î, ìÿñÿëÿëÿðèí àðàñûíäà äîëàøûá ãàëàúàãäûð. Äöøìÿíèí âåðäèéè äÿðñè ìÿí ùå÷ âàõò óíóòìàéàúàüàì. Äöøìÿíèí
àðõàñûíà êå÷ìÿê ö÷öí òàíê äÿñòÿñè ùàíñû èñòèãàìÿòäÿ ùÿðÿêÿò åòìÿëèäèð? Ìÿëóì äåéèë. Òàíê äÿñòÿñè íÿ îëìàëûäûð? Î áÿíäÿ òÿðÿô
ýåäÿí äÿíèç îëìàëûäûð.
Íÿ åòìÿê ëàçûìäûð? Áàõ áóíó. Éàõóä òàìàì áóíóí ÿêñèíè.
Éàõóä äàùà áàøãà áèð øåé. ßââÿëúÿäÿí ìöÿééÿí åäèëÿí ùå÷ áèðøåé éîõäóð. Íÿ îëìàã ëàçûìäûð? Áàõ, ÿñàñ ìÿñÿëÿ áóäóð, ÷öíêè
àüëû éàëíûç ìÿíÿâèééàò ãèäàëàíäûðûð. Ìÿíÿâèééàò àüëà ýÿëÿúÿê
ÿñÿðèí òîõóìóíó âåðèð. Àüûë èñÿ ãàëàí èøëÿðè áàøà âóðóð. Èëê ýÿìèíè äöçÿëòìÿê ö÷öí èíñàí íÿ åòìÿëèäèð? Áó ñóàëûí úàâàáû ùÿäñèç
ìöðÿêêÿá îëàðäû. Ýÿìè ìèíëÿðëÿ áèð-áèðèíèí ÿêñè îëàí úèääèúÿùääÿí äîüóð. Ëàêèí îíóí éàðàäûúûñû êèì îëìàëûäûð? Áóðàäàìÿí éàðàíûø ìÿíáÿéèíÿ ýÿëèá ÷ûõûðàì. Îíóí éàðàäûúûñû éà òàúèð,éà ÿñýÿð îëìàëûäûð. ×öíêè óçàã ñÿôÿðëÿðÿ ìÿùÿááÿòè ñàéÿñèíäÿ îìöòëÿã ìåõàíèêëÿðè ðóùëàíäûðàúàã, ôÿùëÿ òîïëàéàúàã âÿ ýöíëÿðèí
__________
áèðèíäÿ ýÿìèíè äÿíèçÿ áóðàõàúàãäûð! Áöòþâ áèð ìåøÿíèí òÿáÿõ362

õöð åòìÿñè ö÷öí íÿ åëÿìÿê ëàçûìäûð? Àù, áó ÷îõ ÷ÿòèí ìÿñÿëÿäèð... Áóíóí ö÷öí íÿ îëìàã ëàçûìäûð? Éàíüûí îëìàã ëàçûìäûð!
Ñàáàù áèç ýåúÿéÿ ÷ÿêèëÿúÿéèê. Êàø ìÿíèì þëêÿì éåíèäÿí
ýöíäöç îëàíà ãÿäÿð éàøàéàéäû! Îíóí õèëàñû ö÷öí íÿ åòìÿê ëàçûìäûð? Áóíóí àñàí éîëóíó íåúÿ òàïìàëû? Î, òÿçàäëàðà ñþéêÿíèð.
Ìÿíÿâè èðñè õèëàñ åòìÿê ëàçûìäûð, ÿêñ òÿãäèðäÿ õàëãûí ìÿíÿâèééàòû ìÿùâ îëóð. Õàëãû õèëàñ åòìÿê ëàçûìäûð. Çèðà áóíñóç èðñ ìÿùâîëóá ýåäÿð. Áó òÿçàäëàðû áàðûøäûðìàã ö÷öí öìóìè äèë îëìàäûüûíäàí ìÿíòèã÷èëÿð éà ðóùó, éà áÿäÿíè ãóðáàí âåðÿðëÿð. Ìÿíòèã÷èëÿð
úÿùÿííÿì îëñóí! Ìÿí èñòÿéèðÿì êè, þëêÿì þç ðóùó âÿ úèñìè èëÿéåíèäÿí ýöí äîüàíà ãÿäÿð éàøàñûí. Þëêÿìèí ðèôàùû éîëóíäà ôÿàëèééÿò ýþñòÿðìÿê ö÷öí ìÿí áóíà ìÿùÿááÿòèìèí âàð ãöââÿñè èëÿùÿð àí úàí àòìàëûéàì. Äÿíèç ùàðà ýöú âåðèðñÿ, ìöòëÿã îðà éîë òàïàúàãäûð.
Ìÿí õèëàñ îëàúàüûìûçà áèð àí áåëÿ øöáùÿ åòìèðÿì. Îäà äîüðó
ýåäÿí êîðóí ñóðÿòè èíäè ìÿíÿ äàùà àéäûíäûð. ßýÿð êîð îäà äîüðó
ýåäèðñÿ, äåìÿëè, îíóí îäà åùòèéàúû âàð. Îíó îä èäàðÿ åäèð. ßýÿðêîð îä àõòàðûðñà, äåìÿëè, îíó òàïìûøäûð. ßýÿð ùåéêÿëòÿðàøû ïàë÷ûã
úÿçá åäèðñÿ, äåìÿëè, î, ÿñÿðèíè éàðàòìûøäûð. Áèç äÿ ùÿì÷èíèí. Áèçèÿëàãÿëÿðèìèçèí ùÿðàðÿòè èñèíäèðèð – áóíà ýþðÿ áèç ãàëèáëÿðèê.
Áèç àðòûã áèðëèéèìèçè äóéóðóã. Áèçèì áó áèðëèêäÿ úÿìëÿøìÿéèìèç ö÷öí àéäûíäûð êè, áèç îíóí ñþçëÿ èôàäÿñèíè òàïìàëûéûã. Áóèñÿ øöóðóí âÿ äèëèí ñÿéèíè òÿëÿá åäèð. Ëàêèí ùÿìðÿéëèéèìèçèí òÿìÿëèíèí òîõóíóëìàçëûüûíû ùèôç åòìÿê ö÷öí áèç øàíòàæëàðà, ÷ÿêèøìÿëÿðÿ, òåç-òåç äÿéèøÿí ñþç òÿëÿëÿðèíÿ áèýàíÿ îëìàëûéûã. ßëÿëõöñóñ, áèçäÿí àéðû îëìàéàí øåéäÿí öç äþíäÿðìÿìÿëèéèê.
Áàõ, áóíà ýþðÿ Àððàñûí öñòöíäÿ ó÷óøäàí ãàéûäàðàã, âÿ áóâàõò ÿðçèíäÿ, ìÿíÿ áåëÿ ýÿëèð êè, ÷îõ øåéè áàøà äöøäöéöìäÿí,ýåúÿíèí ñàêèòëèéèíäÿ ùàñàðà ñþéêÿíÿðÿê, òÿê-òÿíùà äàéàíûá, ùå÷áèð âàõò ïîçìàéàúàüûì ÿí ñàäÿ ãàéäàëàðû öðÿê äÿôòÿðèìÿ êþ÷öðöðäöì.
Âàõòà êè, þçöìöíêöëÿðäÿí àéðûëìàçàì, íÿ åòìèø îëñàëàð äà__________
îíëàðäàí öç äþíäÿðìÿéÿúÿéÿì. Ìÿí îíëàðû éàäëàðûí éàíûíäà
363

ùå÷ áèð çàìàí òÿãñèðëÿíäèðìÿéÿúÿéÿì. ßýÿð îíëàðû ìöäàôèÿ åòìÿéè áàúàðñàì, ìöäàôèÿ åäÿúÿéÿì. ßýÿð îíëàð ìÿíè ðöñâàé
åëÿñÿëÿð, ìÿí áó ðöñâàé÷ûëûüû öðÿéèìäÿ ýèçëÿäèá ñóñàúàüàì. Áóçàìàí îíëàð ùàããûíäà íÿ äöøöíñÿì äÿ ùå÷ áèð âàõò èòòèùàì øàùèäè
êèìè ÷ûõûø åòìÿéÿúÿéÿì. Êèøè åâ-åâ ýÿçèá ãîíøóëàðà õÿáÿð âåðìÿç êè, îíóí àðâàäûíûí àéàüû ñöðöøêÿíäèð. Áó éîëëà î þç íàìóñóíó ãîðóéà áèëìÿç. ×öíêè îíóí àðâàäû åâèíäÿí àéðûëìàçäûð. ßðîíó ðöñâàé åòìÿêëÿ þçöíö éöêñÿëòìèð. Î éàëíûç åâèíÿ ãàéûòäûãäàí ñîíðà ãÿçÿáèíèí êöêðÿìÿñèíÿ éîë âåðÿ áèëÿð.
Áàõ, åëÿ áóíóí ö÷öí ìÿí ìÿüëóáèééÿò ìÿñóëèééÿòèíè öçÿðèìäÿí àòìûðàì; áó ìÿüëóáèééÿòèí óúáàòûíäàí ìÿí äÿôÿëÿðëÿ
þçöìö àë÷àëìûø ùèññ åäÿúÿéÿì. Ìÿí Ôðàíñàäàí àéðûëìàçàì.
Ôðàíñà Ðåíóàðëàð, Ïàñêàëëàð, Ïàñòåðëÿð, Ýèéîìåëÿð, Îøåäåëÿð éåòèøäèðìèøäèð. Î ùÿì÷èíèí êåéëÿð, êöòáåéèíëÿð, ñèéàñÿòáàçëàð, ùàðàìçàäÿëÿð éåòèøäèðìèøäèð. Ëàêèí áóíëàðäàí áèðèíúèëÿðëÿ ùÿìðÿéëèéèìè áèëäèðìÿê âÿ èêèíúèëÿðÿ ùÿð úöð éàõûíëûüû èíêàð åòìÿê ìÿíÿ ÷îõ ÿëâåðèøëè ýþðöíöð.
Ìÿüëóáèééÿò òÿôðèãÿ ñàëûð. Ìÿüëóáèééÿò éàðàíìûø áèðëèéè ïîçóð. Áó áèçè þëöìëÿ òÿùäèä åäèð: ìÿí òÿõðèáàòûí ìÿñóëèééÿòèíè
ìÿíèì êèìè äöøöíìÿéÿí áàøãà ùÿìâÿòÿíëÿðèìèí öçÿðèíÿ àòìàãëà áåëÿ áèð òÿôðèãÿéÿ êþìÿê åòìÿéÿúÿéÿì. Áåëÿ ìöáàùèñÿëÿð ùàêèìñèç ùÿëë îëóíìàç. Áèç ùàìûìûç ìÿüëóáóã. Ìÿí ìÿüëóáàì. Îøåäå ìÿüëóá åäèëìèøäèð. Îøåäå ìÿüëóáèééÿòèí ìÿñóëèééÿòèíè áàøãàëàðûíûí öçÿðèíÿ àòìûð. Î þçöíÿ äåéèð: “Ìÿí, Ôðàíñàíûí àéðûëìàç áèð ùèññÿñè îëàí Îøåäå, çÿèô èäèì. Ìÿíäÿí, Îøåäåäÿí, àéðû îëìàéàí Ôðàíñà çÿèô èäè. Îíóí çÿèôëèéè ìÿíèì çÿèôëèéèì
èäè”. Îøåäå éàõøû áèëèð êè, þçöíö þçöíöíêöëÿðäÿí àéûðñà, î àíúàã
þçöíö øþùðÿòëÿíäèðÿð. Àììà îíäà î, Îøåäå îëìàç, þç åâèíäÿí,þç àèëÿñèíäÿí, þç àâèàãðóïóíäàí, þç âÿòÿíèíäÿí àéðûëìàç Îøåäå
îëìàç. Î éàëíûç ñÿùðàëàðäà àâàðà-ñÿðýÿðäàí äîëàøàí Îøåäå îëàð.
ßýÿð ìÿí åâèìèí ëÿêÿëÿíìÿñèíÿ éàíûðàìñà, äåìÿëè, îíóíýÿëÿúÿê
òàëåéèíÿ òÿñèð ýþñòÿðÿ áèëÿðÿì. Î ìÿíäÿí àéðûëìàçäûð,__________
ìÿí îíäàí àéðûëìàç îëäóüóì êèìè. Àíúàã ìÿí îíóí ðöñâàé÷û364

ëûüûíû ãÿáóë åòìÿñÿì, ñàùèáñèç-êèìñÿñèç ãàëìûø åâèì ìÿùâ îëàð,ìÿí èñÿ øþùðÿò ãàíàäëàðûíäà òÿê ýåäÿðÿì, àììà þëöäÿí äÿ âåúñèç áèð øåé îëàðàì.
Âåúñèç îëìàìàã ö÷öí ÿââÿëúÿ öçÿðèíÿ ìÿñóëèééÿò ýþòöðìÿëèñÿí. Úÿìè áèð íå÷ÿ ñààò ãàáàã ìÿí êîð èäèì. Ùàëûì àüûð èäè.
Èíäè ìÿí äàùà àéûã ìöùàêèìÿ éöðöäöðÿì. Âàõòà êè, Ôðàíñàäàí
àéðûëìàçàì, áàøãà ôðàíñûçëàðû òÿãñèðëÿíäèðìÿêäÿí èìòèíà åäèðÿìâÿ áàøà äöøìöðÿì êè, Ôðàíñà ãàëàí äöíéàíû íåúÿ èòòèùàì åäÿáèëèð. Ùÿð êÿñ ùàìû ö÷öí ìÿñóëèééÿò äàøûéûð. Ôðàíñà áöòöí äöíéà
ö÷öí úàâàáäåùäè. Ôðàíñà äöíéàíû áèðëÿøäèðÿí áèð íöìóíÿ ýþñòÿðÿ
áèëÿðäè. Ôðàíñà áöòöí äöíéà ö÷öí áèðëÿøìÿ çÿíúèðè îëà áèëÿðäè.
ßýÿð Ôðàíñà, Ôðàíñàíûí ÿòðèíè, Ôðàíñàíûí øÿôÿãèíè ùèôç åäÿ áèëñÿéäè, î áöòöí äöíéà ó÷óí ìöãàâèìÿò äàéàüû îëàðäû. Áó ýöíäÿíìÿí ãàëàí äöíéàíûí öíâàíûíà äåäèéèì òÿíÿëÿðäÿí èìòèíà åäèðÿì. ßýÿð îíóí ãÿëáè îíà êèôàéÿò äåéèëäèñÿ, ãÿëáè Ôðàíñà îëìàëû
èäè – Ôðàíñàíûí þçö ãàðøûñûíäà áîðúó áó èäè.
Ôðàíñà þç ÿòðàôûíäà áàøãà þëêÿëÿðè áèðëÿøäèðÿ áèëÿðäè. Ìÿíèì
2/33 ãðóïóì ÿââÿëúÿ Íîðâå÷, ñîíðà Ôèíëàíäèéà òÿðÿôèíäÿ âóðóøìàüà ùàçûð èäè. Áèçèì ÿñýÿðëÿð âÿ óíòåð-çàáèòëÿð ö÷öí Íîðâå÷ âÿÔèíëàíäèéà íÿ èäè? Ìÿíÿ ùÿìèøÿ áåëÿ ýÿëìèøäèð êè, îíëàð þçëÿðèäÿ áóíó äÿðê åòìÿäÿí ìèëàä áàéðàìûíûí áèð ãîõóñó ö÷öí þëöìÿ
ðàçûéäûëàð. Îíëàðà åëÿ ýÿëèðäè êè, áó ÿòðè õèëàñ åòìÿê ö÷öí äöíéàíûí
ùàðàñûíäà èñÿ ùÿéàòû ãóðáàí âåðìÿéÿ äÿéÿð. ßýÿð áèç áöòöí äöíéà
ö÷öí ìèëàä îëñàéäûã, äöíéà áèçèì ñèìàìûçäà þç õèëàñêàðûíû òàïàðäû.
Áèç áöòöí äöíéàíûí àäàìëàðûíûí ìÿíÿâè âÿùäÿòèíè þçöìöçäÿ
òÿúÿññöì åòäèðÿ áèëìÿäèê. ßýÿð áèç áóíó åäÿ áèëñÿéäèê, ùÿìäöíéàíû, ùÿì þç-þçöìöçö õèëàñ åòìèø îëàðäûã. Áèç áó èøèí þùäÿñèíäÿí ýÿëÿ áèëìÿäèê. Ùÿð êÿñ ùàìû ö÷öí úàâàáäåùäèð. Àíúàã
ùÿðÿ àéðû-àéðûëûãäà úàâàáäåùäèð. Àíúàã ùÿðÿ àéðûëûãäà ùàìû ö÷öíúàâàáäåùäèð. Ìÿí ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿò äîüóðàí äèíèí ñèðëÿðèíäÿí
áèðèíè èëê äÿôÿ äÿðê åäèðÿì âÿ îíó þçöìöíêö ñàéûðàì: “Áÿøÿð
ýöíàùëàðûíûí
__________ àüûðëûüûíû þç öçÿðèíÿ ýþòöðìÿê...” Ùÿì äÿ ùÿð êÿñáöòöí àäàìëàðûí áöòöí ýöíàùëàðûíû þç, öçÿðèíÿ ýþòöðöð.
365

XXV
Áó ôÿëñÿôÿäÿ çÿèôëèê âàðìû? ßñë ñÿðêÿðäÿ î ñÿðêÿðäÿäèð êè,áöòöí ìÿñóëèééÿòè þç öçÿðèíÿ ýþòöðñöí. Î äåéèð: “Ìÿí ìÿüëóá
îëäóì”. Î: “Ìÿíèì ÿñýÿðëÿðèì ìÿüëóá îëäóëàð” – äåìèð. Ùÿãèãè
èíñàí ìÿùç áåëÿ äåéèð. Îøåäå áåëÿ äåéÿðäè: “Ùàìûñûíûí òÿãñèðêàðû ìÿíÿì”.
Ìÿí èòàÿòèí íÿ îëäóüóíó áàøà äöøöðÿì. Î þçöíö àë÷àëòìàüà
áÿðàáÿð äåéèë. Î, ôÿàëèééÿòèí ìÿíáÿéèäèð. ßýÿð ìÿí þçöìÿ áÿðàÿò ãàçàíäûðìàã ö÷öí ôÿëàêÿòèìè òàëåéèí àìàíñûçëûüû èëÿ èçàùåòñÿì, îíäà þçöìö ýÿðäèøè-äþâðàíûí èõòèéàðûíà âåðìèø îëàðàì.
ßýÿð ìÿí áóíëàðû õÿéàíÿòèí àéàüûíà éàçñàì, þçöìö õÿéàíÿòèí
èõòèéàðûíà âåðÿðÿì. ßýÿð ìÿí áöòöí ìÿñóëèééÿòè þç öçÿðèìÿ ýþòöðñÿì, îíäà áóíóíëà þç èíñàíëûã èìêàíëàðûìû ãîðóéàðàì. Ìÿíþçöìö àéðûëìàç ùèññÿñè ùåñàá åòäèéèì øåéèí òàëåéèíÿ òÿñèð ýþñòÿðÿ áèëÿðÿì. Ìÿí èíñàí èúìàñûíûí òÿðêèá ùèññÿñèéÿì.
Áåëÿëèêëÿ, äàõèëèìäÿ áèð êÿñ âàð, ìÿí èíêèøàô åòìÿê ö÷öíîíóíëà ÷àðïûøûðàì. Áó ÷ÿòèí ó÷óø ìÿíÿ îíà ýþðÿ ëàçûìäûð êè, ìöáàðèçÿ àïàðäûüûì, ãÿëáèìäÿêè î øÿõñèééÿòè éàõøû òàíûéûì âÿ îíóìÿíäÿ èíêèøàô åäÿí àäàìäàí àéûðûì. Ãàðøûìäà äóðàí ñóðÿòèí íåúÿ îëäóüóíó ùÿëÿ áèëìèðÿì, àììà ìÿí þçöìÿ äåéèðÿì: øÿõñèééÿò âóð-òóò éîëäóð. Áàøëûúàñû, áó éîëó ñå÷ÿí àäàìäûð.
Ìÿí äàùà ïîëåìèê ùÿãèãÿòëÿðëÿ êèôàéÿòëÿíÿ áèëìèðÿì. Íÿö÷öí øÿõñèééÿòëÿðè èòòèùàì åòìÿëè? Îíëàð àíúàã éîëëàð âÿ éîë àéðûúûëàðûäûð. Ìÿí ïóëåìéîòëàðûí äîíìàüûíû ìÿìóðëàðûí ãàéüûñûçëûüû, ìöòòÿôèãëÿðèí ôÿàëèééÿòñèçëèéèíè èñÿ îíëàðûí õóäïÿñÿíäëèéè èëÿèçàù åäÿ áèëìèðÿì. Ìÿüëóáèééÿò, ÿëáÿòòÿ, àéðû-àéðû øÿõñèééÿòëÿðèí èôëàñûíäà òÿçàùöð åäèð. Áóðàñû âàð êè, èíñàíû ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿò éàðàäûð. Þçöìö ìÿíñóá áèëäèéèì ìÿäÿíèééÿòè øÿõñèééÿòëÿðèí
éàðàðñûçëûüû öçöíäÿí òÿùëöêÿ òÿùäèä åäèðñÿ, îíäà ìÿí áåëÿ áèðñóàë âåðÿ áèëÿðÿì, íÿ ö÷öí ìÿäÿíèééÿò îíëàðû áàøãà úöð éàðàòìàìûøäûð.
Ùÿð úöð ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿò, ùÿì÷èíèí ùÿð úöð äèí, þç òÿðÿô__________
äàðëàðûíäà ðóù éöêñÿêëèéèíèí îëìàìàñûíäàí ýèëåéëÿíÿðÿê þçö366þçöíö èôøà åäèð. Îíóí âÿçèôÿñè áó àäàìëàðû âÿúäÿ ýÿòèðìÿêäèð.
Ðÿãèáëÿðèí íèôðÿòèíäÿí øèêàéÿòëÿíìÿê äÿ òÿðÿôäàðëàðûí ùàããûíäà
ýèëåéëÿíìÿê êèìè áèð øåéäèð. Îíóí âÿçèôÿñè äöøìÿíëÿðè þç äèíèíÿ
÷ÿêìÿêäÿí èáàðÿòäèð. Áóíóíëà áåëÿ, áèð çàìàíëàð òÿãèáëÿðÿ ñèíÿýÿðÿí, þç àïîñòîëëàðûíû ðóùëàíäûðàí, äöøìÿíèí ãÿçÿáèíè ãûðàí,ìÿùêóì õàëãëàðû àçàä åäÿí ìÿäÿíèééÿòèì áó ýöí íÿ àäàìëàðû
âÿúäÿ ýÿòèðäè, íÿ îíëàðû þç äèíèíÿ ÷ÿêÿ áèëäè. ßýÿð ìÿí ìÿüëóáèééÿòèìèí ñÿáÿáëÿðèíè áèëìÿê èñòÿéèðÿìñÿ, ÿýÿð ìÿí äèð÷ÿëìÿê
èñòÿéèðÿìñÿ âÿ áóíà öìèä åäèðÿìñÿ, ùÿð øåéäÿí ÿââÿë, èòèðäèéèì
ìÿíÿâè ãöââÿíèí ìÿíáÿéèíÿ éåíèäÿí ñàùèá îëìàëûéàì.
Ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòè áóüäà èëÿ ìöãàéèñÿ åòìÿê îëàð. Áóüäà
èíñàíûí éåìÿéèäèð. Èíñàí äà þç íþâáÿñèíäÿ áóüäàíûí ãåéäèíÿ
ãàëûð, òàõûëû àíáàðëàðà äîëäóðóð. Òàõûë åùòèéàòû ìèðàñ êèìè áó èëäÿíî èëÿ ãÿäÿð ñàõëàíûð.
Ìÿùç áó íþâöí éåòèøìÿñè ö÷öí ùàíñû íþâ òîõóì éåòèøäèðìÿê
èñòÿäèéèíè áèëìÿê êèôàéÿò äåéèë. ßýÿð ìÿí ìöÿééÿí èíñàí òèïèíèâÿ îíóí èìêàíëàðûíû õèëàñ åòìÿéèí ãåéäèíÿ ãàëûðàìñà, îíó éåòèðÿí ïðèíñèïëÿðè õèëàñ åòìÿëèéÿì.
ßýÿð ìÿí ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòèìèí îáðàçûíû ìöùàôèçÿ åòìèøÿìñÿ, îíäà îíóí íÿøâö-íöìà òàïäûüû þçöëëÿðè ýþðìöðÿì. Áóýöí ìÿí áèðäÿí àøêàð åòäèì êè, áó âàõòà ãÿäÿð èñòèôàäÿ åòäèéèì
ñþçëÿð áàøëûúà øåéè èôàäÿ åòìèð. Ìÿí Äåìîêðàòèéàíû òÿáëèü åäèðäèì, àüëûìà ýÿëìèðäè êè, áóíóíëà ìÿí ùå÷ äÿ èíñàíëàðà ñàðñûëìàç
ÿõëàãè ãàíóí ìÿúÿëëÿñèíè éàçìûðàì, òÿêúÿ õåéèðëè àðçóëàð èôàäÿ
åäèðÿì. Ìÿí èñòÿéèðäèì êè, èíñàíëàð ãàðäàø îëñóíëàð, àçàä âÿ õîøáÿõò îëñóíëàð. Øöáùÿñèç. Êèì áóíóíëà ðàçûëàøìàç? Ìÿí äåéÿ áèëÿðÿì êè, èíñàí íåúÿ îëìàëûäûð. Àììà íÿ îëìàëûäûð, áóíó äåéÿáèëìÿðÿì.
Ìÿí ñþçöí ìÿíàñûíû äÿãèãëÿøäèðìÿäÿí èíñàí èúìàñû ùàããûíäà äàíûøûðäûì. Ñàíêè ìÿíèì íÿçÿðäÿ òóòäóüóì ìÿíÿâè àòìîñôåð, îíóí ãóðóëóø õöñóñèééÿòèíäÿí äîüìàìûøäû. Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè
êè, ñþùáÿò òÿáèè àéäûíëûãäàí ýåäèð. Àììà òÿáèè àéäûíëûã éîõäóð.
Ôàøèñò îðäóñó, éàõóä ãóë áàçàðû äà áèð íþâ èíñàí èúìàñûäûð.
367

Ìÿí èíñàí èúìàñûíäà îíóí ãóðóúóñó ñèôÿòèíäÿ éàøàìûøàì.
Ìÿí îíäà ùþêì ñöðÿí ÿìèí-àìàíëûãäàí, îíóí äþçöìëöëöéöíäÿí, îíóí ñÿàäÿòèíäÿí èñòèôàäÿ åòìèøÿì. Ìÿí îíóí ùàããûíäà ùå÷áèð øåé áèëìÿìèøÿì, òÿêúÿ îíó áèëìèøÿì êè, ìÿí áó èúìàäà
éàøàéûðàì. Ìÿí îíäà úöááÿ÷è, éàõóä äàëàíäàð êèìè éàøàìûøàì.
Äåìÿëè, ïàðàçèò êèìè éàøàìûøàì. Äåìÿëè, ìÿüëóá êèìè éàøàìûøàì.
Ýÿìè ñÿðíèøèíëÿðè áåëÿ îëóð. Îíëàð ýÿìèäÿí èñòèôàäÿ åäèðëÿð,àììà ýÿìèéÿ ùå÷ íÿ âåðìèðëÿð. Îíëàð ñàëîíëàðäà éåðëÿðèíè ðàùàòëàéûðëàð, áóðàäàí êÿíàðäà ùå÷ íÿ îíëàðû ìàðàãëàíäûðìûð, âàõòëàðûíû àñóäÿ êå÷èðèðëÿð. Îíëàðûí äàèìà ñóéóí òÿçéèãèíÿ ñèíÿ ýÿðÿí
øïàíãîóòëàðûí1 àüûð èøèíäÿí õÿáÿðëÿðè éîõäóð. ßýÿð òóôàí ýÿìèíè
äàðìàäàüûí åòñÿ, îíëàðûí øèêàéÿòëÿíìÿéÿ ùàãëàðû âàðìû?
ßýÿð øÿõñèééÿò úûðëàøìûøñà, ÿýÿð ìÿí ìÿüëóá îëìóøàìñà,íÿäÿí øèêàéÿòëÿíìÿëèéÿì?
Êåéôèééÿòèí áèð öìóìè þë÷öñö âàðäûð, áóíäàí ìÿí ìÿíÿâè
ìÿäÿíèééÿòèìèí àäàìëàðûíà ïàé âåðìÿê èñòÿéèðÿì. Îíëàðûí
éàðàòìûø îëàúàãëàðû ùÿìèí õöñóñè èúìàíûí òÿìÿë äàøû âàðäûð. Ùÿðøåéèí: êþêöí äÿ, ýþâäÿíèí äÿ, áóüäàíûí äà, ìåéâÿíèí äÿ ÿìÿëÿ
ýÿëìÿñèíèí áèð áàøëàíüûúû âàðäûð. Áó áàøëàíüûú íÿäèð? Áó, öçÿðèíäÿ èíñàíëàð éåòèøÿí ãàðà òîðïàüà àòûëìûø ãöäðÿòëè-áÿðÿêÿòëè òîõóìäóð. Éàëíûç î ìÿíè ãàëèá åäÿ áèëÿð.
Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, êÿíääÿ ãàëäûüûì áó ãÿðèáÿ ýåúÿäÿ ÷îõøåéè áàøà äöøäöì. ßòðàôûìäà ôþâãÿëàäÿ ñöêóò âàðäûð. ßí çÿèô áèðñÿñ êèëñÿ çÿíýè êèìè áîøëóüó ñàðûð. Ùÿð øåé ìÿíÿ ìåùðèáàí, äîüìà îëìóøäóð. Ãîéóíëàðûí éàíûãëû-éàíûãëû ìÿëÿìÿñè äÿ, óçàãäàí
ýÿëÿí ùàðàéëàìà äà, êèìèíñÿ à÷äûüû ãàïûíûí úûðûëòûñû äà. Ñàíêè
áöòöí áóíëàðûí ùàìûñû ìÿíèì þçöìäÿ áàø âåðèð. Áó ùèññ íÿ ãÿäÿð
êè, ìÿíè òÿðê åòìÿéèá, îíóí ìÿíàñûíû þéðÿíìÿëèéÿì...
Ìÿí þçöìÿ äåéèðÿì: “Áóíëàðûí ùàìûñû Àððàñ öçÿðèíäÿ àòûøìàäûð...” Îíóí ìÿðìèëÿðè ùàíñû ïÿðäÿíè èñÿ äåøìèøäèð. Éÿãèí
áöòöí ýöí ÿðçèíäÿ ìÿí þçöìäÿ Èíñàí ö÷öí ìÿñêÿí ùàçûðëà__________1Ýÿìèíèí ýþâäÿñèíèí ÿñàñûíû òÿøêèë åäÿí êþíäÿëÿí äîð àüàúû

368

ìûøàì. Ìÿí âóð-òóò äåéèíýÿí ìöäèð èäèì. Âóð-òóò øÿõñèééÿò
èäèì. Ëàêèí áóäóð, Èíñàí ìåéäàíà ÷ûõäû. Î äèíèá-äàíûøìàäàí
ìÿíèì éåðèìè òóòäó. Î, íèçàìñûç êöòëÿéÿ íÿçÿð ñàëäû âÿ õàëãû
ýþðäö. Þç õàëãûíû. Èíñàí áó õàëã ö÷öí âÿ ìÿíèì ö÷öí öìóìè
þë÷öäöð. Áàõ, åëÿ áóíà ýþðÿ äÿ àâèàãðóïà ãàéûäàðêÿí ìÿíÿ åëÿýÿëèðäè êè, áþéöê òîíãàëûí èñòèñè ìÿíè þçöíÿ òÿðÿô ÷ÿêèð. Ìÿíèì
ýþçëÿðèìëÿ Èíñàí áàõûðäû, áöòöí éîëäàøëàðûì ö÷öí öìóìè ìåéàð
îëàí Èíñàí...
Áó, ðÿìçäèðìè? Ìÿí ðÿìçÿ èíàíìàüà, äåìÿê îëàð, ùàçûðàì.
Ñàíêè ùÿð øåé áó ýåúÿ èëÿ ýèçëèíúÿ ñþçëÿøìèøäèð. Ùÿð ñÿñ-ñÿäà áèð÷àüûðûø êèìè ýÿëèá ìÿíÿ ÷àòûð, åéíè çàìàíäà ùÿì àéäûí, ùÿì àíëàøûëìàç ÿêñ-ñÿäà. Ìÿí ýåúÿíèí ñöêóòóíó àùÿíýäàð àääûìëàðûí
ïîçäóüóíó åøèäèðÿì.
– Åé! Àõøàìûí õåéèð, êàïèòàí!
– Àõøàìûí õåéèð!
Ìÿí îíó òàìûìûðàì. ×àéäà ðàñò ýÿëÿí ãàéûã÷ûëàð áèð-áèðëÿðèíè áåëÿ ñÿñëÿéèð.
Ìÿí áó ÿñðàðëû ìÿùðÿìëèéè áèð äàùà ùèññ åòäèì. Áó ýöí ìÿíèì âàðëûüûìäà éàøàéàí Èíñàí þçöíöíêöëÿðè ýþçÿë òàíûéûð. Èíñàí
áöòöí õàëãëàð âÿ èðãëÿð ö÷öí öìóìè ìåéàðäûð...
Ìÿíè ñÿñëÿéÿí àäàì þç ãàéüû, ôèêèð âÿ ñóðÿòëÿð åùòèéàòû èëÿåâèíÿ ãàéûäûðäû. Þç õöñóñè, öðÿéèíäÿ ýèçëÿíÿí éöêö èëÿ. Ìÿí îíàéàíàøûá, ñþùáÿò à÷à áèëÿðäèí. Àüàðàí êÿíä éîëóíäà õàòèðÿëÿð
ìöáàäèëÿñè åäÿ áèëÿðäèê. Óçàã àäàëàðäàí ãàéûäàí çàìàí éîëäà
áèð-áèðèíÿ ðàñò ýÿëÿí òàúèðëÿð äàø-ãàø, úàâàùèðàòëà áåëÿ ìöáàäèëÿ
åäèðëÿð.
ßýÿð ìÿíèì ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòèìÿ ìÿíñóá àäàìëàðäàí
áèðèñè ìÿíèì êèìè äöøöíìöðñÿ, î, íÿèíêè áóíóíëà ìÿíè òÿùãèð
åäèð, ÿêñèíÿ, ìÿíè çÿíýèíëÿøäèðèð. Áèçèì áèðëèéèìèçèí ÿñàñû Èíñàíäûð, î áèçèì ùÿð áèðèìèçäÿí éöêñÿêäèð. Áóíà ýþðÿ äÿ àõøàìëàð
2/33 ãðóïóíäàêû ìöáàùèñÿëÿðèìèç íÿèíêè áèçèì ãàðäàøëûüûìûçà
çèéàí âåðèð, ÿêñèíÿ, îíó ìþùêÿìëÿíäèðèð. Àõû áèçëÿðäÿí ùå÷ áèðèìèçÿþç øÿõñè ÿêñ-ñÿäàñûíû åøèòìÿê éàõóä ýöçýöéÿ áàõìàã ìà__________
ðàãëû äåéèë.
369

Ôðàíñàíûí ôðàíñûçëàðû äà, Íîðâå÷èí íîðâå÷ëèëÿðè äÿ Èíñàíäà
þçëÿðèíè åéíèëÿ áåëÿ òàíûéûðëàð. Èíñàí îíëàðû þçöíöí âÿùäÿòèíäÿ
ÿëàãÿëÿíäèðèð âÿ åéíè çàìàíäà þçöíÿ çèää ÷ûõìàéàðàã, áó õàëãëàðäàí ùÿð áèðèíÿ õàñ îëàí òÿêðàðåäèëìÿçëèéèí èíêèøàôûíà êþìÿê
åäèð. Àüàú äà þçöíö êþêëÿðèíÿ îõøàìàéàí áóäàãëàðäà òÿçàùöð
åòäèðèð. ßýÿð Íîðâå÷äÿ ãàð ùàããûíäà íàüûë éàçûðëàðñà, ÿýÿð Ùîëëàíäèéàäà çàíáàã ýöëö éåòèøäèðèðëÿðñÿ, ÿýÿð Èñïàíèéàäà ôëàìåíêî
èìïðîâèçàñèéà åäèðëÿðñÿ, áóíëàðûí ùàìûñû áèçèì âàðëûüûìûçäà éàøàéàí Èíñàíû çÿíýèíëÿøäèðèð. Îëà áèëñèí êè, áóíà ýþðÿ áèç, 2/33
ãðóïóíóí òÿééàðÿ÷èëÿðè Íîðâå÷ óüðóíäà äþéöøìÿê èñòÿéèðäèê.
Áóäóð, èíäè ìÿíÿ áåëÿ ýÿëèð êè, óçóí ñÿéàùÿòèí àõûðûíà ÷àòûðàì. Ùå÷ áèð éåíè øåé êÿøô åòìèðÿì àììà ÷îõäàí áàõìàãäàí
èìòèíà åòäèéèì øåéëÿðè, éóõóäàí àéûëìûø êèìè, éåíèäÿí ýþðöðÿì.
Ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòèì àéðû-àéðû øÿõñèééÿòëÿðäÿ Èíñàí ïÿðÿñòèøèíÿ ÿñàñëàíûð. ßñðëÿð áîéó î, äàø ãàëàüûíû êèëñÿ êèìè ýþðìÿéÿ
þéðÿòäèéè òÿðçäÿ Èíñàíû ýþñòÿðìÿéÿ ñÿé åòìèøäèð. Î, àéðû-àéðûøÿõñèééÿòäÿí éöêñÿê îëàí Èíñàíû òÿáëèü åòìèøäèð...
Îíà ýþðÿ êè, ìÿíèì ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòèìèí Èíñàíû àéðû-àéðûàäàìëàð òÿðÿôèíäÿí ìöÿééÿí åäèëìèð. ßêñèíÿ, àäàìëàðû îíëàð
ìöÿééÿí åäèð... Îíäà, ùÿð áèð Âàðëûãäà îëäóüó êèìè, îíó òÿøêèë
åäÿí åëåìåíòëÿðèí èçàù åäÿ áèëìÿéÿúÿéè úÿùÿòëÿð âàðäûð. Êèëñÿ,ãÿòèééÿí äàø ãàëàüû äåéèë. Êèëñÿ, ùÿíäÿñÿ âÿ ìåìàðëûãäûð. Êèëñÿíè ìöÿééÿí åäÿí äàøëàð äåéèë, ÿêñèíÿ, êèëñÿ þç õöñóñè ìÿíàñûèëÿ äàøëàðû çÿíýèíëÿøäèðèð. Äàøëàð îíóí ö÷öí éöêñÿëèð êè, îíëàð êèëñÿ äàøëàðûäûð. ßí ìöõòÿëèô äàøëàð îíóí âÿùäÿòèíÿ õèäìÿò åäèð.
Ùÿòòà éþíäÿìñèç äàøëàð äà êèëñÿíèí öìóìè ùèìíèíäÿ èøòèðàê åäèð.
Ëàêèí ìÿí éàâàø-éàâàø ùÿãèãÿòèìè óíóòäóì. Ìÿí ùåñàá åòìÿéÿ áàøëàäûì êè, Èíñàí àäàìëàðûí ìÿúìóñóäóð. Äàø äàøëàðûí
ìÿúìóñó îëàí êèìè. Ìÿí êèëñÿíè ñàäÿ äàø ãàëàüû èëÿ åéíèëÿøäèðäèì âÿ éàâàø-éàâàø ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿò ìèðàñûì éîõà ÷ûõäû. Èíñàíû áÿðïà åòìÿê ëàçûìäûð. Î ìÿíèì ìÿäÿíèééÿòèìèí ìàùèééÿòèäèð. Î ìÿíèì Èúìàìûí ÿñàñûäûð. Î ìÿíèì çÿôÿðëÿðèìèí ìÿí__________
áÿéèäèð.
370

XXVIÚÿìèééÿòäÿ ùÿð öçâö ìöÿééÿí ãàéäà-ãàíóíëàðà òàáå åòäèðìÿêëÿ, àñàíëûãëà íèçàì-èíòèçàì éàðàòìàã îëàð. Åòèðàç åòìÿäÿí
áÿëÿä÷èéÿ éàõóä Ãóðàíà òàáå îëàí êîðó àñàíëûãëà òÿðáèéÿ åòìÿê
îëàð. Èíñàíû þç öçÿðèíäÿ àüàëûã åòìÿéè þéðÿäÿíäÿí ñîíðà àçàä åòìÿê íÿ ãÿäÿð ÷ÿòèíäèð.
Àçàä åòìÿê íÿ äåìÿêäèð? Ìÿí ñÿùðàäà ùå÷ áèð éåðÿ ýåòìÿéÿ úàí àòìàéàí áèð àäàìû àçàä åäèðÿìñÿ, îíóí àçàäëûüû íÿéÿäÿéÿð? Àçàäëûã éàëíûç î êÿñ ö÷öíäöð êè, î ùàðà èñÿ úàí àòûð. Ñÿùðàäà èíñàíû àçàä åòìÿê îíäà ÿòÿø îéàòìàã âÿ îíà ãóéóíóí éîëóíó ýþñòÿðìÿê äåìÿêäèð. Éàëíûç áó çàìàí îíóí ôÿàëèééÿòè ìÿíàêÿñá åäÿð. ßýÿð úàçèáÿ ãöââÿñè éîõäóðñà, äàøû àçàä åòìÿê ìÿíàñûçäûð. Îíà ýþðÿ êè, àçàä åäèëìèø äàø éåðèíäÿí òÿðïÿíìÿéÿúÿêäèð.
Ìÿíèì äàõèëè ìÿäÿíèééÿòèì àäàìëàð àðàñûíäàêû ìöíàñèáÿòëÿðèí ÿñàñûíà øÿõñèééÿòäÿí éöêñÿêäÿ äóðàí Èíñàíà ïÿðÿñòèø ùèññèíè ãîéìàüà ñÿé åäèðäè, îíà ýþðÿ êè, ùÿð êÿñèí þçöíÿ âÿ áàøãàëàðûíà ìöíàñèáÿòäÿ äàâðàíûøû, êîð-êîðàíÿ ùÿðúìÿðúëèê ãàíóíëàðûíà òàáå îëìàñûí, ìÿùÿááÿòèí àçàä òÿçàùöðö îëñóí.
Àüûðëûã ãöââÿñèíèí à÷äûüû ÿñðàðÿíýèç éîë äàøû àçàä åäèð.
Ìÿùÿááÿòèí ÿñðàðÿíýèç ãöââÿñè Èíñàíû àçàä åäèð. Ìÿíèì ìÿíÿâè
ìÿäÿíèééÿòèì ÷àëûøûðäû êè, ùÿð áèð àäàìû åéíè ùàêèìèí Åë÷èñè
åòñèí. Î, øÿõñèééÿòÿ éîë éàõóä îíäàí éöêñÿê îëàíûí èðàäÿñèíèí
òÿçàùöðö êèìè áàõûðäû; î, èíñàíà úàçèáÿ ãöââÿñèíèí ÷ÿêäèéè éåðÿàçàä äàõèë îëìàã èìêàíû âåðèðäè.
Ìÿí áó ãöââÿ ñàùÿñèíèí ùàðàäàí ÿìÿëÿ ýÿëäèéèíè áèëèðÿì.
Ìÿíèì ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòèì ÿñðëÿðëÿ àäàìëàðûí àðàñûíäà Àëëàùû ñåéð åòìèøäèð. Àäàì, èëàùè ãèéàôÿñèíäÿ âÿ èëàùè êèìè éàðàíìûøäûð. Àäàìûí äà ñèìàñûíäà Àëëàùû ýþðìöøëÿð. Àäàìëàð Àëëàùà
èíàìäà ãàðäàø èäèëÿð. Àëëàùûí áó øÿôÿãè ùÿð áèð àäàìà àëûíà áèëìÿéÿí ëÿéàãÿò âåðìèøäèð. Èíñàíûí Àëëàùà ìöíàñèáÿòè ùÿð êÿñÿþçö âÿ áàøãàëàðû ãàðøûñûíäàêû áîðúóíó àéäûí ýþñòÿðìèøäèð.
Ìÿíèì ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòèì õðèñòèàí ñÿðâÿòëÿðèíèí âàðèñèäèð.
Êèëñÿíèí ìåìàðëûüûíû äÿðê åòìÿê ö÷öí ìÿí îíóí íåúÿ èíøà__________
åäèëìÿñè öçÿðèíäÿ äöøöíöðÿì.
371

Àëëàùûí äÿðê åäèëìÿñè àäàìëàðûí Àëëàùà èíàì òÿðçèíäÿí àñûëû
îëàðàã, îíëàðûí áÿðàáÿðëèéèíèí ÿñàñûíû ãîéäó. Áó áÿðàáÿðëèéèí
ìÿíàñû àéäûíäû. ×öíêè éàëíûç íÿäÿ èñÿ áÿðàáÿð îëìàã îëàð. ßñýÿðâÿ êîìàíäèð þç õàëãûíäà áÿðàáÿðäèð. ßýÿð áó áÿðàáÿðëèéè áèðëÿøäèðÿí ùå÷ áèð øåé éîõäóðñà, áÿðàáÿðëèê áîø ñþùáÿòäèð.
Øÿõñèééÿòëÿðäÿ èôàäÿ îëóíàí Àëëàù ùöãóãó áÿðàáÿðëèéèíèí
àéðû-àéðû øÿõñèééÿòëÿðèí éöêñÿëìÿñèíèí ìÿùäóäëàøìàüû ãàäàüàíëûüûíûí ñÿáÿáè ìÿíÿ àéäûíäûð: àõû Àëëàù îíó þçöíÿ éîë êèìè ñå÷ÿáèëÿðäè. Ëàêèí ñþùáÿò ùÿì÷èíèí Àëëàùûí øÿõñèééÿòÿ ùöãóã áÿðàáÿðëèéèíäÿí ýåòäèéèíäÿí ìÿíÿ àéäûíäûð êè, íÿ ö÷öí, íåúÿëèéèíäÿí àñûëû îëìàéàðàã øÿõñèééÿòëÿð åéíè âÿçèôÿíè éåðèíÿ éåòèðèð âÿåéíè ãàíóíëàðà òàáå îëóðëàð. Àëëàùû òÿúÿññöì åòäèðìÿêëÿ îíëàð þçùöãóãëàðûíäà áÿðàáÿð èäèëÿð. Àëëàùà õèäìÿò åòìÿêëÿ îíëàð þç âÿçèôÿëÿðèíäÿ áÿðàáÿð èäèëÿð.
Ìÿí áàøà äöøöðÿì íÿ ö÷öí Àëëàùäà áÿðàáÿðëèê òÿçàäëàð âÿãàíóíñóçëóãëàð äîüóðìàäû. Äåìàãîýèéà î çàìàí ÿìÿëÿ ýÿëèð êè,öìóìè ìåéàð îëìóð, áÿðàáÿðëèê ïðèíñèïè åéíèééÿò ïðèíñèïè êèìèòÿçàùöð åäèð. Î çàìàí ÿñýÿð êîìàíäèðÿ ðÿñì-òÿçèìäÿí èìòèíà
åäèð, ÷öíêè êîìàíäèðÿ åäèëÿí ðÿñìè-òÿçèì ìèëëÿòÿ äåéèë, øÿõñèééÿòÿ åùòèðàì ùåñàá îëóíà áèëÿð.
Ìÿíèì ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòèì Àëëàùûí áóéðóüóíà ÿìÿë åäÿðÿê, àäàìëàðûí Èíñàíäà áÿðàáÿðëèéè òÿìÿëèíè ãîéìóøäóð.
Ìÿí àäàìëàðûí áèð-áèðèíÿ ùþðìÿòèíèí ùàðäàí ýÿëäèéèíè áàøàäöøöðÿì. Àëèì ùàìáàëà ùþðìÿò åòìÿëè èäè, îíà ýþðÿ êè, áó ùàìáàëûí øÿõñèíäÿ î, Àëëàùà åùòèðàì ýþñòÿðèðäè, Àëëàùûí Åë÷èñè îëàíùàìáàë îíóíëà áÿðàáÿð ùöãóãäà èäè. Áèðè íÿ ãÿäÿð ãèéìÿòëè, äèýÿðè áàáàò îëñà äà ùå÷ áèð àäàìûí áàøãàñûíû ãóëà ÷åâèðìÿéÿ ìÿíÿâè ùöãóãó éîõäóð, àõû Åë÷èíè àë÷àëòìàã îëìàç. Ëàêèí àäàìà
îëàí áó ùþðìÿò èñòåäàäñûçëûã ãàðøûñûíäà, ãàáàëûã âÿ úàùèëëèê ãàðøûñûíäà êþëÿ êèìè éàëòàãëàíìàüà, ñöðöíìÿéÿ àïàðûá ÷ûõàðìûðäû,÷öíêè àäàìäà ùÿð øåéäÿí ÿââÿë Àëëàùûí Åë÷èñè ëÿéàãÿòèíÿ ùþðìÿò
__________
åäèëèðäè. Áåëÿëèêëÿ, Àëëàùà ìÿùÿááÿò èíñàíëàð àðàñûíäà öëâè ìö372

íàñèáÿòëÿðèí ÿñàñûíû éàðàòäû, ÷öíêè èø øÿõñèééÿòèí ëÿéàãÿòèíäÿí
àñûëû îëìàéàðàã, Åë÷èëÿð àðàñûíäà àïàðûëûðäû.
Ìÿíèì ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòèì Àëëàùûí éîëó èëÿ ýåäÿðÿê,øÿõñèééÿòèíäÿí àñûëû îëìàéàðàã Èíñàíà ùþðìÿò éàðàòäû.
Ìÿí èíñàíëàð àðàñûíäà ãàðäàøëûüûí íåúÿ éàðàíäûüûíû áàøà äöøöðÿì. Àäàìëàð Àëëàùëà ãàðäàø èäèëÿð. Àíúàã íÿäÿ èñÿ ãàðäàø îëìàã îëàð. ßýÿð àäàìëàðû áèð éåðÿ áàüëàéàí òåëëÿð éîõäóðñà, îíëàð
éàíàøû ãîéóëàð, àììà áèð-áèðëÿðèíÿ áàüëàíìàçëàð. Åëÿ-áåëÿ ãàðäàø îëìàã îëìàç. Ìÿí âÿ éîëäàøëàðûì 2/33 ãðóïóíäà ãàðäàøûã,ôðàíñûçëàð Ôðàíñàäà ãàðäàøäûðëàð.
Ìÿíèì ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòèì Àëëàùûí éîëó èëÿ ýåäÿðÿê, Èíñàíäà àäàìëàðûí ãàðäàøëûã òÿìÿëèíè ãîéìóøäóð.
Ìÿí éàõûí àäàìà ìÿùÿááÿòèí ìÿíàñûíû áàøà äöøöðÿì, áóìÿùÿááÿòè ìÿíÿ þéðÿòìèøëÿð. Éàõûí àäàìà ìÿùÿááÿò øÿõñèééÿò
âàñèòÿñè èëÿ Àëëàùà èáàäÿò èäè. Øÿõñèééÿò íÿ ãÿäÿð îðòà îëñà äà, áóìÿùÿááÿò Àëëàùà ãóëëóã èäè. Áó ìÿùÿááÿò, ìÿùÿááÿò ýþñòÿðèëÿí
àäàìû àë÷àëòìûðäû, îíó òÿøÿêêöð çÿíúèðëÿðè èëÿ ñàðûìûðäû, ÷öíêè áóùÿäèééÿ îíà äåéèë, Àëëàùà âåðèëèðäè. Ìÿùç áóíà ýþðÿ áåëÿ ìÿùÿááÿò ãàáèëèééÿòñèçëèéè, àõìàãëûüû âÿ úàùèëëèéè øþùðÿòëÿíäèðìÿéÿ ÷åâðèëìèðäè. Ùÿêèìèí áîðúó áó èäè êè, ùÿéàòûíäàí êå÷ÿðÿê,êèì îëóðñà îëñóí, òàóí õÿñòÿëèéèíÿ òóòóëàí àäàìû ìöàëèúÿ åòñèí.
Ùÿêèì Àëëàùà õèäìÿò åäèðäè. Ôûðûëäàã÷ûíûí éàòàüû éàíûíäà êå÷èðäèéè éóõóñóç ýåúÿëÿð îíó àë÷àëòìûðäû.
Ìÿíèì ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòèì Àëëàùûí áóéðóüó èëÿ éàõûíà
ìÿùÿááÿòè øÿõñèééÿò âàñèòÿñè èëÿ Èíñàíà ùÿäèééÿéÿ ÷åâèðìèøäèð.
Ìÿí øÿõñèééÿòäÿí òÿëÿá îëóíàí ìöòèëèéèí äÿðèí ìÿíàñûíû áàøàäöøöðÿì. Ìöòèëèê øÿõñèééÿòè àë÷àëòìûðäû. Îíó éöêñÿëäèðäè. Î,__________
øÿõñèééÿòèí Åë÷èëèê ðîëóíó ìåéäàíà ÷ûõàðûðäû. Éàõûí àäàìûí âà373

ñèòÿñèëÿ Àëëàùà åùòèðàì òÿëÿá åòìÿêëÿ, î åéíè çàìàíäà òÿëÿá åäèðäè êè, þçöíöí Àëëàù òÿðÿôèíäÿí ìöÿééÿí åäèëìèø éîëëà ýåäÿí Àëëàù úàð÷ûñû îëäóüóíó äÿðê åäèá, îíà þç øÿõñèééÿòèíäÿ ùþðìÿò åòñèí. Ìöòèëèê îíà þéðÿäèðäè êè, þçöíö óíóòìàãëà éöêñÿëñèí. ×öíêèøÿõñèééÿò þç øÿõñè ÿùÿìèééÿòèíè øèøèðòñÿ, éîëó äÿðùàë ãàëûí äèâàðà
äèðÿíÿð.
Ìÿíèì ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòèì Àëëàùûí áóéðóãëàðûíà ÿìÿëåäÿðÿê, þçö þçöíÿ ùþðìÿò, þçöíöí ñèìàñûíäà Èíñàíà ùþðìÿò òÿáëèü åäèðäè.
Íÿùàéÿò, ìÿí áàøà äöøöðÿì íÿ ö÷öí Àëëàùà ìÿùÿááÿò èíñàíëàðûí öçÿðèíÿ áèð-áèðè ö÷öí ìÿñóëèééÿò ãîéìóø âÿ Öìèäè îíëàðà õåéèðõàùëûã êèìè ýþñòÿðìèøäèð. Àõû î, ùÿð áèð àäàìû âàùèä âÿåéíè Àëëàùûí Åë÷èñèíÿ ÷åâèðèð, ùÿð êÿñèí ÿëèíÿ ùàìûíûí èõëàñûíû âåðèðäè. Ùå÷ êÿñèí äÿ ðóùäàí äöøìÿéÿ ùàããû éîõ èäè, ÷öíêè ùÿð êÿñþçöíäÿí äàùà óëó îëàí êÿñèí åë÷èñè èäè. Ðóùäàí äöøìÿê þçöíäÿ
Àëëàùû èíêàð åòìÿéÿ áÿðàáÿð èäè. Öìèäèí âÿçèôÿñèíè áåëÿ èôàäÿ
åòìÿê îëàðäû: “Äåìÿëè, ñÿí þçöíÿ áåëÿ áþéöê ãèéìÿò âåðèðñÿí?
Ñÿíèí öìèäñèçëèéèíäÿ íÿ ãÿäÿð òÿêÿááöð âàðìûø!”Ìÿíèì ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòèì, Àëëàùûí áóéðóãëàðûíà ÿìÿëåäÿðÿê, ùÿð áèð êÿñè ùàìû ö÷öí âÿ áöòöí èíñàíëàðû ùÿð êÿñ ö÷öíúàâàáäåù åòìèøäèð. Øÿõñèééÿò êîëëåêòèâèí õèëàñû ö÷öí þçöíö ãóðáàí âåðìÿëèäèð, àììà áóðàäà ìÿñÿëÿ àäè ùåñàáäà äåéèë. Áöòöí
ìÿñÿëÿ øÿõñèééÿòèí âàñèòÿñè èëÿ Èíñàíà ùþðìÿò åòìÿêäÿäèð. Áÿëè,ìÿíèì ìÿäÿíèééÿòèìèí ÿçÿìÿòè îíäàäûð êè, øàõòàäà òîðïàã àëòûíäà ãàëìûø áèð íÿôÿðè õèëàñ åòìÿê ö÷öí éöç øàõòà÷û ùÿéàòëàðûíäàí êå÷ÿúÿêäèð. ×öíêè îíëàð Èíñàíû õèëàñ åäèðëÿð.
Áöòöí äåéèëÿíëÿðÿ ÿñàñÿí, ìÿí àçàäëûüûí íÿ äåìÿê îëäóüóíó
áàøà äöøöðÿì. Áó þç òîõóìóíóí ãöââÿ ìåéäàíûíäà áîé àòàíàüàúûí àçàäëûüûäûð. Î, Èíñàíûí ÿìÿëÿ ýÿëìÿñè øÿðòëÿðèíèí ìÿúìóñóäóð.
Î, àðõàäàí ýÿëÿí êöëÿéÿ áÿíçÿéèð, éàëíûç áó êöëÿéèí ñà__________
éÿñèíäÿ éåëêÿíëè ýÿìè à÷ûã äÿíèçäÿ àçàääûð.
374

Áåëÿ áèð øÿðàèòäÿ òÿðáèéÿ àëûá, áîéà-áàøà ÷àòìûø Èíñàí ÿçÿìÿòëè áèð àüàúà ÷åâðèëÿðäè. Îíóí êþêëÿðè òîðïàüûí äÿðèíëèêëÿðèíÿ
èøëÿéÿðäè. Ýþðÿñÿí î þçöíäÿ äàùà ùàíñû èíñàíè êåéôèééÿòëÿðè úÿìåäÿðäè êè, î þç âàðëûüûíû áöòöí ÿçÿìÿòè èëÿ ýþñòÿðÿ áèëñèí!

XXVIIÀíúàã ìÿí ùÿð øåéè êîðëàäûì. Ìÿí ìèðàñû ñîâóðäóì. ÌÿíÈíñàí àíëàéûøûíû óíóòìàüà éîë âåðäèì.
Àéðû-àéðû øÿõñèééÿòëÿð âàñèòÿñèëÿ òÿìñèë åäèëÿí ùþêìäàð êóëòóíó âÿ áó êóëòà ÿñàñëàíàí èíñàí ìöíàñèáÿòëÿðè íÿúèáëèéèíè õèëàñ
åòìÿê ö÷öí ìÿíèì ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòèì àç ãöââÿ âÿ éàðàäûúûëûã èëùàìû ñÿðô åòìÿìèøäèð. Ùóìàíèçìèí áöòöí ñÿéè áó ìÿãñÿäÿ éþíÿëäèëìèøäè. Ùóìàíèçì Èíñàíûí øÿõñèééÿòäÿí éöêñÿê îëäóüóíó èçàù åòìÿê âÿ ñàáèòëÿøäèðìÿê âÿçèôÿñèíè õöñóñè îëàðàã þçöçÿðèíÿ ýþòöðìöøäö. Ùóìàíèçì Èíñàíû òÿáëèü åäèðäè.
Ëàêèí ñþùáÿò Èíñàíäàí äöøÿíäÿ äèëèìèçèí ýöúö ÷àòìûð. Èíñàí
– àäàìëàðäàí ôÿðãëè øåéäèð. ßýÿð òÿêúÿ äàøëàðäàí: äàíûøûëñà, êèëñÿ
ùàããûíäà ùå÷ áèð ìöùöì øåé äåìÿê îëìàç. ßýÿð Èíñàíû àäàìëàðà õàñ îëàí øåéëÿðëÿ ìöÿééÿíëÿøäèðìÿéÿ úÿùä åäèëñÿ, îíóí ùàããûíäà ÿùÿìèééÿòëè áèð øåé äåìÿê îëìàç. Áóíà ýþðÿ ùóìàíèçì
ãÿñäÿí î éîëëà ýåòäè êè, ùÿìèí éîë îíó ãàéàéà ñþéêÿäè. Ùóìàíèçì Èíñàí àíëàéûøûíû ìÿíòèãè âÿ ÿõëàãè äÿëèëëÿðëÿ èçàù åòìÿê âÿáó éîëëà îíó àäàìëàðûí øöóðóíà éåðèòìÿê èñòÿéèðäè.
Ùå÷ áèð ñþç èçàùàòû ñåéð åòìÿéè ÿâÿç åäÿ áèëìÿç. Ìàùèééÿòèí
áèðëèéèíè ñþçëÿ èôàäÿ åòìÿê îëìàç. ßýÿð ìÿí àäàìëàðäà âÿòÿíÿ
éàõóä ÿìëàêà ìÿùÿááÿò îéàòìàã èñòÿéèðÿìñÿ âÿ áåëÿ áèð ìÿùÿááÿò îíëàðûí ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòëÿðèíÿ ìÿëóì äåéèëñÿ, áóàäàìëàðûí öðÿêëÿðèíè ÿëÿ àëìàã ö÷öí ìÿíèì ùå÷ áèð ÿñàñûì îëìàç. ßìëàê òàðëàäûð, îòëàãäûð, ñöðöäöð. Áó ùèññÿëÿðèí ùÿð áèðèíèí
àéðû-àéðûëûãäà âÿ áèðëèêäÿ âÿçèôÿñè, âàð-äþâëÿò ýÿòèðìÿêäèð. Ëàêèí ùÿð áèð ÿìëàêà åëÿ áèð øåé õàñäûð êè, áó õöñóñèééÿò îíó òÿøêèë
åäÿí åëåìåíòëÿðÿ íÿçÿð ñàëàíäà éîõà ÷ûõûð: àõû áÿçè ìöëêÿäàðëàð
__________
ñåâèìëè ìàëèêàíÿëÿðèíè õèëàñ åòìÿê ö÷öí èôëàñà óüðàìàüà ðàçûäûð375

ëàð. Áó åëÿ áèð øåé ìàëèêàíÿíèí òÿðêèá åëåìåíòëÿðèíè éöêñÿëäèð,îíëàðà õöñóñè êåéôèééÿò âåðèð. Áóäóð, îíëàð ùÿìèí ìöëêöí ñöðöñö, ùÿìèí ìöëêöí ÷ÿìÿíè, ùÿìèí ìöëêöí òàðëàëàðû îëóð...
Èíñàí äà áó ãàéäà èëÿ âÿòÿíèíèí, ïåøÿñèíèí, ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòèíèí, äèíèíèí àäàìû îëóð. Àíúàã ñÿí áåëÿ ìàùèééÿòëÿðäÿí àéðûîëìàäûüûíû òÿñäèã åòìÿê ö÷öí ÿââÿëúÿ îíëàðû þçöíäÿ éàðàòìàëûñàí. Î àäàìäà êè, âÿòÿí ùèññè éîõäóð, áóíó îíà ùå÷ áèð äèëëÿ òÿëãèí åòìÿê îëìàç. Þçöíäÿ, þçöíöí àäëàíäûðäûüûí ìàùèééÿòè àíúàã ôÿàëèééÿòèí êþìÿéè èëÿ éàðàòìàã îëàð. Ìàùèééÿò äèë ñàùÿñèíÿ
äåéèë, ôÿàëèééÿò ñàùÿñèíÿ ìÿõñóñäóð. Áèçèì Ùóìàíèçì ôÿàëèééÿòÿ åòèíàñûç èäè. Îíóí ñÿéëÿðè ìöâÿôôÿãèééÿòëÿ íÿòèúÿëÿíìÿäè.
ßí ìöùöì ôÿàëèééÿò àä àëäû. Áó àä ãóðáàíäûð.
Ãóðáàí âåðìÿê íÿ ùÿìèøÿ ñÿíÿ ìÿõñóñ áèð øåéäÿí óçàãëàøìàã, íÿ äÿ ýöíàùëàðûíû éóìàã äåìÿêäèð. Ùÿð øåéäÿí ÿââÿë áó,ôÿàëèééÿòäèð. Áó ñÿíèí þçöíö àéðûëìàç Ìàùèééÿòÿ ùÿñð åòìÿéèí
äåìÿêäèð. ßìëàêûí ãÿäðèíè éàëíûç úàíûíûí áèð ùèññÿñèíè îíà ôÿäàåäÿí, îíóí õèëàñû íàìèíÿ ìöáàðèçÿ àïàðàí âÿ îíó äàùà éàõøû
åëÿìÿéÿ ÷àëûøàí àäàì áàøà äöøÿð. Áó çàìàí îíäà ÿìëàêà ìÿùÿááÿò éàðàíûð. ßìëàê ýÿëèðèí éåêóíó äåéèë, – áåëÿ äöøöíìÿê
ñÿùâ îëàðäû, – î, âåðèëìèø áÿõøèøëÿðèí ìÿúìóñóäóð.
Íÿ ãÿäÿð êè, ìÿíèì ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòèì Àëëàùà èñòèíàä
åäèðäè, î, èíñàíûí öðÿéèíäÿ Àëëàù éàðàäàí áó ãóðáàí àíëàéûøûíû
õèëàñ åäÿ áèëÿðäè. Ùóìàíèçì ãóðáàíûí áàøëûúà ðîëóíà êÿìåòèíàëûã
ýþñòÿðäè. Î, Èíñàíû ôÿàëèééÿòèí êþìÿéè èëÿ äåéèë, ñþçëÿ ãîðóìàã
íèééÿòèíäÿ èäè.
Àäàìëàðûí âàñèòÿñè èëÿ ýþðöíÿí Èíñàí îáðàçûíû õèëàñ åòìÿê
ö÷öí ùóìàíèçìèí èõòèéàðûíäà éàëíûç áþéöê ùÿðôëÿ áÿçÿäèëìèø
“Èíñàí” ñþçö âàð èäè. Áèç ñÿðò éàìàúäàí äûðìàíìàã âÿ ýöíëÿðèí
áèðèíäÿ Èíñàíû îðòà øÿõñèééÿòëÿ éàõóä àäàìëàðûí úÿìè èëÿ ÿâÿçåëÿìÿê òÿùëöêÿñèíäÿí ãîðõìàäûã. Áèç êèëñÿìèçè äàø éûüûíû èëÿÿâÿç åòìÿê òÿùëöêÿñèíäÿí ÷ÿêèíìÿäèê.
Áåëÿëèêëÿ, ýåò-ýåäÿ ìèðàñûìûçû èòèðäèê.
Áèç øÿõñèééÿòäÿ Èíñàí ùöãóãóíó ìþùêÿìëÿòìÿê ÿâÿçèíÿ
__________
Êîëëåêòèâèí ùöãóãëàðûíäàí ñþùáÿò à÷äûã. Ùèññ îëóíìàäàí Èíñàíà
376

åòèíàñûç îëàí Êîëëåêòèâèí ÿõëàã ãàéäàñû ìåéäàíà ÷ûõäû. Áó ÿõëàã
ãàéäàñû èçàùàò âåðÿ áèëÿð êè, íÿ ö÷öí øÿõñèééÿò Èúìà íàìèíÿ þçöíö ãóðáàí âåðìÿëèäèð. Ëàêèí î, ñþç êÿëÿéèíÿ ÿë àòìàäàí èçàù åäÿáèëìÿç êè, íÿ ö÷öí Èúìà áèð àäàìûí õàòèðèíÿ þçöíö ãóðáàí âåðìÿëèäèð. Ýöíàùñûç ìÿùêóìóí õèëàñû ö÷öí ìèíëÿðëÿ àäàìûí þëöìö ãÿáóë åòìÿñè íÿ ö÷öí ÿäàëÿòäèð. Áèç ùÿëÿ áó ïðèíñèïè õàòûðëàéûðûã, àììà éàâàø-éàâàø îíó óíóäóðóã, ùàëáóêè áèçèì ÿçÿìÿòèìèç ùÿð øåéäÿí ÿââÿë, áèçè ãàðûøãà éóâàëàðûíäàêû ãàðûøãàëàðäàí
ôÿðãëÿíäèðÿí ùÿìèí áó ïðèíñèïäèð.
Ñÿìÿðÿëè ìåòîä îëìàäûüûíäàí, áèç Èíñàíà èñòèíàä åäÿí Èíñàíëûãäàí øÿõñèééÿòëÿð éûüûíûíà ÿñàñëàíàí áó ãàðûøãà éóâàñûíà éóâàðëàíäûã.
Áèç Äþâëÿò ïÿðÿñòèøèíèí éàõóä êöòëÿ ïÿðÿñòèøèíèí ãàáàüûíà íÿèëÿ ÷ûõà áèëÿðèê? Àëëàùûí éàðàòäûüû Èíñàíûí ÿçÿìÿòëè îáðàçû íÿéÿäþíìöøäöð? Îíó þç ìÿíàñûíû èòèðìèø ñþçëÿðèí àðõàñûíäà äÿðê åòìÿê, äåìÿê îëàð, ìöìêöí äåéèë.
Áèç òÿäðèúÿí Èíñàíû óíóäàðàã, þç ìÿíÿâèééàòûìûçû àéðû-àéðûøÿõñèééÿò ïðîáëåìè èëÿ ìÿùäóäëàøäûðäûã. Áèç ùÿð êÿñäÿí áàøãàñûíà çÿðÿð éåòèðìÿìÿéè òÿëÿá åòìÿéÿ áàøëàäûã. Ùÿð äàøäàí áàøãà
äàøà çèéàí âóðìàìàüû òÿëÿá åòäèê. Àéäûíäûð êè, îíëàð ÷þëäÿ, ùàðàýÿëäè ñÿïÿëÿíäèêëÿðè ùàëäà áèð-áèðëÿðèíÿ çèéàí âóðìàçëàð. Ëàêèí
îíëàð éàðàäà áèëÿúÿêëÿðè âÿ áóíóí ÿâÿçèíÿ îíëàðûí ùÿð áèðèíè ìÿíàëàíäûðàúàã êèëñÿéÿ çèéàí âóðà áèëÿúÿêëÿð.
Áèç èíñàíëàð àðàñûíäà áÿðàáÿðëèéèí òÿáëèüèíè äàâàì åòäèðèðäèê.
Ëàêèí áèç Èíñàíû óíóäàðàã, íÿ äåäèéèìèçè àíëàìûðäûã. Áÿðàáÿðëèéèí ÿñàñûíà íÿ ãîéàúàüûìûçû áèëìÿäèéèìèçäÿí îíó äóìàíëû áèðìöääÿàéà ÷åâèðäèê, îíäàí èñòèôàäÿ åòìÿéè áàúàðìàäûã. Øÿõñèééÿòëÿð àðàñûíäà, ìöäðèê âÿ ìàéìàã àäàì àðàñûíäà, àõìàã âÿ úàùèë àðàñûíäà Áÿðàáÿðëèéè íåúÿ ìöÿééÿí åòìÿëè? Èíøààò ìàòåðèàëëàðûíà ýÿëèíúÿ, ÿýÿð îíëàðûí áÿðàáÿðëèéèíè ìöÿééÿí åäèá, ùÿéàòà
êå÷èðìÿê èñòÿéèðèêñÿ, î çàìàí îíëàðûí ùàìûñû åéíè éåð òóòìàëû âÿåéíèðîëó îéíàìàëûäûðëàð. Áó èñÿ ìÿíàñûçäûð. ×öíêè î çàìàí Áÿ__________
ðàáÿðëèê ïðèíñèïè Åéíèééÿò ïðèíñèïèíÿ ÷åâðèëèð.
377

Áèç éåíÿ Èíñàí Àçàäëûüûíû òÿáëèü åäèðäèê. Ëàêèí Èíñàíû óíóäàðàã, áèç þç Àçàäëûüûìûçû áèð íþâ úÿçàñûçëûã êèìè ìöÿééÿí åòäèê,áó çàìàí ùÿð úöð ùÿðÿêÿòÿ, ùÿð úöð ÿìÿëÿ éîë âåðèëèð, òÿêè áàøãàñûíà çèéàí âóðìà. Áó èñÿ ùÿð úöð ìÿíàäàí ìÿùðóìäóð, ÷öíêè åëÿáèð ÿìÿë éîõäóð êè, î áàøãà àäàìà òîõóíìàñûí. ßýÿð ìÿí ÿñýÿð
îëäóüóì âàõò þçöìö øèêÿñò åëÿñÿì ìÿíè ýöëëÿëÿðëÿð. Ìöíôÿðèä
øÿõñèééÿòëÿð éîõäóð. Úÿìèééÿòäÿí ýåí ýÿçÿíëÿð úÿìèééÿòÿ çèéàí âóðóðëàð. Êÿäÿðëè àäàì áàøãàëàðûíû äà êÿäÿðëÿíäèðèð.
Àçàäëûã ùöãóãóíó áó úöð áàøà äöøìÿêëÿ, áèç ðÿôåäèëìÿç òÿçàäëàðëà òîããóøìàäàí îíäàí èñòèôàäÿ åòìÿéè éàäûðüàäûã. Àçàäëûã
ùöãóãóìóçó ùàíñû âÿçèééÿòäÿ ñàõëàéà áèëäèéèìèçè, ùàíñû âÿçèééÿòäÿ îíäàí ìÿùðóì îëäóüóìóçó ìöÿééÿí åòìÿéè áàúàðìàäûüûìûçäàí, áèç ùÿð ùàíñû àéäûí îëìàéàí ïðèíñèïè õèëàñ åòìÿê ö÷öíùÿð áèð úÿìèééÿòèí àçàäëûüûìûçûí ãàðøûñûíäà ãîéà áèëÿúÿéè òöêÿíìÿç ëàáöä ìàíåÿëÿðÿ ðèéàêàðúàñûíà ýþç éóìäóã.
Éàõûí àäàìëàðûìûçà Ìÿùÿááÿò ìÿñÿëÿñèíÿ ýÿëèíúÿ, áèçèì
äàùà îíó òÿáëèü åòìÿéÿ úÿñàðÿòèìèç ÷àòìàäû. Êå÷ìèø çàìàíëàðäà
éàõûí àäàìà ìÿùÿááÿò áèð Ìàùèééÿò éàðàäàí ãóðáàíà äåéèðäèëÿð.
Ùÿì äÿ áó ãóðáàí Àëëàùû îíóí Èíñàí îáðàçû âàñèòÿñèëÿ øþùðÿòëÿíäèðìÿëè èäè. Øÿõñèééÿò âàñèòÿñè èëÿ Àëëàùà, éàõóä Èíñàíà ùàãã âåðèðäèê. Ëàêèí Àëëàùû, éàõóä Èíñàíû óíóäàðàã, áèç àíúàã øÿõñèééÿòÿ ùàãã ãàçàíäûðäûã. Áó çàìàí éàõûí àäàìà Ìÿùÿááÿò ÷îõ âàõòòÿùãèðÿ ÷åâðèëäè. Ìàääè íåìÿòëÿðèí áþëöíìÿñèíäÿ ÿäàëÿòè Úÿìèééÿò òÿìèí åòìÿëèäèð. Î, áó âÿ éà áàøãà áèðèñèíèí øûëòàüûíäàí
àñûëû îëà áèëìÿç. Øÿõñèééÿòèí ëÿéàãÿòè éîë âåðìÿç êè, î áàøãà áèðøÿõñèééÿòäÿí ñÿõàâÿòèíÿ ýþðÿ àñûëû îëñóí. ßýÿð âàðëûëàð âàð-äþâëÿòÿ ìàëèê îëìàãäàí áàøãà, éîõñóëëàðäàí ìèííÿòäàðëûã òÿëÿá åòñÿéäèëÿð, áó ìÿíàñûç îëàðäû...
Áàøëûúà ìÿñÿëÿ èñÿ áóíäàí èáàðÿòäè êè, áèçèì éàíëûø øÿðù åäèëìèø éàõûí àäàìà ìÿùÿááÿòèìèç ÿëåéùèìèçÿ ÷åâðèëìèøäè. Î éàëíûç ðÿùìÿ ÿñàñëàíàðàã òÿðáèéÿ úÿçàñûíû ãàäàüàí åäÿðäè. Àéðûàéðû øÿõñèééÿòëÿðèí äåéèë, Èíñàíûí õèäìÿòèíäÿ îëàí ÿñë éàõûí àäàìà Ìÿùÿììÿä, øÿõñèééÿòäÿ Èíñàíû éöêñÿëòìÿê ö÷öí øÿõñèééÿò__________
ëÿ ìöáàðèçÿ ùþêìö âåðèðäè.
378

Áèç Èíñàíû áåëÿëèêëÿ èòèðäèê. Èíñàíû èòèðìÿêëÿ áèç ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòèìèçèí òÿáëèü åòäèéè ãàðäàøëûã ùÿðàðÿòèíè èòèðäèê, ÷öíêè
éàëíûç íÿäÿ èñÿ ãàðäàø îëìàã îëàð, öìóìèééÿòëÿ ãàðäàø îëìàã
îëìàç. Áèð íÿôÿðëÿ äÿðäëÿøìÿê ùÿëÿ îíà ãàðäàø îëìàã äåìÿê
äåéèë. Ãàðäàøëûã àíúàã ôÿäàêàðëûãäà òÿçàùöð åäèð. Î áèçèì þçöìöçäÿí ÷îõ-÷îõ éöêñÿê îëàí íÿéÿ èñÿ öìóìè áÿõøèøäÿ ÿìÿëÿ
ýÿëèð. Ëàêèí áèç ùÿð úöð ùÿãèãè ìÿèøÿòèí ìåéâÿñèíè úûëûçëàøäûðàðàã, ãàðäàøëûüûìûçû ñàäÿúÿ îëàðàã ãàðøûëûãëû ñÿáèð äÿðÿúÿñèíÿ
åíäèðäèê.
Áèç äàùà áÿùðÿ âåðìèðèê. Ëàêèí ìÿí þçöìö ãóðáàí âåðìèø
îëñàì, ùå÷ íÿ àëìûðàì, ÷öíêè ìÿí þçöìöí áèð ùèññÿñè îëäóüóìùå÷ íÿ éàðàòìûðàì, äåìÿê, ìÿí ùå÷ áèð øåéÿì. ßýÿð ìÿíäÿí áèðôàéäà ö÷öí þëìÿê òÿëÿá åòñÿëÿð, ìÿí èìòèíà åäÿðÿì. Ôàéäà ùÿðøåéäÿí ÿââÿë éàøàìàüû áóéóðóð. Ùàíñû ìÿùÿááÿò åùòèðàñû ìÿíèì
þëöìöìöí ÿâÿçèíè âåðÿ áèëÿð? Øåéäÿí, äèâàðäàí þòÿðè éîõ, åâäÿí
þòÿðè þëÿðëÿð. Äàøäàí þòÿðè äåéèë, êèëñÿäÿí þòÿðè þëÿðëÿð. Úàìààòäàí þòðö éîõ, õàëãäàí þòðö þëÿðëÿð. ßýÿð Èíñàí Èúìàíûí òÿìÿë äàøûäûðñà, îíóí éîëóíäà þëÿðëÿð. Éàëíûç î øåéèí óüðóíäà þëÿðëÿð êè,îíóí ö÷öí éàøàìàüà äÿéÿð.
Áèçèì ëåêñèêîíóìóç ñàíêè ùå÷ äÿéèøìÿìèøäèð, àììà áèç îíëàðäàí èñòèôàäÿ åòìÿê èñòÿäèéèìèç çàìàí ñþçëÿð þç ùÿãèãè ìÿíàñûíû èòèðÿðÿê, áèçè ùÿëëåäèëìÿç òÿçàäëàðà àïàðûá ÷ûõàðûðäû. Áèç äÿáó ãöñóðëàðà ýþç éóììàüà ìÿúáóð èäèê. Òèêìÿéè áàúàðìàäûüûìûçäàí äàø éûüûíûíû ìåéäàíà ãîéìàüà, íÿ áàðÿäÿ äàíûøûüûìûçû
äÿãèãëÿøäèðìÿéÿ úÿñàðÿò åòìÿäÿí Êîëëåêòèâ ùàããûíäà åùòèéàòëà
äàíûøìàüà ìÿúáóð èäèê, ÷öíêè ùÿãèãÿòäÿ áèç ìþâúóä îëìàéàíøåé ùàããûíäà äàíûøûðäûã. Êîëëåêòèâ áèð øåéëÿ áàüëàíàíà ãÿäÿð
“êîëëåêòèâ” ñþçö ìÿíàäàí ìÿùðóìäóð. Éåêóí Ìàùèééÿò äåìÿê
äåéèë.
ßýÿð Úÿìèééÿòèìèçèí ùÿëÿ éàøàìàã ùàããû âàðäûñà, ÿýÿð îíäàÈíñàíà àç-÷îõ åùòèðàì ãàëìûøäûñà, áó àíúàã îíäàí èðÿëè ýÿëèðäè
êè, áèçèì íàäàíëûãäàí õÿéàíÿò åòäèéèìèç ÿñë ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿò, ùÿëÿ äÿ ñÿéðèéÿí èøûã ñà÷ûð âÿ áèçè øÿõñè èðàäÿìèçäÿí àñûëû
__________
îëìàéàðàã õèëàñ åäèðäè.
379

Áèçèì þçöìöçöí áàøà äöøìÿäèéèìèç øåéëÿðè äöøìÿíèìèç íåúÿ áàøà äöøÿ áèëÿðäè? Îíëàð áèçèì ñèìàìûçäà éàëíûç äàø ãàëàüû
ýþðöðäöëÿð. Îíëàð Êîëëåêòèâèí ìÿíàñûíû ãàéòàðìàüà ñÿé åäèðäèëÿð: àíúàã èíäè áó ìÿíàíû áèç þçöìöç äÿ èçàù åäÿ áèëìèðäèê,÷öíêè Èíñàíû óíóòìóøäóã.
Îíëàðäàí áÿçèëÿðè, ÷îõ áàø ñûíäûðìàäàí, èôðàò ìÿíòèãè íÿòèúÿéÿ ýÿëäèëÿð. Îíëàð äàø ãàëàüûíà ìöñòÿñíà ÿùÿìèééÿò âåðäèëÿð.
Äàø äàøûí åéíè îëìàëûäûð. Ùÿð áèð äàø äà þçöíÿ òàáå îëìàëûäûð.
Àíàðõèéà ùÿëÿ Èíñàí ïÿðÿñòèøèíè óíóòìàìûøäû, àììà îíó òàìàì
àéðû-àéðû øÿõñèééÿòëÿðÿ âåðìèøäè. Áó èñÿ áèçèìêèíäÿí äÿ àðòûã
áàðûøìàç òÿçàäëàðà àïàðûá ÷ûõàðûðäû.
Èêèíúèëÿð ÷þëÿ ñÿïÿëÿíìèø äàøëàðû éûüûøäûðûðäûëàð. Îíëàð Êöòëÿ
ùöãóãóíó òÿáëèü åäèðäèëÿð. Àììà îíëàðûí íÿçÿðèééÿñè éàðàðñûçäû.
×öíêè áèð íÿôÿðèí Êöòëÿéÿ çöëì åòìÿñèíÿ éîë âåðìÿê ìöìêöí
îëìàäûüû êèìè, øöáùÿñèç, Êöòëÿíèí äÿ áèð íÿôÿðè ÿçìÿñèíÿ éîëâåðìÿê îëìàç.
Ö÷öíúöëÿð áó èãòèäàðñûç äàøëàðà éèéÿëÿíäèëÿð âÿ îíëàðûí êöëëöíäÿí Äþâëÿò éàðàòäûëàð. Áåëÿ äþâëÿò äÿ èíñàíëàðû éöêñÿëòìèð. Îäà àíúàã êöëëöí èôàäÿñèäèð. Î, øÿõñèééÿòèí ÿëèíÿ âåðèëìèø Êîëëåêòèâ ùþêìðàíëûüûäûð. Î, çàùèðÿí áàøãà äàøëàðà áÿíçÿéÿí äàøûí,äàøëàðûí úÿìè öçÿðèíäÿ ùþêìðàíëûüûäûð. Áó Äþâëÿò à÷ûãúà Êîëëåêòèâ ãàéäà-ãàíóíó òÿáëèü åäèð, áó Êîëëåêòèâè áèç ùÿëÿ ðÿääåäèðèê, àíúàã þçöìöç äÿ òÿäðèúÿí îíà äîüðó ýåäèðèê, ÷öíêè áèçÈíñàíû óíóòìóøóã, àõû áèçèì èìòèíà åòìÿéèìèçÿ àíúàã î, áÿðàÿòîëà áèëÿðäè.
Áó éåíè äèíèí òÿðÿôäàðëàðû éîë âåðìÿçëÿð êè, áèð íå÷ÿ øàõòà÷û
øàõòàäà òîðïàã àëòûíäà ãàëìûø áèð éîëäàøûíûí õèëàñû õàòèðèíÿ úàíëàðûíäàí êå÷ñèíëÿð. ×öíêè áó äàø ãàëàüûíà çèéàí âóðà áèëÿð. ßýÿðéàðàëû ÿñýÿð îðäóíóí èðÿëèëÿìÿñèíÿ ìàíå îëàðñà, îíëàð îíó þëäöðÿðëÿð. Èúìàíûí ðèôàùû áàðÿäÿ îíëàð ùåñàáûí êþìÿéè èëÿ ìöùàêèìÿ
éöðöòìÿéÿ áàøëàðëàð âÿ ùåñàá îíëàðà ðÿùáÿðëèê åäÿð. Îíëàðà þçëÿðèíäÿí äàùà éöêñÿêëÿðÿ ãàëõìàã ÿë âåðìèð. Äåìÿëè, îíëàðäàí
ôÿðãëÿíÿí øåéëÿðè ýþðìÿéÿ ýþçëÿðè éîõäóð, îíà ýþðÿ êè, þç öçÿð__________
ëÿðèíäÿ ãîâóøà áèëÿúÿêëÿðè ùå÷ íÿ òàïìûðëàð. Ùÿð úöð éàä àäÿò,380

áàøãà èðã, áàøãà ôèêèð îíëàð ö÷öí ìöòëÿã òÿùãèðàìèç îëàúàãäûð.
Îíëàð þçëÿðèíÿ úÿëá åòìÿê èãòèäàðûíà ìàëèê îëìàéàúàãëàð, ÷öíêè
Èíñàíû þç äèíèíÿ ÷åâèðìÿê ö÷öí îíó ðÿää åòìÿê äåéèë, ðîëóíó îíàèçàù åòìÿê, îíà úèääè-úÿùä ö÷öí ìÿãñÿä ýþñòÿðìÿê âÿ ãöââÿñèíè ñûíàìàã ö÷öí îíà ìåéäàí âåðìÿê ëàçûìäûð. Þç ÿãèäÿñèíÿ
äþíäÿðìÿê ùÿìèøÿ àçàä åòìÿê äåìÿêäèð. Êèëñÿ äàøëàðû þçöíÿ
úÿëá åäÿ áèëÿð âÿ îíëàð áóðàäà ìÿíà êÿñá åäèð. Ëàêèí äàø ãàëàüû
þçöíÿ ùå÷ áèð øåé úÿëá åòìèð âÿ áåëÿ áèð ãàáèëèééÿòÿ ñàùèá îëìàäûüûíäàí ÿçèð. Áÿëè, áó áåëÿäèð. Áÿñ áóíóí ýöíàùû êèìäÿäèð?
Ìÿí àðòûã þç àüûðëûüû èëÿ òÿçéèã åäÿí äàø ãàëàüûíûí ñÿëèãÿñèç
ñóðÿòäÿ ÷þëÿ ñÿïÿëÿíìèø äàøëàð öçÿðèíäÿ ãÿëÿáÿ ÷àëìàñûíà òÿÿúúöá åòìèðÿì.
Àíúàã ìÿí ùÿð ùàëäà îíäàí ãöââÿòëèéÿì.
Ìÿí éåíèäÿí þçöìÿ ãàéûòñàì, îíäàí ãöââÿòëèéÿì. ßýÿð áèçèì ùóìàíèçì Èíñàíû áÿðïà åòñÿ ìÿí ýöúëöéÿì. ßýÿð áèç þç Èúìàìûçûí ÿñàñûíû ãîéà áèëñÿê âÿ ÿýÿð áó ìÿãñÿä ö÷öí éåýàíÿ òÿñèðëè âÿñàèò îëàí ãóðáàíû òÿòáèã åòñÿê ìÿí ýöúëöéÿì. Ìÿíÿâè
ìÿäÿíèééÿòèìèçèí ãóðäóüó èúìà äà ìÿíôÿÿò ìÿúìóñó äåéèëäè,î, áÿõøèøëÿð ìÿúìóñó èäè.
Ìÿí îíäàí ãöââÿòëèéÿì, ÷öíêè àüàú òîðïàüû òÿøêèë åäÿíìàääÿëÿðäÿí ãöââÿòëèäèð. Àüàú îíëàðû þçöíÿ ÷ÿêèð. Î, ìàääÿëÿðè
àüàúà ÷åâèðèð. Êèëñÿ äàø ãàëàüûíäàí àðòûã èøûã ñà÷ûð. Ìÿí îíäàí
ãöââÿòëèéÿì, ÷öíêè éàëíûç ìÿíèì ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòèì ùå÷êÿñè ÿçìÿäÿí, áöòöí ðÿíýàðÿíý èíñàí ôÿðäëÿðèíè áèð âÿùäÿòäÿ
áèðëÿøäèðìÿéÿ ãàäèðäèð. Î, ÿòÿøèíè þç ãöââÿ áóëàüûíäàí ñþíäöðìÿêëÿ, åéíè çàìàíäà îíà éåíè ùÿéàò âåðèð.
Ó÷óø âàõòû þçöì áèð øåé âåðìÿçäÿí ÿââÿë àëìàã èñòÿéèðäèì.
Àðçóìóí ìÿíàñû éîõ èäè. Áóðàäà íÿ èñÿ ùÿìèí äàðûõäûðûúû ãðàììàòèêà äÿðñèíÿ áÿíçÿéÿí áèð øåé âàð èäè. Àëìàãäàí ãàáàã âåðìÿê ëàçûìäûð, åâÿ êþ÷ìÿçäÿí ÿââÿë îíó òèêìÿê ëàçûìäûð.
Þç àäàìëàðûìà ìÿùÿááÿòèì î äÿðÿúÿäÿäèð êè, îíëàðûí éîëóíäà
ãàíûìû
âåðìÿéÿ ùàçûðàì, áó, åéíÿí îíà áÿíçÿéèð êè, àíà óøà__________
üà ìÿùÿááÿòèíè ñöäöíö îíà âåðìÿêëÿ èôàäÿ åäèð. Åëÿ ñèðð äÿ áóí381

äàäûð. Ìÿùÿááÿòèí òÿìÿëèíè ãîéìàã ö÷öí ãóðáàíäàí áàøëàìàã
ëàçûìäûð. Ñîíðà ìÿùÿááÿò éåíè ãóðáàíëàð âåðìÿéÿ ðóùëàíäûðà
áèëÿð âÿ îíëàð éåíè ãÿëÿáÿëÿðÿ àïàðàð. Àäàì ùÿìèøÿ èëê àääûìû
àòìàëûäûð. Éàøàìàãäàí ÿââÿë î äîüóëìàëûäûð.
Ìÿí êÿøôèééàòäàí ãàéûäàíäà ôåðìåðèí ãàðäàøû ãûçû èëÿ éàõûíëûüûìû ùèññ åòäèì. Îíóí òÿáÿññöìö ìÿíÿ ñàô ýÿëäè, áó òÿáÿññöìöí úèëâÿëÿðèíäÿ ìÿí êÿíäèìè ýþðäöì. Êÿíäèìèçÿ áàõàíäà þëêÿìè ýþðäöì. Þëêÿìÿ áàõàíäà èñÿ áàøãà þëêÿëÿðè ýþðäöì. ×öíêè ìÿí Èíñàíû þçöíöí òÿìÿë äàøû ñå÷ÿí ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòèí
àéðûëìàç ùèññÿñèéÿì. Ìÿí Íîðâå÷ óüðóíäà âóðóøìàüà ùàçûð îëäóüóíó áèëäèðÿí 2/33 ãðóïóíäàí àéðûëìàçàì.
Îëà áèëÿð êè, ñàáàù Àëèàñ ìÿíè áàøãà òàïøûðûüà ýþíäÿðñèí.
Ìÿí áó ýöí ýþðìÿäèéèì Àëëàùà èáàäÿò ö÷öí ýåéèíìèøÿì, ìÿíÀëëàùû îíà ýþðÿ ýþðìÿäèì êè, êîð èäèì. Àððàñ öçÿðèíäÿêè îä-àëîâýþçëÿðèìäÿêè ïÿðäÿíè ýþòöðäö âÿ ýþçöì à÷ûëäû. Ìÿíèì àéðûëìàç
îëäóüóì àäàìëàðûí äà ýþçëÿðè à÷ûëäû. ßýÿð äàí éåðè àüàðàíäà
éåíèäÿí ùàâàéà ãàëõñàì, ìÿí íÿ ö÷öí âóðóøäóüóìó áèëÿúÿéÿì.
Àíúàã ìÿí ýþðäöêëÿðèìè éàäûìäà ñàõëàìàã èñòÿéèðÿì. Áóíóí ö÷öí èñÿ ìÿíÿ ñàäÿúÿ Èíàì Ðÿìçè ëàçûìäûð.
Ìÿí öìóìóí õöñóñè öçÿðèíäÿ öñòöíëöéö êèìè, Èíñàíûí àéðûàéðû øÿõñèééÿòëÿð öçÿðèíäÿ öñòöíëöéö íàìèíÿ âóðóøàúàüàì.
Èíàíûðàì êè, Öìóìè ïÿðÿñòèø àéðû-àéðû øÿõñèééÿòëÿðèí ìÿíÿâè
ñÿðâÿòèíè éöêñÿëäèð, áèð âÿùäÿòäÿ áèðëÿøäèðèð âÿ éåýàíÿ ÿñë ùàðìîíèéàíûí òÿìÿëèíè ãîéóð, áó èñÿ ùÿéàò àùÿíýèäèð. Êþêö áóäàãëàðûíäàí ôÿðãëÿíñÿ äÿ, àüàú àùÿíýëÿ äîëóäóð.
Èíàíûðàì êè, öìóìè ïÿðÿñòèø àéðû-àéðû øÿõñèééÿòëÿðÿ éàëíûç
þëöì ýÿòèðÿúÿêäèð, ÷öíêè î, àùÿíýè áÿíçÿéèø öçÿðèíäÿ ãóðìàã
èñòÿéèð. Î, Ìàùèééÿòèí âÿùäÿòèíè îíóí ùèññÿëÿðèíèí åéíèééÿòè èëÿÿâÿç åäèð. Î, êèëñÿíè äàüûäûð êè, îíó òÿøêèë åäÿí äàøëàðû éàí-éàíàäöçñöí. Áóíà ýþðÿ äÿ ìÿí áèð àäÿòèí áàøãà àäÿòäÿí, áèð õàëãûí
áàøãàõàëãëàðäàí, áèð èðãèí áàøãà èðãëÿðäÿí, áèð ôèêðèí áàøãà ôèêèð__________
ëÿðäÿí öñòöí îëäóüóíó äåéÿí ùÿð êÿñëÿ âóðóøàúàüàì.
382

Èíàíûðàì êè, èíñàíûí öñòöíëöéö éåýàíÿ ìÿíàñû îëàí áÿðàáÿðëèéèí âÿ éåýàíÿ ìÿíàñû îëàí Àçàäëûüûí òÿìÿëèíè ãîéàúàãäûð. Ùÿðáèð øÿõñèééÿòäÿ Èíñàí ùöãóãóíóí áÿðàáÿðëèéèíÿ èíàíûðàì âÿ èíàíûðàì êè, àçàäëûã Èíñàíûí éöêñÿëìÿñè Àçàäëûüûäûð. Áÿðàáÿðëèê
Åéíèééÿò äåìÿê äåéèë. Àçàäëûã Èíñàíûí çÿðÿðèíÿ îëàðàã øÿõñèééÿòèí ýþéëÿðÿ ãàëäûðûëìàñû äåìÿê äåéèë. Ìÿí èíñàí àçàäëûüûíû áèðøÿõñèééÿòÿ éàõóä áèð éûüûí øÿõñèééÿòÿ òàáå åòäèðìÿê èñòÿéÿí ùÿðêÿñëÿ âóðóøàúàüàì.
Èíàíûðàì êè, ìÿíÿâè ìÿäÿíèééÿòäÿ éàõûí àäàìà Ìÿùÿááÿò –Èíñàíà âåðèëÿí êþíöëëö ãóðáàí äåìÿêäèð: áó äà îíóí ùþêìðàíëûüûíû ìþùêÿìëÿíäèðìÿê ö÷öíäöð. Éàõûíà ìÿùÿááÿò øÿõñèééÿò
âàñèòÿñèëÿ Èíñàíà âåðèëÿí áÿõøèøäèð. Î, Èíñàíû òÿøêèë åäèð. Ìÿí îàäàìëàðëà âóðóøàúàüàì êè, îíëàð èääèà åäèðëÿð êè, ìÿíèì éàõûí
àäàìà ìÿùÿááÿòèì âàñèòÿ÷èëèê øÿðÿôè éàðàäàð, Èíñàíû èíêàð åäÿðâÿ áåëÿëèêëÿ øÿõñèééÿòè ÷ûõûëìàç ùÿáñõàíàéà ñàëàð.
Ìÿí Èíñàí óüðóíäà âóðóøàúàüàì. Îíóí äöøìÿíëÿðèíÿ ãàðøû
âóðóøàúàüàì. Ùÿì÷èíèí þçöì þçöìÿ ãàðøû âóðóøàúàüàì.

XXVIIIÌÿí éîëäàøëàðûìà ãîøóëäóì. Áèç ÿìð àëìàã ö÷öí ýåúÿ éàðûñûíà éàõûí, áèð éåðÿ òîïëàíìàëû èäèê. 2/33 ãðóïó ìöðýöëÿìÿéÿ
áàøëàéûð. Áþéöê òîíãàëûí àëîâó ãîðà äþíìöøäöð. Çàùèðÿí ãðóïùÿëÿ äóðóø ýÿòèðèðäè, àììà áó èëëöçèéà èäè. Îøåäå þç ìÿøùóð õðîíîìåòðèíè êÿäÿðëÿ õÿáÿð àëûð. Ïåíèêî áàøûíû äèâàðà ñþéêÿéÿðÿê,êöíúäÿ ìöðýö âóðóð. Ãàâóàë ãû÷ëàðûíû ñàëëàéàðàã ñòîëóí öñòöíäÿ
îòóðìóøäóð, î, ÿñíÿéèíè áîüàðàã, àüëàìñûíàí óøàã êèìè öç-ýþçöíö òóðøóäóð. Àçàìáðûí áóðíó êèòàáà äÿéèð. Òÿêúÿ ìàéîð ùÿëÿòóðøóìàìûøäûð, þëö êèìè ñàðàëìûø ùàëäà ÷ûðàüûí èøûüûíäà êàüûçà
äîüðó ÿéèëÿðÿê Æåëå èëÿ àñòàäàí íÿéè èñÿ ìöçàêèðÿ åäèð. ßñëèíäÿ
“ìöçàêèðÿ åäèð” ñþçö îëñà-îëñà îáðàçëû èôàäÿäèð. Òÿê ìàéîð äàíûøûð. Æåëå áàøû èëÿ òÿñäèã åäèá úàâàá âåðèð. “Áÿëè, ÿëáÿòòÿ!” Æåëå__________“Áÿëè, ÿëáÿòòÿ”äÿí áÿðê éàïûøìûøäûð. Î, ìàéîðóí äåäèêëÿðè èëÿ
383òÿëÿì-òÿëÿñèê ðàçû îëóð. Éàéûíìàãäàí ãîðõóð, áîüóëàí àäàìöçöúöíöí áîéíóíó áóðàõìàãäàí ãîðõàí êèìè. Ìÿí Àëèàñûí éåðèíÿ îëñàéäûì, åéíè àùÿíýëÿ äåéÿðäèì: “Êàïèòàí Æåëå... ñöáù à÷ûëàíäà ñèçè ýöëëÿëÿéÿúÿêëÿð...” Ñîíðà îíóí íÿ úàâàá âåðÿúÿéèíè
ýþçëÿðäèì.
Ãðóï ö÷ ýöíäöð êè, éàòìûðäû, îíà ýþðÿ ÷ÿòèíëèêëÿ àéàã öñòÿäóðóðäó.
Ìàéîð àéàüà ãàëõûá, Ëàêîðäåðÿ éàíàøûð, îíóí éóõóñóíó ïîçóð, áÿëêÿ Ëàêîðäåð áó éóõóäà ìÿíè øàùìàòäà óäóðäó.
– Ëàêîðäåð... äàí éåðè àüàðàíäà ñèç ó÷óðñóíóç. Þçö äÿàë÷àãäàí ó÷óø êÿøôèééàòûíà.
– Áàø öñòÿ, úÿíàá ìàéîð...
– Ñèç éàòìàëûñûíûç.
– Åëÿäèð êè âàð, úÿíàá ìàéîð.
Ëàêîðäåð òÿçÿäÿí îòóðóð. Ìàéîð îòàãäàí ÷ûõûð, Æåëåíè äÿ òèëîâóí óúóíäàêû þëö áàëûã êèìè, àðäûíúà ÷ÿêèá àïàðûð. Ö÷ ýöí äåéèë,äöç áèð ùÿôòÿäèð êè, Æåëå éàòìûð. Î äà Àëèàñ êèìè íÿèíêè êÿøôèééàòà
ó÷ìóøäóð, ùÿì äÿ áöòöí ãðóïóí ìÿñóëèééÿòèíè ÷èéèíëÿðèíäÿ äàøûìûøäûð. Èíñàí äþçöìöíöí ùÿääè-ùöäóäó âàð. Æåëå èñÿ àðòûã äþçöìëöëöéöí ùöäóäëàðûíû êå÷ìèøäèð. Áóíà áàõìàéàðàã, îíëàðûíùÿð èêèñè – áîüóëàí äà, öçöúö äÿ òÿçÿäÿí õÿéàëè ÿìðèí àðõàñûíúà
éîëëàíûðëàð.
Âåçåí ìÿíÿ éàíàøûð, î ãàéüûëûäûð. Âåçåí ýåúÿýÿçÿí êèìèàéàã öñòÿ éàòûð.
– Ñÿí éàòûðñàí?
– Ìÿí...
Ìÿí áàøûìû êðåñëîíóí àðõàñûíà ñþéêÿìèøÿì – áóðàäà êðåñëî
òàïìûøäûì. Ìÿí äÿ éóõóéà ýåäèðÿì, àììà Âåçåíèí ñÿñè ìÿíÿÿçàá âåðèð:– Àõûðû ïèñ îëàúàã.
Àõûðû ïèñ îëàúàãäûð... Øöáùÿñèç ðÿôåäèëìÿç ñÿää... Àõûðû ïèñîëàúàã.
– Éàòûðñàí?
__________– Ìÿí... éîõ... íÿéèí àõûðû ïèñ îëàúàã?
384

– Ìöùàðèáÿíèí.
Òÿçÿ õÿáÿð! Ìÿí òÿçÿäÿí éóõóéà ýåäèðÿì. Ìûçûëäàíûðàì.
– ...ùàíñû ìöùàðèáÿíèí?
– Íåúÿ éÿíè “ùàíñû ìöùàðèáÿíèí”?
Áåëÿ ñþùáÿò ÷îõ óçàíìàç. Àù, Ïàóëà, ÿýÿð àâèàãðóïóí òèðîëëó
äàéÿñè îëñàéäû, áöòöí 2/33 ãðóïó èíäè ÷îõäàí éàòàãäà èäè.
Ìàéîð ýóðóëòó èëÿ ãàïûíû òàéáàòàé à÷ûð.
– Ãÿò åäèëìèøäèð. Éåðèìèçè äÿéèøèðèê.
Æåëå îíóí àðõàñûíäà äóðìóøäóð, îíóí éóõóñó òàìàì ãà÷ìûøäûð. Î, “áÿëè, ÿëáÿòòÿ”ñèíäÿí ñàáàùà ãÿäÿð ÿë ÷ÿêÿúÿêäèð. Áó ýåúÿ î öçöúö çÿùìÿò ö÷öí îíóí þçöíÿ äÿ ìÿëóì îëìàéàí åùòèéàòëàðäàí éåíÿ äÿ ãöââÿ òîïëàéàúàãäûð.
Áèç ãàëõûðûã... Áèç äåéèðèê: “Àùà! Ùÿ, éàõøû...” Áèç íÿ äåéÿáèëÿðèê?
Áèç ùå÷ íÿ äåéÿ áèëìÿðèê. Áèç éåíè áàçàéà êþ÷ìÿéè òÿìèí
åäÿúÿéèê. Òàïøûðûüà ó÷ìàã ö÷öí òÿê Ëàêîðäåð ñöáùö ýþçëÿéÿúÿêäèð. ßýÿð î ñàü ãàëñà, éåíè àåðîäðîìäà áèçÿ ãîøóëàúàãäûð.
Ñàáàù áèç äÿ ùå÷ íÿ äåìÿéÿúÿéèê. Ñàáàù øàùèäëÿð áèçè ìÿüëóá ñàéàúàãëàð. Ìÿüëóáëàð èñÿ ñóñìàëûäûð. Òîõóì êèìè.

__________
385

Ëåîí ÂåðòÿÁó êèòàáû éàøëû àäàìà ùÿñð åòäèéèì ö÷öíóøàãëàðäàí ìÿíè áàüûøëàìàëàðûíû õàùèø åäèðÿì.
Ùàãã ãàçàíìàã ö÷öí äåìÿëèéÿì: áó éàøëû àäàììÿíèì ÿí éàõøû äîñòóìäóð. Áóíäàí ÿëàâÿ: î,äöíéàäà ùÿð øåéè áàøà äöøöð, ùÿòòà óøàã êèòàáëàðûíû äà. Áèð äÿ î, Ôðàíñàäà éàøàéûð, îðàäà èñÿáó ñààò àúëûãäûð, ñîéóãäóð. Îíóí òÿñÿëëèéÿ ÷îõ÷îõ åùòèéàúû âàð. ßýÿð áóíëàðûí ùàìûñû ìÿíÿáÿðàÿò ãàçàíäûðìûðñà, îíäà áó êèòàáû ùÿìèí
óøàüà ùÿñð åäèðÿì êè, î èíäè ìÿíèì éàøëû äîñòóìäóð. Àõû áöòöí éàøëûëàð ÿââÿëúÿ óøàã îëìóøëàð, àììà áóíó õàòûðëàéàíëàð ÷îõ àçäûð. Äåìÿëè,èòùàôûìû äöçÿëäèðÿì:Óøàã âàõòëàðûíäàêû
Ëåîí Âåðòÿ

IÀëòû éàøûì îëàíäà, áàëòà äÿéìÿìèø ìåøÿäÿí äàíûøàí “Ýåð÷ÿê
ÿùâàëàòëàð” àäëû áèð êèòàáäà ÿúàèá øÿêèë ýþðäöì. Áó øÿêèëäÿ íÿùÿíý áèð ÿôè èëàí éûðòûúû ùåéâàíû óäóðäó. Øÿêèë áåëÿ ÷ÿêèëìèøäè:Êèòàáäà éàçûëìûøäû: “ßôèîâóíó ÷åéíÿìÿäÿí, áöòþâ
óäóð. Áóíäàí ñîíðà òÿðïÿíÿ áèëìèð, àëòû àé, éåäèéè
ùÿçì îëàíà ãÿäÿð éàòûð”.
Ìÿí ìàúÿðàëàðëà äîëó__________
úÿíýÿëëèê ùÿéàòû áàðÿäÿ
386

óçóí-óçàäû äöøöíäöì âÿ ðÿíýëè
êàðàíäàøëà þçöìöí èëê øÿêëèìè
÷ÿêäèì. Áó ìÿíèì 1 íþìðÿëè
øÿêëèì èäè. Ìÿí áåëÿ áèð øåé÷ÿêìèøäèì:Ìÿí ÿñÿðèìè áþéöêëÿðÿ ýþñòÿðèá, âàùèìÿëè îëóá-îëìàäûüûíû
ñîðóøäóì.
– Øëéàïà íèéÿ âàùèìÿëè îëóð? – äåéÿ åòèðàç åòäèëÿð.
Ëàêèí î, øëéàïà äåéèëäè. Îôèë óäìóø ÿôè èëàí èäè. Îíäàìÿí éàøëûëàðà àéäûí îëñóí
äåéÿ, ÿôèíè è÷ÿðè òÿðÿôèíäÿí
÷ÿêäèì. Àõû áþéöêëÿðÿ ýÿðÿê ùÿìèøÿ, ùÿð øåéè èçàù åäÿñÿí. Áó äà ìÿíèì 2 íþìðÿëè øÿêëèì.
Éàøëûëàð ìÿíÿ ìÿñëÿùÿò ýþðäöëÿð êè, äàùà èëàíû íÿ õàðèúäÿí,íÿ äàõèëäÿí ÷ÿêèì, áóíóí ÿâÿçèíÿ äàùà ÷îõ úîüðàôèéà, òàðèõ,ùåñàá âÿ éàçû ãàéäàëàðû èëÿ ìàðàãëàíûì. Áàõ, áó úöð, ùÿëÿ àëòûéàøûìäà èêÿí, ìÿí ÷îõ ýþçÿë ðÿññàìëûã ñÿíÿòèíäÿí ÿë ÷ÿêäèì. 1 âÿ
2 íþìðÿëè øÿêèëëÿðëÿ ìöâÿôôÿãèééÿòñèçëèéÿ óüðàìàãëà þçöìÿ îëàíèíàìûìû èòèðäèì.
Éàøëûëàð þçëÿðè ùå÷âàõò áèð øåé áàøàäöøìöðëÿð, óøàãëàðûèñÿ åëÿ ùåé ùÿð øåéèîíëàðà áàøà ñàëìàã
éîðóð.
Áåëÿëèêëÿ, ìÿíáàøãà ïåøÿ ñå÷ìÿëè
îëäóì âÿ òÿééàðÿ÷èëèê
þéðÿíäèì. Àç__________
ãàëà áöòöí äöíéàíû
387

äîëàíìûøàì. Úîüðàôèéà äîüðóäàí äà ìÿíèì ÷îõ êàðûìà ýÿëäè.
Ìÿí áàõàí êèìè ×èíè Àðèçîíäàí àéûðûðäûì. Ýåúÿ éîëó àçàíäà
úîüðàôèéàíû áèëìÿéèí õåéðè ÷îõäóð.
Ìÿí þç ùÿéàòûìäà ùÿð úöð úèääè àäàìëàðû ÷îõ ýþðìöøÿì.
Éàøëûëàð àðàñûíäà óçóí ìöääÿò éàøàìûøàì. Îíëàðû ëàï éàõûíäàí
ýþðìöøÿì. Åòèðàô åòìÿëèéÿì êè, áóíà ýþðÿ äÿ îíëàð ùàããûíäà
éàõøû ôèêèðäÿ äåéèëÿì.
Ìÿí áàøãàëàðûíà íèñáÿòÿí àüûëëû âÿ ãàíàúàãëû ýþðöíÿí áèðéàøëûéà ðàñò ýÿëÿíäÿ, 1 íþìðÿëè øÿêëèìè – ìÿí îíó ñàõëàìûøäûìâÿ ùÿìèøÿ éàíûìäà ýÿçäèðèðäèì-ýþñòÿðèðäèì. Ìÿí áó àäàìûí
ùÿãèãÿòÿí áèð øåé àíëàéûá-àíëàìàäûüûíû áèëìÿê èñòÿéèðäèì. Àììà îíëàðûí ùàìûñû áåëÿ úàâàá âåðèðäèëÿð: “Áó øëéàïàäûð”. Ìÿí äÿäàùà îíëàðëà íÿ ÿôèëÿð, íÿ úÿíýÿëëèêëÿð, íÿ óëäóçëàð ùàããûíäà äàíûøûðäûì. Ìÿí îíëàðûí àíëàéûøëàðûíà àëûøìûøäûì. Ìÿí îíëàðëà áðèúâÿ ãîëô îéóíëàðû ùàããûíäà, ñèéàñÿò ùàããûíäà, ãàëñòóêëàð áàðÿñèíäÿ
ñþùáÿò åäèðäèì. Áåëÿ àüûëëû áèð àäàìëà òàíûø îëäóãëàðû ö÷öí éàøëûëàð äà ÷îõ ìÿìíóí ãàëûðäûëàð.

IIÌÿí òÿíùà éàøàéûðäûì, áèð àäàì éîõ èäè êè, öðÿéèíè à÷à áèëÿñÿí. Àëòû èë áóíäàí ãàáàã ìÿí íà÷àð Áþéöê ñÿùðàéà åíìÿéÿ
ìÿúáóð îëäóì. Òÿééàðÿìèí ìîòîðóíäà íÿ èñÿ ñûíìûøäû. Éàíûìäà íÿ ìåõàíèê, íÿ ñÿðíèøèí âàð èäè. Ãÿðàðà àëäûì êè, ÷îõ ÷ÿòèí îëñà äà, îíó þçöì òÿìèð åäèì. Ìÿí éà ìîòîðó äöçÿëòìÿëè éà ìÿùâîëìàëû èäèì. Ñó åùòèéàòûì ÷ÿòèí êè, áèð ùÿôòÿéÿ ÷àòàðäû.
Áåëÿëèêëÿ, áèðèíúè ýåúÿ ìÿí ñÿùðà ãóìëàðû öñòÿ éàòäûì, ÿòðàôäà, ìèíëÿðëÿ ìèë ìÿñàôÿäÿ, ùå÷ áèð éàøàéûø éåðè éîõ èäè. Ýÿìèäÿ
ãÿçàéà óüðàìûø, äÿðéàíûí îðòàñûíäà ñàëûí öñòöíäÿ ãàëìûø àäàìäà ìÿíèì êèìè òÿíùàëûã ùèññ åëÿìÿçäè. Äàíéåðè àüàðàíäà íàçèê áèð ñÿñÿ îéàíàíäà íÿ ãÿäÿð
òÿÿúúöáëÿíäèéèìè òÿñÿââöð åäèí. Î äåäè:– Ëöòôÿí... ìÿíÿ áèð ãóçó øÿêëè ÷ÿê.
– Íÿ?
__________– Ãóçó øÿêëè ÷ÿê.
388

Ìÿí éåðèìäÿí ñû÷ðàäûì, åéíÿí áàøûìûí öñòÿ èëäûðûì ÷àõìûøäû. Ýþçëÿðèìè îâóøäóðäóì. ßòðàôûìà áàõäûì. Úèääè ñóðÿòäÿ ìÿíè íÿçÿðäÿí êå÷èðÿí ãÿðèáÿ áàëàúà áèð àäàì ýþðäöì. Áó, îíóíñîíðàëàð ÷ÿêÿ áèëäèéèì ÿí éàõøû øÿêëèäèð. Àììà ìÿíèì øÿêëèìäÿ
î, ÿëáÿòòÿ, ÿñëèíäÿ îëäóüó êèìè ýþçÿë äåéèë. Áó ìÿíèì ýöíàùûì
äåéèë. Àëòû éàøûì îëàíäà áþéöêëÿð ìÿíè èíàíäûðìûøäûëàð êè, ìÿíäÿí ðÿññàì ÷ûõìàéàúàã, ìÿí äÿ ÿôèíèí ùÿì õàðèúèíè, ùÿì äàõèëèíè ÷ÿêìÿêäÿí áàøãà áèð øåé þéðÿíìÿìèøäèì.
Áåëÿëèêëÿ, ýþçëÿðèìè áÿðÿëäÿðÿê, áó ãåéðè-àäè àäàìà áàõûðäûì.
Óíóòìàéûí, ìÿí èíñàí ìÿñêÿíèíäÿí ìèí èëëÿðëÿ óçàãäà èäèì.
Áóíóíëà áåëÿ, áó óøàã ãÿòèééÿí àçìûø, éàõóä áÿðê éîðóëìóø âÿãîðõìóø, éàõóä àúëûãäàí, ñóñóçëóãäàí öçöëìöø óøàüà îõøàìûðäû.
Îíóí ýþðêÿìèíäÿí ùå÷ úöð äåìÿê îëìàçäû êè, èíñàí àéàüû äöøìÿéÿí ñÿùðàëàðäà äîëàøàí áó óøàã ùÿð úöð éóðääàí-éóâàäàí
óçàãëàðäà àçìûøäûð. Íÿùàéÿò, ìÿíèì íèòãèì à÷ûëäû, ñîðóøäóì:– Áÿñ... ñÿí áóðäà íåéëÿéèðñÿí?
Î éåíÿ àñòàäàí âÿ úèääè õàùèø åòäè:– Ëöòôÿí... ãóçó øÿêëè ÷ÿê...
Áöòöí áóíëàð î ãÿäÿð ÿñðàðÿíýèç, î ãÿäÿð
àüëàñûüìàçäû êè, ìÿí áîéóí ãà÷ûðà áèëìÿäèì.
Áó ñÿùðàäà íÿ ãÿäÿð ìÿíàñûç îëñà äà, ùÿéàò áèðòöêäÿí àñûëû ãàëñà äà, ìÿí úèáèìäÿí áèð âÿðÿã
êàüûç âÿ àâòîìàò-ãÿëÿì ÷ûõàðäûì. Ëàêèí åëÿáóðàäàúà õàòûðëàäûì êè, ìÿí úîüðàôèéàíû, òàðèõè,ùåñàáû âÿ éàçû ãàéäàëàðûíû äàùà àðòûã þéðÿíìèøÿì, îíà ýþðÿ äÿóøàüà äåäèì (ùÿòòà áèð àç àúûãëû äåäèì) êè, øÿêèë ÷ÿêìÿéè áàúàðìûðàì. Î úàâàá âåðäè:– Íÿ îëóð-îëñóí. Ãóçó øÿêëè ÷ÿê.
Ìÿí þìðöìäÿ ùå÷ âàõò ãóçó øÿêëè ÷ÿêìÿäèéèìÿ ýþðÿ ÿââÿëêè èêè øÿêëèìäÿí áèðèíè òÿêðàð åòäèì, áàúàðäûüûì áó èäè-èëàíûí
õàðèúè ýþðöíöøö.
– Éîõ, éîõ! Èëàí ãàðíûíäà ôèë ìÿíÿ ëàçûì äåéèë! Èëàí ÷îõ ãîðõóëóäóð, ôèë èñÿ ÷îõ áþéöêäöð. Ìÿíèì åâèìäÿ ùÿð øåé ÷îõ õûðäàäûð, ìÿíÿ ãóçó ëàçûìäûð. Ãóçó øÿêëè ÷ÿê. – Áóíó åøèäÿíäÿ ÷îõ__________
òÿÿúúöá åòäèì.
389

Ìÿí øÿêëè ÷ÿêäèì.
Î, ÷ÿêäèéèì øÿêëÿ äèããÿòëÿ áàõûá äåäè:– Éîõ, áó ãóçó ÷îõ ñûñãàäûð. Áàøãàñûíû ÷ÿê.
×ÿêäèì.
Òÿçÿ äîñòóì õÿôèôúÿ, èëòèôàòëà ýöëöìñÿäè:– Ñÿí þçöí äÿ ýþðöðñÿí áó ãóçó äåéèë: áóãî÷äóð. Îíóí áóéíóçëàðû âàð...
Ìÿí àéðû úöð ÷ÿêäèì. Àììà î áóíó äàãÿáóë åòìÿäè.
– Áó ÷îõ ãîúàäûð. Ìÿíÿ åëÿ ãóçó ëàçûìäûð êè,÷îõ éàøàñûí.
Áóðàäà ñÿáð êàñàì äàøäû: àõû ìÿí ìîòîðó òåç ñþêöá äöçÿëòìÿëè èäèì, îíà ýþðÿ äÿ áóíó úûçìà-ãàðà åëÿäèì âÿ óøàüà äåäèì:– Áó äà éåøèê. Ñÿíèí èñòÿäèéèí ãóçó îíóí è÷èíäÿäèð.
Ìÿíèì òÿëÿáêàð ùàêèìèìèí öçö à÷ûëàíäà ùåéðÿòÿ ýÿëäèì.
– Áó éàõøû îëäó. Ñÿí íåúÿ áèëèðñÿí, áó ãóçóéà ÷îõìó îòëàçûìäûð?
– Íåúÿ ìÿýÿð?
– Àõû ìÿíèì åâèìäÿ ùÿð øåé ÷îõ àçäûð...
– Îíà éåòÿð. Ìÿí ñÿíÿ ëàï áàëàúà
ãóçó âåðèðÿì.
Î áàøûíû ÿéèá øÿêëè íÿçÿðäÿí
êå÷èðÿ-êå÷èðÿ äåäè:– ×îõ äà áàëàúà äåéèë... Áèð áàõ!
Î, éóõóéà ýåòäè...
Áàëàúà øàùçàäÿ èëÿ ìÿí áåëÿ òàíûø îëäóì.

IIIÎíóí ùàðàäàí ýÿëäèéèíè ìÿí ýåú þéðÿíäèì. Áàëàúà øàùçàäÿ
ñóàëëàðû äîëó êèìè éàüäûðûð, àììà ìÿí áèð øåé ñîðóøàíäà þçöíö
åøèòìÿìÿçëèéÿ âóðóðäó. Éàâàø-éàâàø, þòÿðè äåéèëìèø ñþçëÿðäÿíùÿð øåé ìÿíÿ àéäûíëàøäû. Î, èëê äÿôÿ òÿééàðÿìè ýþðÿíäÿ (òÿééàðÿíèí øÿêëèíè ÷ÿêìÿéÿúÿéÿì, îíñóç äà ÷ÿêÿ áèëìèðÿì) ñîðóøäó:__________– Áó íÿ îëàí øåéäèð?
390

– Øåé äåéèë. Òÿééàðÿäèð.
Ìÿíèì òÿééàðÿì. Î ó÷óð.
Ìÿí þéöíÿ-þéöíÿ îíàèçàù åòäèì êè, ó÷ìàüû áàúàðûðàì. Áóíó åøèäÿíäÿ î äåäè:– Íåúÿ?! Ñÿí ýþéäÿí
äöøìöñÿí?
– Áÿëè, – òÿâàçþêàðëûãëà
úàâàá âåðäèì.
– Ìàðàãëûäûð...
Áàëàúà øàùçàäÿ åëÿ ãÿùãÿùÿ ÷ÿêäè êè, àúûüûì òóòäó:õîøëàéûðàì êè, ìÿíèì ôÿëàêÿòèìÿ úèääè éàíàøñûíëàð.
Ñîíðà î ÿëàâÿ åòäè:– Äåìÿëè, ñÿí äÿ ýþéäÿí ýÿëìèñÿí. Áÿñ ùàíñû ïëàíåòäÿí?
“Îíóí áóðàéà, ñÿùðàéà áåëÿ ãàèáàíÿ ýÿëèøè èíäè àéäûí îëäó” –äåéÿ äöøöíäöì âÿ à÷ûãúà ñîðóøäóì:– Ýþðöíöð, ñÿí áóðà àéðû ïëàíåòäÿí äöøìöñÿí?
Àììà î úàâàá âåðìÿäè. Òÿééàðÿéÿ áàõà-áàõà áàøûíû áóëàäû:– Áóíäà ñÿí óçàãäàí ó÷óá ýÿëÿ áèëìÿçñÿí...
Ñîíðà íÿ áàðÿäÿ èñÿ óçóí ìöääÿò äöøöíäö. Ñîíðà ìÿíèì ãóçóìó úèáèíäÿí ÷ûõàðûá, áó ñÿðâÿòèí òàìàøàñûíà äàëäû.
“Àéðû ïëàíåòëÿð” áàðÿñèíäÿ áó éàðûì÷ûã åòèðàôûí ìÿíè íåúÿìàðàãëàíäûðäûüûíû òÿñÿââöð åäÿ áèëìÿçñèíèç. Ìÿí äàùà ÷îõ áèëìÿéÿ úàí àòäûì.
– Áàëàúà, ñÿí ùàðäàí ýÿëìèñÿí? Ñÿíèí åâèí ùàðäàäûð? Ñÿíìÿíèì ãóçóìó ùàðà àïàðìàã èñòÿéèðñÿí?
Î, õÿéàë è÷èíäÿ áèð ìöääÿò ñóñóá, ñîíðà äåäè:– Ìÿíÿ éåøèê âåðìÿêäÿ ÷îõ éàõøû èø ýþðäöí. Ãóçó ýåúÿëÿð
îðäà éàòàúàã.
– ßëáÿòòÿ. ßýÿð ñÿí àüûëëû îëñàí, ìÿí ñÿíÿ èï âåðÿðÿì, ýöíäöçëÿðîíó áàüëàéàñàí. Ïàéà äà âåðÿðÿì.
__________
Áàëàúà øàùçàäÿ ãàøãàáàüûíû òþêäö:391

– Áàüëàìàã? Î íÿ ö÷öí?
– Ñÿí îíó áàüëàìàñàí, áàøýþòöðöá ýåäÿð, àçàð.
Áó çàìàí äîñòóì éåíÿ ãÿùãÿùÿ ÷ÿêèá ýöëäö:– Î ùàðà ýåäÿ áèëÿð?
– Ýåòìÿéÿ àç éåð âàð? Éîëóãàòûá ãàáàüûíà ùàðà ýÿëäè ýåäÿð.
Îíäà áàëàúà øàùçàäÿ úèääèäåäè:– Áó ãîðõóëó äåéèë, ìÿíèì
éåðèì ÷îõ áàëàúàäûð.
Ñîíðà ìÿéóñ-ìÿéóñ ÿëàâÿåòäè:– ßýÿð äöç ýåòñÿ, ÷îõ óçàãýåäÿ áèëìÿç...

IVÁåëÿëèêëÿ, ìÿí äàùà áèð ìöùöì øåéè äÿ þéðÿíäèì: îíóí äîüìà ïëàíåòè âóð-òóò áèð åâ áþéöêëöêäÿäèð.
Áèð äÿ áó ìÿíè áèð åëÿ ùåéðÿòëÿíäèðìÿäè. Ìÿí áèëèðäèì êè, Éåð,Éóïèòåð, Ìàðñ, Âåíåðà êèìè áþéöê ïëàíåòëÿðäÿí áàøãà éöçëÿðëÿ
áàøãàëàðû äà âàðäûð, áóíëàðûí è÷èíäÿ åëÿ õûðäàëàðû âàð êè, îíëàðû òåëåñêîïëà äà ñå÷ìÿê îëìóð. Àñòðîíîì áåëÿ êè÷èê ïëàíåòëÿðè êÿøô åäÿíäÿ îíà àä äåéèë, àäèúÿ íþìðÿ âåðèð, ìÿñÿëÿí: 3251-úè àñòåðîèä.
Áàëàúà øàùçàäÿíèí “Â-612 àñòåðîèäè” ïëàíåòèíäÿí ýÿëäèéèíè
åùòèìàë åòìÿéÿ õåéëè ÿñàñûì âàðäû. Áó àñòåðîèäè éàëíûç áèð äÿôÿ,1909-úó èëäÿ òöðê àñòðîíîìó òåëåñêîïäàí ýþðìöøäö.
Àñòðîíîì î çàìàí þç ýþçÿë êÿøôè ùàããûíäà áåéíÿëõàëã àñòðîíîìèéà êîíãðåñèíäÿ ìÿëóìàò âåðìèøäè. Ëàêèí ùå÷ êÿñ îíà èíàíìàìûøäû, þçö äÿ îíóí ö÷öí êè, ÿéíèíäÿ òöðê ëèáàñû âàðäû. Áó éàøëû
úàìààò áåëÿäèð.
Â-612 àñòåðîèäèíèí áÿõòèíäÿí Òöðêèéÿ ñóëòàíû þç òÿáÿÿëÿðèíè
þëöì úÿçàñû èëÿ ãîðõóäàðàã, îíëàðà Àâðîïà ïàëòàðû ýåéìÿê ÿìðè__________
âåðäè. Àñòðîíîì þç êÿøôè ùàããûíäà 1920-úè èëäÿ éåíèäÿí ìÿëóìàò
392

âåðäè. Áó äÿôÿ î ñîí ìîäàèëÿ ýåéèíìèøäè, îíà ýþðÿäÿ ùàìû îíóíëà ðàçûëàøäû.
Ìÿí éàëíûç éàøëûëàðûí
óúáàòûíäàí Â-612 àñòåðîèäè ùàããûíäà áåëÿ ìöôÿññÿë äàíûøäûì âÿ ùÿòòà
îíóí íþìðÿñèíè äÿ áèëäèðäèì. Éàøëûëàð ðÿãÿìè ÷îõñåâèðëÿð. Îíëàðà íàüûë åëÿéÿíäÿ êè, ìÿíèì òÿçÿ áèðäîñòóì âàð, ùå÷ âàõò ÿñàñ ìÿñÿëÿ ùàããûíäà áèð øåé ñîðóøìàçëàð.
Îíëàð ùå÷ âàõò äåìÿçëÿð: “Îíóí ñÿñè íåúÿäèð? Î ùàíñû îéóíëàðû
õîøëàéûð? Î, êÿïÿíÿê òóòóðìó?” Îíëàð ñîðóøóðëàð: “Íå÷ÿ éàøû âàð?
Íå÷ÿ ãàðäàøû âàð? ×ÿêèñè íÿ ãÿäÿðäèð? Àòàñû íÿ ãÿäÿð ãàçàíûð?”Áóíäàí ñîíðà åëÿ õÿéàë åäèðëÿð êè, àäàìû òàíûìûøëàð. Éàøëûëàðà äåéÿíäÿ êè, “Ìÿí ÷ÿùðàéû êÿðïèúäÿí òèêèëìèø ýþçÿë áèð åâ ýþðäöì,îíóí ïÿíúÿðÿëÿðèíäÿ ÿòèðøàù, äàìûíäà èñÿ ýþéÿð÷èíëÿð âàð èäè, îíëàðùå÷ âÿúùëÿ áó åâè òÿñÿââöðëÿðèíÿ ýÿòèðÿ áèëìèðëÿð. Îíëàðà äåìÿê
ëàçûìäûð: “Ìÿí éöç ìèí ôðàíêà áàøà ýÿëìèø áèð åâ ýþðäöì”, áóçàìàí îíëàð ùåéðÿòëÿ ÷ûüûðûðëàð: “Íÿ ãèéàìÿò åâäèð!”ßýÿð îíëàðà äåñÿí êè: “Áàëàúà øàùçàäÿíèí ùÿãèãÿòÿí âàðëûüûíû
ñöáóò åäÿí äÿëèëëÿð áóíëàðäûð: î ÷îõ, ÷îõ ãÿøÿíý èäè, î ýöëöðäö,èñòÿéèðäè ãóçóñó îëñóí. Êèì ãóçó èñòÿéèðñÿ, äåìÿëè, î ñþçñöç
éàøàéûð”. ßýÿð áåëÿ äåñÿí, éåíÿ îíëàð ÷èéèíëÿðèíè àòàúàã âÿ ñÿíÿôÿðàñÿòñèç óøàüà áàõäûãëàðû
êèìè áàõàúàãëàð. ßýÿð îíëàðà:“Î, Â-612 àñòåðîèä ïëàíåòèíäÿí ýÿëìèøäè” äåñÿí áó îíëàðû èíàíäûðàð âÿ ñÿíèí éàõàí
ñóàë-úàâàáäàí ãóðòàðàð. Áóéàøëûëàð áåëÿ àäàìëàðäûð. Îíëàðäàí èíúèìÿéÿ äÿéìÿç.
Óøàãëàð áþéöêëÿðÿ ýöçÿøòÿ
__________
ýåòìÿëèäèðëÿð.
393

Ëàêèí áèç, ùÿéàòûí íÿ îëäóüóíó áàøà äöøÿí àäàìëàð, ÿëáÿòòÿ,íþìðÿëÿðÿ âÿ ðÿãÿìëÿðÿ ýöëöðöê! Ìÿí áó ïîâåñòè ùÿâÿñëÿ ñåùèðëè íàüûë êèìè áàøëàðäûì. Ìÿí áåëÿ áàøëàìàã èñòÿðäèì:“Áèðè âàðäû, áèðè éîõäó, áèð áàëàúà øàùçàäÿ âàðäû. Î þçöíäÿíáèð áàëàúà èðè îëàí ïëàíåòäÿ éàøàéûðäû, äîñòà ÷îõ åùòèéàú ùèññ åäèðäè...” Ùÿéàòûí íÿ îëäóüóíó áàøà äöøÿíëÿð äÿðùàë ýþðÿðäèëÿð êè,áóíëàðûí ùàìûñû ùÿãèãÿòäèð.
Ìÿí ãÿòèééÿí èñòÿìèðÿì êè, êèòàáûìû ñàäÿúÿ ÿéëÿíúÿ õàòèðèíÿ
îõóñóíëàð. Ìÿí þç áàëàúà äîñòóìó õàòûðëàéàíäà, öðÿéèì éàìàí
ñûõûëûð, îíóí ùàããûíäà äàíûøàíäà äà ÷ÿòèíëèê ÷ÿêèðÿì. Îíóí þçãóçóñó èëÿ áèðëèêäÿ ìÿíè òÿðê åòäèéè âàõòäàí àëòû èë êå÷ìèøäèð. Âÿìÿí îíó óíóòìàìàã ö÷öí ùàããûíäà íàüûë åòìÿéÿ ÷àëûøûðàì.
Äîñòëàðû óíóòìàã ÷îõ ïèñ ÿìÿëäèð. Ùàìûíûí äîñòó îëìóð. Ìÿíðÿãÿìäÿí áàøãà ãåéðè øåéëÿ ìàðàãëàíìàéàí éàøëûëàð êèìè îëìàãäàí ãîðõóðàì. Ìÿí áèð äÿ áóíà ýþðÿ áèð éåøèê ðÿíý âÿ ðÿíýëè
êàðàíäàø àëìûøàì. ßýÿð áöòöí ùÿéàòûì áîéó, ùÿì äÿ àëòû éàøûìäà, õàðèúè âÿ äàõèëè òÿðÿôäÿí áèð ÿôè øÿêëè ÷ÿêìèøÿìñÿ, áó éàøäà
éåíèäÿí øÿêèë ÷ÿêìÿéÿ ãàéûòìàã î ãÿäÿð äÿ àñàí ìÿñÿëÿ äåéèë!
ßëáÿòòÿ, ìÿí áàúàðäûãúà áÿíçÿòìÿéÿ ÷àëûøàúàüàì. Ëàêèí áóíàíàèë îëàúàüûìà ÿìèí äåéèëÿì. Øÿêëèí áèðè éàõøû îëóð, î áèðè èñÿçÿððÿ ãÿäÿð äÿ îõøàìûð. Áîé ìÿñÿëÿñèíäÿ ùÿì÷èíèí: øÿêèëëÿðèí
áèðèíäÿ øàùçàäÿ ÷îõ áþéöê, äèýÿðèíäÿ èñÿ ùÿäñèç êè÷èê ÷ûõûð. Ìÿíîíóí ïàëòàðûíûí ðÿíýèíè äÿ ïèñ õàòûðëàéûðàì. Ìÿí îíó ùÿì áåëÿ,ùÿì åëÿ, çÿíëÿ, áèðòÿùÿð ÷ÿêìÿê èñòÿéèðÿì. Íÿùàéÿò, ùÿð ùàíñû
ìöùöì òÿôÿððöàòäà äà ñÿùâ åäÿ áèëÿðÿì. Àíúàã ñèç èðàä òóòìàéûí. Äîñòóì ùå÷ âàõò ìÿíÿ áèð øåé äåìÿìèøäè.
Áÿëêÿ î åëÿ áèëèðìèø êè,ìÿí äÿ îíóí êèìèéÿì.
Àììà ìÿí òÿÿññöô êè,éåøèéèí òàõòàëàðû àðàñûíäàí
ãóçóíó ýþðìÿéè áàúàðìûðàì. Áÿëêÿ ìÿí áèð àçéàøëûëàðà áÿíçÿéèðÿì. Éÿ__________
ãèí, ãîúàëûðàì.
394

VÌÿí ùÿð ýöí îíóí ïëàíåòè, îíó íåúÿ òÿðê åòìÿñè âÿ ñÿéàùÿòè
ùàããûíäà éåíè áèð øåé þéðÿíèðäèì. Î éåðè ýÿëÿíäÿ áó áàðÿäÿ àçàç äàíûøûðäû. Ö÷öíúö ýöí ìÿí áàîáàá1 ôàúèÿñèíè áó éîëëà áèëäèì.
Áó äà ãóçóíóí óúáàòûíäàí îëäó. Ñàíêè Áàëàúà øàùçàäÿ áèðäÿí
àüûð øöáùÿëÿðÿ äöøäö. Î ñîðóøäó:– Äîüðóäàíìû ãóçóëàð êîëëàðû éåéèðëÿð?
– Áÿëè, éåéèðëÿð.
– Éàõøû îëäó!
Ìÿí ãóçóëàðûí êîëëàðû éåìÿñèíèí íÿ ö÷öí áåëÿ ìöùöì ìÿñÿëÿ îëäóüóíó áàøà äöøìÿäèì. Áàëàúà øàùçàäÿ èñÿ ÿëàâÿ åòäè:– Äåìÿëè, îíëàð áàîáàá äà éåéèðëÿð?
Ìÿí åòèðàç åòäèì êè,áàîáàá êîë äåéèë, íÿùÿíý
àüàúäûð, áîéó çÿíý ãöëëÿñèíÿ
÷àòûð. ßýÿð î áèð ñöðö ôèë äÿýÿòèðñÿ, îíëàð áèð áàîáàá
éåéèá ãóðòàðà áèëìÿçëÿð.
Ôèë ñþçöíö åøèäÿíäÿ áàëàúà øàùçàäÿ ýöëäö:– Îíëàðû áèð-áèðèíèí öñòöíÿ ÷ûõàðìàã ëàçûì ýÿëÿðäè.
Ñîíðà èñÿ äöøöíúÿ èëÿäåäè:– Áàîáàáëàð ÿââÿëúÿ,ùÿëÿ áîé àòìàìûøäàí áàëàúà îëóðëàð.
– Äöçäöð. Àììà íÿ ö÷öí ñÿíèí ãóçóí êè÷èê áàîáàáëàðû éåìÿëèäèð?
– Áÿñ íåúÿ! – äåäè, ñàíêè ñþùáÿò ÿí àäè, ùàìûéà ìÿëóì îëàíùÿãèãÿòäÿí ýåäèðäè. Èøèí íÿ éåðäÿ îëäóüóíó äÿðê åäÿíÿ ãÿäÿðìÿí õåéëè ôèêèðëÿøìÿëè îëäóì.
Ùÿð áèð áàøãà ïëàíåòäÿ îëäóüó êèìè, Áàëàúà øàùçàäÿíèí äÿïëàíåòèíäÿ ôàéäàëû âÿ çÿðÿðëè îòëàð áèòèð. Äåìÿëè, îðàäà éàõøû ôàé__________1Èñòè þëêÿëÿðäÿ áèòÿí éîüóí ýþâäÿëè áþéöê àüàú.

395

äàëû îòëàðûí éàõøû òîõóìó, ïèñ, àëàã îòëàðûíûí çèéàíëû òîõóìó âàð.
Àõû òîõóì ýþçÿ ýþðöíìöð. Îíëàð éåðèí äÿðèíëèêëÿðèíäÿ éàòûðëàð,áèðäÿí ýþðöðñÿí êè, áèðè àéûëäû. Î çàìàí çîü àòûð, ãÿääèíè äöçÿëäèðâÿ ýöíÿøÿ äîüðó áîéëàíûð, ÿââÿëúÿ ãÿøÿíý, ñàêèò, çÿðÿðñèç ýþðöíöð. ßýÿð áó ýÿëÿúÿéèí ãûðìûçû òóðïó, éàõóä ãûçûëýöë êîëóäóðñà,ãîé áîé àòñûí. Ëàêèí ïèñ, çÿðÿðëè îòäóðñà, òàíûéàí êèìè îíó êþêöíäÿí ÷ûõàðûá àòìàã ëàçûìäûð. Áàëàúà øàùçàäÿíèí ïëàíåòèíäÿ
äÿùøÿòëè, ÷îõ çèéàíëû òîõóì âàð... áó áàîáàá òîõóìóäóð. Ïëàíåòèí
òîðïàüû áàîáàá òîõóìó èëÿ äîëóäóð. ßýÿð áàîáàáû âàõòûíäà òàíûìàñàí, ñîíðà îíäàí éàõàíû ãóðòàðà áèëìÿçñÿí. Î áöòöí ïëàíåòè
òóòàð. Êþêëÿðè èëÿ òîðïàüû äåøèê-äåøèê åäÿð. ßýÿð ïëàíåò ÷îõ êè÷èêäèðñÿ, áàîáàáëàð ÷îõäóðñà, îíëàð ïëàíåòè ïàð÷àëàéûá äàüûäàðëàð.
Ñîíðàëàð Áàëàúà øàùçàäÿ ìÿíÿ äåäè:– Áåëÿ áèð äÿéèøìÿç
ãàéäà âàðäûð... Ñÿùÿð äóðäóí, ÿë-öçöíö éóäóí, þçöíö
ãàéäàéà ñàëäûí, äÿðùàë ïëàíåòèíè ãàéäàéà ñàë. Áàîáàáëàðû ãûçûëýöë êîëóíäàí àéûðìàã ìöìêöí îëàí êèìè –îíëàð òÿçÿ ÷ûõàíäà áèð-áèðëÿðèíÿ ÷îõ îõøàéûðëàð – ùÿðñÿùÿð ìöòëÿã îíëàðû äàðòûá
÷ûõàðìàã ëàçûìäûð. Áó ÷îõáåçèêäèðèúè èøäèð, àììà ãÿòèééÿí ÷ÿòèí äåéèë.
Áèð äÿôÿ î ìÿíÿ ìÿñëÿùÿò âåðäè êè, ÷àëûøûì âÿ åëÿ øÿêèë ÷ÿêèì êè, áèçèì óøàãëàð äà îíó éàõøû áàøà äöøñöíëÿð.
Î äåäè:– ßýÿð áèð çàìàí ñÿéàùÿò åòìÿëè îëñàëàð, áó îíëàðà ýÿðÿê îëàð.
Áÿçè èøëÿð áèð àç ýþçëÿéÿ äÿ áèëÿð, çèéàíû éîõäóð. Ëàêèí áàîáàáëàðû
þçáàøûíà áóðàõñàí, áàøûí àüðûéàúàã. Ìÿí áèð ïëàíåò òàíûéûðäûì,îðàäà áèð òÿíáÿë éàøàéûðäû. Î, âàõòûíäà ö÷ êîëó ÷ûõàðòìàìûøäû...
Áàëàúà øàùçàäÿ ùÿð øåéè ìöôÿññÿë òÿñâèð åòäè. Âÿ ìÿí áó ïëàíåòèí øÿêëèíè ÷ÿêäèì. Ìÿíèì àäàìëàðà þéöä-íÿñèùÿò âåðìÿêäÿí
çÿùëÿì ýåäèð. Ëàêèí áàîáàáûí íÿ úöð çÿðÿð âåðäèéèíè áèëÿí àç
396òàïûëàð, àììà àñòåðîèäÿ äöøÿíùÿð êÿñèí ìÿðóç ãàëàúàüû
òÿùëöêÿ ÷îõ áþéöêäöð. Áóíàýþðÿ äÿ ìÿí áó äÿôÿ ùÿìèøÿêè
òÿìêèíèìè ïîçìàüû ãÿðàðà
àëäûì. “Óøàãëàð, – äåéèðÿì, –áàîáàáäàí þçöíöçö ýþçëÿéèí!” Ìÿí þç äîñòëàðûìà ÷îõäàí îíëàðû òÿãèá åäÿí òÿùëöêÿ
ùàããûíäà õÿáÿðäàðëûã åòìÿê
èñòÿéèðÿì, îíëàð áóíó, ÿââÿëëÿð ìÿí àüëûìà ýÿòèðìÿäèéèì
êèìè àüûëëàðûíà áåëÿ ýÿòèðìèðëÿð. Áàõ, åëÿ áóíóí ö÷öí ìÿíáó øÿêèë öçÿðèíäÿ áó ãÿäÿð
çÿùìÿò ÷ÿêìèøÿì, ñÿðô åòäèéèì ÿìÿéÿ äÿ ùåéôèì ýÿëìèð. Îëàáèëñèí, ñèç ñîðóøàñûíûç: íÿ ö÷öí áó êèòàáäà áàîáàá ãÿäÿð òÿñèðëè
áàøãà áèð øÿêèë éîõäóð? Úàâàá ñàäÿäèð: ìÿí ñÿé åòìèøÿì, àììàùå÷ áèð øåé ÷ûõìàìûøäûð. Áàîáàáëàðû ÷ÿêÿðêÿí èñÿ ìÿíè áóíóí÷îõ âàúèá âÿ òÿõèðÿñàëûíìàçëûüû ôèêðè èëùàìëàíäûðìûøäûð.

VIÅé Áàëàúà øàùçàäÿ! Ìÿí ñÿíèí ùÿéàòûíûí íåúÿ ùöçíëö âÿéåêíÿñÿã îëäóüóíó äà éàâàø-éàâàø àíëàäûì. Óçóí ìöääÿò ñÿíèí
òÿêúÿ áèð ÿéëÿíúÿí îëìóøäóð: ñÿí ãöðóáà òàìàøà åòìèñÿí. Ìÿíáóíó äþðäöíúö ýöíöí ñÿùÿðè þéðÿíäèì, þçö äÿ ñÿíèí:– Ìÿí ãöðóáó ÷îõ ñåâèðÿì. Ýåäÿê ýöíöí áàòìàñûíà áàõàã, –äåìÿéèíäÿí áèëäèì.
– Ýþçëÿìÿê ëàçûì ýÿëÿúÿêäèð.
– Íÿéè ýþçëÿìÿê?
– Ýöíÿøèí áàòìàñûíû.
ßââÿëúÿ ñÿí ÷îõ ùåéðÿò åòäèí, ñîíðà èñÿ þçöí þçöíÿ ýöëäöí
âÿäåäèí:__________– Ìÿíÿ ùÿëÿ äÿ åëÿ ýÿëèð êè, þç åâèìäÿéÿì.
397

ßñëèíäÿ äÿ áåëÿ èäè.
Ùàìû áèëèð êè, Àìåðèêàäà
ýöíîðòà îëàíäà Ôðàíñàäà
ýöíÿø ãöðóá åäèð. ßýÿð áóçàìàí áèð àíëûüà Ôðàíñàéà
äöøñÿí, ýöíÿøèí ãöðóáóíà
òàìàøà åäÿ áèëÿðñÿí. Áÿäáÿõòëèêäÿí Ôðàíñà ÷îõ,÷îõ óçàãäûð. Ñÿíèí áàëàúà
ïëàíåòèíäÿ èñÿ ñòóëó áèð íå÷ÿ àääûì ãàáàüà ÷ÿêìÿê êèôàéÿòäèð.
Ñÿí äþíÿ-äþíÿ ãöðóá ñÿìàñûíà áàõàðñàí, òÿêè êåôèí èñòÿñèí...
– Áèð äÿôÿ ìÿí ýöíÿøèí áàòìàñûíû áèð ýöí ÿðçèíäÿ ãûðõ ö÷äÿôÿ ýþðäöì.
Áèð àç ôàñèëÿäÿí ñîíðà ñÿí ÿëàâÿ åòäèí:– Áèëèðñÿí... Öðÿéèí ÷îõ äîëàíäà, ýöíÿøèí áàòìàñûíà òàìàøà
åòìÿê éàõøû îëóð...
– Äåìÿëè, ãûðõ ö÷ ãöðóá ýþðäöéöí ýöí ùàëûí ÷îõ ïÿðèøàí èäè?
Ëàêèí Áàëàúà øàùçàäÿ úàâàá âåðìÿäè.

VIIÁåøèíúè ýöí, éåíÿ ãóçóíóí ñàéÿñèíäÿ, ìÿí Áàëàúà øàùçàäÿíèí ñèððèíè þéðÿíäèì. Î ýþçëÿíèëìÿäÿí ìöãÿääèìÿñèç-çàäñûç,ñàíêè óçóí ìöääÿò äèíìÿçúÿ ôèêèð-õÿéàëàòäàí ñîíðà áó íÿòèúÿéÿ
ýÿëìèø êèìè, ñîðóøäó:– ßýÿð ãóçó êîëó éåéèðñÿ, î ýöëö äÿ éåéÿð?
– Ãàáàüûíà êå÷ÿí ùÿð øåéè éåéÿð.
– Òèêàíëû ýöëëÿðè äÿ?
– Áÿëè, òèêàíëû ýöëëÿðè äÿ.
– Áÿñ îíäà òèêàí íÿéÿ ëàçûììûø?
Ìÿí áóíó áèëìèðäèì. Áàøûì áÿðê ãàðûøûã èäè: ìîòîðäà áîëòóí
áèðè ùÿðëÿíìèðäè, îíó à÷ìàüà ÷àëûøûðäûì. Ìÿí þçöìäÿ äåéèëäèì,ýåòäèêúÿ âÿçèééÿòèì àüûðëàøûðäû, ñó, äåìÿê îëàð, ãàëìàìûøäû,éàâàø-éàâàø ãîðõóéà äöøöðäöì êè, íà÷àð ãàëûá éåðÿ åíìÿéèì ïèñ__________
ãóðòàðàúàã.
398

– Òèêàíëàð íÿéÿ ëàçûìäûð?
Áàëàúà øàùçàäÿ áèð øåé ñîðóøàíäà úàâàá àëìàìûø ÿë ÷ÿêìÿçäè. Èïÿ-ñàïà éàòìàéàí áó äèëáèëìÿç áîëò òàìàì ãàíûìû ãàðàëòìûøäû. Ìÿí àüëûìà ýÿëÿíè äåäèì:– Òèêàíëàð ùå÷ íÿéÿ ëàçûì äåéèë, ýöëëÿð îíó ñàäÿúÿ
àúûãëàðûíäàí ÷ûõàðûðëàð.
– Áåëÿ äå!
Ñöêóò ÷þêäö. Ñîíðà àúûãëûòÿùÿð äåäè:– Ìÿí ñÿíÿ èíàíìûðàì. Ýöëëÿð çÿèôäèð, ñàäÿ ãÿëáëèäèð. Îíëàð
þçëÿðèíè úÿñóð ýþñòÿðìÿê èñòÿéèðëÿð. Îíëàð äöøöíöðëÿð – òèêàíëàðû
îëñà, ùàìû îíëàðäàí ãîðõàð...
Ìÿí úàâàá âåðìÿäèì. Áó àí þçöìÿ äåéèðäèì: “ßýÿð áó áîëòèíäè äÿ ùÿðëÿíìÿñÿ, ÷ÿêèúëÿ åëÿ ÷ûðïàúàüàì êè, òèêÿ-òèêÿ îëñóí”.
Áàëàúà øàùçàäÿ éåíèäÿí ôèêèð êÿëÿôèìè ãûðäû:– Ñÿí äöøöíöðñÿí êè, ÷è÷ÿêëÿð...
– Éîõ, úàíûì! Ìÿí ùå÷ íÿ äöøöíìöðÿì! Ìÿí àüëûìà ýÿëÿíèëê úàâàáû âåðäèì. Ñÿí ýþðöðñÿí ìÿí úèääè èøëÿ ìÿøüóëàì.
Î, ùåéðÿòëÿ ìÿíÿ áàõäû:– Úèääè èøëÿ?
Î ìÿíäÿí ýþçöíö ÷ÿêìèðäè, ñöðòýö éàüûíà áóëàøìûøäûì;ÿëèìäÿ ÷ÿêèú îëäóüó ùàëäà îíà áó ãÿäÿð åéáÿúÿð ýþðöíÿí àíëàøûëìàç áèð øåéÿ òÿðÿô ÿéèëìèøäèì.
– Ñÿí éàøëûëàð êèìè äàíûøûðñàí, – äåäè.
Ìÿí õÿúàëÿò ÷ÿêäèì. Î èñÿ àìàíñûçúàñûíà
ÿëàâÿ åòäè:– Ñÿí ùÿð øåéè ãàðûøäûðûðñàí... Ùå÷ íÿ áàøàäöøìöðñÿí! Áÿëè, î éàìàí ùèðñëÿíìèøäè.
Áàøûíû ñèëêÿëÿäè, êöëÿê ãûçûëû ñà÷ëàðûíû äàüûòäû.
– Ìÿí áèð ïëàíåò òàíûéûðàì, îðàäà ãûðìûçûñèôÿò áèð úÿíàá éàøàéûð. Î, þìðöíäÿ áèð äÿôÿäÿ îëñóí ýöë èéëÿìÿìèøäèð. Áèð äÿôÿ äÿ îëñóí
óëäóçëàðà áàõìàìûøäûð. Î ùå÷ âàõò êèìñÿíè
ñåâìÿìèøäèð. Ùå÷ áèð âàõò áèð èø ýþðìÿìèøäèð.
Î àíúàã áèð èøëÿ ìÿøüóëäóð: ðÿãÿìëÿðè úÿì__________
ëÿéèð. Ñÿùÿðäÿí-àõøàìà ãÿäÿð áèð øåéè äåéèá
399

äóðóð: “Ìÿí úèääè àäàìàì! Ìÿí úèääè àäàìàì”. Ëàï ñÿíèí êèìè. Ëîâüàëûüûíäàí äà àç ãàëûð ïàðòëàñûí. ßñëèíäÿ èñÿ î àäàì äåéèë.
Ýþáÿëÿêäèð.
– Íÿ?
– Ýþáÿëÿê!
Áàëàúà øàùçàäÿ ãÿçÿáèíäÿí àüàðäû.
– Ìèëéîí èëëÿðäèð êè, ÷è÷ÿêëÿðèí òèêàíû âàð. Âÿ ìèëéîí èëëÿðäèð
êè, ãóçóëàð ÷è÷ÿêëÿðè éåéèð. ßýÿð òèêàíûí ùå÷ áèð ôàéäàñû éîõäóðñà,íÿ ö÷öí ÷è÷ÿêëÿð îíëàðû éåòèøäèðìÿê ö÷öí áöòöí ãöââÿëÿðè èëÿ ÷àëûøûðëàð, ìÿýÿð áóíó àíëàìàã úèääè ìÿñÿëÿ äåéèë? Ìÿýÿð ãóçóëàðûí âÿ ÷è÷ÿêëÿðèí ÿëáÿéàõà îëìàñû ìöùöì ìÿñÿëÿ äåéèë? Ìÿýÿðáó ãûðìûçûñèôÿò øèøìàí úÿíàáûí ùåñàáûíäàí äàùà úèääè, äàùà ìöùöì ìÿñÿëÿ äåéèë? ßýÿð ìÿí äöíéàäà éåýàíÿ áèð ÷è÷ÿê òàíûéûðàìñà âÿ î àíúàã ìÿíèì ïëàíåòèìäÿ áèòèðñÿ, áàøãà áèð áåëÿñè ùå÷éåðäÿ éîõäóðñà, áàëàúà ãóçó èñÿ áèð ñÿùÿð îíó éåñÿ âÿ ùÿòòà íÿãÿáàùÿò èøëÿäèéèíè áèëìÿñÿ, îíäà íåúÿ îëñóí? Áóíëàðûí ùàìûñû,ñÿíúÿ, ÿùÿìèééÿòñèçäèð?
Î áÿðê ïþðòìöøäö. Ñîíðà éåíÿ äåäè:– Ìèëéîíëàðëà óëäóçóí ùå÷ áèðèíäÿ îëìàéàí éåýàíÿ ÷è÷ÿéè ñåâèðñÿíñÿ, áó êèôàéÿòäèð: ýþéÿ áàõûðñàí, þçöíö õîøáÿõò ùèññ åäèðñÿí. Ñîíðà þçöíÿ äåéèðñÿí: “Ìÿíèì ÷è÷ÿéèì îðàëàðäà éàøàéûð”.
Ëàêèí ãóçó îíó éåñÿ, áó áöòöí óëäóçëàðûí áèðäÿí ñþíìÿñèíÿ
áÿíçÿð, áó, ñÿíúÿ, ìöùöì äåéèë!
Î äàùà äàíûøà áèëìÿäè. Áèðäÿí ùþíêöðäö. Ãàðàíëûã äöøöðäö.
Ìÿí èøè áóðàõäûì. Áó ìÿíùóñ áîëò âÿ ÷ÿêèú, ñóñóçëóã âÿ þëöììÿíÿ ýöëöíú ýÿëèðäè. Óëäóçäà, ïëàíåòäÿ – ìÿíèì Éåð àäëû ïëàíåòèìäÿ – Áàëàúà øàùçàäÿ àüëàéûðäû, îíó êèðèòìÿê ëàçûì èäè. Ìÿíîíó ãóúàüûìà ýþòöðöá ëàéëà äåìÿéÿ áàøëàäûì. Ìÿí îíà äåéèðäèì: “Ñÿíèí ñåâäèéèí ÷è÷ÿéè ùå÷ íÿ òÿùäèä åòìèð... Ìÿí ñÿíèí ãóçóíà àüûçëûã ÷ÿêÿðÿì... Ìÿí ñÿíèí ÷è÷ÿéèí ö÷öí ñèïÿð ÷ÿêÿðÿì.
Ìÿí...” Ìÿí íÿ äåäèéèìè ïèñ áàøà äöøöðäöì. Ìÿí þçöìö éàìàí
íàðàùàò, òÿùÿðñèç ùèññ åäèðäèì. Ìÿí áèëìèðäèì íåúÿ ÷àüûðûì êè, îåøèòñèí,îíóí ìÿíäÿí óçàãëàøàí ãÿëáèíè íåúÿ ÿëÿ àëûì... Àõû, áó__________
ýþç éàøû àëÿìè íÿ ãÿäÿð ÿñðàðÿíýèç, íÿ ãÿäÿð íàìÿëóìäóð.
400

VIII
×îõ òåçëèêëÿ áó ÷è÷ÿéè äàùà éàõøû þéðÿíäèì. Áàëàúà øàùçàäÿíèí ïëàíåòèíäÿ ùÿìèøÿ ñàäÿ, éàðàøûãëû ÷è÷ÿêëÿð áîé àòûðäû, îíëàðûí
ëÿ÷ÿéè àç èäè, îíëàð ëàï àç éåð òóòóðäóëàð âÿ ùå÷ êÿñè íàðàùàò åòìèðäèëÿð. Îíëàð ñÿùÿð-ñÿùÿð îòëàðûí àðàñûíäà à÷ûëûð, àõøàìöñòö
ñîëóá ýåäèðäèëÿð. Áó èñÿ áèð äÿôÿ ùàðàäàíñà áóðà äöøìöø òîõóìäàí ÿìÿëÿ ýÿëìèøäè, âÿ Áàëàúà øàùçàäÿ áöòöí ãàëàí úöúÿðòèëÿðÿ,ñàïëàãëàðà áÿíçÿìÿéÿí áàëàúà úöúÿðòèäÿí ýþçöíö ÷ÿêìèðäè. Áèðäÿí áó, áàîáàáûí áàøãà òÿçÿ áèð íþâö îëàð? Ëàêèí êîë áîé àòìàãäàí òåç ãàëäû, îíóí öñòöíäÿ ãþí÷ÿëÿð ÿìÿëÿ ýÿëäè. Áàëàúà øàùçàäÿ ùÿëÿ ùå÷ âàõò áåëÿ èðè ãþí÷ÿëÿð ýþðìÿìèøäè âÿ ìþúöçÿ ýþðÿúÿéèíè äóéäó. Ùÿëÿ þçöíöí éàøûë îòàüûíûí äèâàðëàðû àðàñûíäà ýèçëÿíìèø íàìÿëóì ãîíàã èñÿ äàèìà ùàçûðëàøûð, þçöíÿ éàðàøûã âåðèðäè. Î äèããÿòëÿ, ãàéüû èëÿ ðÿíý ñå÷èðäè. Î ýöë éàðïàãëàðûíû áèð-áèðèíèí àðäûíúà þë÷öá-áè÷ÿðÿê òÿëÿñìÿäÿí áÿçÿíèðäè. Î, ëàëÿ êèìèñÿëèãÿñèç, öñò-áàøû òþêöëìöø ùàëäà öçÿ ÷ûõìàã èñòÿìèðäè. Î þçýþçÿëëèéèíèí áöòöí òÿìòÿðàüû èëÿ ýþðöíìÿê èñòÿéèðäè. Áÿëè, î, úàíàëàí èøâÿêàð èäè! ßñðàðÿíýèç ùàçûðëûã ýöíäÿí-ýöíÿ óçàíûðäû.
Íÿùàéÿò, áèð ñÿùÿð, ýöíÿø éåíèúÿ äîüàðêÿí ãþí÷ÿëÿð à÷ûëäû.
Âöñàëà ùàçûðëûãäà áó ãÿäÿð çÿùìÿò ÷ÿêìèø ýþçÿë ÿñíÿéÿ-ÿñíÿéÿ äåäè:– Àù, ìÿí ýöú-áÿëà èëÿ îéàíäûì... Öçð èñòÿéèðÿì... Ùÿëÿ öñòáàøûì ãàéäàäà äåéèë.
Áàëàúà øàùçàäÿ ùÿéÿúàíûíû áîüà áèëìÿäè:– Ñèç íåúÿ ýþçÿëñèíèç!
– Åëÿìè? – Àùÿñòÿ úàâàá ýÿëäè,– áèëèí, ìÿí ýöíÿøëÿ áèð äîüóëìóøàì.
Áàëàúà øàùçàäÿ, ÿëáÿòòÿ, áàøàäöøäö êè, ìÿëàùÿòëè ãîíàã î ãÿäÿðäÿ òÿâàçþêàð äåéèë, àíúàã î ãÿäÿð
ãÿøÿíý èäè êè, àüëû áàøäàí åäèðäè.
__________
Î ÷îõ ÷ÿêìÿäÿí äåäè:401

– Äåéÿñÿí, ñÿùÿð éåìÿéèíèí âàõòûäûð. Çÿùìÿò îëìàñà ÿë-àéàã åäèí...
Áàëàúà øàùçàäÿ ÷îõ òóòóëäó, ñóñÿïÿëÿéÿíè òàïûá, ÷è÷ÿéè áóëàã ñóéó èëÿ ñóâàðäû.
Òåçëèêëÿ ìÿëóì îëäó êè,ýþçÿë ìÿüðóð âÿ äÿéìÿäöøÿðäèð. Áàëàúà øàùçàäÿ òàìàì úàíà ýÿëäè. Îíóí äþðä òèêàíû âàð-èäè, áèð äÿôÿ äåäè:– Ãîé ëàï ïÿëÿíý ýÿëñèí, ìÿí îíëàðûí úàéíàãëàðûíäàí ãîðõìóðàì.
Áàëàúà øàùçàäÿ åòèðàç åòäè:– Ìÿíèì ïëàíåòèìäÿ ïÿëÿíý îëìóð. Áèð äÿ ïÿëÿíýëÿð îò éåìèðëÿð.
×è÷ÿê èíúèêëèêëÿ áèëäèðäè:– Ìÿí îò äåéèëÿì.
– Áàüûøëàéûí...
– Éîõ, ìÿí ïÿëÿíýäÿí ãîðõìóðàì, àììà ùàâà úÿðÿéàíûíäàí ãîðõóðàì. Ñèçèí øèðìàíûç éîõäóð.
“Áèòêèäèð, àììà ùàâà úÿðÿéàíûíäàí ãîðõóð. ×îõ ãÿðèáÿäèð. –Áàëàúà øàùçàäÿ ôèêèðëÿøäè. – Áó ÷è÷ÿéèí íÿ àüûð õàñèééÿòè âàð”.
– Àõøàì îëàíäà öñòöìÿ þðòöê ÷ÿêèí. Éåðèíèç ÷îõ ñîéóãäóð.
×îõ íàðàùàò ïëàíåòäèð. Ìÿí ýÿëäèéèì éåðäÿ èñÿ...
Î, ñþçöíö ãóðòàðìàäû. Àõû î ùÿëÿ òîõóì îëàíäà êöëÿê îíóáóðà ãîâóá ýÿòèðìèøäè.
Î, áàøãà àëÿìëÿð áàðÿñèíäÿ ùå÷ íÿ þéðÿíÿ
áèëìÿçäè. ßýÿð ñÿíèí
éàëàíûíû áåëÿ àñàíëûãëà
òóòà áèëÿðëÿðñÿ, éàëàí
äàíûøìàã ñÿôåùëèêäèð.
Ýþçÿë òóòóëäó, ïÿðò îëäó,ñîíðà Áàëàúà øàùçà__________
äÿíèí îíóí ãàðøûñûíäà
402

ýöíàùêàð îëäóüóíó ùèññ åòäèðìÿê
ö÷öí áèð-èêè äÿôÿ þñêöðäö:– Øèðìà ùàðäàäûð?
– Ìÿí îíóí ö÷öí ýåòìÿê èñòÿéèðäèì, àììà ñèçè àõûðà êèìè äèíëÿìÿéÿ áèëìÿçäèì.
Áó äÿôÿ î äàùà áÿðê þñêöðäö:ãîé âèúäàíû Áàëàúà øàùçàäÿéÿ ÿçàáâåðñèí.
Áàëàúà øàùçàäÿ ýþçÿë ÷è÷ÿéÿ
âóðóëìóø îëñà äà, îíà ìÿìíóíèééÿòëÿ ãóëëóã åòìÿê èñòÿñÿ äÿ,÷îõ ÷ÿêìÿäÿí ãÿëáèíäÿ øöáùÿ áàø ãàëäûðäû. Î, áîø ñþçëÿðè
öðÿéèíÿ ñàëûð, þçöíö ÷îõ áÿäáÿõò ùèññ åäèðäè.
Áèð äÿôÿ î ìÿíÿ ñàäÿëþâùëöêëÿ äåäè:– Íàùàã éåðÿ ìÿí îíóí ñþçöíÿ ãóëàã àñäûì. ×è÷ÿêëÿðèí äåäèêëÿðèíÿ ùå÷ áèð çàìàí ãóëàã àñìàã ëàçûì äåéèë. Éàëíûç îíëàðà
áàõìàã âÿ îíëàðûí ÿòðèíè äóéìàã ëàçûìäûð. ×è÷ÿéèì áöòöí ïëàíåòèìè õîø ãîõó èëÿ äîëäóðìóøäó, ìÿí èñÿ áóíäàí ôåéçéàá îëàáèëìÿäèì. Áó, úàéíàã ïÿëÿíý ñþùáÿòè... Îíëàð ìÿíè ìöòÿÿññèð
åòìÿëè èäè, ùÿéÿúàíëàíäûðìàëû èäè, àììà ìÿí ùèðñëÿíäèì,ãÿçÿáëÿíäèì:Áèð äÿôÿ î, åòèðàô åòäè:– Î çàìàí ìÿí ùå÷íÿ áàøà äöøìöðäöì.
Ñþçÿ ýþðÿ éîõ, èøÿ ýþðÿìöùàêèìÿ éöðöòìÿê
ëàçûì èäè. Î þç ÿòðèíè
ìÿíÿ âåðäè, ùÿéàòûìû
íóðëàíäûðäû.
Ìÿíãà÷ìàìàëû èäèì. Áóÿùÿìèééÿòñèç ôÿíä âÿùèéëÿëÿðèí àðõàñûíäàêû
ìóíèñëèéè
ýþðìÿëè èäèì. ×è÷ÿêëÿð ÷îõ ìöòÿðÿääèä îëóð! Ìÿí ÷îõ__________
úàâàí èäèì, ùÿëÿ ñåâìÿéè áàúàðìûðäûì.
403

IX
Áåëÿ áàøà äöøäöì êè, î, êþ÷ÿðè ãóøëàðëà ñÿéàùÿò åòìÿê èñòÿéèð. Àõûðûíúû ñÿùÿð î þç ïëàíåòèíè ùÿìèøÿêèíäÿí äàùà ñÿéëÿ éûüûøäûðäû. Î, ôÿàëèééÿòäÿ îëàí âóëêàíëàðû ñÿëèãÿ èëÿ òÿìèçëÿäè. Îíóíèêè áåëÿ âóëêàíû âàð èäè. Îíëàðûí öñòöíäÿ ñÿùÿð éåìÿéèíè ãûçäûðìàã ÷îõ ðàùàò èäè. Áóíäàí áàøãà, îíóí ñþíìöø âóëêàíû äà âàð
èäè. Î äåäè: àçìû ùàäèñÿ áàø âåðÿ áèëÿð! Áóíà ýþðÿ ñþíìöø âóëêàíû äà òÿìèçëÿäè. Âóëêàíû éàõøû òÿìèçëÿéÿíäÿ îíëàð áèð ãàéäàäà, ñàêèò ïöñêöðìÿäÿí éàíûð. Âóëêàí ïöñêöðìÿñè ñîáà áîðóñóíäà ãóðóìóí éàíìàñûíäàí ÿìÿëÿ ýÿëÿí éàíüûíà áÿíçÿéèð. ßëáÿòòÿ, áèç Éåð öçöíöí àäàìëàðû ÷îõ àçûã âÿ þç âóëêàíëàðûìûçû òÿìèçëÿéÿ áèëìèðèê. Áóíà ýþðÿ äÿ îíëàð áèçÿ áó ãÿäÿð ÿçèééÿò âåðèðëÿð.
Áàëàúà øàùçàäÿ áàîáàáûí ñîí çîüóíó öðÿêàüðûñû èëÿ äàðòûá ÷ûõàðòäû. Î ýöìàí åäèðäè êè, áèð äàùà ãàéûòìàéàúàã. Àììà áó ñÿùÿð ùÿìèøÿ ýþðäöéö, àäÿò åòäèéè èø îíà ãåéðè-àäè ëÿççÿò âåðèðäè.
Ñîí äÿôÿ áó äèëáÿð ÷è÷ÿéè ñóëàéàíäà âÿ îíóí öñòöíÿ þðòöê ÷ÿêìÿê èñòÿéÿíäÿ àüëàìàã áåëÿ èñòÿäè.
– ßëâèäà, – äåäè.
Ýþçÿë ÷è÷ÿê úàâàá âåðìÿäè.
– ßëâèäà, – Áàëàúà øàùçàäÿ
òÿêðàð åòäè.
Ýþçÿë þñêöðäö. ßëáÿòòÿ, ñîéóã äÿéìÿäÿí éîõ.
Íÿùàéÿò, äåäè:– Ìÿí ñÿôåù èäèì. Ìÿíèáàüûøëà. Õîøáÿõò îëìàüà ÷àëûø.
Áèð êÿëìÿ äÿ ìÿçÿììÿòëèñþç äåìÿäè. Áàëàúà øàùçàäÿ÷îõ òÿÿúúöá åòäè. ßëèíäÿ øöøÿþðòöê ïÿðò âÿ äàëüûí ùàëäà éåðèíäÿ äîíóá ãàëäû. Áó çÿðèô
ìåùðèáàíëûã, áó õÿôèô èíúÿëèê
ùàðàäàí? Îíóí ãóëàüûíà ñÿñ__________
ýÿëäè:404

– Áÿëè, áÿëè, ìÿí ñÿíè ñåâèðÿì. Áóíó áèëìÿìÿéèíèí òÿãñèðè
ìÿíäÿäèð. Áèð äÿ áóíóí ÿùÿìèééÿòè éîõäóð. Ñÿí äÿ ìÿíèì êèìèñÿôåù èäèí. Õîøáÿõò îëìàüà úàí
àò... Þðòöéö éåðÿ ãîé, î äàùà ìÿíÿëàçûì äåéèë.
– Áÿñ êöëÿê...
– Ìÿí áèð åëÿ ñîéóãëàìàìûøàì... Ýåúÿíèí ñÿðèíè ìÿíÿ õåéèðäèð. Àõû ìÿí ÷è÷ÿéÿì.
– Áÿñ ùåéâàíëàð, ùÿøÿðàòëàð...
– ßýÿð ìÿí êÿïÿíÿêëÿðëÿ òàíûø îëìàã èñòÿéèðÿìñÿ, èêè-ö÷ òûðòûëà äþçìÿëèéÿì. Îíëàð éÿãèí
ýþçÿëäèð. Éîõñà ìÿíè êèì éîëóõàúàãäûð? Ñÿí àõû óçàãäà îëàúàãñàí! Áþéöê ùåéâàíëàðäàíñà, ìÿí ãîðõìóðàì. Ìÿíèì äÿ úàéíàãëàðûì âàð.
Î ñàäÿëþâùëöêëÿ þçöíöí äþðä òèêàíûíû ýþñòÿðäè. Ñîíðà ÿëàâÿ åòäè:– Óçàòìà, áó äþçöëìÿçäèð! Ýåòìÿéè ãÿðàðà àëìûñàí, ÷ûõ ýåò.
Î èñòÿìèðäè êè, Áàëàúà øàùçàäÿ îíóí àüëàäûüûíû ýþðñöí. Áó÷îõ ìÿüðóð ÷è÷ÿê èäè...

XÁàëàúà øàùçàäÿíèí ïëàíåòèíÿ ëàï éàõûí îëàí 325, 326, 327, 328,
329 âÿ 330 àñòåðîèäëÿðè èäè. Îíà ýþðÿ ÿââÿëúÿ îíëàðà ýåòìÿéè
ãÿðàðà àëäû: àõû áèð ìÿøüÿëÿ òàïìàã âÿ áèð øåé þéðÿíìÿê ëàçûìäû.
Áèðèíúè àñòåðîèääÿ êðàë éàøàéûðäû. Î, àë-ãûðìûçû ïàëòàð âÿ ñèíúàá
õÿçè ýåéèá, ÷îõ ñàäÿ, àììà éåíÿ äÿ ÿçÿìÿòëè òàõòûíäà îòóðìóøäó.
Êðàë Áàëàúà øàùçàäÿíè ýþðÿí êèìè ñÿñëÿíäè:– Àùà, áó äà ðÿèééÿòèì.
“Î ìÿíè íåúÿ òàíûäû. – Áàëàúà øàùçàäÿ ôèêèðëÿøäè – Àõû î ìÿíè áèðèíúè äÿôÿ ýþðöð”.
Î áèëìèðäè êè, êðàëëàð äöíéàéà ÷îõ áÿñèò áàõûðëàð. Îíëàð ö÷öí__________
áöòöí èíñàíëàð ðÿèééÿòäèð.
405

Áèðèñèíèí êðàëû îëà áèëÿúÿéèíäÿí
éàìàí ãöððÿëÿíÿí êðàë äåäè:– Éàõûíà ýÿë, ìÿí ñÿíÿ áàõìàã
èñòÿéèðÿì.
Áàëàúà øàùçàäÿ ÿòðàôà íÿçÿð ñàëäû, îòóðìàüà éåð àõòàðäû, ëàêèí éàðàøûãëû ñèíúàá õÿçèíäÿí ìàíòèéà áöòöí
ïëàíåòè òóòìóøäó. Àéàã öñòÿ äóðìàëû
îëäó, àììà åëÿ éîðóëìóøäó êè... áèðäÿí ÿñíÿäè.
Êðàë äåäè:– Òÿøðèôàò ùþêìäàðûí éàíûíäà
ÿñíÿìÿéÿ èúàçÿ âåðìèð.
Ìÿí ñÿíÿ ÿñíÿìÿéè ãàäàüàí åäèðÿì!
Áàëàúà øàùçàäÿ ÷îõ äèëõîð ùàëäà úàâàá âåðäè:– Ãÿôèëäÿí îëäó. Ìÿí óçóí ìöääÿò éîëäà îëäóüóìäàí
ãÿòèééÿí éàòìàìûøàì...
Êðàë äåäè:– Îíäà ìÿí ñÿíÿ ÿñíÿìÿéè ÿìð åäèðÿì. Èëëÿð áîéó ÿñíÿéÿí
ýþðìÿìèøÿì. Áó ùÿòòà ìÿíèì ö÷öí ìàðàãëûäûð. Ùÿ, ÿñíÿ! Ìÿíèì ÿìðèì áåëÿäèð.
– Ìÿí ÷ÿêèíèðÿì... Äàùà ÿñíÿéÿ áèëìÿðÿì. – Áàëàúà øàùçàäÿ ãûïãûðìûçû ãûçàðäû.
– Ùì, ùì... Îíäà... Îíäà ìÿí ñÿíÿ ÿìð åäèðÿì, ýàù ÿñíÿ, ýàù...
Êðàë äîëàøäû, ùÿòòà äåéÿñÿí, áèð àç ùèðñëÿíäè.
Àõû êðàë ö÷öí ÿí öìäÿ ìÿñÿëÿ îíà äàíûøûãñûç èòàÿò èäè. Äèêáàøëûüà äþçÿ áèëìÿç. Î ìöòëÿã ìîíàðõ èäè. Ëàêèí ÷îõ ðÿùìäèë
èäè. Áóíà ýþðÿ äÿ àíúàã àüûëëû ÿìðëÿð âåðÿðäè.
Êðàë äåéèðäè:“ßýÿð þç ýåíåðàëûìà ãàüàéû úèëäèíÿ ýèðìÿéè ÿìð åòñÿì âÿýåíåðàë ìÿíèì ÿìðèìè éåðèíÿ éåòèðìÿñÿ, áó îíóí ýöíàùû äåéèë,ìÿíèìêè îëàúàã”.
Áàëàúà øàùçàäÿ öðêÿê-öðêÿê ñîðóøäó:__________– Îòóðà áèëÿðÿììè?
406

– Ùþêì åäèðÿì: îòóð! – äåéÿ êðàë úàâàá âåðäè âÿ ñèíúàá õÿçèíäÿí îëàí ìàíòèéàñûíûí áèð ÿòÿéèíè ÿçÿìÿòëÿ éûüûøäûðäû.
Ëàêèí Áàëàúà øàùçàäÿ ÷àøûá ãàëìûøäû. Ïëàíåò ÷îõ êè÷èê èäè. Áóêðàë íÿéè èäàðÿ åäèðäè?
Áàëàúà øàùçàäÿ äåäè:– ßëàùÿçðÿò, èúàçÿíèçëÿ ñèçäÿí áèð ñþç ñîðóøà áèëÿðÿììè...
Êðàë òÿëÿñèê äåäè:– Ùþêì åäèðÿì: ñîðóø.
– ßëàùÿçðÿò, ñèç íÿéè èäàðÿ åäèðñèíèç?
– Ùÿð øåéè... – äåéÿ êðàë ãûñà úàâàá âåðäè.
– Ùÿð øåéè?
Êðàë ÿëèíè äîëàíäûðûá, þç ïëàíåòèíè, ùÿì÷èíèí áàøãà ïëàíåòëÿðè
äÿ, óëäóçëàðû äà ýþñòÿðäè.
– Áöòöí áóíëàðû ñèç èäàðÿ åäèðñèíèç? – Áàëàúà øàùçàäÿ áèð äÿñîðóøäó.
Êðàë úàâàá âåðäè:– Áÿëè.
Î ùÿãèãÿòÿí êöëë-èõòèéàð ìîíàðõ èäè, îíà ýþðÿ äÿ ùå÷ áèðñÿää, ùöäóä áèëìèðäè.
– Óëäóçëàð äà ñèçÿ òàáåäèð? – äåéÿ Áàëàúà øàùçàäÿ ñîðóøäó.
– ßëáÿòòÿ, – äåéÿ Êðàë úàâàá âåðäè. – Óëäóçëàð äÿðùàë òàáåîëóðëàð. Ìÿí ñàéìàçëûüà äþçÿ áèëìÿðÿì!
Áàëàúà øàùçàäÿ âÿúäÿ ýÿëìèøäè. Îíóí êàø áåëÿ ãöäðÿòè îëàéäû. Î çàìàí ýöíäÿ ãûðõ äþðä äÿôÿ äåéèë, éåòìèø èêè äÿôÿ, ëàï éöçäÿôÿ, èêè éöç äÿôÿ ãöðóáà òàìàøà åäÿðäè âÿ áó çàìàí ùÿòòà ñòóëóáèð éåðäÿí î áèðè éåðÿ ñöðöòëÿìÿê äÿ ëàçûì ýÿëìÿçäè! Áó çàìàíî òÿðê åòäèéè ïëàíåòèíè õàòûðëàéàðàã, òÿçÿäÿí êÿäÿðÿ áöðöíäö âÿúÿñàðÿòèíè òîïëàéàðàã êðàëäàí õàùèø åòäè:– Ìÿí ýöíÿøèí ãöðóáóíà áàõìàã èñòÿéèðÿì... Ëöòôÿí ýöíÿøÿ
ùþêì åäèí êè, ãöðóá åòñèí...
– ßýÿð áèð ýåíåðàëà êÿïÿíÿê êèìè ÷è÷ÿêäÿí-÷è÷ÿéÿ ó÷ìàüû
éàõóä ôàúèÿ éàçìàüû, éàõóä ãàüàéûéà ÷åâðèëìÿéè ÿìð åòñÿì âÿýåíåðàë áó ÿìðëÿðè éåðèíÿ éåòèðìÿñÿ êèì ìöãÿññèðäèð – ìÿí éàýåíåðàë?
__________
Áàëàúà øàùçàäÿ áèð àí áåëÿ òÿðÿääöä åòìÿäÿí úàâàá âåðäè.
407

– Ñèç ÿëàùÿçðÿò.
Êðàë òÿñäèã åòäè:– Òàìàìèëÿ äîüðóäóð, ùÿð êÿñäÿí áàúàðäûüûíû òÿëÿá åòìÿê
ëàçûìäûð. Ùàêèìèééÿò ùÿð øåéäÿí ãàáàã àüûëëû îëìàëûäûð. ßýÿðñÿí þç úàìààòûíà äÿíèçÿ àòûëìàüû ÿìð åòñÿí, îíëàð èíãèëàá åäÿðëÿð. Ìÿí òàáå îëìàüû òÿëÿá åäÿ áèëÿðÿì, ÷öíêè ìÿíèì áóéðóãëàðûì àüûëëûäûð.
– Áÿñ ýöíÿøèí ãöðóá ìÿñÿëÿñè íåúÿ îëñóí? – äåéÿ Áàëàúà
øàùçàäÿ õàòûðëàòäû. Î, áèð ñþç ñîðóøàíäà úàâàá àëìàìûø ñàêèò îëàíäåéèëäè.
– Ýöíÿø äÿ ãöðóá åäÿúÿêäèð. Ìÿí ýöíÿøèí ãöðóáóíó òÿëÿá
åäèðÿì. Ëàêèí ÿââÿëúÿ ÿëâåðèøëè øÿðàèò ýþçëÿéÿúÿéÿì, çèðàùþêìäàðûí ìöäðèêëèéè äÿ áóíäàäûð.
– Áÿñ ÿëâåðèøëè øÿðàèò íÿ âàõò îëàúàã? – Áàëàúà øàùçàäÿ áèëìÿê èñòÿäè.
– Ùì, ùì, – Êðàë ãàëûí òÿãâèìè âÿðÿãëÿìÿéÿ áàøëàäû. – Áó
ýöí... ùì, ùì... áó ýöí àõøàì ñààò éåääè ãûðõ äÿãèãÿäÿ îëàúàãäûð. Îíäà ñÿí ìÿíèì ùþêìöìöí íåúÿ äÿãèã éåðèíÿ éåòèðèëäèéèíè
ýþðÿðñÿí.
Áàëàúà øàùçàäÿ ÿñíÿäè. Ùåéô êè, áóðàäà ýöíÿøèí ãöðóáóíà èñòÿäèéèí âàõò òàìàøà åäÿ áèëìèðñÿí!.. Äöçöíö äåñÿê, î àç-ìàçäàðûõìàüà áàøëàäû.
Êðàëà äåäè:– Ýåòìÿê âàõòûäûð. Áóðàäà ãàëìàüûìûí ìÿíàñû éîõäóð.
Êðàë äåäè:– Ãàë! – Ðÿèééÿò òàïäûüû ö÷öí î ÷îõ ãöðóðëó èäè âÿ îíäàí
àéðûëìàã èñòÿìèðäè. – Ãàë, ìÿí ñÿíè íàçèð òÿéèí åäÿðÿì.
– Íÿ íàçèðè?
– Ùÿ... ÿäëèééÿ íàçèðè.
– Áóðàäà êè, ìöùàêèìÿ åòìÿéÿ àäàì éîõäóð.
Êðàë åòèðàç åòäè:– Êèì áèëèð. Ìÿí ùÿëÿ áöòöí êðàëëûüûìû éîõëàìàìûøàì. Ìÿí÷îõ ãîúàéàì, êàðåòà ñöðìÿéÿ éåðèì éîõäóð, ïèéàäà ýÿçìÿê èñÿéîðóúóäóð.
__________
Áàëàúà øàùçàäÿ ÿéèëèá ïëàíåòèí î áèðè òÿðÿôèíÿ áèð äÿ áàõäû:408

– Ìÿí áàõäûì. Î òÿðÿôäÿ äÿ áèð êÿñ éîõäóð.
Êðàë äåäè:– Îíäà þç-þçöíö ìöùàêèìÿ åò. Áó ÿí ÷ÿòèí ìÿñÿëÿäèð. Þçöíö ìöùàêèìÿ åòìÿê áàøãàëàðûíû ìöùàêèìÿ åòìÿêäÿí ãàò-ãàòàüûðäûð. ßýÿð ñÿí þçöíö äöçýöí ìöùàêèìÿ åòìÿéè áàúàðûðñàíñà,äåìÿëè, ñÿí ùÿãèãÿòÿí ìöäðèê àäàìñàí.
Áàëàúà øàùçàäÿ äåäè:– Ìÿí þçöìö ùàðäà îëñà ìöùàêèìÿ åäÿ áèëÿðÿì. Îíóí ö÷öíáóðàäà ãàëìàüûìûí ìÿíàñû éîõäóð.
Êðàë äåäè:– Ùì, ùì... Ìÿíÿ áåëÿ ýÿëèð êè, ïëàíåòèìèí ùàðàñûíäà èñÿ ãîúà áèð ñè÷àí éàøàéûð. Ìÿí ýåúÿëÿð îíóí õûðûëòûñûíû åøèäèðÿì. Ñÿí îãîúà ñè÷àíû ìöùàêèìÿ åäÿ áèëÿðäèí. Àðà-ñûðà îíó þëöì úÿçàñûíà
ìÿùêóì åò. Îíóí ùÿéàòû ñÿíäÿí àñûëû îëàúàãäûð. Ñîíðà èñÿ ùÿðäÿôÿ îíó áàüûøëàìàã ëàçûì ýÿëÿúÿêäèð. Ãîúà ñè÷àíû ãîðóìàã ëàçûìäûð, î áóðàäà áèð äÿíÿäèð.
Áàëàúà øàùçàäÿ äåäè:– Ìÿí þëöì ùþêìëÿðè ÷ûõàðìàüû õîøëàìûðàì. Áèð äÿ ìÿíèì
ýåòìÿê âàõòûìäûð.
– Éîõ, ýåòìÿê âàõòû äåéèë, – êðàë åòèðàç åòäè.
Áàëàúà øàùçàäÿ éîëà äöçÿëìÿéÿ ùàçûð èäè, àììà ãîúà ùþêìäàðû ìÿéóñ åòìÿê èñòÿìèðäè. Î äåäè:– ßýÿð ÿëàùÿçðÿò þçöíöí áöòöí áóéóðäóãëàðûíûí ñþçñöç éåðèíÿ éåòèðèëìÿñèíè èñòÿéèðñÿ, îíäà ìÿíÿ äàùà àüûëëû ÿìðëÿð âåðìÿëè
èäè. Ìÿñÿëÿí, ñèç ìÿíÿ áèð àí áåëÿ ëÿíýèìÿäÿí éîëà ÷ûõìàã ÿìðèâåðÿ áèëÿðäèíèç. Ìÿíÿ áåëÿ ýÿëèð êè, áóíóí ö÷öí ìþâúóä øÿðàèò÷îõ ÿëâåðèøëèäèð...
Êðàë úàâàá âåðìÿäè. Áàëàúà øàùçàäÿ ãÿòèééÿòñèçëèê è÷èíäÿ áèðàç àéàã ñàõëàäû, ñîíðà êþêñöíö þòöðöá éîëà äöøäö.
Êðàë òÿëÿñèê îíóí àðõàñûíúà ãûøãûðäû:– Ñÿíè ñÿôèð òÿéèí åäèðÿì.
Áó çàìàí îíóí ýþðêÿìè åëÿ èäè êè, ñàíêè ùå÷ áèð åòèðàçà äþçÿáèëìÿçäè.
Áàëàúà øàùçàäÿ éîëóíà äàâàì åäÿðÿê þç-þçöíÿ äåäè: “Áó__________
éàøëûëàð ãÿðèáÿ ìÿõëóãäóð”.
409

XIÈêèíúè ïëàíåòäÿ øþùðÿòïÿðÿñò éàøàéûðäû.
Î, Áàëàúà øàùçàäÿíè ùÿëÿ óçàãäàí ýþðÿí êèìè ãûøãûðäû:– Ïÿðÿñòèøêàð äà ýÿëèá ÷ûõäû.
Àõû øþùðÿò äöøêöíëÿðèíÿ åëÿ ýÿëèð êè, ùàìû îíëàðà ùåéðàíäûð.
Áàëàúà øàùçàäÿ äåäè:– Ñàáàùûíûç õåéèð. Ñèçèí íÿ ãÿðèáÿ øëéàïàíûç âàð.
– Áó, òÿçèì ö÷öíäöð, – äåéÿ øþùðÿòïÿðÿñò èçàù åòäè. Ìÿíèòÿáðèê åäÿí çàìàí úàâàá âåðìÿê ö÷öíäöð. Áÿäáÿõò÷èëèêäÿí áóðàùå÷ êÿñ àéàã áàñìûð.
– Áåëÿìè? – Áàëàúà øàùçàäÿ ìûçûëäàíäû: î ùå÷ íÿ áàøà äöøìöðäö.
Øþùðÿòïÿðÿñò îíà äåäè:– ßë ÷àë.
Áàëàúà øàùçàäÿ ÿë ÷àëäû. Øþùðÿòïÿðÿñò øëéàïàñûíû ÷ûõàðûá òÿâàçþêàðëûãëà áàø ÿéäè.
Áàëàúà øàùçàäÿ ôèêèðëÿøäè: “Áóðàäà ãîúà êðàëûí éàíûíäà îëäóüóíäàí éàõøûäûð”. Òÿçÿäÿí ÿë ÷àëìàüà áàøëàäû. Øþùðÿòïÿðÿñò èñÿéåíÿ øëéàïàñûíû ÷ûõàðàðàã òÿçèì åëÿäè.
Áåø äÿãèãÿ åéíè øåé òÿêðàð îëóíäó, áó, Áàëàúà øàùçàäÿíè áåçèêäèðäè.
– Áÿñ øëéàïàíûí éåðÿ äöøìÿñè ö÷öí íÿ åòìÿê ëàçûìäûð? –äåéÿ Áàëàúà øàùçàäÿ ñîðóøäó.
Ëàêèí øþùðÿòïÿðÿñò åøèòìÿäè. Øþùðÿòïÿðÿñòëÿð òÿðèôäÿí áàøãà ùå÷ íÿéè åøèòìèðëÿð.
Î, Áàëàúà øàùçàäÿäÿí ñîðóøäó:– Ñÿí äîüðóäàí äà ìÿíèì úîøãóí ïÿðÿñòèøêàðûìñàí?
– Ïÿðÿñòèø íÿäèð?
– Ïÿðÿñòèø åòìÿê î äåìÿêäèð êè, áóïëàíåòäÿ ìÿíèì ùàìûäàí ýþçÿë, ùàìûäàí
éàõøûýåéèíìèø îëäóüóìó, ùàìûäàí âàðëû,__________
ùàìûäàí àüûëëû îëäóüóìó åòèðàô åäÿñÿí.
410

– Àõû ñÿíèí ïëàíåòèíäÿ ñÿíäÿí áàøãà ùå÷ êÿñ éîõäóð.
– Ìÿíè øàä åëÿ, ìÿíÿ âàëåù îë!
Áàëàúà øàùçàäÿ éöíýöëúÿ ÷èéèíëÿðèíè àòàðàã äåäè:– Ìÿí ìÿôòóí îëóðàì, àììà áóíóí íÿéè ñÿíÿ õîø ýÿëèð?
Î, øþùðÿòïÿðÿñòèí éàíûíäàí ãà÷äû.
Î, éîëà äöçÿëÿðÿê, à÷ûã ñàäÿëþâùëöêëÿ ôèêèðëÿøäè: “Äîüðóäàíäà éàøëûëàð ÷îõ ãÿðèáÿ ìÿõëóãäóð”.

XIIÎ áèðè ïëàíåòäÿ ÿééàø éàøàéûðäû. Áàëàúà øàùçàäÿ îíóí éàíûíäà ÷îõ ãàëìàäû, àíúàã áóðàäà îëàíäàí ñîíðà ÿùâàëû ïîçóëäó.
Î áó ïëàíåòÿ ýÿëÿíäÿ ÿééàø ñöêóò è÷èíäÿ îòóðóá, ãàáàüûíà
äöçöëìöø áîø âÿ äîëó øöøÿ ãîøóíóíà áàõûðäû. Áàëàúà øàùçàäÿ
ñîðóøäó:– Ñÿí íÿ åäèðñÿí?
– È÷èðÿì – äåéÿ ÿééàø ùöçíëÿ úàâàá âåðäè.
– Íÿ ö÷öí?
– Óíóòìàã ö÷öí.
– Íÿéè óíóòìàã ö÷öí? – äåéÿ Áàëàúà øàùçàäÿ ñîðóøäó; îíóíÿééàøà éàçûüû ýÿëäè.
– Óòàíäûüûìû óíóòìàã èñòÿéèðÿì, – äåéÿ ÿééàø åòèðàô åòäè,áàøûíû àøàüû ñàëëàäû.
– Ñÿí íÿäÿí óòàíûðñàí? – äåéÿ Áàëàúà øàùçàäÿ ñîðóøäó. Î,öðÿêäÿí èñòÿéèðäè êè, çàâàëëûéà êþìÿê åòñèí.
ßééàø èçàù åòäè:– È÷ìÿêäÿí óòàíûðàì, –îíäàí äàùà ùå÷ áèð ñþçãîïàðìàã ìöìêöí äåéèëäè.
Áàëàúà øàùçàäÿ ïÿæìöðäÿ, ùåéðÿò è÷èíäÿ ýåòìÿéÿ öç ãîéäó.
Î ýåäÿ-ýåäÿ äöøöíäö:“Áÿëè,
øöáùÿñèç, éàøëûëàð ÷îõ,__________
÷îõ ãÿðèáÿ ìÿõëóãäóð”.
411

XIII
Äþðäöíúö ïëàíåò èøáàç àäàìûí èäè. Î, î ãÿäÿð ìÿøüóë èäè êè,Áàëàúà øàùçàäÿ ýÿëÿíäÿ áàøûíû äà ãàëäûðìàäû. Áàëàúà øàùçàäÿ äåäè:– Ñàëàì. Ïàïèðîñóíóç ñþíìöøäöð.
– Ö÷ öñòÿ ýÿë èêè – áåø. Áåø öñòÿ ýÿë éåääè – îí èêè. Îí èêè öñòÿýÿë ö÷ – îí áåø. Ñàëàì. Îí áåø öñòÿ ýÿë éåääè – èéèðìè èêè. Èéèðìèèêè öñòÿ ýÿë àëòû – èéèðìè ñÿêêèç. Êèáðèò éàíäûðìàüà âàõò éîõäóð.
Èéèðìè àëòû öñòÿ ýÿë áåø – îòóç áèð. Îô! Úÿìèñè, äåìÿëè, áåø éöç áèðìèëéîí àëòû éöç èéèðìè èêè ìèí éåääè éöç îòóç áèð îëäó.
– Áåø éöç ìèëéîí íÿ?
– Íÿ? Ñÿí ùÿëÿ áóðäàñàí? Áåø éöç ìèëéîí... Àíúàã íÿîëäóüóíó áèëìèðÿì... Î ãÿäÿð èøèì âàð êè! Ìÿí úèääè àäàìàì,ëàããûðòû èëÿ èøèì éîõäóð. Èêè öñòÿ ýÿë áåø – éåääè...
– Áåø éöç ìèëéîí íÿ? – äåéÿ Áàëàúà øàùçàäÿ òÿêðàð åòäè: Îáèð øåé ñîðóøàíäà úàâàá àëìàìûø ðàùàò îëìàçäû.
Èøáàç àäàì áàøûíû ãàëäûðäû.
– Ìÿí ÿëëè äþðä èëäèð áó ïëàíåòäÿ éàøàéûðàì, áó âàõò ÿðçèíäÿ
ìÿíÿ úÿìè ö÷ äÿôÿ ìàíå îëìóøëàð. Èëê äÿôÿ, èéèðìè èêè èë áóíäàí
ãàáàã, ùàðàäàíñà, áèð ìàé áþúÿéè ïåéäà îëäó. Î äÿùøÿòëè ñÿñ-êöéãàëäûðäû âÿ áó çàìàí öñòÿ ýÿëìÿêäÿ äþðä ñÿùâ áóðàõäûì. Èêèíúè
äÿôÿ îí áèð èë áóíäàí ãàáàã ìÿíè éåë õÿñòÿëèéè òóòäó. ×îõîòóðìàãäàí. Ýÿçèá äîëàøìàüà âàõòûì éîõäóð. Ìÿí úèääè
àäàìàì. Ö÷öíúö äÿôÿ... áàõ èíäè! Äåìÿëè, áåø éöç ìèëéîí.
– Ìèëéîí íÿ?
Èøáàç àäàì áàøà äöøäö êè, úàâàá âåðìÿê ëàçûìäûð, éîõñà
áóíäàí úàíûíû ãóðòàðà áèëìÿéÿúÿê.
– Áåø éöç ìèëéîí áÿçÿí ùàâàäà ýþðöíÿí õûðäà-õóðäà øåéëÿð.
– Áó íÿäèð, ìèë÷ÿêäèð?
– Éîõ úàíûì, áàëàúà, ïàðûëäàéàí.
– Àðûäûð?
– Éîõ, éîõ. Ëàï êè÷èêäèð, ãûçûëà ÷àëàí øåéëÿðäèð. Ùàíñû òÿíáÿë
îíëàðà áàõñà, õÿéàëà ýåäèð. Ìÿí èñÿ úèääè àäàìàì. Ìÿíèì õÿéàëà ýåòìÿéÿ âàõòûì éîõäóð.
– Àùà, óëäóçëàð?
__________– Þçöäöð, óëäóçëàð.
412

– Áåø éöç ìèëéîí óëäóç? Áÿñ ñÿí îíëàðëà íÿ åäèðñÿí?
– Áåø éöç áèð ìèëéîí àëòû éöç èéèðìè èêè ìèí éåääè éöç îòóçáèð. Ìÿí úèääè àäàìàì, äÿãèãëèéè ñåâèðÿì.
– Áÿñ ñÿí áó óëäóçëàðëà íÿ åäèðñÿí?
– Íÿ åäèðÿì?
– Áÿëè.
– Ùå÷ íÿ åëÿìèðÿì. Ìÿí îíëàðûí ñàùèáèéÿì.
– Óëäóçëàðûí ñàùèáè?
– Áÿëè.
– Ìÿí êðàë ýþðäöì, î...
– Êðàëëàð ùå÷ íÿéèí ñàùèáè äåéèë. Îíëàð éàëíûç èäàðÿ åäèðëÿð.
Áó òàìàì áàøãà èøäèð.
– Áÿñ óëäóçëàðà ñàùèá îëìàã ñÿíèí íÿéèíÿ ýÿðÿêäèð?
– Âàðëû îëìàã èñòÿéèðÿì.
– Íÿ ö÷öí âàðëû îëóðñàí?
– ßýÿð áèð áàøãàñû éåíè óëäóçëàð êÿøô åòñÿ, îíëàðû àëìàã ö÷öí.
“Î åëÿ ùÿìèí ÿééàø êèìè ìöùàêèìÿ éöðöäöð” äåéÿ Áàëàúà
øàùçàäÿ äöøöíäö.
Ñîíðà ñîðüó-ñóàëûíà äàâàì åòäè:– Óëäóçëàðà íåúÿ éèéÿëÿíìÿê îëàð?
– Óëäóçëàð êèìèíäèð? – äåéÿ èøáàç íàðàçûëûãëà ñîðóøäó.
– Áèëìèðÿì. Ùå÷ êèìèí.
– Äåìÿëè, ìÿíèìäèð, ÷öíêè áó èëê äÿôÿ ìÿíèì àüëûìà ýÿëèáäèð.
– Áó êèôàéÿòäèðìè?
– ßëáÿòòÿ. ßýÿð ñÿí ñàùèáñèç àëìàñ òàïñàí, äåìÿëè, îñÿíèíäèð. ßýÿð ñàùèáñèç àäàòàïñàí, äåìÿëè, î ñÿíèíäèð.
ßýÿð áèð èäåéà ùàìûäàí ÿââÿë
ñÿíèí àüëûíà ýÿëñÿ, ñÿí îíàïàòåíò àëûðñàí: î èäåéà ñÿíèíäèð. Ìÿí óëäóçëàðûí ñàùèáèéÿì, ÷öíêè ìÿíÿ ãÿäÿð ùå÷êÿñ îíëàðûí ñàùèáè îëìàã ôèê__________
ðèíÿ äöøìÿìèøäèð.
413

Áàëàúà øàùçàäÿ äåäè:– Áàõ, áó äîüðóäóð. Áÿñ ñÿí îíëàðëà íÿ åäèðñÿí?
Èøáàç úàâàá âåðäè:– Îíëàð ìÿíèì ñÿðÿíúàìûìäàäûð. Îíëàðû ñàéûðàì, ãàéûäûá áèðäÿ ñàéûðàì. Áó ÷îõ ÷ÿòèíäèð. Ëàêèí ìÿí úèääè àäàìàì.
Ùÿð ùàëäà áó Áàëàúà øàùçàäÿéÿ àç èäè. Î äåäè:– ßýÿð ìÿíèì èïÿê äÿñìàëûì âàðñà, áîéíóìà ñàðûéûá, þçöìëÿ àïàðà áèëÿðÿì. ßýÿð ìÿíèì ÷è÷ÿéèì âàðñà, äÿðèá þçöìëÿ àïàðà áèëÿðÿì. Àõû ñÿí óëäóçëàðû þçöíëÿ àïàðà áèëìÿçñÿí!
– Õåéð, àììà ìÿí îíëàðû áàíêà ãîéà áèëÿðÿì.
– Áó íåúÿ îëóð?
– Áàõ áåëÿ: íÿ ãÿäÿð óëäóçóì îëäóüóíó êàüûçà éàçàðàì.
Ñîíðà áó êàüûçû éåøèéÿ ãîéóá, àüçûíû áÿðê-áÿðê áàüëàðàì.
– Âÿññàëàì?
– Áó áÿñäèð.
“Ýöëìÿëèäèð! – Áàëàúà øàùçàäÿ äöøöíäö. – Ùÿòòà øàèðàíÿäèð.
Àììà áèð åëÿ úèääè äåéèë”.
Íÿéèí úèääè, íÿéèí ãåéðè-úèääè îëäóüóíó áó Áàëàúà øàùçàäÿþç áèëäèéè êèìè áàøà äöøöðäö, áó àíëàéûø ãÿòèééÿí éàøëûëàðûíêûíà
îõøàìûðäû.
Î äåäè:– Ìÿíèì ÷è÷ÿéèì âàð, ìÿí îíó ùÿð ñÿùÿð ñóâàðûðàì. Ìÿíèìö÷ âóëêàíûì âàð, ùÿð ùÿôòÿ îíëàðû òÿìèçëÿéèðÿì. Ùÿð ö÷öíö òÿìèçëÿéèðÿì, ñþíìöøö äÿ. Êèì áèëèð, ùÿð øåé îëà áèëÿð. Ìÿíèì îíëàðûí ñàùèáè îëìàüûìûí ÷è÷ÿéèìÿ äÿ, âóëêàíûìà äà õåéðè âàð.
Àììà ñÿíäÿí óëäóçëàðà ùå÷ áèð ôàéäà äÿéìÿç....
Èøáàç àäàì àüçûíû à÷ìàã èñòÿéèðäè, àììà úàâàá ö÷öí ñþç òàïìàäû. Áàëàúà øàùçàäÿ éîëà äöçÿëäè.
Î éîëóíà äàâàì åäÿ-åäÿ ñàôãÿëáëèëèêëÿ äöøöíöðäö: “Éîõ,éàøëûëàð ùÿãèãÿòÿí äÿ ãÿðèáÿ ìÿõëóãäóð”.

XIVÁåøèíúè ïëàíåò ÷îõ ìàðàãëû èäè. Î ùàìûñûíäàí êè÷èê èäè. Îíäàúÿìè-úöìëÿòàíû áèð ôÿíÿð âÿ áèð ôÿíÿð÷è éåðëÿøìèøäè. Áàëàúà øàù__________
çàäÿ ùå÷ âÿúùëÿ áàøà äöøÿ áèëìèðäè êè, áó êè÷èê, ýþéäÿ èòèá-ýå414

äÿí, åâëÿð âÿ ÿùàëè îëìàéàí ïëàíåòäÿ ôÿíÿð âÿ ôÿíÿð÷è íÿéÿ ëàçûìäûð. Éåíÿ äÿ ôèêðÿ ýåòäè:“Áÿëêÿ áó àäàì äà ìÿíàñûçäûð. Ëàêèí î êðàë, øþùðÿòïÿðÿñò, èøáàç âÿ ÿééàø ãÿäÿð ìÿíàñûç äåéèë. Îíóí èøèíäÿ ùÿð ùàëäà ìÿíà âàð.
Î ôÿíÿðèíè éàíäûðàíäà åëÿ áèë äàùà áèð óëäóç éàõóä ÷è÷ÿê éàðàíûð.
Ôÿíÿðèíè ñþíäöðÿíäÿ èñÿ åëÿ áèë óëäóç éàõóä ÷è÷ÿê éóõóéà ýåäèð.
Ýþçÿë ìÿøüÿëÿäèð. Ùÿãèãÿòÿí ôàéäàëûäûð. Îíà ýþðÿ êè, ýþçÿëäèð”.
Î áó ïëàíåòÿ éàíàøûá åùòèðàìëà ôÿíÿð÷èéÿ áàø ÿéäè. Äåäè:– Ñàáàùûí õåéèð. Íÿ ö÷öí ñÿí èíäè ôÿíÿðèíè ñþíäöðäöí?
Ôÿíÿð÷è úàâàá âåðäè:– Øÿðòèìèç áåëÿäèð. Ñàáàùûí õåéèð.
– Áó íåúÿ øÿðòäèð?
– Ôÿíÿðè ñþíäöðìÿê. Àõøàìûí õåéèð.
Òÿçÿäÿí ôÿíÿðè éàíäûðäû.
– Áÿñ íèéÿ òÿçÿäÿí éàíäûðäûí?
– Øÿðòèìèç áåëÿäèð, – äåéÿ ôÿíÿð÷è òÿêðàð åòäè.
– Áàøà äöøìöðÿì, – äåéÿ Áàëàúà øàùçàäÿ åòèðàô åòäè.
Ôÿíÿð÷è äåäè:– Áàøà äöøöëÿñè äÿ áèð øåé éîõäóð. Øÿðò øÿðòäèð. Ñàáàùûí õåéèð.
Ôÿíÿðè ñþíäöðäö.
Ñîíðà ãûðìûçû äàìà-äàìà äÿñìàëëà àëíûíûí òÿðèíè ñèëèá äåäè:– Ïåøÿì ÷îõ àüûðäûð. Áèðçàìàí áóíóí ìÿíàñû âàð èäè.
Ìÿí ñÿùÿðëÿð ôÿíÿðè ñþíäöðöð,àõøàìëàð òÿçÿäÿí éàíäûðûðäûì.
Ìÿíèì ñÿðÿíúàìûìäà, äèíúÿëìÿê ö÷öí ýöí, éàòìàã ö÷öíýåúÿ ãàëûðäû.
– Áÿñ ñîíðà øÿðò äÿéèøèëäè?
Ôÿíÿð÷è äåäè:– Øÿðò äÿéèøèëìÿäè. Åëÿáÿäáÿõò÷èëèê äÿ áóíäàäûð. Ìÿíèì ïëàíåòèì èëäÿí-èëÿ äàùàñöðÿòëÿ
ùÿðëÿíèð, øÿðò èñÿ ÿââÿë__________
êè êèìè ãàëûð.
415

Áàëàúà øàùçàäÿ ñîðóøäó:– Èíäè áÿñ íåúÿ îëóð?
– Ýþðäöéöí êèìè. Ïëàíåò áèð äÿãèãÿäÿ òàì äþâð åäèð, ìÿíèìèñÿ áèð ñàíèéÿ äÿ áîø âàõòûì ãàëìûð. Ùÿð äÿãèãÿ ìÿí ôÿíÿðè ñþíäöðöá òÿçÿäÿí éàíäûðûðàì.
– Ìàðàãëûäûð. Äåìÿëè, ñÿíèí ýöíöí úÿìè áèð äÿãèãÿ îëóð.
Áàëàúà øàùçàäÿ ôÿíÿð÷èéÿ áàõûð âÿ þç ñþçöíÿ áåëÿ ñàäèã áóàäàì, ýåòäèêúÿ äàùà ÷îõ õîøóíà ýÿëèðäè. Áàëàúà øàùçàäÿ áèð çàìàí ýöíÿøèí áàòìàñûíà áèð äÿ òàìàøà åòìÿê ö÷öí ñòóëó áó éåðäÿí ýþòöðöá, î áèðè éåðÿ ãîéäóüóíó õàòûðëàäû. Âÿ î, äîñòóíà êþìÿê åëÿìÿê èñòÿäè. Î, ôÿíÿð÷èéÿ äåäè:– Ãóëàã àñ, ìÿí áèð éîë áèëèðÿì: èñòÿäèéèí âàõò äèíúÿëÿ
áèëÿðñÿí...
Ôÿíÿð÷è äåäè:– Ìÿí ùÿìèøÿ äèíúÿëìÿê èñòÿéèðÿì.
Àõû ñþçöíÿ ñàäèã ãàëà-ãàëà òÿíáÿëëèê äÿ åëÿìÿê îëàð.
Øàùçàäÿ äàâàì åòäè:– Ñÿíèí ïëàíåòèí î ãÿäÿð êè÷èêäèð êè, ö÷ àääûìà äîëàíà áèëÿðñÿí. Ñÿí åëÿ éåðèìÿëèñÿí êè, ùÿìèøÿ ýöíÿøäÿ ãàëàñàí. Ñÿí äèíúÿëìÿê èñòÿéÿíäÿ äóðìàäàí éåðè... î çàìàí ýöíäöç èñòÿäèéèí ãÿäÿð óçàíàúàãäûð.
Ôÿíÿð÷è äåäè:– Áóíóí ìÿíÿ ôàéäàñû àçäûð. Ìÿí äöíéàäà ùÿð øåéäÿí ÷îõéàòìàüû õîøëàéûðàì.
Áàëàúà øàùçàäÿ îíóí ùàëûíà éàíäû:– Îíäà ñÿíèí èøèí øóëóãäóð.
Ôÿíÿð÷è òÿñäèã åòäè:– Ìÿíèì èøèì ïèñäèð. Ýöíöí õåéèð.
Ôÿíÿðè ñþíäöðäö.
Áàëàúà øàùçàäÿ éîëóíà äàâàì åäÿ-åäÿ þç-þçöíÿ äåäè: “Ùàìûíûí – êðàëûí äà, øþùðÿòïÿðÿñòèí äÿ, ÿééàøûí äà, èøáàçûí äà íèôðÿòåäÿ áèëÿúÿéè àäàì áàõ, áóäóð. Áóíóíëà áåëÿ îíëàðûí è÷èíäÿ ýöëöíú îëìàéàí éåýàíÿ àäàì äà áóäóð. Áÿëêÿ áó îíóí ö÷öíäöð êè,î òÿêúÿ þçö ùàããûíäà äöøöíìöð”.
__________
Áàëàúà øàùçàäÿ êþêñöíö þòöðäö.
416

“Áàõ ìÿí áåëÿ àäàìëà äîñò îëà áèëÿðäèì. Àììà îíóí ïëàíåòè÷îõ êè÷èêäèð. Îðäà èêè àäàìà éåð îëìàç...”Áó ýþçÿë ïëàíåò ùàããûíäà ùÿð øåéäÿí ÷îõ äàùà áèð ñÿáÿáäÿí
ùåéôñèëÿíäèéèíè åòèðàô åòìÿéÿ úÿñàðÿòè ÷àòìûðäû: áóðàäà èéèðìè
äþðä ñààò ÿðçèíäÿ ãöðóáà ìèí äþðä éöç ãûðõ äÿôÿ òàìàøà åòìÿê
îëàðäû!

XVÀëòûíúû ïëàíåò ãàáàãêûíäàí îí äÿôÿ áþéöê èäè. Îíäà ãîúà áèðêèøè éàøàéûðäû, î, ãàëûí êèòàá éàçûðäû.
Ãîúà, Áàëàúà øàùçàäÿíè ýþðÿí êèìè ãûøãûðäû:– Áàõûí! Ñÿééàù ýÿëäè!
Áàëàúà øàùçàäÿ íÿôÿñèíè äÿðìÿê ö÷öí ñòóëäà îòóðäó. Î ÷îõýÿçèá äîëàøìûøäû!
Ãîúà îíäàí ñîðóøäó:– Ùàðàäàí áåëÿ?
Áàëàúà øàùçàäÿ ñîðóøäó:– Áó ãàëûí êèòàá íÿäèð? – Ñèç áóðàäà íÿ åäèðñèíèç?
– Ìÿí úîüðàôèéàøöíàñàì, – äåéÿ ãîúà úàâàá âåðäè.
– Áÿñ úîüðàôèéàøöíàñ íÿ äåìÿêäèð?
– Àëèìäèð, þçö äÿ åëÿ àëèìäèð êè, äÿíèçëÿðèí, ÷àéëàðûí, øÿùÿðëÿðèí, äàüëàðûí âÿ ñÿùðàëàðûí ùàðàäà îëäóüóíó áèëèð.
Áàëàúà øàùçàäÿ äåäè:– Íåúÿ äÿ ìàðàãëûäûð! Áàõ áó ÿñèë èøäèð!
Î, úîüðàôèéàøöíàñûí ïëàíåòèíè íÿçÿðäÿí êå÷èðäè. Ùå÷ áèð çàìàí áåëÿ ÿçÿìÿòëè ïëàíåò ýþðìÿìèøäè. Î äåäè:– Ñèçèí ïëàíåò ÷îõ ýþçÿëäèð. Áÿñ ñèçèí îêåàíëàðûíûç âàðìû?
Úîüðàôèéàøöíàñ äåäè:– Áóíó ìÿí áèëìèðÿì.
– Ïà-ùî! Áàëàúà øàùçàäÿ òÿÿññöôëÿ óçàòäû. – Áÿñ äàüëàð?
– Áèëìèðÿì. – Úîüðàôèéàøöíàñ òÿêðàð åòäè.
– Áÿñ øÿùÿðëÿð, ÷àéëàð, ñÿùðàëàð?
– Áóíó äà áèëìèðÿì.
– Àõû ñèç úîüðàôèéàøöíàññûíûç.
__________
Úîüðàôèéàøöíàñ äåäè:417

– Åëÿäèð êè, âàð. Ìÿíúîüðàôèéàøöíàñàì, ñÿééàù äåéèëÿì. Ñÿééàùëàðà éàìàí åùòèéàúûì âàð. Àõû øÿùÿðëÿðèí, ÷àéëàðûí,äàüëàðûí, äÿíèçëÿðèí, îêåàíëàðûíâÿ ñÿùðàëàðûí ùåñàáûíû úîüðàôèéà÷ûëàð àïàðìûð. Úîüðàôèéàøöíàñ
îëäóãúà ìöùöì ñèìàäûð, îíóíàâàðà-àâàðà ýÿçìÿéÿ âàõòû éîõäóð. Î, êàáèíåòèíäÿí áàéûðà ÷ûõìûð. Ëàêèí î ñÿééàùëàðû ãÿáóë åäèá,îíëàðûí äåäèêëÿðèíè éàçûð. ßýÿð îíëàðäàí áèðè ìàðàãëû áèð øåé äàíûøñà,úîüðàôèéàøöíàñ éîõëàìà àïàðûð, áó ñÿééàùûí òÿìèç àäàì îëóáîëìàäûüûíû þéðÿíèð.
– Íÿéÿ ýþðÿ?
Ñÿééàù éàëàí äåìèø îëñà, úîüðàôèéà êèòàáëàðûíäà ùÿð øåé ãàðûøàð. ßýÿð î ùÿääÿí àðòûã è÷ÿí îëñà, áó äà áÿäáÿõò÷èëèêäèð.
– Íÿ ö÷öí?
– ×öíêè ÿééàøûí ýþçöíÿ ùÿð øåé èêè ýþðöíöð. Î çàìàí ÿñëèíäÿáèð îëàí äàüû úîüðàôèéàøöíàñ èêè ãåéä åäèð.
– Ìÿí áèð àäàì òàíûéûðäûì... Îíäàí ïèñ ñÿééàù ÷ûõàðäû, – Áàëàúà øàùçàäÿ ñþçýÿëèøè ãåéä åòäè.
– ×îõ îëà áèëÿð. ßýÿð ñÿééàùûí òÿìèç àäàì îëäóüó ìÿëóì
îëóðñà, î çàìàí îíóí êÿøôèíè éîõëàéûðëàð.
– Íåúÿ éîõëàéûðëàð? Ýåäèá áàõûðëàð?
– Éîõ úàíûì. Áó ÷ÿòèí îëàð. Ñàäÿúÿ òÿëÿá åäèðëÿð êè, ñÿééàù
äÿëèë-ñöáóò ýÿòèðñèí. Ìÿñÿëÿí, ÿýÿð î, äàü êÿøô åòìèøñÿ, ãîé îðàäàí áþéöê áèð äàø ýÿòèðñèí.
Úîüðàôèéàøöíàñ áèðäÿí âÿúäÿ ýÿëäè:– Ñÿíèí þçöí äÿ àõû ñÿééàùñàí! Ñÿí óçàãëàðäàí ýÿëìèñÿí!
Þç ïëàíåòèí áàðÿäÿ ìÿíÿ äàíûø!
Úîüðàôèéàøöíàñ ãàëûí êèòàáû à÷ûá, êàðàíäàøû ÷ÿðòäè. Ñÿééàùëàðûí
äàíûøûãëàðûíû ÿââÿëúÿ êàðàíäàøëà éàçûðëàð, éàëíûç ñÿééàù äÿëèë-ñöáóò òÿãäèì åäÿíäÿí ñîíðà îíó ìöðÿêêÿáëÿ éàçìàã îëàð.
__________
Úîüðàôèéàøöíàñ:418

– Ìÿí ñÿíè äèíëÿéèðÿì, – äåäè.
Áàëàúà øàùçàäÿ äîäàãóúó äåäè:– Îðàäà áèð åëÿ ìàðàãëû øåé éîõäóð, ìÿíèì ïëàíåòèìäÿ ùÿðøåé áàëàúàäûð. Ö÷ âóëêàíûì âàð. Èêèñè ôÿàëèééÿòäÿäèð, áèðè èñÿ ÷îõäàí ñþíöá. Àíúàã êèì áèëèð, ùÿð øåé îëà áèëÿð.
– Áÿëè, ùÿð øåé îëà áèëÿð, – äåéÿ úîüðàôèéàøöíàñ òÿñäèã åòäè.
Ñîíðà ìÿíèì ÷è÷ÿéèì âàð.
Úîüðàôèéàøöíàñ:– ×è÷ÿêëÿðè áèç ãåéäÿ àëìûðûã, – äåäè.
– Íÿ ö÷öí?! ×è÷ÿê ÿí ýþçÿë øåéäèð!
– ×öíêè ÷è÷ÿêëÿð ìöâÿããÿòèäèð.
– Íåúÿ éÿíè ìöâÿããÿòèäèð?
– Úîüðàôèéà êèòàáëàðû äöíéàäà ÿí ãèéìÿòëè êèòàáëàðäûð – äåéÿúîüðàôèéàøöíàñ èçàù åòäè. Îíëàð ùå÷ âàõò êþùíÿëìèðëÿð. Àõû äàüûí
éåðèíäÿí îéíàìàñû ÷îõ íàäèð ùàäèñÿäèð. Éàõóä îêåàíûí ãóðóìàñû. Áèç ÿáÿäè âÿ äÿéèøìÿç øåéëÿð ùàããûíäà éàçûðûã.
Áàëàúà øàùçàäÿ îíóí ñþçöíö êÿñäè:– Àíúàã ñþíìöø âóëêàí úîøà áèëÿð. Áÿñ “ìöâÿããÿòè” íÿ äåìÿêäèð?
– Âóëêàíûí ñþíìÿñèíèí éàõóä ïöñêöðìÿñèíèí áèç úîüðàôèéàøöíàñëàð ö÷öí ÿùÿìèééÿòè éîõäóð. Ìöùöì îëàí äàüäûð. Î äÿéèøèëìèð.
– Áÿñ “ìöâÿããÿòè” íÿ äåìÿêäèð? – äåéÿ Áàëàúà øàùçàäÿ ñîðóøäó, î áèð ñþç ñîðóøàíäà úàâàá àëìàìûø ñàêèò îëìàçäû.
– Áó î äåìÿêäèð êè, ùÿìèí øåé òåçëèêëÿ éîõ îëìàëûäûð.
– Ìÿíèì ÷è÷ÿéèì äÿ òåçëèêëÿ éîõ îëìàëûäûð?
– Øÿêñèç-øöáùÿñèç.
Áàëàúà øàùçàäÿ þç-þçöíÿ äåäè: “Ìÿíèì àôÿòèì âÿ ñåâèíúèì
ÿáÿäè äåéèë, îíóí ìöäàôèÿ ö÷öí ùå÷ íÿéè éîõäóð, îëàíû âóð-òóòäþðä òèêàíäûð. Ìÿí èñÿ îíó òÿðê åòäèì, î ìÿíèì ïëàíåòèìäÿ òàìàì òÿê-òÿíùà ãàëäû”.
Î, òÿðê åòäèéè ÷è÷ÿê ö÷öí èëê äÿôÿ òÿÿññöôëÿíäè. Àììà áèðäÿíîíà ìÿòàíÿò ãàéûòäû, úîüðàôèéàøöíàñäàí ñîðóøäó.
__________– Ùàðà ýåòìÿéèìè ìÿñëÿùÿò ýþðöðñöíöç?
419

Úîüðàôèéàøöíàñ úàâàá âåðäè:– Éåð ïëàíåòèíÿ ýåäèí. Îíóí øþùðÿòè ïèñ äåéèë...
Áàëàúà øàùçàäÿ éîëà äöøäö, àììà ôèêðè òÿê-òÿíùà ãîéäóüó
÷è÷ÿéèí éàíûíäà èäè.

XVI
Îíóí ýåòäèéè éåääèíúè ïëàíåò éåð îëäó.
Éåð – ñàäÿ ïëàíåò äåéèë: îíäà éöç îí áèð êðàë... (î úöìëÿäÿí,øöáùÿñèç, çÿíúèëÿðèíêè äÿ), éåääè ìèí úîüðàôèéàøöíàñ, äîããóçéöç ìèí èøáàç, éåääè ìèëéîí éàðûì ÿééàø, ö÷ éöç îí áèð ìèëéîí
øþùðÿòïÿðÿñò, úÿìè èêè ìèëéàðäà ãÿäÿð éàøëû âàðäûð.
Éåðèí íÿ ãÿäÿð áþéöê îëäóüóíó ñèçÿ àíëàòìàã ö÷öí òÿêúÿ áèðìÿñÿëÿíè äåìÿëèéÿì: åëåêòðèê èõòèðà îëóíìàìûøäàí ãàáàã áöòöí
àëòû ãèòÿäÿ áþéöê áèð ôÿíÿð÷èëÿð ãîøóíó – äþðä éöç àëòìûø èêè ìèíáåø éöç îí áèð àäàì ñàõëàìàã ëàçûì ýÿëèðäè.
Êÿíàðäàí áàõàíäà, áó ÿëà áèð òàìàøà èäè. Áó îðäóíóí ùÿðÿêÿòè, ëàï áàëåòäÿ îëäóüó êèìè, ÿí èíúÿ áèð ðèòìÿ òàáå èäè. Áèðèíúè
Éåíè Çåëàíäèéà âÿ Àâñòðàëèéà ôÿíÿð÷èëÿðè ÷ûõûø åäèðäèëÿð. Îíëàð
ôÿíÿðëÿðèíè éàíäûðûá éàòìàüà ýåäèðäèëÿð. Ñîíðà ×èí ôÿíÿð÷èëÿðèíèí
íþâáÿñè ÷àòûðäû. Îíëàð þç ðÿãñëÿðèíè èôà åäèá, ïÿðäÿíèí äàëûíà êå÷èðäèëÿð. Ñîíðà Ðóñèéà âÿ Ùèíäèñòàí ôÿíÿð÷èëÿðèíèí íþâáÿñè ÷àòûðäû. Ñîíðà Àôðèêà, Àâðîïàäà. Ñîíðà Úÿíóáè Àìåðèêàäà. Ñîíðà
Øèìàëè Àìåðèêàäà. Ùå÷ âàõò äàîíëàð ñÿùâ åòìèðäèëÿð, ùå÷ êÿñâàõòûíäàí ÿââÿë ñÿùíÿéÿ ÷ûõìûðäû. Áÿëè, áó ÷îõ ýþçÿë èäè.
Éàëíûç èêè ôÿíÿð÷èíèí, – áèðøèìàë ãöòáöíäÿ îëàí éåýàíÿ ôÿíÿðè éàíäûðàí ôÿíÿð÷èíèí, áèð äÿîíóí ùÿìïåøÿñè îëàí úÿíóá ãöòáöíäÿêè ôÿíÿð÷èíèí èøè ðàùàò âÿÿíýÿëñèç èäè: îíëàð þç èøëÿðè èëÿ èëäÿ__________
àíúàã èêè äÿôÿ ìÿøüóë îëóðäóëàð.
420

XVII
×îõ ìÿçÿëè äàíûøìàã èñòÿéÿíäÿ, áÿçÿí áèëàèõòèéàð éàëàí äåìÿëè îëóðñàí. Ìÿí ôÿíÿð÷èëÿð ùàããûíäà äàíûøàðêÿí ùÿãèãÿòè áèð àçòÿùðèô åòäèì, ãîðõóðàì êè, áèçèì ïëàíåòè òàíûìàéàí àäàìëàðäà
éàíëûø òÿñÿââöð ÿìÿëÿ ýÿëÿð. Àäàìëàð Éåð öçöíäÿ áèð åëÿ ÷îõ éåðòóòìóðëàð. ßýÿð îíóí èêè ìèëéàðä ÿùàëèñè áèð éåðÿ òîïëàøñà, ìèòèíãëÿðäÿ îëäóüó êèìè, áèð êöòëÿ øÿêëèíè àëñà, îíëàðûí ùàìûñûíû åíèâÿ óçóíó èéèðìè ìèë îëàí áèð ñàùÿéÿ àñàíëûãëà éåðëÿøäèðìÿê îëàð.
Áöòöí àäàìëàðû Ñàêèò Îêåàíûí ÿí áàëàúà àäàñûíäà áèð éåðÿ éûüìàã îëàð.
Éàøëûëàð, ÿëáÿòòÿ, ñèçÿ èíàíìàçëàð. Îíëàð åëÿ òÿñÿââöð åäèðëÿð
êè, ÷îõ éåð òóòóðëàð. Îíëàð þçëÿðè þçëÿðèíÿ, áàîáàáëàð êèìè, ÿçÿìÿòëè ýþðöíöðëÿð. Ñèç èñÿ îíëàðà äÿãèã ùåñàá àïàðìàüû ìÿñëÿùÿò
ýþðöí. Áó, îíëàðà õîø ýÿëÿð, àõû îíëàð ðÿãÿìëÿðè ñåâèðëÿð. Ñèç áóùåñàáà âàõò ñÿðô åòìÿéèí. Áóíóí ìÿíàñû éîõäóð. Ñèç îíñóç äàìÿíÿ èíàíûðñûíûç.
Äåìÿëè, Áàëàúà øàùçàäÿ éåðÿ ýÿëèá ÷ûõàíäà ùå÷ áèð èíñ-úèíñýþðìÿäè âÿ ÷îõ òÿÿúúöá åòäè. Ùÿòòà äöøöíäö êè, ñÿùâÿí áàøãà
ïëàíåòÿ ýÿëèá ÷ûõìûøäûð. Ëàêèí áóðàäàúà àé ðÿíýèíäÿ ùàëãàâàðûáèð øåé òÿðïÿíäè.
Áàëàúà øàùçàäÿ ùÿð åùòèìàëà ãàðøû:– Àõøàìûíûç õåéèð, – äåäè.
– Àõøàìûíûç õåéèð, – äåéÿ èëàí úàâàá âåðäè.
– Ìÿí ùàíñû ïëàíåòÿ ýÿëèá ÷ûõìûøàì?
Èëàí äåäè:– Éåðÿ, Àôðèêàéà.
– Áÿñ áåëÿ! Ìÿýÿð éåðäÿ àäàì éîõäóð?
– Áóðà ñÿùðàäûð. Ñÿùðàëàðäà ùå÷ êÿñ éàøàìûð. Ëàêèí Éåð áþéöêäöð.
Áàëàúà øàùçàäÿ äàøûí öñòÿ îòóðóá, ýþçëÿðèíè ýþéÿ ãàëäûðäû.
Äàëüûí-äàëüûí äåäè:– Ìÿí áèëìÿê èñòÿðäèì, íÿ ö÷öí óëäóçëàð ïàðûëäàéûðëàð. Éÿãèí
îíóí ö÷öí êè, ýåú éà òåç ùÿð êÿñ þçöíöíêöíö àõòàðûá òàïà áèëñèí.
Áàõ, ìÿíèì ïëàíåòèì îäóð – áàøûìûçûí öñòöíäÿ. Àììà î íÿ ãÿ__________
äÿð óçàãäàäûð.
421

Èëàí äåäè:– Ýþçÿë ïëàíåòäèð. Áÿñ ñÿíáóðàäà, Éåðäÿ íÿ åäÿúÿêñÿí?
– Ìÿí þç ÷è÷ÿéèìëÿ äåéèøìèøÿì, – äåéÿ Áàëàúà øàùçàäÿ åòèðàô åòäè.
– Äåìÿëè, èø âàðìûø...
Ùÿð èêèñè ñóñäó.
Íÿùàéÿò, Áàëàúà øàùçàäÿ
òÿçÿäÿí äèëëÿíäè:– Áÿñ àäàìëàð ùàðäàäûð?
Ùÿð ùàëäà ñÿùðàäà òÿê-òÿíùàëûãäûð...
Èëàí äåäè:– Àäàìëàðûí àðàñûíäà äà òÿê-òÿíùàëûãäûð.
Áàëàúà øàùçàäÿ äèããÿòëÿ îíà áàõäû.
– Ñÿí ãÿðèáÿ ìÿõëóãñàí. Áàðìàãäàí éîüóí äåéèëñÿí...
– Ìÿíèì ýöúöì, ãöäðÿòèì êðàëûí áàðìàüûíäàêûíäàí ÷îõäóð,– äåéÿ èëàí åòèðàç åòäè.
Áàëàúà øàùçàäÿ ýöëöìñÿäè.
– Ìÿýÿð ñÿí åëÿ ãöäðÿòëèñÿí? Ñÿíèí ùå÷ ïÿíúÿí äÿ éîõäóð.
Ñÿí ùå÷ ñÿéàùÿò äÿ åäÿ áèëìÿçñÿí...
Èëàí äåäè:– Ìÿí ñÿíè ùÿð ýÿìèäÿí äàùà óçàãëàðà àïàðà áèëÿðÿì.
Ãûçûë áèëÿðçèê êèìè Áàëàúà øàùçàäÿíèí òîïóüóíà ñàðûíäû. Äåäè:– Ìÿí êèìÿ òîõóíñàì, ÷ûõìûø îëäóüó éåðÿ – òîðïàüà ãàéòàðûðàì. Ëàêèí ñÿí òÿìèçñÿí, óëäóçëàðäàí ýÿëìèøñÿí...
Áàëàúà øàùçàäÿ úàâàá âåðìÿäè. Èëàí äàâàì åòäè:– Ìÿíèì ñÿíÿ éàçûüûì ýÿëèð. Ñÿí áó Éåðäÿ, ãðàíèò êèìè ñÿðòÉåðäÿ, ÷îõ çÿèôñÿí. Ñÿí òÿðê åòäèéèí ïëàíåòèí ö÷öí àúû-àúû òÿÿññöôëÿíÿúÿéèí ýöíäÿ ìÿí ñÿíÿ êþìÿê åäÿ áèëÿðÿì. Ìÿí...
Áàëàúà øàùçàäÿ äåäè:– Ìÿí ñÿíè ýþçÿëúÿ áàøà äöøäöì. Àììà ñÿí íèéÿ ùÿìèøÿ
__________
ìöÿììà èëÿ äàíûøûðñàí?
422

Èëàí äåäè:– Ìÿí áöòöí ìöÿììàëàðû ùÿëë åäèðÿì.
Ùÿð èêèñè ñóñäó.

XVIII
Áàëàúà øàùçàäÿ ñÿùðàíû áó áàøäàí-î áàøà ýåòäè, ùå÷ êÿñè ýþðìÿäè. Áöòöí éîë áîéó áèð ÷è÷ÿéÿ ðàñò ýÿëäè – êè÷èê, ö÷ëÿ÷ÿêëè,ýþðêÿìñèç, éàðàøûãñûç...
Áàëàúà øàùçàäÿ îíà äåäè:– Ñàëàì.
– Ñàëàì, – äåéÿ ÷è÷ÿê úàâàá âåðäè.
Áàëàúà øàùçàäÿ íÿçàêÿòëÿ ñîðóøäó:– Áÿñ àäàìëàð ùàðäàäûð?
×è÷ÿê áèð äÿôÿ éàíûíäàí êàðâàí þòöá êå÷äèéèíè ýþðìöøäö.
– Àäàìëàð? Ùÿ-ÿ... Îíëàð äåéÿñÿí úÿìè àëòû éàõóä éåääè èäèëÿð. Ìÿí îíëàðû ÷îõäàí ýþðìöøÿì, èëëÿð êå÷èá. Ëàêèí îíëàðû ùàðäà
àõòàðàñàí, ìÿëóì äåéèë.
Îíëàðû êöëÿê àïàðûð.
Îíëàðûí êþêëÿðè éîõäóð,áó ÷îõ íàãîëàéäûð.
Áàëàúà øàùçàäÿ äåäè:– ßëâèäà.
×è÷ÿê äåäè:– ßëâèäà.

ÕÛÕÁàëàúà øàùçàäÿ óúà äàüà ãàëõäû. ßââÿëëÿð î ùå÷ âàõò äàü ýþðìÿìèøäè, éåýàíÿ ýþðäöéö øåé äèçèíäÿí îëàí ö÷ âóëêàí èäè. Ñþíìöø
âóëêàí îíóí ö÷öí êÿòèëè ÿâÿç åäèðäè. Èíäè èñÿ î äöøöíöðäö: “Áåëÿóúà áèð äàüäàí ìÿí áöòöí ïëàíåòè âÿ áöòöí àäàìëàðû ýþðÿðÿì”.
Ëàêèí î, òÿêúÿ ñûëäûðûì, óúó øèø âÿ íàçèê ãàéàëàðû ýþðäö.
__________
Ùÿð åùòèìàëà ãàðøû:423

– Ýöíäöçöíöç õåéèð, – äåäè.
– Ýöíäöçöíöç õåéèð... õåéèð, õåéèð... – ÿêñ-ñÿäà ýÿëäè.
– Ñèç êèìñèíèç? – Áàëàúà øàùçàäÿ ñîðóøäó.
– Ñèç êèìñèíèç... ñèç êèìñèíèç... ñèç êèìñèíèç... – ÿêñ-ñÿäà ýÿëäè.
– Ýÿëèí äîñò îëàã, ìÿí òàìàì òÿíùàéàì.
– Òÿíùàéàì... òÿíùàéàì... òÿíùàéàì... – ÿêñ-ñÿäà ýÿëäè.
“Íÿ ãÿðèáÿ ïëàíåòäèð! – Áàëàúà øàùçàäÿ äöøöíäö. – Òàìàì
ãóðó, óúó øèø ãàéàëàð, ãàðàíëûã. Àäàìëàðäà äà àüûë-äÿððàêÿ ÷àòìûð. Àíúàã îíëàðà äåéèëÿíëÿðè òÿêðàð åäèðëÿð... Åâèìäÿ ÷è÷ÿéèì
âàð, ôÿõðèì âÿ ñåâèíúèì, ùÿìèøÿ áèðèíúè äàíûøàðäû”.

ÕÕÁàëàúà øàùçàäÿ ãóìëàð, ãàéàëàð, ãàðëàðëà ÷îõ ýåòäè, íÿùàéÿò,ýÿëèá éîëà ÷ûõäû. Áöòöí éîëëàð èñÿ àäàìëàðà äîüðó àïàðûð. Î äåäè:– Ñàëàì.
Ãàðøûñûíäà
ãûçûëýöëëÿðÿ
ãÿðã îëìóø áàü âàð èäè.
Ãûçûëýöëëÿð úàâàá âåðäèëÿð:– Ñàëàì.
Áàëàúà øàùçàäÿ ýþðäö êè,îíëàðûí ùàìûñû îíóí ÷è÷ÿéèíÿ
îõøàéûð.
Î ùåéðÿòëÿ ñîðóøäó:– Ñèç êèìñèíèç?
Ãûçûëýöëëÿð úàâàá âåðäèëÿð:– Áèç ãûçûëýöëöê.
– Áåëÿ äå... – Áàëàúà øàùçàäÿ ìûçûëäàíäû.
Î þçöíö ùÿäñèç äÿðÿúÿäÿ áÿäáÿõò ùèññ åòäè. Îíóí äèëáÿðè
äåìèøäè êè, áöòöí êàèíàòäà òàéû-áÿðàáÿðè éîõäóð. Áóäóð, èíäèòÿêúÿ áèð áàüäà åéíÿí îíóí êèìè áåø ìèí ÷è÷ÿê âàðäû.
“Áóíó ýþðñÿéäè, íåúÿ ÿñÿáèëÿøÿðäè! – äåéÿ Áàëàúà øàùçàäÿ
ôèêèðëÿøäè.
– Î äÿùøÿòëÿ þñêöðÿð, ýöëöíú ýþðöíìÿìÿê ö÷öí áåëÿ__________
áèð ýþðêÿì àëûðäû êè, ýóéà þëöð, úàí âåðèð. Ìÿíÿ èñÿ, õÿñòÿéÿ îë424

äóüó êèìè, îíà ãóëëóã
åòìÿê ëàçûì ýÿëÿðäè,ÿêñ òÿãäèðäÿ ìÿíè äÿàë÷àëòìàã ö÷öí ýåð÷ÿêäÿí þëÿ áèëÿðäè...”Ñîíðà èñÿ î äöøöíäö:“Ìÿí òÿñÿââöð åäèðäèì
êè, äöíéàäà îëàí éåýàíÿ ÷è÷ÿê ìÿíÿ ìÿõñóñäóð, áåëÿñè äàùà ùå÷êÿñäÿ, ùå÷ éåðäÿ éîõäóð, ÿñëèíäÿ èñÿ î ÿí àäè áèð ÷è÷ÿêìèø.
Ìÿíèì âàð-éîõóì áèð î àäè ÷è÷ÿêäÿí, äèçèìÿ ãÿäÿð áîé âåðÿíö÷ âóëêàíäàí èáàðÿòìèø, îíëàðûí äà áèðè ñþíìöøäöð, îëà áèëñèí êè,ùÿìèøÿëèê ñþíìöøäöð. Áóíäàí ñîíðà ìÿíäÿí íÿ øàùçàäÿ...”Î îòóí öñòÿ äöøöá àüëàäû.

XXIÅëÿ áó çàìàí òöëêö ýÿëäè. Î:– Ñàëàì, – äåäè.
– Ñàëàì, – Áàëàúà øàùçàäÿ íÿçàêÿòëÿ úàâàá âåðäè, ÿòðàôà áàõäû, ùå÷ êÿñè ýþðìÿäè.
– Ìÿí áóðàäàéàì. – Ñÿñè åøèäèëäè. – Àëìà àüàúûíûí àëòûíäà...
– Ñÿí êèìñÿí? – äåéÿ Áàëàúà øàùçàäÿ ñîðóøäó. – Ñÿí íåúÿýþçÿëñÿí!
Òöëêö:– Ìÿí òöëêöéÿì, – äåäè.
– Ýÿë áèð àç îéíàéàã. – Áàëàúà øàùçàäÿ õàùèø åòäè, – åëÿ äàðûõûðàì êè...
Òöëêö:– Ìÿí ñÿíèíëÿ îéíàéà áèëìÿðÿì, – äåäè. – Ìÿí ÿùëèëÿøäèðèëìÿìèøÿì.
Áàëàúà øàùçàäÿ:– Àù, áàüûøëà, – äåäè, î áèð àç ôèêèðëÿøÿíäÿí ñîíðà èñÿ ñîðóøäó,– íåúÿ äåäèí, ÿùëèëÿøäèðìÿê?
__________– Ñÿí áóðàëû äåéèëñÿí. Áóðàäà íÿ àõòàðûðñàí?
425

Áàëàúà øàùçàäÿ äåäè:– Àäàì àõòàðûðàì. Íåúÿ äåäèí – ÿùëèëÿøäèðìÿê?
– Àäàìëàðûí ñèëàùû âàð,îíëàð îâà ÷ûõûðëàð. Áó ÷îõíàìöíàñèá èøäèð. Áèð äÿ îíëàð òîéóã ñàõëàéûðëàð. Òÿêúÿáó ìÿñÿëÿäÿ îíëàð éàõøûäûðëàð. Ñÿí òîéóã àõòàðûðñàí?
Áàëàúà øàùçàäÿ äåäè:– Éîõ. Ìÿí äîñò àõòàðûðàì, íåúÿ äåäèí – ÿùëèëÿøäèðìÿê?
Òöëêö èçàù åòäè:– Áó ÷îõäàí óíóäóëìóø ìÿôùóìäóð. Ìÿíàñû: ÿëàãÿëÿð éàðàòìàã äåìÿêäèð.
– ßëàãÿ?
Òöëêö äåäè:– Áÿñ íÿ? Ñÿí ìÿíèì ö÷öí ùÿëÿëèê éàëíûç áàëàúà áèð îüëàíñàí, éöç ìèí áàøãà îüëàíëàð êèìè. Ñÿí ìÿíÿ ëàçûì äåéèëñÿí. Ìÿíäÿ ñÿíÿ ëàçûì äåéèëÿì. Ìÿí ñÿíèí ö÷öí éàëíûç áèð òöëêöéÿì, éöçìèí áàøãà òöëêöëÿð êèìè. Àììà ñÿí ìÿíè ÿùëèëÿøäèðñÿí, áèç áèðáèðèìèçèí ùàðàéûíà ÷àòàðûã. Áöòöí äöíéàäà ñÿí ìÿíèì éåýàíÿì
îëàðñàí. Ìÿí äÿ áöòöí äöíéàäà ñÿíèí...
Áàëàúà øàùçàäÿ:– Ìÿí àíëàìàüà áàøëàéûðàì, – äåäè. – Áèð ãûçûëýöë âàð èäè...
éÿãèí î ìÿíè ÿùëèëÿøäèðìèøäè...
– Îëà áèëÿð. – Òöëêö ðàçûëàøäû. – Éåð öçöíäÿ íÿëÿð áàø âåðìèð.
Áàëàúà øàùçàäÿ äåäè:– Áó, Éåðäÿ äåéèëäè.
Òöëêö ÷îõ òÿÿúúöá åòäè:– Áàøãà ïëàíåòäÿ?
– Áÿëè.
– Î ïëàíåòäÿ îâ÷óëàð âàð?
– Éîõ...
__________– Íåúÿ ìàðàãëûäûð. Áÿñ òîéóãëàð âàð?
426

– Éîõ.
– Äöíéàäà êàìèëëèê éîõäóð, – òöëêö êþêñöíö þòöðäö.
Ñîíðà òÿçÿäÿí ÿââÿëêè ñþùáÿòÿ ãàéûòäû:– Ùÿéàòûì óñàíäûðûúûäûð. Ìÿí òîéóãëàðûí àðäûíúà ãà÷ûðàì,àäàìëàð äà ìÿíèì. Áöòöí òîéóãëàð áèð úöðäöð, áöòöí àäàìëàð äàáèð úöðäöð. Éàìàí äàðûõûðàì. ßýÿð ñÿí ìÿíè ÿëÿ þéðÿòñÿí, ùÿéàòûì èøûãëàíàð. Ìÿí ñÿíèí àääûìëàðûíû ìèíëÿðëÿ àääûìëàðûí è÷èíäÿ
òàíûéàðàì. Àäàìëàðûí àéàã ñÿñëÿðèíè åøèäÿí êèìè ìÿí ùÿìèøÿ
ãà÷ûá ýèçëÿíèðÿì. Ëàêèí ñÿíèí éåðèøèí ìÿíè áèð ìóñèãè êèìè ñÿñëÿð, îíäà ìÿí þç éóâàìäàí ÷ûõàðàì. Ñîíðà áàõàðñàí! Ýþðöðñÿíìè, îðàäà, çÿìèëÿðäÿ áóüäà éåòèøèð. Ìÿí ÷þðÿê éåéÿí äåéèëÿì.
Ñöíáöëëÿð ìÿíÿ ëàçûì äåéèë. Áóüäà çÿìèëÿðè ìÿíè äèíäèðìèð,öðÿéèìè à÷ìûð. Áó äà êÿäÿðëèäèð! Ñÿíèí ãûçûëû ñà÷ëàðûí âàð. Ñÿíìÿíè ÿùëèëÿøäèðÿíäÿ íåúÿ ýþçÿë îëàúàãäûð. Ãûçûë áóüäà ìÿíÿ ñÿíè õàòûðëàäàúàã. Ìÿí ñöíáöëëÿðèí õûøûëòûñûíû äà ñåâÿúÿéÿì...
Òöëêö ñóñäó âÿ óçóí ìöääÿò Áàëàúà øàùçàäÿéÿ áàõäû. Ñîíðàäåäè:– Ëöòôÿí ìÿíÿ êþìÿê åò.
– Ìÿìíóíèééÿòëÿ åäÿðäèì, – äåéÿ Áàëàúà øàùçàäÿ úàâàá
âåðäè, – àììà âàõòûì àçäûð. Ìÿí ùÿëÿ äîñòëàð òàïìàëûéàì. Ìöõòÿëèô øåéëÿð þéðÿíìÿëèéÿì.
Òöëêö äåäè:– Î øåéëÿðè þéðÿíìÿê îëàð êè, îíëàðû ðàì åòìèñÿí. Áèð øåéþéðÿíìÿéÿ àäàìëàðûí âàõòû ÷àòìûð. Îíëàð øåéëÿðè ìàãàçèíëÿðäÿí
ùàçûð àëûðëàð. Ëàêèí äîñò àëûá-ñàòàí ìàãàçèíëÿð éîõäóð, áóíà ýþðÿäÿ àäàìëàðûí äîñòó éîõäóð. ßýÿð äîñòóí îëìàüûíû èñòÿéèðñÿíñÿ,ìÿíè ðàì åò!
– Áóíóí ö÷öí íÿ ëàçûìäûð? – äåéÿ Áàëàúà øàùçàäÿ ñîðóøäó.
– Ñÿáèðëè îëìàã ëàçûìäûð, – äåéÿ Òöëêö úàâàá âåðäè. – ßââÿëúÿ îðàäà, áèð ãÿäÿð àðàëû, îòóí öñòÿ îòóð, áàõ áåëÿ. Ìÿí ñÿíÿ ÷ÿïÿêè áàõàúàüàì, ñÿí èñÿ äàíûøìà. Áèð-áèðèíè áàøà äöøìÿéÿ ñþçëÿð àíúàã ìàíå îëóð. Ëàêèí ýöíö-ýöíäÿí áèð àç éàõûí îòóð...
Åðòÿñè ýöíö Áàëàúà øàùçàäÿ òÿçÿäÿí éåíÿ ÿââÿëêè éåðÿ ýÿëäè.
– Éàõøû îëàð ùÿìèøÿ åéíè âàõòäà ýÿëÿñÿí, – äåéÿ òöëêö õàùèø
__________
åòäè, – ìÿñÿëÿí, ÿýÿð ñÿí ñààò äþðääÿ ýÿëÿúÿêñÿíñÿ, ìÿí ñààò427

ö÷äÿí þçöìö õîøáÿõò ùåñàá åäÿðÿì.
Òÿéèí åäèëìèø ñààò éàõûíëàøäûãúà
ñÿàäÿòèì äÿ àðòàð. Ñààò äþðääÿ ìÿíùÿéÿúàíëàíàðàì, òÿøâèøÿ äöøìÿéÿ
áàøëàðàì. Ìÿí ñÿàäÿòèí ëÿççÿòèíè
àíëàéàðàì. ßýÿð ñÿí ùÿìèøÿ áàøãàáàøãà âàõòëàðäà ýÿëñÿí, ìÿí öðÿéèìè
ùàíñû ñààòà ùàçûðëàìàüû áèëìÿðÿì...
ÿíÿíÿíè ýþçëÿìÿê ëàçûìäûð.
Áàëàúà øàùçàäÿ ñîðóøäó:– ßíÿíÿ íÿ äåìÿêäèð?
– Áó äà ÷îõäàí óíóäóëìóø øåéäèð, åëÿ áèð øåéäèð êè, áèð ýöíãàëàí áöòöí ýöíëÿðÿ, áèð ñààò ãàëàí áöòöí ñààòëàðà áÿíçÿìèð. Ìÿñÿëÿí, ìÿíèì îâ÷óëàðûìûí áåëÿ áèð ÿíÿíÿñè âàð: úöìÿ àõøàìëàðû
êÿíä ãûçëàðû èëÿ ðÿãñ åäèðëÿð. Áó úöìÿ àõøàìû íåúÿ äÿ ýþçÿë ýöíäöð. Ìÿí ýÿçÿ-ýÿçÿ ýåäèá ëàï öçöìëöéÿ ÷ûõûðàì. ßýÿð îâ÷óëàðíÿ âàõò ýÿëäè ðÿãñ åòñÿéäèëÿð, áöòöí ýöíëÿð éåêíÿñÿã îëàð âÿ ùå÷áèð çàìàí èñòèðàùÿòèí íÿ îëäóüóíó áèëìÿçäèì.
Áàëàúà øàùçàäÿ Òöëêöíö áåëÿ ÿùëèëÿøäèðäè. Íÿùàéÿò, àéðûëûã
äÿìè ýÿëèá ÷àòäû.
Òöëêö êþêñöíö þòöðäö:– Ìÿí ñÿíèí ö÷öí àüëàéàúàüàì.
Áàëàúà øàùçàäÿ:– Ñÿí þçöí ýöíàùêàðñàí, – äåäè. – Ìÿí ñÿíèí êÿäÿðëÿíìÿéèíè èñòÿìèðäèì, þçöí èñòÿäèí êè, ìÿí ñÿíè ÿùëèëÿøäèðèì...
Òöëêö:– ßëáÿòòÿ, – äåäè.
– Ñÿí àüëàéàúàãñàí!
– ßëáÿòòÿ.
– Äåìÿëè, áó ñÿíÿ çÿðÿð âåðäè.
– Éîõ, – äåéÿ Òöëêö åòèðàô åòäè. – ßêñèíÿ, ìÿíÿ õîøäóð. Ãûçûë
ñöíáöëëÿð ùàããûíäà äåäèêëÿðèìè õàòûðëà.
Î ñóñäó. Ñîíðà ÿëàâÿ åòäè:– Ýåò, áèð äÿ ýöëëÿðÿ íÿçÿð ñàë. Ñÿí áàøà äöøÿðñÿí êè, ñÿíèí
ýöëöí äöíéàäà éåýàíÿäèð. Ìÿíèìëÿ âèäàëàøìàã ö÷öí ãàéûäàí
__________
âàõò ìÿí ñÿíÿ áèð ñèðð à÷àðàì. Áó ìÿíèì ñÿíÿ ùÿäèééÿì îëàð.
428

Áàëàúà øàùçàäÿ ýöëëÿðÿ áàõìàüà ýåòäè. Îíëàðà äåäè:– Ñèç ìÿíèì ýöëöìÿ çÿððÿ ãÿäÿð îõøàìûðñûíûç. Ñèç ùÿëÿ ùå÷íÿñèíèç. Ñèçè ùå÷ êÿñ ðàì åòìÿìèøäèð, ñèç äÿ ùå÷ êÿñè ðàì åòìÿìèñèíèç. Ìÿíèì Òöëêöì ÿââÿëëÿð áåëÿ èäè. Î éöç ìèí áàøãà òöëêöäÿí ùå÷ íÿ èëÿ ôÿðãëÿíìèðäè. Ìÿí îíóíëà äîñòëàøäûì, î èíäèáöòöí äöíéàäà éåýàíÿäèð.
Ýöëëÿð ÷îõ ïÿðò îëäóëàð.
Áàëàúà øàùçàäÿ äàâàì åòäè:– Ñèç ýþçÿëñèíèç, àììà è÷èíèç áîøäóð. Ñèçèí éîëóíóçäà þëìÿê
èñòÿìÿçñÿí. ßëáÿòòÿ, òÿñàäöôè áèð éîë÷ó ìÿíèì ýöëöìÿ áàõûá äåéÿð êè, î äà åéíÿí ñèçèí êèìèäèð. Ëàêèí ìÿíèì ö÷öí î òÿêáàøûíà
ñèçèí êöëëöíöçäÿí ÿçèçäèð. Àõû ìÿí ùÿð ýöí ñèçè äåéèë, îíó ñóâàðûðäûì. Ñèçè äåéèë, îíó øöøÿ þðòöêëÿ þðòöðäöì. Êöëÿêäÿí ãîðóìàã
ö÷öí îíóí ãàáàüûíà øèðìà ÷ÿêìèøäèì. Îíóí õàòèðèíÿ òûðòûëëàðû ãûðûðäûì, àíúàã èêèñèíè éàõóä ö÷öíö ñàõëàìûøäûì êè, êÿïÿíÿê
ÿìÿëÿ ýÿëñèí. Ìÿí îíóí íåúÿ øèêàéÿòëÿíäèéèíè, íåúÿ ëîâüàëàíäûüûíû åøèäèðäèì, î ñóñàíäà áåëÿ ìÿí îíà ãóëàã àñûðäûì, äèããÿòèì
îíäà îëóðäó. Î ìÿíèìäèð.
Áàëàúà øàùçàäÿ òöëêöíöí éàíûíà ãàéûòäû. Î:– ßëâèäà!.. – äåäè.
– ßëâèäà! Ìÿíèì ñèððèì áóäóð, î ÷îõ ñàäÿäèð: òÿêúÿ öðÿêèòèýþðÿíäèð. ßí ÿñàñ øåéè ýþçëÿ ýþðÿ áèëìÿçñÿí.
– ßí ÿñàñ øåéè ýþçëÿ ýþðÿ áèëìÿçñÿí, – äåéÿ Áàëàúà øàùçàäÿ
éàõøû éàäûíäà ñàõëàìàã ö÷öí òÿêðàð åòäè.
– Ýöëöí ñÿíÿ áó ãÿäÿð îíóí ö÷öí ÿçèçäèð êè, áöòöí öðÿéèíèîíà âåðìèñÿí.

429

Õàòèðèíäÿ äàùà éàõøû ñàõëàìàã ö÷öí Áàëàúà øàùçàäÿ òÿêðàð
åòäè:– ×öíêè ìÿí áöòöí öðÿéèìè îíà âåðìèøÿì.
Òöëêö äåäè:– Àäàìëàð áó ùÿãèãÿòè éàääàí ÷ûõàðûáëàð, àììà ñÿí ÷ûõàðìà:ñÿí êèìè ÿùëèëÿøäèðìèøñÿíñÿ, ùÿìèøÿ îíóí úàâàáäåùèñÿí. Ñÿí þçýöëöíöí úàâàáäåùèñÿí.
– Ìÿí þç ýöëöìöí úàâàáäåùèéÿì, – äåéÿ Áàëàúà øàùçàäÿ
éàõøû-éàõøû õàòèðèíäÿ ñàõëàìàã ö÷öí òÿêðàð åòäè.

ÕÕÛÛÁàëàúà øàùçàäÿ ñàëàì âåðäè.
Éîëàéûðàí ñàëàìû àëäû.
Áàëàúà øàùçàäÿ ñîðóøäó:– Ñÿí áóðàäà íÿ åäèðñÿí?
Éîëàéûðàí úàâàá âåðäè:– Ñÿðíèøèíëÿðè ÷åøèäëÿéèðÿì. Ãàòàðëàðäà áèð äÿôÿäÿ ìèí-ìèíéîëà ñàëûðàì – áèð ãàòàðû ñàüà, î áèðè ãàòàðû ñîëà.
Ïÿíúÿðÿëÿðèíäÿí èøûã ýÿëÿí ñöðÿò ãàòàðû ýóðóëòó èëÿ þòöá êå÷äè,éîëàéûðàíûí áóäêàñû áÿðê ñèëêÿëÿíäè.
Áàëàúà øàùçàäÿ òÿÿúúöá åòäè:– Íåúÿ äÿ òÿëÿñèðëÿð. Îíëàð íÿ àõòàðûðëàð?
Éîëàéûðàí äåäè:– Ìàøèíèñòèí þçö áåëÿ áóíó áèëìèð.
– Äàùà áèð ñöðÿò ãàòàðû èøûã ñà÷à-ñà÷à ýóðóëòó èëÿ áàøãà òÿðÿôÿ
øöòöäö.
– Îíëàð èíäè ýåðè ãàéûäûðëàð? – äåéÿ Áàëàúà øàùçàäÿ ñîðóøäó.
Éîëàéûðàí:– Éîõ, – äåäè, – áó áàøãàñûäûð. Ãàðøûäàí ýÿëÿíäèð.
– ßââÿë îëäóãëàðû éåð õîøëàðûíà ýÿëìÿéèá?
– Áèçèì îëìàäûüûìûç éåðëÿðèí ùàìûñû éàõøûäûð.
Ö÷öíúö ñöðÿò ãàòàðû èøûã ñà÷à-ñà÷à ýóðóëäàäû.
– Îíëàð áèðèíúèéÿ ÷àòìàã èñòÿéèðëÿð? – äåéÿ Áàëàúà øàùçàäÿ
__________
ñîðóøäó.
430

Éîëàéûðàí:– Îíëàð ùå÷ íÿ èñòÿìèðëÿð, – äåäè. – Îíëàð âàãîíäà éàòûðëàð,éàõóä åëÿ-áåëÿ îòóðóá ÿñíÿéèðëÿð. Òÿêúÿ óøàãëàð áóðóíëàðûíû
ïÿíúÿðÿëÿðÿ ñþéêÿìèøëÿð.
– Òÿêúÿ óøàãëàð íÿ àõòàðäûãëàðûíû áèëèðëÿð. – Áàëàúà øàùçàäÿ
ìûçûëäàíäû. – Îíëàð áöòöí öðÿêëÿðèíè ÿñêèäÿí ãàéðûëìûø êóêëàéà
âåðèðëÿð âÿ áó êóêëà îíëàð ö÷öí ÷îõ ÿçèç, ÷îõ ãèéìÿòëè îëóð, ÿýÿðáó êóêëàíû îíëàðûí ÿëèíäÿí àëñàí, àüëàéàðëàð...
Éîëàéûðàí:– Îíëàðûí ñÿàäÿòèäèð, – äåäè.

XXIIIÁàëàúà øàùçàäÿ äåäè:– Ñàëàì.
Àëâåð÷è úàâàá âåðäè:– Ñàëàì.
Î ÿí éåíè äÿðìàí àëâåðè åäèðäè. Îíëàð ùÿðàðÿòè ñþíäöðöðäö.
Áåëÿ ùÿáè àòûðñàí, ñîíðà áèð ùÿôòÿ ñó è÷ìÿê èñòÿìèðñÿí.
– Ñÿí îíëàðû íÿ ö÷öí ñàòûðñàí? – äåéÿ Áàëàúà øàùçàäÿ ñîðóøäó.
– Îíó àòàíäà âàõòà õåéëè ãÿíàÿò åòìÿê îëóð, – äåéÿ àëâåð÷è
úàâàá âåðäè. – Ìöòÿõÿññèñëÿðèí ùåñàáûíà ýþðÿ ùÿôòÿäÿ ÿëëè ö÷ äÿãèãÿ ãÿíàÿò åäèðñÿí.
– Áÿñ áó ÿëëè ö÷ äÿãèãÿäÿ íÿ åòìÿê ëàçûìäûð?
– Íÿ èñòÿéèðñÿí, îíó äà åëÿ.
Áàëàúà øàùçàäÿ ôèêèðëÿøäè: “Ìÿíèì ùÿôòÿäÿ ÿëëè ö÷ äÿãèãÿ àðòûã âàõòûì îëñàéäû, åëÿ áóëàüà ýåäÿðäèì...”XXIVÃÿçàéà äöøäöéöì ýöíäÿí áèð ùÿôòÿ êå÷ìèøäè. Ùÿá àëâåð÷èñè
ùàããûíäà ñþùáÿòÿ ãóëàã àñà-àñà ñîí äàìúû ñóéóìó è÷äèì. Áàëàúà øàùçàäÿéÿ äåäèì:– Áÿëè, ñÿíèí íàüûë åòäèêëÿðèíèí ùàìûñû ÷îõ ìàðàãëûäûð, àììà__________
ìÿí ùÿëÿ òÿééàðÿìè òÿìèð åòìÿìèøÿì, áèð äàìúû äà ñóéóì ãàë431

ìàìûøäûð, ÿýÿð ñÿíèí äåäèéèí êèìè, áóëàüà ýåäÿ áèëñÿéäèì, ìÿíäÿ õîøáÿõò îëàðäûì.
– Ìÿíèì äîñòëàøäûüûì Òöëêö...
– ßçèçèì, èíäè Òöëêö-çàä áåéíèìÿ ýèðìèð.
– Íÿ ö÷öí?
– ×öíêè ñóñóçëóãäàí þëÿúÿéÿì.
Î, áóðàäà íÿ êèìè ÿëàãÿ îëäóüóíó áàøà äöøìÿäè, åòèðàç åòäè:– Äîñòóí îëìàñû éàõøûäûð, þëìÿê ëàçûì ýÿëñÿ áåëÿ. Áàõ, ìÿíÒöëêö èëÿ äîñòëàøäûüûì ö÷öí ÷îõ øàäàì...
“Î, òÿùëöêÿíèí íÿ ãÿäÿð áþéöê îëäóüóíó áàøà äöøìöð. Î ùå÷áèð çàìàí íÿ àúëûã, íÿ ñóñóçëóã ÷ÿêìèøäèð. Ýöíÿø øöàñû îíà êèôàéÿòäèð...”Ìÿí áó ñþçëÿðè óúàäàí äåìÿäèì, éàëíûç õÿéàëûìäàí êå÷èðäèì. Áàëàúà øàùçàäÿ èñÿ ìÿíÿ áàõûá äèëëÿíäè:– Ìÿí äÿ è÷ìÿê èñòÿéèðÿì... Ýåäÿê ãóéó àõòàðàã...
Ìÿí éîðüóí-éîðüóí ÿëèìè éåëëÿòäèì: óúñóç-áóúàãñûç áóñÿùðàäà ãàðàñûíà ãóéó àõòàðìàüûí íÿ ìÿíàñû âàð! Àììà éåíÿäÿ éîëà äöøäöê.
Óçóí ìöääÿò äèíìÿçúÿ ýåòäèê. Íÿùàéÿò, ãàðàíëûã äöøäö, ýþéäÿ óëäóçëàð éàíìàüà áàøëàäû. Ñóñóçëóãäàí áÿäÿíèìÿ ãûçäûðìà-òèòðÿòìÿ ýÿëäè, âÿ ñàíêè ìÿí îíëàðû éóõóäà ýþðöðäöì. Áàëàúà øàùçàäÿíèí ñþçëÿðè ùå÷ õàòèðèìäÿí ÷ûõìûðäû, îíà ýþðÿ äÿ ñîðóøäóì:– Äåìÿëè, ñÿí äÿ ÿòÿøèí íÿ îëäóüóíó áèëèðñÿí?
Àììà î úàâàá âåðìÿäè. Î åëÿ-áåëÿ äåäè:– Ñó öðÿéÿ äÿ ëàçûì îëóð...
Ìÿí àíëàìàäûì, àììà ñÿñèìè ÷ûõàðìàäûì. Áèëèðäèì êè, îíóñîðüó-ñóàëà òóòìàüà äÿéìÿç.
Î éîðóëäó, ãóìóí öñòöíÿ ÷þêäö. Îíóíëà éàíàøû îòóðäóì.
Ñóñóðäóã. Ñîíðà î äåäè:– Óëäóçëàð ÷îõ ýþçÿëäèð, ÷öíêè îðàäà ýþðöíìÿñÿ äÿ, ÷è÷ÿê âàð...
Àéûí èøûãëàíäûðäûüû äàëüà-äàëüà ãóìëàðà áàõûá àíúàã:– Áÿëè, ÿëáÿòòÿ, – äåäèì.
__________– Ñÿùðà äà ýþçÿëäèð... – äåéÿ Áàëàúà øàùçàäÿ ÿëàâÿ åòäè.
432

Áó äîüðóäóð. Ñÿùðà ìÿíÿ ùÿìèøÿ õîø ýÿëìèøäèð. Ãóì òÿïÿëÿðèíäÿ îòóðóðñàí. Ùå÷ íÿ ýþðöíìöð. Ùå÷ íÿ åøèäèëìèð. Àììàéåíÿ äÿ ñàêèòëèêäÿ íÿ èñÿ èøûëäàéûð...
Î äåäè:– Ñÿùðàëàðûí íèéÿ éàõøû îëäóüóíó áèëèðñÿíìè? Îíóí ùàðàñûíäàèñÿ áóëàãëàð âàð...
Ìÿí òÿÿúúöá åòäèì, áèðäÿí ìÿí ãóìäàí ýÿëÿí, ÿñðàðÿíýèç
èøûüûí íÿ îëäóüóíó àíëàäûì. Áèð çàìàí, ìÿí ëàï áàëàúà óøàãîëàíäà, êþùíÿäÿí äÿ êþùíÿ áèð åâäÿ éàøàéûðäûì, íàüûë åäèðäèëÿð
êè, ýóéà îðàäà äÿôèíÿ ýèçëÿäèëìèøäèð. Øöáùÿñèç, ùå÷ êÿñ îíó òàïìàìûøäû, îëà áèëÿð êè, ùå÷ àõòàðàí äà îëìàìûøäû. Ëàêèí áóíà ýþðÿåâ ñàíêè ñåùèðëÿíìèøäè: î, öðÿéèíäÿ ñèðð ýèçëÿäèðäè...
– Áÿëè, – äåäèì, – åâ îëñóí, óëäóçëàð éàõóä ñÿùðà îëñóí, îíëàðäà îëàí ÿí ýþçÿë øåé ýþçöìöçëÿ ýþðÿ áèëìÿäèêëÿðèìèçäèð.
– Ìÿí ÷îõ øàäàì êè, ñÿí ìÿíèì äîñòóì Òöëêö èëÿ ðàçûëàøûðñàí,– äåéÿ Áàëàúà øàùçàäÿ ñÿñëÿíäè.
Ñîíðà î éóõóéà ýåòäè. Ìÿí îíó ãóúàüûìà àëûá éîëóìà äàâàì
åòäèì. Ìÿí ùÿéÿúàíëàíìûøäûì. Ìÿíÿ áåëÿ ýÿëèðäè êè, çÿðèô äàøãàø àïàðûðàì. Ìÿíÿ ùÿòòà áåëÿ ýÿëèðäè êè, Éåð öçöíäÿ áóíäàí äàùà èíúÿ, çÿðèô øåé éîõäóð. Àéûí èøûüûíäà ìÿí îíóí ñîëüóí àëíûíà,ãàïàíìûø êèðïèêëÿðèíÿ, êöëÿéèí îéíàòäûüû ãûçûëû êÿêèëèíÿ áàõäûìâÿ þçöìÿ äåäèì: áóíëàð ùàìûñû ïÿðäÿäèð. Áàøëûúà øåé ýþçëÿðèìëÿ
ýþðìÿäèéèìäèð...
Îíóí éàðûà÷ûã äîäàãëàðûíäà òÿáÿññöì äîëàøäû, ìÿí þçöìÿáèð äàùà äåäèì: áó éàòàí Áàëàúà øàùçàäÿäÿ ùÿð øåéäÿí àðòûã òÿñèðëè îëàí îíóí ÷è÷ÿéÿ ñÿäàãÿòèäèð, éàòäûüû çàìàí áåëÿ ãÿíäèë èøû-433

üû êèìè öçöíäÿ áÿðã âóðàí ãûçûëýöë îáðàçûäûð... Ìÿí àíëàäûì êè,î ýþðöíäöéöíäÿí äàùà çÿðèôäèð. Ãÿíäèëè ãîðóìàã ëàçûìäûð: êöëÿê
ãàñûðüàñû îíó ñþíäöðÿ áèëÿð...
Áåëÿúÿ ýåäèá, äàí éåðè ñþêöëÿíäÿ ãóéóéà ÷àòäûì.

ÕÕÂÁàëàúà øàùçàäÿ äåäè:– Àäàìëàð ñöðÿòëè ãàòàðà ìèíèðëÿð, àììà íÿ àõòàðäûãëàðûíû
þçëÿðè äÿ áàøà äöøìöðëÿð. Áóíà ýþðÿ äÿ ðàùàòëûã áèëìèð, þçëÿðèíèýàù áó, ýàù äà î áèðè òÿðÿôÿ àòûðëàð...
Ñîíðà ÿëàâÿ åòäè:– Ùàìûñû äà íàùàã...
Ýÿëèá ÷ûõäûüûìûç ãóéó áþéöê ñÿùðàäà îëàí áàøãà ãóéóëàð êèìè äåéèëäè. Àäÿòÿí áóðàíûí ãóéóëàðû ãóìëóãäà à÷ûëìûø ÷àëàäàí
èáàðÿò îëóð. Áó èñÿ ÿñèë êÿíä ãóéóñó èäè. Ëàêèí éàõûíëûãäà ùå÷ áèðêÿíä-çàä éîõ èäè, áóíà ýþðÿ åëÿ õÿéàë åòäèì êè, áó éóõóäóð.
Áàëàúà øàùçàäÿéÿ äåäèì:– ×îõ ãÿðèáÿäèð, áóðàäà ùÿð øåé ùàçûðëàíìûøäû, ÷àðõ äà, âåäðÿ
äÿ, èï äÿ...
Î ýöëäö, èïÿ òîõóíóá ÷àðõû ùÿðëÿìÿéÿ áàøëàäû, ãóéó ÷àðõû,ùÿðëÿíìÿäèéè ö÷öí ïàñ àòìûø êþùíÿ éåëãîâàí êèìè, úûðûëäàìàüà
áàøëàäû.
Áàëàúà øàùçàäÿ äåäè:– Åøèäèðñÿíìè? Áèç ãóéóíó îéàòäûã, î äà äèëëÿíäè...
Îíóí éîðóëàúàüûíäàí ãîðõäóì.
– Ñóéó ìÿí þçöì ÷ÿêÿðÿì, ñÿíèí ýöúöí ÷àòìàç.
Äîëó âåäðÿíè àñòà-àñòà ÷ÿêèá ÷ûõàðòäûì âÿ îíó åùìàëúà
ãóéóíóí äàøäàí îëàí ãûðàüûíà ãîéäóì. Úûðûëäàéàí ÷àðõûí ìàùíûñû ùÿëÿ äÿ ãóëàãëàðûìäà ñÿñëÿíèðäè. Âåäðÿäÿ ñó ùÿëÿ ÷àëõàëàíûðäû, îíóí è÷èíäÿ èñÿ ýöíÿø øöàëàðû îéíàéûðäû.
Áàëàúà øàùçàäÿ ñÿñëÿíäè:– Ìÿí áó ñóäàí è÷ìÿê èñòÿéèðÿì. Âåð è÷èì...
__________
Îíóí íÿ àõòàðäûüûíû àíëàäûì!
434

Âåäðÿíè îíóí äîäàãëàðûíà äîüðó ãàëäûðäûì. Î,ýþçëÿðèíè éóìàðàã è÷èðäè. Áó÷îõ ýþçÿë áèð çèéàôÿò êèìèèäè. Áó àäè ñó äåéèëäè. Î,óëäóçëàðûí àëòûíäà óçóí éîëëàðäàí, ÷àðõûí õûðûëòûñûíäàí,ìÿíèì ÿëëÿðèìèí ñÿéèíäÿí
äîüìóøäó. Î, öðÿéÿ áèðùÿäèééÿ èäè. Áàëàúà îëäóüóì çàìàí ìèëàä ùÿäèééÿëÿðè: éîëêàäà øàìëàðûí èøûüû,ýåúÿéàðûñû ìåññîäà îðãàíûí
ìàùíûñû, ìåùðèáàí òÿáÿññöìëÿð ìÿíèì ö÷öí áåëÿ úèëâÿëÿíÿðäè.
Áàëàúà øàùçàäÿ äåäè:– Ñÿíèí ïëàíåòèíäÿ àäàìëàð áèð áàüäà áåø ìèí ýöë éåòèøäèðèðëÿð... àíúàã àõòàðäûãëàðûíû òàïà áèëìèðëÿð.
Ìÿí ðàçûëàøäûì:– Òàïà áèëìèðëÿð.
– Àõû îíëàðûí àõòàðäûãëàðûíû éåýàíÿ áèð ýöëäÿ, áèð ãóðòóì ñóäàòàïìàã îëàð...
– ßëáÿòòÿ, – äåéÿ ðàçûëàøäûì.
Áàëàúà øàùçàäÿ äåäè:– Ýþçëÿð êîðäóð, öðÿêëÿ àõòàðìàã ëàçûìäûð.
Ìÿí ñó è÷äèì. Íÿôÿñèì à÷ûëäû. Äàí éåðè ñþêöëÿíäÿ ãóì ìèñðÿíýèíÿ ÷àëûð. Áóíäàí äà ìÿíèì êþíëöì à÷ûëûðäû. Íÿ ö÷öí äÿ êÿäÿðëÿíìÿëè èäèì?
Áàëàúà øàùçàäÿ éåíÿ ìÿíèìëÿ éàíàøû îòóðàðàã, ùÿëèìàíÿ äåäè:– Ñÿí ñþçöíöí öñòöíäÿ äóðìàëûñàí.
– Ùàíñû ñþçöìöí?
– Éàäûíäàäûðìû, ñÿí ìÿíèì ãóçóìà àüûçëûã âÿä åòäèí... Àõû__________
ìÿí î ÷è÷ÿê ö÷öí úàâàáäåùÿì!
435

Ìÿí øÿêèëëÿðèìè úèáèìäÿí ÷ûõàðòäûì. Áàëàúà øàùçàäÿ îíëàðà
áàõûá ýöëäö.
– Áàîáàáëàð ñÿíèí øÿêèëëÿðèíäÿ êÿëÿìÿ îõøàéûð...
Ìÿí èñÿ þç áàîáàáëàðûìëà î ãÿäÿð ôÿõð åäèðäèì êè!
– Ñÿíèí òöëêöíöí ãóëàãëàðû... åëÿ áèë áóéíóçäóð! Íåúÿ äÿóçóíäóð!
Éåíÿ äÿ ýöëäö.
– Ñÿí ÿäàëÿòñèçñÿí, äîñò. Ìÿí ùå÷ âàõò øÿêèë ÷ÿêÿí îëìàìûøàì – âóð-òóò èëàíû õàðèúäÿí âÿ äàõèëäÿí ÷ÿêìèøÿì.
– Åéèá åòìÿç, – î ìÿíè ñàêèòëÿøäèðìÿéÿ áàøëàäû, – óøàãëàð
îíñóç äà áàøà äöøÿðëÿð.
Ìÿí ãóçóéà àüûçëûã ÷ÿêäèì. Ìÿí øÿêëè Áàëàúà øàùçàäÿéÿ
âåðäèì, öðÿéèì ñûõûëäû.
– Ñÿí íÿ èñÿ áèð ôèêðÿ äöøìöñÿí, àììà ìÿíÿ äåìèðñÿí...
Î úàâàá âåðìÿäè:– Áèëèðñÿí, – äåäè – ìÿíèì ñèçèí éàíûíûçà, Éåðÿ ýÿëìÿéèìèí
ñàáàù áèð èëè òàìàì îëóð...
Ñóñäó. Ñîíðà ÿëàâÿ åòäè:– Ìÿí áóðàëàðà éàõûí éåðÿ äöøìöøÿì.
Ãûçàðäû.
Àëëàù áèëèð, íÿ ö÷öíñÿ éåíÿ ùàëûì ïîçóëäó. Àììà éåíÿ äÿñîðóøäóì:– Äåìÿëè, áèð ùÿôòÿ áóíäàí ãàáàã, áèç òàíûø îëäóüóìóç ùÿìèí
ñÿùÿð, áóðàäà, éàøàéûø éåðëÿðèíäÿí ìèí ìèë óçàãäà òÿê-òÿíùà äîëàøìàüûí òÿñàäöôè äåéèëìèø? Î çàìàí äöøäöéöí éåðÿ ãàéûäûðäûí?
Áàëàúà øàùçàäÿ äàùà áÿðê ãûçàðäû.
Ìÿí èñÿ òÿðÿääöäëÿ ÿëàâÿ åòäèì:– Áÿëêÿ áó îíóí ö÷öíäöð êè, èë òàìàì îëóð?..
Éåíÿ ãûçàðäû. Î ìÿíèì ùå÷ áèð ñóàëûìà úàâàá âåðìÿäè, Ãûçàðìàã èñÿ “áÿëè” äåìÿêäèð, åëÿ äåéèëìè?
Êþêñöìö þòöðÿ-þòöðÿ äåäèì:– Ìÿí ãîðõóðàì...
__________
Àììà î äåäè:436

– Èøÿ áàøëàìàã âàõòûíäûð. Ìàøûíûíûí éàíûíà ýåò. Ìÿí ñÿíè áóðàäà ýþçëÿéÿúÿéÿì. Ñàáàù àõøàì ãàéûò...
Àììà éåíÿ ìÿíèì öðÿéèì ñàêèò îëìàäû. Òöëêöíö õàòûðëàäûì.
Þçöíö ðàì åòìÿéÿ éîë âåðÿíäÿ, ñîíðà àüëàìàëû îëóð.

XXVIÃóéóíóí éàõûíëûüûíäà ãÿäèì äàø äèâàðûí ó÷óãëàðû âàð èäè.
Åðòÿñè ýöí àõøàì, èøèìè ãóðòàðûá îðà ýÿëÿíäÿ óçàãäàí Áàëàúà
øàùçàäÿíè ýþðäöì, î, äèâàðûí öñòöíäÿ ãû÷ûíû ñàëëàéàðàã îòóðìóøäó. Îíóí ñÿñèíè åøèòäèì. Äåéèðäè:– Ìÿýÿð ñÿíèí éàäûíäà äåéèë? Î ùå÷ äÿ áóðàäà äåéèëäè.
Éÿãèí êèì èñÿ îíà úàâàá âåðèðäè, ÷öíêè î åòèðàç åòäè:– Áÿñ íÿ, äöç áèð èë áóíäàí ãàáàã èäè, àðòûã-ÿñêèéèíÿ ñþç îëàáèëìÿç, àíúàã áàøãà éåðäÿ èäè.
Ìÿí àääûìëàðûìû ñöðÿòëÿíäèðäèì. Àììà äèâàðûí äèáèíäÿ ùå÷êÿñè ýþðìÿäèì, ñÿñ åøèòìÿäèì. Áóíóíëà áåëÿ Áàëàúà øàùçàäÿ
òÿçÿäÿí êèìÿ èñÿ úàâàá âåðäè:– ßëáÿòòÿ, ñÿí ìÿíèì èçëÿðèìè ãóìäà òàïàðñàí. Îíäà ýþçëÿðñÿí. Áó ýåúÿ ìÿí îðà ýÿëÿúÿéÿì.
Äèâàðà ãÿäÿð èéèðìè àääûì ãàëìûøäû, àììà éåíÿ ùå÷ áèð øåéýþðìöðäöì.
Áèð ãÿäÿð ñöêóòäàí ñîíðà Áàëàúà øàùçàäÿ ñîðóøäó:– Ñÿíèí çÿùÿðèí éàõøûäûðìû? ×îõ ÿçàá ÷ÿêìÿéÿ ìÿúáóð åòìÿçñÿí?
Ìÿí àéàã ñàõëàäûì, öðÿéèì ñûõûëäû, àììà éåíÿ áèð øåé áàøàäöøìöðäöì.
Áàëàúà øàùçàäÿ äåäè:– Èíäè ýåò, ìÿí àøàüû òóëëàíìàã èñòÿéèðÿì.
Ìÿí àøàüû áàõàí êèìè éåðèìäÿí ñû÷ðàäûì. Äèâàðûí äèáèíäÿ
ñàðû èëàí ãûâðûëûá áàøûíû Áàëàúà øàùçàäÿéÿ ñàðû ãàëäûðìûøäû, áåëÿèëàíëàðûí çÿùÿðè éàðûì äÿãèãÿéÿ þëäöðöð. Ìÿí úèáèìäÿ òàïàí÷àìû
éîõëàéàðàã, þçöìö èëàíà äîüðó àòäûì, àääûì ñÿñëÿðèíè åøèäÿí èëàíãóìóí öñòö èëÿ àñòà-àñòà ñöðöíìÿéÿ áàøëàäû, ÷ÿòèí åøèäèëÿí õûøûëòû
__________
èëÿ òÿëÿñìÿäÿí äàøëàðûí àðàñûíà ýèðäè.
437

Áàëàúà øàùçàäÿíè òóòìàã ö÷öí âàõòûíäà þçöìö äèâàðûí éàíûíà ñàëìûøäûì.
Îíóí ðÿíýè ãàðäàí äà àü èäè. Ìÿí ÷ûüûðäûì:– Ñÿí íÿ ôèêðÿ äöøìöñÿí, àé êþðïÿ! Íÿ ö÷öí èëàíëàðëà ñþùáÿò
åäèðñÿí?
Ùÿìèøÿ áîéíóíäà îëàí øÿðôèíè à÷äûì, ýèúýàùûíû èñëàäûá, ñó è÷ìÿéÿ ìÿúáóð åòäèì. Ëàêèí ìÿí àðòûã ùå÷ áèð áàðÿäÿ ñîðóøìàüà
úÿñàðÿò åòìÿäèì. Î úèääè íÿçÿðëÿðëÿ ìÿíÿ áàõûá, áîéíóìó ãóúàãëàäû. Ìÿí îíóí öðÿéèíèí íåúÿ âóðäóüóíó åøèäèðäèì, ñàíêè áàøû êÿñèëìèø òîéóã èäè. Î äåäè:– Ìÿí ÷îõ øàäàì êè, ñÿí ìàøûíûíûí õÿñòÿëèéèíè òàïäûí. Èíäèñÿí åâÿ ãàéûäà áèëÿðñÿí...
– Ñÿí ùàðäàí áèëèðñÿí?
Ìÿí îíà äåìÿê èñòÿéèðäèì êè, áöòöí ýþçëÿäèêëÿðèìèí ÿêñèíÿ
îëàðàã, òÿééàðÿíè äöçÿëòìÿéÿ íàèë îëäóì.
Î úàâàá âåðìÿäè, àíúàã äåäè:– Ìÿí äÿ áó ýöí åâÿ ãàéûäàúàüàì.
Ñîíðà ùöçíëÿ ÿëàâÿ åòäè:– Ìÿíèì åâèì äàùà óçàãäàäûð, îðà ýåòìÿê äàùà ÷ÿòèíäèð...
Åøèòäèêëÿðèì ìÿíÿ ÷îõ ãÿðèáÿ ýÿëèðäè. Ìÿí îíó áÿðê-áÿðêãóúàãëàäûì, áàëàúà óøàã êèìè. Àììà ìÿíÿ áåëÿ ýÿëèðäè êè, îñöðöøöá ÿëèìäÿí ÷ûõûð, ó÷óðóìëàðà ýåäèð âÿ ìÿí îíó ñàõëàìàã
èãòèäàðûíäà äåéèëÿì...

438

Î ôèêèðëè-ôèêèðëè ùàðà èñÿ, óçàãëàðà áàõûðäû.
– Ñÿíèí ãóçóí ìÿíäÿ ãàëàúàãäûð. Ãóçó ö÷öí éåøèê äÿ.
Àüûçëûã äà...
Î êÿäÿðëÿ ýöëöìñÿäè.
Ìÿí óçóí ìöääÿò ýþçëÿäèì. Î ñàíêè þçöíÿ ýÿëèðäè.
– Ñÿí ãîðõìóðñàí, áàëàúà...
– Íåúÿ äÿ ãîðõìàéàñàí. Î õÿôèô-õÿôèô ýöëäö:– Áó àõøàì ìÿíèì ö÷öí äàùà ãîðõóëó îëàúàã...
Ãàðøûñûàëûíìàç ôÿëàêÿò äóéüóñó òÿçÿäÿí úàíûìà öøöòìÿ
ñàëäû. Äîüðóäàíìû, äîüðóäàíìû ìÿí îíóí ãÿùãÿùÿñèíè äàùàåøèòìÿéÿúÿéÿì? Àõû áó ýöëöø ìÿíèì ö÷öí ñóñóç ñÿùðàäà áóëàã
êèìèäèð.
– Áàëàúà, ìÿí ñÿíèí ýöëöøöíö áèð äÿ åøèòìÿê èñòÿéèðÿì...
Î èñÿ äåäè:– Áó ýåúÿ èë òàìàì îëóð. Ìÿíèì óëäóçóì áèð èë áóíäàí ãàáàã
äöøäöéöì éåðèí äöç öñòöíäÿ äàéàíàúàãäûð...
– Ãóëàã àñ, àé îüëàí, àõû áóíëàðûí ùàìûñû – èëàí äà, óëäóçëà
ýþðöø äÿ ñàäÿúÿ ïèñ áèð éóõóäóð, åëÿ äåéèëìè?
Î, úàâàá âåðìÿäè.
– ßí ÿñàñ øåé ýþçëÿðèíëÿ ýþðìÿäèéèíäèð... – äåäè.
– ßëáÿòòÿ...
– ×è÷ÿê êèìè. ßýÿð ñÿí óçàã óëäóçëàðäà áèòÿí ÷è÷ÿéè ñåâèðñÿíñÿ,ýåúÿ ýþéÿ áàõìàã õîø îëóð. Áöòöí óëäóçëàð ÷è÷ÿê à÷ûð.
__________– ßëáÿòòÿ...
439

– Ñó êèìè. Ñÿí ìÿíÿ è÷ìÿéÿ ñó âåðÿíäÿ î ñó ìóñèãè êèìè èäè,þçö äÿ ÷àðõäàí âÿ èïäÿí... Éàäûíäàäûðìû? Î ÷îõ éàõøû èäè.
– ßëáÿòòÿ...
– Ýåúÿ ñÿí óëäóçëàðà áàõàðñàí. Ìÿíèì óëäóçóì ÷îõ áàëàúàäûð, ìÿí îíó ñÿíÿ ýþñòÿðÿ áèëìÿðÿì. Áåëÿ éàõøûäûð. Î ñÿíèí
ö÷öí àäè óëäóç, ÷îõëó óëäóçëàðäàí áèðè îëàúàãäûð. Ñÿí äÿ óëäóçëàðà áàõìàüû ñåâÿðñÿí... Îíëàðûí ùàìûñû ñÿíèí äîñòóí îëàð... Ñîíðà ìÿí ñÿíÿ áÿçè øåéëÿð áÿõø åäÿðÿì...
Î ýöëäö.
– Àù, áàëàúà, áàëàúà, ñÿíèí ýöëìÿéèíè íÿ ãÿäÿð õîøëàéûðàì.
– Åëÿ ìÿíèì áÿõøèøèì äÿ áóäóð. Ñó êèìè...
– Íåúÿ éÿíè?
– Ùÿð àäàìûí þç óëäóçó âàð. Áÿçèëÿðèíÿ – ñÿééàùëàðà, î éîëýþñòÿðèð. Áÿçèëÿðè ö÷öí èñÿ î àäèúÿ èøûëòûëàðäûð. Àëèìëÿð ö÷öíñÿ,îíëàð ùÿëë îëóíìàëû ìÿñÿëÿäèð. Ìÿíèì èøáàçûì ö÷öí îíëàð ãûçûëäûð. Áó àäàìëàðûí ùàìûñû ö÷öíñÿ óëäóçëàð ëàëäûð, Àììà ñÿíèí
ÿëàùèääÿ óëäóçëàðûí îëàúàã.
– Íåúÿ éÿíè?
– Ñÿí ýåúÿ ýþéÿ áàõàúàãñàí, îðàäà èñÿ ìÿíèì éàøàäûüûì,ìÿíèì ýöëäöéöì óëäóç îëàúàãäûð âÿ ñÿí áöòöí óëäóçëàðûí ýöëäöéöíö åøèäÿúÿêñÿí. Ñÿíèí ýöëìÿéè áàúàðàí óëäóçóí îëàúàãäûð.
Þçö äÿ ýöëäö.
– Ñÿí òÿñêèíëèê òàïàíäà (àõûðäà ùÿìèøÿ òÿñêèíëèê òàïûðñàí), áèðçàìàí ìÿíè òàíûäûüûí ö÷öí ñåâèíÿúÿêñÿí. Ñÿí ùÿìèøÿ ìÿíèì

440

äîñòóì îëàúàãñàí, ñÿí ìÿíèìëÿ áèðëèêäÿ ýöëìÿê èñòÿéÿúÿêñÿí.
Áÿçÿí ñÿí áàõ, èíäèêè êèìè ïÿíúÿðÿíè òàéáàòàé à÷àúàãñàí âÿ ñÿíÿ õîø ýÿëÿúÿê... Äîñòëàðûí òÿÿúúöá åäÿúÿê êè, ñÿí íèéÿ ýþéÿ áàõûá ýöëöðñÿí. Ñÿí èñÿ îíëàðà äåéÿúÿêñÿí: “Áÿëè, áÿëè, ìÿí óëäóçëàðà áàõàíäà ùÿìèøÿ ýöëöðÿì!” Îíëàð ýöìàí åäÿúÿêëÿð êè, ñÿíäÿëè îëìóñàí. Áàõ, ìÿí ñÿíèí áàøûíà áåëÿ éàìàí îéóí à÷ûðàì...
Î éåíÿ ýöëäö.
– Åëÿ áèë ìÿí ñÿíÿ óëäóçëàð ÿâÿçèíÿ áèð éûüûí ýöëÿí ãûìðîâ
áàüûøëàìûøàì.
Î éåíÿ ýöëäö. Ñîíðà òÿçÿäÿí úèääèëÿøäè.
– Áèëèðñÿí... áó ýåúÿ éàõøû îëàð ýÿëìÿéÿñÿí...
– Ìÿí ñÿíè òÿê áóðàõìàðàì.
– Ñÿíÿ åëÿ ýÿëÿúÿê êè, ìÿí ÿçàá ÷ÿêèðÿì. Ùÿòòà åëÿ ýÿëÿúÿê
êè, ìÿí þëöðÿì. Áó áåëÿ îëóð. Ýÿëìÿ, ëàçûì äåéèë.
– Ìÿí ñÿíè òÿê áóðàõìàðàì.
Ëàêèí î íÿäÿíñÿ ÿíäèøÿëè èäè.
Ýþðöðñÿí... áóðàäà èëàí ìÿñÿëÿñè âàð... Áèðäÿí î ñÿíè ÷àëàð...
Èëàíëàð éàìàí ùèðñëè îëóðëàð. Áèðèñèíè ñàíúìàã îíëàðà êåô âåðèð.
– Ìÿí ñÿíè òÿê áóðàõìàðàì.
Î áèðäÿí ñàêèòëÿøäè:– Äöçäöð, îíóí çÿùÿðè èêèìèçÿ äÿ ÷àòìàç...
Áó ýåúÿ îíóí íåúÿ ýåòäèéèíè áèëìÿäèì. Î ùèññ åäèëìÿäÿí
__________
éîõ îëäó. Ìÿí îíà ÷àòàí çàìàí èòè âÿ ãÿòè àääûìëàðëà ýåäèðäè.
441

Î òÿêúÿ:– Àùà, ñÿíñÿí... – äåäè.
Ìÿíèì ÿëèìäÿí òóòäó. Íÿ èñÿ îíó ùÿéÿúàíëàíäûðûðäû.
– Íàùàã éåðÿ ìÿíèìëÿ ýåäèðñÿí. Ìÿíÿ áàõìà, ÿçàá ÷ÿêÿðñÿí... Ñÿíÿ åëÿ ýþðöíÿð êè, ìÿí þëöðÿì, àììà áó äîüðó äåéèë...
Ìÿí ñóñóðäóì.
– Ýþðöðñÿíìè... ÷îõ óçàãäûð. Ìÿíèì áÿäÿíèì ÷îõ àüûðäûð..
Àïàðà áèëìèðÿì.
Ìÿí ñóñóðäóì.
– Áó êþùíÿ ãûëàôû, êþùíÿ þðòöéö àòìàã êèìè áèð øåéäèð. Áóðàäà êÿäÿðëè áèð øåé éîõäóð...
Ìÿí ñóñóðäóì.
Î, áèð ãÿäÿð ðóùäàí äöøäö. Àììà éåíÿ ñÿé åòäè:– Áèëèðñÿí, ÷îõ éàõøû îëàúàã. Ìÿí äÿ óëäóçëàðà áàõàúàüàì.
Áöòöí óëäóçëàð åéíÿí ÷àðõû úûðûëäàéàí êþùíÿ ãóéó êèìè îëàúàã.
Ùÿð áèðè ìÿíÿ ñó âåðÿúÿê...
Ìÿí ñóñóðäóì.
– Òÿñÿââöð åò, íÿ ãÿäÿð ìàðàãëûäûð! Ñÿíèí áåø éöç ìèëéîí
ãûìðîâóí îëàúàã, ìÿíèì èñÿ áåø éöç ìèëéîí áóëàüûì...
Áó çàìàí î äà ñóñäó, ÷öíêè àüëàéûðäû...
– Áóäóð, ýÿëèá ÷àòäûã. Ãîé ìÿí áèð àääûì òÿê àòûì.
Î, ãóìóí öñòÿ îòóðäó, ÷öíêè áÿäÿíèíÿ âàùèìÿ ÷þêäö.
Ñîíðà äåäè:– Áèëèðñÿí... ýöëöì... ìÿí îíà úàâàáäåùÿì. Î åëÿ çÿèôäèð êè!
Åëÿ ñàäÿäèð êè! Îíóí âàð-éîõó äþðä òèêàíäàí èáàðÿòäèð, þçöíö
ãîðóìàã ö÷öí äàùà ùå÷ áèð øåéè éîõäóð...
Ìÿí äÿ îòóðäóì, ÷öíêè ãû÷ëàðûì áöêöëöðäö. Î äåäè:– Ùÿ... âÿññàëàì...
Äàùà áèð äÿãèãÿ ëÿíýèéèá ãàëõäû. Òÿêúÿ áèð àääûì àòäû. Ìÿíéåðèìäÿí òÿðïÿíÿ áèëìÿäèì.
Åëÿ áèë ãû÷ëàðûíûí éàíûíäà ñàðû áèð èëäûðûì ÷àõäû. Áèð àí ùÿðÿêÿòñèç
ãàëäû. ×ûüûðìàäû. Ñîíðà éûõûëäû. Àüûð-àüûð àüàú êèìè. Àüûð__________
àüûð âÿ ñÿññèç, àõû ãóì áöòöí ñÿñëÿðè áîüóð.
442

XXVIIÈíäè, áóäóð, àëòû èë êå÷ìèøäèð... Áó áàðÿäÿ ìÿí ùÿëÿ áèð äÿôÿäÿ êèìñÿéÿ äàíûøìàìûøàì. Ìÿí ãàéûäàíäà éîëäàøëàðûì ìÿíèòÿçÿäÿí ñàü-ñàëàìàò ýþðäöêëÿðèíÿ øàä îëäóëàð. Êÿäÿð ìÿíè áîüóðäó, àììà ìÿí îíëàðà äåéèðäèì:– Áèð øåé îëìàéûá, éîðóëìóøàì...
Àììà éàâàø-éàâàø òÿñêèíëÿøäèì... éÿíè... òàìàì éîõ. Ìÿíáèëèðÿì: î þç ïëàíåòèíÿ ãàéûòìûøäûð, èøûãëàíàí çàìàí ìÿí ãóìóí
öñòöíäÿ îíóí úÿñÿäèíè ýþðìÿäèì. Î áèð åëÿ àüûð äåéèëäè. Àõøàìëàð èñÿ ìÿí óëäóçëàðû äèíëÿìÿéè ñåâèðÿì. Áåø éöç ìèëéîí ãûìðîâ
êèìè...
Ëàêèí áèð ìÿñÿëÿ ùåéðÿòëÿíäèðèúèäèð. Ìÿí ãóçó ö÷öí àüûçëûã
øÿêëè ÷ÿêÿíäÿ ãàéûøû éàääàí ÷ûõàðìûøäûì. Áàëàúà øàùçàäÿ îíóãóçóíóí áàøûíà êå÷èðÿ áèëìÿéÿúÿêäè. Ìÿí þçöìäÿí ñîðóøóðàì:îðàäà, îíóí ïëàíåòèíäÿ íÿ âàð? Áèðäÿí ãóçó ýöëö éåéÿð?
Áÿçÿí þçöìÿ äåéèðÿì: “Éîõ, ÿëáÿòòÿ éîõ. Áàëàúà øàùçàäÿ
ýåúÿ îëàíäà ùÿìèøÿ ýöëöí öñòöíö øöøÿ þðòöêëÿ þðòöð âÿ î ýþçöíö
ãóçóäàí ÷ÿêìèð...” Îíäà ìÿí õîøáÿõòÿì. Áöòöí óëäóçëàð àðàìàðàì ýöëöðëÿð.
Áÿçÿí äÿ þçöìÿ äåéèðÿì: “Ùÿðäÿí ôèêðèí äàüûíûã îëóð, îíäàùÿð øåé áàø âåðÿ áèëÿð. Áèðäÿí î àõøàì øèøÿ þðòöéö óíóäóð, éàõóä
ãóçó åùìàëúà ïÿéÿäÿí ÷ûõûð... Îíäà áöòöí ãûìðîâëàð àüëàéûð...
Áöòöí áóíëàð ìöÿììàëû àüëàñûüìàç øåéäèð. Ìÿíèì êèìè, ñèçäÿ, Áàëàúà øàùçàäÿíè ñåâìèø ùÿð áèð êÿñ äÿ, áóíà ãÿòèééÿí ëàãåéä ãàëà áèëìÿç. Êàèíàòûí ìÿúùóë áèð ýóøÿñèíäÿ ùå÷ áèð çàìàí
ýþðìÿäèéèìèç ãóçóíóí áèçÿ òàíûø îëìàéàí ýöëö éåìÿñèíäÿí
äöíéà ýþçëÿðèìèçÿ áàøãà úöð ýþðöíÿð.
Ýþéÿ íÿçÿð ñàëûí. Âÿ þçöíöçäÿí ñîðóøóí: “Î ýöë äóðóðìó,éîõñà, àðòûã éîõäóð? Áÿëêÿ ãóçó îíó éåìèøäèð?” Îíäà ñèç ýþðÿðñèíèç: ùÿð øåé áàøãà úöð îëàúàã.
Áóíóí íÿ ãÿäÿð âàúèá îëäóüóíó ùå÷ áèð éàøëû ùå÷ áèð çàìàí
áàøà äöøìÿç.
__________
443

Ìÿíúÿ áó, äöíéàäà ÿí ýþçÿë âÿ êÿäÿðëè éåðäèð. Ñÿùðàíûí áóýóøÿñè ÿââÿëêè ñÿùèôÿäÿ äÿ ÷ÿêèëìèøäèð, àììà ìÿí áóíó áèð äÿ÷ÿêäèì êè, ñèç îíó éàõøû-éàõøû ýþðÿñèíèç. Áóðàäà Áàëàúà øàùçàäÿèëê äÿôÿ éåðÿ åíìèø, ñîíðà èñÿ éîõà ÷ûõìûøäû. Äèããÿòëÿ íÿçÿðäÿí
êå÷èðèí êè, áèð çàìàí Àôðèêàéà, ñÿùðàéà äöøÿíäÿ ìöòëÿã áó éåðèòàíûéàñûíûç. ßýÿð áóðàäàí êå÷ìÿëè îëñàíûç, àíä âåðèðÿì, òÿëÿñìÿéèí, áó óëäóçóí àëòûíäà áèð ãÿäÿð ëÿíýèéèí! ßýÿð ãûçûë ñà÷ëû áèðîüëàí óøàüû ñèçÿ éàí àëñà, ÿýÿð î úèíýèëòè èëÿ ýöëñÿ âÿ ñèçèí ñóàëëàðûíûçà ùå÷ áèð úàâàá âåðìÿñÿ, ñèç, ÿëáÿòòÿ, îíóí êèì îëäóüóíó
áàøà äöøÿúÿêñèíèç. ×îõ õàùèø åäèðÿì, î çàìàí ìÿíÿ òÿñêèíëèê
âåðìÿéè óíóòìàéûí, òåçëèêëÿ ìÿíÿ éàçûí êè, î ãàéûòìûøäûð...

__________
444

ÌÖÍÄßÐÈÚÀÒ

ÀËÔÎÍÑ ÄÎÄÅÀëôîíñ Äîäå âÿ îíóí ïðîâàíñ éóìîðó (Úÿëèë Íàüûéåâ) . . . . . . . . . . . 6
Òàðàñêîíëó Òàðòàðåíèí ãåéðè-àäè ìàúÿðàëàðû (òÿðú. ßñýÿð Àüàéåâ)Áèðèíúè åïèçîä . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
Èêèíúè åïèçîä . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
Ö÷öíúö åïèçîä . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80

ÀÍÒÓÀÍ ÄÅ ÑÅÍÒ-ÅÊÇÖÏÅÐÈ

Ùóìàíèñò éàçû÷û (Ãîðõìàç Ãóëèéåâ) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110
Àäàìëàðûí ïëàíåòè (òÿðú. Úÿôÿð Áàüûð) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115
Ùÿðáè òÿééàðÿ÷è (òÿðú. Úÿôÿð Áàüûð) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250
Áàëàúà øàùçàäÿ (òÿðú. Úÿôÿð Áàüûð) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 386__________
445

ÀËÔÎÍÑ ÄÎÄÅÒÀÐÀÑÊÎÍËÓ
ÒÀÐÒÀÐÅÍÈÍ ÃÅÉÐÈ-ÀÄÈÌÀÚßÐÀËÀÐÛ

ÀÍÒÓÀÍ ÄÅ ÑÅÍÒ-ÅÊÇÖÏÅÐÈ

• ÀÄÀÌËÀÐÛÍ ÏËÀÍÅÒÈ
• ÙßÐÁÈ ÒßÉÉÀÐß×È
• ÁÀËÀÚÀ ØÀÙÇÀÄß
“ÞÍÄßÐ ÍßØÐÈÉÉÀÒ”ÁÀÊÛ-2005__________

Áóðàõûëûøà ìÿñóë:ßçèç Ýöëÿëèéåâ

Òåõíèêè ðåäàêòîð:Ðþâøÿí Àüàéåâ

Òÿðòèáàò÷û-ðÿññàì:Íÿðýèç ßëèéåâà

Êîìïéóòåð ñÿùèôÿëÿéèúèñè:Àëåêñàíäðà Ñàìóéëîâà

Êîððåêòîð:Íàçÿíèí Ìÿììÿäîâà

__________

Éûüûëìàüà âåðèëìèøäèð 12.10.2004. ×àïà èìçàëàíìûøäûð 13.04.2005.
Ôîðìàòû 60õ90 1/16. Ôèçèêè ÷àï âÿðÿãè 28. Îôñåò ÷àï öñóëó.
Òèðàæû 25000. Ñèôàðèø 77.

Êèòàá “PROMAT” ìÿòáÿÿñèíäÿ ÷àï îëóíìóøäóð.

__________