TOPIC

Maar wat is goed leren bewegen?
De laatste veertig jaar zijn er veel ontwikkelingenbinnen ons vakgebied geweest die bepalend zijnvoor de richting waarin ons vak zich beweegt.
Edwin Timmers heeft literatuuronderzoek gedaan
naar deze vakontwikkeling in Nederland waarover hij je in dit artikel informeert. In dit nummer
ook een bespreking van zijn boek.

Foto: internet

Door: dr. Edwin Timmers

Dit artikel beschrijft enkele aandachtspunten van de LO-vakontwikkeling in Nederland in de periode 1970-20101. Het boek
is gebaseerd op een uitgebreide literatuuranalyse en gesprekken
met veel vakcollega’s. Er zijn enkele redenen om deze historische
schets vanaf 1970 te beginnen. Verschillende auteurs (Kramer,
Lommen en Kugel) hebben de vakhistorie tot ongeveer 1970 uitputtend beschreven. Het is ongeveer het moment waarop unieke
en dominante vaktheoretici zoals Gordijn, Groenman en Rijsdorp
zich uit het vakdiscours terugtrekken. Er ontstaan in de loop van
de jaren zeventig en tachtig geleidelijk groeperingen met onderling eensluidende, maar ten opzichte van elkaar onderscheidende
opvattingen. Binnen die groeperingen nemen kartrekkers het
voortouw, zoals bijvoorbeeld Crum, Kugel, Faber, Stegeman,
Mooij, Brouwer en Timmers. Vanaf 1970 begint de sport in Nederland geleidelijk te veranderen. Van eenvormig wedstrijdgericht
en beperkt in aanbod naar veelvormig wedstrijd- én recreatief gericht met een breed aanbod. Sport kan ook steeds meerveelzijdig worden beoefend. Zo kun je sporten om ‘vergelijkend
te presteren’, maar ook om ‘te showen’. Kortom: die in potentie
veranderbare sport wordt ook voor gebruik in de school steeds
aantrekkelijker. Vanaf 1970 nemen in het onderwijs de innovaties
sterk toe. Er ontstaan door fusies grote scholengemeenschappen.
Dat levert ook de wens op naar meer eenvormige onderwijssyste-

6

Lichamelijke opvoeding c maart 2010

men. Het vak LO zoekt binnen al deze ontwikkelingen steeds naar
een eigen positie.
LO in Nederland
De vakontwikkeling is in de genoemde periode een leerzame en
productieve. Er is veel geschreven en onderzoek gedaan, visies/
opvattingen en doelen zijn verwoord, onderwijsconcepten zijn uitgeprobeerd en natuurlijk is er vooral veel door leerlingen gesport
en bewogen1. Leerlingen vinden LO een fijn vak omdat het een
doevak is en vooral op beleving is gericht. Ze vinden zelf dat ze er
voldoende leren. Vakleraren denken daar zelf vaak wat anders over.
Omdat een gemeenschappelijke vaknorm over gewenste ‘druk op
leren’ in breedte en diepgang ontbreekt, is veel acceptabel.
Vooral in de laatste twintig jaar zijn er vele voorbeeldprogramma’sof -plannen voor korte en lange termijn gemaakt. Ze zijn bedoeld
als referentiekader, maar geven tegelijk ook een inhoudelijke norm
aan, van wat die auteurs tot ‘goed onderwijs’ rekenen. Bij onderzoek naar het effect en gebruik van plannen in de praktijk blijkt
steeds dat er wel voor een korte periode (bv. tien weken, tussen
twee vakanties) wordt gepland, maar zelden voor een langere
periode. LO-leraren vormen op school vakgroepen, maar slechtsbij één op de vijf vakgroepen zie je een gezamenlijk vakwerkplan.
Meestal worden daarin alleen de bewegingsactiviteiten beschreven en niet de onderwijsaanpak. Dat laatste is opmerkelijk omdat
het bij onderwijsontwikkeling juist meestal over een te veranderen
didactische aanpak gaat. Bijvoorbeeld: hoe ga je in je onderwijs
beter om met verschillen tussen leerlingen en hoe zorg je ervoor
dat leerlingen meer zelfstandig en zelfsturend leren?
Samenwerkend leren en ontwikkelen in een vakgroep of lerarenteam wordt vanaf de jaren tachtig sterk aanbevolen, maar blijft
in toepassing beperkt. Ondertussen is en blijft het imago van devakleraar over het algemeen goed bij zowel directies, collega’s vanandere vakken als ouders. Ze worden gezien als goede organisatoren en begeleiders van leerlingen of studenten. Er is geen ‘druk’op vakleraren om zich professioneel te blijven ontwikkelen. Ookmeestal niet van de eigen vakcollega’s binnen een school. Als
iedereen over dat functioneren tevreden is, resteert alleen de eigen
professionele norm en het eigen vermogen tot kritisch reflecteren.
Eigen relatieve ‘ontevredenheid’ stimuleert de eigen ontwikkeling.
Je ziet dat bij thans bij één op de zeven vakleraren.
LO in het onderwijs
Het onderwijs in Nederland wordt op hoofdlijnen aangestuurd.
Scholen krijgen binnen die hoofdlijnen steeds beperkter ruimte
om de onderwijsorganisatie, de inhoud (het wat?) en de aanpak(het hoe?) zelf in te vullen. In het begin van de jaren negentig
wordt dat nog aan elke school(locatie) overgelaten. Later geven deinmiddels gevormde scholengemeenschappen vanuit hun directies meer gedetailleerde sturing. Als differentiatie, zelfstandigheidof competentiegericht onderwijs belangrijk wordt gevonden, zal
elk vak in de school daarmee ook iets moeten doen1.
Het onderwijs in het algemeen wordt in de loop van de jaren
steeds meer indirect sturend. Het geeft leerlingen of studenten
steeds meer en op vele momenten keuzemogelijkheden, maar
zonder voldoende begeleiding omdat deze beperkt wordt. Het

vanaf de jaren negentig toenemend belang van zelfstandigheid,
bevordert de aandacht voor het zelf ‘leren hoe te leren’ van de leerling in combinatie met het ‘actief leren onderwijzen’ van de leraar.
Bij de rigoureuze doorvoering van een nieuwe aanpak gaat met
name het nodige mis op het gebied van scholing en coaching vanleraren. We leren ervan dat elk onderwijssysteem afgestemd moetzijn op de mogelijkheden van de doelgroep en er alternatieven in
aanpak beschikbaar moeten zijn. Meer maatwerk dus.

Foto: Hans DijkHoFF

LO in theorie en praktijk
Leerresultaten zijn het gevolg van totaalplaatjes1. Bijvoorbeeld
de samenhang van het didactisch handelen van de lesgever, zijn/
haar aanpak (het hoe), de mogelijkheden van de leerling en deactiviteiten zelf (het wat). Maar ook het didactisch handelen vande lesgever is een geheel van opvattingen, methoden, doelen,werkwijzen en manier van beoordelen. Dit laatste kun je een praktijktheorie noemen. Er zijn in het Nederlands taalgebied in de loop
van de jaren drie vrij complete praktijktheorieën ontwikkeld: kring
Zwolle, Groningen en Leuven1. Ze beschrijven de overeenkomsten
in het denken en handelen van groepen vakleraren en vakdidactici en ze worden steeds verder ontwikkeld . Praktijktheorieën

verschillen onderling in de breedte en diepgang van het leren ende mate van gewenste ‘druk’ op het leren van leerlingen.
De LO-theorie integreert theorieën van verschillende herkomst(pedagogiek, sociologie, leer- en ontwikkelingspsychologie e.d.) envertaalt deze in direct bruikbare handelingsaanbevelingen voor devakleraar en – sinds de jaren negentig – ook voor de leerling in het
voortgezet onderwijs. Helaas is het theorieaanbod op opleidingenvoor lichamelijke opvoeding vanaf de jaren zeventig sterk verminderd. Ook een brede theoretische oriëntatie van veel vakdidactici, de professionele vakontwikkelaars, is beperkter geworden.
Verouderde theorieën of opvattingen blijven daardoor te lang als
basis voor het werk dienen. Vernieuwing in het vak zie je in keuzes
en volgordes van activiteiten, maar veel minder in onderwijsleermethoden of aanpak.
Een voorbeeld hiervan is de theorieontwikkeling en onderzoek op
het gebied van neurofysiologie, leerpsychologie, sportfilosofie en
trainingsleer. Deze toont aan dat bewust en onbewust leren bewegen samengaat. Het merendeel gebeurt onbewust. Technische entactische principes of kernhandelingen zijn de bewuste ankerpunten. Een technisch principe bij het slaan bij soft- of honkbal
is: ‘kijk naar de bal en sla horizontaal’. Een tactisch verdedigingsprincipe bij doelspelen is ‘blijf steeds tussen de man
met bal en het doel’. De rest wordt vooral onbewust
en al spelend geleerd. Die bewustheid zie je in deaanpak van leraren in de les beperkt terug.
LO en sport
LO en (jeugd)sport hebben in de jaren zeventig entachtig voor een deel van de vakwereld op gespannen voet met elkaar gestaan. Dat is vanaf de jarennegentig geleidelijk veranderd. De sport ontwikkelt
zich namelijk van eenvormig, wedstrijdgericht enper stad of dorp beperkt in aanbod tot meer veelvormig, wedstrijd- en recreatief gericht en met vele
sportvormen per stad of dorp. De sport kan ook
veelzijdiger worden beoefend. Sporten wordt, geziende veelvormig- en veelzijdigheid, nu als synoniem
met spelen opgevat. De mens is op spelen ingesteld,
maar of je ook werkelijk wilt gaan spelen, hangt af
van persoonlijke motieven. Deze beïnvloeden je
manier van sporten. Als je ‘bewegen om te showen’belangrijk vindt, speel je anders, dan waneer je het‘presteren’ belangrijk vindt. Sportvormen worden
steeds meer als veranderbaar gezien. De (jeugd)sport
heeft daardoor veel invloed gekregen op de keuze vande LO-activiteiten en de leervolgordes. Daar komt bij
dat ruim 60% van de LO-leraren ervaring heeft met
sporttraining en vaak ook sportrainerscursussen heeft
gevolgd. Zij vooral introduceren sportvormen binnen
de school.
Een sterke gerichtheid op conditieverbetering c.q.
het verbeteren van fysieke basisvoorwaarden, zoals
bijvoorbeeld coördinatie of uithoudingsvermogen,is binnen de LO in Nederland vrijwel achterwege
gebleven. Het komt nu alleen nog aan bod binnen bijvoorbeeld een thema ‘leren trainen’ in de bovenbouw
van het VO. Het beter leren basketballen bijvoorbeeld
wordt veel belangrijker gevonden. In de sport speelt
het benutten van transfer een belangrijke rol bij de
Lichamelijke opvoeding c maart 20107

Foto: internet

LO en opleidingen
De vierjarige opleiding voor vakleraar lichamelijke opvoeding
behoort in Nederland tot het hoger beroepsonderwijs en kent

geen universitaire variant. De opleidingen zijn aanvankelijk zelfstandige instituten, maar vanaf begin van de jaren negentig zijn zegeleidelijk opgegaan in grote hogescholen. Hun cursusaanbod isuitgebreid met bijvoorbeeld opleidingen voor sport-, beweeg- en
gezondheidsmanagement die geen van alle een onderwijsbe-

8

Lichamelijke opvoeding c maart 2010

Foto: Hans DijkHoFF

keuze van opeenvolgende
sportactiviteiten. Daar kan
de LO wat van leren.
LO beïnvloedt echter ook
de sport. Met name binnen
de jeugdsport ontstaat
steeds meer aandacht
voor het belang van het
kind en de pedagogischeverantwoordelijkheid vande sport. Aspecten daarvanzijn: het meer systematischbeïnvloeden van het leren(hoe te leren) sporten én
het goed omgaan met
verschillen.
De vakwereld in ons land ismeer sportgericht óf meer
bewegingsgericht1. Zes op
de tien vakleraren voor dat
eerste, drie op de tien voor
dat tweede en een op detien neemt een middenpositie in. Meer sportgericht bezig zijn betekent meer belang hechten
aan de keuze van sport- en spelvormen, van volgordes en voor
een ruime leertijd. Je wilt leerlingen dan ook in tien lessen vrijwel
allemaal beter leren softballen. Meer bewegingsgericht bezig zijn
betekent meer belang hechten aan het ervaren van essentiële
bewegingsproblemen, het herkennen van bewegingsbedoelingenen het voldoende kunnen uitvoeren van een activiteit als totaliteit.
Die activiteit kan een sport- of spelvorm zijn. Leerlingen ervaren
en herkennen het probleem ‘inblijven en uitmaken’ door kennismaking met vormen als: tikspelen, rounders of driehonkensoftbal.

voegdheid oplevert. In die hogescholen overheerst steeds meeréén bepaald onderwijssysteem, zonder aandacht voor de mogelijk- of wenselijkheden van studentpopulaties. Zo vinden om dedrie jaar vrij ingrijpende structurele veranderingen plaats dievoor veel onrust en weerstand zorgen en eerdere implementaties
frustreren.
Voor opleiders is vakontwikkeling op zich een kerntaak die op
een wetenschappelijk verantwoord niveau moet kunnen worden gedaan1. De kwaliteit van de opleiders is op dit punt vaak
onvoldoende. Slechts een kleine groep slaagt in die taak. Net als
in de school (bij één op de vijf vakgroepen) lukt het ook opleiders
slechts in beperkte mate hun vak samen te ontwikkelen. Er is teweinig overleg- en ontwikkeltijd. Opleiders hebben te maken met
een hoge werkdruk en onvoldoende ontwikkelings- of scholingsruimte binnen hun baan. Daar lijkt geen verandering in te
komen. Vakontwikkeling in opleidingen wordt vooral aan
het persoonlijk initiatief en toeval overgelaten.
Vakleraren zijn in het algemeen goede begeleiders, organisatoren en effectieve beïnvloeders van het bewegingsgedrag van leerlingen. Hun didactische ontwikkeling of het
lesgeven vindt veelal al doende plaats. Eens in de opleiding
geleerd, blijft altijd zó gedaan. Vakdidactische ontwikkeling in de school is een kwestie van persoonlijk initiatief en
waarop geen ‘druk’ wordt uitgeoefend.
LO en inhoudelijk vakbeleid
De primaire taak van de vakvereniging (KVLO) is de rechtspositionele belangen van vakleraren te behartigen en alert
te zijn op het behoud of verbeteren van de positie van het
vak in de verschillende onderwijstypen. Die taak is door dejaren heen prima uitgevoerd. De vakinhoudelijke ontwikkeling wordt samen met de opleidingen en het instituut voor
leerplanontwikkeling in Enschede vormgegeven in studiedagen of
nascholingscursussen. De meeste modelplannen voor de verschillende onderwijssoorten worden in Enschede gemaakt. Soms vindt
planontwikkeling ook in een opleiding plaats. De richting van dievakontwikkeling is een vrij spel van krachten, waaraan vakdidactici in wisselende projectsamenstellingen deelnemen en de regie
instituutgebonden is. Er is geen landelijke regie1. De trits (plan)
ontwikkeling, implementatie en (evaluatie)onderzoek vindt weinig
plaats. De schoolgebonden vakwerkplanontwikkeling die aan het
begin van de jaren tachtig werd gepropageerd is nog maar bij één
op de vijf vakgroepen terug te vinden. Modelplannen kunnen
daarbij als referentiekader dienen. De doorsnee vakleraar maakt
alleen plannen voor een lessenreeks en lessenperiodes. Plannenvoor de lange termijn, bijvoorbeeld een module voetbal, zie jeweinig.
Voor zover vakdidactisch of bewegingsonderwijskundig onderzoek
in Nederland plaatsvindt, is dat praktijkgericht totaalonderzoek.
In begin tweeduizend is, na lange tijd, sprake van een opleving
aan conceptueel en evaluatief vakonderzoek. Dat eerste staat
internationaal bekend als educational design research. Het is een
noodgedwongen keuze want op LO-gebied is geen geld, tijd en
onderzoeker of instituut beschikbaar voor meer fundamenteel
detailonderzoek. Het ontbreken van een langjarige, gezamenlijke
en wetenschappelijke ontwikkeling van de vaktheorie maakt dat
het vak de mogelijkheid mist om zich optimaal in het denken en
doen van veel vakgenoten te ontwikkelen.

2010 hebben geformuleerd geven tegelijk aan wat mijn generatie(nog) niet (voldoende) heeft kunnen realiseren. De troost van
onvoltooid werk is: het zal wel een dynamisch vak betreffen. En
dat is ‘t.
1 Dr. E. Timmers, (2009). De ontwikkeling van het (beter) leren
bewegen en sporten op school van 1970 tot 2010. Over lijnen enrelaties in de vakdidactiekontwikkeling van de Lichamelijke
Opvoeding in Nederland vanuit een bewegingsonderwijskundig perspectief. Nieuwegein: ARKO Sports Media. Het eerste
exemplaar is tijdens de Thomas-oriëntatiedag in Tilburg op 11
december 2009 aan de voorzitter van de KVLO, Gert van Driel,
aangeboden.

Correspondentie:
De gegeven vakhistorische beschrijving geeft aan wat in de afgelopen veertig jaar goed en minder goed is gegaan. Er zijn juich- en
zorgpunten en van beide kunnen we leren. Wensen die we nu ine.timmers6@chello.nl

ADVERTENTE

swiss
e.nl
r
u
t
n
e
v
d
a
Actieve groepsvakanties!
Bij ons in de Zwitserse Alpen staan we nooit stil.
Wakeboarden, waterskieën,mountainbiken en raften,
een gegarandeerde spetterende actieve vakantie.
Kijk snel op www.swissadventure.nlof bel voor meer informatie 06 164 30 119
en boek jouw vakantie van het jaar!

lo-snowbreaks 081007.indd 1

16-02-2010 16:07:37

Lichamelijke opvoeding c maart 20109