क्षयरोगको परीक्षणगनुर्पन�ह�को लािगसमाज कल्याण तथा जन स्वास्थ्य अन्तगर्त
टो�कयो महानगरपािलका सरकारी आयोगネパール語

क्ष य र ोग के हो?
(�ट .िब . र ोग )क्षयरोगका क�टाणुह� शरीरमा �वेश गरे पिछ ला�े रोग नै क्षयरोग हो। क्षयरोगीले
खोक्दा वा हािच्छउँ गदार् िछटा सँगसँगै क�टाणुह� हावामा फै िलन्छन्। यस्तो
हावामा �ास िलने वरपर बसेकाह� क्षयरोगबाट सं�िमत �न्छन्।
सु�-सु�ितर सामान्य �घाखोक�मा जस्तै खोक� ला�े, खकार आउने र ज्वरो

आउने जस्ता लक्षणह� देखा पछर्न्। त्यसैले क्षयरोग नै हो भनेर प�ा लगाउन के हीसमय लाग्छ। 2 ह�ाभन्दा बढी लहरे खोक� लािगरहेमा अस्पताल, िक्लिनक जस्ता
िच�कत्साके न्�मा जँचाइहाल्नुहोस्। क्षयरोग लािगसके पिछ उपचार गरे पिन िनको �नसमय त लाग्छ तर यो “िनकै न�ने रोग” भने होइन। य�द तपा� रोगीको प�रवारको
सदस्य वा साथी �नु�न्छ भने ितनलाई साथ र हौसला �दनुहोस् �कनभने रोगिसत
लड्न ितनलाई सिजलो �ँदनै ।■िवषयसूची1.

क्षयरोग अब “िबगतको रोग” रहेन ..................................................... 32.

क्षयरोगबाट सं�िमत �नु र क्षयरोग ला�ुबीचको फरक ............................ 43.

रोगीको निजक ब�ेह�को पिन परीक्षण गनुर् �कन ज�री छ? ..................... 54.

रोगीको निजक ब�ेह�को परीक्षण गनुर् भनेको के हो? ............................. 65.

िनिष्�य क्षयरोग भनेको के हो?......................................................... 76.

छातीको एक्स-रे परीक्षण गनुर् भनेको के हो? ....................................... 87.

क्षयरोग पूणतर् : िनको पानुर् ............................................................... 98.

रोगीह�लाई �दइने मायालु स्वास्थ्य-सेवा ...........................................109.

होके न्जोको (जन स्वास्थ्यके न्�) भूिमका ...............................................1110.

स्वास्थ्य परीक्षणको रे कडर्.................................................................12होके न्जोको (जन स्वास्थ्यके न्�) नामावली ............................................13परीक्षण काडर्................................................................................14नोटह� ......................................................................................16क्षयरोग अब “िबगतको रोग” रहेनआज पिन जापानमा वष�नी क�रब 18,000 �ि�लाई अिन टो�कयो महानगरिभ�
मा�ै क�रब 2,300 जनालाइर् क्षयरोग ला�े गरे को छ (सन् 2015 साल)। आजकलिवशेष गरी वृ�-वृ�ाह�मा यो रोग अझै ब�ढरहेको छ। अ� िजल्लामाभन्दा
टो�कयोमा 20 देिख 40 वषर् उमेर समूहमा यो ब�ढरहेको छ। त्यसैले युवाह�ले पिन योरोगबारे थाहा पाउनु आवश्यक छ।क्षयरोग वृ�वृ�ाह�लाईमा� ला�े रोगहोइन।3क्षयरोगबाट सं�िमत �नु र क्षयरोग ला�ुबीचको फरकक्षयरोगका क�टाणुह� शरीरिभ� पसे पिन सामान्यतया रोग-�ितरोधात्मक क्षमताले गदार्
शरीर आफै ले ती क�टाणुह�िव�� लडेर त्यसलाइर् बािहर धपाउँ छ। तर किहलेकाही ँ शरीरलेक�टाणुह�लाई धपाइन सक्दैन र क�टाणु शरीरिभ� रिहरहन्छ भने यस अवस्थालाइर्

“क्षयरोगको सं�मण” भिनन्छ। पिछ क्षयरोगको त्यो क�टाणु शरीरिभ� स��य �ँदै जरा गाड्न
थाल्दा नै क्षयरोग लाग्यो भिनन्छ र खोक�, खकार, ज्वरो जस्ता लक्षणह� देखा पछर्न्। तरसं�िमत सबै �ि�मा क्षयरोग लाग्छ भ�े चा�हँ छैन ब� अक्सर सं�िमतमध्ये 10 जनामा 1
वा 2 जनालाई मा� क्षयरोग ला�े गछर्।

सं�मणिनिष्�य क्षयरोगक्षयरोग
लागेको

सं�िमत तर नलागेको
क्षयरोगबाट सं�िमत भए तापिन

शरीरिभ� क्षयरोगका सं�िमत

क�टाणुह� भने िनिष्�य भएकाले

क�टाणुह� अब स��य भएकाले

शरीरले कु नै लक्षण देखाउँ दैन।औषधी सेवन सु� गनुर्पछर्।4रोगीको निजक ब�ेह�को पिन परीक्षण गनुर् �कन ज�री छ?
कसैलाई क्षयरोगबाट सं�िमत भएको वा रोग नै लािगसके को चाँडै भे�ाउन क्षयरोगीकै
सम्पकर् मा आउने वा वरपर ब�े प�रवारका सदस्य र साथीको परीक्षण गराइन्छ।
क्षयरोगीको खकारमा क�टाणुह� जित धेरै बस्छन् अथवा निजकबाट कु रा गरेजस्तो
रोगीसँग जित धेरै घिन� भइन्छ रोगीको निजकमा ब�े जो-कोही सबै रोगबाट सं�िमत
भइसके का सम्भावना पिन त्यि� नै बढी �न्छ।
होके न्जोले (जन स्वास्थ्यके न्�) क्षयरोगीको खकार जाँचेर र निजकै ब�ेह�को उमेर तथाअवस्था सोधपुछ गरेर क्षयरोगको सम्भािवत �नेह�का लािग तािलका बनाएर परीक्षणगराउँ छ।त्यसमा “IGRA परीक्षण (QFT, T-SPOT परीक्षण)” “छातीको एक्स-रे परीक्षण”“�ूबरक्यूिलन �ित��याको परीक्षण” जस्ता परीक्षणह� गराइन्छन्।5रोगीको निजक ब�ेह�को परीक्षण गनुर् भनेको के हो?
क्षयरोगको सम्भािवत �ि�को उमेर र स्वास्थ्य, अिन ितनीिसत ब�े रोगीको अवस्था केकस्तो हो, सोको आधारमा ितनको परीक्षणको �कृ ित तथा िमित तय ग�रन्छ।1) ＩＧＲＡ परीक्षण
र�को नमुना िलइन्छ र क्षयरोगको सं�मण भएको छ �क छैन परीक्षण ग�रन्छ।
रोग-�ितरोधात्मक क्षमता कमजोर भएमा प�रणाम स्प�ै नदेिखन सक्छ।रोगबाट सं�िमत भए पिन सं�मण भएको क�रब 8 ह�ासम्म परीक्षणको प�रणाममा
सकारात्मक (वा रोग) नदेिखन सक्छ।2) छालामा �ूबरक्यूिलन परीक्षणसुइर्�ारा �ूबरक्यूिलन �दइन्छ र त्यो लगाइएको 48 घण्टापिछ छालामा देखा पन� रातोकोफै लावट नािपन्छ। क्षयरोगको सं�मण भएको छ �क छैन यो परीक्षण�ारा जाँिचन्छ।खास गरी यो जाँच 6 वषर्मुिनका बालबािलकालाइर् गराइने गछर्।BCG खोप लगाइएमा रातोको फै लावट ठू लो देिखन सक्छ।क्षयरोगको सं�मण भएको क�रब 8 ह�ासम्म परीक्षण गरे पिन प�रणाममा सकारात्मक(रोग) नदेिखन सक्छ।BCG खोप निलएका िशशु र अन्य उमेर समूहमा गम्भीर क्षयरोग ला�े सम्भावना धेरै �न्छ।BCG खोप निलएकाह�को परीक्षणमा रोग नदेिखए तापिन िनिष्�य क्षयरोगको उपचार�दइहाल्नुपछर्। (अक� पृ� हेनुर्होस्)3) छातीको एक्स-रे परीक्षणछातीको एक्स-रेबाट क्षयरोगको क्षयरोग लागेर लक्षणह� देखा परेका छन् �क छैनन् हेनर्गराइने परीक्षण हो।IGRA परीक्षण नगरेकाह�ले सबैभन्दा पिहला यो परीक्षण गनुर्पछर्।

6िनिष्�य क्षयरोग भनेको के हो?
क्षयरोगबाट सं�िमत भएर पिन रोगको कु नै लक्षण हालै नदेिखएको तर पिछ देिखन स�ेअवस्थालाइर् नै िनिष्�य क्षयरोग (LTBI) भिनन्छ। भिवष्यमा क्षयरोग ला� न�दन किम्तमा पिन

6 मिहनासम्म Isoniazid (INH) औषधी सेवन गनुर्पछर्।यो औषधी सेवनको खचर् सरकारी उपचार खचर्बापत बेहो�रन सक्छ।उपचारको दौडान कु नै िवशेष �कारको जीवनशैली अपनाउनुपद�न।तर कामको धपेडी, तनाव र मधुमेह जस्ता रोगको कारणले िनिष्�य क्षयरोग अब स��य भईदेखा पनर् सक्छ।साथै औषधी सेवन बीचबीचमा रो�कं दा वा बन्द गदार् क्षयरोग ला�े वा खाइरहेको औषधीलेपिन नछु ने (औषधी-�ितरोधात्मक) क�टाणुह� पैदा �ने खतरा रहन्छ।
सं�मण गरेको क�टाणु औषधी-�ितरोधात्मक बनेको रहेछ भने आवश्यकतानुसार औषधीपिन प�रवतर्न गराइने छ। औषधी सेवन निबराईकन गनुर्होस्।7छातीको एक्स-रे परीक्षण गनुर् भनेको के हो?
क्षयरोग लागेको छ �क छैन, सो प�ा गनर् परीक्षण गराइन्छ। क्षयरोग लािगसके को छ भनेफोक्सोको अवस्था, कितसम्म फै िलएको हो, परीक्षणबाट देिखन्छ।
क्षयरोगबाट सं�िमत भएको 6 मिहनादेिख 2 वषर् िभ�मा सबभन्दा धेरै क्षयरोग ला� सक्छभ�े ग�रन्छ।
त्यसको दौडान होके न्जोले (जन स्वास्थ्यके न्�) आवश्यकतानुसार छातीको एक्स-रे परीक्षणको
तािलकासूची बनाउँ छ।तािलकासूचीअनुसारै बोलाइँदा प�ा जानुहोस्। य�द जान स�ु भएन अथवा काम गन� ठाउँ ,स्कू ल वा बसाइँ प�रवतर्न भएमा जँचाइरहेको होके न्जोको �वस्थापनमा सम्पकर् राखेर आवश्यक
जानकारी �दनुहोस्।य�द लहरे खोक�, खकार, ज्वरो जस्ता लक्षणह� आउन थालेको 2 ह�ाभन्दा बढी भइसक्योभने आफू लाई बोलाएको समय कु रे र नबसी उिचत िच�कत्साके न्�मा तु�न्तै गएर जँचाइहाल्नुहोस्।क्षयरोग ला�ु अगािडको अविधदर
10080601 वषर्मा 60％ लाई, 2 वषर्मा80％लाई क्षयरोग लाग्छ।402001357911131517192123 मिहना

क्षयरोगको सं�मण भएको अक्सर 6 मिहनादेिख 1 वषर्िभ�मा रोग स��य भई फै िलन थाल्छ भने सं�िमतह�मध्ये
क�रब 80％ मा 2 वषर्िभ�ै रोग लागेर त्यसका लक्षणह� देखा पछर्न्।8क्षयरोग पूणर्त: िनको पानुर्
क्षयरोगको उपचारमा रोगीको अवस्थानुसार के ही िमलाएर औषधी �दइन्छ। 6 मिहनाभन्दा
लामो समयाविधमा िनयिमत औषधी सेवन गनुर् ज�री छ।उपचार सु� गरेको 2 देिख 4 ह�ामै �ाय: रोगीको अवस्थामा सुधार आउँ छ र अ�लाइर् सन�खतरा पिन कम भइसक्छ तर औषधी सेवन बीचबीचमा रो�े वा बन्द गरे मा िबरामी अवस्था झन्बढी िब�ँदै जान सक्छ। यसले गदार् खाइरहेको औषधीले नछु ने (औषधी-�ितरोधात्मक)क�टाणुह� पैदा �न्छन् र पिहले खाएको औषधीको पिन के ही अथर् �ँदनैरोग अझ गम्भीर �ँदै बिल्झएमा 1 वषर्भन्दा लामो समय औषधी खानुपन� वा शल्य��यासमेतगनुर्पन� �न सक्छ।�न पिन लामो समय निबराई िनयिमत औषधी सेवन गनर् त सिजलो छैन।त्यसैले होके न्जोले (जन स्वास्थ्यके न्�) औषधी निबराई खानुभएको छ �क छैन, प�ा गनर् मदतगछर्। आउनुहोस्, सँगै िमली रोग िनमूर्ल पार� ।

Pyrazinamide

Rifampicin
Isoniazid

9रोगीह�लाई �दइने मायालु स्वास्थ्य-सेवािनिष्�य क्षयरोग सं�मण भए पिन रोगका कु नै लक्षण देखाउँ दैन र अ�लाइर् पिन सद�न।
क्षयरोग लागे पिन िनयिमत औषधी सेवनले 2 ह�ािभ�ै सं�मणमा कमी आउँ छ।क्षयरोगी स्कू ल वा काममा गए पिन अ�लाइर् सलार् �क भ�े िचन्ता गनुर्पद�न।
क्षयरोगीलाई माया गनुर्होस्।
एड्स वा कु �रोग जस्ता रोग लाग्दा धेरै मािनसह� समाजमा अपहेिलत �न्छन् त्यस्तै
पूवार्�ही दृि�कोणले गदार् धेरै क्षयरोगीह�ले पिन पीर मािनरहेका छन्। वास्तवमा कु नै रोगले
गदार् कु नै �ि�को मानवीय मूल्य घट्दैन।त्यसकारण हामीले रोगीह�लाई माया गन�पछर् फलस्व�प उनीह� ढु �ै भएर उपचार गनर्ितरलािगपनर् सक्छन्।10होके न्जोको (जन स्वास्थ्यके न्�) भूिमकाहोके न्जोले (जन स्वास्थ्यके न्�) िनरोगी र स��य जीवन िबताउन मदत गछर्। होके न्जोले
क्षयरोगीको उपचार गनर्, उपचारसम्बन्धी परामशर् �दन, िनको भइसके पिछ पिन रोगी ररोगीका प�रवार तथा साथीह�को स्वास्थ्य परीक्षण गनर् मदत गछर्।※कृ पया ध्यान �दनुहोस्, क्षयरोग उपचारको खचर्मा के ही भाग सरकारले बेहो�र�दने�वस्था छ र त्यसको आवेदन होके न्जोमै �दन पाइन्छ। के ही िचन्ता वा िजज्ञासा लागेमा
होके न्जोमा िसधै सम्पकर् गनुर्होस्।DOTSDOTS भनेको क्षयरोग िनयन्�ण �िवधीमा WHO ले िनधार्रण गरे को रणनीितहो, जसमा यस्ता 5 वटा मुख्य बुँदाह� छन् :1) सरकारी �ितब�ता बढाउनु,2) क�टाणु परीक्षण गनुर् र �गित–अवलोकन गनुर्,3) रोगीलाई �त्यक्ष िनगरानीमा औषधी खुवाउनु र िनरीक्षण गनुर्,4) औषधीको स्थायी िवतरण गनुर् र5) परीक्षणप�ात् �ा� �रपोटर्ह�को रे कडर् रा�ु र सम्बिन्धत पक्षलाई बुझाउनु।
सन् 2005 मा यी पक्षह�लाई जापानी ऐनमा समावेश ग�रयो र िवशेषगरीअस्पताल वा होके न्जोमा (जन स्वास्थ्यके न्�) �त्यक्ष िनगरानीमा रोगीलाईऔषधी खुवाउन थािलयो।11स्वास्थ्य परीक्षणको रे कडर्1. परीक्षणको तािलकासूची (परीक्षणप�ात् �ा� प�रणाम)िमिततु�न्तैसालपरीक्षणछातीको
एक्स-रेIGRAपरीक्षणमिहनाता�रख�ूबरक्यूिलनपरीक्षणप�रणामसंस्थासुइर् लगाएको ठाउँ(दायाँ बायाँ मािस्तरबीच तल)××(फोको,ने�ोिसस,र��ाव)सुइर् लगाएको ठाउँ(दायाँ बायाँ मािस्तरबीच तल)××(फोको,ने�ोिसस,र��ाव)कै �फयतअन्य परीक्षण2मिहनापिछसालछातीको
एक्स-रे
IGRAपरीक्षण

मिहनाता�रख�ूबरक्यूिलनपरीक्षण
अन्य परीक्षण6मिहना
पिछ
1 वषर्
पिछ
2 वषर्पिछ

सालमिहनाता�रखसालमिहनाता�रखसाल
मिहनाता�रखछातीको
एक्स-रेछातीको
एक्स-रे
छातीको
एक्स-रे

2. परीक्षणको अविधमा ध्यान �दनुपन� कु राह�(1) एकचो�ट वा एउटा मा� परीक्षण गरे र पुग्दैन। अयोजनाअनुसार सबै परीक्षण गन�पछर्।(2) 2 ह�ाभन्दा लामो समय लहरे खोक�, खकार, छातीको दुखाइ, ज्वरो जस्ता लक्षणह� देखा परे मा आउनेपरीक्षण कु रेर नब�ुहोस्। यो फारम िलएर तु�न्तै िच�कत्साके न्� वा अस्पताल गइहाल्नुहोस्। िनकोभइसके पिछ पिन यो कु रा लागु �न्छ।3. िच�कत्साके न्�िस्थत िच�कत्सकका लािगजीलाई सन्सालमिहना ितरदेिख क्षयरोगका क�टाणुबाट सं�िमत
भएको सम्भावना छ र हामी मािथको तािलकाअनुसार परीक्षण गराउँ दै आएका ह�। क्षयरोगको कु नै लक्षण
देखा परे मा तलको होके न्जोका (जन स्वास्थ्यके न्�) क्षयरोग सम्बिन्धत िजम्मेवार �ि�िसत सम्पकर् रा� हामीअनुरोध गदर्छ�।होके न्जोिवभाग12फोन नम्बर()