RAPORT 2018

issn 2084-7785

Wydawca:
NASK
ul. Kolska 12, 01-045 Warszawa
e-mail: info@nask.pl, info@dyzurnet.pl
Tekst:
Zespół Dyżurnet.pl
Korekta:
Anna Maj
Opracowanie graficzne:
KLIKAM
Piotr Klicki

SPISTREŚCI

O nas

8

Obsługa zgłoszeń

10

Statystyki Dyżurnet.pl

14

Analiza treści CSAM

22

Trendy i zjawiska

27

Sexting i sextortion28Treści CSAM jako narzędzie destabilizacji i dyskredytacji

29

Próby wyłudzeń typu „sextortion scams”

30

Prywatność dzieci łamana przez rodziców

31

Patostreamy

32

Działalność edukacyjno-popularyzatorska
Wydarzenia
O NASK

33
33
38

Szanowni Państwo,
Z wielu obszarów, na których koncentruje się NASK, jednym z najważniejszych jest troska o bezpieczeństwo internetu. Dlatego
tak istotne było wejście w życie ustawy o Krajowym Systemie Cyberbezpieczeństwa w sierpniu 2018 r. Regulacja precyzuje
odpowiedzialności i zadania, umożliwiające sprawne działania na rzecz wykrywania, zapobiegania i minimalizowania skutków
ataków naruszających cyberbezpieczeństwo RP.

Działamy na rzecz tworzenia
bezpiecznego internetu

Ustawa nałożyła na NASK PIB, rolę CSIRT NASK – jednego z trzech CSIRT poziomu krajowego, który w ramach reagowania
na incydenty naruszające cyberbezpieczeństwo jest odpowiedzialny także za przyjmowanie i analizowanie zgłoszeń dotyczących
treści pornograficznych z udziałem dzieci, którą to rolę pełni zespół Dyżurnet.pl – już od 2005 r.
Podkreślenie działań reagujących na niepożądane treści typu CSAM w obowiązkach ustawowych stanowi nie tylko uznanie
społecznej użyteczności pracy naszych specjalistów czy stworzenie nowych możliwości działania dla zespołu Dyżurnet.pl. Jest toprzede wszystkim uznanie walki z rozpowszechnianiem materiałów dokumentujących krzywdę dziecka za sprawę najwyższej wagi.

REAGUJEMYPOPULARYZUJEMY

na nielegalne i szkodliwe treści internetowe

bezpieczne korzystanie z internetu

skierowane przeciwko
bezpieczeństwu dzieci i młodzieży

Miniony rok był dla nas czasem intensywnej współpracy z moderatorami i administratorami serwisów internetowych.
Uczestniczyliśmy w spotkaniach, mających na celu wymianę doświadczeń oraz wypracowanie sposobów efektywniejszego
reagowania na niepożądane treści i niebezpieczne zachowania użytkowników. To szczególnie ważne w kontekście treści legalnych,
ale szkodliwych, których dostępność zależy od decyzji właścicieli serwisów.
Działalność zespołu Dyżurnet.pl jest możliwa dzięki współpracy z różnymi podmiotami, dla których kluczowe jest podnoszenie
poziomu bezpieczeństwa w internecie – w tym instytucji publicznych, przedstawicieli edukacji i szkolnictwa wyższego oraz
przedsiębiorstw branży teleinformatycznej. Opublikowanie raportu z kolejnego roku pracy Dyżurnet.pl jest najlepszą okazją
do podziękowania Państwu za współpracę i za zainteresowanie przeciwdziałaniem krzywdzie najmłodszych.

Z poważaniem

Krzysztof Silicki
Dyrektor ds. Cyberbezpieczeństwa i Innowacji
4dyżurnet.pl / RAPORT 2018

CSAM – materiały przedstawiające seksualne wykorzystywanie dzieci

RAPORT 2018 / dyżurnet.pl5

Incydenty przekazane do policji

NAJWAŻNIEJSZE DANEZ DZIAŁALNOŚCI DYŻURNET.PL

Jedyny Zespół w Polsce, który reaguje na treści przedstawiające seksualne wykorzystywanie dzieci. Został założony
w NASK w 2005 roku i od samego początku należy do międzynarodowego stowarzyszenia INHOPE, które skupia zespoły
reagujące z całego świata.
W sierpniu 2018 roku działania podejmowane przez
Zespół wpisano na mocy ustawy do Krajowego Systemu
Cyberbezpieczeństwa.

CSAM w polskojęzycznych serwisacha19%

CSAM w sieci TORb

22%

CSAM na polskich serwerachc22%uwodzenie dziecka/

d

16%

e

21%

propagowanie pedofilii
inne (m.in. samobójstwo, rasizm, przemoc,
zachowania autodestrukcyjne)

0%

15%

30%

50% a kolejne 18 procent w przeciągu drugiego tygodnia

monitorowanych incydentów CSAM było usuwanych w ciągu 7 dni od zgłoszenia do Dyżurnet.pl,6

13 2391 466

167

przeanalizowanych incydentów,
w tym prawie 2000 dotyczyłotreści prezentujących seksualne
wykorzystywanie dzieci (CSAM)

spraw zgłoszonych
do INHOPE i Interpolu

spraw zgłoszonych
do polskiej policji

Trendy i zjawiska Sexting/sextortion | sextortion scam | patostreamy | trollparentingdyżurnet.pl / RAPORT 2018

RAPORT 2018 / dyżurnet.pl7

1

W ramach programu realizowane są projekty:
Saferinternet.pl – zwiększający poziom świadomości społecznej na temat zagrożeń, poprzez działania informacyjne
i edukacyjne przeznaczone dla dzieci i młodzieży, a także
skierowane do specjalistów m.in. nauczycieli, policjantów jak
również rodziców i opiekunów;

O NAS

116 111 – telefon zaufania dla dzieci i młodzieży oraz
800 100 100, telefon dla rodziców i nauczycieli, dzięki którymmożna uzyskać pomoc w sprawach bezpieczeństwa online;Dyżurnet.pl – punkt kontaktowy do zgłaszania informacji o treściach nielegalnych i szkodliwych publikowanych w internecie.

Dyżurnet.pl to jedyny zespół w Polsce, który reaguje na treści
przedstawiające seksualne wykorzystywanie dzieci. Zostałzałożony w NASK w 2005 roku i od samego początku należy
do międzynarodowego stowarzyszenia INHOPE, które skupia
podobne zespoły reagujące z całego świata. Zespół, oprócz
działań operacyjnych, które są związane z analizą treści,podejmuje inicjatywy podnoszące poziom świadomości o zagrożeniach internetowych oraz bezpieczeństwie w sieci.
W sierpniu 2018 roku działania podejmowane przez
Zespół wpisano na mocy ustawy do Krajowego Systemu
Cyberbezpieczeństwa (Ustawa z dnia 5 lipca 2018 r. o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa (Dz.U. 2018, poz. 1560).

Od początku swojej działalności Dyżurnet.pl realizuje strategię
Komisji Europejskiej Better Internet for Children współtworząc
Polskie Centrum Programu Safer Internet (PCPSI).

Kompleksowe działania podejmowane przez PCPSI bazują
na wieloletnim doświadczeniu, prowadzonych badaniach orazinterwencjach. Jest to szczególnie ważne w ciągle rozwijającymsię środowisku internetowym. Przy Polskim Centrum Programu
Safer Internet działa Komitet Konsultacyjny, w skład którego
wchodzą przedstawiciele ministerstw, policji, środowiska
naukowego i biznesowego. Celem Komitetu jest wspieranie
inicjatyw prowadzonych przez Centrum.

Skuteczne i szybkie reagowanie na nielegalne treści związane
z seksualnym wykorzystywaniem dzieci jest możliwe dzięki
współpracy z polskimi organami ścigania oraz innymi zespołami reagującymi zrzeszonymi w Stowarzyszeniu INHOPE.
Blisko 50 organizacji z całego świata, dzięki zachowaniu najwyższych standardów bezpieczeństwa oraz działaniu według
wspólnych wytycznych, tworzy sieć zaufanych podmiotów.
Każdy z nich blisko współpracuje z przedstawicielami krajowych organów ścigania, wspierając przy tym środowisko
edukacyjne i biznesowe.
W 2018 r. Dyżurnet.pl pomyślnie przeszedł audyt Quality
Assurance Programme, potwierdzający spełnienie standardów
wymaganych przez INHOPE.

Strategia wdrożona w większości krajów europejskich(www.betterinterntetforkids.eu) ma na celu promowanie
bezpiecznego korzystania z internetu i nowych technologii
oraz wsparcie reagowania w przypadku zagrożeń sieciowych
dotykających najmłodszych.

www.saferinternet.pl

W Polsce strategia finansowana w ramach Connecting Europe
Facility jest realizowana przez NASK (który jest koordynatorem
PCPSI) oraz Fundację Dajemy Dzieciom Siłę.

www.dyzurnet.pl

www.116111.pl

www.inhope.org

8dyżurnet.pl / RAPORT 2018

RAPORT 2018 / dyżurnet.pl9

2

Kategorie treści, które objęte są procedurą reagowaniaDyżurnet.pl:OBSŁUGAZGŁOSZEŃ

• Materiały przedstawiające seksualne wykorzystywanie
dziecka	Polskie prawo zabrania rozpowszechniania, prezentowania,
przechowywania lub posiadania treści pornograficznych
z udziałem dziecka poniżej 18 roku życia;• Materiały przedstawiające twardą pornografię
	Polskie prawo zabrania rozpowszechniania i publicznego
prezentowania pornografii związanej z prezentowaniem
przemocy lub posługiwaniem się zwierzęciem;• Treści propagujące rasizm i ksenofobię
	Polskie prawo zabrania propagowania faszystowskiego
lub innego totalitarnego ustroju państwa oraz nawoływania
do nienawiści na tle różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych lub ze względu na bezwyznaniowość;Zdecydowana większość informacji, przekazywanych przezużytkowników do zespołu Dyżurnet.pl, dotyczy treści potencjalnie przedstawiających seksualne wykorzystywanie dziecka.
Zespół zgodnie z procedurą podejmuje działania, w zależności
od zaklasyfikowania zgłoszenia:• jeśli materiał przedstawiający seksualne wykorzystywanie
dziecka znajduje się na serwerze zlokalizowanym w Polsce– informacja jest przekazywana do Komendy Głównej Policji
oraz do Interpolu;• jeśli materiał przedstawiający seksualne wykorzystywanie dziecka znajduje się w kraju objętym działaniem
Stowarzyszenia INHOPE – informacja przekazywana jest
do zespołu reagującego właściwego dla kraju lokalizacji
serwera oraz do Interpolu;• jeśli materiał przedstawiający seksualne wykorzystywanie
dziecka znajduje się poza zasięgiem INHOPE – informacja
przekazywana jest do Komendy Głównej Policji i Interpolu.

• Inne nielegalne treści
	Treści niedotyczące żadnej z powyższych kategorii
np. propagowanie lub pochwalanie zachowań o charakterzepedofilskim, uwodzenie dziecka poniżej 15 r.ż. przez internet.

10

Adres
mailowy

Formularz znajdujący się
na stronie internetowej

Automatyczna
infolinia

dyzurnet@dyzurnet.pl

www.dyzurnet.pl

801 615 005dyżurnet.pl / RAPORT 2018

RAPORT 2018 / dyżurnet.pl

Działania wszystkich zespołów reagujących
oraz współpracujących z nimi organów ścigania
zmierzają do jak najszybszego zidentyfikowania
sprawcy oraz ofiary seksualnego wykorzystania.
Zgłoszenie przez użytkownika oraz niezwłoczne
podjęcie działań przez administratora pozwalana znaczne ograniczenie rozpowszechniania
materiału oraz ograniczenie wtórnej wiktymizacji
ofiary.

11

Zespół Dyżurnet.pl podejmuje również działania wobec treści
internetowych, które zawierają tzw. „twardą pornografię” oraztreści ksenofobiczne i rasistowskie.
• jeśli materiał jest nielegalny i znajduje się na polskich
serwerach – informacja przekazywana jest do Komendy
Głównej Policji;• jeśli zgłoszony materiał jest legalny, ale narusza regulamindanego serwisu lub materiał jest szkodliwy i nie powinien
znajdować się w szerokim dostępie – specjaliści kontaktują się z administratorami lub moderatorami serwisu
z prośbą o przeniesienie treści czy założenie odpowiedniegoostrzeżenia.

Stowarzyszenie INHOPE to sieć zaufanych zespołów reagujących. Co roku przyjmuje nowych członków, poszerzając tym samym zasięg swojego wpływu. Celem Stowarzyszenia
jest eliminacja materiałów przedstawiających seksualne wykorzystywanie dzieci orazwspieranie tworzenia krajowych procedur służących jak najszybszemu usuwaniu nielegalnych treści. Szczególnie ważne jest to w krajach rozwijających się i budujących
społeczeństwo informacyjne oraz tworzących przepisy prawne, które regulują również
internet.
Działalność Stowarzyszenia jest wspierana przez Interpol, Europol, Virtual Task Force,
European Financial Coalition, INSAFE, ECPAT oraz globalne firmy sektora informatycznego. Działalność Stowarzyszenia jest współfinansowana przez Komisję Europejską.

Ze względu na potencjalną szkodliwość
nielegalnych treści Zespół Dyżurnet.pl odradza
samodzielne wyszukiwanie ich w internecie.

12

www.inhope.org

dyżurnet.pl / RAPORT 2018

RAPORT 2018 / dyżurnet.pl13

Rys. 1 przedstawia rozkład zgłoszeń i incydentów analizowanych przez Dyżurnet.pl w latach 2013-2018. Widoczne jest, że po gwałtownym wzroście w roku 2014 (wzrost o 65 procent) oraz w roku 2015 (wzrost o 30 procent), w 2016 nastąpiła stabilizacja, a od
roku 2017 lekki spadek zauważalny w każdej z kategorii.

Incydenty wszystkieŚrednia: 1103

Średnia CSAM: 166

Zgłoszone jako CSAM

754

671

695

825

858

949

1213
962

1121
924

1052
869

1002

889

925

1107

1133

1179

789

1000

Suma CSAM: 1998

1369

1529
1307

1500

Suma: 13 239

CSAM

0

styczeń

luty

kwiecień

majczerwiec

lipiecsierpień

wrzesień

październik

listopad

187

144

212

116

180

193

193

147

101

marzec

200

500
157

Zdecydowanie najczęstszym sposobem zgłaszania jest użycie formularza znajdującego się na stronie www.dyzurnet.pl.
Ta droga pozwala wysłać zgłoszenie w sposób anonimowy.
Aż 96 procent zgłoszeń otrzymanych przez Dyżurnet.pl pochodzi z tego źródła.

Potencjalnie nielegalne treści zgłaszane są przede wszystkim
przez użytkowników internetu, 99 procent zgłoszeń pochodziwłaśnie od nich. Pozostały procent stanowią zgłoszenia z innych zespołów reagujących zrzeszonych w INHOPE lub innych
instytucji.

2000

168

Taki zakres kompetencji znajduje odzwierciedlenie w zgłoszeniach, które otrzymuje Dyżurnet.pl. W roku 2018 zgłoszenia
dotyczące treści potencjalnie przedstawiających seksualne
wykorzystywanie dziecka stanowiły 83 procent ogólnej liczby
zgłoszeń i proporcja ta od lat utrzymuje się na stałym poziomie.

Zgłoszenia, które zostały nadesłane e-mailem (na adresy:
dyzurnet@dyzurnet.pl lub info@dyzurnet.pl) stanowiły
4 procent zgłoszeń. To dwukrotnie więcej niż w roku 2017. Tensposób komunikacji wykorzystywany jest głównie do przekazywania kopii podejrzanej korespondencji e-mail, przesyłania
załączników dokumentujących potencjalnie nielegalne zachowania użytkowników, do opisywania bardziej złożonych spraw,
jak również do zadawania pytań.

1081

Podstawowym zadaniem zespołu Dyżurnet.pl jest analiza
i reagowanie na zgłoszenia dotyczące potencjalnie nielegalnych treści w internecie, z których najważniejszymi są treści
przedstawiające seksualne wykorzystywanie dzieci.

820

STATYSTYKI
DYŻURNET.PL

grudzień

Rys. 2 Incydenty w poszczególnych miesiącach roku 2018

15000
12000
9000

Incydenty wszystkie

6000

Zgłoszone jako CSAM

3000

CSAM

0
2013

2014

2015

2016

2017

2018

Zgłoszenie

CSAM

Incydent

Powiadomienie dotyczące potencjalnie nielegalnych treści w internecie przesłane przez użytkownika
lub instytucję

(child sexual abuse materials)
Materiały przedstawiające seksualne wykorzystywanie dziecka

Zgłoszenie poddane analizie orazodpowiednio zaklasyfikowane
przez ekspertów Dyżurnet.pl

Rys. 1 Zgłoszenia i incydenty CSAM w latach 2013-201814dyżurnet.pl / RAPORT 2018

RAPORT 2018 / dyżurnet.pl15

W roku 2018 eksperci zespołu Dyżurnet.pl przeanalizowaliłącznie 13 239 incydenty. Z tej liczby 1 998 zostało zaklasyfikowane jako treści przedstawiające seksualne wykorzystywanie dzieci. Rozkład procentowy udziału incydentów CSAM
w ogólnej ich liczbie prezentuje Rys. 3. Zauważyć można,że po wzroście w latach 2015-2016, stosunek treści CSAM
do ogółu przeanalizowanych incydentów spadł do poziomu
15 procent. Wynika to nie tylko ze zmniejszającej się liczby
potwierdzonych przez ekspertów Dyżurnet.pl incydentów
CSAM, ale ponad dwukrotnego wzrostu liczebności kategorii„Inne treści” wśród treści zgłoszonych jako potencjalny CSAM
25% 2018.
w roku
21
20%

18

179

Brak dostępu

291

Strona / forumz linkami

768

CSEM (treści przedstawiające
dziecko w seksualnym kontekście)

22

18

CSAM
- wyprowadzone
ze zgłoszeń

CSAM (treści przedstawiające
seksualne wykorzystanie dziecka)

Inne treści

13
18

Wszystkie te przypadki, w zależności od lokalizacji serwera(patrz Rys. 11), zgłoszone zostały do Interpolu przez bazęICCAM, do adekwatnych zespołów reagujących oraz Biura
do Walki z Cyberprzestępczością Komendy Głównej Policji.
Ogólna liczba incydentów CSAM (1 998) jest wyższa niż wykazana na wykresie, gdyż niektóre z nich zostały zgłoszone
jako „inne treści”.

1179
1775

21

18

1978

15

22

Nie znaleziono

18

15%
5%

Pornografia
dorosłych

15
13

2100
2693

0 4 Klasyfikacja
500
1000
1500
2000 2500
Rys.
incydentów
zgłoszonych
jako CSAM w roku 2018

10%
0%
2012

2013

1 179 incydentów zaklasyfikowanych zostało jako CSEM
(child sexual exploitation material) – treści przedstawiające
dziecko w seksualnym kontekście. Ta klasyfikacja zastępuje
określenia „erotyka dziecięca” oraz „nudyzm dziecięcy”, które
nie są adekwatne w definiowaniu zjawiska. Tego typu treści
nie są jednak kwalifikowane jako pornograficzne i przez to nie
są nielegalne. Temat ten szerzej omówiony został w raporcieDyżurnet.pl z 2017 roku.

18

25%
15%

20%
10%

Spośród wszystkich zgłoszeń dotyczących treści potencjalnie przedstawiających seksualne wykorzystywanie dziecka,
eksperci Dyżurnet.pl potwierdzili faktyczną obecność takich
materiałów w 1 775 przypadkach. Dodatkowo w 179 przypadkach wykazano powiązane z pierwotnymi zgłoszeniami
kolejne przedstawienia nadużyć seksualnych wobec dzieci(CSAM – wyprowadzone ze zgłoszeń).

2014

2015

2016

2017

3000

CSAM

CSEM

Materiał prezentujący seksualne wykorzystanie dziecka(ang. child sexual abuse material) - stanowi dowód
przestępstwa i sam w sobie jest nielegalny.

Materiał prezentujący dziecko w seksualnym kontekście
(ang. child sexual exploitation material) - stanowinadużycie wobec dziecka, jednak w większości krajów,
w tym w Polsce, jest materiałem legalnym.

2018

5%
Rys. 3 Procent CSAM w ogólnej liczbie incydentów w latach 2013-201816

0%dyżurnet.pl / RAPORT 2018

RAPORT 2018 / dyżurnet.pl17

Najliczniejszą grupą są incydenty zakwalifikowane jako
„pornografia dorosłych”. Stanowiły one 2 693 przypadków.
Dotyczą one treści o charakterze pornograficznym z udziałem
osób wyglądających na pełnoletnie, wobec których nie było
potwierdzonych informacji, że mają mniej niż 18 lat.
2 100 incydentów zakwalifikowanych zostało jako „nie znalezione” i dotyczyło treści, które były już niedostępne w momencieanalizy przez ekspertów Dyżurnet.pl. Pokazuje to, jak istotna
jest szybka reakcja hostingodawców, administratorów serwisów oraz innych zespołów reagujących w eliminowaniu takichtreści z internetu.
768 przypadków dotyczyło stron lub forów zamieszczających
wyłącznie linki z treściami wskazującymi na możliwość dotarcia
do treści z małoletnimi. W większości przypadków tego typu
strony prowadzą do innych podobnych sobie (tzw. link farm).
W sytuacji, gdy taka strona faktycznie prowadziła do treści
CSAM, tworzony był incydent „CSAM - wyprowadzone zezgłoszeń”.
W 291 przypadkach eksperci Dyżurnet.pl nie mieli dostępu
do zgłoszonej treści. Mogło to być spowodowane:• brakiem znajomości hasła chroniącego dostęp do zgłoszonego zasobu,• koniecznością rejestracji konta użytkownika w celu uzyskaniadostępu,

Przekazane
innemu podmiotowi

Zgłoszone Policji

Zgłoszone
administratorowi/właścicielowi serwisu

W roku 2018 eksperci Dyżurnet.pl wprowadzili do ICCAM 1 429
raportów dotyczących nowych adresów URL zawierających
nielegalne treści. Znajdowało się tam ogółem 7 681 plików
graficznych i nagrań wideo, zaklasyfikowanych jako treść
przedstawiająca seksualne wykorzystanie dziecka. W 508
przypadkach adres URL został już wcześniej zgłoszony do bazy
ICCAM przez inny zespół reagujący sieci INHOPE.

43

167

674

Zgłoszone doodpowiedniego zespołu
INHOPE oraz INTERPOL

1466

Rys. 5 Działania podjęte przez Zespół Dyżurnet.pl w roku 2018

Główne metody interwencji wobec zgłoszonych treści pokazuje
Rys. 5. W związku z faktem, że zdecydowana większość treści
zlokalizowana jest na serwerach poza granicami Polski, najczęściej informacja jest przekazywana do zespołu właściwego
dla kraju lokalizacji serwera, zrzeszonego w Stowarzyszeniu
INHOPE. Dodatkowo, jeśli informacja dotyczy treści CSAM,
przekazywana jest ona poprzez bazę ICCAM do Interpolu.

• dotyczyło pliku, którego zawartość mogła być weryfikowanawyłącznie po pobraniu, a znajdował się on na zagranicznym
serwerze.
Zgodnie z procedurą działania, Dyżurnet.pl nie pobiera takich
plików, lecz zawiadamia o tym zespół reagujący właściwy dla
lokalizacji serwera.
18dyżurnet.pl / RAPORT 2018Drugą najczęstszą metodą interwencji, podejmowaną przezekspertów Dyżurnet.pl, jest bezpośredni kontakt z moderatorami, administratorami lub właścicielami serwisów. Dotyczy
to zazwyczaj treści legalnych, ale naruszających regulamin
lub zasady społeczności. Taka interwencja podejmowana jest
zarówno wobec stron polskich, jak i zagranicznych i w roku
2018 miała miejsce w przypadku 674 incydentów.
Ze względu na zakres wykraczający poza ramy działalności
Dyżurnet.pl, 43 sprawy zostały przekazane innym podmiotom- m.in. działającemu w NASK zespołowi CERT Polska czy telefonom interwencyjnym prowadzonym przez Fundację Dajemy
Dzieciom Siłę.
167 incydentów zostało zgłoszonych do Biura do Walkiz Cyberprzestępczością Komendy Głównej Policji. Dotyczyły
one przede wszystkim seksualnych nadużyć wobec dzieci.
Zgłoszenia związane z CSAM stanowiły 63 procent przekazanych incydentów (na polskich serwerach - 22 procent,w polskojęzycznych serwisach – 19 procent, w sieci TOR – 22
procent). 16 procent przesłanych spraw dotyczyło uwodzenia
dziecka i pochwalania zachowań o charakterze pedofilskim. 21
procent pozostałych spraw zgłoszonych do Policji obejmowało
inne treści znajdujące się na serwerach w Polsce (zachowania
zagrażające życiu lub zdrowiu, treści rasistowskie, twarda
pornografia itp.).

RAPORT 2018 / dyżurnet.pl

Od 2015 roku zespoły reagujące zrzeszone w INHOPE
korzystają ze zintegrowanej bazy wymiany informacji
dotyczących CSAM. Baza ICCAM posiada innowacyjne rozwiązania związane z analizą i klasyfikacją
plików graficznych i wideo. Materiały klasyfikowane
są ze względu na cechy ofiary, takie jak płeć oraz
przybliżony wiek. Najistotniejsze jest rozpoznanie materiałów stanowiących treść nielegalną
we wszystkich krajach zrzeszonych w INHOPE(tzw. baseline). Informacja o najbardziej drastycznych materiałach przekazywana jest bezpośrednio
do bazy ICSE (International Child Sexual Exploitation– www.interpol.int/Crime-areas/Crimes-againstchildren/Victim-identification), umożliwiając podjęcie działań w celu identyfikacji zarówno ofiar, jaki
i sprawcy.

19

W ostatnich latach szczególną uwagę zwraca się na kwestię analizy materiału i możliwości identyfikacji
sprawcy i ofiary. Jednak nadal istotne jest jak najszybsze usunięcie treści CSAM z publicznego dostępu.
21%

19%

inne
(m.in.samobojstwo,
rasizm, przemoc,
zachowania
autodestrukcyjne)

CSAM
w polskojęzycznych
serwisachod 8 do 14 dni

32%dłużej niż 14 dni

16%uwodzenie dziecka/
propagowanie pedofilii

22%
CSAM
na polskich
serwerachRys. 6 Incydenty przekazane do policji w roku 2018

Z poddanych monitoringowi incydentów CSAM 50 procent
było usuwanych w ciągu 7 dni od zgłoszenia do Dyżurnet.pl,a kolejne 18 procent w przeciągu drugiego tygodnia. Treści
obecne w sieci dłużej niż dwa tygodnie stanowiły 32 procent.
Ten zwiększony w stosunku do lat poprzednich odsetek wynika
głównie z dużej liczby zgłoszonych stron typu chan (patrz
Rys. 10). Te internetowe fora, na których posty zamieszczanesą głównie w formie plików graficznych czy zdjęć, nie znikałyz publicznego dostępu, mimo ustawicznego publikowania
na nich nielegalnych treści.

(CSEM). W tym drugim przypadku, mimo że treści nie były
nielegalne, Dyżurnet.pl zwracał się do administratorów strono ich usunięcie. Ogółem Dyżurnet.pl otrzymał powiadomienia
dotyczące 57 plików. Ponad 75 procent materiałów zostało
usuniętych z sieci maksymalnie po 48 godzinach od zgłoszenia
do Dyżurnet.pl.
16%
21%

do 72 godzin

7%

do 48 godzin

od 3 do 7 dni

W roku 2018 Zespół Dyżurnet.pl uzyskał status trusted
flagger u jednego z większych dostawców usługi tzw. serwerapośredniczącego. Usługa ta umożliwia ukrycie faktycznej
lokalizacji serwera wskazując na serwer pośredniczący. Status„zaufanego zgłaszającego” zdecydowanie skrócił czas oczekiwania na uzyskanie informacji na temat faktycznego adresu
IP serwera z nielegalnymi treściami.

18%

22%
CSAM
w sieci TOR

20

18%

W roku 2018 monitoringowi ze względu na czas dostępności
poddane zostało 68 procent ogółu incydentów zakwalifikowanych jako CSAM. Pozostała część znajdowała się w sieci
TOR lub została już wcześniej zgłoszona przez inny zespółreagujący, bądź treści nie były nielegalne w kraju serwera
i zostały wyłączone z monitoringu (np. treści pornograficzne
prezentujące wytworzony wizerunek dziecka).

do 7 dni

12%
do 3 dni

20%

do 48 godzin

Wykres czasu dostępności CSAM po zgłoszeniu do Dyżurnet.pl
dotyczy wszystkich tego typu treści, niezależnie od lokalizacji
serwera. W tym raporcie Dyżurnet.pl po raz pierwszy prezentuje
dane odnośnie czasu dostępności treści zlokalizowanych
w Polsce, które zostały zgłoszone przez inne zespoły reagująceINHOPE w 2018 roku. Dotyczą one materiałów prezentujących zarówno seksualne wykorzystywanie dzieci (CSAM), jak
i materiałów prezentujących dziecko w seksualnym kontekście

Rys. 7 Czas dostępności CSAM po zgłoszeniu do Dyżurnet.pl w roku 2018dyżurnet.pl / RAPORT 2018

RAPORT 2018 / dyżurnet.pl56%
do 24 godzin

Rys. 8 Czas dostępności treści zgłoszonych do Dyżurnet.pl przez inne
zespoły INHOPE w roku 201821

Sposób dystrybucji w internecie analizowanych treści
w roku 2018 przedstawia Rys. 10. Na przestrzeni ostatnich lat zaobserwować można było malejący udziałogólnodostępnych, darmowych serwisów hostingowych
w dystrybucji CSAM. W roku 2016 lokalizacja CSAM
w tego typu usługach stwierdzona była w 68 procentach
przypadków. Rok później w 54 procentach, a w roku 2018
w 32 procentach. Może mieć to związek z coraz efektywniejszym wprowadzaniem przez największych dostawców
usług, list opartych o tzw. hashvalue czyli identyfikator
pliku. Listy zawierające identyfikatory rozpoznanych
plików zawierających CSAM są coraz częściej używane
do weryfikowania przesyłanych danych i w efekcie, do uniemożliwienia zamieszczenia treści o takim charakterze.

ANALIZATREŚCI CSAM

Już trzeci rok z rzędu eksperci Dyżurnet.pl przeprowadzilipogłębioną analizę treści CSAM ze względu na ich charakter,lokalizację oraz sposób dystrybucji. Analiza dotyczyła treści
znajdujących się w zasobach otwartej sieci internet i nie
uwzględnia materiałów z anonimowej sieci TOR.
Przy ocenie treści CSAM zespoły zrzeszone w Stowarzyszeniu
INHOPE stosują podstawowe rozróżnienie – treści spełniające
kryteria wyznaczone przez INTERPOL (www.interpol.int/Crimeareas/Crimes-against-children/Internet-crimes) i bezwględnie
nielegalne we wszystkich krajach stowarzyszenia określane
są jako baseline. Dotyczą one dzieci przed rozpoczęciem
okresu pokwitania, które poddane zostały najpoważniejszym
formom wykorzystania seksualnego (najwyższe stopnie skali
COPINE – Por. Treści pornograficzne z udziałem dzieci. Zarys
problematyki, Warszawa 2016).
Druga kategoria national CSAM uwzględnia regulacje prawne
obowiązujące w kraju, gdzie analizowany jest materiał,jednocześnie nie spełniając wytycznych dla treści baseline.
Przykładowo, w Polsce nielegalne są treści pornograficzne
przedstawiające wytworzony lub przetworzony wizerunek małoletniego uczestniczącego w czynności seksualnej. Ta kategoria
obejmuje też osoby po rozpoczęciu okresu pokwitania, ale
prawdopodobnie przed osiągnięciem pełnoletności.

Dane prezentujące strukturę wieku ofiar wykorzystania
seksualnego oraz podział na płeć udostępniane są w raporcie
Stowarzyszenia INHOPE (www.inhope.org/tns/news-and-events/news/18-06-25/INHOPE_Annual_Report_2017.aspx).
Podział ze względu na rodzaj analizowanej treści prezentuje
Rys. 9. Nie uległ on większej zmianie i nadal zdecydowaną
większość stanowią zdjęcia (77 procent). Materiały wideo to
19 procent, a obecność zarówno filmów jak i zdjęć na analizowanej stronie stwierdzono w 3 procentach incydentów
CSAM. Natomiast 1 procent stanowi tekst opisujący seksualne
wykorzystywanie dziecka.
Po raz pierwszy eksperci Dyżurnet.pl przeanalizowali udział treści przedstawiających wytworzony lub przetworzony wizerunek
dziecka uczestniczącego w czynności seksualnej w ogólnej
liczbie treści CSAM. W roku 2018 były to 44 incydenty czyli
2 procent ogółu CSAM. Prezentowały one głównie animowane
komputerowo obrazy (grafika 3D). W Polsce takie treści są nielegalne (art. 202 § 4b. k.k.), niestety inne kraje nie penalizują
takiej twórczości i tam też zlokalizowane są serwery hostujące
tego typu strony.

19%
Filmy

77%
ZdjęciaZdjęcia i filmy

1%

Tekst

Rys. 9 CSAM analizowany przez Dyżurnet.pl w roku 2018 – rodzaj treści

W ocenie ekspertów Dyżurnet.pl rozkład obydwu kategorii uległzmianie w porównaniu do 2017 roku. O ile w 2017 podział był
praktycznie równy, to w 2018 treści zakwalifikowane jako national CSAM stanowiły 64 procent, a treści baseline - 36 procent.
22dyżurnet.pl / RAPORT 20183%

RAPORT 2018 / dyżurnet.pl

Prawie nie zmienił się natomiast procent stron maskujących
nielegalną zawartość. Wyświetlają one treści przedstawiające seksualne wykorzystywanie dzieci tylko przy spełnieniu określonych warunków, np. na przesłaniu nagłówka
(tzw. referer) z innej, odsyłającej strony. W przypadku
bezpośredniego wejścia na taki adres URL wyświetlają
się treści legalne, zazwyczaj prezentujące pornografię osób
pełnoletnich lub informujące o zawieszeniu działalności
witryny. Dopiero po wprowadzeniu odpowiedniego odsyłacza wyświetlają one ukrytą treść. Takie strony w roku 2017
stanowiły 9 procent, w roku 2018 - 10 procent. Warto jednak
zwrócić uwagę, że treść przedstawiającą seksualne nadużycia wobec dzieci eksperci stwierdzili w 248 przypadkachspośród całości 506 stron oszacowanych jako maskujące
swą zawartość. Zatem w 258 przypadkach nie udało się
uzyskać odpowiedniego odsyłacza, „odblokowującego”
nielegalną zawartość. Odnotować należy, że z tej części 41
maskowanych stron zgłoszonych zostało do bazy ICCAM
przez inne zespoły reagujące.

23

Obecnie każda strona zgłoszona jako zawierająca treść CSAM jest sprawdzana przez ekspertów Dyżurnet.pl jako potencjalniesłużąca do maskowania treści. Dyżurnet.pl zachęca do przekazywania w zgłoszeniu również referera do potencjalnie nielegalnychtreści.

15%
Rosja

Największy wzrost zgłoszeń treści CSAM, związanych z usługami internetowymi, obserwowany jest od lat w przypadku tzw.
chanów, czyli internetowych forów, na których posty zamieszczane są głównie w formie plików graficznych czy zdjęć. W roku
2016 stanowiły one 4 procent, w roku 2017 już 9 procent, a w roku 2018 aż 20 procent. Wzrost liczebności tej grupy niestetyzwiązany jest z problemem w usuwaniu treści, mimo ich regularnego zgłaszania do właściwego dla kraju lokalizacji serwera
zespołu reagującego, a za jego pośrednictwem, do miejscowej policji. Przyczyny takiego stanu rzeczy nie są znane.

10%

29%

Strony z maskowaniem treści

20%
Chan

3%

TOR

5%

Serwisy
wideo

6%
inne

13%

Hosting zdjęć

14%

Hosting plików

Rys. 10 CSAM analizowany przez Dyżurnet.pl w roku 2018 – lokalizacja w usługach internetowych

24

Od roku 2017 Dyżurnet.pl prezentuje dwa
wykresy, związane z lokalizacją. Pierwszyz nich dotyczy lokalizacji serwerów powiązanych ze zgłoszonym adresem URL.
Drugi natomiast dotyczy lokalizacji plików
graficznych i wideo. Przykładowo strona
znajdująca się na serwerze w Federacji
Rosyjskiej może prezentować osadzone
potencjalnie nielegalne pliki znajdujące sięna serwerach w Holandii i USA. Dodatkowo
adres URL może wskazywać na jedną
z kilkuset domen najwyższego poziomu.
Obecnie jednak kwestia lokalizacji domenjest poza analizą Dyżurnet.pl, gdyż nie
wpływa na proces obsługi zgłoszenia.
dyżurnet.pl / RAPORT 2018

HolandiaUSA

Niezmiernie istotną kwestią jest właściwa
analiza lokalizacji serwerów, na których
znajdują się nielegalne treści. Od tegozależy szybkość reakcji danego zespołu.
Pomyłki lub opóźnienia w tej kwestii mogąuniemożliwić zarówno analizę treści, jaki danych dotyczących zamieszczających
je użytkowników.

Strona internetowa

76%

25%

6%

Francja5%

Luksemburg

32%

3%

Holandia

Rumunia

2%

3%

Sieć TOR/niezidentyfikowano

4%

Inne spoza INHOPE

5%

PolskaInne w INHOPE

2%

Inne spoza INHOPE

3%

Inne w INHOPE

Rys. 11 CSAM analizowany przez Dyżurnet.pl w roku 2018 – lokalizacja serwerów w odniesieniu do adresów URL

Trzy kraje najliczniej hostujące strony z treściami CSAM od lat pozostają niezmienne. To Holandia, USA i Rosja. Związane jest togłównie ze względnie łatwym i powszechnym dostępem do internetowej infrastruktury. Zasięg serwerów powiązanych z URL pozazasięgiem INHOPE spadł z 7 procent w roku 2017 do 4 procent w roku 2018. Jednocześnie zwiększył się (z 1 do 3 procent) udziałstron, których lokalizacji nie można było ustalić, głównie ze względu na ich obecność w anonimowej sieci TOR (domeny .onion).
RAPORT 2018 / dyżurnet.pl

25

F

3

76%

25%

Holandia

USA

TRENDYI ZJAWISKA

6%

Francja5%

Luksemburg

1%

Rosja

3%

Rumunia2%

4%

oza INHOPE

5%

15%

PolskaInne w INHOPE

USA

2%

Inne spoza INHOPE

3%

Inne w INHOPE

3%FrancjaRys. 12 CSAM analizowany przez Dyżurnet.pl w roku 2018 – lokalizacja serwerów w odniesieniu do analizowanych plików foto/wideo

Druga analiza lokalizacji odnosi się do umiejscowienia zdjęć i filmów przedstawiających seksualne wykorzystywanie dzieci.
W porównaniu z poprzednim rokiem widać zdecydowany wzrost udziału serwerów zlokalizowanych w Holandii (z 26 do 76 procent).
Tylko 2 procent materiałów w tzw. otwartym internecie, znajduje się poza zasięgiem reakcji zespołów zrzeszonych w INHOPE.
Zatem nawet jeśli strona znajduje się w państwie, gdzie nie funkcjonuje zespół reagujący, inne zespoły mogą podjąć działania
wobec plików zawierających treści CSAM zamieszczone na takiej stronie.
26dyżurnet.pl / RAPORT 2018

RAPORT 2018 / dyżurnet.pl27

SEXTINGI SEXTORTION

Sexting i sextortion to popularne zjawiska, z którymi spotykają
się użytkownicy internetu, bez względu na wiek, płeć czy pochodzenie. W ostatnich latach zjawiska te są coraz częstsze oraz
przyjmują bardzo różne formy. Jeszcze kilka lat temu zjawisko
sextingu dotyczyło przesyłania intymnych materiałów między
osobami, które łączył związek lub inna relacja. Obecnie nagie,często intymne i erotyczne materiały przesyłane są do różnych
osób i traktowane są jako normalna, codzienna aktywność
w sieci.
Przesyłanie i rozpowszechnienie takich materiałów niesie
ze sobą wiele niebezpieczeństw i może wywołać negatywne
konsekwencje. Przede wszystkim trzeba mieć na uwadze to,że dzieci i młodzież sami stają się twórcami, a przez to ofiarami
dystrybucji materiałów przedstawiających seksualne wykorzystywanie, które po dostaniu się do sieci, prawdopodobnie nigdy
z niej nie znikną. Ponadto w wyniku nagrywania, utrwalania
intymnych materiałów dzieci, nastolatki, a także osoby dorosłemogą zostać ofiarami takich przestępstw jak grooming - uwodzenia czy sextortion - szantażu na tle seksualnym.
Podczas analizy zgłoszeń Zespół Dyżurnet.pl zauważył,że zwiększyła się liczba materiałów, które prawdopodobnie
zostały wyprodukowane samodzielnie przez osoby na nichwystępujące. Mogą to być materiały o charakterze sextingowym, przesłane do kogoś i rozpowszechnione bez zgody
i wiedzy ofiary. Ponadto mogą to być treści powstałe w wyniku
child grooming, sextortion lub innej aktywności osób trzecich.
Niepokojący jest fakt, że na materiałach samodzielnie wytwa-

28TREŚCI CSAM JAKO NARZĘDZIEDESTABILIZACJI I DYSKREDYTACJI

rzanych przez dzieci i młodzież często występują osoby poniżej
okresu pokwitania, czyli poniżej 13 roku życia, a takie treści
można napotkać w szerokim dostępie.
Większość materiałów, które trafiła do analizy, to zdjęcia,filmy czy tzw. screenshoty (zrzuty ekranu) zrobione podczas
pokazu online, a następnie rozpowszechnione i opublikowane
na różnego rodzaju stronach internetowych (np. hosting zdjęć).
Pokazy erotyczne online przeważnie prowadzone są na platformach streamingowych, a także portalach społecznościowych,
gdzie można prowadzić wideokonferencję lub transmisję
na żywo. Analizując zgłoszenia eksperci zwrócili uwagę
na wpisy i komentarze publikowane pod materiałami, które
wskazywały na brak reakcji administratorów serwisu i społeczności strony. W niektórych przypadkach użytkownicy wręcz
namawiają nieletnich do podejmowania różnych aktywności,również tych seksualnych.

Pod koniec roku 2018 Zespół Dyżurnet.pl otrzymał dużą liczbę
zgłoszeń dotyczących publikacji treści CSAM na jednym
z popularnych polskich serwisów internetowych. Treści tebyły zamieszczane z kont zarejestrowanych użytkowników.
Zawierały materiały w oczywisty sposób nielegalne, pojawiałsię też link prowadzący do pobrania całych archiwów. Posty
te zamieszczane były w godzinach nocnych i w związku z tym
były usuwane przez moderatorów dopiero po kilku godzinachod zamieszczenia, przy czym pliki graficzne pozostawały dalej
na serwerach.
Jak się wkrótce okazało, była to zaplanowana akcja społeczności skupionej wokół jednego z internetowych chanów, która
poprzez masowe zamieszczanie nielegalnych treści chciała
wzbudzić oburzenie wśród użytkowników. Miało to skutkować
wycofaniem się użytkowników oraz reklamodawców z serwisu,
wpływając na jego kondycję finansową.

Eksperci z zespołu Dyżurnet.pl zwracają szczególną uwagę
wszystkim użytkownikom internetu, aby podejmowali
szybkie i stosowne reakcje wobec niewłaściwych zachowań
na platformach.

Sprawa ta pokazuje jak istotne są w walce z niepożądanymitreściami zarówno środki doraźne, jak i zapobiegawcze.

Osoby niepełnoletnie mogą nie zdawać sobie sprawy z konsekwencji uczestniczenia w pokazach erotycznych online. Dlatego
tak ważne jest wprowadzenie restrykcyjnej polityki bezpieczeństwa i szybkie podejmowanie działań przez platformy, a także
przez użytkowników, którzy zgłaszając ryzykowane zachowania
dzieci mogą ograniczać negatywne konsekwencje.

• w zmocnienie całodobowej obsady moderatorów, mogących
w czasie rzeczywistym skutecznie reagować na zgłoszeniaużytkowników,dyżurnet.pl / RAPORT 2018

Metody doraźne:• zablokowanie ruchu z TOR i podejrzanych adresów IP.

Rozwiązanie pierwsze wiąże się z kosztami; rozwiązanie drugie
nie jest doskonałe ze względu na zmienną liczbę węzłów TORoraz niepełną „blacklistę” adresów IP. W tej sytuacji nie można
całkowicie uniemożliwić ruchu z anonimowych źródeł. Warto
wprowadzić również narzędzia automatycznego ostrzeganiao nietypowym ruchu na serwerze, może być to skuteczne
również w przeciwdziałaniu innym zagrożeniom sieciowym.
Bardziej zaawansowaną formą moderacji jest przyznawanie
poszczególnym kategoriom użytkowników adekwatnych wag
do ich zgłoszeń. W takim przypadku zgłoszenia użytkowników,
którzy w przeszłości informowali o wielu trafnych incydentach
są rozpatrywane priorytetowo (tzw. trusted flagger).
Metody zapobiegawcze:• u niemożliwienie rejestracji kont z domen oferujących krótkoterminowe adresy e-mail,• wprowadzenie weryfikacji sms przy rejestracji konta,• o graniczenie zamieszczania zewnętrznych plików przez
nowych (lub nieaktywnych dotąd) użytkowników,• w eryfikacja zamieszczanych plików foto/wideo przez odpowiednie narzędzia (np. Photo DNA) zgodnie z listą tzw.
hashvalue rozpoznanych już plików zawierających nielegalnetreści.
Więcej informacji na temat proaktywnych rozwiązań w walce
w CSAM zamieszczonych zostało w Raporcie 2017.

RAPORT 2018 / dyżurnet.pl29PRÓBY WYŁUDZEŃ TYPU„SEXTORTION SCAMS”

W roku 2018 oba działające w NASK zespoły: CERT Polska orazDyżurnet.pl zaobserwowały zwiększoną liczbę zgłoszeń odużytkowników, którzy otrzymali niepokojącą korespondencję
meilową. Autorzy korespondencji twierdzili, że poznali hasło
stosowane przez użytkownika. W dalszej treści wiadomości
informowali, że wskutek oprogramowania malware, zainstalowanego na jednej ze stron z treściami o charakterze
pornograficznym, uzyskali dostęp do internetowej kamerki,kontaktów serwisów społecznościowych i skrzynki pocztowejużytkownika. Przypadki początkowo dotyczyły korespondencji
prowadzonej w języku angielskim, potem wysyłane mejle pisane
były poprawną polszczyzną, co nie jest regułą przy tego typu
wiadomościach, i dodatkowo uwiarygadniało przestępców.
Autorzy meila stosowali szantaż – wyznaczali krótki termin
na wpłatę sumy ok. 1000 USD w formie Bitcoin pod podany
adres portfela kryptowaluty. W przypadku braku wpłaty, grozili
udostępnieniem materiału zarejestrowanego przez internetową
kamerkę w trakcie odwiedzin strony pornograficznej osobom
znajdującym się w na liście znajomych oraz w bazie kontaktówze skrzynki pocztowej.
Próbę szantażu uwiarygadniało podane w korespondencji
prawdziwe hasło dostępowe do jednego z popularnych serwisów internetowych, które w przeszłości stosowane było przezużytkownika. Hasła te pochodziły z wcześniejszych wycieków
danych, nawet sprzed kilku lat.

PRYWATNOŚĆ DZIECIŁAMANA PRZEZ RODZICÓW

To, czy dla danego konta e-mail hasło zostało
wykradzione, można samodzielnie sprawdzić
na dedykowanych do tego stronach

W tego typu sytuacjach eksperci Dyżurnet.pl radzą:• zmienić używane hasło na wrażliwych kontach,• nie odpowiadać na przesłanego meila,• nie dokonywać płatności,• p rzeskanować urządzenie pod kątem szkodliwego
oprogramowania,• zakrywać obiektyw kamerki każdorazowo, gdy nie jest
w użyciu.
Samo zjawisko tzw. sextortion, czyli realnej groźby udostępnienia zarejestrowanego bez zgody użytkownika materiału
o charakterze seksualnym, zostało opisane w rozdziale „Sexting
i sextortion”.
Więcej na ten temat: www.dyzurnet.pl/baza-wiedzy/jestes-ofiara-sextortion-otrzymaj-pomoc.html

Wiadomości tego typu wysłane zostały do tysięcy użytkowników, których hasła zostały wykradzione.
30dyżurnet.pl / RAPORT 2018

Od początków funkcjonowania portali społecznościowych
zaobserwować można zjawisko zamieszczania przez rodziców
zdjęć swoich dzieci dokumentujących niemal każdy momentżycia. Bywa, że są to zdjęcia z sytuacji intymnych np. kąpiel
dziecka lub krępujących np. uwieczniające sytuacje ośmieszające dziecko.
Należy pamiętać, że wrzucając zdjęcie lub film do sieci traci się
nad nimi kontrolę i nie ma wpływu na to, co później się z nimi
wydarzy, jak wiele razy zostanią skopiowane i do kogo trafią.
Niestety nawet materiały z pozoru wyglądające na niewinnemogą trafić w niepowołane ręce. Jednym z zagrożeń są działania osób o skłonnościach pedofilskich, które często pozyskują
materiały z portali społecznościowych zamieszczanych przez
niczego nieświadomych rodziców.
Innym zagrożeniem jest ośmieszanie dziecka, czego konsekwencje mogą się pojawić dopiero jak dziecko osiągnie
wiek nastoletni, a materiały zamieszczone lata wcześniej
przez rodziców mogą się stać narzędziem cyberprzemocy
rówieśniczej. Publikowanie przez najbliższych intymnego czyośmieszającego wizerunku dziecka może w dalszej perspektywie skutkować w jego zachowaniu brakiem poszanowania
prywatności oraz szacunku wobec drugiego człowieka.
Przed opublikowaniem zdjęcia czy filmu, opiekunowie powinni
zastanowić się nad potencjalnymi konsekwencjami takiej
aktywności dla dziecka.

RAPORT 2018 / dyżurnet.pl

Zespół Dyżurnet.pl zaleca rozwagę przy publikacjimateriałów na portalach, ponieważ zdjęcie czy film
raz wrzucony do sieci może z niej nigdy nie zniknąć.
Warto również zastanowić się, czy instytucja, która
sprawuje opiekę nad dzieckiem (żłobek, przedszkole,klubik dziecięcy, szkoła) może dysponować wizerunkiem dziecka w portalach społecznościowych i czy
opiekunowie świadomie wyrażają na to zgodę.

Trollparenting – („troll” – trollowanie,wyśmiewanie, „parenting” – rodzicielstwo)wyśmiewanie dzieci przez rodziców w internecie. Zamieszczanie w sieci materiałówośmieszających dzieci.
Sharenting – (połączeni słów „share” – udostępnianie, dzielenie się oraz „parenting” –rodzicielstwo) zamieszczanie przez rodziców
zdjęć/filmów z wydarzeń z życia dzieci bez
zgody dzieci.

31

4

PATOSTREAMY

Patostreamy to internetowe relacje na żywo (streaming live)
prezentujące zachowania określane i postrzegane jako patologiczne. Są to, np. relacje z libacji alkoholowych, materiały
prezentujące agresywne zachowania, wyzwiska, bójki. Autorzyi często również główni aktorzy relacji za zamieszczony materiałuzyskiwali od oglądających indywidualne wpłaty. Skutkowało
to przekraczaniem przez nich kolejnych granic, głównie w celuzwiększenia zysków materialnych. Patostreamerzy bardzo
szybko zorientowali się, że im bardziej wulgarne i szokujące
były nagrania, tym więcej było oglądających i subskrybujących
kanał.
Patostreamy są szczególnie szkodliwe dla dzieci i młodzieży,ponieważ promują niebezpieczne zachowania, a treści w nichzawarte mogą być nielegalne oraz mogą nawoływać do popełnienia przestępstwa. Natomiast dzieci często nie zdają
sobie sprawy ze szkodliwości powielania takich zachowań.
Naśladują swoich „idoli” w nadziei na uzyskanie takiej samej
popularności w mediach społecznościowych, nie zdając sobie
sprawy z konsekwencji. Niestety, przez dużą oglądalność i rosnącą liczbę subskrypcji, patostreamerzy byli promowani przez
serwisy jako filmy proponowane do obejrzenia. Usuwani zeznanych serwisów wideo, szukali innych miejsc, gdzie mogliby
bezkarnie zamieszczać swoje relacje. Wskutek tego, przenosili
się do serwisów erotycznych i pornograficznych. Było to kolejne zagrożenie dla młodych użytkowników internetu, którzypodążając za swoimi idolami trafiali na platformy publikujące
treści nieodpowiednie dla ich wieku.

32DZIAŁALNOŚĆEDUKACYJNO-POPULARYZATORSKA

W walce z patostreamami bardzo ważna jest szybka i zdecydowana reakcja administratorów serwisów. Pomocne możeokazać się wprowadzenie ograniczenia wieku dla oglądających
oraz wprowadzenie polityki braku akceptacji dla promowania
zachowań szkodliwych i niebezpiecznych.

Zespół Dyżurnet.pl przypomina o zachowaniu
rozwagi w internecie. Bardzo ważne jest, aby opiekunowie towarzyszyli nastolatkom, a szczególnie
młodszym dzieciom w ich internetowych wyborach.

WYDARZENIA

Zespół Dyżurnet.pl organizuje i uczestniczy w wydarzeniachzwiązanych z popularyzacją bezpiecznego korzystania z internetu skierowanych do różnych grup odbiorców.

dyżurnet.pl / RAPORT 2018

RAPORT 2018 / dyżurnet.pl33

Przedstawiciel Dyżurnet.pl wziął udział w szkoleniu dedykowanemu pracownikom analizującym
materiały przedstawiające seksualne wykorzystywanie dzieci. Cykliczne szkolenie jest organizowane przez Interpol i odbyło się w jego siedzibie
w Lyonie 19 lutego.

Luty

Najważniejszym świętem promującym internet bez zagrożeń jest Dzień Bezpiecznego
Internetu, którego główne obchody w 2018 r.
odbyły się 6 lutego. Hasło Tworzymy Kulturę
Szacunku w Sieci miało zwrócić uwagę na to,że wszyscy tworzymy internet i wpływamy
na poziom jego bezpieczeństwa.
34

W dniu 22 marca w Faktycznym Domu Kultury w Warszawie
odbyło się Seminarium eksperckie Safer Internet YouTube– Szanse i zagrożenia dla dzieci i młodzieży. Spotkanie byłopoświęcone zarówno pozytywnym, jak również szkodliwym
formom korzystania z serwisów wideo. Seminarium było skierowane do nauczycieli, rodziców i osób zawodowo zajmujących
się pracą z młodzieżą.

W dniach 20-22 lutego w Lyonie odbyło się Zgromadzenie Generalne INHOPE. Oprócz bieżących spraw dotyczących
działalności Stowarzyszenia odbyły się prelekcje na temat przyszłości urządzeń mobilnych i treści CSAM oraz współpracy Stowarzyszenia INHOPE z operatorami sieci komórkowych w walce z CSAM. Kolejne spotkanie Stowarzyszenia
INHOPE miało miejsce w dniach 10-15 czerwca w Heraklionie. Spotkanie dotyczyło zagadnień z bieżącej działalności
Stowarzyszenia, a członkowie tym razem mieli okazję wziąć udział w prelekcjach m.in. na temat Darknetu. Do członków
Stowarzyszenia zostały przyjęte organizacje Alia2 z Hiszpanii, CNTI z Cypru oraz Net Patrola z Serbii. Podczas konferencji zorganizowane zostało szkolenie dla analityków treści, w którym wziął udział przedstawiciel zespołu Dyżurnet.pl.

W ramach programu odbyło się również wiele konferencji
lokalnych organizowanych z inicjatywy konsorcjum Programu
Safer Internet. Były to między innymi Konferencje Lokalne
Safer Internet w Białej Podlaskiej (18 kwietnia), we Włocławku
(23 kwietnia), Kielcach (20 listopada).

Stowarzyszenie INHOPE kładzie bardzo duży nacisk na jakość i efektywność działań zespołów hotline. W związku z tym prowadzi
program okresowego audytu działalności jego członków. W lipcu 2018 roku Zespół Dyżurnet.pl pomyślnie przeszedł audyt
przeprowadzony przez niezależnego, zewnętrznego audytora.

MarzecPrzynależność do organizacji INHOPE stwarza możliwość bliskiej współpracy z zespołami reagującymi, działającymi w innych
krajach. We wrześniu 2018 roku Zespół Dyżurnet.pl podczas wizyty studyjnej dzielił się swoimi doświadczeniami z przedstawicielami hotline z Litwy Svarus Internetas.

Kwiecień

W dniach 18-19 kwietnia w Dublinie odbyło się EMEA Child
Safety. Spotkanie organizowane przez Google i Facebook jest
dedykowane przedstawicielom nauki, działaczom społecznym,
politykom. W jego trakcie poruszane są m.in. zagadnieniazwiązane z bezpieczeństwem użytkowników internetu, nowymi
produktami i usługami.
dyżurnet.pl / RAPORT 2018

Czerwiec

LipiecW dniach 18-19 września w Warszawie odbyła się 12. Międzynarodowa Konferencja Bezpieczeństwo dzieci i młodzieży w internecie. Coroczne wydarzenie jest organizowane przy współpracy PCPSI z niemieckim konsorcjum realizującym projekt kliksafe,
w ramach programu Komisji Europejskiej Connecting Europe Facility. Adresatami wydarzenia byli przedstawiciele sektora
edukacyjnego, organizacji pozarządowych, wymiaru sprawiedliwości i organów ścigania oraz dostawcy usług i treści internetowych.
Podczas konferencji zaprezentowane zostały między innymi wyniki najnowszych badań poświęconych bezpieczeństwu online,
wyzwania w zakresie bezpieczeństwa internetowego, a także nowe pomysły w zakresie dotyczące zastosowania nowych mediów
i nowych technologii w procesie edukacji dzieci i młodzieży.

RAPORT 2018 / dyżurnet.pl

35

Eksperci Zespołu Dyżurnet.pl dzielą się swoją wiedzą podczas prelekcji i warsztatów organizowanych przez inne instytucje, którym
bliski jest temat bezpieczeństwa dzieci i młodzieży w internecie. W 2018 roku brali udział m.in. w konferencjach organizowanych
przez KWP w Katowicach: Profilaktyka w obszarze cyberprzestrzeni (27 lutego, Wodzisław Śląski), oraz Metody zwalczania orazmożliwości wykrywania przestępstw związanych z Cyberprzestępczością (27 września). Przedstawiciele Dyżurnet.pl brali również
udział w konferencji szkoleniowej programu Zagrożenia w sieci- profilaktyka, reagowanie w ramach projektu organizowanegoprzez Wydział Prewencji KWP w Krakowie, Departament Zdrowia i Polityki Społecznej Urzędu Marszałkowskiego Województwa
Małopolskiego oraz NASK (1-2 października), konferencji szkoleniowej W świecie cyberprzestrzeni o zagrożeniach uświadamiamy, omamić nie pozwalamy organizowanej dla funkcjonariuszy ds. profilaktyki społecznej z garnizonu mazowieckiego orazpracowników Mazowieckiego Samorządowego Centrum Doskonalenia Nauczycieli (13 grudnia, Podgóra).

W 2018 roku przedstawiciele Dyżurnet.pl dzielili się swoimi
doświadczeniami i wiedzą podczas wydarzeń:• Spotkania ze studentami Wydziału Psychologii, Uniwersytet
Warszawski, 15 stycznia,• warsztatów dla II klas Gimnazjum, Józefosław 19 lutego,• spotkania z rodzicami w Gimnazjum w Jedlińsku, 12 marca,• warsztaty dla uczniów Gimnazjum w Strykowicach Górnych,
19 marca,• spotkania ze studentami Kół Naukowych, Uniwersytet
Warszawski 14 marca oraz 25 kwietnia,• warsztatów dla szkoły podstawowej nr 77, Warszawa,
27 kwietnia.

Wrzesień

Październik

Listopad

Grudzień

Warsztaty dla specjalistów
W 2018 roku w ramach działającego w NASK Programu
Partnerstwo dla Cyberbezpieczeństwa eksperci zespołu
przeprowadzili szereg warsztatów dla osób zajmujących się
moderacją w portalach internetowych. Tematyka spotkań
skupiała się wokół specyfiki korzystania z internetu przez dzieci
i młodzież, zjawisk zagrażających bezpieczeństwu, sposobów
reakcji wobec nielegalnych i szkodliwych treści.

W ramach programu CYBERPOL NASK wraz z Prokuraturą
Krajową zorganizował szkolenie dla prokuratorów oraz przedstawicieli innych służb dotyczące sieci DarkNet (7 listopada),
podczas którego uczestnicy poznali zasady funkcjonowania
tego obszaru internetu. Omawiane były również rodzaje przestępstw ze szczególnym uwzględnieniem dystrybucji treści
przedstawiających seksualne wykorzystywanie dzieci.
36Dyżurnet.pl przeprowadził również warsztaty dla pracowników
banku NatWest w Warszawie, wspierając specjalistów zajmujących się bezpieczeństwem, którzy w ramach wolontariatu
pracowniczego prowadzą zajęcia dla dzieci i młodzieży.
dyżurnet.pl / RAPORT 2018

RAPORT 2018 / dyżurnet.pl37

NASK jest państwowym instytutem badawczym
nadzorowanym przez Ministerstwo Cyfryzacji.
Cyberbezpieczeństwo i ochrona użytkowników
Kluczowym polem aktywności NASK są działania
związane z zapewnieniem bezpieczeństwa internetu.
Reagowaniem na zdarzenia naruszające bezpieczeństwo
sieci w Polsce i koordynacją działań w tym obszarze zajmuje się Centrum Cyberbezpieczeństwa, w którego skład
wchodzi m.in. zespół CERT Polska (www.cert.pl) oraz zespółDyżurnet.pl (www.dyzurnet.pl). Zgodnie z ustawą o krajowym
systemie cyberbezpieczeństwa NASK-PIB został wskazany jako
jeden z Zespołów Reagowania na Incydenty Komputerowe tzw.
CSIRT, który koordynuje incydenty zgłaszane przez operatorów
usług kluczowych, dostawców usług cyfrowych i samorząd
terytorialny. Do CSIRT NASK incydenty mogą także zgłaszać
wszyscy użytkownicy.
Nauka i innowacje
NASK prowadzi działalność badawczo-rozwojową w zakresie
opracowywania rozwiązań zwiększających efektywność, niezawodność i bezpieczeństwo sieci teleinformatycznych oraz
innych złożonych systemów sieciowych. Główny nurt badań
wyznacza cyberbezpieczeństwo, a także złożone systemy
sieciowe, w tym systemy IoT oraz mobilne sieci ad hoc. Istotne
miejsce zajmują badania dotyczące biometrycznych metod weryfikacji tożsamości w bezpieczeństwie usług. NASK prowadzitakże rejestr nazw w domenie .pl (www.dns.pl).
Współpraca i zaufanie
NASK jest przykładem skutecznego połączenia zarówno badań
naukowych, rynkowego sukcesu, jak i współpracy z administra38

cją publiczną. Instytut jest partnerem i wykonawcą projektów
dla instytucji z sektora usług strategicznych, w tym między
innymi systemu wczesnego wykrywania incydentów zagrażających cyberbezpieczeństwu dla administracji publicznej(ARAKIS GOV). We współpracy z Ministerstwem Cyfryzacji
oraz Centralnym Ośrodkiem Informatyki NASK realizuje m.in.
program mDokumenty i mLegitymacje.
Edukacja społeczna i rozwój społeczeństwa informacyjnegoWażną rolę pełni działalność edukacyjna i popularyzacja
idei społeczeństwa informacyjnego. W Akademii NASK
(www.akademia.nask.pl) realizowane są projekty społeczne
oraz unikatowe szkolenia dla firm i instytucji, ze szczególnym
uwzględnieniem tematyki bezpieczeństwa ICT. Od lat realizowany jest program Komisji Europejskiej Safer Internet promujący
bezpieczne korzystanie z nowych technologii i internetu wśród
dzieci i młodzieży (www.saferinternet.pl). NASK prowadzi również portal e-learningowy IT Szkoła (www.it-szkola.edu.pl), skierowany do szkół ponadpodstawowych oraz osób zainteresowanych teorią i zastosowaniem ICT, pomagający w podnoszeniu
poziomu kompetencji cyfrowych poprzez wykłady on-line i certyfikowane kursy. W ramach instytutu funkcjonuje Dyżurnet.pl(www.dyzurnet.pl), który przyjmuje zgłoszenia dotyczące nielegalnych treści w internecie, przede wszystkim związanych
z materiałami przedstawiającymi seksualne wykorzystywanie
dzieci. W 2017 r. instytut został operatorem Ogólnopolskiej Sieci
Edukacyjnej (OSE) – programu, którego celem jest podłączenie
wszystkich szkół w Polsce do szybkiego i bezpiecznego internetu(www.ose.gov.pl/).
dyżurnet.pl / RAPORT 2018