‫سىياسەتنى تەتقىق قىلىش‬‫)ئاندرېۋ ھېېۋۇدنىڭ سىياسەت ناملىق كىتابىنىڭ ئىككىنچى بابى)‬‫سىياسەت تەتقىقاتىنىڭ مېتودلىرى‬‫سىياسىي پائالىيەتنىڭ ماھىيىتى توغرىسىدىكى تاالش‪-‬تارتىش‪ ،‬سىياسەت ئىلمىنىڭ ماھىيىتى‬‫ھەققىدىكى تاالش‪-‬تارتىشالردىمۇ ئوخشاش ئەكس ئېتىدۇ‪ .‬ئەقلىي خىزمەتنىڭ ئەڭ قەدىمكى ساھەلىرىدىن‬‫بىرى بولغان سىياسەت باشتىن ئاخىر پەلسەپە‪ ،‬تارىخ ياكى قانۇن پەنلىرىنىڭ بىر قىسمى دەپ قارالغان‪.‬‬‫ئۇنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى ئىنسانالر جەمئىيىتىنىڭ تايىنىشى كېرەك بولغان ئاساسىي پىرىنسىپالرنى‬‫ئوتتۇرىغا چىقىرىش ئىدى‪.‬‬‫ئەمما ‪-19‬ئەسىرنىڭ ئاخىرىدىن باشالپ سىياسەت ھەققىدىكى پەلسەپىۋى ئىزدىنىشلەرنىڭ ئورنىنى‪،‬‬‫سىياسەتنى بىر پەن سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىرىش تەشەببۇسلىرى ئېلىشقا باشلىدى‪ .‬بۇرۇنقى ئەنئەنىنىڭ‬‫مەنتىقىسىز بىر مېتافىزىكا ئىكەنلىكىنى تەرغىپ قىلىپ‪ ،‬ئۇنى ئاشكارە رەت قىلغان ‪ -1950‬يىلالر ۋە‬‫‪-1960‬يىلالرنى بۇ تەرەققىياتنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسى دېيىشكە بولىدۇ‪ .‬لېكىن ئۇ ۋاقىتالردىن باشالپ‬‫فورمال سىياسەت ئىلمىگە بولغان كۈچلۈك قىزغىنلىق سۇسالشقا‪ ،‬سىياسىي قىممەت قاراشالر ۋە‬‫قېلىپالشقان نەزەرىيەلەرنىڭ دائىمىي مۇھىملىقى قايتا تونۇلۇشقا ۋە قوبۇل قىلىنىشقا باشلىدى‪ .‬ئەگەر‬‫ھەممە ئېتىراپ قىالاليدىغان ئۇنىۋېرسال قىممەتلەرنى تېپىشنى مەقسەد قىلغان «ئەنئەنىۋى» ئىزدىنىش‬‫چۆرۈۋېتىلسە‪ ،‬ھەقىقەتنى بايقاشنىڭ بىردىنبىر ۋاسىتىسى ئىلىم پەن دەيدىغان قاراشال قاالتتى‪ .‬ھالبۇكى‪،‬‬‫مانا بۇالردىن تۇغۇلغان سىياسەت ئىلمىنىڭ ھازىرقى شەكلى تېخىمۇ مول بولۇپ‪ ،‬كىشىنى ھاياجانالندۇرىدۇ‪.‬‬‫بۇنىڭ سەۋەبى ئۇنىڭ بى ر قاتار نەزەرىيىۋى مېتودالر ۋە ھەرخىل ئانالىز ئېقىملىرىنى ئۆز ئىچىگە‬‫ئالغانلىقىدۇر‪.‬‬‫پەلسەپىۋى ئەنئەنىلەر‬‫سىياسىي ئانالىزنىڭ يىلتىزىنى قەدىمكى يۇناننىڭ «سىياسەت پەلسەپىسى»دىن سۈرۈشتۈرۈشكە بولىدۇ‪.‬‬‫سىياسەت پەلسەپىسى ئاساسەن ئەخالقىي‪ ،‬بېكىتىلگەن ياكى قېلىپالشقان مەسىلىلەر بىلەن مەشغۇل‬‫بولىدۇ ۋە «بۇ شۇدۇر»دىن بەكرەك‪« ،‬بۇ شۇ بولۇشى كېرەك» ياكى «شۇنداق بولسۇن»غا بەكرەك كۆڭۈل‬‫بۆلىدۇ‪.‬‬‫ئەپالتون ۋە ئارستوتېل بۇ ئەنئەنىنىڭ قۇرغۇچى ئۇستازلىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ‪ .‬ئۇالرنىڭ ئىدىيىسى‬‫ئاۋگۇستىن (‪ )430-340‬ۋە ئاكۇيناس (‪ )574-122‬قاتارلىق ئوتتۇرا ئەسىر نەزەرىيەچىلىرىنىڭ‬‫ئەسەرلىرىدە قايتىدىن ئوتتۇرىغا چىققان‪ .‬مەسىلەن‪ ،‬ئەپالتوننىڭ ئەسەرلىرىنىڭ ئاساسلىق تېمىسى غايىۋى‬‫جەمئىيەتنىڭ خاراكتېرىنى تەسۋىرلەش ئىدى‪ .‬ئۇنىڭ نەزىرىدە غايىۋى جەمئىيەت بىر پەيالسوپ پادىشاھالر‬‫تەبىقىسىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدا بولغان ھەقىقىي مۇستەبىت جەمئىيەت ئىدى‪.‬‬‫بۇ خىل يازمىالر سىياسەت تەتقىقاتىدىكى «ئەنئەنىۋى» دەپ ئاتالغان ئۇسۇلالرنىڭ ئاساسىنى تەشكىل‬‫قىلغان‪ .‬مەزكۇر ئۇسۇل سىياسىي چۈشەنچىگە مەركەزلەشكەن پىكىر ۋە تەلىماتالرنىڭ ئانالىز شەكلىدە‬‫‪1‬‬‫تەتقىق قىلىنىشىنى تەقەززا قىلىدۇ‪ .‬ئومۇمىي جەھەتتىن ئېيتقاندا ‪ ،‬بۇ خىل تەتقىقات ئۇسۇلى ئەپالتوندىن‬‫ماركسقىچە بولغان ئاساسلىق مۇتەپەككۇرالرغا ۋە كالسسىك سىياسىي تېكىستلەرنىڭ بىر تىزىملىكىگە‬‫مەركەزلەشكەن سىياسىي ئىدىيە تارىخىنىڭ شەكلىنى ئالغان‪ .‬بۇ خىل ئۇسۇل ئەدەبىي تەھلىل خاراكتېرىگە‬‫ئىگە بولۇپ‪ ،‬ئاساسلىقى ئۇلۇغ مۇتەپەككۇرالرنىڭ نېمىلەرنى ئېيتقانلىقى‪ ،‬كۆز قاراشالرنىڭ قانداق‬‫راۋاجالندۇرۇلۇپ‪ ،‬قانداق قانۇنالشتۇرۇلغانلىقى ۋە ئەسەرلەرنى قانداق ئەقلىي ئۇسۇلالردا ۋۇجۇدقا‬‫چىقارغانلىقىغا دىققەت قىلىدۇ‪ .‬بۇ خىل ئانالىزالر تولىمۇ تەنقىدىي‪ ،‬تولىمۇ ئىنچىكىلىك بىلەن ئېلىپ‬‫بېرىلغان تەقدىردىمۇ‪« ،‬نېمىشقا دۆلەتكە بويسۇنۇشۇم كېرەك؟»‪« ،‬مۇكاپاتالرنى قانداق تەقسىم قىلىش‬‫كېرەك؟» ھەمدە «كىشىلىك ئەركىنلىكنىڭ چەك‪ -‬چېكى قەيەرگىچە بولۇشى كېرەك؟» دېگەندەك‬‫مەسىلىلەر بىلەن مەشغۇل بولغاندا‪ ،‬ھەقىقىي مەنىدە ئىلمىي‪ ،‬ئوبيېكتىپ بواللمايدۇ‪.‬‬‫تەجرىبىچىلىك ئەنئەنىسى‬‫بۇ ئەنئەنە ئۆلچەم نەزەرىيەلىرىنى تۇرغۇزۇشتەك مەشھۇر بولمىسىمۇ‪ ،‬ئۇنىڭ تارىخىنى سىياسىي‬‫تەپەككۇرنىڭ دەسلەپكى باسقۇچىغىچە قەدەر سۈرۈشكە بولىدۇ‪ .‬ئۇنى ئارستوتېلنىڭ سىياسىي تۈزۈملەرنى‬‫تۈرگە ئايرىشتىكى تىرىشچانلىقلىرىدا‪ ،‬ماكېئاۋېللىنىڭ دۆلەتچىلىك توغرىسىدىكى رېئال چۈشەنچىلىرىدە ۋە‬‫مونتىسكىيۇنىڭ ھۆكۈمەت ۋە ھوقۇق بىلەن مۇناسىۋەتلىك جەمئىيەتشۇناسلىق نەزەرىيەلىرىدە كۆرەلەيمىز‪.‬‬‫بۇ ئەسەرلەر بۈگۈنكى كۈندە <سېلىشتۇرما ھۆكۈمەت > دەپ ئاتالغان تەتقىقات ساھەسى ئۈچۈن ئۇل‬‫سالغان ۋە سىياسەت ئىلمى ئۈچۈن بىر تۈزۈلمىۋىي تەتقىقات ئۇسۇلى شەكىللەندۈرگەن‪ .‬بۇ خىل ئۇسۇل‬‫بولۇپمۇ ئامېرىكا ۋە ئەنگىلىيەدە ئاساسلىق سىياسەت ئانالىزى ئەنئەنىسىگە ئايالندى‪ .‬سىياسىي ئانالىزدا‬‫تەجرىبە ئۇسۇلىغا تايىنىشنىڭ ئەۋزەللىكى شۇكى‪ ،‬سىياسىي رېئاللىققا ھېسسىيات ئارىالشمىغان‪ ،‬بىتەرەپ‬‫بولغان بىر ئاساس يارىتىش ئۈچۈن تىرىشىدۇ‪.‬‬‫ئۆلچەم قويىدىغان ئۇسۇل ھۆكۈم قىلىش ۋە تەكلىپ سۇنۇش جەھەتتىن ئېيتقىنىمىزدا ئۇ «پەرمان‬‫چىقارغۇچى» بولسا ‪ ،‬تەجرىبىۋىي ئۇسۇل بولسا تەھلىل قىلىش ۋە چۈشەندۈرۈش تىرىشچانلىقى‬‫نۇقتىسىدىن ئېيتقىنىمىزدا «تەسۋىرىي» بولىدۇ‪.‬‬‫تەسۋىرىي سىياسىي ئانالىزنىڭ پەلسەپىۋى ئاساسى ‪-17‬ئەسىردىن باشالپ جون لوك ۋە داۋىد خۇم‬‫(‪ )1711-1776‬قاتارلىق سىياسەت پەيالسوپلىرىنىڭ ئەسەرلىرى ئارقىلىق يېيىلىشقا باشلىغان‬‫تەجرىبىچىلىك تەلىماتىدىن كەلگەن‪ .‬تەجرىبىچىلىك تەلىماتى تەجرىبىنىڭ بىلىمنىڭ بىردىنبىر ئاساسى‬‫ئىكەنلىكىنى‪ ،‬شۇڭا بارلىق پەرەز ۋە نەزەرىيەلەرنىڭ چوقۇم كۆزىتىش جەريانى ئارقىلىق سىناق قىلىنىشى‬‫كېرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ‪ -19 .‬ئەسىردىن باشالپ بۇ خىل ئىدىيىلەر‪ ،‬ئاۋگۇست كومت (‪l798-‬‬‫‪ )1857‬نىڭ ئەسەرلىرىدە كونكرېت ئەقلىي ھەرىكەت سۈپىتىدە جۇش ئۇرۇپ تەرەققىي قىلغان‪ .‬بۇ تەلىمات‬‫ئىجتىمائىي پەن ۋە پەلسەپە تەتقىقاتىنىڭ بارلىق تۈرلىرىدە قەتئىي رەۋىشتە تەبىئىي پەن بىلىملىرىنىڭ‬‫تەتقىقات مېتودلىرىنى قوللىنىش كېرەكلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان‪ .‬ئىلىم‪-‬پەن ھەقىقەتنى تېپىشنىڭ بىردىنبىر‬‫ئىشەنچلىك يولى دەپ قارالغاندا‪ ،‬سىياسەت ئىلىمىنىڭ تەرەققىي قىلدۇرۇلۇش بېسىمىدىن قېچىپ‬‫قۇتۇلغىلى بولمايدۇ‪.‬‬‫‪2‬‬‫ئوبيېكتىپ ‪ :‬كۆزەتكۈچىدىن مۇستەقىل ھالدا مەۋجۇدىيىتىنى كۆرسىتىدىغان‪ ،‬ئىنساننىڭ‬‫ھېسسىياتىغا بېقىنمايدىغان‪ ،‬قىممەت قارىشىغا ۋە تەرەپتارلىققا ئېغىپ كەتمەيدىغان‪ ...‬دېگەنلىكتۇر‬‫ئۆلچەم ‪ :‬بۇ بۇيرۇق خاراكتېرلىك قىممەتلەر ۋە مۇئامىلە ئۆلچىمى بولۇپ‪« ،‬بۇ نېمە؟»دىن بەكرەك‪،‬‬‫«بۇ نېمە بولۇشى كېرەك؟» بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر‪.‬‬‫ئىلمىي ئەنئەنە‬‫كارل ماركس سىياسەتنى ئىلمىي جەھەتتىن ئېنىقالشقا ئۇرۇنغان تۇنجى نەزەرىيەچىدۇر‪ .‬ماركس‬‫تارىخىي ماتېرىيالىزملىق چۈشەنچىسىدىن پايدىلىنىپ‪ ،‬تارىخىي تەرەققىياتنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىنى‬‫تېپى شقا تىرىشتى‪ .‬بۇ ئۇنىڭ تەبىئىي پەنلەردىكى قانۇنالر بىلەن ئوخشاش ئورۇنغا قويۇلغان دەلىل‪-‬‬‫ئىسپاتالرغا تايانغان «قانۇنالر»نى ئاساس ئېلىپ تۇرۇپ‪ ،‬كەلگۈسى ھەققىدە پەرەزلەرنى ئوتتۇرىغا‬‫قويۇشىغا ئىمكانىيەت ياراتتى‪.‬‬‫ئىلمىي ئانالىز ئېقىمىمۇ ‪ -19‬ئەسىردىكى ئاساسلىق تەھلىل ئۇسۇلى سۈپىتىدە قوبۇل قىلىندى‪-1870 .‬‬‫ي ىلالردا «سىياسەت ئىلمى» دەرسلىرى ئوكسفورد‪ ،‬پارىژ ۋە كولومبىيە ئۇنىۋېرسىتېتلىرىدا رەسمىي ئوقۇتۇش‬‫پروگراممىسىغا كىرگۈزۈلدى‪-1906 .‬يىلدىن باشالپ ئامېرىكا سىي اسىي پەنلەر ژۇرنىلى نەشىر قىلىنىشقا‬‫باشلىدى‪ .‬ئەمما سىياسەت ئىلىمگە بولغان قىزىقىش ‪-1950‬ۋە ‪-60‬يىلالردا ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىدا <‬‫ھەرىكەتچىلىك > (‪ :behavioralism‬بۇ ئامېرىكىدا ‪ = 1960 ،1950‬يىلالردا مودا بولغان ئىلمىي ئېقىم‬‫بولۇپ‪ ،‬بۇ ئېقىم سىياسەت ئىلمىدە ت ەتقىقات ئوبيېكتى كۆزەتكىلى ۋە ئۆلچىگىلى بولىدىغان بىر بىرىدىن‬‫مۇستەقىل ھەرىكەتلەر بولۇشى كېرەك دەپ قارايدۇ‪ .‬ئۇالرنىڭ قارىشىچە سىياسىي تۈزۈملەر مۇئەييەن‬‫ئىجتىمائىي كۈچلەر ئۈستىگە قۇرۇلىدۇ‪ ،‬شۇ سەۋەبتىن سىياسەت تەتقىقاتىنى ئاۋال جەمئىيەت‪ ،‬كۈلتۈر ۋە‬‫جامائەت رايىدىن باشلىشى كېرەك‪ ،‬بۇنىڭ ئۈچۈن چوقۇم ئىجتىمائىي پەنلەرنىڭ تەتقىقات مېتودىنى بولۇپمۇ‬‫پىسخولوگىيەنىڭ تەتقىقات مېتودىنى قوللىنىشى كېرەك دېگەننى تەشەببۇس قىلىدۇ‪ .‬مۇھەررىردىن )كە‬‫ئاساسالنغان بىر سىياسىي ئانالىز شەكلىنىڭ دۇنياغا كېلىشى بىلەن بىللە ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىقتى‪.‬‬‫بۇ تۇنجى قېتىم سىياسەتكە ئىشەنچلىك ئىلمىي ساالھىيەت ئاتا قىلغانىدى‪ .‬چۈنكى بۇ مېتود سىناق‬‫قىلىشقا بولىدىغان پەرەزلەرگە كېرەكلىك بولغان ئوبيېكتىپ ۋە ئۆلچىگىلى بولىدىغان سانلىق مەلۇماتالرنى‬‫تەمىنلىدى‪ ،‬بۇ دەل بۇرۇنقى سىياسەت ئىلمىدە كەم ئىدى‪ .‬داۋىد ئېستونغا ئوخشاش سىياسىي ئانالىزچىالر‬‫سىياسەتتە تەبىئىي پەنلەرنىڭ تەتقىقات ئۇسۇلىنى قوللىنىش كېرەكلىكىنى ئېالن قىلدى‪ .‬بۇ ئۇسۇل‬‫مىقدارلىق تەتقىقات مېتودلىرى ماس كېلىدىغان سايالم‪ ،‬پارالمېنت ئەزالىرىنىڭ ھەرىكىتى‪ ،‬يەرلىك‬‫سىياسىيونالر ۋە لوبىچىالرنىڭ ھەرىكەت لىرى قاتارلىق ساھەلەرگە كەڭ كۆلەمدە تەتبىقلىنىشقا باشلىدى‪.‬‬‫ھەتتا خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردە < ئوبيېكتىپ > قانۇنالرنى بەرپا قىلىش مەقسىتىدە‪ ،‬بۇ ئۇسۇلنى خەلقئارا‬‫مۇناسىۋەت ئىلمىگىمۇ تەتبىقالش ئۇرۇنۇشلىرى كۆرۈلدى‪ .‬ئەمما ھەرىكەتچىلىك ئېقىمى ‪-1960‬يىللىرىدىن‬‫باشالپ داۋاملىق كۈچىيىپ بارغان بېسىمنىڭ ئاستىدا قالدى‪ .‬ھەرىكەتچىلىك سىياسىي ئانالىزنىڭ‬‫‪3‬‬‫دائىرىسىنى تارايتىۋەتتى‪ ،‬سىياسىي ئانالىز پەقەت كۆزەتكىلى بولىدىغان ھەرىكەتلەر بىلەنال چەكلىنىپ‬‫قالدى‪ ،‬بۇنىڭدىن ھالقىيالمىدى دېگەن تەنقىدلەر كۆپىيىشكە باشلىدى‪.‬‬‫گەرچە ھەرىكەت ئانالىزى سايالم ھەرىكىتىگە ئوخشاش ساھەلەردە بىباھا نەتىجىلەرنى بارلىققا‬‫كەلتۈرگەن ۋە داۋاملىق بارلىققا كەلتۈرۈۋاتقان بولسىمۇ‪ ،‬ئەمما ئۆلچىگىلى بولىدىغان سانلىق مەلۇماتالرغىال‬‫ئېسىلىۋېلىشتەك تار دائىرىلىك پىكرى سىياسەت ئىلمىنىڭ دائىرىسىنى تارايتىۋېتىدۇ‪ .‬كىشىنى تېخىمۇ‬‫ئەندىشىگە سالىدىغىنى‪ ،‬بۇ ئەھۋال بارلىق سىستېمىلىق سىياسىي نەزەرىيەلەرگە كەينىنى قىلىۋالىدىغان‬‫سىياسەت ئىلمى ئېقىمىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشىغا زېمىن ھازىراليدۇ‪« .‬ئەركىنلىك»‪« ،‬باراۋەرلىك»‪،‬‬‫«ئادالەت»‪« ،‬ھەق» دېگەندەك ئۇقۇمالرنى تەجرىبە ئارقىلىق ئىسپاتلىغىلى بولمىغاچقا‪ ،‬بەزىدە مەنىسىز‬‫دەپ قارىلىپ چەتكە قېقىلدى‪ .‬جون راۋلېس ۋە روبېرت نوزىكتەك نەزەرىيەشۇناسالرنىڭ ئەسەرلىرىدىمۇ‬‫ئىپادىلەنگىنىدەك‪-1970 ،‬يىلالردىن باشالپ ئۆلچەمگە ئاالقىدار مەسىلىلەرنىڭ قايتىدىن باش كۆتۈرۈشى‬‫بىلەن ھەرىكەتچىلىككە بولغان نارازىلىق تېخىمۇ كۈچەيدى‪.‬‬‫ئۇنىڭ ئۈستىگە‪ ،‬ھەرىكەتچىلىكنىڭ ئۆزى دەۋا قىلىدىغان ئىلمىيلىكىگىمۇ سوئال قويۇلۇشقا باشالندى‪.‬‬‫ھەرىكەتچىلىكنىڭ ئوبيېكتىپ ۋە ئىشەنچلىك ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇشنىڭ ئاساسى ئۇنىڭ «‬‫قىممەتتىن خالىي» ئىكەنلىكىدۇر‪ .‬يەنى‪ ،‬ئۇنىڭغا ئەخالق ياكى ئۆلچەم ئارىالشمىغان‪ .‬ئەمما ئانالىزنىڭ‬‫مەركىزىدە كۆزىتىشكە بولىدىغان ھەرىكەت مەۋجۇت بولغان ئەھۋال ئاستىدا‪ ،‬پەقەت مەۋجۇد ھالنى‬‫مەشرۇالشتۇرۇش مەنىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان (‪ )status quo‬سىياسىي پائالىيەتلەرنى بايان قىلىپ‬‫بېرىشتىن باشقا بىر ئىش قىاللمايدۇ‪ .‬بۇ كونسېرۋاتىپ قىممەتتىن خالىيلىق قارىشى دېموكراتىيەنىڭ‬‫كۆزىتىشكە بولىدىغان ھەرىكەت مەنىسىدە قايتىدىن تەبىر بېرىلىشىدە ئوتتۇرىغا چىقىشى مۇمكىن‪ .‬شۇڭا‬‫دېموكراتىيەنى «خەلقنىڭ ئۆز‪-‬ئۆزىگە خوجا بولۇشى» دېيىشنىڭ ئورنىغا‪ ،‬سايالم مېخانىزمى ئارقىلىق‬‫ھوقۇققا ئېرىشىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان رىقابەتچى سەرخىلالر ئوتتۇرىسىدىكى بىر كۈرەش دېيىشكە‬‫بولىدۇ‪ .‬باشقىچە ئېيتقاندا‪ ،‬بۇ خىل ھەرىكەتچىلىك ئۇسۇلىدا دېموكراتىيە دېگەنلىك تەرەققىي قىلغان‬‫غەرب ئەللىرىدىكى دېموكراتىك دەپ ئاتىلىدىغان سىياسىي تۈزۈملەردە يۈز بەرگەن ئىشالردىن ئىبارەتتۇر‬‫دېگەنلىك بولىدۇ‪.‬‬‫ھەرىكەتچىلىك ‪ :‬ئىجتىمائىي نەزەرىيىلەرنىڭ پەقەت تەتقىقات ئۈچۈن كېرەكلىك مىقدارلىق‬‫مەلۇماتالر ۋە كۆزەتكىلى بولىدىغان ھەرىكەتلەر ئۈستىدە بەرپا قىلىنىشى كېرەكلىكىنى ياقىاليدىغان‬‫ئېقىمدۇر‪.‬‬‫(‪ )emprical‬تەجرىبىۋىيلىك ‪ :‬كۆزىتىش ۋە تەجرىبىگە تايىنىدۇ‪ ،‬تەجرىبىۋى بىلىملەر پەقەت‬‫سەزگۈلەر ۋە كەچمىشتىن كېلىدۇ‪.‬‬‫‪4‬‬‫يېڭى تەرەققىياتالر‬‫سىياسەتتىكى يېڭى نەزەرىيىۋى ئۇسۇلالر ئارىسىدا‪ ،‬رەسمىي سىياسىي نەزەرىيىلەر‪ ،‬ھەرخىل سىياسىي‬‫ئىقتىساد نەزەرىيىلىرى‪ ،‬ئاممىۋى تالالش نەزەرىيىسى ۋە ئەقلىي تالالش نەزەرىيىسى قاتارلىقالر بار‪ .‬بۇ خىل‬‫ئۇسۇل كۆپىنچە پراگماتىك قائىدىلەرگە‪ ،‬يەنى‪ ،‬راتسىئونال (ئەقلىي) سۇبيېكتنىڭ شەخسىي مەنپەئەتىنى‬‫كۆزلىگەن ھەرىكەتلىرىگە ئاساسەن بېكىتىلگەن ئىقتىسادىي نەزەرىيىلەرنىڭ ئۆرنەكلىرىگە تايىنىدۇ‪.‬‬‫ئامېرىكىدا ئەڭ تەرەققىي قىلغان ۋە ۋىرجىنىيە ئېقىمى دېگەن نام بىلەن تونۇلغان فورمال (رەسمىي)‬‫سىياسەت نەزەرىيىسى‪ ،‬بېلەت تاشلىغانالرنىڭ‪ ،‬لوبىچىالرنىڭ‪ ،‬بىيۇروكراتالرنىڭ ۋە سىياسەتچىلەرنىڭال‬‫ئەمەس‪ ،‬بەلكى خەلقئارا سىستېمىدىكى دۆلەتلەرنىڭ ھەرىكەتلىرىنىمۇ چۈشىنىش ئۇسۇللىرى بىلەن‬‫تەمىنلەيدىغان ئۈنۈملۈك بىر قورالدۇر‪ .‬بۇ خىل تاكتىكىالرنىڭ پارتىيە رىقابىتى‪ ،‬مەنپەئەتدار گۇرۇھالرنىڭ‬‫ھەرىكىتى ۋە بيۇروكراتالرنىڭ سىياسەت بەلگىلەشكە كۆرسىتىدىغان تەسىرى دېگەندەك ساھەلەردە‪،‬‬‫ئانتونىي دوۋنس‪ ،‬مانكۇر ئولسون ۋە ۋىليام نىسكانېن قاتارلىق تەتقىقاتچىالر تەرىپىدىن ئىشلىتىشى كېيىنكى‬‫بۆلۈمدە مۇنازىرە قىلىنىدۇ‪ .‬بۇ خىل ئۇسۇل ئىقتىسادتىال ئەمەس‪ ،‬ماتېماتىكا ساھەسىدە خېلىال تەرەققىي‬‫قىلغان ئويۇن نەزەرىيەسى شەكلىدە مەۋجۇتتۇر‪.‬‬‫ئويۇن نەزەرىيىسىدىكى ئەڭ داڭلىق ئۆرنەك «مەھبۇسالرنىڭ تەڭقىسلىقى»دۇر‪ 1.2( .‬شەكىلگە قاراڭ)‬‫بۇنىڭ بىلەن بىللە ئەقلىي تالالش ئۇسۇلى ھەر گىزمۇ ئاممىباب دەپ قوبۇل قىلىنمايدۇ‪ .‬ئۇنىڭ‬‫قوللىغۇچىلىرى بۇ خىل ئۇسۇلنىڭ سىياسەت ھادىسىلىرىنىڭ مۇزاكىرە قىلىنىشىغا راستىنال ئېنىقلىق ئېلىپ‬‫كېلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويسا‪ ،‬بۇنى تەنقىد قىلىدىغانالر ئۇنىڭ تۈپكى قىياسلىرىنىڭ توغرىلىقىدىن‬‫شۈبھىلىنىدۇ‪ .‬ئۇالرنىڭ قارىشىچە‪ ،‬ئىنسانالرنىڭ ئەقلىيلىكىنى مۇبالىغىلەشتۈرۈش‪ ،‬ئىنسانالرنىڭ تولىمۇ‬‫نادىر ھالالردا تالالشقا ئەرزىگۈدەك بىر پۈتۈن مەقسەتلەرگە ئىگە بولىدىغانلىقىنى‪ ،‬شۇنداقال ئىنسانالرنىڭ‬‫قارارلىرىنى ناھايىتى ئاز ساندىكى ئەھۋالدا ئاندىن تولۇق ۋە ئۈنۈملۈك ئۇچۇرالر ئاساسىدا‬‫چىقىرىدىغانلىقىنى نەزەردىن ساقىت قىلىدۇ‪ .‬يەنە كېلىپ‪ ،‬ئابستراكت شەخس چۈشەنچىسىنى ئاساس‬‫قىلغان راتسىئونال (ئەقلىي) تالالش نەزەرىيەسىنىڭ نۇرغۇن يېتەرسىزلىكلىرىدىن بىرى شۇكى‪ ،‬بۇ نەزەرىيە‬‫ئىنساننىڭ ئۆز مەنپەئەتىنى كۆزلەيدىغان ئاالھىدىلىكىنىڭ تۇغۇلۇشتىنال بولمايدىغانلىقىنى‪ ،‬بەلكى يەنە‬‫بەزىدە جەمئىيەتنىڭ شەرتلىرىنىڭ تەسىرىدىمۇ شەكىللىنىدىغانلىق ئېھتىماللىقىنى ئىنكار قىلىدۇ‪،‬‬‫ئىجتىمائىي ۋە تارىخى ئامىلالرنىڭ تەسىرىگە يېتەرلىك ئەھمىيەت بەرمەيدۇ‪.‬‬‫يىغىنچاقالپ ئېيتقاندا‪ ،‬سىياسەتنى بىر پەن سۈپىتىدە تەتقىق قىلىشتا كۆپ خىل ئۇسۇل ۋە مېتودالر‬‫بارلىققا كەلتۈرۈلگەن‪.‬‬‫ئىلىم پەن‪ ،‬ئىلىم پەنچىلىك‬‫ئىلىم (ئىنگلىزچە ‪ )Science‬التىنچە «مەلۇمات» مەنىسىدىكى «‪»scientia‬دىن كېلىدۇ‪.‬‬‫تەكرارلىنىدىغان تەجرىبە‪ ،‬كۆزىتىش ۋە يەكۈنلەش ئۇسۇلى بىلەن ‪،‬پاكىتنىڭ ئىشەنچلىك‬‫‪5‬‬‫چۈشەندۈرۈلۈشىنى ئىلگىرى سۈرۈشنى مەقسەت قىلغان بىر تەتقىقات ساھەسىدۇر‪ .‬مەۋجۇت دەلىل‪-‬‬‫ئىسپاتالرغا قارشى ئوتتۇرىغا قويۇلغان قىياسالرنى توغرىالشتا ئەسقاتقان (ئىسپاتالنغان ھەقىقەتكە)‬‫«ئىلمىي مېتود» قىممەتتىن خالىي ۋە ئوبيېكتىپ ھەقىقەتنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىرىلىشىنىڭ بىر ئۇسۇلى دەپ‬‫قارىلىدۇ‪ .‬بىراق‪ ،‬كارل پوپپېر (‪« )1994-1902‬ھەقىقەتلەر»نى ھەمىشە كېيىنكى تەجرىبە بىلەن ئۆرۈپ‬‫تاشلىغىلى بولىدىغان نەرسە دەپ قارىغانلىقى ئۈچۈن‪ ،‬ئىلىم پەننىڭ پەقەتال پەرەزلەرنى ئۆرۈپ‬‫تاشلىيااليدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن‪.‬‬‫ئىلىم پەنچىلىك بولسا ئىشەنچلىك مەلۇماتنىڭ يېگانە مەنبەسىنىڭ پەقەت ئىلمىي مېتود‬‫ئىكەنلىكىگىنى ۋە شۇنىڭ ئۈچۈن ئىلمىي مېتودنىڭ تەبىئىي پەنلەردە قوللىنىلغىنىدەك‪ ،‬پەلسەپە‪ ،‬تارىخ‬‫ۋە سىياسەتكە ئوخشاش ئىجتىمائىي پەن ساھەلىرىدىمۇ قوللىنىلىشى كېرەكلىكىگە ئىشىنىدۇ‪ .‬بۇ‬‫مەنىدىن ئالغاندا‪ ،‬ماركسىزم‪ ،‬مەنپەئەتچىلىك ۋە ئىرقچىلىقمۇ ئىلىم پەنچىلىكنىڭ دائىرىسىگە كىرىدۇ‪.‬‬‫مەھبۇسنىڭ تەڭقىسلىقى‬‫ئايرىم كامېرالرغا سوالنغان ئىككى جىنايەتچى بىر‪-‬بىرىنى «پاش قىلىش» ياكى «پاش قىلماسلىق»تەك‬‫ئىككى تالالشقا دۇچ كې لىدۇ‪ .‬ئەگەر ئۇالرنىڭ بىرى جىنايىتىنى ئىقرار قىلىپ‪ ،‬قارشى تەرەپنى ئەيىبلەش‬‫ئۈچۈن زۆرۈر دەلىل‪-‬ئىسپات بىلەن تەمىنلىسە‪ ،‬ئۇ جازاغا ھۆكۈم قىلىنماي قويۇپ بېرىلىدۇ ۋە ھەممە گۇناھ‬‫يەنە بىر شېرىكىنىڭ ئۈستىگە ئارتىلىپ‪ ،‬شېرىكى ئون يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنىدۇ‪ .‬ئەگەر‬‫ئۇالرنىڭ ھەر ئىككىلىسى جىنايىتىنى ئىقرار قىلسا‪ ،‬ئالتە يىللىقتىن قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنىدۇ‪ .‬ئەگەر‬‫ھەر ئىككىلىسى گۇناھىنى ئېتىراپ قىلىشنى رەت قىلسا‪ ،‬ئۇالر كىچىك جازاغا ئۇچرايدۇ ۋە ھەر ئىككىسى‬‫ئايرىم‪ -‬ئايرىم ھالدا بىر يىلدىن جازاغا ھۆكۈم قىلىنىدۇ‪( .‬تالالشالر تالالنما ‪-1.2‬رەسىمدە كۆرسىتىلدى)‬‫ئۇالر دۇچ كەلگەن بۇ تەڭقىسلىق ئالدىدا‪ ،‬ھەر ئىككىسى بىر‪-‬بىرىنى ئاشكارىالپ قويۇپ ئەڭ ئېغىر جازاغا‬‫ئۇ چراپ قىلىش ئەندىشىسى بىلەن بەلكىم ھەر ئىككىسى ئۆزىنىڭ جىنايىتىنى ئېتىراپ قىلىشى مۇمكىن‪ .‬بۇ‬‫يەردىكى قىزىقارلىق ئىش شۇكى‪ ،‬بۇ ئويۇن راتسىئونالىزم (ئەقلىيچىلىك)نىڭ ئەڭ ناچار ئاقىۋەتنى كەلتۈرۈپ‬‫چىقىرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ (يەنى ھەر ئىككى مەھبۇس ئەقلىي تالالش ئېلىپ بارسا جەمئىي ‪12‬‬‫يىل تۈرمىدە ياتىدۇ)‬‫ئەمەلىيەتتە‪ ،‬ئۇالر ھەمكارالشماسلىقنىڭ ۋە ئۆزئارا ئىشەنمەسلىكنىڭ جازاسىنى تارتىدۇ‪ .‬بۇ ئويۇن‬‫تۈرلۈك زامانالردا قايتا‪ -‬قايتا تەكرارالنسا‪ ،‬جىنايەتچىلەر ئۆزىنىڭ مەنپەئەتىگە كۆڭۈل بۆلۈشنىڭمۇ‬‫ھەمكارلىقتىن كېلىدىغانلىق ىنى ئۆگىنىدۇ‪ ،‬بۇ ئۇچۇر ھەر ئىككىسىنى جىنايىتىنى ئېتىراپ قىلىشنى رەت‬‫قىلىشقا ئىلھامالندۇرىدۇ‪.‬‬‫‪6‬‬‫مەھبۇس ئا‬‫ئېتىراپ‬‫ئېتىراپ‬‫قىلىدۇ‬‫قىلمايدۇ‬

‫‪0‬‬

‫‪6‬‬

‫‪10‬‬‫‪6‬‬‫‪A : B:‬‬‫‪A : B:‬‬‫‪1‬‬‫‪10‬‬

‫‪1‬‬

‫‪0‬‬

‫مەھبۇس ب‬‫‪A : B:‬‬‫‪A : B:‬‬‫ئېتىراپ قىلىدۇ‬‫ئېتىراپ قىلمايدۇ‬‫‪1.2‬شەكىل‪ .‬مەھبۇسالرنىڭ تەڭقىسىلىقىنىڭ نەتىجىسى‬‫بۇ ئۇسۇلالر ھازىرقى زامان سىياسىي نەزەرىيەلىرىنى تېخىمۇ خىلمۇخىلالشتۇرغان ۋە بېيىتقان‪.‬‬‫ئەنئەنىۋىي ئۆلچەمچىلىك (‪ ،)normative‬ئىلىم پەنچىلىك‪ ،‬تەجرىبىچىلىك ۋە ھەرىكەتچىلىك ئۇسۇللىرىغا‬‫پەقەتال ئەقلىي تالالش نەزەرىيىسى قوشۇلۇپال قالماي‪ ،‬بەلكى بىر قاتار يېڭى پىكىر ۋە مەزمۇنالرمۇ‬‫قوشۇلغان‪ .‬بولۇپمۇ ئالدىنقى ئەسىرنىڭ ‪-70‬يىللىرىدىن باشالپ ئايالھەقچىلىك ئېقىمى‪ ،‬ئىجتىمائىي‬‫جىنسىيەت پەرقى ۋە قىسمەن قۇرۇلمىالرنىڭ مۇھىملىقىنى ھېس قىلدۇردى‪ .‬ۋە بۇ جەرياندا «سىياسىي»غا‬‫مۇناسىۋەتلىك تۇراقلىشىپ كەتكەن بەزى چۈشەنچىلەر قايتىدىن سوراققا تارتىلىشقا باشلىدى‪.‬‬‫«يېڭى قۇرۇمچىلىق» (‪ )institutionalism‬ئېقىمىدا دىققەتنى نەزەرىيىلەرنىڭ شەكلى‪ ،‬قۇرۇلما‬‫قاتلىمىدىن بەكرەك كەڭ دائىرىدىكى ئەھمىيىتىگە‪ ،‬ئۇالرنىڭ ھازىرقى ھەرىكىتىگە ۋە سىياسىي‬‫باسقۇچتىكى نەتىجىسىگە يۈزلەندۈر گەن‪ .‬يېشىل سىياسەت بېكىك سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي نەزەرىيىنىڭ‬‫ئانتروپوسېنترىك (ئىنسان مەركەزچىلىك) ئۇرغۇسىغا جەڭ ئېالن قىلغان ۋە سىياسىي‪ ،‬ئىجتىمائىي‬‫چۈشەنچىلەرگە پۈتۈنچىل قاراشنىڭ سەركىسى بولغان‪.‬‬‫‪ -1923‬يىلى قۇرۇلغان ۋە كېلىش مەنبەسى يېڭى ماركسىزم بولغان فرانكفورت ئېقىمىنىڭ تەنقىدىي‬‫نەزەرىيىسى فروئىد ۋە ۋېبېرغا ئوخشاش مەنبەلەرنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان بولۇپ‪ ،‬بۇ تەنقىدى پىكرىنى‬‫بارلىق ئىجتىمائىي ئەمەلىيەتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان شەكىلدە كېڭەيتكەن‪ .‬كېيىنكى مودېرنىزم بولسا‬‫مۇتلەق ۋە ئۇنۋېرسال ھەقىقەت ئىدىيىسىدىن گۇمانالنغان ۋە ئېيتىم (‪ )discourse‬نەزەرىيەسىنىڭ بارلىققا‬‫كېلىشىگە تۆھپە قوشقان‪.‬‬‫ئومۇمىي‪ ،‬ئەمما ئىنتايىن رادىكال بىر ئۆزگىرىش شۇكى‪ ،‬بۈگۈنكى كۈندە سىياسەت پەلسەپىسى بىلەن‬‫سىياسەت ئىلمى بىر‪-‬بىرىدىن ناھايىتى ئاز پەرقلىنىدۇ ۋە بىر‪-‬بىرىگە ناھايىتى ئاز رەقىپ بولىدۇ‪ .‬ھەر‬‫ئىككى ساھە سىياسىي بىلىمنىڭ يوچۇقلىرىنى ئاشكارىالشنىڭ قارىمۇ قارشى يوللىرى دەپ قوبۇل قىلىنىدۇ‪.‬‬‫‪7‬‬‫سىياسەتنى ئىلمىي مېتود بىلەن تەتقىق قىلىش مۇمكىنمۇ؟‬‫سىياسەت تەتقىقاتى ئىنچىكە ۋە تەنقىدىي بولۇش ئۈچۈن كەڭ مەنىدە ئىلمىي بولۇشى كېرەك دەيدىغان‬‫چۈشەنچە كەڭ دائىرىدە قوبۇل قىلىنسىمۇ‪ ،‬بەزىلەر يۇقىرىدا ئېيتىلغاندەك سىياسەتنى تېخىمۇ تار مەنىدە‬‫ئىلمىي مېتود بىلەن تەتقىق قىلغىلى بولىدىغانلىقىنى‪ ،‬يەنى‪ ،‬تەبىئىي پەننىڭ مېتودولوگىيەسىنى سىياسەت‬‫تەتقىقاتىدا ئىشلىتىشكە بولىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ ‪ .‬بۇ قاراش ماركسىزم ۋە پوزىتىۋىسىت ئىجتىمائىي‬‫پەن ئالىملىرى تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان ۋە ‪-1950‬يىلالردىكى «ھەرىكەتچىلىك ئىنقىالبى» نىڭ‬‫مەركىزى ئىدىيىسى بولغان‪ .‬سىياسەتنى ئىلىم پەن سۈپىتىدە قوبۇل قىلىش قارىشى ئادەمنى ھەقىقەتەنمۇ‬‫مەھلىيا قىلىدۇ ‪ .‬چۈنكى ئۇ «توغرا»نى «خاتا»دىن پەرقلەندۈرۈشنىڭ تەرەپسىز ۋە ئىشەنچلىك‬‫ۋاسىتىلىرىنىڭ بارلىقىنى ۋە شۇنداقال بىزنى سىياسەت دۇنياسى ھەققىدە ئوبيېكتىپ ئۇچۇرالر بىلەن‬‫تەمىنلەيدىغانلىقىنى ۋەدە قىلىدۇ‪ .‬بۇنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنىڭ ئاچقۇچى «پاكىت» (تەجرىبە دەلىللىرى)‬‫بىلەن «قىممەت قاراشالر» (قائىدە ۋە ئەخالقىي ئەقىدە)نى بىر‪ -‬بىرىدىن پەرقلەندۈرۈشتۇر‪.‬‬‫پاكىتالر ئىشەنچلىكلىكى ۋە تۇتارلىقلىقى نوقتىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا ئوبيېكتىپتۇر ۋە ئىسپاتلىغىلى‬‫بولىدۇ‪ .‬ئەمما قىممەت قاراشالر بولسا ئۆزىنىڭ تەبىئىتى نۇقتىسىدىن سۇبيېكتىپ بولۇپ ئۇ ئىنسانالرنىڭ‬‫قوبۇللىرىغا ( بۇ يەردىكى قوبۇلنىڭ مەنىسى ئادەملەرنىڭ مۇشۇ ھەقىقەت‪ ،‬توغرا دەپ چنپۈتۈپ قوبۇل‬‫قاراشلىرىنى كۆرسىتىدۇ‪ .‬مۇھەررىردىن ) باغلىق بولىدۇ‪.‬‬‫شۇنىڭ بىلەن بىرگە سىياسەت پېنىنى بەرپا قىلىشتىكى ھەر قانداق تىرىشچانلىق مۇنداق ئۈچ ئاساسلىق‬‫قىيىنچىلىققا دۇچ كېلىدۇ‪ .‬بۇالرنىڭ بىرىنچىسى‪ ،‬سانلىق مەلۇمات مەسىلىسى بولۇپ‪ ،‬ئىنسان تەجرىبىخانىدا‬‫تەجرىبە قىلغىلى ياكى تەكشۈرگىلى بولىدىغان پاقا ياكى مىكروسكوپتا كۆزەتكىلى بولىدىغان ھۈجەيرە‬‫ئەمەس‪ .‬بىز بىر ئادەمنىڭ ئىچىگە كىرەلمەيمىز ياكى ئۇنىڭ ئۈستىدە قايتا‪-‬قايتا تەجرىبە ئېلىپ بارالمايمىز‪.‬‬‫شۇڭا بىزنىڭ شەخسلەرنىڭ ھەرىكىتى ھەققىدە بىلەلەيدىغىنىمىز چەكلىك ۋە يۈزەكىدۇر‪ .‬تولۇق سانلىق‬‫مەلۇماتالرنىڭ بولماسلىقى بىزنىڭ قىياسلىرىمىزنىڭ توغرا خاتالىقىنى سىناق قىلىدىغان ئىشەنچلىك‬‫قورالالرنىڭ يوقلۇقىدىن دېرەك بېرىدۇ‪ .‬مەسىلىنى ھەل قىلىشنىڭ بىردىنبىر ئۇسۇلى دېتېرمىنىزم تەلىماتىنى‬‫قوبۇل قىلىش ئارقىلىق تەپەككۇر قىلىدىغان سۇبيېكتنى ( يەنى ئادەمنى ) پۈتۈنلەي نەزەردىن ساقىت‬‫قىلىشتۇر‪ .‬جون ب ۋاتسون (‪ )1958-1878‬ۋە سىكېننىر (‪)1990-1904‬نىڭ ئىدىيىسىدە ئەڭ مەركەزلىك‬‫ئىپادىلەنگەن ھەرىكەتچىلىك بۇنىڭ تىپىك مىسالى بوالاليدۇ‪ .‬بۇ خىل ئۇسۇل ئىنسانالرنىڭ ھەرىكىتىنى‬‫شەرتلىك رېفلىكس جەھەتتىن تولۇق چۈشەندۈرگىلى بولىدىغانلىقىنى ئىددىئا قىلىدۇ ( دەۋا قىلىدۇ )‪ .‬يەنە‬‫بىر مىسال بولسا س وۋېت ئىتتىپاقىدىكى ئىلمىي تەتقىقاتالرغا يول باشلىغۇچى بولغان ۋە ماركسىزمنىڭ‬‫قوپال شەكلىنى ئىپادىلەيدىغان «دىئالېكتىكىلىق ماتېرىيالىزم»دۇر‪.‬‬‫ئىككىنچىسى‪ ،‬يوشۇرۇن قىممەتلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقىدىن كېلىپ چىققان قىيىنچىلىقالردۇر‪.‬‬‫سىياسىي مودېلالر ۋە نەزەرىيىلەر پەقەت قىممەتكە تايانمايدۇ دېگەن قاراشنى قولالش خېلىال تەس‪.‬‬‫پاكىتالر بىلەن قىممەتلەر بىر‪ -‬بىرىگە شۇنچىلىك جىپسىالشقانكى‪ ،‬ئۇالرنى پەرقلەندۈرۈش ئاساسەن‬‫‪8‬‬‫مۇمكىن ئەمەس‪ .‬بۇنىڭ سەۋەبى ئىنسانالرنىڭ تەبىئىتى‪ ،‬جەمئىيەت ۋە دۆلەتنىڭ رولى قاتارلىقالر‬‫توغرىسىدىكى نەزىرىيەلەرنىڭ مۇقەررەر ھالدا يوشۇرۇن سىياسىي ۋە ئىدېئولوگىيىلىك مەزمۇنالرنى ئۆز‬‫ئىچىگە ئالغان تەخمىنلەرنى ئاساس قىلىدىغانلىقىدۇر‪ .‬مەسىلەن‪ ،‬مۇتەئەسسىپ بىر قىممەت تەراپبازلىقىنى‬‫ھەرىكەتچىلىك‪ ،‬ئەقلىي تالالش نەزەرىيىسى ۋە سىستېما نەزەرىيىسىدە كۆرگىلى بولىدۇ‪ .‬ئوخشاشال‪ ،‬ئايالالر‬‫ھوقۇقى سىياسىي نەزەرىيەلىرىمۇ يىلتىزىنى ئىجتىمائىي جىنسىيەت پەرقىنىڭ تەبىئىتى ۋە ئەھمىيىتى‬‫توغرىسىدىكى تەخمىنلەردىن تاپااليدۇ‪.‬‬‫ئۈچىنچىسى‪ ،‬ئىجتىمائىي پەندىكى بىتەرەپلىك ئەپسانىلىرىدۇر‪ .‬تەبىئىي پەنچىلەر قىلىۋاتقان‬‫ئىشلىرىدىن نېمىلەرنى بايقايدىغانلىقىنى ئالدىن پەرەز قىلىۋالماي تۇرۇپ‪ ،‬مەسىلىگە ئوبيېكتىپ ۋە‬‫بىتەرەپ ئۇسۇلدا يېقىنلىشىدۇ‪ ،‬ئەمما سىياسەتتە بۇنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئىنتايىن تەس‪ ،‬ھەتتا مۇمكىن‬‫ئەمەس‪.‬‬‫سىياسەت قانداق تەسۋىرلىنىشىدىن قەتئىينەزەر‪ ،‬ئۇ بىز ياشاۋاتقان ۋە چوڭ بولغان جەمئىيەتنىڭ‬‫قۇرۇلمىسى ۋە فۇنكىسىيەسى توغرىلىق سوئال سورايدۇ‪ .‬ئائىلە ئارقا كۆرۈنۈشى‪ ،‬ئىجتىمائىي كەچمىش‪،‬‬‫ئىقتىسادىي ئورۇن‪ ،‬شەخسىي ھېسداشلىق‪ ...‬دېگەندەك سىياسەت ۋە ئەتراپىمىزدىكى دۇنيا ھەققىدە ئالدىن‬‫ھۆكۈملەردە بولىدۇ‪ .‬بۇ دېگەنلىك‪ ،‬تەتقىقات مېتودىمىز قانچىلىك ئىنچىكە بولسا بولسۇن‪ ،‬مۇتلەق تەرەپسىز‬‫ياكى بىتەرەپلىك مەنىسىدىكى ئىلمى ئوبيېكتىپلىق ھەر ۋاقىت سىياسىي ئانالىزدا يەتكىلى بولمايدىغان‬‫بىر نىشان بولۇپ قالىدۇ‪ .‬بەلكىم ئىشەنچلىك مەلۇماتقا ئېرىشىشتىكى ئەڭ چوڭ توسالغۇ‪ ،‬بۇنداق بىر‬‫تەرەپلىمىلىكتىن ئەمەس‪ ،‬بەلكى سىياسىي نۇقتىدىن بىتەرەپ بولىمىز دەيدىغان ساختا ھۆكۈمدە‬‫ئىپادىسىنى تاپقان تەرەپبازلىقنىڭ مەۋجۇتلۇقىدەك بىر ھەقىقەتنى قوبۇل قىاللماسقتىن كەلگەن‪.‬‬‫قۇرۇم ‪ :‬مۇئەييەن شەكلى ياكى رەسمىي بىر رولى ۋە ساالھىيىتى بولغان‪ ،‬ئەتراپلىق بەرپا قىلىنغان‬‫بىر قۇرۇلمىدۇر‪ .‬كەڭ مەنىدىن ئالغاندا‪ ،‬تەرتىپلىك ۋە مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان ھەرىكەتلەرنى مۇمكىن‬‫قىلىدىغان قائىدىلەرنىڭ يىغىندىسىدۇر‪،‬يەنى‪«،‬ئويۇن قائىدىسى»دۇر‪ (.‬بۇ يەردە ئورگاننى قۇرۇم دەپ‬‫تۈركچىدىن ئېلىشنىڭ سەۋەبى شۇكى‪ ،‬ئورگان قۇرۇمدەك كەڭ مەنىدە ئەمەس‪ ،‬ئىنگىلىزچىدىكى‬‫‪ institution‬نى تۈ ركچىدىكى قۇرۇم سۆزى بىلەن ئىپادىلەشنى توغرا دەپتۇ‪ .‬چۈنكى‪ ،‬قۇرۇم سۆزىنىڭ‬‫يىلتىزى قۇرماق‪ ،‬قۇرۇش پېئىلىدىن كەلگەن بولۇپ‪ ،‬قۇرۇلغان نەرسىلەرنى بىلدۈرىدۇ‪ ،‬بۇ مەنىدىن‬‫ئېيتقاندا قۇرۇمنى ئۇيغۇرچە كەلىمە دېسەكمۇ خاتا بولمايدۇ‪ ( .‬مۇھەررىردىن )‬‫ئېيتىم ‪ : discourse‬ئۆزئارا ئېلىپ بېرىلغان كىشىلىك ئاالقىدۇر‪ ،‬مۇنداقچە ئېيتقاندا‪ ،‬ئېيتىم ھوقۇق‬‫مۇناسىۋەتلىرىنى ئاشكارىاليدۇ ياكى كۆرسىتىپ بېرىدۇ‪.‬‬‫ئىدېئال تىپ (غايە تىپى) ‪:‬‬‫‪9‬‬‫ئىدېئال تىپى (بەزىدە «ساپ تىپ» دەپمۇ ئاتىلىدۇ) چەكسىز مۇرەككەپ رېئاللىقتىن ئۇنىڭ‬‫لوگىكىلىق ئاقىۋەتلىرىنى كۆرسىتىش ئارقىلىق بىر مەنە چىقىرىش ئۇرۇنۇشلىرى مەقسىتىدە ئەمەلگە‬‫ئاشقان زېھنىي قۇرۇلۇشتۇر ‪ .‬ئىدېئال تىپ دەسلەپتە ئىقتىسادتا ئىشلىتىلدى‪( .‬مەسىلەن‪ ،‬تولۇق رىقابەت‬‫ئىدىيىسى)‪ .‬ئىجتىمائىي پەنلەردە ماكس ۋېبېر بىلەن بىللە كۇلمىناتسىيە نۇقتىسىغا چىققان ئىدېئال‬‫تىپالر رېئاللىقنىڭ چىنلىققا يېقىن بولغان بىر تەخمىنلىرى ئەمەس‪ ،‬بەلكى ئۇنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن‬‫تەرەققىي قىلدۇرۇلغان قورالالردۇر‪ .‬ئىدېئال تىپالر يا «ھەقىقەتنىڭ خورىشىنىڭ نامايەندىسى» ئەمەس‬‫ۋە ياكى ئەخالقىي بىر ئىدېئال ئەمەس‪ .‬ماكس ۋېبېرنىڭ ئىدېئال تىپ ئۆرنەكلىرى ئىچىدە نوپۇز ۋە‬‫بىيۇروكراتىيەمۇ بار‪.‬‬‫ئۇقۇم‪ ،‬مودېل ۋە نەزەرىيەلەر‬‫ئۇقۇم‪ ،‬مودېل ۋە نەزەرىيە سىياسىي ئانالىزنىڭ قورالىدۇر‪ .‬سىياسەتتىكى نۇرغۇن ئىشالرغا ئوخشاش‬‫ئانالىز قوراللىرىنى مۇ چوقۇم ئېھتىياتچانلىق بىلەن ئىشلىتىش كېرەك‪ .‬ئالدى بىلەن ئۇقۇمالر ئۈستىدە‬‫توختىاليلى‪ .‬ئۇقۇم‪ ،‬مەلۇم بىر نەرسە توغرىسىدا بىر سۆز ياكى قىسقا بىر جۈملە بىلەن ئىپادىلەنگەن‬‫ئاساسىي مەنىدۇر‪ .‬ئۇقۇم بىر ئىسىمدىن كۆپرەك مەنىنى ئىپادىلەيدىغان بىر نەرسىدۇر‪ .‬مەسىلەن‪ ،‬باشقا‬‫مۈشۈكلەردىن پەرقلىق بولغان‪ ،‬ئاالھىدە بىر مۈشۈك توغرىسىدا سۆزلەش بىلەن بىر «مۈشۈك ئۇقۇمىغا»‬‫(مۈشۈك چۈشەنچىسىگە) ئىگە بولۇش ئارىسىدا پەرق مەۋجۇت‪ .‬مۈشۈك ئۇقۇمى «جىسىم» ئەمەس‪ ،‬بەلكى‬‫«چۈشەنچە»دۇر‪ .‬بىر مۈشۈكنى پەرقلىق ئاالھىدىلىكلەرگە ئىگە قىلغان خۇسۇسىيەتلەر (يەنى‪« ،‬تۈكلۈك‬‫سۈت ئەمگۈچىلەر» ‪« ،‬كىچىك» ‪« ،‬ئۆي ھايۋىنى» «چاشقان تۇتىدىغان» قاتارلىقالر) بىر چۈشەنچىدۇر‪.‬‬‫باراۋەرلىكمۇ ماھىيەتتە پرىنسىپ ياكى غايىدۇر‪ .‬بۇ يۈگۈرۈش چېمپىيونىنىڭ دۇنيا رېكورتىغا ئېرىشىشى‬‫ياكى بىر مىراسنىڭ ئىككى ئاكا‪-‬ئۇكا ئوتتۇرىسىدا تەڭ ئايرىلغانلىقىدەك ئىشالرغا ئىشلەتكەن مەنىلەرگە‬‫ئوخشىمايدۇ‪ .‬ئوخشاشال‪ ،‬بىز «پرېزىدېنت» دېگىنىمىزدە‪ ،‬مەلۇم بىر پرېزىدېنتنى ئەمەس‪ ،‬بەلكى ئىجرائىيە‬‫ھوقۇقىنى تەشكىللەش توغرىسىدىكى بىر يۈرۈش پىكىرلەرنى كۆزدە تۇتىمىز‪.‬‬‫ئۇنداقتا بىر ئۇقۇمنىڭ قىممىتى نەدىن كېلىدۇ ؟ ئۇقۇم بىز ئوياليدىغان‪ ،‬تەنقىدلەيدىغان ‪ ،‬مۇالھىزە‬‫قىلىدىغان ‪ ،‬چۈشەندۈرىدىغان ۋە تەھلىل قىلىدىغان قورالالردۇر‪ .‬سىرتقى دۇنيانى ھېس قىلىشال بىزگە بۇ‬‫توغرىلىق ھېچقانداق ئۇچۇر بەرمەيدۇ‪ .‬دۇنيانى چۈشىنىش ئۈچۈن بىز ئۇنىڭغا بىر مەنە بېرىشكە تىرىشىمىز‬‫ۋە بۇ ئۇقۇم بەرپا قىلىش ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشىدۇ‪ .‬ئاددىيال قىلىپ ئېيتقاندا‪ ،‬مۈشۈككە مۈشۈككە اليىق‬‫مۇئامىلە قىلىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن مۈشۈك نىڭ نېمە ئىكەنلىكىگە دائىر بىر ئۇقۇمغا ئېرىشىشىمىز الزىم‪.‬‬‫شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇقۇمالر شەيئىلەرنىڭ ئوخشىشپ كېتىدىغان شەكلى ياكى خۇسۇسىيەتلىرىنى‬‫تونۇش ئارقىلىق ئۇالرنى تۈرگە ئايرىشقا ياردەم بېرىدۇ‪ .‬مەسىلەن‪ ،‬مۈشۈك «مۈشۈك ئائىلىسى»نىڭ بىر‬‫ئەزاسىدۇر‪ .‬بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا‪ ،‬ئۇقۇمالر «ئومۇمىي»دۇر‪ ،‬ئۇ بىر يۈرۈش شەيئىلەر ۋە ئومۇمى‬‫چۈشەنچىنىڭ تىپىك ئاالھىدىلىكلىرى بىلەن بىردەك بولغان ھەرقانداق بىر شەيئى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر‪.‬‬‫بىزنىڭ سىياسەت دۇنياسى ھەققىدىكى بىلىمىمىزنى بۇ دۇنيانى شەرھىلىشىمىزگە ياردەم بېرىدىغان‬‫‪10‬‬

‫ئۇقۇمالرنىڭ تەرەققىي قىلدۇرۇلىشى ۋە ساپالشتۇرۇلۇش يولى ئارقىلىق بارلىققا كەلگەن دېسەك خاتاالشقان‬‫بولمايمىز‪ .‬بۇ مەنىدىن ئېيتقاندا‪ ،‬ئۇقۇمالر ئىنسانىيەت بىلىملىرىنىڭ قۇرغۇچى تەركىبلىرىدۇر‪.‬‬‫شۇنداقال ‪ ،‬بەزىدە ئۇقۇمالرمۇ خۇددى ئىشەنچسىز كىشىلەردەك جانغا ئەسقاتمايدۇ‪ .‬چۈنكى بىز‬‫چۈشىنىشكە تىرىشچانلىق كۆرسەتكەن سىياسىي رېئاللىق توختىماي ئۆزگىرەيدۇ ۋە ئىنتايىن مۇرەككەپتۇر‪.‬‬‫«دېموكراتىيە»‪« ،‬كىشىلىك ھوقۇق» ۋە «كاپىتالىزم» قاتارلىق ئۇقۇمالرنىڭ بەكال يۇمىالق ۋە‬‫ئىپادىلىمەكچى بولغان ھەقىقەتلەردىنمۇ بەكرەك كونكرېت بولۇپ كېتىش ئېھتىماللىقى بولىدۇ‪ .‬ماكس‬‫ۋېبېر بەزى ئۇقۇمالرنى « ئىدېئال تىپ» دەپ تونۇپ‪ ،‬بۇ مەسىلىنى يېڭىشكە تىرىشقان‪ .‬بۇ خىل ئۇسۇل بىز‬‫ئىشلە تكەن ئۇقۇمالرنىڭ‪ ،‬تەتقىقات تېمىسى بولغان ھادىسىنىڭ مەلۇم ئاساسلىرى ياكى مەركىزىي‬‫ئاالھىدىلىكلىرىنىڭ تاللىنىشى ئارقىلىق بەرپا قىلىنغانلىقى‪ ،‬شۇ سەۋەپتىن باشقا ئاالھىدىلىكلىرىگە‬‫يېتەرلىك ئەھمىيەت بېرىلمىگەنلىكى ياكى پۈتۈنلەي نەزەردىن ساقىت قىلىنغانلىقىدەك بىر ئەھۋالدىن‬‫دېرەك بېرىدۇ‪ .‬بۇ مەنىدىن ئېيتقاندا‪« ،‬ئىنقىالب» ئۇقۇمىنى يىلتىز تارتىپ كەتكەن ۋە ئاساسەن زوراۋانلىق‬‫تۈسىنى ئالغان سىياسىي ئۆزگىرىشنى ئىپادىلىگەن ئىدېئال بىر تىپ دەپ قاراشقا بولىدۇ‪ .‬بۇ بىزنىڭ‬‫‪ -1789‬يىلدىكى فرانسىيە ئىنقىالبى بىلەن ‪ -1991-1989‬يىللىرىدىكى شەرقىي ياۋروپا ئىنقىالبى‬‫ئوتتۇرىسىدىكى مۇھىم پاراللېللىقنى تەكىتلەش ئارقىلىق‪ ،‬ئۇالرنى چۈشىنىشىمىزگە تۆھپە قوشىدۇ‪ .‬شۇنىڭ‬‫بىلەن بىرگە ئۇقۇمالرنى ئەستايىدىللىق بىلەن ئىشلىتىش كېرەك‪ .‬ئۇقۇم ياكى ئىدېئال تىپالرنى «توغرا»‬‫ياكى «خاتا» ئەمەس‪ ،‬بەلكى ئازدۇر‪ -‬كۆپتۇر «پايدىلىق» دەپ قاراش تېخىمۇ توغرا بولىدۇ‪.‬‬‫يەنە بىر مەسىلە بولسا‪ ،‬سىياسىي ئۇقۇمالرنىڭ دائىم چوڭقۇر ئىدىيىۋى تاالش‪-‬تارتىشالرغا باش تېما‬‫بولۇپ قېلىشىدۇر‪ .‬سىياسەت قىسمەن ئاتالغۇ ۋە ئۇقۇمالرغا قانۇنىي مەنىلەر بېرىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان‬‫كۈرەشتۇر‪ .‬مەسىلەن‪ ،‬تەرەپلەر «ئەركىنلىكنى قوغداش»‪« ،‬دېموكراتىيىنى قولالش» ياكى «ئادالەتنىڭ‬‫يېنىدا تۇرۇش» دېگەندەك پىكىرلەر بىلەن تاالش‪ -‬تارتىشااليدۇ‪ ،‬ئۇرۇشااليدۇ‪ ،‬ھەتتا ئۇرۇشقا‬‫كىرىشەلەيدۇ‪ .‬بۇنىڭدىكى مەسىلە «ئەركىنلىك»‪« ،‬دېموكراتىيە»ۋە «ئادالەت» قاتارلىق سۆزلەرنىڭ‬‫ئوخشىمىغان كىشىلەرگە ئوخشىمىغان مەنە ئىپادە قىلىدىغانلىقىدۇر‪.‬‬‫ئۇنداقتا بىز قانداق قىلىپ ھەقىقىي دېموكراتىيە‪ ،‬ھەقىقىي ئەركىنلىك ياكى ھەقىقىي ئادالەتنى بەرپا‬‫قىالاليمىز؟ ئەڭ ئاددىي جاۋاب شۇكى‪ ،‬بىز بۇنى قىاللمايمىز‪« .‬سىياسەت»كە يۇقىرىدىكىدەك ئېنىقلىما‬‫بەرمەكچى بولساق‪ ،‬نۇرغۇن سىياسىي ئۇقۇمالرنىڭ بىر‪ -‬بىرى بىلەن رىقابەتلىشىۋاتقان تۈرلىرىنىڭ‬‫بارلىقىنى قوبۇل قىلىشىمىزغا توغرا كېلىدۇ‪ .‬بۇ تۈر ئۇقۇمالر «ئۇلدىن ئىختىالپلىق» (گاللېي ‪)1956-1955‬‬‫ئۇقۇمالر دەپ قارىلىدۇ‪ .‬بۇ ئىختىالپالر شۇنچىلىك چوڭقۇر بولۇپ‪ ،‬ئۇنىڭغا ھېچقانداق بىتەرەپ ياكى‬‫بېكىتىلگەن ئېنىقلىما بېرىش مۇمكىن ئەمەس‪ .‬ئەسلىدە بىر ئاتالغۇ ھېچقايسىسىنىڭ «توغرا» مەنىسى دەپ‬‫قوبۇل قىلىنمايدىغان بىر يۈرۈش رەقىب ئۇقۇمالرنىڭ ۋەكىلى بولۇشى مۇمكىن‪ .‬مەسىلەن‪ ،‬سىياسەتنى‬‫دۆلەت بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان‪ ،‬ئاممىۋى ھاياتنىڭ يولغا قويۇلۇشى‪ ،‬تاالش‪ -‬تارتىش قىلىش ۋە‬‫كېلىشىش‪ ،‬ھوقۇقنىڭ ۋە بايلىقالرنىڭ تەقسىملىنىشى دېگەندەك ئوخشىمىغان چۈشەندۈرۈشلەرنىڭ‬‫ھەممىسى باراۋەر دەرىجىدە يوللۇقتۇر‪.‬‬‫‪11‬‬

‫قارارچىلىق )‪ :(determinism‬ئىنسانالرنىڭ پائالىيىتى ۋە بارلىق مايىللىقىنىڭ تاشقى ئامىلالر‬‫تەرىپىدىن بەلگىلىنىدىغانلىقىغا ئىشىنىشتۇر‪ .‬قارارچىلىق ھۆر ئىرادىنىڭ بىر ئەپسانىدىن ئىبارەت‬‫ئىكەنلىكىگە ئىما قىلىدۇ‪.‬‬‫تەرەپبازلىق ‪ :‬ئىنسانالرنىڭ ھۆكۈملىرىگە (دائىم ئاڭسىز) تەسىر كۆرسىتىدىغان ھېسداشلىق ياكى‬‫بىر تەرەپلىمە قاراش تەرەپبازلىق دەپ ئاتىلىدۇ‪ .‬تەرەپبازلىق ھەقىقەتنىڭ مەنىسىنىڭ بۇزۇلۇشى‬‫دېگەنلىكتۇر‪.‬‬‫مودېلالر ۋە نەزەرىيەلەرنىڭ مەنىسى ئۇقۇمالردىن كەڭرەك بولىدۇ‪ ،‬بۇالر يەككە بىر چۈشەنچىنى‬‫ئەمەس‪ ،‬بەلكى چۈشەنچىلەرنىڭ ھەممىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ‪ .‬بىر مودېل ئادەتتە بىر قورچاقنىڭ ئۆيى‬‫ياكى ئويۇنچۇق ئايروپىالنغا ئوخشاش‪ ،‬بىر نەرسىنىڭ تېخىمۇ كىچىكلىتىلگەن مىسالىغا ئوخشايدۇ‪ .‬بۇ‬‫مەنىدىن ئېيتقاندا‪ ،‬مودېلنىڭ مەقسىتى ئەسلىدىكى جىسىمغا ئىمكانقەدەر سادىق بولغان ئاساستا‬‫ئوخشاشلىقىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىشتۇر‪ .‬شۇنىڭ بىلەن بىرگە‪ ،‬ئۇقۇم مودېللىرىنىڭ مەلۇم بىر ئوبيېكتقا‬‫تامامەن ئوخشاش بولۇش زۆرۈرىيىتى يوق‪ .‬مەسىلەن‪ ،‬ئىقتىسادنىڭ بىر كومپيۇتېر مودىلىنىڭ ئىقتىسادنىڭ‬‫ئۆزى بىلەنمۇ فىزىكى نۇقتىدىن ئوخشاش بولۇشى كېرەك دەۋېلىش بىمەنىلىك بولىدۇ‪ .‬ئۇقۇم خاراكتېرلىك‬‫مودېلالر ئادەتتە ئانالىز قورالى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ‪ .‬ئۇالرنىڭ قىممىتى كاللىنى قايمۇقتۇرغۇچى ۋە‬‫چېچىالڭغۇ ھادىسىلەر توپى سۈپىتىدە كۆرۈلىدىغان ھادىسىلەرگە مەنە بېرىشنى مۇمكىن قىلغان قورال‬‫بولغانلىقىدىدۇر‪ .‬ئاددىي بىر پاكىت شۇكى‪ ،‬ھادىسىلەر ئۆز‪ -‬ئۆزىگە سۆزلىيەلمەيدۇ‪ .‬ئۇالر چوقۇم‬‫ئىزاھلىنىشى ۋە رەتلىنىشى كېرەك‪ .‬مودېلالر مۇناسىۋەتلىك تەجرىبىۋى سانلىق مەلۇماتالرنىڭ مەنە ۋە‬‫ئەھمىيىتىنى گەۋدىلەندۈرگەن بىر مۇناسىۋەتلەر تورىنى ئۆز ئىچىگە ئېلىش ئارقىلىق بۇ ۋەزىپىنىڭ‬‫تاماملىنىشىغا ياردەمچى بولىدۇ‪ .‬داۋىد ئېستون (‪ )1981 ، 1979‬تەتقىق قىلىپ چىققان سىياسىي سىستېما‬‫مودېلى سىياسىي ئانالىزدىكى ئەڭ تەسىر كۈچكە ئىگە مودېلالرنىڭ بىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ‪.‬‬‫بىز بۇنى دىئاگراممىدا كۆرسىتەلەيمىز (‪-1.3‬رەسىمگە قاراڭ)‬‫بۇ مەغرۇر مودېل سىستېما ئانالىزى دەپ ئاتىلىدىغان بىر يۇمشاق دېتال ئارقىلىق ئاساسلىق سىياسىي‬‫ئاكتيورالرنىڭ فۇنكسىيىسىنىال ئەمەس‪ ،‬بەلكى پۈتكۈل سىياسىي جەرياننىمۇ چۈشەندۈرەلەيدىغانلىقىنى‬‫ئىلگىرى سۈرىدۇ‪ .‬بىر سىستېما كوللېكتىپ بىر شەكىلدە مەۋجۇتلۇقىنى تەشكىل قىلغان‪ ،‬بىر يۈرۈش ئۆزئارا‬‫بىر بىرى بىلەن باغلىنىشلىق ۋە بىر‪ -‬بىرىگە تايىنىدىغان پارچىالردىن تەشكىللەنگەن ۋە مۇرەككەپ بولغان‬‫بىر پۈتۈنلۈكتۇر‪.‬‬‫سىياسىي سىستېمىغا كەلسەك ‪ ،‬ئېستوننىڭ «كىرىش» ۋە «چىقىش» دەپ ئاتىغانلىرى ئوتتۇرىسىدا بىر‬‫با غلىنىشلىق بار‪ .‬سىياسىي سىستېمىدا «كىرىش» بولسا ئومۇمىي جەمئىيەتنىڭ قوللىشى ۋە تەلىپىدىن‬‫تەركىب تاپىدۇ‪ .‬تەلەپلەرمۇ تېخىمۇ يۇقىرى تۇرمۇش سەۋىيىسى ئۈچۈن بېسىم قىلىشتىن‪ ،‬كۆپرەك ئىشقا‬‫ئورۇنلىشىش تەلىپى ۋە تېخىمۇ كۆپ پاراۋانلىقتىن تارتىپ‪ ،‬ئاز سانلىقالر ھوقۇقى ۋە شەخسنىڭ ھوقۇقلىرىغا‬‫قەدەر تېخىمۇ كۆپ كاپالەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ‪.‬‬‫‪12‬‬

‫مودېل ‪ :‬مۇھىم مۇناسىۋەتلەر ۋە ئۆز‪-‬ئارا تەسىرلىشىشلەرنى تەكىتلەش ئارقىلىق‪ ،‬چۈشىنىشنى‬‫ئاسانالشتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان تەجرىبىۋى سانلىق مەلۇماتالرنىڭ نەزەرىيەۋىي ئىپادىسىدۇر‪.‬‬‫يەنە بىر تەرەپتىن‪ ،‬قولالشالر باج تاپشۇرۇش‪ ،‬بويسۇنۇش‪ ،‬ئاممىۋىي ھاياتقا ئىشتىراك قىلىشقا قىزغىن‬‫مۇئامىلە قىلىش ئارقىلىق‪ ،‬جەمئىيەتنىڭ سىياسىي سىستېمىغا تۆھپە قوشۇشى ئۈچۈن بىر يول ئاچىدۇ‪.‬‬‫«چىقىش» سىياسەتنى تەشكىل قىلىش‪ ،‬قانۇن تۈزۈش‪ ،‬سېلىق سېلىش‪ ،‬ئاممىۋى فوندالرنى تەشكىللەشنى‬‫ئۆز ئىچىگە ئالغان ھۆكۈمەت قارارلىرى ۋە پائالىيەتلىرىدىن تەشكىل تاپىدۇ‪ .‬بۇ «چىقىش»الر كېيىنكى‬‫تەلەپ ۋە قولالشالرنى شەكىللەندۈرىدىغان پىكىرلەرنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ‪ .‬ئېستوننىڭ مودېلىدىكى‬‫ئاچقۇچلۇق قاراش شۇكى‪ ،‬مەۋجۇتلۇقىنى داۋامالشتۇرۇشنىڭ چىقىشالرنىڭ كىرىشلەر بىلەن ماس بولۇشىغا‬‫باغلىق بولۇشى نۇقتىسىدىن‪ ،‬سىياسىي سىستېمىنىڭ ئۇزۇن مەزگىلدە تەڭپۇڭلۇققا ياكى سىياسىي‬‫مۇقىملىققا مايىل بولۇشىدۇر‪.‬‬‫شۇنداقال‪ ،‬ئۇقۇم مودېللىرىنىڭ پەقەت ئۆزى چۈشەندۈرمەكچى بولغان رېئاللىقنىڭ ئاددىيالشتۇرۇلۇشى‬‫بولۇش ئىمكانىيىتىنى ئ ەستىن چىقارماسلىقمۇ ئىنتايىن مۇھىمدۇر‪ .‬بۇ مودېلالر پەقەت چۈشىنىشنى‬‫ئاسانالشتۇرىدىغان قورالالردۇر‪ ،‬ئەمما ئىشەنچلىك مەلۇمات ئەمەس‪ .‬ئېستوننىڭ مودېل ئۆرنىكىدە‬‫سىياسىي پارتىيىلەر ۋە مەنپەئەتدار گۇرۇپپىلىرىنى ئاساسى فۇنكسىيىلىرى سىياسىي سىستېمىغا «كىرىش»‬‫ئېقىمى نى تەشكىللەش بولغان «دەرۋازىۋەن» شەكلىدە تەسۋىرلىگەن‪ .‬بۇ ئۇالرنىڭ ئەڭ مۇھىم‬‫فۇنكسىيىلىرىدىن بىرى بولۇش بىلەن بىرگە‪ ،‬پارتىيىلەر ۋە مەنپەئەتدار گۇرۇپپىالر يەنە ئاۋامنىڭ رايىنىمۇ‬‫ئىدارە قىلىش ئارقىلىق‪ ،‬ئاۋام ئېھتىياجىنىڭ خاراكتېرىنىڭ شەكىللىنىشىگىمۇ ياردەم بېرىدۇ‪.‬‬‫قىسقىسى‪ ،‬بۇالر ئەمەلىيەتتىكى سىستېما مودېلىنىڭ مۆلچەرلىرىدىن تېخىمۇ قىزىقارلىق ۋە مۇرەككەپ‬‫بولغان ئورگانالردۇر‪ .‬ئوخشاشال ئېستوننىڭ مودېلى سىياسىي سىستېمىالرنىڭ ئاممىنىڭ بېسىملىرىغا نېمە‬‫ئۈچۈن ۋە قانداق ئىنكاس قايتۇرىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈشتە‪ ،‬سىياسىي سىستېمىالرنىڭ نېمە ئۈچۈن‬‫بېسىمنى ۋە مەجبۇرالشنى قوللىنىدىغانلىقىنىڭ (بارلىق سىستېمىالر بۇنى مەلۇم دەرىجىدە قىلىدۇ)‬‫شەرھىسىدە بولغىنىدىن بەكرەك مۇۋەپپەقىيەت قازانغان‪.‬‬‫نەزەرىيە ۋە مودېل ئاتالغۇلىرى سىياسەتتە ئاساسەن بىر‪-‬بىرىنىڭ ئورنىدا ئىشلىتىلىدۇ‪ .‬نەزەرىيەلەر ۋە‬‫مودېلالر سىياسىي ئانالىز قوراللىرى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدىغان ئىدىيىۋى قۇرۇلمىدۇر‪ .‬تار مەنىدىن ئېلىپ‬‫ئېيتقاندا‪ ،‬نەزىرىيە بىر تەكلىپتۇر‪ .‬نەزەرىيە تەجرىبىۋى مەلۇماتالر پۈتۈنلۈكىنىڭ سىستېمىلىق ئىزاھىنى‬‫ئوتتۇرىغا قويىدۇ‪ .‬مودېل پەقەت بىر ئىزاھالش قورالىدۇر‪ .‬بۇ جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا‪ ،‬ئۇ تېخى سىرلىرى‬‫يېشىلمىگەن بىر پەرەزگە ئوخشايدۇ‪ .‬بۇ مەنىدىن ئېيتقاندا‪ ،‬سىياسەتتە نەزەرىيەنى ئازدۇر‪-‬كۆپتۇر‬‫«ھەقىقىي» دېيىشكە بولىدۇ‪ ،‬بىراق مودېلالرنى پەقەت ئازدۇر‪-‬كۆپتۇر «پايدىلىق» دېيىشكە بولىدۇ‪ .‬ئەمما‬‫شۇنىسى ئېنىقكى‪ ،‬نەزەرىيە بىلەن مودېل دائىم ئۆز‪-‬ئارا بىر‪-‬بىرى بىلەن باغلىنىشلىقتۇر‪ .‬كەڭ سىياسىي‬‫نەزەرىيىلەرنى بىر قاتار مودېلالر شەكلىدە چۈشەندۈرۈشكە بولىدۇ‪ .‬مەسىلەن‪ ،‬كۆپخىلچىلىك (‪)pluralism‬‬‫‪13‬‬

‫نەزەرىيىسى بىر دۆلەت مودېلى‪ ،‬سايالم رىقابىتى مودېلى‪ ،‬گۇرۇپپا سىياسىتى مودېلى قاتارلىق مودېلالرنى‬‫ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ‪.‬‬‫ئەمەلىيەتتە بارلىق ئىدىيىۋى قۇرۇلمىالر نەزەرىيەلەر ۋە مودېلالر‪ ،‬يوشۇرۇن قىممەت ۋە يېپىق‬‫ھۆكۈملەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ‪ .‬بۇ سەۋەبتىن‪ ،‬مۇتلەق ساپ نەزەرىيە يارىتىش ئىنتايىن تەستۇر‪ .‬قىممەتلەر‬‫ۋە ئۆلچەملەر ئۆزگەرمىگەن بىر ئۇسلۇبتا نەزەرىيەلەرگە سىڭىپ كىرىدۇ‪ .‬ئۇقۇمالر خەلقنىڭ بەزى‬‫ئاتالغۇالرنى (يەنى‪ ،‬دېموكراتىيە‪ ،‬ھۆرلۈك ۋە ئادالەتكە ئوخشاش ئاتالغۇالرنى) «ياشىسۇن» دېگەندەك‬‫شوئارالر بىلەن‪ ،‬يەنە بەزىلىرىنى (مەسىلەن‪ ،‬توقۇنۇش‪ ،‬قااليمىقانچىلىق‪ ،‬ئىدېئولوگىيە ۋە ھەتتا سىياسەت‬‫دېگەندەك) «ھۇررا» دې گەندەك شوئارالر بىلەن ئىشلىتىش مايىللىقىدا ئىپادىسىنى تاپىدۇ‪ .‬مودېلالر ۋە‬‫نەزەرىيەلەرگە بىر يۈرۈش خاھىشالر «يۈك»لىنىشىدىن ساقلىنىش مۇمكىن ئەمەس‪ .‬مەسىلەن‪ ،‬ئەقلىي‬‫تالالش نەزەرىيەسىنىڭ ( يۇقىرىدا تەتقىق قىلىنغان) قىممەتلەردىن خالىيلىقىنى قوبۇل قىلىش بەكال قىيىن‪.‬‬‫نەزەرىيە ‪ :‬قىياستىن پەرقلىق بولۇپ‪ ،‬ئاساسەن ئىشەنگىلى بولىدىغان بىر مەلۇمات سۈپىتىدە‬‫ئوتتۇرىغا چىققان‪ ،‬تەجرىبىۋىي سانلىق مەلۇماتالرنىڭ سىستېمىلىق چۈشەندۈرۈلۈشىدۇر‪.‬‬‫ئىنسانالرنىڭ ئادەتتە شەخسىيەتچى ۋە ئۆزىگە ھۆرمەت بىلەن قارايدىغان جانلىقالر ئىكەنلىكىدەك‬‫ئالدىن قوبۇلنى كۆزدە تۇتقىنىمىزدا‪ ،‬سىياسىي نۇقتىدىن بۇ نەزەرىيەلەرنىڭ ئاساسەن مۇتەئەسسىپ‬‫سىياسىي تەشەببۇس‪ ،‬تەكلىپلەر بىلەن نەتىجىلىنىشى ئادەمنى ھەيران قالدۇرمايدۇ‪ .‬ئۇنىڭ ئۈستىگە‪،‬‬‫ماركسىزمچىالر تەرىپىدىن ئالغا سۈرۈلگەن سىياسەتنىڭ سىنىپ نەزەرىيىسىمۇ تارىخ ۋە جەمئىيەت ھەققىدە‬‫تېخىمۇ كەڭ نەزەرىيىلەرگە تايانغان ۋە ھەقىقەتەن بۇ نەزەرىيىلەرمۇ ئەڭ ئاخىرىدا بىر پۈتۈن ئىجتىمائىي‬‫پەلسەپىنىڭ كۈچكە ئىگە ئىناۋەتلىكلىكىگە تايانغاندۇر‪.‬‬‫ئۇنىڭ ئۈستىگە‪ ،‬ماركسىزمچىالر تەرىپىدىن ئالغا سۈرۈلگەن سىياسەتنىڭ سىنىپ نەزەرىيەسىمۇ تارىخ‬‫ۋە جەمئىيەت ھەققىدە تېخىمۇ كەڭ نەزەرىيەلەرگە تايانغان ۋە ھەقىقەتەن بۇ نەزەرىيەلەرمۇ ئەڭ ئاخىرىدا‬‫بىر پۈتۈن ئىجتىمائىي پەلسەپىنىڭ كۈچكە ئىگە بولۇشىغا تايانغان‪ .‬بۇ نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا‪ ،‬مودېلالر‬‫ۋە مىكرو نەزەرىيەلەرگە ئوخشاش ئانالىز قوراللىرىنىڭ تېخىمۇ كەڭ ماكرو نەزەرىرىيەلەر ئۈستىگە بەرپا‬‫قىلىنىشىنىڭ مەلۇم ئەھمىيىتى بار‪ .‬سىياسىي ئانالىزنىڭ ئاساسىي نەزەرىيەۋى قوراللىرى ھاكىمىيەت بىلەن‬‫دۆلەتنىڭ رولى مەسىلىسىگە مۇناسىۋەتلىك بولۇپ‪ ،‬بۇالر پلۇرالىزم (كۆپ مەنبەچىلىك)‪ ،‬ئېلىتىزم (قابىللالر‬‫ھۆكۈمر انلىقى)‪ ،‬سىنىپ ئانالىزى ‪ ...‬قاتارلىقالردىن ئىبارەت‪( .‬بۇ نەزەرىيەلەر تۆتىنچى ۋە بەشىنچى بابالردا‬‫تىلغا ئېلىنىدۇ) تېخىمۇ ئىنچىكىلىك بىلەن كۆزەتكەندە‪ ،‬بۇ نەزەرىيەلەرنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ مەلۇم‬‫ئىدېئولوگىيەلىك ئەنئەنىلەر دىن بىرىنىڭ پەرەزلىرىنى ۋە چۈشەنچىلىرىنى ئەكس ئەتتۈرگەنلىكىنى‬‫كۆرەلەيمىز‪ .‬بۇ ئەنئەنىلەر نىڭ كۆپرەك توماس كۇھنىڭ «ئىلىم پەن ئىنقىالبىنىڭ قۇرۇلمىسى» (‪)1962‬‬‫ناملىق ئەسىرىدە پارادىگما ‪ 1‬سۈپىتىدە تىلغا ئالغان تۈرلەردەك بىر فۇنكسىيەسى بار‪ .‬پارادىگما ئىلمىي‬‫‪ 1‬پارادىگما ‪ -‬ئادەتتە پارادىگما كۆپرەك مەلۇم بىر ھادىسىنىڭ مۇناسىۋەتلىك ئاالھىدىلىكلىرىنى ئىدېئال تىپ شەكلىدە تەكىتلىگەن بىر‬‫قېلىپ ياكى مودىلدىن ئىبارەتتۇر‪ .‬كوھىن (‪ )1962‬نىڭ قارىشى بويىچە‪ ،‬مەلۇماتقا ئېرىشىش ئۇرۇنۇشلىرى ئېلىپ بېرىلىدىغان‪،‬‬‫‪14‬‬

‫تەتقىقات باسقۇچىنى پىالنالشقا ياردەمدە بولىدىغان‪ ،‬بىر بىرى بىلەن باغلىنىشلىق بولغان پىرىنسىپالر‪،‬‬‫تەلىماتالر ۋە نەزەرىيەلەرنىڭ بىر پۈتۈن گەۋدىسىدۇر‪ .‬بىر پارادىگما ئۇچۇر مەلۇماتقا ئىگە بولۇش ئىزدىنىشى‬‫ئېلىپ بېرىلىدىغان بىر رامكىنى قۇرۇپ چىقىدۇ‪ .‬بۇ ئىقتىسادتا كېينېسىزمنىڭ ئورنىغا مونېتەرىزم (پۇل‬‫مۇئامىلە تۈزۈمى)نىڭ ئېلىشىدا ( ۋە بەلكىم داۋامىدا يېڭى كېينېسىزمگە قايتىشى بىلەن) ئۆزىنى ئىپادىلىشى‬‫مۇمكىن‪ ،‬تىرانسپورت سىياسىتىدە بۇ ئەھۋال يېشىل پىكىرلەرنىڭ باش كۆتۈرۈشى نەتىجىسىدە كۆرۈلۈشى‬‫مۇمكىن‪.‬‬‫كوھننىڭ قارىشىچە‪ ،‬تەبىئەت بىلىملىرى ھەر ۋاقىت يالغۇز بىر پارادىگمانىڭ ھۆكمى ئاستىدا بولىدۇ‪.‬‬‫ئىلىم پەنمۇ ئادەتتە كونا پارادىگماالرنىڭ يىڭى پارادىگماالر تەرىپىدىن سىقىپ چىقىرىلىشىغا ئوخشاش بىر‬‫يۈرۈش «ئىنقىالب»الر ئارقىلىق ئالغا باسىدۇ‪ .‬لېكىن‪ ،‬ئوخشىمىغان پارادىگماالر بىر بىرى بىلەن رىقابەت‬‫ۋە كۈرەش قىلىدىغان بىر جەڭ مەيدانى بو لمىش سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي تەتقىقاتالر تەبىئەت پەن‬‫تەتقىقاتىدىن پەرقلىقتۇر‪ .‬بۇ ئۆرنەكلەر ئادەتتە لىبېرالىزم‪ ،‬كونسېرۋاتىپلىق‪ ،‬سوتسىيالىزم‪ ،‬فاشىزم‪،‬‬‫فېمىنىزمغا ئوخشاش سىياسىي ئىدېئولوگىيەلەر دەپ ئاتالغان كەڭ ئىجتىمائىي پەلسەپىلەر شەكلىدە‬‫ئوتتۇرىغا چىقىدۇ‪ .‬ھەر بىرى ئىجتىمائىي مەۋجۇدىيەتكە قارىتا ئۆز قاراشلىرىنى ئىددىئا قىلىدۇ‪ ،‬مەلۇم دۇنيا‬‫قاراشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ‪ .‬بۇ ئىدېئولوگىيەلەرنى نەزەرىيە پارادىگمالىرى سۈپىتىدە تەسۋىرلەش مەلۇم‬‫بىر گۇرۇپپا ياكى سىنىپنىڭ مەنپەئەتىنى ئالدىغا چىقىرىش بولۇپ ھېسابلىنىدىغانلىقتىن‪ ،‬سىياسى‬‫ئانالىزنىڭ ھەممىسىنى بولمىسىمۇ‪ ،‬كۆپ قىسمىنى تار دائىرىدە ئىدېئولوگىيەلىك دېگىلى بولمايدۇ‪.‬‬‫ئەكسىچە‪ ،‬ئىدېئولوگىيەلەرنىڭ نەزەرىيە پارادىگمالىرى سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىشى پەقەتال سىياسى‬‫ئانالىزنىڭ مەلۇم بىر ئىدېئولوگىيەلىك ئەنئەئە ئاساسىدا شەكىللەندۈرۈلگەنلىكىنى ئىپادىلەيدۇ‪ .‬مەسىلەن‪،‬‬‫ئىلمىي سىياسەت بىلىمىنىڭ مۇھىم بىر قىسمى‪ ،‬لىبېرال راتسىيونالىستىك پەرەزلەرگە مۇناسىپ ھالدا بەرپا‬‫قىلىنغانلىقى ئۈچۈن ئۇنىڭدا لىبېرال ئەنئەنىنىڭ ئىزلىرى كۆرۈلىدۇ‪.‬‬‫ئۆزئارا بىر بىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك قىممەت‪ ،‬نەزىرىيە ۋە قىياسالرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىلمىي كاتېگورىيەنى كۆرسىتىدۇ‪ .‬بۇ‬‫جەھەتتىن ئېيتقاندا‪« ،‬نورمال» ئىلىم پەن مۇقىم ئىلمي كاتېگورىيە ئىچىدە خىزمەت قىلىدۇ‪« .‬ئىنقىالبىي» ئىلىم پەندە بولسا كونا‬‫پارادىگماالرنىڭ ئورنىغا يېڭىسىنى قويۇشتەك ئۇرۇنۇشالر مەۋجۇت‪ .‬بۇ نەزەرىيەنىڭ رادىكالراق ئىپادىسى بولسا‪« ،‬ھەقىقەت»‬‫بىلەن «خاتا»نىڭ مۇتلەق مەنىدە ئوتتۇرى غا چىقمايدىغانلىقىدۇر‪ .‬بۇنىڭغا ئاساسالنغاندا‪ ،‬بۇالر پەقەتال قوبۇل قىلىنغان بىر‬‫پارادىگما ئىچىدە خىزمەت قىلىدىغان ۋە ھامان بىر كۈنى ئورنىنى باشقىالرغا تاشالپ بىرىدىغان ئۆتكۈنچى ھۆكۈملەردۇر‪.‬‬‫‪15‬‬

‫‪-1.4‬رەسىم ئۇقۇم ئانالىزىنىڭ قۇرۇلمىسى‬‫خۇالسە‬‫• سىياسەت كىشىلەر ئۆزلىرى بويسۇنۇپ ياشاۋاتقان ئومۇمىي قائىدىلەرنى تۈزۈش‪ ،‬قوغداش‬‫ۋە ئۆزگەرتىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلىدىغان پائالىيەتتۇر‪ .‬بۇ نۇقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا‪،‬‬‫سىياسەت بىر تەرەپتىن پەرق ۋە توقۇنۇشنىڭ مەۋجۇتلۇقى بىلەن مۇرەككەپ بىر‬‫باغلىنىدىغان‪ ،‬يەنە بىر تەرەپتىن ھەمكارلىق ۋە كوللېكتىپ ھەرىكەت بىلەن زىچ‬‫مۇناسىۋەتلىك بولغان ئىجتىمائىي پائالىيەتتۇر‪ .‬سىياسەتنى ئەڭ توغرا ئۇسۇلدا چۈشىنىش‬‫ئۈچۈن ئۇنى بارلىق زىددىيەتلەرنى ھەل قىلىدىغان ياكى ھەل قىالاليدىغان پائالىيەت‬‫ئەمەس‪ ،‬بەلكى مەلۇم بىر توقۇنۇشنى ھەل قىلىش تىرىشچانلىقى دەپ قاراش كېرەك‪.‬‬‫• سىياسەتنى ئوخشىمىغان مۇتەپەككۇرالر ۋە ئوخشىمىغان ئەنئەنىلەر ئوخشىمىغان ئۇسۇلالر‬‫بىلەن چۈشىنىپ كەلگەن‪ .‬بەزىلەر سىياسەتنى دۆلەت بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان ياكى‬‫ھۆكۈمەت تەشكىللەشكە مۇناسىۋەتلىك سەنئەت سۈپىتىدە‪ ،‬تەشكىلىي ئىشالرنىڭ ئىجرا‬‫قىلىنىشى ۋە باشقۇرۇلۇشى سۈپىتىدە‪ ،‬توقۇنۇشنىڭ تاالش‪-‬تارتىش ۋە كېلىشىم يولى بىلەن‬‫ھەل قىلىنىشى سۈپىتىدە‪ ،‬شۇنداقال ئىجتىمائىي مەۋجۇدىيەت ئىچىدە بايلىقالرنىڭ‬‫ئىشلەپچىقىرىلىشى‪ ،‬تەقسىملىنىشى ۋە ئىشلىتىلىشى سۈپىتىدە قارايدۇ‪.‬‬‫• «سىياسىي»لىقنىڭ دائىرىسى توغرىسىدا تىلغا ئالغۇدەك تاالش‪-‬تارتىشالر مەۋجۇت‪.‬‬‫كالسسىك سىياسەت «سىياسىي»نى تەشكىلىي ساھەدە پائالىيەت ئېلىپ بارىدىغان‪،‬‬‫ئىجتىمائىي مەۋجۇدىيەتنىڭ كوللېكتىپ تەشكىللىنىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئورگانالرنى ۋە‬‫ئامىلالرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تار مەنىدە ئىزاھلىغان‪ .‬شۇڭالشقا سىياسەتنى ھاكىمىيەت‬‫بىلەن باغلىنىشلىق مۇناسىۋەتلەر نۇقتىسىدىن چۈشەنگەندە‪ ،‬ئۇنىڭ «خۇسۇسىي» ساھەدىمۇ‬‫كۈچكە ئىگە ئىكەنلىكىنى ئېيتااليمىز‪.‬‬‫‪16‬‬‫• سىياسەت ئۈستىدە ئېلىپ بېرىلغان ئاكادېمىك تەتقىقاتالردا ئوخشىمىغان مېتودالر ئوتتۇرىغا‬‫قويۇلغان‪ .‬بۇالر سىياسەت پەلسەپىسىنى ياكى ئۆلچەملەشتۈرۈلگەن نەزەرىيە ئانالىزىنى‬‫(مەخسۇس ئورگانالر ۋە تەشكىالتالر بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان تەجرىبە ئەنئەنىسىنى)‪،‬‬‫ھەرىكەت ئانالىز يولى بىلەن ئىلمىي ئېنىقلىق بەرپا قىلىش تىرىشچانلىقلىرىنى ۋە ئەقلىي‬‫تالالش نەزەرىيەسىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر قاتار ھازىرقى زامان پىكرىي ئېقىملىرىنىمۇ‬‫ئۆز ئىچىگە ئالغان‪.‬‬‫• سىياسەت ئىلمى پاكىتالر ۋە قىممەت قاراشالر ئارىسىدىكى پەرقلەرنى ئايرىش ئارقىلىق‪،‬‬‫سىياسەتنىڭ ئۆز دۇنياسى ھەققىدە ئوبيېكتىپ ئۇچۇرالرغا ئېرىشىشنىڭ مۇمكىنچىلىكى‬‫ھەققىدىكى ئىلمىيلىكىنى قوغداپ قالغان‪ .‬لېكىن بۇ تىرىشچانلىق ئىشەنچلىك مەلۇماتقا‬‫ئېرىشىشنىڭ قىيىنلىقى‪ ،‬سىياسىي مودېلالردا يوشۇرۇن مەۋجۇت بولغان قىممەت قاراشالر ۋە‬‫بارلىق سىياسەت ئالىملىرىدا مەۋجۇت بولغان تەرەپدارلىق سەۋەبىدىن ئۈزۈلۈپ قالىدۇ‪.‬‬‫• ئۇقۇم‪ ،‬مودېل ۋە نەزەرىيەلەر مەلۇمات پۈتۈنلىكى بىلەن تەمىنلەيدىغان سىياسىي ئانالىز‬‫ۋاسىتىسى بولسىمۇ‪ ،‬لېكىن بۇالر پەقەت ئانالىز قوراللىرىدىنال ئىبارەتتۇر‪ .‬ئۇالر بىزنىڭ‬‫چۈشەنچىمىزنى كېڭەيتىشكە ياردەم بېرىپال قالماي‪ ،‬يەنە تەسۋىرلىمەكچى بولغان شەكىلسىز‬‫ۋە مۇرەككەپ رېئاللىقتىن بەكرەك پىششىقالپ ئىشلەنگەن ۋە بىردەكلىككە ئىگە بولىدۇ‪.‬‬‫يەنە كېلىپ‪ ،‬ئاخىرقى ھېسابتا بارلىق ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي خىزمەتلەر مەلۇم بىر ئەقلىي‬‫كاتېگورىيە ياكى ئىدېئولوگىيەلىك پارادىگما ئىچىدە ئېلىپ بېرىلىدۇ‪.‬‬‫مۇالھىزە سوئاللىرى‬
‫•‬
‫•‬
‫•‬
‫•‬
‫•‬
‫•‬

‫ئەگەر سىياسەت ماھىيىتىدىن بىر ئىجتىمائىي پائالىيەت دېيىلسە‪ ،‬نېمە ئۈچۈن ئىجتىمائىي‬‫پائالىيەتلەرنىڭ ھەممىسى سىياسىي بولۇۋەرمەيدۇ؟‬‫نېمە ئۈچۈن سىياسەت پات‪-‬پات سەلبىي چۈشەنچە پەيدا قىلىپ قويىدۇ؟‬‫سىز بولسىڭىز سىياسەتنى قانداق قىلىپ قىممەتلىك ۋە ھۆرمەتكە سازاۋەر بىر پائالىيەت‬‫سۈپىتىدە مۇھاپىزەت قىلغان بوالتتىڭىز؟‬‫سىياسەت بىر خىل مۇقەررەرلىكمۇ؟ ياكى سىياسەتنىڭ تۈگەنچىسى مەۋجۇتمۇ؟‬‫سىياسەت ئىلمى قانداق قىلىپ بۇنچىلىك كىشىنىڭ دىققىتىنى تارتىدىغان ھالەتكە كەلگەن؟‬‫سىياسەتنى ئوبيېكتىپ ۋە تەرەپسىز بىر شەكىلدە داۋام قىلىش مۇمكىنمۇ؟‬‫‪17‬‬

‫پايدىلىنىش ماتېرىياللىرى‬‫‪1) Ball, A. ve B. Guy Peters, Modern Politics and Government (5th ed.), (Basingstoke: Palgrave‬‬‫‪and New York: Chatham House Publishers Inc., 2000).‬‬‫)بۇ كىتاب كۆپ خىل تېمىالرنى يورۇتۇپ بەرگەن ئاممىباب سىياسەت كىتابىدۇر(‬‫‪2) Crick, B. In Dejence of Politics (rev. ed.), (Harmondsworth and New York: Penguin, 2000).‬‬‫) بۇ كىتابتا دۈشمەنلەرگە قارشى سىياسەتنى ‹پەقەت لىبېرال مەنىدە› مەشرۇالشتۇرۇشقا‬‫مۇناسىۋەتلىك مەزمۇنالر بايان قىلىنغان)‬‫‪3) Heyvvood, A. Key Concepts in Politics (Basingstoke: Palgrave, 2000).‬‬‫(بۇ كىتاب‪ ،‬سىياسىي ئانالىزدا قارىمۇ قارشى كەلگەن مۇھىم كۆز قاراشالر ۋە ئۇقۇمالر‬‫توغرىسىدا يېزىلغان)‬‫‪4) Leftwich, A. (ed.) What is Politics ? TheActivity and Its Study (Oxford and New York:‬‬‫‪Blackwell, 1984).‬‬‫(بۇ پەرقلىق سىياسەت ئۇقۇملىرى ۋە بۇنىڭ ئىچىدىكى بىر بىرىگە زىت كۆزقاراشالر قەلەمگە‬‫ئالغان ئىنتايىن پايدىلىق ماقالىلەر توپلىمىدۇر)‬‫‪5) Marsh, D. ve G. Stoker (eds) Theory andMethods in Political Science (2nd ed.) (Basingstoke:‬‬‫‪Palgrave, 2002).‬‬‫(بۇ كىتابتا سىياسەت پېنىنىڭ تەبىئىتى ۋە ساھەسى چۈشىنىشلىك‪ ،‬ئەتراپلىق تەھلىل‬‫قىلىنغان)‬‫تەرجىمان‪ :‬مەمەتچان ئابدۇقادىر‬‫تەرجىمە تەھرىرى‪ :‬ئابدۇرېھىم دۆلە ت‬‫‪18‬‬