Giriş
Namık Kemal Türk Edebiyatında “vatan” konusunu işleyen en önemli yazar ve devletadamıdır. 21 Aralık 1840’da Tekirdağ’da doğdu, 47 yaşında iken 2 Aralık 1888 tarihinde Sakız
Adasında öldü. Türk Milliyetçiliği düşünce sistemine hürriyet, millet ve vatan kavramlarını
edebi anlamda sokan kişi olarak kabul edilir. “Vatan ve Hürriyet Şairi” diye bilinmekte olup
eserleri ile modern Türkiye’nin kurucu lideri Atatürk’ün duygularını etkilemiş birisidir.

Nitekim Atatürk duygu ve düşünce dünyasını tanımlarken “Biyolojik babam Ali Rıza Efendi,duygularımın babası Namık Kemal, düşüncelerimin babası ise Ziya Gökalp’tır” demiştir.
Ailesi devlet adamı ve devlet memuru olduğundan dolayı Osmanlının değişik kentlerinde çokdeğişik eğitim almış, özellikle Türk Edebiyatı üzerine özel dersler almıştır. 1859’da Gümrük
Kalemi’nde çalışmaya başladı. Aynı zamanda Şinasi’nin çıkardığı Tasvir‐i Efkar gazetesindeyazmaya başladı. İstanbul’da iken Encümen‐i Şuara ve İttifak‐i Hakimiyet adlı (daha sonra
Yeni Osmanlılar Cemiyeti) gizli derneğin kurucuları arasına girdi. Bu derneğin amacı biranayasa hazırlanmasını ve parlamenter bir yönetim sistemi kurulmasını sağlamaktı. NamıkKemal bu görüşleri gazetesinde sürekli olarak yazarken hükümet ve padişahın icraatlarını ağırbir biçimde eleştirdi. Yine 1867’de yazdığı “Şark Meselesi” üzerine yazdığı eleştirel bir yazıdan
dolayı gazete kapatıldı ve kendisi de Erzurum’a sürüldü ama O Erzurum’a gitmeyip Paris’ekaçtı. Paris’te arkadaşlarıyla Muhbir gazetesini çıkardılar, sonra Londra’ya geçti ve orada daHürriyet gazetesini çıkardı. 3 yıl kadar sonra siyasetten uzak durmak ve yazı yazmamakşartıyla İstanbul’a döndü ama o yine takma adlar ile değişik adlar ile yazılar yazmaya devametti. 1872’de İbret gazetesinde hükümeti eleştiren yazısından dolayı sırf İstanbul’dan uzak
olması için Gelibolu’ya mutasarrıf tayin edildi. İstanbul’a dönünce tahta geçen II.
Abdülhamit’i kastederek yazdığı bir şiirden dolayı Girit adasına sürüldü, 2,5 yıl sonra Midilli
Mutasarrıfı olarak görevlendirildi. 1884’te de Rodos, 1887’de de Sakız Adası mutasarrıfı
olarak görevlendirildi.
Namık Kemal bu adalardaki görevleri süresince Türklerin sorunları ile ilgili raporlar hazırlayıp
ya doğrudan hükümete sundu, ya da gazetelerde yayınlayarak bilgi vermeye gayret etti veburadaki başarılı çalışmalarından ötürü Padişah tarafından iki kez ödüllendirildi. İşte bu
görevlerdeyken yazmış olduğu makale veya raporlara dayanarak bu adalardaki değişik dini

faaliyetleri ve dini yaşayışı analitik olarak aktarmaya çalışacağız. Bu çalışmada Fevziye
Abdullah Tansel’in “Namık Kemal’in Hususi Mektupları IV, Rodos ve Sakız Mektupları”
unvanıyla Türk Tarih Kurumu Basımevi’nde 1986 yılında yayınladığı mektupları kullanacağız.
Girit, Rodos ve Sakız Adalarında Halkın Genel Dini Durumu
1‐ Girit Adasındaki Dini Durum

2‐ Rodos Adasındaki Dini Durum
Namık Kemal, 15 Ekim 1884 ve 24 Kasım 1887 tarihleri arasında mutasarrıf olarak görev
yaptığı Rodos adasının gerek Müslim gerekse de gayri Müslim halkının idari, eğitim, siyasi ve
dini durumlarını anlatan özel ve resmi mektupları bulunmaktadır.
Bu göreve atanmasından iki ay sonra Sultan Abdülhamid’e gönderdiği 25 Aralık 1884 tarihliözel mektupta Türklerin dini durumu hakkında çok çarpıcı tespitler yapmaktadır. Namık
Kemal mektubunda sultana Rodos adasının stratejik ve siyasi olarak Osmanlı devleti için çokönemli olduğunu ve burasının kaybedilmemesi gerektiğini ama durumun bu yönde çok vahimolduğunu şöyle anlatır: Rodos’ta Müslüman nüfusu gittikçe azalmaktadır. Müslümanların
Hıristiyanlara (Rumlara) oranı çok hızlı bir biçimde düşmesi buranın Osmanlının elinde çıkmatehlikesini arttırmaktadır. Şimdilerde Rodos’ta altı bin kadar Müslüman yaşamakta olupbunların bin kadarı köylerde ikamet etmektedir. Müslüman oranının hızlı bir biçimde
düşmesinin en önemli nedeni, askerlik çağına gelen gençlerin askere gitmemek için Sisam
adasına gidip orada adlarını ve dinlerini değiştirip Hıristiyanlığa geçmeleridir. O tarihlerdesadece sekiz köy Müslüman kalmışken yirmi dört köy irtidat etmiştir. Namık Kemal’e göregençlerin askerliği bahane ederek din değiştirmesinin temelinde halkın din eğitimi almamış

olması, İslam’la ilgili havayı teneffüs etmemiş olması yatmaktadır. Öyle ki, köylerde hiç cami
bulunmamakta, halk onlarca yıldır ezan sesi duymamıştır. Oranın düşmesinin diğer bir nedeni
de Müslüman gençlerden askere gidenlerin de uzak memleketlere gitmeleridir.
Namık Kemal’e göre nüfus oranını dengeleyebilmek için öncelikle askerlik sisteminindeğiştirilmesi gerekir. Gençlerin Hıristiyanlığa geçişini durdurabilmek için de halka din eğitimiverilmesi, cami ve medreselerin açılması gerekmektedir. Ancak bunu gerçekleştirebilmek için
halkın ve mutasarrıflığın bütçesinin uygun olmamasından dolayı padişahın bura bütçesiniarttırması mecburidir. Kendinden önceki yönetim tarafından yapılan yatırımların yanlışyapıldığını ve halka yararlı işlerin yapılmadığını da N. Kemal mektubunda belirtmiştir. Burapor İstanbul’da değerlendirilmiş, takdirle karşılık bulmuştur. Kemal’in istediği bütçe
gönderilmiş ve Müslüman yerleşim yerlerine Abdülhamit, Valide Tir‐i Müjgan Sultan veŞehzade Ertuğrul adına üç tane cami yaptırılmış, açılış törenlerinde çocuklar sünnet ettirilmiş,mevlid okutulmuş ve bolca pilav ikram edilmiştir. Bu gayretlerinden dolayı N. Kemal, imtiyazmadalyası ile ödüllendirilmiştir (s. xxii‐xxiii; 97‐101). Askerlik sistemi ne oldu? Fevziye
Abdullah Tansel, “Akdeniz Adalarının Elimizden Çıkmaması için, Hususi Mektuplarına Göre
Namık Kemal’in Mücadele ve İkazları, Belleten, c. xxiii, nu. 91, 1959, s. 448 vd.

Kasım 1884’te Agah Efendi’ye yazdığı mektupta Namık Kemal, yaptığı çalışmaları çekemeyengrupların Hıristiyanları kışkırtarak Onun pes etmesini düşündüklerini anlatır. Hıristiyanların
Yunanistan’a iltihak etme niyetinde olmadıklarına işaret eden N. Kemal, bunun sebebinin
Yunanlıları sevmedikleri için değil, sadece vergi vermemek ve asker olmamak için olduğunuifade eder. Müslüman ahalinin çok cahil kaldığını, bunun için kendisinin her Müslüman
köyünde okullar açmaya çalıştığını ama başta müftü olmak üzere üst düzey yöneticilerin

hırsız olduğunu, toplanan ve bütçeden tahsis edilen paraları yediklerini, despotlarla işbirliği
bile yaptıklarından bahseder (s. 28‐29).
Aynı mektubun devamında Namık Kemal, Rodos’ta bulunan erkan hakkında kimlik ve görev
tasviri yapar. Hemen hemen hepsi, devlet ve halk için tehlikeli veya sorunlu hırsız kimselerdir.
Konumuzla ilgili olarak Namık Kemal’in Rodos müftüsünün karakter tasviri önemlidir. Ona
göre müftü Halidi şeyhlerinden ikiyüzlü pisliğin tekidir. Para için herşeyi yapar, hatta beş onaltın için Rus casusu bile olabilecek kadar cibilliyeti bozuktur. Müslüman ile Müslüman,Hıristiyan ile Hıristiyan olacak kadar gavurdur, pisliktir. Müftü, Rodos’ta Namık Kemal’in hem
aleyhinde hem de lehinde olanlarla beraber olacak kadar tehlikelidir. Müftünün bu
durumundan dolayı Namık Kemal, Onun görevden alınmasını ister (s. 49).
Namık Kemal, Hıristiyanlıktan Müslümanlığa geçen iki kızın durumu hakkında da bilgi verir.
Yakın zamanlarda Müslüman olan iki kızdan birisi Polhinit nahiyesinden İsmet adında
Müslüman bir adam ile evlenir, ama Hıristiyanların şiddetli taassubuna uğrar, onların ve
akrabalarının evleri, hayvanları ve malları Hıristiyanlar tarafından yakılır ve tahrip edilir (s. 71).
Kulaksız‐Zade Mustafa Bey’e yazdığı Aralık 1884 tarihli mektupta Namık Kemal, RodosMüslüman ahalisinin gerek dini konularda gerekse genel eğitim açısından oldukça cahilolduklarını, temel dini bilgileri, hatta Kelime‐i Şehadeti bile bilmediklerini, hızlı bir biçimde
Hıristiyanlaştıklarını anlatmaktadır. O bu sorunları önleyebilmek için kendinden öncekivalilerin olumlu bir çalışma yapmadıklarını eleştirel bir biçimde anlattıktan sonra Sultandan
talep edip de gelen paralarla kendisinin açtığı okul ve camilerin faydalı katkılarının olduğunuifade etmektedir. Yardım cemiyeti olarak kurulmuş olan ve bu yönde çalışan Cemiyet‐iİlmiyye’nin başında duran müftünün nasıl bir yaramaz pislik olduğunu, her şeyden para
kopardığını anlatır. Namık Kemal, Kasım 1884’te Agah Efendi’ye yazdığı mektupta müftüyütasvir ettiği gibi, bu mektupta da müftü, hakim ve maarif müdürünün halkın cahil kalması için
yaptıkları yanlış ve kötülüklerin hala etkisini sürdürdüğünden bahseder. Namık Kemal’e göre
Müslüman ailelerin çocuklarını içinde bulundukları cahillikten kurtarmak için cami ve okulinşa edilmesi ve maaşı yüksek öğretmen ve hoca tayin etmek gerektiğini de çare olarak teklif
eder. Bu kimselerin yanlış yönlendirme ve uygulamaları yüzünden Müslümanların
Hıristiyanlaşması artmıştır. Şöyle ki, hiçbir Hıristiyanlaşmanın olmadığı köylere cami ve okulaçılırken, Hıristiyanlaşmanın cami ve okulun olmadığı dört köyde yirmi iki kişi Hıristiyanlığa
geçmiş olmasına rağmen buralara yatırım yapılmamıştır. Namık Kemal Hıristiyanlaşan bu
kimseleri de Müslümanlaştırmak için uğraşacaklarını ama bunu başarırsa bu kimselerin ilerdebundan şikayetçi olabileceklerini de alaylı bir biçimde ima eder (s. 111‐114).
Mustafa Nuri Paşa’ya 2 Ocak 1885 tarihinde yazdığı mektupta, önceki mektupta da işaretettiği Rodos Müslümanlarının Hıristiyanlaşması, bunun nedenleri ve önlemleri hakkındayazmaya devam etmiştir. Bu mektubu yazdığı zamanda yapılan son nüfus sayımına göre
Rodos’ta üç yüz kırk Müslüman bulunmakta ve bunların ikamet ettiği köylerin çoğunda camive mektebin bulunmadığını, dolayısıyla İslam’a ait hiçbir bilgiye sahip olmayan çocukların çokgenç yaşta Hıristiyan olduklarını rapor eden Namık Kemal, bu kötü durumu engellemek
amacıyla okul ve cami yaptırmak, hoca ve öğretici maaşı ödemek için merkezden bütçe talepettiğini yazmıştır. Namık Kemal ayrıca kızların okuması için yatılı kız okulunun açılması için deproje teklif etmiştir. Namık kemal bunları büyük bir istekle anlatırken aynı zamanda müftü ve
hakim gibi devlet görevlilerinin kendisine karşı büyük muhalefet yürüttüklerini de ifadeetmektedir.
Namık Kemal bu mektupta da üç yüz kırk Müslümandan yirmi dördünün Hıristiyanlaştığınıbüyük bir üzüntü ve kaygıyla zikretmektedir. Bu kimseler yedi‐sekiz yaşındayken Hıristiyan

edilmişler. Nedeni sorulduğunda da İslam’a dair sadece besmele bildiklerinden ötürüHıristiyan olduklarını söylediklerini aktarır. Namık Kemal bakanlığın izni ile verilen hoca maaşısayesinde beş köyde mektep açıldığını, Çayır Köyü ve Kalamine köylerine de birer vekilöğretmen tayin edilmesi sayesinde farz namazlar kılınmağa başlamış, ve irtidat meselesininönünün alınabileceğini, ama çocukları kötülüklerden koruyabilmek için bu yönde müfredatı
haiz ders kitaplarının bulunmadığını, bunu sağlayabilmek için ise, özellikle fakirlerin
okuyacağı otuz‐kırk kişilik yatılı okulları açmayı arzuladığını söylüyor. Ayrıca Rodos
Müslümanlarının geçimlerini sağlamak için uzak yerlere gitmelerini önlemek amacıyla
Süleymaniye Medresesinde Sanat bölümü açmaya çalıştıklarını, masraflarını da buradaki
vakıfların gelirlerinden sağlayabileceğini belirtir. İbtidai ve Rüşdiye okullarının eğitim öğretimkalitesinin düşük oluşundan şikayet eden Namık Kemal, kızların eğitim öğretimi için kurulan
vakıfların amaçlarına göre hizmet etmediklerini de anlatır (s. 117‐123).
Namık Kemal, 16 Ocak 1885’te Sultan Abdülhamid’e yazdığı mektupta da sultana selam vesaygısını ilettikten hemen sonra Rodos köylerindeki bazı cahillerin Hıristiyanlığa geçtiğiyönündeki bilgilerini dikkate almasını arz eder. Kemal ayrıca, bu köylerde irtidatı önlemek
amacıyla buralarda üçer‐beşer bin kuruş harcayarak küçük mescitler yapmak yerine,onbeşerbin kuruş harcayarak Cuma namazlarının da kılınabileceği büyük camilerin yapılması
yönündeki kanaatini arz eder ve bunun için gerekli meblağın ve cami planlarının
hazırlatılmasını teklif eder (s. 127‐129).
Namık Kemal Kurena’dan Besim Bey’e gönderdiği 16 Ocak 1885 tarihli mektubunda, yine,Rodos’un elden çıkmasını önlemek için başvurduğu Müslüman halkın nüfusunun korunup
arttırılması için askerlik sisteminin değiştirilmesi ve halkın, özellikle de gençlerin Hıristiyanlığageçişini önlemek için hem genel eğitim hem de din eğitimi ile eğitilmesi için gerekli okul vecamilerin açılması için gerekli olan yardımların durumu ile ilgili gelişmelerden bahsetmiştir.
Bu mektupta O, II. Abdülhamid’e gönderdiği aynı konulu mektubunun takdir edildiği vegerekli katkıların yapılacağına dair bir mektup gönderildiğini duyduğunu ama henüz
alamadığını belirtir. Ayrıca yapılmasını planladığı camilerin plan ve resimlerinin oradakimimarın iş çokluğundan dolayı hazırlanamadığını, bunun İstanbul’da çizilmesinin daha uygun
olacağını da ilave eder (s. 129‐130).
16 Ocak 1885 tarihinde İsmail Hakkı Paşa’ya yazdığı mektupta Namık Kemal, Padişah II.
Abdülhamit’in irade ve on beşer bin kuruş nakdi yardımlarıyla her bir köye yaptırılacak olan
cami ve okulların köylüleri çok sevindirdiğini yazmakta, aynı zamanda Müslüman köylüyü
kalkındırmak amacıyla Tarım Eğitimi ile ilgili bir proje hazırladığını ve bunun kabulü içinyardımlarını rica etmektedir. Bu arada Namık Kemal’in yaptığı bu çalışmalardan rahatsız olanİçişleri bakanlığındaki kimselerin olduğuna ve memur maaşlarının düzenli ödenmediğinegönderme yaparak bu işlerde kararlılığını sürdüreceğine, mücadeleden yılmayacağına işaretetmektedir. Namık Kemal bu mektupta bahsettiği gelişmeleri Tercüman‐ı Hakikat
gazetesinde de yayınlamıştır. O, özelde Müslüman Türklerin genel ve dini eğitim, ticaret,sosyal ve kültürel alanlarda gelişmesi için bir çok çalışmalar yapmış, orada Osmanlının
kalabilmesi için Türk nüfusunun çoğalması yönünde gayretler göstermiştir. Genel olarak daMüslim ve gayri Müslim genel ada halkının ithalat ve ihracat yapabilmesi için vergi
kontrollerinin serbest olacağı Port‐Franc (Serbest Liman (Bölge)’ların yapılmasını teklifetmektedir (s. 132‐135).

23 Ocak 1885 tarihli Mustafa Bey’e gönderdiği kısa mektupta Namık Kemal mürtedler ve
kur’a sorunları ile ilgili yapılmasını istediği konuların akıbetini sormakta ve halli için Ondan
gayret göstermesini istemektedir (s. 139‐140).
31 Ocak 1885 tarihli mektubunu Menemenli Rifat Bey’e göndermiştir. Kemal bu mektupta
konumuzla ilgili olarak yeni açılacak olan okullarda görev yapacak öğretmenlerin maaşı ileilgili hükümetten istediği bütçenin tahsis edilmesi, Müslümanların din değiştirmesi ve başkayerlere göçmesine sebep olan askerlikteki kur’a usulünün kaldırılması yönündeki teklifininkabul edilmesi için yardımcı olmasını Rifat Bey’den rica etmektedir (s. 154‐159).
Ocak 1885’te Kulaksız‐Zade Mustafa Bey’e yazmış olduğu mektupta Namık Kemal, öncekimektuplarda defalarca ahlaksız ve karaktersiz olduğunu belirttiği müftünün azil isteğine karşı,müftünün ada despotundan yardım istemesinin normal olduğunu söylüyor. Ada
milletvekilleri halkın diliyle İstanbul’da Namık Kemal’in aleyhine dilekçe vermişler, bunun danormal olduğunu zira hepsinin Kemal’in ideal ve çalışmalarına karşı bir cepheniniçerisindeydiler. Namık Kemal, daha önce 17 Ağustos 1884’te Sultan Adülhamit’e yazdığı
mektupta da Hıristiyan kızlarını teşvik edip Müslüman olmaları ve Despot efendi ile uyumlu
çalışmadığı yönündeki şikayetleri de değerlendirmiş ve despotun halkı ve bir takım devletyöneticilerini kışkırttığına temas etmişti. N. Kemal mektubun devamında iki Hıristiyan kadınınevlilik yoluyla Müslüman olmasıyla ilgili ortaya çıkan tabiiyyet meselesini de dile getirmiş vetabiiyetin ırk ile değil din ile belirlendiğini dolayısıyla akıl baliğ olan kadınların kocasıyla
birlikte Müslüman tabiiyetine kaydedildiğini açıklar. Onun derdi, Türk Müslüman nüfusununarttırılması ve devletin adada varlığını sürdürmesine katkı sağlamaktır. Mektubun sonunda
Namık Kemal, Kulaksız‐Zade Mustafa Bey’e irtidatı durdurmak için okulu olmayan köylereöğretmen tayin edip maaş bağladığını, bu köylere cami yapılması için padişahtan bütçe

ayrılmasını istediğini, Rodos Müslümanlarının askere alınmamasını teklif ettiğini yazar (s.
160‐163).
İsmail Hakkı Paşa’ya yazdığı 6 Şubat 1885 tarihli mektupta despot ve hahama üçüncü
dereceden nişan verilirken, müftüye dördüncü dereceden nişan verilmiş olmasının
Müslümanları koruma adına gurur kırıcı olduğunu, bunun değiştirilmesi gerektiğini söyler.
Namık Kemal, aynı gün (6 Şubat 1885) bu konuyla ilgili olarak Vilayete yazdığı tarihli
dilekçesinde Rodos Müftüsü Ahmet Efendi’nin nişanının ve maaşının yükseltilmesini ister.
Burada Onun tavrının şahsi olmadığı, ama müftünün şahsında Müslümanların şerefinikorumak için eleştirdiği müftünün maaşının ve nişanının yükseltilmesini rica eder.
23 Şubat 1885 tarihli damadı Menemenli Rifat Bey’e yazdığı mektupta daha önce ısrarlabütün protokole yazdığı askerlik meselesinin dikkate alınmadığını, Mustafa Kazım Paşa’nın
kurayı gerçekleştireceği hakkında haber aldığını bunu durdurması için kendisi adına bir takım
görüşmeler yapmasını istemektedir. 2 Mart’ta yazdığı mektupta da ada gençlerinin askere
alınacağını öğrendiğini, ama buraları korumak için mücadele etmeye devam edeceğine işareteder (s. 180‐186).
Namık Kemal bu mektuptan sonra sık sık ailesine mektuplar yazmış ve devlet konularından
hiç bahsetmemiştir. Daha çok kendisi ve aile fertlerinin sağlığı, işleri ve mevsim durumları ileilgili konuları yazmıştır. Sadece dört ay sonra damadı Rifat Bey’e yazdığı mektupta İdadinininşa emrinin geldiğini ve inşasına başlayacağını söylemektedir. Ayrıca 1885 Haziranında Kızı
Feride Hanım’a yazdığı mektupta, Ramazan ayı ile ilgili olarak çocuğu oğlu Ekrem’in halinin
çok harap olduğunu, çevrede oruç yiyecek yer bulamadığını, hem oruçsuz hem de aç kaldığınıyazıyor.

Namık Kemal aylar içerisinde aile ve yakın dostlarına yazdığı mektuplarda havadan sudan
konulardan bahsederken, aylar sonra 20 Temmuz 1885’te Besim Bey’e yazdığı mektupta
devlet konuları ile ilgili yazmıştır. Mektupta Kemal, işlerin istediği gibi gitmediğini imaetmekte, ve Midilliye tayin edildiğini, burada birkaç yüz Hıristiyan kadının bir araya gelip
devletin elinden bir şeyler alabildiğini ve istediğini yaptırdığını üzülerek anlatmaktadır. Budurumun devam etmesi halinde halkın daha ileriye gideceğini işaret etmektedir (s. 256‐257).

Sakız Adasındaki Dini DurumNamık Kemal, 24 Kasın 1887 ve 15 Aralık 1888 tarihleri arasında Sakız adasında mutasarrıfolarak görev yapmıştır.

Namık Kemal bu mektup ve yazılarında görüldüğü üzere iki şeyi ön plana çıkarmaktadır:Birincisi Müslim ve gayri Müslim genel ada halkının, ikinci olarak da özelde Müslüman Türkhalkının eğitim, bayındırlık, tarım, ticaret, ithalat, ihracat ve sosyal gücünün arttırılıpgeliştirilmesidir. Bütün bunları Osmanlı Devletinin bölgedeki hakimiyetinin devamlılığınısağlayacağına inanarak yapmaktır. O, bu projelerinin yararlı olduğuna o kadar inanmış ki,kabul edilmesi için mücadelesini bir takım engellemelere rağmen hiç bırakmamıştır.
1‐ Rahime BAŞ, Namık Kemal’in Midilli, Rodos ve Sakız Mutasarrıflıkları (1879‐1888), Ege
Üni. Sos. Bil. Enst. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İzmir, 2008.
2‐ Hüseyin Çelik, Türkiye’de İlk Laiklik Teklifi ve Arka Planı, Türkiye Günlüğü 19, Yaz 1992
(http://www.huseyincelik.net/makaleler_4.html)
3‐ Bedri Aydoğan, Namık Kemal’in Mağusa Sürgünlüğü, Çukurova Üniversitesi TürkolojiAraştırmaları Merkezi,2004