สารบัญ
ค�าน�า

ธรรมชาติในนิทาน: คู่มือสิ่งแวดล้อมศึกษาโดยการใช้เรื่องเล่าท้องถิ่นNature tales: A Handbook of Environmental Education through People’s Storiesคณะผู้เขียน

Toshiyuki Doi ไกรสร ฮาดคะดี ฝ้ายค�า หาญณรงค์ คฑาวุธ แวงชัยภูมิ
และบ�าเพ็ญ ไชยรักษ์
บรรณาธิการ
บ�าเพ็ญ ไชยรักษ์
กองบรรณาธิการ บ�าเพ็ญ ไชยรักษ์ ไกรสร ฮาดคะดี อมฤต หมวดทอง ฝ้ายค�า หาญณรงค์
รัชนีกร บัวโรย Toshiyuki Doi และYuka Kiguchiภาพลายเส้น
อมฤต หมวดทอง
ภาพถ่าย
บ�าเพ็ญ ไชยรักษ์ อมฤต หมวดทอง และสงัด องอาจ
รูปเล่ม
ศิริพร พรศิริธิเวช
พิสูจน์อักษร
รัชนีกร บัวโรย และพรทิพย์ พุทธาศรี
พิมพ์ครั้งแรก
กันยายน 2561
จัดพิมพ์ภายใต้โครงการ People’s Stories and Local Biodiversity: Environmental
Education Activitiesผู้จัดพิมพ์
Mekong Watch, ประเทศญี่ปุ่น
3F Aoki Building 1-12-11 Taito, Taito-ku, Tokyo 110-0016, Japanโทรศัพท์ : +81 3 3832 5034
โทรสาร : +81 3 3832 5039
Website : http://www.mekongwatch.org/index.html
E-mail : info@mekongwatch.org
สนับสนุนการจัดพิมพ์ The Mitsui & Co. Environment Fundพิมพ์ที่
บริษัท โรงพิมพ์คลังวิชา จ�ากัด 198/1 ต�าบลบางกระสอ
อ�าเภอเมือง จังหวัดนนทบุรี 11000

บทน�าเรื่องเล่าของท้องถิ่นกับสิ่งแวดล้อมศึกษา
Environmental Education through People’s Stories

11บทที่ 2เชื่อมชุมชนกับห้องเรียนเข้าหากัน
Linking the community with the classroom

25บทที่ 3ตัวอย่างเรื่องเล่าท้องถิ่น

57

บทที่ 4ความหลากหลายทางชีวภาพในชุมชนจากเรื่องเล่าท้องถิ่น
“กิจกรรมด้านสิ่งแวดล้อมศึกษาในประเทศไทยและลาว”69ภาคผนวก
รายการหนังสือและสื่อโครงการเรื่องเล่าของผู้คน

8286ค�าน�า
“ธรรมชาติในนิทาน: คูม่ อื สิง่ แวดล้อมศึกษาโดยการใช้เรือ่ งเล่าท้องถิน่ ” (A Handbook
of Environmental Education through People’s Stories) เป็นคู่มือการเรียนรู้ที่เกิดขึ้น
จากประสบการณ์การท�างานภาคสนามในโครงการเรื่องเล่าของผู้คนและความหลากหลายทาง
ชีวภาพท้องถิน่ “People’s Stories and Local Biodiversity: Environmental Education
Activities” ซึง่ ด�าเนินการมาตัง้ แต่ พ.ศ. 2557-2561 โดยองค์การแม่โขงวอทช์ (Mekong Watch)ร่วมกับกลุ่มนิเวศวัฒนธรรมศึกษา สถาบันการศึกษาต่าง ๆ“เรื่ อ งเล่ า ” ในที่ นี้ ไ ม่ ไ ด้ จ� า กั ด เฉพาะนิ ท านพื้ น บ้ า น แต่ ร วมถึ ง เรื่ อ งเล่ า เกี่ ย วกั บประวัติศาสตร์ เพลงพื้นบ้าน เรื่องเล่าเกี่ยวกับธรรมชาติ วิถีการด�าเนินชีวิต หรือประสบการณ์
ทีส่ มั พันธ์กบั ธรรมชาติและสิง่ แวดล้อม การท�างานทีผ่ า่ นมาท�าให้เราได้เห็นว่าในเรือ่ งเล่าได้เล่าถึง
ความสัมพันธ์ของคนและธรรมชาติอย่างใกล้ชิด และล้วนมีองค์ประกอบที่น่าสนใจไม่ใช่เพียง
สีสัน บรรยากาศ ตัวละคร เหตุการณ์ ข้อห้าม ค�าสอน หรือความรู้เฉพาะของท้องถิ่นนั้นๆ
สิ่งที่ส�าคัญอีกอย่างหนึ่งที่ปรากฏในเรื่องเล่าคือ “ธรรมชาติ” หรือความรู้เรื่องธรรมชาติและ
สิ่งแวดล้อมที่ล้วนแตกต่างหลากหลาย และมีความผูกพันกับผู้คน
“ระหว่างเรากับผีนั้นอยู่ห่างกันเท่ายอดมะรุม”คุณยายชื่อจัด จงสุขกลาง อายุ 83 ปี ชาวบ้านโนนวัด หมู่ 11 ต�าบลพลสงคราม อ�าเภอ
โนนสูง จังหวัดนครราชสีมา หนึ่งในผู้เล่าเรื่องบอกถึงความสัมพันธ์ของคนในหมู่บ้านและแหล่ง
โบราณคดีบา้ นโนนวัดทีม่ กี ารขุดค้นพบโครงกระดูกมนุษย์ และเครือ่ งประดับโบราณต่าง ๆ คาดว่า
มีอายุไม่ต�่ากว่า 2,500 - 4,000 ปี ซึ่งมีข้อมูลการศึกษาทางโบราณคดีระบุว่าแหล่งโบราณคดี
บ้านโนนวัด ซึ่งเป็นแหล่งโบราณคดีที่อยู่ใกล้เคียงกับแหล่งทุ่งผีโพน หรือโนนดินต่างๆ ของชุมชน
ในลุม่ น�า้ มูนทีเ่ ป็นหลักฐานการเริม่ มีการตัง้ ถิน่ ฐานของมนุษย์ ประโยคสัน้ ๆ ของคุณยายผูผ้ ลิตเกลือ
ในปัจจุบันได้ท�าให้เห็นมุมมองของผู้คนในปัจจุบันที่กล่าวถึงอดีตอันไกลออกไป ท�าให้ได้เรียนรู้ว่า
ในแผ่นดินที่เราเหยียบยืนอยู่นั้นมีเรื่องราวทางธรณีวิทยา ประวัติศาสตร์ โบราณคดีที่มีสังคมและ
สิ่งแวดล้อมในปัจจุบันห่อหุ้มอยู่ ความรู้เรื่องอดีตจากค�าบอกเล่าจึงซ้อนเป็นชั้นๆ อยู่ในพื้นที่
นิเวศ และประวัติศาสตร์ในชุมชน

น่าเสียดายที่ระยะห่างระหว่างคนและธรรมชาติสิ่งแวดล้อมที่โอบอุ้มเราอยู่ห่างกันไป
เรือ่ ยๆ การเข้าไปฟังเรือ่ งเล่าในฐานะคนนอกชุมชน ท�าให้เรารูส้ กึ เสียดายเหลือเกินว่าเรือ่ งเล่านัน้
อ่อนพลังลงจน ไม่อาจสร้างกระบวนการเรียนรู้ภายในชุมชนได้มากนัก ในระยะหลังโครงการ
ของเราได้ริเริ่มกิจกรรมน�าเอามุมมองด้านธรรมชาติและสิง่ แวดล้อมในเรือ่ งเล่า มาจัดกระบวนการ
เรียนรูร้ ว่ มกับชุมชน โรงเรียน สถาบันการศึกษา เพือ่ ลองพัฒนารูปแบบการเรียนรู้ โดยมีเรือ่ งเล่า
เป็นสิ่งเชื่อมโยง แล้วน�าประสบการณ์มาสรุปเป็นคู่มือฉบับนี้เพื่อบอกเล่าประสบการณ์หนึ่งใน
การน�าเรื่องเล่ามาสร้างความสัมพันธ์ระหว่างคนในชุมชนกับระบบการศึกษา
การศึกษาคือความเจริญงอกงาม หรือการสร้างความเปลีย่ นแปลงให้ดขี นึ้ แต่ในปัจจุบนั
เราพบว่าตั้งแต่ระดับบุคคล ครัวเรือน ชุมชน ประเทศชาติ หรือโลก เราก�าลังเผชิญหน้ากับวิกฤต
ความสัมพันธ์ระหว่างคนกับคน และระหว่างคนกับธรรมชาติ โดยเฉพาะด้านธรรมชาติและ
สิง่ แวดล้อม เราพึง่ พาอาหารจากธรรมชาติได้นอ้ ยลง ในทะเลมีขยะมากกว่าปลา อากาศปนเปือ้ นมลพิษ เราไม่อาจจะรองน�้าฝนหรือตักน�้าสะอาดจากบ่อมาดื่มได้อีกต่อไป ผู้คนโดดเดี่ยวและ
เจ็บไข้ได้ปว่ ย เต็มไปด้วยความเหลือ่ มล�า้ ต�า่ สูง ความขัดแย้ง การกระท�าละเมิดต่อกัน หรือกระทัง่
สงคราม สิ่งเหล่านี้ชี้ให้เห็นว่าถึงเวลาแล้วที่จะต้องมีการเปลี่ยนแปลง แต่จะท�าอย่างไรจึงจะน�าพา
ผูค้ นให้สามารถเปลีย่ นแปลงตัวเองเพือ่ จะด�ารงอยูร่ ว่ มกันอย่างยัง่ ยืนขึน้ แล้วท�าอย่างไรจึงจะเกิด
การเรียนรูเ้ พือ่ การเปลีย่ นแปลงให้คนด�ารงชีวติ อยูใ่ นโลกนีร้ ว่ มกับธรรมชาติและอยู่ร่วมคนอื่นอย่าง
สันติ การสร้างการเรียนรู้อย่างไรจึงจะสามารถสร้าง “ความหมายใหม่” ในการด�ารงอยู่อย่าง
ยั่งยืนร่วมกันในชุมชนและโลกใบนี้
คณะผู้จัดท�า

เรื่องเล่าท้องถิ่นกับ สิ่งแวดล้อมศึกษา

หงส์บาดเจ็บ
“เจ้าชายสิทธัตถะมีพระญาติ คือ เจ้าชายเทวทัต
ผู้เคยมีกรรมต่อกันในอดีตและมักอิจฉาพระองค์อยู่เสมอ
เช้าวันหนึ่งในฤดูใบไม้ผลิ
เจ้าชายสิทธัตถะเสด็จลงไปเดินเล่นในสวนพฤกษชาติอันน่ารื่นรมย์
ขณะที่เจ้าชายเทวทัตก็เสด็จไปยิงนกที่กา� ลังอพยพย้ายถิ่นฐาน
จากที่ราบในอินเดียสู่เทือกเขาหิมาลัย
เจ้าชายเทวทัตทรงน้าวคันธนู หมายเล็งไปที่หงส์ฝูงใหญ่ซึ่งก�าลังบินมา
ลูกธนูถูกหงส์ตัวหนึ่งร่วงลงมาแทบพระบาทของเจ้าชายสิทธัตถะ
ด้วยพระทัยเมตตาในนกบาดเจ็บ ทรงประคองนกนั้นไว้กับอก
ดึงลูกศรออก แล้วชโลมยาให้ เมื่อเจ้าชายเทวทัตมาทวงนกคืน
เจ้าชายสิทธัตถะรับสั่งว่า
“นกนี้เป็นของเราโดยความชอบธรรมแห่งความเมตตากรุณา”11ความบางตอนจากเรือ่ ง หงส์บาดเจ็บ (A wounded swan) โดย Chatsumarn Kabilsingh et al. 1998. Buddhism
and nature conservation. Bangkok: Thai Tibet Center, p. 90.
89บทน�า

เรื่องเล่าของท้องถิ่น
กับสิ่งแวดล้อมศึกษา
Environmental Education
through People’s Stories

1011บทน�า
เรื่องเล่าของท้องถิ่นกับสิ่งแวดล้อมศึกษา
Environmental Education through People’s Stories» 1. สิ่งแวดล้อมศึกษาเพื่อความยั่งยืน
(Environmental education for sustainability)แนวคิดสากลอันหนึ่งซึ่งสามารถน�ามาประยุกต์ใช้ได้คือ แนวคิดเรื่อง “การศึกษาเพื่อ
การพัฒนาที่ยั่งยืน” (Education for Sustainable Development หรือ ESD) ขององค์การ
ร่วมมือทางการศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมระหว่างประเทศ หรือ ยูเนสโก (The United
Nations Educational, Scientific and Cultural Organization หรือ UNESCO) เป็นแนวคิด
การส่งเสริมแนวทางการศึกษาเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนโดยมีค�าอธิบายว่าเป็น “การสร้างเสริมให้
ผูเ้ รียนได้ตดั สินใจด้วยข้อมูลทีร่ อบด้าน และประพฤติปฏิบตั ติ นอย่างมีความรับผิดชอบ เพื่อความ
สมบูรณ์ของสิ่งแวดล้อม ความเจริญทางเศรษฐกิจ และสังคมที่เป็นธรรม เพื่อคนรุ่นปัจจุบันและ
คนรุ่นหลัง ในขณะเดียวกันก็เคารพในความหลากหลายทางวัฒนธรรม”2เมือ่ สิง่ แวดล้อมส่งผลต่อชีวติ ของทุกคน การเรียนรูเ้ รือ่ งสิง่ แวดล้อมเพือ่ ด�ารงชีวติ โดยการ
พึง่ พา ใช้ประโยชน์ รวมทัง้ มีความตระหนักทีจ่ ะปกป้องคุม้ ครองให้สงิ่ แวดล้อม ให้สามารถเอือ้ อ�านวย
ต่อการด�ารงชีวิตอย่างปกติสุขของเราและผู้คนรุ่นต่อไปในอนาคต การด�าเนินชีวิตด้วยความ
รับผิดชอบต่อธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมในโลกของเรา
การจัดการศึกษาเพื่ออ�านวยโอกาสให้เกิดการเรียนรู้จนคนในสังคมสามารถที่จะเกิด
ความตระหนักในเรื่องสิ่งแวดล้อมจะต้องท�าอย่างไรบ้าง เราจะจัดการเรียนรู้ด้าน “ สิ่งแวดล้อม
ศึกษา” หรือการสร้างสรรค์กระบวนการเรียนรู้ที่มุ่งสร้างคนที่มีความส�านึกและห่วงใยปัญหา
สิง่ แวดล้อม รวมทัง้ เข้าใจปัญหาทีเ่ กีย่ วข้อง
อื่นๆ ได้อย่างไร รวมไปถึงคนที่มีความรู้
มีทศั นคติ ความตัง้ ใจจริง และความมุง่ มัน่ทีจ่ ะหาทางแก้ปญั หาสิง่ แวดล้อมทีป่ ระเทศชาติและมนุษย์ในโลกนี้เผชิญอยู่ รวมทั้งดู แ ลป้ อ งกั น ปั ญ หาใหม่ ทั้งด้วยตนเอง
และด้วยความร่วมมือกับผู้อื่นในสังคม

empower[ing] learners to take informed decisions
and responsible actions for environmental integrity,
economic viability and a just society,for present and future generations,while respecting cultural diversity.
ทัง้ นี้ แนวทางการจัดการศึกษาเพือ่ การพัฒนาทีย่ งั่ ยืน หรือ ESD ชีใ้ ห้เห็นว่า การจะสร้าง
สังคมที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมและยั่งยืนได้ ต้องพัฒนาผู้เรียนหรือคนในสังคมให้มี “ความรู้
ความสามารถด้านความยั่งยืน” (sustainability competencies)3 (รายละเอียดเพิ่มเติมใน

2

UNESCO. 2014. Roadmap for implementing the global action programme on education for sustainable
development. Paris: UNESCO, p. 12.
3
UNESCO. 2017. Education for sustainable development goals: Learning objectives. Paris: UNESCO,
pp. 10-11; UNESCO and Mahatma Gandhi Institute of Education for Peace and Sustainable Development(MGIEP). 2017. Textbooks for sustainable development: A guide to embedding, New Delhi: UNESCOMGIEP, pp. 20-22.
1213ภาคผนวก) ตัวอย่างเช่น เราต้องการพัฒนา
คนที่มีความสามารถใน“การคิดเชิงระบบ”(system thinking) เพื่ อ วิ เ คราะห์
ท�าความเข้าใจและรับมือกับระบบทีซ่ บั ซ้อนของสิ่ ง แวดล้ อ มและนิ เ วศวิ ท ยาในโลกปั จ จุ บั น ที่ มี ค วามผั น ผวนไม่ แ น่ น อนเราต้ อ งการพั ฒ นาคนที่ มี ค วามสามารถ
ใน “การร่วมไม้ร่วมมือ” (collaboration)มี ค วามเข้ า อกเข้ า ใจและเคารพในความ
ต้องการ มุมมอง และการปฏิบัติของคนอื่ น ๆ เพื่ อ ที่ จ ะท� า ให้ ค นที่ มี ปู ม หลั ง และพื้ น ฐานต่ า งกั น สามารถท� า งานหรื ออยู่ร่วมกันได้, “การคิดเชิงวิพากษ์วิจารณ์”(critical thinking) การพัฒนาคนทีก่ ล้าคิดและตัง้ ค�าถามกับธรรมเนียม การปฏิบตั ิ หรือความเห็น
ต่างๆ ในสังคม เพื่อจะสะท้อนการให้คุณค่าจากการท�าความเข้าใจและการปฏิบัติของแต่ละคน
เพื่อช่วยให้สามารถเลือกทางเลือกที่ยั่งยืนต่อตัวเอง สังคม และสิ่งแวดล้อมมากยิ่งขึ้นในอนาคต
เป็นต้น

แต่รวมถึงเรื่องเล่าเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ของชุมชน การเล่าถึงเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น เรื่องราว
เกี่ยวกับมรดกทางวัฒนธรรมที่เป็นนามธรรม (Intangible Cultural Heritage หรือ ICH) เช่นเพลงพืน้ บ้าน หัตถกรรมพืน้ บ้าน และเทคนิคการด�าเนินชีวติ เฉพาะของท้องถิน่ ต่างๆ5 องค์ความรู้
และประสบการณ์ที่สั่งสมมานานในท้องถิ่นซึ่งส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่นในรูปแบบเรื่องเล่า สามารถ
น�ามาใช้เป็นองค์ประกอบหรือเครื่องมือในการเรียนรู้หรือการศึกษา เพื่อเสริมสร้าง “ความรู้
ความสามารถด้านความยั่งยืน” (sustainability competencies) ให้กับผู้เรียนได้
ตัวอย่างที่ 1 จากเรื่อง “หงส์บาดเจ็บ” ที่ยกมาในตอนต้นของคู่มือฉบับนี้ ชวนให้เรา
มีความเข้าใจและตระหนักถึงการมีความเมตตากรุณาต่อสิง่ ต่างๆ ในมิตดิ า้ นสิง่ แวดล้อมเราสามารถ
พิจารณาถึงการใช้ประโยชน์จากสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติโดยถือว่าสรรพสิ่งทั้งหลาย
แม้แต่สิ่งมีชีวิตเล็กๆ อย่างหงส์นั้นต้องได้รับการปฏิบัติด้วย “ความเมตตากรุณา” ซึ่งอาจถือเป็น
คุณค่าหลักที่ได้จากการฟังเรื่องเล่าเรื่องนี้ สามารถน�าไปใช้กับการเรียนการสอนในโรงเรียน หรือสร้างการเรียนรู้ในสังคมจากแก่นของเรื่องเล่าเช่นนี้ได้

» 2. เรื่องเล่าท้องถิ่นกับการเรียนรู้เพื่อความยั่งยืน
(People’s stories for sustainability competencies)โครงการเรือ่ งเล่าของผูค้ นและความหลากหลายทางชีวภาพท้องถิน่ “People’s Stories
and Local Biodiversity: Environmental Education Activities) ด�าเนินการมาตั้งแต่ พ.ศ.
2557 โดยองค์การแม่โขงวอทช์ (Mekong Watch) ได้เริ่มด�าเนินการเก็บรวบรวม “เรื่องเล่า
ท้องถิน่ ” ทีเ่ ล่าโดยชาวบ้านในพืน้ ทีต่ า่ งๆ และใช้เรือ่ งเล่าเหล่านัน้ เพือ่ จัดการศึกษาด้านสิง่ แวดล้อม
ให้กับเด็กๆ ในประเทศไทย ลาว และกัมพูชา4 เรื่องเล่าที่ว่านี้ ไม่จ�ากัดเฉพาะนิทานพื้นบ้าน
4

Mekong Watch. 2018. Recapturing the biodiversity of communities through people’s stories:
Environmental education activities for Thailand and Laos. Tokyo: Mekong Watch.
14

5

UNESCO. 2015. Learning with intangible
heritage for a sustainable future: Guidelines
for educators in the Asia-Pacific region.
Paris: UNESCO, pp. 12-15; กระทรวงวัฒนธรรม
มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรม
http://ich.culture.go.th/index.php/th15

ตัวอย่างที่ 2 นิทานเรื่อง “น�า้ หยดเดียว” ของชนเผ่าเกชัว (Quechua) จากเทือกเขา
แอนดีสในละตินอเมริกา เรื่องมีอยู่ว่า

ครั้งหนึ่งได้เกิดไฟไหม้ป่าอย่างรุนแรง สัตว์น้อยใหญ่ แมลงมากมาย และนกนานาพรรณ เร่งอพยพหนีตาย แต่กลับมีนกฮัมมิงเบิร์ดตัวหนึ่งชื่อว่า
“คูรคิ นิ ดิ” ซึง่ เป็นภาษาถิน่ แปลว่า “นกสีทอง” ทีไ่ ม่ยอมหนีไป เจ้านกน้อยนี้
บินกลับไปกลับมาระหว่างไฟป่าและหนองน�า้ เพื่อน�าหยดน�้าจากปากเล็กจิ๋วของมันไปหยดลงบน
กองไฟทีละหยด เมื่อเหล่าสัตว์เห็นก็พากันหัวเราะเยาะใส่เจ้าคูริคินดิและเอ่ยถามว่า “เจ้าท�า
เช่นนั้นท�าไมน่ะ” … “ข้าเพียงท�าในส่วนที่ข้าท�าได้” คูริคินดิตอบ6ในการด�าเนินชีวิตอย่างเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมและมีส่วนร่วมในการสร้างสังคมที่ยั่งยืน
หลายครั้งอาจเกิดค�าถามในใจว่า “เราจะเปลี่ยนอะไรได้ หรือได้เพียงน้อยนิดเท่านั้น” ค�าถาม
ในใจนี้อาจท�าให้เรารู้สึกไร้พลัง อยากยอมแพ้ และที่สุดก็ล้มเลิกความตั้งใจ แต่เรื่องเล่าของนก
ฮัมมิงเบิร์ด คูริคินดิ หรือเจ้านกสีทองนั้นช่วยเตือนใจเราว่า การลงมือปฏิบัติในสิ่งเล็กๆ น้อยๆ
ที่เราพอท�าได้นั้นย่อมมีความหมาย การตระหนักเช่นนี้เองที่เป็นจุดเริ่มต้นของการพัฒนาความ

สามารถใน “การคิดเชิงวิพากษ์” (criticalthinking competency) อย่างไรก็ตาม
การเพียรพยายามท�าสิง่ เล็กน้อย เพียงล�าพัง
นั้นไม่อาจจะแก้ปัญหาใหญ่ๆ ได้ จึงท�าให้
ต้องคิดต่อไปอีกว่าแล้วเราต้องท�าเช่นไร?
ในการสร้างกระบวนการเรียนรู้ให้สามารถ
เสริ ม จุ ด นี้ ไ ด้ ด ้ ว ยการน� า พาผู ้ เ รี ย นสร้ า งเรื่องเล่าหรือเสริมต่อเรื่องที่ฟังมา ให้มา
ร่วมกันคิดต่อไปว่าพวกเราจะสามารถร่วมกันแก้ ป ั ญ หา หรื อ สร้ า งสั ง คมที่ ยั่ ง ยื น ดี ง ามในท้องถิ่นของเราและโลกใบนี้ร่วมกันได้
อย่างไร หรืออย่างน้อยทีส่ ดุ เราจะมีสว่ นร่วม
แบ่งเบาความยากล�าบากของผู้ที่ประสบปัญหาอยู่ได้อย่างไร เป็นต้น
ในอีกด้านหนึง่ จากนิทานของนกคูรคิ นิ ดิ เป็นเรือ่ งเล่าทีเ่ ล่าถึงสัตว์ทแี่ สดงออกได้เหมือน
มนุษย์ ซึง่ มักจะปรากฏในเรือ่ งเล่าพืน้ บ้านทัว่ ไป เมือ่ เราได้ยนิ เรือ่ งเล่าทีว่ า่ นก ปลา แมลง ต้นไม้
ดอกไม้ แสดงออกได้เหมือนมนุษย์หรือสามารถสื่อสารกับมนุษย์ได้ อาจจะท�าให้เราฉุกคิดใน
มิติเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับสรรพสิ่งในโลกนี้ว่าเคยใกล้ชิดและสื่อสารได้เข้าใจกัน
นอกจากนี้ ในหลายครั้งเรื่องเล่าพื้นบ้านยังเล่าถึงสิ่งที่ไม่มีชีวิตต่างๆ รอบตัวเราที่ผูกโยงเป็น
เครือญาติเป็นเพื่อนเป็นมิตรเป็นตัวละครในเรื่อง เช่น หิน เกลือ บ่อน�้า พระอาทิตย์ ลม หรือสายรุ้ง นั่นย่อมเป็นการแสดงออกถึงความสัมพันธ์ของคนในท้องถิ่นกับสิ่งแวดล้อมรอบตัวว่า
พวกเขาสัมพันธ์กับธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมเหล่านั้นอย่างไรบ้าง
» 3. การใช้เรื่องเล่าท้องถิ่นในกระบวนการเรียนรู้ด้านสิ่งแวดล้อมศึกษา

6

Tsuji, Shin’ichi. 2005. A hummingbird’s drop of water: What I can do now. Tokyo: Kobunsha, pp. 4-13.

16การน�าเสนอปัญหาด้านสิ่งแวดล้อมในปัจจุบันแม้จะมีการใช้ข้อเท็จจริงทางวิทยาศาสตร์
หรือสถิติต่างๆ เข้ามามีส่วนส�าคัญในการช่วยสร้างความตระหนักด้านสิ่งแวดล้อม แต่ความรู้
เพียงอย่างเดียวก็อาจไม่พอที่จะโน้มน้าวจูงใจให้ผู้คนในสังคมลุกขึ้นด�าเนินชีวิตอย่างเป็นมิตรกับ
สิ่งแวดล้อม หรือมีส�านึกในการปกป้องสิ่งแวดล้อมร่วมกัน เพราะพฤติกรรมของมนุษย์ไม่ได้ขึ้น
17อยู่กับข้อเท็จจริง ตัวเลข หรือองค์ความรู้
ภายนอกเพียงอย่างเดียว แต่ยังขึ้นอยู่กับ
ปัจจัยภายในจิตใจของคนผูน้ นั้ ว่าเขามีทศั นะกรอบศีลธรรม การให้คุณค่า ความเข้าใจ
ความเห็นอกเห็นใจต่อสรรพชีวิต ธรรมชาติ
และสิ่งแวดล้อมรอบตัวอย่างไร ในแง่นี้เอง
การสื่อสารผ่านสื่อที่เป็นเรื่องเล่าประเภท
นิทาน ต�านาน เรือ่ งเล่าท้องถิน่ ต่างๆ สามารถ
ช่วยจ�าลองประสบการณ์ และช่วยกระตุ้น
ให้ผู้เรียนเกิดการเปลี่ยนแปลงภายในจิตใจหรื อ การเปลี่ ย นแปลงในระดั บ เจตคติ ไ ด้ทั้งนี้เราอาจจะแยกแยะเหตุผลที่เรื่องเล่า
ท้องถิ่นสามารถมีอิทธิพลต่อการเปลี่ยนแปลงกระบวนทัศน์ด้านสิ่งแวดล้อมภายในจิตใจของเรา
ได้ด้วยเหตุผลดังนี้

เรือ่ งเล่าท้องถิน่ ในกระบวนการเรียนรูด้ า้ นสิง่ แวดล้อมศึกษานัน้ มีรปู แบบและวิธีที่ท�าได้
หลากหลาย จึงไม่ควรอย่างยิง่ ทีจ่ ะจ�ากัดเฉพาะการให้ผเู้ รียนนัง่ ฟังหรืออ่านเรือ่ งราวทีผ่ สู้ อนคัดสรร
มาให้เท่านั้น ส�าหรับในคู่มือเล่มนี้ เราต้องการน�าเสนอวิธีหรือกระบวนการอีกอย่างหนึ่งซึ่ง
พยายามให้ผู้เรียนมีส่วนร่วมอย่างเต็มที่ นั่นคือการจัดกิจกรรมให้ผู้เรียนไปเยี่ยมเยือนชุมชนของ
ตัวเอง เพื่อกระตุ้นให้พวกเขาได้ฟังและเก็บบันทึกเรื่องเล่า (ข้อมูล) โดยตรงจากผู้เฒ่าผู้แก่และ
ผูค้ นทีห่ ลากหลายในท้องถิน่ (ดูตวั อย่างเรือ่ งเล่าท้องถิน่ ในบทที่ 3) การเรียนรูโ้ ดยกิจกรรมทีม่ กี ารปฏิสมั พันธ์กบั สมาชิกชุมชนโดยตรงเช่นนี้ อาจช่วยให้ผเู้ รียนเข้าใจบริบทต่างๆ ทีท่ า� ให้คนในชุมชน
รวมถึงบรรพบุรุษของพวกเขา ที่ได้ช่วยกันท�านุบ�ารุงรักษาธรรมชาติสิ่งแวดล้อมและสร้างสรรค์
สังคมที่ยั่งยืนมาจนถึงรุ่นของพวกเขาในปัจจุบัน กิจกรรมเช่นนี้จะเอื้อให้ผู้เรียนพัฒนา “ความสามารถในการคิดเชิงระบบ” (systems thinking competency) นอกจากนี้ การฟังเรื่องเล่า
จากสมาชิกชุมชนที่หลากหลาย (ทั้งผู้หญิง ผู้ชาย คนหนุ่มสาว ผู้เฒ่าผู้แก่) อาจท�าให้ผู้เรียนได้ฟัง
การเล่าถึงสิ่งเดียวกัน เช่น เหตุการณ์ส�าคัญในชุมชน ภูมิประเทศ ทรัพยากรธรรมชาติ ฯลฯจากเนื้อเรื่องหรือรายละเอียดเนื้อหาที่มีความแตกต่างกัน เพราะผู้เล่าแต่ละคนล้วนมีมุมมอง
ประสบการณ์ และการตีความต่อสิ่งใดสิ่งหนึ่งหรือเหตุการณ์ใดเหตุ ก ารณ์ ห นึ่ ง ที่ ต ่ า งกั น ไป

1. เรื่องเล่าท้องถิ่นมักมีความเชื่อมโยงกับภูมิประเทศ (landscapes) หรือเหตุการณ์ที่
เกิดขึ้นในชุมชนซึ่งผู้เรียนมีความคุ้นเคยในวิถีชีวิตอยู่แล้ว เคยชื่นชมสิ่งแวดล้อมหรือภูมิทัศน์
รอบข้างอยู่แล้วและเมื่อได้ฟังหรืออ่านซ�้าจากเรื่องราวที่ผู้อื่นเล่าให้ฟังก็อาจรู้สึกว่ามันส�าคัญ
ยิ่งขึ้นอีก
2. เรื่องเล่าท้องถิ่นมักเป็นเรื่องสนุกที่ฟังหรืออ่านเพลิน เรื่องที่ถูกเล่าต่อกันมาจากรุ่น
สูร่ นุ่ หลายชัว่ อายุคน เป็นเครือ่ งพิสจู น์วา่ มันเป็นทีช่ นื่ ชอบของคนในชุมชน ซึง่ นับเป็นกระบวนการ
คัดสรรโดยธรรมชาติระดับหนึ่ง เพราะเรื่องที่น่าเบื่อหรือไม่มีความหมายคงไม่ถูกเล่าต่อและ
เลือนหายไปในที่สุด
3. เรื่องเล่าท้องถิ่นมักแฝงกรอบการมองและท�าความเข้าใจโลกรอบตัว เช่น การให้
คุณค่า บทเรียน หรือคติธรรม (moral statements) อันเป็นแนวทางที่ผู้เรียนสามารถน�าไป
ประยุกต์ใช้ได้ในหลายโอกาสที่ชีวิตอาจตกอยู่ในสถานการณ์ที่เราต้องท�าความเข้าใจสิ่งที่เกิดขึ้น
รอบตัวหรือต้องปรับเปลี่ยนวิธีคิดหรือกระบวนทัศน์ในการใช้ชีวิต
18

19

การเรียนรู้ โดยกิจกรรมที่มปี ฏิสัมพันธ์กบั
สมาชิกชุมชนโดยตรง อาจช่วยให้ผ้เู รียนเข้าใจบริบทต่างๆ
ที่ทา� ให้คนในชุมชนรวมถึงบรรพบุรุษของพวกเขาช่วยกันท�านุบ�ารุงสิง่ แวดล้อม
และสร้างสรรค์สงั คมที่ยั่งยืนมาจนถึงรุ่นของพวกเขาในปัจจุบัน

» 4. วัตถุประสงค์ของคู่มือสิ่งแวดล้อมศึกษาโดยการใช้เรื่องเล่าท้องถิ่น
“คู่มือสิ่งแวดล้อมศึกษาโดยการใช้เรื่องเล่าท้องถิ่น” ฉบับนี้จัดท�าขึ้นส�าหรับกลุ่ม
เป้าหมายคือนักการศึกษา หรือครู ที่สนใจจะใช้เรื่องเล่าจากชุมชนท้องถิ่นเป็นเครื่องมือประกอบ
การเรียนการสอนเรื่องสิ่งแวดล้อมโดยเฉพาะอย่างยิ่งในโรงเรียนประจ�าท้องถิ่นต่างๆ ทั้งนี้ได้
อาศัยประสบการณ์จากการจัดอบรมเชิงปฏิบตั กิ ารหลายครัง้ กับนักเรียนโรงเรียนระดับชัน้ ประถม
ศึกษาและมัธยมศึกษาตอนต้น ในชุมชนหลายแห่งในประเทศไทย เพื่อทดลองใช้เรื่องเล่าท้องถิ่น
ในการสอนสิง่ แวดล้อมศึกษากับเด็กๆ อันน�ามาสูก่ ารจัดท�าคูม่ อื ฉบับนี้ เพือ่ น�าเสนอหนึง่ ในวิธกี ารหรือกระบวนการทีผ่ สู้ อนสามารถน�าไปประยุกต์ใช้ในการกระตุน้ ให้ผเู้ รียนออกไปเยีย่ มเยือนชุมชน
เพื่อค้นหาผู้เล่าเรื่องที่ดี เฟ้นหาเรื่องเล่าที่ดี เก็บบันทึกเรื่องเล่าและแปลงเป็นวัตถุดิบและสื่อเพื่อ
การเรียนรู้ ทั้งในห้องเรียนและในกระบวนการศึกษารูปแบบอื่นๆ โดยที่ในคู่มือฉบับนี้ได้แบ่งการ
น�าเสนอเนื้อหาออกเป็น 3 ส่วนคือ

ซึง่ จะท�าให้ผเู้ รียนได้เรียนรูถ้ งึ ความหลากหลายซับซ้อนของโลกและสังคมมนุษย์ อันมีความขัดแย้ง
แตกต่างเป็นองค์ประกอบหนึ่ง การเรียนรู้เช่นนี้ถือเป็นการเสริมสร้างทักษะ “การคิดเชิงระบบ”(systems thinking) ให้กับผู้เรียน และท้ายที่สุด การที่ผู้เรียนได้เรียนรู้เรื่องราวเกี่ยวกับท้องถิ่น
ของตัวเอง อาจสามารถช่วยให้พวกเขาพัฒนาความสามารถในการตระหนักรู้ถึงตัวตน (selfawareness competency) ซึ่งหมายถึงการรู้หรือคิดได้ว่าพวกเขามีบทบาทหน้าที่อย่างไรใน
สังคมท้องถิน่ ทีพ่ วกเขาอาศัยอยู่ ในขณะเดียวกับทีพ่ วกเขาก็เป็นส่วนหนึง่ ของสังคมโลกด้วย

20

21

บทน�า
เริม่ ต้นด้วยการกล่าวถึงแนวคิดสากลเรือ่ ง “การศึกษาเพือ่ การพัฒนาทีย่ งั่ ยืน” หรือ ESD
และ “ความสามารถด้านความยั่งยืน” หรือ sustainability competencies เพื่อเป็นกรอบ
แนวคิดในการท�าความเข้าใจว่าเหตุใดเรื่องเล่าท้องถิ่นจึงเป็นประโยชน์ต่อการศึกษาสิ่งแวดล้อม
บทที่ 2ในบทนี้จะลงรายละเอียดถึงขั้นตอนและค�าแนะน�าในเชิงกระบวนการ การจัดให้ผู้เรียน
ลงไปเก็บข้อมูล (เรื่องเล่า) ในชุมชน แล้วน�าเรื่องเล่าปากเปล่าที่บันทึกมาแปลงเป็นสมุดภาพ
ซึ่งในส่วนนี้สามารถชมกระบวนการจัดกิจกรรมได้จาก ภาพยนตร์วิดีโอสั้น (https://www.
youtube.com/watch?v=EDZPwUPeipQ&feature=youtu.be) ซึง่ เป็นภาพยนตร์ทบี่ นั ทึกจาก
การจัดกิจกรรมอบรมเชิงปฏิบัติการสองครัง้ ส�าหรับนักเรียน 1 ครัง้ และส�าหรับครู 1 ครัง้ เป็นตัวอย่างการจัดกิจกรรมด้านสิ่งแวดล้อมศึกษาโดยใช้เรื่องเล่าของท้องถิ่น เพื่อผู้จัดกระบวนการ
ศึกษาสามารถน�าไปใช้ได้
บทที่ 3น�าเสนอตัวอย่างเรื่องเล่าสั้นๆ 6 เรื่องจากกระบวนการเก็บเรื่องเล่าในชุมชนของเด็กๆ
ในโรงเรียนที่ผ่าน ขั้นตอนการปรับประโยคหรือถ้อยค�าเพียงเล็กน้อยเพื่อให้เหมาะสมกับการ
น�าเสนอในรูปแบบสมุดภาพ
“สมุดภาพเรื่องเล่าท้องถิ่น” เป็นผลผลิตจากกระบวนการทั้งหมดที่น�าเสนอในคู่มือนี้
และสามารถน�าไปใช้เป็นวัตถุดิบประกอบการเรียนการสอนในสาระความรู้ต่างๆ ต่อไป หรือเก็บ
รวบรวมไว้ในห้องสมุดของโรงเรียนเพื่อให้นักเรียนทุกคนมาอ่านได้ ทั้งนี้ ส�าหรับตัวอย่างเรื่องเล่า
ทัง้ 6 เรือ่ งในบททีส่ ามของคูม่ อื ฉบับนี้ จะมีการวิเคราะห์เนือ้ หาของแต่ละเรือ่ งทิง้ ท้าย โดยหวังว่า
ตัวอย่างแนวทางการวิเคราะห์เนื้อหาเหล่านี้ จะช่วยให้ผู้สอนพัฒนาแนวทางในการน�าเรื่องเล่า
ไปใช้ในการสอนในชั้นเรียน หรือจัดกิจกรรมการเรียนรู้อื่นๆ เช่น อาจถามผู้เรียนว่าสิ่งที่ได้เรียนรู้
จากการอ่านเรื่องเล่าเหล่านี้คืออะไรในแง่ ข้อมูล คุณค่า บทเรียน เป็นต้น และอาจให้ผู้เรียนได้
แบ่งปันและเปรียบเทียบความเห็นหรือปฏิกิริยาที่แตกต่างของแต่ละคนต่อเรื่องเล่าเหล่านั้น

เนื้อหาของคู่มือฉบับนี้ไม่รวมถึงขั้นตอนหรือวิธีการผนวกรวมเรื่องเล่าท้องถิ่นเข้าเป็น
ส่วนหนึ่งของหลักสูตรการเรียนการสอน และไม่ครอบคลุมการประเมินประสิทธิผลของการใช้
เรือ่ งเล่าท้องถิน่ ในการศึกษาสิง่ แวดล้อม อย่างไรก็ตามองค์การร่วมมือทางการศึกษา วิทยาศาสตร์
และวัฒนธรรมระหว่างประเทศ หรือ ยูเนสโก มีเอกสารเผยแพร่7 เกี่ยวกับแนวทางในการสร้าง
หลักสูตรการศึกษาจากการเรียนรู้มรดกทางวัฒนธรรมที่เป็นนามธรรม (Intangible Cultural
Heritage หรือ ICH) เพื่ออนาคตที่ยั่งยืน โดยถือว่าเรื่องเล่าท้องถิ่นที่กล่าวถึงในคู่มือเหล่านี้เป็น
มรดกวัฒนธรรมทีเ่ ป็นนามธรรมประเภทหนึง่ และเอกสารดังกล่าวอธิบายขัน้ ตอนทีล่ ะเอียดมากขึน้
ท่านที่สนใจสามารถสืบค้นได้

7
22

UNESCO. 2015., pp. 44-53, 69-86.
23บทที่ 2เชื่อมชุมชนกับ
ห้องเรียนเข้าหากัน
Linking the community with the classroom

2425บทที่ 2เชื่อมชุมชนกับห้องเรียนเข้าหากัน
(Linking the community with the classroom)ในกระบวนการด�าเนินกิจกรรมของโครงการเรื่องเล่าของผู้คน ร่วมกับโรงเรียนต่างๆ
ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2557-2561 ที่ผ่านมานั้นมีกระบวนการเชื่อมโยงชุมชนในมิติทางประวัติศาสตร์
วัฒนธรรม นิเวศวิทยา และสิ่งแวดล้อมโดยมีขั้นตอนการด�าเนินกิจกรรมดังนี้
» 1. การเตรียมการ: ค้นหาเรื่องเล่าและผู้เล่าที่ดีในชุมชนของเรา
(Preparation: Finding good stories and story-tellers in our community)ก่อนจัดกิจกรรมพาผูเ้ รียนลงไปเยีย่ มเยือนชุมชนควรจะมีการระดมความคิดเห็นเกีย่ วกับชุมชนว่าผู้เรียนคิดว่าตัวเองมีความรู้สิ่งใดเกี่ยวกับชุมชนบ้าง และแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกันว่า
อะไรคือสิ่งที่น่าสนใจและน่าค้นหาหรือน่าเรียนรู้มากที่สุดในชุมชนโดยเฉพาะในเรื่องสิ่งแวดล้อม
หรือความคิด ความเชีอ่ วิถปี ฏิบตั ทิ เี่ กีย่ วข้อง ผลการแลกเปลีย่ นความคิดเห็นอาจจะมีการระบุถงึ
แม่น�้า, ป่าไม้, พญานาค ฯลฯ ในกรณีกิจกรรมเรื่องเล่าท้องถิ่นที่โรงเรียนบ้านห้วยกอกหนองเค็ม
อ�าเภอกุสุมาลย์ จังหวัดสกลนครนั้นได้เน้นในเรื่องเกี่ยวกับความคิด ความเชื่อ และความสัมพันธ์
ของคนกับธรรมชาติในกลุ่มชาติพันธุ์โทร�
(หรื อ ไทยโส้ ) เพราะที่ นั่ น ประชากร
ส่วนใหญ่เป็นกลุ่มชาติพันธุ์ที่พูดภาษาโทร�
ส่วนในกิจกรรมเรื่องเล่าท้องถิ่นในโรงเรียน
บ้านท่าสะอาด อ�าเภอเซกา จังหวัดบึงกาฬ
ได้เน้นในเรื่องประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม
การผลิ ต เกลื อ เพราะชุมชนนี้เป็นชุมชน
ที่มีความเป็นมาในฐานะชุมชนแหล่งผลิต
เกลื อ ขนาดเล็ ก ในบ่ อ เกลื อ โบราณกลางแม่ น�้ า สงคราม ซึ่ ง มี ค วามเชื่ อ มโยงกั บประวั ติ ศ าสตร์ ก ารตั้ ง ถิ่ น ฐานของชุ ม ชน
26ตลอดสายน�า้ ดังนัน้ หากในชุมชนนัน้ ๆ มีเรือ่ งราวความเป็นมาทีส่ า� คัญเด่นชัด เราสามารถเลือกเก็บ
เรื่องที่มีแก่นเรื่องหลักเพียงประเด็นเดียวเพื่อให้เกิดความชัดเจนในการเรียนรู้ประเด็นนั้นๆ หรืออาจจะเลือกเก็บเรือ่ งเล่าทีห่ ลากหลายจากผูค้ นหลายกลุม่ เพือ่ ชีใ้ ห้เห็นความสัมพันธ์ทหี่ ลากหลาย
ของคนในชุมชน แล้วแต่วา่ การแลกเปลีย่ นความคิดเห็นของผูเ้ ข้าร่วมกิจกรรมหรือชุมชนทีเ่ กีย่ วข้อง
มีความต้องการอย่างไร
1.1 การค้นหาเรื่องเล่าที่ดี
ลังจากแลกเปลี่ยนความคิดเห็นเกี่ยวกับชุมชนแล้วควรตกลงกันให้แน่ใจว่า
อะไรคือ “เรื่องเล่าที่ดี” ที่เหมาะส�าหรับใช้กับการสร้างกระบวนการเรียน
การสอน ในที่นี้จะกล่าวถึงเรื่องเล่าที่ดีส�าหรับการจัดกระบวนการเรียนรู้
ด้านสิ่งแวดล้อมศึกษา หรือเรื่องเล่าที่มีความเชื่อมโยงกับประเด็นด้านสิ่งแวดล้อม เรื่องเล่าที่
เกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์ชุมชน ซึ่งมักอธิบายที่มาว่าเหตุใดชุมชนนี้จึงตั้งขึ้นและเจริญรุ่งเรือง
สืบมา, ทีม่ าของชือ่ ชุมชน, ความเป็นมาของสถานทีต่ งั้ หรือแหล่งทรัพยากรทีส่ า� คัญ ประสบการณ์
การใช้ประโยชน์ทรัพยากรในชุมชน ความศักดิ์สิทธิ์ ข้อห้ามต่างๆ เกี่ยวกับการใช้หรือการดูแล
รักษาแหล่งทรัพยากรเหล่านัน้ เช่น แม่นา�้ , หนองน�า้ , ป่าไม้, ภูเขา, พืช, สัตว์ ฯลฯ เรือ่ งเล่าเหล่านี้
นับเป็นเรื่องเล่าที่ดีส�าหรับกิจกรรมด้านสิ่งแวดล้อมศึกษาเพราะผู้เรียนหรือคนในชุมชนคุ้นเคย
กับสิ่งแวดล้อมเหล่านี้อย่างดี การได้เรียนรู้
เรื่องเล่า ประวัติศาสตร์ความเป็นมา หรือความศักดิ์สิทธิ์ต่างๆ ก็จะสามารถท�าให้
เกิดการเรียนรู้ที่มากขึ้นเกี่ยวกับสิ่งเหล่านั้น
ท�าให้เขาเห็นหรือมีประสบการณ์ที่เชื่อม
สัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมเหล่านั้นมากยิ่งขึ้น
เรือ่ งเล่านัน้ อาจจะสัน้ หรือยาวก็ไม่ใช่ปญั หาหากเรื่องเล่าเหล่านั้นเป็นเรื่องที่สนุกสนาน
ดึงดูดความสนใจ แต่ในการน�าไปใช้จริง
ส�าหรับการเรียนการสอนเรือ่ งเล่าทีไ่ ม่ยาวนัก
และมีเอกภาพนัน้ เหมาะสมกว่า ในเรือ่ งเล่า
ของชุมชนแต่ละเรื่องเรามักจะพบคุณค่า
27

ทางศีลธรรมที่แทรกอยู่ในนั้น เช่น เรื่องหงส์บาดเจ็บ ที่ยกมาแสดงในตอนต้นของคู่มือนั้นมีแก่น
ความคิดทางศีลธรรมในเรื่องเกี่ยวกับ ความเมตตากรุณาต่อสิ่งต่างๆ นอกจากนี้เรื่องเล็กๆ น้อยๆ
ง่ายๆ ก็เป็นอีกเรื่องหนึ่งที่จัดว่าเป็นเรื่องดีส�าหรับการน�าไปจัดกระบวนการเรียนรู้
1.2 ผู้เล่าเรื่องที่ดี
ผู้เล่าเรื่องที่ดี ก็เป็นอีกองค์ประกอบหนึ่งส�าหรับการเรียนรู้ไม่ใช่เพียงเรื่องที่ดีเท่านั้น
เพราะผู้เล่าเรื่องที่ดีจะสามารถมีกลวิธี หรือเทคนิคการเล่าที่ดีเพื่อดึงดูดความสนใจของผู้ฟัง
ให้อารมณ์ความรู้ตามเรื่องที่เล่า หรือสามารถอธิบายคุณค่าของเรื่องที่เล่าได้ นักเล่าเรื่องที่ดีนั้น
เป็นได้ทั้งชายและหญิง คนเฒ่าคนแก่ หรือคนหนุ่มสาว
คนเล่าเรือ่ งเกีย่ วกับสิง่ แวดล้อมอาจจะไม่จา� เป็นต้องเป็นคนทีม่ ชี อื่ เสียงมีหน้ามีตาในชุมชน
แต่ควรเป็นคนที่มีชีวิตและประสบการณ์ หรือประกอบอาชีพที่พึ่งพาสัมพันธ์กับการใช้ทรัพยากรธรรมชาติ ทั้งนี้จากประสบการณ์การเข้าไปในชุมชนหลายครั้งพบว่า คนที่ท�ามาหากินเหล่านี้
อาจจะยังไม่ชินไม่คุ้นเคยกับกิจกรรม จึงควรมีการไปเยี่ยมเยือนสร้างความคุ้นเคยก่อนที่จะพา
ผูเ้ รียนไปฟังเรือ่ งเล่าจากประสบการณ์ของเขา และเพือ่ จะได้สร้างความสัมพันธ์ทดี่ ตี อ่ คนในชุมชน
การเดินทางไปฟังเรื่องเล่าในชุมชนก็เป็นโอกาสที่ดีในการสร้างความสัมพันธ์กับชุมชนและสิ่ ง แวดล้ อ มในชุ ม ชนมากกว่ า การนั่ ง ฟั งเรื่องเล่าในห้องเรียน นอกจากนี้บรรยากาศ
ในชุมชนก็จะสามารถสร้างจินตนาการและ
ความรู้สึกใกล้ชิดกับเรื่องที่ฟังได้มากกว่าผู ้ เ ล่ า เรื่ อ งก็ อ าจจะรู ้ สึ ก ผ่ อ นคลายเป็ นธรรมชาติได้มากกว่า กิจกรรมเล่าและฟัง
เรื่องเล่าจึงควรจัดอยู่ในสถานที่จริง เช่นเล่าเกีย่ วกับป่าก็เล่าในป่า หรือใต้ตน้ ไม้ใหญ่
อาจจะเป็นบ้านของผูเ้ ล่าเอง หรืออาจจะเป็น

28คนเล่าเรือ่ งเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อม
อาจจะไม่จา� เป็นต้องเป็นคนที่มชี ื่อเสียงมีหน้ามีตาในชุมชน
แต่ควรเป็นคนที่มชี ีวิตและประสบการณ์ หรือประกอบอาชีพ
ที่พงึ่ พาสัมพันธ์กบั การใช้ทรัพยากรธรรมชาติ

ศาลากลางบ้าน ซึง่ จะต้องเป็นทีท่ สี่ งบเงียบกว้างขวางพอส�าหรับผูเ้ รียน ได้นงั่ อย่างผ่อนคลายและ
มีพื้นที่ส�าหรับจดบันทึกเรื่องเล่าได้อย่างสะดวก
อกจากนี้เรายังต้องการสถานที่ส�าหรับท�ากิจกรรมปฏิบัติการเกี่ยวกับเรื่อง
เล่าหลังจากเก็บบันทึกเรื่องเล่ามาแล้ว ซึ่งควรเป็นพื้นที่ที่กว้างขวางพอ
ส�าหรับกิจกรรมการเคลื่อนไหว เช่น การเดิน การเล่นเกมส์ การวาดภาพ
การท�ากิจกรรมกลุ่มต่างๆ ทั้งนี้การจัดเตรียมอุปกรณ์ส�าหรับการจัดกิจกรรม เช่น กระดาษสีสัน
และขนาดต่างๆ, ปากกาหลากสี, ดินสอ และอุปกรณ์การเรียนการสอนอื่นๆ ให้พร้อม ก็จะช่วย
ท�าให้กิจกรรมด�าเนินไปอย่างราบรื่น
» 2. การด�าเนินกิจกรรมเรื่องเล่าท้องถิ่น
ในคู่มือนี้จะขอยกตัวอย่างขั้นตอนการด�าเนินกิจกรรมเชื่อมโยงระหว่างชุมชนและ
ห้องเรียนด้านสิ่งแวดล้อมศึกษา จากประสบการณ์การจัดกิจกรรมการประยุกต์ใช้เรื่องเล่าของ
ผู้คนกับกระบวนการจัดการเรียนรู้ด้านสิ่งแวดล้อมศึกษาแต่ละครั้งซึ่งใช้เวลาครั้งละ 3 วันดังนี้

29

การเรียนรู้วันแรก

ตัวอย่างกิจกรรมสันทนาการ

1) การปฐมนิเทศ หรือการแนะน�ากิจกรรม (Orientation)» กิจกรรมแนะน�าตัว

การปฐมนิเทศเป็นกิจกรรมที่จัดขึ้นเพื่อให้ผู้เข้าร่วมกิจกรรมได้เตรียมความพร้อมก่อน
ลงไปฟังเรื่องเล่าในชุมชน โดยเน้นเตรียมความพร้อม 2 ด้านได้แก่

• วัตถุประสงค์กิจกรรม :1.1 ด้านความรู้สึกหรือกิจกรรมสันทนาการ (Ice-breaking) เพื่อให้ผู้เข้าร่วมกิจกรรม
รู้สึกผ่อนคลาย สร้างความคุ้นเคยและความตื่นตัวกระฉับกระเฉงตลอดเวลา
1.2 ด้านการเสริมสร้างทักษะและแนะน�าเครื่องมือในการเก็บข้อมูลชุมชน เพื่อให้
ผู้เข้าร่วมกิจกรรมสามารถบันทึก รวบรวมและวิเคราะห์ข้อมูลเรื่องเล่าในชุมชน
มาถ่ายทอดสู่สาธารณะหรือน�ามาจัดการเรียนรู้ต่อไป
กิจกรรมสันทนาการ (Ice-breaking)กิจกรรมสันทนาการเป็นกิจกรรมที่สร้างความคุ้นเคยกัน และยังเป็นการประเมินกลุ่ม
เรียนรู้เบื้องต้นว่ามีความพร้อมที่จะท�ากิจกรรมข้างหน้ามากน้อยแค่ไหน ลักษณะกิจกรรมที่
น�ามาใช้ในช่วงนี้ส่วนใหญ่จึงเป็นกิจกรรมลักษณะฐานกาย (การเคลื่อนไหวร่างกาย) หรือการท�า
กิจกรรมนิ่งๆ อยู่กับตัวเองและใคร่ครวญความรู้สึกในขณะนั้น รวมถึงการเน้นสร้างความสัมพันธ์

เพื่อให้ผู้เข้าร่วมกิจกรรมได้รู้จัก คุ้นเคยกัน
มากขึ้นและเพื่อประเมินความคาดหวัง ตลอดจนความ
สนใจของผู้เข้าร่วมกิจกรรม
• สาระส�าคัญ :กิจกรรมแนะน�าตัวเป็นกิจกรรมส�าหรับการเตรียมความพร้อมในการเรียนรู้ของผู้ร่วม
กิจกรรม โดยการนั่งสงบใจระยะเวลาสั้นๆ ส�ารวจความคิด ความรู้สึกของตัวเองในช่วงขณะนั้น
จากนั้นให้แต่ละคนแนะน�าตัวเองต่อกลุ่ม โดยการบอกข้อมูลส่วนตัว เช่น ชื่อ, สังกัดโรงเรียน,ชั้น (ในกรณีเป็นนักเรียน) เป็นต้น เพื่อให้ทุกคนในกลุ่มได้รู้จักกันและเข้าใจกันเบื้องต้น
• ผู้ร่วมกิจกรรม : 30-40 คน (โดยประมาณ)• การจัดสถานที่ส�าหรับด�าเนินกิจกรรม :จัดห้องแบบไม่เป็นทางการ โดยทุกคนนั่งล้อมวงกับพื้นแต่อาจมีเก้าอี้ส�าหรับผู้ที่สุขภาพ
ไม่เหมาะแก่การนั่งฟัง นอกจากนี้ ขนาดของห้องควรจะมีพื้นที่เพียงพอต่อการนั่งห่างกันคนละ
ประมาณ 1 ช่วงแขน ภายในห้องควรจะมีความเงียบไม่ถูกรบกวนจากภายนอก เพื่อเอื้อต่อการ
ใช้เสียงและการรับฟัง
• ระยะเวลา : ประมาณ 40-60 นาที (ขึ้นอยู่กับจ�านวนผู้เข้าร่วม)3031

• ตารางเวลาการท�ากิจกรรม :กิจกรรม

เวลา (โดยประมาณ)• ผู้น�ากิจกรรมเกริ่นน�า

2-5 นาที

• นั่งสงบใจ (ภาวนาสั้น)5-10 นาที

• ผู้น�ากิจกรรมและผู้เข้าร่วมแนะน�าตัว

30-40 นาที• ขั้นตอนการด�าเนินกิจกรรม :» เกมลมเพ – ลมพัด

1. ผู้น�ากิจกรรมเกริ่นน�าและเชิญให้ผู้เข้าร่วมกิจกรรมนั่งสงบใจ ผ่อนคลาย ส�ารวจ
ความรูส้ กึ ของตนในช่วงชีวติ ปัจจุบนั และส�ารวจความรูส้ กึ / ความพร้อมต่อการอบรม

• วัตถุประสงค์ :2. ผู้เข้าร่วมกิจกรรม ผู้นา� กิจกรรม แนะน�าตัวเองต่อกลุ่ม โดยบอกชื่อจริง ชื่อเล่น ชั้น(ถ้าเป็นครู/ผู้ใหญ่ สามารถบอกข้อมูลการท�างานได้ด้วย)เพื่อสร้างความสัมพันธ์ เน้นความคล่องแคล่ว ว่องไว ฝึกสมองและประสาทให้ว่องไว
สร้างความคุ้นเคยสนุกสนาน
• จ�านวนผู้เล่น : ไม่จ�ากัดจ�านวน / ไม่ต้องใช้อุปกรณ์ใดๆ
• ส่วนสถานที่ : ควรจะเป็นห้องโล่งหรือสนามกลางแจ้ง
• ระยะเวลา : เล่นได้ไม่จ�ากัดเวลา ขึ้นอยู่กับความสนุกสนานและเป้าหมายของผู้น�าเกม
• ขั้นตอนการด�าเนินกิจกรรม :1) ผู้น�ากิจกรรมจะอธิบายเกมให้ฟังโดยละเอียด โดยจะเริ่มต้นพูดเสียงดัง ว่า “ลมเพลมพัด” ให้ผู้เข้าร่วมถามกลับมาพร้อมกันว่า “พัดอะไร”32

33

2) หลังจากนั้นผู้น�ากิจกรรมจะสั่งต่อว่า “พัดคนที่.....(แล้วแต่จะสั่งเพื่อจ�าแนกประเภท
หรือหมวดหมู่ของผู้เข้าร่วมกิจกรรม” เช่น พัดคนที่เรียนอยู่ชั้น ป. 2 ใครที่รู้ตัวเอง
ว่าอยู่ชั้น ป.2 ก็ให้วิ่งสลับที่ โดยให้วิ่งไปอยู่ฝั่งตรงข้าม (อย่างรวดเร็ว) เปลี่ยนค�าสั่ง
ลักษณะนี้ไปเรื่อยๆ ในกิจกรรมด้านสิ่งแวดล้อมอาจจะใช้ค�าสั่งที่มีมิติสิ่งแวดล้อม
เช่น พัดคนใส่เสื้อสีเขียว พัดคนที่ปลูกต้นไม้แล้วในเดือนนี้ พัดคนที่ไม่รับถุงพลาสติก
จากร้านค้า เป็นต้น
3) ผู้น�ากิจกรรม ถามอีกว่า “ลมเพลมพัด” ผู้เข้าร่วมถามกลับมาอีกว่า “พัดอะไร”พัดคนทีใ่ ส่ตมุ้ หู, พัดคนทีใ่ ส่เสือ้ ยืด, พัดคนทีใ่ ส่เสือ้ แขนยาว, พัดคนสวย, พัดคนหล่อ,พัดผู้ชาย, พัดผู้หญิง ฯลฯ ขึ้นอยู่กับผู้น�ากิจกรรม ซึ่งสามารถคิดค�าสั่งที่ให้ความรู้
และมิติสิ่งแวดล้อม ถ้าอยากให้เกมสนุกอาจจะมีการแข่งขันหรือมีกติกาจับคนช้า
ส่วนคนที่ช้าในแต่ละรอบจะได้ท�าอะไรขึ้นอยู่กับผู้นา� กิจกรรม
ทัง้ สองกิจกรรมทีย่ กตัวอย่างไปนัน้ เป็นแค่สว่ นหนึง่ ของกิจกรรมหรือเกมละลายพฤติกรรม
ที่มีมากมายหลากหลายที่น�ามาใช้ปรับเปลี่ยนพฤติกรรมจากความเคร่งขรึม สงวนท่าที ไม่กล้าแสดงออก มาเป็นยิ้มแย้ม กล้าแสดงออก เปิดใจร่วมกัน สร้างสรรค์บรรยากาศให้ทุกคนรู้จักกัน
ก่อให้เกิดสัมพันธภาพทีด่ ตี อ่ กัน พอละลายพฤติกรรมผูเ้ ข้าร่วมเสร็จแล้ว ผูจ้ ดั สามารถชีแ้ จงขัน้ ตอนวิธกี ารด�าเนินกิจกรรมทีจ่ ะเกิดขึน้ ในกระบวนการเรียนรูท้ งั้ หมดให้ผเู้ ข้าร่วมกิจกรรมทราบเบือ้ งต้นร่วมกันได้อีกด้วย

» เกมไปจ่ายตลาด
• วัตถุประสงค์ :1. เพื่อสร้างความสนุกสนาน ความคุ้นเคย แบบเบาๆ
2. เพื่อน�าเข้ากิจกรรมส�ารวจข้อมูล การฝึกจ�าแนกข้อมูลแบบง่ายๆ ก่อนท�ากิจกรรม
ส�ารวจหรือจัดการข้อมูลต่างๆ
(ในกิจกรรมสิ่งแวดล้อมศึกษาหรือการเก็บข้อมูลในชุมชนท้องถิ่น กิจกรรมไปจ่ายตลาด
ถูกออกแบบให้เป็นกิจกรรมน�าเข้า เพื่อส�ารวจความรู้หรือข้อมูลพื้นฐานของทรัพยากรที่มีอยู่ใน
ท้องถิน่ เช่น ชือ่ และชนิดของปลา, ชือ่ ของผักพืน้ บ้าน หรือ เห็ดชนิดต่างๆ ทีม่ อี ยูใ่ นชุมชน เป็นต้น)• วิธีการเล่น :1) ให้ผู้เข้าร่วมกิจกรรมนั่งล้อมเป็นวงกลม
2) ให้มีคนท�าหน้าที่เป็นผู้น�าเล่นเกม 1 คน คนน�าเล่นจะเป็นคนพูดขึ้นมา ว่า“จะไปจ่ายตลาด”3) ให้คนที่นั่งล้อมวงถามกลับมาพร้อมกัน ว่า “ไปซื้ออะไร?”4) ให้คนน�าเล่นตอบว่า “จะไปซือ้ ........” สิง่ ทีจ่ ะไปซือ้ ในทีน่ จี้ ะต้องเป็นหัวข้อเรือ่ งกว้างๆ
ที่ผู้เล่นสามารถคิดหาสิ่งที่จะไปซื้อได้หลากหลาย เช่น ไปซื้อผัก, ไปซื้อผลไม้, ไปซื้อ
ปลา, ไปซื้อสัตว์เลี้ยง เป็นต้น
5) หลังจากผู้น�าเล่นบอกหัวข้อสิ่งที่จะไปซื้อแล้ว ให้ทุกคนนึกสิ่งนั้นไว้ในใจ เช่น จะไปซื้อผัก ก็ให้ผู้ที่นั่งล้อมวงคิดชื่อผักคนละ 1 ชนิด พอคิดได้แล้วให้หันไปบอกคนข้างๆ
(ด้านขวา) เพื่อเป็นพยานว่าแต่ละคนได้คิดชื่อนี้ไว้แล้ว

3435

6) ขั้นตอนต่อไป พอทุกคนคิดชื่อสิ่งที่จะไปซื้อได้แล้ว ให้คนน�าเอ่ยชื่อชนิดของสิ่งที่จะ
ซื้อมาทีละชนิด ให้ครอบคลุมและหลากหลายที่สุด (ดังนั้น คุณสมบัติของผู้น�าเกมนี้
จะต้องเป็นคนที่มีข้อมูลพื้นฐานหรือรู้จักชื่อ ประเภทองค์ประกอบของหัวข้อเรื่อง
(Topic) เป็นอย่างดี เช่น ถ้าจะไปซือ้ ผัก คนน�าก็ตอ้ งรูจ้ กั ชือ่ ผักหลากหลายชนิด เป็นต้น
7) หลังจากนั้น ผู้เล่นที่นั่งในวงต้องรอฟังว่า คนน�าจะเอ่ยชื่ออะไรออกมา ถ้าตรงกับที่
ตัวเองเลือกไว้ ให้ออกมาเดินต่อหลังคนน�าเล่น จ�านวนคนจะเพิม่ ขึน้ เรือ่ ยๆ ตามรายชือ่
ที่ผู้น�าเกมเอ่ยถึง
8) สุดท้าย คนน�าเล่น จะตะโกน ว่า “ตลาดวาย” ให้ทุกคนที่ออกมาต่อหลังรีบวิ่งกลับ
ไปนั่งที่ว่างให้เร็วที่สุด คนไหนเข้าไปนั่งช้า ก็จะถูกให้มาเป็นคนน�าเล่น ต่อไป
หมายเหตุ : คุณสมบัติของเกมนี้ นอกจากวัตถุประสงค์การเรียนรู้ที่ว่าไปข้างต้นแล้ว
ยังช่วยฝึกการกล้าแสดงออกและฝึกไหวพริบในการคิดหาประเด็นหรือหัวข้อที่จะมาพาคนอื่น
เล่นอีกด้วย
2) กิจกรรมเสริมทักษะและแนะน�าเครื่องมือในการเก็บข้อมูล
ในการด�าเนินกิจกรรมเชื่อมโยงระหว่างชุมชนและห้องเรียนด้านสิ่งแวดล้อมศึกษา จากประสบการณ์การจัดกิจกรรมการประยุกต์ใช้เรือ่ งเล่าชุมชน ขัน้ ตอนส�าคัญคือการลงไป เก็บรวบรวม
เรื่องราวที่เป็นเรื่องเล่าในชุมชน นิทานพื้นบ้านต่างๆ จากแหล่งข้อมูลที่เป็นบุคคล และสถานที่
เป็นต้น ซึ่งในการเก็บรวมรวมข้อมูลที่ว่านั้นจ�าเป็นต้องอาศัยทักษะที่จ�าเป็น เช่น ทักษะการฟัง,การซักถาม, การบันทึก (ด้วยการเขียนหรือการวาดภาพ), การท�าแผนที่ เป็นต้น

36ตัวอย่างกิจกรรมเสริมทักษะและเครื่องมือ
» เกมศิลปะ 25 ช่องวัตถุประสงค์ :1) เพื่อสร้างความมั่นใจในการท�างานศิลปะและเชื่อมโยงสู่การเรียนรู้
2) เพื่อปูพื้นฐานการเก็บข้อมูลด้วยการบันทึก ทั้งเป็นภาพและการเขียน
อุปกรณ์ : กระดาษ เอ 4 , ปากกาสี, หรือดินสอ, แผ่นรองวาดหรือ สมุดบันทึก
ขั้นตอนการเล่นเกม :ผูน้ า� กิจกรรมให้ผเู้ ข้าร่วมกิจกรรม พับกระดาษ (A4) ให้ได้ จ�านวน 25 ช่องและชวนเชิญ
ให้ทงิ้ ความสวยและความเหมือนออกไป เน้นภาพทีเ่ ราวาดสามารถสือ่ สารได้ อย่างน้อยอันดับแรก
เพื่อสื่อสารกับตัวเองได้ จากนั้นก็ได้เวลาลงมือวาด โดยผู้น�ากิจกรรมจะเป็นคนให้เงื่อนไขและ
ให้โจทย์
เงื่อนไข : คือ วาดอย่างรวดเร็ว (โจทย์แต่ละข้อให้เวลาอย่างมาก 5 วินาที)37ตัวอย่างโจทย์ :• วาดจากสิ่งที่ใกล้ตัว เช่น ปากกา หมวก สมุดบันทึก แว่นตา เก้าอี้
• วาดจากสิ่งที่ไกลตัว เช่น ต้นไม้ ดอกไม้ กอไผ่ ก้อนเมฆ พระอาทิตย์
• วาดจากความทรงจ�า เช่น คน (ดารา) ญาญ่า ณเดชน์ น�้าตก แม่น�้าปิง เสาธง
• วาดจากจินตนาการ เช่น นางฟ้า เทวดา ผี นรก สวรรค์
• วาดเชิงสัญลักษณ์ เช่น สันติภาพ ความดี ความรัก ความชั่วร้าย ความสามัคคี
วาดเสร็จให้เขียนชื่อตัวเองไว้ที่กระดาษแล้วส่งให้เพื่อนข้างๆ ช่วยตรวจ (กรณีนั่งเป็น
วงกลม นับเพื่อนยื่นให้เพื่อนคนที่สาม)สรุปกิจกรรม :ผู้น�ากิจกรรมชวนพูดคุยถึงความรู้สึกจากการวาดรูปและเชื่อมโยงไปสู่เนื้อหาเรื่อง
การบันทึกข้อมูลเป็นภาพ กิจกรรมนีเ้ มือ่ ท�าบ่อยๆ จะท�าให้ผเู้ ข้าร่วมกิจกรรมมีความมัน่ ใจมากขึน้

» กิจกรรมวาดแผนที่ชุมชน
วัตถุประสงค์ :1) เพื่อฝึกทักษะการสังเกต การเก็บข้อมูลผ่านการเห็นสิ่งรอบตัว
2) เพื่อให้ผู้เข้าร่วมกิจกรรมได้เรียนรู้เกี่ยวกับชุมชนท้องถิ่นของตนเอง
การเตรียมการเพื่อจัดกิจกรรม :1) เตรียมข้อมูลพื้นฐานของชุมชน : ในกิจกรรมนี้เน้นศึกษาเรื่องเล่าท้องถิ่นและวิถีชีวิต
การหาอยูห่ ากินของคนในชุมชน เชือ่ มโยงกับทรัพยากรและสิง่ แวดล้อม ข้อมูลทีจ่ า� เป็นคือการเตรียมข้อมูลทางกายภาพทั่วๆ ไป (ที่ตั้งชุมชน แหล่งน�้า ป่าและบุคคล/ผู้รู้ใน
ชุมชน เป็นต้น)2) เตรียมชุมชน : การสร้างการมีส่วนร่วมตั้งแต่เริ่มต้น วางแผน เป็นที่ปรึกษาและให้
ข้อมูลแก่ผู้เข้าร่วมกิจกรรมจนกระทั่งประเมินการท�างานร่วมกัน เพื่อชุมชนจะได้มี
ความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่งของกิจกรรม
อุปกรณ์ : กระดาษ เอ 4 , ปากกาสี, หรือดินสอ, แผ่นรองวาด หรือ สมุดบันทึก

38

39

ขั้นตอนการจัดกิจกรรม :1) เริ่มจากแบ่งกลุ่ม (Grouping) ส�าหรับลงพื้นที่หมู่บ้าน (กรณีเด็กนักเรียนควรมีครู
และคนในชุมชนเป็นพี่เลี้ยง)2) ผู้น�ากิจกรรมให้แต่ละกลุ่มนึกทบทวนและจินตนาการถึงสภาพพื้นที่ของชุมชนตนเอง
ว่ามีสภาพเป็นอย่างไรบ้าง? มีอะไรอยู่ตรงไหน เช่น มีแม่น�้า มีป่าชุมชน มีสถานที่
ต่างๆ เช่น วัด โรงเรียน บ้านเรือน กระจายอยู่กันอย่างไร?
3) จากนัน้ ให้เด็กแต่ละกลุม่ วาดภาพชุมชนออกมาเป็นแผนทีอ่ ย่างง่ายๆ โดยแบ่งออกเป็น
ส่วนๆ ตามคุ้มบ้าน (หรือถ้ามีหลายหมู่บ้านใช้เป็นหมู่เลยก็ได้) โดยมีพี่เลี้ยง (ครูและ
ชุมชน) เป็นคนคอยให้คา� แนะน�า
4) จากนั้นให้เอาแผนที่อย่างง่ายมาต่อกันเป็นภาพใหญ่กลายเป็นแผนที่ทั้งหมู่บ้าน ฝีมือ
การวาดของเด็กๆ และพ่อแม่พี่น้องในชุมชน แต่แผนที่นี้ยังไม่สมบูรณ์ จะสมบูรณ์ได้
ต้องผ่านกิจกรรมส�ารวจชุมชนและลงไปฟังเรื่องเล่าในชุมชนจริงๆ

การเรียนรู้วันที่สอง
» 1. การลงไปฟังเรื่องเล่าในชุมชน
เป็นการน�าผู้เรียนเข้าไปหาคนเล่าเรื่องในชุมชน การจัดหรือพูดคุยสร้างบรรยากาศและ
ความใกล้ชิดกับคนเฒ่าคนแก่ในชุมชนกับผู้เรียน คือ หัวใจส�าคัญของกิจกรรม ให้เด็กมีแววตา
ของการเรียนรู้กระจ่างในและมีความสนุกสนานเป็นกันเองระหว่างคุณครู ผู้เฒ่าผู้แก่ เป็นต้น
ขั้นตอนการจัดกิจกรรม :1) ด�าเนินการออกส�ารวจ โดยมีครูและชุมชนเป็นพี่เลี้ยง โดย มีโจทย์ที่เป็นเป้าหมายใน
การเรียนรู้ดังนี้
• ท�าแผนที่ให้สมบูรณ์
• ประวัติผู้ให้ข้อมูล
• เรื่องเล่าชุมชน
2) ขณะเดิ น ไปเข้ า หมู ่ บ ้ า นให้ ว าดแผนที่
ไปด้วย (ต�าแหน่งผู้รู้, สถานที่, ป่าชุมชน
เป็นต้น) โดยให้ใช้วธิ วี าดภาพสิง่ ทีเ่ ห็นด้วยตา
ขณะทีเ่ ดินส�ารวจ เช่น มีตน้ ไม้ชนิดไหนบ้าง/อยูจ่ ดุ ไหน (ถ้าทราบชือ่ ให้เขียนชือ่ ลงไปด้วย)มีสิ่งปลูกสร้าง มีแม่น�้า และอื่นๆ (ลักษณะ
เป็นแผนที่เดินดิน)3) เดินไปถึงแหล่งข้อมูล (ผู้รู้/ผู้เฒ่า-ผู้แก่)แนะน�าตัวและภารกิจในการมาและตัง้ ค�าถาม
ถึงสิ่งที่อยากจะให้แหล่งข้อมูล (ผู้รู้/ผู้เฒ่าผู้แก่)เล่าให้ฟังและถามลงรายละเอียดเป็น
ระยะ จนได้ข้อมูลตามที่ต้องการ

40414) หลังจากส�ารวจข้อมูลเสร็จแล้วให้แต่ละกลุ่มสรุปข้อมูลร่วมกัน และน�าข้อมูลที่ได้ไป
เติมในแผนทีช่ มุ ชนอันเดิม ทีท่ า� ไว้ตงั้ แต่ตอนเช้า โดยการวาดภาพเพิม่ เข้าไปให้แผนที่
สมบูรณ์มากขึ้น
5) และเขียนรวบรวม เรียบเรียงข้อมูล 2 ส่วน ได้แก่ ประวัติผู้ให้ข้อมูลและเรื่องเล่าที่ได้
รับฟังมา
6) สุดท้ายเป็นการน�าเสนอแผนที่ ประวัติผู้ให้ข้อมูลและแบบร่างเรื่องเล่าที่ได้รับฟังมา
ต่อสมาชิกกลุ่มอื่นๆ

» 2. การจัดท�าหนังสือบันทึกเรื่องเล่าโดยการเขียนและวาดภาพประกอบ
วัตถุประสงค์ : เพื่อน�าข้อมูลเรื่องเล่าชุมชนที่รวบรวมไว้จัดท�าเป็นหนังสืออย่างง่าย
อุปกรณ์ : กระดาษวาดภาพ 100 ปอนด์, ปากกา หรือดินสอ, สีชอล์ก, สีไม้
ขั้นตอนการน�าเข้ากิจกรรม :1) เริม่ จากให้แต่ละกลุม่ นัง่ พูดคุยสรุปเรือ่ งราวและเนือ้ หาเรือ่ งเล่าทีไ่ ด้ฟงั มาของแต่ละกลุม่
2) ให้สมาชิกในกลุ่มแบ่งบทบาทการท�างาน เช่น แผนกวาดภาพ, แผนกเขียนเรื่องเล่า
เป็นต้น
3) การตรวจสอบความถูกต้อง แก้ไข แบ่งประโยค วรรคตอน ตามหลักภาษาไทย
โดยผูส้ อนหรืออ�านวยการกิจกรรม จะมีบทบาทช่วยตรวจสอบกับผูเ้ รียนอย่างใกล้ชดิ
โดยต้องระบุชอื่ อายุ อาชีพ หรือประวัตยิ อ่ ของผูเ้ ล่าเรือ่ ง และสมาชิกของกลุม่ ผูเ้ รียนที่ร่วมกันจัดท�าหนังสือบันทึกเรื่องเล่านั้นๆ ด้วย4) ออกแบบหนังสือท�ามือบันทึกเรื่องเล่า โดยแตกเรื่องที่ร่างไว้ทีละย่อหน้าสั้นๆ ให้ได้
ใจความเดียว แล้วน�าใจความแต่ละส่วนย่อยเขียนลงไปในหนึง่ หน้ากระดาษ พร้อมทัง้
ตรวจสอบตัวสะกดและความถูกต้องต่างๆ เพื่อน�าไปเขียนและวาดภาพประกอบ
เพื่อบันทึกเรื่องที่เล่า โดยให้ผู้เรียนแบ่งงานกันท�า เช่น คนเขียนเรื่องแต่ละหน้า,คนวาดภาพแต่ละหน้า, คนระบายสี โดยพยายามให้สมาชิกในแต่ละกลุ่มมีบทบาท
มีส่วนร่วมรับผิดชอบตามความถนัดของตน โดยมีก�าหนดเวลาให้แล้วเสร็จ
5) ในกรณีที่เป็นเรื่องเล่าของกลุ่มชาติพันธุ์เฉพาะ อาจจะมีการเขียนเป็นภาษาท้องถิ่น
ของกลุ่มชาติพันธุ์นั้น หรือมีการจัดแปลเป็นภาษาอังกฤษ ด้วยก็ได้

42

43

การเรียนรู้วันที่สาม

ตารางกิจกรรม :» 1. กิจกรรมสรุปการเรียนรู้และน�าเสนอผลงาน

กิจกรรม

เวลา (โดยประมาณ)วัตถุประสงค์ :• ผู้น�ากิจกรรมเกริ่นน�าและชี้แจงวัตถุประสงค์

10 นาที

1) เพื่อผู้เข้าร่วมกิจกรรม ใช้ข้อมูลในการวิเคราะห์เชื่อมโยงเรื่องสิ่งแวดล้อมในชุมชน
และจัดท�าข้อเสนออย่างมีส่วนร่วม

• น�าเสนอผลการส�ารวจข้อมูล

20-30 นาที• ด�าเนินกิจกรรม ตั้งค�าถาม

10 นาที

• แบ่งกลุ่มย่อยเพื่อแลกเปลี่ยนสิ่งที่อยากเห็นและแผนงาน /กิจกรรมที่จะท�า

30 นาที

• ประเมินความต้องการของคนในชุมชนในการจัดท�าแผนงาน
และกิจกรรม

30 นาที

• แลกเปลี่ยนกับกลุ่มเป้าหมายในการจัดท�าแผนงานและกิจกรรม

30 นาที

• สรุปภาพรวม

20 นาที

2) เพือ่ เกิดการแลกเปลีย่ นความคิด ความรูแ้ ละได้แนวทางในการพัฒนาแหล่งทรัพยากร
สิ่งแวดล้อมและภูมิปัญญาในชุมชนและเชื่อมโยงสู่การเรียนรู้กิจกรรมอื่นๆ ต่อไป
ผู้ร่วมกิจกรรม : 30-40 คน (โดยประมาณ)อุปกรณ์ที่จ�าเป็น : กระดาษกาว กระดานบอร์ด กระดาษชาร์ต สีชอล์ก สีเมจิก บัตรค�า
ระยะเวลา : 3 – 4 ชั่วโมง

ขั้นตอนการด�าเนินกิจกรรม :1) ผู้น�ากิจกรรมเกริ่นน�าและชี้แจงและทบทวนกิจกรรมที่ผ่านมา
2) กลุ่มเรียนรู้น�าเสนอหนังสือท�ามือและเรื่องเล่าของตนต่อกลุ่มใหญ่และเปิดโอกาส
ให้เพื่อนในกลุ่มใหญ่ให้ความคิดเห็นเสนอแนะ
3) แบ่งกลุ่มย่อย กลุ่มละประมาณ 7-8 คน เพื่อระดมความคิดเห็นในประเด็นค�าถาม
• เราเห็นอะไรจากเรื่องเล่าในแต่ละกลุ่ม
• เรื่องเล่า/นิทานท้องถิ่น น�าไปเรียนรู้เรื่องอะไรได้บ้าง
• เราสามารถน�าข้อมูลเรื่องเล่า/นิทานท้องถิ่น น�าไปออกแบบการเรียนรู้เรื่องสิ่ง
แวดล้อมศึกษาได้อย่างไร

44454) ให้แต่ละกลุม่ ทดลองออกแบบการเรียนรู้
จากข้อมูลเรื่องเล่าสู่กิจกรรมสิ่งแวดล้อมศึกษาในโรงเรียน
5) น�าเสนอโครงการหรือกิจกรรมเรียนรู้
ของแต่ ล ะกลุ ่ ม และเปิ ด โอกาสให้ มี ก ารแลกเปลี่ยนเติมเต็มจากกลุ่มอื่นๆ

» 3. ข้อเสนอแนะ ตัวอย่างกิจกรรมการเรียนรู้ต่อเนื่องจากคณะครูในท้องถิ่น
3.1) กิจกรรมพันธุ์ปลาในแม่น�้าสงคราม
» 2. ประเมินผลการเรียนรู้
กิจกรรมและการจัดกระบวนการเรียนรู้เรื่องเล่าท้องถิ่นเชื่อมโยงระหว่างชุมชนและ
สิ่งแวดล้อมศึกษา สิ่งหนึ่งที่ส�าคัญจะขาดเสียมิได้ นั่นคือการประเมินผลการเรียนรู้ หรืออาจจะ
เรียกว่ากระบวนการถอดบทเรียนแบบมีส่วนร่วม ซึ่งผู้เรียนจะมีโอกาสได้สะท้อนการเรียนรู้ใน
แต่ละครัง้ ผ่านกระบวนการโดยการตัง้ ค�าถาม ท�าให้เกิดการสนทนาหรือการเขียนบันทึกการเรียนรู้
ผู้เรียนที่มีข้อจ�ากัดเรื่องการเขียนอาจจะใช้การวาดภาพหรือการสนทนาพูดคุยเป็นหลัก การประเมินผลขึ้นอยู่กับกรอบการเรียนรู้ในแต่ละครั้ง ทั้งนี้ในระหว่างการด�าเนินกิจกรรมอาจจะมีการ
บันทึกภาพ หรือวีดิทัศน์ น�ามาตัดต่อสั้นๆ เพื่อสรุปกิจกรรมในวันสุดท้ายอีกทางหนึ่งด้วย

จากเรื่องเล่าที่ไปฟังจากชุมชนท่าสะอาดซึ่งอยู่ริมฝั่งแม่น�้าสงครามพบว่าผู้เล่าสะท้อน
ให้เห็นความอุดมสมบูรณ์และหลากหลายของชนิดพันธุ์ปลาในแม่น้�าสงคราม และหนองน�้า
ธรรมชาติต่างๆ คณะครูที่เข้าร่วมกิจกรรมจึงได้น�าเรื่องนี้ไปคิดต่อว่าจะน�าไปจัดกิจกรรมการ
เรียนรู้อย่างไร มีเป้าหมายอย่างไร รายละเอียดดังแผนภาพ
เนื้อหา
• ปลาชนิดต่างๆในลุ่มน�้าสงคราม
(ปลามีเกล็ด / ปลาไม่มีเกล็ด)• การด�ารงชีวิตของปลา
(อาหาร / การวางไข่ / การอพยพ)แนวทางการตั้งค�าถามเพื่อประเมินผลการเรียนรู้
1) หลังจากเสร็จสิ้นการเข้าร่วมกิจกรรมแล้วผู้เข้าร่วมรู้สึกอย่างไร ?
2) ในการท�ากิจกรรมครั้งนี้ ผู้เรียนคิดว่า บทเรียนส�าคัญๆ ที่ผู้เรียนได้คืออะไร ?
3) เราจะมีแนวทางในการจัดการกับปัญหา (เช่นเรือ่ งป่า, เรือ่ งน�า้ , เรือ่ งปลา) ร่วมกัน
ได้อย่างไร
46แหล่งที่มา
• ผู้รู้ในชุมชน
(ยายสา / คุณยูกะ / พ่อใหญ่สี)• หนังสือ
• อินเตอร์เน็ต
• ตลาดชุมชน

เป้าหมาย
• นักเรียนรู้จักชื่อปลาในลุ่มน�้าสงคราม
• บอกลักษณะของปลาแต่ละชนิดได้

ปลาในลุ่มน�า้
สงคราม

วิธีการ
• เตรียมความพร้อมโดยใช้เกม
(ไปจ่ายตลาด)• ส�ารวจข้อมูลจากผู้รู้ในชุมชน
• บันทึกข้อมูล
• สรุปข้อมูล
(วาดภาพ หนังสือเล่มเล็ก ฯลฯ)• น�าเสนอข้อมูล
(ครูและนักเรียนร่วมกันสรุป
และอภิปรายร่วมกัน)473.2) กิจกรรมพันธุ์ไม้ในชุมชน
เนื่องจากการลงไปเก็บเรื่องเล่าในชุมชนมีชาวบ้านเล่าถึงระบบนิเวศป่าไม้ที่ซับซ้อนใน
ชุมชน ได้แก่ ป่าโคก ป่าดง คุย (พื้นที่เนินสูงริมฝั่งแม่น�้า) ป่าบุ่งป่าทาม ซึ่งมีพืชพรรณไม้ที่
หลากหลายมาก คณะครูจึงได้เสนอแนะกิจกรรมเพื่อน�าไปจัดการเรียนการสอน โดยก�าหนด
เป้าหมาย วัตถุประสงค์ ขั้นตอนด�าเนินการ การวัดและประเมินผลไว้อย่างละเอียดดังแผนภาพ

» 4. ข้อเสนอแนะเกี่ยวกับการประยุกต์ใช้เรื่องเล่าในโรงเรียน
(How to use stories in school)ข้อเสนอแนะเหล่านี้เป็นเพียงแนวทางที่จะน�าไปประยุกต์ใช้ให้เหมาะสมกับสาระการ
เรียนรู้ที่เหมาะสมของแต่ละโรงเรียน หรือแต่ละท้องถิ่นต่อไป โดยกิจกรรมเหล่านี้อาจจะจัดหลัง
การเก็บเรื่องเล่าของผู้คนในชุมชนแล้ว โดยสามารถแบ่งตามระดับในการน�าไปใช้ได้ดังนี้
1) ระดับการสร้างเสริมศักยภาพการเรียนรู้ของผู้เรียน ระดับนี้เป็นการจัดกิจกรรมเพื่อ
ส่งเสริมทักษะของผู้เรียน ดังนี้
1.1 หนังสือท�ามือเรื่องเล่าท้องถิ่น สามารถน�าไปไว้ในห้องสมุดเพื่อให้เด็กๆ กลุ่มอื่น
เข้ามาอ่านได้ รวมถึงแขกทีม่ าเยือน หรืออาจท�าส�าเนากลับไปให้ชมุ ชนหรือผูเ้ ล่าเรือ่ งนั้นๆ ที่บ้านให้เขาเหล่านั้นมีส่วนให้ความคิดเห็นหรือแก้ไขข้อมูลก็ได้
1.2 อาจจะจัดให้มกี ารจัดท�าฉบับอิเล็กทรอนิกส์ ส�าหรับการเข้าถึงออนไลน์ทางเว็บเพจ
หรือเฟสบุ๊ค หรือห้องสมุดอิเล็กทรอนิกส์ (ถ้ามี) โดยอาจจะร่วมกับองค์การบริหาร
ส่วนท้องถิ่น หน่วยงานการศึกษาท้องถิ่นจัดการเผยแพร่ต่อไป
1.3 การจัดกิจกรรมในห้องเรียนระดับการใช้ภาษา เช่น กิจกรรมการเรียนการสอน
ด้านภาษา, การใบ้ค�า หรือการทบทวนความจ�า เป็นต้น

48

49

1.4 กิจกรรมทบทวนเนือ้ หา เช่น การน�าเนือ้ หาไปจัดแสดงบทบาทสมมุติ (Role play),หรือกิจกรรมส่งเสริมจินตนาการให้เด็กๆ ต่อเติมเรื่องเล่าในแบบฉบับของตนเอง
(Alternative story: What happens afterwards) หรือให้ผู้เรียนได้ท�ากิจกรรม
สร้างสรรค์เรื่องเล่าทางสิ่งแวดล้อมของตัวเอง (Write you own environmental
story) หรือการแสดงละคร หรือหุ่นละครกระดาษ (Paper drama) เป็นต้น
2) โรงเรียนจัดท�าปฏิทนิ การเรียนรูร้ ว่ มกับชุมชน สามารถสร้างสรรค์กระบวนการเรียนรู้
โดยออกแบบปฏิทินการเรียนการสอนตลอดปีของโรงเรียนเพื่อเชื่อมโยงสาระการ
เรียนรู้ หรือสร้างเป็นหลักสูตรท้องถิน่ โดยการมีสว่ นร่วมของชุมชนได้อกี ทางหนึง่ เช่นกิจกรรมจ�าลองภูมิทัศน์วัฒนธรรมในชุมชน (Community Ecology and Culturallandscape) เช่น น�าเรือ่ งเล่าทางสิง่ แวดล้อมและนิเวศวิทยาในชุมชนมาต่อเติมจัดท�า
แผนที่ หรือแบบจ�าลองนิเวศชุมชนในโรงเรียน เช่น ที่บ้านท่าสะอาดมีค�าขวัญใน
ชุมชนว่า “แหล่งปลาชุม ลุ่มน�้าสงคราม ขาวงามเกลือสินเธาว์ ถิ่นเราท่าสะอาด”สามารถน�าไปแตกกิจกรรมการเรียนรู้ เพื่อให้นักเรียนและชุมชนได้มาร่วมสร้างพื้นที่
จ�าลองทางภูมิทัศน์วัฒนธรรมในชุมชนร่วมกัน โดยมีขั้นตอนดังแผนภาพด้านล่างนี้
3) การพัฒนาความรู้ที่กว้างขวางขึ้น เช่น การเชื่อมโยงประวัติศาสตร์บ่อเกลือ ซึ่งเป็น
แหล่งทรัพยากรกับความรู้เรื่องระบบการไหลของน�้า หรือการขึ้นลงของน�้าตาม
ฤดูกาลซึง่ สอดคล้องกับฤดูกาลการผลิตเกลือ หรือการเชือ่ มโยงความรูท้ างธรณีวทิ ยาแหล่งเกลือใต้ดินกับบ่อเกลือในชุมชน ดังแผนภาพจ�าลอง แหล่งเกลือบ่อหัวแฮดและ
ลักษณะทางธรณีวิทยา ด้านล่างนี้

50

51

52

53

54
55

ลายเส้นแสดงรูปตัดขวางผ่านบ่อเกลือหัวแฮดกับสภาพแวดล้อมในฤดูน�้าหลาก-น�้าลดของแม่นา�้ สงคราม
ภาพนี้เป็นส่วนหนึ่งในการศึกษาปริญญาดุษฎีบัณฑิตสาขาสถาปัตยกรรมพื้นถิ่น ภาควิชาสถาปัตยกรรม บัณฑิตวิทยาลัยมหาวิทยาลัยศิลปากร
เรื่องสภาพแวดล้อมและสถาปัตยกรรมในวัฒนธรรมเกลืออีสาน
(ที่มา: แนวคิดทางธรณีวิทยา ปกรณ์ สุวานิช, ลายเส้น อมฤต หมวดทอง, 2560.)

บทที่ 3ตัวอย่าง
เรื่องเล่าท้องถิ่น

56

57

บทที่ 3ตัวอย่างเรื่องเล่าท้องถิ่น
เรื่องเล่าทั้ง 6 เรื่องที่คัดมานี้เป็นผลผลิตของการจัดกิจกรรมรวบรวมเรื่องเล่าท้องถิ่น
โดยเด็กนักเรียนชั้นประถมโรงเรียนบ้านห้วยกอกหนองเค็ม ต�าบลโพธิไพศาล อ�าเภอกุสุมาลย์
จังหวัดสกลนคร เมื่อเดือนกุมภาพันธ์ 2560 และโรงเรียนบ้านท่าสะอาด อ�าเภอเซกา จังหวัด
บึงกาฬ เมื่อเดือนพฤศจิกายน 2560 ซึ่งคัดเลือกมาน�าเสนอไว้ในที่นี้เพื่อเป็นตัวอย่างส�าหรับ
ผู้จัดการศึกษาในการคัดเลือกและเรียบเรียงเรื่องเล่าท้องถิ่น ทั้งนี้ ท้ายเรื่องเล่าแต่ละเรื่องมี
การวิเคราะห์เนื้อหาของเรื่องนั้นๆ ในมุมสิ่งแวดล้อมและความยั่งยืนด้วยกรอบแนวคิดเรื่อง
“ความสามารถด้านความยั่งยืน” (sustainability competencies) ของยูเนสโก (รายละเอียด
ในบทน�า และ ภาคผนวก ก.) อย่างไรก็ตาม การวิเคราะห์นเี้ ป็นเพียงตัวอย่างแนวทางหรือมุมมอง
ที่เป็นไปได้ทางหนึ่งจากการวิเคราะห์ของผู้จัดท�าคู่มือฉบับนี้ โดยที่เด็กๆ คุณครู ผู้ปกครอง หรือสมาชิกชุมชน อาจมีมุมมองหรือการตีความที่แตกต่างไปต่อเรื่องเล่าแต่ละเรื่อง ซึ่งการตีความที่
ต่างกันนี้เป็นเรื่องธรรมดาที่ควรน�ามาพูดคุยเพื่อเรียนรู้ถึงการเคารพความเห็นที่แตกต่าง

» พญางูขาว
ในห้วยปะขาว แหล่งน�้าที่ชาวบ้านใช้อาบน�้า ใช้รดผักและท�านา มีความเชื่อกันว่ามี
สิ่งศักดิ์สิทธิ์อาศัยอยู่ มีคนเคยเห็นงูขาวอาศัยอยู่ในล�าห้วย คอยปกปักรักษา ดูแลห้วยน�้าปะขาว
และชาวบ้านที่อาศัยอยู่ในหมู่บ้าน มีเรื่องอัศจรรย์เกิดขึ้น หากปีไหนจะมีฝนตกหนักจนมีน�้าท่วม
ในหมู่บ้าน จะมีเสียงดังมาจากห้วยปะขาวที่งูใหญ่อาศัยอยู่ เสียงที่ชาวบ้านได้ยิน จะเหมือนเสียง
น�า้ ไหลกระทบกันอย่างแรง จนได้ยนิ ทัง้ หมูบ่ า้ น ชาวบ้านจะรูว้ า่ ปีนนั้ น�า้ จะมามากจนเอ่อล้นเข้ามา
ในหมูบ่ า้ น ชาวบ้านก็จะเตรียมตัวรับมือกับน�า้ ทีจ่ ะมา บางปีจะมีชาวบ้านเห็นขอนไม้ไหลมาตามน�า้
ในห้วยปะขาว และได้ยินเสียงดังเหมือนฆ้อง ดังออกมาจากขอนไม้ก้องๆ แสดงว่าเป็นการเตือน
ชาวบ้านว่าจะมีน�้ามากจนท่วมในปีนั้น
นอกจากนี้ ในหมู่บ้านยังมีประเพณีการนับถือ “ผีปู่ตา” ซึ่งจะมีการกราบไหว้ร่วมกันทั้ง
หมู่บ้าน ในวัน 3 ค�่า เดือน 3 และจะมีชาวบ้านมากราบไหว้ทุก 8 ค�่าและ 15 ค�่า ของทุกเดือน
สืบต่อกันมา จนชาวบ้านรวมตัวกันไปท�าศาลเจ้าหลังเล็กๆ ไว้บนเนินดินที่มีคนเคยเห็นว่ามีถ�้าอยู่
ในเนินดิน ศาลเจ้าที่ชาวบ้านช่วยกันสร้างขึ้นได้เรียกว่า “ดอนปู่ตา”58

59

ติตูมปะคาว
(ส�านวนภาษาโทร�)ติตูมปะคาว ปันบอนอะเนี่ย วี่ลอีดเดอะ อึ่มเป่ยอะร่ฮจะน�ฮจะนอยตะตะลีง อะไลปาย
มี่เน่วซักซิดแอดติกี่ มี่ละกวยเก่ยฮืมกะแซ็ญกลอกปู่ดแอด ติตูมกี่เน่าปันพรักซาแดอะตูปะคาว
รักซาอะเนี่ยวี่ลกี่ มี เน่วปันตางึ่ด ปายแค็นกะมอเมาะอีมี่เมี่ยกั่รจ�นเดอะลืบ วี่ลอันกามีซะเนียง
อึนทรางเงืฮฮ แต่ตูมกี่ ซะเนียง อะไลแซ็ล กาวีซาแมะ ซะเนียง แดอะ ฮอย อะ ติร โจ�ะ ปึย ตูมจ�น อะเนี่ยง วี่ลแซ็อง ญี่ ถู่ นะ เจ่อ อะเนีย วี่ลกาดังปายแดอะอิลึ่ม ลังกะมอ อะเนี่ยวี่ลกาฮืม
ปรัง่ อะสวาง เล่ยแปอะตังแดอะเจ๋อกา เซ็องซะเนียง อีซาแมะกว่างตังปรึง่ อล่วนกี่ แค็น ซาไน เน่าปายอีกะมอกี่ แดอะลึ่บ ซะไน 3 ค�่า เดือน 3 ฮะเนี่ย วี่ล ถู่ นะ กา แปอะ กะลุฮ เน่า ลัง นะ กากะกุฮ กู่ ซะไง 8 ค�า่ 15 ค�า่ กูอ่ ญึ ไข เจ่อ อะเนีย่ วีล่ กา ป่รวาม นึง่ นึ ตะดง กึยอ็ๆ ติบอนโน่น ม็องละก่วย เก๋ย ฮืม กื่บ ติกี่ อะไล อะล็อง ป่าย ดง เอาะ เนี่ยย
เรื่องของพญางูขาว เป็นเรื่องเล่าความเป็นมาของชุมชนบ้านโพนม่วง ต�าบลโพธิไพศาล
อ�าเภอกุสุมาลย์ จังหวัดสกลนคร ซึ่งคุณยายใบ วรฮาด อายุ 100 ปี เป็นผู้เล่าให้เด็กนักเรียน
ประถมฟัง เรื่องเล่านี้สามารถกระตุ้นทักษะความสามารถด้าน “การรอคอยด้วยความมุ่งหวัง”หรือ “anticipatory competency” ว่าในรอบปีจะเกิดปรากฏการณ์ต่างๆ ตามธรรมชาติขึ้น
นอกจากนี้เด็กๆ อาจเรียนรู้ว่าธรรมชาตินั้นคาดเดาไม่ได้แต่มนุษย์นั้นต้องปฏิบัติต่อธรรมชาติ
ด้วยความเคารพ การที่มนุษย์คิดจะควบคุมธรรมชาตินั้นนับเป็นการอวดดี นอกจากนี้เราควรใช้
สามัญส�านึกและสติปัญญาในการจัดการกับภัยพิบัติ … เช่น เสียงแปลกๆ ที่ดังมาจากภูเขาอาจ
เป็นสัญญาณของดินถล่ม ระดับน�า้ ในแม่นา�้ ที่สูงขึ้นโดยฉับพลันอาจเป็นสัญญาณของน�า้ ท่วม60

» พญานาคแม่น�้าโขงกับพญานาคแม่น�้าปาว
แม่น�้าโขงกับแม่น�้าปาวไม่ถูกกัน ถ้าหากเอาน�้ามาใส่รวมกันในขวดจะท�าให้ขวดแตก
เนื่องจากในอดีต น�้าโขงกับน�้าปาวเกิดเป็นพญานาคเป็นเพื่อนกัน วันหนึ่งพญานาคจากแม่น�้าโขง
ได้ออกไปหาอาหาร ได้ชา้ งมาก็เอาเนือ้ ช้างเป็นหาบมาฝากเพือ่ น เพือ่ นก็ดใี จบอกกับเพือ่ นว่าถ้าได้
ของแปลกมาก็จะแบ่งให้เพื่อนเหมือนกัน อยู่มาวันหนึ่งพญานาคที่เกิดเป็นแม่น�้าปาวไปหาอาหาร
ได้เม่นมา ขนเม่นก็จะแหลมและใหญ่มากเท่าดินสอแต่ตัวเล็กนิดเดียวก็เอาเม่นไปลาบ แล้วน�าไป
แบ่งให้เพือ่ น 1 ถ้วย ในถ้วยลาบมีขนเม่น พญานาคแม่นา�้ โขงรูส้ กึ ไม่พอใจเพราะคิดว่า “ช้างขนเล็ก
แต่ได้เนือ้ เยอะ แต่ขนเม่นใหญ่ทา� ไมได้เนือ้ น้อย” จึงโมโหหาว่าเพือ่ นขีเ้ หนียวไม่แบ่งกันกินก็เลิกคบ
เพื่อนเลย พญานาคแม่น�้าโขงและพญานาคแม่น�้าปาว จึงเลิกคบกันตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา

61ปื่น พะเญี่ย เนี่ยก แดอะ คอง นึ่ง พะเญี่ย เนี่ยก แดอะ ปาว(ส�านวนภาษาโทร�)แดอะ คอง นึ่ง แดอะ อืมเปียยฮ์ ระแกิน ระนึ. แค็น อีด แดอะ อะลุก อะนึ ตังกวด กี่กา อะลัฮ. คัม แต อะไร แดอะ คอง นึ่ง แดอะ แกิด ปัน พะญี่ยา นี่ยาก ปัน กะเนี่ย อะนึ มี ม่วยซะไง พะญี่ยา นี่ยาก แดอะ คอง แปอะ ล็อฮ จ่วายอ์ จะนาเจีย. เจ่อ และ บืน อะ. เจ่อ กา อีดแซ็จ อะเจียง ปัน อึมเปร่ก อะดึง พะ มี ม่วย ซะไง พะญีย่ า นีย่ าก แดอะปาว บืน จะแก้อ ซ�ก จะแก็อยฮ์ กี่ และ ระกอจ ปู่ด มัฮ ซอ ไน แลวอ์ บัด โต� อัน ปัด ถืยอ์ๆ . เจ่อ และ พะญี่ยา นี่ยาก
แดอะ อะดืง ตะเลี่ยบ จะแปก โอ�น กะเนี่ย กะเนีย. แกิน มึด กะเนี่ย คะนาด, เจ่อ อะเทา กาอะแติง กะเนี่ย ปาย “แค็น ไฮ บืน จะนา โต� กั่ก, ไฮก อี่ อึมแปก โอ�น อึญจัก ตื่ย ตัง จะงาน
เลี่ยบกี่ มี ซ�ก จะแก็อยฮ์. พะญี่ยา นี่ยาก แดอะ คอง กา อี เรี่ยย คะนาด แลว คัม อะเทา กึ่ดปาย ซ�ก อะเจียง กึยอ์ ปู่ด แซ็จ ปํะ แทะ. อัน กา อี เรี่ยย ปาย กะเนี่ย กี่ ที. อะไล กา แปะ ปันกะเนี่ย นึ เลยเรือ่ งพญานาคลุม่ น�า้ โขงและพญานาคลุม่ น�า้ ปาวเป็นนิทาน นางวาสนา บัวศรี อายุ 48 ปีชาวบ้าน...ต�าบลโพธิไพศาล อ�าเภอกุสุมาลย์ จังหวัดสกลนคร ซึ่งจะเห็นได้ว่าเรื่องเล่าเรื่องนี้อาจ
เชือ่ มโยงกับทักษะความสามารถด้าน “การคิดเชิงระบบ” หรือ “systems thinking competency”
เด็กๆ อาจเรียนรูว้ า่ สิง่ แวดล้อมเป็นระบบทีม่ คี วามซับซ้อนประกอบด้วยความสัมพันธ์อนั หลากหลาย
ทั้งปรองดองและขัดแย้ง เรื่องเล่านี้อาจเป็นสัญลักษณ์ในการชี้ให้เห็นว่าแต่ละลุ่มน�้ามีเอกลักษณ์
เป็นของตัวเองในแง่นเิ วศวิทยา และน�า้ จากแม่นา�้ คนละสายก็อาจมีความแตกต่างกัน ดังนัน้ การจะ
บังคับให้ล�าน�้าสายหนึ่งไปรวมกับอีกสายหนึ่งอาจไม่เป็นผลดีต่อสิ่งแวดล้อม

62» นิทานเรื่องอิ้ววิเศษ
กาลครั้งหนึ่งนานมาแล้ว ยังมีเด็กน้อยคนหนึ่ง พ่อแม่ตายเขาต้องอาศัยอยู่เพียงล�าพัง
พระอินทร์รสู้ กึ สงสารเขามากจึงทรงประทาน “อิว้ วิเศษ” ให้เขา เมือ่ หมุนอิว้ นัน้ แล้วจะผลิตได้เกลือ
ออกมามากมาย เมื่อได้เกลือแล้วเด็กน้อยก็จะแจกจ่ายแบ่งปันเกลือให้เพื่อนบ้านและชาวบ้านใน
หมูบ่ า้ น ชาวบ้านต่างรูส้ กึ ขอบคุณและยกย่องให้เกียรติเขา เรือ่ งราวของเด็กน้อยแบ่งปันเกลือจาก
อิ้ววิเศษ ได้ยินไปถึงโจรสลัด โจรสลัดจึงมาปล้นอิ้ววิเศษ และจับเด็กน้อยขึ้นเรือไปไกล โจรสลัด
สัง่ ให้เด็กน้อยสัง่ อิว้ ท�างาน แล้วผลักเด็กน้อยเจ้าของอิว้ ตกทะเล โดยไม่รวู้ า่ จะปิดอิว้ อย่างไร อิว้ จึงท�างานไปเรื่อยๆ เกลือเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ จนล้นเรือก็จมลง อิ้ววิเศษยังคงท�างานผลิตเกลือไปเรื่อยๆ
จนน�้าในทะเลกลายเป็นน�้าเค็ม

63ปื่น อี้ววิเซด
(ส�านวนภาษาโทร�)แต่อะไร มี่ระแนนม่วยนะ อึมปี่อึมเปี่ยะ กะจีด ตัฮ อัน กาแอิด ม่วยนะ พระอิน เน่าและ อะโย่ะ, เน่ากาอีด อีววิเซด โอ�น อีน ม่วย ลัม อีวโต�กี่, บัด อัน อัน อีว ญางเมาะ กา บืนป็่อฮ ปะเลี่ยยอ์ คะนาด บัด อัน บืน ป็่อฮ เจ่อ.. อัน กา อีด ป็่อฮ ก็ โอ�น มู กะเนี่ย อะเนี่ย วี่ลอัน กี่ … เจ่อ อัน กาอีด โอ�น อะเนี่ย วี่ล จะเกี่ยด ม่ กี่ น่วยอ์ บัดไน ละก่วย ตราย กี่กา มี่ มังญ่วาง มัง เป่งอัน ญิ่ กู่ นะ แลวอ์ บัดไน วั่ก โจนซะลัด ดัง, อะไล กา แปอะ ปน อีด อีว วิเซดอิน กี่. เจ่อ กา เจาะ อัน อะดืง ตัง ต่วก ตัง อะไล น่วยอ์ เจ่อ วั่ก โจนซะลัด กี่ กา อะแติง โอ�นอัน อีว ป็่อฮ โอ�น อะไล ตัง ต่วก กี่ เล่ย. บัด เยิ่ง ตัฮ ปี่ เจ่อ, วัก โจนซะลัด กี่ กาา ปะกลัฮ เน่ากี่ อะแซง ทะเล เล่ย วั่ก โจนซะลัด กี่กา อึมเปี่ยยฮ์ ดังจะโอ�น อีว ตื่ด บัด เจ่อ ป็่อฮ กี่ กา แป็่ญ
ต่าก เจ่อ ต่วก กา เด็อบ แดอะ เทเล เล่ย บัด เจ่อ อีว กี่ กา อีว ป็่อฮ อะล็อฮ แอิด ตังปื่น เตอะทะเล กี่ อัน อึมเปี่ยยฮ์ ตื่ด เล่ย, ญ่วาน ปาย ซาไน นา แดอะ ทะเล จัง แฮก จัง เก็ม จ�น มัฮ จะนอไนเรื่องอิ้ววิเศษ เล่าโดยคุณตา ทองสวัสดิ์ นินจันทร์บุตร อายุ 57 ปี ชาวบ้านโพธิไพศาล
อ�าเภอกุสุมาลย์ จังหวัดสกลนคร เมื่อพิจารณาเรื่องนี้พบว่านับเป็นเรื่องที่สามารถกระตุ้นให้เด็กๆ
ใช้ทักษะเกี่ยวกับ “บรรทัดฐานทางสังคม” หรือ “normative competency” เด็กๆ สามารถ
เรียนรู้ว่าพฤติกรรมไม่ดี เช่น การขโมย และการผูกขาด/ถือเอกสิทธิ์ในทรัพยากรเพียงคนเดียว
จะน�ามาซึ่งผลที่เลวร้าย เรื่องอิ้ววิเศษอาจโยงกับความสามารถใน “การคิดเชิงวิพากษ์” หรือ“critical thinking competency” เพราะสามารถท�าให้ตั้งค�าถามเกี่ยวกับทัศนะในการอ้าง
ความเป็นเจ้าของและการบริโภคเกินจ�าเป็น การฟังเรื่องเล่านี้อาจท�าให้เรารู้สึก “เห็นอกเห็นใจ/เอาใจเขามาใส่ใจเรา” หรือ empathy กับเด็กชายในเรือ่ ง ด้วยความทีเ่ ด็กน้อยแม้ยากจนก็มจี ติ ใจเอือ้ เฟือ้ เผือ่ แผ่แบ่งเกลือให้กบั เพือ่ นบ้านในหมูบ่ า้ น ความรูส้ กึ เอาใจเขามาใส่ใจเรานี้ เป็นส่วนหนึง่
ของความสามารถด้าน “การร่วมไม้ร่วมมือ” หรือ “collaboration competency”

64» นิทานเรื่องเมล็ดข้าว
กาลครั้งหนึ่งนานมาแล้ว มีเมล็ดข้าวใหญ่เท่าลูกมะพร้าว มีอยู่วันหนึ่ง นางม่ายอยาก
กินข้าว แต่เมล็ดข้าวใหญ่มากไม่รู้จะกินอย่างไร ด้วยความหิวนางจึงเอาสากมาก่อง (ตี) เมล็ดข้าว
ให้แตกกระจาย เมล็ดข้าวแตกกระจายเป็นชิ้นเล็กๆ เต็มไปหมด ต่อมาชาวบ้านเลยพากันเอา
เมล็ดพันธุ์ข้าวที่นางม่ายก่อง (ตี) มาปลูก เมล็ดพันธุ์ข้าวจึงกลายเป็นเมล็ดเล็กๆ จนถึงทุกวันนี้
ปื่น ทรอ (ส�านวนภาษาโทร�)แต อะไร ปะไลทรอ ปู่ด มัฮมะปี่ยาว. มี่ ม่วย ซะไง อะย่ะกะมาย อี จียา อะวั่ฮ, ฮักปะไลทรอ ปู่ด อะลึ มะนัง อี จียา ซาเมาะ. อะเทา มะฮาง อะวั่ฮ เร่ง. อะเทา กา อีด อึนตรี่
อะเล่าะ ก็อง ปะไลทรอ. บัด ไน ปะไลทรอ กา อะลัฮ ปัน เม็่ด กึยอฺๆ, เจ่อ อะนี่ยา วี่ล กี่ กา อีดปะไลทรอ โตฺ อะย่ะ กะมาย ก็อง กี่ อะดืง จฺฮ , บัด เจ่อ ปะไลทรอ กา ปัน เม็่ด กึยอ์ จฺน มัฮจะนอไน เล่ย.
นิทานเรือ่ งเมล็ดข้าว เล่าโดยนายกุที วรไกราช อายุ 78 ปี สามารถกระตุน้ ทักษะ “การคิด
เชิงระบบ” หรือ “systems thinking competency” เนือ่ งจากเรือ่ งทีเ่ กิดในนิทานนีเ้ ป็นสัญลักษณ์
ของความหลากหลายทางชีวภาพและบทบาทของมนุษย์ในการพัฒนาพันธุ์ข้าวที่หลากหลาย
ข้าวพันธุต์ า่ งๆ ทีเ่ รากินกันอยูท่ กุ วันนีเ้ ป็นผลของประวัตศิ าสตร์การปฏิสมั พันธ์ระหว่างมนุษย์และ
ธรรมชาติมายาวนาน
65» เรื่องของแคน
นายพรานคนหนึ่งเดินทางไปล่าสัตว์ในป่า เขามุ่งหมายจะไปล่านกการเวก เมื่อเข้าไปใน
เขตป่าทีร่ ม่ รืน่ มาก เขาก็ได้ยนิ เสียงนกการเวกส่งเสียงร้องอยูใ่ จกลางป่า กังวานและไพเราะ ท�านอง
สนุกสนาน นายพรานผู้นั้นฟังและฝึกร้องเลียนเสียงนกตั้งแต่เช้าจนตกเย็น เมื่อกลับไปที่หมู่บ้าน
นายพรานก็เล่าเรือ่ งเสียงร้องอันไพเราะของนกการเวกให้ชาวบ้านฟัง พร้อมกับท�าเสียงเลียนแบบ
เสียงนกร้องให้เพือ่ นฟัง มีแม่มา่ ยนางหนึง่ ได้ฟงั เสียงนัน้ เข้าก็ชอบใจมาก เช้าวันรุง่ ขึน้ แม่มา่ ยคนนัน้
จึงเข้าไปในป่า ไปตัดไม้ไผ่ล�าเล็กๆ หรือ “ไผ่เหี้ย” มาตัดเป็นเครื่องเป่าเลียนเสียงนกการเวก
แม่ม่ายคนนั้นตัดไม้ไผ่น�ามาทะลุปล้อง เพื่อเป่าให้ได้เสียงสูงต�่า ประกอบกันเข้าจนได้เสียงเพราะ
เหมือนเสียงนกการเวก กลายเป็น “แคน” เครือ่ งดนตรีพนื้ บ้านอีสานทีใ่ ช้เป่าได้ไพเราะสนุกสนาน
นับแต่นนั้ มา» บ่อเกลือ (บ่อหัวแฮด)วันหนึ่งนานมาแล้ว มีนายพรานเดินทางไปล่าสัตว์ในป่า เมื่อเดินเข้าไปในป่าลึก มีต้นไม้
ใหญ่หนาทึบ ก็พบแฮดตัวหนึ่ง ตัวใหญ่มาก แฮดใหญ่ตัวนั้นก�าลังกินน�้าอยู่ในแม่น�้า นายพรานจึง
เอาปืนมายิงแฮดตัวนัน้ ตายบริเวณโนนหินแห่ (หินลูกรัง) นายพรานและชาวบ้านช่วยกันแล่เนือ้ แฮดเพื่อแบ่งปันกันไปกิน แต่แฮดตัวนั้นตัวใหญ่มาก เนื้อแฮดที่แล่ออกมาได้จึงเยอะมาก นายพราน
บอกให้ชาวบ้านไปเอาเกลือมาคนละกระบุง แล้วมาเทรวมกันเพื่อหมักเนื้อแฮด ชาวบ้านน�าเกลือ
มาเยอะมาก ใช้ไม่หมด นานวันเข้า เกลือที่กองอยู่นั้นก็ซึมลงไปใต้ดิน เกลือมากมายนั้นละลาย
ซึมลงไปในชั้นน�้าบาดาล อยู่มาชาวบ้านมาขุดบ่อน�้าส่าง ก็ได้บ่อน�้าเค็ม จึงตักน�้าไปต้มเกลือนับ
แต่นั้นมาจนปัจจุบัน

เรือ่ งของแคน เล่าโดยพ่อแปลง กุณรักษ์ อายุ 79 ปี ชาวบ้านท่าสะอาด ต�าบลท่าสะอาด
อ�าเภอเซกา จังหวัดบึงกาฬ เล่าถึงต้นก�าเนิดของ “แคน” เครื่องดนตรีพื้นบ้าน ด้วยความคิดที่ว่า
แคนเกิดขึ้นมาเพื่อเลียนเสียงของธรรมชาติ การเชื่อมโยงวัฒนธรรมท้องถิ่นเข้ากับสิ่งแวดล้อม
รอบตัวเป็นส่วนหนึ่งของทักษะความสามารถใน “การคิดเชิงระบบ” หรือ “systems thinking
competency”
6667บทที่ 4เรื่องบ่อเกลือนี้นายปราณี วิชาผง อายุ 70 ปี ชาวบ้านท่าสะอาด ต�าบลท่าสะอาด
อ�าเภอเซกา จังหวัดบึงกาฬ เป็นผู้เล่า
เรื่องบ่อเกลือ สามารถช่วยให้เด็กๆ เข้าใจวิถีอีสานว่ามีความเชื่อมโยงอย่างลึกซึ้งกับ
สิง่ แวดล้อม คนอีสานอยูม่ ายาวนานกับแหล่งเกลือทีอ่ ยูใ่ ต้ดนิ ซึง่ ถือว่าเป็นทัง้ แหล่งทรัพยากรธรรมชาติ
ที่น�าประโยชน์มาให้ แต่ขณะเดียวกันก็อาจเป็นต้นตอของปัญหา เช่น ปัญหาดินเค็ม โดยเฉพาะ
อย่างยิ่งหากมีการขุดเกลือมาใช้มากเกินไปหรือขุดในพื้นที่ไม่เหมาะสม ดังนี้เรื่องบ่อเกลืออาจใช้
กระตุ้นทักษะ “การคิดเชิงระบบ” หรือ “systems thinking competency” และยังสามารถ
กระตุ้นความสามารถใน “การตระหนักรู้ถึงตัวตน” หรือ “self-awareness competency”
เมื่อเด็กๆ ได้เรียนรู้ถึงบทบาทของตนเองในฐานะสมาชิกของชุมชน

68ความหลากหลาย
ทางชีวภาพในชุมชน
จากเรื่องเล่าท้องถิ่น
“กิจกรรมด้านสิ่งแวดล้อมศึกษาในประเทศไทยและลาว”69

ความหลากหลายทางชีวภาพในชุมชนจากเรื่องเล่าท้องถิ่น
“กิจกรรมด้านสิ่งแวดล้อมศึกษาในประเทศไทยและลาว”องค์การ Mekong Watch เป็นองค์กรไม่แสวงหาก�าไรของประเทศญี่ปุ่น ที่มีวิสัยทัศน์
การท�างานด้านชุมชนและสิ่งแวดล้อมด้วยความหวังอยากเห็นภูมิภาคลุ่มแม่น�้าโขงเป็นภูมิภาคที่
“ผู้คนใช้ชีวิตอย่างมีความสุขกับสภาพแวดล้อมตามธรรมชาติ และด�ารงวิถีชีวิตบนฐานความอุดม
สมบูรณ์ของธรรมชาติสิ่งแวดล้อมโดยไม่ตกเป็นเหยื่อการพัฒนาที่ส่งผลกระทบหรือท�าลายล้าง”9โครงการเรื่องเล่าของผู้คน ‘People’s Stories Project’ เพื่อการศึกษาสิ่งแวดล้อมนี้
เริ่มต้นขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2557 โดยเราได้ลงพื้นที่ชุมชนในประเทศกัมพูชา ลาว และไทย เพื่อขอให้
คนในชุมชนเล่าประสบการณ์ของพวกเขาที่สัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมในลุ่มแม่น�้าโขง ซึ่งพบว่า
เรือ่ งราวต่างๆ ทีพ่ วกเขาเล่านัน้ เป็นสิง่ น�าพาเราไปท�าความเข้าใจถึงการด�ารงชีวติ ของคนในชุมชน
ท้องถิ่นนั้นมีความสัมพันธ์เชื่อมโยงกับธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมอย่างไร บางเรื่องเล่าพวกเขา
ได้อธิบายว่าชุมชนสร้างบ้านแปงเมืองขึ้นมาได้อย่างไร ณ ถิ่นสถานนี้ รวมถึงได้เล่าถึงที่มาของ
ชื่อบ้านนามเมืองว่าตั้งขึ้นมาได้อย่างไร ในบางเรื่องเล่า พืช สัตว์ หรือแม้แต่แร่ธาตุ มีพฤติกรรม
เหมือนมนุษย์และสื่อสารกับมนุษย์ได้ในระดับที่เท่าเทียมกัน ขณะที่ในบางเรื่องเล่าคนท้องถิ่น
พยายามใช้เป็นเครือ่ งมือส่งต่อภูมปิ ญั ญาการใช้ชวี ติ อย่างเป็นหนึง่ เดียวกับธรรมชาติในลุม่ แม่นา�้ โขงไปยังลูกหลานของพวกเขา
ตัง้ แต่ปลาย พ.ศ. 2559 เราใช้เรือ่ งเล่าของผูค้ นในท้องถิน่ เพือ่ จัดการศึกษาด้านสิง่ แวดล้อม
ให้กบั เด็กๆ ในชนบทของประเทศลาวและไทย โดยได้มกี ารจัดฝึกอบรมปฏิบตั กิ ารการประยุกต์ใช้
เรื่องเล่าท้องถิ่นเพื่องานสิ่งแวดล้อมศึกษาในโรงเรียนและชุมชน เพื่อน�าพาให้เด็กๆ เยาวชน และผู้ใหญ่ ในชุมชนได้ร่วมกันเก็บบันทึกเรื่องเล่าจากผู้เฒ่าผู้แก่ในชุมชน เรียนรู้จากเรื่องเหล่านั้น
และแปลงเรื่องที่ฟังมาเป็นสื่อการเรียนรู้ที่สามารถแบ่งปันให้คนอื่นอ่านได้ จากนั้นเราได้จัดพิมพ์
เรื่องเล่าท้องถิ่นพร้อมค�าอธิบายประกอบว่าจะน�าเรื่องเล่าเหล่านี้ไปใช้ประโยชน์เป็นวัตถุดิบชั้นดี
ในการจัดการเรียนรู้ในชุมชนได้อย่างไรบ้างในรูปแบบหนังสือและสื่อวิดีโอ เป็นต้น

9ตัวอย่างที่ 1» เรื่องเล่าของผู้คนท้องถิ่นจากประเทศไทย
ชื่อเรื่อง: พญาข้าวก�่า
ผู้เล่า: นายวันนา ทองน้อย บ้านก�าแมด อ�าเภอกุดชุม จังหวัดยโสธร
ในการป้อนข้าวเด็กทารก เหล่าแม่ๆ ชาวอีสานจะเคี้ยวบดข้าวเหนียวที่นึ่งสุกแล้วให้
ละเอียดก่อนที่จะน�าไปห่อใบตองแล้วน�าไปหมกย่างไฟจนสุกหอม แล้วเอามือจับมาป้อนใส่ปาก
เด็กน้อย ข้าวจึงเป็นอาหารค�าแรกในชีวิตที่ชาวอีสานได้กิน เด็กทุกคนโตมาด้วยการกินข้าว
นอกจากนีเ้ รือ่ งของคนกินข้าวยังมีอยูใ่ นนิทานเกีย่ วกับพระพุทธเจ้า เช่น เล่ากันว่าอาหารมือ้ สุดท้าย
ก่อนการตรัสรู้ พระพุทธเจ้าเสวยน�้านมข้าวที่หุงกับนมซึ่งในภายหลังเรียกว่า “ข้าวมธุปายาส”นิทานส�าคัญเรือ่ งหนึง่ เกีย่ วกับข้าวทีผ่ เู้ ล่าได้ยนิ มาตัง้ แต่เด็กคือเรือ่ งพญาข้าว เรือ่ งมีอยูว่ า่ในอดีตนั้นโลกของเรามีข้าวหลากหลายสายพันธุ์ ทั้งสีขาว สีแดง สีเหลือง สีม่วง สีทับทิม และสีด�า เป็นต้น ข้าวพันธุ์ต่างๆ เหล่านี้ เติบโตในระบบนิเวศที่ต่างกัน มีลักษณะการเจริญเติบโตที่
แตกต่างกัน และในภาคอีสานนั้นคนอีสานมีข้าวชนิดหนึ่งซึ่งเป็นข้าวที่มีใบและเปลือกเป็นสีด�า
เมล็ดก็สีด�า เรียกว่า “ข้าวก�่า”อยูม่ าวันหนึง่ บรรดาข้าวน้อยใหญ่เริม่ เบือ่ หน่ายมนุษย์ เพราะมนุษย์ไม่บา� รุงรักษาบูชาข้าว
ให้ดี มีแต่ทุบตีท�าร้าย นอกจากนี้ยังแก่งแย่งเห็นแก่ตัวไม่รู้จักเอื้อเฟื้อแบ่งปัน มวลข้าวทั้งหลาย
จึงชักชวนกันจะหนีไปจากโลกมนุษย์ แล้วพากันไปชวน “ข้าวก�่า” ซึ่งในตอนนั้นคนไม่นิยมกิน
แต่ก็มีการปลูกไว้ในแปลงนาจนกลายเป็นวิถีปฏิบัติ เป็นประเพณีของชาวนาที่จะต้องปลูกข้าวก�่า
ติดแปลงนาไว้ เมื่อหมู่ข้าวน้อยใหญ่พากันมาชวนข้าวก�่าให้หนีไปจากมนุษย์ ข้าวก�่าปฏิเสธและ
บอกว่า

วิสัยทัศน์ของแม่โขงวอทช์ http://www.mekongwatch.org/english/about/index.html#SEC2

70

71

“ข้าน้อยเป็นคนฮูบฮ้ายด�าก�า่ บ่งามคือเขาอยากอาย บ่ไปน�าเพิ่นดอก ดีหรือร้าย
กะขออยู่กับหมู่มนุษย์ให้เขาได้อยู่กิน ได้พาข้าน้อยไปเฮ็ดบุญ ขอให้ได้เกิดได้ใหญ่
อยู่ในโลกมนุษย์”(ข้าเป็นคนต�า่ ต้อยตัวด�า น่าอายที่ไม่งามเหมือนข้าวอื่น ข้าไม่ไปกับพวกท่านดอก
จะดีหรือร้ายข้าก็ขออยู่กับมนุษย์ให้พวกเขาได้กินได้ใช้ประโยชน์ ได้นา� ข้าไปท�าบุญ
ขอให้ข้าได้เกิดและเติบโตในโลกมนุษย์)หมู่ข้าวทั้งหลายพากันชื่นชมและเคารพในความเสียสละ และอ่อนน้อมถ่อมตนของ
ข้าวก�่าแม้ว่ามันจะไม่ได้รับความนิยมในหมู่มนุษย์ หมู่ข้าวทั้งหลายจึงพากันเปลี่ยนใจขออยู่กับ
ข้าวก�่า พร้อมกับยกย่องเชิดชูให้ข้าวก�่าเป็น “พญาข้าว” นับแต่นั้นมา
ชาวนาในภาคอีสานนิยมปลูกข้าวก�่านับแต่นั้นเพราะเชื่อว่าเป็น “พญาข้าว” ข้าวก�่า
ปลูกได้ทงั้ บนพืน้ ทีส่ งู หรือ “นาโนน” และนาพืน้ ทีล่ มุ่ หรือ “นาล่ง” ครัง้ ใดทีป่ ลูกบนผืน “นาโนน”หรือ “นาโคก” พญาข้าวก�่าก็จะแผ่เรียวใบ แตกกอขึ้นสูงสง่างาม มีสีม่วงเข้มหรือ “ก�า่ ” บรรดา
ข้าวอื่นที่ปลูกในพื้นลุ่มก็จะพากันเร่งเติบโตเพื่อยืดคอมองความงดงามแปลกตาของใบข้าวก�่าที่มี
สีสันไม่เหมือนข้าวอื่นๆ หากปลูกในที่ลุ่ม หรือ “นาล่ง” “นาทุ่ง” หมู่ข้าวบนโคกก็จะพากันแอบ
เมียงมองข้าวก�่าให้ได้อุ่นใจ นอกจากมีความสง่างามแล้วข้าวก�่ายังช่วยดูแลปกป้องข้าวชนิดอื่นๆ
เพราะข้าวก�า่ นั้นมีลักษณะพิเศษ คือ ใบมีขนเยอะ แมลงต่างๆ ไม่ชอบ ถ้าปลูกไว้ใกล้ข้าวชนิดอื่น
ก็จะช่วยปกป้องโรคและแมลงให้ข้าวชนิดอื่นๆ ในนาด้วย เพราะเมื่อเมื่อแมลงบินลงไปยังต้นข้าว
ขนแข็งแรงของข้าวก�่าก็จะทิ่มตาและแทงตามล�าตัวของแมลง ไม่มีใครบอกเหตุว่าท�าไมข้าวก�่าจึง
มีสี “ก�่า” รู้แต่ว่าเป็นข้าวที่สีแปลกกว่าเพื่อน และปลูกไว้ในนาแล้วจะพาให้ข้าวชนิดอื่นๆ เติบโต
แข็งแรงสวยงาม

72ตัวอย่างการวิเคราะห์เรื่อง “พญาข้าว”เรือ่ งเล่านีบ้ อกถึงความสัมพันธ์ของคนอีสานกับข้าว ผูเ้ ล่าเน้นความส�าคัญของข้าวด้วยการ
เริ่มเกริ่นว่าข้าวนั้นเป็นอาหารค�าแรกในชีวิตของชาวอีสาน และยังกล่าวถึงบทบาทของข้าวใน
ต�านานเกี่ยวกับการตรัสรู้ของพระพุทธเจ้า เรื่องที่เล่าหลักคือนิทานพื้นบ้านซึ่งบอกที่มาของการที่
คนอีสานถือว่าข้าวก�่า (ข้าวเหนียวด�า) เป็นพญาข้าว ในนิทานเรื่องนี้มนุษย์ละเลยไม่สนใจดูแล
เคารพข้าวซึ่งพวกเขาใช้ประโยชน์อยู่ทุกวัน สภาพการณ์เลวร้ายจนเป็นวิกฤตเมื่อบรรดาข้าวรู้สึก
แปลกแยกกับมนุษย์และต้องการจะหนีไป แล้วนิทานก็เชื่อมโยงว่าที่คนยังมีข้าวหลากหลาย
สายพันธุ์ให้ได้ใช้ประโยชน์จนทุกวันนี้ก็เพราะความเมตตาของข้าวก�่า
คติหลักของเรื่องนี้น่าจะคือการเตือนให้คนรุ่นหลังไม่ละเลยประโยชน์ของผลผลิต
ทางการเกษตร และแฝงความส�าคัญของข้าวก�่าไว้ในเรื่อง เป็นที่ทราบกันว่าชาวนาภาคอีสาน
ของไทยนิยมปลูกข้าวก�่าไว้ที่มุมหนึ่งของทุ่งนาซึ่งปลูกข้าวขาว ชาวนาเรียนรู้จากประสบการณ์
ว่าการปลูกข้าวก�า่ จะช่วยลดความเสียหายทีเ่ กิดจากแมลงแก่ขา้ วทีป่ ลูกในบริเวณรอบๆ การส่งผ่าน
ภูมิปัญญาดังกล่าวไปยังรุ่นลูกรุ่นหลานอาจเป็นอีกบทบาทหนึ่งของนิทานพื้นบ้านเรื่องนี้

73» กิจกรรม “การใช้เรื่องเล่าของผู้คนกับกิจกรรมสิ่งแวดล้อมศึกษา”ในประเทศไทย
ในประเทศไทย เราได้เก็บรวบรวมเรื่องเล่าพื้นบ้านที่สัมพันธ์กับทรัพยากรท้องถิ่นจาก
8 จังหวัดใน 4 ลุ่มน�้าหลักของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ได้แก่ จังหวัดสกลนคร นครราชสีมา
ขอนแก่น เลย ร้อยเอ็ด ยโสธร มหาสารคาม และ นครพนม ในบรรดาเรื่องเหล่านี้ เราคัดเลือก
เรื่องเล่าเกี่ยวกับเกลือเพื่อจัดพิมพ์เป็นหนังสือชื่อ “นิทานธรณีเกลือ - เล่าความลับใต้ดินอีสาน”นอกจากนี้เราได้จัดกิจกรรมฝึกประชุมเชิงปฏิบัติการเพื่อน�าเรื่องเล่ามาประยุกต์ใช้ในกิจกรรม
สิ่งแวดล้อมศึกษาให้กับนักเรียนและคณะครูในโรงเรียนประถมศึกษาของจังหวัดต่างๆ ด้วยกิจกรรมฝึกอบรมเชิงปฏิบัติการเพื่อน�าเรื่องเล่ามาประยุกต์ใช้ในกิจกรรมสิ่งแวดล้อม
ศึกษา ส�าหรับนักเรียนระดับประถมศึกษา (พฤศจิกายน 2560): จัดที่โรงเรียนบ้านท่าสะอาด
ต�าบลท่าสะอาด อ�าเภอเซกา จังหวัดบึงกาฬ
ในกิจกรรมนี้ เราเริม่ ต้นทีก่ ารปรึกษาหารือกับคุณครู และผูเ้ ฒ่าผูแ้ ก่ในชุมชนเพือ่ ก�าหนด
วัตถุประสงค์ร่วมกันและท�าความเข้าใจเกี่ยวกับโครงการฯ จากนั้นผู้จัดกระบวนการได้น�าเด็ก
นักเรียนเล่นเกมส์สันทนาการเพื่อให้ผู้เข้าร่วมกิจกรรมจากต่างโรงเรียนเกิดความรู้สึกผ่อนคลาย
และสร้างความคุ้นเคยกัน แล้วจึงได้สอนทักษะการเก็บข้อมูล เช่น ทักษะการฟัง การบันทึก
การท�าแผนที่ การวาดภาพ และการถาม หรือการสัมภาษณ์ที่เด็กๆ สามารถน�าไปปฏิบัติในการ
เก็บรวบรวมและบันทึกข้อมูล (เรื่องเล่า) ในชุมชนได้ด้วยตัวเอง
จากนั้นจึงเป็นขั้นตอนการน�านักเรียนไปหาคนเล่าเรื่องในชุมชน โดยแบ่งเด็กนักเรียน
เป็นกลุ่ม มีคุณครูหรือคนในชุมชนเป็นพี่เลี้ยงพาไป เพื่อให้เด็กได้พูดคุยสัมภาษณ์ผู้รู้ซึ่งเป็นผู้เฒ่า
ผู้แก่ที่เล่าเรื่องสนุก และมีความรู้เกี่ยวกับนิทานพื้นบ้านและวิถีชีวิตของชุมชนในอดีตจนถึง
ปัจจุบันเป็นอย่างดี
หลังจากนั้นเด็กจะได้ลงไปเก็บเรื่องเล่าในชุมชน ต่อมาเด็กๆ กลับไปรวมกันที่โรงเรียน
เพื่อเตรียมแผนที่ชุมชนของหมู่บ้านตัวเอง พูดคุยสรุปเรื่องราวและเนื้อหาของเรื่องเล่าที่ได้ฟังมา แล้วให้แต่ละกลุ่มน�าเสนอสิ่งที่ได้ให้กลุ่มใหญ่ฟังและร่วมกันแลกเปลี่ยนความเห็น จากนั้น
เด็กๆ ร่วมกันเลือกได้ต�านานแม่น�้าสงครามและเรื่องเล่าเกี่ยวกับเกลือ เพื่อท�าเป็นหนังสือภาพ
นิทาน เป็นอันจบกระบวนการ
74การประชุมปฏิบัติการเพื่อการเรียนรู้ด้านสิ่งแวดล้อมส�าหรับคุณครู (พฤษภาคม 2561):
การประชุมปฏิบัติการเพื่อการเรียนรู้ด้านสิ่งแวดล้อมส�าหรับคุณครูโรงเรียนประถม
จากจังหวัดบึงกาฬ สกลนคร และร้อยเอ็ด จัดขึ้นที่โรงเรียนบ้านท่าสะอาด อ�าเภอเซกา จังหวัด
บึงกาฬ โดยกิจกรรมนี้มีเป้าหมายเพื่อเผยแพร่วิธีการและแนวทางในการจัดกระบวนการเรียนรู้
ด้านสิ่งแวดล้อมผ่านเรื่องเล่าท้องถิ่น และเพื่อเปิดรับความคิดเห็นและข้อเสนอแนะจากคุณครู
ในวงกว้างขึ้น คณะครูที่เข้าร่วมการประชุมนี้ได้ท�ากิจกรรมที่มีเนื้อหากระบวนการเช่นเดียวกับ
การประชุมเชิงปฏิบตั กิ ารทีจ่ ดั ให้กบั เด็กนักเรียน ทัง้ การลงชุมชนเพือ่ สัมภาษณ์ผเู้ ฒ่าผูแ้ ก่ในหมูบ่ า้ นการสรุปเนื้อหาเรื่องเล่า และการน�าเรื่องเล่ามาออกแบบจัดท�าหนังสือภาพนิทาน
» ผลที่ได้รับและปัญหาอุปสรรค
เด็กๆ ที่เข้าร่วมกิจกรรมได้รับความสนุกสนานและสร้างสรรค์พลังการเรียนรู้จากเกมส์
สิ่งแวดล้อมต่างๆ อย่างมากเพราะเป็นกิจกรรมที่สนุกสนาน และมีความภาคภูมิใจที่สามารถ
ท�าให้เรื่องเล่าในท้องถิ่นของตัวเองกลายเป็นหนังสือภาพและได้น�าไปไว้ในห้องสมุดของโรงเรียน
ท�าให้เด็กมีความรู้สึกประสบความส�าเร็จในการท�างาน ในอีกด้านหนึ่งเนื่องจากคณะครูผู้สอน
ในประเทศไทยถูกกระตุ้นให้โรงเรียนจัดท�าหลักสูตรท้องถิ่น หรือการจัดการศึกษาโดยการผนวก
เนื้อหาเกี่ยวกับท้องถิ่นในการเรียนการสอนด้วย การมีต้นแบบรูปธรรมการจัดการศึกษาเพื่อ
สิ่งแวดล้อมในลักษณะนี้จึงเป็นตัวอย่างวิธีการ และกระบวนการที่ช่วยเชื่อมโยงความสัมพันธ์กับ
ชุมชน กิจกรรมเรื่องเล่าของผู้คนกับงานด้านสิ่งแวดล้อมศึกษาจึงได้รับการตอบรับอย่างดีจาก
คณะครูที่เข้าร่วมกิจกรรม
ถึงแม้การประชุมเชิงปฏิบัติการการประยุกต์ใช้เรื่องเล่าท้องถิ่นกับงานด้านสิ่งแวดล้อม
ศึกษาส�าหรับคณะครูในเดือนพฤษภาคม 2561 จะจัดขึ้นเพียงสองวัน (ส�าหรับเด็กนักเรียนใช้
เวลาสามวัน) ผู้เข้าร่วมมีการเสนอความคิดเห็นว่าจากเรื่องเล่าถึงลักษณะนิเวศวิทยาของพื้นที่
ชนิดพันธุ์ปลาที่หลากหลายจากเรื่องเล่า จึงควรมีการออกแบบกิจกรรมการศึกษาเรียนรู้เกี่ยว
ระบบนิเวศป่าไม้ ความหลากหลายของชนิดพันธุ์ไม้ และกิจกรรมการศึกษาเกี่ยวกับลักษณะ
แหล่งที่อยู่อาศัย (ระบบนิเวศย่อย) ของปลาในแม่น�้าสงคราม (แม่น�้าในท้องถิ่น) และยืนยันได้ว่า
กระบวนการนีส้ ามารถน�าไปใช้ได้กบั สถานการณ์จดั การเรียนการสอนจริง นอกจากนีผ้ สู้ งั เกตการณ์
75

คนหนึ่งจากองค์การบริหารส่วนท้องถิ่นที่เข้าร่วมกิจกรรมด้วยแสดงความสนใจอย่างมากต่อ
กระบวนการที่เราจัด ขณะที่คุณครูท่านหนึ่งจากจังหวัดสกลนครผู้มีความสนใจอนุรักษ์ภาษาโทร�
ซึ่งเป็นภาษาของกลุ่มชาติพันธุ์พื้นเมืองในท้องถิ่นซึ่งเป็นภาษาที่ก�าลังอยู่ในภาวะวิกฤตเล่าถึง
ประสบการณ์วา่ การทีเ่ ด็กนักเรียนได้มโี อกาสท�ากิจกรรมเก็บรวมเรือ่ งเล่าท้องถิน่ โดยการสัมภาษณ์
คนในชุมชนท�าให้สามารถกระตุ้นความสนใจของเด็กๆ ต่อวัฒนธรรมและภาษาที่เป็นเอกลักษณ์
ของตนเอง
ในขณะที่การเรียนการสอนในโรงเรียนทั่วไปยังคงเน้นเนื้อหาตามต�าราเรียน ผู้เข้าร่วม
กิจกรรมบางคนให้ความเห็นว่าครูโดยเฉพาะในโรงเรียนขนาดเล็กมักจะยุ่งมากเพราะครูคนหนึ่ง
อาจต้องรับผิดชอบสอนหลายวิชา จึงอาจเป็นอุปสรรคต่อการจัดกิจกรรมในลักษณะนี้เนื่องจาก
ต้องใช้เวลาในการเตรียมการพอสมควร ส่วนอาจารย์คณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม
ซึ่งเข้าร่วมกิจกรรมในฐานะผู้ให้ความเห็นได้ประเมินว่ากิจกรรมนี้มีความส�าคัญ เนื่องจากการ
ศึกษาในอนาคตจะเปลี่ยนไปในแนวทางที่ให้เด็กเรียนรู้โดยการค้นหาด้วยตัวเองเพื่อมีส่วนร่วม
ในกระบวนการเรียนรู้เพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน
อย่างไรก็ตาม วิธปี ระเมินความส�าเร็จของกิจกรรม (ในทีน่ ี้ หมายถึงความส�าเร็จว่าการใช้
เรื่องเล่าท้องถิ่นมีผลอย่างไรในการเป็นสื่อส�าหรับเรียนรู้เกี่ยวกับสิ่งแวดล้อม) เป็นประเด็นที่เกิน
ขอบเขตของโครงการนี้ ผู้ด�าเนินโครงการเห็นว่าในอนาคตมีความจ�าเป็นต้องขยายขอบเขตการ
เผยแพร่ให้กว้างกว่าการจัดกิจกรรมในโรงเรียน (ส�าหรับนักเรียนและครู) ดังที่จ�ากัดภายใต้กรอบ
โครงการนี้ และไม่จา� กัดเป้าหมายเพียงการกระตุน้ ความตระหนักถึงการอนุรกั ษ์สงิ่ แวดล้อมท้องถิน่
แต่ควรคิดค้นออกแบบกิจกรรมที่สามารถน�าไปสู่วิธีการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมอย่างเป็นรูปธรรม

ตัวอย่างที่ 2» เรื่องเล่าท้องถิ่นจากประเทศลาวณ เมืองโขง แขวงจ�าปาสัก ทางภาคใต้ของประเทศ สปป.ลาว แม่น�้าโขงแต่ละสาขาแบ่ง
เส้นสายเป็นหลายร้อยหลายพันสายเมื่อไหลผ่านเกาะแก่งจ�านวนมาก บริเวณนั้นจึงได้ชื่อเรียกว่า
“มหานทีสี่พันดอน” โดยมีแก่งส�าคัญอยู่บริเวณ “น�้าตกหลี่ผี” ซึ่งเป็นสถานที่ท่องเที่ยวทาง
ธรรมชาติที่สวยงามและมีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักในหมู่คนไทยรวมอยู่ด้วย บริเวณหลี่ผีนั้นมีต�านาน
เรื่องหนึ่งเล่าขานต่อกันมาในท้องถิ่นถึงเรื่องของ “นกสีดากับปลาข่า” หรือ “โลมาอิรวดี” แห่งตาดสมพะมิด (น�า้ ตกโสมพะมิด)ตามเรื่องเล่าที่เล่าโดยนายค�าเผื่อน แก้วแก่นจัน ชาวบ้านหางคอน เมืองเมืองโขง
แขวงจ�าปาสัก สปป.ลาว เรื่องมีอยู่ว่า
นานมาแล้วมีสามีภรรยาคู่หนึ่งออกเสาะหาผืนดินอุดมสมบูรณ์เพื่อตั้งรกรากสร้าง
ครอบครัว ฝ่ายสามีคือ “ท้าวข่า” และภรรยาคือ “นางสีดา” ทั้งสองพากันต่อแพไม้ไผ่และออก
เดินทางไปโดยน�าเอาไก่ เป็ด เขียด กบ นกเขียน (นกกระเรียน) และนกยูง ไปด้วยอย่างละตัว
เมื่อล่องแพตามน�้าโขงลงมาเรื่อยๆ ก็เข้าใกล้ตาดสมพะมิด น�้าตกที่ใหญ่ที่สุดในแก่งหลี่ผีซึ่งน�้า
ไหลเชีย่ วมาก (“ตาด” หมายถึงลาดหินเป็นชัน้ ๆ) ท้าวข่ากับนางสีดาจึงถามความเห็นสัตว์แต่ละตัว
ว่าพวกเขาควรไปต่อหรือไม่ เจ้าไก่ร้องว่า “จอด! จอด! จอด!” ส่วนกบร้องว่า “ลึก! ลึก! ลึก!”จนท้ายที่สุดสองสามีภรรยาหันไปถามนกยูงซึ่งเป็นสัตว์ตัวใหญ่ที่สุดในบรรดาสัตว์ทั้งหลาย นกยูง
ร้องบอกให้ “ไปต่อ! ไปต่อ! ไปต่อ!”ท้าวข่าและนางสีดาเชื่อค�านกยูงเพราะมันเป็นสัตว์ตัวใหญ่สวยงาม จึงคัดท้ายบังคับแพ
ให้ไปต่อ แต่เมือ่ ล่องผ่านตาดสมพะมิด แพกลับคว�า่ หายไปในน�า้ ตกนัน้ ท�าให้ทงั้ สองเสียชีวติ ต่อมา
ท้าวข่าได้ไปเกิดใหม่เป็น “ปลาข่า” หรือโลมาอิรวดี ส่วนนางสีดานั้นเกิดใหม่เป็น “นกสีดา”จนถึงทุกวันนี้สัตว์ทั้งสองใช้ชีวิตอยู่ด้วยกันอย่างกลมเกลียวเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ ช่วยกันท�ามาหากิน
อยู่ในแม่น�้าโขง เมื่อใดที่ปลาข่าจับปลาได้ ก็จะเห็นนกสีดาบินโฉบลงมากินปลาที่ปลาข่าโยนขึ้น
จากน�้าเพื่อแบ่งให้ สัตว์ทั้งสองมีถิ่นที่อยู่ในแม่น�้าโขง ว่ากันว่าปัจจุบันพวกมันอาศัยอยู่ทางต้นน�้า
ของตาดสมพะมิด และไม่เคยกลับลงมาทางใต้บริเวณที่พวกมันเคยเอาชีวิตมาทิ้งอีกเลย

7677

» การวิเคราะห์เรื่องเล่า

» กิจกรรมการใช้ “เรื่องเล่าพื้นบ้าน” ในประเทศลาว

นิเวศวิทยาของโลมาอิรวดีและนกสีดาซึ่งเป็นสัตว์ที่เสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ทั้งสองชนิด
ถูกบรรยายไว้อย่างชัดเจนในเรื่องเล่านี้ ผู้เล่ามาจากบ้านหางคอนซึ่งอยู่ท้ายดอนคอน เกาะที่ใหญ่
ที่สุดแห่งหนึ่งในบริเวณ “มหานทีสี่พันดอน” ซึ่งชาวบ้านมีวิถีเกษตรกรรม เลี้ยงสัตว์ และหาปลา
ปัจจุบันการรับจ้างออกเรือพานักท่องเที่ยวดูโลมาอิรวดีเป็นหนึ่งในแหล่งรายได้ส�าคัญของคน
แถบนั้น

ในประเทศลาวเราได้จัดกิจกรรมการใช้เรื่องเล่าพื้นบ้านเพื่อการศึกษาสิ่งแวดล้อมให้กับ
นักเรียนระดับชั้นประถมศึกษา ถึงระดับชั้นมัธยมศึกษาตอนต้น และกลุ่มพลเมืองในภาคใต้
ภาคกลาง และภาคเหนือของลาว กิจกรรมประกอบด้วยการจัดประชุมเชิงปฏิบตั กิ ารประกอบกับ
การฉายภาพยนตร์แสดงการเปลี่ยนแปลงของสิ่งแวดล้อมที่อยู่ในเรื่องเล่าพื้นบ้านที่ใช้ในการ
จัดกิจกรรม

การสงวนและสืบทอดต�านานพื้นบ้านและธรรมชาติกับสภาพแวดล้อมของท้องถิ่นที่อยู่
ในต�านาน อาจมีส่วนช่วยกระตุ้นกิจกรรมทางเศรษฐกิจจากการท่องเที่ยวในพื้นที่ แต่ในช่วง
ไม่กี่สิบปีที่ผ่านมาสภาพแวดล้อมรอบหมู่บ้านดอนคอนเปลี่ยนแปลงไปอย่างมาก โลมาอิรวดีที่
ปรากฏในต�านานมีจ�านวนลดน้อยลงมากจากการจับปลาด้วยเครื่องมือผิดประเภท การประมง
ผิดกฎหมาย และปัญหาอื่นๆ พร้อมกับนกสีดาที่หายากขึ้นเรื่อยๆ ขณะเดียวกันการด�ารงอยู่ของ
ปลาต่างๆ และโลมาอิรวดีในแม่น�้าโขงบริเวณนี้ก็ก�าลังถูกคุกคามด้วยโครงการพัฒนาทางต้นน�้า
ค�าสอนหนึ่งที่อาจแฝงไว้ในเรื่องนี้คือ การฟังเสียงของคนที่ “ใหญ่ที่สุด” ในกลุ่มเพียงคนเดียว
(ในเรื่องเปรียบกับนกยูง) อาจน�ามาซึ่งประสบการณ์หรือจุดจบอันขมขื่น หากเชื่อมโยงค�าสอนนี้
เข้ากับการอนุรักษ์โลมาอิรวดีในแม่น�้าโขงและการด�ารงวิถีชีวิตที่ยั่งยืนของคนท้องถิ่น จะเข้าใจ
ถึงความจ�าเป็นที่ต้องสดับรับฟังเรื่องเล่าท้องถิ่นและเสียงของประชาชนคนเล็กคนน้อยที่อาศัย
อยู่ในพื้นที่ด้วย

การประชุมปฏิบตั กิ ารด้านสิง่ แวดล้อมโดยใช้เรือ่ งเล่าส�าหรับเด็กนักเรียน (มีนาคม 2560):
จัดขึ้นส�าหรับนักเรียนระดับชั้นประถมศึกษาตอนต้นที่โรงเรียนสองแห่งในพื้นที่แขวง
เวียงจันทน์ ภาคกลางของลาว และแขวงอุมไซ ภาคเหนือของลาว กิจกรรมเริ่มต้นโดยการอ่าน
นิทานหรือเรื่องเล่าพื้นบ้านของชนเผ่าขมุเรื่อง “นกฮูกกับกวาง”10 ให้เด็กนักเรียนฟัง หลังจากนั้น
จึงถามค�าถามเช่น “มีสตั ว์อะไรบ้างทีป่ รากฏในเรือ่ งนี”้ “เด็กๆ เคยเห็นสัตว์พวกนีใ้ นหมูบ่ า้ นตัวเอง
หรือไม่” “ถ้าสัตว์เหล่านีใ้ นหมูบ่ า้ นของเขาลดจ�านวนลง เด็กๆ คิดว่ามาจากสาเหตุอะไร” โดยการ
ถามค�าถามเป็นจุดเริ่มต้นบทสนทนาเกี่ยวกับปัญหาสิ่งแวดล้อมในชุมชน จากนั้นให้เด็กนักเรียน
แบ่งเป็นกลุ่มเพื่อออกไปสัมภาษณ์ผู้เฒ่าผู้แก่ในหมู่บ้านเพื่อเก็บข้อมูลเรื่องเล่าพื้นบ้านที่สืบทอด
กันมาในชุมชน แล้วให้แต่ละกลุ่มกลับมาสรุปเรื่องที่ไปฟังมาและน�าเสนอในรูปแบบตัวอักษร
(ค�าบรรยาย) และวาดภาพประกอบ

10“พืช สัตว์ เกลือ และจิตวิญญาณ – ผู้คนในชนบทเขมร ลาว และไทย อยู่ร่วมกันและพูดถึงสิ่งแวดล้อมอย่างไร”หนังสือฉบับภาษาอังกฤษ “PLANTS, ANIMALS, SALT and SPIRITS: How People Live with and Talk about
the Environment in Rural Cambodia, Laos and Thailand” หน้า 52-55.
78

79การประชุมปฏิบัติการด้านสิ่งแวดล้อมส�าหรับกลุ่มพลเมืองในเมืองเวียงจันทน์
(มีนาคม 2561):

ต้องใช้กับเด็กเท่านั้น แต่แท้จริงแล้วเรื่องเล่านั้นยังมีศักยภาพที่จะสามารถน�าไปปรับใช้กับผู้ใหญ่
เช่นใช้กับกิจกรรมขององค์กรพัฒนาเอกชนที่เกี่ยวข้องกับการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมของชุมชนได้

จัดขึน้ ส�าหรับสมาชิกของกลุม่ พลเมืองลาวจ�านวนสิบคนทีท่ า� งานเกีย่ วข้องกับการจัดการ
ศึกษาและการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม โดยมีการอภิปรายถึงผลกระทบ ความส�าคัญ และแง่มุมต่างๆ
ของกิจกรรมที่สามารถใช้เรื่องเล่าท้องถิ่นเสริมในกระบวนการ แต่พบว่าความสนใจของผู้เข้าร่วม
ครั้งนี้ไม่จ�ากัดเฉพาะประเด็นสิ่งแวดล้อม ผู้เข้าร่วมมีความสนใจหลากหลาย เช่น ประเด็นเรื่อง
การสืบทอดภาษาถิน่ ของกลุม่ ชาติพนั ธุต์ า่ ง ๆ การบันทึกประเพณีทสี่ บื ทอดกันมาแบบปากต่อปาก
และการท�าสื่อส�าหรับการศึกษาเรื่องการพัฒนา เป็นต้น

ในการประชุมเชิงปฏิบตั กิ ารทีจ่ ดั ให้กบั กลุม่ พลเมือง/องค์กรพัฒนาเอกชน พบว่าลักษณะ
การท�างานของผู้เข้าร่วมจากบางองค์กรไม่ตรงกับเนื้อหาของการจัดอบรมเสียทีเดียว อย่างไรก็ดี
กลุม่ ผูเ้ ข้าร่วมเห็นประเด็นตรงกันว่า เรือ่ งเล่าท้องถิน่ จ�านวนมากซึง่ ไม่เคยถูกบันทึกไว้ อาจสูญหาย
ไปโดยง่ายพร้อมกับการเปลี่ยนแปลงของสิ่งแวดล้อมและสังคมที่เป็นอยู่ และเห็นพ้องกันว่าการ
อนุรักษ์ฟื้นฟูเรื่องเล่าท้องถิ่นด้วยการบันทึกไว้เป็นข้อเขียนหรือวิดีโอเป็นส่วนหนึ่งของงานหลัก
ในองค์กรตนเองที่มีความส�าคัญ ขณะเดียวกัน เพื่อเชื่อมโยงกิจกรรมเรื่องเล่าของผู้คนกับการจัด
การเรี ย นรู ้ ด ้ า นสิ่ ง แวดล้ อ มศึ ก ษานั้ น สามารถเชื่ อ มโยงกั บ การพั ฒ นางานด้ า นการอนุ รั ก ษ์สิ่งแวดล้อมและการพัฒนาของท้องถิ่นได้ ก็ต่อเมื่อชุมชนที่เราเข้าไปด�าเนินกิจกรรมนั้นเข้าใจ
วัตถุประสงค์และกระบวนการของกิจกรรมอย่างแท้จริง กล่าวคือ คนในชุมชนที่เราจะไปจัด
กระบวนการเรียนรู้ ต้องตระหนักจริงๆ ว่ากิจกรรมนี้เป็นประโยชน์ต่อชุมชนและคุ้มค่ากับการ
ใช้เวลาในการด�าเนินกิจกรรมต่อเนือ่ ง ไม่ใช่เพียงเป็นกิจกรรมทีม่ เี พียงคนภายนอกเข้าไปจดบันทึก
เรื่องราวจากชุมชนออกมาฝ่ายเดียว กรณีตัวอย่างต่างๆ ที่องค์การ Mekong Watch น�าเสนอ
ภายใต้โครงการนี้น่าจะช่วยส่งเสริมความเข้าใจว่าเรื่องเล่าพื้นบ้านต่างๆ ในประเทศ สปป.ลาว
ซึ่งมักมองกันทั่วๆ ไปว่าเป็นเพียงความเชื่อทางไสยศาสตร์หรือความเชื่องมงาย แต่แท้ที่จริงแล้ว
เรื่องเล่าของผู้คนในท้องถิ่นนั้นมีศักยภาพในการน�าไปใช้เป็นสื่อการเรียนรู้ที่มีประสิทธิภาพ
เพื่อการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมของชุมชนได้

» ผลที่ได้รับและปัญหาอุปสรรค
ส�าหรับเด็กนักเรียนระดับชั้นประถมศึกษาและระดับชั้นมัธยมศึกษาตอนต้นในประเทศ
ลาวซึ่งไม่ค่อยมีโอกาสในระบบการศึกษาปกติที่จะเรียนรู้ด้วยวิธีการหาข้อมูลและน�าเสนอด้วย
ตัวเองหรือได้ฟังเรื่องเล่าท้องถิ่น กิจกรรมนี้เปิดโอกาสให้พวกเขาได้คิดเกี่ยวกับปัญหาของการ
ศึกษาท้องถิน่ และแลกเปลีย่ นมุมมอง ขณะเดียวกันก็เป็นโอกาสให้ได้รบั ฟังและเรียนรูจ้ ากเรือ่ งเล่า
ทีต่ กทอดกันมาในชุมชนตัวเองด้วยมุมมองใหม่ ในบริบทเช่นนี้ เด็กๆ พบว่าพวกเขาสามารถเชือ่ มโยงตัวเองกับนิทานเรือ่ งนกฮูกกับกวาง ซึง่ ใช้เป็นเรือ่ งเล่าประกอบกิจกรรมได้งา่ ย จึงถือเป็นการเลือก
สื่อในการเรียนรู้ที่มีประสิทธิภาพเพื่อจุดประกายให้เด็กๆ เริ่มต้นคิดเกี่ยวกับปัญหาสิ่งแวดล้อม
อย่างไรก็ตาม จากการจัดกิจกรรมเช่นนีใ้ นประเทศลาวพบความแตกต่างอย่างมากในความสามารถ
ของผูน้ า� กระบวนการ (บุคลากรผูจ้ ดั กระบวนการเรียนรู้ เช่น คณะครู นักการศึกษา หรือ นักพัฒนา)โดยเฉพาะด้านการอ่านออกเสียงให้เด็กฟัง และการอ�านวยกระบวนการเรียนรู้ การจัดอบรม
เนื่องจากคุณครูและเจ้าหน้าที่ท่ัวไปในศูนย์วัฒนธรรมส�าหรับเด็กในประเทศลาวไม่คุ้นเคยกับ
กิจกรรมการเรียนรู้ลักษณะนี้ จึงรู้สึกยากที่จะจัดกระบวนการด้วยตัวเองแม้จะมีคู่มือประกอบ
ก็ตาม นอกจากนี้ ข้อจ�ากัดทางเวลาท�าให้ไม่สามารถจัดกิจกรรมช่วงที่ผู้เข้าร่วมสามารถเชื่อมโยง
เรื่องเล่าท้องถิ่นที่ไปรับฟัง/สัมภาษณ์มากับสภาพสิ่งแวดล้อมในท้องถิ่นที่เป็นอยู่ปัจจุบันมีการ
เปลีย่ นแปลงไปมากจากอดีต ในอีกด้านหนึง่ ผูเ้ ข้าร่วมรับรูว้ า่ แบบแผนหรือแนวทางการจัดประชุม
เชิงปฏิบัติการด้านสิ่งแวดล้อมในลักษณะที่ใช้เรื่องเล่าท้องถิ่นเป็นตัวน�าการสนทนา ไม่จ�ากัดว่า

80

81ทักษะความสามารถด้านความยั่งยืน (sustainability competencies)8 ตามแนวคิด
การศึกษาเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน นั้นประกอบด้วยรายละเอียดดังต่อไปนี้
ความสามารถในการคิดเชิงระบบ (systems thinking competency)เป็นความสามารถที่จะรับรู้และเข้าใจความสัมพันธ์, วิเคราะห์ระบบที่ซับซ้อน คิดได้ว่า
ระบบต่างๆ ฝังอยู่ในอาณาเขตหรือขอบเขตของความรู้ที่ต่างกันในระดับที่ต่างกันอย่างไร, และรับมือความไม่แน่นอน

ภาคผนวก

ความสามารถในการรอคอยด้วยความมุ่งหวัง (anticipatory competency)เป็ น ความสามารถที่ จ ะเข้ า ใจและประเมิ น อนาคตหลากหลายรู ป แบบที่ เ ป็ น ไปได้
(possible) น่าจะเป็น (probable) และ อยากให้เป็น (desirable) สร้างวิสัยทัศน์ของตัวเอง
ส�าหรับอนาคตได้ประยุกต์ใช้หลักป้องกันไว้ก่อน ประเมินผลของการกระท�ารูปแบบต่างๆ และรับมือกับความเสี่ยงและการเปลี่ยนแปลง
ความสามารถเชิงยุทธศาสตร์ (strategic competency)เป็นความสามารถในการพัฒนาปฏิบัติการที่สร้างสรรค์ร่วมกันและลงมือท�าให้บรรลุผล
เพื่อน�าไปสู่ความยั่งยืนทั้งในระดับท้องถิ่นและขอบเขตที่กว้างออกไป

8
82

UNESCO. 2017., pp. 10-11.
83ความสามารถในการใช้บรรทัดฐานทางสังคม (normative competency)เป็นความสามารถในการเข้าใจ ไตร่ตรอง และสะท้อนบรรทัดฐานและคุณค่าทีเ่ ป็นพืน้ ฐานของการกระท�าสิ่งใดสิ่งหนึ่ง การเจรจาต่อรองคุณค่า หลักการ จุดมุ่งหมาย และวัตถุประสงค์
ภายใต้บริบทต่างๆ เช่นบริบททีม่ ผี ลประโยชน์ทบั ซ้อน บริบทการแลกเปลีย่ นหรือต้องเลือกทางใด
ทางหนึ่ง บริบทที่มีความไม่แน่นอนในองค์ความรู้ และบริบทที่มีความขัดแย้งเห็นต่าง เป็นต้น
ความสามารถในการร่วมไม้ร่วมมือ (collaboration competency)เป็นความสามารถในการเรียนรู้จากผู้อื่น เข้าใจและเคารพในความต้องการ มุมมอง
และการกระท�าทีแ่ ตกต่างของผู้อื่น มีความเป็นผู้น�าด้วยการเอาใจเขามาใส่ใจเรา (empathic
leadership) หรือสามารถเข้าใจ เชื่อมโยง และรู้สึกรู้สากับผู้อื่น สามารถรับมือกับความขัดแย้ง
ในกลุ่ม และช่วยอ�านวย (facilitate) ให้เกิดความร่วมมือและการแก้ปัญหาอย่างมีส่วนร่วม

ความสามารถในการแก้ปัญหาอย่างผสมผสาน (integrated problem-solving
competency)เป็นความสามารถโดยรวมทีจ่ ะประยุกต์ใช้กรอบการแก้ปญั หาต่างๆ เพือ่ จัดการกับปัญหา
ความยั่งยืนที่ซับซ้อน และสามารถพัฒนาทางออกที่น�าไปปฏิบัติได้จริง มีความครอบคลุมและ
เท่าเทียม ในขณะเดียวกันก็สง่ เสริมการพัฒนาอย่างยัง่ ยืน จึงเป็นการผสมผสานทักษะความสามารถ
ทั้งหมดที่กล่าวถึงข้างต้น

ความสามารถในการคิดเชิงวิพากษ์ (critical thinking competency)เป็นความสามารถในการตั้งค�าถามกับบรรทัดฐาน หลักปฏิบัติ และความเห็นต่างๆ
ในสังคม สามารถไตร่ตรองและสะท้อนคุณค่า มุมมองการรับรู้ และการกระท�าของตนเอง, และสามารถสร้างและแสดงจุดยืนของตนเองในวาทกรรมความยั่งยืนได้
ความสามารถในการตระหนักรู้ถึงตัวตน (self-awareness competency)เป็นความสามารถในการไตร่ตรองและสะท้อนบทบาทของตนในชุมชนท้องถิน่ เช่นเดียวกับ
บทบาทในสังคมโลก สามารถประเมินตนเองและสร้างแรงบันดาลใจให้ตนเองได้อย่างต่อเนื่อง
สามารถรับมือกับความรู้สึกและความต้องการของตนเองได้

8485รายการหนังสือและสื่อ
โครงการเรื่องเล่าของผู้คน
(People’s Stories Project)
Booklet (English) 132 pages, published in 2015
“PLANTS, ANIMALS, SALT and SPIRITS:How People Live with and Talk about theEnvironment in Rural Cambodia, Laos andThailand”“นิทานธรณี: เล่าความลับใต้ดินอีสาน”ตีพิมพ์ พ.ศ. 2561
• นิทานเรื่องเกลือที่เก็บรวบรวมจากท้องถิ่นต่างๆ
ในลุ่มแม่น�้าโขง

• Containing seventeen stories collected in
Cambodia, Laos, and Thailand. Full of photos
and illustrations. Good for reading and learning
about stories each communities have.
• http://www.mekongwatch.org/PDF/Booklet_
PeopleStory.pdf“นิทานธรรมชาติ: เล่าความรู้สืบต่อกันไป”คู่มือสิ่งแวดล้อมศึกษา มีตีพิมพ์เป็นภาษาไทย
ภาษาลาว ภาษาเขมร, ตีพิมพ์ พ.ศ. 2558

“ธรรมชาติในนิทาน”คู่มือสิ่งแวดล้อมศึกษาโดยการใช้เรื่องเล่าท้องถิ่น
ตีพิมพ์ พ.ศ. 2561

• Thai - http://www.mekongwatch.org/PDF/
PeopleStory_Thai.pdf• Lao - http://www.mekongwatch.org/PDF/
PeopleStory_Lao.pdf• Khmer - http://www.mekongwatch.org/PDF/
PeopleStory_Khmer.pdf

8687สารคดีสั้น
“เรื่องเล่าของท้องถิ่นและสิ่งแวดล้อมศึกษา/Environmental Education through People’s Stories”
จัดท�าใน พ.ศ. 2561
• https://www.youtube.com/watch?v=EDZPw
UPeipQ&feature=youtu.beสื่อออนไลน์โครงการเรื่องเล่าของผู้คน• http://www.mekongwatch.org/peoplestory/index.html• https://www.facebook.com/PeoplesTalesStories/สื่อสิ่งพิมพ์อื่นๆ ของ Mekong Watch• http://www.mekongwatch.org/english/publication/index.html

88