คู่มือสิ่งแวดล้อมศึกษา“นิทานธรรมชาติ:เล่าความรู้สืบต่อกันไป”STORIES ENVI 3 Countries-THAI-cover.indd 1

2/1/2559 BE 17:39

STORIES ENVI 3 Countries-CAMBODIA-cover.indd 2

2/12/2559 BE 18:04

คู่มือสิ่งแวดล้อมศึกษา

“นิทาน

ธรรมชาติ:เล่าความรู้สืบต่อกันไป”สารบัญค�ำน�ำบทที่ ๑ บทน�ำ
บทที่ ๒ นกเค้าแมวกับฟาน (The Owl and the Deer)บทที่ ๓ ประวัติเมืองแก้วเสมา (History of Keo Seima District)บทที่ ๔ ผาแดงนางไอ่ (Pha-Daeng and Nang Ai)๔๖๑๕๒๑บันทึกถึงครูผู้สอนหรือวิทยากรกระบวนการ๓๑

ค�ำน�ำ
ในดินแดนลุม่ แม่นำ�้ โขงชีวติ ผูค้ นล้วนสัมพันธ์กบั ธรรมชาติเป็นพืน้ ฐาน ถ้อยค�ำ ภาษา ต�ำนานนิทาน ตลอดจนเรื่องเล่าต่างๆ ในชุมชนจึงเกี่ยวพันกับแม่น�้ำ ป่าไม้ หรือธรรมชาติรอบๆ ตัว โดยคนในชุมชนสร้างสรรค์เล่าขานสืบต่อกันมาจากคนรุ่นหนึ่งสู่คนอีกรุ่น เรื่องเล่าพื้นบ้านเหล่านี้มีบทบาทในการสอนไม่ให้มกี ารเก็บโกยผลประโยชน์ทรัพยากรธรรมชาติมากเกินไป แต่ในโลกปัจจุบนั ทีเ่ รามุง่พัฒนาทางเศรษฐกิจมากขึน้ ส่งผลท�ำให้สงิ่ แวดล้อมเสือ่ มโทรมลง ขณะความรูท้ อ้ งถิน่ เกีย่ วกับทรัพยากรธรรมชาติทเี่ ล่าสืบต่อกันมาผ่านเรือ่ งเล่าสือ่ สารความคิดในการปกป้องธรรมชาตินนั้ ก็แทบจะหายสิน้ไปด้วยเช่นกันหนังสือคู่มือสิ่งแวดล้อมศึกษา “นิทานธรรมชาติ: เล่าความรู้สืบต่อกันไป” เล่มเล็กๆ นี้จัดพิมพ์ขึ้นทั้งเป็นภาษาไทย ภาษาลาว และภาษาเขมร ภายใต้ “โครงการเครื่องมือการสอนด้านสิ่งแวดล้อมศึกษา” (The Environmental Teaching Materials Project) ด�ำเนินการโดยองค์การ
Mekong Watch ประเทศญีป่ นุ่ ได้หยิบยกเอาเรือ่ งเล่าของผูค้ นทีบ่ นั ทึกไว้กอ่ นหน้านีจ้ าก “โครงการเรื่องเล่าของผู้คน” (The People’s Story Project) ซึ่งด�ำเนินการในปี ๒๕๕๗ โดยองค์การ
Mekong Watch ร่วมกับเครือข่ายได้ท�ำงานบันทึกต�ำนาน นิทานพื้นบ้าน สุภาษิตค�ำพังเพยและเรื่องเล่าเกี่ยวกับธรรมชาติ ผู้คน และสรรพสัตว์ จ�ำนวนหนึ่งแล้วคัดเลือกมาแปลจากภาษาท้องถิ่น
เป็นภาษาอังกฤษแล้วจัดพิมพ์เป็นหนังสือชื่อ“Plants, Animals, Salt and Spirits: How People
Live with and Talk about the Environment in Rural Cambodia, Laos and Thailand”(เกลือ พืชพรรณ สรรพสัตว์ และดวงวิญญาณ: เรื่องเล่าของผู้คนท้องถิ่นในประเทศกัมพูชา ลาวและไทย) โดยพยายามท�ำความเข้าใจให้ลึกซึ้งถึงคุณค่าอันเป็นเนื้อแท้ของภูมิความรู้และประเพณีปฏิบตั ใิ นการใช้ทรัพยากรธรรมชาติของผูค้ นท้องถิน่ ใน ๓ ประเทศลุม่ น�ำ้ โขง ได้แก่ ประเทศไทย ลาวและกัมพูชา ท่านสามารถดาวโหลดหนังสือดังกล่าวได้ทางเว็บไซต์
http://www.mekongwatch.org/PDF/Booklet_PeopleStory.pdf
คณะผูจ้ ดั ท�ำตระหนักว่าความรูท้ อ้ งถิน่ และประสบการณ์ของผูค้ นในท้องถิน่ เกีย่ วกับการใช้ทรัพยากรธรรมชาติที่ปรากฏในเรื่องเล่านานา นั้น มีหลักคิดเรื่องความสัมพันธ์ที่เหมาะสมระหว่างมนุษย์และการใช้ประโยชน์ธรรมชาติ ซึ่งสามารถน�ำมาประยุกต์เป็นคู่มือการเรียนรู้ด้านสิ่งแวดล้อมจึงได้คัดเลือกนิทาน ต�ำนาน เรื่องเล่าที่ชุมชนเล่าเพื่อใช้สืบทอดความรู้ ความคิดในการดูแลจัดการทรัพยากรท้องถิน่ ให้ดยี งิ่ ขึน้ มาใช้ในการสือ่ สารความรูเ้ รือ่ งการใช้และดูแลรักษาธรรมชาติ ตลอดจนค�ำอธิบายเรื่องความหลากหลาย ความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรในธรรมชาติผ่านเรื่องเล่าต่างๆไปยังผู้สนใจผ่านหนังสือเล่มเล็ก ๆ นี้						คณะผู้จัดท�ำ						พฤศจิกายน ๒๕๕๘บทที่ ๑บทน�ำ4ชีวิตคนเรา ยืนยาวมาได้ด้วยทรัพยากรธรรมชาติ มีป่าไม้ สายน�้ำหล่อเลี้ยงดังเรื่องเล่า ในนิทาน ต�ำนานพื้นบ้านมากมายที่มักมีแก่นเป็นเรื่องธรรมชาติ เรื่องเหล่านี้ได้เล่าสืบต่อ
มาจากอดีตจวบจนปัจจุบัน อย่างไรก็ตามปัจจุบันนี้ที่มีประชากรเพิ่มมากขึ้นพร้อมๆ กับการพัฒนา
เศรษฐกิจสมัยใหม่ท�ำให้เกิดปรากฏการณ์การท�ำลายธรรมชาติ สายน�้ำ และป่าเขาเกิดขึ้นในทุก
หัวระแหง ในเวลาเดียวกันคนเราก็คุ้นเคยกับโทรทัศน์ โทรศัพท์มือถือ และเครื่องมือสื่อสารอื่นๆ แต่โอกาสจะได้ฟงั เรือ่ งเล่าจากปูย่ า่ ตายายทีเ่ ล่าสืบต่อกันมาจากปูย่ า่ ตายายของท่านอีกทอดหนึง่ ก็ลดน้อย
ลงเรื่อยๆ แล้วพวกเราเคยรู้สึกเศร้าบ้างไหมถ้าในอนาคต สรรพสัตว์ พืชพรรณ ในแม่น�้ำ ในป่าเขา
รอบๆ ตัวเราจะสูญหายไป พร้อมๆ กับเรื่องเล่านานา ก็สูญสิ้นไปจากชุมชนด้วยเช่นกัน
หนังสือคู่มือสิ่งแวดล้อมศึกษา “นิทานธรรมชาติ: เล่าความรู้สืบต่อกันไป” เล่มนี้ได้น�ำเอานิทานพื้นบ้านที่เคยเล่ากันในชุมชนลุ่มน�้ำโขง มารวบรวมไว้ และทดลองก�ำหนดกิจกรรมการเรียน
การสอน ส�ำหรับนักเรียนระดับชั้นประถมศึกษา และระดับชั้นมัธยมศึกษาตอนต้น ซึ่งคณะผู้จัดท�ำ
ปรารถนาท�ำขึ้นเพื่อให้ครู หรือวิทยากรกระบวนการ ผู้ปกครองหรือคนที่ได้อ่านเรื่องเล่าเหล่านี้ได้น�ำไปใช้เป็นสื่อในการสอนเพื่อให้เกิดมีข้อถกเถียงแลกเปลี่ยนความเห็นกับเด็กและเยาวชนเกี่ยวกับ
ธรรมชาติรอบตัวเขาหวังเป็นอย่างยิ่งว่าเมื่อท่านได้อ่านและน�ำเนื้อหา วิธีการ และเรื่องเล่าในหนังสือนี้ไปฝึก
ปฏิบัติการด้านสิ่งแวดล้อมศึกษาโดยใช้นิทานเป็นเครื่องมือแล้ว ท่านจะมีแรงบันดาลใจ กลับไปยัง
ท้องถิ่นตัวเองเพื่อไปขอฟังนิทานจากพ่อแม่ปูย่าตายาย หรือคนเฒ่าคนแก่ในชุมชน เสาะหานิทานที่
เล่าสืบต่อกันมาจนปัจจุบัน คณะผู้จัดท�ำมีความยินดีเป็นอย่างยิ่งหากหนังสือเล่มเล็กๆ นี้จะช่วย
ชักชวนเราคิดกันให้ลึกซึ้งถึงธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมรอบๆ ตัวเรา5บทที่ ๒นกเค้าแมว
กับฟาน(The Owl and the Deer)

6

“ที่เมืองปากแบ่ง แขวงอุดมไชย ภาคเหนือของประเทศลาว ชาวขมุ

เป็นชนพื้นถิ่นที่มีประชากรจ�ำนวนมากที่สุดในบรรดากลุ่มชนพื้นถิ่นที่อาศัยอยู่ในประเทศลาวใน
ปัจจุบัน ชาวขมุเล่าว่าพวกเขาอาศัยอยู่ที่นี่มายาวนาน ด�ำเนินชีวิตด้วยการท�ำการเกษตร โดยปลูก
ข้าวไร่ในไร่หมุนเวียน พร้อมทั้งการเก็บหาของป่าล่าสัตว์ในป่า และการจับปลาในแม่น�้ำ
แม่เฒ่าทอบ (Auntie Toop) อาศัยอยู่ในบ้านจอมแลงน้อย เมืองปากแบ่ง แม่เฒ่าเป็น
นักเล่าเรือ่ งเก่าแก่ในชุมชน ตอนนีแ้ กแก่ชราเกินทีจ่ ะออกไปท�ำงานหนักในไร่ แม่เฒ่าใช้เวลาแต่ละวัน
ดูแลเด็กๆ เลี้ยงไก่ และเก็บหาผักในป่าใกล้ๆ หมู่บ้าน
เรื่องเล่าเก่าๆ ที่แม่เฒ่าเล่านั้นมักจะเป็นเรื่องที่พูดถึงพืชพรรณและสัตว์หลากหลายชนิด
และนิทานที่จะเล่าต่อไปนี้มีชื่อเรื่องว่า “นกเค้าแมวกับฟาน”๑ เป็นเรื่องที่สัตว์ป่าหลายอย่าง ได้แก่
นกเค้าแมว หรือ นกฮูก, ฟาน หรือ เก้ง, ช้าง, งู, ค้างคาว รวมทั้งสัตว์เลี้ยงอย่างไก่ หมู ซึ่งทั้งหมด
อยู่ร่วมกันกับคน แม้กระทั่งเงือกงู (สัตว์ในต�ำนานของชาวขมุมีลักษณะคล้ายงู) นอกจากนี้ในเรื่องยังปรากฏต้นกล้วยที่เจริญเติบโตในป่า ฟักทองที่เกิดขึ้นในไร่หมุนเวียน ในนิทานพื้นบ้านของชาวขมุเรื่องนี้ผู้ฟังจะได้ประสบการณ์เรื่องการรับรู้โลกรอบตัวของชาวขมุ กลุ่มชนผู้ซึ่งสัมพันธ์แน่นแฟ้นกับธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ป่าไม้ สายน�้ำ อันเป็นธรรมชาติซึ่งมีคุณกับชีวิตพวกเขาเรื่องราวมีอยู่ว่า วันหนึ่งเจ้านกเค้าแมวชวนเจ้าฟานไปหาปลาด้วยกัน ทั้งสองไปถึงแม่น�้ำแล้วเจ้านกเค้าแมวก็รบี เลือกท�ำเลหาปลาอยูท่ บี่ ริเวณทีล่ ำ� น�ำ้ แคบๆ ไหลผ่านขณะทีเ่ จ้าฟานกลับเลือกบริเวณเวิง้ น�ำ้ กว้างใหญ่กว่าหาปลา ทัง้ สองใช้ไซ๒ วางดักปลาจากสายห้วยท�ำเลทีต่ วั เองเลือก เจ้าฟาน
จับได้ปลามากมาย รวมทั้งกุ้งกั้งและสัตว์น�้ำอื่นๆ ขณะที่เจ้านกเค้าแมวจับอะไรไม่ได้เลย พอสาย
เจ้านกเค้าแมวรู้สึกหิวมากแต่ไม่มีอะไรกินจึงหันไปบอกเจ้าฟานว่า
“นี่เจ้าฟานเอ๋ย! หากเจ้าขึ้นเหนือไปอีกคุ้งน�้ำหนึ่งเจ้าจะจับปลาได้มากกว่านี้อีก”“จริงหรือ! งัน้ ข้าจะขึน้ ไปทางเหนือสักพักแล้วจะกลับลงมา” เจ้าฟานบอกพร้อมเดินขึน้ ไปทางเหนือของล�ำน�้ำพร้อมทิ้งปลาที่จับได้ไว้ที่คุ้งน�้ำเดิม
เมือ่ เจ้าฟานเดินไปลับตาไปเจ้านกเค้าก็ยอ่ งมาแอบกินปลาทีเ่ จ้าฟานจับได้จนหมด ครัน้ เมือ่
เจ้าฟานกลับมาทีเ่ ดิมไม่เห็นปลาทีต่ วั เองอุตส่าห์จบั ได้เหลืออยูเ่ ลย ยกเว้นกัง้ ทีเ่ จ้านกเค้าแมวไม่ได้กนิ
เข้าไปจึงรูว้ า่ ตัวเองถูกหลอก เจ้าฟานโกรธจนเต้นกระทืบเท้าเร่าๆ แล้วบังเอิญเท้าไปเหยียบเถาฟักทอง
จนลูกฟักทองลูกใหญ่หลุดจากขัว้ กลิง้ ลงเนินตรงแน่วลงไปชนหม้อน�ำ้ เดือดบนเตาไฟของยายเฒ่าคนหนึง่๑ ฟาน หรือ กวางฟาน หรือ เก้ง เป็นกวางขนาดเล็ก ล�ำตัวสีน�้ำตาลเข้ม ใต้ท้องสีน�้ำตาลแซมขาว ตัวผู้มีเขา ตัวเมีย

ไม่มีเขา เขาสั้นกว่าเขากวางทั่วไป๒ เครื่องมือจับปลาที่ท�ำจากไม้ไผ่และเถาวัลย์7น�้ำเดือดๆ หกคว�่ำลงลวกขาของยายเฒ่า...
ยายเฒ่าต้องเดือดร้อนเจ็บปวดเพราะน�ำ้ ร้อนลวก
จึงตีกลองที่อยู่ใกล้ๆ เจ้าไก่...เจ้าไก่มันตกใจตื่น
เสียงกลองวิ่งไปร้องกระต๊ากเสียงดังลั่นและ
เตะคันไถจนล้มไถลทับเจ้างู...เจ้างูผวาตื่นตกใจ
แทบคลัง่ จึงเลือ้ ยไปมาบนรังมดจนรังมดพังทลายเหล่ามดปลวกที่อาศัยอยู่ในรังแตกตื่นวิ่งกรูกันขึ้นมาแล้วไต่ไปกัดปากเจ้าหมูที่นอนอยู่ข้างๆ
จอมปลวก เจ้าหมูทงั้ เจ็บทัง้ คันพยายามสลัดมดออกจากปากจึงถูไถปากและตัวไปกับต้นกล้วย
จนต้นกล้วยล้มลงท�ำให้ค้างคาวที่นอนหลับอยู่บนต้นกล้วยตกใจบินหนีด้วยความตื่นตระหนก
จนบินหลงเข้าไปในหูของช้าง เจ้าช้างตื่นตกใจจึงเตะกิ่งไม้ที่หักลงมาบนพื้นจนลอยไปทิ่มลูกตาของ
ลูกเงือกงูตัวน้อยๆ ตัวหนึ่งที่ก�ำลังว่ายน�้ำอยู่ในแม่น�้ำ แม่เงือกงูตกใจได้ยินเสียงลูกน้อยร้องไห้จึงรีบ
พุ่งตรงมาหาลูกอย่างตื่นตระหนก พร้อมร้องถามออกมาว่า
“โอ้ย! ลูกรักของแม่เกิดอะไรขึ้นกับเจ้าหนอ”“กิ่งไม้ลอยมาทิ่มดวงตาของข้า” เจ้าเงือกงูน้อยตอบ“เจ้ากิ่งไม้ท�ำไมเจ้าจึงมาเจาะดวงตาลูกข้า” แม่เงือกงูน้อยถามกิ่งไม้“เพราะช้างเตะ ข้าจึงลอยมา” เจ้ากิ่งไม้บอก
“เจ้าช้าง ท�ำไมเจ้าจึงเตะกิ่งไม้”“ข้าตื่นตกใจ...เพราะเจ้าค้างคาวบินเข้ามาในหูของข้า” เจ้าช้างบอก
“เจ้าค้างคาว...ท�ำไมจึงบินเข้ามาในหูช้าง”“ข้าตกใจเพราะต้นกล้วยที่ข้านอนห้อยหัวอยู่ล้มลงมา” เจ้าค้างคาวบอก“ต้นกล้วยใยเจ้าจึงล้มลงมา”“เพราะเจ้าหมูถูไถชนข้าจนล้มลง” ต้นกล้วยบอก“เจ้าหมูท�ำไมเจ้าจึงถูไถชนต้นกล้วยจนล้ม”“เพราะเจ้ามดเจ้าปลวกกัดปากของข้า” เจ้าหมูฟ้องบ้าง“มด ปลวก ท�ำไมพวกเจ้าจึงกัดปากเจ้าหมู”“เพราะเจ้างูเลื้อยมาท�ำลายรังของพวกข้า” บรรดามดปลวกบอก“เจ้างูท�ำไมเจ้าจึงเลื้อยท�ำลายรังมดปลวก”“ข้าตกใจเพราะคันไถล้มทับตัวข้า” เจ้างูบอก8

“เจ้าคันไถ...ท�ำไมจึงล้มทับงู”“เพราะเจ้าไก่เตะข้า” เจ้าคันไถบอก
“เจ้าไก่...ท�ำไมเจ้าจึงเตะงู”“ข้าตกใจเพราะยายเฒ่าตีกลองเสียงดัง” เจ้าไก่บอก“ยายเฒ่าท�ำไมเจ้าตีกลองเสียงดัง”“ข้าเจ็บ...เพราะหม้อต้มน�้ำคว�่ำจนน�้ำร้อนลวกขาข้า”“เจ้าหม้อน�้ำร้อนท�ำไมเจ้าจึงคว�่ำ”“เพราะเจ้าฟักทองกลิ้งมาชนข้า” เจ้าหม้อน�้ำร้อนบอก
“เจ้าฟักทองท�ำไมเจ้าจึงกลิ้งมาชนหม้อน�้ำร้อน”“เพราะเจ้าฟานเหยียบย�่ำเถาของข้า” เจ้าฟักทองว่า“เจ้าฟานท�ำไมเจ้าจึงเหยียบย�่ำเถาฟักทอง”“ข้าโกรธเพราะเจ้านกเค้าแมว ขโมยกินปลาของข้ากินจนหมด” เจ้าฟานตอบ
ที่สุดแม่เงือกงูก็มาถึงเจ้านกเค้าแมวและถามว่า “เจ้านกเค้าแมวท�ำไมเจ้าขโมยกินปลาของเจ้าฟาน” เจ้านกเค้าแมวไม่อาจจะคิดหาค�ำตอบที่ดี ได้แต่มองรอบๆ ด้วยดวงตาโตๆ ของมัน
ฝ่ายแม่เงือกงูจึงว่า “เจ้าต้องถูกลงโทษ เพราะเจ้าท�ำให้ดวงตาลูกข้าบอด ข้าจะควักลูกตาเจ้าไปใส่แทนตาลูกข้า” ว่าแล้วแม่เงือกงูก็ควักลูกตาของนกเค้าแมวออกไปใส่แทนดวงตาของเงือกงูน้อยแล้วน�ำเอาเมล็ดผลไม้ชนิดหนึ่งมาใส่ตานกเค้าแมวแทน ด้วยเหตุนี้เองที่ท�ำให้เจ้านกเค้าแมวเจ้าเล่ห์มีดวงตาปูดโปนและไม่อาจมองเห็นได้ในเวลากลางวันแต่มองเห็นได้เฉพาะเวลากลางคืนนับตั้งแต่นั้นมา9๑. กิจกรรมสิ่งแวดล้อมศึกษาจากเรื่องนกเค้าแมวกับฟาน
ส�ำหรับนักเรียนระดับชั้นประถมศึกษาปีที่ ๑-๔เป้าหมาย

• นักเรียนตระหนักถึงความหลากหลายของพืชพรรณและสรรพสัตว์รอบๆ ตัว• นักเรียนได้พัฒนาความรู้สึกใกล้ชิดกับพืชพรรณและสัตว์นานาชนิดรอบตัวอันจะปลูกฝังความรักและความต้องการที่จะดูแลพืชพรรณและสรรพสัตว์ในธรรมชาติ

กิจกรรมที่ ๑ (ใช้เวลาประมาณ ๓๐-๔๐ นาที)๑. ชวนเด็กๆ คุยถึงพืชและสัตว์รอบๆ ตัวแล้วถามว่าเด็กๆ ชอบสัตว์ หรือพืชชนิดไหนบ้างโดยให้เด็กพูดน�ำเสนอต่อเพื่อนๆ ปากเปล่าหรือวาดเป็นภาพมาน�ำเสนอก็ได้
๒. เล่านิทานให้เด็กๆ ฟังโดยแนะน�ำเด็กๆ ว่าก�ำลังจะเล่าเรื่องที่เกี่ยวกับสัตว์และสิ่งมีชีวิต
ให้เด็กๆ ตั้งใจฟังให้ดีว่ามีสัตว์อะไรอยู่ในเรื่องบ้าง แล้วก็เล่าหรืออ่านนิทานเรื่องนกเค้าแมวกับฟาน
ด้วยน�้ำเสียงดังฟังชัดเจน
๓. เมื่อเล่านิทานจบลงแล้วให้ถามว่าเด็กๆ จ�ำได้ไหมว่ามีสัตว์และสิ่งมีชีวิตชนิดใดบ้างที่
ปรากฏอยูใ่ นนิทานเรือ่ งนกเค้าแมวกับฟาน แล้วเขียนชือ่ สัตว์หรือสิง่ มีชวี ติ ทีเ่ ด็กๆ จ�ำได้ลงบนกระดาน
หากมีสัตว์หรือสิ่งมีชีวิตบางชนิดที่เด็กๆ ไม่ได้พูดถึง ครูอาจจะพูดและเขียนชื่อสัตว์นั้นเพิ่มเติมลงบน
กระดานโดยคุยว่า “ครูคดิ ว่ามีเจ้าตัว...(ชือ่ สัตว์หรือสิง่ มีชวี ติ ทีเ่ ด็กลืมบอก)...อยูใ่ นเรือ่ งด้วยนะใช่ไหม”เพื่อกระตุ้นให้เด็กๆ ช่วยกันนึกถึงสัตว์และสิ่งมีชีวิตที่ปรากฏอยู่ในเรื่องให้ครบถ้วน
๔. ถามเด็กๆ ต่อไปว่ามีสิ่งมีชีวิตหรือสัตว์ที่ปรากฏในนิทานเรื่องนกเค้าแมวกับฟานอาศัย
อยู่ใกล้ๆ หมู่บ้านของเราบ้างไหม อาศัยอยู่ที่ไหน และให้บอกชื่อสัตว์ หรือสิ่งมีชีวิต ที่เหมือนกับใน
นิทานแล้วเขียนหรือวาดรูปลงในกระดาน
๕. ถามเด็กๆ ต่อไปอีกว่านอกจากสัตว์หรือสิ่งมีชีวิตที่เหมือนในนิทานแล้ว มีสัตว์หรือ
สิ่งมีชิวิตอื่นๆ ที่สามารถพบเห็นได้รอบๆ ชุมชนหรือหมู่บ้านเราบ้างไหม แล้วเขียนรายชื่อสัตว์หรือ
สิ่งมีชีวิตนั้นลงบนกระดาน
๖. เลือกสัตว์หรือสิ่งมีชีวิตที่เขียนบนกระดานบางชนิดแล้วถามเด็กๆ ต่อไปว่าสัตว์หรือ
สิ่งมีชีวิตนั้นๆ พวกเราได้ใช้ประโยชน์อย่างไรบ้างในชีวิตประจ�ำวันของเรา
๗. ชวนเด็กๆ สนทนาถึงนิทาน เรือ่ งการทีน่ กเค้าแมวต้องรับโทษเพราะเป็นต้นเหตุทำ� ให้ดวงตาของลูกเงือกงูนอ้ ยบาดเจ็บ นกเค้าแมวต้องรับผลจากการกระท�ำนัน้ อย่างร้ายแรงในตอนท้าย10ของเรือ่ ง แล้วชวนให้เด็กๆ คิดว่าการท�ำสิง่ หนึง่ หรือเหตุการณ์หนึง่ ทีม่ ผี ลกระทบกับอีกเหตุการณ์หนึง่
ท�ำนองเดียวกับในนิทานนี้จะเกิดขึ้นได้อีกไหมในปัจจุบัน ตัวอย่างเช่น นกเค้าแมวอาศัยอยู่ในป่าถ้าคนตัดต้นไม้ในป่าลงแล้วนกเค้าแมวจะลดจ�ำนวนลง อาจจะมีนกเค้าแมวเพียงเล็กน้อยที่อยู่ที่นั่นใช่ไหมหรืออาจจะไม่มีนกเค้าแมวอีกต่อไปในป่า ถ้าเป็นเช่นนั้นอะไรจะเกิดขึ้นกับจ�ำนวนหนูที่ปกตินกเค้าแมวจะจับมันกินเป็นอาหาร อาจจะท�ำให้จ�ำนวนหนูเพิ่มมากขึ้นเพราะไม่มีใครจับมันไปกิน
แล้วอะไรจะเกิดขึ้นถ้าหนูเพิ่มขึ้น หนูอาจจะไปกินข้าวในนา ในยุ้งข้าว แล้วใครจะเดือดร้อนถ้าหนูไป
กินข้าว สนทนากับเด็กๆ ต่อไปว่าในที่สุดแล้วมนุษย์ก็จะมีอาหารน้อยลง มนุษย์ผู้ที่ตัดต้นไม้ก็จะ
เดือดร้อนในที่สุด (*ควรเตรียมการ์ดภาพวาดคนตัดต้นไม้, ภาพป่าเสื่อมโทรมมีต้นไม้เพียงเล็กน้อย,ภาพนกเค้าแมวเพียงไม่กี่ตัว, ภาพหนูจ�ำนวนมากมาย, ภาพมนุษย์ขาดแคลนอาหารไว้ โดยให้ภาพ
แต่ละชุดกับนักเรียนแต่ละกลุม่ ได้เดินไปติดภาพเหตุการณ์ทเี่ ป็นผลกระทบจากการกระท�ำอันหนึต่ ามที่ครูยกตัวอย่าง)๘. ชวนเด็กๆ คุยย้อนกลับไปเรื่องสัตว์หรือพืชที่เด็กๆ ชอบ และถามพวกเขาว่ายังมีสัตว์
หรือสิ่งมีชีวิตที่เด็กๆ ชอบเหล่านั้นเหลืออยู่ไหมในชุมชน และสรุปว่าสัตว์ พืช และสิ่งมีชีวิตต่างๆ
อาศัยอยู่รอบๆ ตัวเรา พวกเขาอาศัยอยู่ร่วมกับเราในหมู่บ้านและชุมชนของพวกเราด้วยรายชื่อพืชและสัตว์ที่ปรากฏในเรื่อง
นกเค้าแมว (นกฮูก), ฟาน (บางทีกเ็ รียกว่า กวางฟาน หรือ เก้ง), ช้าง, งู, ค้างคาว, ไก่, หมู,มด, ปลวก, คน, เงือกงู (สัตว์ในต�ำนาน ลักษณะคล้ายงู), ปลา, ฟักทอง, กล้วย
เทคนิคเพิ่มเติมส�ำหรับกิจกรรม
• ควรเตรียมบัตรภาพพืชและสัตว์ที่ปรากฏอยู่ในเรื่อง แล้วแปะที่กระดานเมื่อตอนที่สัตว์
ชนิดนั้นๆ ปรากฏขึ้นมาขณะอ่านหรือเล่านิทานให้เด็กๆ ฟัง ซึ่งจะช่วยท�ำให้เด็กๆ เห็นภาพสัตว์และ
เข้าใจเรื่องราวได้ง่าย และยังช่วยดึงดูดความสนใจของเด็กๆ เกี่ยวกับพืชและสัตว์ที่แตกต่างกันตาม
ท้องเรื่อง
• คุณครู หรือผู้น�ำกระบวนการอาจจะท�ำหุ่นมือสัตว์ หรือพืชต่างๆ เพื่อใช้ประกอบการ
เล่าเรื่อง ก็จะยิ่งมีความน่าสนใจมากยิ่งขึ้น11๒. กิจกรรมสิ่งแวดล้อมศึกษาจากเรื่องนกเค้าแมวกับฟาน

ส�ำหรับนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ ๕-๖ หรือนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาตอนต้นเป้าหมาย

• นักเรียนรูแ้ ละตระหนักถึงความจริงทีว่ า่ พืชและสัตว์ทงั้ หลายรอบๆ ตัวเราลดลงมากเมือ่ เทียบกับในอดีต
• นักเรียนรูแ้ ละตระหนักว่าการพัฒนากิจกรรมทางเศรษฐกิจของมนุษย์ หรือความเปลีย่ นแปลง
ของวิถีชีวิตคนเรานั้นมีความสัมพันธ์กับความเปลี่ยนแปลงของธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

กิจกรรมที่ ๑ (ใช้เวลาประมาณ ๑ ชั่วโมง)๑. บอกเด็กๆ ว่าก�ำลังจะเล่าเรื่องของพืช สัตว์ และสิ่งมีชีวิตหลายๆ อย่าง ขอให้เด็กๆ ตั้งใจ
ฟังว่าในเรื่องจะพูดถึงพืช สัตว์ หรือสิ่งมีชีวิตอะไรบ้าง แล้วอ่านหรือเล่าเรื่องด้วยน�้ำเสียงที่ดังฟังชัด
๒. เมื่อเล่านิทานจบลงแล้วถามเด็กๆ มีพืช สัตว์ หรือสิ่งมีชีวิตใดบ้างที่ปรากฏอยู่ในเรื่องทีเ่ ล่าเขียนค�ำตอบของเด็กๆ ลงบนกระดาน ถ้าหากว่ามีพชื สัตว์ หรือสิง่ มีชวี ติ บางชนิดทีเ่ ด็กๆ ไม่ได้กล่าวถึง
ครูอาจจะถามว่า “เจ้า...(ชื่อพืช สัตว์ หรือสิ่งมีชีวิตนั้นๆ) ก็ปรากฏในนิทานใช่ไหมนะ” เพื่อช่วยเตือนความจ�ำเด็กเกี่ยวกับชื่อสิ่งต่างๆ ที่ปรากฏในเรื่องเล่า๓. ถามเด็กๆ ต่อไปว่ารอบหมูบ่ า้ นของเรามีพชื สัตว์ และสิง่ มีชวี ติ อะไรทีเ่ ราสามารถพบเห็นบ้าง
แล้วเขียนชื่อสัตว์ พืช และสิ่งมีชีวิตที่เด็กๆ ตอบลงบนกระดาน
๔. ถามย�ำ้ กับเด็กๆ ว่านอกเหนือจากพืช สัตว์ หรือสิง่ มีชวี ติ ทีก่ ล่าวมายังมีสงิ่ มีชวี ติ อืน่ ๆ ทีพ่ บรอบๆ หมู่บ้านเราบ้าง เข้าเขียนค�ำตอบของเด็กลงบนกระดาน
๕. ครูเลือกชื่อพืช สัตว์ หรือสิ่งมีชีวิตที่เด็กๆ กล่าวถึงแล้วถามเด็กๆ ต่อว่าเราใช้ประโยชน์พืช สัตว์ หรือสิ่งมีชีวิตนั้นๆ อย่างไรบ้างในชีวิตประจ�ำวันของเรา
๖. ถามเด็กๆ ต่อไปว่าในบรรดาพืช สัตว์ หรือสิง่ มีชวี ติ ทีเ่ ด็กๆ กล่าวถึงมีสงิ่ ใดบ้างทีพ่ บเห็นได้
น้อยลงกว่าในอดีต หรือมีอะไรบ้างไหมที่หายไปไม่เห็นอีกแล้ว
๗. ถามความคิดเห็นของเด็กๆ ต่อเนือ่ งว่าท�ำไมพืช สัตว์ หรือสิง่ มีชวี ติ ทีเ่ ด็กๆ กล่าวถึงจึงพบเห็น
ได้น้อยลงหรือหายไป แล้วเขียนความคิดเห็นของเด็กๆ ลงบนกระดาน
๘. ถามเด็กว่าต่อไปว่าจะเกิดอะไรขึ้นหากในอนาคตพืช สัตว์ หรือสิ่งมีชีวิต หายไปจากชุมชน
ของเรา แล้วเขียนความคิดเห็นของเด็กๆ ลงบนกระดาน
๙. ชวนเด็กๆ คุยว่าในนิทานนกเค้าแมวต้องเป็นผูร้ บั ผิดชอบทีท่ ำ� ให้ลกู เงือกงูนอ้ ยดวงตาบาดเจ็บ
และเจ้านกเค้าก็ถกู ลงโทษรุนแรงในตอนท้ายเรือ่ ง เด็กๆ คิดว่าปัญหาทีเ่ กิดขึน้ กับสิง่ หนึง่ แล้วมีผลกระทบ
กับสิ่งหนึ่งในท�ำนองนี้จะเกิดขึ้นอีกได้ไหมในสังคมปัจจุบัน เช่น ถ้ามนุษย์ท�ำลายสิ่งแวดล้อมเพื่อสนอง
ความต้องการทั้งหลายของตน จนบางครั้งพวกเขาจะต้องเผชิญผลกระทบที่รนุ แรงจากการกระท�ำของ
ตนเอง ชวนเด็กๆ มาช่วยกันคิดดีกว่าแล้วคนเราจะท�ำอะไรบ้าง โดยเตรียมการ์ดที่มีรูปภาพกิจกรรมของ12มนุษย์ เช่น การตัดไม้ท�ำลายป่า ทิ้งขยะตามท้องถนน ทิ้งน�้ำเสียลงในแม่นำ�้ เป็นต้น ต่อจากนัน้ ให้เด็กๆ
แบ่งเป็นกลุม่ เพือ่ ช่วยกันคิดเรือ่ งเล่าทีเ่ ริม่ ต้นจากกิจกรรมทีม่ นุษย์ทำ� ตามการ์ดรูปภาพ ถ้าเด็ก ๆ ไม่สามารถแสดงความคิดเห็นก็ให้ยกตัวอย่างการท�ำลายป่าจนท�ำให้นกฮูกหายไป (เหมือนค�ำถามที่ ๗ ในกิจกรรมของระดับชั้นประถมศึกษาปีที่ ๑-๔) เป็นการใบ้ค�ำเพื่อให้เด็กคิดต่อเติมเรื่องเล่าที่เหตุหนึ่งท�ำให้เกิดอีกเหตุหนึ่งของตนจนจบ แล้วให้แต่ละกลุ่มออกมาเล่าเรื่องของตนเองให้เพื่อนๆ ฟัง๑๐. ถามเด็กๆ ต่อไปว่าจะมีหนทางไหน ที่เราจะช่วยปกป้องรักษาจ�ำนวนสัตว์ พืช หรือสิ่งมีชีวิตไม่ให้ลดจ�ำนวนลงหรือสูญหายไป แล้วเขียนความคิดเห็นของเด็กๆ ลงในกระดาน๑๑. สรุปกิจกรรมให้เห็นว่ายังมีสตั ว์ พืช และสิง่ มีชวี ติ หลายชนิดทีย่ งั อยูร่ อบๆ ตัวเรา พวกเขา
อาศัยอยู่ร่วมกับเราในรอบๆ ชุมชนของเรา การลดลงหรือสูญหายไปของสิ่งต่างๆ นั้นสัมพันธ์กับวิถีการด�ำเนินชีวิตของคนเรา ดังนั้นเราจึงสามารถช่วยปกป้องพวกเขาได้
กิจกรรมที่ ๒ การสัมภาษณ์(ใช้เวลาประมาณ ๑ ชั่วโมงหรืออาจจะก�ำหนดให้เด็กท�ำก่อนเริ่มกิจกรรม)๑.ให้เด็กๆ ไปสืบถามปู่ย่าตายายว่ามีสัตว์ หรือพืช ชนิดใดบ้างเคยอาศัยอยู่ในแม่น�้ำ หรือป่าไม้ใกล้ๆ หมู่บ้านหรือชุมชนของเขา
๒. ตัง้ ค�ำถามกับเด็กๆ (เหมือนข้อที่ ๑-๕ จากกิจกรรมที่ ๑) ว่าการไปสอบถามปูย่ า่ ตายายแล้ว
พวกเขาได้เรียนรูว้ า่ เคยมีพชื สัตว์ และสิง่ มีชวี ติ อะไรทีเ่ คยพบเห็นรอบๆ หมูบ่ า้ นหรือชุมชน แล้วเขียนชือ่
สัตว์ พืช และสิง่ มีชวี ติ ทีเ่ ด็กๆ ตอบลงบนกระดาน แล้วเลือกพืช สัตว์ หรือสิง่ มีชวี ติ ทีเ่ ด็กๆ บอก แล้วถาม
เด็กๆ ต่อว่าเราใช้ประโยชน์พืช สัตว์ หรือสิ่งมีชีวิตนั้นๆ อย่างไรบ้างในชีวิตประจ�ำวันของเรา แล้วถาม
เด็กๆ ต่อไปว่าในบรรดาพืช สัตว์ หรือสิง่ มีชวี ติ ทีเ่ ด็กๆ กล่าวถึงมีสงิ่ ใดบ้างทีพ่ บเห็นได้นอ้ ยลงกว่าในอดีต
หรือมีอะไรบ้างไหมที่หายไปไม่เห็นอีกแล้ว ถามต่อเนื่องว่าท�ำไมพืช สัตว์ หรือสิ่งมีชีวิตที่เด็กๆ กล่าวถึง
จึงพบเห็นได้น้อยลงหรือหายไป แล้วเขียนความคิดเห็นของเด็กๆ ลงบนกระดาน
๓. ให้เด็กช่วยกันเขียนแบ่งประเภทพืชพรรณ และสัตว์ทเี่ คยปรากฏในเรือ่ งราวทีไ่ ด้ไปสอบถาม
กับปู่ย่าตายาย (กิจกรรมนี้อาจจะแบ่งเป็นกลุ่มย่อย หรือกลุ่มใหญ่ก็ได้)สิ่งมีชีวิตที่ปรากฏในนิทานสิ่งมีชีวิตที่ปรากฏจากการสัมภาษณ์ปู่ย่าตายายสิ่งมีชีวิตที่พบเห็นน้อยลงสิ่งมีชีวิตที่เคยพบเห็นในอดีตแต่ปัจจุบัน
สูญหายไปแล้ว

๔. ถามเด็กๆ ว่า เกิดอะไรขึ้นจึงท�ำให้พืช หรือสัตว์บางชนิดพบเห็นน้อยลง หรือหายไป และปูย่ า่ ตายายของเด็กๆ มีความคิดเห็นอย่างไรบ้าง โดยเขียนความคิดเห็นของเด็กลงไปบนกระดาน
๕. ถามเด็กว่าต่อไปว่าในอนาคตยังจะมีพชื สัตว์ หรือสิง่ มีชวี ติ อืน่ ๆ จะหายไปจากชุมชน หรือหมูบ่ า้ นของเราอีกหรือไม่ แล้วเขียนความคิดเห็นของเด็กๆ ลงบนกระดาน (ตัง้ ค�ำถามเหมือนกับข้อที่ ๖-๗13ในกิจกรรมที่ ๑) โดยถามเด็กๆ ต่อไปว่าจะมีหนทางไหนทีเ่ ราจะช่วยรักษาจ�ำนวนสัตว์ พืช หรือสิง่ มีชวี ตินั้นๆ ไม่ให้ลดจ�ำนวนลงหรือไม่ให้สูญหายไป แล้วเขียนความคิดเห็นของเด็กๆ ลงในกระดาน ก่อนจะ
สรุปกิจกรรมให้เห็นว่ายังมีสตั ว์ พืช และสิง่ มีชวี ติ อีกหลายชนิดทีย่ งั อยูร่ อบๆ ตัวเรา พวกเขาอาศัยอยูก่ บัเราในชุมชนเดียวกัน การลดลงหรือสูญหายไปของสิ่งต่างๆ นั้น สัมพันธ์กับวิธีการด�ำเนินชีวิตของคนเรา
ดังนั้นเราจึงสามารถช่วยปกป้องพวกเขาได้
กิจกรรมที่ ๓ ภาพอนาคต (ใช้เวลาประมาณ ๙๐ นาที)๑. ให้ด�ำเนินกิจกรรมเหมือนข้อ ๑ - ๘ ในกิจกรรมที่ ๑
๒. ถามเด็กถึงสิง่ มีชวี ติ บางอย่าง โดยให้ชอื่ พืช หรือสัตว์ ทีไ่ ด้จากการสัมภาษณ์ เช่น ปลาบึก
หรืออื่นๆ ที่ปัจจุบันพบเห็นได้น้อยลงกว่าในอดีต โดยชักชวนเด็กๆ ให้จินตนาการว่าจะเกิดอะไรขึ้นกับ
พืชหรือสัตว์นั้นๆ ในอนาคต เด็กๆ คิดว่าปริมาณของพืชหรือสัตว์นั้นจะเพิ่มขึ้นหรือลดลง
๓. ชักชวนให้เด็กๆ คิดเกีย่ วกับอนาคตของสิง่ มีชวี ติ ต่างๆ แล้วร่วมกันวาดแผนภาพเส้นทาง
การเปลีย่ นแปลงของพืชและสัตว์นนั้ ๆ เริม่ ต้นจากเขียนเหตุการณ์ในอดีตไว้ดา้ นซ้ายมือบนแผนภาพ
๔. ให้เด็กๆ ช่วยกันเขียนเหตุการณ์ทเี่ กิดขึน้ กับพืชหรือสัตว์นนั้ ๆ จากอดีตเรือ่ ยมาจนปัจจุบนั
๕. ชวนเด็กๆ คิดต่อไปว่าอะไรบ้างทีอ่ าจจะเกิดขึน้ จากปัจจุบนั เรือ่ ยไปจนในอนาคต และเด็กๆ
มีความคิดเห็นกับเหตุการณ์นั้นอย่างไร เช่น อาจจะมีเด็กบางคนให้ความเห็นว่า “ในอนาคตหนูไม่อยากเห็นปลาบึกสูญพันธุ์ไป” เขียนความเห็นของเด็กๆ ลงในแผนภาพที่วาดนั้นด้วย
๖. ชักชวนเด็กคุยกันต่อไปว่าพวกเราจะท�ำอะไร หรือต้องท�ำอะไรบ้าง เพือ่ ให้สงิ่ ทีจ่ ะเกิดขึน้ ในปัจจุบนั ต่อเนือ่ งไปในอนาคต เช่น “หนูอยากให้มปี ลาบึกเพิม่ มากขึน้ ” เขียนสิง่ ทีเ่ ด็กๆ แสดงความคิดเห็น
ลงไปในแผนภาพ
๗. เมือ่ วาดแผนภาพสมบูรณ์แล้ว ชักชวนเด็กๆ สรุปความคิดจากกิจกรรมโดยย้อนคิดกันว่าอะไร
เกิดขึน้ (นับจากอดีตจนปัจจุบนั ) และสรุปสถานการณ์เกีย่ วกับพืช สัตว์ หรือสิง่ มีชวี ติ นัน้ ๆ ในสถานการณ์
ปัจจุบัน เพื่อจะย�้ำว่าเราต้องท�ำอะไรบ้างในอนาตตเพื่อจะมีพืช สัตว์ หรือสิ่งมีชีวิตนั้นๆ เพิ่มมากขึ้นเช่น ปลาบึกที่มีปริมาณน้อยลงพวกเราจะท�ำอะไรบ้างเพื่ออนุรักษ์ฟื้นฟูปลาบึกในอนาคต เป็นต้น
ตัวอย่าง: กรณีปริมาณปลาบึกที่ก�ำลังลดน้อยลงอดีต14ปัจจุบันเห็นันอยากจะอนาคตที่ฉ ากในแม่น�้ำึกจ�ำนวนม่น มีปลาบเชอนาคตทเช่น ปลา ี่ฉันไม่อยากจะเห็นบึกหายไปจากแม่น�้ำ

บทที่ ๓ประวัติเมืองแก้วเสมา
(History of Keo Seima District)15

หลังฟังนิทาน เรื่องต่อไปนี้แล้วขอให้คิดเกี่ยวกับพิธีกรรม และประเพณี

ที่ท�ำสืบต่อกันมาในชุมชน หรือหมู่บ้านของตน
เรือ่ งนีเ้ ล่าโดยพ่อเฒ่าแก้วเพลอย (Keo Pleuy) วัย ๘๐ ปี และแม่เฒ่าเททเยท (Tet Yet)ภรรยาของเขา ทั้งสองเป็นชาวบุนอง อาศัยอยู่ที่หมู่บ้านลาวกา (Lao Ka) ต�ำบลแสนมะโนรม (SenManorom) จังหวัดมนดลคีรี (Mondolkili)เรื่องมีอยู่ว่านานแสนนานมาแล้วชาวบ้านได้พบหินลูกแก้ว ซึ่งมีลักษณะเป็นดวงแก้วมีแสงวิบวับหลากสีสวยงามแวววาวเหมือนประกายเพชร ผู้คนเรียกดวงแก้ววิเศษนั้นว่า “แก้วเสมา”ชาวบ้านพบเห็นกันบนภูเขาแห่งหนึ่ง ซึ่งเป็นพื้นที่ที่คนถิ่นพากันต้อนวัวควายไปเลี้ยงเป็นประจ�ำโดยไม่เคยมีววั ควายใครพลัดหลงหายไปเลย หรือหากมีววั ควายหายไปชาวบ้านก็จะท�ำพิธไี หว้สงิ่ ศักดิส์ ทิ ธิ์แล้วอีกเพียงสองสามวันสัตว์เลี้ยงก็จะกลับคืนมาเอง พื้นที่บริเวณนั้นจึงกลายเป็นพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ของหมู่บ้าน เมื่อใดที่มีคนในหมู่บ้านป่วยไข้พวกเขาก็จะน�ำเลือดหมูหรือเลือดไก่มาเซ่นไหว้พร้อมทั้งจุดธูปเทียนบูชาขอให้หายป่วยไข้ จวบจนปัจจุบันพื้นที่นั้นก็กลายเป็นพื้นที่ที่ใช้ประกอบพิธีกรรมเฉลิมฉลองหรือพิธีกรรมทางศาสนาของหมู่บ้านเป็นประจ�ำ
คนในหมู่บ้านผู้สืบเชื้อมาจากบรรพบุรุษชนพื้นเมืองกลุ่มชาติพันธุ์ “บุนอง” (Bunong)เล่าว่า ผู้คนในอดีตจะพบเห็นดวงแก้ววิเศษในเวลากลางคืนหลังจากชาวบ้านผู้มีศีลบริสุทธิ์คนหนึ่งฝันว่ามีวิญญาณมาบอกเรื่องราวเกี่ยวกับลูกแก้ววิเศษที่ลอยขึ้นมาจากก้อนหินก้อนหนึ่ง ให้ออกไป
16เก็บเอาดวงแก้วมาไว้ ผูค้ นจึงพากันไปเก็บดวงแก้ววิเศษมาไว้บนหิง้ บูชาทีบ่ า้ น บางคนเก็บใส่กระเป๋า
ไว้บูชา เพราะเชื่อว่าหากครอบครัวใดมีดวงแก้ววิเศษนี้ไว้กราบไหว้บูชาจะเป็นผู้โชคดีและมีความสุขไม่ใช่เฉพาะตัวคนที่มีดวงแก้วเท่านั้นแต่รวมถึงครอบครัวและสัตว์เลี้ยงของพวกเขาด้วย บริเวณที่
ชาวบ้านเคยเก็บ “แก้วเสมา” ปัจจุบันตั้งอยู่ที่บริเวณเพรย์ อชะหลา (Prey Ochhloung) ผู้คนจึง
เรียกสถานที่แห่งนี้ว่า “เมืองแก้วเสมา” ตอนนี้มีสภาพเป็นป่าในเขตบ้านศรีเพชร (Sre Preah)เมืองแก้วเสมา จังหวัดมนดลคีรี (Mondolkili) ประเทศกัมพูชาทุกครัง้ ทีม่ งี านเฉลิมฉลองหรือพิธกี รรมในหมูบ่ า้ นคนทีม่ ี “แก้วเสมา” จะน�ำลูกแก้วออกมาเพือ่ ให้ชาวบ้านกราบไหว้บชู าร่วมกัน ครัน้ เสร็จพิธกี รรมก็จะน�ำกลับไปไว้ทบี่ า้ น แต่นบั ตัง้ แต่ยคุ พอลพต(ประมาณ ๔๐ ปีที่ผ่านมา) หรือยุคสงครามเขมรแดงที่มีความขัดแย้งและเข่นฆ่ากันในประเทศแก้ววิเศษถูกยึดไปหมด จึงไม่เห็นดวงแก้ววิเศษอีกเลยในปัจจุบัน17กิจกรรมสิ่งแวดล้อมศึกษาจากต�ำนานเมืองแก้วเสมาส�ำหรับ

นักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ ๕-๖ หรือนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาตอนต้นเป้าหมาย

• นักเรียนได้สืบหานิทานและประเพณี พิธีกรรมที่เคยสืบทอดกันมาในหมู่บ้าน• นักเรียนมีความตระหนักถึงความหลากหลายของเรื่องเล่าและทรัพยากรในท้องถิ่นตน• นักเรียนมีความรู้และตระหนักถึงความจริงที่ว่าปัจจุบันทรัพยากรหายากกว่าในอดีต• นักเรียนมีความรู้และตระหนักว่าการพัฒนากิจกรรมทางเศรษฐกิจของมนุษย์ หรือการพัฒนาเปลี่ยนแปลงวิถีชีวิตคนโดยการใช้ทรัพยากรมากขึ้นส่งผลให้ทรัพยากรธรรมชาติลดลงกิจกรรมที่ ๑ (ใช้เวลาประมาณ ๑ ชั่วโมง)๑. แนะน�ำเรื่องที่จะเล่าว่าก�ำลังจะเล่าเรื่องของ “ดวงแก้ววิเศษ” ซึ่งเป็นเรื่องเล่าของชาวบุนอง กลุ่มชนพื้นเมืองในประเทศกัมพูชาในเรื่องเล่าถึงดวงแก้วลึกลับมากมาย ขอให้เด็กๆ ตั้งใจฟังและคิดตามว่าเรื่องราวที่จะเล่าต่อไปนี้ดวงแก้ววิเศษมีความสัมพันธ์อย่างไรกับชื่อของสถานที่ และดวงแก้ววิเศษนั้นสัมพันธ์กับชีวิตผู้คนอย่างไร แล้วเริ่มอ่านหรือเล่านิทานให้เสียงดังฟังชัด
๒. เมื่อเล่าเรื่องจบแล้วให้ชวนเด็กๆ สนทนาว่าจากเรื่องเล่าท�ำไมสถานที่แห่งนั้นจึงชื่อว่า“แก้วเสมา”๓. ถามเด็กๆ ต่อไปว่า “พลังอะไรในดวงแก้วทีท่ ำ� ให้ผคู้ นทีอ่ าศัยอยูใ่ นเมืองแก้วเสมาเชือ่ ว่าดวงแก้วนั้นเป็นแก้ววิเศษ”๔. ชวนกันสนทนาต่อไปว่า ผู้คนที่อาศัยอยู่ที่เมืองแก้วเสมาใช้ดวงแก้ววิเศษในพิธีกรรมเพื่อสวดภาวนาขอให้ทุกคนมีความสุข แล้วในหมู่บ้านหรือชุมชนของเรามีการจัดพิธีกรรมใดบ้างไหมอาจจะแบ่งเด็กให้แลกเปลี่ยนความคิดเห็นในกลุ่มย่อยแล้วกลับมาน�ำเสนอความคิดเห็นต่อเพื่อน
ทั้งหมด
๕. ชักชวนเด็กๆ สนทนาว่าในหมู่บ้านหรือชุมชนของเรานั้นมีสถานที่หรือสิ่งใดบ้างที่มี
เรื่องเล่าทึ่ลึกลับเล่าสืบต่อกันมานาน
๖. สนทนากับเด็กๆ ว่า “ดวงแก้ววิเศษที่ครั้งหนึ่งเคยพบในเมืองแก้วเสมาแต่บัดนี้ไม่มีใคร
พบเห็นอีกต่อไป แล้วในหมู่บ้านหรือชุมชนของเราตอนนี้มีทรัพยากรอะไรบ้างที่ยังมีอยู่” โดยเขียน
ค�ำตอบของเด็กๆ ลงบนกระดาน18๗. สนทนากับเด็กๆ ต่อไปว่า “ในชุมชนของเรานั้นเคยมีทรัพยากรอะไรที่เคยพบเห็นใน
อดีตแต่ปัจจุบันมีน้อยลงหรือหายไปแล้ว ถ้ามีเด็กๆ คิดว่าท�ำไมมันจึงน้อยลงหรือหายไป” แล้วเขียน
ความคิดเห็นของเด็กลงบนกระดาน
๘. สนทนากับเด็กๆ ให้เด็กช่วยกันคิดว่าเป็นเพราะอะไรทรัพยากรบางอย่างจึงสูญหายไป แล้วเขียนความเห็นของเด็กๆ ลงบนกระดาน
๙. ชักชวนเด็กๆ ให้ช่วยกันคิดว่ามีแนวทางใดบ้างที่จะรักษาทรัพยากรที่มีอยู่ตอนนี้ไม่ให้
หมดไป แล้วเขียนความคิดเห็นของเด็กๆ ลงบนกระดาน
๑๐. สนทนาสรุปกิจกรรมเพื่อชี้ให้เด็กๆ เห็นว่า “ยังมีเรื่องเล่านิทานพื้นบ้านมากมายที่
มีการเล่าสืบต่อกันมาจากคนรุ่นหนึ่งสู่คนอีกรุ่นหนึ่งในหมู่บ้านและมีขนบธรรมเนียมประเพณีที่
เชือ่ มโยงกับทรัพยากรธรรมชาติ และยังมีความเชือ่ มโยงกับชีวติ ประจ�ำวันของผูค้ นทีต่ อ้ งพึง่ พาอาศัย
ทรัพยากรธรรมชาติ และมีหลายอย่างที่สามารถท�ำเพื่อปกป้องมันไว้
กิจกรรมที่ ๒ สัมภาษณ์ โดยให้เด็กๆ ไปสัมภาษณ์กอ่ นจะเริม่ กิจกรรมใช้เวลาประมาณ ๑ ชัว่ โมง(ไม่รวมสัมภาษณ์)๑. แบ่งกลุม่ ย่อยให้เด็กๆ ออกไปค้นหาประวัตคิ วามเป็นมาของชือ่ หมูบ่ า้ นหรืออ�ำเภอของตนโดยไปคุยสัมภาษณ์คนเฒ่าคนแก่ในชุมชน
๒. ให้เด็กๆ แต่ละกลุม่ สืบหาด้วยว่ามีการท�ำพิธกี รรมอะไรบ้างในชุมชน ชุมชนจะประกอบพิธีกรรมนั้นเมื่อใด และท�ำพิธีกรรมนั้นเพื่ออะไร โดยไปคุยสัมภาษณ์คนเฒ่าคนแก่ในชุมชน
๓. ชักชวนเด็กๆ ตัง้ ค�ำถามและคิดถึงทีม่ าของชือ่ สถานที่ พิธกี รรมในชุมชน และปรากฏการณ์
ธรรมชาติในท�ำนองเดียวกันกับข้อที่ ๑-๓ ในกิจกรรมที่ ๑
๔. ให้เด็กๆ แต่ละกลุ่มกลับมาน�ำเสนอสิ่งที่กลุ่มตนได้ค้นพบจากการไปสัมภาษณ์คนใน
ชุมชนจากขั้นตอนที่ ๑ และ ๒
๕.ด�ำเนินการเหมือนขึ้นตอนที่ ๗-๑๐ ในกิจกรรมที่ ๑ โดยชวนเด็กๆ สนสนทนาถึงความ
สัมพันธ์ของชุมชนกับทรัพยากรจากอดีตแต่ปัจจุบันมีน้อยลงหรือหายไปแล้ว แล้วช่วยกันคิดหาสาเหตุว่าท�ำไมมันจึงน้อยลงหรือหายไป แล้วเขียนความเห็นของเด็กๆ ลงบนกระดาน แล้วชักชวนให้คดิ ต่อไปว่าจะมีแนวทางใดบ้างทีจ่ ะช่วนรักษาทรัพยากรทีม่ อี ยูต่ อนนีไ้ ม่ให้หมดไป โดยเชือ่ มโยงให้
เด็กๆ เห็นว่าเรือ่ งเล่านิทานพืน้ บ้านมากมายทีม่ กี ารเล่าสืบต่อกันมาจากคนรุน่ หนึง่ สูค่ นอีกรุน่ หนึง่ นัน้แฝงไว้ด้วยความรู้และมีความสัมพันธ์กับขนบธรรมเนียมประเพณีในชุมชนซึ่งมีความเชื่อมโยงกับ
ทรัพยากรธรรมชาติ และชีวิตประจ�ำวันของผู้คน เพราะคนเราต้องพึ่งพาอาศัยทรัพยากรธรรมชาติ
และเราก็สามารถช่วยกันปกป้องมันไว้

19กิจกรรมที่ ๓ วาดภาพอนาคต (ใช้เวลาประมาณ ๔๐ นาที)๑. ด�ำเนินการตามขั้นตอนที่ ๑ – ๘ ตามกิจกรรมที่ ๑
๒. ชักชวนเด็กๆ ให้ช่วยกันคิดเกี่ยวกับอนาคตของ... (ระบุชื่อทรัพยากรที่ช่วยกันเลือก)ที่อยู่รอบๆ ตัวเราและลดน้อยลงจากที่เคยมีในอดีต
๓. สนทนากับเด็กว่าทรัพยากรที่น้อยลงไปจากที่เคยมีในอดีตเป็นเพราะอะไร แล้วชวน
เด็กๆ คิดว่าจะเกิดอะไรขึ้นกับทรัพยากรนั้นในอนาคต มันจะเพิ่มจ�ำนวนขึ้นหรือลดลงจากตอนนี้
๔. ชวนเด็กช่วยกันวาดแผนภาพความเปลี่ยนแปลงของทรัพยากรจากอดีตจนปัจจุบัน(โปรดดูจากกิจกรรมที่ ๓ ในเรื่องนกฮูกกับกวาง) โดยให้อดีตเริ่มอยู่ทางด้านซ้ายมือของแผนภาพ
๕. บนแผนภาพให้เขียนว่าเกิดอะไรขึ้นบ้างเริ่มจากอดีตจนกระทั่งปัจจุบัน
๖. ชักชวนเด็กคิดและสนทนากันว่าสิ่งใดบ้างที่อาจจะเกิดขึ้นจากปัจจุบันนี้และผลจากเหตุการณ์นั้นต่อไปในอนาคต แล้วเขียนความคิดเห็นของเด็กๆ ลงบนแผนภาพอนาคตบนกระดาน
๗. ชวนเด็กๆ สนทนาให้ความคิดเห็นว่าพวกเขาสามารถท�ำอะไรได้บ้างหากในอนาคต
ต้องการให้ทรัพยากรนั้นหลงเหลืออยู่ แล้วเขียนความคิดเห็นลงบนแผนภาพอนาคตด้วย
๘. ตรวจดูภาพรวมของแผนภาพแล้วสรุปกิจกรรมว่าเกิดอะไรขึ้นบ้างจากอดีตจนปัจจุบัน
และสถานการณ์ในปัจจุบนั แล้วจะต้องท�ำอะไรบ้างเพือ่ ให้ทรัพยากรนัน้ ๆ คงเหลืออยูใ่ นชุมชนหมูบ่ า้ นของเราในอนาคต

20บทที่ ๔ผาแดงนางไอ่

(Pha-Daeng and Nang Ai)
21

22เมื่ออ่าน หรือเล่าเรื่องนิทานเรื่องผาแดงนางไอ่ให้พิจารณาเรื่องภูมิศาสตร์และแร่ธาตุต่างๆ

เรื่องนี้เล่าโดยนายถาวร มะโนศิลป์ อายุ ๖๗ ปี ชาวบ้านโนนแสวง ต�ำบลนาม่วง อ�ำเภอประจักษ์ศิลปาคม จังหวัดอุดรธานี เมื่อวันที่ ๙ พฤศจิกายน ๒๕๕๗ ซึ่งเป็นต�ำนานที่เล่าถึงก�ำเนิดของหนองหานกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี ทะเลสาบน�้ำจืดขนาดใหญ่ ที่ปรากฏชื่อบ้านนามเมืองและ
สถานที่รอบๆ หนองน�้ำนี้มีที่มาเกี่ยวข้องกับต�ำนานเรื่องนี้ นอกจากนี้เนื้อกระรอกเผือก หรือเนื้อพญานาคตามต�ำนานนี้ชาวบ้านยังเทียบว่าเปรียบได้กับเกลือและแร่โพแทช ที่ก�ำลังมีการส�ำรวจเพื่อท�ำเหมืองแร่ใต้ดินอยู่ทั่วภาคอีสานว่าถ้าหากคนน�ำเกลือและแร่โพแทชมาใช้มากเกินไปแผ่นดินจะ
ถล่มทลายลงเหมือนกับชาวเมืองคีตานคร และนางไอ่ค�ำ ที่กินเนื้อกระรอกเผือกแล้วเมืองก็ถูกท�ำลายถล่มจมลง
ท้าวพังคีซึ่งเป็นลูกพญานาค เป็นคนมีกรรมเกี่ยวโยงกับนางไอ่ค�ำ หรือนางองค�ำ ในชาติ
ปางก่อน โดยที่ชาติก่อนท้าวพังคีเคยเกิดเป็นชายใบ้สามีของ “นางองค�ำ” ลูกสาวเศรษฐีผู้มีหน้าตา
งดงามเลื่องลือ แต่นางกลับไม่สมัครรักใคร่ชายใด ขณะที่พ่อแม่เศรษฐีได้เห็นชายใบ้คนหนึ่งซึ่งเป็น
คนขยัน เลยชวนมาอยู่ด้วยพ่อแม่นางองค�ำนั้นอยากให้ลูกสาวแต่งงานกับนายใบ้เพราะเป็นคน
ขยันขันแข็ง แต่นายใบ้คิดเสมอว่าตนต�่ำต้อยไม่คู่ควรกับนางองค�ำ เลยไม่สนใจนาง แม้จะแต่งงานกันแล้วตามผู้ใหญ่ต้องการ แต่ก็ไม่มีความสัมพันธ์กับนางแม้อยู่กินกันมาเนิ่นนาน
อยูม่ าวันหนึง่ ครัน้ ชายใบ้ทำ� งานมีเงินทองร�ำ่ รวยแล้วอยากกลับไปเยีย่ มหาพ่อแม่ทอี่ ยูบ่ า้ นเดิม
ฝ่ายนางองค�ำเมือ่ รูเ้ ช่นนัน้ ก็ขอตามไปด้วยหวังจะได้ใกล้ชดิ สามีและได้ไปเยีย่ มปูเ่ ยีย่ มย่า แม้วา่ ชายใบ้จะแสดงท่าทางไม่อยากให้นางไปด้วยก็ตาม
ครั้นเมื่อออกเดินทางไปในป่านายใบ้ก็เดินดุ่มไม่สนใจเมีย เพราะอยากหนีนางไปให้พ้นแต่เมียก็เพียรติดตามผัวมาด้วยความอดทน จนย�่ำค�่ำก็มาถึงต้นมะเดื่อที่ออกผลสุกดกดื่นเต็มต้นอยู่
ริมแม่น�้ำ นายใบ้ปีนขึ้นไปกินมะเดื่ออยู่บนต้นไม่สนใจโยนลงมาให้นางองค�ำกินเลย นางองค�ำทนหิว
ไม่ไหวต้องหาเก็บกินมะเดือ่ เน่าๆ ทีห่ ล่นตามดิน และรอว่าถ้าผัวลงมาคงได้กนิ มะเดือ่ สดๆ แต่ชายใบ้
ไม่ยอมลงจากต้นมะเดื่อนอนอยู่บนนั้น ฝ่ายนางองค�ำเหนื่อยอ่อนจนเผลอหลับไปใต้ต้นไม้ ผัวเห็น
เมียหลับก็ย่องลงมาแล้วหนีจากไป ทิ้งนางองค�ำไว้คนเดียว โชคดีไม่มีเสือมากิน ครั้นนางตื่นมาไม่
เห็นผัว อยากออกเดินตามหาก็ไม่รู้ทางไปจึงพลัดหลงอยู่ในป่าจน มาเจอนายพรานคนหนึ่งเขารู้สึก
สงสารนางจึงอาสาพาไปส่งริมฝัง่ แม่นำ�้ แล้วบอกว่าข้ามแม่นำ�้ ขึน้ ไปก็เจอหมูบ่ า้ นแล้ว แต่ระหว่างข้าม
แม่น�้ำนางองค�ำกลับจมน�้ำตาย ก่อนตายได้อธิษฐานจิตด้วยน้อยใจว่าชาตินี้ตนเกิดมารักเขาข้างเดียว23แต่เขาไม่ใยดี ถ้าเกิดชาติหน้าขอให้ชายใบ้ได้ประสบทรมานจากความรักเช่นกันกับนางในชาตินี้ขอให้ต้องตามรักนางจนตัวตาย
ในชาติต่อมา นางองค�ำได้มาเกิดเป็นลูกสาวเจ้าเมืองคีตานคร ชื่อว่า “นางไอ่ค�ำ” ส่วนนายพรานเกิดเป็น “ท้าวผาแดง” เจ้าชายเมืองผาโพง ส่วนนายใบ้เกิดมาเป็น “ท้าวพังคี” พญานาค
เจ้าชายแห่งเมืองบาดาล ความงามของนางไอ่คำ� เป็นทีข่ นึ้ ชือ่ ลือชาไปจนถึงเมืองผาโพงของท้าวผาแดง
ท้าวผาแดงจึงมาหาไปเกี้ยวพาราสีนางเป็นประจ�ำ และความงามของนางไอ่ค�ำนั้นเป็นที่ลือไปไกล
จนถึงเมืองบาดาล “ท้าวพังคี” เจ้าชายพญานาคก็อยากยลโฉมของนางไอ่ค�ำ
อยู่มาจนถึงช่วง “บุญเบิกฟ้า จุดบั้งไฟ ขอฝน” คืองานบุญประจ�ำปีในเดือน ๕ เดือน ๖เพือ่ ขอฝนกับแถนเทวดา เมืองคีตานครได้จดั ให้มกี ารแข่งขันจุดบัง้ ไฟ เจ้าเมืองได้สง่ เทียบเชิญไปบอก
กล่าวเมืองต่างๆ ให้มาแข่งขันบั้งไฟ รวมทั้งเมืองผาโพง เมืองเชียงเหียน เมืองน้าชายของนางไอ่ค�ำ
โดยมีกติกาว่าถ้าเมืองเชียงเหียนชนะจะยกเมืองให้ครอง แต่ถ้าท้าวผาแดง เมืองผาโพงชนะ จะยกนางไอ่ค�ำให้เป็นคู่ครอง เรื่องราวข่าวบุญบั้งไฟกระจายไปจนถึงเมืองบาดาลของท้าวพังคีด้วยในการแข่งบั้งไฟปรากฏว่าบั้งไฟของท้าวผาแดงจุดไม่ขึ้น ท้าวผาแดงแพ้ แต่หลังงานบุญท้าวผาแดงก็เดินทางมาเยี่ยมเยือนนางไอ่ค�ำมิได้ขาดเพราะทั้งสองมีใจต่อกัน ฝ่ายท้าวพังคีนั้นได้
แปลงกลายเป็นกระฮอกด่อน (กระรอกเผือกสีขาว) แขวนกระดิ่งทองค�ำไปกระโดดโลดเล่นอยู่ในลานนั่งเล่นของนางไอ่ให้นางไอ่เห็น เมื่อนางไอ่ค�ำเห็นก็นึกอยากได้มาเลี้ยง เลยสั่งให้นายพรานมา
จับกระฮอกเผือกให้ นายพรานซึ่งเป็นชาวบ้าน “กงพาน” ก็ออกไปป่าวร้องเรียกให้คนช่วยจับโดย
เริ่มแรกกระฮอกน้อยนั่นแล่นหนีเข้าป่าสวนมอนปัจจุบันคือ “บ้านสวนมอน” วิ่งผ่านป่าไม้มีต้นจาน
หลาย คือบริเวณดอนอุ่มจานหรือ “บ้านอุ่มจาน” ในปัจจุบัน แต่จับกระฮอกไม่ได้ มันแล่นลอดจาก
อุม่ จานไปอยูโ่ พนทองคือ “บ้านโพนทอง” ในปัจจุบนั ยังจับไม่ได้ นายพรานระดมยิงธนูจนสายธนูขาด
ก็ยงั จับไม่ได้ บรรดาพรานเลยพากันไปลอกเอาสายปอป่านแล้วหาบคอนสายป่านออกมาจากป่าบริเวณ
“บ้านคอนสาย” ในปัจจุบัน จึงได้สายธนูมายิงกระฮอกจนหมดลูกธนูก็ยังไม่โดน ขณะที่นายพราน
ระดมยิงธนู หรือหน้าไม้นั้นเกิดมีเสียงดังพึกบริเวณนั้นจึงได้ชื่อว่า “บ้านเมืองพึก” ในปัจจุบัน ส่วนพังคีให้บริวารตนแปลงเป็นนกเป็นงูมารัดบรรดานายพราน สู้กันแต่นายพรานก็ยิงหน้าไม้ไปใส่ทหาร
ตายหมด กระฮอกหนีผา่ นโพนทองไปในป่า ทีน่ นั่ มีโพรงไม้ใหญ่ นายพรานเห็นว่ากระฮอกนัน้ ต้องอยู่
ในโพรงเลยระดมกันยิง่ หน้าไม้ธนูอกี รอบโดยยิง่ เข้าไปพร้อมกันหลายคน กระฮอกก็ยังไม่ตายวิ่งหนี
เข้าไปในป่าหาไม่พบ เลยเรียกเอาพ่อใหญ่เซียงสม มาจับยามสามตาหาจนเห็นแล้วตั้งรางวัลน�ำล่า
กระฮอกเป็นเงิน บริเวณนี้คือ “บ้านดอนเงิน” ในปัจจุบัน หมู่พรานพากันล่ากระฮอกจนพบอยู่บน
ต้นมะเดื่อ นายพรานเลยยิงโดนกระฮอกตกลงมา พ่อใหญ่เซียงสมจึงน�ำกระฮอกไปแล่ช�ำแหละเนื้อ
อยู่ “บ้านเชียงแหว” ในปัจจุบนั แต่ปรากฏว่ายิง่ เฉือนยิง่ แบ่งเนือ้ กระฮอกก็ยงิ่ เพิม่ ขึน้ เป็นเท่าเป็นทวี
นับได้เนือ้ กระฮอกมากถึง ๑,๐๐๐ เล่มเกวียน บรรดาผูล้ า่ กระฮอกจึงเรียกผูค้ นทัว่ ทัง้ เมืองคีตานคร24มาแบ่งเนื้อกระฮอกไปกิน ยกเว้นพวกแม่ม่ายที่ไม่มีผัวไม่ได้รับแบ่งเนื้อกระฮอกด้วยเพราะเห็นว่า
บรรดาแม่มา่ ยไม่มลี กู มีผวั ไม่ได้ไปช่วยไล่ลา่ กระฮอกด้วย ชาวเมืองพากันน�ำเนือ้ กระฮอกไปท�ำอาหาร
กลิ่นเนื้อนั่นหอมอบอวล ส่งกลิ่นหอมไปไกลจนถึงเมืองแถนบนฟ้า
ฝ่ายพญานาคใต้บาดาลได้ข่าวพังคีลูกชายถูกฆ่าตายก็โกรธแค้น สั่งการน�ำพลนาคขึ้นไป
ล่มเมืองโดยสั่งว่าไม่ว่าที่ใดที่เลือดเนื้อพังคีตกอยู่ให้ถล่มให้ราบ ฝ่ายท้าวผาแดงขี่ม้าบักสามมาหา
นางไอ่ค�ำขณะย�่ำเย็นผู้คนก�ำลังทานอาหารเย็นเหมือนทุกวันที่ผ่านมา เมื่อเข้าเมืองคีตานครก็ได้
กลิ่นหอมอาหาร มาถึงหอนางไอ่ก�ำลังกินข้าวจึงถามว่า “ไอ่เอ้ยเจ้ากินข้าวกับหยังหน้อ” นางไอ่
บอกว่ากินข้าวกับลาบกระฮอกด่อนตัวที่แขวนกระดิ่งทองค�ำ ผาแดงตกใจและพูดไปว่า “เจ้าคือกิน
เนื้อกระฮอกด่อน บ่ยา่ นกลัวบ้านเมืองถล่มหรือ” ไม่ทนั ขาดค�ำก็ได้ยนิ เสียงแผ่นดินดังเลือ่ นลัน่ มาจาก
ท้ายเมือง ผาแดงบอกนางไอ่ให้รีบขึ้นหลังม้าเพื่อหนีเอาตัวรอดนางไอ่หยิบสิ่งของส�ำคัญได้ แหวนสร้อย ฆ้อง กลอง ทองค�ำ ขึ้นม้าไปด้วย แต่ปรากฏว่าม้าบักสามวิ่งไม่ไหวเพราะดินถล่มอย่างรวดเร็ว
เมื่อถึงห้วยน�้ำท้าวผาแดงบอกให้นางไอ่โยนสิ่งของที่มันหนักทิ้งลง นางไอ่จึงโยนฆ้องทิ้งลงที่บริเวณห้วยน�้ำฆ้องในปัจจุบัน แต่ม้าก็ยังไปต่อไม่ได้ เลยโยนกลองทิ้งอีกก็ยังไปไม่ได้จึงโยนแหวน โยนสร้อยทิ้งไปจนหมดสิ้นแล้วเหลือแต่ตัวนางไอ่ แต่ม้าก็ยังกระโดดข้ามห้วยไม่ได้เพราะมีพญานาคแปลงกายมาเป็นขอนไม้ขวางทางม้าบักสามไปต่อไม่ได้ผาแดงคิดหาวิธีจะช่วยนางไอ่ จึงน�ำเอาหลักไม้ไปปักไว้กับเลนดินให้นางไอ่จบั หลักไว้กอ่ น คือบริเวณห้วยหลักนาง ในปัจจุบนั แล้วผาแดงควบพาม้าไปพ้นฝัง่แล้วจะกลับมารับเอานางไอ่ แต่ผาแดงยังกลับมาไม่ถงึ นางไอ่กจ็ มน�ำ้ จมดินลงไปเลย ผาแดงเมือ่ ถึงฝัง่เหลียวกลับมาก็มองเห็นแต่ผืนน�้ำเต็มไปหมด แผ่นดินกลายเป็นหนองน�้ำใหญ่ หรือ “หนองหาน”นับแต่นั้นมา25

26

27

กิจกรรมสิ่งแวดล้อมศึกษาจากนิทานเรื่องผาแดงนางไอ่
ส�ำหรับนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ ๑-๔จุดมุ่งหมาย
• นักเรียนมีความรู้และความตระหนักเรื่องลักษณะทางภูมิศาสตร์ในท้องถิ่นที่เราอาศัยอยู่• นักเรียนมีความตระหนักถึงความเชื่อมโยงระหว่างภูมิศาสตร์และชีวิตของผู้คนในแต่ละ
ท้องถิ่น
• ได้พัฒนาความรู้สึกคุ้นเคย ความรักผูกพันกับพืชพรรณ สัตว์ จนอยากดูแลอย่างดี
กิจกรรมที่ ๑ (ใช้เวลาประมาณ ๓๐ - ๔๐ นาที)๑. ถามเด็กๆ ว่าเด็กๆ รูจ้ กั ทะเลสาบน�ำ้ จืดหนองหานหรือไม่ (อาจจะถามถึงพืน้ ทีภ่ มู ศิ าสตร์อื่นๆ ในท้องถิ่นเพื่อที่จะสนทนากันในกิจกรรมนี้) ใครเคยไปหนองหานมาแล้ว ที่นั่นเป็นอย่างไรบ้าง
๒. น�ำเข้าสู่นิทานโดยบอกเด็กว่าก�ำลังจะอ่าน หรือเล่าเรื่องเกี่ยวกับทะเลสาบหนองหานขอให้ตั้งใจฟังติดตามว่าหนองหานเกิดขึ้นมาได้อย่างไร แล้วก็เล่านิทานด้วยน�้ำเสียงดังฟังชัด
๓. เมื่อเล่านิทานจบลง ชวนเด็กสนทนาว่าท�ำไมแผ่นดินจึงทรุดตัวลงเป็นทะเลสาบได้
๔. สนทนากับเด็กๆ ถึงสัตว์ พืช ที่ปรากฏในเรื่อง และเขียนชื่อสัตว์หรือพืชที่เด็กๆ บอกลงบนกระดาน และส�ำหรับพืช หรือสัตว์ที่เด็กๆ ลืมนึกถึงก็เขียนลงไปพร้อมกับพูดว่า “เจ้าตัวนี้...ก็ปรากฏอยู่ในเรื่องใช่ไหมนะ”๕. สนทนากับเด็กว่าและถามว่าเด็กเคยเห็นปรากฏการณ์แผ่นดินทรุดบ้างไหมในรอบๆ
หมู่บ้านของเรา หรือที่อื่นๆ
๖. สนทนากับเด็กๆ ว่าเด็กๆ เคยสังเกตเห็นพืช หรือสัตว์ที่ปรากฏในนิทานอยู่ในบริเวณ
รอบๆ ชุมชนของเราหรือไม่ และเขียนลงบนกระดาน หรืออาจจะยึดเอาค�ำตอบที่ได้จากข้อ ๔
๗. สนทนากับเด็กๆ ถึงชือ่ สถานทีห่ รือชือ่ หมูบ่ า้ นในชุมชนของเขาทีเ่ ชือ่ มโยงกับนิทานพืน้ บ้านหรือต�ำนานต่างๆ บ้างไหม แล้วเรือ่ งราวนัน้ เป็นอย่างไร มีพชื และสัตว์อะไรทีป่ รากฏในนิทานของเขาบ้าง
ถ้ามีขอให้เด็กๆ เล่านิทานของตัวเองให้เพื่อนๆ ฟัง
๘. สรุปกิจกรรมว่าในชุมชนเรานั้นมีลักษณะทางภูมิศาสตร์เฉพาะ และมีพืชและสัตว์
จ�ำนวนมากอาศัยอยู่ร่วมกันกับผู้คนในชุมชนของเราด้วย

28

กิจกรรมสิ่งแวดล้อมศึกษาจากนิทานเรื่องผาแดงนางไอ่
ส�ำหรับชั้นประถมศึกษาปีที่ ๕-๖ หรือชั้นมัธยมศึกษาตอนต้น
เป้าหมาย• นักเรียนได้ความรู้เกี่ยวลักษณะทางภูมิศาสตร์ของพื้นที่
• นักเรียนมีความตระหนักถึงความเชือ่ มโยงระหว่างลักษณะภูมศิ าสตร์ของพืน้ ทีก่ บั วิถชี วี ติของผู้คน
• นักเรียนมีความตระหนักว่าประเพณีในท้องถิ่นที่สืบทอดกันมานั้น มีความเชื่อมโยงกับ
ปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ
• นักเรียนได้ขบคิดเกี่ยวกับปัญหาสิ่งแวดล้อมในท้องถิ่นกิจกรรมที่ ๑ (ใช้เวลาประมาณ ๑ ชั่วโมง)๑. แนะน�ำเรื่องที่ก�ำลังจะเล่าว่าเป็นเรื่องการเกิดของทะเลสาบหนองหานขอให้ตั้งใจฟังและหาเหตุผลว่าเกิดมีหนองน�้ำใหญ่นี้ขึ้นมาได้อย่างไร แล้วอ่านหรือเล่าเรื่องด้วยเสียงดังฟังชัด
๒. เมือ่ เล่านิทานจบสนทนากับเด็กๆ ว่ามีชอื่ สถานทีใ่ นหมูบ่ า้ นของเราทีเ่ หมือนกับในต�ำนาน
หรือนิทานบ้างไหม สถานที่นั้นชื่อว่าอะไร ขอให้เด็กเล่าให้เพื่อนๆ ฟัง
๓. ถามนักเรียนต่อไปว่าเคยรู้เรื่องเกี่ยวกับปรากฏการณ์แผ่นดินทรุดแบบในนิทานนี้ที่ไหน
บ้างไหม มีพื้นที่ตรงไหนที่เกิดเหตุการณ์แบบนี้ในรอบๆ หมู่บ้านบ้างไหม และรู้ไหมว่าเกิดจากอะไร
ขอให้นักเรียนเล่าให้เพื่อนฟัง
๔. สนทนากันต่อว่าเด็กๆ รูไ้ หมว่าเกลือทีเ่ ราใช้ปรุงอาหารมาจากไหน และรูไ้ หมว่าเขาผลิต
เกลือกันอย่างไร และให้เด็กอธิบายค�ำตอบของตัวเอง๕. สรุปกิจกรรมในท�ำนองว่าชือ่ ของสถานทีแ่ ละลักษณะทางภูมศิ าสตร์มกั มีความเชือ่ มโยงกันเสมอเหมือนดังในนิทาน หรือต�ำนานก็มคี วามเชือ่ มโยงกับปรากฏการณ์ทางภูมศิ าสตร์ทเี่ คยพบเห็นในพื้นที่ หรือสรุปเรื่องปัญหาสิ่งแวดล้อมที่เกิดขึ้นในพื้นที่ที่คนถิ่นคุ้นเคย29กิจกรรมที่ ๒ สัมภาษณ์และจัดท�ำแผนภาพอนาคต (ใช้เวลาประมาณ ๔๐ นาที)๑. ให้เด็กๆ ไปสอบถามผูใ้ หญ่ทมี่ คี วามรูเ้ รือ่ งธรรมชาติและสิง่ แวดล้อมในหมูบ่ า้ นโดยเฉพาะ
อย่างยิ่งเรื่องป่าไม้ แม่น�้ำ หนองน�้ำ (ทะเลสาบ) มีความเปลี่ยนแปลงอะไรบ้างในรอบ ๑๐ - ๒๐ ปีทีผ่ า่ นมาแล้วสรุปสิง่ ทีไ่ ด้เรียนรู้ โดยเฉพาะอย่างยิง่ พืน้ ทีใ่ กล้ชมุ ชนทีม่ กี ารผลิตเกลือ ให้เด็กไปพิจารณา
ดูถึงสภาพความเปลี่ยนแปลงของสิ่งแวดล้อมที่เกิดขึ้นในพื้นที่
๒. ด�ำเนินการเหมือน ข้อที่ ๑-๔ เหมือนในกิจกรรมที่ ๑ โดยถามถึงชือ่ สถานทีใ่ กล้หมูบ่ า้ นของเราที่เหมือนกับในต�ำนานหรือนิทานบ้างไหม สถานที่นั้นชื่อว่าอะไร ขอให้เด็กเล่าให้เพื่อนๆ ฟังและสนทนาต่อไปว่านักเรียนเคยรู้เรื่องเกี่ยวกับปรากฏการณ์แผ่นดินทรุดนี้ที่ไหนบ้างไหม มีพื้นที่
ตรงไหนที่เกิดเหตุการณ์แบบนี้ในรอบๆ หมู่บ้านบ้างไหม และรู้ไหมว่าเกิดจากอะไร ขอให้นักเรียน
เล่าให้เพื่อนฟัง สนทนาต่อเนื่องว่าเด็กๆ รู้ไหมว่าเกลือที่เราใช้ปรุงอาหารมาจากไหน และรู้ไหมว่า
เขาผลิตเกลือกันอย่างไร และให้เด็กอธิบายค�ำตอบของตัวเอง
๓. ชักชวนให้คิดเกี่ยวกับอนาคตของพื้นที่ที่มีการผลิตเกลือ (ป่า แม่น�้ำ หรือทะเลสาบ)แล้วช่วยกันวาดแผนภาพความเปลี่ยนแปลงของแหล่งผลิตเกลือจากอดีตจนปันจุบัน (ดูรายละเอียดในกิจกรรมที่ ๓ จากเรือ่ งนกเค้าแมวกับฟาน) โดยก�ำหนดเหตุการณ์ในอดีตไว้ดา้ นซ้ายมือของแผนภาพ
๔. บนแผนภาพให้เขียนว่าอะไรเกิดขึ้นบ้างโดยเริ่มจากเหตุการณ์ในอดีตมาจนถึงปัจจุบัน
๕. สนทนาและถามนักเรียนว่าอะไรทีอ่ าจเกิดขึน้ ต่อไปจากปัจจุบนั สูอ่ นาคตหากไม่ตอ้ งการเห็นทรัพยากรสูญหายไป และเขียนค�ำตอบลงบนแผนภาพ๖. ชักชวนนักเรียนแสดงความคิดเห็นว่าเราจะท�ำอะไรได้บ้างจากปัจจุบันนี้เรื่อยไปจนใน
อนาคตเพื่อที่จะท�ำให้ยังมีทรัพยากรเหลืออยู่ แล้วเขียนความคิดเห็นเพิ่มลงไปในแผนภาพ๗. พิจารณาดูแผนภาพทีช่ ว่ ยกันวาดและสรุปให้เห็นว่าอะไรเกิดขึน้ บ้างจากอดีตจนปัจจุบนั
และท�ำให้เกิดสถานการณ์ในปัจจุบนั และระดมความคิดเห็นจากเด็กๆ ว่าอะไรจะเกิดขึน้ บ้างในอนาคต
เพื่อที่จะให้ทรัพยากรยังคงอยู่ในพื้นที่ชุมชนหมู่บ้าน30บันทึกถึงครูผู้สอนหรือวิทยากรกระบวนการหนังสือคู่มือสิ่งแวดล้อมศึกษา “นิทานธรรมชาติ: เล่าความรู้สืบต่อกันไป” เล่มเล็กๆ นี้มีเป้าหมายเพื่อที่ใช้เป็นเครื่องมือในการสอน หรือช่วยให้นักเรียนในระดับชั้นประถมศึกษาและระดับมัธยมศึกษาตอนต้น ได้หันมองในเรื่องธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมที่พวกเขาคุ้นเคยอยู่รอบๆ ตัวและฝึกคิดถึงปัญหาด้านสิ่งแวดล้อมโดยใช้นิทานที่เล่าสืบต่อๆ กันมาในชุมชนลุ่มแม่น�้ำโขงทั้งในประเทศไทยและประเทศเพื่อนบ้าน คณะผู้จัดท�ำหวังเป็นอย่างยิ่งว่าจะสามารถน�ำเรื่องราวเหล่านี้ไปสร้างโอกาสให้เด็กๆ ได้คิดค�ำนึงถึงวิถีชีวิตของคนในชุมชน ธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมรอบตัวกลุ่มเป้าหมาย
หนังสือคู่มือสิ่งแวดล้อมศึกษา “นิทานธรรมชาติ: เล่าความรู้สืบต่อกันไป” เหมาะส�ำหรับ
ใช้ในการสร้างกระบวนการเรียนรู้ส�ำหรับเด็กชั้นประถามศึกษาปีที่ ๑-๖ และระดับชั้นมัธยมศึกษาตอนต้นชั้นปีที่ ๑-๓เป้าหมายของการใช้คู่มือสิ่งแวดล้อมศึกษา
“นิทานธรรมชาติ : เล่าความรู้สืบต่อกันไป”๑. เพื่อพัฒนาผู้เรียนให้มีความรู้สึกสัมพันธ์คุ้นเคย ตลอดจนปลูกฝังความรักต่อพืชพรรณ
สรรพสัตว์ ในท้องถิ่น จนปรารถนาที่จะปกป้องดูแล
๒. ผู้เรียนได้เรียนรู้และตระหนักว่าปริมาณของพืชพรรณและสัตว์ลดน้อยลงกว่าในอดีต๓. ผู้เรียนได้เรียนรู้และเกิดความตระหนักถึงความเชื่อมโยงระหว่างกิจกรรมการพัฒนาเศรษฐกิจหรือการพัฒนา ที่สัมพันธ์กับความเปลี่ยนแปลงในวิถีชีวิตและความเปลี่ยนของธรรมชาติสิ่งแวดล้อม
๔. ผู้เรียนได้วาดภาพอนาคตของธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ได้แลกเปลี่ยนทิศทางที่น่าจะ
เป็นส�ำหรับการพัฒนาวิสัยทัศน์การพัฒนาท้องถิ่นของตน
๕. ผูเ้ รียนได้เรียนรูแ้ ละตระหนักถึงปัญหาทีเ่ กิดจากการพัฒนาเศรษฐกิจและผลกระทบต่อ
สิ่งแวดล้อม
๖. ผู้เรียนได้ขบคิดเกี่ยวกับบทบาทของตนที่จะสามารถท�ำได้และควรจะท�ำเพื่อปกป้อง
คุ้มครองธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
31วิธีการพื้นฐานในการสร้างการเรียนรู้
การเล่าเรื่องการตั้งค�ำถาม

การแบ่งปัน
ประสบการณ์

(การอธิบาย)วิเคราะห์
เรื่องราว

(หรือ)
การสัมภาษณ์

ข้อเสนอแนะในการด�ำเนินกิจกรรม
๑. ก่อนเริม่ กิจกรรมต่างๆ ควรมีการเตรียมอุปกรณ์สำ� หรับการฝึกอบรมหรือท�ำกิจกรรม เช่นภาพ กระดาษคลิปชาร์ด ปากกาหลากสี สีเทียน เทปกาว กระดาษเอสี่ ส�ำหรับการท�ำกิจกรรมกลุ่ม
เป็นต้น
๒. ขณะด�ำเนินกิจกรรมให้แบ่งผูเ้ ข้าร่วมเป็นกลุม่ ย่อย ๔-๕ คนต่อกลุม่ และขอให้แต่ละกลุม่แลกเปลี่ยนความเห็นกันระหว่างท�ำกิจกรรมและน�ำเสนอข้อค้นพบของกลุ่มต่อกลุ่มใหญ่
คุณค่าที่ควรให้ความส�ำคัญในการน�ำคู่มือนี้ไปใช้คณะผู้จัดท�ำหวังว่าผู้ที่น�ำเครื่องมือนี้ไปใช้ในการสอนนักเรียน เพื่อเป็นพื้นที่ทางความคิดและการแลกเปลี่ยนความเห็นในมุมมองด้านวัฒนธรรมจากบริบทในนิทานพื้นบ้านที่เป็นรากฐาน
ความรู้ของท้องถิ่นนั้นๆ โดยเห็นว่าธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมควรได้รับการอนุรักษ์ดูแลตลอดจนประเพณีวัฒนธรรม เช่น วรรณกรรมเรื่องเล่า (มุขปาฐะ) และพิธีกรรมต่างๆ ที่สืบทอดกันมาจาก
คนรุ่นหนึ่งสู่คนอีกรุ่นหนึ่งควรได้รับการสืบทอดและปกป้องไว้32คู่มือสิ่งแวดล้อมศึกษา “นิทานธรรมชาติ: เล่าความรู้สืบต่อกันไป”ผู้เขียนต้นฉบับภาษาอังกฤษ:ซาโตมิ ฮิกาชิ (Higashi Satomi) ยูกะ คิคูชิ (Yuka Kiguchi)บ�ำเพ็ญ ไชยรักษ์ (Bampen Chaiyarak) และ โทชิยูกิ ดอย (Toshiyuki Doi)บรรณาธิการฉบับภาษาอังกฤษ:ซาโตมิ ฮิกาชิ (Higashi Satomi)เรียบเรียงฉบับภาษาไทย:บ�ำเพ็ญ ไชยรักษ์ (Bampen Chaiyarak)สนับสนุนงบประมาณในการจัดพิมพ์:The Japan Fund for Global Environment.
ศิลปินผู้วาดภาพประกอบ: อมฤต หมวดทอง
ออกแบบรูปเล่มและศิลปกรรม: ศิริพร พรศิริธิเวช
ผู้จัดพิมพ์จัดพิมพ์:Mekong Watch, ประเทศญี่ปุ่น. พฤศจิกายน ๒๕๕๘3F Aoki Building 1-12-11 Taito, Taito-ku, Tokyo 110-0016, Japan
Tel: +81 3 3832 5034 Fax: +81 3 3832 5039
Website: http://www.mekongwatch.org/index.html
E-mail: info@mekongwatch.org
คณะผู้จัดท�ำมีความยินดีรับฟังความคิดเกี่ยวกับการใช้หนังสือเล่มนี้กรุณาส่งความคิดเห็นได้ทั้งภาษาอังกฤษ ภาษาไทย ภาษาลาว และภาษาญี่ปุ่น มาตามอีเมล์ที่ปรากฏด้านบน
สถานที่พิมพ์:บริษัท โรงพิมพ์คลังวิชา จ�ำกัด
๑๙๘/๑ ต�ำบลบางกระสอ อ�ำเภอเมือง จังหวัดนนทบุรี ๑๑๐๐๐STORIES ENVI 3 Countries-THAI-cover.indd 22/1/2559 BE 17:39

คู่มือสิ่งแวดล้อมศึกษา

“นิทานธรรมชาติ:เล่าความรู้สืบต่อกันไป”STORIES ENVI 3 Countries-THAI-cover.indd 12/1/2559 BE 17:39