PRZEWODNIK
Wprowadzanie edukacji outdoorowej do programu nauczania –przedszkoli, szkół podstawowych i ponadpodstawowych.

WSTĘPSPIS TREŚCI

Szanowni Nauczyciele, szanowna Dyrekcjo szkół podstawowych i ponad-

Wstęp

1

podstawowych!
Pomimo dostępności tanich, skutecznych i bezpiecznych metod edukacji na

Outdoor education - nauka poprzez doświadczanie

4

Wizja Outdoor Education w Polsce

8

Miejsce Outdoor Education w programie nauczania

10świeżym powietrzu zebrane dane z naszego kraju dowodzą, że w polskim
programie nauczania brakuje miejsca dla Outdoor Education, czyli edukacjina świeżym powietrzu (R. Michalak i T. Parczewska „Nieobecność outdoor
education w kształceniu szkolnym”). Zmiana stanu rzeczy wymaga działań
ze strony dyrekcji, nauczycieli, pracowników jednostek edukacyjnych orazrządzących.
Z tego powodu nasz polsko-fiński zespół stworzył zestaw narzędzi służący

Postępowe nauczanie poprzez doświadczanie

16

do wdrażania Outdoor Education do programu nauczania polskich szkół
podstawowych, ponadpodstawowych oraz przedszkoli.

Kompleksowe planowanie zajęć outdoorowych

19

Zaangażowanie rodziców i opiekunów

25

Zestaw ten składa się z 3 powiązanych ze sobą elementów:
1) przewodnika „Outdoor Education PO POLSKU. Funkcjonowanie edukacji
outdoorowej w systemie nauczania szkół i przedszkoli”, zawierający prak1

tyczne informacje, wskazówki oraz pomysły dla nauczycieli i praktyków OE
w Polsce,

Miejsca do nauki na świeżym powietrzu

262) zestawu 20 scenariuszy edukacyjnych Outdoor Education,3) zestawu narzędzi do pomiaru wzrostu kompetencji w ramach OutdoorDoświadczenia wyjazdowe

27

Education (OE), czyli „Karty Samooceny Ucznia OE” oraz „Karty Samooceny
Nauczyciela OE”.

Rozpoznawanie osiągnięć

29

Kształcenie i rozwój zawodowy nauczycieli

31Powyższy zestaw narzędzi zawiera najważniejsze informacje dla dyrekcji
i nauczycieli praktyków dotyczące wdrażania edukacji outdoorowej
do istniejącego programu nauczania, w nawiązaniu do podstawy programowej. Nasz zespół starał się, aby obok informacji ogólnych i teorii zawartych w niniejszym Przewodniku „Outdoor Education PO POLSKU”, pojawiły

Zasady BHP w edukacji outdoorowej33

się praktyczne przykłady wprowadzania zajęć outdoorowych w formie 20
przykładowych scenariuszy lekcji oraz praktyczne przykłady metod spraw-

Wnioski

43dzania obecnego poziomu kompetencji outdoorowych ucznia i nauczyciela.
1Scenariusze lekcji outdoorowych to narzędzie, które nauczyciel może wykorzystać w swojej praktyce jako gotowy temat zajęć lub jako inspiracja

KROK 3do tworzenia własnych scenariuszy lekcji. Kluczem do sukcesu jest zrozu-

Kolejnym krokiem pracy z innowacją jest planowanie własnych zajęć outdo-

mienie idei tworzenia modelu zajęć outdoorowych. Każdy scenariusz po-

orowych z wykorzystaniem jednego lub kilku scenariuszy wzorcowych, lubwinien bowiem zawierać odpowiednie elementy, takie jak: informacje dla

przygotowanie własnego/własnych scenariuszy autorskich, na podstawie

ucznia/ rodzica, zasady bezpieczeństwa, zadanie wprowadzające, zadanie

scenariuszy wzorcowych.

główne oraz podsumowanie. Każdy scenariusz powinien również zawierać

Zaleca się, aby planowanie i tworzenie scenariuszy odbywało się w zespo-

tematy:łach interdyscyplinarnych. Przykładowo, nad scenariuszem lekcji może- nawiązujące do podstawy programowej,

pracować nauczyciel biologii z nauczycielem WF-u lub z nauczycielem- rozwijające kompetencje przekrojowe (praca w grupie, komunikatywność,rysunku. Praca w zespołach nauczyciel- nauczyciel lub nauczyciel-ekspert

kreatywność) orazzewnętrzny (np. pracownik Lasów Państwowych) nie tylko pomaga w zacho--rozwijające kompetencje fizyczne i relacje z przyrodą.

waniu zasad bezpieczeństwa podczas zajęć w terenie, ale też pozytywnie
wpływa na proces nabywania tzw. kompetencji przekrojowych.

JAK PRACOWAĆ Z INNOWACJĄ

Gotowy plan pojedynczych lub cyklicznych zajęć w terenie powinien byćkażdorazowo przedstawiony dyrekcji jednostki edukacyjnej i oficjalnie

KROK 1przez nią zaakceptowany.

Pracę z innowacją należy rozpocząć od zapoznania się z treścią niniejszego
Przewodnika, stworzonego na podstawie fińskich i szkockich przewodników

KROK 4

edukacji outdoorowej.

Ostatnim krokiem w pracy z innowacją jest przeprowadzenie lekcji w terenie: okazjonalnie (ad-hoc) lub cyklicznie (np. w formie projektu, w którym

KROK 2kolejne lekcje są kontynuacją poprzednich zajęć). Na tym etapie zarównoNastępnym krokiem pracy z innowacją jest zapoznanie się z przykładowy-

dyrekcja, jak i nauczyciele mogą korzystać z bardzo prostego, lecz przydat-

mi scenariuszami lekcji outdoorowych, które mogą wykorzystać w swojej

nego narzędzia do sprawdzania poziomu kompetencji w ramach Outdoor

pracy nauczyciele różnych przedmiotów (biologii, geografii, historii, techniki,

Education (OE), zarówno na poziomie ucznia, jak i na poziomie nauczyciela,

grafiki, WF-u).

czyli „Karty Samooceny Ucznia OE” oraz „Karty Samooceny Nauczyciela

Nauczycielom przedszkoli szczególnie dedykowane są scenariusze nr 2, 4,

OE”. Zaleca się, aby narzędzie zastosowane było na tej samej grupie bada-

5, 9, 13, 19. Nauczycielom szkół podstawowych szczególnie dedykowane są

nych minimum dwa razy: pierwszy raz przed przeprowadzeniem pierw-

scenariusze nr 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 14, 16, 20, a nauczycielom szkół ponadpod-

szych zajęć outdoorowych, a drugi raz – po zakończeniu cyklu zajęć OE.

stawowych scenariusze nr 1, 8, 10, 11, 12, 15, 17, 18.

Zachęcam do lektury.
Katarzyna Jämsä - prezes Fundacji Finnway Polska

23

OUTDOOR EDUCATION - NAUKA POPRZEZDOŚWIADCZANIEDoświadczenia dzieci związane z nauką na świeżym powietrzu są często
zapamiętane na całe życie. O konieczności integracji nauki i outdooru mówi
się na całym świecie.
Doświadczenia, czy to poprzez zabawę w najbliższym terenie, czy przez
przygody w dalszych częściach terenu (np. w lesie, na wsi) mogą zapewnić
trafność przeżyć i głębię doznań w programie nauczania w sposób, który
trudno osiągnąć w pomieszczeniach, poprzez zaangażowanie w proces nauczania wszystkich zmysłów: dotyku, węchu, słuchu, a nawet smaku.

INTERDYSCYPLINARNOŚĆ
Nauka na świeżym powietrzu przyczynia się do realizacji nadrzędnychcelów strategicznych polskiej edukacji, idącej w kierunku edukacji interdyscyplinarnej. Nauka na świeżym powietrzu zachęca uczniów do zrozumienia
wzajemnych zależności i relacji między obszarami programowymi. Ta świadomość sprzyja uczeniu się przez całe życie i rozwija umiejętności krytycznego myślenia.

KOMPETENCJE PRZEKROJOWE

Nauka na świeżym powietrzu może być przyjemna, kreatywna, często wy-Zajęcia outdoorowe stwarzają doskonałe możliwości kształtowania, dosko-

magająca lecz pełna przygód, a także może pomagać dzieciom i młodzieży

nalenia i wykorzystania szerokiej gamy umiejętności przekrojowych – takzrozumieć świat, czyli relacje człowiek- człowiek oraz człowiek- otoczenie

jak komunikatywność, praca zespołowa, kreatywność i przedsiębiorczość

przyrodnicze. Dzieci i młodzież uczą się przez doświadczenie i rozwijają się– często pomijanych przez standardową edukację w budynku szkoły czy

jako pewni siebie i odpowiedzialni obywatele, którzy cenią i doceniają spek-

przedszkola. Uświadomienie sobie nowo przysposobionych umiejętności

takularne krajobrazy, dziedzictwo naturalne i kulturowe swojego kraju.

może zasadniczo zmienić rówieśnicze relacje oraz percepcje personelu, coPodróż przez edukację dla każdego dziecka w Polsce powinno obejmować

prowadzi do głębokich przemyśleń dotyczących, np. zmian w postawie doserię zaplanowanych, wysokiej jakości doświadczeń edukacyjnych, również

rówieśników i nauczycieli oraz zmiany nastawienia do życiowych oczekiwań

na świeżym powietrzu. Program nauczania outdoorowego doskonali bo-

i sukcesów.

wiem kompetencje przekrojowe dzieci i młodzieży poprzez naukę
a świeżym powietrzu i powinien być zaprojektowany tak, aby pomóc nauczycielom, edukatorom w nauczaniu i rozwijaniu społeczności partnerskich, włączając w to sektor wolontariatu.
Zajęcia outdoorowe należy planować tak, aby zapewnić uczniom progresywne i zrównoważone możliwości outdoorowego uczenia się i aby zintegrować je z programem nauczania oraz z podstawą programową.

RELACJE MIĘDZYLUDZKIEZajęcia edukacyjne na świeżym powietrzu skutecznie niwelują podziały społeczne i mogą pomóc w budowaniu silniejszych realacji pomiędzy
uczestnikami zajęć outdoorowych oraz w budowaniu relacji wewnątrz
i pomiędzy całymi społecznościami lokalnymi.
Niektóre organizacje edukacyjne mają programy terapeutyczne, w których
nauka na świeżym powietrzu odgrywa centralną rolę. Dzieci i młodzież mająmożliwość rozwijania swych umiejętności oceny i zarządzania ryzykiem
podczas podejmowania decyzji indywidualnych i grupowych, które są konieczne w naturalych warunkach outdooru.

45

RELACJE EKOLOGICZNECzęsta i regularna nauka na świeżym powietrzu zachęca dzieci i młodzież
do obcowania z dziedzictwem naturalnym i budowlanym oraz do zaangażowania się w ochronę środowiska lokalnego. Wsie, lasy i obszary miejskie
Polski zapewniają idealne warunki dla dzieci i młodzieży do zrozumienia
globalnego znaczenia kwestii zrównoważonego rozwoju i ukazują jak osobiste decyzje jednostki i grupy lokalnej mogą przyczynić się do rozwoju
bardziej ekologicznej Polski, ale również całej Europy, a nawet całego świata.

ZDROWIE FIZYCZNE I PSYCHICZNE
Nauka na świeżym powietrzu jest zdrowsza-może prowadzić do przyzwyczajenia się i polubienia rekreacji na całe życie. Zajęcia takie jak spacery,wyjazdy i lekcje na dworze są idealne dla dobrego samopoczucia fizycznego
i emocjonalnego dzieci i młodzieży, przyczyniają się do zdrowszej polskiej
szkoły. Polacy mają dobrą reputację w zakresie aktywności przygodowych,
outdoorowych takich jak wspinaczki górskie i osiągnęli międzynarodowe
sukcesy w kajakarstwie, żeglarstwie czy narciarstwie.
Ten dokument przedstawia integralną rolę uczenia się na świeżym powietrzu w programie nauczania oraz ukazuje przykłady wprowadzania elementów edukacji outdoorowej do istniejącego systemu nauczania szkół i
przedszkoli. Dokument zawiera inspiracje dla nauczycieli, edukatorów i ich
partnerów w Polsce, planujących i wykorzystujących środowisko zewnętrzne do zapewnienia naturalnych warunków uczenia się i nauczania, które są
istotne, żywe i motywujące.
Dyrekcja i personel jednostek edukacyjnych na każdym poziomie nauczania dzieci i młodzieży może znaleфźć w tym dokumencie wskazówki jak
najlepiej wykreować i wykorzystać możliwości spędzania czasu na świeżym
powietrzu oraz jak optymalnie wykorzystać środowisko naturalne wspierające dostarczanie doświadczeń w naturalnym świecie nauki.

6

7

WIZJA OUTDOOR EDUCATION W POLSCEi zachęca do przybrania aktywnej postawy i prawdziwego zaangażowania
się w kształtowanie otaczającego je świata. Podstawowe wartości Outdo-

Nasza, polska wizja uczenia się na świeżym powietrzu, opiera się na

or Education w Polsce współgrają z długoletnimi kluczowymi koncepcjami

przykładach-dobrych praktykach międzynarodowych m.in. z Finlandii,

outdooru rozwijanymi m.in. w Szkocji, Skandynawii czy Japonii.

Szkocji i Japonii i jest następująca:Wyzwanie, radość, trafność, głębia, rozwój całej osoby i żądne przygód
podejście do nauki (ang. Adventure Education) jest podstawą pedagogiki• Wszystkie dzieci i młodzież uczestniczą w szeregu progresywnych

outdooru. Środowisko zewnętrzne zachęca personel i uczniów do tego, aby

i kreatywnych zajęć na świeżym powietrzu, które są wyraźnie częścią

widzieli siebie samych i siebie nawzajem w innym świetle, budując pozytyw-

programu nauczania

ne relacje i poprawiając samoświadomość i zrozumienie innych.
Długofalowym celem Outdoor Education są partnerstwa między perso-• Szkoły i przedszkola zapewniają wszystkim dzieciom i młodzieży regu-

nelem w szkołach, partnerstwa z innymi placówkami edukacyjnymi oraz z

larne, częste, przyjemne i ambitne możliwości nauki na świeżym powie-różnymi organizacjami. Relacje robocze, które przyczyniają się do rozwoju

trzu podczas procesu edukacji przedszkolnej i szkolnej

zawodowego nauczycieli i edukatorów, pozwalają wypracować jasne ścieżki
dostarczania doświadczeń i wyników programu edukacji w plenerze.

• Nauczyciele i edukatorzy włączają naukę na świeżym powietrzu do

Realizacja takiej wizji implementowania Outdoor Education w pol-programu nauczania, aby nauka na świeżym powietrzu stała się natural-skim systemie edukacji przedszkonej, podstawowej i ponadpodstawowej

ną rzeczywistością dla wszystkich dzieci i młodzieży.

przyczyni się do dobrego samopoczucia naszych dzieci i młodzieży orazumożliwi im stanie się odpornymi, odpowiedzialnymi obywatelami i odno-

Racjonalny program edukacji outdoorowej powinien oferować wszystkimszącymi sukcesy osobami uczącymi się przez całe życie, które cenią nasz

dzieciom i młodym ludziom możliwość czerpania przyjemności z pierwszej

polski krajobraz i kulturę oraz skutecznie przyczyniają się do rozwoju nasze-ręki, doświadczania świata na świeżym powietrzu, czy to na terenie szkoły,

go lokalnego i globalnego społeczeństwa.

na miejskich terenach zielonych, na polskiej wsi lub w dzikim środowisku.
Takie doświadczenia motywują nasze dzieci i młodzież do tego, aby stać się
skutecznymi uczniami i rozwijać się jako zdrowi, pewni siebie, przedsiębiorczy i odpowiedzialni obywatele. Dobrze skonstruowana i dobrze zaplanowana nauka na świeżym powietrzu pomaga rozwijać umiejętności dociekania,
krytycznego myślenie i zdolność do refleksji - umiejętności niezbędne dotego, aby nasze dzieci i młodzież potrafiły sobie poradzić ze społecznymi,
ekonomicznymi i środowiskowymi wyzwaniami życia w XXI wieku.
Nauka na świeżym powietrzu łączy dzieci i młodzież ze światem przyrody,z naszym dziedzictwem architektonicznym, naszą kulturą i społeczeństwem,
89

MIEJSCE OUTDOOR EDUCATIONW PROGRAMIE NAUCZANIA

Education jest kontekst miejsca, np. konteksty lokalne, konteksty kulturo-Outdoor Education jest częścią tzw. edukacji empirycznej (ang. Experiential

nauka w terenie z jednej strony mieściła się w ramach programu nauczania,

Learning), opartej na doświadczaniu świata — nauczyciele celowo angażują

a z drugiej strony, aby korzystała z naturalnych kontekstów, które znajdu-

uczniów w bezpośrednie doświadczenie i skoncentrowaną refleksję w celu

ją odzwierciedlenie w wielu doświadczeniach możliwych jedynie poprzez

poszerzenia wiedzy, rozwijania umiejętności, wyjaśniania wartości i rozwijania

edukację outdoorową.

zdolności do wnoszenia wkładu w ich społeczności. Według opisu modelu

Nauczyciele powinni nauczyć się wykorzystywać potencjał uczenia się nowo

edukacji outdoorowej Gilbertsona, Outdoor Education zawiera w sobie

zdobytych informacji i nowych wyzwań w środowisku zewnętrznym.

3 elementy:

Nauka w plenerze, wizyty terenowe i wkład zewnętrznych uczestników

1. Rozwój umiejętności fizycznych;(np. ekspertów) wzbogaca tematykę zajęć i czyni je atrakcyjnymi. Możliwości

2. Rozwój interpersonalny lub rozwój umiejętności edukacyjnych;uczenia się na świeżym powietrzu istnieją we wszystkich obszarach progra-

3. Rozwój relacji ekologicznych (relacji ze środowiskiem).

mu nauczania, w tym w tematach takich jak przedsiębiorczość, edukacja w

we, historyczne (np. historia miejsca, w którym odbywają się zajęcia). Bardzoważne jest więc staranne planowanie nauki na świeżym powietrzu po to, abyzakresie zrównoważonego rozwoju i globalne obywatelstwo. Nauka na świe-10

Dzieci i młodzież mają prawo do takiego programu nauczania, który obej-

żym powietrzu jest częścią szerokiej gamy praktycznych podejść do rozwoju

muje edukację na świeżym powietrzu — edukację powietrzu - edukację

umiejętności.

outdoorową, a obowiązkiem szkół, przedszkoli i ich partnerów jest dostar-

Podczas budowania programu nauczania należy pamiętać o tym, iż eduka-czanie możliwości doświadczania wiedzy teoretycznej w praktyce.

cji outdoorowej, czyli praktycznego podejścia do zdobywania wiedzy

Postulaty podstawy programowej jednostek edukacyjnych jawnie zachęcają

w procesie uczenia się, nie należy postrzegać jako alternatywnej formy

do zwiększenia zakresu prowadzonych doświadczeń i obserwacji, zwięk-świadczenia edukacji. Outdoor Education należy traktować jako część zinte-szenia udziału lekcji prowadzonych w terenie. Postulaty te głoszą również,growanego procesu nauczania w ramach tematyki przedmiotowej lubże zwiększenie wymiaru lekcji terenowych będzie sprzyjać rozwojowi spo-

w ramach korelacji przedmiotowych (interdyscyplinarność).

łecznemu uczniów (np. integracji grup uczniów). Pożądana jest też korela-Różne doświadczenia związane z nauką na świeżym powietrzu oferują moż-cja przedmiotowa, np. takich przedmiotów jak przyroda/biologia, chemia,liwości naturalnego rozwoju kompetencji przekrojowych, czyli umiejętności

geografia czy wf.

uczenia się w obszarach takich jak komunikacja, kreatywne rozwiązywanie

We wszystkich postulatach oczekuje się, że nacisk zostanie położony na

problemów, praca w grupie i myślenie przedsiębiorcze. Nauka na świeżym

podstawę programową, dlatego jest to element kluczowy podczas planowa-

powietrzu może znacząco przyczynić się również do rozwoju kompetencji

nia wdrożenia edukacji outdoorowej do programu nauczania polskich szkół i

podstawowych takich jak umiejętność czytania, pisania, liczenia, wiedzyprzedszkoli.

o zdrowiu i wielu innych.

Oprócz tego, że edukacja outdoorowa powinna nawiązywać do podstawy

W piśmiennictwie istnieją możliwości wykorzystania różnych form stosowa-

programowej, należy zwrócić uwagę na fakt, iż bardzo ważny w Outdoor

nych w edukacji outdoorowej: słowa mówionego, wykresów, map, rozkładów
11

jazdy, wskazówek, instrukcji.
W zakresie przedmiotów ścisłych, takich jak np. matematyka, w zadaniach
outdoorowych stosuje się polecenia obejmujące np. mierzenie długości lubkątów w terenie, obliczanie wysokości, obliczanie czasu podróży.
W zakresie zdrowia i dobrego samopoczucia istnieją możliwości planowania
takich aktywności fizycznych, które wpływają na poprawę samopoczucia
emocjonalnego i zdrowia psychicznego.
Wszystkie placówki edukacyjne w Polsce mogą korzystać z różnych praktyk
wdrażania outdoor education do swoich programów nauczania, w zależności od możliwości i potrzeb. Zarówno dyrekcja, nauczyciele, jak i pozostaliinteresariusze powinni mieć świadomość tego, że edukacja w terenie możebyć realizowana w ramach każdego przedmiotu i na wszystkich poziomachnauczania. Wiele aktualnych tematów w edukacji można przenieść na zewnątrz przy odrobinie namysłu i kreatywności.

12

13

NAJPOPULARNIEJSZE METODY WDRAŻANIA
OUTDOOR EDUCATION TO:
a. METODA PROJEKTÓW
- pozwala na wybór treści podstawy programowej nauczanej w terenie; wyboru może dokonywać nauczyciel samodzielnie lub w porozumieniu
z uczniami i innymi nauczycielami, w ramach korelacji przedmiotowych- pozwala na stworzenie harmonogramu zadań outdoorowych oraz określenie celów edukacyjnych krótkoterminowych i długoterminowych; w zależności od potrzeb i możliwości, zadania mogą być realizowane w blokach
czasowych, np. przez tydzień, miesiąc, semestr, być działaniem całorocznym

Uczenie się na świeżym powietrzu oferuje uczniom wiele możliwości pogłębienia i kontekstualizacji zrozumienia tematów w ramach obszarów programu nauczania, podstawy programowej. Dlatego też zajęcia outdoorowe nie
powinny być traktowane przez jednostki edukacyjne powierzchownie
i w oderwaniu od innych prac programowych, ale powinny być wykorzystywane rozsądnie i systemowo.
Wiele dokumentów międzynarodowych potwierdza pozytywny wpływ
wprowadzenia do szkół i przedszkoli edukacji outdoorowej na dzieci i młodzież. Przykładowo szkocki dokument „Curriculum for Excellence” podkreśla, że: „Dzieci o wiele więcej rozumieją, co robią w praktyce na dworze.
Wszystko bardzo dobrze wygląda w książkach i mówienie o zjawiskach na

lub cyklicznym (np. raz w miesiącu)lekcjach jest ważne, ale jeśli dzieci doświadczają wiedzy na zewnątrz, jest tob. METODA WYCIECZEK PRZEDMIOTOWYCH

lub przeczytane informacje”.

dla nich o wiele bardziej realne i pomaga im zrozumieć wszystkie usłyszane- pozwala na uzupełnienie bieżących tematów lekcji o wiedzę praktyczną
z jednego lub grupy przedmiotów- pozwala na zaangażowanie się uczniów i ich rodziców w proces przygotowań i realizacji zajęć w terenie (zapowiedzianych wcześniej wyjść lub wyjazdów)
c. METODA AD-HOC- pozwala na organizację krótszych lub dłuższych zajęć outdoorowych
na terenie placówki edukacyjnej lub w odległości spaceru od niej
- pozwala zminimalizować i wyeliminować koszty nauki w terenie- pozwala na szybkie reagowanie na zmienne warunki atmosferyczne(np. bezproblemowe przesunięcie terminu zajęć w plenerze).

14

15

POSTĘPOWE NAUCZANIE POPRZEZDOŚWIADCZANIE
Wszystkie aspekty programu nauczania można badać na zewnątrz.
Widoki, dźwięki i zapachy na zewnątrz, bliskość natury, podekscytowanie,
które odczuwa większość dzieci i młodzieży, cuda natury i ciekawość służą
wzmocnieniu i stymulowaniu uczenia się.
Nauka na świeżym powietrzu kształtuje zdrowe podstawy we wczesnych
latach życia, zauważa się wiele przykładów dobrych praktyk poprzez działania na obszarach lokalnych. Zapewnienie progresywnego zakresu zrównoważonych doświadczeń edukacyjnych na świeżym powietrzu może oznaczać maksymalizację wykorzystania lokalnych kontekstów i wykorzystanie
powtórnych wizyt na różnych poziomach edukacyjnych, aby dodać głębi docałości doświadczeń.
Z punktu widzenia ucznia, każda wizyta, również w tym samym miejscu,będzie oferować inną perspektywę, wzbogacenie programu nauczania
i zapewnienie większej spójności.
Na przykład wizyta w lokalnej farmie na poziomie klasy 2 szkoły podstawowej będzie miała bardzo różne wyniki od wizyty w tym samym gospodarstwie w klasie 7 szkoły podstawowej. Podobnie edukacja dotycząca działalności środowiskowej prowadzonej przez leśników będzie miała bardzo różne
wyniki, jeśli wizyty będą miały miejsce w klasie 1 szkoły
podstawowej i w klasie 4 szkoły podstawowej.
Kreatywne, długofalowe planowanie zajęć outdoorowych będzie pozwalało
na wykorzystanie doświadczeń i wyników w różnych kontekstach plenerowych w całym programie nauczania różnych poziomów edukacyjnych, tkając nić progresywnych doświadczeń edukacyjnych na świeżym powietrzu,
które łączą się bezpośrednio z „wewnętrznym” doświadczeniem każdego
ucznia. Kiedy doświadczenia związane z nauką na świeżym powietrzu są
osadzone w programie nauczania, ten cykl uczenia się nastąpi naturalnie, tak
jak ma to miejsce obecnie w większości ustawień programu edukacji wcze-

16

snoszkolnej. W świetle coraz bardziej „regularnego i częstego” uczenia się naświeżym powietrzu obecna praktyka będzie ewoluować
w coraz większym stopniu, wykorzystując tereny szkolne/przedszkolne
i tereny położone w niedalekiej odległości od placówek edukacyjnych.
Teren szkoły jest często pierwszym krokiem do podjęcia edukacji na zewnątrz. Jest to krok bezpieczny dla kadry rozważającej wprowadzenie edukacji outdoorowej w ramach nauczania danego przedmiotu. Kolejny krok,
czyli przejście do kontekstów uczenia się w terenie, w bardziej odległych
miejscach będzie łatwiejszy do zrobienia, gdy nauczyciel zdobędzie doświadczenie podczas kilku zajęć prowadzonych na dworze, na terenie szkoły/przedszkola lub na terenie okołoszkolnym/okołoprzedszkolnym. Młodsze
dzieci, w szczególności mogą odkrywać i rozwijać poczucie własności terenu
swojej szkoły/przedszkola na co dzień.
Poza zapewnieniem kontekstu do nauki, teren szkoły/przedszkola możezaangażować miejscowe społeczności jako partnerów – ekspertów
w danej dziedzinie, którzy często mogą zapewnić dobre źródła wiedzy,finansów i innych zasobów dla projektów rozwojowych, wspomagających
zajęcia w terenie.
Strategia dotycząca nieruchomości szkolnych i przedszkolnych powinna zawsze wymagać od władz lokalnych, aby te rozważyły w jaki sposób najlepiej
wykorzystać teren szkoły/przedszkola i przestrzeni zewnętrznych do tworzenia/rozwijania integralnej części środowiska do uczenia się. Projektowanie
krajobrazu jest na równi istotne z projektowaniem budynków szkolnychi przedszkolnych. Tereny szkolne/przedszkolne poprzez plany zarządzaniamajątkiem szkolnym pomogą bowiem zmaksymalizować ich potencjał jakośrodowiska do prowadzenia nauczania outdoorowego.
Przykładowo, plac zabaw czy park w okolicy szkoły sprawia, że teren możebyć wykorzystany do edukacji w plenerze lub do robienia przerw w edukacji. Lokalizacja placówek jest ważna dla zrozumienia różnic w kontekstachuczenia się. Szkoły wiejskie mogą mieć wiele okazji, aby na co dzień odwiedzić „tereny zielone”, a od czasu do czasu wybrać tereny miejskie jako tere17

ny edukacji o środowisku. W przeciwieństwie do tego, młodzieżowa grupa
miejska może zdecydować się na odwiedzenie różnych okolicznych terenów
zielonych, aby zrównoważyć zakres doświadczeń.
Termin „przestrzeń zielona” jest obecnie szeroko rozpowszechniony i często
używany do wyróżniania parków, placów zabaw i boisk sportowych z obszarów takich jak ulice itp. Z terenów zielonych korzystają również młodzi ludzie
na obszarach wiejskich. Szersze pojęcie „przestrzeni zielonej” obejmuje całeśrodowisko niezbudowane.

KOMPLEKSOWE PLANOWANIEZAJĘĆ OUTDOOROWYCH
Outdoor Education powinno planować się na wszystkich poziomach edukacji szkolnej i przedszkolnej, w różnych kontekstach plenerowych. Edukacja
outdoorowa wymaga starannego i kompleksowego planowania oraz znajomości terenu (konieczny jest rekonesans).
Kompleksowe planowanie Outdoor Education jest niezbędne, aby wszyscy
partnerzy podzielali wizję podróży edukacyjnej dzieci w wieku od 3 do 18
lat i dalej. Potrzebne jest przedstawienie celu edukacji w terenie oraz zasad
bezpieczeństwa podczas zajęć.
Bardzo ważna jest komunikacja z dziećmi, ich rodzicami, z dyrekcją i innymi pracownikami których może dotyczyć lekcja w plenerze. Ważna jest też
komunikacja z partnerami – ekspertami, organizacjami wspierającymi.
Planowanie progresywnych doświadczeń edukacyjnych jest wspomagane,gdy nauczyciele i edukatorzy w pełni wykorzystają uwzględnienie wcześniejszych doświadczeń dzieci i młodzieży w zakresie uczenia się na świeżym powietrzu.
Sugerowane pytania do rozważenia podczas planowania Outdoor Education:• Które doświadczenia będą miały większy wpływ na naukę, jeśli będą odbywać się na zewnątrz?
• W jaki sposób uczenie się na świeżym powietrzu może wzmocnić i pogłębić uczenie się w obszarach programu nauczania?
• Jakie doświadczenia najlepiej nadają się do połączenia nauki w pomieszczeniu i na świeżym powietrzu?

18

19• W jaki sposób można najlepiej utrwalić, rozwinąć lub usprawnić naukę
w pomieszczeniach, korzystając z zajęć na świeżym powietrzu?

DOSTĘPNOŚĆ I RÓWNOŚĆ
Zarządzanie różnorodnością kulturową i społeczną ma kluczowe znaczenie
dla planowania i należy zająć się tym tematem z dużym wyprzedzeniem,• Jakie istnieją możliwości łączenia przedmiotów (korelacji przedmiotowych)

gdy planuje się zabrać grupy na zewnątrz, w teren. Aby pomóc w plano-

w edukacji na dworze, pracując z obecnym programem nauczania?

waniu, szczegóły ustawodawstwa dotyczącego równości i wskazówki dotyczące tego, jak postępować w różnych sytuacjach można znaleźć w wielu• Jak najlepiej wykorzystać wcześniej przetestowane, sprawdzone wizyty

zasobach online. Ważne jest, aby nikomu nie odmawiało się możliwości

lokalne lub gotowe scenariusze edukacyjne?

uczestniczenia w zajęciach w terenie poprzez dyskryminację, uprzedzenia
lub wykluczenie z powodu takich czynników jak rasa, płeć czy niepełno-• Jakie warunki pogodowe są odpowiednie, akceptowalne dla danego typu

sprawność.

edukacji outdoorowej, a jakie są zupełnie nieakceptowalne dla danej grupyNależy dołożyć wszelkich starań, aby dostrzec i jak najwcześniej przezwy-

dzieci, miejsca lub tematyki?

ciężyć bariery utrudniające uczestnictwo. Te bariery będą różne dla różnych grup osób, ale mogą obejmować na przykład trudności w komunikacji,
niepełnosprawność fizyczną, ograniczenia finansowe lub kwestie religijne/
kulturowe. Planowanie może wymagać dialogu z poszczególnymi uczestnikami, interesariuszami i partnerami lub potrzebę zasięgnięcia porady u osób
specjalizujących się we wspieraniu równości grupy, aby zapewnić wszystkim
uczniom dostęp do programu nauczania outdoorowego. Należy pamiętać
o tym, że prawo każdego dziecka i młodej osoby do osobistego wsparcia
powinno być prawem nadrzędnym i umożliwiać korzystanie z możliwości
oferowanych przez program nauczania outdoorowego. Niekiedy planowanie zajęć w plenerze wymaga bardzo dużo wysiłku dla osiągnięcia celu,
jakim jest stworzenie potencjalnie najlepszych rozwiązań, akceptowalnychprzez wszystkich uczniów i ich rodziców.

20

21

NAUKA I NAUCZANIE W PLENERZEWSPÓŁPRACA Z PARTNERAMI

Nauka na świeżym powietrzu może być kontekstem edukacyjnym, który

Outdoor Education można najlepiej realizować poprzez współpracę part-zachęca dzieci i młodzież do tworzenia powiązań empirycznych, prowadzą-nerską. Wszystkie jednostki edukacyjne powinny współpracować z szeroko

cych do głębszego zrozumienia treści w ramach i między obszarami pro-pojętymi partnerami i dzielić wspólne rozumienie i język wokół rozwoju

gramu nauczania oraz do zaspokajania potrzeb uczniów. Nauka na świeżym

kompetencji młodego pokolenia poprzez edukację outdoorową.

powietrzu, wykorzystywana na wiele sposobów, wzbogaci program naucza-

Współpraca partnerska rozpoczyna się we wczesnych latach i może trwać

nia i sprawi, że nauka będzie przyjemna, znacząca i odpowiednia dla dzieci

do końca edukacji i dłużej. Lokalne okoliczności i wymagania zawsze będąi młodzieży. Nauka na świeżym powietrzu może zapewnić zrównoważony

miały wpływ na zakres możliwości rozwoju partnerstwa. Staranne planowa-

rozwój edukacji poprzez inicjatywy takie jak praca na rzecz poprawy bio-nie pomoże określić kiedy i gdzie nauczyciel odniósłby korzyści z pracyróżnorodności na terenie szkoły, odwiedzanie lokalnych lasów, odkrywaniez partnerami lub organizacjami partnerskimi, aby rozwijać się i zwiększać

i kontaktowanie się z lokalną społecznością oraz opracowywanie szkolnegomożliwości uczenia się na świeżym powietrzu.

planu podróży. Ulubioną częścią zajęć outdoorowych wielu dzieci jest czas

Jest wiele kreatywnych i stymulujących sposobów doświadczania prak-wolny — przerwa, np. gdy grupa robi sobie piknik, gdy jest chwila czasu na

tycznych działań, które najlepiej można osiągnąć poprzez partnerów pra-swobodną zabawę, odkrywanie i badanie zjawisk, a nawet zwykłe pieczeniecujących na terenie szkoły lub okolicy. Lokalizacje ośrodków edukacyjnych

kiełbasy na ognisku.

mogą oferować całkowicie różny zakres partnerów i różne zestawy efektów
uczenia.

22

Nauka na świeżym powietrzu wiąże się z korzyściami zdrowotnymi. Bada-

Partnerstwa mogą przyczynić się do uatrakcyjnienia ofert edukacyjnych

nia wskazują, że wykorzystanie terenów zielonych lub „zielone ćwiczenia”

szkół i przedszkoli, a tym samym wpływać na wybór ścieżek edukacyjnych

poprawiają zdrowie. W szczególności nauka na świeżym powietrzu ogólnie

czyniony przez uczniów i ich rodziców. Edukacja outdoorowa daje bowiem

skutkuje podwyższonymi poziomami aktywności fizycznej. Ponadto interak-

nowe możliwości rozwoju nauki empirycznej oraz tak zwanych życio-

cja z terenami zielonymi (spacery, ogrodnictwo itp.) poprawia emocje, dobrewych”umiejętności dzieci i młodzieży, o których braku w standardowym

samopoczucie i zdrowie psychiczne.

systemie edukacji coraz częściej się słyszy.

Wykorzystanie nowej technologii w ramach planowanego podejścia do

Partnerzy, którymi mogą być profesjonaliści lub wolontariusze z doświad-

uczenia się na świeżym powietrzu dodaje wartości do wyników edukacyj-

czeniem w takich dziedzinach, jak architektura naziemna, zajęcia przygodo-

nych i badawczych dzieci i młodzieży. Można na przykład cofnąć doświad-

we (ang. Outdoor Adventure Education) lub szkoły leśne czy nadleśnictwa

czenia zarejestrowane cyfrowo do klasy i wykorzystywać je do wzmacniania

mogą zaoferować nieocenione możliwości techniczne, wiedzę i wskazówki.

i dalszego rozwijania samego doświadczenia. Zdjęcia zrobione smartfonem

Partnerzy-eksperci w danej dziedzinie mogą zmienić sposób uczenia sięstają się zasobem, który wspiera naukę na świeżym powietrzu, umożliwiając

na świeżym powietrzu i naturalnie uatrakcyjnić sposób edukacji. W Polsce

dzielenie się np. emocjami czy spostrzeżeniami z wychowawcami, kolegamiczęsto partnerami-ekspertami stają się m.in. leśnicy pracujący w ośrodkachi rodzicami.

edukacji leśno-przyrodniczej lub pracownicy fundacji czy stowarzyszeń.
23

Istnieje szerokie spektrum możliwości partnerstwa – zaczynając od możliwości planowania i prowadzenia edukacji na świeżym powietrzu przez

ZAANGAŻOWANIE RODZICÓW I OPIEKUNÓW

inicjatywę dzieci i młodzieży lub planowanie i prowadzenie działań outdo-

Rodzice zapewniają odrębną perspektywę uczenia się i nauczania outdo-

orowych przez nauczycieli/pracowników jednostek edukacyjnych po do-orowego, co może pomóc lub przeszkodzić personelowi w planowaniu edu-świadczenia planowane i dostarczane wyłącznie przez partnerów.

kacji outdoorowej. Nauczyciele powinni nawiązywać z rodzicami kontakt po

Ustalenie charakteru i trybu współpracy partnerskiej pomaga w rozwoju

to, aby poznać ich nastawienie do edukacji na dworze, podzielić się swoimi

wspólnego postrzegania i rozumienia celów edukacji outdoorowej oraz po-poglądami oraz aby rodzice mogli aktywnie wspierać naukę swoich dzieci.

maga w planowaniu ustawicznego rozwoju schematów współpracy i moż-Wsparcie i wkład rodziców i opiekunów dzieci i młodzieży jest bardzo ważny.

liwości, zarówno ośrodków edukacyjnych, jak i samych partnerów. Celem

Rodzice są kluczowymi partnerami w przekazywaniu niektórych istotnych

wszystkich partnerów powinno być nieustanne doskonalenie metod współ-informacji oraz w pomocy w przygotowaniu dzieci i młodzieży do nauki na

pracy oraz wspólne tworzenie wysokiej jakości scenariuszy edukacyjnych,świeżym powietrzu. Rodzice mogą również motywować dzieci i młodzież dostwarzających możliwość odpowiedniego planowania i starannego przygo-

przebywania na świeżym powietrzu poza lekcjami, a także wspierać nauczy-

towania doświadczeń edukacyjnych na świeżym powietrzu.

cieli i wychowawców podczas zaplanowanych lekcji w bliższym lub dalszym
plenerze oraz podczas wyjazdów (nawet tych kilkudniowych). Rodzice i
opiekunowie powinni być w pełni informowani o planowanych zajęciach
outdoorowych i wyjazdach zgodnie z lokalnymi procedurami. Powinni być
również uświadamiani w perspektywie korzyści płynących ze „spontanicznych” wyjść / wyjazdów outdoorowych. Dobra komunikacja jest zatem
kluczowa, na przykład, aby pomóc rodzicom docenić i zrozumieć wartość
uczenia się na świeżym powietrzu i zapewnić, że dzieci i młodzież są odpowiednio przygotowani pod względem ubioru, wyżywienia i tego, co jest
wymagane w programie outdoorowym podczas edukacji w terenie.

24

25

MIEJSCA DO NAUKI NA ŚWIEŻYM POWIETRZUDOŚWIADCZENIA WYJAZDOWE

Nauka na świeżym powietrzu odbywa się w różnych terenów szkoły

Wyjazdy młodych ludzi do innego miejsca w Polsce lub za granicą na kilka

po tereny historyczne, od lokalnych parków po parki narodowe, od wio-dni zapewniają środowisko, w którym dzieci i młodzież mogą badać idee

sek po miasta, od gaików po lasy, od doświadczeń wyjazdowych w Polsce

dotyczące tożsamości indywidualnej i grupowej. W tym kontekście do-po wyprawy zagraniczne. Każda okazja do nauki na świeżym powietrzuświadczenia takie odnoszą się do wyjazdów edukacyjnych, które obejmują

daje dzieciom i młodzieży szansę odkrywania nowych miejsc i dzielenia się

jeden lub więcej noclegów, podczas których głównym celem jest naukadoświadczeniami. Młodzi ludzie uczą się przez doświadczanie prawdziwego,na świeżym powietrzu (np. chodzenie po górach, lasach).

otaczającego ich świata ludzi i przyrody. Często sami uczniowie mogą miećDoświadczenia wyjazdowe krajowe obejmować mogą korzystanie z ośrod-bardzo dobre pomysły na wykorzystanie lokalnych obszarów do edukacji

ków z dostępem do naturalnych lub specjalnie zaprojektowanych, stwo-

w terenie. Mogą to być obszary, które nie zostały uwzględnione na etapierzonych przez człowieka przestrzeni, dostosowanych do edukacji w terenie.

planowania przez nauczyciela, partnera czy eksperta.

Mogą to być m.in. schroniska młodzieżowe, kempingi.
Doświadczenia krajowe kontrastują z doświadczeniami międzynarodowymi,
które mają nieco inny cel. Przykładowo, wymiana rówieśnicza międzynaro-

Zadawanie niektórych z poniższych pytań może pomóc w podjęciu

dowa stwarza dodatkowe możliwości nawiązywania sieci współpracy mię-decyzji dotyczących najlepszych miejsc do nauki:

dzynarodowych i nabywania kompetencji w komunikacji międzykulturowej• Jakie doświadczenia outdoorowe można zaoferować na terenie szkoły/

i/lub wielokulturowej.

przedszkola lub innego ośrodka edukacyjnego?

Podczas doświadczeń wyjazdowych pojawia się też wiele okazji do dostar-• Kto może udzielić porady na temat tego, co jest dostępne lokalnie i w

czenia doświadczeń, które nie są łatwe do osiągnięcia w społeczności lokal-

kraju?

nej. Na przykład, porównując i przeciwstawiając charakterystykę społecz-• Dokąd trafiają inne szkoły lub ośrodki w okolicy?

ności polskiej ze społecznościami zamieszkującymi inne regiony Europy czy• Do których miejsc można łatwo dotrzeć pieszo, aby umożliwić naukę naświata, młody człowiek uczy się funkcjonowania w nowo poznanych oto-świeżym powietrzu w zrównoważony i regularny sposób?

czeniach oraz oceniać charakterystykę własnej społeczności na tle innych• Czy proponowane konteksty uczenia się są wystarczająco trudne dla

kultur.

dzieci i młodzieży, czy nawiązują do obecnie przerabianej podstawy

Podsumowując, doświadczenie wyjazdowe w edukacji outdoorowej zapew-

programowej?

niają wyjątkowe formy intensywnego przeżycia, które zachęcają dzieci• Które miejsca można odwiedzać wiele razy, aby pogłębić naukę?

i młodzież do głębszego angażowania się w budowanie relacji z równieśnika-• Które miejsca można odwiedzać o różnych porach roku, aby osiągnąć

mi oraz nauczycielami. Co więcej metody budowania relacji i zaangażowaniaróżne obserwacje, cele, wyniki?

można osiągnąć poprzez wyjazdy z własnym wyżywieniem. Podczas takich• Które miejsca mogą stać się bazą – punktem spotkania i/lub schronie-

wyjazdów dzieci i młodzież uczą się wspólnego planowania i przygotowywa-

nia w razie niepogody?

nia posiłków. Samodzielne kupowanie i gotowanie jedzenia wyraźnie współgra
z promowaniem zdrowego odżywiania i zdrowego stylu życia.

26

27Spędzanie czasu poza domem daje dzieciom i młodzieży:• możliwość rozwijania pewności siebie, samodzielności i podejmowania
własnych decyzji• możliwość przeżycia przygody, dzięki odkrywaniu nowych miejsc
i nowych środowisk• możliwość dostrzeżenia korzyści ze zdrowego stylu życia poprzez
aktywność fizyczną
• szansę lepszego poznania siebie i swojej grupy• szansę na refleksję płynącą z naturalnych doświadczeń.
Aby zmaksymalizować korzyści płynące z doświadczeń wyjazdowych, ważne jest staranne planowanie i przygotowanie wyjazdu. Praca podejmowana
z dziećmi i młodzieżą przed i po wyjeździe jest kluczem
do trafności, spójności, zakresu i głębi uczenia się.
Prace projektowe dotyczące edukacji wyjazdowej powinny opierać się nawcześniejszych doświadczeniach własnych i na doświadczeniach bardziejdoświadczonych kolegów, edukatorów. Projektowanie optymalnych scenariuszy edukacyjnych i zadań outdoorowych wyjazdowych, o odpowiedniejjakości jest ważnym elementem zdobywanym przez personel tylko dzięki
doświadczeniu.
Korzystanie z najnowszych technologii można wspierać edukację outdoorową wyjazdową, umożliwiając dzieciom i młodzieży relacjonowanie swoichdoświadczeń w postaci zdjęć czy filmików udostępnianych poprzez różne
kanały, w tym poprzez media społecznościowe.
Ogólnie rzecz biorąc, aby dzieci i młodzież mogły jak najlepiej wykorzystać
swoje doświadczenia wyjazdowe, niezbędne jest, aby edukatorzy planowali wszelkie działania odpowiednio wcześnie, w porozumieniu z dyrekcją,rodzicami i uczniami. Ważne jest to, aby edukatorzy potrafili identyfikować
potencjale problemy związane z wyjazdem w dalszy teren oraz jasno określać tematykę zajęć, rolę edukatorów i uczniów, ich odpowiedzialność
za nauczanie i uczenie się oraz za przestrzeganie zasad bezpieczeństwa.
28

ROZPOZNAWANIE OSIĄGNIĘĆ
Edukacja szkolna i przedszkolna obejmuje uczenie się zarówno w placówkach, jak i poza placówkami edukacyjnymi, klasami. Nauka na świeżym
powietrzu zapewnia dzieciom i młodzieży nowe warunki do zdobywania,
ale też do demonstrowania swojej wiedzy, a zatem może służyć do oceny wiedzy i umiejętności dzieci i młodzieży. Ocena uczenia się w różnych
kontekstach, na świeżym powietrzu może zapewnić możliwość zróżnicowania poziomu wyzwań odpowiednio do potrzeb jednostek oraz umiejętności
osobistych, interpersonalnych i praktycznych. Różnorodne konteksty praktyczne i wysokiej jakości interakcje, natychmiastowa i konstruktywna informacja zwrotna oraz czas na refleksję przyczyniają się do zakresu i głębokości procesów oceny. W ramach programu outdoorowego ocenianie
jest integralną częścią skutecznego uczenia się i nauczania.
Ocena doświadczeń związanych z uczeniem się na świeżym powietrzu
dostarcza cennych dowodów na to, że ta forma edukacji przyspiesza rozwój
wielu kompetencji życiowych, które mogą przyczynić się do doskonalenia
uczniów całej szkoły/przedszkola.
Aby ocenić postępy poszczególnych osób, podstawowe umiejętności mogąbyć rejestrowane przez nauczycieli, edukatorów i oceniane za pomocą
raportów oraz za pomocą innych narzędzi, które powinny być integralną
częścią planowania doświadczeń edukacyjnych na świeżym powietrzu.
Aktywne angażowanie dzieci i młodzieży w proces oceny i samoocenymożna osiągnąć, na przykład dzięki zastosowaniu Karty Samooceny Ucznia– narzędzia, które pomaga rozwijać zdolność świadomego uczenia sięi nabywania nowych kompetencji.
Doświadczenia na świeżym powietrzu, które mają na celu poprawę osiągnięć, sukcesów i jakości uczenia się młodych ludzi opierają się na kluczowych tematach wskaźników jakości, mogących określić jak zajęcia
w terenie wpływają na rozwój kompetencji przekrojowych indywidualnego
ucznia. Zasób obejmuje pytania i przykłady odpowiedzi w postaci pięciu
29

stopni jakościowych, które stają się wynikiem sukcesu lub mogą być wykorzystywane na wszystkich etapach do identyfikacji obszarów wymagających

KSZTAŁCENIE I ROZWÓJ ZAWODOWY NAUCZYCIELI

poprawy programu edukacji outdoorowej.

Kształcenie nauczycieli i ustawiczne doskonalenie zawodowe odgrywa-

W edukacji outdoorowej na całym świecie, zachęca się do tego, aby na-

ją kluczową rolę w wyposażaniu nauczycieli i edukatorów w odpowiednie

uczyciele, szkoły, klastry, lokalne społeczności i władze lokalne wzięły pod

umiejętności, niezbędne do zapewnienia wysokiej jakości nauki na świeżym

uwagę różne sposoby uznawania osiągnięć edukacji outdoorowej uczniów.

powietrzu. Podczas wstępnych szkoleń dla nauczycieli, prowadzonych przezOsiągnięcia w edukacji outdoorowej, np. w tematyce promocji aktywnegobardziej doświadczonych, wykwalifikowanych kolegów, edukatorów, partne-

i zdrowego stylu życia czy pielęgnacji dziedzictwa kulturowego, można na-

rów, znacząco wzrasta zrozumienie tematyki edukacji outdoorowej i wiedza

gradzać poprzez oferowane nagrody za osiągnięcia czy też poprzez wyróż-na temat prostych i bardziej skomplikowanych metod i możliwości uczenia

nienia, dyplomy.

dzieci programu szkolnego/przedszkolnego w terenie. Następnie potrzebne
jest dalsze wsparcie kadry nauczycielskiej poprzez doskonalenie zawodowe,
którego rolą jest wzmocnienie wiary we własne, nowo nabyte kompetencje.
Ważnym zadaniem osób zaangażowanych w kształcenie nauczycieli jest
motywowanie i inspirowanie nauczycieli do prowadzenia zajęć outdoorowych
oraz pokazywanie im ciekawych miejsc do uczenia się na zewnątrz, zachęcanie do opracowywania własnych scenariuszy edukacyjnych Outdoor Education, przykładowo na bazie istniejących już scenariuszy outdoorowych. Nauka
projektowania i planowania doświadczeń edukacyjnych na świeżym powietrzu oraz nauka zarządzania i prowadzenia grup, zwiększy pewność siebie
i umiejętności nauczycieli i wychowawców w kontekście prowadzeniazajęć na zewnątrz.
Możliwości ustawicznego doskonalenia zawodowego nauczycieli, w perspektywie nauczania na świeżym powietrzu, mogą być realizowane poprzez
dzielenie się wiedzą z innymi nauczycielami i edukatorami, poprzez rozwijanie
lokalnej strategii współpracy z lokalnymi jednostkami i organizacjami orazpoprzez rozpowszechnianie informacji o edukacji outdoorowej, np. w formie„Przewodnika Outdoor Education w Polsce”.

30

31Nauczyciele, którzy chcą ustalić, czym jest doskonalenie zawodowe
w perspektywie edukacji outdoorowej, mogą zadać następujące pytania:• Co muszę wiedzieć?
• Jak mogę dowiedzieć się więcej?
• Jak mogę zintegrować nową formę nauki z moją praktyką?
• Jak mogę podzielić się swoją wiedzą?
Należy zwrócić uwagę na korzyści płynące z technologii internetowej wspierającej strategię doskonalenia zawodowego, wspierające społeczności profesjonalistów zajmujących się nauką na świeżym powietrzu.
Aktywne angażowanie nauczycieli i edukatorów w proces oceny i samoocenymożna osiągnąć, na przykład dzięki zastosowaniu Karty Samooceny Nauczyciela” – narzędzia, które pomaga rozwijać zdolność świadomego uczenia sięi nabywania nowych kompetencji w nauczaniu outdoorowym.

ZASADY BHP W EDUKACJI OUTDOOROWEJ
Zasady BHP są zarówno ważne dla nauczycieli, dyrekcji, jak i dla uczniów
i ich rodziców.
Przy starannym zaplanowaniu i realizacji doświadczeń na świeżym powietrzu, lekcje mogą być równie bezpieczne co lekcje w klasie. Wiele zajęć
edukacyjnych na świeżym powietrzu nie wiąże się z większym ryzykiem niż
ryzyko, jakie niosą ze sobą lekcje prowadzone wewnątrz budynków. Wielu
edukatorów obawia się prowadzenia lekcji w terenie ze względu na to, żezostaną obarczeni poważnym ryzykiem związanym z niemożliwością wyeliminowania wszystkich zagrożeń. Ważnym krokiem w podejmowaniu się
prowadzenia zajęć na dworze jest zastosowanie analizy ryzyka i korzyściz doświadczeń outdoorowych. Nauczyciele i inne osoby wyprowadzające dzieci i młodzież na zewnątrz są w wyjątkowej sytuacji i muszą przyjąć
wspierającą postawę uczenia się na świeżym powietrzu, która identyfikuje
i pobudza twórcze możliwości uczenia się.
W takim przypadku warto skorzystać z porad i wskazówek specjalisty BHP
w Polsce, które prezetujemy w tym Przewodniku, w celu zmniejszenia
ryzyka podczas zajęć na dworze. Dzieciom i młodym ludziom nie należy
odmawiać doświadczeń outdoorowych tylko dlatego, że nie udało się całkowicie wyeliminować znaczących, ale mało prawdopodobnych zagrożeń.
Przedsięwzięcie, w którym wyeliminowane są wszystkie ryzyka uniemożliwia
uczniom wypracowanie własnych strategii i postaw wobec ryzyka. Należy
więc rozważnie planować zajęcia na dworze, aby eliminować największe ryzyka przedsięwzięcia bez gaszenia iskry przygody w sercach młodych ludzi
podczas nauki na świeżym powietrzu.

32

33Planując i ważąc ryzyko i korzyści wynikające z edukacji outdoorowej, na-

WSKAZÓWKI SPECJALISTY BHP W POLSCEleży wziąć pod uwagę:1. Zadania i obowiązki osób odpowiedzialnych za organizację wyjścia / wy• W jaki sposób zostanie ocenione ryzyko i porównane z korzyściami?

cieczki:Organizator wyjścia / wyjazdu uczestników zajęć poza teren placówki edu-

• Czy planowane działania są odpowiednie dla wybranej lokalizacji?

kacyjnej odpowiada za zdrowie i bezpieczeństwo powierzonych mu uczestników. Do zadań dyrekcji szkoły / przedszkola należy nadzór w zakresie• Czy planowane działania są zgodne z wytycznymi kierownika / przeło-

prawidłowej i zgodnej z zasadami bezpieczeństwa organizacji wycieczekżonego?

oraz zajęć pozaszkolnych.

• Jak komunikować się z opiekunami, rodzicami?

Aby zagwarantować wysoką jakość usług, dyrektor powinien w szczególności:• Czy i w jaki sposób moglibyśmy wykorzystać doświadczenia partnerów?

• Jako strona zawrzeć z firmą turystyczną (biurem podróży) umowę
na organizację i realizację wycieczki• Czy istnieją jakieś znaczące przykłady dobrych praktyk, z których może-• Wyznaczyć kierownika wycieczki spośród pracowników pedagogicznych

my skorzystać?

szkoły o kwalifikacjach odpowiednich do realizacji określonej formy turystyki• Powołać opiekunów sprawujących opiekę nad uczestnikami wycieczki• Zapoznać się z założeniami organizacyjnymi i programem wycieczki
opracowanym przez jej kierownika oraz zatwierdzić kartę wycieczki,
co jest jednoznaczne z wyrażeniem zgody na jej organizację
• Podpisać listę uczniów biorących udział w wycieczce• Posiadać, wyrażone w formie pisemnej, zgody rodziców na udziałw wycieczce niepełnoletniego ucznia• Zorganizować zajęcia edukacyjne uczniom, którzy nie uczestniczą
w wycieczce klasowej• Przechowywać dokumentację wycieczki po jej zakończeniu.

34

35

Przy organizacji zajęć, imprez i wycieczek poza teren szkoły lub placówki

2. Wytyczne dotyczące ilości opiekunnów grup biorących udział w eduka-

liczbę opiekunów oraz sposób zorganizowania opieki ustala się, uwzględ-cji outdoorowej (w lesie, w mieście lub innym dowolnie wybranym miejscu

niając wiek, stopień rozwoju psychofizycznego, stan zdrowia i ewentual-na dworze).

ną niesprawność osób powierzonych opiece szkoły lub placówki, a także

W obecnej chwili nie istnieją jednoznaczne, twarde wytyczne, co do ilości

specyfikację zajęć, imprez i wycieczek oraz warunki, w jakich będą się one

opiekunów przypadających na grupę dzieci w ramach organizowania krajo-

odbywały.

znawstwa i turystyki. Kierownik prowadzący zajęcia w terenie ma obowiązek

Zajęcia w plenerze mogą odbywać się niemalże w każdych warunkach po-zapewnić tylu opiekunów dla grupy, ile wymaga tego dana sytuacja,. Powin-godowych. Należy jednak przewidzieć, czy warunki, w jakich można znaleźć

no ich być minimum dwóch. Dobrze przyjąć tę liczbę za warunek koniecznysię z grupą dzieci, młodzieży nie będą zagrażały ich zdrowiu i życiu (zmien-

do spełnienia, zwłaszcza na spacerach czy wyjazdach poza teren szkoły

na temperatura, burze, silne wiatry itp.). Niedopuszczalne jest realizowanie(lasy, ścieżki edukacyjne itp.). Im młodsze dzieci, tym należałoby rozwa-

wycieczek lub innych zajęć podczas burzy, śnieżycy i gołoledzi.

żyć większą liczbę opiekunów. Małe dzieci w wieku od 3 do 6 lat są bardzo

W takim wypadku powinno zostać zabezpieczone miejsce, w którym w razieżywiołowe, interesują się wszystkim, co wkoło je otacza, dlatego opieka nad

potrzeby bezpiecznie można schronić się z grupą uczestników. Mogą to byćnimi wymaga specjalnej uwagi. Łatwo mogą się przewrócić, skaleczyć czy

wiaty, które ochronią od wiatru czy deszczu lub miejsca w schroniskach, czynawet zagubić. Dla grupy dzieci w tym przedziale wiekowym proponuje

też w innych do tego celu przeznaczonych miejscach. Podmioty organizują-wyznaczyć jako minimum trzech opiekunów na grupę. Jeśli jednak może-ce zajęcia w terenie zobowiązane są do sprawdzenia terenu, na jakim będąmy sobie pozwolić na większą ilość opiekunów, jest to wysoce wskazane.

prowadzone zajęcia, celem aktualnego rozpoznania terenu i zapoznania się

Dla dzieci w wieku szkolnym od 7 do 14 lat ilość opiekunów na zajęciach w

z ewentualnymi zagrożeniami wynikającymi z warunków terenowych, jakplenerze to minimum dwóch. Tu jednak, jak zawsze, należy brać pod uwa-

i pogodowych. Opiekun zajęć, wycieczki zobowiązany jest do stałego dys-

gę charakter i temperament dzieci oraz określić czy jest to grupa bardziej

cyplinowania uczniów/ uczestników i kontrolowania stanu liczebnego grupy.

zdyscyplinowana, czy też grupa wymagającą większego zaangażowania
opiekunów. W każdym przypadku należy mieć na uwadze nie tylko bez-

Niedopuszczalne jest:

pieczeństwo dzieci, jak również opiekunów. Również opiekun może ulec

• wydawanie osobom pozostającym pod opieką szkoły lub placówki sprzę-wypadkowi, dlatego, mając na uwadze wielkość grupy, zawsze należy zapla-

tu, którego użycie może stwarzać zagrożenie dla zdrowia lub życia, w tym

nować minimum dwóch opiekunów.

dysku, kuli, młota, oszczepu, łuku, szpady, sportowej broni strzeleckiej, jeżeli

Do grup ze szkół ponadpodstawowych również należy podchodzić indy-

szkoła nie ma możliwości zapewnienia warunków bezpiecznego korzystania

widualnie. Jeśli planowany jest wyjazd na kilka dni, należałoby zaplanowaćz tego sprzętu

większą ilość opiekunów. Nawet jeśli w grupie znajudują się osoby pełno-• urządzanie ślizgawek i lodowisk na rzekach, stawach, jeziorach i innych

letnie, one również są pod opieką organizatorów. Ta zasada dotyczy każdej

zbiornikach wodnych

osoby, która wchodzi w skład grupy.

• używanie łodzi i kajaków podczas silnych wiatrów lub burz.

Na zajęciach poza miejscowością, w której znajduje się siedziba szkoły,
a także w przypadku korzystania ze środków komunikacji publicznej, powin-

36

37

38

39

no stosować się zasadę 1 opiekun na grupę uczestników zajęć.

4. Ubiór i niezbędne rzeczy do zabrania

Opiekunowie zobowiązani są sprawdzać liczebność grupy przed wyrusze-

Uczestnicy zajęć w terenie powinni posiadać odpowiedni ubiór – np. butyniem z każdego miejsca pobytu, w czasie przejazdu oraz po przybyciu do

trekkingowe czy kurtkę chroniącą przed niekorzystnym wpływem warun-

punktu docelowego. Uczestnicy zajęć nie mogą bez wiedzy i pozwolenia

ków termiczno – pogodowych oraz przed zagrożeniami biologicznymi.

opiekuna oddalać się od grupy.

W terenie na którym mogą występować kleszcze należy stosować bluzy

Przepisy prawa oświatowego nie regulują tej kwestii w przypadku organizo-

lub koszule z długimi zapinanymi mankietami i kołnierzem, odpowiednie

wania wyjść i wyjazdów krajoznawczych i turystycznych. Oznacza to,

nakrycie głowy (np. kapelusz z rondem), długie spodnie opasujące ściśle

że dokumenty zawierające informację o dopuszczalnej liczbie uczestników

kostki, pełne buty. Należy także każdorazowo zabierać ze sobą w teren od-

przypadających na jednego opiekuna należy określić w przepisach we-powiednią ilość pożywienia i napojów.

wnętrznych, w szczególności w regulaminie wycieczek i wyjść poza teren

Uczniowie i rodzice zobowiązani są do powiadomienia opiekuna o wszelkich

szkoły/ przedszkola.

dolegliwościach zdrowotnych, które mogą utrudniać lub uniemożliwiać udziałw zajęciach terenowych, w szczególności o chorobach grożących nagłą utratą

3. Przejazdy tramwajem, autokarem, pociągiem – wytyczne i zalecenia

przytomności oraz o uczuleniach, alergiach. Wszyscy uczestnicy wycieczki

W trakcie przejazdów kolejowych lub komunikacją miejską grupa wyjazdo-

powinni przestrzegać zasady, by na początku grupy ustawiane były osoby

wa powinna zająć miejsca w jednym wagonie kolejowym/

słabsze kondycyjnie, a na końcu osoby najsilniejsze. Kolumnę otwiera i zamyka

w jednej części autobusu. Niedopuszczalne jest wcześniejsze wskakiwanie

osoba dorosła. Podczas zajęć w terenie niezbędna jest apteczka przenośna,uczestników wycieczki do jadącego pociągu/ autobusu w celu zajęcia miejsc

wyposażona standardowo, za którą odpowiedzialna jest osoba wyznaczonasiedzących. Opiekunowie podczas jazdy autobusem, tramwajem, pociągiem

przez dyrekcję. Przed wyjściem należy sprawdzić zawartość apteczki orazmuszą zapewnić ciągły dozór nad uczestnikami, a uczestnicy wyjazdu nie

terminy ważności znajdujących się w niej materiałów. Wskazane jest aby pod-

powinni się przemieszczać, gdyż pozbawia to opiekunów kontroli nad grupą.

czas zajęć w terenie obecna była jedna osoba przeszkolona z zakresu udziela-

O sprawdzenie stanu technicznego podstawianego autokaru, za który

nia pierwszej pomocy przedmedycznej.

odpowiada prawnie jednostka wypożyczająca, tak naprawdę może poprosić każdy z zainteresowanych-dyrekcja, nauczyciel, opiekun, rodzic, gdyżWięcej informacji na temat zasad BHP podczas edukacji w terenie, można

wszystkim powinno zależeć na bezpieczeństwie osób uczestniczących w

znaleźć w źródłach takich jak:wyjeździe. Dotyczy to również kierowcy autokaru – sprawdzenie jego stanu

40

zdrowia i trzeźwości. Czynności te należy wykonać zawsze, jeśli cokolwiek• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 5 maja 2018 r

wzbudza wątpliwości. Każdy autokar powinien wyposażony być

w sprawie warunków i sposobu organizowania przez publiczne przedszko-

w apteczkę i gaśnicę.

la, szkoły i placówki krajoznawstwa i turystyki

Autokar zazwyczaj zamawia nauczyciel organizujący wyjazd, gdyż ma on• Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 grudnia

potrzebną wiedzę dotyczącą ilości osób oraz inne dane dotyczące prefe-2002 r w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych

rencji uczestników wyjazdu.

szkołach i placówkach
41

Zasady bezpieczeństwa w terenie można przedstawiać,

WNIOSKInp. na scenariuszach zajęć w formie czytelnych piktogramów:

Program nauczania oudoorowego staje się coraz bardziej popularny na całym świecie, dlatego właśnie teraz jest idealny czas dla wszystkich nauczycieli i partnerów w Polsce na tworzenie, rozwijanie i dostarczanie dzieciom

komórkaczapkai młodzieży edukacji na świeżym powietrzu.
Outdoor Education daje polskim szkołom i przedszkolom nowe możliwości,wzbogacające standardowy program nauczania w klasie o nauczanie
empiryczne. Od terenów szkolnych po ulice miast, od lasów do gospodarstw,

plecakSPF 50krem SPF

od stawów do ścieżek polnych, od wybrzeży morza, po stoki gór, Polska
ma do zaoferowania bogactwo możliwości uczenia się na świeżym powietrzu, które pomoże dzieciom i młodzieży nawiązać kontakty ze światem
zewnętrznym, ze światem prawdziwej nauki, w różnych obszarach progra-

elementy
odblaskowe

mu nauczania. Nauka na świeżym powietrzu usprawnia naukę w klasie i jestlinapotężnym środkiem motywującym do nawiązywania prawdziwych relacjize światem natury. Outdoor jest często bardziej efektywnym miejscem donauki niż pomieszczenia zamknięte. Podczas pracy w partnerstwie, jasneokreślenie ról i obowiązków partnerów skupia się na intencjach edukacyj-rękawiczki

apteczka

nych i może przyczynić się do ustawicznego doskonalenia zawodowego.
Dobre planowanie progresywne i zrównoważone doświadczenia na świeżym
powietrzu są kluczem do sukcesu. Takie doświadczenia, od najmłodszych lat
do dorosłości, pomogą naszym dzieciom i młodzieży wejść w dalszą eduka-

górskie buty

czapkację, a następnie w zatrudnienie na rynku pracy z umiejętnościami zbywalnymi, wymaganymi przez szybko zmieniający się świat rzeczywisty.
Mamy nadzieję, iż materiały Outdoor Education PO POLSKU poprowadzą

kurtkaprzeciwdeszczowa

nauczycieli i partnerów do określenia nowej wizji wprowadzenia edukacjilatarkaoutdoorowej do wszystkich szkół i placówek edukacyjnych. Obowiązkiem
wszystkich zaangażowanych w edukację outdoorową jest rozpoznanie
miejsca dla nauki na świeżym powietrzu w ramach istniejącego programu
nauczania i odpowiednie jej zaplanowanie, aby wszystkie dzieci i młodzież

woda

42

nie zbierać

w Polsce mogły mieć możliwości edukacji na dworze, w ramach swojej
podróży edukacyjnej.
43Tekst i zdjęcia: Fundacja Finnway Polska

Projekt Graﬁczny: Stowarzyszenie Kasztelania Ostrowska
Konsultacje eksperckie, merytoryczne: Education Finland, Centria Research and Development Centre, Fundacja Inspekt, Stowarzyszenie Kasztelania Ostrowska,
Przepisy BHP: PHU Mirosława Majusiak

Przewodnik został opracowany przez ekspertów Fundacji Finnway Polska, we współpracyz polskimi i międzynarodowymi ekspertami edukacji outdoorowej, takimi jak Sense
Consulting, Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Poznaniu, Fundacja Inspekt,
Stowarzyszenie Kasztelania Ostrowska, Fundacja Leśne Dziki, Centria University of Applied
Sciences oraz Education Finland. Chcielibyśmy podziękować za pracę Outdoor
Education Advisory Group 2021-2022 oraz szerokiemu gronu partnerów i organizacji za
ich wkład i zaangażowanie w pracę nad wspólnym projektem.

Kontakt:
Katarzyna Jämsä - Prezes Fundacji "Finnway Polska"
katarzyna.jamsa@gmail.com I +48 602 718 582