बांधुत्व

193

अध्याय पशहले
बांधुत्वाची कतयव्ये
Iगृहत्ाग करिारे
१.

जो र्नुष्य र्मझम फशष्य बनू इखच्छतो त्यमने आपल्यम कुटुं बमशी, जगमचे समर्मफजक

जीवन आफण संपत्तीवर अवलं बून असलेले सवा थेट संबंध सोडण्यमस तयमर असले पमफहजे .
ज्यम र्मणसमने धम्ममसमठी सवा संबंधमं चम त्यमग केलम आहे आफण त्यमच्यम शरीरमलम
फकंवम र्नमलमही बमं धून ठे वणमरे कोणतेही स्थमन नमही तो र्मझम फशष्य झमलम आहे आफणत्यमलम गृहत्यमगी म्हणमवे .
जरी त्यमचे पमय र्मझ्यम चरणमचे अनुसरण करत असतमत आफण त्यमचे हमत र्मझे
वस्त्र धमरण करतमत, परं तु जर त्यमचे र्न लोभमने व्यमकूळ झमले असेल तर तो र्मझ्यमपमसूनदू र आहे . जरी तो फभक्षुसमरखम पोशमख धमरण करतो. परं तु जर त्यमने फशकवण स्वीकमरली
नमही तर तो र्लम पमहत नमही.
परं तु जर त्यमने सवा लोभ दू र केलम असे ल आफण त्यमचे र्न शुद्ध आफण शमं त असेलतर तो र्मझ्यमपमसून हजमरो र्ैल दू र असलम तरी र्मझ्यम खूप जवळ आहे . त्यमलम धम्म प्रमप्त
झमलम तर तो र्लम त्यमत पमहतो.

194

२.

र्मझ्यम फशष्यमं नो, फभक्षुनी चमर फनयर् पमळले पमफहजेत आफण त्यमवर आपले जीवनफनर्मा ण केले पमफहजे .
प्रथर्, ते जु न्यम कमपडमचे तुकडे जोडून तयमर केले ले चीवर पररधमन करतमत. दु सरे ,फभक्षम र्मगून ते अन्न फर्ळवतमत; फतसरे , जेथे रमत्र होईल तेथे झमडमखमली फकंवम खडकमवर
आश्रय घेतमत.आफण, चौथे , संघमलम प्रमप्त झमले ल् यम पमळीव प्रमणमच्यम लमघफवपमसून तयमरकेले ले फवशे र् और्ध वमपरतमत.
हमतमत फभक्षमपमत्र घेऊन घरोघरी जमणे म्हणजे फभकमऱ्यमचे जीवन आहे , पण फभक्खू
इतरमं कडून सक्ती करत नमही, पररखस्थतीने फकंवम प्रलोभनमने त्यमलम जबरदस्ती केली जमतनमही; तो हे स्वतः च्यम इच्छे ने करतो कमरण त्यमलम र्मफहत आहे की फवश्वमसमचे जीवन त्यमलम
जीवनमतील भ्रर्मं पमसून दू र ठे वेल, त्यमलम दु ः ख टमळण्यमस र्दत करे ल आफण त्यमलम संबोफध
ज्ञमनमकडे नेईल.
त्यमगमचे जीवन सोपे नसते; जर तो आपले र्न लोभ आफण क्रोधमपमसून र्ुक्त ठे वूशकत नसेल फकंवम त्यमच्यम र्नमवर फकंवम त्यमच्यम पमच इं फद्रयमं वर फनयं त्रण ठे वू शकत नसेलतर त्यमने हे करू नये.
३: :जो स्वतलम फभक्षु र्मनतो आफण जेव्हम त्यमलम यमबिल फवचमरले जमते तेव्हम ते उत्तर दे ण्यमस
सक्षर् होते, तो असे म्हणण्यमस सक्षर् असमवम:"फभक्षु होण्यमसमठी जे आवश्यक असेल ते करण्यमस र्ी तयमर आहे .

195

र्ी त्यम बिल प्रमर्मफणक रमहीन आफण एक होण्यमचम उिे श पूणा करण्यमचम प्रयत्न करे न.
र्लम दे णग्यम दे ऊन र्दत करतील त्यमं चम र्ी ऋणी रमहीन आफणर्मझ्यम र्नमपमसून आफण चमं गल्यम आयुष्यमने त्यमं नम आनंदी करण्यमचम प्रयत्न करीन”.
फभक्षु होण्यमसमठी त्यमने स्वतः लम अनेक र्मगमां नी प्रफशफक्षत केले पमफहजे: जें व्हम तोअपयशी ठरतो तेंव्हम तो लमज आफण अपर्मनमबिल संवेदनशील असलम पमफहजे; जर त्यमचे
जीवन शुद्ध करमयचे असेल तर त्यमने आपले शरीर, वमणी आफण र्न शुद्ध ठे वले पमफहजे;त्यमने आपल्यम पमच इं फद्रयमं च्यम दमरमं चे रक्षण केले पमफहजे; कमही आनंदमसमठी त्यमने आपल्यम
र्नमवरील तमबम गर्मवू नये; त्यमने स्वतः ची स्तु ती करू नये फकंवम इतरमं नम दोर् दे ऊ नये ;आफण तो फनखिय फकंवम दीघा कमळ झोपू नये .
संध्यमकमळच्यम वेळी त्यमलम शमं त बसण्यमची आफण ध्यमन करण्यमची आफण फनवृत्त
होण्यमपू वी थोडम वे ळ चमलमयची सवय लमवमवी. शमं त झोपेसमठी त्यमने उजव्यम बमजूलम पमयएकत्र ठे ऊन फवसमवम घेतलम पमफहजे आफण त्यमचम शेवटचम फवचमर त्यमलम पमहटे उठण्यमच्यम
वेळेचम असमवम. सकमळी लवकत्यमलम शमं त बसण्यमसमठी आफण ध्यमनमसमठी आफण नंतरथोडे चमलण्यमसमठी आणखी एक वे ळ फर्ळमलम पमफहजे .

संपूणा फदवसभर त्यमने नेहर्ी सजग र्न ठे वमवे, शरीर आफण र्न दोन्ही फनयं त्रणमतठे वमवे , लोभ, क्रोध, र्ूखापणम, फनद्रम लोलु पतम, अनमस्थम, खेद, संशय आफण सवा समं समररक
इच्छम यम सवा प्रवृत्तींचम प्रफतकमर करमवम.

196

अशम प्रकमरे , त्यमच्यम र्नमच्यम एकमग्रतेने, त्यमने उत्कृष् प्रज्ञम जोपमसली पमफहजे आफणकेवळ पररपूणा बोफधज्ञमनमचे ध्येय ठे वले पमफहजे .
४.

जर प्रवफजात होणमरम स्वतः लम फवसरून, लोभ, क्रोध, रमग, र्त्सर, दं भ, स्वतः ची स्तुती

फकंवम अप्रमर्मफणकपणमत गुरिटलम असेल तर त्यमची प्रव्रज्यम चीवमरमच्यम आड झमकले ल् यमधमरदमर, दु धमरी तलवमरीसमरखी आहे .
तो फभक्षु नमही कमरण तो फभक्खु चे वस्त्र धमरण करतो आफण फभक्षेचे पमत्र घेऊनजमतो; तो केवळ शमस्त्रमं चे सहज पठण करतो म्हणून फभक्खू नमही ; तो िक्त पोकळपेंढ्यमचम र्मणूस आहे आफण आणखी कमही नमही.
त्यमचे बमह्य रूप जरी फभक्षु समरखे असले तरी तो त्यमच्यम समं समररक इच्छम दू र करूशकत नमही. तो फभक्खू ; तो फभक्षु चे वस्त्र घमतले ल्यम अभाकमपे क्षम अफधक नमही.
जे र्नमलम एकमग्र करण्यमस आफण फनयंफत्रत करण्यमस सक्षर् आहे त, ज्यमं च्यमत प्रज्ञम
आहे , ज्यमं नी सवा समं समररक इच्छम दू र केल्यम आहे त आफण ज्यमं चम एकर्मत्र उिे श बोफधज्ञमन
प्रमप्त करणे आहे –त्यमं नमच खरे फभक्षु म्हणतम ये ईल.
खरम फभक्षु त्यमच्यम रक्तमचम शेवटचम थेंब गर्मवलम आफण त्यमची हमडे भुकटी होऊनसुद्धम बोफध ज्ञमनमच्यम ध्येयमपयांत पोहोचण्यमचम फनधमा र करतो .

197

असम र्मणूस, सवातोपरी प्रयत्न करून, शे वटी ध्ये य गमठे ल आफण फभक्षु ची गुणमिक कृत्ये
करण्यमच्यम त्यमच्यम क्षर्ते द्वमरे आपली योग्यतम फसद्ध करे ल.
५.

बुद्धमच्यम फशकवणीचम प्रकमश पुढे नेणे हे फभक्षु चे ध्येय आहे त्यमने .सवमां नम उपदे शकेलम पमफहजे; त्यमने झोपलेल्यम लोकमं नम जमगे केले पमफहजे; त्यमने खोट्यम कल्पनम सुधमरल्यम
पमफहजेत; त्यमने लोकमं नम योग्य दृफष्कोन ठे वण्यमस र्दत केली पमफहजे; स्वतः चम जीवधोयमत घमलून फशकवणीचम प्रसमर करण्यमसमठी त्यमने सवात्र जमवे .

फभक्षुचे ध्येय सोपे नसते, म्हणून ज्यमची इच्छम असेल त्यमनेच बुद्धमचे वस्त्र पररधमन
करमवे, बुद्धमच्यम आसनमवर बसमवे आफण बु द्धमच्यम फनवमसस्थमनी जमवे .

बुद्धमचे कपडे घमलणे म्हणजे नम्र असणे आफण सहनशीलतेचम अभ्यमस करणे;बुद्धमच्यम आसनमवर बसणे म्हणजे पदमथमा लम र्हत्त्व नसणे आफण कोणतीही आसक्ती नसणे ;बुद्धमच्यम फनवमसस्थमनी प्रवेश करणे म्हणजे त्यमं ची सवास्वी आफलं गन दे णमरी र्हमन करुणम
समर्मफयक करणे आफण सवमां बिल सहमनु भूती असणे होय .

198

६.

ज्यमं नम बुद्धमची फशकवण स्वीकमयापणे फशकवमयची आहे त्यमं नी चमर गोष्ींबिल

कमळजी घेतली पमफहजे प्रथर् :, त्यमं नी स्वतः च्यम वतानमबिल कमळजी केली पमफहजे; दु सरे ,जेव्हम ते लोकमं शी संपका समधतमत आफण फशकवतमत तेव्हम त्यमं च्यम शब्दमं च्यम फनवडीबिल
त्यमं नम कमळजी असली पमफहजे; फतसरे , त्यमं नम फशकवण्यमच्यम त्यमं च्यम हे तूबिल आफण ते समध्यकरू इखच्छणमऱ्यम शेवटमफवर्यी फचंफतत असले पमफहजे; आफण चौथे, त्यमं नम र्हमन करुणेबिल
कमळजी वमटली पमफहजे .
प्रथर्, धर्मा चम चमं गलम फशक्षक होण्यमसमठी, नंतर, फभक्षुने सवा प्रथर् त्यमचे पमयसहनशक्तीच्यम जफर्नीवर खस्थत्र ठे वले पमफहजेत; तो नम्र असलम पमफहजे; त्यमने टोकमचम
फवचमर करू नये फकंवम त्यमलम प्रफसद्धीची इच्छम नसमवी; त्यमने सतत गोष्ींच्यम शू न्यतेचम
फवचमर केलम पमफहजे; आफण त्यमने कोणत्यमही गोष्ीशी संलग्न होऊ नये . जर त्यमलम अशीकमळजी असेल तर तो योग्य आचरण करण्यमस सक्षर् असेल.

दु सरे म्हणजे, त्यमने लोक आफण पररखस्थतींशी संपका समधतमनम समवधफगरी बमळगली
पमफहजे . त्यमने वमईट जीवन जगणमऱ्यम लोकमं पमसून फकंवम अफधकमरमच्यम लोकमं नम टमळमवे;त्यमने फवरुद्ध फलंग टमळले पमफहजे. र्ग त्यमने लोकमं शी र्ैत्रीपूणा र्मगमा ने संपका समधलम पमफहजे .
त्यमने नेहर्ी लक्षमत ठे वले पमफहजे की गोष्ी कमरणे आफण पररखस्थतींच्यम संयोगमतून फनर्मा णहोतमत आफण त्यम टप्प्यमवर उभे रमहून, त्यमने त्यमं नम दोर् दे ऊ नये फकंवम त्यमं चम गैरवमपरकरू नये फकंवम त्यमं च्यम चु कमं बिल बोलू नये फकंवम त्यमं नम तुच्छ सर्जू नये.

फतसरे म्हणजे, त्यमने आपले र्न शमं त ठे वले पमफहजे, बुद्धमं नम त्यमचे आध्यमखिक फपतमर्मनले पमफहजे, इतर फभक्षु जे बोफध-ज्ञमनप्रमप्तीसमठी प्रफशक्षण घेत आहे त त्यमं नम आपल् यम199फशक्षकमप्रर्मणे र्मनले पमफहजे आफण प्रत्ये कमकडे अत्यंत करुणेने पफहले पमफहजे ,र्गच त्यमने सवमा नम सर्मनतेने फशकवले पमफहजे .

चौथे, त्यमने आपल्यम करुणेच्यम भमवनेलम अगदी बु द्धमने दमखवल्यमप्रर्मणे , अगदीकर्मल र्यमा देपयां त प्रदफशात करू फदले पमफहजे ज्ञमन प्रमप्तीसमठी-ज्यमं नम बोफध :फवशे र्त .
त्यमं नी बोफधज्ञमन .पुरेशी र्मफहती नमही त्यमं च्यमसमठी त्यमने आपल्यम करुणे चम भमव वमहू द्यमवम
फर्ळवमवे अशी त्यमची इच्छम असमवी आफण र्ग त्यमं ची आवड जमगृत करण्यमसमठी फनः स्वमथा
प्रयत्नमने त्यमच्यम इच्छे चे पमलन केले पमफहजे

IIगृहस्थी
१.

हे आधीच स्पष् केले आहे की बुद्धमचम फशष्य होण्यमसमठी तीन खफजन्यमं वर श्रद्धमठे वली पमफहजे : बुद्ध, धर्ा आफण संघ.
समर्मन्य अनुयमयी होण्यमसमठी बु द्धमवर अढळ श्रद्धम असली पमफहजे, त्यमं च्यमफशकवणींवर, धम्ममवर फवश्वमस ठे वलम पमफहजे, अभ्यमस केलम पमफहजे आफण फनयर्
आचरणमत आणले पमफहजे त आफण बंधुत्व, सं घमचे पमलन केले पमफहजे .
समर्मन्य अनुयमयमं नी पमच फनयर्मं चे पमलन केले पमफहजे फहं सम करू नकम :, चोरी करूनकम, व्यफभचमर करू नकम, खोटे बोलू नकम फकंवम िसवू नकम आफण र्मदक पदमथा वमपरू
नकम .

200

समर्मन्य अनुयमयमं नी िक्त तीन रत्नवर फवश्वमस ठे वू नये तर ते फनयर् स्वतः च पमळले
पमफहजेत, फशवमय त्यमं नी शय फततयम इतरमं नम, फवशे र्त त्यमं चे नमते वमईक आफण फर्त्र यमं नम :त्यमं चे पमलन करण्यमस र्दत केली पमफहजे आफण त्यमं च्यमर्ध्ये अढळ फवश्वमस जमगृ तदे खील बुद्धमच्यम करुणेर्ध्ये सहभमगी होऊ शकतील.

समर्मन्य अनुयमयमं नी हे नेहर्ी लक्षमत ठे वले पमफहजे की ते तीन रत्नमवर फवश्वमसठे वतमत आफण उपदे शमं चे पमलन करतमत यमचे कमरण शे वटी संबोफधज्ञमन प्रमप्त करणे हेआहे आफण त्यम कमरणमस्तव त्यमं नी इच्छमं च्यम जगमत रमहूनही अशम इच्छमं शी संलग्न होण्यमचे
टमळले पमफहजे .
समर्मन्य अनुयमयमं नी नेहर्ी लक्षमत ठे वले पमफहजे की लवकरच फकंवम नंतर ते त्यमं च्यमपमलकमं पमसून आफण कुटुं बमं पमसून वेगळे होण्यमस आफण जन्म आफण र्ृत्यूच्यम यम जीवनमतून
फनघून जमण्यमस बमध्य होतील; म्हणून, त्यमं नी यम जीवनमच्यम गोष्ींशी संलग्न होऊ नये, परं तुत्यमं चे र्न प्रज्ञेच्यम जगमवर केंफद्रत केले पमफहजे, ज्यमर्ध्ये कमहीही नष् होत नमही.
२. जर समर्मन्य अनुयमयमं नम बुद्धमच्यम फशकवणुकीवर फनस्सीर् आफण अबमफधत फवश्वमस
जमगृत करमयचम असेल, तर त्यमं नी त्यमं च्यम र्नमत एक शमं त आफण अबमफधत आनंद जमणलम
पमफहजे , जो त्यमं च्यम सभोवतमलच्यम सवा पररसरमं र्ध्ये चर्केल आफण त्यमं च्यमकडे परतप्रफतफबंफबत होईल .

201हे फवश्वमसमचे र्न शुद्ध आफण कोर्ल आहे , नेहर्ी सहनशील आफण सहनशील
आहे , कधीही वमदफववमद करत नमही, कधीही इतरमं नम त्रमस दे त नमही परं तु नेहर्ी बुद्ध, धम्मआफण संघ यम तीन रत्नमचम फवचमर करते: धम्म अशम प्रकमरे त्यमं च्यम र्नमत आनंदउत्स्िूतापणे उठतो आफण ज्ञमनमचम प्रकमश सवात्र आढळतो.

ते बुद्धमच्यम कुशीत श्रद्धे ने फवसमवले ले असल् यमने , त्यमं नम स्वमथी र्नमपमसून, त्यमं च्यमर्मलर्त्तेशी आसक्तीपमसू न दू र ठे वले जमते, आफण म्हणूनच, त्यमं नम त्यमं च्यम दै नंफदन जीवनमत
कोणतीही भीती फकंवम टीकम होण्यमची भीती नसते .
बुद्धमच्यम भूर्ीत जन्म झमल् यमवर त्यमं चम फवश्वमस असल् यमने त्यमं नम त्यमं च्यमभफवष्यमतील र्ृत्यूची भीती रमहणमर नमही. त्यमं चम सत्यमवर आफण फशकवणीच्यम पमफवत्र्यमवर
फवश्वमस असल् यमने ते आपले फवचमर र्ोकळे पणमने आफण न घमबरतम व्यक्त करू शकतमत.
त्यमं चे र्न सवा लोकमं बिल करुणेने भरले ले असल् यमने , ते त्यमं च्यमत कोणतमही भेदकरणमर नमहीत परं तु सवमां शी सर्मन वमगणूक दे तील आफण त्यमं चे र्न आवडीनमपसंतीपमसून र्ुक्त असल् यमने कोणतेही चमं गले कमया करणे त्यमं च्यमसमठी शुद्ध आफणन्यमय्य आफण आनंदी असे ल.
जर ते बुद्धमच्यम फशकवणीचम आदर करतमत तर ते फवपन्नतेत फकंवम सर्ृद्धीत जगतअसले तरी त्यमं च्यम फवश्वमसमच्यम वमढीवर कमहीही िरक पडणमर नमही.

202जर ते वमणी आफण कृतीत समतत्य ठे वत असतील, त्यमं नम प्रज्ञेने र्मगादशान केले असेल, त्यमं चेर्न पवातमसमरखे अचल असेल तर ते संबोफध ज्ञमनमच्यम र्मगमा वर खस्थर प्रगती करतील.
आफण त्यमं नम कठीण पररखस्थतीत आफण अकुशल र्नमच्यम लोकमं र्ध्ये जगण्यमस भमगपमडले जमत असले तरी, जर त्यमं नी बुद्धमवर फवश्वमस ठे वलम तर ते त्यमं नम कधीही कुशलकृतींकडे नेऊ शकतमत.
३.

म्हणून, प्रथर् बुद्धमची फशकवण ऐकण्यमची इच्छम बमळगली पमफहजे .

बोफधज्ञमन फर्ळफवण्यमसमठी अग्नीतून जमणे आवश्यक आहे असे जर कोणी त्यमलमसमं फगतले तर त्यमने अशम अग्नीतून जमण्यमची तयमरी ठे वमवी.
बुद्धमचे नमव ऐकून सर्मधमन फर्ळते, अग्नीने भरले ल्यम जगमतून जमण्यमसमरखे आहे .
जर एखमद्यमलम बुद्धमच्यम फशकवणीचे पमलन करमयचे असेल तर एखमद्यमने अहं कमरीफकंवम स्वेच्छेने वमगू नये , परं तु सवमां प्रती एकसमरख्यम सद्भमवने च्यम भमवनम जपल्यम पमफहजेत;जे आदरमस पमत्र आहे त त्यमं चम आदर केलम पमफहजे ; जे सेवेस पमत्र आहे त त्यमं ची सेवम करमवीआफण सवमां शी सर्मन करुणमयुक्त वमगमवे .

203अशमप्रकमरे , समर्मन्य अनुयमयमं नी प्रथर् त्यमं च्यम स्वतः च्यम र्नमलम प्रफशफक्षत केलेपमफहजे आफण इतरमं च्यम कृतींर्ुळे फवचफलत होऊ नये. अशम प्रकमरे , त्यमं नी बु द्धमची फशकवण
स्वीकमरली पमफहजे आफण ती आचरणमत आणली पमफहजे, इतरमं चम र्त्सर करू नये, इतरमं वरप्रभमव टमकू नये आफण इतर र्मगमां चम फवचमर करू नये.
जे बुद्धमच्यम फशकवणीवर फवश्वमस ठे वत नमहीत त्यमं ची दृष्ी संकुफचत असते आफणपररणमर्ी र्न अस्वस्थ होते. पण जे बुद्धमच्यम फशकवणीवर फवश्वमस ठे वतमत, त्यमं चम असमफवश्वमस आहे की प्रत्येक गोष्ीत एक र्हमन प्रज्ञमवमन आफण एक र्हमन करुणमवमन आहेआफण त्यम श्रद्धे र्ध्ये ते क्षु ल्लक गोष्ींपमसून अबमफधत आहे त.
४.
जे लोक बुद्धमची फशकवण ऐकतमत आफण ग्रहण करतमत त्यमं नम हे र्मफहत आहे कीत्यमं चे जीवन क्षफणक आहे आफण त्यमं चे शरीर हे केवळ दु ः खमं चे एकत्रीकरण आफण सवादु ष्कृत्यमं चे र्ूळ आहे , आफण म्हणून ते त्यमं च्यमशी आसक्त होत नमहीत.
त्यमच वे ळी, ते त्यमं च्यम शरीरमची चमं गली कमळजी घेण्यमकडे दु लाक्ष करत नमहीत,कमरण त्यमं नम शरीरमतील भौफतक सुखमं चम उपभोग घ्यमयचम आहे म्हणून नमही, तर हे क्षफणक
शरीर संबोफधज्ञमन प्रमप्तीसमठी आफण अन्य लोकमं नम र्मगा स्पष् करण्यमच्यम त्यमं च्यमकमयमा समठी आवश्यक आहे .
जर त्यमं नी त्यमं च्यम शरीरमची योग्य कमळजी घे तली नमही तर ते जमस्त कमळ जगूशकत नमहीत. जर ते जमस्त कमळ जगले नमहीत,तर ते वैयखक्तकररत्यम फशकवण्यमचम सरमवकरू शकत नमहीत फकंवम इतरमं नम धम्ममचम प्रसमर-प्रचमर करू शकणमर नमहीत.

204जर एखमद्यमलम नदी ओलमं डमयची असेल तर तो त्यमच्यम तरमिमची खू प कमळजी घेतो.
जर त्यमलम लमं बचम प्रवमस करमयचम असेल तर तो आपल् यम घोड्यमची चमं गली कमळजी घेतो.
म्हणून, जर र्नुष्यमलम आिज्ञमन फर्ळवमयचे असेल तर त्यमने आपल् यम शरीरमची चमं गलीकमळजी घेतली पमफहजे .

बुद्धमच्यम फशष्यमं नी शरीरमचे उष्णतेपमसून आफण थंडीपमसून संरक्षण करण्यमसमठीआफण त्यमचे खमजगी भमग झमकण्यमसमठी कपडे पररधमन केले पमफहजेत आफण तेसजमवटीसमठी घमलू नये त.
त्यमं नी शरीरमचे पोर्ण करण्यमसमठी अन्न खमवे जे णेकरुन ते धम्म श्रवण करतील,आकलन करतील, स्वीकमरतील आफण सर्जमवून समं गतील, परं तु त्यमं नी केवळआनंदमसमठी खमऊ नये .
समं समररक वमसनेच्यम चोरमं पमसून आफण वमईट फशकवणीच्यम वमदळमं पमसून सं रक्षण
करण्यमसमठी त्यमं नी संबोफधज्ञमनमच्यम घरमत रमहणे आवश्यक आहे आफण त्यमं नी घरमचम वमपरत्यमच्यम वमस्तफवक हे तूसमठी केलम पमफहजे आफण प्रदशानमसमठी फकंवम स्वमथी प्रथम
लपवण्यमसमठी नमही.
अशमप्रकमरे , एखमद्यमने गोष्ींची कदर केली पमफहजे आफण त्यमं चम केवळ बोफधज्ञमनआफण धम्म फशक्षणमच्यम संबंधमत वमपर केलम पमफहजे. स्वमथी कमरणमस्तव त्यमने ते बमळगूनये फकंवम त्यमं च्यमशी संलग्न होऊ नये, परं तु केवळ ते इतरमं नम धम्म फशकवण्यमच्यम उिे शमनेउपयोगी ठरतील, यम कमरमनमस्ठीच त्यम सोबत ठे वमव्यमत.

205

त्यमर्ुळे कुटुं बमसोबत रमहत असतमनमही त्यमचे फचत्त नेहर्ी धम्म फशकवणीवरच रर्ले
पमफहजे . त्यमने ज्ञमनी आफण सहमनुभूतीपूणा र्नमने त्यमं ची कमळजी घेतली पमफहजे, त्यमं च्यमर्नमत फवश्वमस जमगृत करण्यमसमठी फवफवध र्मध्यर्मं चम शोध घेतलम पमफहजे .
५.
बुद्ध सं घमच्यम समर्मन्य सदस्यमं नी दररोज खमलील धड्यमं चम अभ्यमस केलम पमफहजे :त्यमं च्यम पमलकमं ची सेवम कशी करमवी, त्यमं च्यम पत्नी आफण र्ुलमं सोबत कसे रमहमवे, स्वतः वरफनयंत्रण कसे ठे वमवे आफण बुद्धमची से वम कशी करमवी.
त्यमं च्यम पमलकमं ची उत्तर् सेवम करण्यमसमठी त्यमं नी सजीव जीवनमप्रतीदयमळू पणमदमखवमयलम फशकले पमफहजे . आपल् यम पत्नी आफण र्ुलमं सोबत आनंदमने जगण्यमसमठी त्यमं नीवमसनम आफण स्वमथी आरमर्मच्यम फवचमरमं पमसून दू र रमफहले पमफहजे .
कौटुं फबक जीवनमचे संगीत ऐकतमनम त्यमं नी धम्म फशकवणीचे र्धुर संगीत फवसरूनये आफण घरमच्यम आश्रयस्थमनमत रमहतमनम त्यमं नी फनयफर्त ध्यमनमचम सुरफक्षत आश्रय घ्यमवम,जेथे ज्ञमनी पुरुर् सवा अशु द्धतम आफण सवा त्रमसमं पमसू न आश्रय फर्ळवतमत.
जेव्हम समर्मन्य लोक दमन भमवनम करतमत तेव्हम त्यमं नी त्यमं च्यम अंतः करणमतू न सवालोभ कमढू न टमकमवम; जेव्हम ते गदीत असतमत ते व्हम त्यमं चे र्न ज्ञमनी र्मणसमं च्यम सहवमसमत
असमवे . जेव्हम त्यमं नम संकटमचम समर्नम करमवम लमगतो तेव्हम त्यमं नी त्यमं चे र्न शमं त आफणअडथळ्मं पमसून र्ुक्त ठे वले पमफहजे .

206जेव्हम ते बुद्धमचम आश्रय घे तमत तेव्हम त्यमं नी त्यमं ची प्रज्ञम व करुणम शोधली पमफहजे .
जेव्हम ते धम्ममचम आश्रय घेतमत तेव्हम त्यमं नी त्यमचे धम्म सत्य शोधले पमफहजे जेबोफधज्ञमनमच्यम र्हमसमगरमसमरखे आहे .
जेव्हम ते संघमचम आश्रय घेतमत, तेव्हम त्यमं नी स्वमथी फहतसंबंधमं नम अडथळम न येतमत्यमचम शमं ततमपूणा सहवमस फर्ळवमवम.
जेव्हम ते कपडे घमलतमत तेव्हम त्यमं नी चमं गुलपणम आफण नम्रतेचे कपडे घमलण्यमस
फवसरू नये.
जेव्हम त्यमं नम स्वतः लम र्ुक्त करमयचे असते, तेव्हम त्यमं नी सवा लोभ, क्रोध आफणर्ूखापणम त्यमं च्यम र्नमतून कमढू न टमकलम पमफहजे .
जेव्हम ते डोंगरमळ रस्त्मवर पररश्रर् करत असतमत, तेव्हम त्यमं नी हम बोफधज्ञमनमचम
र्मगा सर्जलम पमफहजे जो त्यमं नम भ्रर्मच्यम जगमच्यम पलीकडे घेऊन जमईल. जे व्हम ते सोयमर्मगमा चे अनुसरण करतमत तेव्हम त्यमं नी बुद्धत्वमकडे अफधक प्रगती करण्यमसमठी त्यमच्यम
सुलभ पररखस्थतीचम लमभ घ्यमवम.
जेव्हम ते पूल पमहतमत ते व्हम त्यमं नम लोकमं नम ओलमं डू दे ण्यमसमठी धम्म फशकवणीचमपूल बमं धण्यमची इच्छम असमवी.

207

जेव्हम ते दु ः खी र्मणसमलम भेटतमत तेव्हम त्यमं नी यम सतत बदलणमऱ्‍यम जगमच्यमकटु तेबिल शोक व्यक्त केलम पमफहजे .
जेव्हम त्यमं नम लोभी र्मणू स फदसलम तेव्हम त्यमं नम यम जीवनमतील भ्रर्मं पमसू न र्ुक्त
रमहण्यमची आफण बोफधज्ञमनमची खरी श्रीर्ंती प्रमप्त करण्यमची खूप इच्छम असमवी.
जेव्हम ते चवदमर अन्न पमहतमत तेव्हम त्यमं नी समवध असले पमफहजे ; जेव्हम ते घृणमस्पद
अन्न पमहतमत तेव्हम त्यमं नी लोभ परत येऊ नये अशी इच्छम केली पमफहजे .
उन्हमळ्मच्यम तीव्र उष्णते र्ध्ये , त्यमं नी समं समररक वमसनमं च्यम उष्णतेपमसून दू र रमहून
ज्ञमनमची तमजी शीतलतम प्रमप्त करण्यमची इच्छम केली पमफहजे. फहवमळ्मच्यम असह्य थंडीत
त्यमं नी बुद्धमच्यम र्हमन करुणेच्यमउबदमरपणमचम फवचमर केलम पमफहजे .
जेव्हम ते पफवत्र शमस्त्रमं चे पठण करतमत तेव्हम त्यमं नम फवसरमयचे नमही आफण त्यमं चीधम्म फशकवण प्रत्यक्षमत उतरवण्यमचम संकल् प केलम पमफहजे.
जेव्हम ते बुद्धमचम फवचमर करतमत तेव्हम त्यमं नम बुद्धमसमरखे डोळे फर्ळमवे त अशी खोलइच्छम बमळगली पमफहजे .
रमत्री झोपतमनम त्यमं चे शरीर, वमणी आफण र्न शुद्ध आफण तमजेतवमने व्हमवे अशीत्यमं ची इच्छम असमवी; त्यमं ची पफहली इच्छम अशी असमवी की त्यम फदवसमत त्यमं चे र्न सवा208गोष्ी सर्जून घेण्यमसमठी स्पष् असमवे .

६.

जे बुद्धमच्यम धम्म फशकवणीचे पमलन करतमत, कमरण त्यमं नम हे सर्जले आहे कीप्रत्येक गोष् "अथापूणातम" द्वमरे वैफशष्ट्ट्यीकृत आहे , ते र्मणसमच्यम जीवनमत प्रवेश करणमऱ्यम
गोष्ींनम हलके वमगणूक दे त नमहीत, परं तु ते जे आहेत त्यमबिल ते त्यमं नम स्वीकमरतमत आफणनंतर त्यमं नम बोफधज्ञमनमसमठी योग्य समधने बनवण्यमचम प्रयत्न करतमत.
त्यमं नी असे सर्जू नये की हे जग फनरथाक आफण गोंधळमने भरले ले आहे , तर वैखश्वक
बोफधज्ञमनमचे जग अथा आफण शमं ततेने भरले ले आहे . त्यमपेक्षम त्यमं नी यम जगमच्यम सवाव्यवहमरमत बोफधज्ञमनमचम आस्वमद घे तलम पमफहजे .
अज्ञमनमर्ुळे अंधुक झमले ल् यम दु फर्त नजरे ने जर र्नुष्यमने जगमकडे पमफहले तरत्यमलम ते चुकीने भरले ले फदसेल; परं तु जर त्यमने त्यमकडे स्पष् शहमणपणमने पमफहले तरत्यमलम ते समक्षमत ज्ञमनमचे जग फदसेल.
वस्तुखस्थती अशी आहे की िक्त एकच जग आहे , दोन जग नमही, एक अथाहीनआफण दु सरे अथापूणा, फकंवम एक चमं गले आफण दु सरे वमईट. भेदभमव करणमऱ्‍यम इं फद्रयमर्ुळे
लोकमं नम असे वमटते की दोन फवश्व आहे त.
जर ते स्वतः लम यम भेदमं पमसून र्ुक्त करू शकले आफण बोफधज्ञमनमच्यम प्रकमशमने
त्यमं चे र्न शुद्ध ठे वू शकले तर त्यमं नम एकच जग फदसेल ज्यमर्ध्ये सवाकमहीअथापूणा आहे .

209

७.
जे बुद्धमवर फवश्वमस ठे वतमत ते प्रत्येक गोष्ीत एकत्वमची ही वैखश्वक शुद्धतम
चमखतमत आफण त्यम र्नमत त्यमं नम सवमां बिल सहमनुभूती वमटते आफण सवमां ची से वम करण्यमची
फवनम्र वृत्ती असते.
म्हणून, त्यमं नी सवा अफभर्मनमपमसून आपले र्न शुद्ध केले पमफहजे आफण नम्रतम,सौजन्य आफण सेवम जपली पमफहजे. त्यमं चे र्न त्यम िलदमयी पृथ्वीसमरखे असले पमफहजे जीपक्षपमतीपणम फशवमय सवा गोष्ींचे पोर्ण करते, तक्रमर न करतम से वम करते , धीरमने सहनकरते, सदै व उद्यर्शील असते, बुद्धमच्यम फशकवणीचे बीज त्यमं च्यम र्नमत रोवून सवा गरीबलोकमं ची से वम करण्यमतच त्यमं नम सवोच्च आनंद फर्ळतो.

अशम प्रकमरे , जे र्न गरीब लोकमं बिल सहमनुभूती बमळगते , सवा लोकमं ची र्मतम
बनते, सवा लोकमं चम आदर करते, ते सवमां कडे वैयखक्तक फर्त्र म्हणून पमहते आफण त्यमं नमपमलकमं प्रर्मणे त्यमं चम सन्ममन करते.
म्हणूनच, हजमरो लोकमं च्यम र्नमत द्वे र् भमवनम असली आफण बौद्ध अनुयमयमं बिलवमईट इच्छम असली तरी ते कमहीही नुकसमन करू शकत नमहीत, कमरण त्यमं ची अशीहमफनकमरक कृती एखमद्यम र्हमसमगरमच्यम पमण्यमत फवर्मच्यम थें बमसमरखी आहे .
८.

समर्मन्य अनुयमयी स्मरण, फचंतन आफण आभमर र्मनण्यमच्यम सवयींनी

त्यमचम आनंद घेईल. त्यमची श्रद्धम ही बु द्धमचीच करुणम आहे आफण ती त्यमलम बुद्धमने बहमल210

केली आहे हे त्यमलम कळू न येईल.
समं समररक उत्कटते च्यम फचखलमत श्रद्धे ची बीजे नसतमत, परं तु , बुद्धमच्यम करुणे र्ुळे,श्रद्धे ची बीजे तेथे पेरली जमऊ शकतमत, आफण बु द्धमवर फवश्वमस ठे वण्यमची श्रद्धम होईपयांतते र्नमस शुद्ध करतील.
म्हटल् यमप्रर्मणे सु गंधी चंदनमचे झमड एरं डमच्यम जंगलमत वमढू शकत नमही.
त्यमचप्रर्मणे बु द्धमवरील श्रद्धे ची बीजे भ्रर्मच्यम कुशीत असू शकत नमहीत.
पण प्रत्यक्षमत आनंदमचे िूल फतथेच उर्लले आहे , म्हणून आपण असम फनष्कर्ा
कमढलम पमफहजे की त्यमची िुले भ्रर्मच्यम कुशीत असली तरी त्यमची र्ु ळे इतरत्र आहे त;अथमा त, त्यमची र्ुळे बु द्धमच्यम उरमत आहे त.
जर समर्मन्य अनुयमयी अहं कमरकेंफद्रत झमलम तर तो र्त्सरी,इशमा लू,द्वे र्पूणा आफणहमफनकमरक होईल, कमरण त्यमचे र्न लोभ, क्रोध आफण र्ूखापणमने र्फलन झमले आहे . पणजर तो बुद्धमकडे परत आलम तर तो वर समं फगतल् यमप्रर्मणे बु द्धमची आणखी र्ोठी सेवमकरे ल. हे खरं च, कोणत्यमही अफभव्यक्तीच्यम पलीकडे आहे .

211

III
सत्पूिय जीवन मागायचे व्यावहाररक मागयदियन
१.

दु दैव पूवेकडून फकंवम पखश्चर्ेकडून येतमत असम फवचमर करणे चु कीचे आहे ; तेस्वतः च्यम र्नमत उत्पन्न होतमत. म्हणून, बमह्य जगमपमसून दु दैवीपणमपमसून बचमव करणेआफण आं तररक र्न अफनयंफत्रत सोडणे र्ूखापणमचे आहे .
प्रमचीन कमळमपमसून एक प्रथम आहे जी समर्मन्य लोक अजूनही पमळतमत. जे व्हम तेसकमळी उठतमत तेव्हम ते प्रथर् आपलम चेहरम धुतमत आफण तोंड स्वच्छ धुतमत, आफण नंतरते सहम फदशमं नम - पूवा, पखश्चर्, दफक्षण, उत्तर, वर आफण खमली - त्यमं च्यमवर कोणतेही दु दैवयेऊ नये अशी इच्छम करतमत. कोणतीही फदशम आफण त्यमं चम फदवस शमं तते त जमवो अशीकमर्नम करतमत.

पण बुद्धमच्यम फशकवणीत ते वेगळे आहे . बुद्ध फशकवतमत की आपण सत्यमच्यम सहमफदशमं चम आदर केलम पमफहजे आफण नंतर आपण शहमणपणमने आफण सद् गुणमं नी वमगले
पमफहजे आफण अशम प्रकमरे सवा दु दैव टमळले पमफहजे.

यम सहम फदशमं च्यम वेशींचे रक्षण करण्यमसमठी, लोकमं नी “चमर कर्मा ची” चीअशुद्धतम
कमढू न टमकमवी,ज्यमर्ुळे घर आफण र्मलर्त्तेचे नुकसमन होते, अशम चमर दु ष् र्नमचे फनयंत्रणकरम आफण फवनमशमची 'सहम फछद्रे ' बं द करम.

212

"चमर कर्ा " द्वमरे यमचम अथा फहं सम करणे, चोरी करणे, व्यफभचमर करणे आफणखोटे पणम करणे होय. "चमर वमईट र्ने" म्हणजे लोभ, क्रोध, र्ू खापणम आफण भीती. संपत्तीची
हमनी करणमरे "सहम फछद्र" म्हणजे दमरू फपण्यमची इच्छम आफण र्ूखापणमने वमगणे, रमत्री
उफशरमपयांत जमगी रमहणे आफण क्षुल्लकपणमत र्न गर्मवणे, संगीत आफण नमट्य र्नोरं जन,जुगमर खेळणे, वमईट समथीदमरमं शी संगत करणे आफण कताव्यमकडे दु लाक्ष करणे. .
यम चमर फवकृती दू र केल् यमवर, र्नमच्यम यम चमर वमईट अवस्थम टमळू न आफण यम सहमकचऱ्यमची फछद्रे बुजवल् यमनंतर, बुद्धमचे फशष्य सत्यमच्यम सहम फदशमं चम आदर करतमतसहम
फदशमं ची वं दनम करतमत.
आतम सत्यमच्यम यम सहम फदशम कोणत्यम आहे त? त्यम अशम: आई-वडील आफण पमल् ययमं च्यमसमठी पूवा, फशक्षक आफण फशष्य यमं च्यमसमठी दफक्षण, पती-पत्नीच्यम र्मगमा समठी पखश्चर्,फर्त्रमं च्यम र्मगमा समठी उत्तर, र्मलक आफण सेवकमच्यम र्मगमा समठी खमली आफण श्रर्मन, आदीत्यमं च्यमसमठी 'वर'ची फदशम.
प्रथर्, पूवा फदशेलम पमलक आफण पमल् ये यमं च्यम सेवेसमठी र्ुलमने पमच कर्े केलीपमफहजेत.एखमद्यमने आई-वफडलमं ची कमळजी घेतली पमफहजे, पमलकमं च्यम िमयद्यमसमठी कमयाकेले पमफहजे, कौटुं फबक वंशमचे रक्षण केले पमफहजे, कौटुं फबक र्मलर्त्तेचम वमरसम घ्यमवमआफण पूवाजमं समठी स्ममरक सेवम करमवी.
त्यम बदल् यमत पमलकमं नी र्ुलमसमठी पमच कर्े करमवीत. त्यमं नी चुकीची कृत्ये
टमळमवीत, चमं गल् यम कर्मां नम चमलनम द्यमवी, र्ु लमलम ज्ञमन आफण कौशल् ये आिसमत
करण्यमस प्रेररत करमवे , लग्न होईल ते पहमवे आफण योग्य वेळी कौटुं फबक संपत्ती सुपूदा
करमवी.

213यम पमच गोष्ींचे पमलन केल् यमस पूवा फदशेतील र्मतम-फपतम आफण र्ुलमचम र्मगा शमं त आफणदु :खर्ुक्त होईल.

पुढे, दफक्षणेकडील फशक्षक आफण फवद्यमथ्यमा च्यम र्मगमा बिल, फशक्षक जवळआल् यमवर फवद्यमथ्यमा ने उभे रमफहले पमफहजे, फशक्षकमच्यम गरजम बमरकमईने लक्षमत घ्यमव्यमत,फशक्षकमचे र्नमपमसून ऐकले पमफहजे, फशक्षकमच्यम अपाणमं कडे दु लाक्ष करू नये आफण त्यमं चीफशकवण आदरमने स्वीकमरली पमफहजे.
त्यम बदल् यमत फशक्षकमने फवद्यमथ्यमा लम योग्य वमगणूक दे ऊन र्मगादशान केले पमफहजे,फशक्षकमने फशकले ल् यम प्रत्येक गोष्ीचे अचू कपणे पमलन केले पमफहजे , फवद्यमथ्यमा नेफशकले ल् यम गोष्ी फवसरू नयेत आफण फवद्यमथ्यमा लम कुठे ही सन्ममन तसेच िमयदे आफणसन्ममन फर्ळण्यमसमठी र्मगा तयमर करमवम. अशम प्रकमरे , दफक्षण फदशेकडील फशक्षक आफणफवद्यमथ्यमा चम र्मगा शमं ततम पूणा आफण दु ः खफवरफहत असेल.
पुढे, पखश्चर् फदशेतील पती-पत्नीच्यम र्मगमा बिल, पतीने फतच्यमशी आदर, सौजन्यआफण फवश्वमसू पणमने वमगले पमफहजे, फतलम फनणा य घेण्यमची जबमबदमरी सोपवमवी आफणफतलम भेटवस्तू द्यमव्यमत. पत्नीने फतची सवा कमर्े नीट पमर पमडमवीत, कुटुं बमतील सदस्यमं च्यमगरजम भमगवमव्यमत, पतीशी फवश्वमसू रहमवे, कौटुं फबक र्मलर्त्तेचे रक्षण करमवे आफणकौटुं फबक व्यवहमर व्यवखस्थत चमलमवेत. त्यमर्ुळे पखश्चर् फदशेतील पती-पत्नीचम र्मगा शमं तआफण दु :खरफहत असेल.

पुढे, उत्तर फदशे तील फर्त्रमं च्यम र्मगमा बिल;एखमद्यमच्यम फर्त्रमं ची कर्तरतम त्यमं नमपुरवली पमफहजे, त्यमं च्यमशी दयमळू पणे बोलले पमफहजे, त्यमं च्यम िमयद्यमसमठी कमया केलेपमफहजे . नेहर्ी फवचमरशील रमहमवे.आफण त्यमं च्यमशी प्रमर्मफणकपणे वमगमवे .
एखमद्यमने आपल् यम फर्त्रमं नम चुकीच्यम र्मगमा वर पडण्यमपमसून रोखण्यमसमठी प्रयत्न
केले पमफहजेत, ते चु कीच्यम र्मगमा ने गेल्यमस त्यमं च्यम र्मलर्त्तेचे रक्षण केले पमफहजे, त्यमं च्यमसर्स्यम ऐकून घ्यमव्यमत, त्यमं नम अडचणीच्यम वे ळी र्दतीचम हमत द्यमवम आफण आवश्यक
असेल तेव्हम त्यमं च्यम कुटुं बमलम आधमर द्यमवम. . अशम प्रकमरे , उत्तर फदशेतील फर्त्रमं चम र्मगा
214दु ः खमफशवमय शमं तीचम असेल.
पुढे, र्मलक आफण नोकरमच्यम खमलच्यम फदशेने र्मगा म्हणून, एखमद्यमने आपल् यमसेवकमं शी वमगतमनम खमलील पमच र्ुिे पमळले पमफहजेत. नोकरमं नम त्यमं च्यम क्षर्ते नुसमर कमर्करमयलम लमवम, चमं गले जेवण आफण भरपूर र्ोबदलम द्यम, ते आजमरी असतमनम त्यमं चीदयमळू पणे कमळजी घ्यम, त्यमं च्यमबरोबर कोणतेही स्वमफदष् अन्न वमटू न घ्यम आफण त्यमं नम योग्य
वेळी फवश्रमं ती द्यम.
त्यम बदल् यमत, सेवकमने खमलील बमबी लक्षमत घेऊन र्मलकमची सेवम केली पमफहजे .
र्मलकम पू वी सकमळी उठले पमफहजे, र्मलकमच्यम नंतर झोपमवे, सदै व प्रमर्मफणक रमहमवे ,कमर्मत फनपुण असमवे, र्मलकम च्यम नमवमलम कलं क लमवू नये. अशम प्रकमरे , खमलच्यम नुसमर
र्मलक आफण सेवकमचम र्मगा दु ः खफवनम शमं तीचम असेल.
पुढे,वरच्यम

फदशेने

उपदे श

करणमऱ्‍यमं चीश्रमर्नमची

सेवमकरण्यमच्यम

पद्धतीबिल;फशकवणीचम उपदे श करणमऱ्‍यमं शी शरीर, वमणी आफण र्नमने अत्यंत आदरमने
वमगले पमफहजे. तसे च धर्ोपदे शकमं चे स्वमगत सौजन्यमने केले पमफहजे , त्यमं च्यम फशकवणी
ऐकून त्यमं चे पमलन केले पमफहजे आफण त्यमं च्यमसमठी सर्पाण भमव दमखफवलम पमफहजे.

215

यमउलट, फशकवणीचम उपदे श करणमऱ्‍यमने वमईटमचम त्यमग केलम पमफहजे ,चमं गुलपणमचे पमलनपोर्ण केले पमफहजे, चमं गल् यम अंत:करणमने दयमळू असले पमफहजे,नैफतक र्मनकमं चम उपदे श केलम पमफहजे, श्रोत्यमं नम फशकवण पू णापणे सर्जमवून समं गमवीआफण लोकमं नम शमं ततम प्रमप्त करमवी. अशम प्रकमरे , वरच्यम फदशेलम फशकवणीचम उपदे शकरणमऱ्‍यमं ची सेवम करण्यमचम र्मगा दु ः खमफशवमय शमं तीचम असेल.
जो व्यक्ती सहम फदशमं नम नतर्स्तक होतो अथवम वंदनम करतो तो बमह्य सं कटमं पमसून
वमचण्यमसमठी असे करत नमही. एखमदी व्यक्ती स्वतः च्यम र्नमत वमईट गोष्ी फनर्मा ण होऊनये म्हणून समवध रमहण्यमसमठी हे असते.
२.
एखमद्यम व्यक्तीने आपल् यम ओळखीच्यम व्यक्तींर्ध्ये कोणमशी सहवमस ठे वलमपमफहजे आफण ज्यमं च्यमशी करू नये त्यमं नम ओळखले पमफहजे.
ज्यमं च्यमशी र्मणसमने सहवमस करू नये ते लोभी, हुशमर बोलणमरे , खु शमर्त करणमरे
फकंवम उधळपट्टी करणमरे असतमत.
ज्यमं च्यमशी एखमद्यम व्यक्तीने सहवमस ठे वलम पमफहजे ते असे आहे त जे र्दत करतमत,जे आनंद आफण दु ः ख वमटू न घेण्यमस तयमर असतमत, जे चमं गले सल् लम दे तमत आफण ज्यमं चेहृदय सहमनुभूतीने पररपू णा असते.
एक खरम फर्त्र, ज्यमच्यमशी एखमदी व्यक्ती सुरफक्षतपणे सहवमस करू शकते, तोनेहर्ी योग्य र्मगमा वर फचकटू न रमहील, एखमद्यमच्यम फर्त्रमच्यम कल् यमणमची गु प्तपणे कमळजीकरे ल, फर्त्रमच्यम दु दैवमत समं त्वन करे ल, जेव्हम

216

त्यमलम आवश्यक असेल तेव्हम तो त्यमलम र्दतीचम हमत दे ईल, त्यमचे रहस्ये ठे वेल आफणत्यमलम नेहर्ी चमं गलम सल् लम दे ईल.
असम फर्त्र फर्ळणे खूप कठीण आहे , आफण म्हणूनच, असम फर्त्र होण्यमसमठी खूपप्रयत्न केले पमफहजेत. सूया जसम िलदमयी पृथ्वीलम उबदमर करतो, त्यमचप्रर्मणे एखमद्यमच्यमचमं गल् यम कर्मा र्ुळे एक चमं गलम फर्त्र सूयमा प्रर्मणे सर्मजमत चर्कत असतो.
३.

र्ुलमने आपल् यम आईवडीलमं च्यम दयमळू पणमचीपरतिेड करणे अशय आहे , जरीतो आपल् यम वफडलमं नम त्यमच्यम उजव्यम खमं द्यमवर आफण त्यमच्यम आईलम त्यमच्यम डमवीकडे
शंभर वर्मां पयांत घेऊन जमऊ शकलमआफण जरी तो आपल् यम आईवफडलमं च्यमर्ृतदे हमं नमशंभर वर्े गोड सु गंधी र्लर्मने स्नमन घमलू शकलम, आदशा पुत्र म्हणून से वम करू शकलम,त्यमं च्यमसमठी फसंहमसन फर्ळवू शकलम आफण त्यमं नम जगमतील सवा सुखसोयी दे ऊ शकलम,तरीही तो सक्षर् होणमर नमही. त्यमं च्यम कृतज्ञतेच्यम र्हमन ऋणमची तो पुरेशी परतिेड करूशकत नमही.
परं तु जर त्यमने आपल् यम पमलकमं नम बु द्धमकडे ने ले आफण बुद्धमच्यम फशकवणु कीत्यमं नम सर्जमवून समं फगतल् यम, आफण चुकीचम र्मगा सोडून योग्य र्मगमा चे अनुसरण करण्यमस
प्रवृत्त केले आफण त्यमं नम सवा लोभ सोडण्यमस आफण दमनभमवनम करण्यमच्यम सरमवमचम आनं दघेण्यमस प्रवृत्त केले , र्ग तो त्यमं ची परतिेड करण्यमपेक्षम अफधक कमही केले आहे , असे
होईल.

४.
कुटुं ब एक अशी जमगम आहे फजथे र्ने एकर्े कमं च्यम संपकमा त येतमत. जर ही र्नेएकर्ेकमं वर र्ैत्री करत असतील, तरघर िुलमं च्यम बमगेसमरखे सुंदर
होईल.

217

पण ही र्ने एकर्ेकमं शी सुसंवमद नसल् यमने बमहे र पडली, तर वमदळमने बमग उध्वस्त
केल् यमप्रर्मणे कुटुं बमची अवस्थम होईल.
कुटुं बमत कलह फनर्मा ण झमलम तर इतरमं नम दोर् दे ऊ नये तर स्वतः च्यम र्नमचे
परीक्षण करून योग्य र्मगमा चम अवलं ब करमवम.
५.
एकेकमळी एक गमढ फवश्वमस असले लम र्मणूस होतम. तो लहमन असतमनमच त्यमचे
वडील वमरले ; तो त्यमच्यम आईबरोबर आनंदमने रमहत होतम, आफण नंतर त्यमने पत्नी घेतली.
सुरुवमतीलम ते दोघे आनंदमने एकत्र रमहत होते आफण नंतर एकम छोट्यमशम गै रसर्जमर्ुळे पत्नी आफण समसू-समसरे एकर्ेकमं नम नमपसंत करू लमगले . ही नमपसंती वमढतगेली आफण शे वटी आईने तरुण जोडयमलम एकटे रमहण्यमसमठी सोडले .

समसू गेल्यमनंतर तरुण जोडयमलम र्ुलगम झमलम. एक अिवम समसूपयांत पोहोचली.
तरुण पत्नी म्हणमली, “र्मझी समसू र्लम नेहर्ी त्रमस दे त होती आफण जोपयां त ती आर्च्यम
सोबत रमफहली तो पयांत कमहीही आनंददमयी घडले नमही; पण ती गेल्यमवर आर्च्यमसमठीही आनंदमचीघडी आली.”यम अिवेने समसूलम रमग आलम फतने उद्गमर कमढले , “जर नवऱ्यमच्यम आईलम घरमतून
पळवून लमवले गेले आफण एखमदी आनंदी घटनम घडली. तर र्ग कुशलत्व संपेलच
म्हणमयचे . जगमतून धमफर्ा कतम नमहीशी झमली असमच त्यमचम अथा व्हमवम ”218आफण आई ओरडून म्हणमली, "आतम यम 'धमफर्ाकते चे' अंत्यसंस्कमर केले पमफहजेत."वेड्यम स्त्रीप्रर्मणे ती अंत्यसंस्कमरमसमठी स्मशमनमत गेली.
ही घटनम ऐकून इं द्र दे वतम स्त्रीसर्ोर प्रकट झमलम आफण फतच्यमशी तका करण्यमचम
प्रयत्न केलम, परं तु व्यथा .
तेव्हम दे व इं द्र फतलम म्हणमलम, “असे असेल तर र्लम बमळमलम आफण त्यमच्यम आईलमजमळू न र्मरमवे लमगेल. यमने तुझे सर्मधमन होईल कम?"हे ऐकून समसूलम आपली चूक सर्जली, फतने रमगमने र्मिी र्मफगतली आफण र्ुलमचेव त्यमच्यम आईचे प्रमण वमचवण्यमची फवनं ती इं द्र दे वमकडे केली. त्यमचवेळी, तरुण पत्नी आफणफतच्यम पतीलम वृ द्ध र्फहले वरील अन्यमयमची जमणीव झमली आफण ते फतचम शोध घेण्यमसमठी
स्मशमनभूफर्त गेले. इं द्र दे वमने त्यमं च्यमत सर्ेट घडवू न आणलम आफण त्यमनंतर ते सुखी कुटुं बम्हणून एकत्र रमहू लमगले .
जोपयांत कोणी स्वतः लम दू र करत नमही तो पयांत धमफर्ाकतम कधीही कमयर्ची नष्होत नमही. धमफर्ा कतम अधूनर्धून नमहीशी होते असे वमटू शकते पण खरे तर ती कधीचनमहीशी होत नमही. जेव्हम ती नमहीसम होतमनम फदसतो, तेव्हम त्यमचे कमरण म्हणजे स्वतः च्यमर्नमतील धमफर्ाकतम हरवत चमलली आहे .
अकुशल र्न अनेकदम आपत्ती आणते . क्षुल्लक गैरसर्जमनंतर र्ोठे दु दैव येऊशकते . कौटुं फबक जीवनमत यमपमसून फवशे र्तः समवधफगरी बमळगली पमफहजे .

219

६.

कौटुं फबक जीवनमत, दै नंफदन खचा कसम भमगवमयचम यम प्रश्नमसमठी नेहर्ीच अत्यंत

कमळजी घ्यमवी लमगते . प्रत्येक सदस्यमने कष्मळू र्ुं ग्यम आफण व्यस्त र्धर्मश्यमं प्रर्मणे कठोरपररश्रर् केले पमफहजेत. कोणीही इतरमं च्यम उद्योगमवर अवलं बून रमहू नये फकंवम त्यमं च्यमदमनमची अपेक्षम करू नये .

दु सरीकडे , र्मणसमने जे कर्मवले आहे ते पू णापणे स्वतः चे सर्जू नये. त्यमतील कमहीइतरमं सह समर्मफयक करणे आवश्यक आहे , त्यमतील कमही आपत्कमलीन पररखस्थतीसमठीजतन करणे आवश्यक आहे , त्यमतील कमही सर्मजमच्यम गरजमं समठी बमजूलम ठे वणेआवश्यक आहे आफण त्यमतील कमही धमफर्ाक फशक्षकमं च्यम गरजमं समठी सर्फपा त केले पमफहजे .
एखमद्यमने नेहर्ी लक्षमत ठे वले पमफहजे की जगमतील कोणत्यमही गोष्ीलम
कमटे कोरपणे "र्मझे" म्हटले जमऊ शकत नमही. एखमद्यम व्यक्तीलम जे येते ते कमरणे आफणपररखस्थतींच्यम सं योगमर्ुळे त्यमच्यमकडे येते; तो केवळ तमत्पुरतम ठे वू शकतो आफण म्हणून,त्यमने स्वमथी फकंवम अयोग्य हे तूंसमठी त्यमचम वमपर करू नये.
७.
जेव्हम रमजम उदयनमची रमणी-पत्नी श्यमर्मवती फहने आनंदमलम पमचशे वस्त्रे दमन केलीतेव्हम आनंदमने ते अत्यंत सर्मधमनमने स्वीकमरले .
हे ऐकून रमजमलम आनंदमवर अप्रमर्मफणकपणमचम संशय आलम, म्हणू न तोआनंदमकडे गेलम आफण त्यमने यम पमचशे वस्त्रमं चे कमय करणमरअसे फवचमरले .

220आनंदमने उत्तर फदले : “अरे रमजम, बरे च भमऊ फचंध्यमत आहे त; र्ी बमं धवमं र्ध्ये कपडेवमटू न दे णमर आहे .”"जुन्यम कपड्यमं चं कमय करशील?""आम्ही त्यमं च्यमपमसून बेड-कव्हसा बनवू.""जुन्यम बेडकव्हसाचे तुम्ही कमय करमल?""आम्ही उशी-खोळ बनवू.""जुन्यम उशीच्यम खोळ तु म्ही कमय करमल?""आम्ही त्यमं च्यमपमसून फ्लोअरकव्हसा बनवू .""जुन्यम र्जल् यमवरील आवरणमं चे तुम्ही कमय करमल?""आम्ही ते पमय-पोस वमपरू.""जुन्यम पमयमच्यम पोसम तु म्ही कमय करमल?""आम्ही त्यमं चम वमपर फ्लोअर-र्ॉप्ससमठी करू.""जुन्यम र्ोप्सचे तुम्ही कमय करमल?""र्हमरमज, आम्ही त्यमं चे तुकडे करू, फचखलमत फर्सळू आफण घरमच्यम फभंतींनम प्लमस्ट्र
करण्यमसमठी फचखल वमपरू."आर्च्यमकडे सोपवले लम प्रत्येक ले ख कमही उपयु क्त र्मगमा ने चमं गल् यम कमळजीने
वमपरलम गेलम पमफहजे , कमरण तो "आर्चम" नसून केवळ तमत्पुरतम वमरसम म्हणून
आर्च्यमकडे सोपवलम आहे .
८.
पती-पत्नीचे नमते केवळ त्यमं च्यम सोयीसमठी तयमर केले ले नव्हते . एकम घरमत दोनभौफतक शरीरे जोडण्यमपे क्षम त्यमचे र्हत्त्व अफधक आहे . पती-पत्नीने त्यमं च्यम सहवमसमतील
जवळीकमं चम िमयदम घेऊन पफवत्र फशकवणीत त्यमं चे र्न प्रफशफक्षत करण्यमसमठी
एकर्ेकमं नम र्दत केली पमफहजे.

221एक वृ द्ध जोडपे , ज्यमं नम "आदशा जोडपे " म्हणतमत, ते एकदम बुद्धमं कडे आले आफणम्हणमले , "भगवमन, आर्ची बमलपणमत ओळख झमल् यमनंतर आर्चे लग्न झमले आफणआर्च्यम आनंदमवर कधीही ढग आले नमहीत. पुढच्यम आयुष्यमत आर्चं दु सरं लग्न होऊशकतं कम ते आम्हमलम समं गम.”बुद्धमं नी त्यमं नम हे शहमणपणमचे उत्तर फदले : “जर तुर्चम दोघमं चम फवश्वमस समरखमच
असेल, जर तुम्हम दोघमं नमही फशकवण समरखीच फर्ळमली असेल, जर तुम्ही त्यमच प्रकमरे
परोपकमर केलमत आफण तुर्च्यमत सर्मन बु द्धी असेल, तर तुम्ही पुढच्यम जन्मी तेच र्नठे वम."
९.
धम्ममच्यम र्मगमा वर लैं फगकतेचे कोणतेही भे द नमहीत. जर एखमद्यम स्त्रीने बोफधज्ञमन
फर्ळवण्यमचम फनणाय घेतलम तर ती खऱ्यम र्मगमा ची नमफयकम बनेल.
रमजम प्रसेनफजत आफण रमजम अयोध्येची रमणी यमं ची कन्यम र्फल् लकम ही अशीच एकनमफयकम होती. फतलम तथमगतमच्यम फशकवणीवर खूप फवश्वमस होतम आफण फतने त्यमच्यम
उपखस्थतीत पु ढील दहम प्रफतज्ञम केल् यम:“हे भगवं त, जोपयांत र्लम ज्ञमन प्रमप्त होत नमही तोपयांत र्ी पफवत्र फनयर्मं चे उल् लं घनकरणमर नमही; र्मझ्यमपे क्षम वयमने र्ोठ्यम असले ल् यम लोकमं सर्ोर र्ी गफवा ष्ठ होणमर नमही; र्ीकोणमवर रमगमवणमर नमही.”“र्ी इतरमं चम र्त्सर करणमर नमही फकंवम त्यमं च्यम र्मलर्त्तेचम हे वम करणमर नमही; र्ीर्नमने फकंवम संपत्तीने स्वमथी होणमर नमही; र्लम फर्ळमले ल् यम गोष्ींनी र्ी गरीब लोकमं नमखुश करण्यमचम प्रयत्न करीन. आफण ते र्मझ्यमसमठी समठवून ठे वणमर नमही.”222

“र्ी सवा लोकमं चे फवनम्रपणे स्वमगत करीन, त्यमं नम आवश्यक ते दे ईन आफणत्यमं च्यमशी दयमळू पणे बोले न; र्मझ्यम भल् यमचम फवचमर न करतम त्यमं च्यम पररखस्थतीचम फवचमर
करीन आफण पक्षपमत न करतम त्यमं नम लमभ दे ण्यमचम प्रयत्न करीन.”"जर र्ी इतरमं नम एकमं तमत, तुरुंगमत फकंवम आजमरमने फकंवम इतर त्रमसमं नीग्रमसले ले पमफहले , तर र्ी त्यमं नम कमरणे आफण कमयदे सर्जमवून समं गून त्यमं नम आरमर् दे ण्यमचमआफण आनंदी करण्यमचम प्रयत्न करीन."“जर र्ी इतरमं नम फजवंत प्रमणी पकडतमनम आफण त्यमं च्यमवर क्रूरपणे वमगतमनम फकंवमअशम कोणत्यमही फनयर्मं चे उल् लं घन करतमनम पमफहले , तर त्यमं नम फशक्षम करमयची असल् यमसर्ी त्यमं नम फशक्षम करीन, फकंवम त्यमं नम फशकवमयचे असल् यमस र्ी त्यमं नम फशकवीन आफण र्गत्यमं च्यमकडे जे आहे ते र्ी पूवावत करण्यमचम प्रयत्न करीन. त्यमं च्यम चु कम दु रुस्त करण्यमचम
प्रयत्न करीन.""र्ी योग्य फशकवण ऐकण्यमस फवसरणमर नमही, कमरण र्लम र्महीत आहे की जेव्हम
एखमदी व्यक्ती योग्य फशकवणीकडे दु लाक्ष करते तेव्हम तो सवात्र फटकणमऱ्‍यम सत्यमपमसून
त्वरीत दू र पडतो आफण ज्ञमनमच्यम फकनम-यमपयां त पोहोचण्यमत अपयशी ठरतो."र्ग फतने गरीब लोकमं नम वमचवण्यमसमठी खमलील तीन इच्छम केल् यम: “प्रथर्, र्ीसवमां नम शमं त करण्यमचम प्रयत्न करे न. ही इच्छम, र्मझम फवश्वमस आहे की, यमपु ढेर्लम जे कमहीजीवन प्रमप्त होईल, ते चमं गुलपणमचे र्ूळ असेल जे चमं गल् यम फशकवणीच्यम शहमणपणमत
वमढे ल.”223

"दु सरं , र्लम चमं गल् यम फशकवणीची बुद्धी फर्ळमल् यमनंतर, र्ी अथकपणे ते सवालोकमं नम फशकवीन.""फतसरे , अगदी र्मझ्यमस्वतः च्यम शरीरमचम, जीवमचम फकंवम र्मलर्त्तेचम त्यमग
करूनही.र्ी सत्य फशकवणीचे रक्षण करीन."कौटुं फबक जीवनमचे खरे र्हत्त्व म्हणजे परस्पर प्रोत्समहन आफण बोफधज्ञमनप्रमप्तीच्यम
र्मगमा वर र्दत करण्यमची संधी. जर एखमद्यम स्त्रीर्ध्ये बोफधज्ञमन फर्ळवण्यमचे सर्मन र्नअसेल आफण ती तशीच प्रफतज्ञम आफण इच्छम करीत असेल तर ती र्फल् लकमसमरखी बुद्धमची
र्हमन फशष्यम बनू शकते .

224अध्याय दु सरेबुद्ध भूमीची स्थापना
Iसुसांवादीत बांधुत्व
१.

आपण एकम वमळवंटमतल् यम दे शमची कल् पनम करू यम ज्यमर्ध्ये अने क सजीवपुणापणे अंधमरमत भटकत आहे त.
समहफजकच ते भयभीत होऊन रमत्रीच्यम वे ळी ते एकर्ेकमं नम न ओळखतम इकडेफतकडे पळतील, त्यमं नम वमरं वमर कुरबुरी आफण एकटे पणम जमणवेल. हे खरोखरच एकदयनीय दृश्य आहे .
र्ग आपण कल् पनम करूयम की अचमनक र्शमल असले ली एक श्रेष्ठ व्यक्ती फदसतेआफण आजूबमजूचे सवा कमही चर्कदमर आफण स्पष् होते.
अंधमरर्य एकमं तमत फजवं त प्रमण्यमं नम अचमनक एक र्ोठम फदलमसम फर्ळतो कमरण तेएकर्ेकमं नम ओळखू शकतमत आफण आनंदमने त्यमं च्यम सहवमसमत सहभमगी होतमत.
"वमळवंटमतील दे श" यमचम अथा र्मनवी जीवनमचे जग आहे जेव्हम ते अज्ञमनमच्यम
अंधमरमत असते . ज्यमं च्यम र्नमत बुद्धीचम प्रकमश नमही ते एकमकीपणम आफण भीतीर्ध्ये
भटकत असतमत.ते एकटे च जन्मले असतमत

225

आफण एकटे च र्रतमत; त्यमं नम त्यमं च्यम सह र्मनवमशी शमं ततमपूणासुसंवमद कसम समधमवम हेर्मफहत नसते आफण ते स्वमभमफवकपणे फनरमश आफण भयभीत असतमत.
"र्शमल असले ली एक श्रे ष्ठ व्यक्ती" म्हणजे बु द्ध र्मनवमचे रूप धमरण करतमत आफणत्यमं च्यम प्रज्ञेने आफण करुणेने ते जग प्रकमफशत करतमत.
यम प्रकमशमत लोक स्वतः लम तसेच इतरमं नम शोधतमत आफण र्मनवी सहवमस आफणसुसंवमदी सं बंध प्रस्थमफपत करण्यमत आनंदी असतमत. हजमरो लोक एखमद्यम सर्ुदमयमत
रमहतमत पण जोपयांत ते एकर्ेकमं नम ओळखत नमहीत आफण एकर्ेकमं बिल सहमनुभूती
दमखवत नमहीत तोपयांत ती खरी फर्त्रतम नमही.
खऱ्‍यम सर्ुदमयमर्ध्ये फवश्वमस आफण शहमणपण असते जे त्यमस प्रकमफशत करतमत.
ही अशी जमगम आहे फजथे लोक एकर्ेकमं नम ओळखतमत आफण फवश्वमस ठे वतमत आफण फजथेसमर्मफजक एकोपम असतो.

फकंबहुनम, समर्ंजस्य हमच खरम सर्मज फकंवम संस्थेचम जीवन आफण खरम अथा आहे .
२.

संघटनमं चे तीन प्रकमर आहे त. प्रथर्, असे संघटन, जे र्हमन नेत्यमं च्यम शक्ती, संपत्ती

फकंवम अफधकमरमच्यम आधमरमवर आयोफजत केले जमते.

226दु सरे , अशम लोकमं चे संघटन; जे सदस्यमं च्यम सोयीर्ुळे संघफटत आहे .जोवर सदस्य
त्यमं च्यम सोयीनुसमर आफण भमं डण करत नमहीत तोपयांत ते संघटन अखस्तत्वमत रमहील.
फतसरे , अशम लोंकमचे सं घटन; जे कमही चमं गल् यम फशकवणीसह फतलम केंद्र र्मनून
एकत्र येतमत आफणएकर्े कमं नम सुसंवमद हे च त्यमचे जीवन असते.
अथमा त, यमपैकी फतसरी फकंवम शेवटची एकर्ेव खरी संघटनम आहे , कमरण त्यमत
सदस्य एकमच भमवनेत रमहतमत, ज्यमतून चैतन्यमची एकतम आफण फवफवध प्रकमरचे सद् गु णउत्पन्न होतील. अशम सं घटनेत सुसंवमद, सर्मधमन आफण आनंद असेल.
ज्यमप्रर्मणे पवा तमवर पडणमरे पमवसमचे पमणी लहमन लहमन फनझारीतून पमटमतून
नमल् यमत जर्म होते आफण नंतर नद्यमं र्ध्ये जमते आफण नद्यमर्धून शे वटी सर्ु द्रमत वमहत जमते .
त्यमचप्रर्मणे धम्म फशकवणीचम पमऊस सवा लोकमं वर त्यमं च्यम पररखस्थती फकंवम
पररखस्थतीचम फवचमर न करतम समरखमच पडतो. जे ते स्वीकमरतमत ते लहमन गटमं र्ध्ये, नंतरसंघटनमं र्ध्ये , नंतर सर्ुदमयमं र्ध्ये आफण शे वटी, संबोफधच्यम र्हमसमगरमत एकत्र येतमत.
यम लोकमं ची र्ने दू ध आफण पमण्यम समरखी फर्सळतमत आफण शेवटी एकम बं धुत्वमत
संघटीत होतमत.

227

अशमप्रकमरे , खरी फशकवण अथमा त 'सद्धम्म'च पररपू णा संस्थेची र्ूलभूत आवश्यकतमआहे आफण वर नर्ूद केल् यमप्रर्मणे , लोकमं नम एकर्ेकमं नम ओळखण्यमस, एकर्ेकमं शीजुळवून घेण्यमस आफण त्यमं च्यम फवचमरमं र्धील खडबडीत जमगम गुळगु ळीत करण्यमस सक्षर्
करणमरम प्रकमश आहे .
अशम प्रकमरे , बुद्धमच्यम पररपूणा फशकवणीवर समद्धम्मवर जी सं घटनम तयमर होतेफतलम संघ म्हणतम येईल.
त्यमं नी यम फशकवणी पमळल् यम पमफहजे त आफण त्यमनुसमर त्यमं च्यम र्नमलम प्रफशफक्षत
केले पमफहजे . अशमप्रकमरे , बुद्धमच्यम सं घमर्ध्ये सैद्धमं फतकदृष्ट्ट्यम प्रत्ये कमचम सर्मवे श असेल,परं तु , प्रत्यक्षमत, केवळ सर्मन धमफर्ाक फवश्वमस असले ले सदस्य आहे त.
३.
बुद्ध संघमचे दोन प्रकमरचे सदस्य असतील: - जे समर्मन्य सदस्यमं नम फशकवत
असतील आफण जे फशक्षकमं नम आवश्यक अन्न व वस्त्र दे ऊन र्दत करत असतील. ते फर्ळू नअध्यमपनमचम प्रसमर करतील आफण कमयर् ठे वतील.

र्ग, संघ पूणा करण्यमसमठी, सदस्यमं र्ध्ये पररपूणा समर्ंजस्य असणे आवश्यक आहे .
फशक्षक सभमसदमं नम फशकवतमत आफण सदस्य फशक्षकमं चम सन्ममन करतमत जेणेकरून
त्यमं च्यमत सुसंवमद फनर्मा ण होईल.

228

बुद्धमच्यम संघ सदस्यमं नी स्नेहपूणा सहमनुभूती, सह-अनुयमयमं सह एकत्र रमहण्यमत
आनंदी असणे आफण हृदयमने एक बनण्यमचम प्रयत्न केलम पमफहजे.
४.

संघमलम सुसंवमद समधण्यमसमठी सहम गोष्ी आवश्यक आहे त.त्यम आहे त: प्रथर्,वमचेची प्रमर्मफणकतम; दु सरे , प्रमर्मफणकपणम आफण र्ैत्रीपूणा कृती; फतसरम, प्रमर्मफणकपणमआफण स्व-सहमनुभूती; चौथे, समर्मन्य र्मलर्त्तेची सर्मन वमटणी; पमचवे, सर्मन शुद्ध
फनयर्मं चे पमलन करणे; आफण सहमवे, सवमां ची दृष्ी सम्यक आहे .
यम गोष्ींपैकी, सहमवम बमब अथमा त "सवमां ची दृष्ी सम्यक असणे " केंद्रस्थमनी असून,इतर पमच त्यमच्यमसमठी आवरण म्हणून कमर् करतमत.
'संघ' अथमा त बंधुत्व यशस्वी व्हमयचे असेल तर समत फनयर्मं चे दोन स्तर पमळले
पमफहजेत. प्रथर्, स्तर म्हणून:(१) धम्म फशकवणी ऐकण्यमसमठी आफण चचमा करण्यमसमठी त्यमं नी वमरं वमर एकत्रयमवे;(२) त्यमं नी र्ुक्तपणे फर्सळू न एकर्ेकमं चम आदर केलम पमफहजे ;(३) त्यमं नी धम्म फशकवणीचम आदर केलम पमफहजे आफण फनयर्मं चम आदर केलमपमफहजे आफण त्यमं नम बदलू नये;229

(४) ज्येष्ठ आफण लहमन सदस्यमं नी एकर्े कमं शी सौजन्यमने वमगमवे(५) त्यमं नी प्रमर्मफणकपणम आफण 'फवनयमवर' आपले लक्ष केंफद्रत केले पमफहजे. त्यमं चमप्रभमव दशावू द्यमवम.
(६) त्यमं नी त्यमं चे र्न योग्य स्थमनी शमं त आफण शु द्ध केले पमफहजे जे त्यमं नी स्वतः समठीघेण्यमपू वी इतरमं नम अपा ण केले पमफहजे .
(७) त्यमं नी सवा लोकमं वर र्ैत्री केली पमफहजे, पमहुण्यमं शी सौहमदा पूणा वमगमवे आफणआजमरी लोकमं नम करुणम भमवनेने समं त्वन द्यमवे. यम फनयर्मं चे पमलन संघमची कधीही हमनीहोणमर नमही.

दु सरे म्हणजे, प्रत्येकमने वैयखक्तकररत्यम: )१) शुद्ध र्न ठे वले पमफहजे आफण खूपगोष्ी र्मगू नयेत; (२) सचोटी रमखणे आफण सवा लोभ दू र करणे; (३) वमरं वमर वमद घमलूनकम; (४) गप्प बसम आफण र्ूखापणमने बोलू नकम; (५) फनयर्मं चे पमलन करम आफण अफतउत्समही होऊ नकम; (६) एक सर्मन र्न ठे वम आफण वे गवे गळ्म फशकवणींचे पमलन करूनकम; आफण )७) दै नंफदन जीवनमत कमटकसरीने जगमवे .
जर त्यमचे सदस्य यम फनयर्मं चे पमलन करतमत, तर संघ फटकून रमहील आफण कधीहीनमश होणमर नमही.
५.

वर समं फगतल् यमप्रर्मणे , सं घम च्यम सदस्यमने स्वतः च्यम व्यवहमरमत सुसंवमफदततम ठे वलीपमफहजे ; त्यमर्ुळे सुसंवमदीततमनसले ल् यमलमबं धुतम म्हणतम येणमर नमही. प्रत्येक सदस्यमने
र्तभेदमचे कमरण बनू नये म्हणून

230

समवध असले पमफहजे. जर र्तभेद फदसले तर ते शय फततयम लवकर कमढू न टमकले
पमफहजे , कमरण र्तभे द लवकरच कोणत्यमही संस्थेचम नमश करे ल.
अफधक रक्तमने रक्तमचे डमग कमढतम येत नमहीत; संतमप अफधक संतमपमने दू र केलमजमऊ शकत नमही; रमग फवसरुनच दू र करतम येतो.
६.

एकदम कमळफर्ती नमवमचम रमजम होतम, ज्यमचम दे श शे जमरच्यम ब्रह्मदत्त नमवमच्यम

युद्धवीर रमजमने फजंकलम होतम. रमजम कमळफर्ती, आपल् यम पत्नी आफण र्ुलमसह कमही कमळलपून रमफहल् यमनंतर, पकडलम गेलम, परं तु सु दैवमने त्यमचम र्ुलगम, रमजकुर्मर, पळू न जमऊशकलम.
रमजपुत्रमने आपल् यम वफडलमं नमवमचवण्यमचम कमही तरी र्मगा शोधण्यमचम प्रयत्न केलमपण तो व्यथा ठरलम. त्यमच्यम वफडलमं च्यम िमशीच्यम फदवशी, रमजकुर्मर वे र् बदलू न िमशीच्यम
र्ैदमनमत गेलम, फजथे तो त्यमच्यम दु दैवी वफडलमं चम र्ृत्यू पमहण्यमफशवमय कमहीही करू शकतनव्हतम.
वफडलमं नी गदीत आपलम र्ुलगम पमफहलम आफण स्वत:शीच बोलत असल् यमसमरखे
बडबडले , "खू प वे ळ शोधू नकोस, घमईघमईने वमगू नकोस, रमग फवसरूनच शमं त होऊ
शकतो."

त्यमनंतर, रमजकुर्मरमने बरमच कमळ सूड घेण्यमचम र्मगा शोधलम. शे वटी तोब्रह्मदत्तमच्यम रमजवमड्यमत सेवक म्हणून कमर्मलम लमगलम आफण रमजमची र्जी संपमदन केली.

231एक फदवशी रमजम फशकमरीलम गेलम होतम, त्यम फदवशी रमजपुत्रमने बदलम घे ण्यमची
संधी शोधली. रमजकुर्मर रमजमलम संयमपमसून दू र एकमकी जमगी नेण्यमत यशस्वी झमलम.
रमनमत भटकंतीर्ुळे रमजम, खूप थकले लम होतम. तो रमजकुर्मरमच्यम र्मं डीवर डोके ठे वूनझोपी गेलम.कमरण रमजकुर्मरमवर त्यमने पूणा फवश्वमस ठे वलम होतम.
रमजपुत्रमने आपलम खंजीर कमढलम आफण रमजमच्यम गळ्मवर ठे वलम पण नंतर तोसंकोचलम. त्यमच्यम िमशीच्यम क्षणी त्यमच्यम वफडलमं नी व्यक्त केले ले शब्द त्यमच्यम र्नमत
चर्कले आफण त्यमने पुन्हम प्रयत्न केलम तरीही तो रमजमलम र्मरू शकलम नमही. अचमनक
रमजमलम जमग आली आफण त्यमने रमजकुर्मरमलम समं फगतले की त्यमलम एक वमईट स्वप्न पडलेआहे ज्यमर्ध्ये रमजम कमळफर्तीचम, र्ुलगम त्यमलम र्मरण्यमचम प्रयत्न करीत आहे .

रमजपुत्रमने, हमतमत खंजीर िुलवत, त्वरे ने रमजमलम पकडले आफण स्वत:ची लम रमजमकमळफर्तीचम, र्ुलगम ओळख फदली आफण कबूल केले शेवटी त्यमच्यम वफडलमं चम सूडघेण्यमची वेळ आली तरीही तो तसे करू शकलम नमही अचमनक त्यमने आपलम खंजीर खमलीटमकलम आफण तो रमजमसर्ोर गुडघ्यमवर पडलम.
जेव्हम रमजमने रमजपुत्रमची कहमणी आफण त्यमच्यम वफडलमं चे शे वटचे शब्द ऐकले तेव्हमतो खूप प्रभमफवत झमलम आफण त्यमने रमजकुर्मरमची क्षर्म र्मफगतली. नंतर, त्यमने त्यमचे रमज्य
रमजपुत्रमलम परत केले .त्यमनंतर त्यमं चे दोन्ही दे श दीघाकमळ र्ैत्रीतरमफहले .

232रमजम कमळफर्तीच्यम र्ृत्यूच्यम वेळेस उच्चमरले ल् यम शब्दमं चम अथा, "दीघा कमळ शोधूनकम," म्हणजे रमग जमस्त कमळ जपलम जमऊ नये आफण "घमईने वमगू नकम" म्हणजे घमईघमईने र्ैत्री तोडू नये .
द्वे र्मने द्वे र्मचे सर्मधमन होऊ शकत नमही; ते क्षर्म केल् यमनेच जमऊ शकते.
योग्य धम्म फशकवणीच्यम सुसंवमदमवर आधमररत असले ल् यम बंधुत्वमच्यम संबंधमर्ध्ये ,प्रत्येक सदस्यमने यम कथे च्यम भमवनेची नेहर्ी प्रशं सम केली पमफहजे .
केवळ 'संघमच्यम' सदस्यमं नीच नव्हे तर सवासमर्मन्य लोकमं नीही त्यमं च्यम दै नंफदन
जीवनमत यम भमवनेचे कौतु क केले पमफहजे आफण आचरण केले पमफहजे .

IIबुद्धाची भूमी१.

सर्जमवून समं फगतल् यमप्रर्मणे , जर संघ बुद्धमच्यम फशकवणीचम प्रसमर करण्यमचेआफण समर्ंजस्यमने जगण्यमचे कताव्य फवसरत नसेल, तर तो हळू हळू र्ोठम होईल आफणत्यमची फशकवण अफधक व्यमपक होईल.
यमचम अथा अफधकमफधक लोक संबोफधज्ञमनमचम शोध घेतील आफण यमचम अथा असमही
होतो की लोभ, क्रोध आफण र्ूखापणमचे दु ष् सैन्य, ज्यमं चे नेतृत्व अज्ञमन आफण वमसनेच्यम
भुतमने केले आहे , ते र्मघमर घेऊ लमगेल आफण ते प्रज्ञम, प्रकमश, फवश्वमस आफण आनंदमचे
रमज्य प्रस्थमफपत होईल.

233

सैतमनमचे वचा स्व लोभ, अंधमर, संघर्ा , लढमई, तलवमरी आफण रक्तपमत यमं नी भरले लेआहे आफण ते र्त्सर, पूवाग्रह, द्वे र्, बनवेफगरी, खुशमर्त, िसवणूक, गुप्ततम आफण गैरवता नयमं नी पररपूणा आहे .
आतम सर्जम त्यम अफधरमज्यमवर शहमणपणमचम प्रकमश पडलम आफण त्यमवर करुणेचम
वर्मा व झमलम आफण फवश्वमस रुजमयलम लमगलम आफण आनंदमच्यम िुलमं नी सुगंध पसरूलमगलम. तर त्यम 'र्मरम' चे रमज्य र्न बुद्धमच्यम शुद्ध भूर्ीत पररवतीत होईल.
आफण जसे र्ंद वमऱ्यमची झुळूक आफण िमं दीवर कमही िुले वसंत ऋतूचे आगर्नसमं गतमत, त्यमचप्रर्मणे जेव्हम एखमद्यम व्यक्तीलम संबोफधज्ञमन प्रमप्त होते, तेव्हम गवत, झमडे ,पवात, नद्यम आफण इतर सवा गोष्ी नवीन जीवनमने धडपडू लमगतमत.
र्मणसमचे र्न शुद्ध झमले तर त्यमचम पररसरही शु द्ध होईल.

२.

ज्यम भूर्ीत सत्य धम्म फशकवण असते, फतथे प्रत्येक रफहवमशमचे र्न शु द्ध आफण शमं तअसते . खरं च, बुद्धमची करुणम फनरं तर सवा लोकमं नम िमयदे शीर ठरते आफण त्यमं चम तेजस्वी
चेतनम त्यमं ची र्नमतील सवा अशु द्धतम कमढू न टमकते .
शुद्ध र्न लवकरच सूक्ष्म र्न बनते, जे र्न आया र्मगमा शी सुसंगत आहे , एक र्नज्यमस दमन करणे आवडते . पंचशीलआचरणमलम आवडणमरे र्न,234

फचरस्थमयी र्न, उद्योगी र्न, शमं त र्न, शहमणे र्न, करूणमपूणा र्न, अनेक आफण कुशलर्मगमां नी लोकमं नम संबोफधज्ञमनमकडे नेणमरे र्न बनते आफण अशम प्रकमरे बुद्धक्षेत्रमचे फनर्मा णहोत जमईल.
पत्नी आफण र्ुले असले ले घर बुद्ध उपखस्थत असले ल् यम घरमत बदलले जमते;समर्मफजक भे दमं र्ुळे त्रस्त असले लम दे श त्यमचप्रर्मणेनमतेवमइकमं च्यम संबंधमर्ध्ये बदललम
जमतो.
रक्तमने र्मखले लम सोन्यमचम रमजवमडम बु द्धमचे फनवमसस्थमन असू शकत नमही. परं तु ,छतमच्यम फचंध्यमं र्धून चंद्रप्रकमश फझरपत असले ली छोट्यम झोपडीत रमहणमऱ्यम गृहथमचे
झोपडीत बुद्ध रमहतील अशम र्न जर पफवत्र आफण फनर्ाळ असेल तर त्यमची झोपडीही
बुद्धमचे फनवमस्थमन बनू शकते.

जेव्हम बुद्ध भूर्ीची स्थमपनम एकम व्यक्तीच्यम शुद्ध र्नमवर केली जमते, तेव्हम ते एकशुद्ध र्न इतर लोकमं च्यम र्नमं नम संघमर्ध्ये स्वतः कडे आकफर्ा त करते. बु द्धमवरील श्रद्धम
व्यक्तीपमसून कुटुं बमत, कुटुं बमकडून खे ड्यमत, खे ड्यमतून शहरमं र्धून, शहरमं र्ध्ये , दे शमं तआफण शे वटी संपूणा जगमपयांत पसरते.

खरं च, धम्ममच्यम फशकवणीचम प्रसमर करण्यमची तळर्ळ आफण फनष्ठम हीच बुद्ध
भूर्ीची फनफर्ाती आहे .

235

३.

एकम दृष्ीतून पमफहल् यमस, सवा लोभ, अन्यमय आफण रक्तपमत असले ले हे जगसैतमनमचे जग फदसते; परं तु , जसे लोक बुद्धमच्यम संबोफधज्ञमनमवर फवश्वमस ठे वतमत, रक्तमचेदु धमत आफण लोभमचे करुणेत रूपमं तर होईल आफण र्ग, सैतमनमची भूर्ी पफवत्रतेची बुद्ध
भूर्ी बनते .
एकम लहमनशम बमटलीने र्हमसमगर ररकमर्म करणे हे अशय प्रमय कमर् वमटते, पणत्यमसमठी फकतीही, अनेक जीव लमगले तरी ते करण्यमचम दृढफनश्चय, ज्यम र्नमने बुद्धमचे
संबोफधज्ञमन प्रमप्त केले पमफहजे.
बुद्ध दु सऱ्यमफकनमऱ्यमवर थमं बले आहे त; म्हणजेच, त्यमचे संबोफधज्ञमनमचे जग, ज्यमर्ध्येलोभ नमही, क्रोध नमही, अज्ञमन नमही, दु ः ख नमही, यमतनम नमही, परं तु फजथे िक्तसंबोफधज्ञमनमचम प्रकमश आफण करुणे चम पमऊस आहे .
ती शमं तीची भूर्ी आहे , जे दु :ख भोगत आहे त आफण जे दु ः खमत आहे त त्यमं च्यमसमठी
आश्रयस्थमन आहे ; धम्ममच्यम फशकवणीच्यम प्रसमरमत फवश्रमं ती घेणमऱ्यमं समठी फवश्रमं तीची जमगम.
यम शुद्ध भूर्ीत अर्यमा द प्रकमश आफण समवा कमफलक जीवन आहे . जे यम आश्रय
स्थमनमपयांत पोहोचतमत ते कधीही भ्रर्मच्यम जगमत परत येणमर नमहीत.

खरं च, ही शु द्ध भूर्ी आहे , फजथे िुले वमतमवरण सुगंफधत करतमत,हवम

236शहमणपणमने आफण पक्षी पफवत्र धम्म गमतमत, हे सवा र्मनवजमतीचे अंफतर् गंतव्यस्थमन आहे .
४.
ही शुद्ध भूर्ी फवश्रमं तीची जमगम असली तरी ती आळशीपणमची जमगम नमही. त्यमचे
सुवमफसक िुलमं चे पलं ग आळशीपणमसमठी नसून ते तमजेतवमने करण्यमसमठी आफणफवश्रमं तीची फठकमणे आहे त, फजथे बुद्धमच्यम संबोफधज्ञमनमच्यम उिे शमलम पु ढे चमलू ठे वण्यमसमठी
पुन्हम ऊजमा आफण उत्समह प्रमप्त होतो.
बुद्धमचे ध्ये य शमश्वत आहे . जोपयां त लोक फजवंत आहे त आफण प्रमणी अखस्तत्वमतआहे त, आफण जोपयांत स्वमथी आफण दू फर्त र्न स्वतः चे जग आफण पररखस्थती फनर्मा ण करतआहे त, तो पयांत त्यमच्यम ध्येयमचम अंत होणमर नमही.
बुद्धमची र्ुले, जी अफर्दमच्यम र्हमन समर्थ्यमा ने शु द्ध भूर्ीवर गेली आहे त, ते फजथूनआले आफण फजथे त्यमं चे अजूनही संबंध आहे त त्यम भूर्ीकडे परत जमण्यमस उत्सुक असतील.
तेथे ते बुद्धमच्यम कमयमा त आपलम सहभमग घेतील.
लहमनशम र्ेणबत्तीचम प्रकमश जसम एकम र्मगोर्मग एकमतून दु सऱ्‍यम र्नमत पसरतजमईल, तसमच बुद्धमच्यम करुणे चम प्रकमश एकम र्नमतून दु सऱ्‍यम र्नमपयां त सतत पसरतजमईल.
बुद्धमच्यम र्ुलमं नी, त्यमं च्यम करुणेच्यम भमवनेची जमणीव करून, त्यमं चे संबोफधज्ञमनआफण शु द्धीकरणमचे कमया स्वीकमरले आफण बु द्धमच्यम भूर्ीलम फचरं तन आफण अनंतकमळ
गौरव प्रमप्त करण्यमसमठी ते एकम फपढीकडून दु सऱ्‍यम फपढीकडे हस्तमं तररत केले .

237

III
ज्ाांना बुद्ध भूमीत वैभव प्राप्त झाले आहे१.

श्यमर्मवती, रमजम उदयनमची पत्नी, फहची बुद्धमवर र्नमपमसून श्रद्धम होती.
ती रमजवमड्यमच्यम अगदी आतल् यम अन्तः पुरमत रमहमयची आफण बमहे र जमत नसे, पणफतची दमसी, उत्तरम, फजलम उत्कृष् स्मरणशक्ती होती, ती बमहे र जमऊन बुद्धमच्यम उपदे शमं नमहजर रमहमयची.
फतच्यम परतल् यमवर, दमसी रमणीलम तथमगतमं च्यम फशकवणीची पुनरमवृत्ती करीत असे .
आफण अशम प्रकमरे रमणीने फतचे शहमणपण आफण फवश्वमस वमढवलम.
रमजमच्यम दु सऱ्यम पत्नीलम पफहल् यम पत्नीचम हे वम वमटत असे फतने फतलम र्मरण्यमचम
प्रयत्न केलम. रमजमने फतच्यमवर फवश्वमस ठे वलम नमही तोपयांत फतने फतची फनंदम केली आफणत्यमची पफहली पत्नी श्यमर्मवती यमस र्मरण्यमचम प्रयत्न केलम.
रमणी श्यमर्मवती इतयम शमं ततेने रमजमसर्ोर उभी रमफहली की फतलम र्मरण्यमसमठी
त्यमचे र्न धजमवले नमही. स्वत:वर फनयंत्रण फर्ळवू न त्यमने फतच्यम अफवश्वमसमबिल र्मिी
र्मफगतली.
दु स-यम पत्नीचम र्त्सर वमढलम आफण फतने रमजम घरी नसतमनम

238

रमजवमड्यमच्यम आतील दरबमरमत आग लमवण्यमसमठी दु ष् र्मणसमं नम पमठवले . श्यमर्मवतीशमं त रमफहली, आफण गोंधळले ल् यम दमसींनम प्रोत्समहन फदले आफण नंतर, न घमबरतम, ती बुद्धम
कडून फशकले ल् यम धम्ममर्ुळे शमं तपणे र्रण पमवली. आगीत फतच्यमसोबत उत्तरमचम र्ृत्यू
झमलम.

बुद्धमच्यम अनेक र्फहलम फशष्यमं पैकी, यम दोघमं नम अत्यंत सन्ममफनत केले गेले: रमणीश्यमर्मवती एक करुणमयु क्त शखक्त म्हणून आफण फतची दमसी, उत्तरम, एक चमं गली श्रोतम
म्हणून.
२.

र्हमनमर्म,शमय कुळमतील रमजकुर्मर आफण बुद्धमचम चुलत भमऊ, यमं चम बु द्धमच्यम

फशकवणींवर प्रचंड फवश्वमस होतम आफण तो त्यमं च्यम सवमा त फवश्वमसू अनुयमयींपैकी एक होतम.
त्यमवेळीकोसलमतील वीद् डूभ नमवमच्यम फहं सक रमजमने शमय वंशमवर फवजयफर्ळवलम. रमजकुर्मर र्हमनमर्म रमजमकडे गेलम आफण त्यमने आपल् यम लोकमं चे प्रमण
वमचफवण्यमची यमचनम केली.परं तु रमजमने त्यमचे ऐकले नमही. त्यमनंतर त्यमने असम प्रस्तमवठे वलम की र्हमनमर् जवळच्यम तलमवमत पमण्यमखमली असतमनम रजम जमस्तीत जमस्त कैद्यमं नमपळू न जमऊ दे ईल.

‘तो िमरच कर्ी कमळ पमण्यमखमली रमहु शकेल,’ असम फवचमर करून रमजमने होकमर
फदलम.

239

र्हमनमर्मने पमण्यमत बु डी र्मरली आफण गडमचम दरवमजम उघडलम गेलम आफणलोकमं नी सुरफक्षततेसमठी धमव घेतली. पण र्हमनमर्म वर आलम नमही, फवलो झमडमच्यम
पमण्यमखमलील र्ुळमशी आपले केस बमं धून आपल् यम लोकमं च्यम जीवनमसमठी आपल् यमप्रमणमं ची आहुती फदली.
३.
उत्पलवणा ही एक प्रफसद्ध फभक्षुनी होती फजच्यम ज्ञमनमची तुलनम बु द्धमच्यम र्हमन फशष्य
र्ौद्गल् यमयनमशी केली गे ली होती. ती, खरं च, सवा फभक्षुणीत सवा श्रे ष्ठ होती आफण नेहर्ीच
त्यमं ची ती नेतम होती, त्यमं नम फशकवतमनम कधीही कंटमळम आलम नमही.
दे वदत्त हम एक अत्यंत दु ष् आफण क्रूर र्मणूस होतम ज्यमने रमजम अजमतशत्रू च्यम र्नमत
फवर् ओतले आफण त्यमलम बुद्धमच्यम फशकवणीच्यम फवरोधमत जमण्यमस प्रवृत्त केले . पण नंतररमजम अजमतशत्रूने पश्चमत्तमप केलम, दे वदत्तसोबतची र्ैत्री तोडली आफण बुद्धमचम नम्र फशष्य
बनलम.
एकदम दे वदत्तलम रमजमलम पमहण्यमच्यम प्रयत्नमत वमड्यमच्यम दरवमज्यमतून हमकलण्यमत
आले , तेव्हम उत्पलवणालम बमहे र येतमनम त्यमं ची भेट झमली. त्यमर्ुळे त्यमलम खूप रमग आलम,म्हणून त्यमने फतलम र्मरहमण करून गंभीर जखर्ी केले .
ती खूप वे दनमं नी फतच्यम फवहमरमतर्ध्ये परतली आफण जेव्हम इतर फभक्खू णीनी फतलमसमं त्वन दे ण्यमचम प्रयत्न केलम तेव्हम ती त्यमं नम म्हणमली: "भफगनींनो, र्मनवी जीवन हेअप्रत्यमफशत आहे , सवा कमही क्षफणक आफण अहं कमररफहत आहे . केवळ संबोफधज्ञमनमचे जगशुद्ध आफण शमं त आहे .

240तुम्ही तुर्चे प्रफशक्षण चमलू ठे वमयलम हवे ." र्ग शमं तपणे फतने शे वटचम फनरोप घेतलम.
४.

अंगुलीर्मल, एके कमळी एक भयं कर डमकू ज्यमने अनेक लोकमं नम र्मरले होते, त्यमचम

बुद्धमने उद्धमर केलम आफण तो त्यमच्यम फशष्यमं पैकी एक बनलम.
एके फदवशी तो एकम गमवमत भीक र्मगमयलम गेलम आफण त्यमने आपल् यमभूतकमळमतील वमईट कृत्यमं समठी खू प त्रमस सहन केलम.
गमवकऱ्‍यमं नी त्यमच्यमवर तुटून पडून त्यमलम िमर र्मरहमण केली, परं तु त्यमच्यम
शरीरमत रक्तस्त्रमव होत असतमनम तो बुद्धमकडे परत गेलम, त्यमच्यम पमयम पडलम आफणत्यमच्यम पूवीच्यम क्रूर कृत्यमं बिल दु ः खभोगण्यमची संधी फर्ळमल् यमबिल त्यमचे आभमर र्मनले .
तो म्हणमलम, "हे बुद्ध!र्मझे नमव र्ुळमत 'अफहं सक' असे होते, परं तु र्मझ्यम
अज्ञमनमर्ुळे र्ी अनेक र्ौल् यवमन जीव घेतले , आफण प्रत्येकमकडून र्ी एक बोट घे तले ;त्यमर्ुळे र्लम अंगुलीर्मल् , बोटे संग्रमहक म्हणून संबोधले जमऊ लमगले .
र्मत्र आपल् यम करुणेने र्ी फनब्बमन प्रमप्त केले आफण बुद्ध, धम्म आफण सं घ यम फतन्ही
खफजन्यमं र्ध्ये र्ी सर्फपात झमलो. जेव्हम एखमदम र्मणू स घोडम फकंवम गमय हमकत नेतो तेव्हम
त्यमलम चमबूक फकंवम दोरीचम वमपर करमवम लमगतो, परं तु आपण, हे बुद्ध, चमबू क फकंवम दोरीफकंवम हुक न वमपरतम र्मझे र्न शुद्ध केले आहे .

241

'आज हे बुद्ध, र्ी जे केले होते त्यमचीच िळे भोगली आहे त. र्लम जगण्यमची इच्छम
नमही, र्लम र्रण्यमची इच्छम नमही. र्ी िक्त र्मझी वेळ येण्यमची वमट पमहत आहे ."५.
पूज्य समररपु त्रमं सहर्ौद्गल् यमयन हे बुद्धमच्यम दोन र्हमन फशष्यमं पैकी होते. जेव्हम इतरधर्मा च्यम फशक्षकमं नी बुद्धमच्यम फशकवणीचे शुद्ध पमणी लोकमं र्ध्ये पसरत असल् यमचे पमफहलेआफण लोक ते आतुरतेने फपतमत तेव्हम त्यमं नम ईर्मा वमटली आफण त्यमं नी त्यमं च्यम उपदे शमतफवफवध अडथळे आणले .
परं तु कोणतमही अडथळम त्यमच्यम फशकवणीचम व्यमपक प्रसमर होण्यमपमसून रोखूशकलम नमही. इतर धर्मा च्यम अनुयमयमं नीर्ौद्गल् यमयनमलम र्मरण्यमचम प्रयत्न केलम.
दोनदम ते फनसटले पण फतसऱ्‍यमं दम तो अनेक फवधर्ी लोकमं नी घेरले आफणर्ौद् ग्यमलयमन त्यमं च्यम प्रहमरमं चे बळी ठरले .
संबोफधर्ध्ये फटकून रमहून, त्यमनी शमं तपणे त्यमं चे प्रहमर स्वीकमरले , आफण त्यमचे र्मं सिमटले गेले आफण त्यमं ची हमडे फचरडली गेली, तरीही ते सहन करीत शमं तपणे त्यमं नी प्रमण
सोडले .

242

अांगुत्तर शनकाय
(क्रशमक अांकाचे पुस्तक)फभक्षुंनो, अशी एक व्यक्ती आहे फजचम जगमत जन्म अनेकमं च्यम कल् यमणमसमठी,अनेकमं च्यम आनंदमसमठी आहे : ज्यमचम जन्म जगमच्यम दयमळू पणमतून, स्वगीय प्रमणी आफणर्मनवजमतीच्यम िमयद्यमसमठी, कल् यमणमसमठी आफण आनंदमसमठी झमलम आहे . ती व्यक्तीकोण आहे ? टी व्यक्ती तथमगत आहे , जीअहा त आहे , सम्यक सर्बु द्ध ही, फभक्षूनो, तीच एकव्यक्ती आहे .
फभक्षूनो, एकम व्यक्तीचे प्रकटीकरण जगमत शोधणे कठीण आहे . कोणत्यम व्यक्तीचे ?
तथमगतमचे , जो अरहत आहे , पूणा ज्ञमनी आहे . तो एकच व्यक्ती आहे .
फभक्षूंनो, जगमत एक असमधमरण व्यक्ती समपडणे कठीण आहे . कोणती व्यक्ती?
तथमगत, जेअहा त आहे , पू णा ज्ञमनी आहे . तो एकच व्यक्ती आहे .
फभक्षूंनो, एकम व्यक्तीच्यम र्ृत्यूने सवमां नमच खेद वमटतो. कोणत्यम व्यक्तीच्यम?
तथमगतमं च्यम, जेअहा त आहे , पूणा ज्ञमनी आहे . ती एकच व्यक्ती आहे .
फभक्षूंनो, जगमत एक असम र्मणूस जन्ममलम आलम आहे जो अफद्वतीय

आफणअतुलनीय आहे . तो र्मणू स कोण आहे ? हम तथमगत आहे . जो अहां त आहे पूणा ज्ञमनी आहे .
तो असम एकर्ेव र्नुष्य आहे .
फभक्षूनो, एकम व्यक्तीचे प्रकटीकरण म्हणजे एक शखक्तशमली चक्षु, एक शखक्तशमली
प्रकमश, एक शखक्तशमली तेज. कोणत्यम व्यक्तीचे ? तथमगतमचे , जो अहा त आहे , पूणा ज्ञमनी
आहे . तो एकच व्यक्ती आहे . )अंगुत्तरम-फनकमयम १-१३)243

244