Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 23, İstanbul 2019, 461-477

BİLAL ELBİR
EKİM ORTAÇ
*ULUDÜZİbni Sîrîn’den Yapılan Rüya
Tabirnameleri ve TercümeleriÜzerineİbni Sîrîn’s on Dream Interpretation Book and Their
TranslationsÖZET

ABSTRACT

Rüyalar, geçmişten bu güne insanda merak uyandırmış
birtakım mistik tecrübelerdir. İnsan ve toplum hayatının bu
denli içinde olan bir konunun edebî eserlere yansıması tabii bir
durumdur. Toplum hayatına dair birçok edebî tür klasik Türk
edebiyatı sahasında, yer almaktadır. Rüyada görülen
kavramlara dair yorum üretilen eserlere “tabirname” adı
verilmiştir. İlk örneklerine Arap edebiyatında rastlanan bu tarz
eserler genel itibariyle “bab” sistemi ile tasnif edilmişlerdir. Her
bir bab, birbiriyle ilişkili olan konu veya nesnelerin rüyada
görülmesi ve tabir edilmesi üzerine kurgulanmaktadır. Önemli
muhaddis ve rüya tabircilerinden İbni Sîrîn’in tabirnamesi
Türk edebiyatında en çok tercümesi yapılan tabirnamelerdenolmuştur.
Kütüphanelerimizde
bulunanİbniSîrîntercümelerine dair nüshalarda bab sayıları ve içerikleri
açısından birtakım farklar bulunmaktadır. Hazırlanançalışmada İbni Sîrîn tercümeleri nüshalarına dair yeni bilgiler
verilmiş ve Ankara Millî Kütüphane’de kayıtlı İbni Sîrîn
tercümelerinden biri incelenmiştir. Ayrıca incelenen yazma, birbaşka İbni Sîrîn tercümesi ile bab içerikleri açısından
karşılaştırılmıştır.

Dreams are some mystical experiences that havearoused curiosity from the past to the present. Reflection of
a subject in human and social life to the literary works isnormal. Classical Turkish literature contains many
literary genres of social life. The works produced commentson the concepts seen in dreams are called dreaminterpretation books. These kinds of books, which were
found in Arabic literature in their first examples, wereclassified by partition system. Each partition is structured
on the subject of seeing and dreaming the related subjects
or objects. Significant sayings of the hadith and dreaminterpretation, İbni Sîrîn's dream interpretation book is
one of the most translated the book in Turkish literature.
There are some differences in terms of the number andcontent of the copies of İbni Sîrîn translations in ourlibraries. In the study, new information was given about
the copies of İbni Sîrîn translations and one of thetranslations of İbni Sîrîn which was registered in Ankara
National Library was examined. In addition, the study
examined was compared with another İbni Sîrîn'stranslation in terms of section contents.

ANAHTAR KELİMELER

Tabirname, Rüya, Tabir, İbni Sîrîn.

KEYWORDS

Dream Interpretation, Dream, Interpret, İbni Sîrîn

Makalenin Geliş Tarihi: 09.10.2019 / Kabul Tarihi: 15.11.2019.

Dr. Öğr. Üyesi, Manisa Celal Bayar Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dilive Edebiyatı Bölümü, (bilal.elbir@hotmail.com), ORCİD:0000-0002-8865-1240.
Araş. Gör., İzmir Katip Çelebi Üniversitesi, Sosyal ve Beşeri Bilimler Fakültesi, Türk
Dili ve Edebiyatı Bölümü, (ortaculuduz_@hotmail.com), ORCİD:000-0002-8307-857X.

462

●

DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ

Girişİnsanın, bilinmeyeni merak etmesi, onun yaradılışından berisüregelen bir durumdur. Rüyalar bu anlamda insanoğlunun daima
ilgisini çeken ve anlamlandırmaya çalıştığı metafizik olgular olmuşlardır.
İlk dönemlerden günümüze kadar çeşitli dinî gruplar, toplumlar ve
kültürler için önem arz eden rüya, İslam medeniyeti çerçevesinde
Müslüman toplulukların da hayatında mühim bir yer teşkil etmiştir. Hz.
Peygamber’in, Hz. Yûsuf ve Hz. İbrahim’in rüyalarıyla alakalı Kur’an’daayetlerin bulunması, İslam kültüründe rüya kavramının ve rüyaların
yorumlanmasında etkili olmuş ve bu durum müstakil eserlerin
hazırlanmasına kaynaklık etmiştir, denilebilir. “Hadis mecmualarında
Kitâbü’r-rü’yâ ve Kitâbü Taʿbîri’r-rü’yâ başlığı altında Hz. Peygamber’in
rüyalarına ve yorumlarına yer verilmiştir” (Çelebi 2008: 307). İslam
kültüründe böylelikle varlığını devam ettiren rüya tabiri geleneği hayatın
her yerinde, toplumun her kademesinden insanın bir şekilde fikir sahibiolduğu bir mevzu olarak varlığını sürdürmüştür. Bu sebeple
tabirnamelerin etkisi yadsınamayacak derecededir.
Tabir, rüya yorma, yorumlama; tabirname ise rüyaların yorumunu yapan
kitap (Akalın vd. 2012: 2239) olarak tanımlanmaktadır. Tabirnameler enbasit tanımla, rüyada görülen türlü nesne ve olaylardan hareketle insanıngeleceğine dair yorumda bulunulan eserlerdir. Kütüphanelerde birçokörneği bulunan tabirnamelerin ve benzeri eserlerin yalnız İslam
medeniyetinde değil birçok farklı medeniyet ve kültürde örnekleri
bulunmaktadır.
“Bu türde ilk eserlerin M.Ö. 5000’li yıllarda Asurlular döneminde
yazıldığı bilinmektedir. Babilliler ve Asurlular, ölü ruhlarının rüyalarda
kötü tesirlere sebep olduklarına inanırlardı. Bu kötü cinlerden kurtulmak
için rüya tanrıçaları Mamu’dan yardım isterlerdi. Sümerlere ait tabletler
arasında da rüya tabirlerine rastlanmıştır. Bu konuda günümüze ulaşan
en eski eser, British Museum’da saklanan ve M.Ö. 2000 yılına ait olduğu
tahmin edilen bir Mısır papirüsüdür. Burada iki yüz farklı kavramıntabirine yer verilmektedir” (Bahadır 2017: 57). Arap edebiyatının en
tanınmış tabirnamesi, İbn Sîrîn’e ait olan Kitâbü’l-Ta’bîrü’l-Rü’yâ adlıeseridir. Bundan başka, İmam Nablusî’nin Tâ’tirü’l-Enam fî Ta’bîri’l-İbni Sîrîn’den Yapılan Rüya Tabirnameleri ve Tercümeleri Üzerine ● 463

Menam adlı eseri ilk kaynaklardandır. Bu iki eser, daha sonra yazılmış pek
çok tabirnameye kaynaklık etmiştir (Balaban 2014: 116).
Tabirname tercümelerinin dilleri genelde sanat kaygısı güdülmediği
için ve hitap ettiği kitle bakımından sade nesir diyebileceğimiz türdeyazılmaktadır. İncelediğimiz yazma bağlamında tabirnameler, günlük
dilde kullanılan “biber, soğan, sarımsak, tuz, ekmek; bulut, yağmur, dolu,
kar; çömlek, tandır, ocak; at, katır, deve” gibi sosyal hayatın farklı
alanlarına dair kelimeler içerebilmektedirler. Bu anlamda tabirnameler
kültür tarihi için de önemli eserler kategorisinde yer alırlar.
İbni Sîrîn ve Tercümeleriİbni Sîrîn, “654 yılında Basra’da dünyaya geldi. 651 veya 653’tedoğduğu da kaydedilir. İran’ın Cercerâyâ kasabasından olan babası Sîrîn,Hâlid b. Velîd’in Aynüttemr’i fethi esnasında elde edilen esirler arasındabulunuyordu. Enes b. Mâlik kendi payına düşen Sîrîn’i mükâtebe
usulüyle azat etmiştir. Annesi Safiyye de Hz. Ebû Bekir’in âzatlısıdır.
Otuz sahâbe ile görüştüğü kaydedilen İbni Sîrîn Huzeyfe b. Yemân, Zeydb. Sâbit, Hasan b. Ali b. Ebû Tâlib, İmrân b. Husayn, Ebû Hüreyre gibi
sahâbîlerden, Abîde es-Selmânî ve Kadı Şüreyh gibi tâbiîlerden ilim tahsiletmiştir. “İmam, hâfız” gibi unvanlarla anılan İbni Sîrîn, tefsir, şiir ve
hesap bilgisiyle de meşhur olmakla birlikte ilmî şahsiyetinde hadisçilik ve
fıkıh ağır basar. İlk dönemlerde daha çok muhaddis ve fakih olarak
tanınan İbni Sîrîn’in sonraki yüzyıllarda ilk rüya tabircilerinden biri
olarak anılması dikkat çekmektedir. Eserlerinin başlıcaları şunlardır:Ta’bîrü’r-rüyâ, Tefsîrü’l-ahlâmi’l-kebîr, Müntehabü’l-kelâm fî tefsîri’l-ahlâm,
Kitâbü’l-kelâm fî tefsîri’l-ahlâm, Tefsîrü ahlâmi’t-tefâ’ül, Tefsîrü ahlâmi’tteşâ’üm, Kâmûsü’l-ahlâm: Tefsîrün ebcedi li’r-rü’yâ’l-menâmiyye, Tefsîrü’lahlâm ve’r-rü’yâ, Tefsîrü’l-ahlâm, Külliyât-ı Ta’bîr-i Hâb” (Yücel 1999: 359).
Türk edebiyatında İbni Sîrîn’in eserinden yapılmış olan birçok
tabirname tercümesi bulunmaktadır. Bu tabirnameler, aynı eserden
tercüme olsalar da muhteva, dil hususiyetleri ve müstensihin tercihleridüşünüldüğünde birbirinden farklı birtakım özellikler gösterdiklerinden
dolayı her biri müstakil olarak değerlendirilmesi gereken eserlerdir.

464

●

DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ

Adem Balaban yaptığı çalışmada (Balaban 2014) kütüphanelerde
kayıtlı 7 adet İbni Sîrîn tabirnamesi tercümesi tespit etmiştir.
İncelediğimiz tabirnamenin künye bilgisine Balaban’ın bu çalışmasında
yer verilmiştir. Ancak eserin İbni Sîrîn’den tercüme olduğuna dairherhangi bir bilgi verilmemiştir. Bu çalışmada verilen diğer tüm
tabirnameler incelendiğinde İbni Sîrîn’e ait başka tabirnameler bulunması
muhtemel gözükmektedir. Diyarbakırlı Azmî’nin Miftâhü’l-Ma’ânî adlı
manzum eseri İbni Sîrîn’in yöntemiyle oluşturulduğu ifade edilmiştir
(Erdoğan 2012: 87-88). İbni Sîrîn tabirnamesi ve tercümeleri hakkında
tespit edebildiğimiz dört çalışma mevcuttur.1
Tabirnamenin Tanıtımı
Ankara Millî Kütüphane 06 Mil Yz A 478/1 numarada kayıtlı olanyazmanın tamamı 41 varak olup tabirname bölümü 1b-38a varakları
arasındadır. Eser, nesih hat ile yazılmıştır.2 Her varakta 17 satır
bulunmaktadır. Fizikî ölçüleri 178x120-147x77 mm. ebatındadır. Millî
Kütüphane kayıtlarına göre eser, Kadı Asker Şerîf Mehmed Molla Efendi
tarafından tercüme edilmiştir. Müstensihi temmet bölümünde
Muhammed b. Mustafa olarak kaydedilmiştir. İstinsah tarihi kütüphanekaydında 1260 (1843 m.) olarak verilmiştir.
Eserde bab isimleri (birinci bab, ikinci bab vb.) ve bablar içerisinde
farklı bir tabir yapılacak bölüme gelindiğinde yazılan “bir kimse…”
ifadesi kırmızı mürekkeple yazılarak eserin okunuşu kolaylaştırılmıştır.
Ayet ve hadislerin üzeri siyah mürekkeple çizilerek belirtilmiştir. Eser,
kısa bir hamdele ve salvele ile başladıktan sonra rüyaların tabiri, hangi
rüyaların tabir edilip edilemeyeceği, rüyanın peygamberlik katındaki yeri
1

Bahadır, Savaşkan Cem (2017),Rüyalar Kitabı: Hazâ Ta’bîr-nâme-i İbni Sîrîn, İstanbul:
Büyüyenay Yayınları.; Erdoğan, Arzu (1993), Türkçe Rüya Tabir-nâmeleri, ve İbn-iSîrîn’den Tercüme Edilen Bir Tabir-nâme, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi),
Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Ens., İstanbul.; Tabak, İbrahim (1999), İbnSîrîn’in Cevamiu’t-Tabir Fi’r-Rüya Adlı Eseri, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi),
Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Ens., Ankara.;Otugüzel, Abdurrahman (2018),
Tabir-nâme-i İbni Sîrîn-i Âfâkî Giriş-Metin-Sözlük-Tıpkıbasım, (Yayımlanmamış Yüksek
Lisans Tezi), Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Ens., Trabzon.
2
Yazmanın hattı kütüphane kaydında “rik’a” olarak kaydedilmiş olup bu bilgi
yanlıştır.

İbni Sîrîn’den Yapılan Rüya Tabirnameleri ve Tercümeleri Üzerine ● 465

ve kimlerin rüya tabiri yapabileceği hakkında bilgilendirme
yapılmaktadır. Devamında babların içeriğiyle alakalı bilgi verilir:…(1a) Bir kimse düş görse açılur anuñ ta˘bīri. Eyü düş görse şād ola, egeryād ise ŝaķınalar. Ammā düş didükleri peyġamberligin ķırķ altıncı
derecesin[den]dür ve daĥı peyġamber ģażretine nübüvvet ķırķ yaşında geldi.
Altmış üç yıl ˘ömr sürdü. Yigirmi üç yıl peyġamberlik ile geçirdi. Andan ŝoñra
dünyādan āĥirete intiķāl eyledi. Ammā her kim düş görse vācibdür bilmek.
Nitekim şerī˘at ˘ilmin bilmek gerekdür. İllā bir bölük kişi degül. Ģaķ Te˘ālābunları kelām-ı ķadīminde yād ķıldı. Ķavluhu Te˘ālā “ülā’ike ke’l-en˘āmi3” ilāāĥirihi. Ammā bu kitābuñ bābları elli üç bābdur.
Rüya tabiri ve yazılan tabirnamelerin İslam kültür hayatındaki yeri,
Kur’an’da geçen rüya ile ilgili ayetlerle ve sâdık rüyanın peygamberliğin
derecelerinden biri kabul edilmesiyle alakalıdır. “Peygamber Efendimiz’evahiy, risâletin ilk altı ayında Hira Dağı’nda sâdık rüya hâlinde tedrîcen
nüzûl etmiş, daha sonra sûrete çıkarak Cebrâil (as) vâsıtasıyla Nazm-ıCelîl tekmîl olunmuştur. ‘Rüyâ-yı sâdıka nübüvvet-i celîlenin kırk altı
cüzünden bir cüzdür.’ hadîs-i şerîfi bu hikmete mebnîdir. Diğer
peygamberlere de vahyin rüyâ-yı sâdıka şeklinde nüzûlü, rüyânın İlâhî
saltanatın ahkâmından olduğu hakîkatini işâret etmektedir” (Ceylan
2007: 73).
Tabirnamelerin genelinde olduğu gibi incelenen tabirname de “bab”
sistemiyle tasnif edilmiştir. Toplamda 53 bab olan eserde her bir bölümde
farklı nesne ve olayların rüya tabiri yapılmıştır. Bu bablarda hangi
rüyaların tabir edileceği eserin başında kısaca belirtilmiştir:1. Bāb: Düşüñ aŝlın ve yıllaruñ faŝlın bildirilmekdür. Gerçek ve yalan düşifarķ itmekdür.
2. Bāb: Mestūr kişinüñ ve kişinüñ düşin farķ itmekdür.
3. Bāb: Ģaķ Te˘ālā ģażretin ve Cebrāˇīl ve Mikāˇīl ve İsrāfīl ve Azrāˇīlģażerātın ve feriştehleri ve rıżvān ve peyġamberleri ve ˘arş ve kürsī ve gökleri ve
cennet ve cehennem ve ŝırāš ve mīzān ve ģesāb ve ķıyāmet görmekdür.
4. Bāb: Levģ-i maģfūž ve güneş ve ay ve yıldız ve yaġmur ve berķ ve šolu ve
buz ve gök gürlemek ve yıldırım ve buluš ve šuman görmekdür.
3

Araf / 7/179.

466

●

DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ

5. Bāb: Deñiz ve aķarŝu ve ķuru çay ve ģavż ve ırmaķ ve gemi ve keriz veģendek ve ķuyu görmekdür.
6. Bāb: Aydınlıķ ve şem˘ ve çarrāķ ve ķaranuluķ ve āteş görmekdür.
7. Bāb: Šaġ ve geçit ve yüce yerler ve ķum ve šaş ve šopraķ ve dīvār ve ev
yapmaķ ve šam görmekdür.
8. Bāb (derkenar): Sücūd ve muŝallā ve mescidde çerāġ yandurmaķ ve
minber ve mināre görmekdür.
9. Bāb: Būstān ve serā˘ ve nerdübān ve bāzārda dükkān ve ģamām degirmen
ve ŝofa ve dehlīz ve š˘a veģiŝār ve kerpiç ve kiremid görmekdür.
10. Bāb: Ŝandal ve kāfur ve gül ŝuyı ve gülāb ve misk ve ˘anber ve daĥı ĥoşķoķulı bāġlar ve za˘ferān ve ˘ūd ve gül ve sünbül ve ķaranfil ve ceviz ve zeytün
görmekdür.
11. Bāb: Pīr ve yigit ve ķul ve ķaravaş ve oġlan ve ķız ve ķarı ve ˘avrat veçirkin ķarı görmekdür.
12. Bāb: Ġusl ve ābdest ve teyemmüm ve rükū˘ ve sücūd ve namāz ve Ka˘beve ķaranuluķda du˘ā ķılmaķ ve tesbīģ ve tehlīl ve tekbīr ve istiġfār ve oruç šutmaķ
ve eźān oķumaķ ve ġazā ķılmaķ ve iķāmet ve vecģ ve ģarām ve kendini Ŝafā ile
Merve arasında görmek ve vaķfe ve Ģacerü’l-esved ve zekāt ve ša˘ām ve ŝadaķa
virmekdür.
13. Bāb: Ķāēı ve ģalīfe ve imām ve ģākim ve ĥatīb ve müˇeźźīn ve šabīb ve
zencīr ve ķurbān görmekdür.
14. Bāb: Ķalem ve ķalemdān ve devāt ve muŝģaf ve nāme ve menşūr vemürekkeb görmekdür.
15. Bāb: Ādem ve ādemlerüñ başın ve endāmların görmek ve balġam ķusmaķ
ve aġlamaķ ve gülmek ve misvāk ve hilāl görmekdür.
16. Bāb: Ķapu ve kilīt ve kürsī ve taĥt ve ŝandıķ ve şadırvān ve yaŝdıķ vedöşek ve giysi ve beşik ve maģmil ve çardaķ ve çadır görmekdür.
17. Bāb: Çölmek ve tandır ve ocaķ ve kömür ve tütün ve çanaķ ve daĥı šabaķ
görmekdür.
18. Bāb: Yer depretmekdür.
19. Bāb: Ķan aldırmaķ ve yazı yazmaķ ve ģacāmat ve kitābet itmekdür.

İbni Sîrîn’den Yapılan Rüya Tabirnameleri ve Tercümeleri Üzerine ● 467

20. Bāb: Bevl ve ġāˇiš ve ģades ve neces üzerine oturmaķ
21. Bāb (derkenar): Aġaçlar ve yemişler görmekdür.
22. Bāb: Soġan ve ŝarımsak ve büber ve šuz ve ŝaman ve ŝamanlıķ ve aġuzve ot içmek ve süd ve peynir yemekdür.
23. Bāb: Ĥīz ve šatlu ve ķand ve nebāt ve şeker ve šuzluķ görmekdür.
24. Bāb: Güvariş yemek ve şarāblar görmek ve aĥsırmaķdur.
25. Bāb: Cevher ve incü ve yāķut ve ģāl ve bilezik ve dirhem ve gümüş ve
altun ve baķır ģavān ve legen ve yüzük ve zümürrüd görmekdür.
26. Bāb: Kürk ve esvāb ve ˘imāme ve üsküf ve tāc ve cübbe ve destār ve şalvār
ve mīzār ve etek ve çorab ve başmaķ ve ķuşaķ ve šaylasan ve yaġmurluķ penbe
bezi ve ibrişim bezi görmekdür.
27. Bāb: Nikāģ öpmek ve ķoçmaķ ve daģı ve cimā˘ ķılmaķdur.
28. Bāb: İp ve igne ve bend ve ilik ve meflūc görmekdür.
29. Bāb: Silāģ ve seki ve siper ve teber ve ŝavaş ve cenk itmek ve ģançer vebıçaķ ve ustura ve belek ve kūs ve šabl ve baġlama ve çevgān ve zırģ ve ķılıç veayna ve šalāķa and içmekdür.
30. Bāb: İbrişim güli ve yüñle penbe görmekdür.
31. Bāb: ˘Aŝā görmekdür.
32. Bāb: Zindān ve ķafes ve ķabristān ve uluları ve sin ķazmaķ ve ölmek ve
evinde cenāze görmekdür.
33. Bāb: Deprilmek ve öldürmek ve aġaçla ve ķamçıyla dögmek.
34. Bāb: Düdük ve def ve çeng ve çegāne ve ķopuž ve sašranç görmekdür.
35. Bāb: Yolda dāne dökmek ve taģıl ve onı çuvala ķoymaķ ve ŝatmak veŝatun almaķ ve ķurutmaķdur.
36. Bāb: Hevāda uçmaķ ve ķonmaķ ve hevāda sarāy yapmaķdur.
37. Bāb: Yırtıcı canavarlar ve ģayvānlar söylemekdür.
38. Bāb: Elini cifanla yumaķdur.
39. Bāb: Esbāb yaratmaķ ve ķorķmaķ ve yırtıcı ģayvānlar ziyān eylemek vešušuşmaķdur ve hilāl görmekdür.
40. Bāb: At ve ķašır ve ģımār ve deve görmekdür.

468

●

DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ

41. Bāb: Ķoç ve ķoyun ve ķuzı ve oġlaķ ve keçi ve ķaŝab görmekdür.
42. Bāb: Šaġlarda eti yenür canavarları görmek geyik ve šavşan gibi.
43. Bāb: Ŝıġır buzaġusın görmek ve ŝaġmaķdur.
44. Bāb: Fil ve ķañlı görmekdür.
45. Bāb: Toñuz ve fare ve keler ve yılan ve porsuķ ve ejderha ve örümcek ve
˘aķreb görmekdür.
46. Bāb: Arslan ve ķaplan ve ayu ve ķurd ve sırtlan görmekdür.
47. Bāb: Ķuşlar görmekdür.
48. Bāb: Arı ve çekirge ve ķarınca ve ķalan ufaķ canavarları görmek. Pire vekehle gibi.
49. Bāb: Balıķ ve ķurbaġı ve yengeç ve ŝu canavarların görmekdür.
50. Bāb: Dīv ve perī ve şeyšān ve deccāl ve put ve ģac görmekdür.
51. Bāb: Żanā˘at ehlin görmekdür.
52. Bāb: Dügün ve ķonaķlar görmekdür.
53. Bāb: Ķur’ān-ı ˘ažīmü’ş-şān tilāvet itmek.
1. ve 2. bablarda rüya, rüya çeşitleri, kimlerin rüyasınınyorumlanabileceği, iyi ve kötü düş hakkında bilgiler yer almaktadır.
Tabirnamelerde “genellikle kendisinden rüya yorumu rivayet edilen üçönemli şahıs zikredilmektedir. Bunlar Dânyâl peygamber, Ca’fer bin Sîrîn
ve İmâm-ı Ca’fer-i Sâdık’tır. Bu şahıslara baktığımızda bunların rüya
yorumlarının birçok tabirnameye kaynaklık ettiğini görmekteyiz”(Balaban 2014: 116). İncelenen eserin üçüncü babında rüyada Allah’ı
görmenin 7 farklı sonuca delalet ettiği söylenir ve Dânyâl peygamber ileİbni Sîrîn’in konu üzerine tabirleri verilir:“Ģaķ Te˘ālā ģażretin görmek yedi
vech üzredür. ˘Afvdur, raģmetdür, ve ni˘metdür ve kerāmetdür ve selāmetdür veistiġfārdur ve belādan emīn olmaķdur. Ammā Dānyāl Peyġamber buyurdı:‘ĢaķTe˘ālā ģażretin görmek ˘izzetdür. Zāhidlere iĥlāŝ ġāzīlere şehādetdür ve ķullaraāzād olmaķdur ve esīrlere İslām’dur.’ Ammā İbn-i Sīrīn eydür: ‘Her kişi ĢaķTe˘ālā ģażretin görse ol kişi cennete yaķın ola ve cemī˘ ġuss[a]dan emīn ve
cehennem ˘azābından emīn ola’.”Diğer bütün bablarda ise düşte görülen
olaylar ve nesneler üzerinden birtakım yorumlar yapılarak bu tabirlerİbni Sîrîn’den Yapılan Rüya Tabirnameleri ve Tercümeleri Üzerine ● 469

ayrıntılı şekilde anlatılır. Örnek teşkil etmesi açısından 4. bab şuşekildedir.
“…(8a)Dördinci Bāb Levģü’l-maģfūž ve güneş ve ay ve yıldız ve yaġmur
ve ķar ve šolu ve buž ve (8b) yıldırım ve gök gürlemek ve buluš ve duman
görmekdür. Bir kimse Levģü’l-maģfūž görse Ģaķ Te˘ālā Ģażretinüñ ˘ilminögrene. Bir kimse güneşi kendi yanında görse ya evinde görse devlet ve ˘izzet bula.
Bir kimse güneş kendüye secde ķılur görse ol kişi pādişāhlıġa lāyıķ ise pādişāh olaveyā ˘izzet ve devlet bula. Ol şehrüñ pādişāhı ˘ādil ola. Ķamu eli ve rüˇyetime˘mūr ola. Bir kimse güneş šušulmuş görse ol vilāyetüñ pādişāhına belā ve āfetirişe. Bir kimse güneşi ġāyet ısıcaķ görse ol yıl ĥalķ renclü ola daĥı ol vilāyetüñpādişāhından ĥalķa hemm ve žulm irişe. Bir kimse ayı kendi yanında görse ya
kendini secde ķılur görse ya evine inse ululuġa irişe ve vilāyetin bula ve eline çoķmāl gire ve daĥı nekim göñlü murādı vār ise Ģaķ Te˘ālā vire ve bu düşi gören
ra˘iyyet ise sulšān ķatında ģāżır šura ġarīb ise vašanına irişe oġul umūdı var iseĢaķ Te˘ālā oġul vire ve bu düşi gören eyü baĥtlu ola ve ˘avrat ala ve ˘avrat görsebaĥtlu ere vara. Bir kimse ayı nurlu (9a) görse sulšān ˘ādil ola. Sāˇir ĥalķınuñ fi˘lieyü ola. Bir kimse ayı dutulmuş görse bitlüdür. Bir kimse ayı ve güneşi görmekde
bir teˇvīl daĥı var[d]ır. Görse kim güneş nūrı aña šoķınur. Ol kişi bir pā[d]işāhlık
bula. Bir kimse güneşi kendi elinde görse ol ķadar rūşen ola ve rāģat bula vegüneşi gökde ve nūrı kendüye šoķınur görse ol vilāyetüñ pādişāhınuñ heybeti
gire. Bir kimse evinde güneş görse ˘avratı yoķ ise ˘avrat ala ve ulu kimse ise ni˘metŝāģibi ola. Bir kimse ayı azacaķ nūrlu görse yel ķatı eser görse šoz šopraķ ile ķarışır
görse ol vilāyete yaġı gele ve ˘aźāb ve āfāt ve ŝayruluķ ola. Bir kimse ŝabā yelin
eser görse devlet ve nuŝret bula. Bir kimse nesīm yelin eser görse şifā ve şāzlıķdur.
Bir kimse şimāl yelin eser görse rāģatlık ve ni˘metdür. Ve ķasāvetden ĥalāŝ
olmaķdur. Bir kimse cünūb yelin eser görse ġuss[a]dan ĥalāŝ ola daĥı eyi ĥayrlarişide. Ķar ya šoluysa eline mīrās gire. Bir kimse yaz günlerinde buz görseni˘metdür ve yese eline māl girmekdür. Bu düşi (9b) ķış zamānı görse ol yıl ķış
ziyāde ola ve zaģmet ve meşaķķatdür. Bir kimse gök gürler ve yıldırım ve yaġmur
ve yel ve ķaranlıķ bunları görse ol vilāyete üç dürlü nesne gele ķaģš ve müfācātve šā˘ūn. Bir kimse buludı arķasına yüklenmiş görse pādişāhlıķ bula. Ve daĥı bu
cihānda her ne dilegi var ise Ģaķ Te˘ālā vire. Buluš yere iner görse ya eliyle šutsa
˘ilm-i ģikmet ögrene. Bir kimse duman görse emīnlik ola daĥı ucuzluķ ola. Bir
kimse ķara duman görse ķayġulu ola ve daĥı ķara buluš daĥı yaramazdur.”

470

●

DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ

İbni Sîrîn’e Ait İki Ta’bîr-nâme Tercümesinin Karşılaştırması
Yukarıda İbni Sîrîn tercümesi olan tabirnameler hakkında yapılançalışmalar dipnotta belirtilmişti. Savaşkan Cem Bahadır, “Rüyalar Kitabı
Hazâ Ta’bîr-nâme-i İbni Sîrîn” adlı çalışmasında belirttiği nüsha
bilgilerini Adem Balaban’ın makalesinden alıntılamıştır. Bahadır’ınçalışmasında İbni Sîrîn tercümesi olan 7 nüshanın katalog bilgisi
verilmiştir. Bu nüshalara ek olarak tespit ettiğimiz 10 nüshayla berabereserlerin katalog bilgileri şu şekildedir:
Tabirnâme, Millî Kütüphane, 06 Mil Yz A 1729/1’de kayıtlıdır.
Müstensihi Abdullah bin Muslihiddin’dir. İstinsah tarihi H. 1157’dir. 47
varak olup hattı nesihtir. Ölçüleri 210x1140; 160x90 mm’dir.
Tabirnâme-i İbni Sîrîn-i Afakî, Millî Kütüphane, 06 Mil Yz A
2366’da kayıtlıdır. Yazarı Şeyh Ali bin Şeyh Abd-Allah Muhammed bin
Hasenî el-Mavsilî’dir. İstinsah tarihi belli değildir. 141 varak olup hattı
harekeli nesihtir. Ölçüleri 166x105; 105x62 mm’dir.
Terceme-i Tuhfetü’l-Mulûk, Çorum Hasan Paşa İHK, 19 Hk 3099’dakayıtlıdır. Yazarı, müstensihi, yazım ve istinsah tarihi belli değildir. 67
varak olup hattı nesihtir. Ölçüleri 195x115; 125x60 mm’dir.
Tabirnâme, MKYB, 06 Mil Yz A 6525’te kayıtlıdır. Yazarı İbniSîrîn’dir. Yazım ve istinsah tarihi belli değildir. 55 varak olup hattı nesih
sülüstür. Ölçüleri 155x115; 125x60 mm’dir.
Tabirnâme, SYEK, Ayasofya 1734’te kayıtlıdır. Müstensihi Hüsrev
bin Abdullah’tır. H. 982’de istinsah edilmiştir. İbni Sîrîn’den tercüme
edilmiştir. Eser 90 varaktır. Ölçüleri 15x22; 8,5x15 cm’dir.
Tabirnâme, Nuruosmaniye Yazma Eserler Kütüphanesi, 34 Nk
4982/4’te kayıtlıdır. Müstensihi ve istinsah tarihi belli değildir. Eser 27
varaktır.
Tabirnâme-i İbni Sîrîn, SYEK, Bağdatlı Vehbi Efendi Bölümü,
Nu:948.
Tabirnâme, Millî Kütüphane, 06 Mil Yz A 2922/1’de kayıtlıdır.
Müstensihi Sıdkî’dir. 5b-48b arası tabirname kayıtlı olup hattı nesihtir.
Ölçüleri 210x155-170x115 mm’dir.

İbni Sîrîn’den Yapılan Rüya Tabirnameleri ve Tercümeleri Üzerine ● 471

Tabirnâme, Millî Kütüphane, 06 Mil Yz A 97’de kayıtlıdır. 1b-28b
arası tabirname kayıtlı olup hattı nesihtir. Ölçüleri 210x145-150x100
mm’dir.
Tabirnâme, Millî Kütüphane,06 Mil Yz A 906/2’de kayıtlıdır. 14a66b arası tabirname kayıtlı olup hattı nesihtir. Ölçüleri 212x153-162x85
mm’dir.
Tabirnâme, Millî Kütüphane, 06 Mil Yz A 8103’te kayıtlıdır. 60 varak
olup hattı nesihtir. Ölçüleri 207x145 - 139x80 mm’dir.
Tabirnâme, Millî Kütüphane, 06 Mil Yz A 7143/1’de kayıtlıdır. 1b56a varakları arası tabirname kayıtlı olup hattı nesihtir. Ölçüleri 205x145- 140x90 mm’dir.
Tabirnâme, Millî Kütüphane, 06 Mil Yz A 6699/1’de kayıtlıdır. 1b16b arası tabirnâme kayıtlı olup hattı nesihtir. Ölçüleri 218x168 - 190x130
mm’dir.
Tabirnâme, Millî Kütüphane, 06 Mil Yz A 6000’de kayıtlıdır. 76 varak
olup hattı nesihtir. Ölçüleri 175x115 - 115x69 mm’dir.
Tabirnâme, Millî Kütüphane, 06 Mil Yz A 3625’te kayıtlıdır. 24 varak
olup hattı taliktir. Ölçüleri 157x115 - 125x90 mm’dir.
Tabirnâme, Millî Kütüphane,06 Mil Yz A 2511/2’de kayıtlıdır. 31b89b varakları arası tabirname kayıtlı olup hattı nesihtir. Ölçüleri 167x106107x57 mm’dir.
Tabirnâme, Millî Kütüphane,06 Mil Yz Cönk 58/4’te kayıtlıdır. 140165 varaklar arası tabirname kayıtlı olup hattı rikadır. Ölçüleri 155x120125x100 mm’dir.
Yukarıda nüshaları verilen eserlerin varak sayılarında da görüldüğü
üzeretabirnamelerin bab
sayılarında
ekseriyetledeğişiklik
olabilmektedir. İncelediğimiz ve Bahadır’ın yayımlamış olduğu
tabirnamede bab sayıları ve babların içerdiği konular bakımından
farklılık göstermektedir. Bahadır’ın yayımladığı yazmanın müstensihi vemütercimi belli değildir. Eser 1658 senesinde istinsah edilmiş ve toplamda
32 babdan oluşmaktadır. İncelediğimiz tabirnamenin 53 bab oluşu, aynı
eserden tercüme olan iki yazmanın arasında birtakım farklar olduğunu
göstermektedir. Tabirname nüshalarındaki farkları ortaya koyabilmek

472

●

DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ

için bu iki eserin bablarındaki farklılıklar aşağıda maddeler halinde
gösterilmiştir. Eser isimlerini zikretmede kolaylık sağlanması açısından
incelenen tabirname “A”, Bahadır’ın çalışması ise “B” olarak sembolize
edilmiştir. Bablar arasındaki farklılık şu şekildedir:
1. Bab iki eserde de benzerdir. A’da gerçek ve yalan rüyalarıntürlerinden bahsedilirken B’de rüyanın kuralları ve adabı açıklanır.
A’da 2. bab Müslüman ve gayrimüslim düşünden bahsederken B’deise bu babda Allah’ı melekleri ve peygamberleri düşte görmenin tabiri
yapılır.
A’da 3. babda Allah’ı, melekleri, peygamberleri, cennet ve
cehennemi, gökleri, mizan, hesap ve kıyamet gününü görmenin tabiri
yapılır. B’de bu bab gökleri, kıyamet gününü, cennet ve cehennemi, mizanve hesap, akıl ve aşkı düşte görmenin tabirine ayrılmıştır.
A’da 4. Babda levh-i mahfuz, güneş, ay, yıldız, yağmur, yıldırım, gök
gürlemesi, buz, dolu, şimşek gibi göğe ait unsurları rüyada görmenintabiri yapılır. B’de ise gökleri, güneşi, ayı, yıldızları ve burçlar, yağmur,sel, dolu, tufan, buz, duman gibi göğe ait unsurlar 4 ve 5. babların içerdiği
konulardır.
A’da 5. babda deniz, akarsu, çay, ırmak gibi su ile ilgili kavramlarıntabiri yapılırken bu tarz kavramlar B’de 6. babda açıklanmıştır.
A’da 6. babda aydınlık, mum, karanlık ve ateş gibi kavram ve
nesnelere ayrılırken B’de bunlar 7. babda açıklanmıştır.
A’da 7. bab dağ, geçit, yüce yerler, kum, taş, toprak, duvar görmenintabiri yapılır.B’de bu bölüm 8. babda açıklanmış ve buna ek olarak virane
yerler, yer sarsıntısı, mağara, zindan görmenin de tabiri yapılmıştır.
A’da 8. babda secde etmek, musalla, minare gibi Müslümanlığa ait
terimlere ayrılırken B’de 9. bab bu kavramlara ayrılmıştır. Ayrıca B’de bu
babda şehir, kale, hamam, dükkân, gölge ve değirmen gibi unsurları
rüyada görmenin tabiri yapılmıştır.
B’de 9. babda açıklanan kavramların benzeri A’da 9. babda
açıklanmıştır.
A’da 10. bab sandal, gül suyu, misk ve anber, güzel kokulu bahçeler,karanfil, ceviz, zeytin gibi nesnelere ayrılırken B’de bu bölüm 11. babdaİbni Sîrîn’den Yapılan Rüya Tabirnameleri ve Tercümeleri Üzerine ● 473

kaydedilmiştir. B’nin 10. babında ise saray, dam, duvar, kapı, kapı eşiği,çadır, sandalye gibi nesneleri görmenin tabiri yapılmıştır.
A’da 11. bab yaşlı ve genç birçok türde insan görmeye ayrılırken bu
bölüm B’de 12. babda verilmiştir. Ayrıca B’nin 12. babında padişah,vezirler, kadılar, devlet adamları, hatip, imam, müezzin gibi çeşitli
şahısları görmenin tabiri yapılmıştır. Bu kişileri görmenin tabiri A’da 13.
babda yapılmıştır.
A’da 12. babda güsul, abdest, teyemmüm, namaz, Kabe, dua etmek,
oruç tutmak, gaza yapmak, Safa ile Merve, Hacerü’l-esved gibi fiil ve
nesneleri görmenin tabiri yapılırken bu bölüm B’de 16. babda
anlatılmıştır.
A’da 14. babda yapılan kalem, divit, mushaf, gibi kavramların tabiri
B’de 13. babda yapılmıştır.
A’da 15. babda âdem ve âdemlerin başını görmek, balgam kusmak,ağlamak, gülmek, misvak ve hilal görmenin tabiri yapılırken bu babınkarşılığı B’de bulunmamaktadır.
A’da 16. babda kapı, kilit, taht, sandık, yastık, döşek, beşik, döşek,çardak çadır gibi nesneler görmenin tabiri yapılır. B’de bu babın benzeri
tabirler 10. babda yapılmaktadır.
A’da 17. babda çömlek, tandır, ocak, kömür, tütün, çanak, tabakbenzeri nesnelerin tabiri yapılırken B’de bu babın karşılığı yoktur. Yine
A’da 18. Babda yer direnmenin tabiri yapılırken B’de bu babın da karşılığı
bulunmamaktadır.
A’da 19. babda kan aldırmak, yazı yazmak ve hacamat etmenin tabiri
yapılır. B’de bu tarz rüyaların karşılığı 15. babın bir bölümünde yapılır.
A’da 20. babda abdestini yapmak, hades ve necas üzerine oturmanıntabiri yapılır. Bu babın B’deki karşılığı 15. babın bir bölümünde verilir.
A’da 21. babda ağaçlar ve yemişler görmenin tabiri yapılır. B’de bu
nesnelerin tabiri 17. babdadır.
A’da 22. babda soğan, sarımsak, biber, tuz, saman, samanlık gibi
nesneler görmenin;ot içmek, süt ve peynir yemenin tabiri yapılır. B’de bu
bölümün benzeri tabirler 18. babda yapılmıştır.

474

●

DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ

A’da 23. babda tatlı, şeker, bitki ve tuzluk görmenin tabiri yapılır.
B’de bu bölümün karşılığı yoktur.
A’da 24. babda güvariş yemek, şarap görmek ve aksırmanın tabiri
yapılır. B’de 19. babın bir bölümünde yalnızca şarap içmenin tabiri
yapılmaktadır.
A’da 25. babda cevher, inci, yakut, bilezik, gümüş, altın, bakır, yüzük
ve zümrüt gibi kıymetli nesneleri görmenin tabiri yapılır. B’de bu babınkarşılığı 20. babdadır.
A’da 26. babda kürk, üsküf, destar, şalvar, çorap, kuşak, ibrişim bezi
benzeri nesneleri görmenin tabiri yapılır. B’de bunu bölümün karşılığı
giyilecek nesnelerdeki bazı farklarla 21. babda yapılmıştır.
A’da 27. babda nikâh yapmak, kucaklaşma ve cinsel ilişkiye girmenintabiri yapılır. B’deki karşılığı 22. bab iken ayrıca bu babda gülmek,ağlamak, eğlenmek ve sopa görmenin de tabiri yapılmaktadır.
A’da 28. babda ip, iğne, iplik ve felç olmanın tabiri yapılır. B’de
rüyada felç olmanın karşılığı bulunmazken 20. babın bir bölümünde
dikim işi yapmanın tabiri anlatılmaktadır.
A’da 29. babda silah, siper, hançer, bıçak, ustura, kılıç, ayna gibi
nesneler görmek ve savaşmanın tabiri yapılır. Bu bölümün karşılığı B’de
23. babdadır.
A’da 30. babda birtakım kumaşları görmenin tabiri yapılırken B’dekarşılığı yoktur.
A’da 31. babda asa görmenin tabiri yapılırken B’de 22 babda sopa
görmenin tabiri anlatılır.
A’da 32. babda zindan, kafes, kabristan, cenaze görmek ve ölmenintabiri yapılır. Bu rüyaların B’deki karşılığı ise 31. babdadır.
A’da 33. babda birini öldürmek, ağaçla ve kamçıyla dövmenin tabiri
yapılır. B’de bu bölümün benzeri 31. babdadır ancak birini dövmenintabiri verilmemiştir.
A’da 34. babda düdük, def, çeng, kopuz ve satranç görmenin; 35.
babda yola dâne dökmek, tahılı çuvala koymak, satmak, satın almak ve
kurutmanın tabiri yapılır. Bu babların B’de karşılığı bulunmamaktadır.

İbni Sîrîn’den Yapılan Rüya Tabirnameleri ve Tercümeleri Üzerine ● 475

A’da 36. babda havada uçmak, bir yere inmek ve havada saray
yapmanın tabiri yapılmaktadır. Bu babların karşılığı B’de 24. babın birbölümünde verilmektedir.
A’da 37. babda yırtıcı canavarlar ve hayvanları konuşurken
görmenin tabiri yapılır. B’de bu babın karşılığı 24. babda vahşi kuşlarlakonuşmak olarak verilir.
A’da 38. babda elini cifanla yıkamak ve hilal görmenin tabiri yapılır.
B’de bu bölümün karşılığı yoktur.
A’da 39-49. bablar arasında çeşitli canavarlar ve hayvanları görmenintabiri yapılmaktadır. B'de ise 25-28. bablar arası ufak farklar olmakla
beraber benzer hayvan ve canavarların tabiri yapılır.
A’da 50. babda dev, peri, şeytan, deccal, put ve hac görmenin tabiri
yapılır. B’deki karşılığı ise 29. babdır.
A’da 51. babda zanaat ehli kimseleri görmenin tabiri yapılmaktadır.
B’de ise son bölüm olan 33. babda hâkim olmak, cellat olup adamöldürmek, padişaha sohbet arkadaşı olmak, aynaya bakmak; ev, saray,
cami, köprü, han, camiye minare yapmayı görmenin tabiri yapılmaktadır.
A’da 52. babda düğün ve konaklar görmenin tabiri yapılır. B’de 22.
babın bir bölümünde düğün yapmanın tabiri verilmektedir.
A’nın son bölümü olan 53. babda, rüyada çeşitli sureleri okumanınneye delalet ettiği söylenir. Bu tabirler B’de 32. babda verilmiştir.
Sonuç
Hazırlanan çalışmada Ankara Millî Kütüphane 06 Mil Yz A 478/1
numarada kayıtlı tabirname incelenmiştir. İbni Sîrîn’den tercüme olanyazmanın babları tanıtılmış, bir babı da örnek olarak çeviri yazı ile
aktarılmıştır. İbni Sîrîn’e ait rüya tabirnamesi tercümelerinin
kütüphanelerimizde nüshaları mevcuttur. Bu tercümeler hakkında dahaönce yapılan çalışmalarda 7 nüsha tespit edilmişken, incelememizde 10
nüshaya daha ulaşılmış olup toplamda 17 nüsha belirlenmiştir. Eserin,İbni Sîrîn’den tercüme olan başka bir tabirnameyle bab tasnifi açısından
farkları gösterilerek karşılaştırması yapılmıştır. Muhteva bakımından

476

●

DİVAN EDEBİYATI ARAŞTIRMALARI DERGİSİ

aynı olan konular, iki eserde farklı bablarda bulunabilmekte veya aynı
bablarda tabiri yapılan rüyaların eksik veya fazla tabiri olabilmektedir.
İncelenen tabirname ile karşılaştırma yapılan diğer İbni Sîrîn
tercümesi arasında bab sayıları ve bab içeriklerinde de bazı farklarbulunmaktadır. Çalışmanın içerisinde incelenen tabirname A harfi ile
sembolize edilirken karşılaştırma yapılan diğer tabirname B harfi ile
gösterilmiştir. A’da toplam 53 bab bulunurken aynı eserden tercüme olandiğer tabirname 33 babdan oluşmaktadır. Bab sayılarındaki bu farklılık
tabiri yapılan bazı nesne ve konularda da farklılık olmasına sebepolmuştur. Örneğin A’da farklı bablar içerisinde “balgam kusmak, misvak,
hilal, çömlek, ocak, kömür, tütün, çanak, tabak, yer depretmek, tatlı,şeker, bitki, tuzluk, adem ve ademlerin başını görmek” gibi konularıntabiri B’de verilmemiştir. B’de olan “virane yerler, yer sarsıntısı, mağara,zindan, kale, hamam, dükkân, gölge ve değirmen” görmenin ise A’databiri yapılmamıştır.
Müstensih farkları oldukça bariz olan bu iki yazma düşünüldüğünde
İbni Sîrîn tercümelerinin hepsi arasında yapılacak daha kapsamlı bir
inceleme ve karşılaştırmayla bu tarz eserlerdeki farklar daha iyi şekilde
ortaya çıkarılabilecektir.

İbni Sîrîn’den Yapılan Rüya Tabirnameleri ve Tercümeleri Üzerine ● 477

Kaynakça
AKALIN, Haluk Şükrü vd. (2011), Türkçe Sözlük, Ankara: Türk Dil Kurumu
Yayınları.
BAHADIR, Savaşkan Cem (2017), İbni Sîrîn Rüyalar Kitabı - Hazâ Ta’bîr-nâmei İbni Sîrîn, İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
BALABAN, Adem (2014),“Türkçe Yazma Tabirnameler”,Dil ve EdebiyatEğitimi Dergisi, 9, 112-132.
CEYLAN, Ömür (2000), Tasavvufî Şiir Şerhleri, İstanbul: Kapı Yayınları.
ÇELEBİ, İlyas (2008),“Rüya”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi,35,İstanbul: 306-309.
ERDOĞAN, Arzu (1993), Türkçe Rüya Tabir-nâmeleri, ve İbn-i Sîrîn’den Tercüme
Edilen Bir Tabir-nâme, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi),İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
ERDOĞAN, Mehtap (2012), “Rüya Tabirine Dair Bir Manzume: Diyarbakırlı
Azmî’nin Miftâhu’l-Ma’ânî’si” Uluslararası Sosyal Araştırmalar
Dergisi, C: 5, S: 21.
Kadı Asker Şerîf Mehmed Molla Efendi, “Ta'bir-nâme”, 06 Mil Yz A 478/1,
Millî Kütüphane, Ankara.
OTUGÜZEL, Abdurrahman (2018), Tabir-nâme-i İbni Sîrîn-i Âfâkî Giriş-MetinSözlük-Tıpkıbasım,(Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi),Trabzon:
Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
TABAK, İbrahim (1999), İbn Sîrîn’in Cevamiu’t-Tabir Fi’r-Rüya Adlı Eseri,(Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Ankara: Gazi Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü.
YÜCEL, Ahmet (1999),“İbn Sîrîn”,Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 20,İstanbul: 358-359.