Imtihon toifasi(Qurilish ishlari)
Amaliy imtihonboʻyicha darslik

Ver.20220908

5-bob: Qurilish uchastkalarida qoʻllanadigan asboblar, mashinalar, materiallar vaoʻlchov uskunalari haqidagi bilimlar
5.1 Karkas qurilishi ................................................................................................ 126
5.1.1 Qurilish mashinalari............................................................................... 126
5.1.2 Havoza qurish ishlari ............................................................................. 128
5.1.3 Poʻlat karkaslash ishlari ........................................................................ 132
5.1.4 Poʻlat armaturalash ishlari (armatura ishlari) ........................................ 133
5.1.5 Armaturani ulash ishlari ......................................................................... 137
5.1.6 Payvandlash ishlari ............................................................................... 139
5.1.7 Opalubka oʻrnatish ................................................................................ 140
5.1.8 Nasos bilan beton quyish ishlari ........................................................... 143
5.1.9 Duradgorlik ishlari ................................................................................. 146
5.2 Ichki va tashqi konstruksiya............................................................................. 148
5.2.1 Suvoq ishlari .......................................................................................... 148
5.2.2 Boʻyoq ishlari ......................................................................................... 150
5.2.3 Tom yopish ishlari.................................................................................. 152
5.2.4 Arxitektura metall list ishlari................................................................... 153
5.2.5 Plitka terish ishlari ................................................................................. 154
5.2.6 Ichki pardoz ishlari ................................................................................ 155
5.2.7 Ichki yuza ishlari .................................................................................... 156
5.2.8 Fitting ishlari .......................................................................................... 158
5.2.9 Rom oʻrnatish ishlari.............................................................................. 158
5.2.10 Poliuretan sochma koʻpik bilan izolyatsiyalash ishlari ........................ 158
5.2.11 Gidroizolyatsiya ishlari......................................................................... 159
5.2.12 Tosh terish ishlari ................................................................................ 160
5.3 Umumiy asboblar, mashinalar, materiallar va oʻlchov uskunalari
5.3.1 Elektr asboblari ..................................................................................... 162
5.3.2 Qazish/tekislash/zichlash ...................................................................... 165

5.3.3 Maketni belgilash/Belgilash asboblari ................................................... 167
5.3.4 Oʻlchash/Tekshirish ............................................................................... 168
5.3.5 Kesish/Bukish/Uzish.............................................................................. 170
5.3.6 Urish/Tortish .......................................................................................... 171
5.3.7 Toʻldirish/silliqlash/parmalash................................................................ 172
5.3.8 Mahkamlash/oʻrnatish ........................................................................... 173
5.3.9 Qorishtirish/aralashtirish ....................................................................... 175
5.3.10 Quritish/Tayyorlash.............................................................................. 175
5.3.11 Ishqalash ............................................................................................. 176
5.3.12 Predmetlarni tashish ........................................................................... 177
5.3.13 Osish/Koʻtarish/Tortish ........................................................................ 178
5.3.14 Ishchi platformalar/Narvonlar .............................................................. 180
5.3.15 Tozalash .............................................................................................. 181

6-bob: Qurilish uchastkasi ishlari haqidagi bilimlar
6.1 Qurilish uchastkalari uchun umumiy masalalar............................................... 182
6.1.1 Qurilish ishlarining xususiyatlari ............................................................ 182
6.1.2 Qurilish rejasi ........................................................................................ 183
6.1.3 Qurilishni boshqarish............................................................................. 184
6.1.4 Qurilishdan oldingi tayyorgarlik ............................................................. 185
6.1.5 Maketni belgilash (belgi qoʻyish) ........................................................... 186
6.2 Har bir mutaxassislik boʻyicha qurilish bilimlari ............................................... 187
6.2.1 Havoza qurish ishlari ............................................................................. 187
6.2.2 Poʻlat karkaslash ishlari ........................................................................ 189
6.2.3 Poʻlat armaturalash ishlari (armatura ishlari) ........................................ 191
6.2.4 Armaturani ulash ishlari ......................................................................... 194
6.2.5 Payvandlash ishlari ............................................................................... 196
6.2.6 Opalubka oʻrnatish ................................................................................ 197

6.2.7 Nasos bilan beton quyish ishlari ........................................................... 199
6.2.8 Boʻyoq ishlari ......................................................................................... 200
6.2.9 Suvoq ishlari .......................................................................................... 202
6.2.10 Duradgorlik ishlari ............................................................................... 203
6.2.11 Tom yopish ishlari ................................................................................ 206
6.2.12 Arxitektura metall list ishlari................................................................. 207
6.2.13 Plitka terish ishlari ............................................................................... 209
6.2.14 Ichki pardoz ishlari .............................................................................. 210
6.2.15 Ichki yuza ishlari .................................................................................. 211
6.2.16 Fitting ishlari ........................................................................................ 213
6.2.17 Romlarni oʻrnatish ishlari..................................................................... 214
6.2.18 Poliuretan sochma koʻpik bilan izolyatsiyalash ishlari ........................ 215
6.2.19 Gidroizolyatsiya ishlari ........................................................................ 216
6.2.20 Gʻisht terish ishlari ............................................................................... 218
6.2.21 Buzish ishlari ....................................................................................... 219

7-bob: Qurilish ishlari paytida xavfsizlik
7.1 Qurilish ishlarida oʻlim holatlari ........................................................................ 221
7 .1 .1 Qurilishda oʻlimga olib kelgan baxtsiz hodisalar soni ......................... 222
7.1.2 Oʻlimga olib keladigan baxtsiz hodisalarning turlari .............................. 224
7.1.3 Koʻp sonli oʻlim yuz beradigan ishlar..................................................... 227
7.2 Qurilish uchastkalarida xavfsizlik choralari ..................................................... 229
7.2.1 Qurilishdagi xavfsizlik sikli..................................................................... 229
7.2.2 Yangi xodimlar uchun xavfsizlik va sogʻliqni saqlash boʻyicha taʻlim .... 231
7.2.3 Yangi xodimlar uchun taʼlim .................................................................. 232
7.2.4 Ish uchun xavfsizlik anjomlari ............................................................... 233
7.2.5 Oftob urishining oldini olish ................................................................... 235
7.2.6 Ish xavfsizligiga eʻtiborni qaratuvchi belgilar ......................................... 236

7.2.7 Inson xatosini tushunish........................................................................ 237

5-bob: Qurilish uchastkalarida qoʻllanadigan asboblar,
mashinalar, materiallar va oʻlchov uskunalarini bilishBu bobda har bir qurilish loyihasida ishlatiladigan asboblar, mashinalar, materiallar vaoʻlchash uskunalari tavsiflanadi. 5.1 va 5.2 boʻlimlarda har bir mutaxassislik ishiga ixtisoslikboʻyicha nima xosligi tushuntiriladi. 5.3 boʻlimda bir nechta ixtisoslashtirilgan qurilishishlarida nima ishlatilishini tushuntiradi.

5.1 Karkas qurilishi
5.1.1 Qurilish mashinalari[Kran] Quvvat yordamida yukni koʻtaruvchi va gorizontal tashuvchi mashina. Bir necha
turdagi kranlar mavjud, ular orasida minora kranlari, avtokranlar va zanjirli kranlar mavjud.
[Minora krani] Koʻp qavatli binolarni qurishda ishlatiladigan kran. Kran qismi machta deb
ataladigan tayanch minoraga oʻrnatiladi. Koʻtarilishning ikki turi mavjud: koʻtarilish(machtaga koʻtariluvchi yuqori kran) bunda kran boʻlimi birlashtirilgan ustunga koʻtariladi va
qavatga koʻtarilish (ichki minora krani), unda butun poydevor binoga koʻtariladi.
[Rough-ter kran] (vezdexod krani) Yuk mashinasiga oʻrnatilgan kranli qurilish mashinasi
turi.
[Gusenitsali kran] Gusenitsa turdagi kran. U turli joylarda, jumladan, qor va

Vezdexod kranGusenitsali kran

126

Minora kraniasfaltlanmagan yerda ishlashi mumkin.
[Tenjo krani] (koʻprik kran) Zavod yoki boshqa

Koʻprik kranobyektlar shiftiga biriktirilgan relslar boʻylab
harakatlanadigan kran turi.
[Yuatsu belkurak] (gidravlik ekskavator (kovshli
ekskavator)) Gidravlik silindrlar va aylanuvchi yuqori
blok tomonidan boshqariladigan strela, dasta va kovsh

Gidravlik
ekskavator

yordamida qazish va yuklash ishlarini bajaradigan mashina.
Qoʻshimchalarini almashtirib uni buzgich, yeryumshatgich,maydalagich va boshqalar sifatida ishlatish mumkin.
[Kuchli belkurak] Gidravlik ekskavatorlarning bir turi.
Dastaning uchiga kovsh biriktirilgan. Kovsh ochilishi yuqoriga qarab oʻrnatiladi.
Mashinaning holatidan yuqori sathda qazish uchun javob beradi.
[Bulldozer] Asosan qazish va tashish uchun ishlatiladigan,harakatlanuvchi pichoq (agʻdargich) bilan jihozlangan zanjirli(metall yoki rezina kamar) turdagi harakatlanuvchi blokdan
iborat mashina. Tuproq va toshlarni yumshatuvchi yer

Buldozer

yumshatkich (yer yumshatuvchi buldozer) deb ataladiganmashina ham mavjud.
[Gʻildirakli yuklagich] Gʻildiraklarda yuradigan va oldida kovshi boʻlgan va yuk ortish va
tashish mashinasi. Avtotransport vositasini oldinga siljitib, kovsh
va strelasini ishlatib bu mashina tuproq, qum va karyer toshlarikabi turli xil materiallarni toʻplaydi va ularni samosvallarga yoki
boshqa transport vositalariga ortadi. Gʻildirakli yuk ortgich - bu

Gʻildirakli yuk ortgichgʻildirak ustida ishlaydigan traktorli ekskavator, shuningdek, shinali dozer yoki shinali
127ekskavator deb ataladi.
[Samosval] Faqat tuproq, qum, tosh va h.k.larni tashish

Samosvaluchun ishlatiladigan va yuk mashinasining tagligini egib
tuproqni tushira oladigan (tuproqqa tushirish) transport
vositasi. Koʻpincha gidravlik ekskavatorlar va gʻildirak
yuklagichlari bilan birgalikda ishlatiladi.

5.1. 2 Havoza qurish ishlari[Ashibayo buzai] (havoza elementlari) Havo qurish uchun ishlatiladigan elementlar.
Quvurli havoza, karkasli havoza va halqa bogʻlamli havoza uchun ishlatiladigan materiallar
bir-biridan farq qiladi.
[Kusabi kinketsushiki ashibayo buzai] (halqa bogʻlamli havoza elementlari) Kusabi
kinketsushiki ashiba (halqa bogʻlamli havoza) - bitta bolgʻacha bilan yigʻish va demontaj
qilish uchun moʻljallangan havoza elementlaridan foydalanadigan havoza turi. Asosiyelementlari jagʻlar, ustunlar, tutqichlar, ilgakli havoza taxtalari, kronshteynlar, koʻndalangbogʻichlar, poʻlat zinapoyalar, toʻsiqlar va devor panjaralarini oʻz ichiga oladi. Asosiyelementlar zangga bardoshlilik va chidamlilikni taʻminlash uchun galvanik qoplangan.
[Wakugumi ashibayo buzai] (karkasli havoza aʻzolari) Wakugumi ashiba (karkaslihavoza) - bu havoza turi boʻlib, uning asosiy elementlari, masalan, jaklar, koʻndalangbogʻichlar va ilgaklar bilan temir havoza taxtalari portal karkaslari atrofida yigʻiladi. Asosiyelementlarga opalubkalar, domkratlar, koʻndalang qavslar, boʻgʻin shtiftlari, havoza taxtalari,devorga bogʻlovchi langarlar, tutqichlar, daftarlar va oyoq doskalari kiradi.

128

[Tankan ashibayo buzai] (quvurli havoza elementlari) Tankan ashiba (quvurli havoza) –48,6 mm diametrli poʻlat quvurlardan yasalgan aylana kesmali egilgan profillarni bogʻlashuchun qisqichlar yordamida yigʻiladigan havoza turi. Havoza shakli moslashuvchan tarzda
oʻzgartirilishi mumkin, bu uni tor joylarda havoza uchun ishlatishga imkon beradi. U
mustahkamlik va xavfsizlik nuqtayi nazaridan karkas havozadan past boʻlib, asosan kam
qavatli tashqi devorlarni boʻyash ishlari uchun havoza sifatida ishlatiladi. Asosiyelementlarga aylana kesmali egilgan profillar, oyoq plitalari, qisqichlar, aylana kesmali
egilgan profil kronshteynlar, havoza taxtalari va boʻgʻinlar kiradi.
KarkaslihavozaQuvurlihavozaHalqa bogʻlamli havoza[Tankan pipe] (aylana kesmali egilgan profil) 48,6 mm diametrli poʻlat quvurlardan
yasalgan havoza uchun quvurlar.
[Joint] Aylana kesmali egilgan profillarni ulash uchun ishlatiladigan element.
[Kotei asosi] (oyoq plitasi) Tik aylana kesmali egilgan profilni mahkamlash uchun taglik
moslamasi (tateji (tik aylana kesmali egilgan profil)).
[Qisqich] Aylana kesmali egilgan profillarni perpendikulyar yoki diagonal ulash uchun
ishlatiladigan moslama. 90 gradusli qisqichlar va sozlanadigan qisqichlar mavjud.
[Sujikai] (oʻzaro bogʻlash) Shamol yoki boshqa omillar taʼsirida havoza qulashining oldini
olish uchun ishlatiladigan element. U ustunlar orasiga diagonal ravishda joylashtirilganboʻladi.

129

[Ashibaita] (havoza taxtasi) Havozalarda ish yoʻlaklari va platformalar sifatida xizmat
qiluvchi taxtalar.
Oʻzarobogʻlash
QisqichQisqichAylana kesmali
egilgan profil

Havoza taxtasi

Oyoq plitasi

Oyoq plitasi[Nunoita] (ilgakli havoza taxtasi) Havozaning

Ilgakli havoza taxtasi

ishchi platformasi boʻlib xizmat qiluvchi element.
Havoza taxtalaridan farqli oʻlaroq, uni tik aylana
kesmali egilgan profilga biriktirilgan balkalargamahkamlash uchun ilgaklar mavjud.
[Tankan bracket] (aylana kesmali egilgan profil) Quyidagi havoza taxtasini dastaklashuchun ishlatiladigan element. Ilgaklar bilan havoza taxtasi burchak ostida dastaklanadigangorizontal qism.
[Habaki] (barmoq taxtasi) havoza taxtasining tashqi chetiga biriktirilgan taxta materiali.
Predmetlarning tushishiga yoʻl qoʻymaslik uchun biriktirilgan.

Oyoq doskasi

Aylana kesmali egilgan profil
kronshteyn[Kabetsunagi] (devorga bogʻlovchi langar) havozalarni devorlarga va boshqa

130tuzilmalarga ular qulashining oldini olish uchun mahkamlanadigan element.
[Boʼon panel ] (tovush oʻtkazmaydigan panel) Ovoz oʻtkazmasligi uchun havoza bilan
biriktirilgan panel. Alyuminiy yoki zanglamaydigan poʻlatdan yasalgan mahsulotlar ham
yongʻin tarqalishining oldini olishga xizmat qiladi.
[Boʼon sheet] (ovoz oʻtkazmaydigan list) Ovoz oʻtkazmasligi uchun havoza ustigaqoʻyilgan list.
[Anzen bloki] (xavfsizlik bloki) havoza ishchilarbalandlikdan tushib ketishidan saqlanish uchun
ishlatiladigan qurilma. Xavfsizlik blokining ilgagi xavfsizlik
kamariga ulangan boʻladi.
Xavfsizlik bloki[Bansen] (qalin sim) Havozalarni yigʻish uchun
ishlatiladigan qalin simga bansen deyiladi. Oddiy simdan

kuchliroq boʻlishi uchun termirga issiqlik bilan ishlov beriladi va keyin asta-sekin sovishi
kutiladi.
[Bansen kesgich] (qalin sim kesgich) Qalin simni kesish uchun ishlatiladigan asbob.

Qalin sim keskich

Qalin sim

[Chino] Oʻtkir uchli egik asbob. U qalin simlarni bogʻlash va mahkamlash uchun ishlatiladi.

131

[Chino tsuki ryoguchi kaliti] (kitayoza bilan ikki uchli ratchet kaliti) Tutqichning bir uchi
uchli boʻlib, qalin simlar va h.k.larni mahkamlash imkonini beradi. Oʻtkir uchi shino(kitayoza) deb ataladi. Teshikli ikkinchi uchi boltlarni mahkamlash va boʻshatish imkonini
beradi. U havoza va armatura qurilishida qoʻllanadi. Asosan baland joylarda ishlovchilar
tomonidan ishlatiladigan oʻlcham 17 x 21 mm.

Kitayoza bilan oʻralgan kalit

Kitayoza[Ratchet kaliti] Bir yoʻnalishda aylanishyoʻnalishini oʻrnatadigan debriyajni oʻz ichiga
olgan kalit (ratchet kiko (ratchet mexanizmi) deb
ataladi). Ratchet mexanizmi faqat tutqichningoldinga va orqaga harakatlanishidan foydalanib,
Kitayoza bilan oʻralgan kalit

bolt va gaykalarni samarali burash imkonini
beradi. Poʻlatdan yasalgan karkas ishlarida, bir uchida kitayoza yoki uchli shaklga egaboʻlgan mandalli kalit ishlatiladi.

5.1.3 Poʻlat karkaslash ishlari[Borushin] (drift pin) Poʻlat boʻlakli boʻgʻinlardagi bolt teshiklari notoʻgʻri boʻlganda boltteshiklariga tegib tekislash uchun ishlatiladigan asbob.

132

[Kalit, gayka kaliti] Bolt va gaykalarni aylantirish
orqali mahkamlash va boʻshatish uchun ishlatiladiganasbob. Amerika ingliz tilida u kalit, Britan ingliz tilida
esa gayka kaliti deb ataladi. Ularning ikkalasi ham

Gayka kaliti

ingliz tilida bir xil maʼnoni anglatadi, ammo Yaponiyada
ular turli xil vositalarni bildiradi. Kalitning olti burchakli uchi bor va boltni olti nuqtada
ushlaydi, kalit esa ochiq uchiga ega va boltni ikki nuqtada ushlaydi.
[Megane kaliti] (quti kaliti) Tutqichning har ikki tomonida turli diametrli uchlari boʻlgan
kalit.
[Birlashma kaliti] Ochilgan va bolt va gaykalarni ikki nuqtada ushlaydigan va
aylantiradigan kalit. Kombinatsiyalangan kalit - bu bitta kalit uchi va bitta gayka kaliti. Oxiri
tutqichga 15 gradus burchak ostida joylashgan, shuning uchun orqa va old tomonlar
samarali ish uchun aylanadigan zarbani taʼminlash uchun navbatma-navbat ishlatilishi
mumkin.
[Zarbali kalit] Ichki bolgʻa zarbasidan foydalanib, olti burchakli boltlarni burish va
mahkamlash uchun elektr asbob.

5.1.4 Poʻlat armaturalash ishlari (armatura ishlari)[Tekkin toʻsar] (armatura kesuvchi) Armatura poʻlat balkalarni kesish uchun ishlatiladiganasbob. Toʻrt turi mavjud: qoʻlda ishlatiladigan, mexanik gidravlik, elektr gidravlika va uchlipichoqli elektr dumaloq arra.

133

[Dendo tekkin cutter] (elektr armatura keskich)Pichoqni harakatlantirish va armaturani kesish uchun
gidravlik nasosdan foydalanadigan elektr asbob.
Armatura uchi bilan ushlanadi va pichoqni unga bosish

Elektr armatura keskich

orqali kesiladi.
[Dendo yuatsushiki tekkin toʻsar] (elektr gidravlik armatura keskich) Elektr va gidravlik
bosim yordamida armatura kesishi mumkin boʻlgan portativ kesish mashinasi.
[Tekkin bender] (armatura buklagich) Armaturlarni bukish uchun ishlatiladigan asbob.
[Dendo yuatsushiki tekkin mageki] (elektr gidravlik armatura buklagich) Elektr quvvati
va gidravlik bosim yordamida armaturani bukuvchi portativ buklagich.
[Teichishiki tekkin mageki] (statsionar armatura buklagich) Statsionar turdagi armatura
buklagich, asosan, armaturani qayta ishlash zavodlarida ishlatiladi.

Armatura buklagich

Statsionar armatura buklagich[Tekkin kessokuki] (armatura bogʻlagich)Armaturalarni bogʻlash uchun elektr asbob. Qoʻlni
armatura kesishgan joyga qoʻying va ularni bogʻlashuchun tetikni torting.
[Joy ajratgich] Armaturaning boʻsh joyini (armatura va
opalubka oʻrtasidagi boʻshliq) ajratish uchun element. Yon
tomonlar uchun boʻshliqlar ponchiklar deb ataladi va

134

Armatura bogʻlami

plitalar yoki balkaning yuqori va pastki qismini ushlab turadigan elementlarga balka
tayanchlari deyiladi.
[Donut] Ustunlar, balkalar va devorlarda toʻgʻri beton qoplama qalinligi uchun joynitaʼminlash uchun armaturalarga oʻrnatilgan ponchik shaklidagi ajratkichlar.
[Karamel] Zaminning toʻgʻri beton qoplamasi qalinligi uchun joyni taʼminlash uchun zaminarmaturalari ostiga qoʻyilgan zar shaklidagi qurilish aralashmasi bloklari.
KaramelPonchiklar[Pura qopqoq]

Plastik qopqoq(plastik qopqoq)
Shikastlanishning oldini olish uchun xavfsizlik chorasi
sifatida armaturani joylash bajarilgach, vertikal qoʻshma
panjaralarning yuqori qismiga va gorizontal balkalarning
chetlariga koʻrinadigan tarzda joylangan plastik qopqoqlar.
[Orijaku] (katlama oʻlchagich) Qisqa uzunliklarni oʻlchash uchun asbob. U asosan shisha
tolali yoki yogʻoch materialdan tayyorlanadi va uzunligi bir
metrga choʻziladi. Bu yolgʻiz ishlaganda yoki ishlash qiyinboʻlgan holatlarda foydalidir, chunki u katlana oladi. Bu
asbob koʻpincha armatura ishlarida qoʻllaniladi.

Qatlanuvchioʻlchagich[Kessokusen] (bogʻlovchi sim) Armaturalarni ulash uchun ishlatiladigan yumshoq poʻlatsim (odatda qalinligi 21).
[Hacker] Armaturalarni mahkamlash uchun bir-biriga bogʻlanadi. Armaturalarni bogʻlash135

uchun ishlatiladigan bogʻlovchi simni burish va mahkamlash uchun ishlatiladigan asbob
xaker deb ataladi. Bu armatura ishchisi uchun eng muhim vositadir. Keskichni saqlashuchun keskich qutisi mavjud.

Bogʻlovchi sim

Keskich[Nifuda/efu] (teg) Qurilish uchastkasiga olib kelingan
armatura oʻlchami, ishlatilishi, foydalanish joyi va soninikoʻrsatadigan teg. U ingichka sim yordamida armatura
bilan bogʻlangan boʻladi.

1365.1.5 Armaturani ulash ishlari
Gidrokoʻtargich[Kaatsuki] (bosim tizimi) Bosim bilan payvandlash

silindiruchun zarur boʻlgan gidravlik bosimni hosil qiluvchi
Payvandgidravlik quvvat bloki, yuqori bosimli shlang va gidravlik

moslamasikoʻtargich silindrdan iborat boʻlim.
[Assetsuki] (payvand konduktori) Bosim bilan
payvandlanadigan ikkita armatura oʻrnatiladigan qism. U bosim
nasosi tomonidan ishlab chiqarilgan gidravlik bosim bilan
boshqariladi.
[Ram silindr] Gidravlik bosimni bosim tizimiga oʻtkazish uchun
ishlatiladigan qurilma.

Elektr bosim oʻtkazgich[Koatsu shlangi] (yuqori bosimli shlang) Yuqori bosimga
bardosh bera oladigan egiluvchan bukiladigan tuzilishga ega shlang.
[Dendoshiki kaatsusochi] (elektr bosim oʻtkazgich) Bosim kuchini istalgancha sozlashi
mumkin boʻlgan gidravlik nasos. Qoʻldagi kalit bilan bosimni yoqish va oʻchirish mumkin.
[Jido kaatsusochi] (avtomatik bosim oʻtkazgich) Bosimlashni avtomatlashtirish uchun
bosim ketma-ketligi dasturlashtirilgan mashina.
[Borner] (payvandlash choki) Bosim ostida payvandlangan chokni isitish uchun olov
chiqaradigan qism. Bir nechta turli shakllari mavjud.
[Suikan] (purkash quvuri) Kislorod va atsetilen gazini aralashtirish va yetkazish uchun
isitish moslamasi.
[Eko-klapan] Bir vaqtning oʻzida kislorod va asetilen gaz oqimini ochish va yopish uchunmoʻljallangan klapan. U purkash quvuriga ulash orqali ishlatiladi.

137

Purkash quvuri

Eko klapan

Kuydirgich[Gaikan sokuteiyo kigu] (payvand oʻlchagichi)
Bosim ostida payvandlangan chokning boʻrtib chiqishi
diametri va kengligini oʻlchash uchun tekshirish asbobi.
[Choʼonpa tanshoki] (ultratovushli nuqsonlarni

Payvandlashoʻlchagichi

aniqlovchi) Bosim ostida payvandlangan chokka
ultratovush toʻlqinlarini yuborib, ichki nuqsonlarni
aniqlovchi tekshiruv qurilmasi.

[Hippari shikenki] (taranglikni sinash vositasi) Taranglikni sinash uchun bosim bilan
payvandlangan armaturalarni tortuvchi valentlik sinovlarini oʻtkazuvchi mashina.
[Mage shikenki] (egilish tekshirish vositasi) Bosim ostidapayvandlangan armatura mustahkamligini tekshirish uchun
egilish sinovlarini oʻtkazuvchi mashina.
[PS halqa] Bosim ostida payvandlangan choklar

PS halqa

oksidlanishining oldini olish uchun yuqori molekulyar ogʻirlikni
kamaytiruvchi vosita. Bundan tashqari, unga shamol va yomgʻir kamroq taʼsir qiladi.

138

5.1.6 Payvandlash ishlari[Hifuku arc yosetsuki] (himoya elektr yoyli
payvandlash mashinasi) Qoplama materiali(“oqim” deb ataladi) bilan qoplangan metall yadroli
payvandlash elektroddan foydalanadiganpayvandlash mashinasi. Bu turdagi payvandlash
Himoya elektr yoyli

mashinasi koʻpincha ish joylarida qoʻllaniladi.

payvandlash mashinasi

Himoya elektryoyli payvandlash mashinasi orqali payvandlash baʼzan teyosetsu (qoʻlda
payvandlash) deb ataladi, chunki u butunlay qoʻlda amalga oshiriladi.
[Yosetsubo] (payvandlash tayogʻi) Payvandlanadigan asosiy metallni bogʻlash uchun
ishlatiladigan metall tayoqlar. Yoyli va gaz bilan payvandlashda u eriydi va asosiy metall
bilan birlashadi.
[Yattoko] (ombur) Qizdirilgan temir va boshqa materiallarni ushlash uchun temirdan
yasalgan asbob. U oshiq-moshiq bilan ulangan ikkita metall shtangadan iborat. Ular richag
prinsipidan foydalanib, katta kuch bilan predmetlarni ushlash uchun ishlatilishi mumkin. Ular
narsalarni egish uchun payvandlashda ham qoʻllanadi.

Payvandlash elektrodi
Ombur[Sekixitsu] (tosh yozish) Payvandlash va gaz yordamida kesish uchun temir lavhalar va
boshqalarga kegaki (yozuv tamgʻalari) chizish uchun ishlatiladigan asbob. Kegaki (yozuv
tamgʻalari) materialga qirish va chizishni anglatadi.

139

[Spatter fuchaku boshizai] (Sachrashga qarshi birikma) Sachrash – payvandlash
jarayonida sochilgan suyuq massa va metall zarralari. Ular payvand choki sifatini
pasaytirishi mumkin boʻlgani bois bu birikma sachratqi
yopishmasligi uchun ishlatiladi. Birikma choʻtka yoki sprey
orqali payvandlashdan oldin materialga surtiladi.
[Shield-mentsuki helmet] (payvandlash shlemi) Butun
Yuz qalqonli dubulgʻayuzni himoya qiluvchi himoya shlemi. Asosanpayvandlash ishlari uchun ishlatiladi.

5.1.7 Opalubka oʻrnatish[Shaklni bogʻlash] Opalubka oraligʻini

Opalubka boʻglami

doimiy ushlab turish, oʻtishni
yaxshilash va betonning lateral bosimi
tufayli opalubka deformatsiyasining

Beton devor
Dumaloq ajratkich

oldini olish uchun ajratkichlarga

P-simon konus

ulangan asbob. U naychalarni
birlashtirish uchun ishlatiladi.

Opalubka
fanerasi

Aylana kesmali
egilgan profil[Maru separator] (dumaloq
ajratuvchi) Betonning qalinligi qurilish chizmalarida koʻrsatilgandek boʻlishini taʼminlashuchun bir-biriga qaratib, opalubkalar orasiga joylanadigan sepa yoki marusepa nomli
asbob.

140

[P-con] Separatorning uchiga biriktirilgan plastik
Aylana kesmali egilgan

qism. Separatorning ikkala uchiga ulanib, ular

profilopalubka panelini joyida ushlab turadi.
[Tankan quvuri/kokan quvuri] (aylana kesmali
Opalubka boʻglami

egilgan profil, poʻlat quvur) Opalubka
mustahkamligini oshirish uchun ishlatiladigan material. Aylana kesmali egilgan profillar
yumaloq, poʻlat quvurlar esa kvadrat shaklida.
[Sangi] (batten) Fanera bilan birga ishlatiladigan 25 x 50 mm oʻlchamdagi yogʻoch boʻlagi.
U panellar orasidagi boʻgʻinlarda va opalubka mustahkamligini toʻldirish uchun ishlatiladi.
[Sekiita] (opalubka fanerasi) Opalubka yasash uchun ishlatiladigan fanera. Odatda, 12mm qalinlikdagi konpan (opalubka fanerasi)
ishlatiladi.
[Panel katawaku] (panel opalubka) Panelni
yaratish uchun fanerga reyka boʻlaklarini mixlash

Panel opalubka

orqali yasalgan panel shaklidagi opalubka. Panelopalubkalari takroriy foydalanish uchun moʻljallangan.
[Batakaku] (polni koʻtarib turuvchi yogʻoch) 90 mm yoki 105 mm kenglikdagi kvadratyogʻoch. U quvur tayanchlarini oʻrnatish va pol karkasi uchun aylana kesmali egilgan
profillarni dastaklash uchun ishlatiladi. Bundan tashqari, u ogʻir narsalarni joylashtirish
uchun platforma sifatida ishlatiladi.
[Quvur tayanchi] (quvur tayanchi) Balkalarning pastki plitasi uchun va pol opalubkalariuchun tayanch sifatida ishlatiladigan element. U bosim kuchlarini koʻtaradi. Qisqacha sapo,
sappo, qoʻllab-quvvatlash va hokazo deb ataladi.

141

[Tonbo bata] (balkani koʻtarib turuvchi yogʻoch) Kvadrat yogʻoch koʻpincha tonbo debataladi va balkaning pastki opalubkalari uchun aylana kesmali egilgan profilni (neda quvuri(mahkamlovchi naycha) deb ataladi) olish uchun quvur tayanchlarini qurish uchun
ishlatiladi.

Balkaning pastki

Polni dastaklovchi yogʻoch

opalubkasi

Quvur tayanchi

Balkani

Quvur tayanchi

dastaklovchi
yogʻoch[Kakikomizai] (ariq ochish materiali) Deraza karkaslari va boshqalar uchun betondaoʻyiqlar qilish uchun opalubkaga biriktirilgan material. Odatda ankozai deb ataladi.
[Mengi] (burchak uchun material) Beton bilan burchaklar yaratish uchun ishlatiladiganmaterial.
[Mejibo] (ariq ochish tayoqlari) Betonning tekis yuzasida oʻyiqlar qilish uchun
ishlatiladigan material.
[Turnbuckle/zanjir] Opalubka qulashining oldini olish va vertikallikni sozlash uchun (yaʼni,
ustunlar va balkalarni toʻgʻri tekislash va toʻgʻrilash uchun) tortish orqali ishlatiladi.
[Separator kancasi] Seperatorni opalubkada burgʻulangan teshikka yoʻnaltirish uchun
ishlatiladigan asbob.

ZanjirTortish muftasi

Ajratuvchi ilgak

142

[Forma galstuk mawashi] (opalubka qogʻlami kaliti) opalubka bogʻichlarini mahkamlash
va boʻshatish uchun ishlatiladigan asbob.
[Karivaku hammer] (opalubka bolgʻasi) Bu bolgʻa beton quyish uchun opalubka
tayyorlashda ishlatiladi. Bundan tashqari, mixlarni tortib olishi mumkin.
Opalubka bolgʻasi

Opalubkani bogʻlash uchun kalit[Hakurizai] (ajratish agenti) Olib tashlashni osonlashtirish uchun opalubka yuzasiga
surtiladigan vosita.

5.1.8 Nasos bilan beton quyish ishlari[Qorishtirgich] Oldindan aralashtirilgan betonning qotib qolishiga yoʻl qoʻymaslik uchun
aralashtiruvchi qurilma. Bu funksiya bilan jihozlangan yuk mashinalari qorishtiruvchi
mashinalar (beton qorishtiruvchi yuk mashinalari) yoki nama-consha (tayyor aralashmalibeton yuk mashinalari) deb ataladi.
[Beton nasosi] Beton qorishtiruvchi mashinalar opalubkaga olib keladigan tayyor
aralashmali betonni (zavodda ishlab chiqarilgan hali qotmagan beton) gidravlik yoki
mexanik bosimdan foydalanadigan mashina. Ikki turdagi nasoslar mavjud: yuqori bosimga
ega boʻlgan va uzoq masofalarga nasos bilan hayday oladigan pistonli shiki (piston turi) va
past bosim va cheklangan nasos bilan haydash masofasiga ega boʻlgan siqish shiki (siqishturi). Avtomobilga beton nasos oʻrnatilgan qurilmaga beton nasosli yuk mashinasi deyiladi.
[Bunker] (beton bunkeri) Beton qorishtiruvchi mashinadan tayyor aralashmali betonni

143

oluvchi qism. Bunkerga odamlar va begona narsalar tushishining oldini olish uchun beton
idishga ekran oʻrnatilgan.
[Daraja sensori sochi] (daraja sensori qurilmasi) Bunkerdagi beton miqdorini
aniqlaydigan va mashinani avtomatik ravishda boshqaradigan va toʻxtatadigan qurilma.
[Kinkyu teishi sochi( (favqulodda toʻxtatish moslamasi) Biror kishi qorishtirgich ichidaboʻlganda yoki qolib ketganda beton nasosning harakatini toʻxtatish uchun ishlatiladiganqurilma.
[Agitator jido teishi sochi] (avtomatik qorishtirgichni toʻxtatuvchi qurilma) Bunker
panjarasi ochilganda qorishtirgich harakatini avtomatik ravishda toʻxtatuvchi qurilma.
[Doryoku dentatsu sochi (PTO)] (Power Take-Off (PTO)) Beton nasosining turli qismlariuchun zarur boʻlgan dvigateldan quvvat olish uchun ishlatiladigan qurilma. Dvigatel quvvati
beton nasosli yuk mashinasini haydash, ustunlar va bomlarni boshqarish va gidravlik
generatorni quvvatlantirish uchun uzatiladi.
[Yuatsu kairo] (gidravlik sxema) Beton nasosli yuk mashinasi uskunasini harakatlantirish
uchun gidravlik bosim hosil qiluvchi qurilma. Gidravlik sxema gidravlik quvvat bloki,
gidravlik boshqaruv bloki, gidravlik ishga tushirish tizimi va boshqa yordamchi uskunalardan
iborat.
[Jido kyuyu sochi] (avtomatik moylash moslamasi) Moy nasosidan moyni betonsilindrlar, S-quvurlar va qorishtirgichlarning podshipniklariga yuboruvchi qurilma.
[Senjo sochi] (yuvuvchi) Beton nasosli yuk mashinalari jihozlarining turli qismlarida nasos
bilan ishlashdan keyin qolgan betonni yuvish uchun ishlatiladigan qurilma.
[Boom sochi] (oʻq) Beton qoʻyiladigan joyga yetkazish quvurini olib kelish uchun
ishlatiladigan uskunalar. Bomlar qatlanadigan, teleskopik yoki bu turlarning kombinatsiyasi
boʻlishi mumkin.
[Senkai sochi] (oʻq manipulyatori) Oʻqni yuqoriga va pastga siljituvchi va uni aylantiruvchi
144

qurilma.
[Kadai sochi] (ustqurma) Avtotransport korpusiga bom va ustun moslamalarini biriktirish
uchun inshoot. U pastki havoza va oʻq poydevoridan iborat.
[Outrigger sochi] (Outrigger) Beton nasos yuk mashinasining barqarorligini saqlashuchun mashina korpusidan tashqariga choʻziladigan qurilma.
[Yusokan] (yetkazish quvuri) Betonni beton nasosli yuk mashinasidan beton qoʻyiladiganjoyga yetkazish uchun ishlatiladigan quvur. U tekis quvurlar, tirsak quvurlari, konusli
quvurlar, quyish shlangi va boshqalardan iborat.
[Sement] Beton qilish uchun ishlatiladigan material. Suv bilan aralashtirilganda qotib qolishxususiyatiga ega.
[Kotsuzai] (toʻldiruvchi) Beton yoki qurilish aralashmasi tayyorlashda sement bilanaralashtirilgan qum yoki shagʻal.
[Konwazai] (aralashtiruvchi vosita) Betonga faoliyatini yaxshilash uchun qoʻshiladigansement, suv, qum va shagʻaldan boshqa har qanday narsa. Amortizator,
superplastiklashtiruvchi va qattiqlashtiruvchi tezlatgichni oʻz ichiga oladi.
[Slump konus] Tayyor aralashmali beton sifatini tekshirish uchun choʻkish shikenini(choʻkish testi) oʻtkazish uchun opalubka. Tayyor aralashmali betonni choʻkish konusiga
quygach, tayyor aralashmali beton balandligi oʻzgarishini tekshirish uchun choʻkish konusi
chiqariladi. Betonni quyishdan oldin har doim choʻkish sinovi oʻtkaziladi.

145

5.1.9 Duradgorlik ishi
[Tenoko] (qoʻl arra) Qoʻlda kesuvchi arra, qoʻl arra deb

Qoʻl arra

ham ataladi. Baʼzilarini buklash mumkin.
[Tatebiki nokogiri] (arra) Yogʻochni kukuni bilan kesish
uchun ishlatiladigan arra. Boshqa tomondan, qipiq bilan
kesish uchun ishlatiladigan arra yokobiki nokogiri (koʻndalang arra) deb ataladi. Boʻylamaarra va koʻndalang arra turli shakldagi tishlarga ega.
[Ryoba nokogiri] (ikki qirrali arra) Ikki tomondan tishlari boʻlgan arra. Bir tomoni tatebiki(yirtiq arra), ikkinchisi esa yokobiki (koʻndalang arra). Bularning ikkalasi ham tortilib kesiladi.

Ikki tomonlama
arraBoʻylama arra

[Dotsuki nokogiri] (teskari arra) Pichoqning qaramaqarshi tomoni metall bilan mustahkamlangan. Kesish
paytida pichoq silkitmaydi, bu esa toza kesish imkonini
beradi.

146

Koʻndalang arra

Teskari arra

[Genno] (Yaponcha bolgʻa) Yogʻochga ishlov beradiganbolgʻa, mixlarni urish va yogʻoch keskilarni urish uchun

Gennoishlatiladi. Mix kallagini mixlash jarayonining oxirida
yogʻochga botib ketishi uchun u biroz boʻrttiriladi.

[Nomi] (yogʻoch keski) Yogʻochda ariq yoki teshik oʻyish
uchun ishlatiladigan asbob. Tutqichning orqasiga bolgʻaYogʻoch keski

bilan urish mumkin boʻlgan metall halqali turlari koʻpincha
ishlatiladi. Aniqlikni saqlab qolish uchun pichoqni
charxtosh bilan oʻtkirlash kerak.

[Kanna] (qoʻl randa) Yogʻoch sirtini qirish va tekislash

Yapon randasi

uchun ishlatiladigan asbob. Pichoq yogʻoch asosga
biriktirilgan. Oʻtkirlikni saqlab qolish uchun pichoqni
charxtosh bilan oʻtkirlash kerak.

[Kiri] (Yapon bigizi) pichoqni aylantirib yogʻochda teshikochish uchun ishlatiladigan asbob. Tutqich kaftlar
orasidan ushlab turiladi va qoʻllar teshik ochish uchun
tutqichni aylantirish uchun harakatga keltiriladi.
Pichoqning uchi shakli maqsadga qarab farq qiladi. Odatiy
misollar: yotsumegiri, mitsumegiri, tsubogiri va nezumihakiri.

147

Yapon bigizi

Belgilash oʻlchagichi[Sujikebiki] (belgilash oʻlchagichi) Aniq chiziqlarni mos
yozuvga parallel ravishda osongina belgilash uchun
ishlatiladigan duradgor asbobi.

5.2 Ichki va tashqi konstruksiya
5.2.1 Suvoq ishlari[Qurilish aralashmasi] Sementni suv va qum bilan aralashtirib tayyorlangan qurilishmateriali. Betondan farqli oʻlaroq, unda shagʻal yoʻq. U uylarning devorlari va pollari uchun
va gʻisht va bloklarni terish uchun yopishtiruvchi sifatida ishlatiladi.
[Shikkui] (Yapon gipsi) Soʻndirilgan ohak bu qoplama materialining asosiy tarkibiyqismidir. U soʻndirilgan ohakni yelim va suza (oʻsimlik tolasini bogʻlovchi material) bilanaralahtirish orqali tayyorlanadi. Suvni yutuvchi va namlikni olib tashlash xususiyati sababli,u uzoq vaqtdan beri omborlarning ichki devorlari uchun qoplama materiali sifatidaishlatilgan. Bundan tashqari, u havo oʻtkazmaydi.
[Kote] (molga) Devorlarga, polga va hokazolarga yapon gips yoki beton surtish uchun
ishlatiladigan asbob. Foydalanishga qarab koʻp turlari mavjud. Suvoqchilar oʻnlab turdagi
kote ishlatishadi. Materiallarga temir, zanglamaydigan poʻlat, plastmassa, kauchuk va
yogʻoch kiradi. Har bir turning oʻz nomi bor va unga murojaat qilganda, masalan, shiage
gote (pardoz molga) meji gote (qoʻshma molga), kote atamasi gote sifatida oʻzgartiriladi.
[Shiage gote/nakanuri gote] (pardoz molgasi/oʻrta qoplamali molga) Molga uchi uchli.
Yapon gipsi, diatomli tuproq, qurilish aralashmasi va boshqalar bilan devor qoplamasi
uchun ishlatiladi. Oʻrta qatlamli molga oʻrta qatlamdan dagʻal pardozgacha ishlatiladi.
148

[Yanagiba gote] (tol bargi molga) Sopi dastagi tagiga va pichoqning tovoniga
mahkamlanadi. Kichik qismlarda ishlash uchun.
[Meji gote] (qoʻshma molga) Plitkalar, gʻishtlar va bloklarning dekorativ bogʻinlarini
pardozlash uchun ishlatiladi. Uning boʻgʻinlarga mos keladigan tor eni bor.

Tol shoxidan molga

Qoʻshma molgaOʻrta qatlamli molga[Kaku gote] (toʻrtburchak molga) Pichogʻi toʻrtburchak va ogʻir. U asosan osae (press)
pardoz uchun ishlatiladi.
[Renga gote] (gʻishtli molga) Gʻishtlarni terish uchun ishlatiladigan molga. Shakllar
momo-gata (shaftoli shaklida) va fuku-gata (kengroq shaklda) va baʼzi oʻlchamlar plitka
terish uchun ham ishlatiladi.
[Blok gote] (blok molga) Beton bloklarni terish uchun ishlatiladigan molga. Konusninguchi blokdagi teshikka qurilish aralashmasi quyishni osonlashtiradi.
[Menbiki gote] (tashqi burchakli kurak) Tashqi
burchakni tugatish uchun ishlatiladi.

Tashqi burchak

Ichkiburchak[Kiritsuke gote] (ichki burchakli kurak) Ichki burchakni
pardoz uchun ishlatiladi.

Tashqiburchakli
kurak

Ichki burchakli
kurak[Kushime gote] (tishli kurak) Pichoqning bir qismi taroq kabi tirqishli. Plitka oʻrnatishda

149

yopishtiruvchi yoki qurilish aralashmasi qoʻllash uchun ishlatiladi. Bundan tashqari, diatomli
tuproq devorlariga naqsh qoʻshish uchun ishlatiladi.
[Koteita] (molga taxtasi) Suvoq materiallari va qurilish aralashmasi qoʻyiladigan platforma.
Ish paytida u bir qoʻlda ushlab turiladi.
[Chiriboki] (chang tozalash choʻtkasi) Chirigivani (ustun devorga tutashgan joy) tozalash
uchun suvoq ishlarida ishlatiladigan asbob.

5.2.2 Boʻyoq ishlari[Hake] (choʻtka) Yogʻoch yoki plastmassa tutqichning uchiga choʻtkasi yopishtirilganboʻyoq ishlari uchun asbob. Boʻyaladigan maydon va masalan, moyli yoki suv asosli boʻyoq
turiga qarab turli xil choʻtkalar, jumladan, qilchoʻtka,

Choʻtkarezina choʻtka va yassi choʻtka mavjud.
[Pate] (shpak) Pasta yuzasini notekislikni bartaraf etish
va tekislash uchun ishlatiladigan pastaga oʻxshash
material (pate shori (pattying) deb ataladi).
[Hera] (shpatel) Bu asbobdan boʻyoqni aralashtirish, surtish va qirib tashlash uchun
foydalanish mumkin.
[Jushibera] (rezina shpatel) Shpaklyovkani aralashtirish,

Rezina shpatel

shpatlyovkani toʻldirish, yopishtiruvchi moddalarni yoyish va
bosimli yopishtirish uchun niqoblovchi tasmalarni surtish
maqsadida ishlatiladi. Qattiqligiga (egiluvchanligiga) qarab turli
xil turlari mavjud va ular turli maqsadlarda qoʻllaniladi.
[Kanabera] (metall shpatel) Turli maqsadlarda ishlatiladi, masalan, shpatlyovkani
aralashtirish, tekislash va qoplama chiqarish, germetikani bosish uchun.

150

[Joban] (ohak taxtasi) Bir qoʻl bilan ushlab turish uchun qurilish aralashmasi yoki shlakqoʻyiladigan yupqa taxta. Qurilish aralashmasi yoki kukun qurilish aralashmasi taxtasida
shpatel yordamida aralashtiriladi.
[Teguva] (gips ketmoni) Devor materiallarini aralashtirish va ularni boʻyash zarur joyga
olib borish uchun ishlatiladigan asbob. U bir qoʻl bilan ushlab turish va boshqarish mumkinboʻlgan oʻlchamda boʻladi.
[Jun rolik] Keng sirtlarni samarali boʻyash uchun
Junli rolik

ishlatiladigan rolik. Rolikli tutqichlar bilan birgalikda
ishlatiladi. Uzunroq choʻtkalar boʻyoqni yaxshiroq
singdirish imkonini beradi va katta yuzalardagi boʻyoq
ishlari uchun mos keladi. Qisqaroq boʻlganlari kamroq
soch izlarini qoldiradi va toza pardoz yaratadi. Bundan

Kurakcha tigʻitashqari, suv asosli va eritma asosli boʻyoqlar uchun
ishlatilishi mumkin boʻlgan poliuretan roliklar mavjud.
[Qirgʻich] Yopishib qolgan boʻyoq va kirnini olib tashlashuchun ishlatiladigan asbob. Boʻyashdan oldin yuzalardanzang va boshqa qoldiqlarni qirib tashlash jarayoni keran sagyo (qirish ishlari) deb ataladi va
bu jarayonda kurakchadan foydalaniladi. Kattaroqboʻlganlari, shuningdek, kerenbo (qirqish tayoqlari) deb

Skivingpichogʻiataladi, nafaqat qirib tashlash ishlarida, balki poldan Pplitkalarni olib tashlashda ham qoʻllaniladi.
[Kawasuki] (toʻqmoq pichogʻi) Asbob dastlab terilarni
silash uchun ishlatilgan, ammo oʻtkir tigʻi tufayli u boʻyoq ishlari jarayonida keran sagyo(qirqish ishlari) uchun ham ishlatiladi.
[Buzadigan tabanca] Boʻyoq mayda bugʻini purkash uchun kompressordan siqilgan havo151

ishlatadigan boʻyash vositasi. Boʻyoq taʼminoti usuliga qarab, tortishish, assimilyatsiya qilishva bosim bilan uzatish turlari mavjud.
[Niqoblovchi tasma] Muayyan joylarni boʻyoqdan himoya qilish uchun ishlatiladigantasma. U boʻyalgan soha va himoya qilinadigan soha orasidagi chegaraga surtiladi. Uni
osongina qirib tashlash mumkin. Boʻyoqning boʻshliqlar orqali kirib ketishiga yoʻl qoʻymaslikuchun, koʻtarilgan joylar boʻlmasligi uchun tasmani barmoq bilan yaxshilab bosing.
[Masker] (niqoblovchi tasma) Keng sohani osongina himoya qilish uchun buklangan
varaqli yopishqoq tasma. Tasma birinchi navbatda himoya yuzasiga surtiladi, soʻng varaq
ochiladi. Sirpanmaydigan turi ham mavjud.
[Tasmali suvoq] Niqobli tasmani yopishtirish qiyin boʻlgan, masalan, betonning notekis
joylari uchun ishlatiladigan suvoq. Sprey tipidagi mahsulotlar tez-tez ishlatiladi.

Niqoblovchi tasma

HimoyatasmasiNiqoblovchi
tasmasiTasmali suvoq

5.2.3 Tom yopish ishlari[Kawarayo bolgʻasi] (tom plitka bolgʻalari) Bolgʻa nafaqat mixlarni urish uchun, balki tom
plitkalarini qayta ishlash uchun ham qoʻllaniladi. Mixlarni bolgʻalash uchun ishlatiladiganyuza tom yopish plitalarini boʻlish oson boʻlishi uchun kvadrat shaklda boʻladi. Boshqa
tomoni uchli.
[Kawara gote] (tom plitkalari uchun andava) Somon tuproq va ( nanban ) gipsni surtish
uchun ishlatiladigan andava.
[Mendo gote] (tomga qaratilgan shpatel) Noshigawara (tom tizmasidagi plitkalar) va
152

shikigavara (tom plitkalari) orasidagi boʻshliqqa (mendo deb ataladi) yapon gipsini surtish
uchun moʻljallangan andava.
[Tsurukubi] (kran boʻyni) Bu kurakning sopi tomga qaragan kurakdan uzunroq, xuddi
kranning boʻyni kabi. Suvoq ishlari uchun ishlatiladi.
[Kawara keskich] (tom plitkalarini keskich) Plitkalarni iratib kesish va kerakli shakllargakeltirish uchun sindirish uchun ishlatiladigan asbob.
[Niageyo chigʻiri] (koʻtarish chigʻiri) Tom yopish plitkalari va boshqa tom yopish
materiallarini tomgacha koʻtarish uchun ishlatiladigan mashina.

5.2.4 Arxitektura metall list ishlari[Kananoko] (metal qirquvchi arra) Bu arra metall,
Metall kesuvchi arra

plastmassa, gipsokarton, gʻisht va boshqalarni kesishi
mumkin. Pichogʻi kesiladigan materialga qarab
tanlanadi. Yogʻoch arra tortish harakati bilan kesadi,
lekin metall kesuvchi arra itarish harakati bilan kesadi.
[Bankin basami] (metall list kesuvchi qaychi) Yupqa

Tol arra pichoqlaripoʻlat listlarni kesish qaychisi. Qoʻllanishiga qarab, birnechta pichoq tigʻ shakllari mavjud, masalan, toʻgʻri
chiziq boʻylab oson kesish uchun toʻgʻri chiziqli pichoqlar

Toʻgʻri chiziqli pichoqlar

va egri chiziqlar boʻylab oson kesish uchun tol arra pichoqlari.
[Yoyu aen mekki kohan] (qaynoq ruxlangan poʻlat listlar) Kanal ishlarida kengqoʻllanadigan rux bilan qoplangan poʻlat listlar. Aen mekki teppan deb ham ataladi.
[Toso yoyu aen mekki kohan] (qobiqli qaynoq ruxlangan poʻlat listlar) Sintetik rezinaboʻyoq qobiqli va pishirilgan qaynoq ruxlangan poʻlat listlar. Chakushoku aen teppan yoki

153

rangli teppan deb ham ataladi.
[Zanglamaydigan kohan] (zanglamaydigan poʻlat list) Tarkibida xrom (11% yoki undankoʻp) boʻlgan legirlangan poʻlat. Sirtida yupqa himoya plyonkasi boʻlib, u listning zangga
chidamliligini va chiroyli koʻrinishini taʼminlaydi. U oshxonalarda va namlik yuqori boʻlgan va
tozalik talab qilinadigan boshqa joylarda ishlatiladi.

5.2.5 Plitka terish ishlari[Dashinbo] (urib tekshirish tayoqchasi) Plitkalarkoʻchganini va qorishmasini boʻshab qolganligini
tekshirish uchun ishlatiladigan asbob. Plitka yoki
qurilish aralashmasi yuzasiga bu tayoqcha bilan

Urib tekshirish
tayoqchasi

urilganda ovoz chiqadi va bu boʻshab qolgan joyni
aniqlash mumkin boʻladi. Bundan tashqari, tayoqning uchiga biriktirilgan metall sharikni
dumalatib aniqlash uchun ishlatiladigan tekshirish tayogchasining bir turi ham mavjud.
[Tatakiita] (plitka teruvchi) Qurilish aralashmasi qoplangan mozaika plitakalarni urib
yuzaga surtish asbobi.
[Shindo kogu] (vibratsiya asbobi) Plitkalarning yopishishini yaxshilash uchun
ishlatiladigan elektr asbob. Plitkalarga vebratsiya kuchi qoʻllash yoʻli bilan ular oʻrnatiladi va
qurilish aralashmasini qorishtirish uchun ham ishlatiladi.
[Kafel keskich] Yupqa plitkalarni kesish uchun ishlatiladigan qalam shaklidagi asbob.
Plitkalar yuzani qirib chiziq chizish va qirilgan chiziq boʻylab sindirish orqali kesiladi. Plitka
keskichlari yuzani qirib chizish va plitkaning orqa tomoniga urib sindirish usulida ishlatiladi.
Qalin plitkalarni kesish uchun plitka setsudanki (kafel kesish mashinasi) ishlatiladi. Plitka
kesish mashinasida plitkani oldinga suriladi, bir vaqtning oʻzida dastgoh dastagi pastga

154tortiladi va plitkalar yuzasiga qirilgan chiziq chiziladi va dastakka koʻproq kuch qoʻllash
orqali plitkalarni tirnalgan chiziq boʻylab sindiradi.

5.2.6 Ichki pardoz ishlari[Sekko taxtasi] (gipsokarton plita) Plitalaruchun asos qogʻoz bilan oʻralgan gips oʻzakdan
tayyorlangan qurilish paneli materiali. U asosandevorlar uchun asosiy material sifatida ishlatiladi.

Gipsokarton

Uni keskich bilan ariq ochish va keyin uni
buklash orqali osongina kesish mumkin.
[Panel yasuri] (Gipsokarton qirgʻichi) Gipsokartonning kesilgan qirralarini tekislashuchun ishlatiladigan asbob .
[Panel mentori kanna] (gipsokarton qirrasi uchun randa) Gipsokartonni qirqish(burchaklarini tekislash) uchun ishlatiladigan tekislik.
Gipsokarton qirgʻichi

Gipsokarton qirralari uchun randa[Shpilka] Poʻlat shpilkali karkasda
Shpilkaboʻlinadigan devorlar uchun tik ustunlar. U
yuqori va pastki yoʻnaltirgichlarga oʻrnatiladi.
[Joy ajratgich] Shpilkaning ezilishining oldini
olish uchun shpilkatga biriktirilgan armatura.

155

Joy ajratgich
Skoba[Furedome] (skoba) Devor tekisligi yoʻnalishida shpilkalar chayqalishini bostiruvchi
element.
Osma bolt[Tsuri bolti] (osma bolt) Shift asosini ilib
turish uchun armatura.
IlgichShift toʻsini[Ilgich] Osma boltga biriktirilgan bu armatura
shift toʻsinini osib qoʻyish uchun ishlatiladi.
Shift toʻsini tirgagi[Nobuchi] (shift toʻsini) Shift toʻsini yoki
pardozlash panelini biriktirish uchun element. Keng shiftYoʻnaltirgichtoʻsini qoʻsh nobuchi deb ataladi.
[Nobuchiuke] (shift toʻsini tirgagi) Shift toʻsinini
mahkamlash uchun ishlatiladigan element.
[Nobuchiuke boʻgʻini] (shift toʻsinini dastaklovchi boʻgʻin)Ikkita shift toʻsini tirgagini ulash uchun armatura .

Yoʻnaltirgich[Qisqich] Shift toʻsinini tayanchiga mahkamlashda
ishlatiladigan armatura.
[Yoʻnaltirgich] Poʻlat shpilkali karkasda bu rels boʻlinish devorlari uchun asos sifatida tiktirgaklarni oʻrnatish uchun ishlatiladi. Pastki tomoni pol plitasiga oʻrnatiladi va tepa tomoni
balka ostiga yoki plita ostiga oʻrnatiladi.
[Ulanish joyi tasmasi] Gipsokarton plitalaining tutashish joylarini tekislash uchun
ishlatiladigan tasma. Mato tasma va boshqa tasmalar ishlatiladi.
Teshik ochish asbobi

5.2.7 Ichki yuza ishlari[Senmai toshi] (teshik ochish asbobi) Xoshitsuki
deb ham ataladi. Mato va qogʻoz kabi yumshoq

156

narsalarda teshik qilish uchun ishlatiladigan asbob. Bundan tashqari, oʻlchamlarni belgilash
yoki devor qogʻozi va hokazolarni bukish uchun ishlatilishi mumkin.
[Sirkul] Doira va yoylarni chizish va bir xil uzunlikni
boshqa qism yoki materialga oʻtkazish uchun
ishlatiladigan asbob. Uning ikkita oyogʻi boʻladi, biriigna, ikkinchisida qalam yoki mexanik qalam boʻladi.
[Boʻluvchi] Kompasga oʻxshaydi, lekin ikkala oyogʻida

Boʻluvchi

ignalari boʻladi. U bir xil uzunlikni boshqa qismga yokimaterialga oʻtkazish uchun ishlatiladi.

Payvandlashapparati[Yosetsuki] (payvandlash apparati) Vinil pol listlari
yoki vinil plitkalar orasidagi boʻgʻinlarni payvandlashuchun ishlatiladigan asbob. Payvandlash elektrodi

Payvandlash elektrodi

eritiladi va boʻginlar bilan birlashtiriladi.
[Yukazai acchakuyo rolik] (bosim bilan pol
qoplamasi biriktirish roligi) Pol materialini bosim
yordamida grunt qolpamaga mahkam biriktirish uchun
ishlatiladigan rolik. U ishchining ogʻirligi bilan bosim
Bosim bilan pol materialinibiriktiradigan rolikqoʻllay oladigan tarzda qurilgan.

[Kesma rolik] Oboyni asos qatlamga bosim bilan yopishtirish uchun ishlatiladigan rolik.
[Osae hake] (devor choʻtkasi) Choʻtka gulqogʻozdan havoni chiqarish va gʻijimlarni
silliqlash uchun ishlatiladi.

157

Kesma rolik

Devor choʻtkasi

5.2.8 Fitting ishlari
Armatura ishlarida duradgorlik ishlarida boʻlgani kabi deyarli bir xil asboblar qoʻllaniladi.
Bundan tashqari, eshikni karkasga mahkamlash uchun otvertka ishlatiladi.

5.2.9 Rom oʻrnatish ishlari[Kusabi] (Tavaqa) Qattiq yogʻoch, metall yoki rezinadan yasalgan boʻladi, bir tomoni qalin,
bir tomoni yupqa. Ingichka qismini boʻshliqqa kiritish va uni urish yogʻoch va boshqa
materiallarni ajratishi mumkin. Bundan tashqari, rom ramkalarini oʻrnatishda joylashuvni
aniqlash uchun ishlatiladi.

5.2.10 Poliuretan sochma koʻpik bilan izolyatsiyalash ishlari[Dannetsuzai] (izolyatsiya) Issiqlikni toʻsish yoki ushlab turish uchun ishlatiladiganmateriallar.
[Koshitsu uretan koʻpikli dannetsuzai] (qattiq poliuretan koʻpikli izolyatsiya)
Poliuretanni qattiq shimgichga oʻxshash holatga keltirish orqali qilingan izolyatsiya. U ajoyib
izolyatsiya xususiyatlariga ega, chunki u issiqlikni osonlikcha oʻtkazmaydigan gazlarni
ushlab turadi.

158

[Koshitsu uretan koʻpik genʼeki] (qattiq poliuretan koʻpikli suyuqlik) Qattiq poliuretankoʻpik poliizosiyanat va poliol komponentlaridan tayyorlanadi. Ikki suyuqlikni aralashtirish va
qorishtirish bir vaqtning oʻzida qattiq poliuretan koʻpikini yaratish uchun poliuretan vakoʻpiklarni hosil qiluvchi kimyoviy reaksiyaga olib keladi.

5.2.11 Gidroizolyatsiya ishlari[Kavsharlash gorelkasi] (kavsharlash lampasi) Asfalt gidroizolyatsiyada kavsharlash
usulida ishlatiladigan asbob. Asfalt gidroizolyatsiya membranasi 1000 ° C dan yuqori
haroratda kavsharlash lampasi bilan eritib, asos qatlamga biriktiriladi. U propan gaz
shlangini propan gaz tankidan ulash orqali ishlatiladi.
[Germetiklash toʻpponchasi] Kartrijdagi germetiklash
Choklarni zichlash

moddasini ishchi sohaga sepish uchun ishlatiladiganshpritsi

asbob. Baʼzan kalafatli qurol deb ataladi.
[Mix qoqqich-mahkamlagich] Katta staplerga oʻxshash
asbob. U suv oʻtkazmaydigan listlar, issiqlik izolyatsion
materiallar va ichki materiallarni mahkamlash uchunToʻpponchasimon

ishlatiladi. Qoqqich turlariga toʻpponcha tipidagi, bolgʻatipidagi, elektrli va pnevmatik turlari kiradi.

qoqqichMixlar[Suvoq] Suv oʻtkazmaydigan qatlamning tag qatlamga
yopishishini yaxshilash uchun substratga surtiladiganmaterial.
[Asfalt tom yopish] Asfaltni asosan tabiiy organik tolalardan tayyorlangan taglik qogʻoziga
namlash orqali qilingan gidroizolyatsiya membranasi. Yuqori haroratlarda yumshatish va
past haroratlarda qotib qolish xususiyatiga ega. Yoz va qish oʻrtasida katta harorat farqi159boʻlgan joylarda u yillar davomida yomonlashadi, yoriqlar va yoriqlar paydo boʻladi, natijada
uning suv oʻtkazmaydigan xususiyati yoʻqoladi.
[Kaishitsu asfalt tom] (modifikatsiyalangan asfalt tom qoplamasi) Asfaltning kamchiligi
boʻlgan harorat oʻzgarishi natijasida yuzaga keladigan ogʻishlarni kamaytirish uchunchidamlilikni oshirish uchun asfaltni kauchuk, sintetik rezina, polimerlar, plastmassalar va
boshqalar bilan aralashtirish orqali tayyorlangan gidroizolyatsiya membranasi.
[Karyu gomukei list] (vulkanizatsiyalangan kauchuk qatlam) Vulkanizatsiyalangankauchukdan (kengaytirish va qisqarish xususiyatiga ega kauchuk) suv oʻtkazmaydiganmembrana.
[Enbi list] (polivinilxlorid list) Polivinilxlorid rezinadan tayyorlangan gidroizolyatsiya
membranasi. U ultrabinafsha nurlar, issiqlik va quyosh nurlaridan kelayotgan ozonga
mukammal qarshilik koʻrsatadi.

5.2.12 Tosh terish ishlari[Blok bolgʻasi] (gʻisht terish bolgʻasi) Beton, gʻisht, tosh va hokazolarni sindirish uchun
ishlatiladigan bolgʻa. Bir tomoni urish uchun tekis, ikkinchi tomoni esa oson qirib tashlashva kesish uchun toraygan va uchli.
[Koyasuke] (perpendikulyar tutqichli chisel) Toshlarni sindirish uchun ishlatiladigan nom(chisel) turi. Boshining bir tomoni pichoqdir. Toshlarni sindirish uchun pichoqning qaramaqarshi tomoni setto (temir bolgʻa) bilan uriladi.

160

[Setto] (temir toʻqmoq) Kichik temir bolgʻacha.
[Bishan] (bucharda) Dazmol yoki boshqa asboblar
bilan oʻyilgan tosh yuzasini silliqlash uchun
ishlatiladigan temir bolgʻa. Tegishli yuzada nozikoʻsimtalar mavjud. Avvaliga kattaroq oʻsimtalari

Temir bolgʻachaboʻlgan bolgʻachalar sirtga teginish uchun ishlatiladi,soʻngra asta-sekin nozik oʻsimtalar bilan bolgalarga oʻtish sirtni tugatadi.
[Kanajime] (metall halqali bolgʻa) U bolgʻa shaklida, lekin tutqichning dumbasiga temirhalqa biriktirilgan.

161

5.3 Umumiy asboblar, mashinalar, materiallar va oʻlchov uskunalari
5.3.1 Elektr asboblar
Elektr asboblari qayta zaryadlanuvchi batareyalardan foydalanadigan simsiz turlar yoki
AC quvvatini ishlatadigan simli turlari boʻlishi mumkin.
[Elektr otvertka] Bu elektr vint buragich uchlarini almashtirish orqali vintni qotirish vaburgʻulash uchun ishlatilishi mumkin. Aylanish tezligi va momentni sozlash mumkin.
[Zarbli buragich] Oʻrnatilgan bolgʻaning zarbasi yordamida vintlarni tortadigan elektr vint
buragich. Bu drell buragichidan koʻra koʻproq quvvatga ega. Oʻzgarmas aylanish tezligi va
momentida aylanadi.

Drell buragich

Zarbli buragich[Bit] Elektr vint buragich uchiga biriktirilgan qism. Teshish va vintlarni qotirish uchun har xil
turdagi uchlar mavjud. Uchning biriktirilgan qismi drell buragich va zarbali buragich oʻrtasida
farq qiladi.
Drell buragich

Zarbli buragich[Diskli silliqlagich] (bolgarka) Bu elektr asbob asbobning uchiga biriktirilgan diskni(silliqlash va kesish uchun yumaloq, tekis silliqlash toshi) oʻzgartirib, metall quvurlar va
betondan boʻyoqni kesishi, silliqlashi va olib tashlashi mumkin. Yuqori tezlikli moment turi162metallni kesish uchun mos keladi, past tezlikli moment turi esa silliqlash uchunmoʻljallangan.

Borgarka

Disk[Jilvirqogʻoz bilan silliqlash asbobi] Bu elektr asbob tekis yuzalarni jilvirqogʻoz bilan
silliqlash uchun ishlatiladi. Jilvirqogʻozni ishqalash uchun bir necha turdagi mexanizmlar
mavjud, ular orasida vibratsiyalovchi, kamarli va aylanuvchi mexanizm turlari mavjud.
[Marunoko] (dumaloq arra) Toʻgʻri chiziqda fanera va boshqa materiallarni kesish uchun
elektr asbob. Qoʻlda ushlab ishlatiladigan va statsionar turlari mavjud. Qoʻlda ushlab
turiladigan turida u kesiladigan materialga tegsa, uni materialdan uzoqlashtiradigan kuch(teskari tepish deb ataladi) tufayli kutilmagan yoʻnalishda harakatlanishi mumkin. Bu koʻplab
baxtsiz hodisalarga olib keladi va baʼzi hollarda ular jiddiy, hayot uchun xavfli baxtsiz
hodisalar boʻlishi mumkin. Ishlatishdan oldin xavfsizlik qopqogʻi toʻgʻri ishlayotganiga
ishonch hosil qiling.
[Marunoko yoʻnaltiruvchi jogi] (dumaloq arra yoʻnaltiruvchi lineykasi) Aylana arragabiriktirilgan bu lineyka materiallarni toʻgʻri chiziqda kesish uchun ishlatiladi.

163

Dumaloq arra

Dumaloq arrayoʻnaltiruvchi lineykasi[Shujin marunoko] (chang yigʻuvchi qismli dumaloq arra) Mayda changni yigʻish bilan
kesish mumkin boʻlgan dumaloq arra. Ikkita turi mavjud: biri taxta kesish uchun, ikkinchisi
esa metallni kesish uchun. Ikkita tur mavjud: biri chang toʻplash uchun chang qutisi bilan,
ikkinchisi esa dumaloq arra bilan bogʻlangan chang yigʻuvchi bilan.
[Shujinki] (chang yigʻuvchi) kesish natijasida hosil boʻlgan changni yigʻish uchun
ishlatiladigan elektr asbob. Kesilgan qoldiqlarning atrofga uchib ketishining oldini olishuchun moʻljallangan, plitka va beton buyumlarni kesishda ishlatiladi.
[Kosoku setsudanki] (yuqori tezlikda kesuvchi
asbob) Kesish uchun silliqlash toshini aylantirib,
metall quvurlar, armatura, yengil poʻlat qismlar va
boshqalarni kesuvchi elektr asbob. Chip arra
Yuqori tezlikda kesuvchi

kesgichga oʻxshaydi, lekin chipli arra materiallarni

asbob

kesish uchun dumaloq arra pichogʻidan foydalanadi.
Chig'anoqli arra kesgichlarning pichoqlari eskirishga
moyil bo'lsa, yuqori tezlikda ishlaydigan to'sarlarningpichoqlari uzoq umr ko'rishlari bilan ajralib turadi.
Shrup qotirgich[Old va ortga yurib kesuvchi arra] (ikki tomonlama
harakatlanuvchi arra) Uzun, ingichka pichoqni oldinga va orqaga siljitish orqali
materiallarni kesuvchi elektr asbob.
164

[Dendo blok keskich] (elektr blok kesgich) Beton
kesish uchun elektr asbob.
[Kugiuchiki] (Shrup qotirgich) Materiallarga shtuprlarni
qotirish uchun kompressor tomonidan siqilgan havobosimi kuchidan foydalanadigan asbob. Kompressor - bu

Shnurli gʻaltak

havoni siqadigan qurilma.
[Denko baraban] (shnur gʻaltak) Rozetkani uzaytirish uchun asbob.

5.3.2 Qazish/tekislash/zichlash[Ken sukoppu] (Choʻqqisimon kallakli lopata) Oyoqni kallakning tepasiga qoʻyib, yerqazish uchun ishlatiladigan asbob. U qisqacha kensuko deb ham ataladi. teko (tutqich)sifatida foydalanmang.
[Kaku sukoppu] (kvadrat kallakli belkurak) Tuproq, asfalt va hokazolarni olish va tashishuchun ishlatiladigan asbob. U choʻqqisimon kallakli belkurakga oʻxshaydi, lekin pichoqning
qirrasi tuproq va boshqa materiallarni olishni osonlashtirish uchun tekis. Bundan tashqari,
tepasi yumaloq boʻlib, oyoqni joylashtirishga imkon bermaydi. Teko (tutqich) sifatida
foydalanmang. U qisqacha kakusuko deb ham ataladi.
[Double sukoppu] (ikkitalik belkurak) Bu belkuraklar chuqur teshik qazish uchun yerni
teshib qoʻyishi mumkin. Qazilgan tuproqni sirt ostida ushlab, tortib olish mumkin. U qoziqlar
va simyogʻochlar uchun chuqur qazish uchun ishlatiladi.

Choʻqqisimon kallakli belkurak

Kvadrat kallakli belkurak

165

Ikkitalik belkurak

[Tsuruhashi] (kirkamotiga) Qattiq yerni qazish va asfaltni sindirish uchun ishlatiladiganasbob.
[Reki] (motiga) Tuproqni tekislash, asfalt yoyish va tushgan barglarni yigʻish uchun
ishlatiladigan asbob. Maqsadga qarab turli xil shakllar va materiallarda boʻladi. Tuproqni
tekislash uchun motiga juda ko'p ingichka tishlarga ega, ammo asfalt uchun motigada ularyoʻq.
[Joren] (Dredge ketmon) Tuproq, qum va qoldiqlarni tozalash uchun ishlatiladigan asbob.
[Tako] (qoʻlda zichlagich) Tuproq va boshqa materiallarni ogʻirlik boʻyicha urish va
zichlash uchun ishlatiladigan asbob.
[Shibbalagich] Uzun tutqichning uchiga tekis metall plastinka biriktirilgan asbob. U asfalt
va boshqa materiallarni tutqichni ushlab, sirtni yuqoridan
Shibbalash

shibbalash orqali zichlash uchun ishlatiladi.

mashinasi[Shibbalash mashinasi] Tuproqni zichlash uchun
ishlatiladigan mashina. Shibbalash mashinasining ogʻirligi va
yuqoriga va pastga harakatlanadigan zarba kuchi sirtni
zichlaydi. U kuchli zarba kuchiga ega va kuchli zichlashuchun moʻljallangan. Dvigatel va elektrmotor bilan ishlaydigan turlari mavjud.
[Vibrozichlagich] Tuproq va qumni oʻz ogʻirligi va tebranishi bilan zichlash uchun dvigatel
bilan jihozlangan mashina. Yoʻlning toʻldiruvchi asos qatlamlarini, yoʻlning grunt qatlamlarini,toʻldiruvchi va boshqalarni preslash uchun ishlatiladi. Mashina sirtni zichlash uchun qoʻlda
oldinga va orqaga suriladi va tortiladi. Taʼsir kuchi shibbalash mashinasinikidan past boʻlsada, katta maydonni bir vaqtning oʻzida zichlashi mumkin. Shunga oʻxshash mashina
vibroplitali zichlagichidir. Plitalar zichlagichi siqilish plitasining katta maydoni va kichik
tebranish tufayli tekislash uchun koʻproq mos keladi.
[Vibrator] Betondan havo pufakchalarini olib tashlash va tebranish orqali betonni
166joylashtirish paytida betonning zichligini oshirish uchun ishlatiladigan mashina.

5.3.3 Maketni belgilash/Belgilash vositalari[Sumitsubo] (chiziq markeri) Material yuzasida uzun
tekis chiziqlarni belgilash uchun ishlatiladigan asbob.
[Sumisashi] (siyohdon) Siyohdonning tekis qismi
chiziqlar chizish uchun, yumaloq qismi ( ho ) ayni choʻtka

Chiziq markeri

kabi ishlatiladi.
[Boʻr chizigʻi] Sumitsubo chizigʻi belgisiga oʻxshash, lekin kukun boʻr bilan chiziq chizadi.
[Lazer marker] Qurilish uchun gorizontal, vertikal va boshqa
chiziqlarini ishlab chiqarish uchun devorlar, shiftlar va pollarga lazer
nurlarini chiqaradigan mashina. Qizil va yashil ranglardagi lazer
nurlari mavjud. Yashil rangni yorugʻ joylarda koʻrish nisbatan
osonroq. Lazer nurlarining to'g'ridan-to'g'ri ko'zingizga tushishiga

Lazerli marker

yo'l qo'ymaslik uchun lazer bilan ishlash uchun himoya ko'zoynaklar
kiyiladi.
[Marker qalam, marker boʻr] Arxitekturada foydalanish uchun yogʻga asoslangan qalam.
Misol uchun, armatura sterjenlari joylashtirilgan joyni va qadamni (armatura sterjenlariorasidagi masofa) taqsimlash uchun ishlatiladi.
[Teshuvchi shtamp] Bu asbobdan metall yuzalarga bolgʻabilan urib mayda chuqurchalar yasash yoki mato, teri va
h.k.larda dumaloq teshiklar qilish uchun foydalanish
mumkin. Markaziy shtamp metall yuzalarni belgilashuchun ishlatiladi (bu belgilash deb ataladi).

167

Teshuvchi
shtamp5.3.4 Oʻlchash/tekshirish[Sath oʻlchagich] Ish uchun zarur boʻlgan balandlikni

Sath oʻlchagich

aniqlash uchun ishlatiladigan sath oʻlchash moslamasi.
Shtativga oʻrnatilgan qurilma oʻrnatilgan pufakchali flakonni
muvozanatlash orqali qoʻlda tekislanadi. Avtomatik
tekislash mexanizmiga ega sath oʻlchagich avtomatik sathoʻlchagich deb ataladi.
[Lazerli sath oʻlchagich] Lazer yordamida sathni oʻlchash
uchun asbob va ish uchun zarur boʻlgan balandlikni
aniqlash uchun ishlatiladi.
[Tranzit] Vertikal va gorizontal burchaklarni oʻlchaydiganasbob, kichik teleskopni koʻtarib turivchi kuzatuv nuqtasi

Tranzitorqali tekshiriladi. U shtativda ishlatiladi. Hozirgi kunda
teodolit deb ataladigan raqamli displey turi koʻpincha ishlatiladi.
[Total stantsiya] Yorugʻlik toʻlqini masofa oʻlchagich va elektron tranzitni birlashtirganoʻlchash moslamasi. Teleskop orqali koʻzdan kechiring va kesishgan chiziqni nishon bilan
tekislang va mos yozuvlar nuqtasidan masofa va burchakni bir vaqtning oʻzida oʻlchash
uchun tugmani bosing. Total stansiyalar geodeziyaning keng doiradagi maqsadlarida,
jumladan topografik oʻlchash, qurilish maydonchasi joylashuvini boshqarish, yerni dastlabkioʻlchash va qoʻzgʻalmas nuqtani oʻlchashda qoʻllaniladi.
[Mizuito] (sath oʻlchash ipi) Poydevor qurishda yoki gʻisht
va bloklarni terishda chiziqlarni toʻgʻrilash va balandliklarni
moslashtirish uchun ishlatiladigan ip. U choʻzilmaydigan
Sath oʻlchash ipi

materialdan tayyorlanadi.
[Suiheiki] (daraja) Qurilish yuzasi yoki obʼyektning yer bilan tekisligini tekshirish uchun
168

ishlatiladigan asbob. Daraja flakondagi havo
pufakchasiga qarab tekshiriladi. Baʼzilar darajani
tekshirish uchun ignadan foydalanadilar, baʼzilari esa
raqamli darajalardir. Oʻrnatilgan qiyalik burchagini

Sath oʻlchagichoʻlchash funksiyasiga ega darajalar turar-joy inshootlarida ham qoʻllaniladi.
[Sagefuri] (shoqul) Ustun yoki boshqa narsalarning vertikalligini
tekshirish uchun ishlatiladigan uchi konussimon ogʻirlik. Vertikallik
bu asbobni ip orqali ustunga mahkamlangan shoqul tutqichiga
osib qoʻyish va tutqich ulangan yuza bilan ip orasidagi masofa bir
xil yoki yoʻqligini tekshirish orqali tekshiriladi.
Shoqul[Sashigane] (ugolnik) Zanglamaydigan poʻlatdan yoki boshqa
metaldan yasalgan asbob , toʻgʻri burchaklarni oʻlchash
uchun ishlatiladi. U shkalalangan boʻladi va uzunlikni

Ugolnikoʻlchash uchun ham ishlatilishi mumkin. Old tomoni
metrik shkalada, orqa tomoni esa old tomondan 1,414(√2) marta katta.
[Ogane] (uchburchak oʻlchagich) Toʻgʻri burchaklarni oʻlchash uchun katta uchburchakoʻlchagich. U uchastkada Pifagor teoremasidan foydalangan holda yaratiladi, nisbati 3:4:5 .
3:4:5 ish joyida sashigo deb ataladi.
[Oʻlchash tasmasi] (tasmali oʻlchagich) Uzunlikni oʻlchash uchun tasmaga oʻxshash
asbob. Baʼzan makijaku (tasmali oʻlchagich) deb ataladi.
Poʻlat va vinildan qilingan turi mavjud.
[Qavariq] (tortib olinadigan poʻlat oʻlchov tasmasi)
Uzunlikni oʻlchaydigan yupqa metall tasmali oʻlchov.
Baʼzan conbe sifatida qisqartiriladi, rasmiy nomi konveks lineyka.
169

Qavariq[Jogi] (lineyka) Uzunlikni oʻlchash va toʻgʻri chiziqlar chizish uchun ishlatiladigan asbob.
Materiallarga alyuminiy, zanglamaydigan poʻlat va bambuk kiradi. Armatura kabimateriallarga zarar bermaslik uchun bambuk oʻlchagichlar ishlatiladi.
Alyuminiy lineyka

Zanglamaydigan poʻlatdan

Bambuk lineyka

yasalgan lineyka[Slump kenjaku] (slump shkalasi) Slump testidachoʻkish qiymatini (choʻkish konusi olib
tashlanganidan keyin tushirilgan balandlik) oʻlchash
uchun ishlatiladigan asbob.
Slump testioʻtkazilmoqda

5.3.5 Kesish/bukish/uzish[Nokogiri] (arra) Yogʻoch, metall, quvurlar va hokazolarni kesish uchun ishlatiladiganmetall plastinka ustidagi koʻp pichoqli ( me (tish) deb ataladigan) asbob. U qisqacha noko
deb ataladi.
[Hasami] (qaychi) Ikki pichoq orasidagi narsalarni kesish uchun ishlatiladigan asbob.
[Kuikiri] (oʻtkir jagʻli ombir) pichoqlar orasidagi narsalarni
kesish uchun ishlatiladigan asbob. Plitkalarni qayta ishlash,simlarni kesish va boshqalar uchun ishlatiladi. BundanOʻtkir jagʻli ombir

tashqari, mixning kallagini kesishi mumkin.
[Keskich pichogʻi] (quti kesuvchi) Bu pichoq pichoqninguchini sindirish orqali oʻzining oʻtkirligini saqlab qolishi mumkin.
170

[Tagane] (tosh terish keskisi) Bir uchida pichoq boʻlgan tayoq shaklidagi asbob, bolgʻabilan urib yupqa metallni kesish uchun ishlatiladi. U xatsuri sagyo (sindirish) uchun ham
ishlatiladi, betonni sindirish va tom yopish plitalarining oʻlchovlarini belgilash uchun ham.
Foydalanishga koʻra yassi keski, beton keski, oʻymakorlik keskisi va boshqalar mavjud.
[Penchi] (ombir) Bukish, kesish va boshqalar uchun asbob. Siljishning oldini olish uchun
mayda oʻyiqlar bilan ushlash uchun qismi va kesish uchun pichoqlari bor qismi mavjud.

Keskich pichogʻi

Ombur

Keski

5.3.6 Urish/Tortish[Bolgʻa] Narsalarni urish uchun ishlatiladigan asbob.
Foydalanish maqsadiga qarab, zarba berish boshining
materiali metall, kauchuk yoki yogʻoch boʻlishi mumkin.
Metall boshlilarga baʼzan kanazuchi deyiladi.
Bolgʻa namunasi[Kauchuk bolgʻa] Rezina boshli bolgʻa. Bu materialga(aylana boʻylab havoza uchun)zarar bermasdan kuchli zarba kuchi berishi bilan ajralib turadi. Betonni opalubkaga
tekkizish va beton quyish jarayonida tebranish orqali

Rezina bolgʻasiqish uchun ishlatiladi.
[Kizuchi] (yogʻoch bolgʻa) Boshi yogʻochdan yasalganbolgʻa. Zarba kuchi metall bolgʻaga qaraganda zaifroqboʻlsa-da, materialga zarar yetkazish ehtimoli kamroq.
[Kakeya] (katta yogʻoch bolgʻa) Qoziqlarni kirgʻizish uchun ishlatiladigan katta yogʻochbolgʻa va hokazo. Kakeya, shuningdek, yogʻoch karkas konstruksiyasi usulida hozo (tenon)
171hozo ana (uya) ga urish uchun ishlatiladi.
Yogʻoch bolgʻaKatta yogʻochbolgʻa[O-bolgʻa] (katta bolgʻa) Uzun tutqichli va katta boshli bolgʻa. U qoziqlarni oʻrnatish va
demontaj ishlari uchun ishlatiladi.
[Bar] (lombar) Dastak sifatida ishlatilishi mumkin boʻlgan metall asbob. L-simon uchidamixlarni olib tashlash uchun oʻyiq mavjud. Uchi mix kallagi

Lombarostiga kiritiladi va mixni tortish prinsipi yordamida
chiqariladi. Boshqa tomoni esa mix yoki shpatel kabi tekis.
Mixlarni tortib olishdan tashqari, ogʻir narsalarni koʻtarish
uchun katta tirgakdan foydalanish mumkin. Bundan tashqari, uni burish va tortish uchunboʻshliqqa kiritish mumkin. Opalubkalarni demontaj qilishda katta lombar ishlatiladi.

5.3.7 Toʻldirish/silliqlash/parmalash[Toishi] (Tekislash toshi) Metalllarni, toshlarni va boshqalarni kesish va silliqlash uchun
asbob. Kichik to'rtburchaklar shaklidagi asboblar n (yapon qoʻl tekisliklari) pichoqlarini
o'tkirlash uchun ishlatiladigan kichik nomi (yog'och keski) va kanna (yapon qo'l randalari)pichoqlarini o'tkirlash uchun ishlatiladi.
[Yasuri] (fayl) Metall va yogʻoch yuzalarni silliqlash uchun asbob. Metall fayllar va yogʻochfayllar kabi turli maqsadlar uchun koʻplab turdagi fayllar mavjud. Agar chiplar yivlarga
yopishib qolsa, chiplarni ehtiyotkorlik bilan olib tashlash uchun simli choʻtka ishlatiladi.
[Jilvir qogʻoz] Qogʻoz yuzasiga qum yoki shishaga oʻxshash donalar qoʻllaniladigan yasuri172

(fayl) turi. Bir necha turdagi qogʻozlar mavjud, jumladan, taisui qogʻozi (suvga chidamliqogʻoz), suv qumli nuno qogʻozga (mato qogʻoz) qarshilik koʻrsatadi. Raqamlash dagʻalliknikoʻrsatadi. Raqam qanchalik kichik boʻlsa, donlari shunchalik dagʻal va kattaroq boʻlsa,
donlari shunchalik mayda boʻladi, natijada silliq yuza hosil boʻladi.
[Sim choʻtka] Metall simlardan yasalgan qattiq choʻtka. U metalldan zangni olib tashlash,boʻyoqni tozalash va fayl oʻyiqlarini tozalash uchun ishlatilishi mumkin.
Sim choʻtka

Sim choʻtka

5.3.8 Mahkamlash/oʻrnatish[Sozlanadigan kaliti] Ochilish va yopilish mexanizmi

Sozlanadigan kalitboʻlgan kalit. Yuqori va pastki jagʻlar orasidagi kenglik
bolt yoki gaykaning diametriga mos kelishi uchunoʻzgartirilishi mumkin. Yuqori jag tutqich bilan
birlashtirilgan, shuning uchun burilish paytida yuqori jagʻga kuch qoʻllanilishi kerak. Uchi
ochiq boʻlgani uchun, bu vosita kalit sifatida tasniflanadi, ammo istisno sifatida "kalit" soʻzini
ishlatadi.
[Torsevoy kaliti] Boshdagi kallakni almashtirish orqali turli oʻlchamdagi bolt va gaykalaruchun ishlatiladigan kalit.
[Quti kalit] Gayka va murvatlarni burash uchun rozetka qismi va tutqich qismi bitta boʻlak
sifatida birlashtirilgan kalit. L-simon va T-simon turlari mavjud.

173

[Rokkaku kaliti] (olti burchakli kalit) Bu asbob olti

Olti burchakli
kalitburchakli teshikka ega va boltlarni burish uchun ishlatiladi.
Rokkaku bo kaliti deb ham ataladi.
[Vint buragich] Vintlarni burash uchun ishlatiladiganasbob. Vintlarning boshlaridagi oʻyiqlarga oʻrnatish uchun Phillips-kallakli va yassi tigʻli vint
buragich mavjud. Vint boshining oʻyigʻini ( nameru

Vint buragich(chiqish) deb ataladi) buzmaslik uchun toʻgʻri oʻlchamdan
foydalanish muhimdir. Tutqichning shakli ham muhimdir.
Misol uchun, elektr ishlari uchun vint buragich tutqichi
yumaloq va katta boʻlib, qoʻl osongina ushlashi mumkin.
[Kugi] (mix) Elementlarni birlashtirish uchun qotirilgan narsa.
Mix

Qoʻllash turiga qarab, vintli mixlar, beton mixlar, beton mixlari va
gofrirovka qilingan tom yopish mixlari kabi turli xil mixlar
mavjud.
[Neji] (vint) Silindrsimon yoki konus shaklidagi spiral oʻyiqli

predmet, uni boshqa elementga mahkamlash uchun vint buragich orqali elementga burab
qotiriladi.
[Tapping neji] (oʻzini-oʻzi uruvchi vinti) Burab qotirayotganda materialga oʻzining
naychasini oʻtkazadigan vint.
[Bolt] Vint turi. Toʻplam sifatida bolt (tashqi rezba) va

Bolt

Gayka

gayka (ichki rezba) ishlatiladi. Shayba ham ishlatilishi
mumkin.
Shayba174

5.3.9 Qorishtirish/aralashtirish[Qoʻl mikseri] Boʻyoq, qurilish aralashmasi va beton uchun aralashtirgich. Ingredientlar
qurilish aralashmasi qutisiga yoki chelakka joylanadi va qoʻlda mikser bilan aralashtiriladi.
[Kakuhanki] (aralashtirish mashinasi) Suyuqliklar va qurilish materiallarini aralashtirish
uchun mashina. Mikserlar deb ham ataladi, qurilish maydonchalarida turli xil turlariqoʻllaniladi.
[Qurilish aralashmasini aralashtirgich] Qurilish aralashmasi tayyorlash uchun sement,suv va qumni aralashtiradigan mashina. Ikki turdagi quvvat manbalari mavjud: biri 100 V
quvvat manbai, ikkinchisi esa dvigatel turi.
[Beton aralashtirgich] Beton uchun moʻljallanganaralashtirgich, qurilish aralashmasi mikserlariga
qaraganda kuchliroq.
[Paket mikser] Bir vaqtning oʻzida beton uchun
Beton aralashtirgichmateriallarni aralashtiruvchi aralashtirgich.
[Torobako] (qurilish aralashmasi qutisi) Beton yoki qurilish aralashmasi tayyorlashuchun materiallarni aralashtirish uchun mustahkam quti. Torobune yoki fune sifatida ham
maʼlum. Qurilish aralashmasi qutisidagi ingredientlar aralashtirish mashinasi yoki
qorishtiruvchi kovsh yordamida aralashtiriladi.
[Furui] (elak) Materiallarni oʻlchamiga koʻra saralaydigan toʻrli asbob. Olib tashlash kerakboʻlgan narsalar toʻrning oʻlchamiga qarab saralanadi. Misol uchun, u qazilgan tuproq va
qumni olib, mayda tuproqni shagʻaldan ajratishi mumkin.

5.3.10 Quritish/tayyorlash[Yojoyo poli plyonka] (qarov uchun plastmassa plyonka) List shaklidagi polietilen
175

plyonka. Betonni quyishda tuproqdan namlik oʻtkazmaydigan va gidroizolyatsiya qilish,boʻyoq ishlarida qattiqlashtirish, yomgʻir va changdan himoya qilish uchun ishlatiladi.
[Veneer] (kontrplak) Polni qirilishdan himoya qilish uchun yupqa fanera yotqiziladi.
[Moviy choyshab] Polning yurish joylarini boʻyoq va changdan himoya qilish uchun
ishlatiladi.
[Hisan boshi toʻr] (sochilib ketishga qarshi toʻr) butun binoni qoplaydigan havoza uchuntoʻrga oʻxshash choyshab. Bundan tashqari, u obyektda toʻplangan qurilish materiallarining
sochilib ketishining oldini olish va yuklarning transport vositalarining orqa palubalaridan
tushishining oldini olish uchun ishlatiladi.
[Suichoku yojo tarmogʻi] (vertikal xavfsizlik toʻri)
Qurilish maydonlarida materiallarning uchib ketishi va
havozadan tushishining oldini olish uchun havozalarga

Gorizontal
xavfsizlik toʻribiriktirilgan toʻr.
Suihei yojo toʻri] (gorizontal xavfsizlik toʻri) Qurilishmaydonlarida odamlar va materiallarning balandlikdan qulashiga yoʻl qoʻymaslik uchun
ishlatiladigan toʻr.

5.3.11 Ishqalash[Choʻtka] Poydevorga muntazam ravishda ekilgan choʻtkalari boʻlgan asbob, kirni tozalash
uchun ishqalanish uchun ishlatiladi. Masalan, tosh ishida toshlar orasidagi ortiqcha sement
suyuq massasini olib tashlash uchun suv bilan namlangan choʻtka ishlatiladi.
[Gupka] Poliuretan kabi koʻpikli qolipli sintetik qatron, suv bilan namlanadi va kirni tozalash
uchun ishlatiladi. Masalan, tosh ishlarida u sement suyuq massasidan ifloslangan yuzalarni
tozalash uchun ishlatiladi.

176

[Wes] (latta) Mashina yogʻi va boshqa suyuqliklardagi dogʻlarni tozalash uchun
ishlatiladigan mato.
[Chelak] Suvni ushlab turish va tashish uchun tutqichli idish. Qurilish maqsadlari uchun
galvanizli poʻlat plitalardan yasalgan mustahkam chelaklar ishlatiladi.
[Hishaku] (choʻlka) Suv quyish uchun tutqichli asbob.

5.3.12 Predmetlarni tashish[Ichirinsha] (arava) Oldida bir gʻildiragi boʻlgan poʻlat

Aravachelakdan iborat boʻlgan narsalarni tashish uchun
asbob. Tutqichlaridan ushlab surish orqali ishlatiladi. Uogʻir narsalarni tashishni osonlashtirish uchun gʻildirakni
tayanch nuqtasi sifatida, tutqichlarni harakat sifatida va
chelakni yuk sifatida ishlatadigan tutqich printsipidan foydalanadi. Baʼzan neko deb ataladi.
[Daisha] (gʻildirakli platforma) Buyumlarni tashishGʻildirakli
platformauchun ishlatiladigan toʻrtta gʻildirakli platforma.
Baʼzilarida tutqichlar bor, baʼzilarida esa yoʻq. Tormozligʻildirakli platforma ham mavjud.
[Sori] (chana) Tosh kabi ogʻir narsalarni ustiga qoʻyib,tortib koʻchirish uchun ishlatiladigan asbob.
[Koro] (jurnal) Ogʻir narsalarni koʻchirish uchun ishlatiladigan jurnal. Bir nechtasi bir-biriga
parallel joylashtiriladi, ustiga narsa qoʻyiladi va jurnallar aylanayotganda narsa siljiydi.

177

[Vilkali yukortgich] Gidravlik bosim yordamida
yuqoriga va pastga harakatlanadigan vilkalar bilanjihozlangan mashina. Vilkaga qoʻyilgan narsalar balandjoylarga koʻtariladi yoki tushiriladi.
Vilkasimon yukortgich

5.3.13 Osish/Koʻtarish/Tortish[Vinch] Arqonni bogʻlaydigan mashina. Shuningdek, makiageki ham deyiladi.
[Sim arqon] Bir nechta yuqori zichlikdagi poʻlat sim bir-

Simarqonbiriga eshilib, tola hosil qiladi va bir nechta tola yanabir-biriga eshilib, arqon hosil qiladi. U yuqori darajada
pishiqlik kuchiga, mukammal zarba kuchiga va oson

Kishanishlov berish uchun moslashuvchanlikka ega. Qayta
ishlangan uchlari boʻlganlar stropovka uchun ishlatiladi. Ankraj uchun arqonlar ham mavjud.
[Kishan] Sim arqon yoki zanjirni osma yukka ulash uchun stropovka moslamasi.
[Tortish muftasi] Arqon va simlarni mahkamlash uchun ishlatiladigan qurilma.

KishanTortish muftasi

178

[Zanjir bloki] Tutqich va shkiv tamoyillarini qoʻllash orqali

Zanjir blokiogʻir narsalarni koʻtarishi va tushirishi mumkin boʻlgan
mashina. U shtativga va boshqalarga ulash orqali ishlatiladi.
[Richagli koʻtargich] Zanjir bloki bilan bir xil mexanizmga
ega, lekin zanjir blokidan kichikroq mashina. U yukni vahokazolarni mahkamlash uchun ishlatiladi. Masalan,ekskavator yukni yuk mashinasiga tashish uchun yuklanganda, u ekskavatorni
harakatlanmasligi uchun mahkamlash uchun ham ishlatiladi.
[Oyazuna kinchoki] (asosiy arqon tortkich)
Xavfsizlik kamarining ilgagi mahkamlangan asosiy

Asosiy arqon
tortkichi

arqonning tarangligini ushlab turuvchi qurilma. U
balandlikda ishlaganda, masalan, havoza ishlaridaqoʻllaniladi.
[Tirfor] Ogʻir narsalarni tortib olish uchun ishlatiladigan qoʻl asbob. Tirfordan oʻtkazilgan sim
arqonni dastagining ishlashi bilan kuchli tortib olish mumkin. Katta daraxtni kesishda
daraxtni tirfor bilan tortib olish uni kerakli tomonga tushirishi mumkin.
[Jakki] (domkrat) Ogʻir narsalarni oz miqdorda kuch bilan koʻtarish uchun qurilma. Yukkoʻtarish mexanizmi vintlar, pogʻonalar va gidravlik bosimni oʻz ichiga oladi.
[Kirin jakki] (vintli domkrat) Vint burilganda hosil boʻladigan surish yordamida ogʻirnarsalarni vertikal ravishda koʻtara oladigan qurilma. Bundan tashqari, tuproqni ushlab
turuvchi tuzilma ishlarida ikkita gorizontal element orasiga qo'yib, chapga yoki o'ngga kuch
qo'llash uchun ishlatiladi.
[Richag bloki] Yuklarni koʻtarish va mahkamlash uchun asbob. Bundan tashqari, poʻlatkarkaslarni qayta tekislash uchun (ularni vertikal qilish uchun) ishlatiladi.

179

5.3.14 Ish platformalar/narvonlar[Hashigo] (narvon) Baland joylarga chiqish uchun asbob. Unda zinapoyalarga qadam
qoʻyish orqali koʻtariladi. Taxminan 75 daraja burchak ostida oʻrnatilishi kerak. Agar burchak
juda tik bo'lsa, orqaga yiqilish xavfi mavjud. Aksincha, burchak kichik boʻlsa, zinapoyaningsinishi xavfi mavjud. Bundan tashqari, har doim zinapoyaniqoʻllab-quvvatlash uchun yordamchi bilan ishlang.
[Kyatatsu] (qoʻshnarvon) Ikki narvonning birikmasidan
iborat asbob. Ochilsa, narvon sifatida foydalanish mumkin.
Uni zinapoya sifatida ishlatganda, tepada oʻtirmang yoki

Qoʻshnarvon

turmang. Bundan tashqari, ikki tomondan oyoqlari bilan
tepada ishlamang, chunki bu muvozanatni buzishi va
Portativ baland ish platformasi

potentsial xavfli boʻlishi mumkin.
[ Kahanshiki sagyodai] (koʻchma koʻtarilgan ish
platformasi) Ikki oyoq oʻrtasida choʻziladigan va
tortiladigan platformaga ega asbob. Nobiuma sifatida ham
maʼlum. Ish platformasining tepasida tutqichlar mavjud.
Tashqariga egilish yoki devorga surish muvozanatniyoʻqotishi va yiqilib tushishiga olib kelishi mumkin.

[Tura] Balandlikda ishlash uchun platforma. Uni harakatlantirish uchun toʻrtta burchakdagʻildiraklar mavjud. Sanoat xavfsizligi va sogʻlik toʻgʻrisidagi qonunga muvofiq tura minoralaruchun xavfsizlik standartlari mavjud.
[Kosho sagyosha] (Avtovishka platforma) Lyulkani 2 m yoki undan ortiq balandlikkakoʻtarish va tushirish mumkin boʻlgan qurilma bilan jihozlangan mashina.

1805.3.15 Tozalash[Hoki] (supurgi) Supurib tozalash uchun asbob. Bambuk shoxlari, oʻsimliklar toʻplamlari
yoki sintetik tolalar tayoqning uchiga biriktirilgan.
[Chiritori] (changkurak) Supurgi bilan supurilgan chang va qoldiqlarni yigʻish uchun
asbob.
Hokandoz

Supurgi[Blower] Puflagich. U tushgan barglar kabi yengil
narsalarni havo kuchi bilan puflash orqali yigʻish uchun
ishlatiladi.

181

Puflagich6-bob: Qurilish uchastkasi ishlari haqidagi bilimlar
6.1 Qurilish maydonchalari uchun umumiy boʻlgan masalalar
Qurilish uchastkalarida koʻplab ish toifalaridagi texniklar ishlaydi. Garchi ular bajaradiganishlar bir-biridan farqlidek tuyulsa-da, tajribali texniklar har doim muayyan masalalardan
xabardor. Bu yuqori sifat va xavfsizlikni anglatadi. Bu boʻlimda barcha texniklar bilishi kerakboʻlgan masalalar tasvirlangan.

6.1.1 Qurilish ishlarining xususiyatlari(1) Qurilish ishlari buyurtma asosida quriladi.
“Buyurtma asosida qurish” atamasi avtomobillarda bo‘lgani kabi zavodlarda bir xil dizaynni
qayta-qayta ishlab chiqarishni emas, balki mijozning talablarini qondirish uchun noldan ishlab
chiqilgan yagona mahsulotni ishlab chiqarishni anglatadi. Qurilish ishlari buyurtma asosida
olib boriladi. Ular keng ko‘lamli loyihalardan tortib kichik hajmdagi loyihalargacha xilma-xil
bo‘lib, ba’zilari o‘xshashdek tuyulsa-da, har bir alohida loyiha har xil xususiyat va shartlarga
ega. Har bir mijoz uchun buyurtma asosida qurishni maqsad qilish muhimdir.
(2) Qurilish ishlarida joylashuv bilan bogʻliq cheklovlar mavjud boʻladi.
Qurilishlarning koʻpchiligi har bir mulkning joylashuvidan kelib chiqib belgilangan o‘ziga xos
talablar asosida barpo qilinadi, yaʼni bir loyiha ayni bir xil shart-sharoitlarda boshqasini
takrorlamaydi.
(3) Qurilish ishlarida tabiat sharoitlaridan kelib chiqiladi.
Qurilish ishlari koʻpincha ochiq havoda amalga oshiriladi va noaniq omillar, masalan,
topografiya, fasllar, ob-havo va boshqa tabiiy sharoitlarga bogʻliq.
(4) Qurilish ishlari ijtimoiy cheklovlarga bogʻliq.
Qurilish ishlari mahalliy ishlab chiqarishdir, shu bois ularga obyektdagi ijtimoiy cheklovlartaʼsir qiladi. Atrof-muhit uchun xavfsizlik choralari va atrof-muhitni muhofaza qilish choralari182

asosida uchastkani boshqarish muhimdir. Amaldagi qonunlar va qoidalar hamda atrofdagi
ijtimoiy muhit qurilish joyiga qarab farq qiladi va qurilish ishlari bu cheklovlarga boʻysunishi
nazarda tutiladi.
(5) Sifat xavfsiz jarayon orqali yaratiladi.
Qurilish ishlarida ham, yakunlangan inshootning sifati butun boshli xavfsiz qurilish ishlari
jarayoni orqali yaratilishi haqiqatdir.

6.1.2 Qurilish rejasi
Barcha qurilish loyihalari qurilish rejasiga ega. Qurilish rejasi – bu qurilish shartnomasi
shartlari, chizmalar, texnik shartlar, uchastka tavsiflari va boshqa loyiha hujjatlari asosida
belgilangan loyiha rejasi. Qurilish rejasi quyidagi jihatlarni hisobga olgan holda tayyorlanadi.
> Turli ijtimoiy cheklovlar muhitida rejalashtirish, masalan tegishli qonunlar va qoidalar
doirasida.
> Sifat, qurilish budjeti, jarayon, xavfsizlik va atrof-muhitni muhofaza qilish uchun
boshqaruv usullarini kompleks rejalashtirish.
> Qurilish davrida minimal xarajat bilan yaxshi sifatga erishib qurish uchun qurilish usullarini
samarali birlashtirishni rejalashtirish.
> Atrof-muhitni muhofaza qilishni nazarda tutuvchi baxtsiz hodisa va falokatlardan xoli
loyihani rejalashtirish.
> Qurilish ishlari boshqaruvining 5M usulini qoʻllagan holda rejalashtirish. Qurilishni
boshqarishning 5M usuli ishchi kuchi, materiallar, usullar, texnika va pul (Manpower,
Materials, Methods, Machinery va Money)ni bildiradi,> Mahalliy/joy sharoitlarini va hokazolarni tushunish uchun etarlicha dastlabki tergovoʻtkazish va qurilishdan oldin va qurilish vaqtida chora-tadbirlar va boshqaruv usullarini
rejalashtirish.
183

6.1.3 Qurilishni boshqarish
Qurilishni boshqarish – pudratchi tomonidan qurilish rejasiga muvofiq belgilangan sifatda
qurilish maqsadini bajarish uchun zarur boʻlgan boshqaruvdir. Qurilish uchastkasi ishlari
quyidagi beshta boshqaruv koʻrsatkichlari (QCDSE deb ataladi) boʻyicha amalga oshiriladi.
[Sifat]Bu mijoz tomonidan talab qilinadigan sifatni toʻliq qondiradigan tayyor tuzilmani ishlab
chiqarish boshqaruvidir. Belgilangan oʻlchamlar va shakllarni taʼminlash uchun sifat nazorati
rejasida nazarda tutilgan sifat tekshiruvlari, materiallarning sifat tekshiruvlari va turli xil
qurilish tekshiruvlari amalga oshiriladi.
[Xarajat]
Xarajat - bu qurilish uchastkasida sarflanishi mumkin boʻlgan pul. Qurilish loyihasi bilan
bogʻliq materiallar, mehnat va dala xarajatlari qurilish budjetidan oshmasligi uchun
boshqariladi.
[Yetkazib berish]
Kompaniyalar qurilish ishlari samarali bajarilishini taʼminlash uchun bosh pudratchi vaboshqa pudratchilar bilan kelishib oladi va qurilish oʻz muddatida yakunlanishini taʼminlashuchun qurilish ishlarida kechikishlarga yoʻl qoʻymaslik uchun qurilish jarayonini boshqaradi.
[Xavfsizlik]
Odamlar va narsalarning yiqilishi kabi baxtsiz hodisalarning oldini olish hamda
pnevmokonioz va oftob urishi kabi kasb kasalliklarning oldini olish uchun zarur choralar
amalga oshiriladi. Bundan tashqari, baxtsiz hodisalar va kasbga doir jarohatlar umumanboʻlmasligiga erishish uchun qurilishda xavfsizlik bilan bogʻliq kundalik xatarlarni bashorat
qilish boʻyicha treninglar tashkil etish, ish paytida qoʻriqchilik qilishni tashkil etish, xavfsiz
jarayonlariga oid majlislar, 5S targʻibot tadbirlari va boshqa tadbirlar oʻtkaziladi.
[Atrof-muhitni muhofaza qilish]
184

Bu qurilishning atrof-muhitga taʼsirini, jumladan, shovqin, vibratsiya va suv ifloslanishi
kabilarni minimallashtirishni tashkil etish hisoblanadi. Qonun va qarorlar bilan belgilangan
standartlarga rioya qilish lozim.

6.1.4 Qurilishdan oldingi tayyorgarlik（１） Qurilish tartiboti yoʻriqnomasida hisobga olinishi kerak boʻlgan asosiy jihatlar
Kun davomida qurilish ishlarida yuqori sifatni taʼminlash uchun qurilish jarayoni tafsilotlarini
tekshirish va toʻgʻri tushunish zarur.
> Qurilish shartnomasi shartlarini koʻrib chiqish va tushunib olish.
> Shartnoma tuziladigan qurilishning mazmunini (smeta shartlari va qoidalari) va ishhajmini koʻrib chiqish va tushunib olish.
> Loyiha va qurilish chizmalarini koʻrib chiqish va tushunib olish.
> Uchastkadagi qurilish shartlari va uchastka qoidalarini koʻrib chiqish va tushunib olish.
> Boshqa pudratchilar bilan ish jadvalini hamda loyihadan oldingi va keyingi qurilishlarbilan bogʻliqliklarni koʻrib chiqish va tushunib olish.
> Qurilish tartibotlarini tasdiqlash, ishchilarni taqsimlash, materiallar va asbob-uskunalarnitayyorlash.
> Ish uchun talab qilinadigan Karyera oshirish kartasi va litsenziyalar boʻlishi hamda ularni
xodimlar yonlarida olib yurishini tasdiqlash.
> Xavfsizlik masalalarini aniqlang va tushunib oling.

(2) Ish oldidan tekshirish
Qurilish uchastkasida ishlaganda ishchilar turli asboblar va texnikalardan foydalanadilar.
Ishchilarda koʻp sodir boʻladigan baxtsiz hodisalar ular asboblar va uskunalar bilan
ishlayotganda sodir boʻladi. Ishni boshlashdan oldingi tekshirish amallari sifatida
185

quyidagilarni bajarishingiz zarur.
> Mashina va texnikalarni ish oldidan tekshirish- Moʻljallangan ishlarni bajara oladigan mashina va texnika oʻz joyida, koʻrikdanoʻtkazilgan va texnik xizmat koʻrsatilgan ekanligiga ishonch hosil qiling.
> Uskunalar, asboblar va jihozlarni tekshirish- Ishlatiladigan asbob-uskunalar, jihozlar va instrumentlarni koʻrik qilinganligi va ularga
xizmat koʻrsatilganliga ishonch hosil qiling.
> Ish tartib-qoidalarini tasdiqlash- Ish hajmini bajarishga ulgurish real ekanligini tasdiqlang.
- Individual ishni boʻlishish va hamkorlikda ishlash mos ravishda tayinlangani va ishni
topshirish toʻgʻri ekanini tasdiqlang.
> Xavfsizlikni tasdiqlash- Sogʻliqni saqlash va xavfsizlik himoya anjomlari hamda xavfsizlik qurilmalari va
boshqalar toʻgʻri ishlatilayotganligiga ishonch hosil qiling.
- Favqulodda vaziyatlarda javob choralari mos kelishini tasdiqlang.

6.1.5 Maketni belgilash (belgi qoʻyish)
Sumidashi (sumitsuke) (maketni belgilash (belgi qoʻyish)) qurilish uchastkasida quriladiganinshoot yoki komponentning joylashuvi va balandligini belgilashni anglatadi. Qurilishningboshidan oxirigacha boʻlgan barcha jarayonda bu birinchi qadamdir. Bu sifat (aniqlik) talab
qiladigan eng muhim ishdir. Joylashuvni toʻgʻri belgilash uchun chizmalarga muvofiq aniq
belgi qoʻyish va sathni belgilash, oʻq chizigʻi va h.k.ni belgilash amalga oshiriladi. Maketni
belgilash uchun sumitsubo (chiziq markeri) nomli asbob ishlatiladi, ammo hozirgi vaqtda
belgilash uchun lazerli yoritkich asbobi ishlatiladi, u lazer nurini kerakli joyga tushiribbelgilaydi. Lazer sath va toʻgʻri burchaklarni tekshirishni osonlashtiradi. Quyida maketni
186belgilash va belgi qoʻyishning uchta asosiy turi keltirilgan.
Maketni belgilash va belgi qoʻyish

Maketni belgilash va belgi qoʻyish joylari

ishlari
Maketni belgilash

Joylashuv, balandlik (havolaviy sath belgisi/GL), oʻqchizigʻi va boshqalar uchun havolalar va boshbelgilar.

Elementlarga ishlov berish uchun

Armatura sterjenlari, opalubkalar, quvur yoʻllari,belgi qoʻyish

simlar va boshqa detallarni kesish va ishlov berishoʻlchamlari; yogʻoch qismlarini ishlov berishoʻlchamlari; va metal listlarga belgilar yozish

Oʻrnatish uchun qayta ishlangan

Umumiy ichki va tashqi fittinglar, suv olish va

qismlar, asbob-uskunalar,chiqarish teshiklari, masalan, shamollatish

apparatlar va boshqalarningteshiklari, suv taʼminoti va drenaj sanitariya

joylashuvini belgilash

quvurlari, konditsioner va sanitariya uskunalari,yongʻinga qarshi uskunalar

6.2 Har bir mutaxassislik boʻyicha qurilish bilimlari
Ushbu boʻlimda har bir ixtisoslik ishining umumiy koʻrinishi va baxtsiz hodisalar va sifatni
buzmaslik uchun yodda tutish kerak boʻlgan asosiy fikrlar keltirilgan. Notanish atamalaruchun 4 va 5-boblarga qarang.

6.2.1 Havoza qurish ishlari
3-bobda tushuntirilganidek, havoza ishlarining har xil turlari mavjud. Bu boʻlimda havoza
qurilishi tasvirlangan. Yogʻochli havoza, trubkali havoza, karkasli havoza va halqa bogʻlamli
havoza kabi havozalarning bir nechta turlari mavjud, ammo barcha turdagi havoza ishlariuchun umumiy boʻlgan baʼzi qurilish maslahatlari mavjud. Bu oyoqning mustahkam
ekanligiga ishonch hosil qilish, keyin uni vertikal va tekis qilib yigʻish va uni toʻgʻri ushlab turish
uchun diagonal ravishda mahkamlashdir. Butun havoza qulab tushmasligi uchun, bino
mavjud boʻlganda, u binoga kabetsunagi (devorga bogʻlovchi ankerlar) bilan mahkamlanadi.
187

Bino yoʻq boʻlganda, aylana kesmali egilgan profillar yoki boshqa vositalar bilan
mustahkamlanadi.
(1) Havoza poydevori
Havoza oʻrnatiladigan tuproq mustahkam boʻlishi uchun zichlanadi. Hatto bitta vertikal
quvur choʻksa, butun havoza parchalanishi mumkin. Bundan tashqari, yer imkon qadar tekis
qilib qoʻyiladi, shunda tayanch taglik va yer oʻrtasida boʻshliqlar boʻlmaydi.
(2) Oyoqlarni mahkamlash
Bazaviy fitting yerga yotqizilgan tayanch
taglikga mixlanadi.
(3) Vertikal quvurlar va taxtalarni oʻrnatish
Vertikal naychalar vertikal oʻrnatiladi va
taxtalar vertikal naychalarga perpendikulyar
biriktirilishi

kerak.

Vertikal

TayanchtaglikBazaviy
fitting

Vertikal
quvur

Ishchiplatforma

naychalarningoyoqlari ularni mahkamlash uchun gorizontalBalkaelementlar bilan bir-biriga bogʻlanadi.

Taxta(4) Balkalar va ishchi platformani oʻrnatish
Old tomondan (bino tomon) va orqa tomondan (tashqi tomon) vertikal naychalarni skobalar
bilan ulang va uning ustiga havoza taxtasi (ishchi platforma)ni biriktiring.
(5) Zinapoyalarni, tutqichlarni, oʻrta va pastki rigellarni va bort taxtasini oʻrnatish.
Ishchilar uchun tutqichlarni, yiqilishning oldini olish uchun oʻrta va pastki rigellarni, asboblar
va boshqa narsalarni yiqilmasligi uchun bort taxtalarini oʻrnating. Zinalar uchun tutqichlar hamoʻrnatiladi.
(6) Koʻndalang skobalarni oʻrnatish

188

Butun havoza vertikal va tekis boʻlishi uchun katta kesishgan skobalarni oʻrnating.
Ko’ndalang
skoba

TutqichPastki rigel

Bort taxtasi

Zinalar(7) Devorga bogʻlovchi ankerlarni oʻrnatish
Butun havoza yiqilishiga yoʻl qoʻymaslik uchun u devorga bogʻlovchi ankerlar bilan binoning
yon tomoniga mahkamlanadi. Bino boʻlmasa, diagonal tayanchlar (yarazu) aylana kesmali
egilgan profillar yoki shu kabi elementlar yordamida oʻrnatiladi.

6.2.2 Po’lat karkaslash ishlariPoʻlatdan karkaslash ishlarida poʻlat qismlar binoning karkas ishlarini bajarish uchun
yigʻiladi. U poʻlat qismni tayyorlash, poydevor karkasini qurish va poʻlat qismni tiklash tartibida
amalga oshiriladi.
(1) Poʻlat qismlarni ishlov berishPoʻlat qismlar zavodda ishlab chiqariladi. Qurilish rejasi tuziladi va poʻlat qismlar mosravishda kesiladi. Kesilgan poʻlat qismlar yigʻiladi va payvandlanadi, payvand choklari
ultratovush tekshiruvi bilan tekshiriladi. Tekshiruvdan soʻng ular zangga chidamli boʻyoq bilan
bo’yaladi va qurilish maydonchasiga olib boriladi.
(2) Poydevor karkasni qurish

189Anker boltlari nokonstruksiyaviy betonga anker boltlar
tirgaklari

yokiboshqavositalar

yordamida

Asos plitani oʻrnatishga
misolmahkamlanadi. Shundan keyin yer osti balkalarini
joylashtirish va poydevor armatura o’rnatish, poydevor
opalubkalar o’rnatishi va poydevor betonini quyish
amalga oshiriladi.
(3) Poʻlat karkasni o’rnatish
Poydevorga mahkamlangan poʻlat ustunlar va anker boltlar bir-biriga asos plitasi deb
ataladigan element yordamida birlashtiriladi. Poʻlat konstruktsiyadagi poydevor ishlarihavoza qurilishidagi kabi muhimdir. Misol uchun, poydevor balandligi biroz farq qilishi
mumkin, bu esa, agar to’g’rilanmasa, binoning umumiy
qoplamasining aniqligiga taʼsir qiladi. PoydevorningPoʻlat qism
Anker bolt

Asos plita
Qisqarmaydigan qurilishbalandligini

tekshiring

aralashmasi

yoki

yordamida

barchava

yupqa

qisqarmaydiganaralashmasi

qurilishpoʻlatplitalarqatlamlari

ustunlarning

taglikplitasiningbalandligini moslang. Qurilish aralashmasi sozlanganiga

PoydevorPoʻlat karkaslarni asos plitalaribilan mahkamlash

ishonch hosil qilgach, yoʻnalishni tekshiring va ustunlarni
joyiga mahkamlang.
Tik elementlarni balkaga mahkamlashning ikkita usuli mavjud: kronshteynli va
kronshteynsiz. Kronshteynli usulda balka uch qismga boʻlinadi va balklarning ikki uchi va bu
uchlarini kesib oʻtuvchi ustunlar payvandlash yoki zavodda boshqa usullar bilan
kronshteynlanadi. Kronshteynsiz usul bu – qurilish usuli boʻlib, unda ustunlar va balkalar
bevosita obyektning o’zida birlashtiriladi.
Ustunlar va balkalarning kesishmasi bolt bilan biriktiriladi va keyin payvandlanadi. Agarboltlar uchun teshiklar mos kelmasa, boltlarni mahkamlashdan oldin ularni bir chiziqda
190tekislash uchun proboynik deb ataladigan asbob ishlatiladi. Ushbu bosqichda vaqtincha
gayka oʻrnatiladi.
Balkalarni qoʻshish orqali ustunlar tortiladi va ularning vertikalligini saqlab qololmaydi.
Poʻlat karkaslarni bir chiziqda qayta tekislash uchun karkas simlar bilan tortiladi, soʻnggaykalar yaxshilab qotiriladi, keyin kesishma joy payvandlanadi (shpillarni payvandlash).

6.2.3 Poʻlat armaturalash ishlari (armatura ishlari)
Beton bosim kuchlariga chidamli, lekin tortilish kuchlariga nisbatan zaif. Tortilish kuchi
zaifligi tufayli betonning kuchsizligini kompensatsiyalash uchun betonga armatura joylanishi
mumkin.
Armatura oksidlanishi va zanglashi mumkin. Beton
ishqorli boʻlib, armaturani zangdan himoya qiladi, ammo
vaqt oʻtishi bilan u koʻproq neytral boʻladi. Agarneytrallash

avj

olib

armaturagaoʻtsa,

armatura

zanglaydi. Shuning uchun, armaturani joylashtirishda

Beton plita
qoplamasining qalinligi

betonning yuzasidan yoki kaburi (beton qoplamasining
qalinligi) dan maʼlum masofani taʼminlash muhimdir.
Chidamlilik

kuchinitaʼminlash

uchun

aytilganqalinlikdagi armaturadan foydalanish va armaturalar

Oraliq qadamni
tasdiqlovchi tasma

orasidagi masofani toʻgʻri taqsimlash kerak. Oraliq
qadamni tekshirishni osonlashtirish uchun armatura
atrofiga lenta oʻraladi.
Yupqa plita armatura sterjenlari boʻlsa, sterjenlar
armaturalarni ustma-ust qoʻyish deb ataladigan usul bilan birlashtiriladi. Ushbu birlashtirish
usuli betonning armaturaga yopishishi oqibatida mustahkamlik kuchini qoʻshadi, lekin191

betonning mustahkamligi ulanish mustahkamligiga taʼsir qiladi, shu sababli, yetarli
uzunlikdagi ustma-ust tushish uzunligini taʼminlang va sterjenlarni bogʻlovchi simlar bilan
mahkamlang.
Armatura ishlari odatiy termir-beton konstruksiyali binoning butun qurilishi davomida
amalga oshiriladi. Xususan, u opalubka oʻrnatish bilan chambarchas bogʻliq boʻlib,jarayonlarni bir-biri bilan muvofiqlashtirish kerak. Bundan tashqari, elektrotexniklar bilanuchrashuvlar elektr va uskunalar uchun quvurlar va simlarni oʻtkazish, suv taʼminoti va oqavaboʻyicha santexnik xodimlar bilan uchrashuv zarur boʻladi. Armaturalash ishlari quyidagi
tartibda amalga oshiriladi: armaturani tayyorlash, poydevor armaturani oʻrnatish va pol beton
plitalari armaturasini oʻrnatish.

(1) Armaturani ishlov berish
Qurilish chizmalari konstruktiv dizayn boʻyicha mutaxassis tomonidan hisoblab chiqilgan
konstruksiya chizmalariga asoslanadi. Qurilish chizmalaridan kelib chiqib armaturaning
kerakli shakli va oʻlchamlari va har birining kerakli soni hisoblab chiqiladi va armatura
detalirovkasi yaratiladi. Armaturlar kesiladi, egiladi yoki armatura detalirovkasiga muvofiq

Armaturani egish

Armaturani kesish

boshqacha tarzda ishlov beriladi. Bundan tashqari, armatura detalirovkasi asosida armatura
yorliqlari yatariladi. Armatura yorliqlari tayyorlangan armaturalarga yopishtiriladi va yetkazibberish vaqtida saralash va qabul qilish tekshiruvi uchun ishlatiladi.

(2) Poydevor armaturasi
192

Ishlov berish zavodidan olib kelingan armatura qabul qilingandan keyin tekshiriladi va
keyingi bosqichlarda olish qulay boʻlishi uchun tartiblanadi. Poydevor armatura ishlari
nokonstruksiyaviy beton ustiga poydevorning aniq
joylashuvi

maketini

belgilashdanboshlanadi.

Maketni belgilash bajarilgach, poydevorning asosiybalkalarini bir tekis balandlikda ushlab turish uchunoʻrnatilgan balka podshipnik kronshteynlari qoʻyiladi

Poydevor balkalarni
armaturalash

va mustahkamlagichlarsiz beton uchun mix yoki
ankerlar bilan mustahkamlanadi. Qoplama qalinligini taʼminlash uchun ajratgich bloklari asos
armaturani koʻtarish uchun ishlatiladi. Asos armaturadan soʻng, ustun armatura qoʻyiladi.
Ustun yerga perpendikulyar joylangan asos armatura va asos armaturani oʻrab turgan halqa
armaturalaridan iborat. Halqa armaturalari kesishga qarshi mustahkamlash va zilzilalar va
boshqa zarbalar natijasida paydo boʻlgan silkinishlar tufayli asosiy sterjenning siljishini oldini
olish uchun oʻrnatiladi. Ustun armatura va halqa armaturalari bogʻlangandan soʻng, qopqoq
qalinligini mustahkamlash uchun ajratgichlar oʻrnatiladi. Ustun armaturalaridan keyin balkali
armaturalar joylanadi. Barcha poydevor armatura ishlari tugallangach, opalubkalar oʻrnatiladi
va poydevor betoni quyiladi.
(3) Doma armatura (uy ostidagi zamin)
Odatda, quvurlarni koʻmish va toʻldirish doma armaturalashdan oldin amalga oshiriladi.
Doma armatura quyidagi tartibda joylashtiriladi: asosiy armaturani joylashtirish, taqsimlovchi
armaturani joylashtirish va ajratgichlarni oʻrnatish. Doma armaturani tugatgandan soʻng,
doma beton quyiladi.
(4) Karkasni armaturalash
Karkas devorlarni, balkalarni va plitalarni mustahkamlashni taʼminlaydi.
Devor armaturasi quyidagi bosqichlarda joylashtiriladi: qopqoq qalinligini tekshirish,193

boʻylama va koʻndalang armatura ichki / tashqi bogʻliqligini tekshirish, oraliq qadamni ajratish
va armaturani joylashtirish, teshiklarni mustahkamlash uchun armaturani joylashtirish,
yoyuvchi armaturalarni joylashtirish va ajratuvchi bloklarni joylashtirish.
Balkali armaturalash quyidagi tartibda joylanadi: pastki armaturalarni joylash, halqalarni
uch tomonlariga vaqtincha joylash, ustki armaturalarni joylash, kichik balkalarning pastki va
ustki armaturalarini joylash, bosim ostida payvandlash, xomutlarni joylash va ustki
armaturalarga bogʻlash, yon va tarqatuvchi armaturalarni joylash, opalubkaga tushirish va
qistirmalarni joylash.
Plita asosiy armatura va taqsimlovchi armaturalardan tashkil topgan pastki va yuqori
armatura bilan ikki marta mustahkamlanadi.

Yuqoriarmatura<Balkalarning asosiy tarkibi>
Xomut

Tarqatuvchi
armatura

QistirmaYonarmatura

Devor
opalubkasi

Ichkariga
tushishPastkiarmatura

6.2.4 Armaturani ulash ishlari
Armatura ulash usullarining bir nechta turlarimavjud, ammo qaysi usul qoʻllanilishidan qatʼi nazar,ulangan birikma mustahkamligi asosiy armaturaga
teng yoki undan katta boʻlishi kerak. Misol uchun,mukammalbajarilgan

gazbosimibilan

Tortish sinovi

payvandlangan chokning kesmasini koʻrishda ulanishni aniqlab boʻlmaydi va tortish yoki
194bukish sinovi amalga oshirilganda, ulanish buzilmaydi, aksincha, asosiy armatura buziladi.
Bosim bilan payvandlashni amalga oshirishda jarayonni tekshirish uchun quyidagi bosqichlarqoʻllaniladi.
(1) Armatura ustunlarini tekshirish
Armaturadagi egilishlarni tekshiring.
(2) Armatura paychalarini ishlov berish
Armatura poʻlatdan qurilish maydonchalarida surish yoʻli bilan kesiladi, shuning uchun
ularning chekkalari bosim ostida payvandlash uchun yaroqsiz. Kesilgan sirt vaqt oʻtishi bilan
oksidlanganligi sababli, armatura bosimli payvandlash amalga oshirilgan kuni sovuq
kesishda, toʻgʻri burchakli armatura kesgich yordamida kesiladi.
(3) Payvand konduktori ustiga oʻrnatish
Boltlar bilan payvand konduktori ustiga oʻrnatishdan oldin armaturalarning payvandchok
yuzalari toza ekaniga ishonch hosil qiling. Bosim bilan payvandlash jarayonida armatura
ustiga yuqori bosim taʼsir qilganligi sababli, boltlar ish jarayonida boʻshashmasligi uchunmahkam tortilgan boʻlishi kerak. Oʻrnatayotganda, bosim bilan payvandlanadigan chekkalar
orasidagi boʻshliqning oʻlchamini tekshiring.
(4) Isitish va bosimlash
Avval, armaturalar bir-biriga bogʻlangan qism yondirgich bilan tutashtiriladi va qizdirilgan
qism asta-sekin chapga va oʻngga kengaytiriladi. Qizdirish kerak boʻlgan taxminiy diapazon
armatura diametrining ikki barobariga teng. Qizdirish bilan bir vaqtda, chekkalarni bir-biriga
bosish uchun bosim oʻtkaziladi. Chekkalar asta-sekin chiqib ketadi va ular oldindan
belgilangan oʻlchamga yetganda ish tugaydi.

195

Gaz bosimi bilan payvandlash jarayoni

UshlashOlovniTozalash

Neytralolov

Dastlabki bosim

Neytralolov

Olovnikamaytirish

kamaytirish

BosimqoʻllashBoʻgʻim shakllanishi(5) TekshirishO‘lchami, uzunligi, quduqning noto‘g‘ri joylashishi,
egilishi, tashqi qismidagi yoriqlar va chuqurliklar,
bo‘rtiqning kattaligi tekshiriladi.

Sifatsiz shishishga
misollar

6.2.5 Payvandlash ishlari
Elektr yoyli payvandlash qurilish ishlarining koʻplab sohalarida zaruriy texnikadir. Agar tok
juda past boʻlsa, toʻgʻri payvandlashni amalga oshirib boʻlmaydi. Tok juda yuqori boʻlsa,
element erib, teshik hosil qiladi. Payvandlashelektrodi va payvandlanadigan material oʻrtasida

Elektr yoyli
payvandlash ishlarijuda yaqin kelmasdan, toʻgʻri va bir xil masofani
saqlash kerak. Toʻgʻri payvand choki qobiq
chizigʻiga oʻxshash payvand choki hosil qiladi.
Payvandlash har bir kishi uchun asos bilimlarnioʻzlashtirgandan

soʻng

oson

ishdir,ammo

jismoniy taʼsir va baxtsiz hodisalardan ehtiyot choralarini koʻrish muhimdir. Elektr yoyli
payvandlash metalllarni bir-biriga payvand qilish uchun elektr energiyasidan foydalanadi, shubois tok urishining oldini olish ustuvor hisoblanadi. Bundan ham muhimrogʻi odamlarga taʼsir
qilishning oldini olish. Payvandlash natijasida hosil boʻlgan bugʻlarni nafas orqali yutish
196

(metall bugʻlari havoda soviydi va qotib qoladi va havoda suzuvchi alohida zarrachalargaaylanadi, ular tutun kabi koʻrinadi) bosh ogʻrigʻi, isitma, titroq, mushak ogʻrigʻi, chanqoqlik va
charchoq kabi alomatlarga olib kelishi mumkin. Tutundan nafas olishning oldini olish uchunchangga qarshi niqoblarni kiyish kerak. Bundan tashqari, koʻzlaringizni zararli nurlardan
himoya qilish uchun yorugʻlikdan himoya qiluvchi koʻzoynak yoki payvandlovchi yuz niqobini
taqing. Payvandlangan joy maydalagich bilan jilolanadi, bu vaqtda metall chang qoʻlqop va
qoʻllarga yopishadi. Koʻzlaringizni ishqalamang, chunki koʻzlaringizni ishqalash ularga zarar
yetkazishi mumkin.

6.2.6 Opalubka oʻrnatish
Yangi

beton

opalubkaga

quyilganda,

Opalubka oʻrnatish

opalubkaga bir xil hajmdagi suvning bir necha
marta bosimi tushadi. Opalubkaning yetarli
darajada mustahkamlanmasligi opalubkaningsinishi (yorilishi) va tayyor aralashmali betonningoqib chiqishi bilan bogʻliq baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin. Yorilishlarning oldini olishmaqsadida

opalubkani

betonbosimiga

bardoshberishuchun

yetarlidarajadamustahkamlash kerak. Bundan tashqari, betonni balandlikdan quyish opalubka yorilib
ketishiga olib kelishi mumkinligi sababli, beton quyish usuli boʻyicha beton nasos pudratchisibilan batafsil muhokama qilinadi.

197

Opalubka toʻgʻri holatda, vertikal va tekislangan holda oʻrnatilishi hamda sezilarli
deformatsiyalar va shikastlarsiz yuklamalarga,

Opalubka bogʻlamlarini
mahkamlash

lateral bosimga, tebranishlarga, zarbalarga va
h.k.larga bardosh beradigan tarzda yigʻilishi
kerak.
Notekisliklar yoki xatoliklar boʻlmasligi uchun
devor

opalubkalariajratkichlar,

opalubkabogʻichlari va P-Con kabi materiallardan tayyorlanishi kerak. Opalubka bogʻlamlarini
mustahkam qilish uchun aylana kesmali egilgan profillar orqali ham mahkamlash mumkin.
Plita pastdan vertikal ravishda tayanch bilan taʼminlanadi, chunki betonning ogʻirligi
toʻgʻridan-toʻgʻri vertikal yoʻnalishda taʼsir qiladi. Ishlatiladigan materiallar, pastki qismdan,
cheklagich deb ataladigan naycha tayanchlari, laga tayanch xomuti va laga boʻlib, ularning
ustiga opalubka fanerasi (opalubka duradgorlikda sekiita deb ham ataladi) biriktiriladi.
<Plitalar tuzilishi>

Opalubka fanerasi

Laga tayanch

Laga naychasi (aylana kesmali egilgan

ilgichiprofil)Quvur tayanch

Plitani tayanch bilan taʼminlash uchun yetarli miqdordagi quvur tayanchlar talab qilinadi.
Cheklagich siljishining oldini olish uchun oyoqlar negarami deb ataladigan quvurlar orqali ikki
gorizontal yoʻnalishda ulanadi. Quvur tayanchi uzunroq boʻlsa, gorizontal boʻgʻinlar har 2 myoki undan kam balandlikda aylana kesmali egilgan profillar yordamida oʻrnatiladi. Nihoyat,
zanjir, mufta va tayanch vertikallik va oʻq chizigʻini tekshirish paytida surish va tortish uchun
ishlatiladi va sozlashlar amalga oshiriladi.
198

6.2.7 Nasos bilan beton quyish ishlari
Betonni quyish ishlari avtomashinalar tomonidan

Qabul qilishtekshiruvi

qoʻzgʻatilgan tayyor aralahmali betonni nasosli yuk
mashinalari yordamida opalubkalarga quyishni oʻzichiga oladi. Olingan tayyor aralashmali beton tayyor
aralashmali betonni topshirish dalolatnomasi asosida
qabul tekshiruvidan (cho‘kish qiymati, havo tarkibi va xlorid miqdori) o‘tkaziladi va bir vaqtningo‘zida bosim mustahkamligini tekshirish uchun sinov bo‘lagi tayyorlanadi.
Nasosmashinasibilan

quyishishlarini

boshlashdan oldin qilish kerak boʻlgan muhim narsa,
nasos

yuk

mashinasini

yiqilmasligiuchunmahkamlaydigan tirgaklarni ochish uchun zamintayyorlashdir. Tirgaklarning tebranish ta’sirida yerga

Nasosli yuk mashinasi
tomonidan betonni quyilishicho‘kib ketishining oldini olish uchun tirgaklarning
domkratlari mustahkam zaminda va yumshoqroq zaminda qabul qiluvchi yog‘och bilan
mustahkamlanadi. , nasosli yuk mashinasi poʻlat plitani yotqizish yoʻli bilan oʻrnatiladi, soʻngra
tirgaklar maksimal kengligigacha ochiladi. Bundan tashqari, shinalar ostiga tirgovichlar
ishonchli tarzda qoʻyilishi kerak. Nishabli yerlarda tirgaklarning domkratlarini shundaysozlangki, gorizontal burchak 3 daraja ichida olddan orqaga va chapdan oʻngga boʻlsin.
Qurilish vaqtida strela harakati tufayli elektr uzatish liniyalariga tegib ketmaslik yoki ularniuzib yubormaslik uchun ehtiyot boʻlish kerak. Yuqori kuchlanishli simlar boʻlsa, hatto bevosita
simlarga tegmasa ham, uchqun chiqishi elektr tokining sizib chiqishi va tok urishiga olib
kelishi mumkin. Xavfsiz oraliq masofasini tekshiring va taʼminlang (simdan uzoqdagi
masofani).
Yetkazib berish quvurlarini tekshirish va ulanishlarni tekshirish ham muhimdir. Yetkazish
199

quvuri yorilib ketsa, tayyor aralashmali beton oqib chiqib ketadi, bu esa baxtsiz hodisaga olib
keladi. Uni har kuni tekshirish (urganda chiqadigan ovozni tekshirish) yoki ultratovushli
qalinlik oʻlchagich bilan tekshirish kerak. Quvurlarni yuklash va tushirish paytidashikastlanmaslik uchun ehtiyotkorlik bilan koʻtarish kerak.
Tayyor aralashmali betonni joylashdan oldin, ichki devorni silliqroq qilish uchun birinchi
navbatda yetkazish quvuri orqali maxsus qorishma yuboriladi. Bu qorishma olib tashlanadi,
chunki opalubkaga quyilganda, u betonning mustahkamligi va sifatini buzadi. Qorishmaning
taxminan 1,5 barobari miqdori, jumladan, qorishma ham, opalubkaga solinmaydi, aksincha,
tashlab yuboriladi.

6.2.8 Boʻyoq ishlariBoʻyoq ishlarining koʻplab turlari mavjud. Barcha turlar uchun umumiy boʻlgan muhim narsa,boʻyoqning boʻyalgan yuzaga yaxshi yopishishiga ishonch hosil qilishdir. Agar ish toʻgʻri
bajarilmasa, boʻyoq plyonkasi yorilishi yoki koʻchib ketishi va yorqinligini yoʻqotish kabimuammolar bir yildan uch yilgacha sodir boʻladi.
Boʻyoq ishlari asosan uchta jarayonga boʻlinadi: boshlangʻich, oʻrta qatlam va ustki qatlam.
Boʻyoq qurib qolishi uchun jarayonning har bir bosqichi oʻrtasida tegishli vaqt oʻtishi muhim,
bu jarayon oraligʻi davri deb ataladi. Boʻyoq ishlari jarayonlari orasidagi vaqt har bir qatlamuchun belgilanganidan kam boʻlmasligi kerak va keyingi boʻyoq ishlari jarayoniga oʻtishdan
oldin qatlam yaxshilab qurishiga imkon berish kerak. Jarayon oraligʻi davrlari harorat,
insolyatsiya va namlikni oʻz ichiga olgan turli xil sharoitlarga qarab farq qiladi va ishchi ishni
davom ettirishda vaziyatni baholay olishi kerak. Namlik 85% yoki undan yuqori boʻlsa,
masalan, yomgʻirli havoda bu ishlar amalga oshirilmasligi kerak.
Boshlangʻich qatlamni surtishni boshlashdan oldin, boʻyaladigan yuzaning kirlardan
xoliligiga ishonch hosil qiling. Bu jarayon keren (qirib tozalash) deb ataladi. Agar tashqi
200

devorlarni boʻyash kerak boʻlsa, chang va kir yuqori bosimli yuvish yoki boshqa usullar bilan
tozalash kerak va yorilgan joylar ( yoriqlar ) taʼmirlanishi kerak.
Boshlangʻich qatlam asos yuza va oʻrta qoplama materiali oʻrtasidagi yopishqoqlikni
yaxshilash uchun surtiladi. Germetik material, boshlangʻich qatlam, toʻldirgich va boshqa
materiallari turli maqsadlar uchun tanlanadi.
Tekis qoplamaga erishish uchun tirnalgan yoki yoriqlar tufayli notekis boʻlib qolgan sirtlarni
tekislash uchun oʻrta qatlam surtiladi. Bundan tashqari, u oxirgi qoplama materialining
yopishqoqligini kuchaytirishi va yaxshilashi mumkin.
Ustki qatlam boʻyoq ishlari jarayonining yakuniy bosqichi boʻlib, uning qoplamasi ob-havo
va dogʻga chidamliligini, shuningdek, estetik

Sprayli boʻyoq
ishlarimaqsadlar uchun dizaynni namoyish etadi.
Boʻyoq ishlarining samaradorli uchta boʻyoq
qatlami (boshlangʻich qatlam, oʻrta qatlam va
ustki qatlam) bilan belgilanadi, lekin odatda ustki

qatlam boyogʻining samaradorligi asosida baholanadi. Spreyli boʻyoq ishlarida yuza odatda
ikki qavat boʻyaladi.
Boʻyoq faqat kerak boʻlganda qoʻllanilishi kerak va shuning uchun boʻyash kerak boʻlmaganjoylarni yopishni unutmang. Polni polietilen

Qoplama yopish
ishi

plyonka bilan yoping, boʻyaladigan joyningchetini niqob tasmasi bilan yoping va devor kabi
katta sirtlarni yopish uchun maska lentadan
foydalaning.

Bundantashqari,

tashqidevorlardagi boʻyoq ishlarida boʻyoq mashinalarga va h.k.larga sochilib tegib, muammolargaolib kelishi mumkin. Butun bino yopilgan boʻlishi kerak, avtomobillar va boʻyoq sochilishi
mumkin boʻlgan hududdagi boshqa transport vositalari ham choyshab bilan yopiladi.
201

6.2.9 Suvoq ishlari
Suvoq qilish bu – bilim va koʻnikmalar tayyor mahsulotga alohida taʼsir koʻrsatadigan ish.
Yassi qoplamaga kelganda, hech qanday kamchiliklar boʻlmasligini taʼminlash uchun suvoq
yuqori darajada mahorat talab qiladi. Umumiy uy-joylardagi suvoq ham dizaynga hissaqoʻshishi kutiladi, shu bois bu nafaqat texnik koʻnikmalarni, balki uslub tuygʻusini ham talab
qiladigan ijodiy ishdir. Suvoq qilishda ishlatiladigan asosiy asboblar kote (andava) va koteita(andava taxtasi) boʻlib, boʻyaladigan soha va pardoz usuliga qarab koʻplab turli xil andavalar

Tashqi burchakliandavaTashqi burchak

Ichki burchakli

Ichki burchak

andavaishlatiladi.
Misol uchun, yuqoridagi fotosuratda tashqi burchakda va ichki burchakda oʻrta qatlam
sayqali koʻrsatilgan. Bosib pardozlash uchun tashqi burchak uchun kiritsuke gote (ichki
burchakli andava) va ichki burchak uchun menbiki gote (tashqi burchakli andava) ishlatiladi.
Tayyor mahsulot sifatida koʻrinadigan sirt qoplamasidan koʻra, texnik mahoratdagi farq
asosiy qoplamani nafis va tekis boʻyash mumkinmi yoki yoʻqmi, aniq koʻrinadi. Asos
qatlamaning sifati pardoz qoplamaga bevosita taʼsir qiladi.
Asos qoplamalarning bir nechta turlari mavjud.
Masalan,oʻngdagi

fotosuratdaanʼanaviy

KyoAsos qatlam(arakabe)kabe/Juraku-kabe loy devorlaridagi boʻyoq ishlari
jarayoni koʻrsatilgan. Avval, devor toʻqilgan bambukdan

UstkiqatlamOʻrta qatlam

quriladi, uning ustiga loy quyidagi tartibda qoʻllaniladi:asos qatlam ( arakabe ), oʻrta va yuqori qatlam. Engsoʻnggi usul - gipsokarton ustiga asos qatlamni surtish,202

Kyo-kabe/Juraku-kabe devorlari jarayoni

keyin esa oʻrta qatlamni surtish hisoblanadi.

6.2.10 Duradgorlik ishlari
Duradgorlik ishi yogʻoch binolarni quradi. Duradgorlik ishida muhim boʻlgan narsa
yogʻochning xususiyatlarini bilish va asboblardan foydalanishni oʻzlashtirishdir. Yogʻoch bir
jinsli material emas va yorilish va deformatsiyaga moyil boʻlish kabi kamchiliklarga ega.
Yogʻochning xususiyatlari bilan tanish boʻlmagan ishchi ishlov berish jarayonida materialni
osongina ajratishi mumkin. Ishlov berish va yigʻish uchun bugungi kunda elektr asboblardan
foydalaniladi, lekin umuman olganda, avloddan-avlodga oʻtib kelayotgan asboblar hamqoʻllaniladi. Xususan, nomi (yog‘och keski) va kanna (randalar) kabi kesuvchi asboblar o‘tkirbo‘lishi uchun ishchilar tomonidan texnik xizmat koʻrsatilishi kerak.
Qurilishning anʼanaviy usuli jikugumi koho (yapon yogʻoch karkasi) boʻlib, u poydevor,
balkalar va shvellerlar kabi gorizontal elementlarni ustunlar kabi vertikal elementlar bilan
birlashtiradi. Sujikai (kesishgan skobalar) deb ataladigan diagonal elementlar butun
binoning mustahkamligini taʼminlaydi. Yogʻoch tsugit (qoʻshimchalar) va shikuchi (boʻgʻinlar)
deb ataladigan qayta ishlangan elementlarning kombinatsiyasi bilan birlashtiriladi.
Qoʻshimchalar va boʻgʻinlar yogʻoch keski va kanazuchi (bolgʻa) yordamida murakkab
tarzda oʻyilgan, ammo soʻnggi paytlarda joylarda yigʻish uchun yuqori aniqlikdagi kesishbilan mashinada yasalgan qismlar ham qoʻllanilmoqda. Soʻnggi yillarda birlashtirilgan /biriktirilgan qismlar mustahkamlikni taʼminlash uchun apparat bilan mustahkamlanadi.
Beton poydevor qurib boʻlingandan soʻng, yapon yogʻoch ramkasi quyida koʻrsatilgan (1)dan (12) gacha bosqichlarga muvofiq amalga oshiriladi. Qurilish jarayonida koʻplab ustalar,jumladan, santexnika, elektrotexnika, ichki bezatish, metall list va tom yopish bilan
shugʻullanadilar, shuning uchun ular bilan yaqindan hamkorlik qilish muhimdir.

203

(1) Poydevor yotqizish
Poydevorning tepasida ustunlar uchun taglik oʻrnatiladi.
(2) Oʻtish ustunlarini, ilmoq ustunlarini, tashqi pol balkalarini va balkalarni oʻrnatish,Oʻtish ustuni - bu birinchi va ikkinchi qismdan oʻtadigan bir qismli ustun. U ikkinchi vauchinchi qavatlardagi tashqi pol balkalarini (dosashi deb ataladi) dastaklashga xizmat
qiladi. Ilmoq ustunlari har bir qavatga xos boʻlgan ustunlardir.
(3) Vaqtinchalik skoba
Ustunlarni vertikal holda ushlab turish va yogʻoch kasrkasning deformatsiyasini oldini
olish uchun elementlar burchak ostida oʻrnatiladi. Bu sujikai (kesishgan skoba) deb ataladi.
(4) Ikkinchi qavatdagi osma ustunlar, shvellerlar va balkalarni oʻrnatish
Ikkinchi qavatdagi ilmoq ustunlari birinchi qavatning tashqi pol balkalari ustiga oʻrnatiladi
hamda shvellerlar va balkalar biriktiriladi. Shveller balkaga perpendikulyar boʻlgan element
hisoblanadi.
(5) Vertikal tom tirgagi
Tomni qoʻllab-quvvatlaydigan vertikal elementlar (koyatsuka deb ataladi) biriktiriladi.
(6) Toʻsin va shelomToʻsin (stropilolarni qabul qiluvchi element) va shelom (yogʻoch karkasning eng ustki
elementi) biriktiriladi.
(7) Stropilolarni oʻrnatish
Qoplama va tom yopish materiallarini dastaklash uchun stropilolar biriktiriladi.
(8) Qoplamani oʻrnatish
Qoplama stropilolarga biriktiriladi. Qoplama tom yopish materiallari uchun asos boʻlib
xizmat qiluvchi komponent hisoblanadi.
(9) Karkas ishlarining bajarilishi
Shu nuqtaga qadar konstruksiya karkaslashni yakunlaydi (joto). Baʼzan u muneage,204

tatemae yoki tatemai deb ataladi.
(10) Kesishgan skobani oʻrnatish
Kesishgan skobani oʻrnating va vaqtinchalik skobani olib tashlang.
(11) Devor tirgaklarini va ushlab turuvchi qurilmalarni oʻrnatish
Ustunlar orasiga devor tayanch materiali sifatida xizmat qilish uchun devor tirgaklari (mabashira ) biriktiriladi. Bundan tashqari, ustunlarni poydevor va balkalardan tortib olishningoldini olish uchun ushlab turish apparati deb ataladigan mustahkamlovchi elementlaroʻrnatiladi.
Yuqoridagi qurilish tugagach, tom yopish, ichki, tashqi, fittinglar, asbob-uskunalar, elektr
ishlari bajariladi.

Stropilo

Yogʻoch karkasning tuzilishi

Vertikal tom tirgagi

Bino diagonali boʻylab qoʻyilgan
balka

Tom uchunbalka

Panjarali shveller

Shift toʻsini

Ko’ndalang skoba
Bino diagonali boʻylab
qoʻyilgan balka

Laga

Ichki pol uchun balka

Tashqi pol uchun balka

Shift toʻsini

LintelAjratuvchi
shvellerO’tuvchi ustun
Deraza oynasi

Laga
Laga tayanch
ilgichi

Tutib turuvchi apparat
Diagonal skobalash

Pol tirgagi

Ilmoq ustuni

Namlikka chidamli
beton
Namlikkachidamli list
Armatura

Yer osti
ventilyatsiyasi
Uzluksiz oyoq poydevori
Anker bolt

Poydevor

205

Yogʻoch karkasga qoʻshimcha ravishda, 2x4 usuli ham mavjud, uni wakugumikabe koho
deb ham atashadi. Devor va pollar uchun panellar 2 x
4dyuymlielementlar

vafanerayordamida

tayyorlanadi va panellar maxsus apparat yordamida
bir-biriga ulanadi. Anʼanaviy yapon yogʻoch karkaslari
2x4 usulibilan solishtirganda, anʼanaviy asboblar juda kam
hollarda qoʻllaniladi, buning qurilishi osonroq va qisqaroq vaqtda oʻrnatilishi mumkin.

6.2.11 Tom yopish ishlari
Tom yopish uchun materiallar kerakmik plitkalar, sement/beton plitkalar, shiferlar,
gofrirovka qilingan plitalar, ruxlangan poʻlat, mis plitalar va bitum plitalarni oʻz ichiga oladi.
Keramik plitkalar yapon uylari, ziyoratgohlari va ibodatxonalari uchun ishlatiladi. Keramik
plitkalar uzoq xizmat qilish muddati, issiqlik izolyatsiyasi, ovoz oʻtkazmaslik kabi afzalliklarga
ega va boʻyoq ishlarini talab qilmaydi, ammo biroz ogʻirroq ekani ularning kamchiligidir, shubois binoning oʻzi zilzilaga chidamliligini hisobga olish kerak.
Tomning maqsadi qalqon boʻlib, binoni yomgʻir va qordan himoya qiladi. Shuning uchun,
tom yopish ishlarida eng muhim nuqta suv oʻtkazmaslikdir. Butun uyingizda bitum bilan tom
yopish kabi qatlam materiallari bilan suv oʻtkazmaydigan qilib qoʻyiladi. Tomning katta tekis
joylari, agar asos qatlam toʻgʻri suv oʻtkazmaydigan qilib yopilgan boʻlsa, kamdan-kam
hollarda suv o’tkazadi, lekin tekis yuzalar boshqa tekis sirt yoki devor bilan birlashtirilgan
joylarda chakka o’tishi ehtimoli koʻproq. Bunday joylarda mizukiri (fartuk) deb ataladiganmaxsus tom yopish plitkalari va metall plitalardan tayyorlangan qismlar ishlatiladi. Plitka
tomlar boʻlsa, gidroizolyatsiya uchun plitka tutashish joylari kote (andava) yordamida nanban
shikkui (nanban gips) deb nomlangan material bilan toʻldiriladi.
Yomgʻir suvi tomdan pastga oqib oʻtadi va tomning chetlarini aylanib o’tadi va binoga zarar206

yetkazadi, shuning uchun amajimai (yomgʻirdan himoya qilish) ishlarini bajarish kerak.
Yomgʻirdan himoya qilish - yomgʻir suvini novalarga va yerga yoʻnaltiradigan tuzilma.
Yaponiya shimoldan janubga tomon uzun cho’zilgan holda joylashgan va iqlimi
joylashuviga qarab farq qiladi, shuning uchun har bir mintaqaga mos keladigan tomlar
quriladi. Misol uchun, qor kuchli yogʻadigan hududlarda tomga yukidome (qordan himoya)
nomli fitting oʻrnatiladi. Uyingizda qorning tushishiga yoʻl qoʻymaslik uchun qordan himoya
moslamalari boʻlmasa, qor yogʻishi va karnizni buzishi mumkin. Okinava binolari binolarni
toʻfonlar tomonidan havoga uchgan narsalardan himoya qilish uchun noyob shakldagi
plitkalardan foydalanadi. Bundan tashqari, tomning shakli va tom yopish materiallari ish olib
boriladigan joyga qarab farq qilishini bilish kerak.
Tom qirrasi

6.2.12 Arxitektura metall list ishlari
Arxitektura metal list ishi maqsadli foydalanishga mos keladigan komponentlarni yaratish
va ularni oʻrnatish uchun yupqa metall listlarni kesish, bukish, teshish, payvandlash va
boshqa usullar bilan ishlov berishni oʻz ichiga oladi. Bu ish santexnika va tom yopishni oʻzichiga olgan keng doiradagi sohalarda kerak. Poʻlat listlarni ishlov berish uchun zarur boʻlgan
asosiy ishlar yozib tamgʻalash, kesish, bukish va payvandlashdir. Murakkab shakldagi
mahsulotlarni tayyorlashda bolgʻalash deb ataladigan texnika talab qilinadi. Bu yuqori
mahorat talab qiladigan vazifa va shuning uchun bu yerda u haqida toʻxtalib oʻtirmadik.

207

(1) Yozuvli tamgʻalash
Tamgʻalash iloji boricha bir qadamda, chizish ignalari, ajratgichlar va metall lineykalar
yordamida amalga oshiriladi. Bir xil buyumdan bir nechtasini yasashda samaradorlik uchunoʻlchagichlar tayyorlanadi.

Yozuvli tamgʻalash(2) Kesish
Listlar ehtiyotkorlik bilan kesiladi, qaychi osongina
kirishiuchun

koʻtariladi.

qoʻldaushlabKoʻzlaringizni

turiladigan

yozuv

qism

chiziqlaridan

uzmang va yozuv chiziqlari boʻylab kesishda davom

Kesisheting. Kesilgan qirralar metall egov bilan tekislanadi.
(3) Buklash
Kage tagan (keng zubilo) va bolgʻa yordamida
metall list chizilgan chiziq boʻylab orqa tomonidan
uriladi. Shunday qilib, sirt kerakli yoʻnalishda bir oz

Buklashegilishi mumkin. Keyin, bolvanka sifatida sirt plitasi
deb ataladigan anvil yoki platformaning burchagidan foydalanib uni bolgʻa bilan urib astasekin kerakli burchakka egiladi.
(4) Payvandlash
Metall listlarni payvandlashda eng koʻp ishlatiladigan payvandlash usuli eritib payvandlashboʻlib, unda ulash uchun toʻldiruvchi metall (payvandlash elektrodi yoki sim) eritiladi. Bir-biriga
208ustma-ust tushgan qismlarni qisqichlar yordamida mahkamlang. Keyin, ulanish joylarini 10
mm qadamda vaqtincha biriktiring. Bu payvandlash usulining muhim jihati qismlar va alangaoʻrtasida belgilangan masofani saqlab payvandlash elektrodini eritishdir. Bu ishkonsentratsiyani talab qiladi va shuning uchun buni ishchi qulay holatda turib bajarish kerak.

6.2.13 Plitka terish ishlari
Plitkalar koʻchib tushganda, u hakuri (ajralish) deb ataladi. Bundan tashqari, plitkalar ajralib
ketishi va tushib ketishi yoki hakuraku boʻlishi mumkin. Baland joylardan plitkalarning ajratib
va koʻchib ketishi hayot uchun xavfli baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin. Plitka terish
ishlarida, eng muhimi, plitkalar ajralmasligi yoki koʻchib ketmasligini taʼminlashdir.
Acchaku-bari (qurilish aralashmasi toʻshagi usuli) deb nomlanuvchi usulda asos qatlam
yopishtiruvchi qurilish aralashmasi bilan qoplanadi va plitkalar qurilish aralashmasi ustiga
bosiladi. Plitkalarning orqa tomonida uraashi deb ataladigan oʻyiqlar mavjud. Plitka joyiga
itarib yopishtirilganda silkitiladi, bundan maqsad qurilish aralashmasi bu oʻyiqlar ichiga kirishi,
so'ngra ularni kizuchi (yogʻoch bolgʻa), tatakidai (urish taxtasi) va boshqalar bilan uriladi.
Yopishqoq qurilish aralashmasini surtish va plitkalarni yopishtirish oʻrtasida maʼlum vaqt
oraligʻi (ochiq vaqt) boʻlishi kerak. Toʻgʻri ochiq vaqtni tanlamaslik plitka joyidan koʻchib ketishi
va ajralishiga olib kelishi mumkin.
Ushbu ochiq vaqtni oʻtkazishda qiyinchiliklar yuzaga kelganligi sababli, qayiryo acchakubari (qorishmani plitkaga surtish usuli) ixtiro qilindi. Qurilish aralashmasi asos qatlamga va
plitkaning orqa tomoniga surtiladi va plitka asos qatlamga bosiladi. Yana bir gʻoya - asos
qatlam yuzasiga yopishtiruvchi qurilish aralashmasi surtish, keyin esa plitkani yopishtirish
uchun plitka vibratoridan foydalanish edi. U micchaku-bari koho (vibratsiya bilan oʻrnatish
usuli) deb ataladi. Bu usuldan plitakalar orasidagi oʻyiqdan yuqoriga koʻtarilgan qurilisharalashmasini meji gote (boʻgʻin andavasi) bilan bosib, boʻgʻinlarni silliqlash uchun ham
209foydalanish mumkin. Yana bir usul - qurilish aralashmasi oʻrniga moslashuvchan plitka
yopishtiruvchi vositadan foydalanish. Yopishtiruvchi ishlatilganda, qoʻllashdan taxminan 30
minut oʻtgach qattiqlasha boshlaydi. Plitka teriladigan maydonni aniqlashda tizimli boʻling vaularni yopishtiruvchi vosita qattiqlashgunga qadar joylashtiring.
AsosqatlamOʻrtaqatlamYopishqoq qurilisharalashmasi

KarkasQurilisharalashmasi
toʻshagi usuli

Plitkagaqorishmani
surtish usuli

Vibratsiyali oʻrnatishusuli

6.2.14 Ichki pardoz ishlari
Ichki ishlar asosan poʻlat shpilkali karkas, gipsokarton va shift va pol qoplamalarigaboʻlinadi. Bu boʻlimda poʻlat shpilkali karkas va gipsokarton tasvirlangan. Ikkala vazifani ham
bir kishi bajarishi mumkin va ish oqimini toʻxtatmaslik uchun asboblarni tayyorlash,materiallarni ishlov berish va hisoblash va hokazolarni taʼminlash muhimdir.
(1) Poʻlat shpilkali karkasPoʻlat shpil karkaslar ikki toifaga boʻlinadi: devor
hisoblangan
karkaslari.

pardadevor
Ikkalasihamkarkaslari
maketniva

shift

belgilashchizmalariga muvofiq oʻrnatiladi. Maketni belgilash

Maketnibelgilashni
tekshirish

chizmalari mavjud boʻlsa ham, ishni boshlamang; hardoim qurilish chizmasi bilan devorlar, eshiklar/derazalar, fittinglar, uskunalar eshiklari va
boshqalar uchun maketni belgilash belgilarini tekshiring.
210

Qurilish jarayonini yanada samaraliroq qilish uchun foydalaniladigan materiallar sonini
tekshiring va ularni ish tartibiga koʻra osongina tanlanishi mumkin boʻlgan tarzda joylashtiring.
Ishni osonlashtirish uchun shiftdagi ish uchun
havoza oʻrnatilishi kerak. Devor ichida elektr
rozetkalari, gaz, suv va boshqalar uchun quvurlaroʻtadigan joylar mavjud. Bu boshqa pudratchilarning

Materialni
tayyorlash

ishlaridir, lekin ishlayotganda ular tirgaklar bilan
toqnash kelmasligi uchun interfeyslarni hisobga olish kerak, bu esa qaytadan ishlashni
kamaytiradi.
(2) Devorlarni quruq terish
Devorlarni quruq terish uchun gipsokarton konselyariya pichogʻi bilan sayoz kesish va
keyin kuch qoʻllash orqali osongina sindirish mumkin. Gipsokartonlarni maʼlum darajada
egish mumkinki, bu orqali uni asos qatlamga ohista tarzda moslashtirgan holda biroz qiya
sirtlarga oʻrnatish mumkin. Agar radius kichik boʻlsa, gipsokarton yuzasidagi asos qogʻozda
teng oraliqda kesiklar qilish uchun konselyariya pichogʻidan foydalaning, soʻngra oldtomonga buklang va samorez vintlar bilan mahkamlang.

6.2.15 Ichki yuza ishlari
Ichki sirt ishlari binoning ichki qismidagi devorlar, pollar va
shiftlarni pardozlashni oʻz ichiga oladi.
(1) Devor va shiftga oboy yopishtirish

211

Shpaklyovka
surtishOboy yopishtirish bilan bogʻliq eng keng tarqalgan muammo - bu devor qogʻozi ustida asos
qatlam holatining koʻrinib qolishi boʻlib, natijada pardoz yomon chiqadi. Gipsokarton
devorlarda

gipsokartonboʻgʻinlarni

tekislashpanellar

kerak.

bir-biriga

Boʻgʻinlargabogʻlangan
tolalilentaniyopishtiring, boʻgʻinlarni tekislash va panel yuzasi silliqlashuchun sayqallang. Tashqi burchak uchun burchak lentasidan
Lentani tashqi burchakka yopishtirish

foydalaning, mastika qoʻllang va keyin sayqallang.
Beton / qurilish aralashmali devorlarda, asos qatlamga ishlov berilmasa, bu sifatsiz
yopishqoqlikka, oboy koʻtarilishi va koʻchishiga olib keladi. Asos qatlam zichlamasini qoʻllang,sirtni suvli shpaklyovka yoki shunga oʻxshash lak bilan yopishtiring va silliqlang.
Oboy yopishtirishda choʻtka bilan havo chiqarib tashlanadi. Burchaklar burchak kurakchasibilan yaxshilab bosiladi va ortiqcha yelimni mochalka bilan artib, yopishtiriladi.
(2) Polni pardozlash
Yogʻoch, vinil, gilam va plitka materiallarini oʻz ichiga olgan polni pardozlashmateriallarining koʻp turlari mavjud. Har qanday pardozlash materialidan foydalanishningqiyin qismi murakkab shaklli burchaklarga mos keladigan qilib materialni ishlov berishdir.
Misol uchun, kesiklarning oʻrnini belgilash uchun plitkalar bilan bir xil uzunlikdagi chiqit
materialidan foydalaning yoki yumaloq ustunlar boʻlsa, ustunlar shaklini materialga oʻtkazish
uchun ajratgichdan foydalaning.

212Bu yerga belgilang.
Chiqindi material
Ishlatiladigan plitka

Chiqindi material
Bu yerga belgilang.

Dumaloq ustunni belgilash

6.2.16 Fitting ishlari
Fitting ishlari yogʻoch yoki metall fittinglar oʻrnatish hisoblanadi. Oʻrnatilgan fittinglar shamol
bosimiga chidamlilik, havo oʻtkazmaslik, suv oʻtkazmaslik va zilzilaga bardoshlilikning
belgilangan darajalariga ega boʻlishi kerak. Ayniqsa, zilzilalar tez-tez sodir boʻladigan
Yaponiyada fitinglarning zilzilalar tufayli joyidan chiqmasligi yoki ochilmasligi va
yopilmasligiga ishonch hosil qiling. Bu boʻlimda yogʻoch fittinglar oʻrnatilishi tasvirlangan.
Yogʻoch fittinglarga kamachi-do (ramkali eshiklar), silliq- do (tekis eshiklar), fusuma (shaffofsuriluvchi panel) va tobusuma (yogʻoch suriluvchi panel) kiradi, ular fiting ustalari tomonidan
qayta ishlanadi va yigʻiladi. Suriluvchi eshiklar sifatida fitinglar oʻrnatilganda, eshik oldida
suriluvchi eshiklar uchun kesilgan oʻyiqlar bilan kamoy (eshik panjarasi) va shikii (ostona)oʻrnatiladi. Shu bilan bir qatorda, eshik gʻildiraklari fiting pastki qismiga oʻrnatiladi va ostonaga
rels oʻrnatiladi. Fittinglar ikki tomonga ochiluvchi eshiklar sifatida oʻrnatilganda oshiqmoshiqlar ishlatiladi.
(1) Kamachi-do
Kamachi deb ataluvchi ramka yigʻiladi va ramkalar orasiga kagami-ita deb nomlangan
panel oʻrnatiladi. Kamachining ichki qismini kumiko deb ataladigan vertikal va gorizontal
taxtalar bilan ham ajratish mumkin. Baʼzan kagami-ita oʻrniga shisha ham ishlatiladi. Dizayn
yapon va gʻarb uslubidagi arxitekturaga mos ravishda oʻzgartirilishi mumkin.
(2) Tekis eshiklar
213

Sayqallangan panellar bilan sendvichlangan karkasli eshik. Tekis eshiklar koʻpincha ichkieshiklar uchun ishlatiladi. Qalin panellar kirish eshiklari uchun ishlatilganda unga ogʻirlik hissi
berish uchun ishlatiladi.
(3) Fusuma
Qogʻoz yopishtiriladigan yogʻoch ramka va qoʻshilgan halqali va tortma tutqichlar. Yapon
uslubidagi xonani boshqa yapon uslubidagi xonadan ajratish uchun ishlatiladi.
(4) Tobusuma
Yapon uslubidagi xonani Gʻarb uslubidagi xonadan ajratish uchun ishlatiladigan fittinglar.
Yapon uslubidagi xona tomoni fusuma uslubida, gʻarbiy uslubdagi xona tomoni esa dekorativ
shpon bilan qoplangan va hokazo.

6.2.17 Romlarni oʻrnatish ishlari
Romlar – alyuminiy va shishadan tayyorlangan fittinglar. Yogʻoch fittinglarga qaraganda
havo oʻtkazmaydigan. Yogʻoch konstruksiya misolida, oʻrnatiladigan rom uchun bino
tomonida rom ramkasi toʻgʻri oʻrnashishi uchun rama yasaladi. Beton devorlar uchun ochilish
rom ramkasidan kattaroqdir, shuning uchun montaj ishlari quyidagicha davom etadi.
(1) Oʻrnatish holatini tekshirish
Oʻrnatish joyida oldindan chizilgan havolaviy belgiga qarab, oʻrnatish joyini tekshiring.
(2) Vaqtinchalik ponalar bilan mahkamlash
Kusabi (ponalar) yordamida ramkani vaqtincha mahkamlang. Bir nechta ponalar
yordamida balandlik va kirish / chiqish oʻlchanadi va joylashuvni aniqlash uchun aniq
sozlanadi. Bu nuqtada buzilishlarni tekshirish ham amalga oshiriladi.

214

(3) Armatura va rom ankerlarini payvandlash
Romlarni

payvandlashuchun

Temirbeton konstruksiya uchun payvandlash usuli

beton

Temir-beton karkas

Romdevorlarga armatura sterjenlari oʻrnatiladi. Bu
armatura va rom tomonidagi payvandlanadiganOʻrnatilgan
anker

Birlashtiruvchi
balka

anker elektr payvandlash orqali bir-biriga
payvandlanadi.

Anker qismi
Payvandlash

Qurilisharalashmasi(4) Boʻshliqlarni toʻldirish
Rom ramkasi va beton devor orasidagi boʻshliqni qurilish aralashmasi bilan toʻldiring.
(5) Shisha oʻrnatish
Shisha oʻrnating va harakatini sozlang.

6.2.18 Poliuretan purkagichli koʻpik bilan ishlash
Qattiq poliuretan koʻpikni qoʻllashda eritmaning harorati va bosimini nazorat qilish muhimdir.
Ayrim suyuqlik va

Ishlash boʻyicha ehtiyot choralarieritmalarning turlari
Poliizosiyanat komponent

Taxminan 20°C haroratda saqlang, chunki yuqori haroratlar
tarkibni oʻzgartiradi va past haroratlar qotib qolish vachoʻkishni keltirib chiqaradi. U karbonat angidridni hosil
qilish uchun suv bilan reaksiyaga kirishadi, shuning uchun
uni hech qachon suv bilan ifloslantirmang. Suv bilan
ifloslangan idishlar yopilmasligi kerak, chunki ular yorilib
ketishi mumkin. Saqlash idishlarini isitish uchun ochiq
olovdan foydalanmang.

Poliol komponenti

Taxminan 20 ° C haroratda saqlang. Taxminan uch oy
davomida foydalanish mumkin. Har doim idishni toʻgʻri
215

yoping, chunki komponent suv bilan ifloslanganida koʻpik
nisbati oʻzgaradi. Idishda ichki bosim boʻlishi mumkinligi
sababli, bosimni boʻshatish uchun uni asta-sekin oching.
Saqlash idishlarini isitish uchun ochiq olovdan
foydalanmang.
Tozalovchi eritma

Yonuvchanligi va anestetik xususiyatlari tufayli bugʻ
chiqishidan ehtiyot boʻling va keng ochiq maydonda ishlang.
Ochiq olov qatʼiyan man etiladi.

Spray koʻpikli mashinalar purkash ishlari uchun ishlatiladi. Koʻpikli mashina ikkita suyuqlik
komponentining maʼlum bir aralashtirish nisbatiga erishish uchun moʻljallangan. Agar koʻpikli
mashina ishlamay qolsa va poliizosiyanat komponentining nisbati ortiqcha boʻlsa, koʻpik zich
va moʻrt boʻladi. Haddan tashqari poliol tarkibi past zichlik vayumshoqlikka olib keladi. Qattiq poliuretan koʻpik mustaqil
yopishadi, shuning uchun yopishtiruvchi vositalarsiz issiqlik
izolyatsiyasi qatlamini yaratish uchun tegishli yuzaga mahkam
yopishishi mumkin. Biroq, agar tegishli sirtda namlik yoki yogʻboʻlsa, yopishqoqlik kuchi sezilarli darajada kamayadi. Past

Poliuretan koʻpik
sepish ishlari

haroratlarda purkash ham yopishqoqlikni kamaytiradi. Purkash
paytida qalinlik urethane- atsu sokuteiki (poliuretan koʻpik qalinligini oʻlchagich) bilan har 4-5
m da tekshiriladi.

6.2.19 Gidroizolyatsiya ishlari
Gidroizolyatsiya ishlarida qurilish maydonchasiga muvofiq toʻgʻri materiallarni, asos
qatlamni, yetkazib berish usulini va pardozlashni tanlash muhimdir. Foydalaniladiganmateriallarga qarab bir necha gidroizolyatsiya usullari mavjud. Ushbu boʻlimda list bosui (listli
gidroizolyatsiyasi) tavsiflanadi.
216

Listli gidroizolyatsiya gidroizolyatsiya qatlami sifatida polivinilxlorid yoki rezina listlardan
foydalanadi. U katta maydonlarni samarali gidroizolyatsiyalash qobiliyati bilan ajralib turadi.
Usulning ikki turi mavjud: maxsus yopishtiruvchi modda qoʻllanadigan secchaku koho
(yopishtirish usuli) va kikaiteki kotei koho (mexanik mahkamlash usuli), bunda list
gidroizolyatsiyalanadigan joyga mashina yordamidaoʻrnatiladi. Ikkala usulda ham eʼtibor berish kerakboʻlgan joylar drenaj (drenaj teshigi) va tekis
maydon koʻtarilgan atrofga yuzma-yuz keladigan
Yopishtirish usuli (asfalt tol ruloni yordamida
gidroizolyatsiyalash)ichki burchaklardir.
Secchaku kohoda (yopishqoqlik usuli) asos

qatlamga maxsus yopishtiruvchi modda qoʻllaniladi va tol yopishtirish usulida oʻrnatiladi.
Substratni toza va ozoda saqlash juda muhim, chunki iflos substrat notoʻgʻri yopishishga olib
keladi, bu esa tolning joyidan koʻchib ketishi va kuchli shamol uchirib ketishi kabi baxtsiz
hodisalarga olib keladi. Tol bir-biriga ustma-ust tushgan joylarga zichlama modda
joylashtiring va ustidan yaxshilab bosing.
Kikaiteki kotei koho (mexanik mahkamlash usuli) - mahkamlash disklari yordamida listlarni
mahkamlash usuli. Bu usulga substrat holati u qadar taʼsir qilmasligi sababli, bu ishni bajarish
muddati,ayniqsa,rekonstruksiya

loyihalarida

qisqartishi mumkin. Yassi yuzaga (tekis maydon)
izolyatsion listni yotqizing va uni kotei disk
(fiksatsiya diski) yordamida mahkamlang. Keyin
polivinilxlorid listni uning ustiga yoyib, bir-biriga

Mexanikmahkamlash usuli

ustma-ust yopishgan qismlarni payvandlash vositasi bilan birlashtiring. Toʻliq bogʻlanmaganjoylar issiq havo puflagich bilan birlashtiriladi. Keyinchalik, induksion isitgich deb ataladiganmaxsus mashinadan foydalanib, ularni izolyatsiyalash listi bilan birlashtirish uchun217mahkamlash disklarining oʻrnatish qismiga issiqlik qoʻllaniladi. Nihoyat, polivinilxlorid
listlarining boʻgʻinlari ikkilamchi gidroizolyatsiya sifatida suyuq zichlama bilan ishlov beriladi.

6.2.20 Gʻisht terish ishlari
Tosh terish ishlari toshlarni ishlov berish, toshdan
foydalangan

holda

konstruksiyalarni

qurishva

inshootlarga tosh oʻrnatishni oʻz ichiga oladi.
Xususan, ishlatiladigan qurilish usullari va talab
qilinadigan koʻnikmalar binoning tashqi devorlari,Jamoat hammomida
tosh terish ishlariichki devorlari, pollari, hammomlari, kirish joylari, bogʻlari va boshqalarga qarab farq qiladi.
Masalan, tashqi devorlarni qurishda ikki xil usul mavjud: shisshiki koho (hoʻl oʻrnatish usuli),
unda marmar, granit va boshqa tosh materiallar qurilish aralashmasi va boshqalar bilan
joylashtiriladi va kanshiki koho (quruq tosh terish), bunda tosh materiallar bolt ankerlariga va
karkasga biriktirilgan boshqa jihozlarga oʻrnatiladi. Hoʻl oʻrnatish usuli oʻrnatishdan keyingi
nuqsonlarga koʻproq moyil boʻlib, tegishli yopishtiruvchi vositalardan foydalanishni talab
qiladi.
Kirish joylar uchun tosh saralamasdan yotqizish usulida tosh terish uchun tabiiy toshlardan
foydalanish toshlarning turli shakllarini birlashtirish mahoratini talab qiladi va bu usulda
Saralamasdan tosh terish
ishi

toshlarni ishlov berish malakali ustalarni talab qiladi.
Ogʻir toshlar bilan ishlaganda, tashish paytida baxtsiz hodisalar va toshlarning tushishi
218mumkin boʻlgan holatlarning oldini olish uchun ehtiyot choralarini koʻring. Toshlarni
maydalagich bilan qayta ishlaganda, maydalagichga ehtiyotkorlik bilan munosabatda boʻling
va tarqalgan changdan himoya qilish uchun himoya koʻzoynak va niqob taqing.

6.2.21 Buzish ishlari
Buzish ishlari barcha oʻlchamdagi inshootlarda amalga oshiriladi. Binolarni buzishning
ikkita usuli mavjud: blok kaitai koho (qavatma-qavat buzish) va happa kaitai koho (portlash
orqali buzish). Bu yerda qavatma-qavat buzish tushuntiriladi. Butun hayotiy muhim
infratuzilma (elektr, telefon, optik tolali kabel, kabel televideniyesi, gaz, suv, kanalizatsiya vaboshqalar) o‘chirilgani tasdiqlangandan keyingina buzish ishlari boshlanadi. Masalan, oqim
mavjud gaz, suv va kanalizatsiya liniyalarini uzmasdan buzish katta baxtsiz hodisalarga olib
kelishi mumkin. Buzish ishlari quyidagi bosqichlarda davom etadi.
(1) Tashqi maydonlarni buzish
Ishni osonlashtirish uchun bino atrofidagi narsalarni olib tashlang. Nima buzilishi zarurligini
tasdiqlash kerak, chunki buzilishi nazarda tutilmagan narsalar boʻlishi mumkin.
(2) Havoza va ovoz oʻtkazmaydigan panellarnioʻrnatish
Buzishboʻyichaishchilaruchun

havozaoʻrnating. Buzish ishlarida shovqin va changningtarqalishini oldini olish uchun butun yuza ovoz

Ovoz oʻtkazmaydiganpaneloʻtkazmaydigan panellar, ovoz oʻtkazmaydiganplitalar va boshqalar bilan qoplanadi.
(3) Binoning ichki qismini buzish
Fittinglar, gipsokartonlar, romlar va turli jihozlarni qoʻl bilan olib tashlang. Bu vaqtda qayta
ishlanadigan materialni ajratib oling. Qayta ishlash orqali resurslardan foydalanish va
219

chiqindilarni noqonuniy tashlab yuborishning oldini olish uchun Qurilish materiallarini qayta
ishlash toʻgʻrisidagi qonun 80 m2 va undan ortiq maydonga ega binolarni buzish uchun
standartlar va jarimalarni belgilaydi.
(4) Har bir qavatda burgʻulab teshik ochish
Buzilgan devorlar va konstruksiya qoldiqlarini pastga tushirishga imkon berish uchun polgaparmalab teshiklar oching.
(5) Ogʻir mashinalar uchun tayanchni oʻrnatish
Devor va ustunlar ogʻir jihozlarni yuqoriga koʻtarish orqali demontaj qilinadi. Ogʻiruskunalarning ogʻirligiga bardosh beradigan tayanchlarni taʼminlang.
(6) Devor va konstruksiyani buzish, poydevorni qazib olish va buzish
Poydevorlarni qazib olish yer osti qurilish jarayoni boʻlganligi sababli, vibratsiya muqarrar
ravishda hosil boʻladi. Ushbu ishni bajarish uchun kunning toʻgʻri vaqtini tanlash muhimdir.
(7) Chiqindilarni chiqitga chiqarish, yer yuzasidan qoldiqlarni olib tashlash, yerni
tozalash va koʻchalarni tozalash
Qayta ishlanadigan materiallar utilizatsiya qilinadigan joyga olib boriladi va yer axlatdan
tozalanadi. Ishlar natijasida ifloslangan tevarak-atrofdagi ko‘chalar ham tozalanib, asl holiga
keltiriladi.
Yuqorida aytilganlar yuqoridan buzish usulidir, lekin kesilgan ustunlarni domkratlar bilankoʻtargan holda birinchi qavatdan buzish usuli ham mavjud. Bu nafaqat (5) da tayanchnioʻrnatish ishlariga ehtiyojni bartaraf qiladi, balki buziladigan materiallarni samarali olib
tashlash va saralash imkonini ham beradi.

220

7-bob: Qurilish ishlari paytida xavfsizlik
7.1 Qurilish ishlarida oʻlim holatlari
Qurilish uchastkalarida turli xil ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari sodir boʻladi. 7-1-jadvalda
Sogʻliqni saqlash, mehnat va farovonlik vazirligi tomonidan eʼlon qilingan maʼlumotlar asosida2021 yilda qurilish sohasida yirik baxtsiz hodisalar turlari boʻyicha oʻlimga olib keladigan ishlab
chiqarish baxtsiz hodisalari soni koʻrsatilgan. Har xil turdagi sanoat baxtsiz hodisalari orasidabalandlikdan qulash, qurilish texnikasi hamda kranlar bilan bogʻliq baxtsiz hodisalar va qulab
tushish / qulash qurilish sanoatidagi uchta asosiy baxtsiz hodisa yuz berib, barcha baxtsiz
hodisalarning 40-70% ni tashkil qiladi. Quyidagi jadvalda koʻrsatilgan urilish va qoʻlga
tushish/oʻrtada qolib ketish holatlarining aksariyati qurilish texnikasi va kranlar bilan bogʻliq baxtsiz
hodisalardir.
Uchta katta ofatning eng keng tarqalgani - bu baland joylarda ishlash paytida yuzaga keladiganbalandlikdan qulash. Uchta yirik ofatdan tashqari, eng koʻp uchraydigan baxtsiz hodisalar turi
jamoat yoʻllarida harakatlanayotganda sodir boʻladigan yoʻl-transport hodisalaridir. 7-bobda
qurilish uchastkalarida yuz beradigan baxtsiz hodisalarning turlari va sabablari, shuningdek,
qarshi choralar va qanday qilib ruhiy tayyorgarlik koʻrish kerakligi tasvirlangan.

Fuqarolik muhandisligi ishlari

Balandlikdan

Sirpanib ketish/qoqilib

yiqilishketish/yiqilish/to‘ntarilish

Uchib kelib
Majaqlanish/tushib ketib

Yemirilish/Qulashkelib urilish

Mexanikzarba

Qisilib qolish/Orasida
qisilib qolish/Oʻralib

Qaynoq/sovuq
Choʻkishqolishnarsalarga
tegishXavflimoddalartaʼsiri va

Tok urishi

boshqalar.

Yoʻl-

Yoʻl-

transport

transport

hodisasi

hodisasi(yoʻl)(boshqa)

Jami

19

5

1

4

13

11

15

9

4

3

2

10

1

102

Tunnel qurilishi

0

0

0

0

1

0

0

1

0

0

0

1

0

3

Koʻprik qurilishi

1

0

0

0

2

0

1

2

0

0

0

0

0

6

Avtoyoʻl qurilishi

3

0

1

1

2

1

2

0

1

0

0

5

0

17

Daryo muhandislik ishlari

1

3

0

0

1

1

1

2

0

1

0

0

0

10

Yemirilishga qarshi ishlar

2

0

0

0

0

1

0

0

0

0

0

1

0

4

Port / qirgʻoq

0

1

0

0

0

0

1

2

0

1

0

0

1

6

Boshqa fuqarolik muhandisligi

9

0

0

2

4

8

8

2

3

1

2

1

0

44

Bino qurilishi ishlari

71

0

0

5

15

7

6

0

6

5

2

9

0

139

Poʻlat karkas va temir-beton uylar

23

0

0

3

5

2

0

0

3

4

0

5

0

48

Yogʻoch-karkasli uylar qurilishi

12

0

0

0

1

1

0

0

0

0

1

1

0

19

Bino qurilish uskunalarini oʻrnatish

8

0

0

0

2

0

0

0

0

0

1

2

0

16

Boshqa qurilish ishlari

28

0

0

2

7

4

6

0

3

1

0

1

0

56

20

0

0

1

3

1

6

1

1

1

4

6

0

47

Telekommunikatsiya ishlari

4

0

0

0

1

0

2

0

1

0

2

2

0

13

Mashina va uskunalarni oʻrnatish

4

0

0

0

1

0

0

0

0

0

0

0

0

6

Boshqa qurilishlar

12

0

0

1

1

1

4

1

0

1

2

4

0

28

110

5

1

10

31

19

27

10

11

9

8

25

1

288

Boshqa qurilishlar

Qurilish sanoati subjami

7-1-jadval 2021-yilda qurilish sanoatidagi ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari turlari boʻyicha(Sogʻliqni saqlash, mehnat va farovonlik vazirligining ish joyidagi xavfsizlik veb-saytidan olingan)221

7 .1 .1Qurilishda halok boʻlganlar soni
7-2-jadvalda Sogʻliqni saqlash, mehnat va farovonlik vazirligi tomonidan tuzilgan 2020- va
2021-moliyaviy yillarda barcha sohalarda xorijiy ishchilar ishtirokida halokatli baxtsiz
hodisalar soni koʻrsatilgan. 7-3-jadval qurilish sanoati eng yuqori koʻrsatkichlarga ega
ekanligini koʻrsatadi.
Baxtsiz hodisa turi
Balandlikdan yiqilishSirpanib ketish/qoqilib
ketish/yiqilish/to‘ntarilish
Majaqlanish
Uchib kelib /tushib ketib
kelib urilish
Yemirilish/Qulash
Mexanik zarba
Qisilib qolish/Orasida
qisilib qolish/Oʻralib
qolishXavfli moddalar taʼsirida
Tok urishi
YongʻinYoʻl-transport hodisasi(yoʻl)
ChoʻkishBoshqaJami

Halok boʻlganlar soni
20202021MOLIYA YILI MOLIYA YILI
5
5
2

0

1

0

1

2

3
4

3
2

2

3

2
2
0

0
1
1

7

4

0
1
30

1
2
24

← 7-2-jadval Barcha sohalarda chet ellik
ishchilarning halokatli baxtsiz hodisalariningroʻy berishi

Halok boʻlganlar soni
20202021MOLIYA YILI MOLIYA YILI

Soha turi
Ishlabchiqarish
sohasi
Qurilish sohasi
Boshqa
Jami

3

8

17
10
30

10
6
24

7-3-jadval Sohalar boʻyicha oʻlim
holatlari soni

[Tsuiraku/tenraku] (balandlikdan yiqilish) Bular baland joylardan yiqilish, qurilish vaqtida
quduqlarga tushib ketish yoki qazish paytida teshikdan qulashi natijasida yuzaga keladiganishlab chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Tento](sirpanish/qoqilish/yiqilish/agʻdarilish)

Predmetlar

ustidanqoqilishyoki

muvozanatni yoʻqotish va yiqilish natijasida yuzaga kelgan ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Gekitotsu] (majaqlanish) Biror narsa bilan kuchli toʻqnashuv natijasida kelib chiqqan ishlab
chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Hirai/rakka] (uchish/tushish) Kranning qulashi natijasida koʻtarilayotgan yuklar yoki
asboblar yoki materiallarning baland joydan qulashi natijasida yuzaga keladigan ishlab
chiqarish baxtsiz hodisalari.

222

[Hokai/tokai] (parchalanish/qulash) Bular havoza yoki buzilayotgan qilinayotgan binoqulaganda yuz beradigan ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Gekitotsusare] (mexanik zarba) Ishlayotgan ogʻir mashinalar, aylanuvchi kovsh va
boshqalar urilishi natijasida kelib chiqqan ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Hasamare/makikomare] (qisilib qolish/orasida qisilib qolish/chiqish) Mashinalarga
qisilib qolish yoki oʻralashib qolish natijasida yuzaga kelgan ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Yugaibutsu tono sesshoku] (xavfli moddalar taʼsiri) Kimyoviy moddalar kabi xavfli
moddalar inson tanasi bilan aloqa qilganda sodir boʻladigan ishlab chiqarish baxtsiz
hodisalari.
[Kanden] (Tok urishi) Elektr tokining tanadan oqib oʻtishi, masalan, tok bor simni kesish yoki
sizib chiquvchi qurilmaga tegishi natijasida yuzaga kelgan ishlab chiqarishdagi baxtsiz
hodisalar.
[Kasai] (yongʻin) Turli omillar taʼsirida boshlangan yongʻin natijasida kelib chiqqan ishlab
chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Kotsu jiko (doro)] (yoʻl-transport hodisasi (yoʻl)) Qurilish obyektlariga borish va qaytish
vaqtida sodir boʻladigan ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari va ishchi yoʻl yonidagi qurilishishlari paytida umumiy avtohalokatga uchraganida yuz bergan ishlab chiqarish baxtsiz
hodisalari.
[Obore] (choʻkish)

Okeanlar, daryolar va kanalizatsiya ishlari kabi suv bilan bogʻliq

ishlarda suvga yiqilish orqali sodir boʻlgan ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari.

7.1.2 Oʻlimga olib keladigan baxtsiz hodisalarning turlari(1) Balandlikdan yiqilish223

Qurilish uchastkalarida halokatli baxtsiz hodisalarning eng keng tarqalgan turi balandlikdan
yiqilish natijasidagi oʻlimdir. Xususan, havoza ustidagi ishlar va
havozalarni yigʻish va demontaj qilish paytida baxtsiz hodisalar
tez-tez sodir boʻladi. Bundan tashqari, sirpanchiq shiferdan qulashtomyopishishlarida,balanddaraxtlardan

yiqilishesa

obodonlashtirish ishlarida sodir boʻladi. Balandlikda ishlaganda,
toʻliq jabduqli yiqilishdan himoya vositalarini kiyib, foydalaning.
Havozalar tushib ketishining oldini olish uchun avvaldan belgilanganjoylarda oʻrta va pastki kesishma balkalar bilan jihozlangan boʻlishi
kerak. Bundan tashqari, belgilangan oʻtish joylaridan boshqa
joylardan oʻtmang. Ochiq teshik yiqilishning oldini olish uchun toʻr bilan qoplangan boʻlishi
kerak. Qoqilish va yiqilishlar ham sodir boʻladi. Oʻtish joylariga keraksiz narsalarni qoʻymang.
(2) Qulash
Baxtsiz hodisalar havoza va qurilayotgan binolarning qulashi tufayli sodir boʻladi. Ikkala
qulash ham katta, ogʻir narsalardan iborat boʻlib, katta baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin.
Barqaror havoza poydevorini tayyorlash muhim hisoblanadi. Tayanch taglik va yer oʻrtasidahech qanday boʻshliq boʻlmasligi kerak, taglik armaturalari ham tayanchga mahkam
mixlangan boʻlishi kerak.
Agar poydevor yaxshi qurilgan boʻlsa ham, kuchli shamol tufayli u qulashi mumkin. Havoza
qoplamasi va ovoz oʻtkazmaydigan panellar kuchli shamollar taʻsirida chayqalishi va silkinishi
mumkin, bu esa havoza ustiga tortib, uning qulashiga olib keladi. Baʼzi hollarda kuchlizilzilalar qulashiga sabab boʻladi. Bunga inson omillari sabab boʻladi, masalan, notoʻgʻri
qurilishda devorga bogʻlovchi ankerrlarni toʻgʻri mahkamlamaslik, kamroq materiallardan(mabiku (yupqalashish) deb ataladi) va boshqa burchak kesish ishlari. Kuchli shamollarboʻlsa, qoplamaning bir qismini yoki barchasini olib tashlash, devorga bogʻlovchi ankerlarni
224

yetarli darajada mustahkamlash va boʻshashgan mahkamlagichlar va boshqa boʻsh qismlarni
vaqti-vaqti bilan tekshirish orqali qulashning oldini olish mumkin.
(3) Mexanik zarba/Oraga qisilib qolish
Qurilishtexnikasi

bilan

bogʻliqengkoʻpuchraydigan baxtsiz hodisalar ekskavatorlar va
kranlartufayliyuzagakeladi.

Ekskavatorlar

aylanayotgan qoʻl/kovsh va odam oʻrtasida yoki
kovsh va biror obyekt orasiga tushib qolgan odam qisilib qolishi kabi baxtsiz hodisalargasabab boʻlgan.
Shuningdek, boshqa avtomashinaning harakat nazoratchisi
orqaga ketayotgan samosvalni payqamay, orasiga tushib
qolganida ham baxtsiz hodisa yuz berdi. Masalan, samosval
maydonning yuk ortish yo‘lakchasida yotqizilgan loyni tepaga
sachratib, harakat nazoratchisiga urilishi kabi hodisalar ham
yuz bergan.
Ekskavatorning agʻdarilishi, kimdirni u ezib tashlasa, halokatli baxtsiz hodisalarga olib
kelishi mumkin. Bundan tashqari, ekskavatorlarni yuk mashinalariga yuklash va tushirishda
va hokazolarda ekskavatorning agʻdarilib ketishi bilan bogʻliq baxtsiz hodisalar koʻproq sodirboʻladi.
Qiyalikda harakatlanayotgan qurilish texnikasining
qulashi va agʻdarilishi yoki yoʻlning yelkasidan yiqilib
tushish. Qurilish texnikasi uchun yoʻllar yelkaning
parchalanishiga yoʻl qoʻymaslik uchun yetarlicha kengboʻlishi kerak. Ogʻir narsalarni ekskavator bilankoʻtarishga urinayotganda ham agʻdarilib ketishi mumkin. Qurilish mashinalari, shu jumladan,225lekin ular bilan cheklanmagan holda, ular dastlab moʻljallanganidan boshqa maqsadlarda
foydalanilmasligi kerak.
Agʻdarilish katta kranlarda ham sodir boʻlishi mumkin. Kran koʻtarish qobiliyatidan ortiq
narsalarni ko‘tarish natijasida ag‘darilib ketishdan tashqari, mashina tayanch tirgaklaridan
noto‘g‘ri foydalanish natijasida ham ag‘darilib ketishi mumkin.
(4) Uchish/tushish
Uchish va yiqilish baxtsiz hodisalar uchadigan yoki yiqilgan narsalar tufayli yuzaga keladi.
Masalan, kran olib yurgan narsaga urilish yoki tepadan tushib ketgan yuk ostida qolib ketish.
Stropovka yetishmasligi, osilgan yuklarni harakatlantirish
va h.k.lar baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin. Eng
muhimi, hech qachon osilib turgan yuklar ostiga
bormaslikdir. Oʻrnatish kerak boʻlgan asboblar va
qismlarning qulashi tufayli baxtsiz hodisalar ham sodirboʻldi.

7.1.3 Koʻp sonli oʻlim yuz beradigan ishlar(1) Bino qurilishi
Qurilish uchastkalarida yuqori balandlikdagi havoza

Havozataxtalariga tushish va chiqishni oʻz ichiga olgan ishlar
juda koʻp. Qurilish ishlarida, balandligi 5 m dan ortiqboʻlgan joylarda ishlaganda toʻliq jabduqli yiqilishdan
himoya vositalarini kiyish talab qilinadi. Biroq, tishli
eskirgan, lekin foydalanilmaganda baxtsiz hodisalar yuz berdi. Bundan tashqari, qurilayotgan
binolarda koʻplab teshiklar mavjud va bu teshiklardan tushish bilan bogʻliq baxtsiz hodisalar
ham sodir boʻladi.
226

(2) Uy-joy qurilishi
Yogʻoch karkasli konstruksiyalarda halokatli baxtsiz hodisalar soni bino qurilishiga
qaraganda kamroq boʻlsa-da, oʻlimga olib kelmaydigan jarohatlar juda keng tarqalgan.
Masalan,2021-yilda

845

ta

balandlikdan

qulash

va

168

ta

sirpanish/qoqilish/yiqilish/agʻdarilish qayd etilgan. Balandlikdan yiqilish bilan oʻlim har doim
ham balanddan yiqilish bilan sodir boʻlmaydi; pastroq balandlikdan tushish orqali ham sodirboʻlishi mumkin. Duradgorlik ishi balkalar ustida ishlashni oʻz ichiga oladi. Balkalardan yiqilish
halokatli baxtsiz hodisalarga olib keldi. Bino atrofida havoza oʻrnatilishi mumkin, lekin
duradgorlik ishlari uchun yaxlit havoza oʻrnatish qiyin, bu koʻpincha cheklangan joylarda
amalga oshiriladi. Bunday joylarda ishlaganda dubulgʻa kiyish, xavfsizlik kamarini taqish va
ishlatish muhimdir.
Ehtiyot boʻlish kerak boʻlgan yana bir yiqilish xavfi - bu muvozanatni yoʻqotish va
narvonlardan yiqilish. Quyidagilarga rioya qilish kerak.
> Narvonning tepasida ishlamang.
> Narvonga chiqib ishlamang.
> Ikki qoʻlingizda narsalarni ushlab turgan holda narvondan yuqoriga va pastga tushmang.
> Narvonning yuqori yoki pastki uchi mahkamlanmagan boʻlsa, unda yuqoriga yoki pastga
tushmang. Ishlatishdan oldin pastki oyoqlarda sirpanishga qarshi qopqoqlarning holatini
tekshiring.
Agar boʻsh joy mavjud boʻlsa, narvonlarning oʻrniga yiqilish xavfi kamroq boʻlgan panjarali
narvonlar, aylanma minoralar, koʻchma

ish platformalariplatformalardan foydalaning.

227

va

havodaishlaydigan

Kire/kosure(kesilish/qirqilish)deb

nomlanuvchi

halokatlar va jarohatlar soni ham sezilarli boʻlib, 2021
yilda 284 tani tashkil etgan. Eng koʻp uchraydigan sababmarunoko (dumaloq arra) dan notoʻgʻri foydalanish bilan
bogʻliq. Misol uchun, oʻngdagi rasmda qoʻlqopli ishchi

Dumaloq arradan
foydalanishning xavfli usuliga
misolkoʻrsatilgan, ammo dumaloq arra bilan ishlaganda hechqachon qoʻlqop kiymaslik ishlatilmasligi kerak. Qoʻlqoplar aylanayotgan pichoqqa oʻralashib
qolishi mumkin. Bundan tashqari, kesilishi kerak boʻlgan yogʻoch toʻgʻri mahkamlanmaganboʻlsa, u orqaga qaytib, baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin.
(3) Yoʻl-transport hodisasi (yoʻl)
Avtoavariya natijasida oʻlim hollari umuman qurilish sohasida keng tarqalgan hodisadir.
Koʻpgina yoʻl-transport hodisalari qurilish uchastkalariga ketayotganda, baʼzi esa qurilishtransport

vositalariumumiyfoydalanishdagi

yoʻllarda harakatlanayotganda sodir boʻladi. Baxtsiz
hodisalarga umumiy foydalanishdagi yo'lda yuk
ortish yoki tushirish vaqtida boshqa transport
vositasining urib ketishi yoki ortiqcha tuproq yukini ko'taruvchi samosvalning juda tez
harakatlanishi va egri chiziqda ag'darilib ketishi kiradi.

7.2 Qurilish uchastkalarida xavfsizlik choralari
Qurilish uchastkalarida koʻplab ish toifalaridagi texniklar ishlaydi. Amalga oshirilgan ishlar
boshqacha koʻrinishi mumkin boʻlsa-da, tajribali texniklar har doim baʼzi umumiy masalalarni
yodda tutishadi. Bu yuqori sifat va xavfsizlikni anglatadi. 7.2 boʻlim barcha texniklar bilishi
kerak boʻlgan umumiy xavfsizlik tadbirlarini tavsiflaydi.

2287.2.1 Qurilishdagi xavfsizlik sikli
Qurilishda xavfsizlik siklini davom ettirib, biz ish uchastkalarini ishlab chiqarishdagi baxtsiz
hodisalarga moyilligini kamaytirishimiz mumkin. Qurilishdagi xavfsizlik sikli quyidagi
maqsadlarga erishishdan iborat.
a. Qurilish tartib-qoidalari va xavfsizlikni integratsiyalash.
b. Bosh pudratchi va boshqa aloqador ikkilamchi pudratchilar oʻrtasidagi hamkorliknitaʼminlash.
c. Xavfsizlik va salomatlik tadbirlarini odatga aylantirish.
d. Oldindan xavfsizlik choralarini koʻrishda ijodiy yondoshish.
e. Qurilish va xavfsizlik talablari haqida hammaga xabar berish.
Qurilish uchastkalarida kundalik ishlarga turli xil xavfsizlik tadbirlari kiritilishi kerak. Ishlab
chiqarishdagi baxtsiz hodisalarning oldini olish uchun qurilishda xavfsizlikning kunlik siklinioʻrnatish va davom ettirish muhimdir.
Qurilishdagi xavfsizlik sikli(1) Ishdan oldin ertalabki xavfsizlik
yigʻilishi(Barcha bosh pudratchilar va aloqador
ikkilamchi pudratchilar ishtirok etishi kerak)(8) Ish kunining oxirida
xavfsizlik tekshiruvi(2) Xavfsizlik yigʻilishi

Qurilishdagi
xavfsizlikning
kunlik sikli(7) Belgilangan hududni
tozalash(3) Ishni boshlashdan oldin
tekshirish(4) Ish davomida
rahbarlik va nazorat(6) Xavfsiz jarayonlar boʻyicha(5) Xavfsizlik patruli

yigʻilish(1) Ishdan oldin ertalabki xavfsizlik yigʻilishi
Yigʻilishda barcha bosh pudratchilar va aloqador ikkilamchi pudratchilar ishtirok etadi, bu
yigʻilishda ish joyi rahbarlari avvalgi kuni oʻtkazgan xavfsizlik patrulining natijalari, kunlik ish229

uchun mehnat xavfsizligi boʻyicha koʻrsatmalar va radio gimnastika boʻyicha koʻrsatmalar
taqdim etiladi.
(2) Xavfsizlik yigʻilishi
Muhokamalarni ish toifasi boʻyicha brigadirlar olib boradi. Trening oldingi kundagi ishjarayonining natijalarini koʻrib chiqishni, bugungi ish jarayoni bilan bogʻliq xavflarni bashorat
qilish (KY) tadbirlarini va yangi xodimlarni oʻqitishni oʻz ichiga oladi.
(3) Ishni boshlashdan oldin tekshirish
Ishni boshlashdan oldin xavfsizlik tekshiruvi, jumladan, ishlatiladigan mashinalar va
asboblarni tekshirish, ish tarkibini tekshirish va h.k.
(4) Ish davomida rahbarlik va nazorat
Uchastka boshliqlari (brigadir, ishlab chiqarish boshligʻi va boshqalar) ishchilarni yoʻlyoʻriq va nazorat bilan taʼminlaydi.
(5) Xavfsizlik patruli
Xavfsizlik patrullarini ish joyi menejeri va ikkilamchi pudratchilar bajaradi va har bir brigadir
va bohqalarga koʻrsatma va yoʻl-yoʻriqlar beriladi.
(6) Xavfsiz jarayonlar boʻyicha yigʻilish
Bosh pudratchi va har bir maxsus ishlar pudratchisi keyingi kundagi ishlar boʻyicha bir-biribilan muloqot qiladi va muvofiqlashtiradi hamda ish usullari va h.k.larni muhokama qiladi.
(7) Belgilangan hududni tozalash
Har bir ishchi oʻzi ishlagan hududni tartibga solishi, yigʻishtirishi, tozalash va dezinfeksiya
qilishi kerak.
(8) Ish kunining oxirida xavfsizlik tekshiruvi
Bosh pudratchi va maxsus ishlar pudratchisi uchun masʼul shaxs yongʻin, oʻgʻrilik, ommaviy
ofat va h.k.larning oldini olish choralarini tasdiqlaydi.

230

7.2.2 Yangi xodimlar uchun xavfsizlik va salomatlik boʻyicha taʻlim
Yangi xodimlar uchun xavfsizlik va sogʻliqni saqlash boʻyicha taʼlim kompaniya yangi
ishchilarni yollaganda taqdim etiladi. Yangi xodimlar uchun xavfsizlik va sogʻliqni saqlashboʻyicha taʼlimni amalga oshirish Sanoat xavfsizligi va sogʻlik toʻgʻrisidagi nizomda talab
qilinadi.
[1] Mashinalarning, xomashyoning va boshqalarning xavfli yoki zararli taʼsiri va ular bilan
ishlash usullari bilan bogʻliq masalalar[2] Xavfsizlik asboblari, zararli moddalarni nazorat qilish qurilmalari yoki shaxsiy himoya
vositalarining ishlashi bilan bogʻliq masalalar va ular bilan ishlash usullari bilan bogʻliq
masalalar[3] Ish protseduralari bilan bogʻliq masalalar[4] Ishni boshlash vaqtida tekshirish bilan bogʻliq masalalar[5] Ish bilan bogʻliq ishchilar moyil boʻlgan kasalliklarning sabablari va oldini olish bilan bogʻliq
masalalar[6] Ish joyini tartibli saqlash va uning sanitariya holatini saqlash bilan bogʻliq masalalar[7] Favqulodda choralar va baxtsiz hodisa sodir boʻlgan paytda evakuatsiya qilish bilan
bogʻliq masalalar[8] Avvalgi bandlarning har birida koʻrsatilganidan tashqari, ish bilan bogʻliq xavfsizlik va
salomatlikni saqlash uchun zarur boʻlgan masalalar

7.2.3 Yangi xodimlar uchun taʼlim
Qurilish uchastkasiga yangi kelgan ishchi yangi xodim deb ataladi. Qurilish uchastkasidagioʻlim holatlarining deyarli yarmi obyektga yangi kirganidan keyin bir hafta ichida sodir boʻladi.
Shu sababli, Sogʻliqni saqlash, Mehnat va farovonlik vazirligi yangi xodimlarga taʼlim berishni
buyurgan. Asosiy ish beruvchi tomonidan qurilish uchastkasi xavfsizligini boshqarish boʻyicha231

koʻrsatmalarni amalga oshirish standartlarini quyidagicha belgilaydi.
[Yangi xodimlar uchun taʼlimni amalga oshirish]
Qurilish uchastkasida ishlash uchun biror yangi ichshi tayinlansa, aloqador ikkilamchi
pudratchilar oʻz brigadir va h.k.larga koʻrsatma berishi kerak, ular bu qurilish obyektining
xususiyatlaridan kelib chiqib, ular obyektda ishlashni boshlashdan oldin bunday ishchilarga
quyidagi masalalar toʻgʻrisida xabar berishi kerak va natijalari haqida bosh ish beruvchiga
xabar beradi.
[1] Asosiy ish beruvchining xodimlari va aloqador ikkilamchi pudratchilar xodimlaridan
tashkil topgan aralash ishchi kuchi tomonidan ish olib boriladigan joylarga oid shartlar[2] Ishchilar uchun xavf tugʻdiradigan joylar (xavfli va zararli joylar va kirish taqiqlanganzonalar)[3] Aralash ish joylarida olib boriladigan ish jarayonlari oʻrtasidagi munosabat[4] Evakuatsiya usullari[5] Buyruqlar tuzilishi[6] Ishlar tarkibi va ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarning oldini olish choralari[7] Xavfsizlik va salomatlik qoidalari[8] Qurilish uchastkasida xavfsizlik va sogʻliqni saqlashni boshqarishning asosiy siyosati
va maqsadlarini va boshqa asosiy sanoat baxtsiz hodisalarining oldini olish choralarini
belgilaydigan rejalar
Yuqoridagilar quyidagicha amalga oshiriladi.
(1) Pudratchi ishni boshlash uchun uchastkaga birinchi marta kirgan kuni ishdan oldin
Qurilish tashkilotidan (quruvchidan) masʼul shaxs, brigadir va mehnatni muhofaza qilishboʻyicha mutaxassis mashgʻulotlarni olib boradi.
(2) Pudratchining ishchi kuchiga yangi xodim qoʻshilgan kuni ishdan oldin
Mashgʻulotlarni brigadir va mehnatni muhofaza qilish boʻyicha mutaxassis olib boradi.
232

Trening konferensiya yoki majlislar xonasida taxminan 30 daqiqa davomida boʻlib oʻtadi.

7.2.4

Ish uchun xavfsizlik anjomlari

Quyidagi fotosuratda ish uchun xavfsizlik vositalari koʻrsatilgan. Toʻliq jabduqlar yiqilishdan
himoya qilish vositasi (1), dubulgʻa (2), ilgaklar (3) va xavfsizlik poyabzallari (4) asosiyjihozlardir.

[Toʻliq jabduqli gata tsuiraku boshiyo kigu] (toʻliq jabduqli yiqilishdan himoya vositasi)Toʻliq jabduqlar yiqilishdan himoya qiluvchi vosita yiqilishning oldini oladi . 2022 yil 2
yanvardan boshlab, agar ishchi platformaning balandligi 6,75 m dan oshsa, uni kiyishi

233majburiydir. Biroq, yiqilib ketish baxtsiz hodisalari tez-tez sodir boʻladigan qurilish sanoatida,
hatto 5 m dan ortiq balandlikda ishlaganda ham toʻliq jabduqli yiqilishdan himoya
vositalaridan foydalanish talab etiladi. Biroq, yiqilish baxtsiz hodisalari anjomni kiygan, lekinfoydalanmayotganlar uchun sodir boʻladi, shuning uchun uni ishlatishni unutmang.
Bundan tashqari, vazifaga qarab quyidagi himoya va xavfsizlik anjomlari qoʻllaniladi.
[Hogo megane] (himoya koʻzoynagi) Ushbu koʻzoynaklar koʻzlarni metall va yogʻochchanglari, uchqunlar, issiqlik, tutun (shu jumladan zaharli gazlar), lazerlar va qurilishuchastkalarida va materiallarni qayta ishlash maydonlarida hosil boʻladigan boshqa zararli
nurlardan himoya qilish uchun moʻljallangan. Maqsadingiz uchun eng yaxshi koʻzoynakni
tanlang.
[Hogo maskasi] (himoya niqobi) Chang va boshqa qoldiqlardan himoya qilish uchun
ishlatiladigan niqob. Bir martali ishlatiladigan niqoblar va almashtiriladigan filtrlari mavjud.
Sogʻliqni saqlash, mehnat va farovonlik vazirligi (MHLW) niqoblar uchun standartni belgilaydi.
Misol uchun, uzoq vaqt davomida elektr yoyli payvandlash va tosh kesish operatsiyalarinatijasida changni yutish oʻpka disfunktsiyasini (pnevmokonioz) keltirib chiqarishi mumkin,shuning uchun himoya niqoblaridan foydalanish majburiydir.
[Tebukuro] (qoʻlqop) Mashinada/qoʻlda kesish orqali ishlov berish, boʻyoq ishlari, har xil
turdagi montaj ishlari va kimyoviy moddalar bilan bogʻliq ishlarni bajarishda qoʻllarni himoya
qilish uchun ishlatiladi. Biroq, aylanma pichoqlar, masalan, dumaloq arralar, burgʻulash
dastgohlari, silliqlash mashinalari, quvurni rezbalash mashinalari va boshqalarni ishlatgandaqoʻlqoplardan (ish qoʻlqoplaridan) foydalanmaslik kerak, chunki qoʻlqoplar (ishchi qoʻlqoplar)aylanadigan pichoqlarga oʻralib qolishi va baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin.
[Shield-mentsuki dubulgʻasi] (payvandlash dubulgʻasi) Butun yuzni himoya qiluvchi
qalqonli dubulgʻa. Asosan, payvandlash ishlari uchun ishlatiladi.

234

7.2.5 Oftob urishining oldini olish
Yaponiyada yozda harorat 30 ° C dan yuqori boʻlgan manatsubi (issiq kun) va harorat 35 °C dan oshadigan moshobi (juda issiq kun) mavjud. Issiq haroratda bajariladigan ishlar
ishchilarni oftob urishiga olib kelishi mumkin. Issiqlik
urishiboshaylanishi

vahushidanketish,mushaklarning ogʻrigʻi va qattiqlashishi, kuchli terlash,bosh ogʻrigʻi, kayfiyatdagi noqulaylik, koʻngil aynishi,
qusish, charchoq, choʻkish hissi, ongning buzilishi,

WBGT oʻlchov
uskunasi

konvulsiyalar, oyoq-qoʻl harakatining buzilishi, yuqori
tana harorati va boshqa alomatlarga olib kelishi mumkin va ular ishni davom ettirishni
imkonsiz qiladi, lekin oʻlimga ham olib kelishi mumkin. Yaponiya meteorologiya agentligi har
bir mintaqada Web Bulb Globe Temperature (WBGT) taxminiy qiymatini hisoblab chiqadi vamaʼlumot beradi. WBGT qiymatlarini kamaytirish uchun uchastka menejerlari katta
ventilyatorlar, soyali toʻrlar, quruq tuman tizimlari, dam olish joylari, konditsioner uskunalari,suv taʼminoti uskunalari, muzlatkichlar, muz mashinalari, ichimlik suvi taʼminoti avtomatlari va
boshqalarni oʻrnatadi. Juda issiq kunlarda ish boshlanish va tugash vaqtlari koʻtarilishi
mumkin. Ishchilar belgilangan tanaffus vaqtida, masalan, konditsionerli dam olish maskani
kabi salqin joyda dam olishga, ishdan oldin va keyin suv ichishga, tuz isteʼmol qilishga
harakat qilishlari kerak. Bundan tashqari, havo oʻtkazadigan ish kiyimlarini, issiqlikni
osongina yutadigan xavfsizlik kamarlarini va boshqalarni kiying.

7.2.6 Ish xavfsizligiga eʻtiborni qaratuvchi belgilar
Qurilish uchastkasining turli joylarida oq fonda yashil xochli belgilarni koʻrish mumkin. Bu
belgi midorijuji (yashil xoch) deb ataladi va xavfsizlik va salomatlik ramzi hisoblanadi.
Koʻpincha anzen daiichi (avval xavfsizlik) soʻzlari bilan birgalikda ishlab chiqilgan, chunki235xavfsizlik qurilish uchastkasidagi birinchi va eng muhim narsadir. Dubulgʻalar va
jarohatlanganda birinchi yordam koʻrsatish uchun dori-darmonlar va asboblarni oʻz ichiga
olgan kyukyubako (birinchi tibbiy yordam toʻplami) ham yashil xoch bilan belgilangan. Baʼzida
yashil xochni eisei (salomatlik) ifodalovchi shirojuji (oq xoch) bilan birlashtirgan xavfsizlik va
sogʻliq bayrogʻi ishlatiladi.

Yashil xochga misol

Xavfsizlik va salomatlik
bayrogʻiga misollar

2367.2.7 Inson xatosini tushunish
Odamlar tomonidan sodir etilgan xatolar inson xatolari deb ataladi. Inson xatolari biz insonboʻlganimiz uchun sodir boʻladi. Bunga nafaqat ehtiyotsizlikdan kelib chiqqan xatolar, balki
tenuki (burchaklarni kesish), oʻtkazib yuborilmasligi kerak boʻlgan jarayonlarni oʻtkazibyuborish ham kiradi. Qurilish uchastkalarida baxtsiz hodisalar yaratmaslik yoki ularni keltirib
chiqarmaslik uchun insonning mumkin boʻlgan xatolaridan xabardor boʻlish muhimdir.
Bundan tashqari, inson xatolari nafaqat odamlar bilan bogʻliq baxtsiz hodisalarga olib keladi,
balki tugallangan qurilish sifatiga ham taʼsir qiladi, shuningdek, jarayonning kechikishiga olib
keladi. Inson xatosining 12 xil sababi borligi aytiladi.
(1) Kognitiv xatolar
Bu taxminlardan kelib chiqqan inson xatosi. Masalan, “shunday vaziyatda mana bundaykoʻrsatmalar beriladi” degan taxmin haqiqiy koʻrsatmalar va berilgan ishoralarni notoʻgʻri
tushunishga olib kelishi mumkin.
(2) Eʼtiborning yetishmasligi
Bu eʼtibor yetishmasligidan kelib chiqqan insoniy xato. Diqqatni muayyan vazifaga qaratish
atrofdagilarga eʼtiborni kamaytirishi va baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin. Misol uchun,shunday holatlar borki, odam oʻz oldidagi ishga shunchalik eʼtibor qaratadiki, u orqasidagi
chuqurni sezmay qoladi va unga tushib ketadi.
(3) Diqqatning susayishi va xabardorlikning pasayishi
Diqqatning susayishi va xabardorlikning pasayishi, ayniqsa oddiy va takrorlanuvchi ishlarbilan shugʻullanganda paydo boʻlishi mumkin. Oddiy vazifalar qayta-qayta bajarilganda,
ishchilar bu vazifalar haqida oʻylashdan toʻxtaydi, aksincha ularni ongsiz ravishda bajaradi.
(4) Yetarli tajriba/bilim yoʻqligi
Bu tajriba etishmasligi va bilimsizlikdan kelib chiqqan insoniy xatodir. Bu asboblarni
notoʻgʻri ishlatish, ish jarayonini notoʻgʻri tushunish yoki ish bilan bogʻliq boʻlishi mumkin237

boʻlgan baxtsiz hodisalarni oldindan koʻra olmaslikka olib kelishi mumkin. Ishni boshlashdan
oldin KY faoliyati tajribali texniklar uchun xavflarni bashorat qilish boʻyicha oʻz tajribalarini
ulashish imkoniyatidir. Ishchilar, hatto birinchi marta ishga kirishayotganda ham nimagaeʼtibor berish kerakligini bilib olishi mumkin.
(5) Sovuqqonlik
Odamlar ish bilan tanishish orqali oʻziga ishonchi paydo boʻlishga moyildirlar va natijada
ular bu vazifani boshlovchi boʻlgan vaqtiga qaraganda kamroq ehtiyotkor boʻlishadi yoki
qadamlarni oʻtkazib yuboradilar. Baxtsiz hodisalar ishchilar oʻz-oʻzidan xotirjam vaboʻshashganda sodir boʻladi. Ish bilan qanchalik tanish boʻlishingizdan qatʼi nazar, xavfsizlik
qoidalarini

amaldaqoʻllang,

ishlashdan

oldin

asboblarni

tekshiring,

xavfsizlik

moslamalaringizni tekshiring va xavfsizlik moslamalarini kiyib oling va mosligini tekshiring.
(6) Guruh xatolari
Guruhlarda sodir boʻladigan inson xatosi. Misol uchun, qurilishni muddatida bajarish
dargumondek tuyulsa, umumiy atmosfera xavfli xatti-harakatlarga yoʻl qoʻyishga moyilboʻlishi oson. Qurilishni muddatida bajarish muhim boʻlsa-da, odamlarning xavfsizligi birinchioʻrinda. Bundan tashqari, agar baxtsiz hodisalar xavfli xatti-harakatlar tufayli yuzaga kelsa,
ular qurilish jadvalida kechikishlarga olib kelishi mumkin.
(7) Qisqa yoʻlni tanlash va ayrim bosqichlarni chetlab oʻtish
Bu samarali ishlash istagi tufayli kerakli harakatlar va tartiblarni oʻtkazib yuborish natijasida
yuzaga kelgan inson xatosi.
(8) Muloqot xatolari
Bu koʻrsatmalar aniq yetkazilmaganligi sababli yuzaga keladigan inson xatosi.
Koʻrsatmalarni tushunmasdan ishlash baxtsiz hodisalar va qurilish kechikishlariga olib kelishi
mumkin.
(9) Vaziyatga qarab oʻzni tutish instingkti238

Bu biz maʼlum bir vaziyatga tushib qolganimizda, biz beixtiyor qiladigan harakatdir. Ayniqsa,
odamlar bir nuqtaga eʼtibor qaratganlarida, ular oʻz atrofidagi narsalarga eʼtibor bermaydilar.
Masalan, odam narvondan yiqilayotganda, narvonga osilib qolish uchun asboblarini tashlab
yuborardi. Bu asboblar boshqa ishchiga tegsa, baxtsiz hodisa yuz beradi.
(10) VahimaToʻsatdan kutilmagan hodisalar yoki vahima osongina oʻz-oʻzidan xavfli xatti-harakatlarga
yoki notoʻgʻri koʻrsatmalar berishga olib kelishi mumkin.
(11) Jismoniy va aqliy funksiyalarning pasayishi
Inson yoshligida qila oladigan narsa, qarilik tufayli endi imkonsiz boʻlishi mumkin. Ayniqsa,
oyoq va sonlarda funksiyaning pasayishi va koʻrish qobiliyatining buzilishini sezish qiyin,chunki ular asta-sekin paydo boʻladi. Noqulay harakatlar yoki pozitsiyalarni sinab koʻrmaslikuchun buni bilish muhimdir.
(12) Charchoq
Yigʻilgan charchoq hushyorlikni kamaytiradi va bu baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin.
Har kuni sogʻligʻingizga gʻamxoʻrlik qilish, jumladan, toʻgʻri uyqu va ovqatlanish muhimdir.

“Kuningiz xavfsiz oʻtsin!”239