Boekenbon Betoog 2023
Enkele jaren geleden zag ik in de Franse krant Le Monde een cartoon
waarop een jongen en een meisje voor de etalage van een boekhandel
staan. Weemoedig staren ze naar de enorme hoeveelheid pas
verschenen boeken die voor hen uitgestald liggen.
,,De mensen lezen niet meer,’’ verzucht de jongen.
,,Nee,’’ zegt het meisje. ,,Ze schrijven.’’Overdreven, en tegelijk ook waar. Het regent sombere aanzeggingen
over een krimpende markt voor literatuur. Uitgevers klagen steen en
been. Vrijwel wekelijks dalen alarmerende cijfers over ontlezing op ons
neer.
Maar nog nooit, echt nooit, heb ik iemand in Nederland horen klagen dat
er in ons land te weinig wordt geschreven.
Tijdens de pandemie die achter ons ligt kondigde menige uitgeverij zelfs
een manuscriptenstop af. Stuur maar niet meer, was - en is bij veel
uitgeverijen nog steeds- de boodschap. Onder redacteuren en agenten
is er al jarenlang sprake van een actief ontmoedigingsbeleid. Denk niet
dat we die envelop open gaan maken, verwacht niet dat we je pdf gaan
aanklikken. Please, bespaar jezelf en ons de moeite, denk maar niet dat
je het zomaar kunt.
Ga eerst eens wat lezen.
Maar de literaire bewijsdrang van auteurs in spé laat zich niet zo
gemakkelijk afstoppen. Uitgevers van vanity publishing die auteurs zelflaten betalen voor het uitgeven van hun werk, maken een bloeitijd door.
De meeste jongeren die ik tegenkom hebben in hun Twitter-of Insta bio
staan: ,,Werkt aan een roman bij uitgeverij Prometheus.’’Ook onder devele uitstekende journalisten die ik ken zijn er maar weinig die er niet vandromen een roman te schrijven. Ik moet bekennen dat de moed me altijd
een beetje in de schoenen zinkt, wanneer ik schrijvers van uitstekendereportages en artikelen of non-fictie werk tegenkom, die dan met een
verwachtingsvol gezicht zeggen: ,,Ik ben op dit moment bezig met eenroman.’’Niet doen, denk ik dan. Waarom zou je ook? Er zijn al teveel romans. Deboekhandels puilen uit. Maar een roman, of iets wat daar op lijkt, blijft deheilige graal.
1

Aan schrijvers geen tekort, dus, maar waar zijn de lezers? ,,Hetleespubliek van boeken bestaat vooral uit oudere mensen,’’ berichtte deStichting Lezen nog maar twee weken geleden. ,,Jongeren zijn delaatste vijf jaar 40% procent minder tijd gaan besteden aan lezen.’’ Dat
gaat op voor alle tekstsoorten, meldt de Stichting, en dus ook voorboeken.
In NRC somberden onlangs nog vier uitgevers over de almaar
krimpende markt voor Nederlandstalige literatuur. Deels komt dat omdat
de markt zich verplaatst heeft: dertig procent van de jongeren die lezen
doet dat in het Engels. Veel populaire titels op social media, schrijft deorganisatie van de Week van het Engelse boek op haar website, zijn,,feelgood- en romance-titels.’’
Dat veel jonge lezers voor het Engels kiezen is niet meer danvanzelfsprekend. Wanneer de samenleving verengelst, wanneer het
onderwijs verengelst, verengelst de cultuur mee. Maar volgens een vande uitgevers in het groepsgesprek – ik noem zijn naam niet, want hij zit
vast aan tafel vanavond hier - ligt het ook aan de Nederlandse literatuur
zelf:Hij zegt: ,,Dat je jonge lezers niet bereikt, heeft ook te maken met hun
perceptie dat de Nederlandse literatuur niet voor hen is. Want die gaat
nogal eens over oude mannen die verliefd zijn en dat het dan niet lukt.’’
Op die uitspraak moest ik even kauwen. Ik heb de genomineerden voorde literaire prijzen van de afgelopen jaren bekeken, en er zat geen een
bij over een oude man die verliefd is - en dat het dan niet lukt.
De enige roman over dit thema die mij te binnen schiet is geen
Nederlandse roman. Het is Lolita van Vladimir Nabokov – ook bij jongere
lezers een veelgelezen klassieker.
Er zit iets bewust smalends in die karikatuur van de uitgever, of eerder
angst misschien – de aloude angst van de man die met anderhalve voet
over de drempel van de middelbare leeftijd staat en bang is deaansluiting met jongeren te missen. Het zegt dus misschien meer overde uitgever zelf dan over de jonge lezers voor hij denkt te spreken.

2Wat hij misschien wil zeggen, laten we het welwillend interpreteren, isdat nieuwe generaties zich niet meer herkennen in de traditionele
Nederlandse literaire cultuur. Dat is de cultuur van literaire avondjes in
het land, de cultuur van literaire tijdschriften, van de Grote Drie, telefoon
voor Harry ,,Homerus’’ Mulisch in hotel-restaurant Americain, destofzuiger van Simon Vestdijk en snaakse polemiekjes die inmiddels
ontzettend kinderachtig en onbeduidend aandoen. Die literaire cultuur
bestaat inderdaad vooral nog als een nostalgisch tijdverdrijf. Wie het niet
heeft meegemaakt, staat erbij en kijkt ernaar, met enige ontzetting
misschien ook. Waar gaat dit over? Niet over mij in ieder geval. Er
ontstaan nieuwe vormen van leescultuur, de culturele context vanliteratuur is onherroepelijk anders, omdat de maatschappij er totaal
anders uitziet dan in 1950 of in 1970 of in 1990. Dat is niet meer dannormaal.
Behalve de verengelsing is er nog een groot verschil met eerde
periodes: er wordt gevochten om onze aandacht. Vlak bij waar ik woon in
Parijs bevindt zich het kleine Musée de la Vie Romantique. Daar heeft
men als attractie de zitkamer van de negentiende-eeuwse Franse
schrijfster George Sand nagebouwd. Leerzaam, want wat je meteen
opvalt is hoe men zich in de negentiende-eeuw zelf moest zien bezig tehouden. Er hingen schilderijen aan de muur, heel veel schilderijen, erwaren boeken, er stond een piano – dat was het. Geen krant in de bus,
geen radio of smart-tv op het dressoir, geen telefoon, nergens een
scherm te bekennen.
Lezen kon je, borduren of schilderen, roddelen of een beetje piano
spelen, dat was het.
George Sand had nog het geluk dat het Chopin himself was die voor
haar kwam spelen, maar de avonden op het Franse platteland moeten
lang geweest zijn. Geen wonder dat Sands eigen romans zo wijdlopigzijn.
Niet alles is achteruitgang.

3

Dat de leescultuur zich overeind moet zien te houden in een
maatschappij waarin we voortdurend worden afgeleid door andere media
is inmiddels wel tot iedereen doorgedrongen. Vroeger kon je iemandprijzen door hem of haar of hen ,,belezen’’ te noemen. Dat complimenthoor je nooit meer. Maar er zijn critici, zoals de Italiaanse schrijver
Alessandro Barricco, die stellen dat met het verdwijnen van die
traditionele literaire cultuur ook iets wezenlijks is verschoven. Het hele
idee van diepgang, van zelfverheffing door het lezen van literatuur, zegt
Baricco in essays als De barbaren en The game, is uit onze cultuur
verdwenen. Hij stelt dat vast zonder nostalgie, zondercultuurpessimisme. We laten ons meeslepen, we surfen over deoppervlakte, we laten ons prikkelen, maar we zetten niet langer ons
eigen bewustzijn tegenover het kunstwerk.
Ook Baricco is bang, denk ik, net als de Nederlandse uitgever die ik
zojuist citeerde, om voor cultuurpessimist uitgemaakt te worden. Mensen
die zich teweerstellen tegen bepaald tendensen in de cultuur, worden al
gauw mensen die steeds herhalen dat het vroeger allemaal beter was.
Daar wil je niet bijhoren.
Maar ik denk dat ze het kind met het badwater weggooien. De tijdgeest
beweegt zich nooit één richting op. Iedere tijd kent grote veranderingenen verschuivingen die spanningen en debat zouden moeten oproepen,geen schouderophalende berusting. Het is juist ontzettend eigentijds dienieuwe ontwikkelingen kritisch te bevragen.
Een denkfout die bijvoorbeeld vrijwel altijd gemaakt wordt in dediscussies over een afkalvende leescultuur, is dat het om iets gaat dat
van bovenaf wordt opgelegd, een verplichting in naam van een versleten
cultureel verheffingsideaal dat tegenwoordig vooral weerzin oproept. Ookin het groepsgesprek van de vier uitgevers in NRC klinkt dat sentiment
door; het leesgedrag is veranderd, en je kunt de mensen maar beter
geven wat ze willen.
In hun geval is dat nog te begrijpen. Ze moeten immers boeken
verkopen. Maar als cultuurkritiek, als engagement met de tijd waarin jeleeft, is het behoorlijk futloos.

4,,Netflix kijken is als skieën,’’ zei schrijver Peter Buwalda vorige week bij
Khalid en Sophie, ,,je gaat vanzelf. Lezen is hardlopen, je moet het zelf
doen en je moet erop trainen.’’Ik heb wel eens geskied en het ging niet echt vanzelf. Maar ik begrijp wel
wat Buwalda bedoelt. Veel in onze cultuur is op passieve consumptie
gericht. Je binget, je surft, je geeft je over, je dompelt jezelf onder.
Begrijp me goed, dat is behoorlijk onweerstaanbaar. Maar de inspanning
die wordt gevraagd bij wat ik confronterend lezen noem, kost misschien
wel pijn en moeite, maar het is echt een misvatting te denken dat dat het
dan ook wel een straf moet zijn.
Integendeel.
Daarom is Buwalda’s vergelijking met hardlopen zo treffend – Lezen isniet passief of inactief. Want zoals mensen steeds minder lezen, zo
bewegen ze, wijzen alle onderzoeken uit, ook steeds minder. Maar jehoort niemand zeggen dat we ons daar dan maar bij neer moeten
leggen, dat lopen, laat staan hardlopen, een hopeloos achterhaalde
bezigheid is.
Jezelf uitdagen, de wereld in je hoofd eigenhandig openbreken enverhalen van anderen toelaten, je eigen ervaring naast die van anderen
leggen die in totaal andere werelden leven, die haaks staan op deagressieve stelligheden waar de wereld buiten je hoofd vol van is.
Vroeger werd er steeds maar weer gediscussieerd of je van lezen een
beter mens zou worden. Als antwoord klonk er dan meestal een
parmantig nee. Maar het is, wat mij betreft dan ook een verkeerde vraag.
Van lezen wordt jezelf een stuk interessanter. En des te meer je leest, dewereld buiten je eigen hoofd, en andere mensen, ook.
In de Volkskrant stond de afgelopen week een interview met deprogressieve Israëlische schrijver Edgar Karet, wiens wereld net als dievan zoveel anderen op 7 oktober volledig is ingestort. Hij bezoekt samen
met zijn vrouw overlevenden van de slachting door Hamas. Ze vertellen
verhalen, horen verhalen aan, maken notities. Ze praten, schrijven,luisteren, vertellen.

5De verslaggever vraagt hem of de slachtoffers geen andere dingen nodig
hebben dan verhalen. Keret antwoordt: ,,Verhalen lijken nu misschien
irrelevant en onbelangrijk, maar zijn ook als een zolder in huis. Eenverstopplek. Die mensen kinderen en volwassenen hebben een enorm
traumatische ervaring achter de rug. Ze hebben die gruwelen
meegemaakt en zijn daarna opgezadeld met een simplistischeboodschap: jij bent een slachtoffer, hij is een held, we zullen je wreken,of het is jullie eigen schuld. Wat wij proberen te doen is om die etiketten
te overstijgen. Het is moeilijk en de gesprekken die we met hen voeren
zijn lang niet altijd helder of gearticuleerd, maar dat hoeft ook niet. Het isniet simpel. Je moet die verwarring toelaten. En dat kan door verhalen tevertellen. Dat kan in deze tijd steeds minder. Op Facebook word je aan
stukken gescheurd als je ruimte laat voor ambiguïteit.’’
Begrijp me goed, de meesten van ons bevinden zich in een oneindig
veel minder extreme situatie dan de mensen waarover Keret vertelt - enhijzelf. Maar ook voor ons raakt hij de kern. Dat we verhalen nodig
hebben om te kunnen leven, dat weet iedereen wel. En willen graagvertellen, gezien worden – maar willen we ook kijken - en lezen?
Schrijvers zijn er altijd wel genoeg, maar willen we nog echte lezers
worden? Wie leert ons dat we verhalen nodig hebben om desimplistische verhalen over goed en kwaad in het mediatijdperk open tebreken, om ons teweer te stellen tegen de dogma’s en manipulaties waar
we dag in en dag uit me bestookt worden, wie leert ons om ruimte in ons
hoofd te maken voor ervaringen en emoties die zich niet in een slogan of
tweet laten samenvatten?
Dat gaat niet vanzelf, zoals ook de literaire hardloper Buwalda zegt. Je
moet het zelf doen en trainen.
Maar je hebt ook stemmen nodig die je aanmoedigen, mensen met wie
je over je prestaties praat, die je op andere ideeën brengen. Mensen die
je niet steeds maar vertellen dat het geen plicht is, of straf, of huiswerk,
maar dat juist die inspanning je verder brengt in je eigen hoofd dan jeooit had kunnen dromen.
Zonder aanmoediging gaat het niet. Ook lezers hebben, net als
hardlopers, trainers nodig.

6

Ik hoop dat u deze woorden opvat als een opdracht aan uzelf, eenoproep om onmiddellijk aan de slag te gaan. Want zo zijn ze bedoeld.
Dank u wel.
Bas Heijne
Het Boekenbon Betoog van schrijver en columnist Bas Heijne werd
uitgesproken bij de uitreiking van de Boekenbon Literatuurprijs 2023 op
donderdag 9 november 2023 in de Grote of Sint-Jacobskerk in DenHaag.

7