Преку избор до свет со можности

Сексуални права:Декларација на МФПР(МЕЃНАРОДНА ФЕДЕРАЦИЈА ЗА ПЛАНИРАНО РОДИТЕЛСТВО)FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 1

12.06.2009 12:56:22

Кои сме ние
Mеѓународна федерација за планирано родителство – МФПР(International Planned Parenthood Federation) е глобален
обезбедувач на услуги и лидер во застапувањето за сексуалнои репродуктивно здравје и права за сите. Ние сме светско
движење на национални организации кои работат и созаедниците и со поединците. Ние работиме за изградба насвет во кој жените, мажите и младите луѓе насекаде ќе имаат
контрола врз своите тела, а со тоа и врз своите судбини. Светво кој тие можат слободно да изберат да бидат или да небидат родители, свет во коj ќе бидат слободни да решаваат
колку деца сакаат да имаат и кога, слободни да уживаат воздрав сексуален живот без страв од несакана бременост иод сексуално преносливи болести, вклучувајќи и ХИВ. Светво кој родот или сексуалноста веќе не претставуваат изворна нееднаквост или стигма. Ние нема да отстапиме од целтада сториме сé што можеме за да ги заштитиме овие важни
можности за избор и овие права за денешните и за идните
генерации.

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 2

12.06.2009 12:56:28

Содржина
Вовед

iИсторијаiiПредговорivСексуални права: Декларација на МФПРixПреамбула

10Основни начела 

12Сексуалните права се човекови права во однос на сексуалноста

16Библиографија и забелешки

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 3

22

12.06.2009 12:56:34

Предговор
Сексуалноста е природен и скапоцен аспект на животот,суштествен и фундаментален дел на нашата човечност.
За да можат луѓето да го постигнат највисокиот можен
стандард на здравје, прво мора да можат да прават изборза нивниот сексуален и репродуктивен живот; тие мораатда се чувствуваат сигурни и безбедни при изразувањетона сопствениот сексуален идентитет.
Денес дискриминацијата, стигмата, стравот инасилството претставуваат вистинска закана за многу
луѓе. Овие закани и дејствија што ги предизвикуваат –одзастрашувања до загрозувања на животот - спречуваат
многу луѓе да ги уживаат основните сексуални права издравјето. МФПР е посветена на постигнување на своите
цели преку пристап којшто ги отелотворува начелата науниверзалноста, меѓусебната поврзаност, меѓусебната
зависност и неделивост на сите човекови права. Ние ќесториме сè што можеме за да обезбедиме сексуалните
права – човековите права – да се почитуваат преку
нашето обезбедување на услуги и застапување, но и вопошироката јавна сфера.
Сексуални права – Декларацијата на МФПР претставува
кулминација на повеќе од двегодишна работа ширум
светот. Во подготовката на оваа публикација беавклучени различни групи индивидуи: меѓународно
признати експерти за сексуално и репродуктивно
здравје, за човекови права, за право и јавно здравство,постари волонтери на МФПР, кои дадоа свој придонессо специфични регионални сознанија кои заедно
претставуваат разнообразие од искуства и знаења, итројца постари директори на секретаријатот на МФПР.
Декларацијата се подготвуваше на регионални средби инастани кои се организираа во Федерацијата и се градешеврз основа на Повелбата за сексуални и репродуктивни
права на МФПР. Иако веќе имаме напредок воостварувањето на Милениумските развојни цели и нацелите од 1994 наведени во Програмата за акција наМеѓународната конференција за население и развој
(International Conference for Population and Development),има уште многу за доработување. Сексуалните права седел од човековите права; тие се развојно множество одовластувања во врска со сексуалноста кои придонесуваатза слободата, еднаквоста и достоинството на сите луѓе,FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 4

и тие не смеат да се игнорираат. Мораме да издржиме,мораме да бидеме бескомпромисни и упорни во нашите
напори за намалување на стигмата и за подобрувањена пристапот кон услугите, мораме да го рашириме
признавањето на сексуалноста како позитивен аспектна човековиот живот. Маргинализираните групи, какошто се младите луѓе, трансродовите лица, сексуалните
работници, мажите кои имаат секс со мажи, луѓето коисе геј, лезбејките или бисексуалците, венчаните деца идевојчињата кои станале мајки, имаат голема потребаод нашата поддршка. Декларацијата се применува
подеднакво и на девојчињата и на жените кои се ранливиили кои биле подложени на насилство родово-засновано,вклучувајќи ги и традиционалните норми, како што сегениталното осакатување или дискриминацијата кајжените по основ на претпочитање на мажите.
Сексуални права: Декларацијата на МФПР претставува
задолжителен инструмент за сите организации,активисти, истражувачи, за луѓе кои донесуваат
одлуки и креираат политики и работат на промоција иобезбедување на човековите права. Декларацијата ќе имовозможи на припадниците на заедниците за сексуалнои репродуктивно здравје и човекови права да создадат
промени и да го надградат она што е веќе започнато вооднос на сексуалните права во периодот на подготовкатана следната Меѓународна конференција за население иразвој во 2015 година.
Премногу често оспорувани и долго време
запоставувани сексуалните права го заслужуваат нашето
внимание и приоритет. Време е да ги почитуваме. Време еда се бориме за нив.
Веруваме дека Декларацијата ќе ви послужи на патот штое пред вас.

Жаклин Шарп, Претседател на МФПР12.06.2009 12:56:35

Сексуални права: Декларација на МФПР i„Животот треба да се слави во секој негов дел,затоа ја славиме сексуалноста“Волонтер на Х.Е.Р.А., Годишно Собрание 2009Сексуалноста кај нас секогаш наоѓала посреден
начин да биде пројавена, одбележена и остваренаво секојдневниот живот, од народното творештво, пасе до денешните современи форми на популарната
култура. Сепак, непосредното повикување денес се уштепредизвикува чувство на несоодветност, вулгарност,непријатност, срам и тоа и кај говорникот и кајсоговорникот. Вообичаено кога се мисли за сексуалноста
поедноставно е да се разговара за репродукцијата,односно само биолошките аспекти на сексуалноста,при што се занемаруваат психолошките и социјалните
аспекти. Исто така во секојдневниот јавен говор, ворамки на здравствената заштита и грижа, во училишните
образовни програми и во законите, сексуалноста какосеопфатен принцип кој ги обединува најсуштествените
биолошки и психо-социјални обележја на човекот
отсуствува.
Дури и во рамки на нашата организација, особено присоздавањето на едукативни материјали, речиси секогашсе поставуваат прашањата, како ќе реагираат родителитеи наставниците при непосредното информирањена младите за сите аспекти на сексуалноста. Затоа
посветуваме многу внимание информациите да бидатво исто време сеопфатни, но да бидат соодветни напотребите на нашата средина. Доследни на нашиот
став дека секој има право на пристап до современи исеопфатни информации и едукација за сексуалност, сошто може да донесува слободни одлуки, продолжувамеда нудиме информативни материјали и квалитетни
здравствени сервиси и се залагаме за сексуално
образование во училиштата.
Тука доаѓаме до сексуалните права, чие признавањеи реализирање, во една земја, претставува почитувањена сексуалноста на највисоко ниво. Всушност стоиме наставот дека сите напори за унапредување на сексуалнотои репродуктивното здравје без препознавање насексуалните права се бесполезни и залудни. Свесни смедека до постигнување на оваа цел во нашата земја нèочекува многу конструктивна работа со нашите владинии граѓански, домашни и интернационални партнери. Но,нè очекува и соочување со многу предрасуди, стереотипии заблуди.

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 1

Затоа се нафативме да ја преведеме на македонски исрдечно да ја препорачаме Сексуални права: Декларацијана Меѓународната федерација за планирано родителство.
Сметаме дека овој документ, не само што е создаден врзоснова на бројни светски искуства, во процес раководенод МФПР - светскиот лидер за унапредување насексуалното и репродуктивното здравје, туку претставува
најсовремен и најсеопфатен преглед на сексуалните
права во поширокиот контекст на човекови права. Уштеповеќе сметаме дека принципите и правата наведени воДекларацијата треба да бидат основа за сите активностиза признавање и унапредување на сексуалното ирепродуктивното здравје во Македонија.
Веруваме дека ќе ни се придружите и ќе не поддржитево остварувањето на оваа наша мисија заснована напринципот според кој сексуалните права се признаени иважат за сите.

д-р Милена Стевановиќ, Претседател на Х.Е.Р.А.

12.06.2009 12:56:35

ii Сексуални права: Декларација на МФПРИсторијаВо ноември 2006 година
највисокото тело задонесување одлукиво МФПР, Управниот
совет, создаде „Панелза сексуални права“ сомандат да раководи и да јаподдржува Федерацијатаво изработката наДекларацијата за сексуални
права.

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 2Беше предвидено Декларацијата да се базира врзПовелбата за сексуални и репродуктивни права на МФПР,основен документ кој се докажа како многу популарени кој успешно ја унапреди интеграцијата на човековите
права со помош на услугите и активностите назастапување на МФПР. Најновите активности во областана сексуалните права, кои ги спроведуваше регионот наЗападната хемисфера на МФПР, исто така придонесоаза развој на оваа Декларација. Конечно, во мај 2008година Декларацијата беше презентирана и усвоена одУправниот совет на МФПР.
Во Панелот за сексуалните права беа вклучени
возрасни и искусни волонтери на МФПР и персоналод сите шест региони на МФПР, како и признати
меѓународни експерти за сексуално и репродуктивно
здравје и права од целиот свет.
Членови на панелот беа:••Марием Минт Ахмед Аича,член на Управниот совет, Мавританија
••Хосам Багат,Директор на Египетската иницијативаза лични права, Египет
••д-р. Кармен Баросо,регионален директор, МФПР/регионална канцеларијаза Западната хемисфера
••Герт-Инге Брандер,член на Управниот совет, Шведска
••Професор Пол Хант,специјален известувач на ОН за правото на здравје
••д-р. Алис Милер,Колумбија Универзитет/Правен факултрет Беркли наУниверзитетот Калифорнија, САД••Мадху Бала Нат,регионален директор, МФПР/Регионална канцеларијаза Јужна Америка
••д-р. Наоми Мапело Себони,член на Управниот совет, Боцвана
••д-р. Ноно Симелела,директор за технички познавања и поддршка
••Танг Кун,член на Управниот совет, Кина••д-р. Естер Виченте (претседавач),член на Управниот совет, Пуерто Рико••д-р. Џил Грир (по службена должност)генерален директор на МФПР••д-р. Жаклин Шарп (по службена должност)претседател на МФПР12.06.2009 12:56:35

Сексуални права: Декларација на МФПР iii

На својот прв состанок во јануари 2007 година членовитена Панелот се согласија дека подготвувањето наДекларацијата за сексуалните права е од суштинско
значење за реализацијата на визијата и мисијата на
МФПР. Иако Повелбата на МФПР за сексуалните ирепродуктивните права овозможи поставување новитемели во целата Федерација, од 1994 година, когае издадена Повелбата, се појавија нови проблеми иподрачја и стана јасно дека има потреба да се истражат
аспектите на сексуалноста и да се идентификуваат
сексуалните права кои претходно беа кревки,игнорирани или беа сметани за двосмислени одмногумина. Повелбата придонесе да се зголеми свестаза разликите меѓу сексуалните права и репродуктивните
права; оваа свест ја засили потребата за создавање
кодекс во праксата особено во областа на сексуалноста.
Панелот се согласи дека Декларацијата ќе овозможи
подобрување на здравјето и добросостојбата наклиентите на МФПР и ќе придонесе за остварување наМилениумските развојни цели.
Процесот на изработката на Декларацијата засексуалните права беше, сам по себе, внатрешен
инструмент за застапување на Федерацијата. Преку
различни ангажмани на национално, регионално и намеѓународно ниво, подготовката на Декларацијата
придонесе за подобро разбирање на природатана човековите права од страна на волонтерите иод персоналот на Федерацијата, за природата начовековите права во врска со сексуалноста, како и заразликите и заедничките особини меѓу сексуалнитеи репродуктивните права. Дискусиите, што се водеа
меѓу експертите изнесоа нови сознанија за важностана сексуалните права за уживањето на највисокиот
можен стандард на физичкото и менталното здравје иза односот меѓу сексуалните права и правото на развој,слободата, еднаквоста и достоинството. Овие сознанијасе отелотворени во Декларацијата.
Во текот на изработката на Декларацијата постојаносе водеше грижа за потребата да се земат предвид
културните разлики и религиозната позадина наземјите во различните региони. Членовите на Панелот
презентираа различни, а понекогаш и спротивставени,ставови за сексуалните права како човекови права. Воисто време, учесниците ја поздравија можноста отворенода се зборува за прашања поврзани со сексуалноста –вклучително и за културата и религијата, за детскиот
брак, за правата на сексуалните работници, родовиот
идентитет, сексуалната ориентација, репродуктивните
технологии - прашања со кои Федерацијата се соочува

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 3секојдневно на сите нивоа.
Секој регион на МФПР ги истражуваше сексуалните
права во контекстот на сопствената историја и накултурни искуства. Овие искуства, исто така, дадоа својпридонес во изработката на Декларацијата. Арапскиот
свет одржа состанок во мај 2007 година во Рабат на кој седонесе Декларацијата за сексуалните и репродуктивните
права. Европската мрежа во јуни 2007 година одржа
работилница за геј, лезбејските и трансродовите
прашања на која присуствуваа експерти, како например европскиот претседател на Меѓународната
асоцијација на геј и лезбејки за Европа (ILGA). Нацрт
Декларацијата и сексуалните права беа тема надискусијата на Африканскиот регионален совет, како и назаедничкиот состанок на регионалниот совет на ЈужноАзискиот регион и регионот на Источна и Југоисточна
Азија и Океанија. На регионалниот совет на Западната
хемисфера учесниците се вклучија во дискусијата сокоја претседаваше панел на експерти составени одСонија Кореа, активист за човекови права, Антонио
Ромеро, извршен директор на Американската унија заграѓански слободи и Хумберто Аранго од регионалната
канцеларија на Западната хемисфера. Како и учесницитена Конференцијата на Арапскиот свет во Рабат, такаи делегатите на Западната хемисфера ја усвоија
Декларацијата. На секоја регионална средба директоротна МФПР зборуваше за Декларацијата за сексуални праваи учествуваше во дискусиите.
Во ноември 2007 година Панелот му ја претставина Управниот совет нацрт верзијата на Сексуални
права: Декларација на МФПР и ги замоли членовитена Управниот совет, персоналот и раководстватана регионалните канцеларии и другите придружни
асоцијации да дадат свои коментари, кои беа земени
предвид при подготовката на финалниот документ.
Декларацијата беше презентирана и усвоена одУправниот совет во мај 2008 година.
Со Декларацијата како скапоцен водич, МФПР сенадева дека може да помогне во создавањето на свет вокој, слободата, еднаквоста и достоинството на сите луѓеќе бидат гарантирани, особено во сферите на нивниот
живот поврзани со сексуалноста.

12.06.2009 12:56:36

iv Сексуални права: Декларација на МФПРРезиме
Сексуални права:Декларацијата на МФПРсе заснова врз основните
меѓународни инструментиза човекови права,експертски толкувања намеѓународни стандарди идополнителни овластувањаво врска со човековата
сексуалност за кои МФПРверува дека се содржани вонив.
Декларацијата е во согласност со меѓународните
договори кои МФПР ги прифаќа. Рамката наДекларацијата веќе е широко прифатена во многуод постојните публикации на МФПР и во нејзините
придружни асоцијации и ја одразува мисијата, визијатаи вредностите на МФПР. Декларацијата користи
информации од наодите и препораките на неколку
тела на Обединетите нации и специјалните известувачина ОН, а особено извештајот од 2004 на Специјалниот
известувач за правата на највисокиот можен стандардна здравје. Ова кратко резиме не е наменето да служи
како алтернатива на Декларацијата, туку како воведво различните делови на Декларацијата и на нејзината
содржина. Целосната Декларација секогаш треба да гопридружува ова кратко резиме за да бидат достапни ситеподробности за сексуалните права и за нивната заднина.

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 4Сексуални права: Декларацијата на МФПР содржи тридела:••Преамбула која го воведува концептот наДекларацијата во контекст на мисијата и визијатана МФПР, меѓународните договори и документи
поврзани со сексуалното и репродуктивното здравјеи со правата, како и човековите права, а исто така јапотенцира основната намера на рамката за човековите
права.
••Седум водечки начела кои обезбедуваат една рамказа сите сексуални права вклучени во Декларацијатаи кои ќе информираат и ќе обезбедат почитување,заштита и унапредување на сексуалните прававо Федерацијата. Сексуалните права спаѓаат воканонот на човековите права кој е и универзален инеделив, и тие се во согласност со принципите нанедискриминацијата.
••Последниот дел, Сексуалните права се човекови
права во врска со сексуалноста ги наведува десетте
сексуални права. Овие права се поврзани со праватана сексуалност кои потекнуваат од правата на слобода,еднаквост, приватност, автономија, интегритет идостоинство на сите луѓе.
Иако мора постојано да го имаат предвид значењето нанационалните и регионалните особености и различните
историски, културни и религиозни милјеа, организациитеи поединците, кои работат во сите региони на светот,можат да ја вклучат рамката и основните начелана Декларацијата во своите активности, услуги и/или програми. Ова ќе помогне во сите напори запромовирање, одбрана и унапредување на сексуалните
права.
Убедени дека овој сеопфатен и интегриран пристапкон сексуалноста и сексуалното здравје, пристап
заснован на човековите права, ќе придонесе зареализација на сексуалните права како аспект наглобалната правда, на развојот и на здравјето, гиафирмираме следниве начела:12.06.2009 12:56:36

Сексуални права: Декларација на МФПР vНачело 1 Сексуалноста е интегрален дел на личноста насекое човечко суштество и затоа мора да се создаде поволна
средина во која секој може да ги ужива сите сексуални права
како дел од процесот на развојот.
Сексуалноста е интегрален дел на личноста на секое
човечко суштество во сите општества. Иако во текот наживотот начинот, на којшто поединци ја доживуваат
својата сексуалност, се менува согласно со внатрешнитеи надворешните фактори, човековите права во врска сосексуалноста, нивната заштита и унапредувањето, треба дабидат дел од секојдневното постоење на сите луѓе насекаде.
Покрај тоа, сексуалноста треба да се прифати како позитивен
аспект на животот. Сексуалните права се универзални
човекови права засновани на вродената слобода,достоинството и еднаквоста на сите луѓе.
Во согласност со Повелбата за сексуални и репродуктивни
права МФПР потврдува дека личноста има централно
место во развојните процеси и го согледува значењето насоздавањето на поволна средина во која секоја индивидуа
може да ги ужива сите сексуални права за да може да имаактивна улога во процесите на економскиот, општествениот,културниот и политичкиот развој. Сексуалноста претставува
аспект на човековиот и социјалниот живот кој е секогаш
поврзан со телото, умот, политиката, здравјето и општеството.

Начело 3 Недискриминацијата ја афирмира севкупната
заштита и промоција на човековите права.
МФПР потврдува дека рамката за недискриминација јанагласува севкупната заштита и промоција на човековите
права. Оваа рамка за недискриминација забранува секакво
разликување, исклучување и ограничување врз основа напол, возраст, род, родов идентитет, сексуална ориентација,брачна состојба, сексуална историја или однесување,вистинско или припишано, раса, боја, етничка припадност,јазик, религија, политичко или друго мислење, националноили социјално потекло, сопственост, раѓање, физичка иментална попреченост, здравствен статус, вклучувајќи и ХИВ/СИДА, како и граѓански, политички, социјален или друг статуској има за цел или за последица намалување или негирањена признавањето, уживањето или практикувањето, наеднаква основа со другите, на сите човекови права и основни
слободи на политичко, економско, социјално, културно,граѓанско или на кое било друго поле.
Луѓето се соочуваат со различни пречки при уживањетона нивните сексуални права. Суштинската еднаквост налага
овие пречки да се отстранат со цел различните индивидуида ги уживаат основните права и слободи на иста основасо другите. Ова може да наложи посветување особено
внимание на маргинализираните и на запоставените групи.

Начело 2 Правата и заштитата, што им се гарантираат налуѓето на возраст под осумнаесет години, се разликуваат одоние што се однесуваат на возрасните и мора да се земат
предвид развојните капацитети на детето, како индивидуа, засамостојно уживање на правата.
МФПР смета дека правата и заштитата, што им се гарантирана луѓето под осумнаесет (18) години, според меѓународнитеи националните закони, понекогаш се разликуваат одправата на возрасните. Овие разлики се однесуваат насите аспекти на човековите права, но налагаат посебен
пристап во однос на сексуалните права. МФПР започнуваод премисата дека лицата под осумнаесет (18) години сеносители на права и дека во различни моменти од раната
возраст, детството и адолесценцијата, некои права и заштитаќе имаат поголемо или помало значење.
Покрај тоа, принципот на развоен капацитет гикомбинира почитувањето на децата, нивното достоинство иправото на заштита од сите видови повреди, а во исто времеја признава вредноста на нивниот придонес во нивната
заштита. Општествата мора да создадат услови во кои децатаќе можат да ги постигнат своите оптимални капацитети иво кои поголема почит се дава на нивниот потенцијал заучество, како и за одговорност, во процесот на донесување
одлуки во нивниот живот.

Начело 4 Сексуалноста и задоволството што произлегуваод неа, се главни аспекти да се биде човек, без разлика далиодредена личност ќе избере да се репродуцира или не.
Сексуалното здравје се одвива во текот на целиот живот.
Сексуалноста претставува интегрален фактор во скоро
сите репродуктивни одлуки; но, таа е главен аспект да себиде човек, без разлика дали една личност ќе избере да серепродуцира или не.
Сексуалноста не претставува само средство со кое луѓетоги задоволуваат своите репродуктивни интереси. Правотода се доживува и да се ужива сексуалноста независно одрепродукцијата, како и репродукцијата независно одсексуалноста, треба да биде заштитено, посветувајќи имособено внимание на оние луѓе на кои историски, а и воденешно време, им е оневозможено тоа право.

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 5Начело 5 Обезбедувањето сексуални права за ситеподразбира посветеност кон слободата и заштитата одповреда.
Правото, да се биде заштитен и да се има средства против
сите форми на насилство и повреда, особено се однесувана сексуалните права. Повредите поврзани со сексуалноста
вклучуваат насилство и злоупотреба на физичката,вербалната, психолошката, економската и сексуалната

12.06.2009 12:56:36

vi Сексуални права: Декларација на МФПРприрода, како и насилство врз лица поради нивниот пол,возраст, род, родова припадност, сексуална ориентација,брачен статус, сексуална историја или однесување,вистинско или припишано, сексуални практики или начинотна кој тие ја манифестираат својата сексуалност.
Сите деца и адолесценти се овластени да го уживаат
правото на заштита од сите форми на експлоатација. Тукаспаѓа и заштитата од сексуална експлоатација, детска
проституција и од сите форми на сексуална злоупотреба, однасилство и малтретирање, вклучувајќи и принудување надеца во каква било сексуална активност и сексуална праксаи користење на деца во порнографски изведби и материјали.

Начело 6 Сексуалните права можат да бидат предмет самона оние ограничувања кои се определени со закон со којштосе обезбедува признавање и почитување на правата ислободите на другите лица и општата добросостојба во еднодемократско општество.
Согласно правото за човековите права, сексуалните права
можат да бидат предмет само на оние ограничувања кои сеопределени со закон со којшто се обезбедува признавањеи почитување на правата и слободите на другите лица иопштата добросостојба во едно демократско општество,јавното здравство и јавниот ред. Овие ограничувања
мора да бидат недискриминаторски, неопходни ипропорционални со постигнувањето на легитимна цел.
Уживањето на сексуалните права мора да се раководи одсвеста на динамичкиот однос меѓу личните и општествените
интереси, признавањето на постоење на плуралност навизии и потребата да се гарантира еднаквост, достоинство ида се почитување на разликите.
Начело 7 Обврските за почитување, заштита и нивно

спроведување се однесуваат на сите сексуални права ислободи.
Сексуалните права и слободи содржат суштински правни
барања, и обезбедуваат пристап до средствата за да сеисполнат овие барања. Како и кај другите човекови права,државите имаат обврски на три нивоа: да ги почитуваат,заштитуваат и спроведуваат сексуалните права за сите.
Обврската да се „почитуваат“ правата им налага надржавите да не се мешаат директно или индиректно воуживањето на одредени права, во случајов, во сексуалните
права. Обврската да се „заштитат“ правата им налага надржавите да преземаат мерки со кои ќе спречат вмешувањеод трети страни во гарантираните човекови права.
Обврската да се „спроведат“ правата им налага на државитеда усвојат соодветни законски, административни, буџетски,судски, промотивни и други мерки за целосна реализацијана правата.

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 6Сексуалните права сечовекови права во односна сексуалноста
МФПР потврдува дека сексуалните права се човекови
права. Сексуалните права се конституирани одмножество овластувања во врска со сексуалностакои произлегуваат од правата на слобода, еднаквост,приватност, автономија, интегритет и достоинство насите луѓе. Десетте сексуални права се:Член 1: Право на еднаквост, еднаква заштита со закони ослободеност од сите форми на дискриминација врзоснова на пол, сексуалност или род.
Сите луѓе се раѓаат слободни и еднакви по достоинствои права и мора да уживаат еднаква законска заштита
против дискриминација врз основа на сексуалност, пол ирод.
Член 2: Правото на учество на сите лица, без разлика наполот, сексуалноста или родот.
Сите луѓе имаат право на средина која овозможува
активно, слободно и осмислено учество и придонес вограѓанските, економските, социјалните, културните иполитичките аспекти на човековиот живот на локално,национално, регионално и меѓународно ниво, на средина
која, развивајќи се, може да ги реализира човековите
права и основните слободи.
Член 3: Право на живот, слобода, лична безбедност ителесен интегритет.
Сите луѓе имаат право на живот, слобода и да небидат подложени на тортура или свиреп, нечовечки идеградирачки третман во сите случаи, а особено поради
нивниот пол, возраст, род, родов идентитет, сексуална
ориентација, брачен статус, сексуална историја илиоднесување, вистинско или припишано, како и статус наХИВ/СИДА и правото да ја уживаат својата сексуалностбез страв од насилство или принуда.
Член 4: Право на приватност.
Сите луѓе имаат право да не бидат подложени напротивправно вмешување во нивната приватност,семејството, домот, документите или коресподенцијатаи право на приватност кое е основно за уживање насексуалната автономија.

12.06.2009 12:56:36

Сексуални права: Декларација на МФПР vii

Член 5: Право на лична автономија и на признавање
пред закон.
Сите луѓе имаат право да бидат признати пред законот иимаат право на сексуална слобода, што опфаќа можност
лицата да имаат контрола и слободно да одлучуваат запрашања во врска со сексуалноста, да ги бираат своите
сексуални партнери, да можат да го искусат својот
целосен сексуален потенцијал и задоволството, ворамките на системот на недискриминација и со целосно
почитување на правата на другите и на развојните
капацитети на децата.
Член 6: Право на слободно размислување, на погледи ина изразување, право на здружување.
Сите луѓе имаат право да слободно да размислуваат,на погледи и на изразување во врска со идеите засексуалност, сексуална ориентација, родов идентитет исексуални права, без самоволни упади или ограничувањаврз основа на доминантните културни верувања илиполитичката идеологија и без дискриминаторски ставовина јавниот поредок, јавниот морал, јавното здравство илијавната безбедност.
Член 7: Право на здравје и право на користење нанаучните достигнувања.
Сите луѓе имаат право да ги уживаат највисоките можни
стандарди на физичко и ментално здравје, што гивклучува основните фактори на здравјето и пристапотдо сексуална здравствена грижа за превенција, дијагнозаи лекување на сите сексуални грижи, проблеми инарушувања.
Член 8: Право на образование и информации.
Сите луѓе, без дискриминација, имаат право наобразование и на информации општо земено и насеопфатно сексуално образование и на информациикои се неопходни и корисни за потполно уживање награѓанскиот статус и за еднаквост во приватниот, јавниоти политичкиот домен.

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 7Член 9: Право на избор за стапување во брак и назасновање и планирање семејство и донесување одлука
дали да се има деца, кога и како.
Сите луѓе имаат право на слободен и одговорен начинда одлучат дали ќе стапат или нема да стапат во брак,дали ќе засноваат или нема да засноваат и планираат
семејство, да одлучат дали и кога ќе имаат деца и даодлучат за бројот на децата и за периодот на раѓањетоод едното до другото дете, во средина во која законитеи политиката ја признаваат разноликоста на семејните
форми, вклучувајќи ги и оние кои не се дефинирани
според потеклото или бракот.
Член 10: Право на отчетност и надомест.
Сите луѓе имаат право на ефективни, адекватни, достапнии соодветни едукативни, законски, судски и други
мерки со кои се обезбедува и им се налага на оние коисе службено задолжени да ги поддржуваат сексуалните
права, целосно да им даваат отчет. Ова ја вклучува иможноста да се следи спроведувањето на сексуалните
права и да се има пристап кон обесштетување припрекршување на сексуалните права, вклучителнои пристап до целосен надомест преку реституција,компензација, рехабилитација, задоволување, гаранцијаза неповторување и други мерки.
Сексуални права: Декларацијата на МФПР обезбедува
јасна рамка во која организациите членки можат даги разберат своите одговорности како обезбедувачина услугите. Тие ќе бидат подобро опремени призапочнувањето или проширувањето на нивната работаза подобрување на пристапот до сите, со што ќе имовозможат на своите клиенти целосно да ги реализираат
своите сексуални и репродуктивни права. Декларацијата,исто така, ќе служи како рамка за застапување којаќе ги потсетува државите на нивните одговорности.
Особено во подготовките на следната глобална
иницијатива за сексуално и репродуктивно здравје иправа, застапувањето врз основа на Декларацијата ќеим помогне на владините институции да го разберат оваподобро и да усвојат трајни определби врз основа наповрзаноста меѓу сексуалните права, јавното здравје иразвојот.

12.06.2009 12:56:37

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 8

12.06.2009 12:56:37

Сексуални права:Декларација на МФПРFED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 912.06.2009 12:56:37

10 Сексуални права: Декларација на МФПРПреамбула
Сексуални права: Декларацијата на МФПР се заснова

МФПР е посветена нана основните меѓународни договори за човекови праваи врз други инструменти на авторитативните толкувања
постигнување на своите цели на овие меѓународни стандарди и дополнителни
овластувања поврзани со човечката сексуалноство рамките на еден пристап кои се содржат во нив . Се повикува на документикои произлегуваат од Светската конференција наОбединетите нации за човекови права од 1993 година;за човековите права кој гиМеѓународната конференција на ОН за население иразвој од 1994 година; Четвртата светска конференција
отелотворува начелата нана ОН за жените од 1995; Милениумската декларација науниверзалноста, меѓусебната ОН и Милениумските развојни цели. Исто така таа црпиинформации од наодите и препораките на неколку телана ОН и на специјалните известувачи на ОН, особено наповрзаност, меѓусебната
извештајот за 2004 година до Комисијата за човекови
зависност и неделивоста на права на Специјалниот известувач за Правото на највисок
можен стандард на здравје.
Декларацијата ја надополнува Повелбата на МФПРсите човекови права. МФПРза сексуалните и репродуктивните права. Таа има зацел експлицитно да ги идентификува сексуалните
признава и верува декаправа и да обезбеди поддршка за една инклузивна
визија на сексуалноста. Оваа визија налага почитување,сексуалните права се делзаштитување и унапредување на правата на сексуалната
автономија за сите луѓе и промовирање на сексуалнотоод човековите права коиздравје и на правото во рамките на системот нанедискриминација.
претставуваат еволутивно
МФПР верува дека здравјето е основно човеково
право неопходно за остварување на сите човекови
множество на права
права . Исто така, верува дека сексуалното ирепродуктивното здравје се интегрални елементи наповрзани со сексуалноста
правата на сите луѓе за уживање на највисоки можни
стандарди на физичко и ментално здравје . Сексуалнотокои придонесуваат заздравје не може да се постигне или да се одржува безсексуални права, иако сексуалните права имаат поширок
слободата, еднаквоста иопфат од здравствени права.
Сексуалните права се однесуваат на специфични
достоинството на сите луѓе.
2

3норми кои се јавуваат кога постојните човекови права сеприменуваат на сексуалноста. Овие права гарантираат
слобода, еднаквост, приватност, автономија, интегритети достоинство на сите луѓе; тоа се принципи што сепризнати во многу меѓународни инструменти кои сеособено релевантни за сексуалноста. Сексуалните права
нудат пристап кој ја вклучува заштитата на посебните
идентитети, но и кој ја надминува. Сексуалните права
гарантираат дека сите имаат пристап до условите коишто
овозможуваат остварување и изразување на нивната
сексуалност без каква било принуда, дискриминација илинасилство и во контекст кој го почитува достоинството.

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 10

12.06.2009 12:56:37

Сексуални права: Декларација на МФПР 11МФПР признава дека сексуалноста претставува
централен аспект на тоа да се биде човек во текот наживотот и иако сексуалноста може да ги опфати подолу
наведените димензии, не се сите од нив доживеаниили изразени секогаш. Таа е развоен концепт кој гиопфаќа сексуалната активност, родовите идентитети,сексуалната ориентација, еротизмот, задоволството,интимноста и репродукцијата. Таа е конституирана преку
заемно дејство на биолошки, психолошки, социјални,економски, политички, културни, етички, правни,историски, религиозни и духовни фактори. Сексуалностасе доживува и изразува преку мисли, фантазии, желби,верувања, ставови, вредности, однесувања, практики иврски4 .
На МФПР ѝ е јасно дека многу начини на изразувањена сексуалноста не се поврзани со репродукцијата и декаглобалното разбирање на сексуалноста еволуира. Какорезултат на тоа МФПР укажува на потребата од посебно
идентификување на сексуалните права како права кои неподведуваат под репродуктивни права и репродуктивно
здравје5.
МФПР признава дека посветеноста за обезбедување
услови за сексуалните права ја надополнува нејзината
поширока посветеност за локална и глобална битказа правичен пристап до ресурси, за мир и за еденуниверзален, социјален и меѓународен поредок во којдостоинството, правата и слободите на сите луѓе можат
целосно да се реализираат. Во рамките на опсегот направото на развој исполнувањето на сексуалните правае суштинско за индивидуата како субјект, како активен
учесник и како корисник на процесите на економскиот,општествениот, културниот и политичкиот развој во којсите човекови права и основни слободи можат целоснода се реализираат.
МФПР верува дека клучен аспект во создавањето науслови за уживање на правата лежи во развивањетона отчетни структури. Овие структури не треба самода обезбедуваат индивидуални решенија и надомест,туку исто така да се впуштаат во предизвикување намеханизмите на моќта, на нивната практика и знаење коипоттикнуваат непочитување на сексуалните права. МФПРукажува дека ова има одраз во испораката на услугите иво напорите за застапување.

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 11Затоа МФПР ги поттикнува своите организации
членки да ја користат Декларацијата како водич воинтеграцијата на своите заложби за почитување,заштита и унапредување на сексуалните права во своите
активности и да ги засилат и подобрат своите тековни
политики, стратегии и програми.
Декларацијата претставува рамка за разбирање напримената на основните човекови права во однос насексуалноста. Сите членки на Федерацијата можат даја вградат оваа рамка и нејзините основни начела восвоите активности, услуги и програми за да се усогласатсо одговорностите за промовирање и одбрана насексуалните права, а со цел да се засилат и подобрат
постојните политики и стратегии.
МФПР е посветена на една визија за универзални,неотуѓиви и неделиви човекови права, вклучувајќиги и сексуалните права. Но таа сепак признава декаоколностите во самите земји можат да влијаат навремето, начинот и степенот на имплементација наначелата и правата што се вклучени во Декларацијата. Запрепознавање на ваквите ситуации и на нивно решавањеќе треба да се активираат посебни процеси6.
Сексуални права: Декларацијата на МФПР бешеусвоена од страна на Управниот совет на МФПР на 10
мај 2008 година.

12.06.2009 12:56:37

12 Сексуални права: Декларација на МФПРОпшти начела
Начело 1МФПР очекува дека ситеорганизации членки ќеСексуалноста е интегрален делбидат посветени на мисијата, на личноста на секое човечко
суштество. Затоа мора да севизијата и вредностите насоздаде поволна средина воФедерацијата, вклучувајќи
која секој може да ги ужива ситеги и начелата што се вооснова на оваа Декларација. сексуални права како дел одпроцесот на развојот.
Со овие начела мораат дасе унапредат програмите и Сексуалноста претставува интегрален дел од личноста на секое
човечко суштество во сите општества. Иако луѓето ја доживуваат
стратегиите кои ги креираат својата сексуалност на начини, кои варираат според внатрешнитеи надворешните фактори, човековите права поврзани сосексуалноста, нивната заштита и промоција треба да бидат
членките на Федерацијатадел од секојдневното постоење на секој поединец каде и да е.
за заштита, промовирање и Сексуалните права се универзални човекови права засновани навродената слобода, достоинството и еднаквоста на сите човечки
исполнување на сексуалните суштества .
Сиромаштијата е и причина и последица, како на влошено
сексуално здравје, така и на нееднаквости и исклучувања врзправа коишто се наведени
основа на сексуалност. Во програмите мора да се земе предвид
поврзаноста меѓу сиромаштијата и овие прашања, препознавајќиво оваа Декларацијаја нејзината улога во уживањето и негирањето на човековите
права, а особено нејзиното влијание врз сексуалните права.
во делот со наслов
Правичноста , нееднаквоста , родовата неправичност ,родовата нееднаквост и лошата здравствена состојба мора даСексуалните права себидат опфатени при спроведувањето на секој развоен проект,човекови права во однос програма или рамка какви што се оние што се засноваат наМилениумските развојни цели. Остварувањето на Милениумските
развојни цели, како што се: подобрување на здравјето на мајката,на сексуалноста.
7

8

9

10

11

намалување на стапката на смртноста кај децата, промовирање наеднаквоста меѓу родовите и борбата против ХИВ и СИДА, помеѓу
другите цели, зависат директно од обезбедување на широк
пристап до сексуално-здравствените услуги и од заштитата насексуалните права.
Во согласност со Повелбата за сексуални и репродуктивни
права МФПР потврдува дека личноста има централно место воразвојот и го согледува значењето на создавањето на поволна
средина во која секоја индивидуа може да ги ужива ситесексуални права за да може да има активна улога во процеситена економскиот, општествениот, културниот и политичкиот

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 1212.06.2009 12:56:38

Сексуални права: Декларација на МФПР 13развој. Сексуалноста претставува еден аспект на човековиоти на социјалниот живот кој е секогаш поврзан со телото, умот,политиката, здравјето и општеството.
Сексуалните права имаат влијание врз она што е идеолошко иполитичко, како и врз она што е лично и субјективно. Сексуалните
права вклучуваат експресивни, асоцијативни и партиципаторни
елементи и се длабоко поврзани со телесниот интегритет исуверенитетот на личноста. При признавањето и залагањетоза гарантирање на сексуалните права МФПР потврдува декапочитувањето, заштитата и исполнувањето на овие права
бара грижа за сите овие домени и елементи кои, пак, се дел одисториски процеси кои функционираат низ активностите напоединецот на приватен и јавен план.

Начело 2самостојно. Концептот за развоен капацитет кај децата барарамнотежа меѓу признавањето на децата како активни чинителиво сопствените животи со правото да бидат почитувани какограѓани, како луѓе и како носители на права со сé поголема
автономија во својот развој, истовремено укажувајќи дека тиеимаат право на заштита поради нивната ранливост. Концептот
укажува дека нивоата на заштита при учество во активности, коина децата можат да им наштетат, ќе се намалуваат во согласност сонивниот развоен капацитет.
Покрај тоа, принципот на развоен капацитет ги комбинира
почитувањето на децата, нивното достоинство и правото назаштита од сите видови повреди, а во исто време ја признава
вредноста на нивниот придонес во својата заштита. Општествата
мора да создадат услови во кои децата ќе можат да гипостигнуваат своите оптимални капацитети и во кои поголема
почит се дава на нивниот потенцијал за учество, како и заодговорност, во процесот на донесувањето одлуки во нивниот
живот.
Неколку клучни начела владеат во односот меѓу правата надецата и другите интереси. Меѓу нив се: гледиштето на поединци
под 18 години како носители на права;13 застапувањето нанајдобрите интереси на детето;14 развојниот капацитет надетето;15 недискриминацијата;16 и одговорноста да се обезбедат
услови за напредок17.
Во контекстот на сексуалните права овие начела бараат
индивидуализиран пристап кој ги зема предвид покажувањето назрелост и различните околности, како што се посебните сфаќањана детето или адолесцентот, неговите активности, физичкиот илименталниот здравствен статус, врската со родителите или другите
заинтересирани страни, односите на моќ меѓу вклучените странии природата на прашањето што се разгледува.

Правата и заштитата, што имсе гарантираат на луѓето навозраст под осумнаесет годинисе разликуваат, од оние штосе однесуваат на возраснитеи мора да се земаат предвид
развојните капацитети надетето, како индивидуа, засамостојно уживање на правата. Начело 3МФПР подразбира дека правата и заштитата што им сеНедискриминацијата јагарантираат на луѓето под осумнаесет (18) години, според
меѓународните и националните закони, понекогаш се разликуваат афирмира севкупната заштита иод правата на возрасните. Овие разлики се однесуваат на ситеаспекти на човековите права, но налагаат посебен пристап вопромоција на човековите права.
однос на сексуалните права. МФПР започнува од премисата
дека лицата под осумнаесет (18) години се носители на праваи дека во различни моменти од раната возраст, детството иадолесценцијата, некои права и вид на заштита ќе имаат поголемоили помало значење.
Во член 5 од Конвенцијата за правата на детето12 е наведено
дека насочувањето и водењето што го спроведуваат родителитеили други лица кои се одговорни за детето, мора да ги земаат
предвид капацитетите на детето за да ги ужива правата

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 13

МФПР подразбира дека рамката за недискриминација јаафирмира севкупната заштита и промоција на човековите
права18. Оваа рамка за недискриминација забранува секакво
разликување, исклучување или ограничување врз основана пол19, возраст20, род21, родов идентитет22, сексуална
ориентација23, брачна состојба, сексуална историја илиоднесување, вистинско или припишано, раса, боја, етничка
припадност, јазик, религија, политичко или друго мислење,12.06.2009 12:56:38

14 Сексуални права: Декларација на МФПРнационално, географско или социјално потекло, сопственост,раѓање, физичка или ментална попреченост, здравствен статус
вклучувајќи го и ХИВ статусот, како и граѓански, политички,социјален и друг статус, кој има како цел или учинок намалувањеили негирање на признавањето, уживањето или практикувањетона еднаква основа со другите, на сите човекови права и основни
слободи во политичкото, економското, социјалното, културното,граѓанското или кое било друго поле24.
Дискриминацијата во областа на сексуалните права можеда се манифестира низ нееднаков пристап до културните,економските, политичките и социјалните права поради пол,возраст, род, родов идентитет, сексуална ориентација, брачен
статус, сексуална историја или однесување, вистинско илиприпишано, сексуални практики или сексуална ориентација инегирање на сексуалните права како, на пример, правото насексуално-здравствени услуги, правото на сеопфатно сексуално
образование и правото на надомест заради сексуално насилствокои го попречуваат поединецот во уживањето на правата наеднаква основа со другите лица.
Индивидуите доживуваат различни пречки при уживањетона нивните сексуални права. Суштинската еднаквост налага
овие пречки да се отстранат со цел различните поединци да гиуживаат основните права и слободи на иста основа со другите. Заова може да се посвети особено внимание на маргинализиранитеи запоставените групи.

Начело 4Сексуалноста и задоволството,што произлегува од неа, сеглавни аспекти на тоа да себиде човек, без разлика далиодредена личност ќе избере дасе репродуцира или не.
Сексуалното здравје се одвива во текот на целиот живот.
Сексуалноста претставува интегрален фактор во речиси ситерепродуктивни одлуки, но таа претставува и централен аспектна тоа да се биде човек, без разлика дали една личност ќеизбере да се репродуцира или не.
Сексуалноста не претставува само средство со кое луѓето гизадоволуваат своите репродуктивни интереси. Треба да бидезаштитено правото да се доживува и ужива во сексуалноста

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 14

независно од репродукцијата и во репродукцијата независно одсексуалноста, посветувајќи особено внимание на оние луѓе накои историски, а и во денешно време, им е оневозможено тоаправо.
Сите луѓе имаат право на услови кои овозможуваат
сексуалност со уживање25. Уживањето е засновано врзиндивидуалната и заемната автономија за која мора дасе осигура постоење на државни политики за сексуално
образование, здравствени услуги, слобода од присила инасилство, како и развој на етиката за прашањата на правдата,еднаквоста и слободата. Со оглед на тоа дека уживањето
претставува есенцијален аспект на сексуалноста, никому несмее да му биде порекнато правото да го бара, изразува и даодлучува кога да го доживее.

Начело 5Обезбедувањето сексуални
права за сите подразбира
посветеност кон слободата изаштитата од повреда.
Правото да се биде заштитен и да се има средства
против сите форми на насилство и повреда, е вотемелот на сексуалните права26 . Повредите поврзанисо сексуалноста вклучуваат насилство и злоупотреба нафизичката, вербалната, психолошката, економската исексуалната природа, како и насилство врз лица поради
нивниот пол, возраста, родот, родовиот идентитет,сексуалната ориентација, брачниот статус, сексуалната
историја или однесување, вистинско или припишано,сексуалните практики или начинот на кој тие јаманифестирааат својата сексуалност.
Сите деца и адолесценти27 се овластени да го уживаат
правото на заштита од сите форми на експлоатација.
Тука спаѓа и заштитата од сексуална експлоатација,детска проституција и од сите форми на сексуална
злоупотреба, од насилство и малтретирање, вклучувајќиго и принудувањето на деца во каква било сексуална
активност или сексуална практика и користење на децаво порнографски изведби и материјали.

12.06.2009 12:56:38

Сексуални права: Декларација на МФПР 15Начело 6Сексуалните права можат дабидат подложени само наоние ограничувања кои сеопределени со закон заради
признавање и почитувањена правата и слободите надругите лица и на општата
добросостојба во еднодемократско општество.
Сексуалните права, како и другите човекови права можатда бидат подложени само на оние ограничувања, кои сеопределени со закон, со цел да се обезбеди признавањето ипочитувањето на правата и слободите на другите и општата
добросостојба во едно демократско општество, на јавното
здравје и јавниот ред, согласно правото за човековите права.
Овие ограничувања мора да бидат недискриминаторски,неопходни и пропорционални со постигнувањето налегитимната цел. Уживањето на сексуалните права мора дасе раководи од свеста за динамичкиот однос меѓу личнитеи општествените интереси, признавањето на постоење наплуралност на визии и потребата да се гарантира еднаквост,достоинство и почитување на разликите30.

Начело 7имаат обврски на три нивоа: да ги почитуваат, заштитуваат испроведуваат сексуалните права на сите32.
Обврската да се почитуваат правата им налага на државитеда не се мешаат директно или индиректно во уживањето наодредени права, во случајов во сексуалните права. Обврската дасе заштитуваат правата им налага на државите да преземаат
мерки со кои ќе спречат вмешувања од трети страни вогарантираните човекови права. Обврската да се спроведуваат
правата им налага на државите да усвојат соодветни законски,административни, буџетски, судски, промотивни и други меркиза целосна реализација на правата33.
Иако државите се примарни носители на обврската започитување, заштита и спроведување на човековите прававо своите држави, исто така, треба да се сметаат за одговорнии други чинители во граѓанското општество, чии дејствијаи пропусти имаат влијание врз уживањето на сексуалните
права. Тука можат да се вклучат други држави, прекугранични
институции и програми кои функционираат преку давање напомош и унапредување на развојот, безбедносни структури илидруги ентитети, како и граѓански, комерцијални, непрофитни ирелигиозни тела и поединци.
Токму затоа, државите не смеат да ги прекршуваат, или надруг начин да се мешаат во сексуалните права на поединците,треба да ги заштитуваат овие права од прекршување ивмешување на трети страни и да преземаат позитивни чекории мерки, вклучувајќи и изградба на ефективни, партиципативнии отчетни институции и да распределуваат средства зареализација на сексуалните права.
МФПР e посветена во рамките на своите можности, да гипоттикне и да им помогне на сите организации членки даимаат улога во почитувањето, заштитата и спроведувањетона сексуалните права, кои се подолу наведени, и да преземаат
активности за застапување преку кои, државите и другите
чинители, ќе ги почитуваат, заштитуваат и спроведуваат овиеправа во сите домени на нивните законски, административни,буџетски и други политики и практики.

Обврските за почитување,заштита и нивно спроведувањесе однесуваат на ситесексуалните права и слободи.
Сексуалните права и слободи содржат суштински правни
барања, како и пристап до средствата за да се исполнат
овие барања31. Како и кај другите човекови права, државите

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 15

12.06.2009 12:56:38

16 Сексуални права: Декларација на МФПРСексуалните права се човекови
права во однос на сексуалноста
МФПР потврдува декасексуалните права сечовекови права. Сексуалните
права се конституирани одмножество овластувања вооднос на сексуалноста коипроизлегуваат од праватана слобода, еднаквост,приватност, автономија,интегритет и достоинство насите луѓе.
Многу меѓународни инструменти, норми и стандарди
посочуваат на значајни начела во врска со сексуалноста.
Сексуалните права се специфични норми кои сепојавуваат кога постојните човекови права сеприменуваат на сексуалноста. Сексуалните права гизаштитуваат посебните идентитети, но досегаат и отаденив и го заштитуваат правото на сите луѓе да им седозволи да ја исполнат и изразат својата сексуалност содостојна почит кон правата на другите во рамките насистемот на недискриминација.
Овие сексуални права ги применуваат основнитеи добро воспоставените начела за човекови права восферата на човековата сексуалност. Нивната примена имаособено значење за сиромашните, маргинализираните,социјално исклучените и запоставените, без оглед далиовие карактеристики се историски или од поново време.
Со оглед дека МФПР се залага за универзалност,меѓусебна поврзаност, меѓусебна зависност и неделивостна сите човекови права, редоследот по кој овие сексуални
права се наведени во оваа Декларација не имплицира
постоење на некаква хиерархија. Имплементацијата наследните членови треба да биде дополнета со општите
начела кои се претходно наведени.

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 16Член 1Право на еднаквост,еднаква законска заштита иослободеност од сите формина дискриминација врзоснова на пол, сексуалностили род.
••Сите човечки суштества се раѓаат слободни и еднаквипо достоинство и права34,и мора да уживаат еднаква
законска заштита35 против дискриминација врз основана сексуалност, пол или род36.
••За сите луѓе мора да се обезбеди средина во која ќеможат да ги уживаат и да имаат еднаков пристап доцелосните права што ги дозволува државата. Државитеи граѓанското општество мора да преземаат чекориза промовирање промени во општествените икултурните практики засновани врз стереотипни улогина жените и мажите или врз идејата за супериорностили инфериорност на половите, родовите илиродовите изразувања.
••Сите луѓе имаат право на работа, образование, здравје,социјална сигурност и други економски, социјални икултурни права, како и на институции, добра, услуги иуслови кои се неопходни за нивно реализирање, бездискриминација врз која било основа.
••За сите луѓе треба да се обезбедат правни капацитетии исти можности за користење на тие капацитети,еднакви права да склучуваат договори и да управуваатсо имот и да бидат рамноправно третирани во ситефази на постапките пред судот или трибуналот, содолжна почит кон развојниот капацитет на детето.
••Сите луѓе треба да ги имаат истите права во односна законот за движењето на луѓето и во однос наслободата на избор на нивното престојувалиште илиживеалиште, без дискриминација.

12.06.2009 12:56:39

Сексуални права: Декларација на МФПР 17Член 2Член 3Право на учество на сителица, без разлика на полот,сексуалноста или родот.

Право на живот, слобода,лична безбедност и телесен
интегритет.

••Сите луѓе имаат право на средина која овозможува
активно, слободно и осмислено учество и придонес вограѓанските, економските, социјалните, културните иполитичките аспекти на човековиот живот на локално,национално, регионално и меѓународно ниво, насредина која, развивајќи се, може да ги реализира
човековите права и основни слободи37.
••Сите луѓе имаат право да учествуваат во развојот испроведувањето на политиките кои ја одредуваат
нивната добросостојба38, вклучувајќи го и нивното
сексуално и репродуктивно здравје, без формалниили неформални пречки, како што се брачните
квалификации, состојбите поврзани со ХИВ статус39,или дискриминаторните родови норми, стереотипии предрасуди кои го исклучуваат или ограничуваат
учеството на лицата врз основа на идеите за род илисексуална припадност.
••Младите луѓе, кои често се исклучени, исто така, имаат
право да бидат учесници и протагонисти во процеситена промена во нивните општества. Тие треба да имаат
осмислени начини да придонесуваат, но и треба да јасподелуваат одговорноста за развојот на политиките ипрограмите за заштита, промовирање и исполнувањена сексуалното и репродуктивно здравје и права40.
••Сите луѓе треба да можат да учествуваат во јавниоти политичкиот живот, вклучително и водењето надржавни служби и изведување на сите јавни функциибез дискриминација по која било основа.
••Како основа за учество, сите лица треба да го уживаат
правото на слободно движење, да заминуваат и дасе враќаат во својата земја, како и да имаат еднаков
пристап до документи кои им овозможуваат такво
движење и патување без дискриминација41.

••Сите луѓе имаат право на живот, слобода42 и да небидат подложени на тортура или свиреп, нечовечкии деградирачки третман43 во сите случаи, а особеново случај на која било од забранетите основи задискриминација, и треба да имаат право да ја уживаат
својата сексуалност без насилство или принуда.
••Сите луѓе имаат право на живот и телесен интегритет44.
Овие права не смеат да се загрозуваат или да се ставаатво опасност за да се „одмазди честа“ на семејство45.
••Ниедно лице не смее да биде осудено на смрт врзоснова на судска или вонсудска пресуда, да бидедисциплински казнето по судски или вонсудски патзаради својата сексуална историја или однесување,родов идентитет или изразување46.
••Животот или здравјето на ниедна жена не смее да сестава во опасност како последица на одбивање намедицински третман, поради каква било физичка илиментална состојба, или врз основа на тоа што други
одлучуваат за вредноста на фетусот што таа може да гоноси во себе.
••Ниедна жена не смее да биде осудена на присилно
мајчинство како резултат на нејзиното практикувањена сексуалноста.
••Сите луѓе имаат право да бидат ослободени од штетни
традиционални практики, вклучувајќи ги и гениталното
осакатување на жените и насилното или прераното
стапување во брак47.
••Сите луѓе имаат право да не бидат подложени нанасилство, вклучувајќи ги сите облици на физичка,вербална, психолошка или економска злоупотреба,сексуално малтретирање или сексуално насилство,силување и каков било друг облик на принуден сексво или вон бракот, при вооружен конфликт или вопритвор.
••Сите луѓе, вклучувајќи ги и сексуалните работнициод сите родови48 или во случаи на вистинска илипретпоставена сексуална активност вон брачната
заедница, имаат право да бидат ослободени одризикот од насилство предизвикан со стигмаили дискриминација врз основа на нивниот пол,FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 17

12.06.2009 12:56:39

18 Сексуални права: Декларација на МФПРсексуалност или род.
••Никој не смее да биде подложен на самоволно
притворање, ниту подложен на противправна илидискриминаторска санкција заради прекршување нанепрецизни или лошо дефинирани кривични одредбиза доброволен секс49.
••Сексуалниот избор, практиките или изразувањата,вклучувајќи ги вистинските или припишаните
практики на сексуална работа, не можат да бидат
оправдување, изговор или основа за одмерување наказната за насилство, злоупотреба или малтретирањена кое било лице50.
••Сите мигранти и вработени мигранти, особено младите,жените и транс-родовите мигранти во земјите, вокои работат и живеат, мора да имаат пристап досредства за заштита од телесна повреда, насилствои злоупотреба врз основа на нивното сексуално иродово изразување, како и до средствата за заштита иостварување на нивното сексуално здравје и права.
••Сите лица имаат право да бараат и да уживаат азилод прогон, вклучувајќи го прогонот од државатаили од непреземање соодветни мерки за заштита нанекое лице од сериозна злоупотреба51, врз основана пол, род, родов идентитет, сексуална историјаили однесување, или сексуална ориентација или ХИВстатус52.
••Сите луѓе мора да бидат ослободени од преместување,екстрадицирање протерување или закана од која билоземја, каде што можат да се соочат со основан стравод прогон врз основа на пол, род, родов идентитет,сексуална историја или однесување, или сексуална
ориентација или ХИВ статус53.

Член 4Право на приватност.
••Сите луѓе имаат право да не бидат подложенина противправно вмешување во нивната
приватност, семејството, домот, документите иликоресподенцијата54 и имаат право на приватност кое есуштинско за уживање на сексуалната автономија.
••Сите луѓе имаат право на сексуална автономија иправо да донесуваат одлуки за својата сексуалност,сексуалното однесување и интимноста безпротивправно вмешување.
••Сите луѓе имаат право на доверливост во однос насексуално-здравстените услуги и грижи, медицинската

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 18

евиденција и, воопшто, на заштита на информациитеза нивниот ХИВ статус и да бидат заштитени одпротивправно откривање или закани за противправно
откривање на информации, во рамките на дозволените
ограничувања и без дискриминација55.
••Сите луѓе имаат право да го контролираат
откривањето на информациите во врска со нивниот
сексуален избор, сексуалната историја, сексуалните
партнери и сексуалното однесување и други прашања
поврзани со сексуалноста.

Член 5Право на лична автономијаи на признавање пред закон.
••Сите луѓе имаат право да бидат признаени предзаконот и да имаат право на сексуална слобода, штоопфаќа можност индивидуите да имаат контролаи слободно да одлучуваат за прашања во врска сосексуалноста, да ги бираат своите сексуални партнери,да бараат да го доживеат својот целосен сексуален
потенцијал и задоволство, во рамките на системот нанедискриминација, со целосно почитување на праватана другите и на развојните капацитети на децата.
••Сите луѓе имаат право на признавање како субјекти
пред законот без дискриминација врз каква билооснова.
••Сите луѓе имаат слобода на практикување наиндивидуални и заемни сексуални активности, итоа во средина со обезбедени социјални, политичкии економски услови во кои сите права и слободи
можат да се реализираат подеднакво од сите, бездискриминација, насилство, присилба и злоупотреба.
••Ниедно лице не смее да биде подложено на законикои противправно ги криминализираат доброволните
сексуални односи и практики, ниту смее да бидепредмет на апсење и лишување од слобода врз основана пол, сексуалност или род, или поради доброволна
сексуална практика или однесување.
••Сите луѓе во притвор имаат право да не бидат
подложени на злоупотреба или ризик од повредаврз основа на некои од забранетите основи задискриминација. Сите луѓе во притвор имаат правона заштита од маргинализација56 и право на редовни
приватни посети од сопружник57.
••Сите луѓе имаат право на слобода од повреди

12.06.2009 12:56:39

Сексуални права: Декларација на МФПР 19поврзани со кривичното дело трговија со луѓе58.
••Никој не смее да биде подложен на недоброволно
медицинско истражување или постапка, принуден даподлегне на медицинско тестирање или противправно
медицинско притворање врз основа на заштитено
сексуално изразување, сексуална ориентација,сексуална историја или однесување, вистинско илиприпишано, или родов идентитет или изразување.
••Никое лице не смее да биде принудено на медицински
постапки, вклучувајќи хируршка интервенција заменување на полот, стерилизација или хормонална
терапија, како услов за легално признавање народовиот идентитет или да биде подложено напритисок за да ги скрие, потисне или негира својот
пол, возраста, родот или родовиот идентитет илисексуалната ориентација.
••На никое лице не смее да му се оспорат документите заидентификација во кои се наведени неговиот/нејзиниотрод или пол, кои го одразуваат самоопределениот
родов идентитет на лицето, вклучувајќи, но не иограничувајќи ги: изводите на родени, пасошите иподатоците поврзани со избирачкото право.

Член 6

Право на слободно
размислување, на погледии на изразување, право наздружување.
••Сите лица имаат право на слободно размислување,на погледи и на изразување во врска со идеитеза сексуалност, сексуална ориентација, родов
идентитет и сексуални права без самоволни упадиили ограничувања врз основа на доминантни
културни верувања или политичка идеологија и бездискриминаторни ставови на јавниот поредок, јавниот
морал, јавното здравство или јавната безбедност59.
••Сите лица имаат право на слобода на мисла, насовест и на религија60, вклучувајќи го и правото насопствено уверување без вмешувања од страна надруги во рамките на системот на недискриминација ипочитување на еволутивниот капацитет на децата.
••Сите лица имаат право да ја истражуваат својата
сексуалност, да имаат соништа и фантазии без страв,FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 19

срам, вина, лажни верувања и други пречки заслободно изразување на своите желби, со целосно
почитување на правата на другите.
••Сите лица, а особено жените, имаат право наизразување на идентитетот или личноста низ говор,однесување, облекување, телесни карактеристики,избор на име и други средства без ограничување61.
••Сите лица имаат слобода да бараат, добиваат и даваат
информации и идеи во однос на човековите права,сексуалните права, сексуалната ориентација, родовиот
идентитет и сексуалноста преку легалните медиуми
независно од границите, во рамките на системот нанедискриминација и земајќи ги предвид правата надругите и развојниот капацитет на децата.
••Сите лица имаат право на слободно и мирно собирањеи здружување62 во разновидни групации. Ова говклучува и правото на формирање, приклучување исоздавање групи и организации и правото на развој, наразмена, на кампања и на давање информации и идеиза прашања поврзани со човековите права, сексуалните
права, сексуалноста, сексуалната ориентација иродовиот идентитет преку кој било медиум во рамкитена општествениот поредок во кој правата и слободитена сите можат целосно да се реализираат.

Член 7

Право на здравје и накористење на научните
достигнувања.
••Сите лица имаат право да ги уживаат највисоките можни
стандарди на физичко и ментално здравје63 што гивклучува основните фактори на здравјето64 и на пристапдо сексуална здравствена грижа за превенција, дијагнозаи лекување на сите сексуални грижи, проблеми инарушувања.
••Сите лица имаат право да инсистираат на безбеден
секс за превенција од несакана бременост и сексуално
преносливи инфекции, вклучувајќи ХИВ и СИДА.
••Сите лица имаат право да учествуваат во донесувањетона закони, политики, програми и услуги, коишто сеоднесуваат на јавното здравство во нивните заедници.
••Сите здравствени интервенции мораат да бидат обѕирникон посебните потреби на маргинализираните лица изаедници.

12.06.2009 12:56:40

20 Сексуални права: Декларација на МФПР••Сите лица мораат да имаат пристап до здравствена
заштита и услуги, независно од приговорот на совеста наобезбедувачите на здравствените услуги65.
••Сите лица имаат право на пристап до информации засексуалните права, сексуалната ориентација, сексуалностаи родовиот идентитет во однос на здравјето и право напристап до најдобрите можни услуги засновани на доказии научно докажани истражувања.
••Сите лица, вклучувајќи ги и сексуалните работници,имаат право на безбедни работни услови, на пристапдо здравствени услуги и на поддршка и на заштита коисе потребни за да можат да инсистираат на безбедни
сексуални активности со сите партнери и клиенти.
••Сите лица што се наоѓаат во вооружен конфликт или сеприсилно раселени, треба да имаат пристап до сеопфатни
сексуални и репродуктивни здравствени услуги.
••Сите лица, имаат право да ги уживаат придобивкитеод научниот напредок и од неговата примена врзсексуалните права и сексуалното здравје66.
••Сите лица треба да имаат право и средства за пристапдо репродуктивно-здравствени технологии, услуги илимедицински интервенции, или да право да ги одбијат,врз еднаква основа со другите и без дискриминација.
Ограничувањата врз основа на возраст во однос на оваправо мора да го задоволат условот за недискриминацијаи начелото на развоен капацитет на децата.
••Сите лица треба да имаат право и средства да сесогласат или да не се согласат да учествуваат во научни
истражувања на еднаква основа со другите, бездискриминација.

Член 8Право на образование иинформации.
••Сите лица општо земено, без дискриминација, имаат правона образование и информации на сеопфатно сексуално
образование и информации кои се неопходни и корисни запотполно уживање на граѓанскиот статус и за еднаквост воприватниот, јавниот и политичкиот домен.
••Сите лица имаат право на образование за елиминирање настигмата и дискриминацијата, промовирајќи го развојот намладите луѓе, како информирани учесници, кои ја преземаат
одговорноста за своите животи со што им се овозможувада учествуваат во определувањето на политиките засексуалното здравје и сексуалното образование67.

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 20••Сите лица, а особено младите, имаат право да дадат својпридонес во програмите за сексуално образование иполитиките поврзани со сексуалноста.
••Сите луѓе имаат право на средства за развој на вештини завоспоставување и изградување на поцврсти и поправични
врски.
••Сите луѓе, без оглед на националните граници, треба да имаат
пристап до нетрадиционални и традиционални информацииво сите медиуми кои ја унапредуваат сексуалноста,сексуалните права и сексуалното здравје; особено младите
луѓе треба да имаат пристап до информации за сексуалноста,за родово-неконформистичкиот живот и за сексуалните
односи.
•• На сите лица треба да им се обезбеди пристап доинформации за сексуалноста на разбирлив јазик (одзаедницата, училиштето, обезбедувачите на здравствени
услуги), вклучувајќи и информации за средствата потребниза обезбедување на сексуалното и репродуктивното здравјеи за процесот на донесување одлуки за тоа кога, како и сокого да се има секс и кога сексуалното однесување ќе стане
репродуктивно68.
••Сите лица имаат право на такво сексуално образование иинформации кои ќе обезбедат сите донесени одлуки што сево врска со нивниот сексуален или репродуктивен живот, дасе носат со целосна, слободна и информирана согласност.

Член 9Право на избор застапување во брак и назасновање и планирање
семејство, и на одлука далида се има деца, кога и како.
••Сите лица имаат право на слободен и одговорен начинда одлучат дали ќе стапат или нема да стапат во брак,дали ќе засноваат или нема да засноваат и планираат
семејство, да одлучат дали и кога ќе имаат деца и даодлучат за бројот на децата и периодот на раѓањето одедното до другото дете, во средина во која законите иполитиката ја признаваат разновидноста на семејните
форми, вклучувајќи ги и оние кои не се дефинирани
според потеклото или бракот70.

12.06.2009 12:56:40

Сексуални права: Декларација на МФПР 21••Сите лица имаат право слободно и со целосна
согласност да стапат во брак или во други партнерски
аранжмани, што треба да им бидат достапни на ситево рамките на системот недискриминација и со полна
почит кон развојниот капацитет на децата.
••Сите лица имаат право на семејна социјална заштита ина други јавни бенефиции, како што се оние во односна вработувањето и емигрирањето, независно одобликот на семејство што тие избрале да го засноваат,вклучувајќи ги и оние семејства кои не се засновани напотекло или брак.
••Сите лица имаат право на пристап до информации,образование и средства, што им се потребни, зада можат да одлучат дали и кога да имаат деца ислободно и одговорно да одлучат за бројот на децата иинтервалот меѓу нивните раѓања71.
••Сите лица имаат право да прават слободен иодговорен избор во однос на репродукцијата исоздавањето на семејството, вклучувајќи го и правотода одлучат дали да имаат или да немаат свои биолошкиили посвоени деца, како и право на безбедни,ефикасни, прифатливи и пристапни методи зарегулирање на плодноста, репродуктивни технологиии третмани.
••Сите лица имаат право на советување и на други
услуги поврзани со репродукцијата, неплодноста илисо прекинот на бременоста, без оглед на брачниот
статус, а во рамките на системот на недискриминацијаи земајќи го предвид развојниот капацитет на децата.
••Сите жени имаат право на информации, образованиеи услуги неопходни за заштита на репродуктивното
здравје, безбедното мајчинство и безбедниот абортус,кои се пристапни, поволни, прифатливи, и соодветниза сите корисници.
••Сите лица треба да имаат исти права и одговорностиво однос на старателството, доверителството ипосвојувањето на деца, или соодветни институции,каде што овие концепти постојат во националното
законодавство во рамките на системот нанедискриминација; во сите случаи треба да надвладува
најдобриот интерес на децата.

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 21Член 10Право на отчетност инадомест
••Сите лица имаат право на ефективни, адекватни,достапни и соодветни едукативни, законски, судскии други мерки со кои се обезбедува и им се налага наоние, кои се службено задолжени да ги поддржуваат
сексуалните права, целосно да им даваат отчет за тоа.
Ова ја вклучува и можноста да се следи спроведувањетона сексуалните права, и да се има пристап дообесштетување за прекршување на сексуалните
права како што се пристап до целосен надомест
преку реституција, компензација, рехабилитација,задоволување, гаранција за неповторување или други
мерки72.
••Државите треба да воспостават механизми за отчетностза да обезбедат нивните обврски, поврзани согарантирањето на сексуалните права, целосно да сепочитуваат.
••Сите луѓе треба да имаат право на пристап до ефикасни
механизми за отчетност и надомест во текот навооружен конфликт, особено во однос на сексуално илиродово насилство.
••Сите луѓе треба да имаат пристап до информации ипомош за да можат да обезбедат правен лек и надоместза прекршување на нивните сексуални права.
••Сите луѓе имаат право да ги сметаат за одговорни
недржавните чинители, чии дејствија или пропусти
влијаат врз уживањето на сексуалните права. Ова јавклучува и можноста да се бара обесштетување инадомест за прекршување на нивните сексуални права.
••Државите треба да преземаат чекори со цел да спречат
трети страни да ги прекршуваат сексуалните права надругите.
МФПР е посветена да стори сé во рамките на своите
можности, вклучувајќи и обезбедување на техничка помош,јакнење на капацитети и финансиска помош за да гипоттикне организациите членки да се залагаат за одбранана сексуалните права, да обезбедат недискриминаторни
сексуално-здравствени услуги за клиентите, да обезбедат
информации и сеопфатно сексуално образование; и својот
персонал и учесниците во своите програми и проекти да готретираат во согласност со начелата и сексуалните права
вградени во оваа Декларација.

12.06.2009 12:56:40

22 Сексуални права: Декларација на МФПРБиблиографија и забелешки
Овие забелешки ги идентификуваат изворитена начелата и правата што ги наведува МФПР вопроектот Сексуалните права: Декларација наМФПРИзворите ги вклучуваат основните инструменти и авторитативните толкувања на меѓународните
стандарди во меѓународните инструменти за човекови права. Исто така, вклучуваме референцикои обезбедуваат поддршка на дополнителните права за кои МФПР верува дека се имплицитниво основните меѓународни стандарди. Овие извори вклучуваат закони и политики на национални
влади и образложенија на академици во областа на човековите права, адвокати и процеси
преземени од организациите членки на МФПР.
••Целосниот текст на Повелбата за сексуалните и репродуктивните права од 1995 може да сенајде на сајтот:http://www.МФПР.org/en/Resources/Statements/МФПР+Charter+on+Sexual+and+Reproductive+Ri
ghts.htm••Целосните текстови на многу меѓународни стандарди и извештаи на телата за човекови правапри Обединетите нации можат да се најдат на сајтот на канцеларијата на Високиот комесар зачовекови права при Обединетите нации: http://www.ohchr.org••За целосна дискусија за сексуалните права и сексуалното здравје на Светската здравствена
организација, види:http://www.who.int/reproductive-health/gender/sexualhealth.html#4••Целосниот текст на Начелата од Јогјакарта: Начела за спроведување на правото за меѓународни
човекови права во однос на сексуалната ориентација и родовиот идентитет (Начела одЈогјакарта) (2007) може да се најде на сајтот: http://www.yogyakartaprinciples.org

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 22

12.06.2009 12:56:40

Сексуални права: Декларација на МФПР 23Меѓународен канон за човекови права:Универзална декларација за човекови права (UDHR)
Меѓународен пакт за граѓански и политички права (ICCPR) и два Дополнителни протокола
Меѓународен пакт за економски, социјални и културни права (ICESCR)Основни меѓународни инструменти за човекови права и нивни тела за мониторинг:Меѓународна конвенција за елиминација на сите форми на расна дискриминација (ICERD) - Тело за мониторинг: Комитет заелиминација на расната дискриминација (CERD)
Конвенција за елиминација на сите форми на дискриминација против жените (CEDAW) - Тело за мониторинг: CEDAW и негов
Дополнителен протокол
Конвенција против тортура и други форми на насилен, нечовечен или деградирачки третман (CAT) - Тело за мониторинг:CAT и неговиот Дополнителен протокол
Конвенција за правата на детето (CRC) и два Дополнителни протокола
Тело за мониторинг - CRC
Меѓународна конвенција за заштита на правата на сите работници емигранти и членови на нивните семејства (CMW)Тело за мониторинг: CMWКонвенција за правата на лицата со посебни потреби (дата на стапување во сила: 3 мај 2008)Меѓународна конвенција за заштита на сите лица од присилно исчезнување (до мај 2008 сеуште не е во сила)Покрај основните акти за човекови права постојат и неколку меѓународни инструменти за човекови права кои, иако несе правно обврзни, претставуваат неспорна морална сила и обезбедуваат практични инструкции за земјите во однос нанивното однесување. Во нив спаѓаат:Виенска декларација за програмата за акција
Милениумска декларација на Обединетите нации
Декларација за елиминација на насилството врз жените на Обединетите нации
Декларација за правото на развој на Обединетите нации
Конвенција за согласност за стапување во брак, минимална возраст за стапување во брак и евиденција на браковите
Декларација за посветеност на проблемот ХИВ/СИДА
2 Комитетот на CESCR изјави дека правото на здравје содржи слободи кои го вклучуваат правото на одлука за сопственото
здравје и за телото, вклучувајќи ја и сексуалната и репродуктивната слобода. Committee on Economic, Social and Cultural
Rights: General Comment 14: “The right to the highest attainable standard of health”. UN Document E/C.12/2000/4 11 August 2000.
3 Report of the Special Rapporteur on the Right to Health to the 60th Session of the Commission on Human Rights, UN Document E/
CN.4/2004/49 (2004) at para 9.
4 Сексуалноста е сместена на крстопатот меѓу социјалното и индивидуалното и произлегува од динамичката интеракција
меѓу социјалните, економските, политичките и културните структури на локално, национално и меѓународно ниво. Оваадинамика ги информира сите луѓе за чувството дека тие и другите имаат сексуални права.
5 Report of the Special Rapporteur on the Right to Health, E/CN.4/2004/49 (2004) at para. 55.
6 Процесот за признавање на ваквите ситуации ќе биде сличен на оној што се користеше во случајот кога оранизациите
членки применуваа помалку од сите цели во Стратешката рамка поради посебните причини поврзани со состојбата вонивните земји, вклучувајќи го и законот. Анализата на ситуацијата во земјата ќе се спроведува од страна на организација
членка и ќе биде документирана. Ќе се потпише договор помеѓу Регионалниот директор или Регионалниот извршен
комитет и членката.
7 Види P. Ilkkaracan и S. Jolly, Gender and Sexuality: Overview Report (BRIDGE: Institute for Development Studies, 2007) на:
http://www.bridge.ids.ac.uk/reports_gend_CEP.html#Sexuality
8 Правичноста претставува чесност и праведност во распределбата на бенефициите и одговорностите. Концептот за родова
правичност признава дека жените и мажите имаат различни потреби и различна моќ и дека овие разлики треба да сеидентификуваат и да се адресираат на начин кој ја исправа нерамнотежата меѓу половите.
9 Еднаквоста претставува отсуство на дискриминација во можностите, во распределбата на ресурсите, на придобивките илина пристапот до услугите.
10 Родовата правичност се однесува на ситуации каде потребите на мажите и на жените се различни, а ресурсите ивниманието во праксата треба да биде пропорционално на тие потреби; треба да се обезбедат еднакви можности; а ако е1

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 23

12.06.2009 12:56:41

24 Сексуални права: Декларација на МФПРнеопходно треба да се обезбеди различен третман и внимание за да се гарантира еднаквост на резултатите и исходите и дасе исправат историските и социјалните неправди искусени од жените.
11 Родовата еднаквост се однесува на мерливо еднакво претставување на жените и на мажите. Родовата еднаквост не значи
дека жените и мажите се исти, туку дека имаат иста вредност и треба да им се даде ист третман. Родовата еднаквостсе однесува на способноста на жените и на мажите: да имаат еднаков удел во распределбата на моќта и на влијанието;да имаат еднакви можности, права и обврски во јавната и приватната сфера, вклучувајќи ја и работата и создавањето
приход; да имаат ист пристап до можностите за квалитетно образование и градење капацитети; да имаат еднаква можностза развој на својот полн потенцијал; да имаат еднаков пристап до ресурсите и услугите во рамките на семејството, назаедницата и на општеството во целина; и да бидат еднакво третирани во законите и политиките. Родовата еднаквост незначи дека жените и мажите се исти, туку дека нивните права, одговорности и можности не зависат од нивниот пол.
12 Конвенција за правата на детето, член 5: Државите членки ги почитуваат одговорноста, правата и должностите народителите или, ако е таков случајот, на членовите на поширокото семејство или на заедницата, како што е предвидено солокалните обичаи, законските старатели или другите лица законски одговорни за детето, на начин које е во согласност соразвојот на способностите на детето, да го обезбедуваат, упатуваат и да го насочуваат детето за остварување на неговите
права кои се признати во оваа Конвенција.
http://www.unicef.org/magic/media/documents/CRC_macedonian_language_version.pdf
13 Конвенцијата за правата на детето ги смета децата под 18 години за носители на права. Според важечката примена намеѓународните закони, поимот „дете“ го означува секое човечко суштество на возраст под осумнаесет години.
Конвенција за правата на детето, член 1: За целите на оваа Конвенција детето е човечко суштество кое нема навршено
осумнаесет години од животот, доколку врз основа на законот, кој се однесува на детето, полнолетство не се добива порано.
14 Конвенција за правата на детето, член 3: (1) Во сите активности кои се однесуваат на децата, од примарно значење сеинтересите на детето, без оглед на тоа дали ги спроведуваат јавните или приватните институции за социјална заштита,судовите, административните органи или законодавните тела. (2). Државите членки се обврзуваат на детето да муобезбедат таква заштита и грижа кои се неопходни за неговата благосостојба, земајќи ги предвид правата и обврскитена неговите родители, законските старатели или на други поединци кои се правно одговорни за детето и за таа цел гипреземаат сите потребни законски мерки. (3). Државите членки се грижат сите институции, служби и установи, кои сеодговорни за грижа и заштита на децата, да бидат во согласност со стандардите што ги имаат утврдено надлежните органи,особено во областа на сигурноста и здравјето, бројот и достојноста на персоналот, како и на стручниот надзор.
15 Конвенција за правата на детето, член 5: Државите членки ги почитуваат одговорноста, правата и должностите народителите или, ако е таков случајот, на членовите на поширокото семејство или на заедницата, како што е предвидено солокалните обичаи, законските старатели или другите лица законски одговорни за детето, на начин кој е во согласност соразвојот на способностите на детето, да го обезбедуваат, упатуваат и да го насочуваат детето за остварување на неговите
права кои се признати во оваа Конвенција.
16 Конвенција за правата на детето, член 2(1): Државите членки на оваа Конвенција ги почитуваат и ги обезбедуваат
правата содржани во Конвенцијата за секое дете под нивна јуриздикција без каква било дискриминација и без оглед нарасата, бојата на кожата, полот, јазикот, вероисповедта, политичкото или друго убедување, националното, етничкото илисоцијалното потекло, имотната состојба, онеспособеноста, потеклото или друг статус на детето или на неговиот родителили законскиот старател.
17 Конвенција за правата на детето, член 6(2): Државите членки го овозможуваат во најголема можна мера опстанокот иразвојот на детето.
18 Недискриминаторната рамка се однесува на сите референци на дискриминација во овој документ.
19 Полот се однесува на биолошките карактеристики кои ги определуваат човечките суштества како женски или машки.
Иако овие биолошки карактеристики не се исклучуваат меѓу себе, бидејќи постојат поединци кои ги имаат и двете, тие гиразликуваат човечките суштества како мажи и жени.
20 Види начело 2, на оваа Декларација. Дискриминацијата врз основа на возраст еднакво се однесува и на постари лица.
Меѓународен пакт за економски, социјални и културни права, член 2(2): Државите-членки на овој пакт се обврзуваат
дека, во согласност со својата уставна постапка и со одредбите на овој пакт, ќе преземаат чекори што ќе овозможат
усвојување на такви законски или други мерки кои ќе овозможат да се остваруваат правата признати со овој пакт, а кои несе предвидени со постојното законодавство.

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 24

12.06.2009 12:56:41

Сексуални права: Декларација на МФПР 25

http://newbalkanpolitics.org.mk/OldSite/hrrc/text/O%20N/megjunaroden%20pakt%20za%20pol%20i%20gragj.htm
21 Родот се однесува на социјалните, културните и економските атрибути и можности поврзани со фактот да се биде маж илижена во одредено време.
22 Родовиот идентитет се однесува на внатрешната свест за себе на една личност за тоа дека е маж или жена; мажествена илиженствена.
23 Сексуалната ориентација се однесува на примарното сексуално привлекување кон истиот, спротивниот или кон обата пола.
24 Примери на толкување на меѓународното право во однос на недискриминацијата на сите полиња, како на намерни, така ина „фактички“ дискриминаторни дејства во однос на раса, пол и родови аспекти поврзани со расна дискриминација, види
Human Rights Committee, General Comment No.18 on: “Non-discrimination” UN Doc. HRI/GEN/1/Rev.6 at 146, 2003.
Исто така, види, Committee on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination’s General Recommendation 25 on “Genderrelated dimensions of racial discrimination,” UN Doc A/55/18, 2000.
25 CLADEM Manifesto (2nd version, Campaign for a Convention on sexual rights and reproductive rights October 2006) at p. 26.
http://www.convencion.org.uy.
26 Дамнешна и влијателна одлука на регионален суд во однос на посебната заштита против сексуални повреди, види:Европски суд за човекови права, X AND Y v. Netherlands, 26 март 1985.
27 Конвенција за правата на детето, член 34: Државите членки се обврзуваат да го заштитуваат детето од сите облици насексуално искористување и сексуална злоупотреба. За таа цел државите членки особено ги преземаат сите соодветни
мерки за спречување: а) на наведување или присилување на детето да учествува во незаконските сексуални активности;б) на експлоататорско користење на децата во проституција или во други незаконски дејства; в) на експлоататорско
користење на децата во порнографски претстави и списанија.
28 Универзална декларација за човекови права, член 29(1): Сeкoj имa дoлжнoсти кoн зaeдницaтa вo кoja eдинствeнo eвoзмoжeн слoбoдниoт и цeлoсeниот рaзвoj нa нeгoвaтa личнoст. (2). При кoристeњeтo нa свoитe прaвa и слoбoди сeкojчoвeк ќe пoдлeжи сaмo нa тaкви oгрaничувaњa, кaкви штo сe oпрeдeлeни сo зaкoнот, сo eдинствeнa цeл дa сe oсигурaдoлжнoтo признaвaњe и пoчитувaњe нa прaвaтa и слoбoдитe нa другитe и сo цeл дa сe зaдoвoлaт прeдмeтнитe бaрaњa вoврскa сo мoрaлoт, jaвниoт рeд и oпштaтa блaгoстojбa вo eднo дeмoкрaтскo oпштeствo. (3). Oвиe прaвa и слoбoди вo нитуeдeн случaj нe мoжaт дa бидaт кoристeни нa нaчин штo e спрoтивeн нa цeлитe и принципитe нa Oбeдинeтитe нaции.
http://www.ohchr.org/EN/UDHR/Documents/UDHR_Translations/mkj.pdf
29 Меѓународен пакт за економски, социјални и културни права, член 12:(1).Државите членки од овој пакт го признаваат правото на секое лице за најдобро физичко и ментално здравје што може дасе постигне. (2). Мерките, што ќе ги преземаат државите членки на овој пакт, со цел за обезбедување целосно остварувањена ова право, треба да ги опфатат мерките што треба да обезбедат: а) намалување на бројот на мртвородените децаи смртноста на децата, како и здрав развиток на детето; б) подобрување на сите видови хигиена на средината и наиндустриската хигиена; в) профилаксија и лекување на епидемични, ендемични, професионални и други заболувања, какои борба против овие болести; г) создавање услови за обезбедување лекарски услуги и помош за сите во случај на болест.
http://newbalkanpolitics.org.mk/OldSite/hrrc/text/O%20N/ekonomsk%20socijalni.htm
Исто така види, Committee on Economic, Social and Cultural Rights, General Comment 14: “The right to the highest attainable
standard of health”, UN Document E/C.12/2000/4 11 August 2000, at paras. 28-29.
30 Мора да се работи на промена на оние ограничувања утврдени со закон кои не се во согласност со целите и легитимните
смерници изразени во ова начело. Види: CLADEM Manifesto (2nd version, Campaign for a Convention on sexual rights andreproductive rights October 2006), at p. 33. http://www.convencion.org.uy
31 The Human Rights Based Approach to Development Cooperation: Towards a Common Understanding Among UN Agencies at:www.undp.org/governance/docs/HR_Guides_CommonUnderstanding.pdf
32 Концептите за „почитување, заштита и спроведување“ се усвоени од страна на Комитетот за економски, социјални икултурни права, тело кое го следи спроведувањето на Меѓународниот пакт за економски, социјални и културни права, каконачин за анализирање на обврските на земјите членки согласно пактот, а во врска со правото на здравје, покрај другите
права. Committee on Economic Social and Cultural Rights (CESCR) General Comment No. 14, paras. 34-37.
33 Види, CESCR General Comment No. 14, para. 39
34 Универзална декларација за човекови права, 1948, член 1: Сите човечки суштества се раѓаат слободни и еднакви подостоинство и права.

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 25

12.06.2009 12:56:41

26 Сексуални права: Декларација на МФПР35 Меѓународен пакт за граѓански и политички права, член 2 (1): Државите членки на овој пакт се обврзуваат да гипочитуваат и да им ги гарантираат на сите лица, што се наоѓаат на нивна територија и кои потпаѓаат под нивна надлежност,правата признати од овој пакт, без оглед особено на расата, бојата, полот, јазикот, верата, политичкото или друго мислење,националното или социјалното потекло, имотната состојба, раѓањето или секоја друга околност.
Член 3: Државите членки на овој пакт се обврзуваат да им обезбедат подеднакво право на мажите и на жените да гиуживаат сите граѓански и политички права изнесени во овој пакт.
Член 26: Сите лица се еднакви пред законот и имаат право без никаква дискриминација на подеднаква заштита предзаконот. Во таа смисла, законот мора да ја забранува секоја дискриминација и да им осигура на сите лица подеднаква иуспешна заштита против секоја дискриминација, особено во поглед на расата, бојата, полот, јазикот, верата, политичкотоили друго убедување, националното или социјалното потекло, имотната состојба, раѓањето, или каква било друга состојба.
Комитетот за човекови права ги толкува и ги применува овие одредби и на дискриминацијата заснована врз полот. ВидиКомитет за човекови права, Општ коментар, бр. 18 „Недискриминација”, UN Doc. HRI/GEN/1/Rev.6 at 146, 2003.
Конвенција за елиминација на сите форми на дискриминација против жените, 1979, член 1: Во поглед на целите наоваа конвенција, изразот „дискриминација на жените”, ја означува секоја разлика, исклучување или ограничување во односна полот, што има за последица или цел за да го загрози или оневозможи признавањето, остварувањето или вршењето одстрана на жените на човековите права и основните слободи на политичко, економско, општествено, културно и граѓанскоили на друго поле, без оглед на нивната брачна состојба, врз основа на рамноправност на мажите и жените.
http://newbalkanpolitics.org.mk/OldSite/hrrc/text/O%20N/diskriminacija%20zeni.htm
Види, Committee on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination’s General Recommendation 25, UN Doc A/55/18, 2000.
Исто така, види, UN Economic and Social Council’s Background Paper for the World Conference against Racism, E/CN.4/1999/WG.1/
BP.7 (1999) кој ги разгледува врските меѓу расната дискриминација и сексуално насочената дискриминација.
Конвенција за правата на детето, 1989, член 2 (1): „Државите членки ќе ги почитуваат и обезбедуваат правата наведениво оваа Конвенција за секое дете во својата јурисдикција без никаква дискриминација, без оглед на расата, бојата полот,јазикот, религијата, политичките или други ставови, националното, етничкото или социјалното потекло, сопственоста,инвалидитетот, раѓањето или друг статус на детето, неговите родители или правни старатели.“ (2) „Земјите членки ќе гипреземаат сите соодветни мерки за да обезбедат детето да биде заштитено против сите форми на дискриминација илипротив казна врз основа на статус, активности, искажано мислење или верување на родителите, старателите на детето илина членовите на неговото семејство.“Конвенција за правата на лица со посебни потреби, член 1, 2, 3 и 4; како и посебната забрана на дискриминација вочлен 5: Еднаквост и недискриминација: 1. Земјите членки потврдуваат дека сите луѓе се еднакви пред законот и имаат
право без никаква дискриминација на еднаква заштита и еднаква корист од законот. 2. Земјите членки ќе забранат секаква
дискриминација врз основа на онеспособеност и ќе им гарантираат на лицата со посебни потреби еднаква и ефикасна
правна заштита против дискриминација по сите основи.
Исто така, види член 2 од Конвенцијата за правата на лицата со посебни потреби каде се дефинира „дискриминацијаврз основа на инвалидност“ како разликување, исклучување и ограничување врз основа на инвалидност кои имаат за целили за последица да го намалат или поништат признавањето, уживањето или примената, врз иста основа како кај другите,на сите човекови права и основни слободи на политичко, економско, социјално, културно, граѓанско или друго поле. Тукаспаѓаат сите форми на дискриминација, вклучувајќи го и необезбедувањето на разумно сместување.
36 Посебните извори на превенција од дискриминацијата врз основа на сексуалност и сексуална ориентација можат дасе најдат во одлуката на Комитетот за човекови права на неговата Петта седница Toonen v. Australia. Communication No.
488/1992, U.N. Doc CCPR/C/50/D/488/1992 (1994); http://hrw.org/lgbt/pdf/toonen.pdf. и последователната комуникација изаклучни коментари за земјите од Комитетот за човекови права.
Исто така, види I. Saiz, “Bracketing Sexuality: Human Rights and Sexual Orientation—A Decade of Development at the UN”, 7 (2)Health and Human Rights Quarterly, 49-80, 2004.
За жените, на кои им се оспорува правото на еднаквост и во поглед за верувањата за нивната сексуалност, види Комитетза човекови права, General Comment No. 28 on the interpretation and reach of Article 3 of the ICCPR: “Equality of rights between
men and women”, UN Doc. CCPR/C/21/Rev.1/Add.10 (2000).
37 United Nations, Statement of Common Understanding: The Human Rights Based Approach to Development Cooperation Towards a Common Understanding Among the UN Agencies. UN Inter-Agency Workshop, May, 2003.

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 26

12.06.2009 12:56:41

Сексуални права: Декларација на МФПР 27

38 Види, на пример, Конвенција за елиминација на сите форми на дискриминацијата против жените, член 7: Државите членкиги преземаат сите погодни мерки за отстранување на дискриминацијата на жените во политичкиот и јавниот живот наземјата, а особено се должни да го обезбедат, под еднакви услови како и на мажите, правото на жените: а) да гласаат на ситеизбори и јавни референдуми и да бидат избирани во сите тела што се избираат по пат на јавни избори; б) да учествуваат вокреирањето и спроведувањето на владината политика и да заземаат раководни положби и да ги вршат сите јавни функциина сите нивоа на власт; в) да учествуваат во работата на невладините организации и здруженија што се занимаваат сојавниот и политичкиот живот во земјата.
Ова е натаму разработено од Комитетот на CEDAW, General Recommendation 23 on “Political and Public Life” at its 16th Session
in 1997.
Исто така види Yogyakarta Principle 25: The Right to Participate in Public Life- Yogyakarta Principles on the Application ofInternational Human Rights Law in relation to Sexual Orientation and Gender Identity.
http://www.yogyakartaprinciples.org
39 International Guidelines on HIV-AIDS and Human Rights (2006 consolidated version).Office of the High Commissioner for Human Rights and UNAIDS
http://www.ohchr.org/english/issues/hiv/guidelines.htm
40 Види, Committee on the Convention on the Rights of the Child’s General Comment 4 “Adolescent health and development in thecontext of the Convention on the Rights of the Child” (2003) para 8: Respect for the views of the child: The right to express views
freely and have them duly taken into account (art. 12) is also fundamental in realizing adolescents’ right to health and development.
States parties need to ensure that adolescents are given a genuine chance to express their views freely on all matters affecting them,especially within the family, in school, and in their communities. In order for adolescents to be able safely and properly to exercise
this right, public authorities, parents and other adults working with or for children need to create an environment based on trust,information sharing, the capacity to listen and sound guidance that is conducive for adolescents’ participating equally including indecision-making processes.
41 Во контекст на сексуалната дискриминација и мобилност, види Human Rights Committee’s General Comment 28 on “Equalityof rights between men and women”.
Исто така, види Yogyakarta Principle 22 on the Right to Freedom of Movement, како и International Guidelines on HIV-AIDS and
Human Rights of 2006.
42 Меѓународен пакт за граѓански и политички права, 1966, член 9(1): Секој поединец има право на слобода и набезбедност на својата личност. Никој не може да биде произволно уапсен или притворен. Никој не може да биде лишен одслобода, освен од причина и за согласност со постапка што е предвидена со закон.
43 Меѓународен пакт за граѓански и политички права, 1966, член 7: Никој не може да биде подложен на мачење или насвирепи, нехумани или понижувачки казни или постапки. Особено е забрането некое лице да се подложи на медицинскиили на научен експеримент без негова слободна согласност.
Комитетот против тортура ја примени заштитата од тортура или од свирепо, нечовечко и деградирачко постапување и одсексуалното насилство врз жени во затворите во САД. Conclusions and Recommendations of the Committee against Torture:
United States of America. 2000; UN Doc. A/55/44, paras.175-180, 2000.
Комитетот, исто така, примени заштита од тортура или свирепо, нечовечко и деградирачко постапување и кајзлоупотребените претреси со соблекување и во други практики кои се применуваат кај хомосексуалци или кај лица сонеодреден родов идентитет.
Специјалниот известувач против тортура, исто така, изрази длабока загриженост за примена на сексуално насилство,како и тортура и свиреп, нехуман и деградирачки третман врз лица поради нивниот сексуален и родов идентитет. Види,International Court of Justice Reference Guide pages 106-122. UN Doc. EICN.4/2002/76.
44 Правото на телесен интегритет сé повеќе се користи за опфаќање на гаранциите коишто се потребни за заштита насите лица, а особено на жените, против насилство и друга злоупотреба која доведува до нарушување на здравјето,суверенитетот и слободата поради примена на тортура.
Види, United Nations Fourth World Conference on Women’s Platform for Action (FWCW), Beijing, China: 4-15 September 1995, atpara. 112.
Исто така, види UN Secretary-General’s In-depth Study on All Forms of Violence against Women with regard to its focus on rights
to bodily integrity. UN DOC. A162/122/Add., at para. 277.
45 UN General Assembly Resolution A/Res/S-23/3, para. 69 on the Outcome of the Five-year Review of the Implementation of the

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 27

12.06.2009 12:56:42

28 Сексуални права: Декларација на МФПРBeijing Declaration and Platform for Action at:
http://www.un.org/womenwatch/daw/followup/ress233e.pdf
46 Види Report of the Special Representative of the Secretary-General on the Situation of Human Rights Defenders, E/CN.4/2006/95/
Add.1, March 22, 2006; Special Rapporteur on violence against Women, its causes and consequences; E/CN.4/2005/72/Add. 3,
February 10, 2005, para. 21; Human Rights Committee, Concluding observations: Chile, CCPR/C/79/Add.104, March 30, 1999, para.
20; Report of the Special Rapporteur on extrajudicial executions, E/CN.4/2002/74, January 9, 2002; Report of the Special Rapporteur
on extrajudicial, summary or arbitrary executions, E/CN.4/2001/9, January 11, 2001 and E/CN.4/2001/9/Add.1, January 17, 2001, para.
175.
Исто така, види, International Commission of Jurists, Sexual Orientation and Gender Identity in Human Rights Law, References toJurisprudence and Doctrine of the United Nations Human Rights System, October 2007, at:
http://www.icj.org/news.php3?id_article=4209&lang=en
47 Прашањето јасно се рефлектира во меѓународното право за човекови права, види на пример: Commission on the Status
of Women Resolution 51/2 on Ending Female Genital Mutilation and Resolution 51/3 on Forced Marriage of the Girl Child UN Doc.
E/2007/27-E/CN.6/2007/9; Report of the Special Rapporteur on Violence Against Women: “Cultural practices in the family that are
violent towards women” E/CN.4/2002/83 31 January 2002.
48 International Guidelines on HIV-AIDS and Human Rights, 2006 consolidated version, Office of the UN High Commissioner for
Human Rights and UNAIDS.
at: http://www.ohchr.org/english/issues/hiv/guidelines.htm
Исто така, види “Sex workers in Europe Manifesto” and the “Declaration of the Rights of Sex Workers in Europe”,
http://www.sexworkeurope.org/site/index.php?option=com_content&task=view&id=24&Itemid=201
49 Види International Guidelines on HIV-AIDS and Human Rights, 2006 consolidated version, Office of the High Commissioner for
Human Rights and UNAIDS at: http://www.ohchr.org/english/issues/hiv/guidelines.htm
Исто така, види, Yogyakarta Principle 7.
50 Види, Yogyakarta Principle 5.
51 Commission on Human Rights resolution 1998/52, “The elimination of violence against women”, ESCOR Supp. (No. 3) at 171, UN Doc.
E/CN.4/1998/52 (1998); Report of the Special Rapporteur on Violence against Women, its Causes and Consequences, Ms. Radhika
Coomaraswamy, submitted in accordance with Commission on Human Rights resolution 1997/44. UN Doc E/CN.4/1998/54
За коментари за родово заснованиот прогон на хомосексуалци и лица со неодреден род (трансвестити, транссексуалци) иза азил, види: Report of the Special Rapporteur on extrajudicial executions, E/CN.4/2002/74, January 9, 2002; Report of the Special
Rapporteur on extrajudicial, summary or arbitrary executions, E/CN.4/2001/9, January 11, 2001 and E/CN.4/2001/9/Add.1, January 17,
2001, para. 175.
Исто така, види International Commission of Jurists in: Sexual Orientation and Gender Identity in Human Rights Law, References toJurisprudence and Doctrine of the United Nations Human Rights System, October 2007, pp 177-180; at:
http://www.icj.org/news.php3?id_article=4209&lang=en
52 The United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR), Guidelines on Preventing and Responding to Sexual Violenceagainst Refugees, 1995. www.unhcr.org/publ/PUBL/3b9cc26c4.pdf
Исто така, види, Yogyakarta Principle 23.
53 The United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR), Guidelines on Preventing and Responding to Sexual Violenceagainst Refugees, 1995. www.unhcr.org/publ/PUBL/3b9cc26c4.pdf
Исто така, види, the United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR) Sexual and Gender-Based Violence against
Refugees, Returnees and Internally Displaced Persons: Guidelines for Prevention and Response (2003) and Yogyakarta Principle 23.
54 Меѓународен пакт за граѓански и политички права, член 17: Никој не може да биде предмет на самоволни илинезаконити мешања во неговиот приватен живот, во неговото семејство, во неговиот стан или во неговата преписка, нитуна незаконити повреди нанесени на неговата чест или на неговиот углед.
55 Види WHO, “HIV Status Disclosure to Sexual Partners: Rates, Barriers and Outcomes for Women” (Geneva: WHO, 2004).http://www.
who.int/gender/documents/en/VCTinformationsheet_%5b92%20KB%5d.pdf
Целосен извештај на: http://www.who.int/gender/documents/en/genderdimensions.pdf
56 Yogyakarta Principle 9.
57 Yogyakarta Principle 9.

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 28

12.06.2009 12:56:42

Сексуални права: Декларација на МФПР 29

58 UN Protocol to Prevent, Suppress and Punish Trafficking in Persons, Especially Women and Children, supplementing the United
Nations Convention against Transnational Organized Crime at: http://www.unodc.org/unodc/en/crime_cicp_convention.
html#final
59 Yogyakarta Principle 19.
60 Универзална декларација за човекови права, 1948, член 19: Сeкoj имa прaвo нa слoбoдa нa мислeњe и изрaзувaњe. Oвaпрaвo ja вклучувa и слoбoдaтa дa сe зaстaпувa oдрeдeнo мислeњe бeз никaквo вмeшувaњe и дa сe бaрaaт, дa сe примaaт идa сe дaвaaт инфoрмaции и идeи прeку мeдиумитe и бeз oглeд нa грaницитe.
61 Yogyakarta Principle 19.
62 Универзална декларација за човекови права, член 20: Сeкoj имa прaвo нa слoбoдa нa мирни сoбири и здружувaњe. (2).
Никoj нe мoжe дa бидe принудeн дa члeнувa вo нeкoe здружeниe.
63 Меѓународен пакт за економски, социјални и културни права, член 12 (1): Државите членки од овој пакт го признаваат
правото на секое лице за најдобро физичко и ментално здравје што може да се постигне.
64 Committee on Economic, Social and Cultural Rights’ General Comment 14: The right to the highest attainable standard of health(article 12 of the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights, 2000).
65 IPPF Charter on Sexual and Reproductive Rights at:
http://www.ippf.org/en/Resources/Statements/IPPF+Charter+on+Sexual+and+Reproductive+Rights.htm.
Исто така, види, Yogyakarta Principle 21.
66 Меѓународен пакт за економски, социјални и културни права, член 15 (1): б) Државите членки на овој пакт секому муго признаваат правото...... да се користи со достигањата на науката и со нивната примена.
67 Конвенција за елиминација на сите форми на дискриминација против жените, член 10 (х) Државите членки гипреземаат сите соодветни мерки заради отстранување на дискриминацијата на жените за да им обезбедат еднакви правасо мажите, во поглед на образованието, а посебно да обезбедат рамноправност на мажите и жените: ...(х) достапностна посебните информации од областа на образованието, заради давање помош во обезбедувањето на здравјето иблагосостојбата на семејството, вклучувајќи ги информациите и советите за планирањето на семејството.
68 Види, International Conference on Population and Development, Key Actions for the further Implementation of theProgramme of Action of the International Conference on Population and Development, UN Doc. A/Res/S-21/2, para. 73:
Governments, with the full involvement of young people and with the support of the international community,
should, as a priority, make every effort to implement the Programme of Action in regard to adolescent sexual andreproductive health, in accordance with paragraphs 7.45 and 7.46 of the Programme of Action, and should… Withdue respect for the rights, duties and responsibilities of parents and in a manner consistent with the evolving
capacities of the adolescent and their right to reproductive health education, information and care, and respecting
their cultural values and religious beliefs, ensure that adolescents, both in and out of school, receive the necessary
information, including information on prevention, education, counselling and health services to enable them tomake responsible and informed choices and decisions regarding their sexual and reproductive health needs, inorder, inter alia, to reduce the number of adolescent pregnancies.
www.unfpa.org/icpd/docs/icpd5/resolution/icpd5_eng.pdf
69 IPPF Charter on Sexual and Reproductive Rights, 8.1 at:
http://www.ippf.org/en/Resources/Statements/IPPF+Charter+on+Sexual+and+Reproductive+Rights.htm
70 Yogyakarta Principle 24
71 Конвенција за елиминација на сите форми на дискриминација против жената, член 16(е). Државите членки гипреземаат сите соодветни мерки заради отстранување на дискриминацијата на жените во сите прашања штосе однесуваат на бракот и семејните односи, а особено обезбедуваат, врз основа на рамноправноста на мажитеи жените...... (е) еднакви права слободно и одговорно да одлучуваат за планирањето на семејството, како и даимаат пристап до информациите, образованието и средствата што ќе им овозможат да се користат со овие права.
72 Yogyakarta Principle 28, 29.

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 29

12.06.2009 12:56:42

„ ...сметаме дека принципитеи правата наведени воДекларацијата треба да бидат
основа за сите активности запризнавање и унапредување насексуалното и репродуктивното
здравје во Македонија.“д-р Милена Стевановиќ, Претседател на Х.Е.Р.А.

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 30

12.06.2009 12:56:43„ Најчесто оспоруваните идолго време запоставуваните,сексуалните права, гозаслужуваат нашето вниманиеи приоритет. Време е да гипочитуваме. Време е да сеизбориме за нив. ‘‘Жаклин Шарп, Претседател на МФПРFED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 31

12.06.2009 12:56:44Сексуални права:Декларација на МФПРПечатено во октомври 2008,Меѓународна федерација запланирано родителство
IPPF
4 Newhams Row
London SE1 3UZ
United Kingdom
Тел.: +44 (0)20 7939 8200
Факс: +44 (0)20 7939 8300
email info@ippf.org
web www.ippf.org
На македонски јазик издадено војуни 2009 од Х.Е.Р.А. – Асоцијацијаза здравствена едукација иистражување
Х.Е.Р.А.
Даме Груев 1 - 3/15
1000 Скопје
Тел.: 02/3290395
Факс: 02/3290395
email hera@hera.org.mk
web www.hera.org.mk

FED_SRIDeclaration_EN_ART_lekturiran tekst.indd 32Универзални, меѓусебно
поврзани, меѓусебно зависни инеделливи, сексуалните правасе дел од човековите права. Тиесе збир на права кои постојаносе развиваат и придонесуваатза слободата, еднаквоста идостоинството на сите луѓе.
Сексуални права: декларација на МФПР го изработи панел во којбеа вклучени реномирани меѓународни експерти за сексуално ирепродуктивно здравје, а се заснова врз основните меѓународни
договори за човекови права и други инструменти. Тоа е дополнениена Повелбата на МФПР за сексуални и репродуктивни права и има зацел експлицитно да ги определи сексуалните права и да ја поддржи
инклузивната визија за сексуалноста.
Декларацијата е скапоцена алатка која претставува поддршка наработата на сите организации, активисти, истражувачи, креатори наполитики и лица кои донесуваат одлуки вклучени во промовирањеи обезбедување на човекови права. Со заедничка работа ќе можемеда ја оствариме нашата заедничка визија за свет во кој се почитуваат,заштитуваат и унапредуваат правата за сите луѓе.

12.06.2009 12:56:48