KiTAB-ı MUKADDES
Kretschmer v. dğr.) , Wien 1986, ll, 607 -609; Reprint of Studies on the Ottoman Cartographers
PiriRe 'is (d. 1554)and 1-:fağğiA/:ımad (d. about1560) (ed. Fuat Sezgin), Frankfurt 1992; Günsel
Renda, "Representations ofTowns in Ottoman
Sea Charts of the Sixteenth Century and Their
Relation to Mediterranean Cartography", Recontres de L'ecole du Louvre Soliman Le Magni{ique et son temps (ed. G. Veinstein). Paris
1992, s. 280-282; J . M. Rogers, "Itineraries andTown Views in Ottoman Histories", The History o{Cartography, 11/1, Cartography in theTraditional lslamic and South Asian Societies(ed . ). B. Harley - D. Woodward), Chicago- London 1992, s. 231-234; S. Soucek, "Islamic Charting in the Mediterranean", a.e. , s. 272-279;
a.mlf., Piri Reis and Turkish Mapmaking a{terColumbus: The Khalili Portolan Atlas, Oxford
1996; a.mlf., "'funisia in the Kitab-i Bahriye by
Piri Reis", Ar. O tt., V ( 1973). s. 129-296; KemalÖzdemir, Piri Reis, İstanbul 1994, tür. yer.; MineE. Özen, Piri Reis and His Char ts (ed . N. Refioğ­lu). İstanbul 1998, s. 20-22; D. Loupis, "Ottoman Nautical Charting and Miniature Painting:Technology and Aesthetics" , M. Uğur DermanArmağanı: Altmışbeşinci Yaşı Münasebetiyle

Sunulmuş Tebliğler, İstanbul2000, s. 382-383,388-390; Hüseyin Gazi Yurdaydın, "Kitab-ı Bahriyye'nin Telifı Meselesi", DTCFD, X/1-2 ( 1952),
s. 143- 146; a.mlf .. "Muradl ve Eserleri", TTKBelleten, XXVII/1 07 ( 1963). s. 453-466; CengizOrhonlu, "XVIII. Yüzyılda Osmanlılarda Coğraf­ya ve Bartınlı İbrahim Harndi'nin Atlası", TD,XIV/19 ( 1964). s. 129; a.mlf .. "Hint Kapdanlığıve Pir! Reis", TTK Be ILeten, XXXIV/134 ( 1970).
s . 235-254; E. H. van de Waal, "Manuscript
Maps in the Topkapı Saray Library, Istanbul",lmago Mundi, sy. 23, Berlin 1969, s. 83-84; A.
Bausani. "L' Italia ne! Kitab-ı Bahriyye di PiriReis" , IL Veltro, XXII/2-4 , Roma 1979, s. 173196; R. Mantran. "La description des côtesmediterraneennes de la France dans le Kitab-ıBahriyye de Piri Reis" , Reuue de L'occident
musulman et de La Mediterranee, sy. 39, Aixen-Provence 1985, s. 69-78; İdris Bostan, " Pir!
Reis'ih Kitab-ı Bahriye'sinde Bulunan ıersane-i
Amire Planlan", STAD, 1/2 (I 988). s. 67 -68; Th.
D. Goodrich, "Old Maps in the Library of Topkapı Palace in Istanbul", lmago Mundi, sy. 45(1993). s . 125-126, 132; a.mlf., "Supplemental
Maps in the Kitab-ı Bahriyye of Piri Re is",Ar.Ott., XIII (1994), s. 117-141; Fuad Ezgü, "PIr! Reis" , iA, IX, 561-563.

lt.l

FiKRET SARICAOGLUKiTAB-ı DİYARBEKRİYYE( 4-!_A_,4~ yW")Ebu Bekr-i Tihrani'nin(ö. 882/14 77'den sonra)

L

Akkoyunlular'a dair Farsça eseri.

~Ebu Bekr-i Tihranı hakkındaki bilgiler
Kitab-ı Diyarbekriyye'deki kayıtlara da-yanmaktadır. Bu kayıtlardan onun isfa-han köylerinden 1ihran'da doğduğu, 849(1445) yılı civarında isfahan'da bulunduğuve bu şehrin ileri gelenleriyle yakın ilişkiiçinde olduğu anlaşılmaktadır. 1469'da

Akkoyunlu Hükümdan Uzun Hasan'ın hizmetine giren ve münşl olarak çeşitli mektup ve antlaşma metinlerini kaleme alan
1ihranl'nin vefat tarihi belli değildir. UzunHasan'ın ölümü sırasında hayatta olduğu bilindiğine göre882'den (1477) sonravefat etmiş olmalıdır.
Müellif, Akkoyunlu Devleti tarihinin enönemli kaynağı olan Kitab -ı Diyarbekriyye'nin mukaddimesinde, hem kendi
lakabının hem de Uzun Hasan ' ın memleketi olan bölgenin isminin ikinci kelimesinin Bekr olmasından dolayı eserine bu
adı koyduğunu ve bu adın güzel bir rastlantıyla ebced hesabına göre o layların çoğunun yazıldığı 875 (1470) yılını gösterdiğini belirtmektedir. Ancak eserin günümüze ulaşan nüshasının önemli bir kısmı
bu tarihten sonra yazılmış ve eser Uzun
Hasan ' ın ölümünün ardından tamamlanmıştır. Ebu Bekr-i 1ihranl herkesin beğe­neceği bir tarih kitabı yazmayı düşündü­ğünü, fakat bazı engeller yüzünden bu
arzusunu yerine getiremediğini , bunun
gerçekleşmesini sağlayacak bir hükümdarın gelmesini beklediğini ve Uzun Hasan ' ın teşvikiyle eserini kaleme aldığınısöylemektedir.

İran tarihi hakkında değerli bir kaynaktır.
Eserden Akkoyunlu ve Karakoyunlu devletlerinin askeri ve mülki müesseseleri,adı geçen devletlerin dayandıkları Türkmen illerinin (ulus) teşkilatları , Doğu ve
Güneydoğu Anadolu'nun siyasi ve etnik
durumu hakkında da önemli bilgiler edinilmektedir.
Hasan-ı Rumlu, Gaffarl, Müneccimbaşıve iskender Bey gibi tarihçiler tarafından
kaynak olarak kullanılan Kitab-ı Diyarbekriyye'nin günümüze sadece eksik bir
nüshası ulaşmıştır. Bu nüsha Necati Lugal ve Faruk Sümer tarafından önsöz,giriş , çeşitli açıklama ve notlarla iki cüz
halinde yayımianmış (Ankara 1962-1964,1993). daha sonra Tahran'da tek cilt olarak neşredilmiştir ( 1356 hş . ). Eser Mehmet Demirdağ tarafından Türkçe'ye çev-Eserde girişten sonra Uzun Hasan'dan
Adem peygambere ulaşan bir soy kütüğüverilmekte. daha sonra Kara Yülük Osman Bey ile oğul ve torunlarına dair haberler gelmekte, böylece Akkoyunlu tarihi başlamaktadır. Uzun Hasan'ın 861 'de(1457) Cihan Şah'ın kumandanı Rüstem
oğlu Tarhan'ı yenmesi olayı ile eserin birinci kısmı sona ermektedir. ikinci kısmın

KİTAB-ı MUKADDES( 1,)"~ yW")başlarında Çağatay hükümdarlarıyla

Karakoyunlu Cihan Şah Mirza hakkındaönemli bilgilere yer verildikten sonra
Uzun Hasan devrine dönülmüş, onun Gürcistan seferi, Trabzon'a yürümesinden
dolayı Fatih Sultan Mehmed'le çekişınesigibi olaylar hakkında bilgi verilmiş. fakat
Uzun Hasan'ın zaferlerini anlatmak içinkaleme alındığından onun yenilgisiyle sonuçlanan Otlukbeli Savaşı'ndan söz edilmemiştir. Müellif, son bölüm dışında eserini gözlemlerine ve d uyumlarına dayanarak yazmıştır. Hatta eserde bazı kuwetli işaretlerden hareketle Akkoyunlular'aait haberlerin önemli bir kısmının bizzat
Uzun Hasan tarafından kendisine anlatıldığı söylenebilir.
Kitab -ı Diyarbekriyye, Akkoyunlu
Devleti'nin yanı sıra, hiçbir resmi vekayi'namesi olmayan Karakoyunlu Devleti içinde önemli bir kaynak olduğu gibi Şah­ruh'un ölümünden Hüseyin Baykara'nınölümüne kadar gelen Timurlular tarihi ve

rilmiştir (İstanbul1999)BİBLİYOGRAFYA :Ebü Bekr-i Tihranl, Kitab-ı Diyarbakriyye(nşr. Necati Lugal- Faruk Sümer). Ankara 1962-64, Giriş, ı , s. VII-xXIV, 8; II, s . VII-Xl; ReşehatTercümesi, s. 255; Rıza Rızazade-i Lengerüdl.
"Ebu Bekr-i Tihranl" , DMBi, V, 256-258.

Iii

LFARUK SüMER

Ahd-i Atik ile Ahd-i Cedid'den oluşanhıristiyan kutsal kitabı.

~Kitab-ı Mukaddes, hıristiyanların dini
alanda otorite kabul ettikleri, yahudilerin
kutsal kitabını da kapsayan yazılar koleksiyonuna verdikleri isimdir. Batı dillerinde
Kitab -ı Mukaddes'in karşılığı Bible (Sibel)
kelimesidir. ilk asırlarda Yunanca'yı kullanan kilise, bu dildeki biblionun (kitap)çoğul şekli olan bibliayı kutsal saydığı yazıların tamamını ifade etmek için kullanmıştır. Kilise Latince'yi benimsediğinde
biblia tekil ve dişi! bir kelime sayılmış , buna "insan hayatına yön verecek kuralları
ihtiva eden en mükemmel kitap" anlamı
yüklenerek kullanımı sürdürülmüştür. Latince'den günümüz Batı dillerine geçen
kelime, yaklaşık 400 yılından itibaren hı­
ristiyan kutsal kitabının adı olarak varlığı­nı devam ettirmektedir (DB, 1/2, s. 1776;/DB, I, 407; Bauer, s. 141 ). Bible kelimesini
terim anlamında ilk kullananlar hıristi­
yanlar olduğu için herhangi bir niteleme
sıfatı olmaksızın tek başına kullanıldığın­da Ahd-i Atik ve Ahd-i Cedld'den oluşanhıristiyan kutsal kitabını ifade eder.
Kitab-ı Mukaddes'in ilk bölümünü yahudi k•Jtsal. kitabı olan Ahd-i Atik teşkil75

KiTAB-ı MUKADDES

etmektedir. Yahudiler, Ahd-i Atik'in orüinal dili olan İbranice nüshasını (The JewishBible, The Hebrew Bible, Tanakh), hıristi­
yanlar ise milattan önce 111-1. yüzyıllardayapılan Yunanca tercümeyi (The GreekBi bl e. The Septuagint, LXX) esas kabul
etmektedir, ancak bu iki nüsha arasında
farklar vardır. Ah d-i Atlk'in, Greko- Romen dünyasında yaşayan ve Yunanca konuşan yahudiler için yapılan ve hıristiyan- .
larca benimsenen Yunanca tercümesi İb­
ranice Ahd-i Atik'teki kitapların dışındaonda olmayan çeşitli kitap veya bölümler
de ihtiva etmektedir; bunlar Katalikler
tarafından kutsal sayılırken yahudiler veProtestanlar bu inancı paylaşmaz. Kitab-ı
Mukaddes'in sadece hıristiyanlara aitolup yahudilerce kabul edilmeyen ikinci
bölümüne Ahd-i Cedid denilmektedir.
Yirmi yedi kitap veya bölümden oluşanAhd-i Cedid Yunan dilinde yazılmıştır.
Ahd-i Atik ve Ahd-i Cedid'in papalığıngörevlendirdiği Saint Jerome tarafındanLatince çevirisi yapılmıştır. "Vulgate"(yaygın nüsha) ismi verilen bu Latince
tercüme, Trent Konsili'nin dördüncü celsesinde(8 Nisan ı 546) Roma Katalik kilisesinin yegane makbul ve muteber nüshası olarak kabul edilmiştir. Bu nüshada,yahudilerin otuz dokuz kitap veya bölüm-Kitab-ı Mukaddes'in Arapça tercümesinin ic kapağı (Beyrut1901)

ı.Ş\{- .)..~ \ .)..ı,.\ 1·-~-::_<:~~\.)..r\1_,-- - - - - - - -- - - --J_,\u.,:\(n,., 1\'IA~,}...A-.) rc _~-~\:..:.ıfo ~-r-.? ....;_}....
J0} t".!J-"-J'J.>J'.f~· l ,ji!,J< ıtıı .
)J~t) r;;J:. JJ~_,\ "'!)'-i u..W_)• ıS-<_r. J:-:ı ı~}~;\ J)...,._.

"lııbfe ' ii;i ;d· fı,den oluşan Ahd-i Atik listesine ilaveten
yedi kitap daha vardır. Katalikler "deuterocanonique" dedikleri bu kitapları kutsal
kabul ederken yahudilerin yanında Protestanlar da bunları apokrif sayıp reddetmektedir.
İlk dönemlerden başlayarak Kitab-ı Mukaddes pek çok dile çevrilmiştir. Ahd-i Atikönce Aramice'ye(Targumim) ve Yunanca'ya (Septuaginta) , daha sonra Yunanca yazılmış olan Ahd-i Cedid'le birlikte Latince'ye (Vulgate). Süryanice'ye (Peşitta) vediğer dillere tercüme edilmiştir. Arap yarımadasındaki yahudiler İbranice Kitab-ıMukaddes'i, hıristiyanlar ise Süryaniceveya Grekçe Kitab-ı Mukaddes'i kullanı­yorlardı. İslam'ın ilk dönemlerinde Kitab-ı
Mukaddes'in bazı bölümlerinin Arapça'ya çevrilmiş olması ihtimalinden söz edilmektedir; ancak ilk yazılı çeviri İslam 'ınyayılmasına paralel olarak daha sonra yapılmıştır. Kitab-ı Mukaddes'in İbranice,Grekçe, Samirice, Süryanice, Kobtça ve
Latince'den Arapça'ya yapılmış tercümelerine dair bazı yazmalar mevcuttur.
Ahd-i Atik'i Huneyn b. İshak'ın (ö. 260/873) Grekçe'den, Said b. Yusuf el-Peyyumi'nin (ö . 942) İbranice'den Arapça'yaçevirdiği bilinmektedir.
Kitab-ı Mukaddes'in tamamının ilk ingilizce tercümesi 13BZ'de (!DB, IV, 760).
ilk Türkçe tercümesi Ali Ufki Bey tarafın­
dan 1666'da yapılmıştır. Türkçe tercüme,
Protestan Kitab-ı Mukaddesi'ni esas aldı­ğı için gerek ihtiva ettiği kitaplar gerekseonların sıralaması buna göredir ve Katalikler'in kabul ettiği "deuterocanonique"kitaplarla çeşitli ilaveler burada yer almamaktadır. Hıristiyanlar Kitab-ı Mukaddes'in ilahi vahiy ve ilham altında yazıldı~ ·ğını, orüinal ve otantik olarak muhafaza
edildiğini, dini alanda otorite olduğunukabul etmektedir. Kur'an'da Hz. İsa'nın
Tevrat'ı tasdik ettiği ve kendisine hi dayetve nur kaynağı olan İncil'in verildiği bildirilmekte, hıristiyan kutsal kitabıyla ilgilibaşka bilgi veriimemektedir (bk. AHD-iCEDID; İNCiL).
BİBLİYOGRAFYA :H. Lesetre, "Bible", DB, I/2, s. 1776; F. W.
Beare. "Bible", /DB, I, 407; IV, 760; E. P. Blair.
Abingdon Bible Handbook, Nashville 1975, s.
17 -28; W. Bauer. A Greek-English Lexicon of

the New Testament and Other Early ChristianLiterature, Chicago 1979, s. 141; N. M. Sarna,"Biblical Literature", ER, Il, 152-172; R. F. Collins, "Biblical Literature", a.e., Il, 182-202; J. M.

O'brien. "Biblical Literature: Hebrew Scriptures",
The Ox{ord Encyclopedia of Archaeology, NewYork 1997, I, 319-322;L. M. White, "BiblicalLiterature: New Testament", a.e., I, 322-324.

li] ÖMER FARUK HARMAN
76Binaların iç ve dış duvarlarında
mermer, taş, ahşap, çini, maden gibimaddeler üzerine oymak
veya kabartmak suretiyle işlenmiş yazı.

L~Genellikle dini, sivil ve askeri binalarınbelirli yerlerine özenle işlenen kitabe, verdiği bilgilerle ve yapının estetiğini tamamlayan dekoratif bir unsur olmasıyla önemtaşıyan bir mimari elemandır. Çoğunluk­la giriş kapıları üzerinde yer alan ve eserin kimin tarafından ne zaman yapıldığınıbildirene "tarih kitabesi", tamiri hakkın­da bilgi verene "tamir kitabesi" denilir;
kemerleri e iç kapılar üstünde yazılı olanlara da "kitabe levhası" adı verilir. Ayrıcayapının iç ve dış duvarlarında bulunan yazılar, okçulukta atılan okun düştüğü yeredikilen nişan taşı ile (menzil taşı) mezar,menzil ve mesafe taşlarına işlenmiş yazılar da kitabe sayılır.
Medeniyet ve sanat tarihi araştırma­larında olduğu kadar dil ve tarih çalışma­ları için de önemli kaynak ve belge niteliği taşıyan kitabelere dair ilk ilmi araştır­malar Batılı ilim adamları tarafından XVII.
yüzyılın sonlarında başlatılmıştır. Zamanla gelişen paleografi ilminin metotları ileeski Yunan ve Latin dillerinde yazılmışkitabeler çözülmüş ve değerlendirilmiş­tir. Bir müddet sonrada kitabeleri kendine ait disiplin ve metotlarla tesbit eden,çözen, yorumlayan, eleştiren araştırma­lar "epigrafi" (epigraphy, inscription, ilm-ikitabet) adıyla müstakil bir bilim dalı ha-31 !651-52) yılına ait lbn Hayr' ın mezar tası kitabesi