HiNDiSTAN
rada ikamet edenlerin Şeyh Feyzullah elH indi'yi kendi velileri olarak benimsedikleri ve kabrine sahip çıktıkları gözlenmektedir.
BİBLİYOGRAFYA :Bandırmalızade, Mecmüa-i Tekaya, İstanbul

1307, s. 5; Ayvansarayl, Hadika tü '1-cevami', ı ,219; Asitane Tekkeleri, s. 3; Hammer, HEO,XVIII, 50; Küçük Abdal. Vilayetname-i Şah, Ankara Cebeci İl Halk Ktp., nr. 495, vr. 96; Bab-ı
Alf Nezareti Umür- ı Dahiliyye/Sicil Nüfus idare-i Umümiyyesi/Dersaadet ve Bilad-ı Selase
1'/üfüs-ı Millisine Mahsus istatistik Cedvelidir,İstanbul1301, s. 50; Mecmüa-i Cevami', I, 110111; 1328 Senesi istanbul Beldesi ih sa iyy at
Mecmuası, İstanbul 1329, s. 19; W. Ivanov. Concise Descriptive Catalogue of the Persian Manuscrip ts in the Calleetion of the Asiatic Society of Bengale, Calcutta 1924, s. 765-766; J. P.
Brown. Th e Dervish es or Oriental Spiritualism,
London 1927, s. 371; Storey, Persian Literature, I, 1066; Tahsin Öz, istanbul Cami/eri, Ankara 1962, 1, 71; Ayverdi, Osmanlı Mi'marisi lll, s.
418; Konyalı, Üsküdar Tarihi, I, 59, 419; ZakirŞükrü, Mecmüa-i Tekaya (Tayşl). s. 77; Fatih
Camileri ve Diğer Tarihi Eserler (haz. Fatih
Müftülüğü). istanbul 1991, s. 127, 280; Mustafa Özdamar. Dersaadet Dergahları, istanbul
1994, s. 82; Hikmet Bayur. "Maysor Sultanı Tipu ile Osmanlı Padişahlarından ı. Abdülhamidve lll. Selim Arası ndaki Mektuplaşma", TTK
Belleten, Xll/47 (1948). s. 617-654; Kası m Kufralı, "Molla ilahi ve Kendisinden Sonraki Nakş­bendlye Muhiti", TDED, 111/1-2(1949). s. 130131; Zafer Hasan Aybek, "Hindller Tekkesi", Hayat Tarih Mecmuası, Xll/7 (ı 977). s. 96; Atilla Çetin," İstanbul'daki Tekke, Zaviye ve Hankahlar Hakkında ı 199 ( 1784) Tarihli Önemli
Bir Vesika", VD, XIII (ı 98ı). s. 585; Hatice Aynur. "Saliha Sultan'ın Düğün Töreni ve Şenlik­leri", n; Xl/61 ( ı989). s. 36; T. Zarcone. "Histoire et croyances des derviches turkestanais
etindiensa Istanbul", Anatolia Modema: Yeni Anadolu, ll, Paris 1991, s. 172-181; a.mlf.,"Hindller 'Itkkesi", DBİst.A, IV, 74-75; Ekrem
Işın- ömer 1\ığrul inançer. "Nakşibendilik", a.e.,VI, 32, 39.

Iii M.

ıyük kısmının devasa boyutlarda (kuzeygüney 32 14 km., doğu-batı 2977 km.) bir
yarımada olmasından dolayı "subcontinent" (bir kıtanın coğrafi bağımsızlığı bulunan büyük parçası jyarı kıtaj; coğrafya
literatüründe subcontinent denilince akla Hindistan gelir) terimiyle nitelenen geniş topraklar üzerinde kurulmuş yirmi iki
eyaletle (federe devlet) birlik toprağı (union
territory) statüsünde dokuz bölgenin birleşmesinden meydana gelen federal yapılı bir cumhuriyettir. Hintçe adı BharatVarşa, Birleşmiş Milletler tarafından kullanılan resmi adı Republic of lndia olup
kısaca Union of lndia (lndian Union) adıyla
da anılır; başşehri 1934'ten beri Yeni Del-hi' dir.
Birliği oluşturan her eyaletin ayrı bir hükümeti ye parlamentosu vardır; hükümetin başında parlamentonun tayin ettiği
bir vali bulunur. Eyaletler adalet, eğitim ,sağlık ve iç güvenlikle ilgili konularda ve
ayrıca 1947 anayasasında belirtilmiş diğer bazı alanlarda özerktir ve yasama yetkisine sahiptir. Fakat savunma, dış siyaset ve ekonomik planlama gibi konularmerkezi hükümetle birlikte belirlenir. Eyaletlerin bazıları orta büyüklükte bir ülkekadar geniş ve kalabalıktır. And ra Pradeş
(276.814 km'/53.5 milyon), Batı Bengal(88.000 km 2 154.5 milyon) ve Maharaştra
(307.000 km ' /62.7 milyon) bunların baş­lıcalarıdır; bazı eyaletler ise küçüktür
(Pencap 50.362 km 2 / 16.7 milyon. Tripuraı 0.400 km' 1 2 milyon, Goa 3700 km 2 1 ımilyon).
Kara sınırlarının uzunluğu 15.000 kilometreyi geçen Hindistan kuzeybatıda Pakistan. kuzeyde Çin, Tibet, Nepal, Butanve doğuda Bengladeş ile komşudur; güneyde Palk Bağazı ve Mannar körfeziyle
Sri Lanka'dan ayrılır. Adı geçen boğaz ve
körfez arasında adeta sıçrama taşları gibi diziimiş "Adem Köprüsü" adaları ile
güneybatı kıyıları açıklarındaki Lakkadiv(Lakshadweep) adaları ve doğu kıyılarından
·1200 -1 SOO km. uzaklıkta bulunan Bengal
körfezi n deki Andaman ve Ni ko bar adaları da ülke sınırları içindedir.
Çok hareketli. çok önemli deniz. kara,
hava yolları üzerinde yer alan Hindistan
aynı zamanda bütün dünyanın toprakları en geniş (dünyada yed inci) ve en kalabalık (Çin'den sonra ikinci) ülkelerinden
biridir. Yüzölçümü, Cammü-Keşmir'in
Hindistan'abağlı olan kesimi ve 1974'tenberi üye eyalet statüsündeki Sikkim'le(7096 km 2 ) birlikte 3.287.363 km 2 , nüfusu 843.9 milyondur ( 1991 say ımı). Toplam yüzölçümü 222.236 km 2 olan Cam-

BAHA TANMAN

HİNDİSTAN-,

Güney Asya' da ülke.
I. FiZİKİ ve BEŞERI COGRAFYAIl. ORTAÇAG MÜSLÜMANCOGRAFYACILARINA GÖRE
HİNDİSTAN

III. TARİH

IV. OSMANLI - HİNDİSTAN İLİŞKİLERi
V. DİNVI. HİNDİSTAN'DA
İSlAM ARAŞTIRMALARI

L

VII. HiNT - İSlAM SANATI_ıUman deniziyle Bengal körfezi arasında, kuzeyde Himalaya sıradağlarından
güneyde Hint Okyanusu'na doğru giderek
daralan bir üçgen biçiminde uzanır. Bü-·-- ------r-- H

250

i .N

SOO km.

v,

Hindistan69

HiNDiSTAN
mG - Keşmir Hindistan (ı O1.283 km'), Pakistan (78 .218 km ') ve Çin (42.735 km')arasında fiilen bölüşülmüş durumdadır.
Hindistan yarı kıtası toprakları, baharat ve ipek yolları üzerinde kıymetli taş.
kereste ve madeniere sahip olması sebebiyle Avrupalı tüccar ve kaşif denizcilerinulaşmak için yollar aradıkları esrarlı. zengin ve şaşaalı masallar ülkesi Hint diyarı­nın özünü meydana getirir. Çok uzun ve
karmaşık tarihi boyunca siyasi bakımdan
Babürlüler ve İngiliz hakimiyeti dönemleri hariç genellikle,parçalanmış bir manzara gösteren bu geniş topraklar bugün
Hindistan, Pakistan, Bengladeş. Myanmar ve Sri Lanka arasında paylaşılmış durumdadır. Bu bölüşmede tabii kaynaklar
bakımından en zengin ve sanayi bakımın­dan en gelişm iş bölgelerle nüfusun büyük kısmı (yaklaşık% 66) Hindistan Cumhuriyeti'nin payına düşmüştür.
I. FiZİKI ve BEŞERI COGRAFYA

Hindistanjeolojik bakımdan en yaşlı yerkabuğu parçalarından en genç kıvrımlı
yapılara.jeomorfo loji bakımından da fark-lı yapısal karakterleri sergileyen hemen

bütün yer şekillerine sahiptir. Bunun la
beraber ülke yapı ve yüzey şekilleri bakı­
mından üç büyük ana birime ayrılabilir.
Bunların ilki, ülkenin güney kesiminde
yeryüzünün en yaşlı parçalarından olan
Gondvana kıtasının bir kısmı iken 130
milyon yıl kadar önce kırılarak ondan ayrılıp kuzeydoğuya doğru ilerleyen ve ensonunda bugünkü mevkiine ulaşan kabaca üçgen biçimli Dekken yarımadasıd ır.
Kristalin şistlerle diğer metamorfik kayalardan oluşan, kuzeybatı kesiminde bu eski kayaları örtmüş mezozoyikyaşlı kalın(yer yer 3000 m. kalınlıkta) bir bazalt örtüsüyle kaplı olan Dekken genelde bir platoözelliği gösterir. Çoğu yeri 500-1000 m .
yükseltisindeki bu platonun kenarları dabasamaklar halinde doğuda Doğu Gatdağları ile yer yer bataklık deltalarla kaplı Koromandel kıyı larına. batıda ise dahayüksek Batı Gat dağları ile (en yüksek d ocruğu Anai Mudi [ 2695 m. J) Malabar kıyıla­rına inilir. Uman denizine ulaşan Narmada ve Tapti nehirleri dışında arazinin genel meylini takip ederek çoğu batıdan doğuya doğru Bengal körfezine yönelen Godava ri ve Krişna gibi akarsu vadileriyle
yarılmış bulunan Dekken platosunun yüzeydeki en geniş alanı, devri yağışlı bölgeleri karakterize eden yer şekilleri ve toprak türleri kaplar.
İkinci birimi. ülkenin kuzeyinde boyu
2500 kilometreyi aş kın bir yay halinde

70

uzanan Himalayalar oluşturur. Üzerinde
8000 metreden yüksek on dört kadar doruğun bulunduğu bu sıradağların Hindistan sınırları içindeki en yüksek yeri Nepal -Sikkim s ınırına rast! ayan Kangchenjunga d oruğu dur (8585 m.). Paralel sıra­
lardan meydana gelen ve batıda Karakurum dağlarının bir kesimini de içine alarak 250-300 km. genişliğe ulaşan bu dağ­lık alan, ikinci zamanın Trias devrinden
bu yana geçen yaklaşık 200 milyon yıllık
süre içinde, kuzeye doğru ilerleyen Dekken ile Asya arasındaki bir çizgi boyunca
giderek daralan karmaşık kütlenin sıkı­
şıp kıvrılmasıyla ortaya çıkmıştır. Himalayalar buzulları. karları ve bol yağışları ile,ülkenin can damarı durumundaki büyük
akarsuların kaynak ve beslenme alanı olarak Hindistan'ın hayatında çok büyük rol
oynar.

bölgesini oluşturur. Ovanın Bengal körfezi kıyıları, burada birleşen Brahmaputra
ve Ganj nehirlerinin birçok ağız koliarına
ayrılarak denize ulaştıkları, bataklıklarlakaplı büyük bir deltadır; bu deltanın hemen hemen yarısı da Bengladeş'e aittir.
İndus gibi Ganj da Himalayalar'dan doğa­rak eriyen kar ve buzul suları ve musonyağmurları ile beslenir. Ganj nehrinin ortalama saniyede 15.000 m 3 olan debisi
kabarma zamanında 75.000 m 3 'e çıkar.
kurak mevsimde ise 8000 m 3 'e iner. Buna karşılık buzul ve kar suları ile daha çok
beslenen Brahmaputra çekik zamanındadahi Ganj' dan yaklaşık iki kat fazla su geçirir. Ganj ve Brahmaputra bazı yıllardaçok büyük taşkınlara yol açar ve özellikle
bütün delta su ile kaplanır.

Üçüncü birimi. Himalayalar ile Dekken
platosu arasında yer alan ve birbirinden
Pencap eşiği adı verilen daha yüksek bir
kesimle ayrılan İn dus ve Ganj ovaları meydana getirir. Yükseltisi hiçbir yerde 300
metreyi aşmayan bu alüviyal düzlükterin
Dekken platosundan Aravalli dağları ile
ayrılan güneybatı kesimi Thar çölü ile kaplı dır. Buna karşılık aynı düzlükterin kuzeybatıdan güneydoğuya doğru Ganj nehrive kolları boyunca çok hafif bir meyille alçalan ve genişliği 300 kilometreyi aşandoğu kesimi Hindistan'ın en verimli ve en
kalabalık. en büyük şehirlerinin yer aldığı

belirlemede başlıca rolü bir yandan ülkenin coğrafi konumu ve büyük boyutları.
bir yandan da yükselti, bakı ve denizden
uzaklık gibi etkenlerle muson rüzgarları
oynar. Ülkenin yaklaşık olarak 25° paralelinin güneyinde kalan kısmı sıcak iklimlerkuşağına girer. Bu kesimde yer alan bölgelerde en soğuk ayın ortalaması bile 18
derecenin üzerindedir. Yağış miktarı, yağış rejimi ve ayrıca sıcaklığın yıl içindeki
seyrini belirleyen en önemli faktör muson rüzgarlarıdır. Esasen ülke. bütünüyle mevsimlik yön değişt i ren ve adını buözelliğinden alan (Fr. mousson, ing. monsoon <Ar. mevsim) bu rüzgar sisteminin
etkisindedir. Bundan dolayı genel olarak
en yağışlı mevsim rüzgar ların Hint Okyanusu'ndan karaya doğru est iği yaz. en
kurak mevsim de rüzgarların karadan denize doğru estiğ i kıştır. Buna bağlı olarak
Thar çölünde 100 milimetrenin altında
olan yı llık yağış tutarı Him alayalar'ın yamaçlarında 11.000 milimetreyi geçer. Yağışlı mevsiminin süresi de konuma ve diğer şartlara bağlı olarak on bir ayla (güneybatıda Kerala) bir iki ay arasında değişir. En yüksek ortalama aylık sıcaklık
genellikle yaz musanlarının henüz başla­madığı döneme (mayıs) rastlar. İklim unsurlarındaki farklılaşmalara bağlı olarakülkede baz ı bölgesel iklim tipleri ayırt
edilebilir. Bunların başlıcaları, ülkenin güney ve güneybatı kıyı bölgelerinde hüküm
süren her mevsimi yağışlı tropikal iklim.
Dekken'in büyük kısmında görülen yazıyağışlı sıcak muson iklimi, Ganj ovasınınorta kesimlerindeki yazı yağışlı ılımanmuson iklimi, Aravalli dağları ve İndus
nehri arasındaki yarı kurak step iklimi ve
Thar bölgesindeki çöl iklimidir. Dağlık

Himalaya dağlarından bir görünüş

Hindistan'da iklim elemanlarını, bunların rejimini ve dolayısıyla iklim tipleriniHİNDİSTAN

alanlarda yükseltiye bağlı olarak iklim tipleri daha da çeşitlenir. Mesela Keşmir'deve Himalaya vadilerinde kışı soğuk ve karlı, yazları ise oldukça sıcak ılıman bir iklimle karşılaşılır.
Bitki örtüsü çok zengin olan ülkenin sı­
nırları içinde tesbit edilebilmiş tür sayısı

20.000 dolayındadır. Başlıca bitki formasyonlarının fizyanamik ve fizyolojik özellik-

leri esas itibariyle bölgesel iklim farkları­nı yansıtır. Hemen hemen bütün yıl boyunca yağış alan güney ve güneybatı kıyı
kesimlerinde daima yeşil olan yağmur orman ları gelişmiştir. Bu kesimin dağlık
alanlarında tik ve sandal gibi kerestesi
çok kıymetli ağaçlar içeren ormanlar yer
alır. Dekken'in orta yağışlı (500-800 mm.)iç kesimlerinde en yaygın bitki örtüsü kuru ormanlar, savan tipi yüksek ot toplulukları ve bambulardır. Biraz daha yağışlı
bölgelerde tropikal ve subtropikal muson
ormanları ile karşılaşılır. Doğu kıyılarınınbataklık ke simleriyle Ganj deltasındamangrove formasyonları geniş yer kaplar.
Himalaya yamaçlarında ise eteklerde baş­layan sık ormanlarda yükseklere doğru
çıkıldıkça orman altı güllerinin (rhododendronlar) yaygın olarak görüldüğü yayvan
yapraklı orman (huş, akçaağaç, kızılağaç
vb.). daha yükseklerde de iğne yapraklı
orman katları yer alır. Buna karşılık Pencap kuru ormanlarla, Thar çölüne komşu
alanlar ise steplerle kaplıdır.
Hindistan'ı aşırı kalabalık ve aynı zamanda hızla artan bir nüfus karakterizeeder. 1901 'de 238 milyon olan ülke nüfusu, 1960'ta 360 milyonu, 1981 'de 685
milyonu aşmış, 1991 nüfus sayımında ise
844 milyonu bulmuştur. Doğum kontrolü uygulanmasına rağmen 1950'li yıllardabi nde 30 dolayında olan nüfus artış oranı
1980'den sonra ancak binde 21 dalayına
indirilebilmiştir. Hızlı nüfus artışının baş­lıca sebebi, ölüm oranının giderek azalmasına karşılık doğum oranının hala yüksek seviyede kalmasıdır. Bu artış hızı ileülke nüfusunun2000 yılında 1 milyarı bulacağı, XXI. yüzyıl ortalarında ise 1.6 milyarı aşacağı tahmin edilmektedir. Hint
nüfusunun hemen tamamına yakını ülkesınırları içinde yaşamaktadır. Yabancı ülkelerdeki Hintliler'in toplam sayısı ancak
13 milyon dolayındadır ve bunların büyük
kısmı Nepal (3.8 milyon), Malezya (ı. ı
milyon). Sri Lanka (ı milyon) ve Moritus ·adasına (700.000) yerleşmiş durumdadır. Hindistan'da ortalama nüfus yoğun­luğu kilometrekareye 256 kişi kadardır(ı 99 ı ). Bu oran bölgelere göre büyük ölçüde değişir ve belirleyici rolü yağış mik-tan ve sulamaya bağlı olarak genelde tarım imkanları oynar. Bundan dolayı yağış­lı Doğu Bengal'de 766 ve Kerala'da 747
kişi olan nüfus yoğunluğu. fazla yağış almayan fakat gelişmiş sulama tesislerinesahip bulunan Pencap'ta 331, Dekken'in
iç kısmındaki daha az yağışlı Andra Pradeş'te 195, Racastan'da 100, kuzeydoğu­daki tarım arazisinin sınırlı olduğu dağlık
Arundal Pra deş'te ise 7 kişiye düşer. Nüfusu yarım milyonu aşan şehir sayısınınelliden fazla olmasına rağmen halkın o/o
70'ten çoğu (1991'de %72) kırsal yerleş­melerde, ancak o/o 28 kadarı büyük kısmı
gecekondu mahallelerinden oluşan şehir­lerde yaşar. Nüfusu milyonu aşan başlıca
şehirler şunlardır (ı 99 ı sayımı): Bombay
12.5 milyon, Delhi (başşehir Yeni Del hi ile
birlikte) 9.5 milyon, Kalküta 3.2 milyon,
Ah medabad 3 milyon. Bengalur 2.5 milyon. Kanpür 2 milyon.
Uzun tarihi boyunca değişik ırklardançeşitli insan ların istilasına uğramış ve istilac ı lar için adeta bir çı kım az sokak teşkil
etmiş olan Hindistan'ın etnikyapısı çokkarışıktır. Ülkenin en eski halklarından biri koyu renkli Dravidler ve Avustraloidler'dir (Veddalar) . Daha sonra bu topraklara
milattan önce ll. binyılın ortalarında HintArı kökenli beyazlar, milattan önce VI.
yüzyılda Persler, milattan önce IV. yüzyıl­
da Yunanlılar'la Makedonlar, ardından Akhunlar, Moğollar, Türkler ve Afganlar gelmiştir. Değişik ırk, dil ve dinden insanların gelişi ve tamamının veya bir kısmınınmevcut halkla karışarak buraya yerleş­mesi Hindistan'da dil ve kültür bakımın­dan büyük bir çeşitliliğe yol açmıştır. Ülkede konuşulan dillerin sayıs ı 1600 kadardır; fakat bunlar Dravid, Hint-Arı. AustroAsyatik ve Tibeto- Birman olmak üzere
dört büyük dil ailesi halinde gruplandırı­
lır. Hindistan Birliği'nin resmi dili anayasaya göre Hintçe'dir (Hi ndi. Hindustanl);
ancak özellikle güney eyaletlerden gelenşiddetli muhalefet üzerine 1967'de çı­karılan bir kanunla bu dilin kullanılması
mecburi olmaktan çıkarılmıştır. Ülkede
yüksek öğretim İngilizce yapılır. Federe
devletlerde kullanılan resmi dillerin sayı­
sı on beş kadardır; müslüman nüfusunçoğunluğu ise Urdu dilini kullanır.

En büyük din grubunu Hindülar ile (nüfusun% 83'ü) müslümanlar (% 13), geri
kalanı da Sihler (yaklaşık% 2, özellikle
Pencap'ta ). hıristiyanlar (% ı .8. hemen
hemen yarısı güneyde Kerala ve Tamil
Nadu eyaletlerinde). Budistler (tamamı­na yakını Maharaştra'da) ve Jainistler (yarısından çoğu Maharaştra ve Racastan

eyaletinde) meydana getirir. Sayıları 1971
yılında 61 milyon kadarken 1991'de 111

milyonluk büyük bir topluluk haline gelen müslümanların yaşadığı başlıca federe devletler Utar Pradeş (müslüman nüfusun% 22'den çoğu). Batı Bengal (müslüman nüfusun % ı 5 kadarı), Bihar (%12.3). Maharaştra (% 6,9). Kerala (% 6,8).
Asam (% 5,8). Andra Pradeş (% 5,7). Karnata (% 5). Cammü-Keşmir (yakla ş ık%
5). Gucerat (% 3,6). Tamil Nadu (% 3.4).
Medya Pradeş (% 3). Racastan'dır (% 2,9);ancak müslüman Hintliler'e ülkenin baş­ka taraflarında da rastlanır. Bazı şehirler­de nüfusun büyük kısmı müslümanlardan oluştuğu gibi (Srinagar'da% 89, RampOr'da% 72) bunlar ülkenin en büyükşe­hirlerinden bazılarında da önemli bir azın­
lık teşkil ederler (Haydarabad'da% 38.
KanpOr'da % 2 ı, Kalküta'da% ı 5, Bombay'da% ı 5, Ahmedabad'da% 14,5, Bengalur'da% 14)
Ekonomi. Hindistan, bölgeler arasında
ekonomik gelişme düzeyi bakımından büyük farkların görü ldüğü, bir yanda küçük
bir azınlığın olağan üstü bir refah içinde,buna karşılık büyük çoğunluğun sefalet
içinde bir hayat yaşadığı, öte yanda bazı
endüstri dallarının çok gelişm iş olduğu,hatta nükleer enerji ve uzay araştırma­ları gibi çok ileri teknoloji gerektiren bazı
alanlarda başarılı çalışmaların yapıldığı,buna rağmen ge niş toprakların taşkın ve
kuraklık pençesinden henüz kurtarılama­dığı, kendini yeterince besleyemeyen, fakat bazı tarım ürünleri üretiminin çok büyük miktarlara ulaştığı ve görkemli sanat yapıları ile bezenmiş kentlerin halkın
büyük çoğunluğun u barındıran gecekondularla çevrili olduğu bir çelişkiler ülkesi
olarak tanımlanabilir. Halbuki milli gelirin kişi başına 350 doları aşmaması sebebiyle az gelişmiş ülkeler grubunda yeralan Hindistan'ın tarım yapılan ve yapıla­bilecek nitelikte olan geniş toprakları , kerestesi değerli ağaçlar bakımından zengin geniş ormanları, bazı dalları çok ileri
gitmiş endüstrisi ve önemli sayılabilecek
bazı yer altı kaynakları ile gelişmiş ve müreffeh ülkeler arasında yer alması beklenir. Şüphesiz imkanlarla gerçekler arasın­daki bu büyük çelişkinin birçok sebebi
vardır; bunların başında da otuz yıl gibikısa bir sürede ikiye katianan aşırı kalabalık bir nüfus gelir. Saatte 3000 kişinin nüfusa katıldığı bu ülkede her yıl S milyon
insan iş talebinde bulunur, fakat bunlarınancak o/o 1O kadarı amacına ulaşabilir.
Resmi kayıtlara göre işsizierin sayısı (35milyon) birçok ülkenin nüfusundan dahafazladır.

71

HINDiSTAN
Hindistan ağırlıklı olarak bir tarım ülkesidir. 250 milyon kişiyi aşan faal nüfusun yaklaşık o/o 60'ı tarım kesiminde çalı ­şır ve milli gelirdeki en büyük pay da o/o
30 ile bu kesimden elde edilir. Tarıma
elverişli topraklar 165.000.000 hektarı(Türkiye' nin 2 katından geniş) bulur vebunun o/o 27 kadarında sulu tarım yapılır.
Zaman zaman meydana gelen kuraklık­lar, aşırı yağışların sebep o lduğu seller(özellikle Ganj ovas ı ile ülkenin merkez!
kısmındaki 40 mi lyon hektarlık bir alanta ş kın tehdidi altındadır), kutsal sayılan
hayvaniara karşı gösterilen müsamaha
sebebiyle ineklerin. maymunların. çekirgelerin ve farelerin özellikle tahıl ürününe verdiği büyük zararlar (bazan % 50 oranında). çok yıkanmış toprakların besin
maddeleri bakımından fakirliği, toprak
tuzlanmasına yol açan kötü sulamalar veişletmelerin küçüklüğü (ortalama 0.4 hektar) tarımın karşılaştığı başlıca sorunlardır. 1966'dan beri yüksek randımanlı tohum kullanılması, sulama tesislerinin geliştirilmesi, yeni teknolojilerin uygulanması gibi çalışmalarla bu gibi meselelerinüstesinden gelmek için uğraşılmaktadır.
Başlıca toprak ürünleri çay (700.000 ton,dünyada birinci). şeker kamışı (200-240
milyon ton, dünyada ikinci). pirinç (70110 milyon ton, dünyada iki nci). buğday
(80-90 milyon ton, dünyada dördüncü).
mısır (9 milyon ton), pamuk (2 milyon
ton kadar, dünyada dördüncü). kahve. tütün, darı . yer fıstığı. susam ve diğer birçok toprak ürünü ile baharattır.
Hindistan büyük sayılara ulaşan hayvan varlığı ile de dikkat çeker. 200 milyon
baş kadar olan sığır sayısı ile dünyada birincidir. Yine büyük sayılarda manda (74milyon baş). koyun (53 milyon), keçi (I 07
milyon). domuz (ı Omilyon) ve deve (ı .4
milyon) beslenir. Balıkçılık da oldukça gelişmiştir; yıllık av miktarı 3 milyon tonugeçer. 67.5 milyon hektar genişliğinde biralan kaplayan ormanlar ülkenin diğer bir
zenginlik kaynağıdır ; fakat sandal, tik,abanoz, gül ağacı gibi kerestesi çok kıy­
metli ağaçlar sağlayan asli o rmanlarınbüyük bir kısmı tahrip edilmiştir.
Ülkenin en büyük enerji kaynağı maden
kömürüdür. Millileştirilmiş durumdaki
kömür yataklarının toplam rezervi 83
milyar ton dolayında tahmin edilmektedir (dünyada yedinci). ZOOmilyon ton civarında olan yıllık üretimin bir kısmı Japonya gibi devletlere ihraç edilir. Linyitüretimi azdır (yakla ş ık I 2 milyon t on).
Özellikle Asam ve Bombay çevrelerinde
yer alan petrol yataklarının toplam rezer-

72

vinin 1 milyar tonu geçtiği tahmin edilmektedir. Yıllık üretim 60-70 milyon ton
civarındadir, fakat tüketimi karşılamak
için ayrıca petrol ithal edilir. Elektrik enerjisi üretimi (230 milyar ki lovatsaat) ülkeihtiyacını kareaya yetmez. Köyleri nancak V3 kadarında elektrik vardır.
Hindistan bazı önemli maden yataklarına da sahiptir. Bunların başlıcaları çin-ko, kurşun , demir, kaya tuzu, bakır, baksit, mika. manganez, krom, elmas ve çeşitli değerli taşlardır. Özellikle Maharıfşt­ra, Batı Bengal, Tamil Nadu, Gucerat.
Utar Pradeş. Bihar, Andra Pradeş ve Medya Pradeş'te gelişmiş olan endüstri çalışan nüfusun o/o 11'ini kapsar ve milli gelirin o/o 25'ini sağlar. En önde gelen endüstri kolları dokuma (pamuklu, jütlü,ipekli) , şeker, çimento, demir çelik. makine, otomotiv, elektrikli cihazlar, kimyave petrokimyadır. Demiryollarının uzun-!uğu 70.000, karayollarının uzunluğu 2.2
milyon kilometreyi bulur. Ülke 1O milyon
tonHatoluk bir deniz ticaret fılosuna veoldukça gelişmiş bir ticari havayolları filosuna sahiptir.
Başlıca ihraç malları inci, elmas ve kıy­
metli taşlar, makine ve motorlu taşıtlar,
giyim eşyası. pamuklu kumaşlar ve pamuk ipliği. çay, deri ve deriden yapılmış
maddeler. değerli keresteler, demir cevheri ve bazı kimyasal maddelerdir. İhra­catın büyük kısmı önem sırasıyla Amerika Birleşjk Devletleri, Rusya, Japonya, Almanya, ingiltere, Belçika. Hong Kong ve
Fransa'ya yöneliktir. İthalatta ise en önsırayı çeşitli makineler, madeni yağlar,demir ve çelik alır. İthalat yapılan başlıca
ülkeler yine önem sırasıyla Amerika Birleşik Devletleri, Japonya. Almanya. İngil­
tere, Belçika, Suudi Arabistan ve Rusya'dır.

1991 sayımına Göre Hindistan'da Eyaletlerin Nüfusu ve Müslümanların oranı
Eya JetToplam nüfus

Müslümanlar

Oran (%ı

1. Andra Prades
2. Asa m
3. Batı Bengal
4. Sihar
5. cammü - Kesmir
6. Gucerat
7. Haryana
8. Himachal Prades
9. Karnataka
10. Kerala
11. Maharastra
12 . Manipür
13. Medya Prades
14. Megalaya
15. Nagaland
16. Orissa
17. Pencap
18 . Racastan
19. Sikkim

66.508.008
22.414.322
68.077 .965
86.374.465
7.783.606
41.309.582
16.463.648
5.170.877
44.977.201
29.098.518
78.937 .187
1.837.149
66.181.170
1.774.778
1.209.546
31.659.736
20.281.969
44.005.990
406.457
55.858.946
2.757.205
139.112.287

5.923.954
6.373.204
16.075.836
12 .787.985
4.996.486
3.606.920
763.775
89.1345.234.023
6.788.364
7.628.755
133 .535
3.282.800
61.46220.642577.775
239.40135.255.339
3.849
3.052.717
196.495
24.109.684

8,91
28.43
23,61
14,81
64,18
8,73
4,64
1,72
11,64
23,33
9,67
7,27
4,96

5.47
7,13
17,33

21.35411.922

7,61
1,38

17.4773.341
889.64170.503

2,72
2.41
9.44
5,55

48.765
4.538
52 .867

94,31
0,66
6,54

20. Tamil Nadu
21. Tripura
22 . Utar Prades

3.46
1.71
1,83
1.18
80,11
0,95

Birlik Toprakları
1. Andaman - Nikobar adaları
2. Arunacal Prades
3. Chandigarh
4. Dadra - Nagar Haveili
5. Delhi
6. Goa. Daman - Diü
7. Laksadweep
8. Mizoram
9. Pandieeri280.661864.558642.015138.4779.420.644
1.271 .379
51.707689.756807.785HİNDİSTAN

Ülkenin gelir kaynaklarından biri de turizmdir. Yılda yaklaşık2 milyon kadar turist Hindistan'ı ziyaret eder. Bunların %BO'den çoğunu İngilizler. geri kalanını dadiğer ülkelerin vatandaşları. özellikle deAmerikalılar. Almanlar. Fransızlar ve Japonlar oluşturur. En fazla ziyaret edilen
yerlerin başında, ünlü Babürlü eserlerinin yer aldığı ülkenin kuzeyindeki Agrave Delhi gibi şehirlerle Orta ve Güney Hindistan'daki bazı yöreler gelmektedir.
BİBLİYOGRAFYA :The Handbook of India, New Delhi 1958; W.
B. Cornish. Asia, Foxton 1972, s. 97-118; The
Gazetteer of lndia, lndian Union, Land andPeople, Faridabad 1973, I, tür.yer.; l ndia (ed. S.
lsra·eı- B. Grewa l). Singapare 1985; Abdurrahman Hamlde. Cogra{iyyetüiısya, Beyrut 1408/
1988, s. 480-576; The Cambridge Encyclopedia o{India (ed. F Robinson). Cambridge 1989,
s. 11-65; Quid 1991 (ed. R. Laffont). Paris 1990,
s. 989-995; Census o{India 1991, New Delhi
1991; B. H. Farmer. "India, Physical and Social
Geography", The Far East and Australasia
1993, London 1993, s. 275 -276; Sanjaya Baru.
"Economy", a.e., s. 286-293; "Indian Muslims:
Spatial Distribution and Demographic Features", The Muslim World League Journal, IX/4,
Makka h 1982, s. 20-24; Ramashray Ray. "India
in 1993. The Struggles of Economic Reform",
As ian Survey, XXXIV /2, California 1994; J.
Sion, "L'Inde", Geographie universelle, Paris
1929, IX, 35-386; T. W. Arnold - M. Mujeeb,"Hindistan", İA, V/1, s. 518-519; EBr., XXI, 121; ABr; XV, 291 -299; S. Maqbul Ahmad,"Hind-The Geography of India Accord ing to
the Mediaeval Muslim Geographers", EJ2 (İng.).
lll, 404-409; A. C. Mayer, "Hind-Ethnography", a.e.,lll , 409 -412.

!il SıRRI ERİNÇ
Il. ORTAÇAG MÜSLÜMANCOGRAFYACILARINA GÖRE
HİNDİSTAN

Farsça "Hint ülkesi" anlamına gelen
Hindistan (HindOsitan) ismi, Eskiçağ'da Kuzey Hindistan'da oturan Ariler'in yerleş­tiği alanı ifade eder. Eski Farsça'da HindG
kelimesi, Ariler'in kenarında oturduğu büyük nehrin Sanskritçe'deki "nehir, ırmak"
anlamını taşıyan adı SindhG'dan (Gr. Indos> Lat. Indus) gelmektedir. Grekçe ve
Latince ile çeşitli Batı dillerinde görülen
sindon (sık dokunmuş ince pamuk! u kumaş, muslin) kelimesi de "Hint kumaşı ,Doğu menşeli kumaş" anlamındadır (Piggot, s. 155). Pers İmparatorluğu'nun indus nehrine kıyısı olan en doğudaki topraklarına da Hinduş Satraplığı deniliyordu. İlk Arap coğrafyacıları. muhtemelen
Persler'e uyarak Hindistan'ı Hind ve Sindadlarıyla ikiye ayırmışlardı. Bugün Hindistan'a bu ülkenin dillerinde eskiden Sans-

kritçe'de de olduğu gibi Bha rat Varşa denilmektedir.
A) Coğrafya ve Topografya. Harizmi,
idriSı ve Hamdullah el-Müstevfi gibi müs-

rengini kaybettiğini, tavus kuşunun dayine Batı Asya'ya götürüldüğünde yavrularının küçüldüğünü ve asıl güzelliklerinin
yok olduğunu söylemektedir ( Mürücü '?-lüman coğrafyacı ve haritacıları Hindis-?eheb, II, 438).

tan'ı Batlamyus sistemine göre yedi iklim-

Birçok Hindistan dağı müslüman coğ­den birinci ile üçüneünün arasına. Mes'Gdl ve BirGol gibi bazıları da eski İransistemine göre ikinci "kişver"e yerleştirir­
ler. Birçok Arap coğrafyacı ve seyyahınınbölge sınırlarını, Maharac Krallığı'nın hüküm sürdüğü Sumatra'yı içine alacak şe­
kilde Güneydoğu Asya'ya kadar genişiet­tikleri görülür. Bunun sebebi, Hint kültürünün yayıldığı veya etkisinin görüldüğü
yerlerin tamamını Hindistan saymaları­
dır. Mesela AJJ.bdrü'ş-Şin ve'l-Hind adlı
kitapta Hindistan Çin'in iki katı olarak
tasvir edilmiştir (Akhbar al-Şin, s. 56)
Buna karşılık ljududü'I-'fılem'in adı bilinmeyen müellifi Hindistan'ın doğusun­da Çin ve Tibet. güneyinde Büyük Deniz(Hint Okyanusu). batısında Mihran nehri(İndus). kuzeyinde de Şeknan ülkesininbulunduğunu ve Tibet'e mücavir olduğu­nu belirtmiştir (s. 122). Esere göre Sind'insınırlarını doğuda Mihran nehri, güneyde
Büyük Deniz. batıda Kirman toprakları vekuzeyde Horasan'a (Doğu iran ve Kuzey
Afganistan) bitişik çöl teşkil eder.

rafyacıları tarafından söz konusu edilmiş­Hindistan'ın coğrafi konumu hakkındageniş kapsamlı bilgi veren ilk müellif Bl-

rGnl'dir. Ona göre bu ülke "kuzey kıtası"­nın (Asya) Büyük Deniz' e sınırı olan bölümüdür ve üç tarafından (kuzey, batı, do- .
ğu) Çin'den Avrupa'ya kadar uzanan yüksek dağlarla çevrili bir ovadır: dağların güney yamaçlarından çıkan ırmaklar Hint
ovalarına doğru akar. Ayrıca BlrCınl Hindistan'ın eski zamanlarda deniz olduğu ­nu kabul eder ve bunu ırmak boylarında­ki taşların aldığı şekillerden gözlemleyerek çıkardığını söyler. Taşlar dağlara yakın bölgelerde iri ve yuvarlak olduğu halde dağlık bölgeden uzaklaştıkça giderek
küçülmekte ve nihayet nehir ağızlarında
kuma dönüşmektedir ( Taf:ı~i~u ma li'lHind, I, 198). BlrGni, Kathiavar (Gucerat)
halkının mevsimleri yağmur! u mevsim.
kış ve yaz şeklinde üçe ayırdığını kaydeder ki bu ayırım Hindistan'da bugün dahiyaygındır. Keşmir ve Doab bölgesi iklimlerini ayrıntılı biçimde anlatan BirGol buralarda yağmurların pekyoğun olduğun­dan söz eder (a.g.e., I. 211-212 , 357).
Hindistan yağmurları Arap seyyahlarınınözellikle dikkatini çekmiştir. Bunlar Hint
toprağını da övülmeye değer bulmuşlar­dır. Mes'Gdl portakal ve greyfurtun Batı
Asya'da dikildiğinde tadını ve turuncu

tir. İdrlsl Himalayalar'ı "arsenik ve sülfür
dağları" diye adlandırır. Onun neden böyle bir isim verdiğini anlamak mümkündür: çünkü eserini Hindistan'ı görmeden
Sicilya'dayazmıştı ve bilgileri Batlamyus'a
dayanıyordu. Nitekim birtakım dağlarınadlarını da Grek telaffuzuna yakın kullandığı görülür: mesela Vindiya sıradağları ­na Undiran (Gr. Ouindion) demesi gibi (Ind ia and the Neighbouring Territories, s.
54-72). BlrCınl'ye göre ise Himavaota (Himalayalar) Hindistan 'ın kuzey sınırını oluş­turur ve ortasında da karlı Keşmir sırada­ğı uzanır ( Taf:ı~i~u ma li'l-Hind, I, 250). BlrGni, muhtemelen bir seyyaha dayanarak Tibet yakınlarındaki bir dağdan bakıldığında gözlemlenebilen ilginç bir olguyu anlatır ve Bhoteşar ile bu dağın en yüksek zirvesi arasındaki mesafenin 20 fersah (yaklaşık 120 km.) kadar olduğunu, bu
noktadan Hindistan'ın sis altında kara bir
düzlük şeklinde, Tibet ile Çin'in ise kızıl
göründüğünü söyler. Bu zirveden Tibet
ile Çin'e inişin 1 fersahtan az olduğunu
kaydeder (a.g.e., I, 201-202). ljududü'I'fılem'in müellifi Orta Hindistan sıradağ­larını. Hindistan'ın batı sahilinden başla­yıp doğuya yönelen ve dıştaki Himalayalar'la Karakorum. Pamir veAmuderya'nın kuzeyinden geçen sıradağı, içteki Himalayalar'ın Keşmir'in kuzeyinde Hindukuş dağlarıyla birleşen kısmını oluşturan

iki ana kol şeklinde tarif eder (s. 196). Bu
müellifler Hindistan'ın birçok nehrini deayrıntılarıyla tanıtmışlardır: ancak ayrın­tılar genelde İ nd us ve ona dökülen küçükırmaklarla ilgilidir. Ganj ve Vamuna nehirleri de biliniyor ve Ganj HindGlar'ın kendilerini kurban ettikleri mukaddes nehir
olarak tanınıyordu.
Hindistan Basra körfezinden Çin'e uzanan deniz yolunda bulunur. Bundan dolayı Arap gemileri düzenli olarak Hint !imanlarına uğrarlardı. IX-X. yüzyıl kaynaklarında zikredilen en önemli limanlar arasında çoğu batı sahillerinde olmak üzere
Deybül, Kenbaye (Cambay), BerGc 1 BerGs(Broach), Tana (Thana). SayınCır (Chaul), Maharaştra, Kullam Mulay (Quilon) ve Kerala başta yer almaktadır. Bazan gemiler
Maskat'tan (Muskat) doğrudan Kullam
Mulay'a gelir, daha sonra rüzgarın yardı-

73