Hİ NDİSTAN
Rôdad İcias-ı Heftüm Mü'temer-i 'Ulum-i islamiyye", Mecelle-i 'UICım-i islamiyye, Xl/1-2,
Aligarh 1975, s. 5-8; M. imran Han Nedvi, "tıut­be-i istil).baliye İcias-ı Heftüm Al indiyil islamik İstadiyz Kanfırınz", a .e., s . 9 -32; Makbul
Ahmed. "Riport: İdas-ı Heftüm Al indiyil islamik İstadiyz Kanfırınz", a.e., s. 33-39; el-Ba'şü 'i-islami, XX/2-4, Leknev 1395/1975; Enver
ei-Cündi, "Eşerü Nedveti'l-'ulemil.' li-müslimi'lHind fi'd-da'veti'l-islami y ye", a.e. , XX/2-4( 1395/ 1975), s. 67-76; Ziaul Haque. "Muslim Religious Education in lndo-Pak.istan", IS, XIV/4( 1975). s . 271-292; er-Reşid, IV/2-3, Diyübend
1396/1976,s. 303-304,404-444,569-604,
680-682; Semiu'I-Hak. "'Ulema'-i Diyı1bend1 aôr
Meydan- ı Sehafet", Beyyinat, XXXVII/1-2, Karaçi 1980, s. 49-59; Abdülhallm Üveys, "el-Merak.izü ' ş-şel).afiyye ve 't-ta9lmiyyetü 'l-islamiyyefi şibhi'l-l).arreti'l - Hindiyye", el-Fayşal, XLIII,
Riyad 1980, s . 28-34; Ziauddin Sardar. "The Future oflslamic Studies", The Bul/etin of Christian Institute of lslamic Studies, 111/1-4, Hyderabad 1980, s. 38-57; D. T. Lindell, "Tt-ıe Henry
Martyn Institute of Islamic Studies '', a .e. , s.
133-141; Anwar Moazzam, "Islamic Studies asan Academic Discipline: Views sı.. Points ofView", a.e., VII/1 ( ı984). s. 3-10; Syed Habibul
Haq. "The Role of Resurgent Ulama and SufiShaikhs in the Reconstruction of Islamic Education: Foundation of Deoband ( 1867) andNadwa ( 1893)", Muslim Educalian Quarterly,
111/2, Cambridge 1986, s . 37-56;Sultan Muhyiddin, "el-Cami'atü'n-Nizamiyye J::Iaydarabad",Şe!>afetü '1-Hind, XXXVIII/3-4, New Delhi 1987,
s. 104-111; A. Q. M. Shamsul Al am, "Urdu as the
Medium of Instruction-A Case Study of theRole of the Osmania University, Hyderabad,lndia", Pakistan Journal of History and Cu/ture, IX/1, Islamabad 1988, s. 27-35; Zaferü'l-islam. "İdare-i 'Ulumü'l-Kur"an", 'UICımü 'l-~ur­'an, IV/1 , Aligarh 1989, s. 106-115; "el-Ma'hedü' l-Hindl li'd-dirasati'l-islamiyye", el-Mevsim, 11/5, Beyrut 1990, s. 342-344; "The Institute of Objective Studies", Journal of Objective
Studies, 11/1, Aligarh 1990, s. 143-146; Ziyaeddin Ensari. "Sir Seyyid aôr Aligarh TaJ::ınk- Müntei].ab Kitabiyat", Fikr u l'la?ar, Aligarh 1992,
s. 273-287; "Islamic Fıqh Academy of lndiaDeveloping a Religious Law in Modern Times",
Religion and Law Review, lfl, New Delhi 1992,
s. 170-192; Abdul Rashid Khan, "The Formatianof All -lndia Muslim Educational ConferenceThe Logical Culmination of Sir Syed's Thoughts", Journal of the Research Society of Pakistan, XXXI/I, Lah o re 1994, s. 39-44; Jamal
Malik. "The Making of a Council: The Nadwat
al-'Uiama ' ", ZDGM, CXLIV/1 ( 1994) , s . 60-91;
a.mlf .. "Dynamics Among ltaditional Religious
Scholars and Their lnstitutions in Contemporary South Asia", M W. LXXXVII/3-4 ( 1997). s.
199-220; Shafqat Hussain Razawi, "Darul Talifwa-Tarjuma, jamia Usmani (Usmania University Hyderabad, ındia) " , JPHS, XLIV/4 (1996).
s. 349-357; Gregory C. Kozlowski, "Islamic Law
in Contemporary South Asia", Mw, LXXXVII/
3-4 (1997). s. 221-234; David Pinault, "Shi'ism
in South Asia", a . e., s. 235-257; Muharnmad
Qasim Zaman. "The Role of Arab ic and theArab Middle East in the Definition of Muslim
ldentity in Twentieth Century lndia", a .e. , s.
272-298.
r.:ı

~ ABDÜLHAMİT BiRIŞIK

VII. HiNT- İSLAM SANATI

Hint- islam sanatı. ihtişam ve zenginliği kadar İslam sanatının diğer çevrelerindeki sanat anlayış ve zevklerinden gösterdiği farklılıklarla da dikkat çeker. Bu durumun asıl sebebini, Hindistan'ın kendi
mahalli .sanatı ile İslam sanatının birliktegelişmesi teşkil etmekte, ayrıca bunda
Hindistan'a giren İslam sanatının İran ve
Orta Asya üzerinden gelmiş olmasının da
katkısı bulunmaktadır. Arap sanatıyla
doğrudan teması olmayan Hint-İslam sanatı daha çok İran, Afganistan ve Orta
Asya sanat çevreleriyle temas halindedir.
İslam din ve sanatının Hindistan'a girmesine vesile olan bu ülkelerin müslümanları kendi yerli anane, zevk ve anlayışları­nı da birlikte getirmişlerdir. Hindistan'ın
kökleri çok eskilere giden Hinduizm. Jainizm ve Budizm'den tesirler alan sanat
anlayışı. kısmen pasif kısmen de aktif olarak Hint- islam sanatına katılırken İslami
tesirler içinde kendini en güçlü biçimde
hissettiren muhit ise İran olmuştur.
İslam din ve kültürü Hindistan'a Xl.
yüzyıldan itibaren Gazneli fetihleriyle gir-miş olmasına rağmen burada İslam mimarisinin başlaması XII. yüzyılın sonları­
nı bulmuş ve ilk önemli eserler. güçlü bir
devlet olan Delhi Sultanlığı'nın birinci sülalesi (Memlük su ltan lar) döneminde yapılmıştır. Merkezleri Afganistan'da bulunan Gazneliler'in geniş Pencap ve Kuzey
Hindistan topraklarına getirdikleri düşün­eeve görüşün daha sonra ortaya çıkan İs­
lam sanat anlayışıyla yakın ilgisi vardır:İran ve Orta Asya tesirleri de ülkeye bu
yolla girmiştir. Özellikle mimaride çoğu ya
yok olmuş ya da çok harap durumda günümüze gelebilmiş Gazneli camilerinin
tesbit edilebilen planlarıyla Hint cami
planları arasında çok yakın bir ilişki olduğu görülmektedir. Buna benzer bir durum, Hindistan'da hakimiyet kuran hükümdar veya h anedanların köklerinin bulunduğu Orta Asya'daki çeşitli binalar içinde geçı;ırlidir.
Mimari. Hint- İslam sanatının en önemli eserlerini meydana getirdiği saha hiçşüphesiz inimaridir. Minyatı;ir hariç diğer
kollar yerli tesirler altında kalırken mimari, Hint ve İslam sanatının bütünleşmesi
sonucu yeni ve değişik biçimde muhteşem eserler vermiştir. Bu eserler içinde
saray ve kalelerio özellikle mahalli sanat
anlayışına sadık kalmasına karşılık Hindistan topraklarında İslam dininin gücünü
sembolize eden cami ve diğer dini binaların daha muhafazakar bir tutumla inşa edilmesi. Hindistan gibi dini inanç ve

mefkCırelerin hayatın esasını teşkil ettiği

bir muhit için tabiidir. Aynı zamanda bu
durum İslamiyet ile diğer dinler arasında­ki mücadelenin de işaretidir. Hint-İslam
mimarisi, genel özellikleri ve tarihi dönemlerle coğrafi bölgelerdeki farklı zevk
ve sanat anlayışiarına göre gösterdiği değişiklikler göz önünde tutularak üç ana
evrede incelenebilir.
a) Delhi Sultanlığı'nın HakimiyetindeGelişen Mimari ( 1206-1 526). Bu dönem

mimarisi tarihi dönemlere bağlı olarak
Muizzl Memlük sultanlar, Halac'iler, Tuğ­luklular, Seyyidler ve LCıdller tarafından
temsil edilmiştir. Yoğun İran tesiri taşı­yan ve farklı eğilimlerine rağmen bir bütünlük arzeden bu sanat anlayışının enönemli eserleri başşehir Delhi ve çevresine dağılmış durumdadır . Bu binalarınilki, Hint camileri arasında müstesna bir
yeri olan Delhi'deki Mescid-i Kuwetü'I-İs­
lam'dır. Memlük hanedanının kurucusu
Kutbüddin Aybeg'in henüz hükümdarlı­ğını ilan etmeden önce Muizzl Memlük
sultanlar döneminde melik unvanıyla görev yaptığı sırada yaptırdığı cami Hindistan'ın ilk büyük İslam binasıdır. İnşaatı
1197'de tamamlanan eser 1199 ve dahasonraki tarihlerde yapılan ilavelerle de genişletilmiştir. Merkezi bir dikdörtgen avlu etrafında eski HindQ ve Jaina tapınak­larından devşirilen malzemeyle meydana
getirilmiş bir revakla çevrilidir. Caminin
yanında, özellikle İslam'ın Hindistan'dakizafer ve hakimiyetinin sembolü olarak
yaptırılan Kutub Minar isimli abidevi minare Kutbüddin Aybeg'in tanisi olduğu
eserlerin en önemlisidir (bk. KUTUB Mİ­NAR) .

Ecmlr'de 1200-1206 yılları arasında yapılmış olan Ar hal- din- ka Chonpra Camii,

Mescid-i Kuwetü'I-İslam'ı hatırlatan planşemasıyla önemli bir örnektir. Delhi'deki

1213 tarihli Sultan Garl ve yaklaşık olarak
123S yılı na t arihlenen İltutmış t ürbeleri,Muizzl Mem lük sultanlar devri türbe mimarisinin başlıca temsilcileridiL Değişik
özellikleriyle Hint-İslam mimarisi için büyük önem taşıyan bu türbelerden Muizzl Memlük Hükümdan Şemseddin İltut­
mış'a ait olanı , 1229 yılında M escid-i Kuvvetü'I-İslam'da başlatılan ilave ve tadilatçalışmaları sırasında caminin kuzeybatıköşesine yapılmıştır. Kare planlı ve kaburgalı köşe kemerleriyle geçilen basık bir
kubbeyle örtülü olan binanın üst kısmıbugün göçmüş durumdadır. Türbe, özellikle içindeki kOfi yazılarla birleşen yoğun
İran tesirindeki göz alıcı süslemeleriyle
dikkat çekmektedir. Sultan Garl Türbesi.

101

HiNDiSTAN

Meseld-i Kuwetü'l-islam'ın kalıntıları- Delhi 1 Hindistan

müstahkem bina görüntüsü veren sekizgen planlı bir cami-türbe karışımı olup
Hint- İslam türbe mimarisinin ilk örneklerindendir.
Halaeller döneminden bugüne gelebilen en önemli eser, 1296 yılında M escid-i
Kuwetü'I-İsla m'da gerçekleştirilen büyük genişletme faaliyeti sırasında Alaeddin Halaci tarafından yaptırılan abidevi
güney kapısıdır. Ala! Dervaze adıyla bilinen bu kapı, Hindistan için yeni bir sanat
anlayışı ve değişik mimari elemanlar sergileyen çok görkemli bir yapı olarak dikkat çeker. Kemer taşları ve köşe kemerleriyle birlikte kubbe ve kemerierin kullanıldığı bu eserin de cephe tezyinatındaİran tesiri açık biçimde kendini göstermektedir. Kapı, tezyinl elemanlarının dağılımı ve kuruluşu açısından da Hint mimarisi için yeni olan özelliklere sahiptir.
Yazılarla bitkisel ve geometrik motiflerden meydana gelen süsleme şeritleriyle
at nalı kemerler eserin tesirini arttırmak­
tad ır. Aynı tadilat sırasında yapımına baş­lanan devasa minare ise 1316 yılında Alaeddin Halaci'nin ölümü üzerine henüzbaşlangıç safhasında iken yarım bıraktİ­mıştır.

Tuğluklu döneminin en erken örnekleri türbelerdir. XIV. yüzyı lın ilk yarısında
yapılan Şeyh Rüknialem Türbesi daha çok
Pencap özellikleri gösterir. GıyaseddinTuğluk'un kendisi için yaptırdığı, fakat
tahta çıktığında Delhi'ye giderken hoca- ·sına devrettiği türbe, tuğladan inşa edilmiş sekizgen bir gövdenin üzerine tamburla yükseltilen bir kubbe örtülmek suretiyle meydana getirilmiştir. Tamamıylaİran ve Orta Asya özellikleri gösteren çinitezyinatlı binanın köşelerinde silindirik
kuleler bulunmaktad ı r. Gıyaseddin Tuğ­luk'un Tuğlukabact'daki 1325 tarihli tür-102

besi bu devrin en önemli binalarından biridir. Yapma bir göl üzerinde, kıyıya kemerli bir köprüyle bağlanmış bir adaya inşa edilen türbenin mimari özellikleri fevkalade dikkat çekicidir. Köşeleri burçlu bir
surla çevrelenmiş bir alan içinde yer alantürbe kare planlı ve kubbe örtülüdür. Binanın sil uetine hakim olan beyaz mermer
kubbe, tabandan yukarı doğru belirli bireğime göre örü lmüş duvarlar üzerindedeğişik bir görüntü vermektedir. Genelözellikleri daha sonraki Hint-İslam mimarisi için bir örnek teşkil eden türbe bu açı­dan da ayrı bir değer taşımaktadır. Flrüz
Şah Tuğluk'un 770'te ( 1368-69) ölen veziritıan-ı Cihan Makbül Nizameddin Tilangi'ıni için yapılan tür be, mahalli Hint özelliklerinin belirli ölçüde kendini gösterdiği sekizgen planlı değiş ik bir binadır. Tek
kubbeyle örtülü ana mekanın etrafı, her
kenan üçer kemerle dışa açılan bir galeriyle çevrilidir. Daha sonraki türbe mimarisi üzerinde izler bırakan bu binada stuko süslemelerin tercih edilmiş olması dadikkat çekici bir özelliktir.
Tuğluklu dönemi cami mimarisinin en
dikkat çekici örnekleri Begümpür ve Hır­ki camileridir. 1370'li yıllarda yaptırılan
Cihanpenah'taki BegümpGr (BegampOr)
Camii , FlrGzŞah Tuğluk devrinde yapılmış
olup yüksek bir kaide üzerinde yer alan üç
kapılı geniş bir merkezi avluya göre tanzim edilmiştir. Güçlü İran tesiri gösteren
eser aviuyu çeviren revakların düzenlenişi, ibadet mekanının durumu ve ana binayı örten kubbeyi avludan gizleyen yüksek
bir eyvan şeklindeki cephe düzenlemesiy-Şeyh Rüknialem Türbesi- Mültan 1 Hindistan

le Hint cami mimarisi içinde önemli bir
yere sahiptir. İran mimarisinin Hindistan
muhitine güzel bir uyum örneği olan binanın plan şeması, daha sonra yapılacakolan mahalli sultanlıkların ve Babürlüler'in önemli ve büyük camileri için esasteşkil etmiştir.
Yaklaşık 1375 tarihinde Delhi'de yapı­lan Hırki Camii, kapalı ve açık mekanlar
arasındaki ilişkinin değişik bir çözümünü
veren ilginç bir plan sergilemekte ve dış
görünüşüyle Tuğluklu mimarisinin askeri
hava taşıyan tahkimatlı binalarının tipiközelliklerini göstermektedir. Dışarıdan
tam bir kaleye benzeyen b inanın iç mekanı dört açıklığı çeviren neflerden meydana gelmiş olup açıklıkların köşelerde teş­kil ettiği bölümlerin üzerieri dokuz küçük
kubbeyle örtülmüştür. Binanın içi boyalı
stukolarla bezenmiştir.

Delhi Sultanlığı'nın son devirlerini temsil eden Seyyid ve LGdl hanedanları zamanlarında göze çarpan binalar içinde
türbeler önemli bir yer tutmaktadır. Bunlar arasında, XV. yüzyılın sonlarına tarihlenen Delhi'deki kare planlı ve tek ku b beörtülü Çoti Han Kümbeti, devrin geçerli
sanat anlayışını sergileyen Hint özelliklerinin iyice hakim olduğu bir görüntüye sahiptir.
MübarekpOr'un güneyinde yer alan
1505 tarihli Mothki Mescid, müstahkem
bina görünümünde bir LGdl devri yapısı
olup köşe kulelerinin ve beş gömme kemer vasıtasıyla sağlanan cephe tezyinatınıri yardımıyla, bıraktığı kale intibaı yumuşatılmaya çalışılmıştır. Dış tezyinatındaha belirgin hale getirdiği üç kubbesi
ile bu bina, cephe mimarisinde kubbelerin iyice önem kazandığı Babürlü eserlerinin bir öncüsü gibidir. Dikdörtgen planlı
olan binanın orta kubbesi kaburgalı dirsek kemerlerle, iki yan kubbesi ise mukarnaslı n işlerle taşınmaktadır. Malzeme
olarak alçı ve sırlı çini kullanılan tezyinatın iç mekandaki tatbik ediliş biçimi devrine uygundur.
İskender-i LGdl tarafından 1495 yılında
Agra'da yaptırılan ve Barederl denilen on
iki kapılı yazlık LGdl devrinin önemli binalarından biridir. Gayri İslami unsurların
oldukça hakim bulunduğu bina, İslam ve
yerli Hint mimari anlayışlarının ilginç birbütünl eşmesini gözler önüne sermekteve bu durumuyla, daha sonraki devirlerde ortaya konulacak binaların ve gelişe­cek mimari zevkinin habercisi olduğunu
göstermektedir. Babürlü döneminde Cihangir'in annesi Meryem ez-Zamanl'ninHİNDİSTAN

buraya defnedilmesi (ı 62 3) üzerine elden geçirilip tezyinatı yenilenen bina buna rağmen ana hatlarıyla Ludl devri özelliklerini korumaktadır.
1526 yılında Babür'ün, Ludller'in son
hükümdan İbrahim-i Ludl'yi Panipat Savaşı'nda yenmesinden sonra Delhi Sultanlığı'nın hakimiyeti sona ermiş ve Babürlü
devri başlamıştır. Ancak Babürlü Hükümdarı Hümayun'u Hindistan dışına çıkara­rak (ı 540) on beş yıl kadar sürecek bir Afgan hakimiyeti tesis eden Patan Hükümda rı Şlr Şah Sur ile başlayan Sur! sanatı
da Delhi Sultanlığı dönemi mimarisineçok yakın eserlerle temsil edilmiştir. Sur!
devri eserleri arasında istisnai bir yeriolan Purana Kal'a. eski Hindu Kale ve iskan mahalli üzerine inşa edilmiş olup masif surları ve diğer tahkimatıyla dikkat çekicidir. Asma köprülü üç kapısı ve hendeklerle takviyeli eğimli tabyalarıyla müstahkem bir görünüşü olan kalenin içinde yeralan Kal'a-i Köhne Mescidi ile Şlr Mendel
adıyla tanınan sekizgen planlı ve iki katlı bina Hint- İslam mimarisinin en ilginçeserlerindendir. Ortadaki kısmının üzeri
bir kubbeyle örtülü olan cami beş bölümden müteşekkildir. Kemerli girişleri bulunan merkezi mekanın ku b besine geçiş iki
katlı köşe kemerleriyle sağlanırken yan
kısımların örtüsü mukarnaslı pandantiflerle desteklenmiştir. Caminin köşelerin ­de yukarı doğru ineelen minareler köşekuleleri şeklindedir; ayrıca dışarı doğru
taşan mihrap çıkıntısının köşelerinde deküçük kuleler mevcuttur. Kale ve camiyle birlikte Şlr Mendel'de de değişiklikya­
pan Hümayun burayı kütüphane haline
getirmiştir. Mahalli Hint sanat anlayışının
oldukça hakim bir durum arzettiği bu dönemin binaları arasında türbeler öndegelmekte ve bunların en önemlisini de ŞlrŞah Sur'un başşehir edindiği Sasaram'da
kendisi için yaptırdığı türbe teşkil etmektedir. Yaklaşık olarak 1540 yılına tarihlenen bina, geniş bir suni gölün ortasın­daki yüksek bir platform üzerinde yer
almaktadır. Merdivenlerle kıyıya bağla­nan platformun merkezinde bulunan sekizgen planlı bina yüksek bir kubbeyle örtülü olup etrafı da bir galeriyle çevrilidir.
Galerinin üstünde altıgen, platformunköşelerinde de daha büyük boyutlarda sekizgen planlı ve sütunlu köşkler yer almaktadır. Ana planıyla Delhi'deki Han-ı
Cihan MakbUI Türbesi'ni. bir suni göl adası üzerine yapılmış olması itibariyle de Gı­
yaseddin Tuğluk Türbesi'ni hatırlatan yapıda Hindistan'ın yerli sanat anlayışının
hakim olduğu bir görünüm vardır. Bu tür-lsa Han Niyazi Türbesi-Del hi 1 Hindistanbeyle birlikte Sur! devrini temsil edebilecek önemli bir başka türbe de Delhi'deki
1545 -154 7 yıllarında yapılan Isa Han Niyazi Türbesi'dir. Eser, 1213 tarihli Sultan
Garl Türbesi'nde teşkil edilen mimari şe­
man ın farklı bir uygulaması olup Han-ı
Cihan MakbUI Türbesi'nden de büyük ölçüde faydalanılmıştır. Sekizgen planlı vegalerili olan ana binanın etrafı. köşe kuleleriyle takviye edilmiş sekizgen bir surla çevrelenmiştir. Sultan Garl Türbesi'nde olduğu gibi kıble (batı) tarafında bir
mescid bulunmaktadır. Bu mescid dahageç devir binalarını hatırlatan özellikleriyle. Memlük devri cami mimarisini büyük ölçüde temsil eden Sultan Garl Türbesi'ndeki mescidden ayrılmaktadır. Isa
Han Niyazi Türbes i, Hint- İslam sanatında
Surl devri mimarisinin olduğu kadar Delhi Sultanlığı sülaleleri içinde hakim olan
mimari anlayış ve üslUbun da sonunu
temsil etmektedir.
b) Mahalli Sultanlıkların Hakimiyetinde Gelişen Mimari ( 13 36- 1686). Mahallisultanlıklar. Hindistan kültür ve sanatçevresinde İslam mevcudiyetinin değişik
bir yönünü temsil ederler. Özellikle güçlü
merkezi otoriteye sahip Delhi Sultanlığı'­nın ve daha sonra da Babürlüler'in hakimiyeti dışında kalmış çeşitli bölgelerdeki
bu sultanlıklar arasında Bengal Sultanlı­
ğı, Keşmir Sultanlığı. Gucerat Sultanlığı.
Behmenller, KanpOr Şarki Sultanlığı, Malva Sultanlığı ve Adilşahller önemli imar
faaliyetleri gerçekleştirmişlerdiL Bu sultanlıkların birbirlerinden değişik sanat
anlayışiari vardır ve bu durum yaptırdık­
ları eserlerde açıkça görülmektedir. İslam
alemiyle yakın teması olan yerlerde İran.
temasın zayıf olduğu daha uzak bölgelerde ise mahalli Hint tesirleri güçlenmektedir.

1367 yılında Gülberge'de yaptırılan
Cuma Camii Dekken Behmenl sanatınınönemli bir örneğidir ve Hint-İslam mimarisi içinde farklı özellikleriyle dikkat çeker.
İran tesirinin güçlü biçimde görüldüğü
cami hemen hemen tamamıyla tezyinatsız. sade ve yalın mimari teşkilatıyla farklı bir görünüme sahiptir. Hint- İslam camilerinin alışılmış özelliklerini terkeden
caminin planı tamamen kapalı bir mekan teşkilatı sergilemektedir. Dikdörtgen
planlı olan yapı. köşelerinde birer kubbe
bulunan beşik tonazla örtülü bir koridor
tarafından sarılan çok sayıda ku b beninkapattığı bir merkezi bölümden teşek­kül etmiştir. Bu bölümün ortasına. içinde
mihrabın da yer aldığı üç tarafından üçerkemerle dışarı açılan bir orta mekan yapılmış ve üzeri diğer kısımları örten küçük kubbelerin dokuz tanesine eşit geniş­likteki büyük ve yüksek bir kubbeyle örtülmüştür; bu kubbe dışarıda da binanın
bütününe hakimdir.
1398 yılında Srinagar'da inşa edilen
Cuma Camii Keşmir Sultanlığ ı sanatı içinönemli bir örnektir. İskender Bütşiken'in
yaptırdığı bina yangınlarla tahrip olduğu
için son şeklini XVII. yüzyılın son çeyreğin­de almıştır. Ana plan şeması itibariyle geleneksel aviulu Hint camilerini hatırlatan
bina. dışarıdan bakıldığında bilhassa ahşap çatı örtüsüyle mahalli özelliklerin etkisi altında Budist ve Lamaist mabedierine benzeyen bir görüntüye sahiptir. Çok
sütunlu iç mekanında da bu tür benzerlikler sergileyen caminin iç teşekkülünde
hakim olan ana malzeme ahşaptır.
Şemseddin İbrahim Şah tarafından

1408'de KanpOr'da eski bir Hindu tapına­ğının yerine yaptırılan Atala Camii ile Hüseyin Şah ' ın 1470 yılında inşa ettirdiği Cuma Camii, KanpOr Şarki Sultanlığı sanatıiçin başlıca örneklerdir. Hint cami mimarisinin tarihi tekamülünde önemli bir
mevki işgal eden bu binalar. geniş cemaate göre yaptırılmış geleneksel büyük boyutlu camiler arasında olup Delhi Sultanlığı'nın Tuğluklular devrinde Begümpur
Camii ile gelişen ve daha sonra Babürlüler tarafından sürdürülen plan tipine bağ­lıdır. Batı tarafında kapalı ibadet mekanı­nın yer aldığı , üç yönünden girişl er açılmış
büyük ve etrafı revaklarla çevrili bir avluya göre düzenlenmiş olan caminin enönemli kısmı mihrabın da içinde bulunduğu kare planlı, üçer kemerli geçişlerle
avluya ve caminin yan kanatiarına aç ıl anve üstü büyük bir kubbeyle örtülü olan
ana harim kısmıdır. Bu tip binaların baş­lıca özelliği, ana harim bölümünün avluya
açıldığı cepheyi dışarıdan bütün ihtişa­mıyla ortaya koyan sivri kemerli yüksek

103

HiNDiSTAN
bir eyvan görünümündeki merkezi cephedüzenlemesidir. Bu dev pilonların meydana getirdiği eyvan biçimi cephe teşekkülüTuğluklu mimarisiyle temas halinde olup
daha sonra da Babürlüler devrinde hakimiyetini sürdürmüştür.
Malva Sultanlığı ' nın başşehri Mandı1'­.da bulunan Hı1şeng Şah Gür! Türbesi Hintİslam türbelerinin en değişik örneklerinden olup kare plan üzerine inşa edilerekgeniş ve yüksek bir kubbeyle örtülmüş­tür. Kubbenin kenarlarında bulunan saçağın dört tarafında dört küçük kubbe
yer alır. Bina bu haliyle Hint stupalarını
ve yerel mabedieri hatırlatan bir görünüme sahiptir. Malva Sultanlığı ' nın başlıca
yapıları arasında Mandı1 Cuma Camii ile
tamamı X!V. yüzyılda yapılmış olan Cehaz
Mahal, Eşrefi Mahal. Hindola Mahal gibi
saraylar yer almaktadır. Delhili sanatkarlara yaptırılan ve 1\ığluklu sanatının etkisi altında bulunan Mandı1 binaları içinde
Cehaz Mahal önemli bir örnektir. 1460 tarihli olduğu sanılan saray iki göl arasında
yer alır ve dar uzun planıyla dikkat çeker.
Sırlı çinileri ve alçı süslemeleriy!e ön plana çıkan sarayın değişik çatı örtüleri gösteren sütunlu açık köşkleri de binanıniçinde bulunduğu tabiat çevresiyle uyum
halindedir.
Bengal Sultaniiğı devri mimari eserleri
Hint-İslam sanatı içinde mahalli özellikleriyle dikkat çeker. Bu özelliklerin başın­da taş da kullanılmış olmakla birlikte binaların genellikle tuğladan yapılması vepişmiş toprak (terra kota) levhalarla süslenmesi gelir. Bu durum Bengal'in nemli
iklimiyle yakından ilgilidir. Delhi Sultanlı­ğı, özellikle de Tuğluklu devri eserleriyle
irtibatı bulunan ve asıl ilhamın ı bölgenin
saman darnit mahalli evlerinden alan Bengal İslam mimarisi, merkezden uzaklığı
ve tabiat şartlarının gereği diğer bölgelerden izole olmuş . onlarla ancak 1576'da Babürlüler tarafından fethedildikten
sonra bütünleşebilmiştir.
En erken örnekleri arasında , Bengal
Sultanı ı. İskender Şah tarafından Pan-

dua'da yapt ı rılan 776 (1374-75) tarihli
Adlne Cuma Camii 'nin yer aldığı Bengal
mimarisi camilerinin en abidevi örneği,Bagerhat'ta 1459 tarihinden önce U l uğ
Şah Cihan tarafından inşa etiirildiği bilinen Sath Kümbet Camii' dir. Aslında yetmiş yedi bası k kubbeyle örtülü olan cami,
kıble (batı) duvarına dikey uzanan on bir
nef ile bunları kesen yedi yatay neften teşekkül etmiştir. Kubbeler elli beşi taş . beşi tuğla olmak üzere altmış adet sütun
ve tuğla paye tarafından taşınan sivri ke-

104merler üzerine oturtulmuştur. 2 m. kalın­lıktaki tuğla duvarlarıyla dikkat çeken ca-

mini n köşelerinde yuvarlak burç biçimi
takviye kuleleri bulunmaktadır; doğu tarafındakiler daha yüksek olup içlerindeki
merdivenlerden minare olarak kullanıl­dıkları anlaşılmaktadır. Her dikey nefin
ucunda bir mihrap, sonunda ise avluya
açılan bir kapı bulunmaktadır ; merkezi
mihrap taştır ve bu mihraba uzanan nefin üstündeki yedi ku b be Bengal ku b besişeklindedir. Bina geometrik ve bitkisel
motifli terra kota levhalarla süslenmiştir.
Aynı döneme ait olması muhtemel bir
cami kalıntısına da Barobazar'da rastlanmakta ve Satgaçia Camii denilen yapınınelde mevcut verilere göre yedi dikey nef
ile bunları kesen beş yatay neften teşek­kül ettiği ve üstünün otuz beş kubbeyleörtülü olduğu anlaşılmaktadır; süslemeleri yine terra kotadır. Bagerhat'ta bulunan Dokuz Kubbeli Cami ile on kubbeli Rı­za Hoca Camii çok kubbeli tipin en küçükörneklerini teşkil ederken aynı şehirdeki
Singar. Blbl Beyni. Çunakola, Zinde Pir ve
Ronvicoypı1r camileri Bengal mimarisinin
tek kubbeli cami örnekleri arasında yer
alır. Bu binaların hepsi de köşe kulelidir
ve kare planlı olan tek kubbeliler. doğu ta. raflarındaki üç girişle ayrı bir özellik gösterir. Gavr'da (Gaur) MirŞad Han'ın yaptır­dığı Tantipara (Tantlpura) Camii köşelerin­deki sekizgen tahkim at kuleleri, dört bodur paye tarafından taşınan on küçük
kubbesi ve terra kota süslemeleriyle geleneksel anlayışı sürdürmektedir.

Gavr'da bulunan Çota Sona Mescidi(KüçükAltın Camii), bir zamanlar kubbelerinin altın kaplama olmasından dolayı
bu adı taşıyan . Sultan Seyyid Alaeddin Hüseyin Şah devrinde ( 1494- I 5 I 9) Veli Muhammed adlı bir zat tarafından yaptırıl­mış alt tarafı taş bir binadır ; i nşaatındataşın kullanılması Bengal için nadir rastlanan bir durumdur. Bina on beş kubbeli
olup beş dikey, üç yatay nefin kesişmesiy­le sağlanan bir plana sahiptir. Ortadaki
dikey nefın üstü üç adet dört köşeli kıvrık
Bengal kubbesiyle örtülüdür. Dış köşeler­de yuvarlak kuleler bulunan bina taş oyma süslemelere sahiptir. Süslemeler açı­sından buna benzerlik gösteren Bagha'daki On Kubbeli Cami 1523 tarihinde Sultan Nusret Şah tarafından tuğladan yaptırılmıştır. Birbirini kesen iki yatay ve beş
dikey neften meydana gelen cami on kubbeyle örtülüdür. Ana özellikleriyle diğer
binalara benzeyen Kusumba Camii de1558 yılında Sultan Hızır Han Sahadır Şah
devrinde Süleyman adlı bir kişi tarafın-

dan inşa etiiriimiş olup altı kubbeyle örtülüdür; taş mihrabı göz alıcıdır. Bengal'in
Babürlüler'in eline geçmesinden sonra
1609'da Seyyid Han tarafından yaptırılan
Tangail'deki Atie Cami ise plan ve cepheteşkilatıyla Bengal Sultanlığı ve Babürlü
mimarileri arasındaki geçişi temsil etmektedir.
Bengal Sultanlığı türbe mimarisininbaşlıcalarını teşkil eden örnekler arasın­da Sultan Gıyaseddin A'zam Şah'ın Sonargaon'daki türbesi güçlü biçimde mahalli
Hindı1 tesirleri sergilemekte, Bagerhat'ta bulunan ve Bengal'in tek kriptalı türbesi olan şehrin kurucusu Uluğ Şah Cihan'ın türbesi de X!V. yüzyılın sonuna ait
tek kubbeli camilere benzer plan ve yapı
hususiyetleriyle dikkat çekmektedir.
Gucerat Sultanlığı'nın önemli eserlerinden olan 1423 tarihli Ahmedabad Cuma
Camii, Hint-İslam mimarisinin önemli vedeğişik örneklerinden biridir. ibadet mekanı Sultan ı. Ahmed tarafından yaptırıl­m ış olan cami kuwetli Hin du ve Jaina tesirleri taşımakta, özellikle çok sütunlu içmekan teşekkülüyle Hindı1 anlayışına uygun bir özellik göstermektedir. ibadet
mekanının üstü büyüklü küçüklü çok sayıda kubbeyle örtülmüştür. Bir ölçüde
Hint camilerinin alışı l mış üç girişli avlu şe­masını hatırlatan bir uygulama yapılmış­sa da bu durum yerel Hindı1 tesirleri tarafından gölgelenmiştir. ibadet mekanı­nın sade bir taş işçiliği gösteren dış cephesi, Hint-İslam mimarisinin gelenekseldüzenlemesinden izler taşımakla beraber tamamen farklı bir görüntüye sahiptir. Ortadaki ana mihraba uzanan nefin
avluya açıldığı kısımda , diğerlerinden daha yüksekyapılan sivri kemerli girişle yanIarındaki daha alçak girişler arasına inşaedilen iki minare değişik bir etki bırak­maktadır. Bu tipin bir devamı olan Mahmudabad'daki Cuma Camii 1485 tarihlidir. Sultan 1. Mahmud tarafından yaptırı­
Ian cami, özellikle çok sütunlu ibadet mekanını örten ve ortadaki diğerlerine hakim durumda olan çok sayılı kubbe düzenlemesiyle dikkat çekmektedir. Bina,iki katlı dış cephe mimarisi ve minarelerinin değişik şekliyle de bu tipin önemli
bir örneğini oluşturur.
Mahalli sultanlıkların en güçlülerinden
olan Adilşahiler' in başşehir Blcapı1r'da
yaptırdıkları İbrahim Ravza ve Gül Kümbet türbeleri bu sultanlığın eserleri hakkında yeterince fikir vermektedir. Sultan
Il. İbrahim tarafından 161Syılındayaptı­
rılan İbrahim Ravza, yerel Hint tesirleri
kadar Babürlü sanat anlayışından da iz-

HiNDiSTAN
ler taşımakta olan bir bahçe içine yerleş­tirilmiş türbe ve camiden müteşekkil bir

tesirler taşıdığı görülmektedir. BinanınAdilşahller sanatı özellikleri gösteren tezyinatı banisinin ölümü üzerine tamamlanamadan kalmıştır.

komplekstir. Bu kompleks, Delhi Muizzl
Memlük sülalesinden itibaren mimariye
hakim olan merkezi kubbelere göre tanc) Babürlü Mimarisi ( 1526-1858). Hintzim edilmiş plan anlayışını yansıtmaklaİslam sanatının en görkemli eserlerinin
beraber kubbe biçimi açısından Babürlü
ortaya konulduğu Babürlüler devrindeki
eserlerinde görülen soğan kubbelerle iliş­sanat anlayışı diğer dönemlere göre farkki içindedir. Kubbeleriyle değişik etkilerlı hususiyetler gösterir. Afganistan üzebırakan kompleksin yazılara ve geomet- . rinden Hindistan'a giren Babür'ün atalarik, bitkisel motiflere dayanan ve çok güçrı olan Timurlular' ın hüküm sürdüğü Orlü yerel tesirler gösteren tezyinatı da göz
ta Asya topraklarında gelişen sanat anlaalıcıdır. Gül Kümbet ise yalnız Adilşahl­yışıyla Babürlüler'inki arasında çok yakın
ler'in değil bütün Hindistan'ın ve İslam
bağlar bulunduğu aşikardır. Özellikle soaleminin en meşhur eserlerinden biridir.
ğan biçimi kubbenin önem taşıdığı Ba1626-1656 yılları arasında yapılan bina
bürlü mimarisi, İran 'a has birçokmimari
Gül Kümbet adıyla tanınmakla birlikteelemanı etkili biçimde kullanıma soktuilim aleminde Muhammed Adilşah Türbeğu gibi bu ülkeyle olan yakın ilişkisi sonusi olarak adlandırılır. Muhammed Adilcu kazandığı yeni sanat anlayışını ataları­şah'ın kendisi için yaptırdığı türbe, köşe­nın, daha önceki Hint müslümanlarının
lerinde yer alan büyük sekizgen kulelerleve HindGia r' ın sanat anlayışlarıyla ustacatahkim edilmiş ve ku b be tarafına bir mihbirleştirerek zarif, gösterişli ve mağrur
rap bölümü eklenmiş kare planlı yüksek
yeni bir üsiGp geliştirmiştir.
bir bina olup yarım küre şeklindeki kubBabür'ün birçok binanın banisi olduğu
besi bu tür binalarda görülen kubbelerin
kendi hatıratından öğrenilmekteyse deen büyüğüdür. Babürlü türbeleriyle rekabunların hemen tamamına yakını yok olbet etmesi hedeflenen Gül Kümbet'in onmuştur. Günümüze ulaşabilen az sayıda­
lardan olduğu kadar erken dönem Delhi
ki camiden biri olan Ayodhya'daki 1528
Sultanlığı ' nın ve mahall1 sultanlıkların türtarihli Bab ri (Babür!) Mescidi, LG di ve mabelerinden. ayrıca da özellikle teşkilatlan­
ham üsiGpların kaynaşmasını gösteren bir
dırılmasında yerli HindG mabedlerinden
eserdi. Ku b be teşkilatı, daha sonra Babürlü mimarisine hakim olacak soğan
kubbelerin henüz teşekkül etmediği bir
devri temsil eden bu bina. 6 Aralık 1992
tarihinde bir Hin dO ilahının doğum yerinde yapılmış olduğu gerekçesiyle fanatik
HindGiar tarafından yıkılmıştır. Tarihsiz
Adilsahilar dönemine ait lbrahim Ravza Camii ve Mu ham·med Adilşah Türbesi-SicapOr 1 Hindistan
erken Babürlü yapılarının en önemlisi Hümayun devrine ait olan Fethabad Camii'dir; soğan biçimi kubbenin Hindistan'daki ilk örnekleri bu yapıda uygulanmıştı r.
Babürlü mimarisinin en orüinal ve enönemli eserlerini verdiği faaliyet a lanınınt ürbeler o l duğ u söylenebilir. Babürlü türbeleri, İslam türbe mimarisinin en müstesna ve en zevkli örnekleri a rasında olup
pek çok bakımdan benzersizdir. Bu devirde yapılan türbelerin ilk örneği Hümayun'un Delhi'deki 1565 tarihli türbesidir.
Muhteşem bir bahçe mimarisiyle büt ünleşen bina . Hümayun'un ölümünden
( 1556) sonra eşi Hacı Begüm tarafından
bir grup İranlı ve Hintli sanatçıya inşa ettirilmiştir. Türbeyi kuşatan bahçe İran 'ınçarbağ tarzındadır ve Hint- İslam mimarisi için tamamen yeni özellikler taşımak­tadır. Bahçenin o rtasında dört köşe bir
platform üzerinde yükselerek yatay ve
dikey hatlarının ahengiyle göz doldurmakta olan tü r be binası , dört yan bölmenin

Hümayun'un türbesi- Oelhi 1 Hindistanbağlandığı bir merkezi mekandan müteşekkil plana sahiptir.

Bütün mekanlar
birbirleriyle irtibat halinde olmasına rağ­men bağıms ı z tanzim edilmiş, böylece
Hint ve iran anlayışları birleşti rilmiştir.
Merkezi mekanı örten iç ku b benin üzerine bütün ihtişamıyla binaya hakim olanbeyaz mermerden bir dış ku bbe yapılmış­tır. Orta Asya özelliği taşıyan bu iç içe iki
ku b be teşekkülü Timurl u mimarisiyle yakın ilişkide olup Hindistan için bir yeniliktir. Tür be bu özelliğinin yanı sıra Hint- islam türbe mimarisi için alışılmış unsurlar olan sivri kuleler, köşkler, kemer teşekkülleri, eyvanlar ve revaklarla çok daha göz alıcı bir niteliğe bürünmüştür. Binanın bütününe hakim olan beyaz mermer kubbe, en erken Hint-İslam türbelerinden beri süregelen anlayışın farklı bir
ifadesidir.
Agra'da Bihiştabad (bugünkü Sikendera) denilen yerde çarbağ tarzında düzenlenmiş büyük bir bahçenin ortasında bulunan, Ekber Şah ' ın inşaatını bizzat kendisinin başlattığı ve oğlu Cihangir'in 1613'te tamamlattığı türbesi önemli bir mezar yapıs ıd ır. Yu karı d oğ ru küçülen dört
kademeli yüksek bir platformun üzerine
oturtulm uş , ancak cenaze mahzeni di ğe rtürbelerinki gibi yine toprağın altın a yerleştirilmiştir. Türbenin alt katla rı eyvanlı
ve revaklı . üst katları ise saçaklı ve sütun- .
lu bir görünümdedir. özellikle bahçeye giriş ve çıkışı sağlayan güney kapısı, köşe­lerinde yükselen dört zarif minare ve değişik süslemeleriyle Babürlü mimarisi için
bir yenilik olup ileride çok kullanılacak bir
mimari unsurun öncüsüdür.
Cihangir'in. eşi NGr Mahal Begüm tarafından 1627 yılında Lahor yakınlarında
yaptırılan türbesi , Babürlü türbelerininen önemli örneklerinden biri olup abidevi bir binadır. Tipik Babürlü-İ ran tarzı bir

105

HiNDiSTAN
bahçe içinde yer alan türbe, köşelerinde
minareler bulunan arkadlı dikdörtgen bir
bina ile ortasındaki, içinde muhteşem
sandukanın yer aldığı sekizgen bir kısım­dan ibarettir. Nur Mahal Begüm tarafın ­dan inşa ettirilen bir başka türbe de babası İ 'timadüddevle'nin Agra'da bulunan
1628 tarihli tür.besidir. Babürlü türbelerinin en nadide örneklerinden biri olan yapıda ev planı esas alınmıştır. Köşelerinde
minareler bulunan binanın iç teşkilatı
merkezi bir oda ile onu çevreleyen kafesliparavanlarla ayrılmış bir pavyondan oluş­maktadır. Özellikle Racastan tesiri görülen, mermer üstüne yarı kıymetli taş kakmalarla yapılmış bitkisel ve geometrik
motifli tezyinatı önem taşımaktadır.
Babürlü türbelerinin en seçkini, bütünİslam sanatı içinde de bir şaheser olan

dünyaca meşhur Tae Mahal'dir. Şah Cihan
tarafından 1632-1654 yılları arasında Ag-

ra'da eşi Mümtaz Mahal ismiyle tanınan
Ercümend Banu Begüm için yaptırılantürbe Osmanlı , iranlı, Hintli ve Orta Asyalı ustaların elinden çıkmış olup bütün
bu bölgelerin sanat anlayışlarından tesirler taşıyan. fakat kendi Babürlü karakterini çok iyi bir biçimde ortaya koyan gerçek bir zarafet örneğidir (bk. TAC MAHAL).
Hümayun'un türbesi ile Tae Mahal'den izler taşıyan Delhi'deki 1753 tarihi Safder
Ceng Türbesi Babürlü tür be mimarisinin
son büyük örneğidir.
Babürlüler devrinde yapılan camiler.
Hint cami mimarisinin en son ve en üstün safhasını temsil etmektedir. Yapılış­larındaki zarafet ve ölçülerindeki ahenkle dikkat çeken bu camiler, hem mimariözellikleri hem de tezyin elemanlarının ihtişamıyla büyük önem taşırlar. 1571 tarihli Fetihpur Sikri Ulucamii bu sahada

Safder Ceng Türbesi - Del hi 1 Hindistan

bilinen ilk büyük şaheserdir. Delhi'deki
Begampur Camii ile başlayıp sürekli birgelişmeden sonra Kanpur'daki önemli
eserlerle kendini gösteren, kıble yönünde ana ibadet mekanı, diğer tarafl arındaüç büyük girişin bulunduğu geniş bir avlu ya göre tanzim edilmiş cami planının
en cüretkar uygulamalarından biridir. Ekber Şah 'ın cihanşümul siyasetiyle yakın ilgisi bulunan binanın başlıca özelliği, Babürlüler tarafından yaptırılan bunun gibi
dev boyutlu camiler için bir alışkanlık teş­kil edecek üç kubbeli ibadet mekanını
getirmiş olmasıd ır (b k. FETİHPÜR SİKRİULUCAMİİ ) .

Lahor'daki 1634 tarihli Vezir Han M escidi , ana avluya göre t~nzim edilmiş birplana sahip olmasına rağmen teşkilatı .
açısından Babürlü binalarından farklıdır.
Yoğun bir kaynaşma gösteren yerel Pencap ve Safevi İran tesirleriyle Babürlü anlayışı binanın bütününe değişik bir görüSaray ca milerinden olan MOti Mescidi 'n in kuzey cephe·nüm kazandırmıştır. ibadet mekanı beş
si- Del hi 1 Hindistan
kubbeyle örtülü olup ortadaki diğerlerin ­den daha büyüktür. Avlunun köşelerine
gelen sekizgen minarelerle doğu tarafın­daki kubbeli ana giriş dışarıdan caminin
bütün görüntüsüne hakim olmaktadır. Binanın bitkisel ve geometrik motifli tezyiturulmuş ve ortadakinin üzerine üç adetnatın da kullanılan mozaik çinilerle kakubbe oturtulmuştur. Evrengzlb tarafın­
lem işleri de İran tesirini güçlü biçimde ordan yaptırılan Delhi'deki küçük bir cami
taya koymaktadır.
yine genel hatlarıyla ana ilkelere sadık kalmış sa da iç mekan teşkilatı açısından
Şah Cihan tarafından yaptırı l an 1644
farklı bir görüntü sergilemektedir. ibatarihli Tatta Cuma Camii kubbe yönündet mekanı dört paye tarafından altı böldeki kapalı ibadet mekanı, dört eyvanlı
meye ayrılmış ve her bölmenin üzeri birer
avlu şeması ve tezyinatında kullanılan sır­
kubbe ile örtülmüştür. Bu binada mimarilı çinileriyle İran tipi cami anlayışının enve tezyini elemanların kullanılışı da farküst seviyeye çıktığı örnektir.
lıdır (ayrıca bk. DİA, VII, 77-78).
1644 -1658 yılları arasında yapılan Delhi Cuma Camii ve 1673-1674 yıllarında inşa edilen Lahor'daki Badşahi Camii, birbi-

rine çok benzer plan şemalarıyla Fetihpur Sikri Ulucamii geleneğini sürdüren
yapılardır. Şah Cihan tarafından yaptırı­
Ian Delhi Cuma Camii, avluya giriş veren
kapıları ve ibadet mekanının köşelerin­de bulunan iki yüksek minaresiyle diğe­rinden daha tesirli bir görüntüye sahiptir.
Saray camisi karakterindeki "inci camiler" (MQtl Mescid) 1645 yılında Lahor'da,
1654'te Agra'da ve 1659'da Delhi'de yapılmış müstes'rıa eserlerdir. Beyaz mermerden inşa edilen bu camilerden Agra'da Nagina Camii'nin tanisi Şah Cihan'dır. Eserde Babürlü cami mimarisinin
ana hatlarına sadık kahnmış olmakla birlikte ibadet mekanının teşkilatma bir değişiklik getirilerek iki sıralı üçer paye ile
kıble duvarına paralel üç yatay nef oluş-106

Babürlü hükümdarları dini mimari kadar askeri ve sivil mimariye de önem vermişler, Delhi sultanları ve mahalli hükümdarlar gibi onlar da yeni şehirler kurmuş
ve saraylar. kaleler inşa ettirmişlerdir. Bu
binalarda Hindistan'ın iklim ve hayat şart­larına uygun yerel anlayış önemli bir hakimiyete sahiptir. Bugüne kalabilen Babürlü şarayları arasında , Ekber Şah 'ın Agra'dayaptırdığı Lal Kale (K ızıl Kale) içinde
yer alan, yaklaşık olarak 1570 tarihli Ci- ·hangiri Mahal önemli bir yer işgal eder.
İran ve Orta Asya tarzlarının tesirlerinimahalli anlayışla birleştiren bina, çeşitli
avlularla teşkilatlandırılmış bir Hindu sarayını andırmaktadır. Kirmızı kum taşın­dan yapılarak geometrik ve bitkisel motifli oymalarla süslenen sarayın özellikleçokgen sütunları ve çok dilimli kemerleri
dikkat çekicidir. Aynı kale içinde bulunan
Divan-ı Am ve Divan-ı Has adlı kabul sa-

HiNDiSTAN
kullanılırken kırmızı kum taşı ile en çok
uyum sağlayan beyaz m ermer estetik ve
sembolik bir değerle sıkça kullanılmıştır.
Bilhassa türbe kubbelerinde beyaz rengin tercih edilmesinin. Hindu inançların­daki ölüm ve ölümden sonra ruhun ko-

runması anlayışıyla ilişkili olduğu açıkça

bellidir. Tuğluklu türhelerinde tamamlayıcı bir unsur olarak başlayıp daha sonrada sürdürüldüğü görülen kubbeler üzerindeki çömlek şeklinde ve meyve tasvirli
alemler de ifade ettikleri bereket ve iyi
talih anlamlarıyla Hindu geleneklerindenİslam binalarma geçmiş elemanlardır.
Hint- İslam mimarisine yerel geleneklerden giren lotus ve bitki madalyonu gibi
süsleme motiflerinin çoğu. taşıdıkları anlamlarla yeniden yorumlanarak İslam anlayışına uygun biçimde kullanılmıştır.
Sah cı nan döneminde yapılan Lal Kale'nin içinden ve dışın­dan birer görünüş- Delhi 1 Hindistan

lanları yine Ekber Şah. Has Mahal ise Cihangir'in dönemine ait yapılardır (b k. Di-

VANHANE "Hint- İslam Sanatında" ) .

Ekber Şah 'ın 1569-1 574 yılları arasında
kurduğu FetihpOr Sikri şehri, sarayı, ca-

misi. kapıları ve bütün teşkil.3tıyla başlı
başına Babürlü sanatının görkemli bir örneği olup kuruluşundan on beş yıl sonra terkedilmesine rağmen Babürlüler'in.
özellikle de Ekber Şah'ın zafer ve hakimiyetinin sembolü bir anıt şeh ir olarak önemini korumuştur (bk. FETİHPÜR siKRi ).
1638 yılında Şah Cihan tarafından Delhi'de yaptırılan ve yine taşının renginden
dolayı Lal Kale denilen kale Babürlü devri
sivil mimarisinin en güzel örneklerinden
biridir. Şehrin doğusunda bulunan kale
kapıları, surları, geniş bahçeleri ve salonlarıyla bütün bir komplekstir. Bahçe mimarisinin en güzel örneklerinden biri olan
Lahor'daki ünlü Şalimar bahçeleri ve Babürlüler'e bağlı mahalli bir devlet olan
Jaypür Racalığı tarafından yaptırılan XVIII.
yüzyıla ait Amber Sarayı ile Heva Mahal
de Babürlü sivil mimarisinin başlıca eserleri arasındadır.
Mimari Tezyinat, Minyatür ve Küçük El
Sanatları. Hint- İslam mimari eserlerininihtişamını arttıran ve bunların dünyanın
en güzel binaları arasında yer almasınısağlayan en önemli hususlardan biri kullanılan malzemenin birbiriyle gösterdiği
ahenktir. Kırmızı kum taşının yanında aynı cins sarı ve gri taşlar sınırlı bir biçimde

Hint -İslam mimarisinin başlıca özelliklerinden biri tezyinata verdiği önemdir.
Bu durum, Hindistan genelinde değişme­mekle beraber ülkenin büyüklüğü ve
farklı iklimiere sahip olması dolayısıyla
kullanılan teknik ve malzemeler açısından
değişik uygulamalara yol açmıştır. Bengal gibi doğuda ve muson ikliminin tesiri
altında olan bölgelerde. taş kaynaklarınındurumuna da bağlı olarak pişmiş toprak,İndus nehrinin batısında ve güçlü İran tesirinin görüldüğü bölgelerde ise sırlı çinive boya ile yapılan tezyinat türleri hakimdir. Kuzeyde Himalayalar'ın eteklerindeki bölgelerde ahşap oyma önemli bir yer
tutmakla birlikte Hint - İslam sanatınınve İslam öncesi Hint sanatının en önemli
eserlerinin meydana getirildiği bu muhitte taşın ve mermerin kullanımı daima ilk
planda gelmiştir.

Mem lük binalarının büyük bir kısmı taşa oyulmuş kabartma süslemeleriyle eski

Hint an'anelerinden gelen motif ve teknikiere bağlı kalırken İran etkisini de güçlü biçimde hissettirmektedir. Kırmızı kumtaşı ve beyaz mermerin kullanıldığ ı bu
mimaride tercih edilen tezyinat unsurları yazılar, çeşitli bitki şekilleri. özellikle lotus çiçekleri ve geometrik motiflerdir. Taşoyma süslemelerin değişik kullanımına
sahne olan Halaci devrinin temsilcisi Ala1
Dervaze'de İran etkisi iyice güçlenirken
taş tezyinatın dış cephede yer aldığı Tuğ­luklu binalarının içinde alçı stukolara yer
verilmeye başlanmıştır. Delhi Sultanlığı'­nın ve Sür1 devrinin sonuna kadar geniş
biçimde kullanılan stuko tezyinatın boyanarak daha gösterişli bir hale getirildiği
ve binaların bazı bölümlerinde boyalı stuko tezyinatın tamamlayıcısı olarak sırlı çinilere de yer verildiği görülmektedir. Enönemli tezyin1 elemanlar ise bitkisel motifler. madalyanlar ve yazılardır.
Mahall1 sultanlıkların binalarında bulunan tezyinat muhite göre değişmekle birlikte kısmen Delhi Sultanlığı binalarınınki
ile benzerlikler göstermektedir. Bengal
Sultanlığı'nın bitkisel motifli pişmiş toprak ve Gucerat Sultanlığı'nın taş oyma
tezyinatına göre Mandu. Malva ve Blcapür Adilşah1 sultanlıkları nın tezyinatı
merkezle ve İran'la daha yakın temas halinde olup Mandü'daki binalarda görülen
sırlı çiniler ve boyalı alçı stukolar Delhi
Sultanlığı'nın, Blcapür'dakiler ise Adilşa­h11er'in izlerini taşımaktadır.
Kırmızı kum taşı ve beyaz mermerin
hakim olduğu Babürlü binalarında görülen süslemeler, önceki devirlerin ve maham sultanlıkların tezyinat anlayışından
farklı özelliklere sahiptir. Dış cephelerde
mimari elemanların değişik şekillerde
kullanılmasıyla elde edilen tezyin1 görünüm bitki tasvirleri. geometrik motifler
ve yazıyla takviye edilmiştir. Geliştirilen
yeni bir teknikle m ermer üzerine yapılantaş kakrnalar ve yine mermer üzerine boya ile yapılan bitki resimleri Babürlü devrinin en önemli tezyinat temsilcileridiL Bu
döneme ait İndus nehrinin batısında kalan binalarda İran tesirli sırlı çiniler ve tutkallı su ile toz boyanın karıştırılarakyapıl­dığı tempera resimler dikkat çekmektedir.

Hint - İslam mimarisinin yerel Hindü
eserlerinden aldığı en önemli özellik. mimari elemanları yapısal işlevlerinin dışın­da birer süsleme unsuru olarak kullanmasıdır. Bu durum bütün Hint-İslam eserleri için geçerli olmuş. bu tür mimari elemanlar binaların görünümünü çok dahamuhteşem ve zarif bir hale getirmiştir.
Bu tezyin1 mahiyetieki mimari elemanlar arasında özellikle değişik kullanılış bi-

Kutbüddin
Ahmed
Sah camii'nin
minarenişindekitaşsüslemeden
bir detayAh medabad 1
Hindistan107

HiNDiSTANçimleriyle küçük ve büyük kubbeler, kuleler, eyvanlar, kemerler, kameriyeler, sütunlar, pencereler ve kapılar yer almaktadır. Hint-İslam sanatının en önemli süsleme unsurlarından biri de yazıdır. Özellikle XVII. yüzyılda yazıların kalitesi çok
yükselmiş ve bu arada kitap istinsahındada büyük bir artış olmuştur.
Hint- İslam sariatının mimari ve bunabağlı sanat kollarından sonra en önemli

faaliyet alanı minyatürcülük olup bu sahada meydana getirilen eserler bütün
dünyada şöhret bulmuştur. Minyatürün
büyük bir değer kazanarak ilk önemli örneklerini vermeye başladığı devir Delhi
Sultanlığı'nın son yıllarıdır. Fakat minyatür sanatının asıl gelişmesi ve hatta min·yatür anlayışından kitap resmine doğru
kayması Babürlüler devrinde olmuştur.
Hindistan'da kökleri çok eskilere giden
tasvir( sanatların İran'dan gelen yeni bir
anlayışla birleştirildiği Babürlü resim ekaIünün gerçek kurucuları ve Hintli ustaların yetiştiricileri Mlr Seyyid Ali ve Abdüssamed adlı iki İranlı sanatkardır. Bu ustaları Hümayun, tahtından uzak kaldığı
yıllarda misafiri olduğu İran Şahı 1. Tahmasb'ın sarayından almış ve beraberinde
Hindistan'a götürmüştür. Hümayun'unbaşlattığı minyatür çalışmaları, resmekarşı büyük bir ilgi duyan oğlu Ekber
Şah'ın FetihpOr Sikri'de kurduğu yeni atölyede devam ettirilmiş, en güzel örnekler
ise Cihangir ve Şah Cihan dönemlerinde
verilmiştir. Daha sonra duraklamaya giren Babürlü minyatür sanatı, XVIII. yüzyılda Hindistan'ın değişik bölgelerinde hüküm süren bir kısmı Babürlüler'e bağlı
hükümdarların desteğiyle canlılık kazanan mahall1 üs!Oplara kaynak teşkil etmiştir.

İran, mahall1 Hint ve Avrupa tesirleri
gösteren Babürlü minyatür sanatı tamamen saray hayatına bağlı kalmıştır. Baş­lıca ilgi alanlarını portre ve tabiat tasvirlerinin oluşturduğu minyatür ustaları tabiatın çeşitli yönlerini dikkatle ele almış,iyice inceledikten sonra resmetmişlerdir.
İnsan ve hayvan figürlerinin ifade ediliş
biçimi, Babürlü minyatür anlayışını benzerlerinden çok farklı bir noktaya getirmiştir. Özel bir perspektif ve ışık- gölge
kullanma eğiliminde olan sarıatçılar renklerin seçiminde de farklı bir tutum benimsemişler ve ortaya, İslam minyatürlerinden değişik tesirler bırakan Avrupa resmine yakın bir üs!Op çıkarmışlardır. İnsan
mizacının ifade edilmesi, tabiattaki şiir­selliğin tesbiti ve hayatın incelenmesi gibi hususlarda gösterilen özen ve çaba ile

108

kazanılmış tasvirl özellikler de diğer İslam
minyatürlerinden farklı ve daha cüretkar
bir sanat anlayışının teşekkül etmesine
sebep olmuştur.

Babürlü döneminde en üstün seviyesine çıkan Hint- İslam sanatının diğer bir
yönünü temsil eden el sanatları arasında
hiç şüphesiz birinci derecede önem taşı­yanı m aden işçiliği ve daha çok da kuyumculuktur. Hindistan'ın zengin inadenleri
ve değerli taşlarıyla tezyin edilen silahlar,çeşitli süs ve günlük kullanım eşyası bu
husustaki önemli örneklerdir. İkinci önemli el sanatını teşkil eden dokuma ve halı­
cılıkta mimari ve resimle yakından ilişkili
bir tasvir eğilimi göze çarpmakta, özellikle de kumaşlarla halılar üzerinde görülen
motifler ve sahne düzenlemeleri dikkatçekmektedir. Bu sanat kolları gibi Orta
Asya ve İran etkilerinin belirgin olduğu
fildişi ve ahşap oymacılığı da çeşitli veönemli eserlerle temsil edilmiştir.

HİNDİSTAN

EHL-i HADiS EKOLÜ
(bk. EHL-i HADIS).

LHİNDİSTAN

EHL-i KUR'AN EKOLÜ
(bk. KUR'ANİYYÜN).

L~ A.ENGİN BEKSAÇ

_jıHİNDİSTAN HAKsAR HAREKETİ1
Hindistan'daİnayetullah Han(ö. 1963)
tarafından başlatılandini, içtimal ve siyasi bir hareket(bk. İNAYETULLAH HAN).

LıBİBLİYOGRAFYA:

H. Glück, Die Indisiche Minialuren des Hamza-Romanesim Österreichischen Museum in
Wien und in Anderen Sammlungen, Wien
1925; M. Abdullah Chaghtai, Le Tadj Mahald'Agra, Bruxelles 1938; M. S. Briggs, Muslim
Architecture in lndia, Oxford 1951; J . Terry,
The Charm of lndo-lslamic Architecture. An
Introduction to the Northern Phase, London
1955; Ahmad Hasan Dani, Muslim Architecture
in Bengal, Dacca 1961 ; G. Lawrence. lndian Art:
Mughal Miniatures, London 1963; M. Bussafia,
lndian Miniatures, London 1966; S. Swarup,
5000 Years of Art and Cra{ts in lndia and Pakistan, Bombay 1968; R. Nath, The Immortal Tae
Mahal, Bombay 1972; a.mlf.. History of Sultanale Architecture, New Del hi 1978; a.mlf., The
Tajmahal and its lncamation, Jaipur 1985;
a.mlf.. History of Mughal Architecture, 1-11, New
Delhi 1985; M. P. Srivastana. Society and Culture in Medievallndiana 1206:1707, Allahabad 1975; R. J. Mehta, Masterpieces oflndo-lslamic Architecture, Bombay 1976; Anis Farooqi,
Art of lndia and Persia, Delhi 1979; P. Brown.
lndian Architecture: lslamic Period, Bombay
1981; V. Begde- Prabhakar. Port and Palaces oflndia, New Delhi 1982; K. V. S. Rajan, Islam Bu·ilds in lndia, Delhi 1983; AnAlbum of Archaeological Relics in Bangladesh, Dacca 1984; G.
Michell, The lslamic Heritage of Bengal, Paris
1984; a.mlf., Architecture of the lslamic World,
London 1984, s. 264-274; a.mlf.. lslamic Heritage of the Deccan, Bombay 1986; E. W. Smith,
The Mughal Architecture of Fathpur-Sikri, 1-IV,
New Del hi 1985; a.mlf.. "Architectural Masterpieces of the Mughal Emperors", MW. XXXIX/2(1 949), s. 102-112; J. D. Hoag, Islam, Stuttgart
1986, s. 152-164, 190-202; P. Yarma, Delhi andits Monuments, New Delhi 1987; E. Diez, Die
Kunst lndiens, Potsdam, ts.; Fatehpur-Sikri(ed. M. Brand- G. D. Lowry). Bombay 1987; N.
Ahmed, The Buildings of Khan Jahan in andAraund Baserhat, Dacca 1989; J. Burton-Page,"Hind (Architecture)", Ef2 (İng.). lll, 440-452.

_j

L

_j

.

.

.

.ı

HINDISTAN HICRET HAREKETI
I. Dünya Savaşı'ndan sonra
Hintli müslümaniann
Afganistan'a hicret etmeleriniteşvik için ortaya çıkan hareket.

_j

Bu hareketi ortaya çıkaran şartlar Hindistan Hilafet Hareketi ile doğrudan alakalıdır ve aynı şekilde dini- siyasi muhtevataşımaktadır. İngiltere Başbakanı Lloyd
George'un, Osmanlı Devleti'nin dinl-siyasi statüsünün değişmemesi ve halifeninkutsal topraklardaki haklarının korunması için kendisine başvuran Hindistan Hilafet Hareketi heyetine verdiği sert cevap
Hint müslümanlarını şaşkınlığa uğrattı(Mart 1920). Böylece 1. Dünya Savaşı sonrasında İtilaf devletlerinden özellikle İn­giltere'nin Osmanlılar'a karşı takındığı tutum bazı Hintli müslümanlar arasında,Osmanlı halifesi ve devletine reva görülen
muamelelerden sonra hala Hindistan'dayaşamaya devam edip etmemenin dinen
uygunluğu hususunda bir tartışmaya yol
açtı. Esasen Hindistan'da İngiliz hakimiyetinin yerleşmeye başlamasıyla birlikte
görülen bu gelişme geleneksel darülislam- darülharp tartışmasının bir uzantı­
sıydı . Ancak Hicret Hareketi her ne kadar
Hilafet Hareketi'nin bir neticesi ise de !iderleri arasında görüş farklılıkları mevcuttu. Bir kısım ulema Hindistan'ın darülharb sayılamayacağını. dolayısıyla hicrete gerek bulunmadığını savunuyordu.
Cem'iyyet-i Ulema-i Hind, DiyQbendl ve
BiriM ekallerine mensup pek çok alim,
hicret gibi hayati bir karara ancak dini
mükellefiyetierin serbestçe yerine getirilemediği durumlarda son çare olarak baş-