HiNDiSTAN
temine baş kaldırı özelliği taşıyan halk hareketlerinden gelir. Bu tip baş kaldırı hareketlerinin en önemlisi Budizm'dir. Milattan önce VI. yüzyılda Sakya kabilesininbilgesi (Sakyamuni) Siddhartha Gotama(Buda) tarafından kurulan Budizm'in temeli, hayatın ıstırap verici olduğu ve insanın bu ıstıraptan kurtulma amacını taşıdığı tezi üzerine oturur (bk. BUDİZM).
Tanrı fikrine kayıtsız kalan ve rasyonel ahlaki öngören Budizm milattan önce lll.
yüzyıldan itibaren tam bir din haline getirilmiş, fakat anavatanı Hindistan'da VIII.
yüzyıldan sonra çökmüştür. XX. yüzyılın
ilk yarısında Ramji Arnbedkar Hindistan
Budizmi'ni canlandırmaya çalışmışsa da
pek başarılı olamamıştır: bugün ülkede- ·ki Budist nüfus % 3'ten fazla değildir.
Bununla birlikte 1959 yılından beri Komünist Çin'in işgalindeki Tibet'ten Dalai- Lama'nın sürgünde bulunduğu Hindistan'ayoğun bir Budist göçü vardır: ancak göçmenlerin sayısı bilinmemektedir.
Hindistan'da Budizm'le aynı zamanda
ortaya çıkan bir başka öğreti de Mahavira tarafından kurulduğu kabul edilen Jainizm'dir. Budizm gibi rasyonel bir ahlakıöngören Jainizm de kast karşıtıdır ve geleneksel HindG inançlarını reddeder. Tanrı fikri konusunda agnostik bir tavır takı­
nır ve Tanrı'nın da evrenin de nereden türediğinin bilinemeyeceğini savunur. Özellikle Gucerat ve Racastan'da oturan Jainler'in toplam nüfusa oranı% 3 civarında­dır.

Hindistan 'ın yerli dinlerinin sonuncusu
XV. yüzyılda Guru Nanak Dev tarafından
kurulan Sihizm'dir. Başlangıçta İslam,Hinduizm ve Hıristiyanlık karışımı birleş­tirici ve mistik karakterli bir inanç sistemi olan Sihizm. Guru Gobind Singh (ı 6751708) tarafından tamamen bağımsız veörgütlü bir din haline getirilmiştir. Tektanrıya inanan Sihizm kast sistemine karşıdır ve sonuçta herkesin ilahi affa uğra­yacağına inanan evrensel bir din anlayışı­na sahiptir. Bugün Hindistan nüfusunun
yaklaşık% 2-3'ünü oluşturan Sihler'in %30'a yakını Pencap'ta, % 4'ü Racastan ve
Delhi'de, geriye kalanı da çeşitli yerlerdebulunmaktadır (bk. SİH DiNi) .
Hindistan'a dışarıdan gelen dinlerin nüfus açısından en etkin olanlarından biri
Hıristiyanlık'tır. Hıristiyanların buraya nezaman geldiği kesin olarak bilinmemekte, kendilerine göre ilk kiliselerinin kuruluşu. Tamil Nadu'da öldürOldüğüne ve
MailapOr'da gömüldüğüne inandıkları havari Thomas'a kadar çıkmaktadır (Bali-

94

hatchet, s. 358.). Bugün daha çok Güneybatı Hindistan'ın Malabar sahili boyuncauzanan Kerala eyaletinde yaşayan ve toplam nüfusa oranları% 3'ten az olan hıris­tiyanlar Syro- Malabar. Syro- M alan kara.
Süry2mi- Ya'kübi ve Mar Thomasçılar olmak üzere dört ana gruba ayrılmıştır.
Hindistan'da Hıristiyanlığı yayan ilk grupların NestGri olmaları kuwetle muhtemeldir. Hıristiyan nüfusun inanç açısın­dan değişmesi. XVI. yüzyılda Portekizli
misyonerierin yerel kiliseyi Latinleştirmeve Katolikleştirme teşebbüsleri sonucu
vuku bulmuştur. 1662'de hıristiyanlarınçoğu Roma yetkisini kabul etmiştir: kiliseleri Syro- Malabar adıyla bilinmektedir.
Roma yetkisini kabul etmeyen az bir nüfus 1665'te Süryani- Ya'kübiler denilen
cemaati oluşturmuştur. Ya'kübiler Batı
Süryani dilini ve Antakya tarzı ayinleri kabul etmişlerdir. XVIII. yüzyılın sonlarınadoğru bazı hıristiyanlar da Anglikan kilisesinin etkisiyle Protestaniiğı seçmiş­lerdir ki bu kilise bugün Mar Thomasçılar
adıyla anılmaktadır. Daha yakın bir bölünme ise 1930'1arda ortaya çıkmış ve bir
grup Ya'kübi'nin Roma ile yeniden birleş­mesi sonucunda Suryani-Malankara kilisesi olarak bilinen cemaat meydana gelmiştir.

Hindistan'a dışarıdan giren bir başka
din Zerdüştilik'tir. Parsi denilen Zerdüş­tiler'in buraya ne zaman geldiği kesin olarak bilinmemektedir: bununla beraberilk grupların VIII. yüzyıl başlarında İslam
ordularının önünden kaçanlardan oluş­tuğu düşünülmektedir. XIX. yüzyılda Batı eğitimi alarak Hindistan'ın bağımsızlık
mücadelesinde önemli rol oynayan Parsiler'in bugünkü nüfusu 150.000 civarın­
dadır ve çoğu Bombay'da yaşamaktadır(bk. ZERDÜŞTİLİK).

bad, Tane. Alibag, Poona. Parur. Ernakulan ve Cochin'dir.
BİBLİYOGRAFYA:

G. Parrinder, World Religions, New York
1983, s. 192-303; K. Ballhatchet, "Christianity",
Cambridge Encyclopedia of lndia, New York
1989, s. 358-360; B. Behari. Su{is, Mystics andYogis o{ lndia, Bombay 1991, s. 221, 222; J. H.
Lord, "Bene lsrael", ERE, ll, 469-474; D. Menant. "Parsis", a.e., IX, 642; A. J . Maclean,"Syrian Christians" , a.e., XII, 178-180; W. J.
Fischel, "India", EJd., VIII, 1350; L. O. G6mez,"Buddhism in lndia", ER, ll, 380, 381; S. C.
Neill. "Christianity in Asia", a.e., lll, 422, 423;
A. Hiltebeitel, "Hinduism". a.e., VI, 336-360;
F. R. M .. "India, Religions", EBr. 2 : Macropedia,
XXI, 12, 13.

li.! KüRŞAT DEMİRCi

VI. HİNDİSTAN'DA
İSLAM ARAŞTIRMALARI

Hindistan, İslam araştırmalarına gerek
nicelik gerekse nitelik bakımından büyük
katkıda bulunmuştur. Bölgede XIX. yüzyıla gelinceye kadar İslam eğitimi ve araş­tırmaları sahasındaki ihtiyaç köklü bir geleneğe sahip olan medreseler yoluyla karşılanmaktaydı. Kendi içerisinde bazı değişimler yaşayarak günümüze kadar devam eden Hint medreselerinin gelişimin­de, Moğol istilası sebebiyle ülkelerinden
kaçıp buraya yerleşen Orta Asyalı İslam
alimlerinin büyük payı vardır. İngilizler'in .
bölgeye hakim olmaya başlamasıyla (XVIII.
yüzyıl) Batı tipi bazı eğitim müesseseleri
kuru lmuş ve bunlar zamanla medreseeğitiminin karşısında bir alternatif teşkil
etmiştir. Ancak özellikle 1857 ayaklanması sonrasında alt kıtanın hakimiyetini fiilen ellerine geçiren İngilizler'in çeşitli
alanlarda uygulamaya koydukları tedbirler. müslümanların medrese eğitimine
yeniden ağırlık vermelerine yol açmıştır.
Alt kıtadaki geleneksel İslam eğitimi veİslamiyet dışında Hindistan'daki yaban-araştırmalarına çok önemli katkılar sağ­cı dinlerin sonuncusu Yahudilik'tir. Kendi
efsaneleri ilk gelişlerini Hz. Süleyman'abağlar: ilim adamları ise bunun miladi70
civarında ikinci sürgünden (diaspora) sonra gerçekleştiği kanaatindedir. Yahudi
tüccarlar V. yüzyıldan itibaren gelmeyebaşlamışlardır. Kahire genizasında (sinagog ardiyesi) ele geçen belgeler. X ve XII.
yüzyıllar arasında Hindistan'da bulunan
yahudi tüccarlardan bahseder. Hindistan'da yaşayan yahudiler kendi içlerindeçeşitli koliara ayrılmışlardır. Bunların enönemlisi Beni İsrail adını alan cemaattir:diğer iki grup Cochin ve BağdMI adlarıy­
la bilinmektedir. Sayıları 15.000 civarın­da olan yahudilerin temel yerleşim merkezleri Bomtıay, Delhi, Kalküta. Ahmeda-

layan ve etkileri günümüze kadar devam
eden iki önemli eğitim kurumu Rahimiyye Medresesi ile DarüluiGm-i Firengi Mahal' dir. 1660yılında Delhi'de kurulan Rahimiyye Medresesi, Şah Veliyyullah edDihlevi'nin babası Şah Abdürrahim'in idaresinde büyük gelişme göstermiş ve XIX.
yüzyılın sonlarına kadar ilim ve araştırma
merkezi olarak önemini korumuştur. Şah
Veliyyullah ve oğulları Abdülaziz. Refiuddin, Abdülkadir ile torunları dahil pek çoktanınmış alim buradan yetişmiştir. Leknev'de 1693 yılında kurulan DarüluiGm-i
Firengi Mahal'in en büyük özelliği ise Molla Nizameddin tarafından düzenlenen
müfredatı (ders-i Nizami) başarı ile uygulamasıdır. Bu müfredat sonraki medre-

HiNDiSTAN

camia-vi Arabiyye-i Darüsselam -ömerabad 1 Tamil Na duselerce de benimsenmiş ve bazı küçükdeğişikliklerle günümüze kadar sürdürülmüştür. Yaklaşık üç asır eğitim veren
Firengl Mahal mali sıkıntı yüzünden
1980'1i yıllarda kapanmıştı r (b k. FİRENGIMAHALı .

İngilizler Hindistan'da hakim oldukları
dönemde zaman zaman medrese sistemini desteklemişler. yeni medreseler açmış veya mevcutları idarelerine alarak
yönetmişlerdir. Medrese-i Aliye (RampCır
ı 774ı. Medrese-i Aliye (Kalküta ı 780ı.
Medrese-i İslamiyye Şemsü 'I-Hüda (Patna ı 9 ı 2ı ve Camia-yi Arabiyye-i Darüsselam (Ömerabad ı 924 ı bunl?rdan bazı ­larıdır. Gaziddin Han (ö. ı7ıoı tarafın­
dan kurulan ve ingiliz yönetimince 1825
yılında yeniden düzenlenerek Del hi Angi oOriental College adıyla eğitime açılan medresenin alt kıtadaki İslami araştırmalarabüyük katkısı olmuştur. Şarkiyatçı Aloys
Sprenger, müdürlüğü sırasında kolejde
modern eğitim ve araştırma tekniklerinin temellerini atmış ve ilmi standardı
yükseltmişti r (Abdülhak, s. ı 95-203ı

1857 yılından sonra İ slam eğitim i ve

medrese kurdular. Yeni bir anlayışla ele
alınan kurum . eğitim ve yapılanmadaki
ciddiyeti sebebiyle kısa zamanda birçok
bölümü olan bir üniversite (darüıuıOm) halini aldı. DarüluiCım - i Diylıbend yapılanma­sı itibariyle bir araştı rma kurumu olmamakla birlikte eğitim yanında araştırma­ya da önem vermiştir. Kurumda 1912'debaşlatılan devre-i hadis ile 1932'de baş­latılan devre-i tefslr bu alanda derinleş­rnek isteyen darü(ulüm mezunlarına hitap etmekteydi. Bu çalışmaların düzenli
yürümesi için 1912 yılında Darülhadls ve
1940 yılında Darüttefslr açı lmıştı r. Meclis-i Maarifi'I-Kur'an. Kur'an ilimleri ve
tefsir sahasında araştırma yaptırmak ve
telif eserler vermek için kurulmuştur. Darülulümun Darülifta adıyla 1892 yılında
açılan bölümünde mezunlara bir yandan
fetva verme usulü öğretilirken bir yandan da halkın sorduğu dini sorulara bölümdeki müftüler tarafından cevap hazır­
lan ıyor ve bu fetvalar ileride yayımlana­cak şekilde derleniyordu (bk FETAVA-yı
DARÜLULÜM-i DİYÜBEND ı
Gerek Darülulüm-i Diyübend gerekse
ona bağlı medreseler. ilmi birikimlerini
telif ettikleri eserler ve çıkardıkları Urduca ve Arapça dergileri e ilim dünyasına duyurmak istemişlerdir. Darülulüm tarafın­dan çıkarılan ilk Urdu ca ilmi dergi el-Kasım (ı 9ıoı olup on bir yılyayın hayatında
kaldıktan sonra yerini er-Reşid'e bırak­mıştır. Kurumun üçüncü Urduca dergisi
Darü'l-'uiUm 1941'den bu yana çıkmak­tadır. Ekol mensupianna ait dergiler içerisinde halen yayımlanmakta olan el-Furl)_an ile (Leknev ı 932ı Burhan da (Delhi
ı 938ı önemlidir. DarüluiQm-i Diylıbend'in
bir kısmı bugün de devam etmekte olan
Arapça dergileri ise Da'vetü'l-l;al)., ezZiya', el-Yal)_az;a ve ed-Da'i adlarını taşımaktadır. Kurumun 1500'ü aşkın nadiraraştırmalarında bir canlılık görülmekte-

dir. Bu dönemde eğ itim ve a raştırma kurumu olarak m edresenin yanı sıra idaresini müslümanların üstlendiği üniversiteler, kolej ler, araştırma enstitüleri ve araş­tırma merkezleri açılmıştır. ingilizler kar- ,şısında varlıklarını ve kimliklerini korumak isteyen müslümanlar, bunun için fiili siyasetten el çekip medreseler yoluyla
İslami eğitime ağırlık verme kararı aldı­
lar. Bu yönde ilk harekete geçenler, 1857
ayaklanmasına fiilen katılan İmdadullah
et-Tehi!ınev'i'nin (Tanevl) öğrenci ve müridleridir.
Muhammed Kasım Nanevtevi'nin önderliğinde bir araya gelen bazı alimler 30
M ayı s 1866 tarihinde Diylıbend'de bir

Darülulum-i Diyubend Darülhadisi- Utar Pradesyazmayı da ihtiva eden yaklaşık 130.000

eserlik kütüphanesi mevcuttur. Ülke genelinde Darülulüm-i Diylıbend'in birer kolu olarak pek çok darülulum ve medrese
açılmıştır. Günümüzde bunların sayısı binlerle ifade edilmektedir. Diyubendl ekolünün en önemli araştırma kurumu 1938
yılında Delhi'de faaliyete geçen Nedvetü'lmusannifin'dir. Kurum bu amaçla yüzlerce eser neşretmiştir (bk DARÜLULÜM).
Hindistan alt kıtasında islami ilimieringelişmesine ciddi katkılarda bulunan di-ğer bir cemaat da ehl-i hadis denilen gruptur. Kur'an ve Sünnet'i esas alarak müslümanların meselelerine çözüm getirmeyi amaç edinen cemaat mensupları bu
sebeple fıkıh mezhepleri ile bid'at ve hurafe içerisinde olduğun u söyledikleri mevcut tasawuf ekallerini de reddetmişler­diL
Nezir Hüseyin, Rahlmiyye Medresesi'nde başlad ı ğı altmış yıl kadar süren öğre­tim faaliyetine, hadisle amel düşüncesini
benimsedikten sonra Medrese-i Miyan
Sahib ad ıyla şöhret yapan ve ehl-i hadis
ekolünün üniversitesi kabul edilen Delhi'deki kendi medresesinde devam etmiş­tir. Ekolün güçlenmesi ve günümüze taşınmasında öne çıkan üçüncü isim Abdullah b. Muhammed ei-Gaznevl ve Gaznevi
ailesidir. Abdullah ei-Gaznevl, adı 1901'de
DarülulQm-i Takviyetü'I-İslarri olarak değiştirilen Amritsar'daki Medrese-i Gazneviyye'de ders vermiş ve pek çok talebeyetiştirmiştiL Onun tarunu Abdülgaflır
ei-Gaznevi'nin 1919 yılında Amritsar'daaçtığı Medrese-i Selefiyye Gazneviyye daha sonra Darülulum-i Takviyetü'I-İslam' akatılmıştır (M. Eslem Seyf, s. 33ı-35oı.

Muhammed İ brahim Arav'i tarafından
1880 yılında Ara'da kurulan Medrese-i
Ahmediyye, Tu]J-fetü'l-a]J-ve?,i müellifi Abdurrahman Mübarekpürl gibi alimler yetişti ren bir eğitim kurumudur. Doksan kadar küçük m edresenin b ağ lı o l d u ğ u müessese Abdülazlz Rahlm abadl tarafınd a n
Darülulum-i Ahmediyye Selefiyye adıy­la Darbanga'da devam ettirildi. Kurum
1940'tan bu yana el-Hüda adlı bir dergi yayımlamaktadır. ömerabad'daki Camia-yı Arabiyye-i Darüsselam pek çok bölüm ve birimleri bulunan bir üniversite
görünümündedir. 1911 yılında Delhi'dekurulan ve ilk müderrisi Muhammed İ b­
r~him Mlr Siyalkütl olan Darülhadls-i Rah maniyye Medresesi 1947'de bütün bina,
emlak ve kütüphanesiyle birlikte Camiayi Milliyye-i İslamiyye'ye iltihak etmiştir.
Medrese bir süre Mul;addiş adıyla aylık bir ilmi dergi de çıkarmıştır. Ekolün

95

HiNDiSTAN

camia·vi
Miıtiwe·ilslamiw e
Kampusu·ndan
bir görünüş­Yeni Delhieğitim ve araştırma hizmeti veren diğer
önemli eski medreseleri şunlardır: Medrese-i Kur'aniyye (CavnpOr 1856'dan önce), Medrese-i İslamiyye(şimdiki adı Medrese-i Aliye; Mao Nath Bhancan 1869), Darülhadls-i Matlaulu!Qm (Mirat 1875 'te nönce), Medrese-i Saldiyye (Benares 1880),
Medrese-i Çeşme-i Rahmet (GazlpOr
ı887'den önce), Medrese-i Alican (Delhiı892), Medrese-i Muhammediyye (Lekkokey ı 893), Misbahu'l-hüda (şimdiki adı
Camia Rahmaniyye; Benares ı897), Medrese-i Aliye (CennetiyepOr ı 9 ı 9) ve Medrese-i Darüttekmll (MuzafferpOr ı 925) .
Günümüzde ise ekole bağlı m edreseierin sayısı binleri bulmuştur.

Ehl-i hadis ekolünün günümüzdeki en
etkin eğitim. araştırma ve yayın kurumu
29 Kasım 1963'te Benares'te kurulan Camia-yi Selefiyye'dir. Kurum eğitim faaliyetinin yanında ilmi toplantılar düzenlemekte ve iki de dergi çıkarmaktadır. Camia-yi
Selefiyye'ye bağlı olarak 1974'te açılan elMektebetü's-Selefiyye'nin neşrettiği ilmi
eserlerin sayısı 200'den fazladır. Bunlararasında klasik hadis kaynakları ve şerh­leri, hadis müdafaasına dair eserler, tefsirler, İbn Teymiyye ile Şah Veliyyullah veoğullarının önemli kitapları bulunmaktadır. 1906'da Ara'da kurulan ve ilk toplantısını 1912'de yapan Hindistan Ehl-i Haöıs Konferansı (AIIIndia Ahi-i Hadith Conference) cemaatin önemli bir teşkilatıdır.
Muhammed Hüseyin Batalvl tarafın­dan çıkarılan İşa'atü's-sünne adlı Urduca ilmi dergi ekolün ilk süreli yayını olarak gösterilirse de doğrusu Hacı İmdact
Ali'nin Seyyid Ahmed Han'ın görüşleriniçürütmek için 1881 yılında Murada bad'da yayımladığı Te'yidü'l-İslam adlı aylık
dergidir. Senaullah Amritsarl'nin 1903'teçıkardığı (AI].bar-ı) Ehl-i If adi§ adlı haftalık dergi 1947 yılına kadar yayımlanmış-96

tır. Ziya'ü's-sünne (Kalküta), el-Hadi(Siyalkot) ve Tev]J.id (Amritsar) cemaatin günümüze kadar ulaşmayan önemli Urduca dergilerindendiL Yayımı devam
etmeyenlerden başka bugün Hindistan
ve Pakistan'da ekole mensup alimler tarafından çok sayıda ilmi dergi çıkarılmak­
tadır.

Ehl-i hadis ekolü Hindistan alt kıtasın­da hadis ilminin canlanmasına büyük katkı sağlamış. başta Kütüb-i Sitte olmaküzere temel hadis kaynakları bir yandan
Urduca'ya tercüme edilirken bir yandanda şerhleri yapılmıştır. Bunlara ilaveten
ekole mensup ulema tarafından verilen
fetvalar da derlenerek neşredilmiştir (b k.
FETAVA-yı ULEMA-i HADIS).
Mensuplarınc~cemaat-i Ehl-i sünnet"
olarak adlandırılan Birllvl cemaati tasavvuf ağırlıklı bir harekettir. Ahmed Rıza
Han Birilvi'nin kişiliği etrafında XIX. yüzyılın son çeyreğinde oluşmaya başlayan
hareketin fiilen doğuşu 1904 (veya ı 903)
yılında bu alimin kendisi. kardeşi Hasan
Rıza, oğlu Hamld Rıza ve talebesi Zaferüddin Sihar! tarafından Ray Bir111'de

Darül uiOm·i
Nedvetü · ı.
ulema ' nıntarihibinası ile

kampusunana girisiLeknev 1
Hindistan(Rai Bareilly) kurulan ve daha çok Medrese-i Ehl-i Sünnet ve Cemaat diye anılan
Darülulum-i Manzarü'I-İslam ile gerçekleşmiştir. Manzarü'I-İslam ekolün eğitim
öğretim, araştırma ve tebliğ faaliyetlerinin merkezi olmuştur. Darülulum-i Nu'maniyye (Lahor 1887 ), Medrese-i Hanefiyye (Patna 1900), Camia-yi Nalmiyye(Muradabad 1920), Darülulfim-i Hizbü'IAhnat (Lahor 1924) , DarüluiCım-i Mazharü'I-İslam (Binli 1937) ve Camia-yi Arabiyye-i İslamiyye (NagpOr ı 940) ekolünöğretim ve araştırma hizmeti veren diğer önemli kurumlarıdır.
Bir1lv1 ekolünün ilk aylık ilmi dergisi
1898 tarihli Tu]J.fe-i lfanefiyye'dir. Hüseyin Rıza 1920'de aylık er-Rıza dergisini çıkarmıştır. Günümüzde Birllvller'inİslam araştırmaları yapan kurumları ağır­lıklı olarak Pakistan'da ve Avrupa ülkelerinde faaliyet gösterdiği için ilmi araş­tırma merkezleriyle ilmi dergileri de buralarda bulunmaktadır. Bir1lv1ler'in telif bakımından en verimli şahsiyeti, 1000'den fazla kitap ve risale kaleme almış
olan ekolün kurucusu Rıza Han'dır (UDMi,
X, 282) . İslami ilimierin yanında bir kısmı
teknik konularla ilgili olan bu eserler arasında kendi fetvaları ile (bk. FETAVA-yı
RIZVİYYE) 1911 yılında hazırladığı Kenzü'l-iman if tercümeti'l-Kur'an adlı
Kur'an mealinin ayrı bir yeri vardır.
Hint alt kıtasındaki İslam araştırmala­rına önemli katkılar sağlayan diğer bir ku-

rum Nedvetü 'I -ulema 'dır. Temeli 1892'de KanpCır'da atılan Nedvetü'l-ulema'nın
kuruluşunda yer alamayan Şibl1 Nu'manlilk olarak 1894 yılında yapılan yıllık toplantıya katılarak hareketin gelecekteki çizgisinin belirlenmesinde büyük rol oynadı .
Kasım 1898'de Leknev'de açılan Darülulfim-i Nedvetü'l-ulema programında Kur'an - ı Kerim ve Arap dili ve edebiyatı öğ-

HiNDiSTAN
lah gibi birçok ilim adamı bu müessesede yetişmiştir. Zengin bir kütüphaneye
sahip olan kurumun Meclisü işaati'l-ulum
adlı birimi 1987 yılına kadar aralarında
Muhammed Enverullah Han Örneri'nin
Makiisıdü'l-İslam ve Ha]fi]fatü'l-fı]fh'ı
ile Ne~rü 'I-mercan ii resmi'I-Kur'an 'ında bulunduğu doksan altı kitap neşret­miştir.

A'zamgarh'taki Sibli Akademisi IDarülmusannifinl - Utar
Prades 1 Hindistan

retimi özel bir ağırlığa sahiptir. Nedvetü'lulema. kuruluşunun ardından Hindistan
alt kıtasının diğer bölgelerinde teşkilat­
lanmaya büyükönem verdi; birçokyerdeaynı programa göre eğitim yapan medrese ve okullar açtı. Nedvetü'l - ulema'nın
ilk dergisi 1904 yılında aylık olarak başla­yan ve bazı kopukluklarla birlikte 1942 yı­
lına kadar devam eden Urduca en-Nedve'dir. 1957'de ise Meclis-i Tahkikat üNeşriyyat-ı İslam (Academy of lslamic Research and Publications 1 ei-Mecmau'l- islami elilmi) adıyla bir merkez kurdu. Nedvetü'lulema ekolü alimlerince tesis edilen enönemli araştırma kurumu, 1914yılında
A'zamgarh'ta açılan Darülmusannifin Şib11 Akademi olup siyer. İslam tarihi, kültür
tarihi, felsefe , tasawuf gibi ilim dalların­da yüzü aşkın Urduca. Arapça. Farsça telif ve tercüme eser yayımıarnıştır (bk.
NEDVETÜ'l-ULEMA).
Nedvetü'l-ulema çizgisine yakın diğer
bir kuruluş Medresetü'l-ıslah'tır. 1906 yı­
lında ortaya çıkan Encümen-i lslahi'l-müslimln tarafından 1908'de Medresetü'l - ıs­lahi'l-müslimln adıyla A'zamgarh'a bağlı
Saray-ı Mlr'de kurulmuş, 1909'da bugünkü adını almıştır. Medrese 1936-1939 yıl ­ları arasında el-IşlaJ:ı adıyla aylık ilmi bir
dergi çıkarmıştır. Aligarh İslam Üniversitesi hocalarının 1984'te hizmete açtıklarıİdare-i Ulumü'l-Kur'an, Medresetü'l-lslah
mezunlarının kurdukları bir müessesedirve 1985'ten bu yana Mecelle-i 'Ulr1mü '1Kur'an adıyla ilmi bir dergi çıkarmakta­dır (ayrıca bk. MEDRESETÜ'l-ISIAH).
Klasik medreseler tarzında yapılanan
kurumlardan biri de Muhammed Enve- .
rullah Han Ömer! (Fazilet Ceng Bahadır) tarafından 1874 yılında HaydarabM'da kurulan Camia Nizamiyye'dir. Burada İsla­mi ilimierin yanında müsbet bilimler deokutulmaktadır. Muhammed Hamldul-İçlerinde Muhammed Hamldullah'ın dayer aldığı bir grup Camia Nizamiyye hocası 1929 yılında, hadis ve Hanefi fıkhı alimi Ebü'l-Vefa Kandehar!'nin önderliğin­de Haydarabad-Dekken'de Meclis-i ihyaü'lmaarifi'n-Nu'maniyye adıyla bir müessese kurmuştur. Hanefi alimlerinin eserlerini neşretmek için kurulan müessesedeçalışanlar dünyadaki birçok kütüphaneyi
tarayarak kıymetli yazmaları tesbit edip
yayımladılar. Burada neşredilen eserler
arasında Ebu Hanife'nin el-'Alim ve'lmüte'allim'i; İmam Muhammed'in elCami'u'l-kebir, en-Nüket, Kitabü'llfücce ve es-Siyerü's-şag"ir'i; Ebu Yusuf'un Kitdbü 'I-Aşar, Kitdbü İl;] tilali
Ebi lfani/e ve İbni Ebi Leyla, Kitabü'rRed 'a]{ı Siyeri'l-Evza'i'si; Serahsl'nin
el-UşCıl'ü ve Tahavi'nin el-Mul;]taşar'ı dabulunmaktadır.

Modern Hindistan tarihinin en etkili
Batı tipi eğitim öğretim faaliyeti olan Ali-

garh hareketi. Seyyid Ahmed Han 'ın 1863
Gazlpur'da Translation Society'yi
kurmasıyla başlar. İlml dergiler yayımla­yan dernek. 24 Mayıs 1875 tarihinde Aligarh'ta modern tarzda eğitim veren Mohammadan Anglo - Oriental High School'u(Medresetü'l-uiOm) kurdu. Daha çokAiigarh
Koleji diye anılan kurum. 1920'de Aligarh
Muslim University adıyla müstakil üniversite statüsüne kavuşturuldu. Aligarh İs­lam Üniversitesi'nde doğrudan İslam araş­tırmalarının yapıldığı bölümler bağımsız
Hindistan Devleti'nin kurulmasından sonra açılmıştır. İslam ilahiyatı Fakültesi (Faculty of lslamic Theology; sonradan Faculty of Sunni Theology ve Facu lty of Shia
Theology adlarıyla ikiye bölünmüştür).
Arapça. Farsça. Urduca ve tarih bölümleri Centre of West Asian Studies ve Institute of lslamic Studies üniversiteninİslam araştırmalarıyla ilgili birimleridir.
Bunlardan Institute of lslamic Studies,eğitim öğretim ve araştırma hizmetleri
vermek amacıyla 1954 yılında kuruldu .
Kurum bünyesinde 1958'de All lndia lslamic Studies Conference adlı bir teşkilatoluşturuldu. Teşkilatın hedefi, ilim adamları arasında modern ilmi araştırma usullerini yaygınlaştırarak daha kaliteli çalışyılında

malar yapılmasına yardımcı olmaktır (ayrıca bk. ALİGARH).
Institute of Islamic Studies Mecelle-i'UJCım-i İslamiyye (Urduca. ı 960) ve
Bulletin ot Institute of Islamic Studies(ı 960) adlarında iki, üniversite rektör-lüğü de Fikr u Na?-ar ve Teh?;ibü'l-a{t -ld]f (Urduca. ı 982) ile Mecelletü'l-Mecma'i'l-'ilmiyyi'l-Hindi (ı 976) adlarında
üç ilmi dergi çıkarmaktadır. Teh?;ibü'la{tla]f, Seyyid Ahmed Han'ın aynı adla çı­
kardığı derginin devamı niteliğinde olup
daha çok islamı' eğitim. İslam ve bilim,İslam ve Hindistan müslümanları konularında makaleler içermektedir. ilahiyat
Fakültesi'nin çıkardığı Urdu ca Mecelle-i'Ulr1mi'd-din'de İslamiyet ve diğer dinlerle ilgili ilmi makaleler yer almaktadır.
Kampüsün içerisinde bulunan Mevlana
AzM Kütüphanesi'nde 500 .000'den fazlaeser mevcuttur (ı 866 yılında Lytton Library adıyla kurulmuştur). Kütüphanedebaşta Arapça. Farsça ve Urduca olmaküzere çeşitli dillerde 14.000 yazma eserinyanı sıra minyatür. şahsi evrak vb. arşiv­ler de muhafaza edilmektedir.

Modern dönemde kurulan önemli eği­tim müesseselerinden biri de Camia Milliyye İslamiyye'dir. 29 Ekim 1920'de National Muslim University adıyla kuruluşu
gerçekleştirilen üniversite 1925 yılında
Aligarh'tan Delhi'ye intikal etti. Kurum
1936-1947 arasında Camia Nagar denilen yerdeki kampüsüne taşındı. Eğitim
dili Urduca, Arapça ve Farsça seçmeli olup
bütün aşamalarda din öğrenimi mecburidir. Üniversitede lisans ve lisans üstü islami eğitim verilmekte, Meclis-i Dlniyyat
adlı birim zaman zaman seminer ve konferanslar düzenlerken Ocak 1923'ten bu
yana da aylık Camia dergisinde İslami
ilimler alanında makaleler yayımlanmak­
tadır. Camia Milliyye İslamiyye'nin merkez
kütüphanesinde (Zakir Hüseyin Kütüphanesi) İ slami ilimlerle ilgili 170.000'in üstünde eser mevcuttur. Üniversitede 1970
yılında Dr. Zakir Husain Institute of lslamic Studies kuruldu. Enstitünün hedefiçeşitli İslami ilimlerde nitelikli eser yazdırmak ve yayımlamaktır. Daha önce Islam and Modern Age Society adlı bir kur uluş tarafından çıkarılan Islam and Modern Age ve İslam aôr Asr-ı Cedid (Urduca) adlı dergilerin yayımı sonradan bu
enstitü tarafından gerçekleştirilmiştir.
Gerek müfredat ve öğretim dili gerekse hoca kadrosu bakımından Hindistan
alt kıtasının en önemli ilim merkezlerinden biri 1917 yılında Haydarabad'da ku-

97

HiNDiSTAN
rulan ei-Camiatü'I-Osmani,Yye'dir. Darülulüm ile ( 1853) Nizarn College'a ( 1887)
dayanan üniversitede dini, içtimal ve teknik dallarda Urduca öğretim yapı l ması
planlanmıştır. Üniversiteye bağlı kuruluş­lardan biri de Dairetü 'l-maarifı'I-Osmaniy­ye'dir (Darü'l-matbGat eş-Şarkıyye 1 Osmania Oriental Publication Bureau) . Bu
müessese 1888 yılında dini, beşeri ve
müsbet ilimlerdeki nadir yazmaları yayımlamak üzere kurulmuştur. Bunun
için dünyanın çeşitli kütüphaneterindekiönemli eserlerin mikrofilmleri alınmış ve
sırasıyla neşirleri yapılmıştır (bk. DAiRE·TÜ ' l ·MMRİFİ ' l·OSMANiYYE).

ei-Camiatü'I-Osmaniyye'deki İslam araş­tır.maları 1947'ye kadar İslam İlahiyatı Fakültesi'nde, 1966 yılından itibaren de eği ­tim ve araştırma hizmetleri veren müstakil İslam Araştırmaları Bölümü'nde (Department of lslamic Studies) yürütülmüş­tür. Faculty of Arts'a bağlı olan bu kuruluş Arapça ve Farsça bölümleriyle ortak
hareket etmektedir. ei-Camiatü'I-Osmaniyye'nin, matbu eserlerin yanında 3000'iİslami ilimlerle ilgili 6351 yazma eserin
yer aldığı geniş bir kütüphanesi vardır(b k. el·CAMiATÜ'l·OSMANiYYE) .

Hindistan'da bağ ım sızlıksonrası kuru lan en büyük İslam araştırmaları merkezi lndian Institute of lslamic Studies'tir.
1964 yılında 1\ığlukabact'da (Yeni Delhi)
kurulan enstitü yapılanması itibariyle üniversite sistemine sahiptir ve din, felsefe
ve bilim, mukayeseli din araştırmaları, İs­lam ekonomisi, hukuk 1 fıkıh, İslami eği­tim. dil ve edebiyat, İslam tarihi bölümlerinde araştırmacılığın yanı sıra eğitim
öğretim hizmeti de vermektedir. Enstitü,
Hemderd Üniversitesi'nin kurulmasıyla
müstakil statüsünü kaybederek bu üni-versiteye bağ l anmıştır ( 1989) Enstitünün bölümlerinden hukuk alanında araş­tırmalar yapan Department of lslamic
and Comparative Law, 1995 yılında yeni
kurulan yüksek lisans ve doktora çalışma­sı yaptırabitecek kapasitedeki daha geniş kapsamlı Centre for Advanced SocioLegal Studies adlı merkeze katılmıştır.
Enstitünün genel anlamda İslami ilimlerle ilgili akademik dergisi Studies in Islam 1964 yılından bu yana yayımlanmak­
tadır. Enstitünün 4000 cilt yazma kitabı
ve Hindistan'ın çeşitli kütüphaneterindeki
1000 yazmanın mikrofilmi bulunmaktadır (bk. HAMDARD FOUNDATION) . Harndard Foundation'a bağlı olarak hizmet
veren diğer bir kuruluş, İslam eğitimiyle
ilgili araştırmalar yapan Hamdard Education Society'dir. Şubat 1981 'de kurulan bu müessesenin aynı yılda yaptırdı­ğı iki ayrı anket ve araştırmanın sonuçları kitap halinde yayımlanmıştır (New Delhi 1983).
Hindistan'da medrese ve üniversitelerden başka kişi ve derneklerin kurduğu İs­
lami araştırma yapan müstakil enstitüler
de bulunmaktadır. Bu merkezlerden lslamic Research Association, lll. Ağa Han
Sultan Muhammed Şah'ın himayesinde
Hindistan'ın önde gelen ilim adamların­
danAsaf Ali Asgar Feyzl ve Rus araştır­macısı W. ıvanow tarafından 1933 yılında
Bombay'da kurulmuştur. İslam kültür ve
medeniyetini konu edinmekle birlikte faaliyete geçmesinden bir süre sonra ağır­lıklı biçimde İsmailiyye mezhebine yönelen ve adını 1946'da lsmaili Society of
Bombay olarak değiştiren merkez 1963'ekadar, aralarında Kadi Nu'man'ın Feyzltarafından yayıma hazırlanan De'fı'imü'l­İslfım ' ının da bulunduğu (l-11 , Kahire
ı 95 1-1961) otuz civarında ilmi eser neş­retmiştir. Kuruluşun Islamic Research
Association ( 1948) ad ıylayayım l anandergisi artık çıkm amaktadır.

Hamdard Foundation·a bağlı olarak 1964 yı lında kurulan
Ind ian Institute of ıslamic Studies'in yeni bina s ı- Yeni Del hi 1
Hindistan98

XX. yüzyılda bir ilim ve kültür merkezi
haline gelen Haydarabad'da, Hindistan ile
Ortadoğu arasındaki dini- kültürel bağları
araştırmak için 1955'te kurulan The Institute of Indo- Middle East Cultural Studies bugüne kadar elliden fazla eser neş­retmiştir. Seyyid Abdüllatlf'in Bases ofIslamic Culture ve An Outline of the
Cultural History of India (Delhi 1959),
M. Hamldullah'ın Foreign Relations of
the Prophet Muhammad with theCountries of Middle-East, India, Turkistan and China ete. (Haydarabad 1985)
adlı çalışmaları enstitünün dikkate değer
yayımlarındandır. Camia Milliyye İslamiy-ye'nin hocalarından Abid Hüseyin ile arkadaşlarının İslam'ın Batı'ya, Batı'nın islam ülkelerine ve İslam düşüncesine olan
tesirleri hakkında çalışmalar yapmak üzere 1967'de Delhi'de kurdukları Islam andModern Age Society 1969 yılından bu yana İslô.m aôr Asr-ı Cedid(Urduca) ve Islam and Modern Age adlarıyla iki dergiçıkarmaktadır. Hindistan'ın son dönem
yazarlarından Vahldüddin Han 'ın Delhi'de açtığı ei-Merkezü'I-İslaml de ( 1970) çoğu Vahldüddin Han'a ait olmak üzere çeşitli dillerde 100 kadar kitap yayımlam ış­tır. Bunlardan The Encyclopaedia of the
Qur'an ( 1994) resim, harita ve çizimlerle zeng in leştirilmiş ciddi bir çalışmadır.
Merkezin ayrıca İngilizce, Urduca ve Hintçe basılan Al-Ris ala adlı bir dergisi bulunmaktadır.

Haydarabad'daki Saldiyye Kütüphanesi idaresi 1971 yılında , kütüphanedeki kıy­
metli yazmaları neşretmek üzere Saidiya
Research Institute adlı bir enstitü kurmuştur. Saldiyye Kütüphanesi'nde birçoğu Müftü Muhammed Said ve ailesine
ait İslami ilimlerle ilgili 3141 yazma eservardır. Kütüphanedeki Arapça yazmaların
katalogu A Catalogue of Arabic Manuseripts adıyla 1968'de neşredilmiştir.
Günümüz müslümanlarıyla ilgili araş­tırmalar yapmak üzere 1986 yılında Del-

hi'de kurulan Institute of Objective Studies, Hindistan'daki ciddi araştırma kurumlarından biri olup ilmi toplantılar düzenlemekte ve eser neşretmektedir. Enstitünün Journal of Objective Studies( 1989) ve Religion and Law Review( 1992) adlı altı ayda bir çıkan iki dergisi
vardır. Daha çok İslam hukukuyla ilgili çalışmalar yapmak için faaliyet gösteren kurumlardan biri de The lslamic Fiqh Academy of lndia'dır. Akademi, Kadı Mücahidü'I-İslam Kasımi tarafından Merkezü'lbahsi'l-ilml adıyl a 1987 yılının başlarında
Sihar'da kurulmuş . 1989'da şimdiki ismini almıştır; kuruluşundan bu yana üç ayda bir çıkarılan Bal:ı§ u Na?ar adlı ilmi bir
dergiye sahipt ir. Akademinin 1992yılı sonuna kadar düzenlediği ilmi toplantılar­da bankacılık, şirketler hukuku, faiz vedoğum kontrolü gibi yeni problemler tartışılmıştır.

Hindistan'da bunlardan başka İslam
a raştırmalarına katkıları daha dar çerçe-

vede olan Encümen-i Terakki-i Urdu (Delhi). The Iran Society (Kalküta). Abul Kalam Azad Oriental Research Institute(Haydarabad ). Abul Kalarn Azad lslamic
Awakening Centre (Delhi), lndo - ArabHİND İ STAN

Culture Association (Kalküta), lndia andIslam Research Council (Delhi) ve İngiliz
mühtedi Muhammed Marmaduke William Pickthall tarafından Haydadabact Nizam ı Mir Osman Ali Han'ın desteğiyle
1927 yılında kurulan lslamic Culture Board (Haydarabad) gibi müesseseler debulunmaktadır. Islamic Culture Board aynı yıl Islamic Culture dergisini (yayımı
devam etmektedir) çıkarmaya başlamış­tır. Aligarh'ta 1982 yılından beri TaJ:ı­l)il~at-i İs1dmi adlı ilmi dergiyi çıkaranİdare-i Tahkık ü Tasnif-i İslami, Haydarabad'daki lslamic Centre for lndian Minorities Studies ve Islamic Law Academy,
Patna'daki Institute of Post - Graduate
Studies and Research in Arabic and Persian. Srirangapatnam'daki (Karnataka) Tlppu Sultan Research Academy ve MeysGr'daki Oriental Research Institute de bu tür
kuruluşlardandır.

Hindistan alt kıtasındaki İ slami araştır­malara Şii düşüncesinin katkıları da önemlidir. Daha çok Leknev ve Bombay bölgesinde yoğunlaşan Şiiler'in klasik ve modern tarzda birçok eğitim ve araştırma
merkezi bulunmaktadır. 1890 yılında Seyyid Nazım tarafından Leknev'de kurulan
Camia Nazımiyye, ilkokuldan lisans üstüne kadar eğitim veren bir müessese olup
sadece İsnaaşeriyye'ye mensup talebeleri kabul etmektedir; ayrıca büyük bir kütüphanesi vardır. 1892'de Leknev'de kurulan Sultanü'I-medaris, Varanasi'deki
Jawadiya Arabic College ve Camia imamiyye, Leknev'deki Shia Arabic College
ve Medresetü'I-vaizin ( 1919). Feyzabad'daki Vathiqa Ar abi c College ve Mirat'taki
Camia Mansabiyye de (1878) benzer bireğitim programına sahiptir. Bunlardan
Medresetü'I-vaizin sadece lisans üstüeğitim vermekte ve isteklileri tebliğ görevine hazırlamaktadır. Kendisine ait matbaada çok sayıda kitap basıp yayımiayan
medrese biri el-Va':? (Urduca) adlı aylık,diğeri Muslim Review adlı on beş günlük iki dergi çıkarmaktadır.
Müsta'Ii ismaililer'den olan DavGdi Bohra cemaatinin kırk üçüncü daisi Abd-i Ali
Seyfeddin tarafından 1813 yılında Su ret'te kurulan el-Camiatü's-Seyfiyye, mezunlarını birçok üniversitenin kabul ettiği
önemli bir eğitim ve araştırma kurumudur. Arapça ve İngilizce eğitim veren kurumda dini ilimierin yanında müsbet ve
sosyal ilimler de okutulmaktadır. 1970'Ierde Bombay'da Academy of Islami c andArabic Learning adlı bir araştırma merkezi açan bu cemaatin en geniş kapsamlıaraştırma kurumu ise Asghar Ali Engi-

neer tarafından Bombay'da kurulan Institute of lslamic Studies'dir. Enstitü islami ilimlerle ilgili çalışmalarından ve neş­rettiği eserlerden başka Islamic Perspectives adlı bir dergi yayımlamaktadır.
Hindistan'daki İngiliz hakimiyeti döneminde yaygınlaşan misyonerlik faaliyetlerine karşı müslümanların önlem almaya
yönelik gayretleri artmış ve misyonerlerle yapılan münazaralar neticesinde geniş
bir literatür oluşmuştur. Bu faaliyetlerdeHindistan'ın çeşitli bölgelerinde kurulan
Asiatic Society of Bengal (Kalküta I 784),
Asiatic Society of Bombay (Bombay Literary Society, 1804), Madras Literary Society ( 181 2), The Mythic Society of Bangalore ( 1909) ve The Sihar Research Society ( Ba n ki pG r 191 5) adlı derneklerin
katkıları büyüktür. The Royal Asiatic Society of Great Britain and lreland (Londra
1823). bu dernekleri kendi çatısı altında
toplayarak daha etkin duruma getirmiş­tir. Hıristiyan misyonerler tarafından Lahor' da kurulan Henry Martyn Institute ofIslamic Studies ise bölgede ağırlıklı olarak İslami ilimlerle ilgilenen bir kurumdur. Enstitü, Metodist kilisesinden Murray T. Titus'un önderliğinde, 1806-181 O
yılları arasında Hindistan'da misyonerlik
yapan papaz Henry Martyn adına 1930
yılında açılan Henry Martyn School of Islamic Studies'in devamı mahiyetindedir.
Bu okul misyonerleri İslam hakkında bilgilendirmek, hıristiyanlaştırma faaliyetini yürütmek ve Hıristiyanlığa yeni girenleri eğitmek için kurulmuştu. 1960 yılında
enstitü haline getirilen okulun Landour(Mussoire), Aligarh, CebelpOr ve Leknev'de şubeleri açıldı; 1971 'de merkezi Haydarabad'a taşındı. Çeşitli kademelerde
kursların verildiği enstitüde ayrıca ilmi
toplantı ve konferanslar düzenlenmektedir. Enstitünün 1971 yılına kadar AlBasheer adıyla çıkan İngilizce dergisi kı­
sa bir duraklamadan sonra 1972'de AlBasheer: A Bulletin of Christian Institutes of Islamic Studies, 1978'de BuJIetin of Christian Institutes of Islamic
Studies ve 1985'ten bu yana The BulleUn of the Henry Martyn Institute of Islami c Studies adıyla yayımını sürdürmektedir. Enstitünün Urdu ca süreli yayı­nı üç ayda bir çıkan H uma dergisidir.
Misyonerlik faaliyetlerinde bulunan Bareilly Theological Seminary'e bağlı olarak
bir İslam araştırmaları bölümü açılması
konusu, hıristiyan misyoner ve ilim adamları için düzenlenen Leknev ( 191 ı ) ve Kudüs ( 1924) konferanslarında dile getirildi ve 1926 yılında açılan bölüm ün hedefi

Henry Martyn Institute of Islamic Studies ile paralellik arzediyordu. Kiliseninkontrolünde ve ağırlıklı biçimde dinlerarası diyalog çalışmalarını yürütmek üzere 1979 yılında lslamic Studies Association of Del hi ve 1984'te lslamic Studies
Assodation of Bangalore açılmıştır.
1857'de kurulan Kalküta Üniversitesi'nin Arabic and Persian ve Islami c History
and Culture adlı bölümlerinde İslami ilimIerle ilgili ciddi çalışmalar yürütülmekteve ilmi dergiler çıkarılmaktadır. Muhammed İshak'ın India's Contribu tion to
Hadith Literature (Dacca 1955) ve Muhammed Zübeyr Sıddiki'ninHadith Literature: Its Origin, Development, Special Features and Criticism (Calcutta
ı 961 ) adlı çalışmaları üniversitede yapı­
Ian nitelikli araştırmalardandır. BombayÜniversitesi'nde Fars Dili ve Edebiyatı Bölümü güçlüdür. Bölümde bu alanın öndegelen simalarının biyografileri üzerinde
durulmuş ve ciddi eserler neşredilmiştir.
Üniversiteye bağlı olarak 1947'de kurulan
Anjuman-e Islam Urdu Research Institute, Urdu dilinde ya;z:ılan İslami eserlerle
ilgili çalışmalar yapmakta, Neva-i Ed eb
adıyla bir de dergi çıkarmaktadır. Bombay Üniversitesi Kütüphanesi'nin İslami
ilimlerle ilgili Arapça. Farsça ve Urduca
eserlerden oluşan geniş bir yazma eserkoleksiyonu vardır. Kütüphanede bulunan
iki ayrı koleksiyonun Serfiraz tarafından
hazırlanan katalogları 1935, ismailiyye'yedair 200 yazmalık Feyzi koleksiyonunun
Muiz Gorivala tarafından hazırlanan katalogu da 1965 yılında basılmıştır. Hindistan'ın köklü üniversitelerinden biri deMadras Üniversitesi'dir. Bu üniversiteyebağlı Faculty of Oriental Learning, Department of Arabic, Persian and Urdu ve
Oriental Research Institute adlı birimleri
dini, tasavvufi ve edebi pek çok eser yayımlamıştır. Celaleddin ed-Devvani'nin
Muhammed Abdülhak tarafından hazır­
lanan Şevakilü '1-J:ıur ti şerJ:ıi H eyakili'n-nur adlı eseri üniversite yayınları arasında çıkmıştır ( 1953). Buraya bağlı çok
sayıdaki kolejden bir kısmı İslami eğitim
vermektedir. Merkezi kütüphaneden baş­ka ülkenin en geniş yazma koleksiyonlarından birine sahip olan ve çok sayıda
Arapça, Farsça eser neşreden (Abidi, s. 55)
The Government Oriental Manuscripts
Library de bu üniversiteye bağlıdır. DelhiÜniversitesi'ne bağlı Department of Arabic and Persian'da dil ve edebiyattan baş­ka İslami ilimlerle ve Arapça. Farsça yazılmış eserlerle ilgili çalışmalar da yapıl­
maktadır. Üniversitenin kütüphanesinde

99

HiNDiSTAN
2000'den fazlası Sanskritçe, Hintçe, Arapça. Farsça. Urduca ve Türkçe yazmalardan oluşan 200.000'i aşkın kitap ve çoksayıda dergi bulunmaktadır.
Hint alt kıtasında çeşitli eğitim vearaştırma kurumlarına bağlı olarak hiz-met verenlerden başka bir de müstakil
kütüphaneler vardır. Newab Feyzullah
Han'ın 1794 yılında yaptığı bağışla kurulan RampOr Rıza Kütüphanesi bunlardan
biridir. Başlangıçta Toşhane Kütüphanesi'nin bir bölümünü teşkil eden kurum,
185 1'den sonra Kütübhane-i DarQr Riyaset-i RampOr adıyla müstakil hale geldi;daha sonra da Kütübhane-i Ulum-i Dlniyye ismiyle yeniden düzenlenerek kendiözel binasına taşındı ( 1891 ). 1902'deArapça ve 1928'de Farsça yazmalar katalogları basılan kütüphane Newab Rıza Ali Han
zamanında ( 1930-1966) bugünkü adını
aldı ve 1994 yılında Riza Library Jo.u rnal
adıyla bir dergi çıkarmaya başladı. Ülkenin mevcut en eski kütüphanesi sayılan
RampOr Rıza Kütüphanesi'nde 6000'i
Arapça. 6000'i farsça ve 1700'ü Urduca
olmak üzere çeşitli dillerde toplam 15.000
yazma eserle 300 civarında minyatür ve
resim bulunmaktadır. Kütüphanenin neş­riyat birimi yirmi kadar yazma ile beş cilt
tutan katalogları yayımiarnıştır (bazı değer li yazmalar için bk. Desai, s. 97-99).
Gucerat bölgesinin önemli ilim merkezlerinden AhmedabM'da XVIII. yüzyıl sQfilerinden Pir Muhammed Şah'ın dergiı­
hında ondan kalan kitaplar üzerine kurulan Hazret-i Pir Muhammed Şah Dergah
Kütüphanesi sonraki yıllarda yapılan bağışlarla çok genişlemiş ve çoğu islami
ilimlerle ilgili 2000 kadar yazma eseri barındırır hale gelmiştir. Kuruluşu 1828 yılı­
na kadar giden Patna'daki Khuda Bakhsh
OrientalPublic Library Hindistan'ın meş­hur kütüphanelerindendir. Hudabahş.
idareyi üstlendiği 1876 yılında 1400 olankitap sayısını 1891'de 4000'e çıkarmıştır.
Halen Khuda Bakhsh Library Journal
adlı bir dergi yayımiayan kütüphanedeçoğu Arapça ve Farsça olan 18.000 yazma, 148.000 matbu eser. 5000 dergi ve
2000'in üzerinde orüinal resim ve minyatür bulunmaktadır (bk. BANKİPÜR; HUDABAHŞ) .

1891 yılında Haydarabad' da kurulan
Asafiya State Library 1960'ta State Central Library adını almıştır. Kütüphanede
mevcut 200.000'i aşkın eserden 17.000'iyazma olup bunlardan 9000'i Farsça.
6300'ü Arapça ve 1600'ü Urduca'dır. Bombay' da 1903 yılında kurulan Cami- Mescid
Kütüphanesi'nde basılı eserlerden başka

100

daha çok medrese müfredatında olan kitapların yazmaları muhafaza edilmekte-

dir. Kütüphanedeki 1200 yazmanın Hamldullah Nedvl tarafından hazırlanan katalogunu 1956 yılında Anjuman-i Islam
Urdu Research Institute (Bombay)yayım­lamıştır. 1934'te RampOr'da kurulan Saulat Public Library'de 2000yazma bulunmaktadır. Newab Mlr Yusuf Ali Han'ın(lll. Salar Ceng) topladığı kıymetli yazma
eserler üzerine 1951 yılında kurulan Salar Ceng Müzesi Kütüphanesi, 10.000 yazma ve 50.000'i aşkın matbu eserle Haydarabad'ın en önemli kütüphanelerindendir. Yazmalar arasında yer alan 400 kadar
kıymetli Kur'an nüshasından beşi meş­hur hattat Yaküt ei-Müsta'sıml'nin kaleminden çıkmıştır. 1961 yılında Tonk'dakurulan Rajastan Oriental Research Institute şehirdeki kütüphanenin de idaresini üstlenmiştir. Aralarında 3000 kadar
yazmanın da bulunduğu kitaplar genellikle islam hukuku ve tefsirle ilgilidir. Şii
ulemasından Mevlana Hamid Hüseyin tarafından Leknev'de kurulan Nasıriye Kütüphanesi'nde yaklaşık30.000 yazma kayıtlı dır ve bunlardan bir kısmı bizzat Hamid Hüseyin tarafından Kerbela vb. yerlerdeki yazmalardan istinsah edilmiştir.
BİBLİYOGRAFYA :M. G. Zubaid Ahmad , The Contribution of In·
dia to Arabic Literature, Allahabad 1946; Muhammad lshaque, lndia's Contribution to Hadith Literature, Dacca 1955; Asaf A. A. Fyzee,"Islamic Studies in India". Melanges Louis
Massignon, Damascus 1957,11, 207;a.mlf.. "Islamic Law and Theo logy in India". MEJ, VIII
(1954). s. 163-183; Muhammed Miyan, 'Ule·
ma'i Hind ka Şandar Mazl, 1-IV, Delhi 1960; W.
lvanow, lsma ili Literature-A Bibliographical
Survey, Tehran 1963;S. A. H.Abidi, "Arabic andPersian Studies", Oriental Studies in lndia (ed.
R. N. Dandekar- V. Raghavan). New Delhi 1964,
s. 55, 56-58; M. Nizamuddin, "Islamic Studies",
a.e., s. 154-155; "Centres ofüriental Studies",
a.e., s. 197·262; Medresetü'L-lşlal:ı ki İbtida
aôr Us ka l'iaşbü '1-'ayn, A'zamgarh 1966; S. K.
Bhatnagar, History of the M.A.O. College (Aligarh), Bombay 1969; Ebu Yahya imam Han
Nevşehrevi. Hindustan meyn Ehl·i f:ladlş ki '11-

ml/:fidmat (nşr, M. Hanlf Yezdiini). Sahival 1971,
s. 100-106, 108-188; M. Singh, Learned Saciettes and lnstitutions in lndia: Activities andPublications, Delhi 1975; Ziyaud-Din A. Desai,
Centres oflslamic Learning in lndia, New Delhi
1978, s. 88-91, 97-99; J. N. Hollister, TheShi'aof lndia, New Delhi 1979; C. F. Beckingham, "A

History of the Royal Asiatic Society: 182319 73", The Royal Aslatic Society: !ts History
and Treasures (ed. S. Simmonds- S. Digby).
Leiden· London 1979, s. 1-77; M. ibr ahim Siyalkuti, Tarll;-i Ehl-i f:ladlş, Lahor 1980; M. Mes'ud
Ahmed, f:layat·ı Mevlana A/:ımed RıZa /jan Bi·
rllui, Siyalkut 1981; a.mlf .. The Reformer ofthe Muslim World, Karachi 1995; B. D. Metcalf,/slamic Revtual in British lndia: Deoband 1860·

1900, Princeton 1982; S. M. Ton ki, Aligarh andJamia·Fight for National Education System,
New Delhi 1983; S. S. Shah. Educational Survey Report on Muslim· Managed Schools andCollegesin lndia, New Delhi 1983; S. Abul Hasan Nadvi, Jslamic Studies, Orientalisis andMuslim Scholars, Lucknow 1983; a.mlf., "ljut-

be-i Şadaret iclas - ı Heftüm Al indiyil islamik
istadiyz Kanfınnz", Mecelle-i 'Ulüm-i İslamiy­y e, Xl/1-2, Aligarh 1975, s. 40-54; a.mlf., "Nedvetü'l-'Ulemii' medrese fikriyye şamile", el-Ba'şü'L-İslaml, XX/2-4, Leknev 1395/1975, s. 59·
64; a.mlf .. "Merakizü'l-'ilm ve'ş-şe~feti'l-is­
lamiyye fi'l-Hind" , er-Ra'id, XXVIII/22-23, Leknev 1407/1987, s. 4-5; M. ishak Nedvi- ŞemsTebriz Han, Tarll;-i l'iedueta 'L-'ulema', 1-11, Leknev 1983-84; Ataullah Siddiqui, The Henry
Martyn Institute of lslamic Studies: An At·
tempt to Christianize Muslims in lndia, Birıningham 1984; Şemsürrahman Muhsini. Hin·dustani Müselmanôn ki ~aumi Ta' Ilmi Ta/:ırik :Cami'a Milliyye İslamiyye, New Delhi 1986;
lqtidar Husain Siddiqui, Islam and Muslims inSouth Asia: Histarical Perspectiue, Delhi 1987;
Ebu'I-Hasen en-Nedvl, Hindustan ki ~adlm islami Dersgaheyn, Lahor 1989; Seyyid M. el-Haseni. Slret-i Mevlana Muf:ıammed 'Ali Mônglrl
Bani-i l'ieduetü'l-'ulema', Karaçi, ts. (Meclis-i
Neşriyyiit-ı islam). s. 115-288; Zübeyr Ahmed
Faruki, Müsahemeta Dari'l-'ulüm bi-Diyübend
fl'l-edebi'l-'Arabi f:ıatta 'am 1980, New Delhi
1990; irşadülhak Eseri. Pak u Hind meyn 'Ule·ma'ey Ehl-i f:ladiş ki l:fidemat·ı fjadlş, Faysalabiid 1990, s. 33-58; K. Kaur, Madrasa Educa·tion in lndia, Chandigarh 1990, s. 44-87; Mohamed Taher. /slamic Studies in lndia, New Delhi
1991, s. 27; a.mlf .. "National Information System for Islamic Studies in India : a Proposal",Muslim Education Quarterly, V/4, Cambridge
1988, s. 63-66; Mehmet Özşenel , Pakistan 'da
Hadis Çalışmalan (yüksek lisans tezi, 1992, MÜ
Sosyal Bilimler Enstitüsü). s. 80-87; A. A. Powell,

Muslims and Missionaries in Pre-Mutiny India,

Surrey 1993, s. 89-102, 195-203; K. Ahmed Nizami, 'Aligarh ki 'ilmi /:fidmat, New Delhi 1994,
s. 81-101; M. Eslem Seyf, Ta/:ırik-i Ehl·i fjadiş
Tarif; key A'iney meyn, Faysalabad 1994, s.
331-350, 482-515, 539-549; Halid Zaferullah
Daudi, Pakistan ve Hindistan 'da Şah Vellyullah Dehleul'den Günümüze Hadis Çalışma/a­n, İstanbul 1995, s. 198-201, 210-218, 222227, 309-312; Abdülhamit Birışık, Hint Alt Kı­
tasında Urduca Tefsirler ve Ehl-i Kur'an Eka·lü (doktora tezi, 1996, MÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü). s. 174-176; Sultan Ahmed Islahi, Hindustan meyri Medaris-i 'Arabiyye key Mesa'il,
Aligarh 1996; Seyyid Mahbub Rizvi, Mükemmel
Tarll;-i Darü'l-'ulüm·i Diyübend, 1-11, Karaçi, ts.

(Mir Muhammed Kütübhiine-i Merkez-i ilm üEdeb). ı, 523-537; Muhammed Zekeriyya, Tarll;-i Me;:ahir-i 'Ulüm-i Seharenpür, Seharenpür, ts . (Kütübhiine-i i ş aati'l-uiGm); Syed Hashimi Faridabadi, "The Da'irat-ul-Ma'arif", /C, IV/
4 ( 1930). s. 625-665; "el-Müslimfın fı'l-Hind",
ME, Vlll/6· 7 ( 1937). s. 444-451, 520-528; Vlll/8( 1937). s. 586-598; "Da'iretü'l-ma'arifi'l-'Oşma­niyye bi-l:laydarabact ed-Dekken", Şe~afetü'l­Hind, Vl/2, New Delhi 1955, s. 76-81; Y. B. Mathur, "Muslim Education in India", Studies in/slam, IV/3, New Delhi 1967, s . 125-138; 1. H. Douglas, "Henry Martyn Institute of Islamic Studies", MW, Ll (1968). s . 217 -221; Cami'a, LXII/
5, New Delhi 1970; M. ikbal Ensari. "MuiJtaşar

Hİ NDİSTAN
Rôdad İcias-ı Heftüm Mü'temer-i 'Ulum-i islamiyye", Mecelle-i 'UICım-i islamiyye, Xl/1-2,
Aligarh 1975, s. 5-8; M. imran Han Nedvi, "tıut­be-i istil).baliye İcias-ı Heftüm Al indiyil islamik İstadiyz Kanfırınz", a .e., s . 9 -32; Makbul
Ahmed. "Riport: İdas-ı Heftüm Al indiyil islamik İstadiyz Kanfırınz", a.e., s. 33-39; el-Ba'şü 'i-islami, XX/2-4, Leknev 1395/1975; Enver
ei-Cündi, "Eşerü Nedveti'l-'ulemil.' li-müslimi'lHind fi'd-da'veti'l-islami y ye", a.e. , XX/2-4( 1395/ 1975), s. 67-76; Ziaul Haque. "Muslim Religious Education in lndo-Pak.istan", IS, XIV/4( 1975). s . 271-292; er-Reşid, IV/2-3, Diyübend
1396/1976,s. 303-304,404-444,569-604,
680-682; Semiu'I-Hak. "'Ulema'-i Diyı1bend1 aôr
Meydan- ı Sehafet", Beyyinat, XXXVII/1-2, Karaçi 1980, s. 49-59; Abdülhallm Üveys, "el-Merak.izü ' ş-şel).afiyye ve 't-ta9lmiyyetü 'l-islamiyyefi şibhi'l-l).arreti'l - Hindiyye", el-Fayşal, XLIII,
Riyad 1980, s . 28-34; Ziauddin Sardar. "The Future oflslamic Studies", The Bul/etin of Christian Institute of lslamic Studies, 111/1-4, Hyderabad 1980, s. 38-57; D. T. Lindell, "Tt-ıe Henry
Martyn Institute of Islamic Studies '', a .e. , s.
133-141; Anwar Moazzam, "Islamic Studies asan Academic Discipline: Views sı.. Points ofView", a.e., VII/1 ( ı984). s. 3-10; Syed Habibul
Haq. "The Role of Resurgent Ulama and SufiShaikhs in the Reconstruction of Islamic Education: Foundation of Deoband ( 1867) andNadwa ( 1893)", Muslim Educalian Quarterly,
111/2, Cambridge 1986, s . 37-56;Sultan Muhyiddin, "el-Cami'atü'n-Nizamiyye J::Iaydarabad",Şe!>afetü '1-Hind, XXXVIII/3-4, New Delhi 1987,
s. 104-111; A. Q. M. Shamsul Al am, "Urdu as the
Medium of Instruction-A Case Study of theRole of the Osmania University, Hyderabad,lndia", Pakistan Journal of History and Cu/ture, IX/1, Islamabad 1988, s. 27-35; Zaferü'l-islam. "İdare-i 'Ulumü'l-Kur"an", 'UICımü 'l-~ur­'an, IV/1 , Aligarh 1989, s. 106-115; "el-Ma'hedü' l-Hindl li'd-dirasati'l-islamiyye", el-Mevsim, 11/5, Beyrut 1990, s. 342-344; "The Institute of Objective Studies", Journal of Objective
Studies, 11/1, Aligarh 1990, s. 143-146; Ziyaeddin Ensari. "Sir Seyyid aôr Aligarh TaJ::ınk- Müntei].ab Kitabiyat", Fikr u l'la?ar, Aligarh 1992,
s. 273-287; "Islamic Fıqh Academy of lndiaDeveloping a Religious Law in Modern Times",
Religion and Law Review, lfl, New Delhi 1992,
s. 170-192; Abdul Rashid Khan, "The Formatianof All -lndia Muslim Educational ConferenceThe Logical Culmination of Sir Syed's Thoughts", Journal of the Research Society of Pakistan, XXXI/I, Lah o re 1994, s. 39-44; Jamal
Malik. "The Making of a Council: The Nadwat
al-'Uiama ' ", ZDGM, CXLIV/1 ( 1994) , s . 60-91;
a.mlf .. "Dynamics Among ltaditional Religious
Scholars and Their lnstitutions in Contemporary South Asia", M W. LXXXVII/3-4 ( 1997). s.
199-220; Shafqat Hussain Razawi, "Darul Talifwa-Tarjuma, jamia Usmani (Usmania University Hyderabad, ındia) " , JPHS, XLIV/4 (1996).
s. 349-357; Gregory C. Kozlowski, "Islamic Law
in Contemporary South Asia", Mw, LXXXVII/
3-4 (1997). s. 221-234; David Pinault, "Shi'ism
in South Asia", a . e., s. 235-257; Muharnmad
Qasim Zaman. "The Role of Arab ic and theArab Middle East in the Definition of Muslim
ldentity in Twentieth Century lndia", a .e. , s.
272-298.
r.:ı

~ ABDÜLHAMİT BiRIŞIK

VII. HiNT- İSLAM SANATI

Hint- islam sanatı. ihtişam ve zenginliği kadar İslam sanatının diğer çevrelerindeki sanat anlayış ve zevklerinden gösterdiği farklılıklarla da dikkat çeker. Bu durumun asıl sebebini, Hindistan'ın kendi
mahalli .sanatı ile İslam sanatının birliktegelişmesi teşkil etmekte, ayrıca bunda
Hindistan'a giren İslam sanatının İran ve
Orta Asya üzerinden gelmiş olmasının da
katkısı bulunmaktadır. Arap sanatıyla
doğrudan teması olmayan Hint-İslam sanatı daha çok İran, Afganistan ve Orta
Asya sanat çevreleriyle temas halindedir.
İslam din ve sanatının Hindistan'a girmesine vesile olan bu ülkelerin müslümanları kendi yerli anane, zevk ve anlayışları­nı da birlikte getirmişlerdir. Hindistan'ın
kökleri çok eskilere giden Hinduizm. Jainizm ve Budizm'den tesirler alan sanat
anlayışı. kısmen pasif kısmen de aktif olarak Hint- islam sanatına katılırken İslami
tesirler içinde kendini en güçlü biçimde
hissettiren muhit ise İran olmuştur.
İslam din ve kültürü Hindistan'a Xl.
yüzyıldan itibaren Gazneli fetihleriyle gir-miş olmasına rağmen burada İslam mimarisinin başlaması XII. yüzyılın sonları­
nı bulmuş ve ilk önemli eserler. güçlü bir
devlet olan Delhi Sultanlığı'nın birinci sülalesi (Memlük su ltan lar) döneminde yapılmıştır. Merkezleri Afganistan'da bulunan Gazneliler'in geniş Pencap ve Kuzey
Hindistan topraklarına getirdikleri düşün­eeve görüşün daha sonra ortaya çıkan İs­
lam sanat anlayışıyla yakın ilgisi vardır:İran ve Orta Asya tesirleri de ülkeye bu
yolla girmiştir. Özellikle mimaride çoğu ya
yok olmuş ya da çok harap durumda günümüze gelebilmiş Gazneli camilerinin
tesbit edilebilen planlarıyla Hint cami
planları arasında çok yakın bir ilişki olduğu görülmektedir. Buna benzer bir durum, Hindistan'da hakimiyet kuran hükümdar veya h anedanların köklerinin bulunduğu Orta Asya'daki çeşitli binalar içinde geçı;ırlidir.
Mimari. Hint- İslam sanatının en önemli eserlerini meydana getirdiği saha hiçşüphesiz inimaridir. Minyatı;ir hariç diğer
kollar yerli tesirler altında kalırken mimari, Hint ve İslam sanatının bütünleşmesi
sonucu yeni ve değişik biçimde muhteşem eserler vermiştir. Bu eserler içinde
saray ve kalelerio özellikle mahalli sanat
anlayışına sadık kalmasına karşılık Hindistan topraklarında İslam dininin gücünü
sembolize eden cami ve diğer dini binaların daha muhafazakar bir tutumla inşa edilmesi. Hindistan gibi dini inanç ve

mefkCırelerin hayatın esasını teşkil ettiği

bir muhit için tabiidir. Aynı zamanda bu
durum İslamiyet ile diğer dinler arasında­ki mücadelenin de işaretidir. Hint-İslam
mimarisi, genel özellikleri ve tarihi dönemlerle coğrafi bölgelerdeki farklı zevk
ve sanat anlayışiarına göre gösterdiği değişiklikler göz önünde tutularak üç ana
evrede incelenebilir.
a) Delhi Sultanlığı'nın HakimiyetindeGelişen Mimari ( 1206-1 526). Bu dönem

mimarisi tarihi dönemlere bağlı olarak
Muizzl Memlük sultanlar, Halac'iler, Tuğ­luklular, Seyyidler ve LCıdller tarafından
temsil edilmiştir. Yoğun İran tesiri taşı­yan ve farklı eğilimlerine rağmen bir bütünlük arzeden bu sanat anlayışının enönemli eserleri başşehir Delhi ve çevresine dağılmış durumdadır . Bu binalarınilki, Hint camileri arasında müstesna bir
yeri olan Delhi'deki Mescid-i Kuwetü'I-İs­
lam'dır. Memlük hanedanının kurucusu
Kutbüddin Aybeg'in henüz hükümdarlı­ğını ilan etmeden önce Muizzl Memlük
sultanlar döneminde melik unvanıyla görev yaptığı sırada yaptırdığı cami Hindistan'ın ilk büyük İslam binasıdır. İnşaatı
1197'de tamamlanan eser 1199 ve dahasonraki tarihlerde yapılan ilavelerle de genişletilmiştir. Merkezi bir dikdörtgen avlu etrafında eski HindQ ve Jaina tapınak­larından devşirilen malzemeyle meydana
getirilmiş bir revakla çevrilidir. Caminin
yanında, özellikle İslam'ın Hindistan'dakizafer ve hakimiyetinin sembolü olarak
yaptırılan Kutub Minar isimli abidevi minare Kutbüddin Aybeg'in tanisi olduğu
eserlerin en önemlisidir (bk. KUTUB Mİ­NAR) .

Ecmlr'de 1200-1206 yılları arasında yapılmış olan Ar hal- din- ka Chonpra Camii,

Mescid-i Kuwetü'I-İslam'ı hatırlatan planşemasıyla önemli bir örnektir. Delhi'deki

1213 tarihli Sultan Garl ve yaklaşık olarak
123S yılı na t arihlenen İltutmış t ürbeleri,Muizzl Mem lük sultanlar devri türbe mimarisinin başlıca temsilcileridiL Değişik
özellikleriyle Hint-İslam mimarisi için büyük önem taşıyan bu türbelerden Muizzl Memlük Hükümdan Şemseddin İltut­
mış'a ait olanı , 1229 yılında M escid-i Kuvvetü'I-İslam'da başlatılan ilave ve tadilatçalışmaları sırasında caminin kuzeybatıköşesine yapılmıştır. Kare planlı ve kaburgalı köşe kemerleriyle geçilen basık bir
kubbeyle örtülü olan binanın üst kısmıbugün göçmüş durumdadır. Türbe, özellikle içindeki kOfi yazılarla birleşen yoğun
İran tesirindeki göz alıcı süslemeleriyle
dikkat çekmektedir. Sultan Garl Türbesi.

101