HiNDiSTAN
G. Yezda nT- C. B. Hüseyin). Haydarabad 1948;
Bayur, Hindistan Tarihi, bk. İndeks; a.mlf ..

"Maysor Sultanı Tipu ile Osmanlı Padişahla­
rından I. Abdülhamid ve III. Selim Arasındaki
Mektuplaşma", TTK Belleten, Xll/47 ( 1948), s.

617 -652; a.mlf .. "Osmanlı Padişahı II. Süleyman'ın Gürkanlı Padişahı Alemgir (Evrengzlb)'e Mektubu", a.e., XIY/54 (1950). s. 269 287; Uzunçarşılı. Osmanlı Tarihi, 111/2, s.
261-297; IV/2, s. 150,156, 186-187; M. Hasan
Khan, History ofTipu Sultan, Calcutta 1951;
Aziz Ahmad . Studies in fslamic Culture in the
Ind ian Environment, Oxford 1964, s. 28, 37-38,
53, 54; S. A. Rashid, "Ottoman-Mughul Relations During the Seventeenth Century", VI. TTK
Bildiriler ( 1967), s. 533-545; M. Mujeeb, The
lndian Muslims, London 1967, s. 72 , 236; T. W.
Arn old, The Caliphate, London 1967, s. 159162; 1. H. Qureshi, Ulema in Politics, Karachi
1972, s. 219-220; P. Hardy, The Muslims of British lndia, Cambridge 1972, s. 70 vd.; Ahmet
Asrar, Kanuni Devrinde Osmanllların Dini Siyaseti ve islam Alemi, İstanbul 1972, tür.yer.;
M. Yakub Mughul, Kanun! Devri: Osmanllların

Hint Okyanusu Politikası ve Osmanlı-Hint
Müslümanları Münasebetleri: 1517-1538, İs­tanbul 1974; N. Magrebi, "Ottoman -Guİarat Relations: 151 7-1566", Studies in the Foreign
Relations of fndia, Haydarabad 1975, s. 184193; Nairnur Rahman-Farooqi. Mughal-Ottoman Relations, Delhi 1989; Azmi Özcan, Panislamizm: Osmanlı Devleti, Hindistan Müslümanları ve ingiltere: 1877-1914, İstanbul 1992;
a.mlf., "Sultan II. Abdülhamid ve Hindistan
Müslümanlan", Sultan If. Abdülhamid ve Devri
Semineri: Bildiriler, İstanbul 1994, s. 125-139;
a.mlf.. "185 7 Büyük Hind Ayaklanması ve Osmanlı Devleti". islam Telkikieri Dergisi, X, İstan­bul 1995, s. 271-280; B. Lewis, "The Mughals
and the Ottomans", Pakistan Quarterly, VII/ 2,
Karachi 1958, s. 5-9; Cengiz Orhonlu. "Seydi
Ali Re is", TED, 1 ( 1970). s. 38-56; a.mlf., "Osmanlı İmparatorluğu ve Hindistan Yolu", TD,
XXXI ( 1978). s. 65-143; Salih Özbaran. "The Otto-

man Turks and the Portuguese in the Persian
Gulf: 1534-1581 ", JA H, VI ( 1972). s. 45-87;
G. Minault, "Indian Muslims' Reactions to the
Abolicion of the Caliphate in 1924: The Collapse of a Nationalist Political Alliance", Les
Annales de l 'A utre Islam, sy. 2, Paris 1994, s.
245.

ı.:ı

ımı

AzMi ÖzcAN

V. DİNA) İslamiyet. Hindistan'ın Arap dünyasıyla ilişkilerinin tarihi İslam öncesine dayanır. Bu dönemde Arabistanlı tüccarların Hindistan kıyılarına kadar gidip buradan aldıkları malları Mısır ve Suriye yoluyla Avrupa pazarlarına ulaştırdıkları bilinmektedir. Kaynaklarda Hz. Peygamber'inHindistan hakkında bilgi sahibi olduğuna
dair rivayetler yer almaktadır (Nesa!. "Cihad", 41; Azad-ı Bilgraml. ı. 7-57; Kadi
Ather Mübarekpurl. el-'Arab ve'l-Hind, s.
107-110). Resul-i Ekrem. bir Hint racasının kendisine gönderdiği bir kavanoz
zencefıl turşusunu ashabı ile paylaşmıştır.
Aynı şekilde Hz. Peygamber'in kafur ve ödağacı gibi bazı Hint mallarını sevdiği, Hz.

Aişe'nin de Hint elbisesi giydiği rivayet

edilmektedir. Kur'an-ı Kerim'de geçen"zencebll" (el-insan 76/17). "kafur" (el-insan 76/5) ve "misk" (ei-Mutaffifln 83/26)
kelimelerinin Sanskritçe olduğu ileri sürülmektedir (Seyyid Süleyman NedvT. s.
71 ).

Hindistan kökenli Zut. Esavire. Seyabice ve Meyd kabileleri çok erken zamanlarda Arap yarımadasına yerleşmişlerdi. Bilhassa Zutlar meşhurdu: hatta ResGl-i Ekrem bir vesile ile Hz. Musa'nın onlara benzediğini söylemişti. Zut kabilesinin hekimlerine zaman zaman başvurulmuş ve
Hz. Aişe'nin bir hastalığında yardımları istenmişti. Cemel Vak'ası sırasında Hz. Ali
Basra'daki devlet hazinesini Zutlar'a emanet etti: daha sonra da Muaviye Zutlar'ı
Bizans akın iarı na karşı Suriye'ye yerleş­tirdi. Zaman içerisinde ticari ilişkiler sonucu Arabistan kıyılarında Hint. Hindistan kıyılarında da Arap kolonileri oluştu.
Arap yarımadasında yerleşen Hintliler
kendi dinlerini korumuşlarsa da Hz. Peygamber zamanında münferit ihtida hadiselerinden de bahsedilmektedir.
Serendibliler ResGl-i Ekrem hakkındabilgi edinmek amacıyla Arabistan 'a bir elçi göndermişler. elçi Medine'ye ulaştığın ­da Hz. Peygamber'in vefat ettiğini öğren­miş ve o sırada halife bulunan Hz. Ömer'den bilgi almıştır. Elçi de yolda ölmüş.
yardımcısı geri döndüğünde halka ResGIullah'ın ve ashabın yaşayışı hakkında bilgi vermiştir. O dönemde Araplar arasın­da Hindistan "akıl ve hikmet ülkesi" diyemeşhurdu . Şehristanl Araplar'la Hintliler'in benzer felsefi tavırlarından söz eder:
mesela her iki tarafın da eşyanın s ı rrınıaraştırdığını ve olayları metafızikle açık­lama yoluna gittiğini söyler.
Hindistan ve Seylan adasındaki ticaretmerkezleri arasında Arap kolonileri çokönemliydi. Bu topraklarda özellikle Gucerat. Maldiv ve Malabar kıyılarında müslümanların siyasi hakimiyet kurmasından
önce yoğun Arap yerleşimi vardı. Belazürl. Haccac b. Yusuf'un Irak valiliği sırasın ­da Serendibii bir racanın iyi niyet gösterisi olarak lrak'a bir gemi dolusu hediye
gönderdiğini , geminin dönüşte. erkekleri daha önce Serendib'e yerleşen kadın­ları onların yanına götürdüğünü kaydeder (Fütilf:ı, s. 126). Yakın zamanda Kahire- Geniza arşivinin bulunmasından sonra yapılan bazı çalışmalar ilk zamanlardaki ilişkiler hakkında ayrıntılı bilgiler ortaya koymaktadır (Goitein, XXXVIV3 [ 1963].
S.

188-205).

İslam'ın Yayılması. Hindistan'da İsla­miyet fetih, ihtida, kolonileştirme ve göçler yoluyla yayılmıştır : ancak bunlardan
ihtida faktörünün önemi büyüktür. Muhammed b. Kasım es-Sekafi'nin 92-93'te(71 0-711) Sind'i fethetmesinden sonra
yerli halka müsamahalı davranması onları etkilemiş ve İslam'ı cazip hale getirmiş­ti. Muhammed b. Kasım bütün mabedIere dokunulmazlık hakkı tanırken halka
da cizye ödemeleri karşılığında ekonomik
istikrar sağlanacağı ve mevcut sınıf ve
statülerine dokunulmayacağı sözünü veriyordu. Bu dönemde Halife Ömer b. Abdülazlz. ele geçirilen yerlerdeki HindG racalarına mektup göndererek ihtida ederlerse müslümanlarla aynı haklara kavuşacaklarını bildirmiş. bu arada Cay Singve diğer bazı racalar müslüman olmuşlar­dı (Belazürl. s. 44 ı). Sind'de müslümanların yerleştiği ilk bölge Deybül yakınla­rında idi ve burada Araplar yaşamaktay­
dı. Ardından Mahzuze. Beyza ve Mansure gibi kasabalar kurulmuş ve bunlar zamanla birer kültür merkezi haline gelmiş­ti. Özellikle MansGre'nin nüfusunun büyük çoğunluğu Arap'tı. Öte yandan kaynaklar Sind'de birçok köyde Hindlılar'lamüslümanların birlikte yaşadığını. MansGre ve Mültan'da halkın Sindce ve Arapça. Mekran'da ise Mekranca ve Farsça konuştuğunu bildirmektedir.

872'de müslüman olan bir Sind racası
Mekke'ye kıymetli taşlarla süslü altın bir
zincir yollamış. Abbas! Halifesi Mu'temidAleilah da bunu Kabe'nin içine astırmış­tı. Daha sonra bir Hint racası. MansGre
Emlri Abdullah b. Ömer b. Abdülazlz'denİslamiyet'i anlatan bir kitap hazırlatma­sını istedi. Racaya hazırlanan kitapla birlikte bir de Kur'an-ı Kerim gönderildi. Raca Yasin suresinin tefsirini dinleyince hemen müslüman oldu. önemli bir kişinin
müslüman olması daha kalabalık grupların İslam ' a girmesine yol açıyordu. Bu
alanda bir diğer gelişme Abbasller devrinde Hindistan ile Bağdat arasında kurulanbağlantıdır. Bu dönemde her iki tarafın
ilim adamlarının karşılıklı ilişkileri sonucunda bir fikir alışverişi gerçekleşmiştir.
Gazneliler'in yükselişi Hindistan'da İs­lam kültürünün gelişmesinde yeni bir dönem başlatmıştır. Sultan Mahmud-ı Gaznevi Hindistan'a on yedi sefer düzenleyerek İslamiyet'in yayılmasına zemin hazır­lamış ve bölgede asırlarca sürecek Türk
hakimiyetinin temellerini atmıştır. Bunu
gerçekleştirirken de HindGiar'a karşı iyi
davranmış ve ordusuna aldığı çok sayıda­ki HindG askerin inançlarına karışmamış-85

HiNDiSTAN
tır. Sultan Mahmud birçok yerde cami

lar'ın kitleler halinde ihtidası, M oğo l bas-yaptırmış ve İslam'a girenlere dini öğret­kıs ı , bitmeyen göçler. erken zamanlarda

mek için hocalar göndermiştir. Pencap'taki müslüman hakimiyeti, bölgenin çokgeçmeden İslam-Fars ve Türk kültürü iletanışmasını sağladı. öte yandan daha önce Araplar tarafından başlatılan göç hareketi Hindu racala r ın idaresinde bulunan
bölgelerde de devam etmekteydi. Böylece Kannevc, Bilgram, Benares, Bedaun.
Ecmir, Nagevr. Hacipur, Maner, Madanpur ve Mahastan gibi yerlerdeki birçokşehirde müslüman toplulukları oluşmuş­tu. Bu göçler beraberinde kültürel değer­leri getirmekteydi. Ancak gerçek müslüman-Hint toplumu Kuzey Hindistan'ın
Gurlular tarafından fethedilmesinden
sonra oluştu . Ele geçirilen ye r leşim bölgelerinde yapılan camiler ihtida hareketleri
için önemli birer merkez teşki l ediyordu .
Muhammed b. Tuğluk da fethin hemenarkasından her tarafa dervişler göndererek İslam'ı tanıtmalarını istemişti. Sonuçolarak Hindistan'da İslamiyet' in gönüllü
ihtidalar ve sufilerin faaliyetleriyle yayıl­dığı söylenebilir. Kaynaklarda sufilerin bu
alanda başarıların ı gösteren birçok olay
nakledilmektedir.

kurulan müslüman-Arap kolonileri ve
sufilerin faaliyetleri, değişik müslüman
grupların topyekün bir sosyal varlık olarak ortaya çıkmasını sağlayan gelişme­lerdi.
Dini Düşün cenin Gelişmes i. XII ve XIII.
yüzyıllarda İslam düşüncesi, dini ilimierin değişik dallarında Hindistan dışında
ortaya konulmuş klasik eseriere dayanmaktaydı. Tefsirde Zemahşeri'nin el-Keş­şaf'ı, hadiste Radıyyüddin es-Sagani'nin

Xl ve XII. yüzyılla r da Hint toplumu sıkı
bir kast temeli üzerine kuruluydu . Biruni'ye göre Hindu k ast sistemine dahil
olanlar şehirlerde yaşıyariardı ve geniş
imkanlara sahiptiler. Diğerleri ise şehir­lerin varoşlarında yaşamaya zorlanıyordu ;zira kast dışı Hindu l ar'ın (paryalar) bulundukları yeri kirlettiklerine inanılıyordu .
Müslümanların ise fethettikleri şehirlerin
halkına müsamahakar davranmaları özellikle kast dışı Hindular'ı cezbetmiş ve İs­lam ' ı kabul etmelerini sağlamıştır. BundaŞeyh Muinüddin Çişti gibi sufilerin de çok
etkisi olmuştur.
Hindistan'da İslamiyet'in yayılmasında
etkili olan bir diğer faktör de XII ve XIII.
yüzyıllarda Orta Asya'dan Hindistan'a göçeden müslüman ailelerdir. Bunlar, o sıra­
larda gelişimini sürdüren Delhi Sultanlı­
ğı'na gereken idari kadroları sağlıyor veülkeye kültürel canlılık katıyorlardı . Çünkü bu ailelerin önemli simaları hemen bir
dini- kültürel tesir sahası o l uşturuyor ve
oturdukları yerin etrafında camiler, medreseler, tekkeler, zaviyeler ortaya çıkıyor­du. Hemen hemen Hindistan ' ın bütünönemli iskan yerlerinde bunlardan bir veya birkaç aile bulunuyordu. Kaynaklarda.
Moğol baskısı yüzünden Hindistan'a göçeden ve Bedaun, Samane ve Biyane gibişehirlere yerleşen ailelerden bahsedilmektedir. Kast dışı ve düşük kastlı Hindu-

86Meşari]fu'l - envari'n-n e b eviyy e'si, fı­kıhta Kuduri'nin el-Mul].taşar'ı ile Merginani'nin el-Hidaye's i ve tasavvufta
Gazzali'nin Kimya-yı Sa'adet'i ile Şeh3beddin es-Sühreverdi'nin 'Avarifü'l-ma'arif'i temel başvuru kitapları idi. Bu dönemde genel eğilim, İslam düşüncesin­de yeni ufuklar açmaktan çok mevcut bilgilerin muhafazası şeklindeydi. Eş'ariy­ye- Mu'tezile ihtilafı burada da sürdürülüyordu.
Xlll. yüzyılda Muhyiddin İbnü'l-Arabi'­nin eserlerinin Hindistan'a girmesiyle dini düşüncede bir dalgalanma görülür. Pir uz Şah Tuğluk zamanında ( 1351-1 388 )F u şuşü'l-J:ıikem yaygın şekilde okunuyordu . İbnü'l-Arabi'nin görüşleriyle Upanişadlar arasında benzerlikler bulunması , Hindülar'la müslümanların dini düşün­celeri açısından yakınlaşma çabalarınabüyük katkıda bulunmuştu. Tasavvufi şi­
irler ve ilk defa Çırağ-ı Dehli tarafından
sohbetlerde okunan Mevlana'nın Meşne­vi'si de tasavvufi düşüncenin yayı l masın­da etkili olmuştur. Seyyid Ali Hemedani,Şerefeddin ed-Dihlevi ve Mahdum el-Mehaimi gibi önde gelen ilim adamla rı Fuşuşü'l-J:ıikem ' e şer hl er yazdılar. Mehaimi, İbnü ' l-Arabi'nin fikirleri ışığında bir
tefsir kaleme almaya teşebbüs etmişti.
İbnü'l-Arabi aynı zamanda Mes'ud Bek'in
Nurü'l-'ayn ve Mir 'atü'l-'arif in adlı
eserleri için de ilham kaynağı olmuştur.

H i ndistan'ın dini- kültürel hayatındadaha sonra Takıyyüddin İbn Teymiyye'nin
etkisi görülür. Onun fikirlerini öğrencisi
Abdülaziz Erde bili bölgeye ulaştırdığı zaman İbnü ' l-Arabi'nin görüşleri oldukça
yaygındı. Sultan Muhammed b. Tuğluk
İbn Teymiyye'nin fikirlerinden etkilendi. Bu
etki siyasi ve dini meselelerde, özellikle
de mutasavvıflarla ilişkilerde kendini hissettirmeye başladı. Sonuçta İbnü 'l-Arabiile" ibn Teymiyye'nin görüşleri arasında birçatışma söz konusu oldu . Muhafazakar
müslümanlar o zamana kadar mutasavvıfların tasavvufi tecrübelerine hoşgörü-

lü davranmıştı. Fakat İbnü 'l-Arabi'nin f ikirleriyle birlikte bu an l ayı şların organize
bir şekilde ortaya çıkmasını , İbn Teymiyye'nin düşüncelerinin et kisi altında kalanalimler şeriatın temellerine karşı bir tehdit olarak değerlendirdiler ve şeriatın toplum hayatındaki etkinliğinin zedeleneceğinden end i şe etmeye başladılar. Böylece ulema ve Tlığluklu sultanları bunlarla
mücadele etmeyi kararlaştırdılar. Denilebilir ki Hindistan tarihinin fıkıh literatürü açısından en verimli çağı olan XIV. yüzyılda yazılmış çok sayıdaki eser doğrudandoğruya , dinin temellerini zayıftattığı kabul edilen vahdet-i vücudcu görüşlere
karşı kaleme alınmıştır.
Dönemin ünlü sufilerinden Çırağ-ı Dehlibu iki görüş arasında denge kurmaya çalışmıştır. Dehli. bir taraftan şahsi bir dini
tecrübe mahiyetinde vahdet-i vücudu benimserken bir taraftan da Kur'an ve Sünnet' e sımsıkı bağlılığı savunuyor, şeyhin
huzurunda secdeye varmak gibi birtakım sufi adetlerini reddediyordu ; talebesi Gisudıraz ise İ bnü'l-Arabi'yi şiddetleeleştirmiştir. Bu ihtilaflı dönem süresinde uzun bir zaman İbn Teymiyye'nin görüşleri daha çok kabul görmüş, ancak
toplum hayatında İbnü'l-Arabi'nin etkisi
daha fazla olmuştur. Buna bağlı olaraközellikle XV ve XVI. yüzyıl Hindistan'ında
ortaya çıkan yeni mezhep ve felsefeleri npek çoğu vahdet-i vücudcu esaslara dayanmaktadır. Şüttariyye tarikatı ve Bakti(Bhakti), Revşeniyye hareketleri gibi d ininzahirinden ziyade batınma önem verenbazı hareketler bu anlayışın tezahürleridir. Özellikle Revşeniyye hareketinin kurucusu Bayezid-i Ensari, dini uygulamaların şekli yanından çok manevi yönü üzerinde durmuştur. Gavsiyye tarikatının kurucusu Şeyh Muhammed Gavs da Sanskritçe mistik bir risale olan Amratkund'u
BaJ:ırü'l-J:ıayat adıyla Farsça'ya tercüme
ederek HindQ felsefesini ve yoga prensiplerini sufi geleneğine uyarlamaya çalış­mıştır.

Bütün ülkeye hitap edecek ortak bir dini kimlik arayışında olan Ekber Şah , kendi Din-i İlahi düşüncesini geliştirirken geniş ölçüde vahdet-i vücudcu görüşlerden
faydalan mıştır. Ancak onun bu düşünce­leri muhafazakar kesimleri endişe lendir­miş, bütün dinlerin birleşmesiyle ortayaçıkacak Din-i İlahi'nin İslam ' ın kendine
has mahiyetini tehlikeye düşüreceği belirtilmişti. Ekber Şah'ın bu yöndeki müdahaleleri sert tepkilere yol açtı . Bu tepkiler bir taraftan Abdülhak ed-Dihlevi gibi
alimierin hadis ve fıkıh eserleriyle, bir ta-

HiNDiSTAN
raftan da imam-ı Rabban'i'nin Nakşiben­
diyye hareketiyle ortaya konulmuştur.
Abdülhak ed-Dihlevl, hacası Abdülvehhabb. Veliyyullah ei-Müttakl'nin tesiriyle İb­
nü'I-Arab'i'nin fikirlerine karşı tedbirli birtavır ortaya koydu. imam-ı Rabbanl bu
hususta daha kararlı ve katı idi; vahdet-i
vücudu olgunlaşmamış manevi bir tecrübe olarak niteliyor ve bunu islam toplumuna ve dine karşı bir tehdit sayıyordu.
Bu sebeple Ekber Şah'ın islam, Hinduizm,
Budizm, Jainizm ve diğer inançları birleş­tirme girişimini şiddetle reddetmiş vebirçok etkili şahsiyeti çevresinde toplayarak Babürlü sarayındaki genel atmosferideğiştirmeye çalışmıştır. Ekber Şah'tan
sonra gelen sultanlar bu etkiyle Ekber'indüşüncelerinden uzaklaştılar. Özellikle
Şah Cihan ile oğlu Evrengzlb tamamen
imam-ı Rabban'i'nin fikirlerini benimsediler. Bununla birlikte iki farklı dini anlayış mevcudiyetini korumaktaydı. Şah Cihan'ın büyük oğlu Dara Şükuh ile Miyan
Mlr, Molla Şah Bedahşl, Sermed ve Şah
Muhibbullah vahdet-i vücudu savunurken Evrengzlb ve imam-ı Rabban'i'nin oğ­lu Muhammed Ma'sum, Rabban'i'nin anlayışını sürdürüyorlardı. Şah Cihan'ın oğul­ları Evrengzlb ile Dara Şükuh arasındaki
taht kavgası da aynı zamanda vahdet-i
vücud ile Din-i İlahi anlayışı arasında bir
dini düşünce mücadelesidir. Dara Şükuh
bu arada Mecma'u '1-baJ:ıre yn'i yazdı ve
Upanişadlar'ı tercüme etti; Evrengzlb
ise el-Fetdva'l-Aıemgiriyye'nin derlenmesi için büyük gayret gösterdi. imam-ı
Rabban'i'nin görüşlerinin o dönem Hintislam düşüncesi üzerinde büyük tesirleri
olmakla birlikte bazı fikirlerinin Hindistan şartlarıyla bağdaşmadığı ileri sürülmüştür. Mesela imam-ı Rabbanl ekolüne mensup Şah Veliyyullah ed-Dihlevl ile
Mirza Mazhar Can-ı Canan, vahdet-i vücud ve Hinduizm konusunda imam-ı Rabban'i'den farklı bir tavır ortaya koymuş­lardır. XVIII. yüzyılda Hindistan uleması­nın bu iki görüşü uzlaştırmaya çalıştığı
görülmektedir. Şah Veliyyullah, Fayşala­tü vaf:ıdeti'l-vücud ve'ş-şühud adlı risalesinde İbnü'I-Arabl'nin görüşleriyle
imam-ı Rabhani'nin düşünceleri arasın­da esaslı bir fark bulunmadığını söylüyordu. Hace Mlr Nasır ve Gulam Yahya gibiNakşibendl şeyhleri bu konuda ondan
farklı düşünmelerine rağmen Şah Veliyyullah açısından yüzyıllardır Hindistan'ı
etkileyen bu çatışma artık sona ermiş­tL
Şah Veliyyullah, Hint müslümanlarınındüşünce hayatını etkilediği gibi döneminbirçok dini akımına ilham kaynağı olmuş,tesirleri ölümünden sonra da devam etmiştir. Klasik islam'ın geleneksel değer­lerini ön plana çıkarmak isteyen Diyubendl hareketiyle Batılı anlamda modernizasyonu savunan Seyyid Ahmed Han'ın Aligarh hareketi gibi birbirinden çok farklı
iki anlayışın ondan destek ve ilham alması kendisine verilen değeri göstermektedir. Esasen Şah Veliyyullah, İslam düşün­cesinin gelişen medeniyetin ışığında yeniden yorumlanmasını ve İslam hukukunun özel bir coğrafi bölgenin kendine hasşartlarına ve bölgenin içti mal, dini ve geleneksel yapısına göre yeniden ortaya konu lmasını savunan son büyük klasik dönem alimidir. Onun bu yaklaşımı temeldini değerlerin tekrar ele alınmasına imkan hazırlamıştır. Şah Veliyyullah karşı­laştığı meseleleri dört Sünni mezhepten
biriyle çözebiliyordu. Onun İslam hukukuna bu serbest yaklaşımı Hindistan şart­larına uygun düştüğü için sonraki nesiller üzerinde de iz bırakmış, aynı zamanda bütün islam dünyasını etkileyen birdüşünce reformu oluşturmuştur. Şah Veliyyullah'ın bu yeni ictihad ruhu dar anlamdaki mezhepçiliğin ve taassubun karşısındadır. Kendisi Kur'an'ı Farsça'ya,oğulları Abdülkadir ed-Dihlevl ile Refiuddin ed-Dihlevl de Urduca'ya çevirerek
müslümanlara islam'ın ana kaynağına

XIX. yüzyılın islam dünyasında nüfuzunu hissettiren Batı düşüncesi Hint müslümanları arasında şaşkınlık uyandırdı.

İlimde, teknikte ve sanayide Batı'nın üstünlüğü bir gerçekti; ancak Hindistan'daİngilizler müslüman bir devletin ortadan
kalkmasına sebep oldukları için iyi karşı­lanmadılar. Bu durum müslümanlar ara-

sında bir belirsizliğe yol açtı. Şah Veliyyullah'ın büyük oğlu Abdülazlz ed-Dihlevl
ilim, teknik ve sanayide üstünlüklerinden
dolayı İngilizler' i överek dillerinin öğrenil­
mesine olumlu bakarken diğer taraftan
onların hakimiyetindeki toprakları darülharp olarak niteliyordu. Ancak bu tavır
daha sonraki nesiller tarafından tamamen benimsenmedi. ingiliz dilini ve kültürünü öğrenenler İngilizler'in yönetimlerini de kolaylıkla kabul ederken bunu
reddedenler aynı zamanda İngiliz dil ve
kültürünü de reddediyorlardı. Bunun kaçınılmaz sonucu olarak Hindistan müslümanları arasında birbirine zıt iki anlayış
ortaya çıktı. Bunlardan biri Muhammed
Kasım Nanevtevl'nin önderliğindeki Diyubendl, diğeri ise Seyyid Ahmed Han'ınönderliğindeki Aligarh hareketidir. Her
iki hareketin liderleri Mevlana Reşldüd­
din Ha n ' ın öğrencileridiL

Hindistan'da ingiliz hakimiyetinin kurulması aşamasında yoğunluk kazanan

misyonerlik faaliyetleri müslümanlar ara-ulaşabilme imkanı sağlamışlardır. Ayrıca

sında tepki uyandırdı. Rahmetullah ei-oğullarıyla birlikte hadis ilmi çalışmaları­na da yoğunluk kazandırmış ve bu alanaönemli katkılarda bulunmuştur. Şah Veliyyullah ' ın en büyük eseri l:füccetullahi'l-bdliga Hindistan'da islam düşünce­sinin klasikleri arasında yer alır. Hatta Şi bll en-Nu'manl'ye göre bu alanda Gazzall,
Razi ve İbn Rüşd'ü bile geride bırakmış­tır (İlm-i Kelam, 1, 117) Şah Veliyyullah
yeni bir kelam anlayışının temellerini ortaya koymuş ve tefsirde zaman-mekan
faktörünün önemine işaret etmiştir.

Hindl, Mevlana Ali Hasan, Vezir Han,
Muhammed Kasım Nanevtevl gibi öndegelen alimler bu konuda eserler yazarak
misyoner propagandalarını tesirsiz kılma­ya çalıştılar. Bu alanda başarılı isimlerdenbiri olan Seyyid Ahmed Han'ın Ijutabdt-ı
Af:ımediyye'si bu açıdan çok önemlidir.
Eser özellikle gençlerin itikadını güçlendirmede son derece etkili olmuştur.

Hindistan'da islam düşüncesi üzerinde
tesiri olan bir başka hareket de Vehhabllik'tir. Vehhabllik, Hindistan'a XIX. yüzyı­lın başlarında Seyyid Ahmed Şehid tarafından taşınmıştır. Bir süre Hicaz'da kalan Seyyid Ahmed orada Muhammed b.
Abdülvehhab'ın görüşlerinden etkilenmiş , Hindistan'a dönünce dinin Kur'an ve
Sünnet ışığında ihya edilmesi gerektiğini
savunarak dine sonradan girdiğini ileri
sürdüğü bütün gelenekleri şiddetle eleş­tirmiştir. Ahmed Şehid'in taraftarlarınınve özellikle Şah Muhammed İsmail Şe­
hid'in eserlerinde Vehhablliğin izleri açık­
ça görülür.

lardır. Ehl-i hadis hareketi hadislerin temel dini kaynak ve rehber sayılmasını
savunmuş, ancak fıkhl mezheplere tabiolmayı tasvip etmemiştir. Bu hareketin
mensupları tasavvufi yapılanınayı ve tarikatları da İslami bulmamışlardır. Buna karşılık bütün meselelerde doğrudan
Kur'an'a müracaatı savunan Ehl-i Kur'an
hareketi, Hz. Peygamber'in sünnetine veya fıkhl mezheplere pek o kadar önem atfetmemiştir. Ancak İslam düşüncesine
yönelen en büyük tehdit Batı felsefesi ve
medeniyetiydi. Seyyid Ahmed Han bu konuda ilk defa belirli bir tavır ortaya koy-

XIX. yüzyıl Hindistan'ındaki İslam düşüncesinin bir özelliği de İslami gruplar
arasında meydana gelen dini tartışma­muş , değişen şartlarda müslümanların

87

HiNDiSTAN
ihtiyaç duyduğu en önemli şeyin bir modern ilm ci kelam olduğunu söyleyerek bunun temellerini ortaya koymuştur. Dini
anlayışta akılcı bir yaklaşımı savunan Seyyid Ahmed Han. taklidi reddedip Kur'an'ın
akı l cı bir biçimde yeniden yorum l anması
gerekti ğini söylemiş, ayrıca bu alanda ilk
defa Kur'an ve İncil üzerine Tebyinü'lkelô.m (Aiigarh 1862) adlı mukayeseli birçalışma yayımlamı ştır. Daha sonraki yıl­larda Çırağ Ali, Muhsinü'I-Mülk ve Seyyid
Emir Ali gibi birçok alim Seyyid Ahmed
Han'ın yolundan gitmiştir.

muş, Mevlana Şemseddin Türk de Mısır'­dan Hindistan'a bir deve yükü kitap la birlikte gelmişti. Balaban Han'ın oğlu Şehza­de Muhammed Sa'dl-i Şlrazl ile mektupIaşmış, Sultan Muhammed b. Tuğluk Mulnüddin ei-İmranl'yi Şlraz'a elçi gönderip
Kadı Adudüddiri el- İci'nin yazmakta olduğu el-Mevô.~ıf adlı eserini kendisine ithaf etmesini istemişti. Muhammed b.
Tuğluk Mısırlı alim ve yöneticilerle ilişki
içerisindeydi.

Ebü'I-Kelam Azad, Hamldüddin Perahi
ve Muhammed İkbal gibi isimler. İslam
düşüncesinin yeniden yönlendirilmesini
savunmakla birlikte Seyyid Ahmed Han
geleneğinin dışında kalmışlardır. Ebü'IKelam Azad Cemaleddin-i Efganl. Muhammed Abduh ve M. Reşld Rıza'dan etkilenmiş ve görüşlerini kendi yayımladığı
el-Hilô.l ve el-Belô.g adlı dergilerle duyurmuştur. Ancak Ebü'I-Kelam Azad ' ın
en önemli eseri Tercümô.nü'JcKur'ô.nadlı tamamlanmamış tefsiridir. Azad'agöre dönemin tartışma konusu olan ilim
ve din ilişkisi gerçekte gereksizdir: zirailim uğraştığı alan itibariyle dinden farklı
bir yerdedir. Doğu ve Batı ' nın din ve felsefelerine hakim olmasının verdiği rahatlıkla İslam'da dini düşüncenin yeniden yapılanması gereğ i üzerinde duran Muhammed İkbal'e göre din toplumun gelişme­si ve insan şahsiyetinin olgunlaşması için
güçlü bir faktördür. İkbal'in fikirleri günümüz İslam düşüncesini derinden etkil emiştir. Son iki yüz yıllık dönem göz önüne alındığında Şah Veliyyulla h 'ın Ijücce tullahi'l-bô.liga, Seyyid Ahmed Han'ın
ljutabô.t-ı AJ:ımediyye, ŞibiT Nu'manl ve
Süleyman Nedvı~nin Siretü'n-nebi, Ebü'lKelam Azad'ın Tercümô.nü'l-Kur'ô.nve İkbal'in Reconstruction of Religious Thought in Islam adlı eserlerinin
Hint alt kıtasındaki İslam düşünce tarihinin temelini oluşturdukları açıkça ortaya çıkar.

da İslam aleminde yazılan bütün fı khl
eserleri Hindistan'da bulmak mümkündü (DiA , XI!, 446) Hafız'ın şiirleri de dahaonun sağlığından itibaren okunuyordu .
Orta Asya kökenli Nakşibendiyye tarikatı
Hindistan'da İmam-ı Rabbanl ile yeni bir
muhteva kazanmıştı. Abdullah ed-DihleVı'nin Delhi'deki hankahında İslam dünyasının uzakyerlerinden gelen müridiererastlanıyordu. Bu silsile, onun müridierinden Halid el-Bağdadl tarafından Ortadoğu 'ya getirilmiştir. İran ve Afganistan'dagelişen HurGfilik, Noktavllik, Revşeniyye,İşrakıyye ve İhvan-ı Safa gibi birçok diniakım da Hindistan'da yayılma imkanı bul-İslam'ın yayılmaya başlamasıyla birlikte Hindistan ile diğer İslam ülkeleri arasında ilmi ve kültürel ilişkiler de gelişme
yoluna girerek kısa zamanda ileri bir seviyeye ulaşmıştır. Delhi Sultanı İltutmış'ınBağdat'tan kitap getirtme arzusunu bilen Abbas! halifelerinin ona çeşitli eserler
gönderdikleri bilinmektedir. Nasır-Liöınil­lah da İltutm ış'a Meşô.rilw'l-envô.ri'n ­nebeviyye'nin müellifi Radıyyüddin esSaganl'yi elçi olarakyollamıştı. Hace Reşl­düddin Fazlullah, Alaeddin Halaci'nin sarayında İ l hanlılar'ın elçisi sıfatıyla bulun-88

el-Fetdva't-Tatarl]ô.niyye'den anlaşıl­dığına göre III. FlrGz Şah Tuğluk zamanın­muştur.

Dini Ha reketler. Hindistan müslümanları arasında ortaya çıkan birçok dini ha-reketin dört farklı eğilim ortaya koyduğu
söylenebilir. Bu hareketler XI I. yüzyıldan
XVI. yüzyıla kadar Hindistan'da İslam'ın
yayılmasını . XVII. yüzyılda İslam toplumunda ve inançlarında reform yapmayı
hedeflemiştir. XVIII. yüzyılda ıslah düşün­cesi ön plana çıkmıştır. XIX. yüzyılda ortaya çıkan çok sayıdaki dini hareket ise yaİslam 'ın klasik değerlerinin ya da Batı düşüncesinin ışığında İslam düşüncesine yeni bir yön verilmesi gerektiği konusu üzerinde durmuştur.
Dini yaymayı amaç edinen tasawufi hareketlerin en önemlileri Çiştiyye , Sühreverdiyye, Firdevsiyye. Kadiriyye ve Şütta­riyye tarikatlarıdır. Bu tarikatlar, metot
ve ayrıntılarda birbirinden farklı olmakla birlikte hemen hepsinin ben i msediği
esas, kişinin ancak İslami şuurunun geliş­mesiyle ahlaki ve ruhi açıdan yükselebileceğidir. Tarikatlar, içinde bulunduklarıçevr enin sosyal ve kültürel şartlarınauyum göstererek toplumla kaynaşmışlar,baz ı geleneksel Hint davranış biçimlerini
benimsediklerinden HindGiar' ı da cezbetmişlerdir. İslam'ın yayılmasında çok önemli bir rol oynayan tarikat şeyhlerinin aynı
zamanda vahdet-i vücGd düşüncesine

olumlu bakmaları, onların HindGiar'la entelektüel anlamda ilişki kurmalarına imkan sağlamıştır.
XVII. yüzyılda ön plana çıkan reform hareketleri müslümanların bu yöndeki beklentilerine cevap verme gayreti içerisindedir. İlkdefa Hace Baki-Billah (ö. 10121
1603) tarafından Hindistan'a getirilen veİmam-ı Rabbanl ile hemen bütün ülkeye
yayılan Nakşibendiyye tarikatı bu açıdan
büyük önem taşımaktadır. İmam-ı Rabbanl kendisinden önce yaşayan sGfilerin
aksine İslam'ın yayılmasıyla öncelikli olarak ilgilenmemiş, bütün çabasını gayriİslami bulduğu inanç, alışkanlık ve davranışlardan İslam toplumunu kurtarmaya
harcamıştır. Bid'atlara karŞı sert tepki
göstererek Hz. Peygamber'in sünneti konusunda çok hassas davranmış, bu arada
kıyas ve ictihadı öne çıkaran ve sünnetten sapan ulemaya da şiddetle karşı çık­mıştır. Bu çerçevede halka, ulemaya ve
sGfilere yönelik telkin ve tavsiyelerde bulunurken yöneticilerle de irtibat kurmuş
ve bunda etkili olmuştur.
Hindistan'da XVIII. yüzyıl İslam düşün­cesinde genel olarak ıslah fikri hakimdir.
Şah Veliyyullah ve Şah Kellmullah-ı Cihanabildl bu fikrin iki önemli temsilcisidiLŞah Veliyyullah dini ilimierin ihyasına yeni
bir hız kazandırdı ve yeni bir kelam anlayışının temellerini attı. Fıkıhçılarla mutasavvıflar arasındaki geleneksel soğuklu­
ğu gidermeye yönelik girişimlerde bulundu ve vahdet-i vücuda dair lehte ve aleyhte katı görüşleri yumuşatarak dini araş­tırma ve anlama için y_eni bir ruh ve heyecanın gelişmesini sağladı. Şah Veliyyullah'ın ders verdiği Medrese-i Rahlmiyyebu ıslah hareketinin merkezi gibi işlev
görmüş, Hindistan'ın her tarafından ulema ve öğrencile r buraya akın etmişlerdir.
Onun bu çalışmaları daha sonra oğulları
ve talebeleri tarafından devam etti rilmiş­tir. XVIII. yüzyıldan sonra Hindistan'da faaliyet gösteren dini eğ itim kurumlarınınpek çoğunun açılmasında Şah Veliyyullah
ed-Dihlevl ailesinin katkıları vardır.
Faaliyetlerini bir başka yönde yoğunlaş­tıran Şah Ke llmullah-ı Cihanabactl. önceÇi şti tarikatına ilk şeyhlerin prensipleridoğrultusunda çeki düzen verip batınieğilimlerin gelişmesini engellemiş, buarada müridierini Hindistan ' ın her tarafına göndererek Çiştiyye tarikatını yaymaya çalışmıştır. Pencap. Dekken, Serhad(kuzeybatı sınır eyaleti) ve Utar Pradeş'teÇiştl hankahlarının çoğal ması onun halifelerinin gayretleriyle olmuştur.

HiNDiSTAN
XIX. yüzyılda Hindistan İslam düşünce­sinde yeni yön arayışları görülür. Bu çağ­da Batı düşüncesi ve kültürünün İslam
topraklarına nüfuz etmesiyle ortaya çıkan
meselelere çözüm bulma çabaları genel
olarak üç şekilde tezahür etmiştir. 1. Geleneksel çizgide dini düşüncenin yeniden
yönlendirilmesi. z. Yeni şartlara uygun
bir kelam ilmi geliştirip Batı'nın iyi değer­Ierinin kabul edilmesi. 3. Bu iki görüşün
birleştirilerek bir orta yolun bulunması .
Vehhabl. Feraizl ve kısmen DiyGbendl hareketleri birinci kategoride yer alır. Bu hareketler dini eğitimi teşvik ederken Batıdüşüncesine ve medeniyetine şüpheylebakar. Seyyid Ahmed Han önderliğindeki.Aiigarh hareketi ikinci kategoridedir. Önceleri ciddi bir muhalefetle karşılanmış­ken zamanla kendisini kabul ettiren bu
hareket müslümanlara Batı düşüncesinitanıma imkanı sağlamıştır. Bu iki görüşün ortasında yer alan Nedvetü'l-ulema
hareketinin önde gelen ismi Şibli Nu'manl. Aligarh hareketinin başlangıcında katkısı bulunan bir alimdir. Şibli, daha sonra
Seyyid Ahmed Han'ın modernizmini tam
olarak benimsememiş ve gelişmesine büyük katkı sağladığı Nedvetü'l-ulema hareketiyle mütedil bir yol takip etmiştir.
XIX. yüzyılın sonuna doğru Mirza Oulam Ahmed tarafından Ahmediyye adıyla
bilinen bir hareket başlatıldı. Gulam Ahmed kendisini Krişna, Hz. lsa'nın yeryüzündeki ruhu ve Hz. Muhammed'in yeniden tezahürü diye tanıttı. İslam inancınınesasını teşkil eden Hz. Muhammed'in son
peygamber olması prensibine ters düşen
bu hareket büyük tepki uyandırdı; Muhammed ikbal ve birçok alim bu konuda
reddiyeler yayımladı. Pakistan'da ise bu
hareket mensupları resmen müslüman
sayılmamıştır (bk. HATM-i NÜBÜWET;KADİYANILİK)XIX. yüzyılda ortaya çıkan dini hareketler içerisinde tamamen dinl-manevi karaktere sahip olanlar Şah Gulam Ali, Eş­
ref Ali Tehanevl (Tanevt) ve Muhammedİlyas Kandehlevl etrafında gelişmiştir. İl­
yas Kandehlevl. önce Delhi'de Cemaat-i
Tebliğ adıyla bilinen bir merkez kurarak
müslümanların ahiakl ve manevi bakım­
dan olgunlaşmasına yönelik çalışmalarabaşladı. Taraftarlarını uzak memleketlere gönderip aynı zamanda İslam'ın tanı­
tılmasına da çalıştı. Cemaat-i Tebliğ günümüzde bölgedeki en etkin dini hareketlerden biridir. Bu alanda Ebü'I-A'Ia eiMevdGdl tarafından 1941'de kurulan Cemaat-i İslami'nin dini- siyasi fikirleri Hindistan'daki yerleşik görüşlerden farklıdır.

Onun özellikle fukahaya ve sGfilere yönelik tenkitleri geleneksel çevrelerde rahatsızlığa yol açmıştır.
Şiiler. Hindistan'a ismailiyye İsnaaşe­riyye'den önce girmiş ve dalleri hemen
propagandaya başlamışlardı. X. yüzyılın
son çeyreğinde Karmatller'in Mültan'da
kurduğu siyasi hakimiyete Mahmud-ıGaznevi 1006 yılında son vermişti. Dahasonra ismaill dalleri Sin d, Pencap ve Gucerat bölgelerine dağılarak kaybolan
prestülerini tekrar kazanmaya çalıştılar.
Gurlular'dan Sultan Muizzüddin Muhammed b. Sam. İsmailller'in bölgede giderek güçlendiğini görünce 1175'te onları
Mültan'dan çıkardı ve kendilerine karşı
tedbirler aldı. Bunun üzerine pek çok İs­
maill varlığını ancak takiyye yaparak devam ettirebildi ve 1206 yılında Muhammed Gürl'ye yapılan suikastta rol aldı.
Delhi sultanlarındarı_İitutmış. Abbas( halifesinden hil'at ve menşur alınca İsmaill­ler Delhi Sultanlığı ' na karşı saldırgan bir
muhalefet ortaya koymaya başladılar.
Delhi sultanları da İsmailller'e karşı sert
politikalar takip etmiŞlerdir.
XV. yüzyılda Güney Hindistan'da üç Şit
devleti kuruldu: BkapGr'da Adilşahller.
Ahmednagar'da Nizamşahll~r ve Gülkunde'de Kutubşahller. Kuzey Hindistan'daise Şii nüfuzunun ortaya çıkinnası iran'da
Safevi hakimiyetinin kurulması (ı 50 ı) veözellikle Hümayun'un 1544'te Hindistan'dan ayrılmasından sonra başladı. İran'­dan Hindistan'a olan Şit göçü Ekber Şahve Cihangir zamanlarında yoğunlaştı. Bu
sıralarda Cihangir, Şit alimi Kadi Nurullah
et-Tüsterl'yi İ]J.~ö.Jw'l-]J.a~ ve ibtalü'lbdtıl adlı eseri yüzünden ölüme mahkum
etti. Gittikçe artan Şii propagandası Sünni ulema arasında tepkilere yol açtı vebunlara cevap vermek için İmam-ı Rabbant'nin Risale-i Redd-i Revatı:Z:ı, Molla
Muhammed Muhsin'in Reddü'ş-Şi'a'sı,
Şeyh Kelimullah'ın Redd-i Revdtız' ı veŞah Abdülaziz ed-Dihlevl'nin Tu]J.te-i İş­
na 'A.şeriyye'si başta olmak üzere çoksayıda eser yazıldı. XVIII. yüzyılda Mürşi­dabad (Bengal). Eved, RampOr (Utar Pradeş) ve HayrpGr'da (Si nd) Şit devletleri kuruldu. Bu devletler Hindistan'da Şit inançve kültürünün yayılmasında önemli rol oynadılar.

Hindistan'daki Şii grupları arasında eniyi organize edilenler Hoca ve Bohra'dır.
Batıni disiplinine inanan bu gruplarda dini otorite olarak hiyerarşik bir silsile vardır ve bu silsile bütün toplum hayatını düzenler. Hoca İsmailileri kendi ifadelerine
göre HindGiar'ın lahana kastma mensup-

ken Pir Sadreddin adlı bir iranlı dai sayesinde İsmaill olmuşlardır. Hoca İsmailile­
ri'nin büyük çoğunluğunun (Nizari ismailller) lideri Ağa Han'dır. İsmaili fıkhınıntemel kaynağı ise Kadi Nu'man'ın De'a'imü 'i-İslam adlı eseridir. Şii literatürüarasında Nürullah et-Tüsterl'nin İ]J.~ö.­~u '1-]J.a~ ve ibtalü '1-bdtıl ve Mecalisü '1mü'minin'i ile Dildar Ali'nin 'İmadü'l­İsldm ve eş-Şihdbü'ş-şa~ıb'ını özellikle
zikretmek gerekir.
Dini İliınierin ve Literatürünün Geliş­mesi. Hindistan'da yazılan İslami eserler,

buradaki müslüman toplumun dini hayatını anlamak için önemli bir kaynak oldu-

ğu kadar Hint-islam dini düşüncesinin islam dünyasındaki tesirlerini görmek içinde önemlidir. Daha XII. yüzyılda kıraat ve
tecvid gibi Kur'an ilimleri Hindistan'daçokyaygındı ve Kuzey Hindistan'da Mültan yakınlarındaki Arar gibi küçük bir kasaba da yedi kıraat (kıraat-i seb·a) üzere
Kur'an okunabilmekteydi. Hindistan müslümanları arasında Kur'an'ı ezberleme
geleneği yaygın bir şekilde süregelmiştir.
Kaynaklarda. Dara ŞükGh 'un eyalet valiliği
sırasında Lahor'un bir bölümünde 5000'den fazla hafız bulunduğu kaydedilmektedir. Hint alt kıtasında kaleme alınan
tefsirlerin tarihi XIV. yüzyıldan geriye gitmemektedir. Bölgede yazılan ilk tefsirin ,İbn Tae diye bilinen EbG Bekir İshak b.
Taceddin'e (ö 736/ 1336) ait Cevahirü'lKur'an olduğu sanılmaktadır. Bu tarihten sonra da ağır bir üslupla kaleme alı­nan tefsirler daha çok ulema ve sütilere
hitap etmekteydi. Çiştiyye tarikatının önde gelen isimlerinden GisGdıraz'ın tefsiri
bu türdendir. MahdGm ei-Mehaiml'ninTebşirü'r-ra]J.man ve teysirü'l-mennan'ı (Delhi 1286) İbnü'I-Arabi' nin görüş­leri çizgisindedir. Bu Arapça tefsirlerdenbaşka Şehabeddin Devletabadl'nin FarsçaBa]J.r-i Mevvac'ı da (Leknev I 297) ağırbir üslupta yazılm ıştı . Şeyh Nizameddin
Evliyil'nın talebesi Hace Kasım'ın halk içinyazdığı Leta'ifü 't-tefsir ise günümüze
ulaşmamıştır. Şah Veliyyullah ve oğulları­
nın Kur'an-ı Kerim'i Farsça ve Urduca'yaçevirmelerinden sonra halk Kur'an iledoğrudan irtibat kurabilmiştir. Şah Abdülkadir ed-Dihlevl'nin Urduca Milzı]J.-ı
Kur'an'ı (Delhi 1829) önemli bir meal çalışmasıdır. Şah Veliyyullah'ın Farsça elFevzü'l-kebir'i (Del hi ı 296) tefsir usulü
alanında Hindistan'daki ilk eserdir. Onunbu gayretlerinden sonra Hint alt kıtasın­da çok sayıda tefsir yazılmıştır.

Hindistan tefsir ve Kur'an ilimleri literatürünün en önemli eserleri şunlardır:

89

HiNDiSTAN
Mübarek b. Hızır Nagevrl. Menba'u <uyuvari'n-nebeviyye'sidir (Kah i re I 329).
ni'l-me<ani ve matla'u şümusi'l-meşa­Müttaki ei-Hindi'nin Kenzü'l-'ummal'ini (Seyyid Taki"ni n Leknev"deki özel kütüp(Haydarabad 1313), SüyCıti'n i n Cem'u'lhanesinde); Mir Fethullah Şirazi. Ijulôcevami< adlı kitabının Ziyade tü '1-Caşatü'l-menhec (Farsça, Khuda Bakhsh
mti'ş-şagir'i de ihtiva eden daha ilmi bir
Oriental Public Library, Patna, nr. 2057);
tarzda düzenlenmiş şeklidir. Hindistan'Feyzi-i Hindi, Sevatlu'l-ilham (Leknev
da hadis ilmine dair sistematik çalışma­1306/ 1889); Şah Muradullah Ensari. H ülar Abdülhak ed-Dihlevi ile başlamış ve
da'i Ni'met (Urdu ca, Hugly 1831; KalküŞah Veliyyullah ile gelişmiştir. Şah Veliyta 1844) ; Mustafa b. Muhammed Said, , yu Ilah gerek fıkhi meselelerio çözümlenNecmü'l-fur]fö.n (Madras 1292); Şah Vemesine çok uygun olduğu . gerekse kendi
liyyullah , Fetl;u'r-ral;man (Farsça, Hadüşüncelerine destek sağladığı için İmamş im i Press ı 296); Şah Kelimullah-ı CihaMalik'in el-Muvatta'ına büyük önem vernabadi, Kıranü'l-Kur'an (Mirat 1290) ;miş ve fıkıh kitaplarındaki bölümlere paŞah Rauf Ahmed Müceddidl. Telsir-i Raralel biçimde şerhlerin i yapmıştır. XIX ve'Qfi (Urduca. Bombay 1876); Şah AbdülaXX. yüzyıllarda ise bu ilmin hamisi ehl-i
ziz ed-Dihlevi. Fe tl; u '1-'aziz (Farsça, Lahadis ve DiyCıbendi ekaileri olmuştur.
hor 1278); Şah Refiuddin ed-Dihlevi, TelBunlara mensup alimler bir yandan temel
sir-i Retı<i (Urduca, Delhi 1855); Şah Abhadis kaynaklarına şerhler yazarken bir
dülkadir ed-Dihlevi, Muzıl; -ı Kur'an (Uryandan da bu kaynakları Urduca:ya tercüduca. Del hi ı 829 ); Senaullah Panipeti, etme etmişlerdir. Bu alanda kaleme alınan
Tefsirü '1-Ma?hari (Delhi I 30 I) ; Seyyid
bazı önemli eserler şunlardır ; MuhamAli Müctehid. Tavzil; -i Mecid ii ten]fil;imed Tahir el-Fetteni. Mecma<u bil;ari'lkelami'llahi'l-l;amid (Urduca, Bombay
envar ii gara'ibi't-tenzil ve l eta 'ifi'l1836); Muhammed Hasan Amrohavi, Telal]bar (Leknev 1314); Abdülhak ed-Dihsir-i gö.yetü'l-burhan fi te'vili'l-Kurlevi, Eşi''atü'l-leme<at ii şerl;i'l-Mişkat
'an (Urduca, Am roha ı 887); Seyyid Ah (Leknev 1277). Md şebete bi's-sünne ii
med Han. Tefsirü'l-Kur'an (Urduca. Alieyyami's-sene (Kalküta ı 253). L eme<agarh I 880- I 895 ). Tal;rir fi uşuli't-tefsir
tü 't-ten]fil; ii şerl;i Mişkati'l-Meşabil;(Urduca, Agra 1892 ); Sıddik Hasan Han,
(Leknev 1873); Şah Veliyyullah, el-MüFetl;u'l-beyan ii ma]fö.şıdi'l-Kur 'an
sevva şerl;u'l-Muvatta' (Delhi I 876).
(Bopal 1290), el-İksir ii uşuli't-tefsir
el- Muşafta fi şerl;i'l-Muvatta' (Farsça,(Farsça, KanpOr ı 290); Emir Ali MelihabaDelhi 1876), Şerl;u Terilcimi ebvabi Sadi, Mevahibü'r-ral;man (Urduca. Lekl;il;i'l-Bul]ari (Haydarabad ı 32 1ı. ednev 1896- 1902); Abdullah Çekralevi. TefDürrü'ş -şemin ii mübeşşerati'n-nebiy­sirü 'l-Kur'an bi-ayati'l-Kur'an (Urduyi'l-emin (Delhi 1890); Abdülaziz ed-Dihca, Siyalkot ı 899); Ahmedüddin Amritsalevi, <ucale-i Nati'a (Farsça, Del hi ı 348);
ri. Beyanün li'n-nas (Urduca, Amritsar
Sıddik Hasan Han. Minhacü'l-vüşul ila
1905); Eşref Ali Tehanevi. Beyanü'l-Kurıştılal;ı el;adişi'r- Resul (Farsça, Bopal'an (Urduca, Del hi ı 326); Süleyman Ned1292); Şemsülhak Azimabadi, 'Avnü'lvi, Arzü'l-Kur'an (Urduca, A'zamgarh
ma<bud ii şerl;i Süneni Ebi Davudı 924); Ebü'I-Kelam Azad. Tercümanü'l(Delhi 1901-1904); Enver Şah Keşmiri,
Kur'an (Urduca, Lahor-Delhi 1931-1936);
Feyzü'l-bi'ıri <ala Şal;il;i'l-Bul]ari (KaEslem CeyracpCıri. Taril]u'l-Kur'an (Urhire ı 938); Abdurrahman MübarekpCıri.
duca. Aligarh I 326; Hint alt kıtasındaki
Tul;fetü '1-al;ve?,i bi-şerl;i Cami'i't-Tirtefsir ve Kur'an ilimlerinin tarihi gelişimi
mi?,i(Kahire 1335/ 1934); HaliiAhmedSeve daha geniş bir literatür için bk. AbdülharenpCıri. Be?,lü 'l-mechud ii şerl;i Sühay el-Hasenl. eş-Şekafetü 'l·İsUimiyye,
neni Ebi Davud (Kah i re ı 988); Zahir Ahs. I 61- I 75 ; Zubaid Ahmad, s. I 5-40 , 270sen Şevk Nimevi, Aşarü 's-s ün en ma'tı't­
290; Ahmed Han, s. 23-270; Cemll Nakvl,
ta<li]fi'l-J;asen (Azlmabad ı 3 ı 9); Fazluls. I 5- I 28; World Bibliography, s. 523-687;
lah Cabir (Şebblr) Ahmed Osmani. FetBirışı k, Hind Alt Kıtasında Urduca TefsirJ;u'l-mülhim ii şerl;i Şal;il;i Müslim
ler ve Ehl-i Kur'an Ekolü) .
(Bicnôr ı 353- ı 357); Menazir Ahsen Geylani.
Tedvin -i lfadiş (Karaçi 1956); ZiHindistan müslümanlarının İslami ilimyaeddin Islahi, Te?,kiretü'l-mul;addişin
lere en büyük katkısı hadis alanında ol(Azamgarh I 990; hadis konusunda yapı­
muş ve Reşid Rıza'ya göre Arap dünyasın­da çok zayıflamış bulunan bu ilmi XVI.
lan diğer çalışmalar için bk. AbdülhayelHasenl . eş-Şekafetü '1-İslamiyye, s. ı 31yüzyılda tekrar diriltmişlerdir. Hadis sahasında bilinen ilk eser Radıyyüddin es161; Muhammad lshaq, lndia's ContribuSagani'nin (ö. 650/1252) Meşari]fu'l-ention to the Study of Hadith Literature, Zu-

90

baid Ahmad, s. 41-61, 291-310; Muhammed Sa'd Sıddlki, s. 164-33 1; Özşenel, s.
9- 103; Halid Za ferullah Daudi. s. 39-230).
Fıkıh alanındaki literatür oldukça geniş­tir. el-Hidaye, et-Telvil;, Ijüsami, elMenar gibi bazı fıkıh klasiklerine yapılanşerhler dışında orüinal fıkıh eserleri de yazılmıştır. el-Fetava 't-Tatarl]aniyye ( nşr.
Seecad Hüseyin, 1-V, Karaçi 1416/1996), lll.
FirCız Şah Tuğluk döneminde Alim b.
Ala tarafından tamamlanmış. el-Fetava'l-<Alemgiriyye ise (Kalküta 18271832) Evrengzib'in zamanında onun desteğiyle bir heyet tarafından hazırlanmış­tır. Abdülaziz ed-Dihlevi'nin Fetava - yı
'Azizi'si (Farsça, l-ll , Delhi 1311- 1314).
Abdülhay el-Leknevi'nin Mecmu'a-i Fetôvil'sı (Lek-nev I 330), DiyCıbendi alimierin Fetava-yı DarütuWm-ı Diyubend'i(Urduca, I-XV, DiyQbend I 962). Reşid Ahmed GengCıhi'nin Fetava-yı Reşidiyye'­si (Urduca. Lahor I 987), ehl-i hadis ekolü
alimlerinin Fetava-yı <Ulema-i Ijadiş'i(Urduca. ı -r r. Del hi ı 9 ı 3) ve Halil Ahmed
SeharenpCıri'nin Fetava-yı Me?i'ıhirü '1<ulılm'u (Urduca, Karaçi 1403/ 1983) diğer
önemli ·fetva mecmualarıdır. Muhibbullah Bihari'nin usGI-i fıkha dair Müsellemü'ş-şübut'u da (KanpQr 1949) önemli
bir eserdir. Fıkıh usulüne. fürGuna ve tarihine dair yazılan diğer bazı önemli eserler şunlardır : Kirmani. Fı]fh-ı Firılzşahi
(Jndia Office Library, nr. 2564); Şerefed­
din Muhammed el-Atai. Fevil 'id-i Firuzşahi (Asiatic Society of Bengal. nr. ı 069);
MahdGm el-Mehaimi. Fı]fh-ı Mal]dumi(Bombay, ts .); Abdülhak ed-Dihlevi. FetJ;u'l-mennan ii te'yidi me?,hebi'n-Nu<man (Haydarabad- Dekken 1320); ŞahVeliyyullah, <ikdü'l-cid ii beyani al;kami'l-ictihôd ve't-ta]flid (Delhi 1344). elİnşilt fi beyani sebebi'l-il]tilaf (Delhi
1308); Senaullah Panipeti. Mil la büdde minh (Leknev 1299); M. İshak Batti,
Berr-i Şagir Pak u Hind meyn <ilm-i
Fı]fh (Urduca, Lahor ı 973), Fu]fahaey
Hind (Urduca, 1-V, Lahor 1974-1981), Fu]fahaey Pak u Hind (Urduca. I-lll, Lahor
1982- ı 989; Hindi stan'da 1857 yılına kadar oluşan fıkıh literatürü için bk. Abdülhay el-Hasenl, eş-Şekafetü'l-İslamiyye, s.
102-131; Zubaid Ahmad, s. 62-80, 3 I 1341).

Siyer alanında yazılan iki önemli eser.
Abdülhak ed-Dihlevi'nin Medilricü'n-nübüvve'siyle (Delhi 1261) Şi bii Nu'mani'nin Süleyman Nedvi tarafından tamamlanan Siretü'n-nebfsidir (A'zamgarh 19 I 81938). Siyerin yanı sıra biyografi alanındada pek çok eser yazılmış olup bunların

HiNDiSTANbaşlıcaları şunlardır: Ziyaeddin Bereni,
Na't (Şena')-ı Mu ]Jammedi (RampGr
Rıza Ktp.); Emir Hurd, Siyerü '1 -ev1iya'(Del hi 1302): Derviş Cem ali, Siyerü'1-'arilin (Del hi 1311 ); Haşim Bedahşani, Züb detü'1-mal):amat (KanpOr 1890); Baba Nasib, Te?,kire-i Meşa'il].-i Keşmir (Farsça,
Aslatic Society of Bengal. nr. 260); Ekrem
Barasvi. İl):tibasü'1-envar (Lahor 1895) ;Abdülhak ed-Dihlevi, Al].barü '1-al].yar(Delhi 1309); Şah Veliyyullah, Eniasü '1'arifin (Delhi 13 35 ); Seyyid Ahmed Han.
Aşarü'ş-şan adid (Delhi 1847); Abdülhay
ei-Haseni, Nüzhetü'1-l].avatır (!-VIII. Haydarabad-Dekken 1947-1959); Fakir Muhammed, ljada'il):u'1-ljaneiiyye (Leknev 1906); Gulam Server, ljazinetü'1-aş­fiya' (Leknev 1873); Ebu Yahya imam
Han Nevşehrevi. Teracim-i 'U1ema'ey
ljadiş-i Hind (Del hi 1356); Rahman Ali,
Te?,kire-i 'U1ema-i Hind (Leknev 1899;
ay rı ca bk. Abdülhay ei-Hasenl. eş-Şekafe­
tü 'l-İslamiyye, s. 82-100; Zubaid Ahmad.
S. 182-194, 444-45 1).

Hindistan'da tasawuf alanında zengin
bir literatür oluşmuştur. Şeyhlerin sohbetlerinden derlenen eserler (melfOzat)
adeta Hindistan'daki islam kültürünü
yansıtan bilgi hazineleridir. Tasawufa dair
ilk Farsça eser olan Hücviri'nin Keşfü '1ma]Jcilb'u Hindistan'da yazılmıştır. Bu
eser hakkında Nizameddin Evliya'nın .
"Mürşidi olmayan bir kimse bu esere müracaat etse başka mürşide ihtiyacı kalmaz" dediği rivayet edilir. imam-ı Rabbani'nin Mektilbat'ı tasawuf literatürüarasında ayrı bir öneme sahiptir. Tasavvufun teorik yönüyle ilgili olarak Gisüdıraz
Esmarü '1-esrar'ı, Abdülewel Ma'rite tü'n-nefs'i ve HaceMir Derd 'İ1mü'1-ki­
tab'ı telif etmiştir. Tasawufa dair diğer
önemli eserler şunlardır : Emir Hasan edDihlevi. Feva'idü'1-tu'ad (Leknev 1302/
1885); Hamid Kalender. ljayrü'1-meca 1is (Aiigarh 1956); Zeyn Bedr Arabi. Me'a dinü '1-me'ani (Bi har 130 ı) ; Mes'Gd
Bek, Mir'atü'1-'arifin (Agra 1892); Şere­feddin Yahya Me neri, Mektilbat (Le knev 1891 ); Hüseyni Sadat ei-Güri, Nüzhetü'1-erva]J (Bombay 1322); Gisfidıraz,Jja­time (Haydarabad-Dekken 1356), Mektilbat (Haydarabad-Dekken 1362); Muhammed b. Ebü ' I-Kasım , Meliil?:at-i A]Jmed Magribi (Asiatic Society of Bengal, nr. 247); Taceddin Siyapuş. Siracü'1hidaye (nşr. Seecad Hüseyin, Delhi 1983);
Abdülkuddfis Gengühi, MekW.bat-ı Kuddilsi (Delhi 1870); Muhammed Gavs,
Ba]Jrü'1-]Jayat (Delhi 1311); Abdülkadir
ei-BedaQni. Necatü'r-reşid (n ş r. Mulnül-

hak. Lahor 1972); Hace Muhammad Ma'sfim. Mektilbô.t (KanpGr 1304), Vesiletü 's -sa' adet ( Ludh yane 1324 ); Abdülaziz ed-Dihlevi. Me1fil?at-ı 'Azizi (Mirat
1314); Bahrülulüm ei-Leknevi. Şer]Ju'1Faşşi'n-Nil]J min Fuşilşi'1-]Jikem (RampOr Rı za Ktp., nr. 347); Fazl-ı Hak Hayrabildi, er-Ravzü '1-mücild ii ta]J.l):il):i ]Jal):il):ati'l-vücild (Hayda rabad- Dekken 1313;
ta sawufla ilgili di ğe r ese rler için bk. Abdülh ay ei-Hasenl. eş-Şel)-.a{etü'l-İslamiy­ye, s. 175-206; Zubaid Ahmad, s. 81-106,
342-370)
Şah Veliyyullah'ın ljüccetullahi'l-bô.1iga adlı hikmet-i teşri konusundaki eseri (Kah i re 1322) Hindistan'ın İslam düşün­cesine büyük bir katkıs ı olarak değerlen­
dirilebilir. Bu eserin tesirleri Cemaleddin-i
Efgani, Reşid Rıza ve Muhammed Abduh'un çalışmalarında açıkça görülür. Şah
Veliyyullah bu eserinde İslam düşüncesi­
ni yeni bir sistematiğe oturtmak için çok
ciddi bir çaba sarfetmiştir. Hilafet müessesesinin dini ve tarihi cephelerini ortaya
koymaya çalıştığı İza1e tü '1-l].ata'sında(BirTIT, 1286), hililfetin sembolik bir makam olmaktan öte canlı ve müslümanların içti m ai ve siyasi hayatında etkin birşekilde işleyen bir kurum olması gerektiği üzerinde du rm uştur. Şi bii Nu'mani'nin<j1m-i Ke1am aôr Ke1am (A'za mgarh
1939; Karaçi 1979) adlı Urduca kitabı dabu sahaya yapılan değerli katkılardan dır.
Kelam ve mezhepler tarihi alanlarında
yazılan diğer önemli eserler şunlardır:
Nurullah et-Tüsteri, İ]Jl):al):u'1-]Jal): ve İb­ta1ü'1-bô.tıl (Tahran 1273); imam-ı Rabbani, Risa1e ii işbô.ti'n-nübüvve (Karaçi 1383); Abdülhak ed-Dihlevi, Risa1e-i
Nilriyye-i Su1taniyye (islamabad 1972);
Dara Şüküh, Mecma'u'1-ba]Jreyn (Ka lküta 1929); Şah Veliyyullah. Vaşiyetname(Şahcihanabad 1268). Tu]Jietü'1-muva]JJ:ıidin (Delhi, ts.); Abdülaziz ed-Dihlevi,
TuJ:ıie -i İşna 'A.şeriyye (Farsça, Leknev
1313), Mizanü'1-'al):a'id; Şah İsmail Şe­
hid. Tal):viyetü'1-iman (Leknev 1299);
Rahmetullah ei-Hindi, İzhô.rü'1-]Jal): (Şah­ci hanabad 1269); Senaullah Amritsari.
Eh1-i ljadiş ka Me?,heb (Amritsar 1926);
Miyan Vali, İnşatname (Haydarabad-Dekken 1368); Seyyid Handmir Sıddik, e1-Mi'yar (Haydarabad- Dekken 1370); Seyyid
Kasım. Envarü'1-'uyiln (HaydarabadDekken 1370), Şita'ü'1-mü'minin (Haydarabad- Dekken 1363); Şeyh Mustafa Gucerati, Cevahirü 't-taşdil): (HaydarabadDekken 1367); Şah Abdurrahman. Siret-iİmam Mehdi-i Mev'ild (Haydarabad
1369; kelam ve mezhepler tarihiyle ilgilidiğer çal ı şmalar için bk. Abdülhay el-Haseni. eş-Şe l)-.afetü 'l-İslamiyye, s. 207-250;
Zuba id Ahmad, s. 107- 126. 371-394) .

Hindistanlılar'ın dini ve içtimai hayat-

Iarına İslam'ın derin tesirleri olmuştur.

HindQ dini düşüncesinin yeniden yönlenmesinde ve ülkede tek tanrılı inançlarıngelişmesinde en etkin unsur İslamiyet'tir;
Bakti, Sih ve Arya Samaj hareketlerinin
ortaya çıkışında da İslamiyet'in rolü büyüktür. İslam'ın yerli diniere getirdiği birdiğer önemli anlayış insanın Allah'la aracısız irtibat kurabileceği hususudur. Bakti ve Sih literatüründe bu konuda sık sıkİslami kaynaklara atıflar yapılmıştır. Dinieğitim ve tartışmaların herkese açık olması ve hiç kimsenin inhisarında bulunmaması fikri de Hindistan'a İslam'ın getirdiği yeni bir anlayıştır. Hindfi sosyal sisteminde kutsal dini metinler sıradan halka kapalı idi; müslümanların bu konudaki tavrı Hindülar'ı daha esnek davranmaya teşvik etmiştir. İbadetle ilgili uygulamalar hususunda da Hindülar arasındaİslam'ın tesiri açıktır. İslamiyet bölgeye
girmeden önce inşa edilmiş olan Hindfi
mabedierinde tanrıya tapınmak için birer kişilik yerler ayrılmışken sonradan islam'ın cemaatle ibadet uygulamasından
etkilenerek bu yerler genişletilmiştir. Birüni. Hinduizm'in önceleri kendi safları­na katılanlara sempatiyle bakmazken islam'dan sonra bu tavrını değiştirdiğini
ve dışa açıldığını söyler.
Öte yandan İslamiyet de Hindistan'daki dini anlayışlardan etkilenmiştir. Tasavvuf erbabının bazı uygulamalarının Hindfi yogilerinden veya Budistler'den alın­dığı ileri sürülmektedir. Yogaya benzer
uygulamalar müslümanlar arasında ŞeyhMuhammed Gavs tarafından yaygınlaş­tırılmıştır. Ancak şeyhleri n bunları yerli
halka hitap edebilmek için bir vasıta olarak kullandığı unutulmamalıdır. Mühtedilerin eski alışkanlıklarından dolayı İslam
dışı inanışların zamanla dinin bir parçası
olarak kabul edilme ihtimaline karşı alimler halkı sık sık uyarmışlardır. Mesela Seyyid Muhammed Gisfidıraz yogaya itirazetmiş. imam-ı Rabbani de bid'atlara karşı ısrarla mücadele etmiştir. Şah Veliyyullah ve Şah İsmail Şehid de putperest çağ­rışımlar taşıyan her çeşit HindQ geleneğine karşı çıkmıştır. Bununla birlikte Hinduizm ile İslamiyet arasında sentez girişimlerinde de bulunulmuştur. Ancak aynı zamanda karşılaştırmalı dinler sahasın­da bir alim olan Dara Şükfih'un sentezcidüşünceleri müslümanlar arasında fazla
itibar görmemiştir.

91

HiNDiSTAN
HindQ i nanışlarının müslümanları ençok etkilediği alan sosyal hayat ve geleneklerdir. İhtida eden yerli halkın eskialışkan lı k ve davranış l arından bir anda
kopması mümkün olmadığından birtakım
HindQ adetleri müslümanlar arasında yaşamaya devam etmiştir. Hatta bazı kır­
sal kesimlerde eğitim imkans ızlı kl arı yüzünden HindQ gelenekleri İslam'da varmış gibi aynen kabullenilmişti; özellikledoğum. ölüm ve evlenme merasimlerinde bu geleneklerin tesirleri çok belirgindi. Pencap ve Eved'de yaşayan bazı aileler İslam miras hukuku yerine eski örflerini uyguluyorlardı. Öte yandan Hindistan lı müslüman lar, Hinduizm'deki kastsistemini reddederek İslam'da evlilik kurumunda söz konusu olan denklik (kefilet) prensibini hemen benimsemişlerdir.
Yüzyıllardır iç içe yaşayan farklı inanç ve
kültürlerin birbirini etkilernesi kaçınıl­maz bir sosyolojik olgudur. Nitekim Hindistan'da da bu iki kültür birbirini etkilemekle birlikte İslamiyet genelde kendine
has farkl ı lığını daima sürdüregelmiştir.
BİB LİYOGRAFYA :Nesai. "Cihad" , 41 ; Belazüri. Fütiif:ı (Rıdvan).
tür.yer.; İbnü"I-Fakih , Kitabü'l-Büldan, tür.yer.;İbn Hurdazbih. el-Mesalik ve 'l-memalik, s. 6268; İbn Rüste, el-A'lal$:u'n-ne{fse, tür.yer.; Büzürg b. Şehriyar. Kitabü 'Aca'ibi'l-Hind (nşr. P.
A. van der Lith), Leiden 1883-86; Mes'Gdi. etTenbfh, tür.yer.; a.mlf.. Mürllcü'?-?eheb (Meynard), tür.yer. ; a.mlf. , Al].barü 'z-zaman, Kahire 1938; İbnü'n-Nedim , el-Fihrist(Teeeddüd) ,tür. yer. ; Makdisi. A/:ısenü 't-tel$:asfm, tür. yer.;Şehristani, el-Milel (Vekil). tür.yer.; İ drisi, Nüzhetü 'l-müştiil$:(nşr. Ahmed Makbul). Leiden 1960;
Ebü'I-Fida , Tal$:vfmü'l-büldan (nşr. M. Reinaud- M. de S la ne). Paris 1840; Kalkaşendi, An
Arab Account of lndian in the 14'h Century(tre. O. Spies). Aligarh 1941; Azact-ı Bilgrami.
Sübf:ıatü 'i-mercan {f aşiiri Hindistan (nşr. M .

Fazlurrahman). Aligarh 1976, I, 7-57; W. W.
Hunter, The lndian Musalmans, London 1871;
T. W. Thomas. Mutualln{luence of Nuhammadans and Hindus in ln.dia, Cambridge 1892,
tür. yer. ; T. W. Arn old, The Preaching of Islam,London 1913; E. D. Ross, Hindu-Muhammadan Feasts, Caleutta 1914, tür.yer.; Meer Hassan Ali, Observations on the Musulmans oflndia , Oxford 1917, tür.yer.; Sharif Ja'far. lslam in India or Qanün-ı Islam (tre. G. A Herklots), Oxford 1921; Seyyid Süleyman Nedvi,'Arab u Hind key Ta'allul$:iit, Allahabad ı930 ;Abdülhay ei-Haseni. Nüzhetü '1-l].avatır, ı , 9- ı 2;
a .mlf .. eş-Şel$:iifetü'l-İslamiyye fi'l-Hind (nşr.
Ebü'l-Hasan Ali Nedvi). Dımaşk ı983, s. 82100, 102-131, 175-206, 207-250; Seyyid Amir
Ali, The Spirit of Islam, London ı 935; Muhammad lqbal, Islam and Ahmadism, Lahareı936; a .mlf.. The Reconstruction of Religions Thought in Islam, Lahare 1944; Şibli Nu'mani. 'ilm-i Kelam aôr Kelam, A'zamgarh
ı939, I, 8, 117; S. M. Husayn Nainar. Arab Geographer's Knowledge of Southern India,

Madras ı 942; B. A. Faruqi, Th e Mujaddid's

92

Canception of Tawhid, Lahare ı943; W. C.
Smith, Modern Islam in lndia, Lahore ı 943; M.
G. Zubaid Ahmad, The Contribution of lndia to
Arabic Literature, Allahabad 1946, s . ı 5-40,
4ı-61,62-80,8ı-106, ıo7-126, 182-ı94,270-

290, 29 ı -310, 3 ı ı -34 ı. 342-370, 37 ı -394, 44445 ı; T. Chand, ln{luence of Islam on lndian Culture, Allahabad 1946; a.mlf., Introduction to
Sirr-i Akbar by Dara Shukoh, Tahran 1957;
a.mlf .. "1ndian Sources of Islamic Mysticism" .
Medievallndia Quarterly, V/1, Aligarh 195053, s. ı -9; J . M. S. Baljon. The Retorms and Religious ldeas of Sir Sayyid Ahmad Khan, Le iden 1949; K. A. Nizami, Tarfb-i Meşayil].-i Çişt,Delhi 1953; a.mlf .. Hayat-ı 'Abdül/:ıal$: Muf:ıad­diş Dihlevf, Delhi ı 953; a.mlf .. The Life andTimes of Shaikh Farldu'd-Din Gandj-i Shakar,

Aligarh ı 955; a.mlf .. Seliitin-i Dihlf ki Me?hebi
Rücf:ıanat, Delhi ı 958; a.mlf. ; Some Aspectsof Religion and Politics in lndia During the
JJ'h Century, Aligarh 1962; a.mlf .. Akbar and ·Religion, Delhi 1989; a.mlf., The Life and Timesof Shaikh Nizam-ü 'd-din Auliya, Del hi ı 992;
a.mlf.. The Life and Times o{Shaikh Nasfr·ü 'd·din Chiragh of De/hi, Delhi ı 992; a.mlf., "Şeytı
Muhyiddin el-'Arabi aôr Hindilstan". Burhan,
1, Delhi ı950, s. 9-25; a .mlf .. "The Impact of
Ibn Taimiyya on South·Asia". Journal of ls la·
mic Studies, I, Oxford 1990, s . 120-149; Gulam
Resul Mihr, Seyyid Af:ımed Şehfd, La hor 1954;
Muhammad lshaq, lndia's Contribution to the
Study of Hadith Literature, Dacca ı 955; J. N.
Hollister. The Shi'a of lndia, London 1956; Bashir
Ahmad Dar. Religious Thought of Sayyid Ah·
mad Khan, Lahare 1957; Muhammed İkram.
Ab-ı Kevşer, Lahor 1958; a.mlf.. Rlld·i Kevşer,Lahor 1958; a.mlf .. Mevc·i Kevşer, La hor 1958;
A. Karim, Social History of Muslims in Bengal,
Daeca 1959; Ebü'I-Hasan Ali Nedvi. Hindustanf
Müselman Ek NCJ:?iir meyn, Leknev ı 961; a.mlf ..
Saviours of lslamic Spirit, I-IV, Lucknow 198393; a.mlf.. Muslims inlndia (tre. M. A. Kidwai) ,Lueknow, ts. (Academy of lslamic Research andPublications); 1. H. Qureshi, The Muslim Com·munity of the /nda-Pakistan Subcontinent,

The Hague 1962; Yusuf Husain Han, Glimpsesof Medievallndian Culture, Bombay ı 962;
a .mlf. , Rll/:ı·i İl$:biil, Delhi 1963; a .mlf., "Dara
Shikuh : a Mystic Prince", Muslim University
Journal, I, Aligarh ı 932, s. 543-562; a.mlf.,"The 1nfluence of Islam on the Cult of Bhakti
in Medieval India", /C, Vll/1 (ı 933). s. 640-662;
S. Shaked, A Tentative Bibliography of Geniza
Documents, Paris 1964, s. 188-205; Aziz Ah- .
mad, Studies in lslamic Culture in the lndian
Environment, Oxford ı 964; a.mlf .. An lntellec·
tual History of Islam in lndia, Edinburgh 1969;
Muhammad Mujeeb, The lndian Muslims, Lon·don 1967; Kadi Ather MübarekbGri, el-'İI$:dü'ş·şemin, A'zamgarh ı968; a.mlf.. el-'Arab ve'[.
Hind {f 'af:ıdi'r-risale, Kahire ı 973, s. 107 ·ı ı o;a.mlf .• "el-I:Iükilmatü'l-'Arabiyye fi'l-Hind ve'sSind" (tre. Abdülaziz izzet Abdülcelil), ed·Dirasatü'l·İslamiyye, V/3, islamabad ı970, s. 4ı64; V/4 (ı 970). s. 35-74; VI/ı (ı 97ı). s. 33-65;
Vl/2 ( 1971). s . 63-84; Vl/3 ( 1971), s. 55-72; Vl/4
( 1971), s . 63- 78; Vll/1 ( 1972), s. 65:76; Vll/3( 1972), s. 29-42; Y. Friedman n. Shaykh Ahmad
Sirhindi: An Outline of His Thought anda
Study of His Image in the Ey es of Posterity,

Montreal 197ı; Muhammed İshak. 'İlm·i Hadfş
meynPak uHind kaHişşa,Lahor ı977; S. Mo-

inui-Haq, lslamic Thought and Movements in
theSubcontinent: 711-1947, Karachi 1979; M.
T. Titus , The Religious Quest o{ lndia: Ind ian
Islam, Delhi 1979; A. Schimmel, Islam in the
Indian Subcontinent, London ı 980; Hami d Şet­tari, /.(ur'iin·ı Mecfd key Urdu Teracim u Tefii·
sfr ka Tenl$:idf Mutala'a, Haydaraba d 1982; Cemil Nakvi. Urdu Te{asfr: Kitabiyat, İstamabadı 982, s. ı 5- ı 28; K. S. La I. Early Muslims in lndia, New Delhi ı 984; Qamaruddin, The Mahdawi Mavement in lndia, Delhi 1985; Muhyiddin
ei-Eivai, ed-Da'vetü'l-İsliimiyye ve tetavvuru·
hii {f şibhi'l·!>iirreti'l-Hindiyye, Dımaşk 1986;
World Bibliography of Translations of the Me·aning of the Holy Qur'an: Printed Translations
1515·1980 (ed . İsmet Binark- Halit Eren), İstan­bul ı986, s . 523-687; Muhammed Sa'd Sıddiki ,'İlm·i Hadfş aôr Pakistan meyn us ki fjidmet,

Lahor ı988, s. ı64-33ı ; Ahmed Han. f.\ur'an-ıKerim key Urdu Teracim: Kitabiyat, islamabad
1989, s. 23- ı 70; Halid Zaferullah Daudi. Pakis·
tan ve Hindistan 'da Şah Velfyullah ed-Dehle·
vf'den Günümüze Kadar Hadis Çalışmaları, İs·tanbul 1995, s. 39-230; Abdülhamit Birışı k. Hi nd
Alt Kıtasında Urduca Tefsirler ve Ehl·i Kur'an
Ekolü (doktora tezi, ı996, MÜ Sosyal Bilimler

Enstitüsü); S. Hasan Askari. " Historicaı Significance of Islamic Mysticism in Medieval Bihar", Histarical Miscellany, Patna, ts.; Sali ha
Abdülhakim, /.(ur' an-ı Hakim key Urdu Tera·cim, Karaçi, ts . (Kadim i Kütübhilne); A. B. M.
Habibullah. "Medieval In do- Persian Literature
Relating to Hindu Science and Philosophy ",lndian Histarical Quarterly, I, Calcutta ı925,
s . ı 67- ı 8 ı; Muhammad Shafi. "Firka-i Nur
Bakhshi", Oriental College Magazine, Lahore
1925-29; A. W. Khan, "Hinduism According to
Muslim Sufıs", JASB ( 1929), s. 237-252; A.
Ghosh- R. S. Avasthy. "References to Muhammadans in Sanskrit Inscriptions of Northem
India", Journal o{Indian History, XV (ı 936), s.
ı6ı- ı84; XVI ( ı9 3 7). s. 24 -26; Hamid Ali, "The
Customary and Statutory Laws of the Muslims
in India", /C, Xl/3 ( 1937), s. 354-369; Xl/4 (ı 937),
s. 444-454; O. R. von Ehrenfels, "The Socio-Religious Role of Islam in the History of 1ndia",a .e., XIV ( 1940), s. 45-62; S. D. Goitein, "Lettersand Documents on the Indian Trade in Medieval Times", a.e.,XXXVII/3 (1963),s. ı88-205;
Makbul Beg Bedahşani, "Hind", UDMİ, XXIII,
173-204.
r.;:ı
~ K. A. NIZAMIB) Diğer Dinle r. Uzun tarihi geçmişi vegeniş coğrafyası içinde Hindistan'da pek

çok inanç ortaya çıkmış ve bu ülke çeşitli
dinleri bünyesinde barındırmıştır. Tarihte Vedizm ve Brahmanizm gibi adlarla
anılmakla beraber bugün artık Hinduizm
diye bilinen, Hint yarımadasında doğmuş
ve ona kendi damgasını vurmuş resmi
dinden başka bu dine tepki olarak ortayaçıkmış veya farkl ı yorumlarla ondan ayrıl­
mış bulunan Budizm, Jainizm ve Sihizm
de Hindistan menşeli dinlerdendir. Zamanla Zerdüştilik, Yahudilik, Hıristiyan­
lık ve İslam'ın da yayıldığı Hint yarı ma­dasında ayrıca çeşitli kabile dinleri mevcuttur.