बुद्धाची शिकवन

धम्मचक्रधर्मा चे चक्र म्हणजे फिरत असलेल्यम .यम संस्कृत शब्दमचम अनुवमद आहे "चक्र-धर्ा "बैलगमडीच्यम चमकमप्रर्मणे च ते भगवमन बुध्दमच्यम फशकवणीचे प्रतीक होते कमरणते आजहीर्ोठ्यम प्रर्मणमवर आफण अखंडपणे पसरत आहे हे आठ आरे बौध्द धर्मा च्यम आया .
आया अष्मं फगक .हम सवमा त र्हत्त्वमचम र्मगा आहे .अष्मं फगक र्मगमा चे प्रफतफनफधत्व करतमत
र्मगा म्हणजे सम्यक दृफष्, सम्यक फवचमर, सम्यक वमणी, सम्यक वतान, सम्यक उपजीफवकम,सम्यक प्रयत्न, सम्यक सजगतम आफण सम्यक सर्मधी भगवमन बु ध्दमच्यम र्ू ती आफण इतर .
सध्यम .र्ूती तयमर होण्यमच्यम जुन्यम कमळमत धर्मा चे हे चक्र उपमसनेचे उफिष् होतेआं तररमष्रीय स्तरमवर बौध्द धर्मा चे समर्मन्य प्रतीक म्हणून यम चक्रमचम वमपर केलम जमतो.

कॉपीरमई : १९६२, १९७२, १९८५, २००५, २०१३ बुक्क्यो डे न्डो योकमई यमं नी यम पुस्तकमचम
कोणतमही भमग परवमनगी फशवमय उद् धृत केलम जमऊ शकतो आम्ही िक्त एवढे च समं गतो .
की, टोफकयोतील बुखखयो डे न्डो योकमई लम श्रेय दे ण्यमत यमवे आफण प्रकमशनमची एक प्रतआम्हमलम पमठवली.
धन्यवमद.
BUKKYO DENDO KYOKAΙ
(Society for the Promotion of Buddhism)
3-14, Shiba 4-chome,
Minato-ku, Tokyo, Japan, 108-0014
Phone: (03) 3455-5851
Fax: (03) 3798-2758
Email: bdk@bdk.or.jp
https://www/bdk.or.jpबुध्दमं ची प्रज्ञम र्हमसमगरम सर्मन फवशमल आफण प्रचं ड करूणेने भरले ली आहे .
भगवमन बुध्दमलम कोणतेही रूप नमही, पण स्वतः लम उत्कृष्तेने प्रकट करतो आफण आपल्यम
करुणे च्यम संपूणा हृदयमचे नेतृत्व करतो.
हे पुस्तक र्ौल्यवमन आहे कमरण त्यमत पमच हजमरमहून अफधक खंडमत नर्ूद केल्यमप्रर्मणे
भगवमन बु द्धमच्यम फशकवणीचे समर आहे जगमतील सीर्म आफण वमं फशक अडथळ्मं च्यम .
पलीकडे जमऊन पंचवीसशेहून अफधक वर्मां पमसून हे उपदे श जतन करून दे ण्यमत आलेआहे त.
यम पुस्तकमत सर्मफवष् असलेले बु द्धमचे शब्द र्मनवी जीवनमच्यम सवा पैलूंनम स्पशा करतमतआफण त्यमलम अथा दे तमत.

धम्मपदयम जगमत द्वे र् कधीही थमं बत नमहीहम एक प्रमचीन फनयर् आहे .ते िक्त र्ैत्रीने संपते . )५( .
आपण र्ूखा आहमत असे र्मनणमरम र्ूखी प्रत्ये क /र्मणूस शहमणम र्मणूस आहे .आपणशहमणे आहे असे र्मनणमऱ्यम र्ूखमा लम खरोखरच र्ूखा म्हणतमत)६३( .
त्यमने हजमरो वे ळम यु द्धभू र्ीवर फवजय फर्ळवलम पमफहअसे त्यमलम वमटले, पण स्वत: वर:फवजय फर्ळवणमरम तो सवमा त उदमत्त फवजेतम आहे )१०३( .
जो शंभर वर्े जीफवत रमहून ही, त्यमलम सत्यमचे दशान नमही झमले त्यमपेक्षम, ज्यमचे एक फदवसमचे
जीवन असून सत्य दशान करतो तेच जीवन उत्तर् आहे )११५( .
र्नुष्यमचम जन्म हम कठीण आहे , र्नुष्यमचे र्त्या जीवन कठीण आहे , स धम्म श्रवण ऐकणे कठीण आहे बुद्धमचे अखस्तत्व .कठीण आहे )१८२(सवा पमप कर्मा चम त्यमग करणे, कुशल कर्मा लम फवकफसत करणे, आफण फचत्त
शुद्ध करणे हे च सवा बु द्धमनेएकर्मत्र शमसन आहे .
)१८३(पुत्र संरक्षण करत नमहीत, नम फपतम, फकंवम नम नमते वमईक सुद्धम, जो र्ृत्यूवर फवजय करतोत्यमलम नमतेवमईकमं पमसून कोणतेही संरक्षण नमही)२८८( .

अनुक्रमशिका
बुद्धअध्याय

पृष्ठ क्र.

अध्याय प्रथमः शाक्यमुनी बुद्ध……………………………………………
I. बुद्धमचे जीवन ……………………………………………………
II. बुद्धमची शेवटची फशकवण……………………………………
अध्याय दु सरा: शाश्वत आशि गौरवशाली बुद्ध………..…………….
I.त्यमं ची करुणम आफण प्रफतज्ञम
II. आपल्यमसमठी बुद्धमचम उद्धमर आफण फवर्ुक्ती………………
III. शमश्वत बुद्ध …………………………………………………………..
अध्याय शतसराः बुद्धाचे रूप आशि त्ाांचे गुि……………………..
I.बु द्धमच्यम कमयमचे तीन पैलू………………………………………….
II. बु द्धमचे रूप ………………………………………………………….
III. बु द्धमचे गु ण ………………………………………………………….

2
2
10
15
15
19
22
25
25
29
32

धम्म
अध्याय प्रथमः काययकारिभाव ………………………………………….
I.चमर आया सत्य …………………………………………………………
II.कमया कमरणभमव ………………………………………………………
III. प्रत्ययसर्ु तपन्न फनयर् ……………………………………………
अध्याय दु स रा: शचत्त मात्रता का शसद्धाांत आशिवस्तुमात्राची सत्ता ………………………………..
I. अफनत्य आफण अहं कमरहीनतम……………………………………
II. केवळ र्नमचम फसद्धमं त…………………………………………….
III. वस्तुर्मत्रमची सत्यतम ………………………………………………
IV. र्ध्यर् र्मगा ………………………………………………………….

38
38
41
42
46
46
49
52
57

अध्याय शतसराः बुद्ध- स्वभाव…………………………………………….
I. फचत्तमची शु द्धतम ……………………………………………………..
II. बु द्धस्वभमव- …………………………………………………………
III. अहं कमरहीनतम ……………………………………………………
अध्याय चौथा : अपशवत्रता …………………………………………….
I. र्मनवी क्ले श ………………………………………………………..
II. र्मनवी स्वभमव …………………………………………………….
III. र्मनव जीवन ………………………………………………………
IV. र्मनव जीवनमची सत्यतम………………………………………..
अध्याय पाांचवा: बुद्धाने शदलेले आश्वासन ………………………
I. अफर्तमभ बु द्धमची प्रफतज्ञम ……………………………………….
II. अफर्तमभ बुद्धमची सुखमवती तत्त्व ……………………………

65
65
71
75
81
81
88
90
95
102
102
110

आचरिाचा मागयअध्याय प्रथमः शवशुद्धाचा मागय ………………………………………..
I. र्नमची फवशुद्धी …………………………………………………….
II. कुशल आचरणमचम र्मगा …………………………………..
III. प्रमचीन दं तकथम र्ध्ये धम्म फशक्षम ………………………….
अध्याय दु सरे :सांबोशधप्राप्तीचा प्रत्क्ष आचरि मागय …………
I. सत्यमचम शोध ………………………………………………………
II. आचरणमचम र्मगा ………………………………………………..
III. श्रद्धे चम र्मगा ……………………………………………………..
IV. पफवत्र गमथम ………………………………………………………

116
116
123
134
150
150
163
176
184

बांधुत्व
अध्याय प्रथमः बांधुत्वाचे कतयव्ये ……………………………………..
I. गृहत्यमग करणमरे …………………………………………………

194
194

II. गृहस्थी ……………………………………………………………….
III. सत्यपूणा जीवन र्मगमा चे व्यमवहमररक र्मगादशान………….

200
212

अध्याय दु सरा :बुद्ध भूमीची स्थापना ………………………………..
I. सुसमबंदीत बं धुत्वतम ……………………………………………….
II. बु द्ध खमनम……………………………………………….
III. ज्यमं नम बुद्धमच्यम भूर्ीत वैभव प्रमप्त झमले आहेअंगुत्तर फनकमय
…………………………………

225
225
233
238

स्रोत संदभा ………………………………………………………….

245

पररशशष्ट
I. बौद्धधर्मा चम संफक्षप्त इफतहमस …………………………………..
II. बु द्धमच्यम फशकवणीचम प्रसमर ……………………………………..
III. "बुद्धमच्यम फशकवणीचम. इफतहमस" ……………………………
IV. "बुद्धमच्यम फशकवणी.ची अनुक्रर्फणकम " …………………

258
268
271
273

सोसमयटी िॉर द प्रर्ोशन ऑि बुखद्धझर्अँड फडस्ट्रीब्युशन ऑि द टीफचंग ऑि बु द्ध…………………………….

288

बुद्ध

अध्याय प्रथम
शाक्यमुनी बुद्ध
Iबुद्धाचे जीवन१.
शमय वं शमतील क्षफत्रय फहर्मलयमच्यम दफक्षणेकडील पमयथ्यमशी रोफहणी नदीकमठी
रमहत होते . त्यमं च्यमं गौतर् कुलमचम रमजम शु द्धोदनमने कफपल वस्तु येथे त्यमं ची रमजधमनी
स्थमपन केली आफण तेथे एक भव्य र्हमल फनर्मा ण केलम. रमजम प्रजम-प्रेर्ी आफण बुखद्धर्मन
होतम.
रमणीचे नमव र्हमर्मयम होते. ती र्ुलगी, रमजमच्यम र्मर्मची होती, जो रमजम दे खीलशेजमरी त्यमच शमय कुलमची शमखम असले ल् यम कोलीय वं शमचम होतम.

वीस वर्मा पयां त त्यमं नम र्ूलबमळ नव्हते . पण एक रमत्री रमणी र्हमर्मयमलम एक फवफचत्र
स्वप्न पडले, ज्यमत एक पमं ढरम हत्ती फतच्यम गभमा शयमत छमतीच्यम उजव्यम बमजूतुन फशरलमआफण ती गरोदर रमफहली. रमजम आफण लोक आशेने शमही र्ुलमच्यम जन्मफवर्यी र्ोठे उत्सुक
होते . त्यमं च्यम प्रथेनुसमर रमणी र्ुलमच्यम जन्ममसमठी फतच्यम आईवफडलमं च्यम घरी दे वदहमस
जमण्यमस फनघमली. वसन्त ऋतुचे र्ोहक व सुंदर वमतमवरण होते . रमणीने र्मगमा वर लुंफबनी
वनमर्ध्ये फवश्रमं ती केली.

चमरही बमजूने अशोक वृ क्ष िुलमरून आले होते . आनंफदत होऊन रमणीने िमं दीपकडण्यमसमठी जसम उजवम हमत वरती केलम तेव्हमं च रमणी प्रसव झमली. आफण रमजपुत्रमचम
जन्म झमलम. स्वगा आफण पृथ्वीवरील सवमां नी रमणी आफण नवजमत रमजपुत्रमचम
अन्तः करणमपमसून गौरव करून आनंद व्यक्त केलम. हम संस्मरणीय फदवस वै शमखपौफणार्ेचम होतम.

2रमजमचम आनंद सीर्मपमर होतम आफण त्यमने त्यमचे नमव फसद्धमथा ठे वले, ज्यमचम र्ूलअथा होतो “प्रत्येक इच्छम पूणा होणे”.
२.
रमजमच्यम रमजवमड्यमत र्मत्र आनंद झमलम परन्तु लवकरच ते वमतमरमवरण दु :खमर्ध्ये
बदलले , कमहीच फदवसमनं तर सुंदर रमणी र्हमर्मयम अचमनक र्रण पमवली. फतची धमकटी
बहीण, र्हमप्रजमपती फहने र्ुलमची पमलक आई बनून त्यमचे र्र्तेने व कमळजीपू वाक सं गोपनकेलेत.
अफसत नमवमचम एक सं न्यमसी िमर दू र डोंगरमं र्ध्ये रमहमत होते . जेव्हम त्यमनम
कफपलवस्तु र्हमलमवर एक तेजपुंज फदसून आलम तेंव्हम तो एक चमं गलम शकून सर्जुन तेरमजवमड्यमर्ध्ये बमलकमचे दशान घेण्यमस आले . रमजकुर्मरमलम बघून त्यमं नी भफवष्यवमणी
केली : “हम रमजकुर्मर, जर रमजवमड्यमत रमफहलम तर, तो र्ोठम एक र्हमन चक्रवती रमजमहोईल आफण संपूणा जगमलम वश करे ल. परं तु जर तो धमफर्ाक जीवन जगण्यमसमठी गृहस्थी
जीवन सोडून गे लम, तर जगमचमरक्षणकतमा बु द्ध होईल.”ही भफवष्यवमणी ऐकून प्रथर् रमजम प्रसन्न झमलम, परन्तु नंतर फचंफतत रमहू लमगलम की,जर पुत्र गृहत्यमग करून समधू झमलम तर कमय होणमर?

3वयमच्यम समतव्यम वर्ी रमजकुर्मरमने आपल्यम फशक्षणमची सुरुवमत केली. नीफतशमस्त्रआफण युद्धकलम फशकू लमगले, परं तु त्यमचे फवचमर अफधक नैसफगाकररत्यम इतर गोष्ींकडे
वेधले जमत होते. वसंत-ऋतुच्यम एके फदवशी तो वफडलमं सह रमजवमड्यमच्यम बमहे र फनघमलम.
दोघे फर्ळू न पहमत होते की, एक शेतकरी नमं गरत असतमं नम एक लहमन फकडम बमहे र ये तोआफण एक पक्षी खमली ये ऊन त्यम लहमन जंतूलम पकडून खमतो. हे पमहून तो एकम वृक्षमच्यम
छमये त बसलम. आफण त्यमबिल फवचमर करतमं नी, स्वतः च स्वत:शी र्ंथन करू लमगलम.
“कमश! सवा फजवंत प्रमणी एकर्ेकमं नमर्मरतमतकमय? ”''अरे रे ! सवाच सजीव प्रमणी एकर्ेकमं चम जीव घेतमत कमय?''ज्यमने त्यमं च्यम जन्ममनंतर लवकरच आपल् यम आईलम गर्मवले त्यम रमजकुर्मरमने
जेव्हम अशमप्रकमरचम सजीव जगमचम )जगत) फनयर् अथमा त लहमन जीवमं च्यम अशमप्रकमरच्यम
शोकमं फतकेचम त्यमच्यम र्नमवर खोलवर पररणमर् झमलम. ज्यमने त्यमच्यम जन्ममनं तर लवकरच
आपल् यम र्मतेलम गर्मवले त्यम रमजकुर्मरमने जेव्हम 'र्ोठ्यमने लहमन्यमची हत्यम करमवी' फहसजीव जगमची शोकमं फतकम पफहली तेव्हमं त्यमचे र्न फवदीणा झमले . कोवळ्म झमडमवर
झमले ल् यम घमवमचम व्रण झमडमच्यम वमढीबरोबर वमढत जमतो त्यमप्रर्मणे र्मनवी दु खः त्यमच्यम
र्नमत अफधकमफधक खोलवर प्रभमफवत होत गेले.
ही पररखस्थफत बघून आफण ऋफर्ची भफवष्यवमणीचे स्मरण येतमच रमजम शु द्धोदन
अफधक कमळजीत पडले , आफण त्यमं नी रमजकुर्मरलम आनंफदत करण्यमसमठी प्रत्येक संभमव्य
र्मगमा ने प्रयत्न प्रमरम्भ केलम. रमजकुर्मर तेव्हम एकोणफवस वर्मा चे होते , तेव्हम रमजमने त्यमं चे लग्नरमजकन्यम यशोधरे सोबत करून फदले . ती फदवंगत रमणी र्हमर्मयमचम भमऊ, दे वदे हचम रमजम,सुप्रबुद्धची कन्यम होती.
पुत्रमची फह अवस्थम बघू न आफण ऋर्ीच्यम भफवष्यवमणीचे स्मरण होऊन रमजमशुद्धोदन यमस अफधकच फचंतम वमटू लमगली.

4३.

अशमप्रकमरे दहम वर्मां पयान्त रमजकुर्मर, वसंत, शरद, आफण वर्मा ऋतूसमठी

वेगवेगळ्म र्हमलमर्ध्ये संगीत, नृत्य आफण आनंदमर्ध्ये रमहू लमगलम; परं तु अधून-र्धून
जेव्हमं तो र्मनवी-जीवनमचम खरम अथा सर्जण्यमचम प्रयमस करीतअसे तेव्हमं तो अफधक दु :खीहोत असे.
“हे रमजवमड्यमचे वै भव, हे फनरोगी शरीर, हे लोकमं नम आनंफदत करणमरे तमरुण्य
र्मझ्यमकररतम यमचम अथा कमय आहे ?” त्यमने फवचमर केलम. “एखमद्यम फदवशी आपण आजमरी
होऊ, आपण म्हमतमरे होऊ; र्ृत्यू पमसून तर सुटकम नमहीच. तमरुण्यमचम गवा, आरोग्यमचम
अफभर्मन, अखस्तत्वमचम अफभर्मन – सुज्ञलोकमं नी ह्यमचम त्यमग केलम पमफहजे .
“अखस्तत्वमसमठी सं घर्ा करणमरम र्नुष्य नैसफगा कररत्यम र्ूल्यवमन वस्तूंचम शोध घे त
असतो. शोधमचे दोन र्मगा आहे त: योग्य र्मगा आफण अयोग्य र्मगा . जर तो अयोग्य र्मगमा नेपमहतो तेव्हमं कळते की आजमरपण, म्हमतमरपण आफण र्ृत्यू हे तर अटळ आहे त, पण तोउलट शोधतो.”“जर त्यमने योग्य र्मगमा ने पमफहले आफण त्यमने सत्य ओळखले तर आजमरपण,वृद्धमवस्थम आफण र्ृत्यूचे यथमथा स्वरूप सर्जून तो परर् सत्यमचम शोध करणमर, ज्यमर्ुळेसवा र्मनवी दु :खमचम नमश होईल. आतम र्मत्र र्ी समं समररक सु खमत असल्यमने अयोग्य
र्मगमा च्यम शोधमत ग्रस्त आहे ."४.
अशमप्रकमरे रमजकुर्मरमच्यम र्नमत हम आध्यमखिक सं घर्ा ,वयमच्यम २९ व्यम वर्ी त्यमचम
एकुलतम एक र्ुलगम रमहुल येई पयांत चमलू च रमफहलम. पुत्र

5जन्ममनंतर रमजकुर्मरमच्यम संघर्मा चम अंफतर् फनणा य गृहत्यमग करण्यमच्यम संकल्पमर्ंध्ये
रूपमं तररत झमलम. एकम रमत्री आपलम समरथी छन्दक यमस सोबत घऊन त्यमचम आवडतम
फहर्-धवल घोडम कन्थकमवर बसून रमजकुर्मर समं समररक सुखमचम पररत्यमग करुनं आपल्यम
रमजर्हलमतुन बमहे र पडलम .

गृहत्यमग केल्यमनंतर सु द्धम त्यमं चे र्नोर्ंथन कमही शमन्त झमले नमही. र्ग पुन्हम:त्यमच्यम र्मगे पडलम अफण र्ोफहत करूलमगलम: “तू रमजर्हमलमत परत जम. वेळेची प्रतीक्षम
कर. सवा जग लवकरच तुझ्यम पमयमशी येणमर”. रमजकुर्मरमने र्मरमलम म्हटले, “र्ी संपूणा
जगमची अपे क्षम करीत नहीं.” अशमप्रकमरे रमजकुर्मरने र्मरमलम पळवून लमवले . त्यमने
आपल् यम डोयमचे र्ुंडन केले आफण हमतमत एक फभक्षमपमत्र घे ऊन दफक्षण फदशेने फनघमलम.

सवाप्रथर् रमजकुर्मरमने भृ गु ऋर्ीच्यम आश्रर्म र्ध्ये जमऊन तपस्यम केली.त्यमने तेआलमर कमलमर् आफण उद्रक रमर्पु त्र यमं च्यमकडे जमऊन ध्यमन, सर्मधी व र्ोक्ष-पप्रमप्तीच्यम
र्मगमा चे आिज्ञमन प्रमप्त केले; पण कमही कमळमनं तर त्यमं चम अभ्यमस केल्यमने त्यमची खमत्री
झमली की ते त्यमलम आिज्ञमनमकडे नेणमर नमही. शे वटी तो र्गध प्रदे शमत गे लम. तेथे गयमनगरीच्यम जवळ फनरं जनम नदीच्यम कमठी उरुवेलम उपवनम र्ध्ये त्यमने कठोर तपश्चयेस
सुरवमत केली.

6५.
त्यमची ती कठोर तपस्यम समधनम अफवश्वसनीय होती. जसे गौतर्मने नंतर स्वत:म्हटले : “भू त, वतार्मन, व भफवष्यमर्ध्ये कोणत्यमही तपसव्यमने ने इतकी कठोर तपस्यम केलीनसेल, व न ही त्यमनंतर कोणी करू शकणमर!” अशी कठीन तपस्यम होती त्यमची.

तरी पण ह्यम तपस्येने रमजकुर्मरमलम ती वस्तू प्रमप्त होऊ शकली नही, जी तो शोधतहोतम. तेव्हम त्यमने सहम वर्मा च्यम तपमचम पररत्यमग केलम. आफण फनरं जनम नदी र्ध्ये स्नमन करुन,शरीरमलम फनर्ाल केले आफण सुजमतम नमवमच्यम कन्येकडून खीर ग्रहण करुन स्वमथ-लमभप्रमप्त केलम. हे बघून जे पमं च तपस्वी गौतर् सोबत त्यमच वनमर्ध्ये तपस्यम करत होते , तेरमजकुर्मरमलम तप-भ्रष् झमलम हे र्मनून, त्यमं चम सहवमस सोडून दु सरी कडे फनघून गेले.

अशमप्रकमरे रमजकुर्मर एकटमच रमफहलम होतम. तो अजूनही अशक्त होतम,परं तुआपलम जीव गर्मवण्यमच्यम धोयमने त्यमने आणखी ध्यमन समधने करीतम अंफतर् प्रयमस केलम,स्वत:शी बोललम, “र्मझे रक्त सुकून गेले तरी, र्मं स सुकले तरी, हमडे पडतील तरी, र्ीसम्यक बोफध-ज्ञमन प्रमप्त केल्यमफशवमय हे स्थमन सोडणमर नमही. हमच रमजकुर्मरमचम दृढ़संकल्प होतम.

रमजकुर्मरमचम हम एक तीव्र आफण अतुलनीय संघर्ा होतम. तो हतमश आफण गोंधळमने
भरलेलम होतम. नकमरमिक फवचमरमं च्यम गडद समवल्यम त्यमच्यम र्नमलम वे ढून टमकत होत्यम.
आफण अकुशल फवचमरमं च्यम कुरूप फकळसवमण्यम आकृत्यम त्यमलम फभववू पमहत होत्यम जणूर्मर सेनेचे प्रबल आक्रर्ण होते.

जे रमजकुर्मरमच्यम र्नमच्यम फवफभन्न भमगमतून त्यमचम पमठलमग कररत होते . अत्यंत
दक्षतेने आफण संयर्मने त्यमने र्मरमचे प्रत्येक आक्रर्ण पमरखून घेऊन त्यमं चम पूणातः फबर्ोड
केलम.

7

सत्यमथमा ने हम रक्त पमतळ करणमरम, र्मं स कळू न पडणमरम आफण हमडमं चम चुरम करूनटमकणमरम असम कठोर संघर्ा होतम. हे खरोखर, रक्तमलमसु खफवनमरम, र्मसमलम क्षत-फवक्षत
करणमरम, हड्डीलम कण-कण करणमरम एक कठोर सं घर्ा होतम.

परं तु, पू वा फक्षफतजमवर सकमळचम तमरम उडोयर्मन झमलम आफण त्यमचम सं घर्मा चमहीपूणाफवरमर् झमलम. हे युद्ध सुद्धम सर्मप्त झमले होते आफण जेव्हम रमजकुर्मरमने आकमशमत
सकमळचम प्रभमत-तमरम पू वेस र्मन उचलून बफघतले फदसलम तसेच तेव्हमं त्यमं चे ह्रदय स्पष्आफण तेजस्वीर्य झमले . त्यमं नी सम्बोफधची प्रमखप्त झमली होती, तो फदवस आठ फडसेम्बर होतमआफण रमजकुर्मर र्धून बु द्ध झमले तेव्हमं त्यमं चे वय ३५ वर्मा चे होते.

६.
ह्यमनंतर रमजकुर्मर वे गवेगळ्म प्रकमरच्यम नमवमने ओळखले जमऊ लमगले . जसे, बुद्ध,अनुत्तरसम्यकसम्बु द्ध, तथमगत, शमयमर्ुनी अथमा त शमयमचे र्ुनी, इत्यमदी नमवमने लोकत्यमं नम संबोफधत करू लमगले .

बुद्ध सवाप्रथर् सहम वर्ेपयांत ज्यम पमच तपस्वींनी त्यमं च्यम सोबत तपस्यम केली होती त्यम पञ्चवगीय फभक्षुंनमउपदे श दे ण्यमसमठी वमरमणसी नगरीच्यम र्ृगदमव येथे गेले. प्रथर्तः त्यमं नीबुद्धमलम नमकमरण्यमचम प्रयत्न केलम, परं तु त्यमं चम उपदे श ग्रहण करून त्यमं नी त्यमं च्यमवर
फवश्वमस केलम आफण बुद्धमचे सवाप्रथर् अनुयमयी झमले . त्यमनंतर भगवमन बुद्धमने रमजग्रुहमलमभेट फदली. तेथे त्यमं नी रमजम फबखम्बसमर यमं नम उपदे श फदलम. जो नेहर्ी त्यमचम फर्त्र होतम. नंतररमजगृहमलम धर्ोपदे शम करीतम र्ु ख्य-स्थमन बनवु न ते र्हमकमरुफनक हृदय ने दमम्ममच्यम
प्रचमरमसमठी जमऊ लमगले .

तहमनले ल् यमं नम जसे पमण्यमची इच्छम असते , भु केले ल् यम जसे अन्नमसमठी लमलसम होतअसते ,

8आतम रमजकुर्मरमचे र्न दे खील फदवसमच्यम प्रकमशमप्रर्मणे स्वच्छ आफण तेजोर्य झमले होते .
अखेर त्यमलम समम्बोधीचम र्मगा गवसलम होतम. रमजकुर्मरमस संबोधी प्रमप्त झमली होती. तोफदवसही पौफणार्ेचम होतम. रमजकुर्मर फसद्धमथा जेव्हम बुद्ध झमलम तेव्हम त्यमचे वय पस्तीस
वर्मा चे होते .
त्यमप्रकमरे लोग तथमगत बुद्धमलम प्रफतसमद दे ऊ लमगले. समररपुत्र व् र्ौदगल् यमयन समरखे दोनर्हमन फशष्य आफण त्यमं चे सुर्मरे दोन हजमर अनुयमयी बुद्धमलम शरण आलेत .
पुत्रमच्यम गृहत्यमगमच्यम फनणायमर्ुळे अंतः करणमने दु :खी फपतम शु द्धोदन प्रथर्त:बुद्धमस टमळू लमगले परन्तु नंतर ते फवश्वमसू फशष्य बनले. सोबतच त्यमं ची र्मवशी र्हमप्रजमपतीआफण रमजकुर्मरी यशोधरम, त्यमं ची पत्नी सु द्धम अनुयमयी बनले, आफण अन्य शमय-कुळचेसवा लोक त्यमं नम शरण गे ले आफण त्यमं चे अनुयमयी झमले. अफतररक्त अनेक नर-नमरी त्यमं चेएकफनष्ठ, फवश्वमसू अनुयमयी, उपमसक, व फशष्य बनले.

७.
अशमप्रकमरे धम्ममचम प्रचमर करत तथमगत बुद्ध ४५ वर्े भ्रर्ण करीत रफहले . ऐंशीवर्मा च्यम वयमत रमजगृह ते श्रमवस्ती जमतमनम वै शमली येथे ते आजमरी पडले . तेव्हम बुद्धमने
भफवष्यवमणी केली: “तीन र्फहन्यमं नंतर तथमगत फनवमा णमत प्रवेश करे ल.” त्यमनं तर ते पमवमलम
गेले. फतथे चुन्द लोहमरम कडून सर्फपात भोजन ग्रहण केल्यमनंतर ते गं भीर आजमरी झमले.
अखेरीस, खूप वे दनम आफण अशक्तपणम असूनही, ते कुसीनगरच्यम सीर्ेवर असलेल्यम
जंगलमत पोहोचले.

भगवमन बु द्ध दोन र्ोठ्यम समल वृ क्षम खमली आरमर्मने फवश्रमं तीसमठी पडले .
र्हमकमरुफणक बुद्ध त्यमं च्यम फशष्यमं नम शे वटच्यम क्षणमपयांत उपदे श करत रमफहले. अशमप्रकमरे
जगमतील सवमा त र्हमनतर् धर्ाशमस्तम आपले जीवन-कमया पूणा केल्यमनंतर
र्हमपररफनवमा णलम प्रमप्त झमले.

9८.
बुद्धमं चम फप्रय फशष्य आनं दमच्यम र्मगादशानमखमली आफण त्यमच्यम फर्त्रमं सह बु द्धमच्यम
शरीरमचम फवफधवत अंत्यसंस्कमर कुसीनगर ये थे केलम गेलम.
त्यमवेळी, समत शेजमरी रमज्यकते तसेच रमजम अजमतशत्रु हे , बुद्धमच्यम अस्थी फवभमगू नद्यमवे त अशी र्मगणी केली. पण कुफसनगरमच्यम लोकमं नी प्रथर् नकमर फदलम आफण ह्यम वमदमचम
र्ध्यस्थी अंत युद्धमर्ध्ये होण्यमची पररखस्थती फनर्मा ण झमली. परन्तु , एकम द्रोण नमवमच्यम
शहमण्यम र्मणसमने र्ध्यस्थी करून बु द्धमच्यम अवशेर्मलम आठ भमगम र्ध्ये आठ र्हमनदे शमं करीतम फवभमफजत केले. रक्षम असले ली र्मतीची भमं डी फशल्लक सन्ममन करण्यमसमठीदोन इतर रमज्यकत्यमां नम ही दे ण्यमत आले. अशमप्रकमरे त्यम अवशेर् आफण रमखे वर बुद्धमच्यम
स्मरणमथा र्हमन दहम स्तुपमची फनफर्ाफत केली गे ली होती. यमफशवमय द्रोणमलम अखस्थकुम्भआफण फशल् लक रक्षम असले ली र्ृफतकम पमत्रे अन्य दोन रमजमं नम सन्ममनमथा दे ण्यमत आले .
अशमप्रकमरे बु द्धमचे शरीरमवशे र् आफण रमखे वर त्यमं च्यम सन्ममनमथा दहम भव्य स्तूप बमं धण्यमत
आले .

II
बुद्धाचा अांशतम उपदे श१.
कुसीनगर येथे समल वृक्षमच्यम समफनध्यमत आपल् यम फशष्यमं नम अंफतर् दे सनम दे तमं नमतथमगत म्हणमले "स्वयं प्रकमफशत व्हम.""स्वतः लम स्मृतीर्मन बनवम. स्वतः वर फवसंबून रमहम, इतर कोणमवर अवलं बून रमहू नकम."र्मझ्यम उपदे शमलम तुर्चम प्रकमश बनवम. त्यमं च्यमवर अवलं बून रहम, इतर कोणत्यमही
फशकवणीवर अवलंबून रमहू नकम.”आपल्यम शरीरमचम फवचमर करम: त्यमच्यम अशु द्धतेचम फवचमर करम. त्यमचे दु ः ख आफण त्यमचम
आनंद ही दोन्ही दु ः खमची समरखीच कमरणे आहे त हे र्महीत असतमनम, तुम्ही त्यमच्यम
इच्छमं र्ध्ये कसे गुं तू शकतम? तुर्चम स्वतः चम फवचमर करम,त्यमच्यम क्षणभं गुरतेचम फवचमर करम;10त्यम सवमां चम अंत अपररहमया दु :खमतच होत असतो हे जमणून तुम्ही त्यमबिलच्यम भ्रर्मतकसे पडू शकतम? अफभर्मन आफण स्वमथमा ची कदर कशी करू शकतम? सवा पदमथमां चमफवचमर करम; आपण त्यमं च्यम र्ध्ये शोधू शकतम कमही फटकणमरम'स्व'? ते सवा एकफत्रत नमहीत
कम? जे लवकरच फकंवम नंतर तुटतील आफण फवखुरले जमतील? दु ः खमच्यम समवाफत्रकतेने
गोंधळू न जमऊ नकम, परं तु र्मझ्यम र्ृत्यू नंतरही र्मझ्यम फशकवणीचे पमलन करम, आफणतुर्ची दु ः खमतून र्ुक्ततम होईल. असे करम म्हणजे सत्यमथमा ने तुम्ही र्मझे फशष्य व्हमल.”२.

"र्मझ्यम फशष्यमं नो, र्ी तुम्हमलम फदले ल्यम फशकवणु की कधीही फवसरतम येणमर नमहीत

फकंवम सोडल्यम जमणमर नमहीत. त्यम नेहर्ीच र्ौल्यवमन आहे त, त्यमं चम फवचमर केलम पमफहजे .
त्यमं चम सरमव करमयचम आहे . जर तुम्ही यम फशकवणींचे पमलन केले तर तुम्ही नेहर्ी आनंदी
रमहमल.

फशकवणीचम र्ुिम म्हणजे स्वतः च्यम र्नमवर फनयंत्रण ठे वणे . तुर्चे र्न लोभमपमसून दू रठे वम, आफण तुम्ही तुर्चे वमगणे योग्य, तुर्चे र्न शुद्ध आफण तुर्चे शब्द फवश्वमसू ठे वम. तुर्च्यम
जीवनमतील क्षणभंगुरतेचम नेहर्ी फवचमर केल्यमने तु म्ही लोभ आफण क्रोधमचम प्रफतकमर करूशकमल आफण सवा वमईट गोष्ी टमळण्यमस सक्षर् व्हमल.
जर तुम्हमलम तुर्चे र्न र्ोहमत पडले ले आफण लोभमत अडकले ले फदसले, तर तुम्ही र्ोहदमबून त्यमवर फनयं त्रण ठे वले पमफहजे; स्वतः च्यम र्नमचे स्वमर्ी व्हम.

11र्मणसमचे र्न त्यमलम बुद्ध बनवू शकते फकंवम पशू बनवू शकते . चुकून फदशमभू लकरून, एखमदम भूत बनतो; आिज्ञमनी, कोणी बु द्ध बनतो. म्हणून आपल्यम र्नमवर तमबमठे वम आफण त्यमलम योग्य र्मगमा पमसून दू र जमऊ दे ऊ नकम."३.

"तुम्ही एकर्ेकमं चम आदर केलम पमफहजे, र्मझ्यम फशकवणींचे पमलन केले पमफहजेआफण फववमदमं पमसून दू र रमहमवे; तु म्ही पमणी आफण ते लमप्रर्मणे एकर्ेकमं नम दू र ठे वू नये, परं तु ,दू ध आफण पमण्यमसमरखे एकर्ेकमत फर्सळू न जमवे एकजीव व्हमवे.
एकत्र अभ्यमस करम, एकत्र फशकम, र्मझ्यम फशकवणींचम एकत्र सरमव करम. आळशीपणमआफण भमं डणमत र्न आफण वेळ वमयम घमलवू नकम. त्यमं च्यम ऋतूर्ध्ये ज्ञमनमच्यम िुलमं चमआनंद घ्यम आफण योग्य र्मगमा चे िळ घ्यम.ज्ञमनमजानमच्यम कमळमत ज्ञमनपु ष्पमचम आनंदउपभोगम आफण योग्य र्मगमा नुसमरचे िल प्रमप्त करम.
र्ी तुम्हमलम जी फशकवण फदली आहे , तीर्ी स्वतः त्यम र्मगमा चम अवलं ब करून फर्ळवली
आहे . तुम्ही यम फशकवणींचे पमलन केले पमफहजे आफण प्रत्येक प्रसं गी त्यम चे तनेचे पमलन केलेपमफहजे .
जर तुम्ही त्यमं च्यमकडे दु लाक्ष केले तर यमचम अथा असम आहे की तुम्ही र्लम कधीही भेटले
नमही. म्हणजे असे फक, जरी तुम्ही र्मझ्यम बरोबर असलमत तरी तुम्ही र्मझ्यमपमसून दू र
आहमत. परं तु तुम्ही र्मझ्यम फशकवणीचम स्वीकमर करून त्यमनुसमर आचरण करीत असमलतर तुम्ही र्मझ्यमपमसून दू र असूनही तुम्ही र्मझ्यम खूप जवळ आहमत." परं तु आपणस्वीकमरल्यमस आफण र्मझ्यम फशकवणीचम आचरण करम, र्ग तुम्ही र्मझ्यम खू प जवळ आहे स,जरी तुम्ही खूप दू र असमल."४.

"र्मझ्यम फशष्यमं नो, र्मझम अंत जवळ येत आहे , आपलम फवयोग जवळ आलम आहे ,12पण शोक करू नकम. जीवन नेहर्ीच अफनत्य आहे ; शरीरमच्यम फवघटनमपमसून कोणीही सुटूशकत नमही. हे र्ी आतम र्मझ्यम स्वत: च्यम र्ृत्यूने दमखवणमर आहे , र्मझे शरीर जीणाझमले ल् यम गमडीसमरखे तुटत आहे .
व्यथा शोक करू नकम, परं तु कोणतीही गोष् शमश्वत नमही हे सर्जून घ्यम आफण त्यमतून
र्मनवी जीवनमतील शू न्यतम फशकम. बदलण्यमयोग्य अपररवफता त होऊ शकेल अशी अयोग्य
इच्छम बमळगू नकम.
समं समररक वमसनमं चम रमक्षस र्नमची िसवणू क करण्यमसमठी नेहर्ीच सं धी शोधतअसतो. जर तुर्च्यम खोलीत एखमदम समप रमहत असेल आफण तुम्हमलम शमं त झोप घ्यमयची
असेल, तर तुम्ही प्रथर् त्यमलम बमहे र हमकलले पमफहजे.
आपण समं समररक वमसनमं चे बंधन तोडून टमकले पमफहजे आफण आपण एखमद्यम
समपमप्रर्मणे त्यमं नम हमकलले पमफहजे. तुम्ही तुर्च्यम स्वतः च्यम र्नमचे सकमरमिक रक्षण केलेपमफहजे .”५.

"र्मझ्यम फशष्यमं नो, र्मझम शेवटचम क्षण आलम आहे , परं तु हे फवसरू नकम की र्ृत्यूहम केवळ भौफतक शरीरमचम शे वट आहे . शरीर आई-वफडलमं पमसून जन्ममलम आले आफणत्यमचे अन्नमने पोर्ण झमले अगदी तसेच आजमर आफण र्ृत्यू हे अपररहमया आहे त.

पण खरम बुद्ध हम र्मनवी दे ह नमही, ते प्रज्ञम आहे . र्मनवी शरीरमचम र्ृत्यू झमलमच पमफहजे,परं तु प्रकमशर्मन बुद्ध प्रज्ञम धम्ममचम सत्यतेत आफण धम्ममच्यम आचरणमत सदै व अखस्तत्वमत
रमहील.

13जो केवळ र्मझे शरीर पमहतो तो र्लम खरोखर पमहत नमही. जो धम्म स्वीकमरतो तोच र्लमखरोखर पमहतो.

र्मझ्यम र्ृत्यूनंतर धम्म हमच तुर्चम गु रु असेल. धर्मा चे पमलन करम आफण तुम्ही र्मझ्यमशी
सत्य व्हमल.

र्मझ्यम आयुष्यमतील गेल्यम पंचेचमळीस वर्मा त र्ी र्मझ्यम फशकवणीपमसून कमहीही
फशल् लक ठे वले नमही. कोणतीही गुप्त फशकवण नमही, गुप्त अथा नमही; सवा कमही उघडपणेआफण स्पष्पणे फशकवले गेले आहे . र्मझ्यम फप्रय फशष्यमं नो, हम शे वट आहे . एकम क्षणमत, र्ीफनवमा णमत जमणमर आहे . ही र्मझी सूचनम आहे ."14अध्याय दु सरािाश्वत आशि गौरविाली बुद्ध
Iत्ाांची महाकरुिा आशि प्रशतज्ञा

१.
भगवमन बु द्धमची प्रमथफर्कतम ही परर् प्रेर्र्ुलक र्ै त्रीभमवनम आफण र्हमकरुणेची
आहे . ही प्रेर्र्ूलक र्ैत्रीभमवनम म्हणजे सवा लोकमं नम कोणत्यमही र्मगमा ने सुरफक्षत करण्यमची
र्नोशखक्त आहे . र्हमकरुणम म्हणजे लोकमं च्यम दु :खमलम स्वत:चे दु :ख सर्जणे आफण,त्यमं नम दु ः खमतून र्ुक्त करणे होय.

भगवमन बु द्ध समं गतमत, "तुझे दु ः ख हे र्मझे दु ः ख आहे आफण तुझे सुख हे र्मझे सुख
आहे " आफण, ज्यमप्रर्मणे आई आपल् यम र्ुलमवर नेहर्ीच प्रेर् करते ,त्यमचप्रर्मणे बुद्ध एकमक्षणमसमठीही त्यम परर् र्ैत्रीचे फवस्मरण होऊ दे त नमही , कमरण र्हमकमरूफणक असणे हमबुद्धमचम स्वभमव आहे .

बुद्धमची करुणे ची भमवनम लोकमं च्यम गरजेनुसमर प्रेररत होते; एखमद्यमची श्रद्धम ही यमभमवने चम प्रफतसमद आहे आफण ती त्यमलम बुद्धत्वमकडे घेऊन जमते , ज्यमप्रर्मणे आईलमआपल् यम फप्रय र्ुलमवर प्रेर् करून आपल् यम र्र्तेची जमणीव होते ,त्यमचप्रर्मणे त्यम प्रेर्मवर
प्रफतफक्रयम दे णमऱ्यम र्ुलमलम सुरफक्षत आफण आरमर्दमयक वमटते.

15तरीही लोकमं नम बुद्धमची ही भमवनम सर्जत नमही आफण त्यमं च्यम अज्ञमनमर्ु ळे फनर्मा णहोणमऱ्यम भ्रर्मं चम आफण इच्छमं चम त्रमस सहन करमवम लमगतो; समं समररक वमसनमं द्वमरे जर्मझमले ल् यम स्वतः च्यम कर्मा चम त्यमं नम त्रमस सहन करमवम लमगतो आफण आपल् यम अकुशल
कर्मा च्यम प्रचं ड ओझ्यमखमली दबून अज्ञमनमच्यम डोंगरमं र्ध्ये ते भटकत असतमत.
२. तथमगत बुद्धमची करुणम हे केवळ वतार्मन जीवनमसमठी आहे असे सर्जू नकम;अज्ञमनमर्ुळे र्मनवजमत भटकली तेव्हम अज्ञमत कमळमपमसून कमयारत असले ल् यम आफदबुद्धमच्यम कमलबद्ध र्हमकरुणेचे हे प्रतीक आहे .
शमश्वत बुद्ध नेहर्ीच परर् र्ैत्रीपूणा स्वरूपमत लोकमं सर्ोर फवद्यर्मन असतमतआफण त्यमं च्यम कररतम फवर्ुक्तीच्यम सवा सम्यक पद्धती आणतमत.

आपल् यम शमयकुळम र्ध्ये रमजकुर्मर म्हणून जन्मले ल् यम शमयर्ुनी बुद्धमने
आपल् यम घरमतील सुखसोयी सोडून तपश्चयेचे जीवन जगले . आनमपमनसती ध्यमनमच्यम
र्मध्यर्मतून त्यमं नम बोफधज्ञमन प्रमप्त झमले . त्यमने आपल् यम र्मनवजमतीर्ध्ये धम्ममचम )फशक्षम)प्रचमर केलम आफण शेवटी त्यमच्यम पृथ्वीवरील र्ृत्यूर्ुळे र्ृत्यूचे सत्यदशान घडफवते .

बुद्धत्वमचे कमया र्मनवी अज्ञमनम प्रर्मणेच समवा कमफलकआहे ; आफण अज्ञमनमची खोलीअथमं ग असल् यमने तथमगत बुद्धमची र्हमकरुणम अर्यमा द आहे .

16भगवमन बुद्धमने समं समररक जीवनमतून बमहे र पडण्यमचम फनणाय घेतलम तेव्हम त्यमने चमरर्हमन प्रफतज्ञम केल् यम: १) सवा लोकमं नम वमचफवणे ; २) सवा समं समररक इच्छमं चम त्यमग करणे;३) सवा फशकवण संपमफदत करणे; आफण ४) पररपूणा बोफधज्ञमन प्रमप्त करणे यम प्रफतज्ञम
बुद्धमच्यम स्वरूपमसमठी र्ू लभूत असले ल् यम र्ैत्री आफण करुणे चे प्रतीक स्वरूप होत्यम.
३.
बुद्धमने सवाप्रथर् स्वतः लम कोणत्यमही फजवीत प्रमण्यमलम ठमर र्मरण्यमचे पमपटमळमयलमफशकवले , सवा लोकमं नम दीघाजीवनमचम आशीवमा द कळमवम अशी त्यमची इच्छम
होती.
बुद्धमने चोरीचे पमप टमळण्यमचे प्रफशक्षण घेतले . सवा लोकमं कडे आवश्यक ते सवाकमही असमवे अशी त्यमं ची इच्छम होती.
स्वतः लम व्यफभचमर टमळण्यमचे प्रफशक्षण फदले . सवा लोकमं नम शुद्ध र्नोशखक्तचम
आशीवमा द र्महीत असमवम आफण अधर् इच्छमं नी ग्रमसले जमऊ नये अशी त्यमं ची इच्छम होती.
आदशमा लम लक्ष्य करून भगवमन बुद्धमने स्वतः लम सवा िसवणु की पमसून र्ुक्त
रमहण्यमचे प्रफशक्षण फदले . सत्य बोलतमनम सवा लोकमं नम र्नमची शमं ती कळमवी अशी त्यमं चीइच्छम होती.
त्यमने दु हेरी बोलणे टमळण्यमचे प्रफशक्षण घे तले ; सवा लोकमं नम र्ैत्रीचम आनं द कळतमयमवम अशी त्यमं ची इच्छम होती.

17त्यमने स्वतः लम फशवीगमळ न करण्यमचे प्रफशक्षण फदले आफण र्ग त्यमने कमर्नम केलीकी, सवमां च्यम र्नमत शमं तीचम वमस असमवम आफण त्यमं नी इतरमं शी शमं ततेने रमहमवे त्यमने
स्वतः लम वमयिळ बडबड करण्यमपमसून र्ुक्त ठे वले .
त्यमने स्वतः लम फनखिय वमचेपमसून र्ुक्त ठे वले सवमां नम सहमनु भूतीपूवाक
सर्जूतदमरपणमचम आशीवमा द कळमवम अशी त्यमची इच्छम होती.
आपल् यम आदशमा लम लक्ष्य करून बुद्धमं नीस्वतः लम लोभमपमसून र्ुक्त रमहण्यमचे
प्रफशक्षण फदले यम कुशल कर्मा तून सवा लोकमं नम यम फवर्ुक्तीबरोबर शमं ती कळमवी अशीत्यमं ची इच्छम होती.
बुद्धमने स्वतः लम क्रोध टमळण्यमचे प्रफशक्षण फदले आफण सवा लोकमं नी एकर्ेकमं वरप्रीती करमवी अशी कमर्नम व्यक्त केली.
त्यमने स्वतः लम अज्ञमन टमळण्यमचे प्रफशक्षण फदले आफण ते सवा लोकमं नी सर्जून घेतले
पमफहजे आफण कमया -कमरण-भमव )प्रतीत्यसर्ुत्पमर) फनयर्मकडे दु लाक्ष करू नये अशीकमर्नम व्यक्त केली.
अशम प्रकमरे बु द्धमची करुणम सवा लोकमं नम सर्मफहत करते त्यमचम फनरं तर फवचमर
त्यमं च्यम सुखमसमठी असतो. जसे आईवडील आपल् यम र्ुलमं वर प्रेर् करतमत तसे ते करतमतआफण त्यमं नम सवोच्च आशीवमा दमची शुभेच्छम दे तमत, म्हणजे ते जन्म-र्ृ त्यूच्यम यम भवसमगरमच्यम पलीकडे जमऊ शकतील.

18

IIमानवजातीसाठी बुद्धाचा उद्धार आशि शवमुक्ती
१ .बुद्धमं नी दू रच्यम संबोफध ज्ञमनमच्यम कमठमवरून बोललेले शब्द अजूनही भ्रर्मच्यम जगमतझगडत असलेल्यम लोकमं पयांत पोहोचणे खूप कठीण आहे यम जगमत :म्हणून बु द्ध स्वत ; परतयेतमत आफण त्यमं च्यम फवर्ुक्तीच्यम पद्धतीचम वमपर करतमत.
बुद्ध म्हणमले ''आतम र्ी तुम्हमलम एक दृष्मं त समं गतो. एकदमएकम नगरमत एक श्रीर्ंत र्मणूस रमहत होतम. त्यमच्यम घरमलम आग लमगली ते व्हम. तो र्मणूस
घरपमसून दू र होतम. जेव्हम तो परत आलम तेव्हम त्यमलम आढळले की,त्यमची र्ुले खेळमत
रर्ली आहे त. त्यमं नम आग लक्षमत आली नमही, आफण अजूनही ती घरमतच आहे त. वडीलओरडले , ''बमहे र पडम, र्ु लमं नो!घरमबमहे र यम! घमई करम!'' पण र्ुलमं नी त्यमच्यमकडे लक्ष फदलेनमही.

फचंतमग्रस्त वडील पुन्हम ओरडल,' र्ुलमं नो र्मझ्यमकडे , इथे कमही खेळणी आहे त;घरमबमहे र यम आफण त्यमं नम घेऊन जम! यमवेळी त्यमच्यम ओरडण्यमकडे लक्ष दे त र्ुलं जळत्यम
घरमतून पळू न घरमबमहे र आली".

हे जग जळते घर आहे . घरमलम आग लमगली आहे यमची र्मफहती नसले ले लोकजळू न ठमर र्मरण्यमचम धोकम आहे . म्हणून त्यमं च्यमफवर्यीच्यम र्हमकरुणे ने बुद्ध त्यमं नमवमचवण्यमचे र्मगा शोधतमत

19२.
बुद्ध म्हणमले एकेकमळी एकम श्रीर्ंत .र्ी तुम्हमलम आणखी एक दृष्मन्त समं गतो" :र्मणसमचम एकुलतम एक र्ुलगम आपल्यम घरमतून बमहे र पडलम आफण अत्यंत दमररद्र्यमत
.पडलमजेव्हम वडील त्यमच्यम शोधमत घरमपमसून दू र गेले .तेव्हम त्यमचम र्मगोवम चुकलम ,आपल्यमर्ुलमलम शोधण्यमसमठी त्यमने शय ते सवा केले .पण व्यथा ,फकत्येक दशकमनंतर, त्यमचम र्ुलगम, जो आतम दु दैवी बनलम आहे ,त्यमचे वडीलरमहमल असले ल् यम जमगी भटकत होतम.
वफडलमं नी पटकन आपल्यम र्ुलमलम ओळखले आफण आपल्यम नोकरमं नम भटकत्यम
र्ुलमलम घरी आणण्यमसमठी पमठवले हवेलीच्यम भव्य दे खमव्यमने ; त्यमच्यमवर र्मत केली. तेत्यमलम िसवत आहे त अशी त्यमलम भीती वमटली आफण त्यमं च्यम बरोबर आपणम जमऊ नयेअसे त्यमलम वमटले . त्यमलम हे स्वतः चे वडील आहे त हे सर्जले नमही.
वफडलमं नी पुन्हम आपल्यम नोकरमं नम त्यमं च्यम श्रीर्ंत र्मलकमच्यम घरमत नोकरहोण्यमसमठी कमही पैसे दे ऊ करण्यमसमठी पमठवले र्ुलमने ही. संधी स्वीकमरली आफणत्यमं च्यमबरोबर वफडलमं च्यम घरी परत आलम आफण नोकर बनलम .
सवा र्मलर्त्तम आफण खफजन्यमची जबमबदमरी सोपवेपयांत वफडलमं नी हळू हळू त्यमलम
पुढे केले च्यम वफडलमं नम ओळखले नमही:पण तरीही र्ुलमने स्वत ,.
आपल्यम र्ुलमच्यम फवश्वमसू पणमवर वडील खू र् झमले,20आफण जसम त्यमच्यम आयु ष्यमचम शेवट जवळ आलम तसे त्यमं ने नमतेवमईकमं नम आफण फर्त्रमं नमएकत्र बोलमवून त्यमं नम समं फगतले : 'फर्त्रमं नो, हम र्मझम एकुलतम एक र्ुलगम आहे , र्ी अनेकवर्े शोधलम तो र्ुलगम. यमपुढे र्मझी सगळी र्मलर्त्तम आफण खफजनम त्यमची आहे .
आपल्यम वफडलमं च्यम कबु ली जबमबमवर र्ुलगम आश्चयाचफकत झमलम आफण म्हणमलम:' र्लम र्मझे वडील तर समपडलेच पण ही सवा र्मलर्त्तम आफण खफजनम आतम र्मझम आहे ".
यम दृष्मन्तमतील श्रीर्ं त र्मणूस बुद्धमचे आफण भटकणमरम पुत्र, सवा लोकमं चे प्रफतफनधी
करतो, बुद्धमची र्हमकरुणम आपल् यम एकुलत्यम एक र्ुलमसमठी वफडलमच्यम प्रेर्मने सवालोकमं नम फर्ठी र्मरते . त्यम प्रेर्मत तो ज्ञमनमच्यम खफजन्यमने नेतृत्वमच्यम अध्यमपनमच्यम आफणलोकमनम सर्ृद्ध करण्यमच्यम सुज्ञ पद्धतीची कल् पनम करतो.

३ .ज्यमप्रर्मणे सवा वनस्पतींवर पमऊस पडतो त्यमचप्रर्मणे बुद्धमची करुणम सवा लोकमं पयांत ,ज्यमप्रर्मणे वेगवेगळ्म वनस्पतींनम एकमच पमवसमचम लमभ .फततकीच फवस्तमरते
र्मगमां नी आशीवमा द फदले जमतमत.

४.
पमलक आपल्यम सवा र्ुलमं वर प्रेर् करतमत पण त्यमं चे प्रेर् र्ुलमबिल फवशे र् ,कोर्लतेने व्यक्त केले जमते होत असते .
बुद्धमची करूणम सवा लोकमप्रती सर्मन आहे , परं तु ज्यमं नम अज्ञमर्ु ळे अकुशल र्नमचेजड ओझे सहन करमवे लमगते त्यमं च्यमबिल फवशेर् कमळजी घेऊन व्यक्त केले जमते.

21सूया पूवेलम आकमशमत उगवतो आफण कोणत्यमही फवफशष् प्रदे शमबिल
पक्षपमतीपणमचम पू वाग्रह न बमळगतम जगमचम अं धमर दू र करतो. त्यमप्रकमर बु द्धमं च्यमर्हमकमरुणेत सवा सवा लोकमं चम सर्मवे श आहे . बु द्ध करुणम त्यमं नम कुशल कर्ा करण्यमस
प्रोत्समफहत करते आफण अकुशल कर्मा पमसून अफलप्त रमहण्यमचे र्मगादशान करते अशम .
प्रकमरे ते अज्ञमनमचम अं धमर दू र करतमत आफण लोकमं नम लोकमं नम सं बोफधत ज्ञमनमकडे
घेऊन जमतमत.
बुद्ध हे त्यमं च्यम र्हमकरुणेत वडील आफण त्यमं च्यम र्हमर्ैत्रीने आई आहे .संसमरमत
अनेक लोक त्यमं च्यम अज्ञमनमत आफण समं समररक इच्छे शी असले ल्यम बंधनमत असल्यमने
अनेकदम र्ोठ्यम उत्समहमने वमगतमत पण सवा ,बु द्धही प्रचंड शखक्तशमली आहे .
आफण .ते बुद्धमच्यम र्हमकरुणेफशवमय असहमय आहे त .लोकमं बिलच्यम करुणेतूर्धून
त्यमं ची र्ुले म्हणून त्यमं च्यम फवर्ुक्तीच्यम पद्धती आपण स्वीकृत केल्यम पमफहजे .

IIIिाश्वत बुद्ध (अनाशद बुद्ध)१.
समर्मन्य लोकमं चम असम फवश्वमस आहे की बु द्धमचम जन्म रमजकुर्मर म्हणून झमलमआफण एक फभक्षू म्हणून त्यमं नी संबोफधचम र्मगा फशकवलम बु द्ध नेहर्ीच जगमत ,खरे तर ;जे प्रमरं भ फकंवम अं .अखस्तत्वमत आहे तम च्यम पमर आहे .
शमश्वत बुद्ध म्हणून त्यमं नी सवा र्मनवजमतीलमओळखलेल आहे आफण फवर्ुक्तीचे सवा र्मगा
लमगू केले आहे त.

22बुद्धमं नी फशकवले ल्यम शमश्वत धर्मा त कोणतमही खोटे पणम नमही कमरण जगमतील सवा ,गोष्ी त्यमं नम“जश्यम आहे तश्यम” र्महीत आहे त आफण ते त्यम सवा र्मनवजमतीलम र्मगादशान
करतमत.
खरं च कमरण ते सत्य वमटत असले तरी ,जग जसे आहे तसे सर्जणे खूप कठीण आहे ,ते नमही आफण जरी ते असत्य वमटत असले तरी ते नमही अज्ञमनी लोकमं नम जगमशी संबफधत
सत्य र्महीत नमही.
एकट्यम बु द्धमलम जग जसे आहे तसे खऱ्यम अथमा ने आफण पूणापणे र्महीत आहे आफण तेकधीही असे म्हणत नमही की ते सत्य फकंवम असत्य आहे .फकंवम चमं गले फकंवम वमईट आहे ,ते जग जसे आहे तसे फचफत्रत करतामत.
बुद्ध जे फशकवतो ते असे त्यमं च्यम कर्मा नुसमर ,सवा लोकमं नी आपल्यम स्वभमवमनुसमर" :ही फशकवण यम ".आफण त्यमं च्यम फवश्वमसमं नुसमर सद् गुणमं ची र्ुळे जोपमसली पमफहजेत
जगमच्यम सवा प्रफतज्ञे च्यम आफणनकमरमिकतेच्यम पलीकडे आहे .
२.
बुद्ध केवळ शब्दमच्यम र्मध्यर्मतूनच नव्हे .तर आपल्यम जीवनमतूनही फशकवतो ,तो र्ृत्यूचम अनुभव .जरी त्यमचे जीवन अनंत असले तरी लोभी लोकमं नम जमगृत करण्यमसमठी
.करतोएक फवफशष् वै द्य घरमपमसू न दू र असतमनम त्यमच्यम र्ुलमं नी चुकून कमही फवर् घे तले जेव्हम .
तेव्हम त्यमं नम त्यमं चम आजमर लक्षम .डॉक्टर परत आलेत आलम आफण त्यमं नी एक और्ध तयमरकेले .

23ज्यम र्ुलमं नम गंभीर फवर्बमधम झमली नमही अशम कमही र्ुलमं नी और्ध स्वीकमरले आफण बरेझमले , परं तु इतरमवर इतकम गं भीर पररणमर् झमलम की ते और्ध घेण्यमस नकमर दे तमत.
आपल्यम र्ुलमं वरील त्यमच्यम फपतृ प्रेर्मर्ुळे वैद्यनी त्यमं च्यमवर उपचमर करण्यमची
अत्यंत कठोर पद्धत ठरवली .र्लम लमं बच्यम प्रवमसमत जमयलम हवं " :तो र्ुलमं नम म्हणमलम .
र्ी म्हमतमरम आहे केंव्हमही र्रु शकतो. जर र्ी तुर्च्यम बरोबर असेन तर र्ी तुर्ची कमळजीघेऊ शकतो.पण जर र्ी फनघून गेलो तर तुर्ची अवस्थम आणखीच फबकट होत जमईल.
र्मझ्यम र्ृत्यूची बमतर्ी ऐकलीत, तर र्ी तुम्हमलम फवनं ती करतो फक र्ी तयमर करून ठे वले लीप्रफतकमरक र्मत्र घ्यम आफण यम सूक्ष्म फवर् बमधेतून बरे व्हम.'' र्ग तो लमं बच्यम प्रवमसमस गेलम.
कमही कमळमनंतर त्यमने आपल् यम र्ुलमं नम त्यमं च्यम र्ृत्यूची र्मफहती दे ण्यमसमठी एक दू तपमठफवलम.

र्ुलमं नम संदेशम फर्ळतमच फर्ळफवणमऱ्यम र्ुलमं नम त्यमं च्यम वफडलमं च्यम र्ृत्यूच्यम फवचमरमनेआफण त्यमं च्यम परोपकमरी कमळजीचम िमयदम यमपुढे फर्ळणमर नमही यम जमफणवेर्ुळे
त्यमं च्यमवर खोलवर पररणमर् झमलम. त्यमं चम फवयोग होण्यमच्यम फवनंतीची आठवण होऊन दु :खआफण असहमयते च्यम भमवनेने त्यमं नी और्ध घेतले आफण ते बरे झमले .
लोकमं नी यम फपत्यम-वै द्यमच्यम िसवणुकीचम फनर्े ध करू नये . बुद्ध त्यम फपत्यमसमरखेआहे तृष्णेच्यम बं धनमत अडकले ल् यम लोकमं नम वमचवण्यमसमठी ते जन्म आफण र्ृत्युच्यम
कफल् पत कथे चम दे खमल वमपर करतमत .

24अध्याय शतसरा
बुद्धाची काया आशि त्ाांचे गुिIबुद्ध-कायारूपाचे तीन स्तर१.

बुद्धमलम त्यमच्यम कमयम फकंवम गुणधर्मां नी जमणून घे ण्यमचम प्रयत्न करू नकम; कमरणकमयम फकंवम गुण हे म्हणजे वमस्तफवक बु द्ध नव्हे . वमस्तफवक बुद्ध बु द्धत्व आहे . बु द्धमलम
जमणून घेण्यमचम खरम र्मगा म्हणजे संबोधीची जमणीव होणे होय.

जर कोणी भगवमन बु द्धमची कमही उत्कृष् वैफशष्ट्ट्ये पमफहली आफण र्ग त्यमलम वमटतेकी तो बुद्धमलम ओळखतो तर फह अज्ञमनी डोळ्मची चूक आहे कमरण वमस्तफवक बुद्धमलम
आकमररूप फकवमर्मनवी डोळ्मं नी पमहतम येणे शय नमही . त्यमं च्यम गुणमं चे फनदोर् वणानकरणे शय नमही.

आपण त्यमच्यम रूपमबिल बोलत असलो तरी शमश्वत बु द्धमने रूप फनफश्चत केले लेनमहीपरं तु ते स्वत ,:लम कोणत्यमही रूपमत प्रकट करू शकते . आपण त्यमच्यम गुणमचे
वणान करत असलो तरी शमश्वत बुद्धमने कोणतेही गु ण फनखश्चत केले नमहीत पणकोणत्यमही आफण सवा उत्कृष्ठ गुणमर्ध्ये ते स्वतः लम प्रकट करू शकतमत.

25

म्हणून जर , एखमद्यमलम बुद्धमचे रूप स्पष्पणे फदसले फकंवम त्यमच्यम गु णधर्मां नमआफण तरी ही ,स्पष्पणे सर्जले तो अद्यमप त्यमच्यम रूपमशी फकंवम त्यमच्यम गुणधर्मां शीजोडले लम नमही तर त्यमच्यमकडे बु द्ध पमहण्यमची आफण जमणून घेण्यमची क्षर्तम आहे .
२.
बुद्धमची कमयम ही सं बोफध ज्ञमन आहे . ते अरुप आफण पदमथा नसतमनम ते ने हर्ीच
रमफहले आहे आफण नेहर्ीच असेल अन्नमने त्यमचे पोर्ण केले .पमफहजे अशी भौफतक कमयमनमही. ही एक सनमतन कमयम आहे ज्यमचे तत्व प्रज्ञम आहे त्यमर्ुळे भगवमन बुद्धमलम भीती .
.ती सदमसवाकमळअपररवतानीय असते .फकंवम रोग नमहीत्यमर्ुळे जोपयांत बु द्धत्व)धर्ाकमयम) अखस्तत्वमत आहे तोपयांत भगवमन बुद्ध कधीही
नमहीसे होणमर नमहीतधर्ाकमयम ही प्रज्ञमचम प्रकमश आहे ., जो लोकमं नम जीवनमच्यम नफवणतेत
जमगृत करतो आफण त्यमंनम बुद्धमच्यम जगमत )सुखमवतीर्ध्ये) जन्ममलम येण्यमस कमरणीभू तठरतमत.
ज्यमं नम यमची जमणीव आहे ते बुद्धमची र्ुले बनतमत त्यमं च्यम ,ते त्यमचम धम्म पमळतमत ;भगवमन .फशकवणु कींचम आदर करतमत आफण त्यमं नम पुढील फपढीपयां त पोहोचतमत
बुद्धमच्यम शखक्तपे क्षम अफधक कमही ही चर्त्कमररक असू शकत नमही.

३.
बुद्धमच्यम कमयमचे तीन प्रकमर आहे . पफहलम प्रकमर समर फकंवम धर्ा-कमयमचम आहे .
दु सरम प्रकमर क्षर्तेचम फकंवम संभोग-कमयमचम आहे . आफण फतसरम प्रकमर, प्रकमतीकरणमचम
फकंवम फनर्मा ण-कमयमचम आहे .

26धर्ाकमयम ही धर्मा चे तत्त्व आहे . म्हणजे ते स्वयं सत्य आहे . तथमगत बु द्धमलम ह्यमस्तरमर्ध्ये कोणतमही आकमर फकंवम रं ग नमही आफण बु द्धमलम कोणतमही आकमर फकंवम रं गनसल् यमर्ुळे तो कोठूनही येतो आफण त्यमलम कुठे ही जमतम येत नमही. फनळ्म आकमशमप्रर्मणेती प्रत्येक गोष्ीवर स्वमफर्त्व करतो आफण तो सवा कमही असल् यमर्ुळे त्यमच्यमकडे कमहीच
नमही.

तो अखस्तत्वमत नमही कमरण लोकमं नम वमटते की तो अखस्तत्वमत आहे लोक त्यमलम ;जेव्हम लोक आनंदी आफण आरमर्दमयक असतमत .फवसरतमत म्हणून तो नमहीसम होत नमहीजेव्हम लोक असमवधमन आफण फनखिय ,तेव्हम त्यमलम हजर रमहण्यमची फवशे र् सक्ती नसतेबुद्ध र्मनवी फव .असतमत तेव्हम त्यमलम गमयब होणे आवश्यक नमहीचमरमं च्यम अत्यंत कल्पनीय
फदशे च्यम पलीकडे जमतो.

यम स्तरमतील बु द्धमचे शरीर फवश्वमच्यम कमनमकोपऱ्यमत भरते लोक त्यमच्यमवर फवश्वमस ;ते ,ठे वतमत की त्यमच्यम अखस्तत्वमवर शंकम ठे वतमत यमची पवमा न करतम ते सवात्र पोहोचते
.कमयर्चे अखस्तत्वमत आहे४.
संभोगम कमयम हे -बु द्धमचे स्वरूप दशावते ,जे करूणम प्रज्ञम यम दोन्हींचे एकत्रीकरण
आहे .जे प्रफतर्महीन चैतन्य आहे , ते जन्म आफण र्ृत्यूच्यम प्रतीकमद्वमरे प्रकट होते प्रफतज्ञम,सवा लोकमं नम ,प्रफशक्षण दे णे आफण त्यमचे पफवत्र नमव प्रकट करणे यम प्रतीकमं द्वमरे ,करणे
फवर्ुक्ती कडे नेण्यमसमठी नेतृत्व करते .

27र्हमकरुणम हे यम कमयमचे समर आहे आफण त्यमच्यम चै तन्यमने बु द्ध फवर्ुक्तीसमठी तयमरअसलेल्यम सवमां नम र्ुक्तकरण्यमसमठी सवा उपकरणमं चम वमपर करतो जसे फक असी इं धनसंपेपयांत कधीही र्मरत नमही, त्यमप्रर्मणे ऐफहक आसक्ती पूणातः आफण शर्ल् यमफशवमय
बुद्धमची करुणम कधीही डळर्ळीत होत नमही. वमयमा ने धूळ उडून जमवी, त्यमप्रर्मणे यमकमयमतील बुद्धमची करुणम र्मनवी दु :खमची धूळ उडवते.

फनर्मा ण-कमयम हे धश्वा ते की, समम्भमव्यते च्यम बु द्धमचम फदलमसम पूणा करण्यमसमठी बु द्धभौफतक कमयच्यम स्वरुपमत जगमत प्रकट होतमत. आफण त्यमं च्यम स्वभमवमनुसमर आफणक्षर्तमनुसमर लोकमं नम दह्कौन दे तमत, त्यमं नी जन्म, गृहत्यमग आफण ज्ञमन प्रमप्ती केली.
लोन्मं चे नेतृत्व करण्यमसमठी बुद्ध यम कमयचम आशम आजमरमचम आफण र्ृतूचम प्रत्येक र्मगा
वमपरतमत.

बुद्धमचे सत्यरूप एकच ते म्हणजे धम्मकमयम आहे . परं तु लोकमं चे स्वरूप बदलतअसतमनम बुद्धमचे रूप वे गळे फदसते कर्ा आफण ,बु द्धमची कमयम लोकमं च्यम वे गवेगळ्म इच्छम .
क्षर्तमं नुसमर बदलत असली तरी, बु द्धमचम केवळ धम्म सत्यमशीच संबंध आहे .
बुद्धमची कमयम जरी फत्रगु णी आहे असे वमटले तरी त्यमं चे चैतन्य आफण उिे श र्मत्र
एकमच आहे -सवा लोकमं नम सुरफक्षत ठे वणे .
सवा पररखस्थतीत बु द्ध त्यमच्यम शुद्धते त प्रकट होतो तरीही हे प्रकटीकरण बु द्ध नमही ,.कमरण बु द्ध हे एक रूप नमही28

बुद्धत्व सवा कमही समर्मवते ते आपल् यम कमयेलम सर्बुद्ध बनवते आफण सत्य जमणून घेण्यमस
प्रज्ञमलम आपले शरीर बनवते आफण प्रज्ञम म्हणून .ते सत्य समकमर करण्यमस सक्षर् असले ल् यमसवमां सर्ोर फदसते .

IIबुद्धाचे रूप१.

बुद्ध यम जगमत क्वफचतच फदसतमत.आतम एक बु द्ध प्रकट होतो, बोफधज्ञमन प्रमप्ती,धम्ममची ओळख करून दे तो, शं केचे जमळे तोडतो, त्यमच्यम र्ुळमशी असलेल्यम इच्छे चेआफर्र् दू र करतो, क्ले शमचम नमश करतो. पू णापणे फनरं तर तो जगभर आपल्यम जगमतइच्छे ने चमलतो. जगमत बु द्धमचम आदर करण्यमपे क्षम र्हमन असे कमही नमही.

बुद्ध दु :खमच्यम जगमत प्रकट होतो कमरण तो दु ः खी लोकमं चम त्यमग करू शकत नमही.
धर्मा चम प्रसमर करणे आफण सवा लोकमं नम त्यमचे सत्य आशीवमा द दे णे हम त्यमं चम एकर्ेव उिे शआहे .

अन्यमय आफण खोट्यम र्मनकमं नी भरले ल् यम जगमत, अतृप्त इच्छम आफण अस्वस्थतमयमं च्यमशी व्यथा झगडत असले ल् यम जगमत धर्मा चम पररचय करून दे णे िमर कठीण आहे .
बुद्ध त्यमं च्यम र्हमन र्ैत्री आफण करुणेर्ुळे यम अडचणींनम तोंड दे तमत.

२.

बुद्ध हम सवा लोकमं चम कल् यमण फर्त्र आहे .

29जर बुद्धमलम एखमदम र्मणू स समं समररक वमसनमं च्यम भमरी ओझ्यमने ग्रमसले लम आढळलम तरत्यमलम त्यमची करुणम ये ते आफण तो भमर त्यमच्यमसोबत वमटू न घेतो. जर तो अज्ञमनमने ग्रस्त
असले ल् यम र्मणसमलम भेटलम तर तो त्यमच्यम प्रज्ञेच्यम शुद्ध प्रकमशमने अज्ञमन दू र करे ल.

आपल् यम आईसोबत जीवनमचम आनंद लु टणमऱ्यम वमसरमप्रर्मणे , ज्यमं नी बु द्धमच्यम
फशकवणी ऐकल् यम आहे त ते नंतर त्यमलम सोडण्यमस तयमर नमहीत कमरण त्यमच्यम
फशकवणीर्ुळे त्यमं नम सुख फर्ळते.

३.

जेव्हम चंद्र र्मवळतो तेव्हम लोक म्हणतमत की चं द्र गमयब झमलम आहे ; आफण जेव्हम

चंद्र उगवतो तेव्हम ते म्हणतमत की चं द्र फदसलम आहे . खरे तर चंद्र जमत नमही आफण येतनमही, पण आकमशमत सतत चर्कत असते. बुद्ध अगदी चं द्रमसमरखम आहे : तो फदसत नमहीफकंवम अदृश्य होत नमही; तो केवळ ज्यमं नम फशकवू शकेल असे त्यमलम वमटते त्यम लोकमं च्यमप्रेर्मपोटी तो असे करतो.

लोक चंद्रमच्यम एकम टप्प्यमलम पौफणार्म म्हणतमत, ते दु सऱ्यम टप्प्यमलम अधाचंद्र
म्हणतमत; प्रत्यक्षमत, चंद्र नेहर्ी पूणा गोल असतो, तो फवतळत नमही, र्े ण होत नमही फकंवम
क्षीण होत नमही. बु द्ध तंतोतंत चंद्रमसमरखम आहे . र्मनवमच्यम दृष्ीने बुद्धमचे रूप बदलले लेफदसते, पण खरे तर बुद्ध बदलत नमहीत.
गजबजले ले शहर, झोपले ले गमव, डोंगर, नदी यमवर चंद्र सवात्र फदसतो.
ते तलमवमच्यम खोलवर, पमण्यमच्यम भमं ड्यमत, पमनमवर लटकले ल् यम दवच्यम थेंबमत फदसतो.

30र्मणूस शे कडो र्ैल चमललम तर चंद्र त्यमच्यमबरोबर जमतो. पु रुर्मं नम चं द्र बदलले लम फदसतो,पण चंद्र बदलत नमही. बु द्ध हम यम जगमतील लोकमं च्यम सवा बदलत्यम पररखस्थतीत, फनरफनरमळेरूप धमरण करणमऱ्यम चंद्रमसमरखम आहे ; पण त्यमच्यम तत्वमत तो बदलत नमही.
४.
बुद्ध प्रकट होणे आफण अदृश्य होणे हे कमया कमरणभमवमने स्पष् केले जमऊ शकते :म्हणजे , जेव्हम कमरण आफण पररखस्थती अनु कूल असतमत तेव्हम बुद्ध प्रकट होतो; जेव्हम
कमरणे आफण पररखस्थती अनुकूल नसतमत तेव्हम बु द्ध जगमतून गमयब होतमनम फदसतो.
बुद्ध प्रकट झमलम फकंवम नमहीसम झमलम तरी बुद्धत्व नेहर्ी समरखेच असते. हे तत्त्व
जमणून घेतल् यमने, बुद्धमच्यम प्रफतर्ेतील, जगमच्यम खस्थतीत फकंवम र्मनवी फवचमरमं च्यमचढउतमरमं र्ध्‍ये होणमऱ्‍यम स्पष् बदलमं र्ुळे फवचफलत न होतम, बोधीचम र्मगा धरलम पमफहजेआफण पररपूणा प्रज्ञम प्रमप्त केली पमफहजे .

हे स्पष् केले ले आहे च फक बुद्ध हे भौफतक शरीर नसून ते बुद्धत्व आहे . शरीरमचम
पमत्र म्हणून फवचमर केलम जमऊ शकतो. र्ग, जर हे पमत्र ज्ञमनमने भरले ले असेल, तर त्यमलम
बुद्ध म्हटले जमऊ शकते . म्हणून, जर कोणी बु द्धमच्यम भौफतक शरीरमशी संलग्न असेल आफणत्यमं च्यम अदृश्यतेबिल शोक व्यक्त करे ल, तर तो खरम बुद्ध पमहू शकणमर नमही.

31प्रत्यक्षमत, सवा गोष्ींचे खरे स्वरूप भेदभमवमच्यम पलीकडे आहे फदसणे आफण नमहीसे
होणे, येणे आफण जमणे , चमं गले आफण वमईट. सवा गोष्ी फनरथाक आफण पू णापणे एकसं धआहे त.
यम घटनम पमहणमऱ्यमं च्यम चु कीच्यम फनणायमर्ु ळे असे भेदभमव होतमत. बुद्धमचे खरे रूपप्रकटही होत नमही आफण नमहीसे पण होत नमही.

IIIबुद्धाचे गुि१.

बुद्धमं नम पमच गुणमं र्ुळे जगमचम आदर प्रमप्त होतो: श्रेष्ठ आचरण; उत्कृष् सम्यक दृष्ी;पररपूणा प्रज्ञम; उच्च प्रचमर क्षर्तम; आफण लोकमं नम त्यमच्यम फशकवणीच्यम अभ्यमसमकडे
नेण्यमची शक्ती.
यम व्यफतररक्त, इतर आठ सद् गुण बु द्धमस लोकमं नम आशीवमा द आफण आनंद दे ण्यमस
सक्षर् करतमत: त्यमं च्यम फशकवणीच्यम सरमवमतून जगमलम त्वररत लमभमखित करण्यमची क्षर्तम,चमं गले -वमईट, योग्य-अयोग्य यमं च्यमत योग्य न्यमय करण्यमची क्षर्तम,योग्य र्मगा फशकवून
लोकमं नम बोफधज्ञमनम कडे नेण्यमची क्षर्तम, सवा लोकमं नम सर्मन र्मगमा ने नेण्यमची क्षर्तम,अहं कमर आफण बढमई टमळण्यमची क्षर्तम त्यमने जे बोलले आहे ते करण्यमची क्षर्तम, त्यमनेजे केले आहे ते समं गण्यमची क्षर्तम आफण अशम प्रकमरे , त्यमं च्यमत कमरूफणक हृदयमची शपथपूणा करण्यमची क्षर्तम.
ध्यमनमद्वमरे , बु द्ध संयर् आफण शमं त फचत्तमचे जतन करतो.

32र्ैत्री, करुणम, आनंद आफण अडीग सर्तम यमं नी प्रकमशर्मन. तो सवा लोकमं शी सर्मनतेने
वमगतो. त्यमं ची र्ने अशुद्धतेपमसून शुद्ध करतो आफण फचत्तमलम पररपूणा शु द्ध आनंद दे तो.
२.
बुद्ध जगमतील लोकमं समठी फपतम आफण र्मतम दोन्ही आहे त. र्ूल जन्ममलमआल् यमनंतर सोळम र्फहने वफडलमं नम आफण आईलम त्यमच्यमशी बोबड्यम शब्दमं त बोलमवे
लमगते; र्ग हळू हळू ते त्यमलम प्रौढ म्हणून बोलमयलम फशकवतमत. पृथ्वीवरील पमलकमं प्रर्मणे ,बुद्ध प्रथर् लोकमं ची कमळजी घेतो आफण नंतर त्यमं नम स्वतः ची कमळजी घेण्यमसमठी सोडतो.
बुद्ध प्रथर् त्यमं च्यम इच्छे नुसमर गोष्ी घडवून आणतो आफण नंतर तो त्यमं नम शमं त आफणसुरफक्षत आश्रयस्थमनमत आणतो.

बुद्ध त्यमं च्यम भमर्ेत जे उपदे श करतमत ते लोक त्यमं च्यम स्वतः च्यम भमर्े त स्वीकमरतमतआफण आिसमत करतमत जणू ते केवळ त्यमं च्यमसमठीच आहे .
बुद्धमच्यम र्नमची खस्थती र्मनवी फवचमरमं नम र्मगे टमकते; बुद्धमफवचमर शब्दमं द्वमरे स्पष्
केले जमऊ शकत नमही; हे केवळ दृष्मं तमर्धूनच सूफचत केले जमऊ शकते.
घोडे आफण हत्ती यमं च्यम तुडवण्यमने गं गम नदी ढवळू न फनघते आफण र्मसे वकमसवमं च्यम हमलचमलींनी फवचफलत होते; पण नदी अशम क्षुल्लक गोष्ी न जुर्मनतम शु द्धआफण अबमफधत वमहत रमहते. बु द्ध र्हमन नदीप्रर्मणे आहे .

33इतर फशकवणींचे र्मसे आफण कमसव तेथे खोलवर पोहतमत आफण त्यमच्यम प्रवमहमफवरुद्ध
ढकलतमत, परं तु व्यथा. बु द्धमचम धम्म शुद्ध आफण अबमफधत प्रवमफहत आहे .

३.

बुद्धमची प्रज्ञम, पररपू णा असल् यमने , पूवाग्रहमं च्यम टोकमपमसून दू र रमहते आफण एकसंयर् रमखते जे वणान करण्यमसमठी सवा शब्दमं च्यम पलीकडे आहे . सवाज्ञ असल् यमने तो सवार्मणसमं चे फवचमर आफण भमवनम जमणतो आफण यम जगमतील सवा गोष्ी एकम क्षणमत जमणतो.

जसे स्वगमा तील तमरे शमं त सर्ुद्रमत प्रफतफबंफबत होतमत, त्यमचप्रर्मणे लोकमं चे फवचमर,भमवनम आफण पररखस्थती बुद्धमची प्रज्ञम खोलवरप्रफतफबंफबत होते . म्हणूनच बु द्धमलम सवाज्ञमनी,सवाज्ञ म्हणतमत.

बुद्धमची प्रज्ञम लोकमं च्यम रखरखीत र्नमं नम तमजेतवमने करते , त्यमं नम ज्ञमन दे ते आफणत्यमं नम यम जगमचे र्हत्त्व, त्यमची कमरणे आफण त्यमचे पररणमर्, फदसणे आफण अदृश्य होणेफशकवते .

खरं च,

बुद्धप्रज्ञमच्यम

समहमय्यमफशवमय

जगमचम

कोणतम

पै लू

लोकमं नमसर्जण्यमसमरखम आहे ?
४.

बुद्ध नेहर्ी बु द्ध म्हणून प्रकट होत नमही. कधी तो दु ष्मचम अवतमर, कधी स्त्री, दे व,रमजम फकंवम रमजकमरणी म्हणून प्रकट होतो; कधी कधी तो वेश्यमलयमत फकंवम जुगमरमच्यम
घरमत फदसतो.

34

र्हमर्मरीर्ध्ये तो एक उपचमर करणमरम वैद्य म्हणू न प्रकट होतो आफण यु द्धमत तोपीफडत लोकमं समठी सहनशीलतम आफण करुणम दमखवतो; ज्यमं चम फवश्वमस आहे कीवस्तुर्मत्र गोष्ी शमश्वत आहे त, त्यमं नम तो क्षणभंगुरतम आफण अफनखश्चततेचम उपदे श करतो;जे गफवा ष्ठ आफण अहं कमरी आहे त त्यमं च्यमसमठी तो नम्रतम आफण आित्यमगमचम उपदे श करतो;जे लोक ऐफहक सु खमं च्यम जमळ्मत अडकले आहे त, त्यमं च्यमसमठी तो जगमचे दु ः ख प्रकट
करतो.

बुद्धमचे कमया सवा घडमर्ोडींर्ध्ये आफण सवा प्रसंगी धम्मकमयेचे शु द्ध समर )बुद्धमचे
पररपूणा स्वरूप) प्रकट करणे आहे ; म्हणून बुद्धमच्यम यम धम्मकमयेतून अंतहीन जीवन आफणअर्यमा द प्रकमशमत र्ैत्री आफण करुणम प्रवमफहत होते, ज्यमर्ुळे सवमां ची फवर्ु क्ती होते.
५.
जग हे एकम जळत्यम घरमसमरखे आहे जे सतत नष् होऊन पुन्हम बमं धले जमत आहे .
आपल् यम अज्ञमनमच्यम अं धमरमने गोंधळले ले लोक, रमग, नमरमजी, र्त्सर, पूवाग्रह आफणसमं समररक वमसनेने आपले र्न गर्मवून बसतमत. ते आईची गरज असले ल् यम बमलकमं समरखेआहे त; प्रत्येकमने बु द्धमच्यम र्ैत्रीवर आफण करुणेवरअवलं बून असले पमफहजे .

बुद्ध सवा जगमचम फपतम आहे ; सवा र्मनव बुद्धमची र्ुले आहे त. बुद्ध हे संतमं चेही र्हमनसंत आहे त. जग अधोगती आफण र्ृत्यूने पेटले आहे ; सवात्र दु ः ख आहे . पण ऐफहक सु खमच्यम
व्यथा शोधमत र्ग्न असले ले लोक हे पूणापणे जमणण्यमइतके शहमणे नसतमत.

35

बुद्धमने पमफहले की हे भ्रर्मचे जग खरोखर एक जळणमरे घर आहे , म्हणू न तेत्यमपमसून वळले आफण शमं त जं गलमत त्यमं नम आश्रय आफण शमं ततम फर्ळमली. तेथे, त्यमच्यम
र्हमन करुणेने, तो आपल् यमलम हमक र्मरतो: " हे पररवतानशील आफण दु ः खमचे जग र्मझे
आहे ; हे सवा अज्ञमनी, बेफिकीर लोक र्मझी र्ुले आहे त; र्ी एकटमच आहे जो त्यमं नम त्यमं च्यमभ्रर् आफण दु ः खमपमसून वमचवू शकतो. "बुद्ध हम धम्ममचम र्हमन रमजम असल् यमर्ुळे तो आपल् यम इच्छे नुसमर सवा लोकमं नमउपदे श करू शकतो. बु द्ध लोकमं नम आशीवमा द दे ण्यमसमठी जगमत प्रकट होतो. त्यमं च्यमपमसून
वमचवण्यमसमठी दु :ख सहन करून तो धम्ममचम उपदे श करतो, पण लोकमं चे कमन लोभमने
र्ंद झमले आहे त आफण ते असमवध आहे त.

परं तु जे लोक त्यमची फशकवण ऐकतमत ते जीवनमतील भ्रर् आफण दु ः खमं पमसून र्ुक्त
असतमत. "स्वतः च्यम बु द्धीवर फवसंबून रमहून लोकमं चे तमरण होऊ शकत नमही," ते म्हणमले ,"फवश्वमसमने त्यमं नी र्मझ्यम फशकवणीत प्रवेश केलम पमफहजे." यमस्तव बुद्धमची फशकवण ऐकूनती आचरणमत आणली पमफहजे.

36

धम्म

अध्याय प्रथम
कायय-कारि-भावIचार आयय सत्१.

जग दु ः खमने भरले ले आहे . जन्म दु :ख आहे , म्हमतमरपण दु ः ख आहे , आजमरपण र्रणयमतनम आहे . ज्यमचम फतरस्कमर आहे अशम व्यक्तीलम भेटणे म्हणजे दु :ख आहे , फप्रय
व्यक्तीपमसून वे गळे होणे म्हणजे दु ः ख आहे , एखमद्यमच्यम गरजम पूणा करण्यमसमठी व्यथा
झगडणे म्हणजे दु ः ख आहे . खरं तर, इच्छम आफण उत्कटतेपमसून र्ु क्त नसलेले खोटेनेहर्ीच दु ः खमत गुंतलेले असते. यमलमच दु ः खमचे आया सत्य म्हणतमत.

र्मनवी दु ः खमचे कमरण फनः संशयपणे भौफतक शरीरमची तहमन आफण ऐफहकउत्कटतेच्यम भ्रर्मत समपडते . यम तृष्णम आफण अफवद्यम चम उगर् शोधलम तर ते शमरीररक
अंतः प्रेरणेच्यम तीव्र इच्छमं र्ध्ये र्ूळ असल्यमचे फदसून येते. अशमप्रकमरे , इच्छम, जगण्यमची
प्रबळ इच्छम शक्तीचम आधमर म्हणून, फतलम जे इष् वमटतेते शोधते , जरी ते कधी-कधी र्रणअसले तरीही यमलम दु ः खमच्यम कमरणमचे सत्य म्हणतमत.
जर सवा र्मनवी उत्कटतेच्यम र्ुळमशी असलेली तृ ष्णम कमढू न टमकली तर तृष्णम
नमहीशी होईल आफण र्मनवी दु ः खमचम अंत होईल. यमलम दु ः खमच्यम फनरोधमचे आया सत्यम्हणतमत.

38तृष्णम आफण दु ः ख नसले ल्यम अवस्थेत प्रवे श करमयचम असेल तर र्मणसमने एखमद्यम
फवफशष् र्मगमा चम अवलं ब केलम पमफहजे . तो फवफशष् र्मगा म्हणजे आया अष्मं ग र्मगा होय. यमआया अष्मं ग र्मगमा चे अंग आहे त: सम्यक दृफष्, सम्यक सं कल्प, सम्यक वमणी, सम्यक
कर्मां त, सम्यक आजीफवकम, सम्यक प्रयत्न, सम्यक स्मृफत आफण सम्यक सर्मफध. यमलमदु ः खमच्यम कमरणमच्यम फनरोधमचम आया अष्मं ग र्मगमा चे सत्य म्हणतमत.यमलमच दु :खफनरोधगफर्नी प्रफतपदम म्हणतमत.

लोकमं नी ही सत्ये स्पष्पणे लक्षमत ठे वमवी, कमरण जग दु ः खमने भरले ले आहे आफणजर कोणमलम दु ः खमपमसून वमचमयचे असेल तर त्यमने दु :खमचे एकर्ेव कमरण असलेल्यमसमं समररक वमसने चे संबंध तोडले पमफहजेत. सवा समं समररक वमसनम आफण दु ः खमं पमसून र्ुक्त
जीवनमचम र्मगा केवळ प्रज्ञमद्वमरे च ओळखलम जमऊ शकतो आफण केवळ आया अष्मं फगकर्मगमा च्यम आचमरणमने च बु द्धत्व प्रमप्त होऊ शकते .

२.
जे लोक बुद्धत्व शोधत आहे त त्यमं नी चमर आया सत्य सर्जून घेतले पमफहजे. हेसर्जून घेणे अत्यमवश्यक आहे अन्यथम, ते जीवनमच्यम अफवद्ये च्यम चक्रव्यूहमत सतत भटकतरमहतील. ज्यमं नम हे चतुफवा ध आया सत्य सर्जले आहे त्यमं नम "प्रज्ञमचक्षू प्रमप्त लोक" असेम्हणतमत .

म्हणून, ज्यमं नम बु द्धमच्यम फशकवणीचे पमलन करमयचे आहे39त्यमं नी आपले र्न यम चमर आया सत्यमवर केंफद्रत केले पमफहजे आफण त्यमचम अथा स्पष्पमने
जमणून घेण्यमच प्रयत्न केलम पमफहजे. प्रत्येक कमळमत, संत, जर तो खरम संत असेल, तर तोते आयमा सत्य सर्जून घेतो आफण ते इतरमं नम फशकवतो.
जेव्हम एखमद्यम व्यक्तीलम चतुफवा ध आया सत्य स्पष्पणे सर्जते , तेव्हम आया अष्पद
र्मगा त्यमलम लोभमपमसून दू र नेईल; आफण जर एखमदी व्यक्ती लोभमपमसून र्ुक्त असेल तरतो जगमशी भमं डण करणमर नमही, खून करणमर नमही, चोरी करणमर नमही, व्यफभचमर करणमर
नमही, िसवणू क करणमर नमही, फशवीगमळ करणमर नमही, खुशमर्त करणमर नमही, र्त्सर
करणमर नमही, संयर् गर्मवणमर नमही जीवनमचम क्षणभं गुरपणम फवसरणमर नमही. फकंवम
जीवनमत कोणमवरही अन्यमय करणमर नमही.
३.
आया अष्मं ग र्मगमा चे अनुसरण करणे म्हणजे हमतमत प्रकमश घेऊन अंधमऱ्यम खोलीत
प्रवे श करण्यमसमरखे आहे : सवा अंधमर दू र होईल आफण खोली प्रकमशमने भरली जमईल.
जे लोक आया सत्यमं चम अथा सर्जतमत आफण आया र्मगमा चे अनुसरण करण्यमस
फशकले आहे त त्यमं च्यमकडे प्रज्ञेचम प्रकमश आहे जो अज्ञमनमचम अंधमर दू र करे ल.

बुद्ध केवळ यम चमर आयमा स्त्मं चे फदग्दशान करूनच लोकमं चे नेतृत्व करतमत. ज्यमं नमते नीट सर्जेल ते बुद्धत्व प्रमप्त करतील; ते यम गोंधळमत टमकणमऱ्यम जगमत इतरमं नमर्मगादशान आफण सर्थान करण्यमस सक्षर् असतील आफण ते फवश्वमसमस पमत्र असतील.
जेव्हम चमर आया सत्यमचे स्पष्पणे आकलन होते , तेव्हम समं समररक आसक्तीचे सवा स्त्रोतआटू न जमतमत.

40यम चमर आया सत्यमपमसून फवकफसत होऊन बु द्धमचे फशष्य इतर सवा र्ौल् यवमन सत्ये
प्रमप्त करतील; त्यमं नम सवा अथा सर्जून घेण्यमची प्रज्ञम आफण अंतदृाष्ी प्रमप्त होईल आफण तेजगमतील सवा लोकमं नम धम्ममचम उपदे श करण्यमस सक्षर् होतील.
IIकारिवाद (सापेक्षवाद)१.

सवा र्मनवी दु ः खमची कमरणे आहे त, आफण ज्यमद्वमरे ती सर्मप्त केली जमऊ शकतमत,असम एक र्मगा आहे कमरण जगमतील प्रत्येक गोष् ही कमरणे आफण पररखस्थतींच्यम फवशमल
संयोगमचम पररणमर् आहे आफण ही कमरणे आफण पररखस्थती बदलली फक सवा कमही नष् होते.
पमऊस पडतो, वमरम सुटतो, झमडे िुलतमत, पमने पररपक्व होतमत आफण झडूनजमतमत. यम सवा घटनम कमरणे आफण . पररखस्थतींशी परस्पर सं बंफधत आहे त, आफण त्यमकमरणे आफण पररखस्थती यमं च्यमद्वमरे च घडत असतमत आफण कमरणे आफण पररखस्थती जशीबदलते तशम त्यम नष् होतमत.

पमलकत्वमच्यम पररखस्थतीतू न एखमद्यमचम जन्म होतो. अन्नमने त्यमच्यम शरीरमचे पोर्ण
होते : फशक्षण आफण अनुभवमने त्यमच्यम र्नमचे संगोपन होते.

म्हणून, शरीर आफण र्न दोन्ही पररखस्थतीशी संबंफधत आहे त आफण पररखस्थती
बदलली फक त्यमच्यमतही बदल घडून येतो.

41

जमळे हे गमठींच्यम र्मफलकेने बनले ले असते, त्यमचप्रर्मणे यम जगमतील प्रत्येक गोष्गमठींच्यम र्मफलकेने जोडले ली असते. जमळीचे फछद्र जमळी ही स्वतंत्र, अफलप्त गोष् आहेअसे जर कोणमलम वमटत असेल तर तो चुकतो आहे .

जमळ्मस जमळे असे म्हटले जमते कमरण ते जोडले ल् यम छीद्रमं च्यम जमळीच्यम
र्मफलकेने बनले ले असते आफण प्रत्ये क जमळीलम स्थमन आफण इतर जमळींच्यम संबंधमत
जबमबदमऱ्यम असतमत. बहमर येण्यमस आवश्यक पररखस्थतीची र्मफलकम फनर्मा ण झमली फकिुलमं चम बहमर येतो.

२.

बहर येण्यमपयांत अने क पररखस्थतींर्ुळे िुले ये तमत. पररखस्थतीची र्मफलकम सु रु होतेआफण पमने झमडू लमगतमत. र्ोहोर स्वतंत्रपणे फदसत नमही फकंवम एकही पमन त्यमच्यम हं गमर्म
बमहे र पडत नमही. म्हणून प्रत्येक गोष्ीचे उत्पन्‍न होणे आफण फनघून जमणे कमरण समपे क्ष
आहे ; कोणत्यमही बदलमफशवमय कमहीही स्वतंत्र असू शकत नमही.

हम यम जगमचम शमश्वत आफण न बदलणमरम फनयर् आहे की सवा कमही कमरणे आफणपररखस्थतींच्यम र्मफलकेने फनर्मा ण होते आफण त्यमच फनयर्मने सवाकमही नमहीसे होते; सवा कमहीबदलते, कमहीही खस्थर रमहत नमही.

IIIप्रतीत्समुत्पाद शनयम१.

र्मनवी दु :ख, फवलमप, वे दनम आफण वेदनमं चे र्ूळ कुठे आहे ? कमय ते 'लोकसमर्मन्यतः 'आसक्त असतमत' यम वमस्तुस्ठीर्ध्ये समपडत नमही?

42लोक संपत्ती आफण सन्ममन, आरमर् आफण आनंद, उत्समह आफण आिभोग यमं च्यमजीवनमलम फजिीने फचकटू न रमहतमत आफण यम गोष्ींची इच्छमच र्मनवी दु ः खमचे र्ूळ आहेयम वस्तुखस्थतीकडे दु लाक्ष करतमत.

आरं भकमळमपमसून,आजमर,म्हमतमरपण

आफणर्ृत्यू

यमअपररहमया

वस्तुखस्थतीव्यतीरीक्त जग एकमपमठोपमठ ये णमऱ्यम आपत्तींनी भरले ले आहे .

परं तु जर एखमद्यमने सवा वस्तुखस्थती कमळजीपू वाक फवचमरमत घे तली तर, त्यमची खमत्रीपटे ल. 'तृष्णम'हे च सवा दु ः खमच्यम र्ुलमशी आधमरभू त तत्त्व आहे .

जर लोभ दू र करतम आलम तर र्मनवी दु ः खमचम अंत होईल. र्मनवी र्नमत बहरूनआले ले अज्ञमनच लोभमतूनप्रमक्त होते .

फनरं तर वस्तूच्यम/परीवमतमा खन्शल् तेचे खरे कमरण लोकमं नम र्मफहत नसणे, हे त्यम र्मगचे
सत्य आहे .

अज्ञमनवश आफण लोभमर्ु ळे र्नमत अफपत्र इच्छम फनर्मा ण होऊन. खरे तर ज्यम बमबीअप्रमय आहे त अशमं च्यम शोधमत लोक अस्वस्थपणे आफण आं धळे पणमने लमगू न असतमत.

वमस्तवमत जेथे कोणतमही भेदभमव नमही तेथेही अज्ञमन आफण लोभमर्ु ळे, लोकभेदभमवमची कल् पनम करतमत.

43स्वमभमफवकपणे, र्मनवी वतानमत योग्य आफण अयोग्य असम भेदभमव नमही; पण लोक,अज्ञमनमर्ुळे, अशम भेदमं ची कल् पनम करतमत आफण त्यमं नम योग्य फकंवम अयोग्य ठरवतमत.

त्यमं च्यम अज्ञमनमर्ुळे, सवा लोक नेहर्ी चु कीचे फवचमर करतमत आफण नेहर्ी सम्यक
दृष्ी गर्मवतमत आफण त्यमं च्यम अहं कमरमलम फचकटू न चुकीची कृती करतमत. पररणमर्ी, तेएकम भ्रमर्क अखस्तत्वमशी संलग्न होतमत.

लोक आपल् यम कर्मा लम आपल् यम अहं कमरमसमठी शेत बनवून, र्नमच्यम भेदभमवमच्यम
कमयमा चम बीजमप्रर्मणे वमपर करून, र्नमलम अज्ञमनमने भ्रष् करून, तृष्णेच्यम पमवसमने त्यमलम
खतपमणीघमलत, अहं कमरमच्यम इच्छे ने त्यमचे फसंचन करून, ते दु ष्मची कल् पनम जोडतमत,आफण त्यमं च्यमसोबत भ्रर्मचे हे ओझे वमहत असतमत .

२.

खरं तर, दु ः ख, फवलमप, वे दनम आफण वेदनम यमं च्यम भ्रर्मचे कमरण र्मणसमचे स्वतः चेर्न आहे .

हे संपूणा भ्रर्मचे जग म्हणजे र्नमर्ुळे फनर्मा ण झमले ली समवली आहे . आफण तरीही,यमच र्नमतून बोफधज्ञमनमचे जग प्रकट होते .
३.

यम जगमत तीन चु कीचे दृफष्कोन आहे त.

44जर कोणी यम दृफष्कोनमं नम फचकटू न रमफहलम तर यम जगमतील सवा गोष्ी
नमकमरण्यमसमरख्यम आहे त.

प्रथर्, कमही म्हणतमत की सवा र्मनवी अनुभव फनयतीवर आधमररत आहे त; दु सरे ,कमहींचे असे र्त आहे की सवा कमही दे वमने फनर्मा ण केले आहे आफण त्यमच्यम इच्छे ने फनयंफत्रत
केले आहे ; फतसरे , कमही म्हणतमत की सवा कमही योगमयोगमने घडते कोणतेही कमरण फकंवम
खस्थती नसतमनम.

जर सवा कमही नफशबमने ठरवले असेल, तर चमं गली कृत्ये आफण वमईट कृत्ये दोन्ही
पूवाफनखश्चत आहे त, सं पत्ती आफण दु : ख पू वाफनयोफजत आहे त; असे कमहीही अखस्तत्त्वमत नमहीजे पूवाफनधमा ररत केले गेले नमही. र्ग सवा र्मनवी योजनम आफण सुधमरणम आफण प्रगतीचे प्रयत्न
व्यथा ठरतील आफण र्मनवतम आशमहीन होईल.

इतर दृफष्कोनमं बमबतही हे च खरे आहे , कमरण, जर शेवटच्यम उपमयमतील सवा कमहीअज्ञमत दे वमच्यम हमतमत असेल फकंवम अंध संधी असे ल, तर र्मनवतेलम अधीन रमहण्यमफशवमय
कोणती आशम आहे ? यम संकल् पनम धमरण करणमरे लोक आशम गर्मवतमत आफणशहमणपणमने वमगण्यमच्यम आफण वमईट टमळण्यमच्यम प्रयत्नमं कडे दु लाक्ष करतमत यमत आश्चया
नमही.

खरे तर, यम तीन संकल् पनम फकंवम दृफष्कोन सवा चुकीचे आहे त: सवा कमहीदे खमव्यमं चम क्रर् आहे ज्यमचम स्त्रोत कमरणे आफण पररखस्थतींचम संचय र्मत्र आहे . प्रत्येक
वस्तूची उत्पत्ती आफण फवनः दे खील हे तुजमन्य आहे .

45अध्याय दू सराशवज्ञानमात्र शसद्धाांतआशि मानशसक स्स्थती
Iअशनत्ता आशि अहांकारहीनता

१.

शरीर आफण र्न दोन्ही सहकमयमा च्यम कमरणमं र्ुळे फदसत असले तरी, स्वयंपूणा

व्यखक्तर्त्व आहे असे फसद्ध होत नमही. दे हमचे शरीर हे फवफवध घटकमं चम संयोग असल् यमर्ुळेते अशमश्वत/अफनत्य आहे .

जर शरीर एक स्वयंपूणा असेल तर, ते हे आफण ते, ठरवेल तसे करू शकते .

रमजमलम त्यमच्यम इच्छे नुसमर स्तुती करण्यमचम फकंवम फशक्षम करण्यमचम अफधकमर
असतो, परं तु त्यमचम हे तू फकंवम इच्छम असूनही तो आजमरी पडतो, तो अफनच्छे ने म्हमतमरपणी
येतो आफण त्यमचे भमग्य आफण त्यमच्यम इच्छमं चम एकर्ेकमं शी िमरसम संबंध नसतो.
र्न हे अहं -व्यखक्तर्त्वही नमही. र्मनवी र्न हे कमरणे आफण पररखस्थतींचे समपेक्ष
आहे . तो सतत बदलत असतो.

46जर र्न एक स्वयंपूणा-व्यखक्तर्त्त्व असते, तर ते हे आफण ते ठरवेल तसे करू शकते ;पण र्न अनेकदम जे योग्य आहे त्यमपमसून पळू न जमते आफण अफनच्छे ने वमईटमचम पमठलमग
करते. तरीही त्यमच्यम अहं कमरमच्यम इच्छे प्रर्मणे कमहीही घडतमनम फदसत नमही.

२.

जर एखमद्यमलम फवचमरले की शरीर खस्थर आहे की नश्वर आहे , तर तो नश्वर उत्तरदे ण्यमस बमं धील असेल.

जर एखमद्यमलम असे फवचमरले गेले की नश्वर अखस्तत्व म्हणजे आनंद फकंवम दु ः खआहे , तर त्यमलम समर्मन्यतः दु ः खमचे उत्तर द्यमवे लमगे ल.

जर एखमदी व्यक्ती असे र्मनत असेल की अशी अफनत्य गोष्, इतकी बदलणमरीआफण दु ः खमने भरले ली, स्वयंपूणा-व्यखक्तर्त्व आहे , तर ती एक गंभीर चू क आहे .
र्मनवी र्न दे खील अफनत्य आफण दु ः खी आहे ; त्यमत त्यमलम स्वयंपूणा-व्यखक्तर्त्व
म्हणतम येईल असे कमहीही नमही.
आपले खरे शरीर आफण र्न, जे वैयखक्तक जीवन बनवतमत आफण त्यमच्यम
सभोवतमलचे बमह्य जग, "र्ी" आफण "र्मझे" यम दोन्ही संकल् पनमं पमसून खू प दू र आहे त.
केवळ अशु द्ध वमसनमं नी ग्रमसले ले आफण शहमणपणमसमठी अभेद्य असले ले र्न "र्ी"आफण "र्मझे" असम फवचमर करत रमहते.
शरीर आफण त्यमच्यम सभोवतमलचम पररसर दोन्ही सहयोगी कमरणे आफणपररखस्थतींर्ुळेफनर्मा ण झमले ले असल् यमने , ते सतत बदलत असतमत आफण कधीही ते खस्थरहोऊ शकत नमही.

47

र्मनवी र्न, त्यमच्यम कधीही न संपणमऱ्यमबदलमं र्ध्ये , नदीच्यम वमहत्यम पमण्यमसमरखे
फकंवम र्ेणबत्तीच्यम जळत्यम ज्वमलमसमरखे आहे ; वमनरमं प्रर्मणे, ते कमयर्च उडी र्मरत असते,क्षणभरही थमं बत नमही.

ज्ञमनी र्मणसमने , असे पमहून आफण ऐकून, त्यमने शरीर फकंवम र्नमच्यम

सवाआसक्तीचम त्यमग केलम पमफहजे. यम आसक्तीचम त्यमग केल् यमनंतर त्यमलम बोधी प्रमप्त होईल.

३.

पमच गोष्ी आहे त ज्यम यम जगमत कोणीही पूणा करू शकत नमही: प्रथर्, म्हमतमरम

झमल् यमवर वृ द्ध होणे थमं बवणे ; दु सरे , आजमरी पडणे थमं बवणे; फतसरम, र्रणे थमं बवणे ; चौथे,फवलोपन असतमनम नमर्शे र् होणे नमकमरणे; पमचवे , थकवम नमकमरणे .
जगमतील समर्मन्य लोक कधी न कधी यम सत्यमच्यम संपकमा त येतमतच आफण बहुते कलोकमं नम त्यमं च्यम पररणमर्मची झमल पोचतेच. परं तु ज्यमं नी बु द्धमची फशकवण ऐकली आहेत्यमं नम त्यम तथ्यमं च्यम अटळतेची जमणीव झमल् यमर्ुळे ते व्यथा दु :खी फहत नमही.

यम जगमत चमर सत्ये आहे त: प्रथर्, सवा प्रमणी अज्ञमनमतून उत्पन्न होतमत; दु सरे ,इखच्छत सवा वस्तू अशमश्वत, अफनखश्चत आफण दु ः खर्य आहे त; फतसरे , सवा अखस्तत्वमत
असले ल् यम गोष्ी दे खील अशमश्वत, अफनखश्चत आफण दु ः खर्य आहे त; चौथे, अथमा त"आिम" म्हणतम येईल असे कमहीही नमही आफण सवा जगमत "र्मझे " असे कमहीही नमही.

48

सवा कमही अशमश्वत आफण पररवतानशील आफण अनमि आहे यम सत्यमं चम बुद्ध यमजगमत फदसण्यमशी फकंवम न फदसण्यमशी कमही संबंध नमही. ही सत्ये फनखश्चत आहे त; बुद्ध हेजमणतमत आफण म्हणूनच ते सवा लोकमं नम धम्ममचम उपदे श करतमत.
IIकेवळ मनाचा शसद्धाांत (शवज्ञानमात्रता)१.
अफवद्यम आफण प्रज्ञम यम दोन्हींचम उगर् र्नमर्ध्ये होतो आफण प्रत्येक अखस्तत्व फकंवम
घटनम ही र्नमच्यम कमयमा तून उद्भवते, जसे फभन्न गोष्ी जमदू गमरमच्यम आस्तीनमतू न फदसतमत.
र्नमच्यम फक्रयमं नम र्यमा दम नसते, त्यम जीवनमचम पररसर तयमर करतमत.
अपफवत्र र्न अशुद्ध गोष्ींनी वेढले ले असते आफण शुद्ध र्न वेढले ले असते स्वतः
शुद्ध गोष्ींसह; म्हणून, र्नमच्यम फक्रयमकलमपमं पेक्षम सभोवतमल पररसरमस कोणत्यमही र्यमा दमनमहीत.

फचत्रकमरमने जसे फचत्र रे खमटले जमते त्यमचप्रर्मणे र्नमच्यम कृतीतून पररसर फनर्मा ण
होतो. बु द्धमने फनर्मा ण केले लम पररसर हम शुद्ध आफण अपफवत्रमतमर्ुक्त असलम तरी समर्मन्य
र्मणसमं नी फनर्मा ण केले लम पररसर तसम नमही.

49एक कुशल फचत्रकमर ज्यमप्रर्मणे फवफवध प्रकमरची फचत्रसृष्ी तयमर करतो त्यमचप्रर्मणेर्न फवफवध रूपे समकमरते . जगमत असे कमहीही नमही जे र्नमने तयमर केले ले नमही. बु द्ध हमआपल् यम र्नमसमरखम असतो; संवेदनशील प्रमणी बुद्धमं समरखेच असतमत. त्यमर्ुळे र्न, बुद्धआफण संवेदनमशील प्रमणी यमं च्यमत सवा कमही फनर्मा ण करण्यमच्यम क्षर्तेत िरक नमही.
बुद्धमलम नश्वर र्नमने तयमर केले ल् यम सवा गोष्ींची योग्य सर्ज आहे . त्यमर्ुळे ज्यमं नमहे र्महीत आहे त्यमं नम प्रत्यक्ष बुद्धमचे दशान घडते .
२.
परं तु जे र्न आपल् यम सभोवतमलचे वमतमवरण तयमर करते ते केवळभूतकमळमतीलच नव्हे तर वतार्मन आफण भफवष्यकमळमतील आठवणी, भीती फकंवम
फवलमपमं पमसून र्ुक्त नसते , कमरण ते अज्ञमन आफण लोभमतून फनर्मा ण झमले ले असते.
र्नमचे अज्ञमन आफण लोभमतूनच भ्रमं तीर्मन जग जन्ममलम आले आहे आफण कमरणेआफण पररखस्थतींचे सर्िय समधण्यमची सवा अिमट गुंतमगुंत र्नमच्यम आत आहे आफण इतरकोठे ही नमही.
जीवन आफण र्ृत्यू दोन्ही र्नमतून फनर्मा ण होतमत आफण र्नमत अखस्तत्वमत असतमत.
म्हणून, जेव्हम जीवन आफण र्ृत्यूची फचंतम करणमरे र्न नमहीसे होते , तेव्हम जीवन आफणर्ृत्यूचे जग त्यमच्यमबरोबर नमहीसे होते.

50

स्वत:च्यमच भ्रर्मच्यम जगमने ग्रमसले ल् यम र्नमतून एक अज्ञमनी जीवन उगवते . र्नमच्यम
बमहे र भ्रमं तीचे जग नमही हे फशकले तर फवचफलत झमले ले र्न स्पष् होते ; आफण आपण अशु द्धवमतमवरण फनर्मा ण करणे थमं बवल् यमर्ुळे आपल् यमलम बोफधज्ञमन प्रमप्त होते .
अशम प्रकमरे असत्य आफण र्ृत्यूचे जग र्नमने फनर्मा ण केले आहे , र्नमच्यम बंधनमत
आहे , र्नमनेच र्नमवर रमज्य केले आहे ; र्न हे प्रत्येक पररखस्थतीचे स्वमर्ी आहे . भ्रफर्त
नश्वर र्नमर्ुळे दु :खर्य जगमची फनफर्ाती होते .
३.

म्हणून, सवा गोष्ी प्रमर्ुख्यमनेर्नमद्वमरे फनयंफत्रत आफण शमफसत केल् यम जमतमत आफणत्यम सवा र्नमने तयमर केल् यम आहे त. जशी चमके गमड्यम ओढणमऱ्यम बैलमच्यम र्मगे लमगतमत,त्यमचप्रर्मणे अपफवत्र र्नमने बोलणमऱ्यम आफण वमगणमऱ्यमच्यम र्मगे दु :ख येते.

पण जर र्मणूस चमं गल् यम र्नमने बोलतो आफण वमगतो, तर आनंद त्यमच्यम
समवलीप्रर्मणे त्यमच्यम र्मगे लमगतो. जे वमईट कृत्य करतमत त्यमं च्यमर्नमत "र्ी चूक केलीआहे " असम फवचमर येत असतो आफण त्यम कृत्यमची स्मृती जीवनमत त्यमचम अपररहमया बदलमघेण्यमसमठी समठवली जमते . परं तु जे चमं गल् यम हे तूने कमया करतमत ते "र्ी चमं गले केले " यमफवचमरमने आनंदी होत असतमत आफण चमं गल् यम कृतीर्ुळे जीवनमत सतत आनंद फर्ळे ल यमफवचमरमने आनंदी होत असतमत.

51जर र्न अशुद्ध असेल, तर खडबडीत आफण अवघड वमटे ने पमय अडखळतील;पुष्कळदम पडमवे लमगेल आफण खूप वे दनम होतील. पण र्न शु द्ध असेल तर र्मगा सुकरआफण प्रवमस शमं त होतो.
ज्यमलम शरीर आफण र्न यम दोन्हीच्यम शुद्धतेचम आनंद घ्यमयचम आहे तो स्वमथी,अशुद्ध फवचमर आफण वमईट वमसनमं चे जमळे तोडून बुद्धत्वमकडे वमटचमल करतो. जो र्नमनेशमं त असतो त्यमलम शमं ततम प्रमप्त होते आफण त्यमर्ुळे त्यमलम रमत्रंफदवस अफधक तन्मयतेने
आपले र्न जोपमसतम येते.

IIIवस्तुमात्राची सत्ता
१.

यम जगमत सवा कमही कमरणे आफण पररखस्थतींर्ुळे घडत असल् यमने , गोष्ींर्ध्ये

कोणतेही र्ूलभूत भेद असू शकत नमहीत. लोकमं च्यम फनरथाक आफण भेदभमवपू णाफवचमरमं र्ुळे स्पष् भे द अखस्तत्वमत आहे त.

आकमशमत पू वा आफण पखश्चर् असम भे द नमही; लोक स्वतः च्यम र्नमतून भे द फनर्मा णकरतमत आफण र्ग ते त्यमं नमच खरे र्मनतमत.

एक ते अनंतपयांतच्यम गफणती संख्यम ही प्रत्येक पूणा संख्यम आहे आफण प्रत्येकमर्ध्ये
पररर्मणमचम िरक नसतो; परं तु लोक त्यमं च्यम लोभमसक्त होऊन स्वतः च्यम सोयीसमठी
भेदभमव करतमत, जे णेकरुन फभन्न प्रर्मणमत दशाफवण्यमस त्यमं नी सक्षर् व्हमवे .

52जन्मजमत जीवनमची प्रफक्रयम आफण नमशमची प्रफक्रयम यमत कोणतमही भे द नमही; लोकभेदभमव करतमत आफण एकमलम जन्म आफण दु सऱ्यमलम र्ृत्यू म्हणतमत. कृतीत योग्य-अयोग्यअसम भेदभमव नसतो, पण लोक स्वतः च्यम सोयीसमठी भेद करतमत.
बुद्ध यम भेद भमवमं पमसून दू र रमहतमत आफण जगमकडे आकमशमतून वमहत जमणमऱ्यम
ढगमं प्रर्मणे पमहतमत. बुद्धमसमठी प्रत्ये क फनखश्चत गोष् भ्रर् आहे ; त्यमलम र्महीत आहे की र्नजे कमही पकडते आफण िेकून दे ते ते अवमस्तव आहे ; अशम प्रकमरे तो प्रफतर्म आफणभेदभमवमिक फवचमरमं च्यम त्रुटींच्यम पलीकडे जमतो.
२.
लोक त्यमं च्यम स्वतः च्यम कफल् पत सोयीसमठी आफण आरमर्मसमठी वस्तूंची आसक्ती
करतमत; ते संपत्ती, संपत्ती आफण सन्ममन फर्ळवतमत. ते फवनमशी जीवनमशी अत्यमफधक
आसक्त होऊन बुद्ध होतमत .
ते अखस्तत्व आफण अनमस्तीत्व , चमं गले आफण वमईट, योग्य आफण अयोग्य यमं च्यमत
अफनयंफत्रत भे द करतमत. लोकमं समठी, जीवन हे ग्रहण आफण आसक्ती यमं ची एकउत्तरमफधकमर शंखलम आहे आफणत्यमर्ुळेच ते वे दनम आफण दु :ख स्वतः वर ओढू न घेतमत.
एकदम एक र्मणूस लमं बच्यम प्रवमसमत नदीवर आलम. तो स्वतः लम म्हणमलम: "नदीच्यमयम बमजूने चमलणे खूप कठीण आफण धोकमदमयक आहे ,53आफण दु सरी बमजू सोपी आफण सुरफक्षत वमटते, पण र्ी कसे पमर करू?" म्हणून त्यमने िमं द्यमआफण ध्येयमपमसून एक तरमिम बमं धलम आफण सुरफक्षतपणे नदी पमर केली. र्ग त्यमने
स्वतः शी फवचमर केलम: "नदी ओलमं डण्यमसमठी हम तरमिम र्मझ्यमसमठी खूप उपयुक्त ठरलमआहे ; र्ी ती कमठमवर सडण्यमसमठी सोडणमर नमही, परं तु र्मझ्यमबरोबर घेऊन जमईन."आफण अशम प्रकमरे त्यमने स्वेच्छेने अनमवश्यक ओझे स्वीकमरले . यम र्मणसमलम ज्ञमनी म्हणतम
येईल कम?

ही बोधकथम फशकवते की एखमदी चमं गली गोष्ही जे व्हम ती अनमवश्यक ओझे बनतेतेव्हम िेकून द्यमवी; जर ती वमईट गोष् असेल तर बरे च लवकर सोडमवी. फनरुपयोगी आफणअनमवश्यक चचमा टमळणे हम बुद्धमने आपल् यम जीवनमचम फनयर् बनवलम.
३.
वस्तू येथी नमही आफण जमतही नमही; त्यमं नम समतीत्वमही नमही आफण त्यम अदृश्यही
नमही. म्हणून कोणी त्यम प्रमप्त करत नमही फकंवम त्यम गर्मवमठी नमही.
बुद्ध फशकवतमत की वस्तू अखस्तत्वमची पुष्ी आफण अखस्तत्त्वमचमइन्मर यम दोन्हीच्यम
पलीकडे असल् यमने प्रकट होत नमहीत फकंवम अदृश्य होत नमहीत. म्हणजे च, सवा कमहीकमरणे आफण पररखस्थतींचे फनरं तर समखळी असल् यमने , एक गोष् स्वतः च अखस्तत्वमत नमही,म्हणून असे म्हटले जमऊ शकते की ती अखस्तत्वमत नमही. त्यमच वेळी, कमरणे आफणपररखस्थतींशी त्यमचम समपे क्ष संबंध असल् यमने , असे म्हटले जमऊ शकते की ते अनखस्तत्वमत
नमही.

54

एखमद्यम गोष्ीलम फतच्यम स्वरूपमर्ुळे फचकटू न रमहणे हम भ्रर्मचम स्रोत आहे . जररूपमलम पकडले नमही आफण त्यमलम फचकटू न रमफहलो नमही तर ही खोटी कल् पनम आफणअर्ूता भ्रर् प्रकटच होणमर नमही. बोफधज्ञमन हे सत्य पमहणे आफण अशम र्ूखा भ्रर्मतून र्ुक्त
होणे होय.

जग हे खरं च स्वप्नमसमरखं आहे आफण जगमचम खफजनम हे एक र्ोहक र्ृगजळ आहे .
फचत्रमतील स्पष् अंतरमं प्रर्मणे , वस्तूर्ध्ये स्वतः चे कोणतेही वमस्तव नसते परं तु त्यमवमळवंटमतील र्ृगजळमप्रर्मणे असतमत.

४.

कमरणमं च्यम अगफणत र्मफलकेने फनर्मा ण केले ल् यम गोष्ी फचरकमल फटकू शकतमत

यमवर फवश्वमस ठे वणे ही एक गंभीर चू क आहे आफण त्यमलम शमश्वततम फसद्धमं त म्हणतमत;पण गोष्ी पूणापणे नमहीशम होतमत यमवर फवश्वमस ठे वणे ही फततकीच र्ोठी चू क आहे ; यमलमअखस्तत्त्वमचम फसद्धमं त म्हणतमत.

समवाकमफलक जीवन आफण र्ृत्यू, आफण अखस्तत्व आफण अन् अखस्तत्त्वमच्यम यम श्रेणी
वस्तुंच्यम अत्यमवश्यक स्वरूपमवर लमगू होत नमहीत, परं तु केवळ त्यमं च्यम दे खमव्यमलम लमगूहोतमत कमरण ते अशु द्ध र्मनवी डोळ्मं नी पमफहले जमते. र्मनवी इच्छे र्ु ळे, लोक यमदे खमव्यमं शी सं बंफधत आफण संलग्न होतमत; परं तु वस्तूंच्यम अत्यमवश्यक स्वरुपमत त्यम अशमसवा भे दभमवमं पमसून आफण आसक्तींपमसून र्ुक्त असतमत.

55

प्रत्येक गोष् कमरणे आफण पररखस्थतींच्यमर्मफलकेद्वमरे तयमर केली जमत असल् यमने ,गोष्ींचे स्वरूप सतत बदलत असते; म्हणजेच, अस्सल पदमथमां बिल असमयलम हवे तसेत्यमत समतत्य नमही. यम सततच्यम बदलत्यमरूपमं र्ुळेच आपण गोष्ींची तुलनम र्ृगजळ आफणस्वप्नमशी करतो. परं तु, हे स्वरूप सतत बदलत असतमनमही, गोष्ी, त्यमं च्यम अत्यमवश्यक
अध्यमखिक स्वरुपमत, खस्थर आफण अपररवतानीय असतमत.

र्मणसमलम नदी ही नदीसमरखी वमटते , पण भुकेल् यम रमक्षसमलम, ज्यमलम पमण्यमतआग फदसते, ती आगीसमरखी वमटू शकते . म्हणून, अखस्तत्वमत असले ल् यम नदीबिल
र्मणसमशी बोलण्यमत कमही अथा असेल, परं तु रमक्षसमसमठी त्यमलम कमही अथा नमही.

त्यमचप्रर्मणे, असे म्हणतम येईल की गोष्ी भ्रर्मसमरख्यम आहे त; त्यमं नम म्हणतम येईलअखस्तत्वमत नमही फकंवम अन् अखस्तत्वमत नमही.

तरीही असे म्हणतम येणमर नमही की, यम बदलमच्यम आफण स्वरूपमच्यम जगमफशवमय,कमयर्स्वरूपी आफण सत्यमचे दु सरे जग आहे . यम जगमलम एकतर लौफकक फकंवम वमस्तफवक
र्मनणे चूक आहे .

पण यम जगमचे अज्ञमनी लोक हे च खरे जग आहे असे र्मनतमत आफण त्यम फबनबु डमच्यम
सर्जुतीनुसमर वमगतमत. परं तु हे जग केवळ एक भ्रर् आहे , त्यमं ची कृत्ये,56

त्रुटीवर आधमररत असल् यमने , ती त्यमं नम िक्त हमनी आफण दु ः खमत ओढत नेत असतमत.

एक ज्ञमनी र्मणूस, जग केवळ एक भ्रर् आहे हे ओळखून, ते वमस्तफवक
असल् यमसमरखे वमगत नमही, म्हणून तो दु ः खमपमसून वमचतो.

IVमध्यम मागय१.
जे लोक ज्ञमनमकडे नेणमरम र्मगा फनवडतमत त्यमं च्यमसमठी दोन टोके आहे त जीकमळजीपूवाक टमळली पमफहजेत. प्रथर्, शरीरमच्यम वमसनमं र्ध्ये भोगमची परमकमष्ठम आहे .
दु सरे , फवरुद्ध टोक आहे तपस्वी फशस्त, एखमद्यमच्यम शरीरमचम आफण र्नमचम अवमस्तव छळकरणे.

र्ध्यर् र्मगा, जो यम दोन टोकमं च्यम पलीकडे जमतो आफण ज्ञमन आफण बुद्धी आफणर्नः शमं तीकडे नेतो, त्यमलम र्ध्यर् र्मगा म्हटले जमऊ शकते. र्ध्यर् र्मगा म्हणजे कमय? यमतआठ अंगी र्मगा आहे : सम्यक दृष्ी, सम्यक सं कल् प, सम्यक वमणी, सम्यक कर्मां त, सम्यक
आजीफवकम, सम्यक प्रयत्न, सम्यक स्मृफत आफण सम्यक सर्मधी.

57

म्हटल् यमप्रर्मणे , कमरणमं च्यम अंतहीन र्मफलकेर्ुळे सवा गोष्ी फदसतमत फकंवम अदृश्य
होतमत. अज्ञमनी लोक जीवनमलम एकतर अखस्तत्व फकंवम अन-अखस्तत्त्व म्हणून पमहतमत, परं तुज्ञमनी लोक अखस्तत्व आफण नसणे यम दोन्हीच्यम पलीकडे असे कमहीतरी पमहतमत जे त्यमदोघमं च्यमही पलीकडे असतमत; हे र्ध्य-र्मगमा चे फनरीक्षण आहे .

२.
सर्जम एक लमकडमचम ओंडकम नदीत तरं गत आहे . जर तो ओंडकम जफर्नीवर
पडलम नमही फकंवम बुडलम नमही, फकंवम र्मणसमने बमहे र कमढलम नमही, फकंवम कुजलम नमही,तर शेवटी तो सर्ुद्रमपयांत पोहोचेल. आयुष्य हे एकम र्ोठ्यम नदीच्यम प्रवमहमत अडकले ल् यमयम लमकडमच्यम ओंडयम समरखे आहे . जर एखमदी व्यक्ती आिभोगमच्यम जीवनमशी संलग्नहोत नसेल, फकंवम जीवनमचम त्यमग करून, आियमतनमच्यम जीवनमशी संलग्न होत नसेल;जर एखमद्यम व्यक्तीलम त्यमच्यम सद् गु णमं चम अफभर्मन वमटत नसेल फकंवम त्यमच्यम वमईटकृत्यमं शी संलग्न नसेल; बोफधज्ञमनमच्यम शोधमत तो भ्रमं तीचम फतरस्कमर करत नमही फकंवम त्यमलम
घमबरत नमही, तर अशी व्यक्ती र्ध्यर् र्मगमा चम अवलं ब करत आहे .

बुद्धत्व र्मगमा चम अवलं ब करतमनम र्हत्त्वमची गोष् म्हणजे कोणत्यमही टोकमलम
अडकणे टमळणे, म्हणजे च नेहर्ी र्ध्यर् र्मगमा चम अवलं ब करणे.

गोष्ी अखस्तत्वमत नमहीत फकंवम अन-अखस्तत्वमत नमहीत हे जमणून, प्रत्येक गोष्ीचे
स्वप्नमसमरखे स्वरूप लक्षमत ठे वून, व्यक्तीने व्यखक्तर्त्त्वमचम अफभर्मन फकंवम चमं गल् यमकृत्यमं ची प्रशं सम करणे टमळले पमफहजे; फकंवम इतर कशमनेही पकडले आफण अडकले जमतमकमर्म नये.

58जर एखमद्यम व्यक्तीने आपल् यम इच्छमं च्यम प्रवमहमत अडकणे टमळमयचे असे ल, तरत्यमने सुरुवमतीपमसूनच गोष्ी सर्जून घे ण्यमचे फशकले पमफहजे जे णेकरून त्यमलम त्यमं ची सवयहोईल आफण तो त्यमं च्यमशी संलग्न होईल. त्यमने अखस्तत्वमशी फकंवम अन-अखस्तत्त्वमशी, आतफकंवम बमहे रील कोणत्यमही गोष्ीशी, चमं गल् यम फकंवम वमईट गोष्ींशी, बरोबर फकंवम चु कीच्यम
गोष्ींशी संलग्न होऊ नये .

जर तो गोष्ींशी जोडलम गे लम तर, त्यमच क्षणी, एकमच वेळी, भ्रर्मचे जीवन सु रू होते .
जो बुद्धत्वमचम र्ध्यर् र्मगमा चम अवलं ब करतो तो पश्चमत्तमप करणमर नमही, अपेक्षमं ची कदरकरणमर नमही, परं तु, न्यमय्य आफण शमं त र्नमने, जे येईल ते तो पूणा करे ल.

३.
बुद्धत्वमचे कोणतेही फनखश्चत स्वरूप फकंवम स्वभमव नमही ज्यमद्वमरे ते स्वतः प्रकटहोऊ शकते; म्हणून बु द्धत्वमत, बोफधज्ञमन करण्यमसमरखे कमही नमही.

बुद्धत्व केवळ भ्रर् आफण अज्ञमनमर्ुळे अखस्तत्वमत आहे ; जर ते नमहीसे झमले तरबुद्धत्वही होईल. आफण यमच्यम उलटही सत्य आहे : भ्रर् आफण अज्ञमनमफशवमय बुद्धत्व नमही;बुद्धत्वफशवमय कोणतमही भ्रर् आफण अज्ञमन नमही.

म्हणून, बुद्धत्व ही एक "ग्रहण करण्यमची गोष् आहे " असम फवचमर करण्यमपमसून
समवध रहम, जेणेकरून ते दे खील अडथळम बनू नये.

59जे र्न अंधमरमत होते ते जेव्हम प्रबुद्ध होते तेव्हम ते नमहीसे होते आफण त्यमच्यम जमण्यमने आपणज्यमलम ज्ञमन म्हणतो ती गोष्ही फनघून जमते.

जोपयांत लोकमं नम बु द्धत्वमची इच्छम असते आफण ते सर्जून घेतमत, तोपयांत यमचमअथा असम होतो भ्रर् अजूनही त्यमं च्यमबरोबर आहे ; म्हणून, जे र्मगा अनुसरत आहे तबोफधज्ञमन ते सर्जू नये, आफण जर ते बुद्धत्वमपयांत पोहोचले तर त्यमं नी त्यमत रें गमळू नयेजेव्हम लोक यम अथमा ने बुद्धत्व प्रमप्त करतमत ते व्हम यमचम अथा असम होतो कीसवाकमही बुद्धत्व आहे जसे आहे तसे; त्यमर्ुळे लोकमं नी तोवर बोधीज्ञमनमसमठी यम जोवरर्मगमा चम अवलं ब करमवम त्यमं च्यम फवचमरमं त, समं समररक आसक्ती आफण प्रज्ञम यमं च्यमतील
एकसमरखेपणम येत नमही.

४.
समवा भौफर्कएकतेच्यम यम संकल् पनेलम - ज्यम गोष्ी त्यमं च्यम स्वमभमफवक स्वरूपमतीलआहे त त्यमं नम वेगळे गुण नसतमत - यमलम "शू न्यतम" म्हणतमत. शू न्यतम म्हणजे फनरथाकतम, नजन्मले लम, स्वतः चम स्वभमव नसले लम, द्वै त नसले लम. हे असे आहे की वस्तूचे स्वतः र्ध्ये
कोणतेही स्वरूप फकंवम वैफशष्ट्ट्ये नसतमत त्यमर्ुळे आपणमस त्यमं च्यमबिल शय नमहीजन्ममलम फकंवम नष् होत नमही. भेदभमवमच्यम दृष्ीने ज्यम गोष्ींचे वणान करतम येईल अशमआवश्यक स्वरूपमफवर्यी कमहीही नमही; त्यमर्ु ळेच गोष्ींनम अप्रस्तुत म्हणतमत.

फनदशानमस आणल् यमप्रर्मणे , सवा गोष्ी कमरणे आफण पररखस्थतींर्ुळे फदसतमतआफण अदृश्य होतमत. फक त्यमं ची उत्पत्ती होते व त्यमं चम फवनमश होत नमही.

60

कमहीही कधीही पूणापणे एकमकी अखस्तत्वमत नमही; सवा कमही इतर सवा गोष्ींशी सं बंफधतआहे .

जेथे प्रकमश आहे तेथे अंधकमर आहे ; जेथे र्ोठे आहे तेथे छोटे आहे ; फजथे पमं ढरमआहे फतथे कमळम आहे . यमप्रर्मणेच, वस्तूं चम स्वतः चम स्वभमव एकट्यमने अखस्तत्त्वमत
नसल् यमर्ुळे त्यमं नम अ-भौफतक म्हणतमत.

त्यमच तकमा नुसमर, अज्ञमनमफशवमय प्रबोधन असू शकत नमही आफण ज्ञमनमफशवमय
अज्ञमन असू शकत नमही. गोष्ी त्यमं च्यम स्वमभमफवक स्वरूपमर्ध्ये फभन्न नसल् यमर्ुळे, तेथे द्वै तअसू शकत नमही.

५.

लोक सवयीने स्वतः लम जन्म आफण र्ृत्यूशी जोडले ले सर्जतमत, परं तु प्रत्यक्षमतअशम कोणत्यमही संकल् पनम नमहीत.

जेव्हम लोकमर्ध्ये हे सत्य जमणून घेण्यमची क्षर्तम ये ते तेव्हम त्यमं नम जन्म आफण र्ृत्यूयमं च्यमतील अद्वै त्वमचे सत्य कळले असते.

लोक अहं कमर-व्यखक्तर्त्वमच्यम कल् पनेची कदर करतमत म्हणून ते तमब्यमतठे वण्यमच्यम कल् पनेलम फचकटू न रमहतमत; परं तु "अहं कमर" अशी कोणतीही गोष्नसल् यमर्ुळे,संग्रमह्य संपत्ती यमसमरख्यम गोष्ी असू शकत नमहीत. जेव्हम लोक हे सत्यजमणण्यमस सक्षर् होतील, तेव्हम त्यमं नम "अद्वै त" चे सत्य कळू शकेल.

61लोक शु द्धतम आफण अशु द्धतमयमं च्यमतील िरकमची कदर करतमत; परं तु गोष्ींच्यम
स्वरूपमर्ध्ये , लोकमं च्यम र्नमत खोट्यम आफण र्ू खा प्रफतर्म उफदत झमल् यमफशवमय असमकोणतमही भे द नमही.

त्यमचप्रर्मणे लोक चमं गले आफण वमईट यमत िरक करतमत, परं तु चमं गले आफण वमईटवेगळे अखस्तत्वमत नसतमत. जे लोक बुद्धत्वमच्यम र्मगमा वर चमलले आहे त ते अशम प्रकमरचे
कोणतेही द्वै त ओळखत नमहीत आफण ते त्यमं नम चमं गल् यमची प्रशंसम आफण वमईटमची फनंदमकरू शकत नमहीत फकंवम चमं गल् यमचम फतरस्कमर करू शकत नमहीत आफण वमईटमलम र्मिकरू शकत नमहीत.

लोक नैसफगाकररत्यम दु दैवमची भीती बमळगतमत आफण चमं गल् यम नफशबमची आसबमळगतमत; परं तु यम भे दमचम बमरकमईने अभ्यमस केल् यमस, दु दैव हे बहुधम नशीब आफणचमं गले नशीब दु दैवी ठरते. ज्ञमनी र्मणूस जीवनमतील बदलत्यम पररखस्थतीलम सर्न्यमयी
भमवनेने समर्ोरे जमयलम फशकतो, तो यशमने खूश होत नमही फकंवम अपयशमने फनरमश होत
नमही. अशम प्रकमरे त्यमलम द्वै तरफहत सत्यमची जमणीव होते.

म्हणून, द्वै त संबंध व्यक्त करणमरे सवा शब्द - जसे की अखस्तत्त्व आफण अन् नमखस्तत्त्व,समं समररक आकमं क्षम आफण सत्य-ज्ञमन, शु द्धतम आफण अशु द्धतम, चमं गले आफण वमईट यमपैकी कोणत्यमही व्यक्तीच्यम फवचमरसरणीतील फवरोधमभमस असले ल् यम अटी त्यमं च्यम खऱ्यम
अथमा ने व्यक्त केल् यम फकंवम ओळखल् यम जमत नमहीत. जेव्हम लोक अशम अटींपमसून आफणत्यमं च्यमत फनर्मा ण झमले ल् यम भमवनमं पमसून र्ुक्त रमहतमत, तेव्हम त्यमं नम शू न्यते चे वैखश्वक सत्यकळते .

62६.
ज्यमप्रर्मणे फनर्ाळ आफण सुवमफसक कर्ळमचे िूल उं चमवरील शे तमतील स्वच्छ
फचकणर्मतीपे क्षम दलदलीच्यम फचखलमतून उगवते , त्यमचप्रर्मणे समं समररक वमसनमं च्यमफचखलमतून बुद्धत्वमचे शु द्ध ज्ञमन प्रमप्त होते . पमखंडी लोकमं ची चुकीची र्ते आफण समं समररक
वमसनमं चे भ्रर् हे बु द्धत्वमचे बीज असू शकतमत.

जर चमलकमलम सर्ुद्रमतील अर्ूल्य रत्न फर्ळवमयचे असतील तर पोहणमऱ्यमने
दमतेरी कोरल आफण दु ष् शमका र्मशमच्यम सवा धोयमं नम तोंड दे त सर्ुद्रमच्यम तळमशी उतरले
पमफहजे . म्हणून र्नुष्यमलम र्ौल् यवमन फनब्बमण रत्न प्रमप्त करमयचे असेल तर त्यमलमसमं समररक आसक्तीच्यम संकटमं नम तोंड द्यमवे लमगेल. त्यमच्यमर्ध्ये बुद्धत्वम कडे नेणमरम र्मगा
शोधण्यमची इच्छम जमगृत होण्यमपू वी त्यमलम प्रथर् अहं कमर आफण स्वमथमा च्यम डोंगरमळ
खड्ड्मं र्ध्ये हरवले पमफहजे .

एकम तपस्वीची एक आख्यमफयकम आहे ज्यमलम खरम र्मगा शोधण्यमची इतकी प्रचंड
इच्छम होती की त्यमने तलवमरींचम डोंगर चढलम आफण स्वत: लम आगीत टमकले , त्यमच्यम
आशेर्ुळे ते सहन केले . जो र्मगमा तील सं कटमं चम धोकम पत्करण्यमस तयमर आहे , त्यमलम
स्वमथमा च्यम तलवमरीने लटपटणमऱ्यम पवातमं वर आफण द्वे र्मच्यम आगीतही थं डगमर वमऱ्यमची
झुळूक वमहतमनम समपडे ल आफण शेवटी, त्यमच्यम लक्षमत येईल की त्यमने ज्यम स्वमथी आफणवमसनम यमं च्यम फवरोधमत सं घर्ा केलम आफण जे भोगले ते बोधीज्ञमनच आहे .

७. बुद्धमची फशकवण आपल् यमलम दोन परस्परफवरोधी दृफष्कोनमतून द्वै त नसले ल् यमसंकल् पनेकडे घेऊन जमते .

63त्यमच्यमर्ध्ये फनब्बमणमकडे नेणमरम र्मगा शोधण्यमची इच्छम जमगृत होण्यमपू वी त्यमलम प्रथर्अहं कमर आफण स्वमथमा च्यम डोंगर द-यमर्ध्ये स्वतः लम हरवमवे लमगेल. एखमदी गोष् चमं गलीआफण बरोबर आहे असे सर्जणे आफण दु सरी वमईट आफण असमर आहे . संजून फतच्यमपमसूनपळ कमढणे ही लोकमं ची चूक आहे .

जर लोक सवा गोष्ी पोळल आफण क्षणभं गुर आहे त असम आग्रह धरत असतील तरसवा गोष्ी वमस्तफवक आहे त आफण बदलत नमहीत असम आग्रह धरणे ही फततकीच र्ोठीचूक आहे . जर एखमदी व्यक्ती त्यमच्यम अहं कमर-व्यखक्तर्त्वमशी संलग्न झमली तर ती चूकआहे कमरण ती त्यमलम असंतोर् फकंवम दु ः खमपमसून वमचवू शकत नमही. जर तो र्मनत असेलकी अहं कमर नमही, तर ती दे खील एक चू क आहे आफण सत्यमच्यम र्मगमा चे आचरण करणेत्यमच्यमसमठी फनरुपयोगी आहे . सवा कमही दु खः र्य आहे , असे लोक ठमर्पणे समं गतअसतील, तर तेही चूक आहे ; सवाकमही सुखकमरक आहे असे जर ते ठमर्पणे समं गतमत,तर तीही चू क आहे . बुद्ध र्ध्यर्र्मगा फशकफवतमत. बुद्ध यम पूवाग्रह दु फर्त संकल् पनमच्यम
पलीकडे जमणम-यम र्ध्यर् प्रफतपदमचम उपदे श करतमत, ज्यमत द्वै त अद्वै तमत फवलीन होते .

64अध्याय शतसरा
बुद्ध-स्वभाव
Iमनाची िुद्धता
१.

र्मनवमं र्ध्ये अनेक प्रकमरची आफण अनेक स्तरीय र्मनफसकतम आहे : कमही शहमणेआहे त, कमही र्ूखा आहे त, कमही चमं गल् यम स्वभमवमचे आहे त, कमही वमईट स्वभमवमचे आहे त,कमही सहज ने तृत्व करतमत, कमही नेतृत्व करणे कठीण आहे , कमही शु द्ध र्नमचे आहे तआफण कमही अशुद्ध र्ने आहे त; परं तु संबोफधज्ञमन प्रमप्तीच्यम बमबतीत हे िरक नगण्य आहे त.
जग हे अनेक प्रकमरच्यम वनस्पतींनी भरले ल् यम कर्ळमच्यम तलमवमसमरखे आहे ; अनेकवेगवेगळ्म रं गमं ची िुले आहे त. कमही पमं ढरे , कमही गुलमबी, कमही फनळे , कमही फपवळे ;कमही पमण्यमखमली वमढतमत, कमही आपली पमने पमण्यमवर पसरतमत आफण कमही आपलीपमने पमण्यमच्यम वर वमढवतमत. र्मनवजमतीर्ध्ये आणखी बरे च िरक आहे त. लैं फगकसंबंधमत िरक आहे , परं तु तो एक आवश्यक िरक नमही, कमरण, योग्य प्रफशक्षणमने , पुरुर्आफण खस्त्रयमदोघेहीबोफधज्ञमन प्रमप्त करू शकतमत.

हत्तींचम प्रफशक्षक होण्यमसमठी, एखमद्यम व्यक्तीकडे पमच पमत्रतम असणे आवश्यक
आहे : चमं गले आरोग्य, आिफवश्वमस, पररश्रर्, हे तूची प्रमर्मफणकतम आफण प्रज्ञम. बुद्धमच्यम
प्रबोधनमच्यम र्ध्यर् र्मगमा चे अनुसरण करण्यमसमठी, एखमद्यमर्ध्ये सर्मन पमच चमं गले गु णअसणे आवश्यक आहे .

65जर एखमद्यमर्ध्ये हे गुण असतील तर फलं ग कमहीही असले तरी त्यमलम बुद्धत्व प्रमप्त करणेशय आहे . बुद्धमची फशकवण फशकमयलम िमर वे ळ लमगणमर नमही, कमरण सवा र्मनवमं र्ध्ये
बुद्धत्वमची र्मनफसक शखक्त आहे .

२.

बोफधज्ञमन र्मगमा च्यम आचरणमत, लोक बुद्धमं नमस्वतः च्यम डोळ्मं नी पमहतमत आफणस्वतः च्यम र्नमने बुद्धमवर फवश्वमस ठे वतमत. बुद्धमलम पमहणमरे डोळे आफण बुद्धमवर फवश्वमसठे वणमरे र्न तेच डोळे आफण तेच र्न असते जे त्यम फदवसमपयां त जन्म-र्ृत्यूच्यम जगमतभटकत होते.

जर एखमद्यम रमजमलम डमकूंनी ग्रमसले असेल, तर त्यमने त्यमं च्यमवर हल् लम करण्यमपूवी
त्यमं ची छमवणी कुठे आहे हे शोधून कमढले पमफहजे . म्हणून, जेव्हम एखमदम र्नुष्य समं समररक
वमसनमं नी ग्रमसले लम असतो तेव्हम त्यमपमसून सुटकम होण्यमसमठी त्यमने प्रथर् त्यमं चे र्ूळशोधले पमफहजे .

जेव्हम एखमदम र्मणूस घरमत असतो आफण त्यमचे डोळे उघडतो तेव्हम त्यमलम प्रथर्
खोलीचे आतील भमग लक्षमत ये ईल आफण नंतरच त्यमलम खखडयमबमहे रचे दृश्य फदसेल.
अशमच प्रकमरे घरमतील वस्तूंची डोळ्मने ओळख होण्यमआधी आपल् यमलम बमह्य गोष्ी
लक्षमत ये ऊ शकत नमहीत.

जर शरीरमत र्न असेल तर आधी शरीरमच्यम आतल् यम गोष्ी जमणून घेतल् यमपमफहजेत; परं तु समर्मन्यत: लोकमं नम बमह्य गोष्ींर्ध्ये रस असतो आफण शरीरमतील गोष्ींची
त्यमं नम िमरशी र्मफहती फकंवम कमळजी नसते.

66जर र्न शरीरमच्यम बमहे र खस्थत असेल तर ते शरीरमच्यम गरजमं च्यम संपकमा त नसेल.
पण, खरं तर, र्नमलम कमय वमटतं ते शरीरमलम जमणवतं आफण शरीरमलम कमय वमटतं तेर्नमलमही कळतं . त्यमर्ुळे र्मनवी र्न हे शरीरमच्यम बमहे र आहे असे म्हणतम येणमर नमही.
र्ग, र्न नमवमची वस्तू कोठे अखस्तत्वमत आहे ?

३.

अज्ञमत भूतकमळमपमसून, स्वतः च्यम कर्मा ने संस्कमररत होऊन आफण दोन र्ू लभू तगैरसर्जमं नीभ्रफर्त होऊन लोक अज्ञमनमत भटकले आहे त.

प्रथर्, जन्म-र्ृत्यूच्यम यम असत्यतेच्यम र्ुळमशी असले ले फववेकवमदी र्न हमच त्यमं चमखरम स्वभमव आहे , असम लोकमं चम फवश्वमस होतम; आफण, दु सरे म्हणजे, त्यमच्यमजवळ
भेदभमव करणमऱ्यम र्नमच्यम र्मगे लपले ले , बोफधज्ञमनमचे शुद्ध र्न आहे , जे त्यमं चे खरे स्वरूपआहे हे त्यमं नम र्महीत नव्हते .

जेव्हम र्मणूस आपली र्ुठ बंद करून हमत वर करतो तेव्हम डोळ्मं नम ते फदसतेआफण र्न ते जमणून घेते, भेदभमव करते, परं तु जमणू न घेणमरे गे र्न खरे र्न नसते.

भेद जमणून घेणमरे करणमरे र्न हे केवळ कमल् पफनक भेदमं नम जमणून घे णमरे एक र्नआहे जे लोभ आफण स्वतः शी सं बंफधत इतर र्नः खस्थतींनी फनर्मा ण केले आहे . भे दभमवजमणणमरे र्न कमरणे आफण पररखस्थतींच्यम अधीन असते, ते कोणत्यमही आि-पदमथमा पमसून
र्ुक्त असते आफण ते सतत बदलत असते. त्यमचे कोणतेही खरे स्वरूप नसते परं तु, लोकर्मनतमत की हे र्न त्यमं चे खरे र्न आहे , आफण तेथेच भ्रर् )र्ोह) उत्पन्न होऊन करणे आफणपररखस्थतीर्ुळे )हे तू-प्रत्ययमर्ुळे) दु खः चम उद्भव होतो.

67र्मणूस आपलम हमत उघडतो आफण र्नमलम ते कळते; पण ते कमय हलते? ते र्नआहे की हमत? फकंवम ते दोघेही नमहीत? जर हमत हललम तर र्न त्यमनुसमर हलते आफण र्नहलले तर हमत दे खील . परं तु हलणमरे र्न हे र्नमचे केवळ वरवरचे स्वरूप आहे : ते खरेआफण र्ूलभूत र्न नमही.

४.

स्वभमफवकतः , प्रत्येकमचे र्न शुद्ध स्वच्छ असते, परं तु ते सहसम एखमद्यमच्यम

पररखस्थतीतून फनर्मा ण झमले ल् यम समं समररक इच्छमं च्यमअशु द्धतेने आफण धु ळीने झमकले लेअसते . हे अशु द्ध र्न एखमद्यमच्यम स्वभमवमचे समर नमही: कमहीतरी जोडले गेले आहे , जसेकी घुसखोर फकंवम घरमत अफतथी, परं तु ग्रहस्थ नव्हे .

चंद्र अनेकदम ढगमं नी आच्छमदले लम असतो, परं तु तो त्यमं च्यमद्वमरे हलफवलम जमत नमहीआफण त्यमची शुद्धतम अस्पष् रमहते . त्यमर्ुळे हे अशुद्ध र्न हे त्यमं चेच खरे र्न आहे , असमफवचमर करून लोकमं नी भ्रफर्त होऊ नये.

बुद्धत्वमचे शु द्ध आफण अपररवतानीय र्ूलभूत र्न जमगृत करण्यमचम प्रयत्न करूनत्यमं नी यम वस्तुखस्थतीची सतत आठवण करून फदली पमफहजे. बदलत्यम, दू फर्त र्नमलम वेठीस
धरून आफण स्वतः च्यम फवकृत कल् पनमं नी भ्रफर्त होऊन ते भ्रर्मच्यम जगमत भटकत असतमत.

68र्मनवी र्नमतील अवस्थम आफण फवकृती लोभमर्ु ळे तसेच बदलत्यमपररखस्थतींवरील
प्रफतफक्रयमं र्ुळे उत्तेफजत होतमत.

जे र्न वस्तूच्यम प्रकट होण्यमर्ुळे फवचफलत होत नमही, जे सवा पररखस्थतीत शु द्धआफण शमं त रमहते, तेच खरे र्न आहे आफण तेच स्वमर्ी असले पमफहजे .

अफतथी नजरे आड झमल् यमर्ुळे सरमय नमहीसे होते असे आपण म्हणू शकत नमही;जीवनमतील बदलत्यम पररखस्थतीर्ुळे जमगृत झमले ले र्फलन र्न नमहीसे झमले की खरे स्वत्व
नमहीसे झमले असे म्हणतम येत नमही. बदलत्यम पररखस्थतीनुसमर जे बदलते ते र्नमचे खरेस्वरूप नमही.

५.
शमळे च्यम खोलीचम फवचमर करूयम जो सूया चर्कत असतमनम प्रकमशर्य असतोपरं तु सूयमा स्तमनंतर अंधमर असतो.

आपण सूयमा बरोबर फनघणमरम प्रकमश आफण रमत्रीबरोबर येणमरम अंधमर यमचम फवचमरकरू शकतो, परं तु प्रकमश आफण अं धमर जमणणमऱ्यम र्नमचम फवचमर आपण करू शकत
नमही. प्रकमश आफण अंधमरमलम बळी पडणमरे र्न कोणमलमही परत दे तम येत नमही; ते िक्तखऱ्‍यम स्वभमवमकडे परत येऊ शकते जे त्यमचे र्ूलभूत स्वरूप आहे .

69

हे िक्त एक "तमत्पुरते" र्न आहे जे सूया उगवतमनम आफण र्मवळतमनम क्षणोक्षणी
प्रकमश आफण अंधमरमतील बदल लक्षमत घेते.

जीवनमतील बदलत्यम पररखस्थतीनुसमर क्षणोक्षणी वे गवेगळ्म भमवनम असणमरे र्न हेकेवळ ‘तमत्पुरते’ र्न असते ; ते खरे र्न नमही. प्रकमश आफण अंधमरमची जमणीव करणमरे
र्ूलभूत आफण खरे र्न हे च र्मणसमचेखरे स्वरूपआहे .

चमं गल् यम आफण वमईट, प्रेर् आफण द्वे र्मच्यम तमत्पुरत्यम भमवनम, ज्यम आजूबमजूच्यम
पररखस्थतीर्ुळे आफण बदलत्यम बमह्य पररखस्थतीर्ु ळे उत्तेफजत झमल् यम आहे त, त्यम केवळक्षफणक प्रफतफक्रयम आहे त ज्यमं चे कमरण र्मनवी र्नमच्यम फवकृतीर्ध्ये आहे .

ज्यम इच्छम आफण ऐफहक अकमं क्षनी र्नमचे र्नोरं जन होते , त्यमर्मगे र्नमचे, स्पष्आफण फनदोर् र्ुलभूत खरे समर असते.

गोलमकमर भमं ड्यमत पमणी गोलमकमर आफण चौरसमत चौरस आहे , परं तु पमण्यमलम
स्वतः लम कोणतमही फवफशष् आकमर नमही. ही वस्तुखस्थती लोक अनेकदम फवसरतमत.

लोक हे चमं गले आफण ते वमईट पमहतमत, त्यमं नम हे आवडते आफण ते आवडत नमहीआफण ते समत आफण असत यमत भेद करतमत; आफण र्ग यम गुंतमल् यमत गुंतुं त्यमं च्यमआसक्तीत र्ग्न होऊन दु :खी होतमत.

70जर लोकमं नी यम कमल् पफनक आफण खोट्यम भे दभमवमं बिलची त्यमं ची आसक्ती
सोडली आफण त्यमं च्यम र्ूळ र्नमची शुद्धतम पुनसांचफयत केली, तर त्यमं चे र्न आफण त्यमं चेशरीर दोन्ही अपफवत्र आफण दु ः खमं पमसून र्ुक्त होईल; त्यमं नम त्यम स्वमतं त्र्यमर्ु ळे फर्ळणमरीशमं ततम कळे ल.

IIबुद्ध-स्वभाव
१.

आम्ही शुद्ध आफण खरे र्न हे र्ूलभूत असल् यमचे समं फगतले आहे ; तो बुद्ध-स्वभमव

आहे , म्हणजेच बु द्धत्वमचे बीज आहे .
सूया आफण कमगद यमं च्यमर्ध्ये ले न्स ठे वल् यमस आग लमगू शकते , परं तु आग कोठून
येते? ले न्स सू यमा पमसून खू प अंतरमवर आहे , परं तु ले न्सद्वमरे वर आग कमगदमवर नक्कीच
फदसते. पण जर कमगदमत पेटण्यमचम स्वभमव नसेल तर आग लमगणमर नमही.

त्यमचप्रर्मणे, बुद्धमच्यम प्रज्ञेचम प्रकमश र्मनवी र्नमवर केंफद्रत केल् यमस, त्यमचे खरेस्वरूप, जे बुद्धत्व आहे , प्रज्वफलत होईल आफण त्यमचम प्रकमश लोकमं च्यम र्नमलम आपल् यमतेजमने प्रकमफशत करे ल आफण बुद्धमवरील श्रद्धम जमगृत करे ल. तो सवा र्मनवी र्नमं सर्ोर
बुद्धीची ले न्स ठे वतो आफण अशम प्रकमरे त्यमं चम फवश्वमस प्रदीप्त होऊ शकतो.

71

२.

अनेकदम लोक बुद्धमच्यम बुद्धत्वमच्यम ज्ञमनमबिल त्यमं च्यम खऱ्यम र्नमतील

आिीयते कडे दु लाक्ष करतमत, आफण त्यमर्ुळे, समं समररक वमसनमं च्यम जमळ्मत अडकतमत,चमं गल् यम आफण वमईटमच्यम भे दभमवमत अडकतमत आफण नंतर त्यमं च्यम बंधनमवर आफणदु ः खमवर शोक करतमत.
कम तरी, हे र्ूलभू त आफण शु द्ध र्न धमरण करणम-यम लोकमं नी अजूनही भ्रर्मं नमफचकटू न रमहून भ्रर् आफण दु :खमच्यम जगमत भटकण्यमसमठी स्वत:चम बु द्ध-स्वभमव झमकूनठे वमवम?त्यमं च्यमसमठीच बु द्ध प्रज्ञेचम प्रकमश असतमं नम असे कम?
एकदम एकम र्मणसमने आरशमच्यम उलट बमजू कडे पमफहले आफण त्यमचम चेहरम आफणडोके न फदसल् यमर्ुळे तो वेडम झमलम. केवळ आरशमच्यम उलट्यम बमजूने फनष्कमळजीपणे
पमफहल् यमर्ु ळे र्मणूस वे डम होणे फकती अनमवश्यक आहे !
एखमद्यम व्यक्तीने दु ः ख सहन करणे फजतके र्ू खा आफण अनमवश्यक आहे फततकेच
त्यमलम ज्ञमन प्रमप्त होत नमही कमरण त्यमलम ते फर्ळे ल. बुद्धत्वमत अपयश नमही; अपयश त्यमलोकमं र्ध्ये आहे , ज्यमं नी आपल् यम फववे क बु द्धीने दीघाकमळ ज्ञमनमचम शोध घेतलम आहे , त्यमं नमहे सर्जले नमही की ते खरे र्न नसून ते कमल् पफनक र्ने आहे त जी लोभ आफण र्मयम यमं च्यमसंचयमर्ुळे फनर्मा ण झमली आहे त आफण त्यमं चे खरे र्न लपवत आहे त.

आपण अपेफक्षले ल् यम अवधीत आपल् यमलम ज्ञमनप्रमप्ती झमली नमही म्हणू एखमद्यमने
दु :खी होणे हे फततकेच र्ु खमा तमपू णा आफण अनमवश्यक आहे . प्रज्ञमप्रकमशमत फविलतम नमही.
फविलतम त्यम लोकमत आहे त्यमं नी दीघा कमळ भेदग्रस्त र्नमने प्रज्ञेचम शोध घे तलम. आपलीर्मने खरी नमहीत यमची जमणीव करून न घेतमच लोभ आफण भ्रर्युक्त होऊन ख-यम र्नमवर
आच्छमदन घमलू न आफण त्यमस लपून कमल् पफनक र्नमनी ते शोध घेतमत त्यमं चे अपयश असते.

72जर फर्थ्यम दृष्ी दू र झमली तर प्रज्ञम प्रमप्त होईल. परं तु, फवफचत्र गोष् म्हणजे, जेव्हमलोक प्रज्ञम प्रमप्त करतमत, तेव्हम त्यमं नम हे सर्जेल की फर्थ्यम दृष्ी फशवमय प्रज्ञम प्रमप्त होऊशकत नमही.

३.
बुद्ध-स्वभमव ही संपुष्मत येणमरी गोष् नमही. दु ष् र्मणसमं नी पशू फकंवम भु केल् यमरमक्षसी जन्ममलम यमवे फकंवम नरकमत पडमवे, तरीही ते त्यमं चम बुद्ध-स्वभमव कधीही गर्मवत
नमहीत.

दे हमच्यम अशु द्धते त गमडले गेले फकंवम समं समररक इच्छमं च्यम र्ुळमशी दडले ले असलेआफण ते फवसरले असले तरी बुद्धत्वमबिलची र्मनवी आिीयतम कधीच पूणापणे नष् होत
नमही.

४.
र्द्य धुंद झोपेत पडले ल् यम र्मणसमची एक जुनी कथम आहे . त्यमचम फर्त्र जर्ेल
फततकम वेळ त्यमच्यमजवळ रमफहलम पण, त्यमलम यमत्रेसमठी जमने अफनवमया झमले आफणआपल् यम फर्त्रमलम गरज पडे ल यम भीतीने, फर्त्रमने दमरूच्यम नशेत असले ल् यम फर्त्रमच्यम
कपड्यमत एक र्ौल् यवमन रत्न लपून ठे वले . र्द्य धुं द झमले लम र्मणूस बरम झमल् यमवर, त्यमच्यम
फर्त्रमने आपल् यम कपड्यमत रत्न लपून ठे वले आहे हे त्यमलम र्महीत नसल् यमने , तो गररबीआफण उपमसर्मरीत भटकत रमफहलम. बऱ्‍यमच फदवसमं नी दोघे ते पुन्हम भेटले आफण फर्त्रमने
त्यम गरीब र्मणसमलम त्यम र्ौल् यवमन रत्नमबिल समं फगतले आफण त्यमलम ते रत्न शोधण्यमचमसल् लम फदलम.

कथेतील र्द्य धुंद र्नुष्यमप्रर्मणे, अज्ञमनी लोक यम जन्म-र्ृत्यूच्यम जीवनमत दु :खमतभटकत असतमत, त्यमं च्यम अंतरं गमत शु द्ध आफण फनर्ाळ,असम अत्यंत र्ौल् यवमन बु द्धस्वभमवमचम ठे वम दडले लम असतो यमची त्यमं नम जमणीवच नसते.

73

फकतीही अजमगृत लोक हे खरे असले तरी प्रत्येकमच्यम तमब्यमत हम परर्ोच्च स्वभमव
आहे , आफण ते फकतीही अधोगती आफण अज्ञमनी असले तरी, बुद्ध त्यमं च्यमवरील फवश्वमस
कधीच ढळू दे त नमहीत कमरण त्यमं नम र्मफहत आहे की त्यमं च्यमपैकी अगदी समर्मन्य
र्मणसमतही बु द्धमत्वमचे सवा गुण फवद्यर्मन आहे त.

अज्ञमनमर्ुळे ज्यमं ची िसगत झमले ली आहे आफण त्यमर्ुळे जे म्हणून स्वतः चम बुद्धस्वभमव पमहू शकत नमहीत त्यमं च्यमर्ध्ये बुद्ध फवश्वमस जमगृत करतो, त्यमं नम त्यमं च्यमभ्रर्मं पमसून दू र नेतो आफण त्यमं नम फशकवतो की र्ुळमत स्वतः र्ध्ये आफण बु द्धत्वमर्ध्ये कमहीिरक नमही.

५.
ज्यमने बु द्धत्व प्रमप्त केले आहे तो बु द्ध आहे आफण आफण लोक ते आहे त जे बुद्धत्व
प्रमप्त करण्यमस सक्षर् आहे त; त्यमं च्यमर्ध्ये असले लम हम सवा िरक आहे .

पण जर एखमद्यम र्मणसमलम असे वमटत असेल की त्यमलम बुद्धत्व् प्रमप्त झमले आहे ,तर तो स्वत:लम िसवत आहे , कमरण तो त्यम फदशे ने वमटचमल करत असलम तरी तो अद्यमप
बुद्धत्वम पयां त पोहोचले लम नमही.

कठोर आफण फवश्वमसू प्रयत्नमं फशवमय बुद्ध-स्वरूप प्रकट होत नमही आफण बुद्धत्व
प्रमप्त होईपयांत कमया पूणा होत नमही.

74६.
एकदम एकम रमजमने कमही आं धळ्मं नम हत्तीजवळ एकत्र केले आफण त्यमं नम हत्तीकसम असतो हे समं गण्यमस समं फगतले . पफहल् यम र्मणसमलम हत्तीचम एक दमत गवसलम एकतुकडम आफण तो म्हणमलम एक हत्ती एखमदद्यम र्ोठ्यम गमजरमसमरखम आहे ; दु सऱ्‍यमने कमनमलमहमत लमवलम आफण तो र्ोठ्यम पंख्यमसमरखम असल् यमचे समं फगतले ; दु सऱ्‍यमने त्यमच्यम सोंडमलम
स्पशा केलम आफण तो र्ुसळम समरखम असल् यमचे समं फगतले ; अजून एक, ज्यमलम त्यमचम पमयजमणवलम, तो म्हणमलम तो खमं बमसमरखम आहे ; आफण दु सरम, ज्यमने फतची शे पटी पकडली तीदोरीसमरखी होती. त्यमपैकी एकमलमही रमजमलम हत्तीचे खरे रूप समं गतम आले नमही.

त्यमचप्रर्मणे, र्नुष्यमच्यम स्वभमवमचे अंशतः वणान केले जमऊ शकते परं तु र्नुष्यमच्यम
वमस्तफवक स्वरूपमचे, बु द्ध-स्वभमवमचे वणान करण्यमस र्नुष्य र्मत्र सक्षर् नमही.

केवळ एकच र्मगा आहे ज्यमद्वमरे र्नुष्यमचम शमश्वत स्वभमव, त्यमचम बु द्ध-स्वभमव, जोसमं समररक इच्छमं र्ुळेफवचफलत होऊ शकत नमही फकंवम र्ृत्यूने नष् होऊ शकत नमही, स्पष्
वफणातम येणे शय आहे आफण तो म्हणजे बु द्ध आफण बुद्धमची उदमत्त फशकवण.

IIIअहांकारशवहीनता
१.
आपण बुद्ध-स्वभमवमबिल असे बोलत आहोत जसे की ते वणान केले जमऊ शकतेअसे कमहीतरी आहे ,जसे की ते इतर फशकवणींच्यम "आिम" समरखेच असते, परं तु तसे नमही.

75

"आि-व्यखक्तर्त्व" ही सं कल् पनम भे दभमव करणमऱ्‍यम र्नमने कफल् पले ली अशी गोष्आहे जी त्यमने प्रथर् ग्रहण केली आफण नंतर ते त्यमच्यमत आसक्त झमले . र्मत्र त्यमने त्यमआसक्तीतून सुटकम करून घेतली पमफहजे. यमउलट, बुद्ध-प्रकृती ही एक अवणानीय गोष्आहे जी प्रथर् शोधली पमफहजे. एकम अथमा ने, ते "अहं -व्यखक्तर्त्व" समरखे फदसते परं तु "र्ीआहे " फकंवम "र्मझे " यम अथमा ने ते "आिम" नमही.

आिमच्यम अखस्तत्वमवर फवश्वमस ठे वणे ही एक चुकीची सर्जूत आहे जी नमखस्तत्त्वमचे
अखस्तत्व र्मनते; बुद्ध-स्वभमव नमकमरणे म्हणजे ते अखस्तत्वमत आहे त्यमचे अखस्तत्व नमकमरणे
होय. फह फवपरीत दृष्ी आहे . असे सर्जते की नमखस्तत्वमचे अखस्तत्त्व नमही.

हे एकम दृष्मं तमत स्पष् केले जमऊ शकते . एक आई फतच्यम आजमरी र्ुलमलम वै द्यकडे
घेऊन गेली. डॉक्टरमं नी र्ुलमलम और्ध फदले आफण आईलम समं फगतले की ते और्ध पचतनमही तोपयांत बमळमलम स्तनपमन दे ऊ नकम.

आईने फतच्यम स्तनमवर कडू पदमथमा चम अफभर्े क केलम जेणेकरून र्ुल स्वतः च्यमइच्छे ने फतच्यमपमसून दू र रमहू शकेल. और्ध पचण्यमसमठी पुरेसम वेळ फर्ळमल् यमनंतर, आईनेफतचे स्तन स्वच्छ केले आफण र्ुलमलम फतलम चोखू फदले . आईने आपल् यम र्ुलमलम
वमचवण्यमची ही पद्धत करुणमभमवनेतून उपयोगमत आणली कमरण फतचे प्रेर् होते.

76बोधकथेतील आईप्रर्मणे , बुद्ध, गैरसर्ज दू र करण्यमसमठी आफण अहं कमरव्यखक्तर्त्त्वमशी असले ली आसक्ती तोडण्यमसमठी, अहं कमरमचे अखस्तत्व नमकमरतमत; आफणजेव्हम गैरसर्ज आफण आसक्ती दू र होतमत, ते व्हम तो खऱ्यम र्नमची वमस्तफवकतम म्हणजे
बुद्ध-स्वभमव स्पष् करतो.

अहं कमर-व्यखक्तर्त्त्वमची आसक्ती लोकमं नम भ्रर्मत घेऊन जमते, परं तु त्यमं च्यम बुद्धस्वभमवमवरची श्रद्धम त्यमं नम बोफधज्ञमनमकडे घेऊन जमते.

हे एकम कथेतील स्त्रीसमरखे आहे वमससम समरखे एक फतजोरी फर्ळमली होती. त्यमफतजोरीत सोने फजलम सोनं आहे हे र्महीत नसल् यमर्ुळे दु सऱ्यम व्यक्तीने ते फतजोरी उघडून
सोने दमखवेपयां त ती गररबीत रमफहली. बु द्ध लोकमं ची र्ने उघडतमत आफण त्यमं नम त्यमं च्यमबुद्ध-स्वभमवमची शु द्धतम दमखवतमत.

२.
जर प्रत्येकमर्ध्ये हम बुद्ध-स्वभमव असेल तर लोक एकर्ेकमं ची िसवणूक करतमत
फकंवम एकर्ेकमं नम कम र्मरतमत ? यमचम जीवनमत इतकम त्रमस कम होतो? असे अनेक भेदकम आहे त दजमा आफण सं पत्ती, श्रीर्ंत आफण गरीब?
एकम पैलवमनमची कथम आहे , जो आपल् यम कपमळमवर र्ौल् यवमन रत्नमचम दमफगनम
घमलत असे. एकदम तो कुस्ती खेळत असतमनम त्यमच्यम कपमळमवरील तो रमत्नन्खमडम त्यमच्यम
कपमळमतील र्मं समत घु सलम. त्यमलम वमटले फक त्यमने रत्न गर्मवले आहे . त्यमनंतर तोजखर्ेवर पट्टीबं धन करण्यमसमठी सजानकडे गेलम . त्यमलम वमटले की त्यमने रत्न गर्मवलेआहे आफण जखर्ेवर कपडे घमलण्यमसमठी सजानकडे गेलम.

77जेव्हम शल् यफचफकत्सक जखर्ेवर र्लर्पट्टी करण्यमसमठी आलम तेव्हम त्यमलम हे रत्न र्मं समतघुसले लम आफण ते रक्त आफण धुळीने झमकले ले आढळले . त्यमने आरसम धरलम आफणपैलवमनमलम तो रत्नखडम दमखवलम.

बुद्ध-स्वभमव हम यम कथे च्यम र्ौल् यवमन दगडमसमरखम आहे : तो इतर फहत संबंधमं च्यमधूळ आफण धूळमं ने झमकले लम आहे आफण लोकमं नम वमटते की त्यमं नी ते गर्मवले आहे , पणएक चमं गलम फशक्षक त्यमं च्यमसमठी ते पु न्हम प्रमप्त करून दे तो.

लोभ, क्रोध आफण र्ूखापणमने फकतीहीखोलवर झमकले गेले, फकंवम स्वतः च्यमकतृात्वमने दडले गेले असले तरीही बुद्ध-स्वभमव प्रत्येकमर्ध्ये अखस्तत्वमत आहे . बु द्ध-स्वभमव
हरतवलम जमऊ शकत नमही, फकंवम नष् होऊ शकत नमही; आफण जेव्हम सवा क्ले शमं चेआवरण कमढू न टमकले जमते तो कर्ी-अफधक वेळमने पुन्हम प्रकट होतो.

कथेतील कुस्तीपटू ज्यमलम आरशमच्यम सहमय्यमने त्यमच्यम शरीरमत आफण रक्तमतदिन केले ले रत्न दमखवले होते, त्यमचप्रर्मणे लोकमं नम त्यमं चम बु द्ध-स्वभमव, त्यमं च्यमसमं समररक इच्छम आफण आकमं क्षम यमं च्यम खमली, दिन केले लम असल् यमचे बुद्धप्रकमशमद्वमरे
दमखवले जमते .
३.
लोकमं ची पररखस्थती आफण पररसर फकतीही वैफवध्यपू णा असलम तरीही बु द्ध-स्वभमव
नेहर्ीच शुद्ध आफण शमं त असतो. जसे दू ध नेहर्ी पमं ढरे असते गमयीच्यम चमर्ड्यमचम रं गकोणतमही असो, लमल, पमं ढरम फकंवम कमळम.

78त्यमचप्रर्मणे त्यमं च्यम कर्मा र्ुळे लोन्मं च्यम जीवनमत फकतीही फभन्न खस्थती फनर्मा ण झमली तरी,त्यमं च्यम फवचमरमं चे व कृत्यमं चे पररणमर् फकतीही फभन्न असले तरी बुद्ध स्वभमव नेहर्ीच शुद्धआफण शमं त असतो.

फहर्मलयमच्यम उं च गवतमखमली लपले ल् यम एकम रहस्यर्य वैद्यकीय और्धी
वनस्पतीबिल भमरतमत एक दं तकथम समं फगतली जमते. बऱ्यमच कमळमपमसून पु रुर्मं नी फतचमशोध घेतलम.पण व्यथा! शेवटी एकम प्रज्ञमवमन र्मणसमने ती फतच्यम र्धु सुगंधमने शोधून
कमढली. जोपयां त प्रज्ञमवमन र्मणूस फजवंत होतम तोपयांत त्यमने ही और्धी वनस्पती एकमरमं जणमत गोळम करून ठे वली, परं तु त्यमच्यम र्ृत्यूनंतर, र्धुर रसमचे रमं जन डोंगरमवरील
कमही दू रच्यम झऱ्‍यमत लपू न रमफहले आफण रमजनमतील पमणी आं बट आफण हमफनकमरक आफणवेगळ्म स्वमदमचे झमले .

त्यमचप्रर्मणे बुद्ध-स्वभमव हम ऐफहक आकमं क्षमं च्यम जंगली वमढीच्यम खमली लपले लमआहे आफण तो क्वफचतच शोधलम जमऊ शकतो, परं तु बुद्धमने ते शोधून कमढले आफणलोकमं सर्ोर ते प्रकट केले आफण लोक त्यमं च्यम वेगवेगळ्म क्षर्तमं द्वमरे ते प्रमप्त करतमत
म्हणून प्रत्येक व्यक्तीलम त्यमची चव वेगळी असते.

४.

फहरम, ज्ञमत पदमथमां पैकी सवमा त कठीण, फचरडलम जमऊ शकत नमही. वमळू आफणदगड भुकटी होऊ शकतमत परं तु फहरे सुरफक्षत रमहतमत. बुद्ध-स्वभमव त्यम फहऱ्यमसमरखमआहे आफण तो तोडलम जमऊ शकत नमही.

र्मनवी स्वभमव, त्यमचे शरीर आफण र्न दोन्ही नष् होतील, परं तु बुद्धत्वमचे स्वरूपनष् होऊ शकत नमही.

79बुद्ध-स्वभमव हे खरे तर र्मनवी स्वभमवमचे सवमा त उत्कृष् वैफशष्ट्ट्य आहे . बुद्ध
फशकवतमत की, र्मनवी स्वभमवमत स्त्री-पु रुर् असे अनंत प्रकमर असले तरी बुद्धस्वभमवमबमबत कोणतमही भेदभमव नमही.

धमतू फवतळवून आफण सवा अशु द्ध पदमथा कमढू न टमकून शुद्ध सोने फर्ळवले जमते.
जर लोकमं नी त्यमं च्यम र्नमतील धमतूफवतळवून समं समररक वमसनम आफण अहं कमरमची सवाअशुद्धतम कमढू न टमकली तर ते सवा सर्मन परर् बुद्धत्व प्रमप्त करतील.

80अध्याय चौथाअपशवत्रता
Iमानवी क्ले ि१.
दोन प्रकमरच्यम समं समररक वमसनम आहे त ज्यम बुद्ध-स्वभमवमच्यम शुद्धतेलम अपफवत्र
करतमत आफण झमकतमत.

पफहली म्हणजे फवश्ले र्ण आफण चचेची आवड ज्यमद्वमरे लोक फनणायमत गोंधळू नजमतमत. दु सरे म्हणजे भमवफनक अनुभवमची उत्कटतम ज्यमद्वमरे लोकमं ची र्ू ल्ये गोंधळू नजमतमत.

तकमा चे भ्रर् आफण व्यवहमरमतील भ्रर् यम दोन्हींचम फवचमर सवा र्मनवी अशु द्धतेचे
वगीकरण म्हणून केलम जमऊ शकतो, परं तु त्यमं चे पमयमभू त दोन र्ूळ समं समररक संकटेआहे त. पफहले म्हणजे अज्ञमन आफण दु सरी इच्छम.

तकमा चे भ्रर् अज्ञमनमवर आधमररत आहे त आफण सरमवमतील भ्रर् इच्छे वर आधमररतआहे त, जेणेकरून दोन संच खरोखरच एक संच आहे त आफण ते एकफत्रतपणे सवा दु ः खमचेर्ूळ आहे त.

जर लोक अज्ञमनी असतील तर ते योग्य आफण सुरफक्षतपणे तका करू शकत नमहीत.
जेव्हम ते अखस्तत्वमच्यम इच्छे लम बळी पडतमत, तेव्हम कवटमळणे , फचकटू न रमहणे आफण प्रत्येक

81गोष्ीशी संलग्नतम यमं चे अपररहमयापणे अनुसरण करतमत. पमफहले ल् यम आफणऐकले ल् यम प्रत्येक सु खद गोष्ीची ही सततची भू कच र्मणसमलम सवयीच्यम भ्रर्मत घेऊनजमते. कमही लोक शरीरमच्यम र्ृत्यूच्यम इच्छे लमही वश होतमत.

यम प्रमथफर्क स्त्रोतमं पमसून सवा प्रकमरचे क्ले श फनर्मा ण होतमत. जसे- लोभ, क्रोध,र्ूखापणम, गैरसर्ज, चीड, र्त्सर, खुशमर्त, कपट, गवा, फतरस्कमर, र्ंदबु द्धी, स्वमथा, इत्यमदी.

२.

सर्मधमनमच्यम चु कीच्यम कल् पनमं र्धून लोभ उत्पन्न होतो; एखमद्यमच्यम घडमर्ोडीआफण सभोवतमलच्यम खस्थतीबिल चु कीच्यम कल् पनमं र्धून क्रोध जन्म घे तो. योग्य आचरणकमय आहे हे ठरवण्यमच्यम अक्षर्तेतून र्ूखापणम वमढतो.

यम फतघमं नम - लोभ, द्वे र् आफण अज्ञमन यम तीन अग्नींनम संसमररक अग्नी म्हणतमत.
लोभमने आपले खरे र्न गर्मवले ल् यमं नम लोभमची आग भस्म करते ; ज्यमं नी द्वे र्मने आपलेखरे र्न गर्मवले आहे त्यमं नम द्वे र्मची आग भस्म करते; अज्ञमनमची आग त्यमं नम भस्म करतेज्यमं नी बु द्धमच्यम फशकवणी न ऐकल् यमर्ुळे आफण त्यमं चे पमलन न केल् यमर्ुळे त्यमं चे खरे र्नगर्मवले आहे .
खरं च, हे जग त्यमच्यम अनेक आफण फवफवध आगींनी जळत आहे . लोभमची आग,क्रोधमची आग, र्ू खापणमची आग, र्ोह आफण अहं कमरमची आग,82क्षीणपणमची आग, आजमरपण आफण र्ृत्यू, दु :खमची आग, प्रसूती, दु ः ख आफण वेदनेची आग.
फठकफठकमणी यम आगींचम वणवम पेटलम आहे . त्यम केवळ स्वत:लमच जमळत नमहीत तरइतरमं नमही त्रमस दे तमत आफण त्यमं नम शरीर, वमणी आफण र्नमच्यम चुकीच्यम कृत्यमं कडे नेतअसतमत. यम आगीर्ुळे झमले ल् यम जखर्मं र्धून एक पू बमहे र पडतो जो त्यमच्यम संपकमा तयेणम-यमं नम संक्रफर्त करतो, फवर्मक्त करतो आफण त्यमं नम वमईट र्मगमा कडे नेतो.

३.
सर्मधमन प्रमप्त करण्यमच्यम इच्छे तून लोभ फनर्मा ण होतो असंतोर्मतून क्रोध जन्म घेतोअभमवी लोभ वमढतो; असंतोर् नसतमनम रमग येतो; आफण र्ूखापणम अपफवत्र फवचमरमं पमसून
फनर्मा ण होतो. लोभमच्यम वमईटमत थोडीशी अशु द्धतम असते पण ती कमढणे कठीण असते;रमगमच्यम वमईटमत अफधक अशुद्धतम असते परं तु ती दू र करणे सोपे असते; र्ूखापणमच्यम
वमईटमत खूप अशु द्धतम असते आफण त्यमवर र्मत करणे िमर कठीण असते .

म्हणून, लोकमं नी जेव्हम आफण कुठे ही फदसेल ते व्हम खरे सर्मधमन कशमर्ु ळे फर्ळू
शकते यमचम योग्य तो न्यमय करून, जीवनमतील असर्मधमनकमरक गोष्ींनम तोंड दे तमनमर्नमवर कमटे कोरपणे फनयंत्रण ठे वून आफण बुद्धमच्यम सद्भमवनम आफण दयमळू पणमच्यम
फशकवणींचे नेहर्ी स्मरण करून ही आग फवझवली पमफहजे. . जर र्न ज्ञमनी आफण शुद्धआफण फनः स्वमथा फवचमरमं नी भरले ले असेल तर समंसमररक वमसनमं नम र्ूळ धरमयलम जमगमरमहणमर नमही.

४.

लोभ, क्रोध आफण र्ूखापणम हे तमपमसमरखे असतमत. जर एखमद्यम

83र्मणसमलम हम तमप आलम, जरी तो आरमर्दमयी खोलीत झोपलम तरी त्यमलम त्रमस होतो आफणफनद्रमनमशमचम त्रमस होतो.

ज्यमं नम असम तमप नसतो त्यमं नम थंडीच्यम रमत्री, जफर्नीवर िक्त पमनमं चे पमतळअंथरून घमलू न फकंवम उन्हमळ्मच्यम रमत्री एकम छोट्यमशम बंद खोलीत शमं त झोपमयलम
कमहीच त्रमस होत नमही.

हे फतन्ही - लोभ, क्रोध आफण र्ूखापणम - म्हणूनच, सवा र्मनवी दु ः खमचे स्त्रोत आहे त.
यम दु :खमच्यम स्त्रोतमं पमसून र्ुक्त होण्यमसमठी, एखमद्यमने फनयर्मं चे पमलन केले पमफहजे, र्नमची
एकमग्रतम समधली पमफहजे आफण प्रज्ञम असणे आवश्यक आहे . उपदे शमं चे पमलन केल् यमनेलोभमची अशुद्धतम दू र होईल; र्नमची योग्य एकमग्रतम रमगमची अशु द्धतम दू र करे ल; आफणप्रज्ञम ही र्ूखापणमची अशु द्धतम कमढू न टमकेल.

५.
र्मनवी इच्छम अंतहीन आहे त. हे खमरट पमणी फपणमऱ्यम व्यक्तीच्यम तहमणे समरखे
आहे : एखमद्यमलम सर्मधमन फर्ळत नमही आफण त्यमची तहमन िक्त वमढते .
तर एखमद्यमच्यम इच्छम पूणा करू पमहनमऱ्यम व्यक्तीच्यम बमबतीत असे घडते;एखमद्यमचम िक्त असंतोर् वमढतो आफण त्यमच्यम दु ः खमत वमढ होते .
वमसनमं ची तृप्ती कधीच तृ प्त होत नमही; ती नेहर्ी अशमं ततम आफण फचडफचड र्मगे
सोडते जी कधीच कर्ी होऊ शकत नमही आफण र्ग, जर एखमद्यमचे सर्मधमन न होतमत्यमच्यम इच्छे लम आलम बसतो तेव्हम ती अनेकदम र्नु ष्यमलम 'वे डम' बनवतो.

84आपल् यम वमसनम पूणा करण्यमसमठी लोक एकर्े कमं शी सं घर्ा आफण लढम दे तील,रमजम फवरुद्ध रमजम, वृर्ल फवरुद्ध वृ र्ल, पमलक फवरुद्ध र्ुले, भमऊ फवरुद्ध भमऊ, बहीणफवरुद्ध बफहणी, फर्त्र फवरुद्ध फर्त्र; ते त्यमं च्यम इच्छम पूणा करण्यमसमठी एकर्े कमं शी भमं डतीलआफण एकर्ेकमं नम र्मरतील.

इच्छम पूणा करण्यमच्यम प्रयत्नमत लोक अनेकदम आपले जीवन उध्वस्त करतमत. तेचोरी करतील, िसवणूक करतील आफण व्यफभचमर करतील आफण नंतर, पकडले जमतील,त्यमची बदनमर्ी आफण त्यमची फशक्षम भोगतील.

ते त्यमं च्यम स्वतः च्यम शरीरमने आफण शब्दमं नी पमप करतील, त्यमं च्यम स्वतः च्यम र्नमनेपमप करतील, तृप्तीर्ुळे शेवटी दु ः ख आफण दु ः ख येईल हे ते उत्तर् प्रकमरे जमणतमत. अशीफह इच्छम अफवचमरी आहे . आफण र्ग, पु ढील जगमतील फवफवध दु :खे आफण त्यमत पडण्यमच्यम
वेदनम त्यमं चम पमठलमग करतमत.

६.

सवा समं समररक वमसनमं पैकी कमर्वमसनम ही सवमा त तीव्र आहे . इतर सवा समं समररक

आकमं क्षम फतच्यम र्मगेर्मगे धमवत असतमत असे फदसू न येते.

कमर्वमसनम ही भूर्ी प्रदमन करते असे फदसते, ज्यमर्ध्ये इतर आकमं क्षम िुलतमत.
कमर्वमसनम ही एकम रमक्षसमसमरखी आहे जी जगमतील सवा सत्कर्े खमऊन टमकते. वमसनम
िुलमं च्यम बमगेत लपले लम समप आहे ; जे केवळ सौंदयमा च्यम शोधमत येतमत त्यमं नम ती फवर्मक्त
करते.

85

कमर्वमसनम ही एक अशी वेल आहे जी झमडमवर चढते आफण झमडमचम गळम दमबेपयांतिमं द्यमं वर पसरते . कमर्वमसनम र्मनवी भमवनमं र्ध्ये आपले र्ंडप घमलते आफण र्न कोरडे
नमही होत तोपयांत र्नमची कुशल भमवनम फवकृत करून टमकते. कमर्वमसनम हे दु ष् रमक्षसमने
टमकले ले आफर्र् आहे जे र्ूखा लोक पकडतमत आफण दु ष् जगमच्यम खोल खोलवर ओढलेजमतमत.

जर कोरडे हमड रक्तमने र्मखले असेल तर कुत्रम थकेपयांत आफण फनरमश होईपयां तकुरतडतो. र्मणसमची वमसनम तंतोतंत कुत्र्यमसमरखी यम हमडमप्रर्मणे आहे ; जोपयांत ती शर्तनमही तोपयांत कोणीही फतचम लोभ धरे ल.

जर र्मं समचम एक तुकडम दोन जंगली श्वमपदमं पुढे िेकून फदलम तर तेफर्ळवण्यमसमठी ते एकर्ेकमं शी भमं डतील आफण एकर्ेकमं नम पंजमने ओरबमडतील. वमऱ्‍यमच्यम
फदशेफवरुद्ध र्शमल घे ऊन जमण्यमइतकम र्ूखा र्मणसमप्रर्मणे कदमफचत स्वतः लम जमळू नटमकेल. यम दोन पशूं प्रर्मणे आफण हम र्ूखा र्मणूस, लोक त्यमं च्यम समं समररक
इच्छमं र्ुळेस्वतः लम दु खमवतमत आफण जमळू न घेतमत.

७.

बमहे रील शरीरमलम फवर्युक्त बमणमं पमसून वमचवणे सोपे आहे , परं तु र्नमलम

स्वतः र्ध्येच उगर् पमवले ल् यम फवर्मरी बमणमं पमसून वमचवणे अशय आहे . लोभ, क्रोध,र्ूखापणम आफण अहं कमरमचे र्ोह - हे चमर फवर् र्नमतून उद्भवतमत आफण त्यमलम घमतकफवर्मने संक्रफर्त करतमत.
जर लोकमं नम लोभ, क्रोध आफण र्ूखापणमची लमगण झमली असेल, तर ते खोटेबोलतील, िसवणू क करतील, फशवीगमळ करतील आफण दु टप्पी बोलतील आफण नंतर खून,चोरी आफण व्यफभचमर करून त्यमं चे शब्द प्रत्यक्षमत आणतील.

86यम तीन अकुशल र्नखस्थती, चमर अकुशल वमचम आफण तीन अकुशल कमफयक कर्ाएकत्र केली तर दहम अकुशल कर्ा होतमत.

जर लोकमं नम खोटे बोलण्यमची सवय लमगली तर पमप कर्ा करण्यमत त्यमं नम संकोच
वमटत नमही. ते दु ष्पणे वमगण्यमआधी त्यमं नी खोटे बोलमवे लमगते . आफण एकदम ते खोटे बोलूलमगले की ते बेफिकीरपणे दु ष्पणे वमगण्यमची त्यमं नम सवय पडून जमते .

लोभ, वमसनम, भय, क्रोध, दु दैव आफण दु ः ख हे सवा र्ूखापणमपमसून उत्पन्न होतमत.
अशम प्रकमरे , र्ू खापणम हे फवर् सवमा त र्ोठे आहे .

८.

तृष्णे पमसून कर्ा होते; कर्मा पमसून दु :ख; तृ ष्णम, कर्ा आफण दु :ख हे अखंडफिरणमऱ्यम चमकमसमरखे आहे त.

यम चमकमच्यम फिरण्यमलम सुरुवमत नमही आफण शेवटही नमही; लोक अशमभमवचक्रमतून वमचू शकत नमहीत. अंतहीन पुनरमवृत्तीर्ध्ये स्थलमं तररत यम भवचक्रमर्धे एकजीवन दु सऱ्‍यम जीवनमचे अनुसरण करते.

जर एखमद्यमने स्वतः ची रमख आफण हमडमं चम ढीग केलम तर यम फचरं तन स्थलमं तरमतजळू न गेलेलम, फढगमरम उं च पवात होईल;87भवसमगरमत स्थलमं तर करतमनम एखमद्यमने यमले ल् यम आईच्यम दु धमचे सं कलन केल् यमसत्यमची खोली सर्ुद्रमच्यम पमण्यमहुनही अफधक असते.

जरी बुद्धत्वमचे स्वरूप सवा लोकमं र्ध्ये आहे , परं तु ते समं समररक उत्कटतेच्यम
क्ले शमर्ध्ये इतके गमडले गेले आहे की ते िमर कमळ अज्ञमत आहे . म्हणूनच दु ः ख इतकेसमवाफत्रक आहे आफण दु ः खी जीवनमची ही अंतहीन पुनरमवृत्ती होत आहे .

IIमानवी स्वभाव
१.
र्मनवी स्वभमव दमट जंगलमसमरखम आहे ज्यमलम प्रवेशद्वमर नमही आफण आत प्रवे शकरणे कठीण आहे . त्यम तुलनेत प्रमण्यमचम स्वभमव सर्जून घेणे खूप सोपे आहे . तरीही,आपण सवासमधमरणपणे र्मनवी स्वभमवमचे चमर उल् ले खनीय िरकमं नुसमर वगीकरण करूशकतो.

प्रथर्, असे लोक आहे त जे चुकीच्यम फशकवणीर्ुळे तपस्यम करतमत आफण स्वतः लमत्रमस दे तमत. दु सरे , असे लोक आहे त जे क्रूरतेने, चोरी करून, हत्यम करून, फकंवम इतरफनदा यी कृत्यमं र्ुळे, इतरमं नम त्रमस दे तमत . फतसरे , असे88लोक आहे त जे स्वतः सह इतरमं नम त्रमस दे तमत. चौथे, असे लोक आहे त जे स्वतः दु ः ख सहनकरत नमहीत आफण इतरमं नम दु ः खमपमसून वमचवतमत. शे वटच्यम वगमा तील हे लोक, बु द्धमच्यम
फशकवणीचे पमलन करून, लोभ, क्रोध फकंवम र्ूखापणमलम र्मगा दे त नमहीत, परं तु हत्यम फकंवम
चोरी न करतम करुणेने आफण प्रज्ञेने शमं त जीवन जगतमत.

२.
जगमत तीन प्रकमरचे लोक आहे त. पफहले ते आहे त जे खडकमत कोरले ल् यमअक्षरमं समरखे आहे त; ते सहजपणे क्रोधमलम वश होतमत आफण त्यमं चे संतप्त फवचमर बरमचकमळ फटकवून ठे वतमत. दु सरे ते आहे त जे वमळू त फलफहले ल् यम अक्षरमं समरखे आहे त; तेदे खील सहज क्रोधमलम वश होतमत. परं तु त्यमं चे संतप्त फवचमर लवकर फनघून जमतमत. फतसरेते आहे त जे वमहत्यम पमण्यमत फलफहले ल् यम अक्षरमं समरखे आहे त; ते त्यमं चे त्यमं च्यम क्षफणक
फवचमरमं नम वश होत नमही ते फनंदमजनक आफण वमयिळ गप्प्यमं कडे अवमच्छनीय म्हणूनदु लाक्ष करतमत. त्यमं ची र्ने नेहर्ीच शुद्ध आफण अबमफधत अबमफधत असतमत.

यमफशवमय इतरही तीन प्रकमरचे लोक आहे त. पफहले ते आहे त जे गफवा ष्ठ आहे त, जेअफवचमरीपणे वमगतमत आफण कधीही सर्मधमनी नमहीत; त्यमं चम स्वभमव सर्जणे सहज सोपेअसते . र्ग असे लोक आहे त जे फवनम्र आहे त आफण नेहर्ी फवचमर करून वमगतमत; त्यमं चमस्वभमव सर्जणे कठीण असते. त्यमनंतर असेही लोक आहे त ज्यमं नी इच्छे वर पूणापणे र्मतकेली आहे ; त्यमं चम स्वभमव सर्जणे र्मत्र अशय आहे .

अशम प्रकमरे लोकमं चे वगीकरण वे गवे गळ्म प्रकमरे केले जमऊ शकते , पण तरीही, त्यमं चे89स्वभमव सर्जणे कठीण आहे . िक्त बुद्धच त्यमं नम सर्जतमत आफण, त्यमं च्यम प्रज्ञेने, त्यमं नमफवफवध फशकवणीं त्यमं चे र्मगादशान करतमत.

IIIमानवी जीवन१.
र्मनवी जीवनमचे फचत्रण करणमरे एक रूपक आहे . एकदम एक र्मणूस नदीत बोटचमलवत होतम. फकनमऱ्‍यमवर असले ल् यम कोणीतरी त्यमलम इशमरम फदलम, "नदीच्यम प्रवमहमच्यम
खमली एवढ्यम आतुरतेने नमव चमलवणे थमं बवम; पु ढे खमई आफण एक धोकमदमयक भोवरेआहे त, फशवमय पहमडीच्यम गुहेत र्गरी आफण भुते घमत लमवून बसले आहे त. यम प्रकमरे चतू पुढे गेल्यमसतुझम सवानमश होईल "यम रूपकमं र्ध्ये , "वेगवमन प्रवमह" हे वमसनेचे जीवन आहे ; "आतुरतेने नमव चमलवणे
" म्हणजे आपल् यम शररीरमप्रती आसक्ती आहे ; "येणमरी खमई" म्हणजे पुढे येणमरे दु ः खआफण वेदनमलम सूफचत करते; "भोवरे " म्हणजे भोगफवलमस आहे , "र्गरर्च्छ आफण भुते"क्षय आफण र्ृत्यूचम संदभा दे ते जे वमसनम आफण भोगमच्यम जीवनमचे अनुसरण करतमत;"फकनम-यमवर कोणीतरी," जो हमक र्मरतो तो बु द्ध आहे .
येथे आणखी एक रूपक आहे . गुन्हम केले लम र्मणू स पळू न जमतो; कमही पहमरे करीत्यमचम पमठलमग करत आहे त, म्हणून तो बमजूने उगवले ल् यम कमही वेलींच्यम सहमय्यमने
फवफहरीत उतरून लपण्यमचम प्रयत्न करतो. खमली उतरतमनम त्यमलम फवफहरीच्यम तळमशी समपफदसले , म्हणून त्यमने सुरफक्षततेसमठी वेलीलम फचकटू न रमहण्यमचम फनणाय घे तलम.

90कमही वेळमने जेव्हम त्यमचे हमत थकले होते, तेव्हम त्यमलम दोन उं दीर फदसले , एक पमं ढरमआफण दु सरम कमळम, ते वे लीलम कुरतडत आहे त.

जर द्रमक्षमं चम वेल तुटलम तर तो समपमं वर पडे ल आफण नष् होईल. अचमनक, वरच्यम
फदशेने पमहतमनम, त्यमलम त्यमच्यम चेहऱ्यमच्यम अगदी वर एक र्धर्मशीचे पोळे फदसले ज्यमतू नअधूनर्धून र्धमचम एक थेंब पडतो. र्मणूस, सवा धोके फवसरून, आनंदमने र्ध चमखतो.
येथे "र्मणूस" म्हणजे जो दु :ख भोगण्यमसमठी आफण र्रण्यमसमठी जन्ममलम ये तो तो".
"पठरे करी" आफण " फवर्मरी समप” र्नुष्यमचे त्यमच्यम तृष्णेने भरले ले शरीर दशाफवते. "वेल"म्हणजे र्मनवी जीवनमचे समतत्य. "दोन उं दीर, एक पमं ढरम आफण दु सरम कमळम" वेळ, फदवसआफण रमत्र आफण जमणमरी वर्े यमं चम संदभा दे ते. "र्ध" शमरीररक सुखमं नम सूफचत करते जीदु :खमची फवस्मृ ती घडवतमत.

२.

येथे अजून एक रूपक आहे . रमजम एकम डब्यमत चमर समप ठे वतो आफण ती पेटीएकम नोकरमच्यम सुरफक्षततेसमठी दे तो. तो सेवकमलम त्यमं ची चमं गली कमळजी घेण्यमची आज्ञमदे तो आफण चे तमवणी दे तो की जर तो त्यमपै की एकमवरही रमगमवलम तर त्यमलम र्ृत्यूदंडमची
फशक्षम फदली जमईल. नोकर, घमबरून, पेटी िेकून पळू न जमण्यमचम फनणा य घे तो.
रमजम नोकरमलम पकडण्यमसमठी पमच रक्षक पमठवतो. सुरुवमतीलम ते से वकमशी
र्ैत्रीपूणा रीतीने संपका समधतमत, त्यमलम सुरफक्षतपणे परत घे ऊन जमण्यमच्यम इरमद्यमने, परं तु ,नोकरमलम त्यमं च्यम र्ैत्रीवर फवश्वमस नमही आफण तो दु सऱ्यम गमवमत पळू न जमतो.

91

र्ग, एकम दृष्मं तमत, एक आवमज त्यमलम समं गतो की यम गमवमत सुरफक्षत फनवमरम नमही,आफण सहम डमकू त्यमच्यमवर हल् लम करतील. म्हणून तो सेवक घमबरून पळू न जमतो.
जोपयांत तो त्यमचम र्मगा अडवणमऱ्यम जंगली नदीकडे ये त नमही तोवर तो पळत असतो.
त्यमच्यमर्मगे येणमऱ्‍यम धोयमं चम फवचमर करून, तो एक तरमिम बनवतो आफण तो नदीच्यम
अशमं त प्रवमह ओलमं डण्यमत यशस्वी होतो, ज्यमच्यम पलीकडे त्यमलम सुरफक्षततम आफण शमं ततमफर्ळते.

“एकम पेटीत चमर समप” पृथ्वी, पमणी, अग्नी आफण वमयू यम चमर घटकमं नम सूफचत
करतमत जे दे हमचे शरीर बनवतमत. शरीर वमसनेच्यम तमब्यमत फदले ले आहे आफण ती र्नमचे
शत्रू आहे . त्यमर्ु ळे ते शरीरमपमसून दू र पळण्यमचम प्रयत्न करते .

"पमच रक्षक जे र्ैत्री पूणा रीतीने संपका समधतमत" यमचम अथा पमच एकफत्रत - रूप,वेदनम, संज्ञम, छं द आफण चेतनम - जे शरीर आफण र्नमलम आकमर दे तमत.
"सुरफक्षत फनवमरम" ही सहम इं फद्रये आहे त, ज्यमं नम कोणतमही सुरफक्षत आश्रय नमहीआफण "सहम डमकू" यम सहम इं फद्रयमं च्यम सहम वस्तू आहे त. अशम प्रकमरे , सहम इं फद्रयमं र्धील
धोके पमहून, तो पुन्हम एकदम पळू न जमतो आफण समं समररक इच्छमं च्यम नदीच्यम प्रवमहमत येतो.
र्ग तो स्वतः लम बुद्धमच्यम धम्म फशकवणीचम तरमिम बनवतो आफण जं गली प्रवमह
सुरफक्षतपणे पमर करतो.

92

३.

संकटमं नी भरले ले तीन प्रसंग आहे त जेव्हम र्ुलगम आपल् यम आईलम र्दत करण्यमस

असहमय्य असतो आफण आई फतच्यम र्ुलमलम र्दत करू शकत नमही: - आग, पूर आफणघरिोडी. तरीही, यम धोकमदमयक आफण दु ः खद प्रसंगी, एकर्ेकमं नम र्दत करण्यमची संधीअजूनही शय .
पण असे तीन प्रसंग येतमत जेव्हम आईलम आपल् यम र्ुलमलम वमचवणे फकंवम र्ुलमने
आपल् यम आईलम वमचवणे अशय असते . हे तीन प्रसंग म्हणजे आजमरपणमचम कमळ,म्हमतमरम होण्यमचम कमळ आफण र्ृत्यूचम क्षण.
आई म्हमतमरी झमल् यमवर र्ुलगम जमगम कशी घेईल? र्ुलगम आजमरी असतमनम आईफतच्यम र्ुलमची जमगम कशी घेऊ शकते ? र्ृत्यूचम क्षण जवळ आल् यमवर एकमलम दु सऱ्यमची
र्दत कशी करतम ये ईल? ते एकर्ेकमं वर फकतीही प्रेर् करत असले फकंवम फकतीही
फजव्हमळ्मचे असले तरी अशम प्रसंगी दोघेही एकर्े कमं नम र्दत करू शकत नमहीत.
४.

एकदम यर्, नरकमचम पौरमफणक रमजम, नरकमत पडले ल् यम र्मणसमलम त्यमच्यम

जीवनमतील वमईट कृत्यमं बिल फवचमरतम झमलम, त्यमच्यम आयुष्यमत, तो तीन स्वगीय दू तमं नमभेटलम होतम कम? त्यम र्मणसमने उत्तर फदले : "नमही, प्रभु, र्ी अशम कोणत्यमही व्यक्तींनम
भेटलो नमही."यर्मने त्यमलम फवचमरले की, वयमने वमकले ली आफण छडी घेऊन चमलणमरी व्यक्ती
भेटली आहे कम? त्यम र्मणसमने उत्तर फदले : “होय, प्रभु, र्ी अशम लोकमं नम वमरं वमर भेटलो
आहे .” तेव्हम यर् त्यमलम म्हणमलम: “तू ही सद्यम

93फशक्षम भोगत आहे स कमरण तू त्यम म्हमतमऱ्‍यम र्मणसमतलम एक स्वगीय दू त तु ओळखलम
नमहीस तो तुलम समवध करमयलम पमठवलम होतम की तू म्हमतमरम होण्यमआधी तू लवकर र्मगा
बदललम पमफहजेस.”यर्मने त्यमलम पुन्हम फवचमरले की त्यमने कधी गरीब, आजमरी आफण फर्त्र नसले लमर्मणूस पमफहलम आहे कम? त्यम र्मणसमने उत्तर फदले : “होय, प्रभु, र्ी अशी अनेक र्मणसे
पमफहली आहे त.” र्ग, यर् त्यमलम म्हणमलम: "तू यम फठकमणी आलम आहे स कमरण तू यमआजमरी र्मणसमतील स्वगीय दू तमं नम ओळखण्यमत अपयशी ठरलम आहे स, तुलम तुझ्यम
आजमरमबिल समवध करण्यमसमठी पमठवले होते ."र्ग, यर्मने त्यमलम पुन्हम फवचमरले की तू कधी र्ेलेलम र्मणूस पमफहलम आहे स कम?
त्यम र्मणसमने उत्तर फदले : “होय, प्रभु, र्ी पु ष्कळ वेळम र्ृ त र्मणसमच्यम समफन्नध्यमत गेलोआहे .” यर् त्यमलम म्हणमलम: “तुम्हमलम समवध करण्यमसमठी पमठवले ल् यम स्वगीय दू तमं नम तूयम र्मणसमं र्ध्ये ओळखले नमहीस म्हणून तुलम येथे आणले आहे . जर तुम्ही यमसंदेशवमहकमं नम ओळखले असते आफण त्यमं चे इशमरे घे तले असते तर तु म्ही तुर्चम र्मगा
बदललम असतम आफण यम दु ः खमच्यम फठकमणी आलम नसतम.”५.

एकदम फकसमगोतर्ी नमवमची एक तरुण स्त्री होती, ती एकम श्रीर्ंत र्मणसमची पत्नी

होती, फतच्यम र्ुलमच्यम र्ृत्यूर्ुळे फतचे र्न हरवले होते. फतने र्ृत र्ुलमलम आपल् यम हमतमत
घेतले आफण घरोघरी जमऊन र्ुलमलम बरे करण्यमसमठी लोकमं कडे फवनंती करू लमगली.

94अथमा त, ते फतच्यमसमठी कमहीही करू शकले नमहीत, परं तु शेवटी बु द्धमच्यम एकमउपमसकमने फतलम जेतवनमलम भेटण्यमचम सल् लम फदलम जेथे भगवमन रमहत होते आफण म्हणूनती र्ृत र्ुलमलम घेऊन बु द्धमकडे गेली.
तथमगतमने फतच्यमकडे सहमनुभूतीने पमफहले आफण म्हटले : “र्ुलमलम बरे करण्यमसमठी
र्लम कमही सरसोच्यम दमण्यमची गरज आहे ; जम आफण ज्यम घरमत कधीही र्ृत्यू आलम नमहीअशम घरमतून चमर-पमच सरसोचे दमणे घे ऊन ये.
त्यमर्ुळे त्यम वेड्यम स्त्रीने बमहे र जमऊन असे घर शोधले जेथे र्ृत्यूने कधीही प्रवे शकेलम नव्हतम, परं तु व्यथा . शे वटी, फतलम बुद्धमकडे परत जमवे लमगले . त्यमच्यम शमं तउपखस्थतीतफतचं र्न र्ोकळं झमलं आफण फतलम त्यमच्यम बोलण्यमचम अथा कळलम. फतनेर्ुलमच्यम र्ृत शरीरमचे दिन केले , आफण नंतर बुद्धमं कडे परत आली आफण त्यमं च्यमफशष्यमं पैकी एक बनली.

IVमानवी जीवनाची सत्ता
१.

यम जगमतील लोक स्वमथी आफण सहमनुभूती नसले ले असतमत; त्यमं नम एकर्े कमं शीर्ैत्री कशी करमवी आफण एकर्ेंकमचम आदर कसम करमवम हे र्मफहत नमही; ते क्षुल्लक
गोष्ींवरून वमद घमलतमत आफण भमं डतमत ते केवळ स्वतः चे नुकसमन करीत असतमत. आफणदु ः ख, आफण जीवनमस केवळ दु ः खमचे एक भयमनक र्ैदमन बनवतमत.

र्ग ते श्रीर्ंत असोत की गरीब, ते पै शमची करतमत; गरीब गररबीने त्रस्त आहे त95आफण श्रीर्ंत संपत्तीने त्रस्त आहे त. त्यमं चे जीवन लोभमने फनयंफत्रत असल् यमर्ुळे तेकधीच सर्मधमनी नसतमत, संतुष् नसतमत.

श्रीर्ंत र्मणसमलम त्यमची संपत्ती असेल तर त्यमची कमळजी असते; त्यमलम त्यमच्यम
हवेलीची आफण इतर सवा संपत्तीची कमळजी वमटते . त्यमलम कमळजी वमटते की त्यमच्यमवर
कमही आपत्ती येऊ नये , त्यमचम वमडम जमळलम तर जमणमर नमही, दरोडे खोर आत घुसणमरतर नमही, अपहरणकते त्यमलम घेऊन जमनंर नमही? र्ग त्यमलम र्ृत्यूची आफण त्यमच्यम
संपत्तीची कमळजी वमटते . हे खरे च, त्यमचम र्ृत्यूचम र्मगा एकमकी आहे . आफण कोणीही
र्ृत्यूपयांत त्यमची सोबत पमठलमग करत नमही.

एक गरीब र्मणूस नेहर्ीच अपुरेपणमने ग्रस्त असतो आफण यमर्ुळे त्यमच्यम र्नमत
जर्ीन आफण घरमच्यम अंतहीन इच्छम जमगृत होतमत. लोभमने भडकून तो आपले शरीर आफणर्न दोन्ही फझजवतो आफण आयुष्यमच्यम र्ध्यमतच त्यमचम र्ृत्यू होतो.

त्यमलम संपूणा जग त्यमच्यम फवरोधमत उभे आहे असे वमटते आफण र्ृत्यूचम र्मगा दे खीलत्यमलम एकमकी वमटतो. जणू कमही त्यमलम खूप लमं बचम प्रवमस करमयचम आहे आफण त्यमलमसमथ दे ण्यमसमठी कोनही जवलचम फर्त्र नमही.

२.

आणखी जगमत पमच वमईट गोष्ी आहे त. प्रथर्, क्रूरतम आहे ; प्रत्येक प्रमणी, अगदीकीटक, एकर्े कमं च्यम फवरोधमत झटतो. बलवमन हल् लम दु बालमं वर करतो; दु बाल लोकबलवमनमं नम िसवतमत. सवात्र र्मरमर्मरी आफण क्रूरतम आहे .

96दु सरे , वडील आफण र्ुलमच्यम अफधकमरमं र्ध्ये स्पष् सीर्मं कन नसणे; र्ोठम भमऊआफण धमकटम यमं च्यम दरम्यमन; पती आफण पत्नी दरम्यमन; एक ज्ये ष्ठ नमते वमईक आफण एकलहमन यमं च्यम दरम्यमन सीर्मं कन नसल् यमने ; प्रत्ये क प्रसंगी प्रत्येकमलम सवोच्च बनण्यमचीआफण दु स-यमकडून निम फर्ळवण्यमची इच्छम असते . ते एकर्े कमं ची िसवणूक करतमत,आफण त्यमं च्यमत प्रमर्मफणकपणमचम अभमव असतो.
फतसरे , पुरुर् आफण खस्त्रयमयमं च्यमतील वतानमच्यम स्पष् सीर्मं कनमचम अभमव आहे .
प्रत्येकमच्यम र्नमत कधी नम कधी अशुद्ध आफण कमर्ुक फवचमर आफण इच्छम असतमत ज्यमत्यमं नम शंकमस्पद कृत्ये आफण अनेकदम वमद, र्मरमर्मरी, अन्यमय आफण दु ष्पणम करण्यमस
प्रवृत्त करतमत.
चौथे, इतरमं च्यम हक्कमं चम अनमदर करणे, इतरमं नम कर्ी दमखून स्वतः चे र्हत्त्व
वमढवणे , वमगणु कीची वमईट उदमहरणे र्मं डणे आफण बोलण्यमत अन्यमय करणे, इतरमं चीिसवणूक करणे, फनंदम करणे आफण फशवीगमळ करणे ही लोकमं ची प्रवृत्ती आहे .
पमचवे, इतरमं प्रती असले ल् यम त्यमं च्यम कताव्यमं कडे दु लाक्ष करण्यमची लोकमं ची प्रवृत्ती
आहे . ते त्यमं च्यम स्वतः च्यम आरमर्मचम आफण स्वतः च्यमइच्छमं चम खूप फवचमर करतमत; ते त्यमं नमफर्ळमले ल् यम उपकमरमं नम फवसरतमत आफण इतरमं नम त्रमस दे तमत ज्यमर्ुळे अनेकदम र्ोठम
अन्यमय होतो.
३.

लोकमं नम एकर्ेकमं बिल अफधक सहमनुभूती असली पमफहजे ; त्यमं नी त्यमं च्यम चमं गल् यमगुणमं समठी एकर्ेकमं चम आदर केलम पमफहजे आफण97त्यमं च्यम अडचणींर्ध्ये एकर्ेकमं नम र्दत केली पमफहजे; पण, त्यमऐवजी, ते स्वमथी आफणकठोर र्नमचे आहे त; ते त्यमं च्यम अपयशमसमठी एकर्ेकमं चम फतरस्कमर करतमत आफण त्यमं च्यमिमयद्यमं समठी इतरमं चम फतरस्कमर करतमत. हे फतरस्कमर समर्मन्यतः कमलमं तरमने वमईट होतमतआफण कमही कमळमनंतर ते असह्य होतमत.

यम नमपसंतीच्यम वे दनम तमबडतोब फहं समचमरमत संपत नमहीत; तर त्यम द्वे र् आफणरमगमच्यम वेदनमं नी जीवन फवर्मरी करतमत ज्यम र्नमवर इतयम खोलवर कोरल् यम जमतमत कीलोक परं परमगत त्यमं च्यम खुणम वमढू न नेत असतमत.
खरं च, यम वमसनेच्यम जगमत, र्मणूस एकटमच जन्मतो आफण एकटमच र्रतो, आफणर्ृत्यूनंतरच्यम जीवनमत त्यमच्यम फशक्षेत कोणीही भमग घेत नमही.
कमरण आफण पररणमर्मचम फनयर् समवाफत्रक आहे ; प्रत्येक व्यक्तीने स्वतः च्यम पमपमचेओझे उचलले पमफहजे आफण त्यमचे प्रतीिळही स्वतः च भोगले पमफहजे. कमरण आफणपररणमर्मचम सर्मन फनयर् कुशल कृतींवर फनयंत्रण ठे वतो. सहमनुभूती आफण करुणमपू णाजीवन चमं गले भमग्य आफणसौख्य प्रमप्त करून दे ईल.

४.

जसजशी वर्े जमतमत आफण लोक हे पमहतमत की ते लोभ, सवय आफण दु ः ख यमं नीफकती दृढपणे बमं धले ले आहे त,तेंव्हम ते खूप दु ः खी आफण फनरमश होतमत. अनेकदम फनरमश
होऊन ते इतरमं शी भमं डतमत आफण पमपमत खोलवर बुडतमत आफण सत्य र्मगमा वर चमलण्यमचम
प्रयत्न सोडून दे तमत; अनेकदम त्यमं च्यम दु ष्पणमर्ु ळे त्यमं च्यम जीवनमचम अकमली अंत होतो,आफण त्यमं नम कमयर्चम त्रमस होतो.

98एखमद्यमच्यम दु दैवमने आफण दु ः खमं र्ुळे फनरमश होणे हे सवमा त अनैसफगाक आफणसृष्ीच्यम फनयर्मं च्यम फवरुद्ध आहे आफण म्हणूनच, अशम व्यक्तीलम यम जगमत आफणर्ृत्यूनंतरच्यम जगमर्ध्ये दु ः ख भोगमवे लमगेल.

हे खरे आहे की यम जीवनमतील प्रत्येक गोष् क्षणभंगुर आहे आफण अफनखश्चततेने
भरले ली आहे , परं तु र्मणसमने यम वस्तुखस्थतीकडे दु लाक्ष करून आनंद आफण इच्छम पू णाकरण्यमचम प्रयत्न करत रमहमवे , हे दु ख:जनक आहे .

५.

यम दु :खमच्यम जगमत लोकमं चम स्वमथीपणमने आफण अहं कमरमने फवचमर करणे आफणवमगणे स्वमभमफवक आहे आफण त्यमच कमरणमर्ु ळे पररणमर्स्वरूप दु :ख आफण क्ले श उत्पन्न
होणे हे फततकेच स्वमभमफवक आहे .

लोक स्वतः ची बमजू घे तमत आफण इतरमं कडे दु लाक्ष करतमत. लोक त्यमं च्यमस्वतः च्यमइच्छमं नम लोभ, वमसनम आफण सवा प्रकमरच्यम वमईट गोष्ींर्ध्ये जमऊ दे तमत. यमर्ु ळेत्यमं नम अपररफर्त त्रमस सहन करमवम लमगतो.

ऐशोआरमर्मचम कमळ िमर कमळ फटकत नमही, पण लवकर फनघून जमतो; यम जगमतकोणतीही गोष् कमयर्स्वरूपी उपभोगतम ये त नमही.

६.

म्हणून, लोकमं नी, ते तरुण आफण फनरोगी असतमनम, त्यमं चे सवा लोभ आफण समं समररक

बमबीची आसक्ती सोडून द्यमवी.

99आफण बुद्धत्व प्रमप्ती समठी र्नमपमसून प्रयत्न केले पमफहजे, कमरण संबोफध फशवमय शमश्वत
आधमर फकंवम आनंद असू शकत नमही.
तथमफप, बहुतेक लोक, कमरण आफण पररणमर्मच्यम यम फनयर्मवर फवश्वमस अफवश्वमस
करतमत फकंवम दु लाक्ष करतमत. एखमद्यम कुशल कर्मा ने आनंद फर्ळतो आफण अकुशल कर्ादु दैव आणते यम वस्तुखस्थतीकडे दु लाक्ष करून ते लोभ आफण स्वमथमा च्यम सवयी जपतमत.
फकंवम ते खरोखर फवश्वमस ठे वत नमहीत की एखमद्यमच्यम यम जीवनमतील कर्ा त्यमच्यम पुढील
जीवनमस फनयंफत्रत करतमत.फशवमय ते इतरमं नम त्यमं च्यम पमपमं समठी बक्षीस आफण फशक्षे च्यमसंदभमा त जबमबदमर सर्जतमत.

ते त्यमं च्यम दु :खमबिल शोक करतमत आफण रडतमत, त्यमं च्यम सध्यमच्यम कर्मा चे त्यमं च्यमपुढील जीवनमच्यम दृष्ीने फकती र्हत्त्व आहे आफण त्यमं च्यम दु :खमचम त्यमं च्यम र्मगील जन्ममतील
कर्मा शी कमय संबंध आहे यम बमबतीत त्यमं च्यम पूणापणे गैरसर्ज आहे . ते िक्त वतार्मन
इच्छम आफण वतार्मन दु ः खमचम फवचमर करतमत.

जगमतील कोणतीही गोष् शमश्वत फकंवम फचरस्थमयी नमही; सवा कमही बदलत आहेआफण क्षफणक आफण अफनखश्चत आहे . परं तु लोक अज्ञमनी आफण स्वमथी आहे त आफण तेकेवळ क्षफणक इच्छम आफण दु ः खमं शी संबंफधत आहे त. ते कुशल फशकवणी ऐकत नमहीत
फकंवम सर्जून घेण्यमचम प्रयत्न करत नमहीत; ते िक्त वतार्मन फहत, संपत्ती आफणलमलसेसमठी स्वतः लम अपा ण करतमत.

७.

अनमदी कमळमपमसून, यम भ्रर् आफण दु ः खमच्यम जगमत असंख्य लोक जन्ममलम आलेआहे त, आफण ते अजूनही जन्ममलम येत आहे त, 'जगमत बुद्धमचम उपदे श फवद्यर्मन आहे '.

100त्यमवर फवश्वमस ठे ऊन स्वतमचम उद्धमर करून घेऊ शकतमत.

म्हणून र्मणसमने सखोल फचंतन केले पमफहजे, र्न शुद्ध ठे वले पमफहजे, शरीर चमं गलेठे वमवे , लोभ आफण अकुशलते पमसून दू र रमहमवे आफण चमं गले शोधले पमफहजे .
सुदैवमने, बु द्धमच्यम फशकवणीचम लमभ आर्च्यमपयांतपोहोचलम आहे ; आपणत्यमं च्यमवर फवश्वमस ठे वण्यमचम प्रयत्न केलम पमफहजे आफण बुद्धमच्यम शु द्ध भूर्ीत जन्म घेण्यमची
इच्छम बमळगली पमफहजे . बुद्धमच्यम फशकवणु की जमणून घेतल् यमवर, आपण इतरमं चे लोभीआफण पमपी र्मगमा ने अनुसरमन करू नये, फकंवम आपण बुद्धमच्यम फशकवणी केवळआपल् यमपुरत्यम ठे वू नये , तर बुद्धोपदे श आचरणमत आणून तो इतरमं पयांत पोचवलम पमफहजे .

101अध्याय पाचवे
बुद्धाने शदले ले आश्वासन
Iअशमताभ बुद्धाची प्रशतज्ञा
१.

आधीच स्पष् केल् यमप्रर्मणे , लोक नेहर्ी त्यमं च्यम समं समररक तृष्णेपुढे झुकतमत,पमपमनंतर पमपमची पुनरमवृ त्ती करतमत आफण असह्य कृत्यमं चे ओझे वमहतमत, त्यमं च्यम स्वत:च्यम प्रज्ञेने फकंवम त्यमं च्यम स्वत: च्यम समर्थ्यमा ने लोभ आफण भोगमच्यम यम सवयी र्ोडण्यमस तेअसर्था असतमत. जर ते समं समररक वमसनमं वर र्मत करू शकत नसतील आफण त्यम दू रकरू शकत नसतील, तर त्यमं च्यम बुद्धत्वमचे खरे स्वरूप कसे लक्षमत ये ईल?

बुद्ध, ज्यमं नम र्मनवी स्वभमव पूणापणे सर्जलम होतम, त्यमं नम लोकमं बिल प्रचंड करुणमव सहमनुभूती होती आफण प्रफतज्ञम केली होती फक त्यमं च्यम भीती आफण दु ः खमं पमसून र्ुक्त
होण्यमसमठी दु :खर्ुक्तीची आपली फह प्रफतज्ञम पूणा करण्यमसमठी त्यमं नी अनमदी भूतकमळमत
बोफधसत्व म्हणून प्रकट होऊन पुढीलप्रर्मणे दहम सम्यक संकल् प केले तरी त्यमं ची भीतीदु :खमपमसून र्ुकतमत करण्यमसमटी स्वतः लम फकतीही कष् सहन करमवे लमगले तरी ते शयते सवा प्रयत्न करतील.

(a) "र्ी बुद्धत्व प्रमप्त केलेअसलेतरी, जोपयांत र्मझ्यम फवश्वमतील

प्रत्येकजणबुद्धत्वमत प्रवे श करून प्रज्ञम प्रमप्त करत नमहीतो पयांत र्ी पूणा होणमर नमही."102

(b) "र्ी बुद्धत्व प्रमप्त केले असले तरी, जोपयांत र्मझम प्रकमश जगभर पोहोचत नमहीतोपयांत र्ी कधीही पू णा होणमर नमही."(c) "र्ी बुद्धत्व प्रमप्त केले असले तरी, र्मझे जीवन युगमनु युगेफटकेपयां त आफणअसंख्य लोकमं चे रक्षण होईपयांत र्ी कधीही पू णा होणमर नमही."(d) "र्ी बुद्धत्व प्रमप्त केले असले तरी, जोपयांत दहम फदशमं र्धील सवा बु द्ध र्मझ्यम
नमवमची स्तुती करत नमहीत तोपयांत र्ी पूणा होणमर नमही."(e( "र्ी बुद्धत्व प्रमप्त केले असले तरी, जोपयांत प्रमर्मफणक श्रद्धे चे लोक र्मझ्यम
भूर्ीत र्मझ्यम नमवमचम दहम वेळम उच्चमर करून पुनजान्म घे ण्यमचम प्रयत्न करत नमहीत आफणयम पुनजान्ममत प्रत्यक्षमत यशस्वी होत नमहीत तोपयांत र्ी पूणा होणमर नमही."(f) “र्ी बुद्धत्व प्रमप्त केले असले तरी, जोपयांत सवा त्र लोक ज्ञमन प्रमप्त करण्यमची,सद् गुण आचरणमत आणण्यमचम, र्मझ्यम भूर्ीत जन्म घेण्यमची प्रमर्मफणक इच्छम धरत नमहीत
तोपयांत र्ी पू णा होणमर नमही; अशम प्रकमरे , र्ी त्यमं च्यम र्ृत्यूच्यम क्षणी बोफधसत्वमं च्यम एकमर्ोठ्यम सर्ूहमसह र्मझ्यम पफवत्र भूर्ीत त्यमं चे स्वमगत करीन.
(g) "र्ी बुद्धत्व प्रमप्त केले असले तरी, जोपयांत सवा त्र लोक र्मझे नमव ऐकून नमहीत,र्मझ्यम भूर्ीचम फवचमर करत नमहीत आफण तेथे जन्म घ्यमयची इच्छम करत नमहीत आफणत्यमसमठी प्रमर्मफणकपणे सद् गुणमचे बमजमरीपन करत नमही आफण स्वतः च्यम हृदयस्थ इच्छमं ची103पुरती करण्यमसमठी सक्षर् होत नमही तोवर र्ी पूणा होणमर नमही.
(h) "र्ी बुद्धत्व प्रमप्त केले असले तरी, र्मझ्यम शुद्ध भूर्ीत जन्मले ल् यम सवमां नीपुढील जन्ममत जोवर ते बुद्ध बनत नमहीत, तो पयां त र्ी पूणा होणमर नमही. यमलम अपवमदअसे आहे त की जे त्यमं च्यम वैयखक्तक व्रतमच्यम आधमरे , लोकमं च्यम िमयद्यमसमठी र्हमन व्रतमचेकवच पररधमन करतमत, जगमच्यम फहतमसमठी आफण शमं फतसमठी प्रयत्न करतमत , असंख्य
लोकमं नम ज्ञमनमकडे घे ऊन जमतमत आफण र्हमन करूणेची योग्यतम जोपमसतमत."(i) "र्ी बुद्धत्व प्रमप्त केले असले तरी,"जोपयांत जगभरमतील लोक त्यमं चे र्न आफणशरीर शुद्ध करण्यमची आफण संसमररक बमबीपमसून उन्नत करणमऱ्यम र्मझ्यम प्रेर्ळ करुणेच्यम
भमवनेने प्रभमफवत होत नमही तोपयांत र्ी पूणात्व प्रमप्त करणमं र नमही."(j) "र्ी बुद्धत्व प्रमप्त केले तरी, सवात्र लोक र्मझे नमव ऐकून, जीवन आफण र्ृत्यूबिल
योग्य कल् पनम फशकत नमहीत आफण "समं समररक लमलसम आफण क्ले श यमं च्यम भ्रर्मत त्यमं चेर्न शुद्ध आफण शमं त ठे वणमरे पररपूणा ज्ञमन प्रमप्त करत नमहीत तो पयांत र्ी कधीही पू णाहोणमर नमही.""अशम प्रकमरे र्ी प्रफतज्ञम करतो; त्यम पू णा होई पयां त र्लम बुद्धत्व प्रमप्त होऊ नये. र्ीअर्यमा द प्रकमशमचम स्त्रोत बनू शकेन, र्मझ्यम प्रज्ञेचम आफण सद् गुणमं चम खफजनम फवकीरीतअनु र्ुक्त करीन. सवा सृष्ीलम प्रबुद्ध करीन आफणसवा दु :खी लोकमं ची र्ुकतमत कमररव."

104

२.

अशमप्रकमरे , तो अनेक युगमं त अगफणत सद् गु णमचम संचय करून अर्यमा दप्रकमशर्मन अथमा त अफर्तमभ आफण असीर् जीवनमचम अफर्तमयू बुद्ध बनलम आफण त्यने
स्वत:ची फवशु धी बुद्धभूर्ी पररपूणा करून आजही त्यम शमं ततेच्यम फवश्वमत रमहून सवा लोकमं नमआपल् यम दे सनेने प्रकमशर्मन करीत आहे .

ही शुद्धभूर्ी, जेथे दु ः ख नमही, खरोखरच, सवमा त शमं त आफण आनंदी आहे . फतथेरमहणमरे जेव्हम इच्छम करतमत तेव्हम त्यन्च्यमसमठी वस्त्र, अन्न आदी सवा सुंदर वस्तू प्रकट होतअसतमत .तेथील रत्नजफडत झमडमं वरून जेव्हम र्ंद वमऱ्यमं ची झुळूक वमहत जमते तेव्हम त्यमच्यम
पफवत्र धमम्म्दे स्नेच्यम सं गीतमने सवा वमतमवरण भरून जमते आफण ते ऐकणमऱ्यमची र्ने फनर्ा ळहोऊन जमतमत. तेव्हम र्ंद वमऱ्यमची झुळूक त्यमच्यम रत्नजफडत झमडमं वरून जमते तेव्हम
त्यमच्यम पफवत्र फशकवणीचे संगीत हवे त भरते आफणतेऐकणमऱ्यमसवमां चीर्ने स्वच्छ करतमत.

यम पफवत्र भूर्ीत अनेक सुगंधी कर्ळ िुलले आहे त, आफण प्रत्येक िुलमत अनेकर्ौल्यवमनपमकळ्मआहे तआफण प्रत्येक पमकळी अपमर सौंदयमा ने चर्कते . यमकर्ळमं च्यमतेजमनेबुद्धीचम र्मगा उजळतोआफणजे पफवत्र फशकवणीचे संगीत ऐकतमतत्यमं नमपररपूणा शमं तते कडे नेले जमते.
३.

आतम दहम फदशमं चे सवा बु द्ध अनंत प्रकमश आफण अर्यमा द जीवनमच्यम यम बु द्धमच्यम

गुणमं ची स्तुती करत आहे त.
जो कोणी हे बुद्धमचे नमव ऐकतो तो त्यमकडे आकफर्ालम जमतो आफण आनंदमने त्यमचम
अंफकत होतो. त्यमचे र्न बुद्धमच्यमर्नमशी एकरूप होते आफण तो बुद्धमच्यमपफवत्रते च्यमअद् भुत भूर्ीत जन्म घेईल.

105जे त्यम शुद्धभूर्ीत जन्म घे तमत ते बु द्धमच्यम अर्यमा द जीवनमत सहभमगी होतमत; त्यमं चे
अंत:करण तत्कमळ सवा फपडीतमबिल सहमनुभूतीने भरले जमते आफण ते बुद्धमच्यम फवर्ु खक्तचम
र्मगा प्रकट करण्यमसमठी पुढे सरतमत.
यम व्रतमं च्यम भमवनेने ते सवा समं समररक आसक्ती टमकून दे तमत आफण यम जगमच्यम
नश्वरतेची जमणीव करून दे तमत. आफण ते सवा भमवफनक जीवनमच्यम र्ुक्तीसमठी त्यमं चे गु णअपाण करतमत; ते त्यमं चे स्वतः चे जीवन इतर सवमां च्यम जीवनमशी एकरूप करतमत, त्यमं चेभ्रर् आफण दु ः ख समर्मफयक करतमत परं तु त्यमच वे ळी, त्यमं नम यम समं समररक जीवनमतील बंधनेआफण आसक्तीपमसून र्ु क्ततेची जमणीव होते .

त्यमं नम समं समररक जीवनमतील अडथळे आफण अडचणी र्मफहत आहे त परं तु बुद्धमच्यम
करुणे च्यम अर्यमा द क्षर्तम दे खील त्यमं नम र्मफहत आहे त. ते जमण्यमस फकंवम ये ण्यमस र्ोकळेआहे त, ते त्यमं च्यम इच्छे नुसमर पुढे जमण्यमस फकंवम थमं बण्यमस र्ोकळे आहे त, परं तु ज्यमं च्यमवर
बुद्धमची करुणम आहे त्यमं च्यम बरोबर रमहणे ते फनवडतमत.

म्हणून, जर कोणी यम अफर्तमभ बुद्धमचे नमव ऐकत असेल तर त्यमलम पूणा श्रद्धे ने त्यमनमवमचम हमक र्मरण्यमस प्रोत्समफहत केले जमईल, तर तो बु द्धमच्यम करूणे र्ध्ये सहभमगी
होईल. म्हणून सवा लोकमं नी बुद्धमची फशकवण ऐकली पमफहजे आफण जीवन आफण र्ृत्यूच्यमयम जगमलम व्यमपून टमकणमऱ्‍यम ज्वमळमं र्धून त्यमं नम पुन्हम र्मगा दमखवत असले तरीही त्यमं चेपमलन केले पमफहजे.

106जर लोकमं नम खरोखर आफण र्नमपमसून संबोफध प्रमप्त करमयचे असेल तर त्यमं नी यमबुद्धमच्यम समर्थ्यमा वरअवलं बून रमहणे आवश्यक आहे . यम बुद्धमच्यम आधमरमफशवमय समर्मन्य
र्मणसमलम त्यमच्यम परर् बु द्ध-स्वभमवमची जमणीव होणे अशय आहे .

४.
अफर्तमभ बु द्ध कोणमपमसू न ही दू र नमही. त्यमची शुद्धभूर्ी पखश्चर्ेसमठी खूप दू रआहे असे वणान केले जमते परं तु ती त्यमच्यमबरोबर रमहण्यमची र्नमपमसून इच्छम
असले ल् यमं च्यम र्नमत दे खील आहे .

जेव्हम कमही लोक त्यमं च्यम र्नमत सोनेरी वैभवमने चर्कणमऱ्यम अफर्तमभ बु द्धमच्यम
आकृतीचे फचत्र कमढतमत, तेव्हम ते फचत्र चौऱ्यमशी हजमर आकृत्यम फकंवम वैफशष्ट्ट्यमं र्ध्ये
फवभमगले जमते, प्रत्येक आकृती फकंवम वैफशष्ट्ट्य चौऱ्‍यमसी हजमर प्रकमशफकरणे उत्सफजा तआफण प्रत्येक प्रकमशफकरण एक जग प्रकमफशत करते. बु द्धमचे नमर्स्मरण करणमऱ्‍यमकुणमलमही अंधमरमत सोडत नमही. अशम प्रकमरे हम बुद्ध लोकमं नम त्यमने दे ऊ केले ल् यमफवर्ुक्तीचम लमभ घेण्यमस र्दत करतो.

बुद्धमची प्रफतर्म पमहून व्यक्ती बुद्धमचे र्न जमणण्यमस सक्षर् होते . बु द्धमच्यम र्नमत
र्हमन करुणम आहे ज्यमर्ध्ये सवमां चम सर्मवेश आहे , अगदी त्यमं च्यम करुणे बिल अनफभज्ञ
असले ल् यम फकंवम त्यमं नम फवसरले ल् यम लोकमं चमही आफण जे लोक श्रद्धमपू वाक त्यमं चे स्मरण
करतमत त्यमं च्यमबिल तर फवचमरमयलमच नको.

ज्यमं चम फवश्वमस आहे त्यमं नम तो त्यमच्यमबरोबर एक होण्यमची संधी दे तो. बु द्ध हे फवश्व
व्यमपक सर्तेचे शरीर असल् यमने ,107

जो कोणी बुद्धमचम फवचमर करतो, बु द्ध त्यमचम फवचमर करतो आफण त्यमच्यम र्नमत र्ुक्तपणे
प्रवे श करतो.

यमचम अथा असम की, जेव्हम एखमदी व्यक्ती बु द्धमचम फवचमर करते , तेव्हम त्यमच्यम र्नमत
बुद्धमचे र्न सवा शु द्ध आफण आनंदी आफण पररपू णा शमं तते त असते . दु सऱ्यम शब्दमं त, त्यमचेर्न हे बुद्ध-र्न असते.

म्हणून प्रत्येक र्मणसमने श्रद्धे ची शु द्धतम आफण प्रमर्मफणकपणमने स्वतः चे र्न हेबुद्धमचे र्न असल् यमचे फचफत्रत केले पमफहजे .

५.
बुद्धमचे रूपमं तर आफण बोफधसत्वमचे अने क प्रकमर आहे त आफण प्रत्ये क व्यक्तीच्यम
क्षर्तेनुसमर ते स्वतः लम अनेक प्रकमरे प्रकट करू शकतमत.

तो सवा आकमश व्यमपण्यमसमठी त्यमचे शरीर प्रचं ड आकमरमत प्रकट करतो आफणअर्यमा द तमरकीय अवकमशमत पसरतो. तो स्वत:लम फनसगमा च्यम अनंतमतही प्रकट करतो,कधी रूपमत, कधी ऊजेत, कधी र्नमच्यम पैलूंर्ध्ये , तर कधी व्यखक्तर्त्त्वमत.

पण कोणत्यम नम कोणत्यम र्मगमा ने बुद्धमचे नमव श्रद्धे ने जपणमऱ्यमं नम तो नक्कीच प्रकट
होईल. अशमसमठी, अफर्तमभ नेहर्ी दोन बोफधसत्वमं सह फदसतमत; करुणे चे बोफधसत्व
अवलोफकतेश्वर आफण108प्रज्ञेचे बोफधसत्व-र्हमस्थमर्प्रमप्त. त्यमची अफभव्यक्ती सवमां नम पमहण्यमसमठी जग भरूनटमकते परं तु ज्यमं च्यम त्यमं च्यमवर फवश्वमस आहे तेच ते पमहू शकतमत.

ज्यमं नम त्यमची लौफकक रूपे पमहमयलम फर्ळतमत त्यमं नम कमयर्चे सर्मधमन आफणआनंद फर्ळतो. फशवमय, ज्यमं नम खरम बुद्ध पमहतम येतो त्यमं नम आनंद आफण शमं तीचे अतुलनीय
भमग्य जमणवते .

६.
अफर्तमभ बुद्धमं चे र्न त्यमच्यम सवा अर्यमा द समर्थ्यमां सह र्ैत्री आफण प्रज्ञम हे च करुणम
असल् यमर्ुळे, बु द्ध सवमां चे रक्षण करू शकतमत.

सवमा त दु ष् लोक - जे अफवश्वसनीय अपरमध करतमत, ज्यमं चे र्न लोभ, क्रोध आफणर्ोहमने भरले ले आहे ; जे खोटे बोलतमत, बडबड करतमत, फशवीगमळ करतमत आफणिसवणूक करतमत; जे लोक र्मरतमत, चोरी करतमत आफण लबमडीने वमगतमत; जे लोकअनेक वर्मां च्यम वमईट कृत्यमं नंतर त्यमं च्यम आयु ष्यमच्यम अंतमच्यम जवळ आहे त - त्यमं नमदीघा कमळ फशक्षम भोगमवी लमगेल.

एक चमं गलम फर्त्र त्यमं च्यमकडे येतो आफण त्यमं च्यम शे वटच्यम क्षणी त्यमं नम फवनंती करतो,'तुम्ही आतम र्ृत्यूलम समर्ोरे जमत आहमत; तुम्ही तुर्चे दु ष् जीवन नमहीसे करू शकत नमही,परं तु तुम्ही अनंत प्रकमशमच्यम बुद्धमच्यम नमर्स्मरणमने त्यमं च्यम करुणेचम आश्रय घेऊ शकतम.

जर यम दु ष् र्मणसमं नी अफर्तमभ बु द्धमच्यम पफवत्र नमर्मचम उच्चमर र्नमपमसून केलम,तर त्यमं ची सवा पमपे जी फनखश्चतपणे यम भ्रमतीर्मन जगमतील र्ोहजमलमत गुंतून ठे वतमत, ती109समरी नष् होतील.

जर केवळ पफवत्र नमर्मचम उच्चमर केल् यमने हे शय आहे , तर यम बुद्धमवर आपलेर्न एकमग्र करतम आले तर ते फकती शय होईल!

जे लोक अशम प्रकमरे पफवत्र नमवमचे पठण करण्यमस सक्षर् आहे त, जे व्हम तेजीवनमच्यम शे वटमकडे येतील, त्यमं नम अफर्तमभ बु द्ध आफण करुणम आफण प्रज्ञमधमर बोफधसत्व
भेटतील आफण त्यमं नम बु द्धमच्यम सु खमवती भूर्ीत नेले जमईल, फजथे पुन्द्रीकमच्यम )श्वेत
कर्ळमच्यम ) शुद्धमतेसह त्यमं चम जन्म होईल.
म्हणून, प्रत्येकमने "नर्ु-अफर्दम-बु त्सु" फकंवम "अनंत प्रकमश आफण अर्यमा दजीवनमच्यम बु द्धमलम र्ी संपूणा अंत:करणमने
रमहमयलम पमफहजे.

शरण जमतो."ही वंदनम फह नेहर्ी र्नमत

IIअशमताभ बुद्धाची सुखावती भूमी१.
अनंत प्रकमश आफण अर्यमा द जीवनमचम बु द्ध सदै व फजवंत आहे आफण त्यमच्यम
सत्यमचम प्रसमर करत आहे . त्यमच्यम शुद्ध भूर्ीत दु ः ख आफण अंधमर नमही आफण प्रत्येक तमससुखमवती जमतो; म्हणून, यमलम आनंदमची भूर्ी म्हणतमत.
यम भूर्ीच्यम र्ध्यभमगी एक शुद्ध पमण्यमचे तलमव आहे , तमजे आफण चर्कते , ज्यमच्यम
लमटम सोनेरी वमळू च्यम फकनमऱ्यमवर हळू वमरपणे आदळतमत. तेथे सवा च फवफवध रं गमचे रथमच्यम
चमकेव्ध्ध्ये कर्मल उर्लले आहे त. आफण तेथे नील कर्ळमवर फनळ्म रं गमचे फनळे फदवे ,110फपवळ्म कर्ळमवर फपवळे , लमल कर्ळमवर लमल फदवे , पमं ढऱ्यमसमठी पमं ढरे फदवेतेथे प्रकमश फवतरीत करतमत आफण पद्मगंधमचम सुगंध हवे त दरवळत असतो.
तलमवमच्यम फकनमऱ्यमवर वे गवे गळ्म फठकमणी सोन्यम-चमं दीने , आफण सूयाकमन्त रत्नमने
सजवले ले र्ं डप आहे त, ज्यमत सं गर्रवरी पमयऱ्यम पमण्यमच्यम कमठमपयांत जमतमत. इतरफठकमणी पमण्यमवर वेफदकम बनले ली आहे आफण रत्नजफडत पडदे लटकले ले आहे त आफणपडदे र्ौल् यवमन रत्नमं च्यम जमळ्मं नी वेढले ले आहे त आफण त्यमर्ध्ये सुगंफधत झमडे आफणिुलमं चे तमखे आहे त.

जर्ीन सौंदयमा ने चर्कत आहे आफण येथे आकमशमत फदव्यसंगीतमचे स्वर वमजतअसते . फदवसम आफण रमत्री तीन-तीन वेळम, र्ंदमरिुलमं च्यमपमकळ्मची आकमशमतून वर्माहोत असते लोक त्यम गोळम करतमत आफण िुलमं च्यम पमत्रमतून इतर सवा बु द्ध-भूर्ीत घे ऊनजमतमत आफण असंख्य बु द्धमं नम अपाण करतमत.

२.

यम अद् भु त भूर्ीत अनेक पक्षी आहे त. तेथे फहर्-पमं ढरे कौच आहे त. हं स, आफणअनेक रं गमचे र्ोर आफण नंदनवनमतील उष्णकफटबंधीय पक्षी आफण लहमन पक्ष्यमं चे थवे ,हळू वमरपणे गमतमत. बु द्धमच्यम शुद्ध भूर्ीत हे गोड गमणमरे पक्षी बुद्धमच्यम फशकवणीचम उच्चमर
करीत असतमत आफण त्यमं च्यम सद् गु णमं ची स्तुती करीत आहे त.
जो कोणी यम स्वरमं चे संगीत ऐकतो आफण आठवतो, तो बुद्धमचम

111

आवमज ऐकतो आफण सवात्र अनुयमयमं च्यम बं धुत्वमच्यम सहवमसमत फवश्वमस, आनंद आफणशमं तते ची नवीनतम जमगृत करतो.

र्ंद सुखद वमऱ्यमच्यम लहरी त्यम शु द्ध भूर्ीच्यम झमडमं र्धून वमहत जमतमत आफणरत्नजफडत सुगंफधत पडद्यमं नम हलवत संगीतमच्यम र्धुर तमलमं र्ध्ये फनघून जमतमत.

यम स्वगीय संगीतमचे र्ंद प्रफतध्वनीऐकणमरे लोक बुद्ध, धर्ा )फशक्षण) आफण संघम(बंधुत्व) बिल फवचमर करतमत. यम सवा उत्कृष्तम केवळ शु द्ध भूर्ीचे प्रफतफबंब आहे त.

३.

यम भूर्ीतील बु द्धमलम अफर्तमभ कम म्हटले जमते, जो अनंत प्रकमश आफण अर्यमा दजीवनमचम बु द्ध दशावतो? यमचे कमरण असे की त्यमच्यम सत्यमचे तेज बुद्ध-भूर्ीच्यम बमह्यतर्आफण आतल् यम र्यमा देपयांत फवनम-अडथळम पसरते; कमरण त्यमच्यमतील फजवंत करुणे चेचैतन्य अगफणत जीवन आफण कोणत्यमही कमलखंडमत कधीही कर्ी होत नमही. म्हणून त्यमं नमअफर्तमयू म्हटले जमते.

पुनः एक कमरण आहे की, त्यमच्यम शुद्ध भूर्ीत जन्मले ल् यम आफण पररपूणा
संबोफधज्ञमन प्रमप्त झमले ल् यमं ची सं ख्यम अगफणत आहे आफण ते पु न्हम कधीही भ्रर् आफणर्ृत्यूच्यम जगमत परतणमर नमहीत.

आफण एक कमरण आहे की, बु द्धमच्यम प्रकमशमने जीवनमच्यम नवीनतेर्ध्ये जमगृत
झमले ल् यमं ची संख्यमही अगफणत आहे .

112

म्हणून, सवा लोकमं नी त्यमं चे र्न त्यमच्यम नमवमवर केंफद्रत केले पमफहजे आफणआयुष्यमच्यम शे वटच्यम फदशेने येत असतमनम, एक फदवस फकंवम समत फदवसही, अफर्तमभ
बुद्धमच्यम नमवमचम संपूणा श्रद्धे ने जप केलम पमफहजे , आफण ते अफवचल र्नमने केले तर त्यमं चमजन्म होईल आफण यम शेवटच्यम क्षणी बुद्धमच्यम शुद्धतेच्यम भूर्ीत, अफर्तमभ बुद्धमच्यम
नेतृत्वमत अनेक बोफधसत्व आफण पफवत्र श्रमवकसंघ त्यमं च्यमपुढे प्रकट होईल.

जर कोणीही अफर्तमभ बुद्धमचे नमव ऐकले , त्यमं च्यम फशकवणींवर फवश्वमस जमगृत
केलम, तर तो अतुलनीय पररपूणा बोफध प्रमप्त करू शकेल.

113

114

आचरिाचा मागयअध्याय प्रथम
शवशुद्धीचा मागयIमनाचीशवशुद्धी
१.

लोकमं र्ध्ये संसमररक वमसनम असतमत ज्यमर्ुळे त्यमं नम भ्रर् आफण दु :ख होते.

संसमररक वमसनमं च्यम बं धनमतून र्ुक्त होण्यमचे पमच र्मगा आहे त.
प्रथर्, त्यमं च्यमकडे वस्तूफवर्यीच्यम सम्यक कल् पनम असल् यम पमफहजे कमळजीपूवाक
फनरीक्षणमवर आधमररत असलेल्यम कल्पनम आफण कमरणे पररणमर् आफण त्यमं चे र्हत्त्व
योग्यररत्यम सर्जून घेतले पमफहजे. दु :खमचे कमरण र्नमच्यम इच्छम आफण आसक्तीर्ध्ये
दडले ले असल्यमने आफण इच्छम आफण आसक्ती यमं चम संबंध अहं स्वतः च्यम चुकीच्यमफनरीक्षणमशी असल्यमने , कमरण आफण पररणमर्मच्यम फनयर्मचे र्हत्त्व दु लाफक्षत केले . आफणते यम चुकीच्यम फनरीक्षणमं र्ुळे आहे हे जमणून घेऊन यम संसमररक वमसणमपमसून र्नमची
सुटकम झमली तरच शमं ती होऊ शकते .

दु सरे , लोक जमगृतीने आफण धीरमने र्नमवर संयर् ठे वून यम चुकीच्यम फनरीक्षणमतू नआफण पररणमर्ी समं समररक वमसनमं पमसून र्ुक्त होऊ शकतमत कमया क्षर् र्नमवर फनयंत्रण .
ठे वून ते डोळे , कमन, नमक, जीभ, त्वचम आफण त्यमनंतरच्यम र्मनफसक प्रफक्रयमं र्ुळे
उद्भवणमऱ्यम इच्छम टमळू शकतमत आफण तसे करून, सवा समं समररक वमसनमं चे र्ूळ उखडून
टमकू शकतमत .

116

फतसरे , सवा गोष्ींच्यम योग्य वमपरमबमबत त्यमं च्यमकडे योग्य कल्पनम असमयलम हव्यमत .
म्हणजेच, अन्न आफण वस्त्रमं च्यम संदभमा त, त्यमं नी त्यमं चम फवचमर आरमर् आफण आनंदमच्यम
संबंधमत करू नये, तर केवळ त्यमं च्यम शरीरमच्यम गरजमं च्यम संबंधमत केलम पमफहजे उष्मम .
आफण थंडीपमसून शरीरमचे रक्षण करण्यमसमठी आफण शरीरमची लमज लपवण्यमसमठी कपडेआवश्यक आहे त; प्रबोधन आफण बु द्धत्वमचे प्रफशक्षण असतमनम शरीरमच्यम पोर्णमसमठी अन्नआवश्यक आहे .अशम फवचमरमतून समं समररक वमसनम फनर्मा ण होऊ शकत नमहीत .
चौथे, लोकमं नी सहनशक्ती फशकली पमफहजे ; त्यमं नी उष्णतम आफण थंडी, भू क आफणतहमन यम अस्वस्थतम सहन करण्यमस फशकले पमफहजे; गैरवतान आफण फतरस्कमर प्रमप्त
करतमनम त्यमं नी धीर धरमयलम फशकले पमफहजे; कमरण सहनशीलते चम सरमव हम समं समररक
वमसनमं ची आग फवझवतो ज्यमर्ुळे त्यमं चे शरीर जळू न जमते .
पमचवे , लोकमं नी बघमयलम आफण सवा धोके टमळमयलम फशकले पमफहजे ज्यमप्रर्मणे
ज्ञमनी र्मणूस जंगली घोडे फकंवम वे ड्यम कुत्र्यमपमसून दू र रमहमतो, त्यमचप्रर्मणे दु ष् र्मणसमशी
र्ैत्री करू नये, ज्ञमनी र्मणसमं नी टमळले ल् यम फठकमणी जमऊ नये .जर एखमद्यमने समवधफगरीआफण फववेकबुद्धी पमळली तर त्यमं च्यम जीवनमत जळत असले ली संसमररक वमस्नमची आगनष् होईल.

2.

ही पमं च प्रकमर ची अफग्न आहे .

117

डोळ्मं नम फदसणमऱ्‍यम स्वरूपमतून फनर्मा ण झमले ल्यम इच्छम; कमनमं नी ऐकले ल्यमआवमजमतून; फनर्मा ण झमले ल् यम इच्छम सु गंधमं पमसून नमकमलम वमस येतो; फजभेलम सुखदपमहणमऱ्यम चमवीपमसून फनर्मा ण झमले ल् यम इच्छम; स्पशमा च्यम भमवनेलम अनुकूल असले ल्यमगोष्ींपमसून इछे च्यम यम पमच दरवमजमर्धून शरीरमलम आरमर्मची आवड फनर्मा ण होते.
बहुते क लोक, शरीरमच्यम समं त्वनमच्यम प्रेर्मने प्रभमफवत होऊन, समं त्वनमच्यम र्मगे
लमगणमऱ्यम वमईट गोष्ी लक्षमत घेत नमहीत आफण ते फशकमरीच्यम जमळ्मत अडकलेल्यम
जंगलमतील हरणमप्रर्मणे सैतमनमच्यम समपळ्मत अडकतमतखरोखर ., इं फद्रयमं पमसून उत्पन्न
होणमऱ्यम इच्छमं चे हे पमच दरवमजे सवमा त धोकमदमयक समपळे आहे त.जेंव्हम त्यमं च्यमद्वमरे
पकडले जमते तेंव्हम लोक समं समररक वमस्नमम्म्ध्ये अडकतमत आफण दु :ख सहन करतमत. त्यमं नमयम समपळ्मतून कसे बमहे र पडमयचे हे र्मफहत असले पमफहजे.

३.

सर्जम तुम्ही .समं समररक वमसनमं च्यम पमशमतून र्ुक्त होण्यमचम कोणतमही र्मगा नमहीएक समप, एक र्गर, एक पक्षी, एक कुत्रम, एक कोल्हम आफण एक र्मकड, अगदी फभन्न
स्वभमवमचे सहम प्रमणी पकडले आफण तुम्ही त्यमं नम र्जबूत दोरीने बमं धले आफण त्यमं नम सोडून
फदले यम सहम प्रमण्यमपैकी प्रत्येक प्रमणी आपमपल्यम पधतीन आपमपल् यम घरी परत जमण्यमचम
प्रयत्न करे ल: समप गवतमचे आच्छमदन शोधले , र्गर पमणी शोधेल, पक्षी हवेत उडमयची
इच्छम करे ल, कुत्रम गमव शोधेल, कोल् हम एकमं तमतील कडम शोधेल आफण र्मकड जंगलमतीलझमड शोधेल.प्रत्येकमच्यम स्वतः च्यम र्मगमा ने जमण्यमच्यम प्रयत्नमत सं घर्ा होईल, परं तु,दोरीने
एकत्र बमं धले गेल्यमने , कोणत्यमही वे ळी सवमा त शखक्तर्मन बमकीच्यमं नम ओढू न नेईल.

118यम बोधकथे तील प्रमण्यमं प्रर्मणे , लोक त्यमं च्यम सहम इं फद्रये, डोळे , कमन, नमक, जीभ,स्पशा आफण र्न यमं च्यम वमसनमं द्वमरे वेगवे गळ्म र्मगमां नी र्ोहमत पडतमत आफण र्ुख्य इच्छे द्वमरे
फनयंफत्रत केले जमतमत.
जर हे सहम प्रमणी एकम फठकमणी बमं धले गेले असतील तर ते थकेपयांत र्ोकळे
होण्यमचम प्रयत्न करतील आफण थकून नंतर त्यम फठकमणी फनपफचत पडून रमहतील.अशमच
प्रकमरे , जर लोकमं नी र्नमलम प्रफशफक्षत केले आफण फनयंफत्रत केले तर इतर पमच इं फद्रयमं चमत्रमस होणमर नमही. जर र्नमवर फनयंत्रण असेल तर लोकमं नम आतम आफण भफवष्यमत आनंदफर्ळे ल.

४.

लोकमं चे त्यमं च्यम अंह वर प्रेर् असते. त्यमची तृप्ती करणे त्यमं नम आवडते त्यमसमठी तेकीती आफण स्तुतीच्यम कच्छपी लमगतमत. पण कीती आफण स्तुती यम उदबत्तीसमरख्यम आहे तज्यम जळत स्वतः लमच सं पवतमत-लवकरच नमहीशम होतमत. अर...........कमरण कळे ल.पणकीती आफण स्तु ती हे उदबत्तीसमरखे आहे त जे स्वतः लम खून टमकतमत आफण लवकरच
नमहीसे होतमत. जर लोक सन्ममन आफण समवाजफनक प्रशंसम यमं च्यम र्मगे लमगले आफणसत्यमचम र्मगा सोडलम तर ते गंभीर धोयमत आहे त आफण त्यमं नम लवकरच पश्चमतमपमचे
कमरण कळे ल.

प्रफसद्धी, संपत्ती आफण प्रेर्संबंधमं चम पमठलमग करणमरम र्मणूस चमकूच्यम पट्टीतू न र्धचमटनमऱ्यम र्ुलमसमरखम असतो. र्धमचम गोडवम चमखत असतमनम त्यमलम फजभेलम दु खमपतहोण्यमचम धोकम पत्करमवम लमगतो. तो वमऱ्यमच्यम फवरुद्ध फदशेने र्शमल वमहणमऱ्यम
र्मणसमसमरखम आहे .

119फजच्यम ज्वमलम नक्कीच त्यमचे हमत आफण चेहरम जमळू न टमकेल. लोभ, द्वे र् आफण अज्ञमनमने
भरले ल्यम स्वतः च्यम र्नमवर फवश्वमस ठे वू नये एखमद्यमने आपले र्न चंचल होऊ दे ऊ नये .,परं तु ते जमगृतीपूणा फनयंत्रणमत ठे वले पमफहजे .
५. र्नमवर पररपूणा फनयंत्रण र्ोलमव्ध्ने फह सवमा त कठीण गोष् आहे . जे बोधीज्ञमन शोधतमत
त्यमं नी प्रथर् स्वतः लम सवा तृष्णेच्यमअग्नीपमसून र्ु क्त केले पमफहजे तृष्णम फह एक प्रखर अग्नी
आहे , आफण बोफधज्ञमन शोधणमऱ्‍यमने तृष्णेची आग टमळली पमफहजे कमरण गवतमचम भमरवमहून नेणमरम र्मणूस आगीच्यम फठणग्यम टमळतो.
परं तु सुंदर रूपमं च्यम र्ोहमत पडण्यमच्यम भीतीने एखमद्यम व्यक्तीने डोळे कमढणे
र्ूखापणमचे ठरे लर्न हे . स्वमर्ी आहे आफण जर र्न जमगृतीपू णा फनयंत्रणमत असेल,कर्जोर
तृष्णम अदृश्य होतील.
बुद्धत्वमच्यम र्मगमा वर जमणे कठीण आहे , परं तु अशम र्मगमा चम शोध घेण्यमची लोकमं चीर्मनफसकतम नसेल तर ते अफधक कठीण आहे बोफधज्ञमनमफशवमय ., जीवन आफण र्ृत्यूच्यम यमजगमत अनंत दु ः ख आहे .
जेव्हम एखमदी व्यक्ती बुद्धत्वमचम र्मगा शोधते तेव्हम ती फचखलमच्यम शेतमतून जड ओझेघेऊन जमणमऱ्यम बैलमसमरखी असते बैलमने इतर गोष्ीकडे लक्ष न दे तम सवोत्तर् प्रयत्न
केल् यमस तो फचखलमवर र्त करून फवश्रमं ती घे ऊ शकतो अगदी तसेच र्नमवर तमबम ठे वलमआफण योग्य र्मगमा वर ठे वले , तर त्यमच्यम आड येणमरम लोभमचम फचखल रमहणमर नमही आफणव्यक्तीचे सवा दु ः ख नमहीसे होईल.

120

६.
जे लोक बोफधज्ञमनमचम र्मगा शोधतमत त्यमं नी प्रथर् सवा अहं कमरी अफभर्मन कमढू नटमकलम पमफहजे आफण बु द्धमच्यम फशकवणीचम प्रकमश स्वीकमरण्यमस नम्रपणे तयमर असलेपमफहजे . जगमतील सवा खफजने , सवा सोने-चमं दी यमं ची सन्ममन, प्रज्ञम आफण सद् गुण यमं च्यमशी
तुलनम करतम येणमर नमही.

फनरोगी आरोग्य फर्ळवण्यमसमठी, आपल् यम कुटुं बमत खरम आनंद फर्ळवण्यमसमठी,सवमां नम शमं ती फर्ळवून दे ण्यमसमठी, प्रथर् स्वतः च्यम र्नमलम फशस्त फशकफवणे आफणजमगृतीपू णा र्नमचे फनयंत्रण करणे आवश्यक आहे . जर एखमद्यम र्नुष्यमने आपल् यम र्नमवर
तमबम ठे वलम तर तो बु द्धत्व ज्ञमनमचम र्मगा शोधू शकतो आफण सवा प्रज्ञम आफण सद् गुणस्वमभमफवकपणे त्यमलम प्रमप्त होतील.

ज्यमप्रर्मणे भूर्ीतील गुप्त खफजनम उघडकीस येतो, त्यमचप्रर्मणे सत्कर्मा तून पुण्य
प्रकट होते आफण शुद्ध आफण शमं त र्नमतून प्रज्ञम प्रकट होते. र्मनवी जीवनमच्यम चक्रव्यूहमतू नसुरफक्षतपणे चमलण्यमसमठी, एखमद्यमलम प्रज्ञे चम प्रकमश आफण सद् गुणच्यम र्मगादशानमची
आवश्यकतम असते.

लोभ, क्रोध आफण र्ू खापणम कसम दू र करमवम हे समं गणमरी बुद्धमची फशकवण एककुशल फशकवण आहे आफण जे फतचे पमलन करतमत त्यमं नम सुखी जीवनमचम आनंद फर्ळतो.
७.
र्मनवमचम कल त्यमं च्यम फवचमरमं च्यम फदशेने वमटचमल करतो. त्यमं च्यमत लोभी फवचमर
धमरण केले तर ते अफधक लोभी होतमत; जर ते संतप्त फवचमरमं चम फवचमर करतमत, तर तेअफधक संतप्त होतमत; जर त्यमं नी र्ूखा फवचमर केलम तर त्यमं चे पमय त्यम फदशेने जमतमत.

121

शेतकरी कमपणीच्यम वे ळी त्यमं च्यम गुरमढोरमं नम बमं धून ठे वतमत, अन्यथम ते कुंपण
तोडून शेतमत फशरतमत आफण तक्रमर करण्यमस फकंवम र्मरण्यमस कमरणीभूत ठरतमत;त्यमर्ुळे लोकमं नी अप्रमर्मफणकपणम आफण अयोग्य गोष्ीपमसून त्यमं च्यम र्नमचे बमरकमईने
रक्षण केले पमफहजे . त्यमं नी लोभ, क्रोध आफण र्ू खापणमलम उत्तेफजत करणमरे फवचमर कमढू नटमकले पमफहजेत, परं तु दमन आफण दयम भमवनेलम उत्तेजन दे णमऱ्‍यम फवचमरमं नम प्रोत्समहन फदलेपमफहजे .
जेव्हम वसंत ऋतू येतो आफण कुरणमत फहरवे गवत भरपूर असते तेव्हम शेतकरी
आपली गुरेढोरे र्ोकळे करतमत; पण तरीही ते त्यमं च्यमवर बमरीक लक्ष ठे वतमत. लोकमं च्यमर्नमचे असेच आहे ; अगदी चमं गल् यम पररखस्थतीतही र्नमवर लक्ष ठे वणे गरजे चे आहे .
८.
एकेवेळीशमयर्ुनी बु द्ध कौसंबी नगरमत र्ु क्कमर्ी होते. यम गमवमत एक असम र्मणूस
होतम ज्यमच्यम र्नमत बुद्धमफवर्यी द्वे र् होतम आफण जो बुद्धमबिल खोट्यम कथमपसरवण्यमसमठी दु ष् लोकमं नम लमच दे त होतम. अशम पररखस्थतीत त्यमं च्यम फशष्यमं नम त्यमं च्यमभीक र्मगून पुरेसे अन्न फर्ळणे कठीण होते आफण त्यम गमवमत त्यमं च्यमवर खूप अत्यमचमर
झमले .

आनंद शमयर्ुनींनम म्हणमलम: "आम्ही अशम गमवमत न रमफहले ले च बरे . जमण्यमसमठी
इतरही आफण चमं गली शहरे आहे त. हे गमव सोडून जमने हे च आपल् यमसमठी योग्य व्हमवे . "बुद्धमने उत्तर फदले : "सर्जम पुढचे शहर असेच असे ल तर आपण कमय करमवे ?""र्ग आपण दु सरीकडे जमऊ."122

बुद्ध म्हणमले : "नमही, आनंदम, त्यम र्मगमा चम अंत होणमर नमही. आम्ही येथेच रमहणेआफण ते थमं बेपयांत धीरमने सहन करणे चमं गले आहे आफण आम्ही नंतरच दु सरीकडे
जमण्यमचम फवशमर करू.""यम जगमत निम आफण तोटम, फनंदम आफण सन्ममन, स्तुती आफण फनंदम, दु ः ख आफणसुख आहे त; ज्ञमनी यम बमह्य गोष्ींवर फनयं त्रण ठे वत नमहीत; त्यम जशम ये तमत, तशम त्यमजमतमतही."IIकुिल आचारिाचा मागय१.

बोफधज्ञमनमचम र्मगा शोधणमऱ्‍यमं नी आपले शरीर, वमणी आफण र्न सतत शुद्धठे वण्यमची आवश्यकतम नेहर्ी लक्षमत ठे वली पमफहजे. शरीर शुद्ध ठे वण्यमसमठी कोणत्यमही
सजीव प्रमण्यमची हत्यम करू नये, चोरी फकंवम व्यफभचमर करू नये. वमणी शु द्ध ठे वण्यमसमठी
खोटे बोलू नये, फशवीगमळ करू नये, िसवू नये फकंवम िमलतू बोलू नये. र्न शुद्धठे वण्यमसमठी सवा लोभ, क्रोध आफण फर्थ्यम दृष्ी कमढू न टमकले पमफहजेत.
जर र्न अशुद्ध झमले , तर र्नुष्यमची कर्ा अकुशल होईल; कर्े अकुशल असतीलतर दु ः ख होते . त्यमर्ुळे र्न आफण शरीर शुद्ध ठे वण्यमलम सवमा त जमस्त र्हत्त्व आहे .

123

२.

एकदम एक श्रीर्ंत फवधवम होती फजची दयमळू , नम्र आफण सौजन्यशील म्हणून प्रफतष्ठम

होती. फतच्यमकडे एक दमसी होती जी हुशमर आफण र्ेहनती होती.
एके फदवशी दमसीने फवचमर केलम: "र्मझ्यम घर र्मलफकणीची खूप चमं गली प्रफतष्ठम
आहे ; र्लम आश्चया वमटते की ती स्वभमवमने चमं गली आहे की फतच्यम आजूबमजूच्यम
पररखस्थतीर्ुळे चमं गली आहे . र्ी फतलम शोधून पमहीन."दु सऱ्यम फदवशी सकमळी जवळपमस दु पमरपयांत दमसी फतच्यम र्मलफकणी सर्ोर आली
नमही. र्मलकीन फचडली आफण फतलम अधीरतेने िटकमरले . दमसीने उत्तर फदले : "जर र्ीिक्त एक फकंवम दोन फदवस आळशी आहे , तर तु म्ही अधीर होऊ नये ." ते व्हम र्मलकीन
रमगमवली.
दु सऱ्यम फदवशी र्ोलकरीण पुन्हम उफशरम उठली. यमर्ुळे र्मलफकणीलम खू प रमगआलम आफण फतने दमसीवर कमठीने वमर केले . ही घटनम सवात्र प्रफसद्ध झमली आफण श्रीर्ंत
फवधवेने फतची प्रफतष्ठम गर्मवली.

३.
बरे च लोक यम र्फहले समरखे आहे त. त्यमं चम पररसर सर्मधमनकमरक असलम तर तेदयमळू , फवनम्र आफण शमं त असतमत. जेव्हम पररखस्थती बदलते आफण असर्मधमनकमरक होतेतेव्हम ते असेच वमगतील कम? हे शंकमस्पद आहे .
जेव्हम एखमदी व्यक्ती शुद्ध आफण शमं त र्न रमखते आफण जेव्हम त्यमच्यम कमनमत अफप्रय
शब्द येतमत तेव्हम कमनमं वर अफप्रय शब्द पडले तरीही जेव्हम एखमदी व्यक्ती र्नमने शुद्धआफण शमं त रमहते, दु सऱ्यमं नी त्यमं च्यमशी अभद्र व्यवहमर केलम तरी ती त्यमच्यमशी सभ्यमतेनेच
वमगते जेव्हम इतर लोक वमईट124

इच्छम दमखवतमत तेव्हमही चमं गले वमगतमत फकंवम फतच्यमकडे पुरेसे अन्न, कपडे आफण फनवमरम
नसतमनम, ती आपल् यम र्नमची शमं ततम ढळू दे त नमही अशम व्यक्तीलम आपण चमं गली वप्रफतफष्ठत म्हणू शकतो.
म्हणून जे लोक आपल् यम सभोवतमलचे वमतमवरण सर्मधमनकमरक असतमनमच शमं तर्न रमखतमत व चमं गले कमर् करतमत ते खरोखर चमं गले लोक नमहीत. ज्यमं नम बु द्धमची
फशकवण प्रमप्त झमली आहे आफण त्यम फशकवणींद्वमरे ज्यमं नी आपले र्न आफण शरीरप्रफशफक्षत केले आहे तेच खरोखर चमं गले , फवनम्र आफण शमं त लोक असे संबोफधले जमऊशकतमत .
४.
वमपरल् यम जमणमऱ्‍यम फवरुद्धमथी शब्दमं च्यम पमच उफचत जोड्यम आहे त. प्रसं गमं नम योग्यअसे शब्द आफण जे त्यमं च्यमसमठी योग्य नमहीत; असे शब्द तथ्यमं शी जुळणमरे आफण तथ्यमतन बसणमरे शब्द; आनं ददमयीवमटणमरे आफण असभ्यवमटणमरे शब्द; िमयदे शीर आफणहमफनकमरक शब्द; आफण शब्द जे सहमनुभूतीपूणा आहे त आफण जे द्वे र्पूणा आहे त असे शब्द.
आपण जे कमही शब्द उच्चमरतो ते कमळजीपूवाक फनवडले पमफहजेत कमरण लोक तेऐकतील आफण त्यमं च्यमवर चमं गले फकंवम वमईट पररणमर् होतील. जर आपले र्न सहमनुभूतीआफण करुणेने भरले ले असेल तर ते आपण ऐकत असले ल् यम वमईट शब्दमं नम प्रफतकमर
करतील. आपण रमनटी शब्द आपल् यम ओठमतून जमऊ दे ऊ नयेत कमरण ते रमग आफणद्वे र्मच्यम भमवनम जमगृत करतमत. आपण जे शब्द बोलतो ते नेहर्ी सहमनुभूती आफणशहमणपणमचे शब्द असले पमफहजेत.

सर्जम एक र्मणूस आहे ज्यमलम जफर्नीतील सवा घमण कमढमयची आहे .

125

तो कुदळ आफण चमळणे वमपरतो आफण फचकमटीने सगळीकडे घमण फवखु रण्यमचे कमर्करतो, पण ते अशय कमर् आहे . यम र्ूखा र्मणसमप्रर्मणे आम्ही सवा शब्द कमढू नटमकण्यमची आशम करू शकत नमही. आपण आपल् यम र्नमलम प्रफशफक्षत केले पमफहजे आफणआपले अंतः करण सहमनुभूतीने भरले पमफहजे जेणेकरून आपण इतरमं नी बोलले ल् यमशब्दमं द्वमरे अबमफधत रमहू.

फनळ्म आकमशमवर पमण्यमच्यम रं गमं नी फचत्र रं गवण्यमचम प्रयत्न केलम जमऊ शकतो,पण ते अशय आहे . आफण गवतमपमसून बनवले ल् यम र्शमलीच्यम उष्णतेने र्ोठी नदीकोरडी करणे फकंवम चमं गले कर्मवले ल् यम चमर्ड्यमचे दोन तु कडे एकत्र करून ककाशआवमज फनर्मा ण करणे दे खील अशय आहे . यम उदमहरणमं प्रर्मणे, लोकमं नी त्यमं चे र्न असेप्रफशफक्षत केले पमफहजे जे णेकरुन कोणत्यमही प्रकमरचे शब्द ऐकून त्यमं नम त्रमस होणमर नमही.
त्यमं नी त्यमं चे र्न प्रफशफक्षत केले पमफहजे आफण त्यमं नम पृथ्वीसमरखे
फवस्तृत,आकमशमसमरखे अर्यमा फदत, र्ोठ्यम नदीसमरखे खोल आफण चमर्ड्यमसमरखे र्ऊठे वले पमफहजे.
जरी तुर्चम शत्रू तुम्हमलम पकडतो आफण छळत असतो, जर तुम्हमलम नमरमजी वमटतअसेल आफण प्रतीफहं सेची भमवनम फनर्मा ण होत असे ल तर तुम्ही बुद्धमच्यम फशकवणीचे पमलनकरत नमही. प्रत्ये क पररखस्थतीत तुम्ही असम फवचमर करमयलम फशकले पमफहजे : "र्मझे र्नअचल आहे . द्वे र् आफण रमगमचे शब्द र्मझ्यम ओठमतून बमहे र जमणमर नमहीत. र्ी र्मझ्यम
शत्रू शी सहमनु भूती आफण करुणे च्यमफवचमरमं नीयु क्तरमहील आफण सवा संवेदनशील
जीवनमसमठी र्मझ्यम र्नमतू न करुनमसम्पृतभमवनमच प्रवमफहत होईल”.

126

५.
फदवसम जळणमऱ्यम आफण रमत्री फकल् यमत समपडले ल् यम एकम र्मणसमची दं तकथमआहे . तो एकम ज्ञमनी र्मणसमकडे गेलम आफण त्यमने यमबिल कमय करमवे असम सल् लमफवचमरलम. शहमण्यमने त्यमलम तलवमरीने त्यमत खोदमयलम समं फगतले . हे त्यम र्मणसमने केले .हीएक दं तकथम आहे एकम र्मणसमची. त्यमने एक वमरूळ समरखम र्मतीचम “फढगमरम” पफहलमतो ‘फदवस जळत होतम, आफण रमत्री धूर सोडत होतम. त्यमच्यम र्नमं त कमय आहे ? ते जमणून
घेण्यमची इच्छम फनर्मा ण झमली. म्हणून तो एकम ज्ञमनीं र्मणसमं कडे गेलम, आफण त्यमने कमयकरमवे म्हणून त्यमं नी सल् लम फवचमरलम. त्यम ज्ञमनी र्मणसमने त्यमलम तो फढगमरम तलवमरीने
खोदमयलम म्हणून त्यमलम सल् लम फवचमरलम. त्यम ज्ञमनी र्मणसमने त्यम प्रर्मणे खोदमयलम
सुरुवमत केली. त्यमलम एकमपमठोपमठ एक गेट-बमर, पमण्यमचे कमही बु डबु डे, एक फपचिोका,एक पेटी, एक कमसव, एक कसमई-चमकू, र्मं समचम तुकडम आफण शेवटी, बमहे र आले लमएक नमग समपडलम. त्यम र्मणसमने ज्ञमनी र्मणसमलम जे समपडले ते कळवले . ज्ञमनी र्मणसमने
त्यमचे र्हत्त्व सर्जमवून समं फगतले आफण म्हणमलम, "डर गन सोडून सवा कमही िेकून दे ;डर गनलम एकटे सोड आफण त्यमलम त्रमस दे ऊ नको."ही एक दं तकथम आहे ज्यमर्ध्ये "तो फढगमरम" र्मनवी शरीरमचे प्रफतफनफधत्व करते.
"फदवसम जळत" हे वस्तुखस्थती दशावते की फदवसम लोक आदल् यम रमत्री ज्यम गोष्ींचम फवचमर
करतमत त्यम कृतीत बदलतमत. "रमत्रीत धूर " ही वस्तुखस्थती दशावते की रमत्रीच्यम वे ळी लोकआदल् यम फदवशी केले ल् यम गोष्ी आनंदमने आठवतमत फकंवम पश्चमत्तमप करतमत.

त्यमच दं तकथेत, "एक र्मणूस" म्हणजे बोफधज्ञमनशोधणमरी व्यक्ती. "एक ज्ञमनी
र्मणूस" म्हणजे बु द्ध. "तलवमर" म्हणजे शु द्ध प्रज्ञम. "त्यमत खोदणे" म्हणजे त्यमने
बोफधज्ञमनफर्ळफवण्यमसमठी केले ल् यम प्रयत्नमं चम संदभा आहे .

127

दं तकथे त पुढे, "गेट-बमर" अज्ञमनमचे प्रफतफनफधत्व करते; "बु डबु डे" म्हणजे दु ः खआफण रमगमचे सुस्कमर; "फपचिोका संकोच आफण अस्वस्थतम सूफचत करतो; "बॉक्स" हम लोभ,रमग, आळस, चंचलतम, पश्चमत्तमप आफण भ्रर् यमं चे संचय सूफचत करतो; "कमसव" म्हणजे
शरीर आफण र्न; "चमकू" म्हणजे पमच संवेदनमिकइच्छमं चे संश्ले र्ण, आफण "र्मं समचमतुकडम" म्हणजे पररणमर्ी इच्छम ज्यमर्ुळे र्नु ष्य तृ प्त झमल् यमवर लोभ फनर्मा ण करतो. यमसवा गोष्ी र्नुष्यमसमठी हमफनकमरक आहे त आफण म्हणून बुद्ध म्हणमले , "सवा िेकूनद्यम."तरीही पुढे, "नमग" असे र्न सूफचत करते ज्यमने सवा समं समररक वमसनमं नम दू र केलेआहे . जर एखमद्यम र्मणसमने शहमणपणमच्यम तलवमरीने त्यमच्यमबिलच्यम गोष्ींचम शोध घेतलमतर तो शेवटी त्यमच्यम नमगमकडे येईल. "नमगमलम एकटे सोडम आफण त्यमलम त्रमस दे ऊ नकम"म्हणजे त्यमच्यम र्मगे जमणे आफण समं समररक इच्छमं पमसून र्ुक्त र्नमचम शोध घे णे होय.

६.

फपंडोल, हम एक बुद्धमचम फशष्य, बोफधज्ञमन प्रमप्तीनं तर,फपंडोलकौसंबी यम आपल् यमर्ूळ गमवी परतले आफण तेथील लोकमं नम त्यमं नी दमखवले ल् यम दयमळू पणमचीपरतिेड केली.
असे करत त्यमं नी बुद्धबीज पेरणीसमठी शेत तयमर केले .
कौसंबीच्यम सीर्े वर गंगम नदीच्यम कमठी नमरळमच्यम झमडमं च्यम अंतहीन रमं गमं चीसमवली असले ले एक छोटे से उद्यमन आहे आफण फजथे सतत थंड वमरम वमहतो.

128

उन्हमळ्मच्यम एकम फदवसमत, फपंडोल एकम झमडमच्यम थंड समवलीत ध्यमनर्ग्न बसलमहोतम, जेव्हम रमजम उदयन आपल् यम पत्नींसोबत यम उद्यमनमत र्नोरं जनमसमठी आलम होतम.
आफण संगीत आफण र्नोरं जनमनंतर रमजमने दु सऱ्यम एकम झमडमच्यम समवलीत झोप घेतली.
रमजम झोपेत असतमनम, त्यमच्यम बमयकम आफण खस्त्रयम-र्ध्यंतरमत फिरमयलम फनघमल् यमआफण ध्यमनस्थ बसले ल् यम फपंडोलजवळ अचमनक आल् यम. त्यमं नी त्यमलम एक पफवत्र-पु रुर्म्हणून ओळखले आफण त्यमलम उपदे श करण्यमची फवनंती केली. आफण त्यमं नी त्यमचे प्रवचन
ऐकले .

जेव्हम रमजम झोपे तून जमगम झमलम, आफण त्यमच्यम बमयकमं चम शोध घेतलम तेंव्हम त्यमलम
त्यम फपंडमलमच्यम भोवती त्यमची फशकवण ऐकतमनम आढळल् यम. र्त्सरी आफण कमर्ुकर्नमचम
असल् यमने , रमजम रमगमवलम आफण फपं डोलमलम फशवीगमळ करत म्हणमलम: "तुम्ही, एक पफवत्रपुरुर्, खस्त्रयमं च्यम र्ध्ये रमहून त्यमं च्यमशी व्यथा बोलण्यमचम आनंद घ्यमवम हे अक्षम्य आहे ."फपंडोल शमं तपणे डोळे फर्टू न गप्प रमफहलम.
संतप्त रमजमने आपली तलवमर कमढली आफण फपं डोलमलम धर्कमवले , परं तु पफवत्र
पुरुर् शमं त रमफहलम तो खडकमसमरखम खंबीर होतम. यमर्ुळे रमजम आणखी संतप्त झमलमम्हणून त्यमने एकम र्ुंग्यमच्यम वमरुळमलम तोडले आफण र्ुंग्यमने भरले ली कमही वमळू त्यमच्यमवर
िेकली, परं तु तरीही फपं डोल शमं तपणे अपर्मन आफण वेदनम सहन करत ध्यमनस्थ बसलम.

129

त्यमनंतर, रमजमलम त्यमच्यम क्रूर वतानमची लमज वमटली आफण त्यमने फपंडोलमची क्षर्म
र्मफगतली. यम घटनेच्यम पररणमर्ी, बुद्धमची फशकवण रमजमच्यम वमड्यमत पोहोचली आफणतेथून ती दे शभर पसरली.
७.
कमही फदवसमं नंतर रमजम उदयननेफपं डोलमलम तो रमहत असले ल् यम जं गलमत भेटफदली आफण त्यमलम फवचमरले , "आदरणीय गुरुजी, बु द्धमचे फशष्य त्यमं चे शरीर आफण र्न शुद्धआफण वमसनेपमसून र्ुक्त कसे करू शकतमत, जरी ते बहुते क तरुण पु रुर् आहे त.?"फपंडोलमने उत्तर फदले : "र्हमकमरूफणक, बुद्धमने आपल् यमलम सवा खस्त्रयमं चम आदरकरण्यमस फशकवले आहे . त्यमने आपल् यमलम सवा वृद्ध खस्त्रयमं कडे आपल् यम र्मतम म्हणून,आपल् यम वयमच्यम खस्त्रयमं कडे आपल् यम बफहणींच्यमरूपमत आफण लहमन र्ुलीकडे आपल् यमर्ुली म्हणून पमहण्यमस फशकवले आहे . कमरण यम फशकवणीर्ुळे बु द्धमचे फशष्य तरुण असलेतरी ते त्यमं चे शरीर आफण र्न शुद्ध आफण वमसनेपमसून र्ुक्त ठे वू शकतमत.""परं तु, आदरणीय फशक्षक, एखमद्यमलम आई, बहीण फकंवम र्ुलीच्यम वयमच्यम
स्त्रीबिल अशु द्ध फवचमर असू शकतमत. बुद्धमचे फशष्य त्यमं च्यम इच्छमं वर फनयंत्रण कसेठे वतमत?""तथमगत, बुद्धमने आपल् यमलम आपल् यम शरीरमचम “रक्त, पू, घमर् आफण तेलयमं समरख्यम सवा प्रकमरच्यम अशुद्धतमस्रमफवत करणमरम”असम फवचमर करण्यमस फशकवले ;अशम प्रकमरे फवचमर करून आपण,तरुण असूनही, आपले र्न शुद्ध ठे वण्यमस सक्षर्
आहोत. "

130

"सन्ममफनत फशक्षक," रमजमने पुन्हम फवचमरले . "तुम्ही तुर्च्यम शरीरमलम आफण र्नमलम
प्रफशफक्षत केले आहे आफण तुर्ची प्रज्ञम नीट केली आहे म्हणून हे करणे तुर्च्यमसमठी सोपेअसू शकते, परं तु ज्यमं नम अद्यमप असे प्रफशक्षण फर्ळमले ले नमही त्यमं च्यमसमठी हे अवघडआहे . ते अशुद्धतम लक्षमत ठे वण्यमचम प्रयत्न करू शकतमत परं तु त्यमं चे डोळे सुंदर रूपमं चेअनुसरण करतमत. ते कुरूपतम पमहण्यमचम प्रयत्न करू शकतमत परं तु ते त्यमच सुंदर
आकृत्यमं द्वमरे र्ोहमत पडतील. बु द्धमं च्यम फशष्यमं र्धील तरुण पुरुर् त्यमं च्यम कृती शु द्धठे वण्यमस सक्षर् आहे त यमचे आणखी कमही कमरण असमवे."फपंडोलमने उत्तर फदले , "र्हमकमरुफणक, "बु द्ध हे आपल् यमलम पमच इं फद्रयमं च्यम दमरमं चेरक्षण करण्यमस फशकवतमत. जेव्हम आपण आपल् यम डोळ्मं नी सुंदर आकृती आफण रं गपमहतो, जेव्हम आपण आपल् यम कमनमं नी आनंददमयी आवमज ऐकतो, जेव्हम आपण आपल् यमनमकमने सुगंध घेतो फकंवम जेव्हम आपण आपल् यम फजभेने गोड पदमथमां चम आस्वमद घेतो फकंवम
आपल् यम हमतमं नी र्ऊ गोष्ींचम स्पशा करतो तेव्हम आपल् यमलम यम आकर्ाक गोष्ींशी जोडून
घ्यमयचे नमही फकंवम अफप्रय गोष्ींर्ुळे आपल् यमलम फतरस्करणीय बनवमयचे नमही. यम पमचगोष्ीं पमसून इं फद्रयद्वमरमलम संयफर्त जपमयलम फशकवले जमते. बु द्धमच्यम यम फशकवणुकी र्ु ळेतरुण फशष्य दे खील त्यमं चे र्न आफण शरीर शुद्ध ठे वू शकतमत.""बु द्धमची फशकवण खरोखरच अद् भूत आहे . र्मझ्यम स्वत: च्यम अनुभवमवरून र्लमर्मफहत आहे की जर र्ी समवध न रमहतम, सुंदर फकंवम

131

आनंददमयककोणत्यमही गोष्ीचम समर्नम केलम, तर र्ी इं फद्रयमं च्यम प्रभमवमर्ुळे फवचफलत होतो.
आपले कर्ा शुद्ध ठे वण्यमसमठी आपण पं चेंफद्रयमं च्यम दमरमत सदै व समवध रमहणे अत्यंत
र्हत्त्वमचे आहे ."८.
जेव्हम एखमदी व्यक्ती आपल् यम र्नमतील फवचमर कृतीतून व्यक्त करते तेव्हम ने हर्ीचएक प्रफतफक्रयम येते. जर कोणी तुम्हमलम फशवीगमळ करत असेल तर त्यमलम उत्तर दे ण्यमचम
फकंवम बदलम घेण्यमचम र्ोह होतो. यम नैसफगाक प्रफतफक्रये पमसून समवध रमफहले पमफहजे. हेवमऱ्यमवर थुंकण्यमसमरखे आहे , ते स्वतः फशवमय कोणमचेही नुकसमन करत नमही. हे वमऱ्यमवरधूळ झमडण्यमसमरखे आहे , ते धुळीपमसून र्ुक्त होत नमही तर स्वतः लम अशुद्ध करते. बदलमघेण्यमच्यम इच्छे लम वमट दे णमऱ्‍यमच्यम पमवलमवर दु दैवमने नेहर्ीच कुत्र्यमचे पमऊल पडते .

९.
लोभ दू र करणे आफण परोपकमरमचे र्न जोपमसणे हे खूप चमं गले कमया आहे . उदमत्त
र्मगमा चम आदर करण्यमचम र्नमचम ध्यमस ठे वणे अजून चमं गले .
एखमद्यमने स्वमथी र्नमपमसून र्ुक्त व्हमवे आफण त्यमच्यम जमगी इतरमं नम र्दतकरण्यमसमठी तळर्ळ असले ले र्न आणले पमफहजे. दु सऱ्‍यमलम आनंदी करण्‍यमची कृतीदु सऱ्‍यमलम आनंदी ठे वण्‍यमची प्रेरणम दे ते आफण अशम कृतीतून आनंदमचम जन्म होतो.
एकम र्ेणबत्तीतून हजमरो र्ेणबत्त्यम पेटवल् यम जमऊ शकतमत आफण र्ेणबत्तीचे
आयुष्य कर्ी होणमर नमही. आनंद वमटू न घेतल् यमने कधीही कर्ी होत नमही.

132जे बोफधज्ञमनमचम शोध घेतमत त्यमं नी प्रत्येक पमवलमवर समवधफगरी बमळगली पमफहजे .
आकमं क्षम फकतीही उं च असली तरी ती टप्प्यमटप्प्यमने च फर्ळवली पमफहजे . आपल् यम दै नंफदन
जीवनमत बु द्धत्वमच्यम र्मगमा ची पमवले टमकली पमफहजे त.

१०.
बोफधज्ञमनमच्यम र्मगमा च्यम अगदी सुरुवमतीस यम जगमत आपल् यमसमठी वीस अडचणीआहे त आफण त्यम आहे त: 1. गरीब र्मणसमलम उदमर होणे कठीण आहे . 2. अफभर्मनी
र्मणसमलम बोफधज्ञमनमचम र्मगा फशकणे कठीण आहे . 3. आि त्यमगमच्यम फकंर्तीवर बोफधज्ञमन
फर्ळवणे कठीण आहे . 4. बु द्ध जगमत असतमनम जन्म घे णे कठीण आहे . 5. बु द्धमची
फशकवण ऐकणे कठीण आहे . 6. शरीरमच्यम प्रवृत्तीं फवरुद्ध र्न शु द्ध ठे वणे कठीण आहे . 7.
सुंदर आफण आकर्ा क गोष्ींची इच्छम न करणे कठीण आहे . 8. बलवमन र्मणसमलम त्यमच्यम
इच्छम पूणा करण्यमसमठी त्यमच्यम शक्तीचम वमपर न करणे कठीण आहे . 9. एखमद्यमचम
अपर्मन केल् यमवर त्यमलम रमग न येणे कठीण आहे . 10. अचमनक पररखस्थतीने र्ोहमत
पडल् यमवर फनदोर् रमहणे कठीण आहे . 11. व्यमपकपणे आफण सखोल अभ्यमस
करण्यमसमठी स्वतः लम लमगू करणे कठीण आहे . 12. नवफशयमचम फतरस्कमर न करणेकठीण आहे . 13. स्वतः लम नम्र ठे वणे कठीण आहे . 14. चमं गले फर्त्र फर्ळणे कठीण आहे .
15. ज्ञमनमकडे नेणमरी फशस्त सहन करणे कठीण आहे . 16. बमह्य पररखस्थती आफणपररखस्थतीर्ुळे फवचफलत न होणे कठीण आहे . 17. इतरमं नम त्यमं ची क्षर्तम ओळखून फशकवणे
कठीण आहे . 18. र्न शमं त ठे वणे कठीण आहे .

133

19. योग्य आफण अयोग्य यमबिल वमद न करणे कठीण आहे . 20. चमं गली पद्धत शोधणेआफण फशकणे कठीण आहे .
११.
चमं गले पुरुर् आफण वमईट पुरुर् त्यमं च्यम स्वभमवमनुसमर एकर्ेकमं पमसून फभन्न असतमत.
वमईट र्मणसे पमपी कृत्यमलम पमप र्मनत नमहीत; जर त्यमं चम पमपीपणम त्यमं च्यम लक्षमत आणूनफदली तरी ते करणे सोडत नमहीत आफण त्यमं नम त्यमं च्यम पमपी कृत्यमं ची र्मफहती कोणीही
फदले ली आवडत नमही. ज्ञमनी र्मणसे योग्य आफण अयोग्य यमफवर्यी संवेदनशील असतमत;ते चुकीचे आहे हे लक्षमत येतमच ते करणे थमं बवतमत; अशम चु कीच्यम कृत्यमं कडे लक्षवेधणमऱ्यम प्रत्ये कमचे ते आभमरच र्मनतमत.
अशम प्रकमरे चमं गले पु रुर् आफण वमईट पुरुर्मं र्ध्ये आर्ूलमग्र िरक आहे . वमईटर्मणसे कधीही त्यमं च्यमबिल दमखफवले ल् यम दयमळू पणमची कदर करत नमहीत, परं तु ज्ञमनीलोक त्यमचे कौतुक करतमत आफण त्यमबिल कृतज्ञ असतमत. केवलम आपल् यम उपकमर
कमत्यमा फवर्यीच कृतज्ञतम आफण सौजन्य दमखवत नमहीत तर ते प्रत्येकमफवर्यी कृतज्ञ आफणसौजन्यशील असतमत.

IIIप्राचीन दां तकथेद्वारे उपदे ि१.
एकेकमळी असम एक दे श होतम ज्यमत आपल् यम वृद्ध लोकमं नम दु गार् आफण सुदूर
पवातमं र्ध्ये सोडून दे ण्यमची फवलक्षण प्रथम होती.
रमजमच्यम एकम फवफशष् र्ंत्र्यमलम त्यमच्यम स्वतः च्यम वृ द्ध वफडलमं च्यम134

बमबतीत ही प्रथम पमळणे िमर कठीण वमटले , आफण म्हणून त्यमने एक गुप्त भूफर्गत गु हमबमं धली फजथे त्यमने आपल् यम वफडलमं नम लपवले आफण त्यमं ची कमळजी घेतली.
एके फदवशी एक दे वतम त्यम दे शमच्यम रमजमसर्ोर हजर झमलम आफण त्यमने त्यमलम एकगोंधळमत टमकणमरी सर्स्यम फदली आफण समं फगतले की जर तो सर्मधमनकमरकपणे सोडवू
शकलम नमही तर त्यमचम दे श नष् होईल. सर्स्यम अशी होती: "येथे दोन सपा आहे त; र्लमप्रत्येकमचे फलं ग समं गम."रमजम फकंवम रमजवमड्यमतील कोणीही सर्स्यम सोडवू शकले नमही; म्हणून रमज्यमत
घोर्णम केली की-“रमज्यमतील जो कोणी ही सर्स्यम सोडवेल, त्यमलम र्ोठे बक्षीस फदलेजमईल.”
र्ंत्री घरी परतलम आफण आपल् यम वफडलमं च्यमलपण्यमच्यम फठकमणी गेले आफण त्यमं नमत्यम सर्स्येचम जमब फवचमरलम. म्हमतमरम म्हणमलम: "हम एक सोपम उपमय आहे . दोन समपमं नमएकम र्ऊ गमफलच्यमवर ठे वम; एक जो फिरतो तो नर आहे आफण दु सरम जो शमं त रमहतो तोर्मदी आहे ." र्ंत्री वफडलमलम समं फगतले ले उत्तर रमजमलम जमऊन समं फगतले आफण ती सर्स्यम
सर्मधमनकमरकरीत्यम सोडफवली.

र्ग दे वमने इतर कठीण प्रश्न फवचमरले ज्यमची उत्तरे रमजम आफण त्यमचे अनुयमयीदे ऊ शकले नमहीत, परं तु र्ंत्री, आपल् यम वृ द्ध वफडलमं शी सल् लमर्सलत केल् यमनंतर, तेप्रश्न नेहर्ी सोडवू शकलम.

135

त्यमपैकी येथे कमही प्रश्न आफण त्यमं ची उत्तरे आहे त. "असम कोण आहे जो झोपले लमअसूनही त्यमलम जमगृत म्हणतमत, आफण जमगृ त असतो त्यमलम झोपले लम म्हणतमत?" यमचेउत्तर असे आहे :- जो बु द्धत्वसमठी प्रफशक्षण घेत आहे तो ज्यमं नम प्रज्ञेत रस नमही त्यमं च्यमशी
तुलनम केल् यमस तो जमगृ त असतो; ज्यमं नम आधीच प्रज्ञम प्रमप्त झमली आहे त्यमं च्यमशी तुलनम
केल् यमस तो झोपले लम असतो.

"तुम्ही र्ोठ्यम हत्तीचे वजन कसे करू शकतम?" "बोटीवर लोड करम आफण बोटपमण्यमत फकती खोल बु डते हे फचन्हमं फकत करण्यमसमठी एक रे र्म कमढम. र्ग हत्तीलम बमहे रकमढम आफण बोट त्यमच खोलीत बुडेपयांत दगडमं नी लोड करम आफण र्ग दगडमं चे वजनकरम.""र्हमसमगरमच्यम पमण्यमपे क्षम एक यमलमभर पमणी जमस्त आहे " यम म्हणीचम अथा
कमय? त्यमचे आहे : "एखमद्यमच्यम पमलकमं नम फकंवम आजमरी व्यक्तीलम शुद्ध आफण करुणम
भमवनेने फदले ले एक यमलमभर पमणी शमश्वत आहे , परं तु र्हमसमगरमचे पमणी कधीतरी
संपेल."

पुढे दे वमने भुकेलम र्मणूस बनवलम, कमतडी आफण हमडे सुकले लम, तो तक्रमर करतो.
"र्मझ्यमपे क्षम यम जगमत कोणी भु केलम आहे कम?" आहे 'जो र्नुष्य इतकम स्वमथी आफणलोभी आहे की तो बु द्ध, धर्ा आफण संघ यम फतन्ही खफजन्यमं वर फवश्वमस ठे वत नमही आफणजो आपल् यम पमलकमं नम आफण136फशक्षकमं नम अपाण करत नमही, तो केवळ जमस्त भुकेले लम आहे असे नमही तर तो भुकेल् यमरमक्षसमं च्यम जगमत पडे ल आफण फतथे तो कमयर् भु केलम रमहील .""इथे चंदनमच्यम लमकडमची िळी आहे ; झमडमच्यम तळमशी कोणते टोक होते?""िळी पमण्यमत तरं गवम; जो टोक थोडम खोलवर बु डतो तो टोक र्ुळमच्यम जवळ होतम.""येथे एकमच रूपमचे आफण आकमरमचे दोन घोडे फदसत आहे त; आई कोण आफणर्ुल कोण हे कसे ओळ्खल?" "त्यमं नम कमही गवत खमयलम द्यम; आई घोडम गवत फतच्यम
र्ुलमकडे ढकले ल."यम कठीण प्रश्नमं च्यम प्रत्ये क उत्तरमने दे व आफण रमजमलमही आनंद झमलम. र्ं त्र्यमने
गुहेत लपवून ठे वले ल् यम वृ द्ध वफडलमं कडून उत्तरे आल् यमचे पमहून रमजमलम कृतज्ञतम वमटलीआफण त्यमने वृद्धमं नम डोंगरमत सोडण्यमचम कमयदम र्मगे घेतलम आफण त्यमं च्यमशी सौजन्यमने
वमगण्यमचम आदे श फदलम.

२.
भमरतमतील फवदे हमच्यम रमणीने एकदम एकम पमं ढऱ्यम हत्तीचे स्वप्न पमफहले ज्यमलम सहमहखस्तदं त दमत होते . फतलम दमतमं ची लमलसम झमली आफण रमजमलम ते फर्ळवू न दे ण्यमची फतनेफवनंती केली. जरी हे कमर् अशय वमटत असले तरी, रमणीवर खूप प्रेर् करणमऱ्यम रमजमनेअशम हत्तीचम शोध घे ऊन त्यमचम पत्तम कळवणमऱ्यम कोणत्यमही फशकमऱ्यमस पुरस्कमर दे ण्यमत
येईल’ अशी घोर्णम केली.

137

असे घडले की फहर्मलयमच्यम पवातरमं गमं र्ध्ये सहम दमं त असले लम असम एक हत्ती
होतम जो बु द्धत्वमचे प्रफशक्षण घे त होतम. हत्तीने एकदम डोंगरमच्यम खोलगटमतआपत्कमलीन
पररखस्थतीत एकम फशकमऱ्यमचम जीव वमचवलम होतम आफण फशकमरी आपल् यम दे शमत सुखरूपपरत जमऊ शकलम होतम. फशकमरी र्मत्र र्ोठ्यम बक्षीसमने आं धळम झमलम आफण हत्तीने
दमखवले ली दयमळू पणम फवसरून हत्तीलम र्मरण्यमसमठी डोंगरमवर परतलम.

हत्ती बुद्धत्व शोधत आहे हे जमणून,फशकमऱ्यमने बौद्ध फभक्खू चम वे श धमरण केलमआफण अशम प्रकमरे हत्तीलम रक्षकमपमसून पकडले ,आफण फवर्मरी बमण र्मरलम.
हत्तीलम जमणवले आहे की त्यमचम अंत जवळ आलम आहे आफण फशकमऱ्यमवर
बफक्षसमच्यम समं समररक इच्छे ने र्मत केली आहे , हत्तीने त्यमच्यमवर दयम दमखवली आफण इतरसूड घेणमऱ्‍यम हत्तींच्यम रोर्मपमसून फशकमऱ्यमचे रक्षण करण्यमसमठी त्यमलम त्यमच्यम शरीरमचमच
आश्रय फदलम. र्ग हत्तीने फशकमऱ्यमलम फवचमरले की तू असम र्ू खापणम कम केलमस?
फशकमऱ्यमने बक्षीसमबिलसमं फगतले आफण कबूल केले की त्यमलम त्यमच्यम सहम दमतमं चीलमलसम होती. हत्तीने तमबडतोब झमडमं च्यम बुंध्यमवर आपले सूळ आदळू न त्यमं चे तुकडे
तोडले .आफण ते दमत फशकमऱ्यमलम फदले . दमत दे तमनम हत्ती फशकमऱ्यमलम म्हणलम- "यम दमनमनेर्ी र्मझे बुद्धत्वमचे प्रफशक्षण पूणा केले आहे आफण र्ी शुद्ध भूर्ीत पुनजान्म घेईन. जेव्हम र्ीबुद्ध होईन, तेव्हम र्ी तु लम लोभमच्यम, रमग,द्वे र् आफण अज्ञमन यम तीन फवर्मरी बमणमं पमसून
र्ुक्त होण्यमस र्दत करीन."

138

३.
फहर्मलय पवातमच्यम पमयथ्यमशी असले ल् यम एकम झमडीर्ध्ये एकेकमळी इतर अनेकप्रमणी आफण पक्ष्यमं सह एक पोपट रमहत होतम. एके फदवशी सोसमट्यमच्यम वमऱ्यमत बमं बूच्यम
घर्ा णमने झमडमलम आग लमगली आफण पक्षी आफण प्रमणी भयभीत झमले . पोपटमलम, त्यमं च्यमभीतीबिल आफण दु ः खमबिल सहमनु भूती वमटली आफण बमं बूच्यम झमडमर्ध्ये त्यमलम
फर्ळमले ल् यम करुणमभमवनमचीपरतिेड करण्यमची इच्छम बमळगून, फजथे तो स्वत: लम आश्रयदे ऊ शकेल, त्यमने त्यमं नम वमचवण्यमसमठी शय ते सवा करण्यमचम प्रयत्न केलम. जवळचअसले ल् यम एकम तलमवमत त्यमने स्वतः लमबु डवून आगीवर उड्डमण केले आफण आगफवझवण्यमसमठी पमण्यमचे थेंब झटकले . झमडमप्रती कृतज्ञतेने करुणमर्यअंतः करणमने त्यमनेफह पररश्रर्पूवाक पुनरमवृ त्ती केळी.

करुणमभमवनम आफण आि त्यमगमची ही भमवनम एकम स्वगीय दे वमच्यम लक्षमत आली,जो आकमशमतून खमली आलम आफण पोपटमलम म्हणमलम: "तुझं र्न खूप शूर आहे , परं तुपमण्यमच्यम यम कमही थेंबमं नी यम एवढ्यम र्ोठ्यम आगीच्यम फवरोधमत कमय समध्य करण्यमची
तुझी अपेक्षम आहे ? "पोपटमने उत्तर फदले :- "कृतज्ञतम आफण आि त्यमगमच्यम भमवनेने
कमहीही समध्य होऊ शकत नमही. र्ी वमरं वमर प्रयत्न करे न. पुढच्यम जन्ममत पु न्हम पुन्हम." तोर्हमन दे व पोपटमच्यम र्नोभमवनेने िमर प्रभमफवत झमलम आफण त्यमं नी एकफत्रतपणे आगफवझवली.
४.
एकेकमळी फहर्मलयमत एक शरीर आफण दोन डोकी असले लम पक्षी रमहत होतम.
एकदम एकम डोयमने दु सरे डोके गोड िळे खमतमनम पमफहले आफण त्यमलम र्त्सर वमटलमआफण स्वतः लम म्हणमलम: "र्ग र्ी फवर्मरी िळ खमईन."139

त्यमर्ुळे त्यमने फवर् खमल् ले आफण दोन डोयमं च्यम सं पूणा पक्षमचम जीव गेलम .
५.
एकेकमळी समपमची शे पटी आफण डोके यमं चे सर्ोर कोण असमवे यमवरून भमं डणझमले . शेपूट डोयमलम म्हणमले : 'तू नेहर्ीच पुढमकमर घेतोस; हे न्यमय्य नमही, तू र्लमकधीतरी नेतृत्व करू द्यमयलम हवे ." डोके उत्तरले ; - "र्ीच प्रर्ुख व्हमवे हम आपल् यमस्वभमवमचम फनयर् आहे ; र्ी तुझ्यमबरोबर जमगम बदलू शकत नमही."पण भमं डण वमढत गेले आफण एके फदवशी शेपटी झमडमलम फचकटली आफण त्यमने
डोयमलम पुढे जमण्यमपमसून रोखले . संघर्मा ने डोके थकले तेव्हम शेपटीने स्वतः चम र्मगा
फनवडलम पररणमर्ी समप आगीच्यम खड्ड्मत पडलम आफण र्रून गेलम.
फनसगमा च्यम जगमत नेहर्ीच एक योग्य क्रर् असतो आफण प्रत्येक गोष्ीचे स्वतः चे कमयाअसते . यम आदे शमलम बमधम आल् यमस कमर्कमजमत व्यत्यय येतो आफण संपूणा व्यवस्थमच
फबघडते .
६.
एक र्मणूस होतम तो शीघ्रकोपी होतम. एके फदवशी घरमसर्ोर दोन र्मणसे फतथेरमहणमऱ्यम र्मणसमबिल बोलत होती. एकमने दु सऱ्‍यमलम म्हटले : - "तो चमं गलम र्मणूस आहेपण खूप अधीर आहे ; त्यमचम स्वभमव तमपट आहे आफण त्यमलम पटकन रमग येतो." ही फटप्पणी
ऐकून त्यम व्यक्तीने घरमबमहे र धमव घे तली आफण दोघमं वर हल् लम केलम आफण त्यमं नम लमथर्मरून जखर्ी केले .

140

जेव्हम एखमद्यम ज्ञमनी र्मणसमलम त्यमच्यम चु कमं बिल सल् लम फदलम जमतो ते व्हम तोत्यमं वर फचंतन करतो आफण त्यमचे आचरण सुधमरतो. परं तु जेव्हम त्यमचे गैरवतान फनदशानमस
आणले जमते, तेव्हम र्ू खा र्मणूस केवळ सल् ल् यमकडे दु लाक्ष करत नमही तर तीच चूक पुन्हम
करतो.
७.
एकदम एक श्रीर्ंत पण र्ू खा र्मणूस होतम. दु सऱ्‍यम र्मणसमचे सुंदर तीन र्जली घरपमफहल् यमवर त्यमचम हे वम वमटलम आफण आपण स्वतः फततकेच श्रीर्ंत आहोत असे सर्जून
असेच घर बमं धमवे असे त्यमने ठरवले . त्यमने एकम सुतमरमलम बोलमवून ते बमं धण्यमची आज्ञम
फदली. सुतमरमने संर्ती फदली आफण लगेच पमयम बमं धण्यमस सुरुवमत केली, पफहलम र्जलम ,दु सरम र्जलम आफण नंतर फतसरम र्जलम. श्रीर्ंत र्मणसमने हे लक्षमत घेतले आफण फचडून
म्हणमलम: "र्लम पमयम, पफहलम र्जलम फकंवम दु सरम र्जलम नको; र्लम िक्त फतसरम सुंदर
र्जलम हवम आहे . तो लवकर तयमर करम."र्ूखा र्मणूस नेहर्ी िक्त पररणमर्मं चमच फवचमर करतो आफण चमं गले पररणमर्
फर्ळफवण्यमसमठी आवश्यक असले ल् यम प्रयत्नमं फशवमय तो अधीर असतो. योग्य प्रयत्नमं फशवमय
कोणतीही चमं गली गोष् समध्य होऊ शकत नमही, त्यमचप्रर्मणे पमयमफशवमय फतसरम र्जलमआफण पफहलम-दु सऱ्‍यम र्जलम असू शकत नमही.
८.
एक र्ूखा र्मणूस एकदम र्ध उकळत होतम. त्यमचम फर्त्र अचमनक फदसलम आफण त्यमर्ूखा र्मणसमलम त्यमलम थोडे र्ध द्यमयचे होते, परं तु ते खूप गरर् होते , आफण म्हणून त्यमने तेआगीवरून न उतरवतम ते थंड करण्यमसमठी पंखम लमवलम. त्यमचप्रर्मणे , शीतलप्रज्ञेचम स्वमद

141

र्मणसमने प्रथर् समं समररक वमसनमं च्यम आगीतून स्वतः लम बमहे र कमढू न टमकल् यमफशवमय
फर्ळणे अशय आहे .

९.

एकदम दोन रमक्षस होते ज्यमं नी होते ज्यमं नी एक पे टी, छडी आफण जोडे यमं बिल वमदघमलण्यमत आफण भमं डण्यमत फदवस घमलवलम. जवळू न जमत असले ल् यम एकम र्मणसमने
फवचमरले , 'तुम्ही यम गोष्ींबिल कम भमं डत आहमत? त्यमं च्यमत अशी कोणती जमदु ई शक्तीआहे की तुम्ही त्यमं नम तमब्यमत घेण्यमबिल भमं डत आहमत?"रमक्षसमं नी त्यमलम सर्जमवू न समं फगतले की त्यम पेटीतू न त्यमं नम हवे ते अन्न, वस्त्र फकंवम
खफजनम फर्ळू शकतो; छडीने ते त्यमं च्यम सवा शत्रूंनम वश करू शकत होते. आफण बुटमं च्यमजोडीने ते हवे तून प्रवमस करू शकत होते.
हे ऐकून तो र्मणूस म्हणमलम, 'कम भमं डतम? जर तु म्ही कमही फर्फनटमं समठी फनघून
गेलमत, तर र्ी तुर्च्यमतील गोष्ींची योग्य फवभमगणी करू शकतो." असे म्हणून दोन रमक्षस
तेथून दू र झमले आफण ते फनघून गेल्यमवर त्यम र्मणसमने बूट घमतले , पेटी आफण छडी तमब्यमत
घेतली. आफण तो हवे तून आकमशमत उडून फनघून गे लम.

"रमक्षस" हे फवधर्ी सर्जु तीच्यम पुरुर्मं चे प्रफतफनफधत्व करतमत. "एकम पेटी " म्हणजे
दमनधर्मा त बनवले ल् यम भे टवस्तू; दमनमतून फकती खफजनम फनर्मा ण होऊ शकतो हे त्यमं नमकळत नमही. "एक छडी" म्हणजे र्नमच्यम एकमग्रतेचम सरमव.

142

लोकमं नम हे सर्जमत नमही फक र्नमच्यम अध्यमखिक एकमग्रतेच्यम सरमवने ते समं समररक
आसनमवर फवजय प्रमप्त करू शकतमत. "पमदत्रमणची जोडी" म्हणजे फवचमर आफणआचरणमची शु द्ध फशस्त, जी त्यमं नम सवा इच्छम आफण युखक्तवमदमं च्यम पलीकडे नेईल. हे नजमणवल् यमर्ुळे ते एक पे टी, छडी आफण जोडे यमं वरून भमं डतमत आफण वमद घमलतमत.
१०.
एकदम एक र्मणूस एकटम प्रवमस करत होतम. संध्यमकमळच्यम सुर्मरमस तो एकमररकमम्यम घरमत आलम आफण त्यमने फतथेच रमत्र घमलवण्यमचम फनणा य घे तलम. र्ध्यरमत्रीच्यम
सुर्मरमस एकम रमक्षसमने एक प्रेत आणून जफर्नीवर सोडले . थोड्यमच वेळमत, आणखी एकभूत प्रकट झमलम आफण त्यमने ते प्रेत आपले असल् यमचे समं फगतले आफण त्यमवरून त्यमं चेभमं डण झमले .

र्ग पफहल् यम रमक्षसमने समं फगतले की त्यमबिल आणखी वमद घमलणेफनरुपयोगी आहेआफण त्यमं ने प्रेतमच्यम र्मलकमचम फनणाय घेण्यमसमठी प्रकरण न्यमयमधीशमकडे पमठवमवे असमप्रस्तमव फदलम. दु सऱ्‍यम रमक्षसमने हे र्मन्य केले आफण कोपऱ्यमत घमबरले ल् यम र्मणसमलम पमहून
त्यमलम र्मलकी ठरवण्यमस समं फगतले . तो र्मणूस भयं कर घमबरलम होतम, कमरण त्यमलम
र्मफहत होते की तो जो कमही फनणाय घे ईल त्यमर्ुळे हरले ल् यम रमक्षसमलम रमग येईल आफणहरले लम रमक्षस बदलम घे ईल आफण त्यमलम ठमर करे ल, म्हणून त्यमने जे पमफहले तेच खरेसमं गमयचे ठरवले .

त्यमच्यम अपेक्षेप्रर्मणे , यमर्ु ळे दु सऱ्यम रमक्षसमलम रमग आलम त्यमने त्यम र्मणसमचम एकहमत धरलम आफण तो िमडलम, परं तु पफहल् यम रमक्षसमने प्रेतमतून कमढले ल् यम हमतमच्यम जमगीएक हमत घेतलम. संतप्त रमक्षसमने त्यम र्मणसमचम दु सरम हमत िमडून टमकलम,143पण पफहल् यम रमक्षसमने तमबडतोब ते प्रेतमच्यम दु सऱ्यम हमतमने बदलले . आफण असेच दोन्ही
हमत, दोन्ही पमय, डोके आफण शरीर एकमर्मगोर्मग िमडून त्यम जमगी प्रेतमचे संबंफधत सवाभमग येईपयांत असेच चमलले . तेव्हम त्यम दोन रमक्षसमं नी त्यम र्मणसमचे अवयव जफर्नीवर
पसरले ले पमहून ते उचलू न खमऊन टमकले आफण हसत हसत फनघून गेले.

फनजान )ररकमम्यम) घरमत आश्रय घेतले लम गरीब र्मणूस त्यमच्यम दु दैवमने खूप अस्वस्थ
झमलम होतम. त्यमच्यम शरीरमचे जे भमग भुतमं नी खमल् ले होते ते भमग त्यमच्यम आईवफडलमं नीत्यमलम फदले होते आफण आतम त्यमचे भमग प्रेतमचे होते. तरीही तो कोण होतम? सवा वस्तुखस्थती
लक्षमत येऊनही, त्यमलम ते सर्जू शकले नमही आफण वेडम होऊन तो घरमबमहे र पडलम. एकमर्ंफदरमत येऊन तो आत गेलम आफण फभक्षूंनम आपली सर्स्यम समं फगतली. फनस्वमथीपणमचमखरम अथा लोकमं नम त्यमं च्यम कथेत पमहमयलम फर्ळमलम.

११.
एकदम एक सुंदर आफण चमं गले कपडे घमतले ली स्त्री एकम घरमत आली. घरच्यम
र्मलकमने फतलम फवचमरले की ती कोण आहे ; आफण फतने उत्तर फदले की ती संपत्तीची दे वी
आहे . घरचम र्मलक खू श झमलम आफण म्हणून त्यमने फतच्यमशी चमं गली वमगणू क फदली.

144

थोड्यमच वेळमत दु सरी स्त्री फदसली जी कुरूप फदसत होती आफण खरमब कपडेघमतले ली होती. र्मलकमने फवचमरले की ती कोण आहे आफण र्फहले ने उत्तर फदले की तीगररबीची दे वी आहे . र्मस्तर घमबरलम आफण त्यमने फतलम घरमतून हमकलू न दे ण्यमचम प्रयत्न
केलम, पण बमईने जमण्यमस नकमर फदलम आफण म्हणमली, "संपत्तीची दे वी र्मझी बहीण आहे .
आर्च्यमत एक करमर आहे की आपण कधीही वे गळे रमहमयचे नमही; र्लम बमहे र आढळतर तीही र्मझ्यमसोबत बमहे र येणमर आहे ." नक्कीच, ती कुरूप स्त्री बमहे र पडतमच, दु सरीस्त्री गमयब झमली.

जन्म र्ृत्यूबरोबर जमतो. भमग्य दु दैवमबरोबर जमते. वमईट गोष्ी चमं गल् यम गोष्ींच्यम
र्मगे लमगतमत. हे जनतेने लक्षमत घे तले पमफहजे . र्ूखा लोक दु दैवमची भीती बमळगतमत आफणचमं गल् यम नफशबमसमठी धडपडतमत, परं तु जे आिज्ञमन शोधतमत त्यमं नी यम दोन्हीच्यम
पलीकडे जमऊन समं समररक आसक्तीपमसून र्ुक्त असले पमफहजे.

१२.
एकेकमळी एक गरीब कलमकमर रमहत होतम ज्यमने आपले भमग्य शोधण्यमसमठी
आपल् यम पत्नीलम सोडून घर सोडले . तीन वर्मां च्यम कठोर संघर्मा नंतर त्यमने तीनशे तोळेसोने वमचवले आफण आपल् यम घरी परतण्यमचम फनणा य घेतलम. वमटे त ते एकम र्ोठ्यम र्ंफदरमतआले ज्यमत दमनोत्समवमचम भव्य सोहळम चमलू होतम. ते पमहून तो खूप प्रभमफवत झमलम आफणस्वतः शीच फवचमर केलम, "आतमपयांत र्ी िक्त वता र्मनमचमच फवचमर केलम आहे ; र्ी र्मझ्यम
भफवष्यमतील सुखमचम कधीच फवचमर केलम नमही. र्ी यम फठकमणी आलो हम र्मझ्यम
सौभमग्यमचम भमग आहे ; र्लम त्यमचम लमभ घ्यमयलम हवम. र्ी त्यम पुण्यमचे बीज पेरमयलम हवे.
असम फवचमर करून, त्यमने कृतज्ञतेने

145

आपली सवा बचत र्ंफदरमसमठी दमन केली आफण ररकमम्यम हमतमनेआपल् यम घरी परतलम.
जेव्हम तो घरी पोहोचलम ते व्हम त्यमच्यम पत्नीने फतच्यम आधमरमसमठी कमही पैसे आणलेनमहीत म्हणून त्यमलम िटकमरले . गरीब कलमकमरमने उत्तर फदले की त्यमने कमही पैसेकर्मवले आहे त परं तु ते सुरफक्षत असतील फतथे ठे वले आहे त. त्यमने ते कुठे लपवले आहे हेसमं गण्यमसमठी फतने त्यमच्यमवर दबमव आणलम तेव्हम त्यमने कबूल केले की त्यमने ते एकमफवफशष् र्ंफदरमतील फभक्षूंनम फदले होते.

यमर्ुळे पत्नीलम रमग आलम आफण फतने पतीलम खडसमवले आफण अखेर हे प्रकरण
स्थमफनक न्यमयमधीशमं कडे नेले. जेव्हम न्यमयमधीशमं नी कलमकमरमलम त्यमच्यम बचमवमसमठी
फवचमरले तेव्हम कलमकमर म्हणमलम की तो र्ू खापणमने वमगलम नमही, कमरण त्यमने हे पैसे दीघाआफण कठीण संघर्मा त कर्मवले आहे त आफण भफवष्यमतील चमं गल् यम भफवष्यमसमठी ते बीजम्हणून वमपरले आहे त. जे व्हम तो र्ंफदरमत आलम ते व्हम त्यमलम असे वमटले की ते एक शे तआहे फजथे त्यमने आपले सोने सौभमग्यमसमठी बीज म्हणून लमवमवे. र्ग तो पुढे म्हणमलम: 'जेव्हमर्ी फभक्षूंनम सोने फदले तेव्हम असे वमटले की र्ी र्मझ्यम र्नमतून सवा लोभ आफण कंजूर्पणम
कमढू न टमकत आहे आफण र्लम कळले आहे की खरी संपत्ती सोने नसून र्न आहे .

न्यमयमधीशमं नी कलमकमरमच्यम भमवनेचे कौतु क केले आफण ज्यमं नी हे ऐकले त्यमं नीत्यमलम फवफवध र्मगमां नी र्दत करून त्यमं ची र्मन्यतम दशाफवली. अशमप्रकमरे कलमकमर आफणत्यमची पत्नी कमयर्स्वरूपी सौभमग्यमशमलीझमले .

146

१३.
स्मशमनमजवळ रमहणमऱ्यम एकम र्मणसमने एकम रमत्री त्यमलम कबरीतून हमक र्मरणमरम
आवमज ऐकलम. तो स्वत: यमचमशोध घेण्यमस खूप घमबरलम होतम पण दु सऱ्यम फदवशी त्यमनेएकम धमडसी फर्त्रमलम त्यमचम उल् ले ख केलम, ज्यमने दु सऱ्यम फदवशी रमत्री आवमज कुठून आलमते शोधण्यमचे ठरवले .

फभत्रम र्मणूस भीतीने थरथरत असतमनम, त्यमचम फर्त्र स्मशमनमत गेलम आफणफनखश्चतपणे , तोच आवमज त्यमलम कबरे तून ऐकू आलम. फर्त्रमने फवचमरले “कोण आहे ? आफणकमय हवे आहे ? जफर्नीखमलील आवमजमने उत्तर फदले : "र्ी एक गुप्त खफजनम आहे आफणर्ी स्वतः लमकोणमलमतरी दे ण्यमचे ठरवले आहे . र्ी कमल रमत्री एकम र्मणसमलम तो दे ऊ केलमहोतम पण तो खूप घमबरलम होतम.म्हणून र्ी तो तु लम दे ईन. त्यमसमठी तू योग्य आहे स. उद्यम
सकमळी र्ी र्मझ्यम समत अनुयमयमं सह तुझ्यम घरी ये ईन."फर्त्र म्हणमलम: "र्ी तुझी वमट पमहीन, परं तु कृपयम र्लम समं गम की र्ी तुर्च्यमशी कसेवमगमवे ?" आवमजमने उत्तर फदले : "आम्ही फभक्षूच्यम पोशमखमत ये ऊ. आर्च्यमसमठी खोलीतयमर करमतेथे तुम्ही स्नमन करम आफण खोली स्वच्छ करम, आफण आर्च्यमसमठी आसने आफणआठ वमट्यम भमत-लमपशी ठे वम. जे वणमनंतर, तुम्ही पु ढे व्हम आफण आम्हमलम एक एक करूनबंद खोलीतघे ऊन जम. ज्यमत आम्ही स्वतः लम सोन्यमच्यम घड्यमर्ध्ये बदलू न घे ऊ."दु सऱ्यम फदवशी सकमळी यम र्मणसमने स्नमन केले आफण त्यमलम समं फगतल् यमप्रर्मणे
खोली स्वच्छ केली आफणआठ फभक्षू येण्यमची वमट पमहू लमगलम योग्य वेळी ते हजर झमले147

आफण त्यमने त्यमं चे फवनम्र स्वमगत केले . त्यमं नी अन्न खमल् ल् यमनंतर तो त्यमं नम एक-एककरून बंद खोलीत घे ऊन गेलम, फजथे प्रत्येक फभक्खुने स्वतः लम सोन्यमने भरले ल् यमघड्यमर्ध्ये बदलले .
त्यमच गमवमत एक अफतशय लोभी र्मणूस होतम ज्यमलम ही घटनम कळली आफणत्यमलम सोन्यमचे घडे हवे होते. त्यमने आठ फभक्षूं नम आपल् यम घरी बोलमवले . त्यमं च्यमजेवणमनंतर तो त्यमं नम एकम बंद खोलीत घे ऊन गेलम, परं तु स्वतः लम सोन्यमचे तु कडेबनवण्यमऐवजी ते रमगमवले आफण उग्र झमले आफण त्यमं नी त्यम लोभी र्मणसमची पोफलसमं कडेतक्रमर केली ज्यमने अखेरीस त्यमलम अटक केली.
आतम डरपोक र्मणसमबिल, जेव्हम त्यमने ऐकले की कबरीतून आले ल् यम आवमजमनेशूर र्मणसमने संपत्ती आणली आहे , तेव्हम तो त्यम शूर र्मणसमच्यम घरी गेलम आफण लोभमने
सोन्यमची र्मगणी केली आफण आग्रह धरलम की ते त्यमचेच आहे , कमरण आवमज प्रथर् त्यमलमउिे शून होतम. जेव्हम भे कड र्मणसमने घड्यमनम दू र नेण्यमचम प्रयत्न केलम तेव्हम त्यमलम
आतर्ध्ये बरे च समप फदसले जे त्यमच्यमवर हल् लम करण्यमस तयमर आहे त.
रमजमने हे ऐकले आफण ते घडे शूर र्मणसमच्यम र्मलकीचे असल् यमचम फनणाय फदलमआफण पुढील फनरीक्षणे समं फगतली: "जगमत सवा कमही असेच चमलते. र्ूखा लोक केवळचमं गल् यम पररणमर्मसमठी हपमपले ले असतमत, परं तु त्यमं च्यम र्मगे जमण्यमस ते खूप घमबरतमतआफण म्हणूनच, सतत अयशस्वी होत असतमत. त्यमं च्यमत र्नमच्यम अंतगात सं घर्मां नम समर्ोरे
जमण्यमसमठी फवश्वमस फकंवम धै या नसते,148

ज्यमद्वमरे केवळखरी शमं ती आफण सुसंवमद प्रमप्त होऊ शकतो."149

अध्याय दु सरेसांबोशधप्राप्तीचा प्रत्क्ष आचरि मागयIसत्ाचा िोध१.

सत्यमच्यम शोधमत कमही प्रश्न आहे त जे फबन र्हत्त्वमचे आहे त. फवश्वमची रचनमकोणत्यम वस्तुपमसून झमली आहे ? फवश्व शमश्वत आहे कम? फवश्वमलम र्यमा दम आहे त की
नमही? हम र्मनवी सर्मज कशम प्रकमरे एकत्र ठे वलम गेलम आहे ? र्मनवी सर्मजमसमठी संस्थेचे
आदशा स्वरूप कमय आहे ? असे प्रश्‍नसुटेपयांत जर एखमद्यम र्मणसमने ज्ञमनप्रमप्तीसमठी त्यमचमशोध आफण सरमव पु ढे ढकललम तर तो र्मगा समपडण्यमपू वीच र्रे ल.
सर्जम एखमद्यम र्मणसमलम फवर्मरी बमणमने भोसकले असेल आफण त्यमचे नमतेवमईकआफण फर्त्रमं नी एकत्र येऊन बमण बमहे र कमढण्यमसमठी आफण जखर्ेवर उपचमर
करण्यमसमठी सजानलम बोलमवले .
जखर्ी र्मणसमने आक्षेप घेतल् यमस, 'थोडे थमं ब. तो बमहे र कमढण्यमआधी, हम बमणकोणी र्मरलम हे र्लम जमणून घ्यमयचे आहे . तो पुरुर् होतम की स्त्री? तो जन्मजमत थोर होतमकी शेतकरी होतम? धनु ष्य कशमपमसून बनवले होते ? ते र्ोठे धनुष्य होते की लहमन धनुष्यमनेबमण र्मरलम होतम? ते लमकडमचे होते की बमं बूचे?

150

धनुष्य- प्रत्यंचम कशमपमसू न बनवली होती ?टी िमयबरची होती की आतड्यमची? बमणवेतमचम होतम की वे ळूचम? कोणते पंख वमपरले होते? तू बमण कमढण्यमपू वी र्लम यम सवागोष्ी जमणून घ्यमयच्यम आहे त." र्ग कमय होईल?
ही सवा र्मफहती सुरफक्षत होण्यमआधी, फवर्मलम संपूणा प्रणमलीद्वमरे प्रसमररत होण्यमसवेळ लमगेल आफण र्मणूस र्रू शकतो. बमण कमढू न टमकणे आफण त्यमचे फवर्पसरण्यमपमसून रोखणे हे पफहले कताव्य आहे .

जेव्हम आसक्तीची आग जगमलम धोयमत आणत असते , तेव्हम फवश्वमची रचनमिमरशी र्हत्त्वमची नसते ; र्मनवी सर्ुदमयमसमठी आदशा स्वरूप कमय आहे हे हमतमळणे
इतके र्हत्त्वमचे नमही.
जन्म, म्हमतमरपण, आजमरपण आफण र्ृत्यूची आग फवझवण्यमचम र्मगा समपडे पयांत यमफवश्वमलम र्यमा दम आहे त की ते शमश्वत आहे , यम प्रश्नमलम वमट पमहमवी लमगेल; शोक,फवलमप,दु :ख आफण यमतनम यमं च्यम समफन्नध्यमत प्रथर् यम सर्स्यम सोडवण्यमचम र्मगा शोधमवमआफण त्यम र्मगमा च्यम आचरणमत स्वतः लमझोकून फदले पमफहजे.
बुद्धमच्यम फशकवणीर्ध्ये कमय जमणून घेणे र्हत्त्वमचे आहे आफण कमय फबन र्हत्त्वमचे
नमही ते सर्मफवष् आहे . म्हणजेच, ते लोकमं नम फशकवते की151त्यमं नी फशकले पमफहजे, त्यमं नी कमय फशकले पमफहजे, त्यमं नी कमय कमढू न टमकले पमफहजे,त्यमं नी कशमसमठी प्रज्ञम प्रमप्त केली पमफहजे यमसमठी प्रफशक्षण फदले पमफहजे .
म्हणून, लोकमं नी सवमा त र्हत्वमचे कमय आहे , कोणती सर्स्यम प्रथर् सोडफवली
पमफहजे आफण त्यमं च्यमसमठी सवमा त जमस्त र्हत्त्वमची सर्स्यम कोणती आहे हे प्रथर् ओळखले
पमफहजे . हे सवा करण्यमसमठी त्यमं नी प्रथर् त्यमं च्यम र्नमलम प्रफशफक्षत करण्यमचे कमर् हमतीघेतले पमफहजे; म्हणजेच त्यमं नी प्रथर् र्नमवर फनयंत्रण फर्ळवले पमफहजे .
२.
सर्जम एखमदम र्मणूस झमडमच्यम र्धोर्ध उगवले ल् यम खोडमचम र्ज्जेचम कमही भमगघेण्यमसमठी जंगलमत गेलम आफण िमं द्यम आफण पमनमंचे ओझे घेऊन परत आलम, की आपणजे प्रमप्त करण्यमसमठी गे लो ते आपण फर्ळवले आहे ; तर तो र्ुखा ठरणमर नमही कम?, जरतो त्यमची समल, पमने यमवरच संतुष् झमलम तर तो पण तेच अनेकजण करत असतमत.
एखमदी व्यक्ती असम र्मगा शोधते जी त्यमलम जन्म, म्हमतमरपण, आजमरपण आफणर्ृत्यू फकंवम दु ः ख, दु :ख, दु ः ख आफण यमतनम यमपमसू न दू र नेईल; आफण तरीही, तो थोडमसम
र्मगा अवलं बतो, थोडीशी प्रगती लक्षमत घेतो आफण लगेच गफवाष्ठ आफण गफवाष्ठ आफण दबंगबनतो. तो त्यम र्मणसमसमरखम आहे जो खोडमच्यम र्ज्जेचम शोध घेतो आफण िमं द्यम आफणपमनमं च्यम ओझ्यमने सर्मधमनी होऊन परत येतो.

152

दु सऱ्‍यम र्मणसमने थोड्यमिमर प्रयत्नमने केले ल् यम प्रगतीवर सर्मधमनी होतो, त्यमचे
प्रयत्न फशफथल होतमत आफण गवा आफण गफवा ष्ठ होतो; तो शोधत होतम त्यम ऐवजी तो िक्तिमं द्यम भरून वमहून नेत आहे .
आणखीही एक दु सरम र्मणूस आहे , जो आपले र्न शमं त होत आहे आफण आपलेफवचमर , तरीही दु सऱ्‍यम र्मणसमलम असे फदसते की त्यमचे र्न शमं त होत आहे आफण त्यमचे
फवचमर अफधक स्पष् होत आहे त, तो दे खील त्यमचे प्रयत्न फशफथल करतो आफण गफवाष्ठ आफणगफवा ष्ठ होतो; तो शोधत असले ल् यम पीठमऐवजी त्यमच्यमकडे समलमचे ओझे आहे . स्पष् होतआहे त तेवढ्यमवर सर्मधमन र्मनून गफवाष्ठ व दु रमग्रही बनून प्रयत्नमत फशफथलतम आणतो, तोदे खील तसमच असतो, र्ु ख्य खोडमऐवजी समल आफण िमं द्यम यमवर सर्मधमन र्मनणमरम.

र्ग पुन्हम, दु सरम र्मणूस गफवा ष्ठ आफण गफवाष्ठ बनतो कमरण त्यमलम लक्षमत ये ते कीत्यमलम कमही प्रर्मणमत अं तज्ञमा नी अंतदृाष्ी प्रमप्त झमली आहे ; त्यमच्यमकडे र्ु ख्य खोडमऐवजी
झमडमच्यम समलीचम भमर आहे . हे सवा समधक, जे आपल् यम अपुऱ्यम प्रयत्नमने सहज तृप्त
होतमत आफण गफवाष्ठ आफण अल् पसंतोर्ी बनतमत, ते आपले प्रयत्न फशफथल करतमत आफणसहज आळसमत पडतमत. यम सवा लोकमं नम अपररहमयापणे पु न्हम दु ः खमचम समर्नम करमवम
लमगेल.

बोफधज्ञमनमचम खरम र्मगा शोधणमऱ्‍यमं नी आदर, सन्ममन फकंवम भक्तीची अपेक्षम करू
नये . त्यमही पुढे, त्यमं नी शमं ततम फकंवम ज्ञमन फकंवम अंतदृाष्ीर्ध्ये क्षु ल्लक प्रगतीचे, फकंफचत
प्रयत्न करून संतुष् होऊ नये.
सवाप्रथर्, जीवन आफण र्ृत्यूच्यम यम जगमचे र्ूलभूत आफण आवश्यक स्वरूप
स्पष्पणे लक्षमत घे तले पमफहजे.

153

३.

जगमचम स्वत:चम कोणतमही पदमथा नमही. अज्ञमन, फर्थ्यम-कल् पनम, इच्छम आफण र्ोहयमं र्ुळेउत्तेफजत झमले ल् यम र्नमच्यम फक्रयम-कलमपमं र्ध्ये केवळ आफण अनन्यपणे, त्यमं चीउत्पत्ती असले ल् यम कमरणे आफण पररखस्थतींचम हम एक फवशमल सं गर् आहे . ही कमही बमह्य
गोष् नमही ज्यमबिल र्नमट खोट्यम कल् पनम आहे त; त्यमलम कमहीही पदमथा नमही. ते स्वतः च्यमर्नमच्यम प्रफक्रयेद्वमरे प्रकट झमले आहे , ते स्वतः चे भ्रर् प्रकट करते . र्नमच्यम इच्छे तून,स्वतः च्यम लोभ, क्रोध आफण र्ूखापणमर्ुळे होणमरम वे दनमं च्यम अनुर्ंगमने होणमऱ्‍यम त्रमस आफणसंघर्मा तून त्यमची स्थमपनम आफण उभमरणी होत असते. आिज्ञमनमचम र्मगा शोधणमऱ्‍यमपुरुर्मं नी आपले ध्येय समध्य करण्यमसमठी अशम र्नमशी लढण्यमस तयमर असले पमफहजे.

४.
"अरे र्मझ्यम र्नम! जीवनमतील बदलत्यम पररखस्थतीवर तू इतकम अस्वस्थ कमआहे स? र्लम इतकम भ्रमं त आफण अस्वस्थ कम करतोस? तू र्लम इतयम गोष्ी गोळमकरण्यमसमठी कम उद् युक्त करतेस? तू नमगरणी होण्यमपूवीच तु कडे झमले ल् यम नमं गरमसमरखमआहे स. तुम्ही खोटे आफण र्ृत्यूच्यम सर्ुद्रमत फनघमल् यमप्रर्मणे उखडले ल् यमसुकमसमरखे
आहमत. अनेक पुनजा न्ममं चम कमय उपयोग? जर आपण यम जीवनमचम सदु पयोग केलम नमहीतर?

"अरे र्मझ्यम र्नम! एकदम तू र्लम रमजम म्हणून जन्म फदलमस, आफण नंतर तू र्लमबफहष्कृत म्हणून जन्म फदलमस आफण र्लम अन्नमसमठी फभक्षम र्मगमयलम लमवलमस. कधी कधीतू र्लम दे वमं च्यम स्वगीय वमड्यमत जन्म घेऊन वमस करमयलम लमवलमस. ऐर्ो-आरमर्मतआफण परर्मनंदमत; र्ग तू र्लम नरकमच्यम आगीत बुडवतोस."154

"अरे , र्मझ्यम र्ूखा, र्ू खा र्नम! अशम प्रकमरे तू र्लम वेगवेगळ्म र्मगमां वर नेले आहे सआफण र्ी तुझ्यम आज्ञमधमरक आफण फवनम्र रमफहलो आहे . परं तु आतम र्ी बुद्धमची फशकवण
ऐकली आहे , र्लम यमपु ढे त्रमस दे ऊ नकोस फकंवम र्लम आणखी दु :ख दे ऊ नकोस, परं तुनम्रपणे आफण धीरमने एकत्र येऊनबोफधज्ञमनफर्ळवू यम.""अरे , र्मझ्यम र्नम! जर तु िक्त हे फशकू शकलमत की सवा कमही अवमस्तव आफणक्षणभंगुर आहे ; जर तु िक्त गोष्ींचे आकलन न करणे, गोष्ींचम लोभ न ठे वण्यमस, लोभ,क्रोध आफण र्ू खापणमलम र्मगा न दे णे फशकू शकलो; तर आपण कदमफचत शमं ततेने प्रवमसकरु शकू. र्ग प्रज्ञे च्यम तलवमरीने तृष्णेचे बंधन तोडून, बदलत्यमपररखस्थतीतही
िमयदमफकंवमतोटम, चमं गले फकंवम वमईट, तोटम फकंवम िमयदम, प्रशंसम फकंवम गैरवतान यमर्ुळे
फवचफलत न होतम आपण शमं तते त रमहू शकतो.""अरे , र्मझ्यम फप्रय र्नम! तूच आर्च्यमत प्रथर् श्रद्धम जमगृत केलीस; तूच आम्हमलम
बोफधज्ञमन शोधण्यमचम सल् लम फदलमस.असे असतम लोभ, आरमर्मचे प्रेर् आफण आनंददमयी
उत्समह यमलम तू इतकम सहज र्मगा कम दे तोस?""अरे , र्मझ्यम र्नम! कुठलमही फनखश्चत हे तू नसतमनम तू इकडे फतकडे कम धमवतोस?
आपण हम भ्रर्मचम रमनटी सर्ुद्र पमर करूयम. आतमपयांत र्ी तुझ्यम इच्छे प्रर्मणे वमगलो, पणआतम तू र्मझ्यम इच्छे प्रर्मणे वमगले पमफहजेस आफण आम्ही आतम एकफत्रतपणे बुद्धमच्यम
फशकवणीचे अनुसरण करू यम."155

"अरे , र्मझ्यम फप्रय र्नम! हे पवात, नद्यम आफण सर्ुद्र बदलणमरे आफण वेदनमदमयकआहे त. यम भ्रर्मच्यम जगमत आपण शमं ततम कोठे शोधू ? आपण बुद्धमच्यम फशकवणीचे
अनुसरण करू आफण प्रज्ञेच्यम दु सऱ्‍यम फकनमऱ्‍यमवर जमऊ यम."५.

अशमप्रकमरे , जे खरोखरच बुद्धत्वमचम र्मगा शोधतमत ते आपल् यम र्नमवर

संस्कमरकरतमत. र्ग ते दृढ फनश्चयमने पुढे जमतमतत्यमं नम कमहींनी फशवीगमळ केली आफणकमहींनी फतरस्कमर केलम तरीही ते फबनधमस्त पुढे जमतमत.कोणी त्यमं नम र्ुठीने र्मरले , दगडर्मरले फकंवम तलवमरीने वमर केले तरी ते रमगमवत नमहीत.
शत्रूंनी शरीरमवरून डोके छमटले तरी र्न फवचफलत होऊ दे ऊ नये. जर त्यमं नी त्यमं नमभोगले ल् यम गोष्ींनी त्यमं चे र्न अंधकमरर्य होऊ फदले तर ते बुद्धमच्यम फशकवणीचे पमलनकरत नमहीत. त्यमं च्यमसोबत कमहीही झमले तरी त्यमं नी दृढ, अचल, करुणम आफण सद्भमवनेचे
फवचमर सदै व प्रक्षेफपत ठे वण्यमचम फनधमा र केलम पमफहजे. फशव्यम दे ऊ द्यम, दु दैव येऊ द्यम, आफणतरीही बु द्धमच्यम फशकवणीने भरले ल् यम र्नमने अचल आफण शमं त रमहण्यमचम संकल् प केलमपमफहजे .

बोफधज्ञमनफर्ळफवण्यमसमठी, व्यक्तीने अशय गोष्ी समध्य करण्यमचम प्रयत्न केलमपमफहजे आफण असह्य ते सहन केले पमफहजे.त्यमच्यमकडे जे आहे ते156

शेवटच्यम व्यक्तीलम फदले पमफहजे. जर त्यमलम समं फगतले गेले की ज्ञमन प्रमप्त करण्यमसमठी
त्यमने आपले अन्न एकम फदवसमत तमं दळमच्यम एकम दमण्यमपुरते र्यमा फदत केले पमफहजे, तोिक्त तेच खमईल. जर बोफधज्ञमनमचम र्मगा त्यमलम अग्नीतून नेत असेल तर त्यमतू नही जमण्यमस
त्यमने र्मगेपुढे पमहू नये .

परं तु यम गोष्ी कोणत्यमही गुप्त हे तूने करू नयेत. एखमद्यमने त्यम केल् यम पमफहजे
कमरण ते करणे ती शहमणपणमचे, योग्य आहे . एखमद्यमने ते करुणेच्यम भमवनेने केले पमफहजे,जसे एक आई आपल् यम लहमन र्ुलमसमठी, फतच्यम आजमरी र्ुलमसमठी, स्वतः च्यम शक्तीचम
फकंवम समं त्वनमचम फवचमर न करतम करते .
६.
एकेकमळी एक रमजम होतम ज्यमने आपल् यम लोकमं वर आफण आपल् यम दे शमवर प्रेर्
केले आफण त्यमं च्यमवर प्रज्ञे ने आफण दयमळू पणे रमज्य केले आफण त्यमर्ुळे त्यमचम दे श सर्ृद्धआफण शमं त होतम. तो नेहर्ी अफधक शहमणपणम आफण आिज्ञमन शोधत असे; जो त्यमलम
योग्य फशकवणींकडे नेईल त्यमलम त्यमने बफक्षसेही फदली.

त्यमची भक्ती आफण शहमणपण शे वटी दे वमं च्यम लक्षमत आले , परं तु त्यमं नी त्यमची
परीक्षम घेण्यमचम फनधमा र केलम. रमक्षसमच्यम वे शमत एक दे व रमजमच्यम र्हमलमच्यम दमरमं सर्ोर
प्रकट झमलम आफणिमरे कऱ्यमस म्हणमलम, “र्ी रमजमसमठी पफवत्र फशकवण घेऊन आलो आहे .
र्लम रमजमकडे घे ऊन चल.” रमजमसर्ोर आणण्यमस समं फगतले .

157

हम संदेश ऐकून आनंफदत झमले ल् यम रमजमने फवनम्रतेने त्यमचे स्वमगत केले आफणसूचनम र्मफगतल् यम. रमक्षसमने भयं कर रूप धमरण केले आफण अन्नमची र्मगणी केली आफणसमं फगतले की त्यमलम आवडले ले अन्न फर्ळे पयांत तो फशकवू शकत नमही. रमक्षसमलम आवडीचे
अन्न दे ण्यमत आले , परं तु त्यमने आग्रह धरलम की त्यमलम उबदमर र्मनवी र्मं स आफण रक्तअसणे आवश्यक आहे . रमजकुर्मरमने आपले शरीर फदले आफण रमणीनेही आपले शरीर फदले ,परं तु तरीही रमक्षस अतृप्त झमलम आफण म्हणून त्यमने रमजमच्यम शरीरमची र्मगणी केली.

रमजमने आपले शरीर दे ण्यमची तयमरी दशाफवली, परं तु त्यमने आपले शरीर अपाणकरण्यमपू वी प्रथर् फशकवणी ऐकमवमवी अशी फवनंती केली.
दे वमने खमलील सुज्ञ फशकवण समं फगतली: "दु ः ख वमसनेतून फनर्मा ण होते आफण भय वमसनेतून
फनर्मा ण होते . जे वमसनम दू र करतमत त्यमं नम दु ः ख फकंवम भीती नसते ." अचमनक दे वमने पुन्हम
आपले खरे रूप धमरण केले आफण रमजकुर्मर आफण रमणी दे खील त्यमं च्यम र्ूळ शरीरमत
पुन्हम प्रकट झमले .

७.
एकदम एक व्यक्ती फहर्मलयमत खरम र्मगा शोधत होतम. त्यमने पृथ्वीवरील सवाखफजन्यमची फकंवम स्वगमा तील सवा सुखमं चीपवमा केली नमही, परं तु त्यमने सवा र्मनफसक भ्रर् दू रकरणमरी फशकवण शोधली.
दे वतमं नी त्यम र्मणसमची तळर्ळ आफण प्रमर्मफणकपणम पमहून प्रभमफवत होऊनत्यमच्यम र्नमची परीक्षम घे ण्यमचे ठरवले . म्हणून दे वमं पैकी एकमने

158

स्वतः लम रमक्षसमचम वेर् घमतलम आफण फहर्मलयमत प्रकट झमलम.गमणे गमत: "सवा कमहीबदलते, सवा कमही फदसते आफण अदृश्य होते ."समधकमने हे गमणे ऐकले ज्यमर्ुळे त्यमलम खूप आनंद झमलम. त्यमलम तहमनभमगवण्यमसमठी थंड पमण्यमचम झरम समपडल् यमसमरखम फकंवम एखमद्यम गुलमर्मची
अनपेफक्षतपणे सुटकम झमल् यमसमरखम आनं द झमलम. तो स्वतः शीच म्हणमलम, "र्ी इतकेफदवस शोधत असले ली खरी फशकवण र्लम फर्ळमली आहे ." त्यमने आवमजमचम पमठलमग
केलम आफण शेवटी तो भयंकर रमक्षस आलम. अस्वस्थ र्नमने तो रमक्षसमजवळ गेलम आफणम्हणमलम: 'र्ी नुकते च ऐकले ले पफवत्र गीत तुम्हीच गमयलम होतमत कम? जर ते तु म्ही असलमततर कृपयम आणखी गम."रमक्षसमने उत्तर फदले : 'हो, ते र्मझे गमणे होते, पण र्लम जेवमयलम कमही फर्ळत नमहीतोपयांत र्ी गमणे गमणे शय नमही; र्लम भूक लमगली आहे ."त्यम र्मणसमने त्यमलम आणखी गमण्यमची कळकळीने फवनवणी केली आफण म्हणमलम:"त्यमचम र्मझ्यमसमठी पफवत्र अथा आहे आफण र्ी बयमा च कमळमपमसून त्यमची फशकवण शोधतआहे . र्ी त्यमचम िक्त एक भमग ऐकलम आहे ; कृपयम र्लम आणखी ऐकू द्यम."रमक्षस पुन्हम म्हणमलम: "र्लम भूक लमगली आहे , पण जर र्लम र्मणसमचे उबदमर
र्मं स आफण रक्त चमखतम आले तर र्ी गमणे पूणा करीन."त्यम र्मणसमने, फशकवणी ऐकण्यमच्यम उत्सुकतेने, भू तमलम वचन फदले159

की त्यमने फशकवणी ऐकल् यमनंतर त्यमलम त्यमचे शरीर फर्ळे ल.र्ग रमक्षसमने संपूणा गमणेगमयले .
सवा कमही बदलते ,सवा कमही फदसते आफण अदृश्य होते,पररपूणा शमं ततम आहे ; टी तेव्हम प्रमप्त होते:जेव्हम एखमदी व्यक्ती जीवन आफण नमर्शेर् दोन्हीच्यम पलीकडे जमते.
हे ऐकून, त्यम र्मणसमने, खडकमं वर आफण आजूबमजूच्यम झमडमं वर कफवतम
फलफहल् यमनंतर, शमं तपणे एकम झमडमवर चढलम आफण स्वत: लम रमक्षसमच्यम पमयमवर िेकले ,परं तु रमक्षस नमहीसम झमलम आफण त्यमऐवजी, एकम तेजस्वी दे वमने र्नुष्यमलमअलगद झेलले .
अगदी सुरफक्षत.
८.

एकेकमळी सदमप्ररुफदतम नमवमचम खऱ्यम र्मगमा चम एक उत्कट समधक होतम. त्यमनेनिम फकंवम सन्ममनमसमठी सवा प्रलोभन बमजूलम ठे वले आफण जीव धोयमत घमलू न र्मगा
शोधलम. एके फदवशी स्वगमा तून एक वमणी त्यमच्यमकडे आली, "सदमप्ररुफदतम! सरळ पूवेकडे
जम. उष्ण फकंवम थं डीचम फवचमर करू नकोस, समं समररक स्तुती फकंवम फतरस्कमरमकडे लक्षदे ऊ नकोस, चमं गले -वमईट यम भेदभमवमने घमबरू नकोस, पण िक्त पूवेकडे जम.
सुदूरपूवेलम तुम्हमलम खरम फशक्षक फर्ळे ल आफण तु म्हमलम ज्ञमन फर्ळे ल."ही फनखश्चत सूचनम फर्ळमल् यमने सदमप्ररुफदतमलम खूप आनंद झमलम आफण त्यमं नीलगेचच पूवेकडे प्रवमस सुरू केलम. कमहीवे ळम तो फजथे रमत्री त्यमलम एकमकी शेतमत फकंवम
जंगली डोंगरमत समपडलम फतथे झोपलम.

160

परदे शमत परके असल् यमर्ुळे त्यमलम अनेक अपर्मन सहन करमवे लमगले ; एकदमत्यमने स्वत: लम गुलमर्फगरीत फवकले , भु केने स्वतः चे र्मं स फवकले , परं तु शेवटी त्यमलम खरमफशक्षक समपडलम आफण त्यमने त्यमची फशकवण र्मफगतली.
"चमं गल् यम गोष्ी र्हमग असतमत" अशी एक म्हण आहे आफण सदमप्ररुफदतमलम
त्यमच्यम बमबतीत ती खरी वमटली, कमरण र्मगमा च्यम शोधमत त्यमलम अने क अडचणी आल् यम.
फशक्षकमलम अपाण करण्यमसमठी कमही िुले आफण उदबत्त्यम घेण्यमसमठी त्यमच्यमकडे पैसेनव्हते . त्यमने त्यमच्यम से वम फवकण्यमचम प्रयत्न केलम परं तु त्यमलम कमर्मवर ठे वण्यमसमठी
कोणीही समपडले नमही. तो ज्यम र्मगमा ने वळतो त्यम र्मगमा त एक दु ष् आिम त्यमलम अडथळमआणत असल् यमचे फदसत होते. प्रबोधनमचम र्मगा कठीण आहे आफण त्यमसमठी र्मणसमलम
त्यमचम जीव द्यमवम लमगू शकतो.

शेवटी सदमप्ररुफदतमस्वतः फशफक्षकमच्यम सर्ोर पोहोचलम. आफण र्ग त्यमं ची नवीअडचण झमली. त्यमच्यमकडे एकही कमगद नव्हतम ज्यमवर नोट् स घ्यमयच्यम आफणफलफहण्यमसमठी ब्रश फकंवम शमई नव्हती. त्यमनंतर त्यमने आपल् यम र्नगटमवर खंजीर खुपसलमआफण स्वतः च्यम रक्तमत नोट् स कमढल् यम. अशम प्रकमरे त्यमने र्ौल् यवमन सत्य फर्ळवले .

९.

एकदम सुधमनम नमवमचम एक र्ुलगम होतम ज्यमने बोफधज्ञमनमची इच्छम व्यक्त आफणएकमग्रतेने र्मगा शोधलम. एकम र्खच्छर्मरमकडून त्यमने सर्ुद्रमफवर्यीचे ज्ञमन प्रमप्त केले . एकमडॉक्टरकडून तो आजमरी लोकमं बिल त्यमं च्यम दु ः खमत सहमनुभूतीने वमगण्यमचे फशकलम. एकमधनमढ्य र्मणसमकडून त्यमलम कळले की थोडे थोडे पैसे वमचवणे हे त्यमच्यम श्रीर्ंतीचे रहस्य

161

आहे आफण त्यमने फवचमर केलम की, बु द्धत्वमच्यम र्मगमा वर फर्ळमले ल् यम प्रत्येक क्षुल्लक
गोष्ीचे जतन करणे फकती आवश्यक आहेएकम ध्यमन करणमऱ्‍यम फभक्षुकडून त्यमलम सर्जले की शु द्ध आफण शमं त र्नमर्ध्येइतर र्नमं नम शुद्ध आफण शमं त करण्यमची चर्त्कमरी शक्ती आहे . एकदम तो एकमअपवमदमिक व्यखक्तर्त्त्वमच्य स्त्रीलम भेटलम आफण फतच्यम परोपकमरी भमवनेने प्रभमफवत
झमलम आफण फतच्यमकडून त्यमलम एक धडम फर्ळमलम की दमन हे शहमणपणमचे िळ आहे .
एकदम तो एकम वृ द्ध परीव्रजमकमलम भेटलम ज्यमने त्यमलम समं फगतले की एकम फवफशष् फठकमणी
पोहोचण्यमसमठी आपल् यमलम तलवमरींचम डोंगर ओलमं डून जमवे लमगेल आफण आगीच्यम
दरीतून जमवे लमगेल. अशम रीतीने सु धनमलम त्यमं च्यम अनुभवमतून कळले की त्यमं नीपमफहले ल् यम फकंवम ऐकले ल् यम प्रत्येक गोष्ीतून खरी फशकवण फर्ळते .

एकम गरीब, अपं ग स्त्रीकडून त्यमने संयर् फशकलम; लहमन र्ुलमं नम रस्त्मवर
खेळतमनम पमहून त्यमलम सहज आनंदमचम धडम फर्ळमलम; आफण नम्र लोकमं कडून, ज्यमं नीइतर कोणमलम पमफहजे असले ले कमहीही आपल् यमलमही हवे आहे असम फवचमर केलम नमही,त्यमने सवा जगमशी शमं ततेने जगण्यमचे रहस्य फशकले .
उदबत्तीच्यम घटकमं चे फर्श्रण पमहून त्यमलम सुसंवमदमचम धडम फर्ळमलम आफणिुलमं च्यम र्मं डणीतून आभमर र्मनण्यमचम धडम. एके फदवशी, जंगलमतून जमत असतमनम, त्यमनेएकम उदमत्त झमडमखमली फवश्रमं ती घेतली आफण त्यमलम जवळच एकम पडले ल् यम आफणकुजले ल् यम झमडमतून एक लहमन रोपटे उगवतमनम फदसले आफण त्यमपमसून त्यमने जीवनमच्यम

162

अफनखश्चततेचम धडम प्रमप्त केलमफदवसम सूयाप्रकमश आफण रमत्री चर्कणमरे तमरे सतत त्यमच्यम चेतनेलम तमजेतवमनेकरत होते . अशम प्रकमरे सुधमनमलम त्यमच्यम दीघा प्रवमसमतील अनु भवमं चम िमयदम झमलम.
खरं च, जे लोक बोफधज्ञमनमचम शोध घेतमत त्यमं नी आपल् यम र्नमलम फकल् ले सर्जूनते सजवले पमफहजेत. त्यमं नी बुद्धमसमठी त्यमं च्यम र्नमची कवमडे उघडली पमफहजेत आफणआदरपूवाक आफण नम्रपणे त्यमं नम र्नमच्यम आतल् यम खोलीत जमण्यमसमठी आर्ंफत्रत केलेपमफहजे , तेथे त्यमं नम फवश्वमसमची सुगंधी धू प आफण कृतज्ञतम आफण आनंदमची िुले अपाणकरमवी.

II
आचरिाचा मागय१.
जे लोक बोफधज्ञमन शोधतमत त्यमं च्यमसमठी सरमवमचे तीन र्मगा आहे त जे सर्जून घेतले
पमफहजे आफण त्यमं चे पमलन केले पमफहजे: प्रथर्, व्यमवहमररक वतानमसमठी शील; दु सरे , र्नमची
योग्य एकमग्रतम म्हणजे सर्मधी ; आफण फतसरे , प्रज्ञम.
शील )फशस्त) म्हणजे कमय? प्रत्ये क व्यक्तीने, र्ग ती समर्मन्य व्यक्ती असो फकंवम
फभक्खू असो, सवमां नी चमं गल् यम वतानमसमठी फनयर्मं चे पमलन केले पमफहजे . र्नुष्यमने र्न आफणशरीर दोन्ही फनयंफत्रत केले पमफहजे आफण पमच इं फद्रयमं च्यम द्वमरमं चे रक्षण केले पमफहजे. एखमद्यम
क्षुल्लक वमईटमचीही भीती बमळगली पमफहजे आफण क्षणोक्षणी केवळ कुशल कर्ाकरण्यमचम प्रयत्न केलम पमफहजे

163

र्नमची एकमग्रतम )सर्मधी) म्हणजे कमय? यमचम अथा लोभी आफण वमईट इच्छम
फनर्मा ण होतमच त्यमपमसून लवकर दू र जमणे आफण र्न शुद्ध आफण शमं त ठे वणे .
प्रज्ञम म्हणजे कमय? चतुफवाध आया सत्य पूणापणे सर्जून घेण्यमची आफण संयर्मने
स्वीकमरण्यमची, दु ः खमची वस्तुखस्थती आफण त्यमचे स्वरूप जमणून घेण्यमची क्षर्तम आहे ;दु :खमचे र्ुळ-कमरण जमणून घेणे, दु ः खमचम अंत कमय आहे हे जमणून घेणे आफण दु ः खमच्यम
सर्मप्तीकडे नेणमरम आया अष्मं ग र्मगा जमणून घेणे.
जे यम तीन पद्धतींचे प्रमर्मफणकपणे आचरण करतमत त्यमं नम बुद्धमचे फशष्य म्हणतम
येईल.
सर्जम एक गमढव, ज्यमचम गमयीसमरखम आकमर नमही, तसमआवमज नमही आफणगमयीसमरखी फशं गे नमही.तो गमयींच्यम कळपमच्यम र्मगे जमत होतम आफण घोर्णम करत होतम,"बघम, र्ी दे खील गमय आहे ." कोणी त्यमच्यमवर फवश्वमस ठे वेल कम? जेव्हम एखमदी व्यक्तीतीन र्मगमां चे पमलन करत नमही परं तु तो फभक्खू फकंवम बु द्धमचम फशष्य असल् यमचम अफभर्मन
बमळगतो तेव्हम तो फततकमच र्ूखापणम असतो.
शेतकऱ्‍यमने शरद ऋतूतील पीक गोळम करण्यमपू वी, त्यमने प्रथर् जर्ीन नमं गरलीपमफहजे , बी पेरले पमफहजे , फसंचन केले पमफहजे आफण वसंत ऋतूर्ध्ये तण कमढले पमफहजे .
त्यमचप्रर्मणे बोफधज्ञमनमच्यमसमधकमने तीन र्मगमां चे पमलन केले पमफहजे .

164एक शेतकरी आज कळ्म पमहण्यमची, उद्यम रोपे पमहण्यमची आफण परवम कमपणी करण्यमची
अपेक्षम करू शकत नमही म्हणून जो र्नुष्य बोफधज्ञमनमचम शोध घेतो तो आज समं समररक .
इच्छम दू र करे ल, उद्यम आसक्ती आफण वमईट इच्छम दू र करे ल आफण परवम बोफधज्ञमन फर्ळे लअशी अपेक्षम करू शकत नमही.
ज्यमप्रर्मणे बीज पेरल्यमनंतर आफण हवमर्मनमतील बदलमदरम्यमन आफणवनस्पतीपमसून िळमपयांतच्यम वमढीदरम्यमन वनस्पतींची शेतकरी संयर्मने कमळजी वमहतो,त्यमचप्रर्मणे बोफधज्ञमनमच्यम समधकमने तीन र्मगमां चम अवलंब करून सरमवमच्यम द्वमरे
बोफधज्ञमनमची र्मती संयर्मने आफण फचकमटीने जोपमसली पमफहजे .
२.

जोपयांत र्नुष्य सु ख सुफवधमं चम लोभी असतो आफण त्यमचे र्न इं फद्रयमच्यम वमसनेने

व्यफथत होत असते तोपयांत बोधीज्ञमकडे नेणमऱ्यम र्मगमा वरून पुढे जमने कठीण असतेसंसमररक जीवनमचम आनंद आफण सत्यमपथमवर चमलर णमचम आनंद यमत खूप िरक आहे .
आधीच स्पष् केल्यमप्रर्मणे , र्न हे सवा गोष्ींचे र्ू ळ आहे जर र्नमलम समं समररक .
गोष्ींचम आनंद फर्ळत असेल, तर भ्रर् आफण दु ः ख हे अपररहमयापणे र्मगे लमगतमत, परं तुजर र्नमने सत्य र्मगमा चम आश्रय घे तलम तर आनंद, सर्मधमन आफण ज्ञमन हे फनफश्चतपणे त्यमलम
अनुसरतमत. म्हणून जे बोधीज्ञमन शोधमत आहे त त्यमं नी आपले र्न शुद्ध ठे वमवे , आफणसंयर्मने तीन र्मगमां चे पमलन करमवे आफण आचरण करमवे .
जर त्यमं नी फनयर्मं चे पमलन केले तर त्यमं नम स्वमभमफवकपणे र्नमची एकमग्रतम प्रमप्त
होईल; आफण जर त्यमं नी र्नमची एकमग्रतम प्रमप्त केली तर

165

त्यमं च्यमसमठी प्रज्ञमचे आकलन होणे फततकेच नैसफगाक असेल आफण प्रज्ञम
बोफधज्ञमनमकडे घे ऊन जमईल.

त्यमं नमखरे तर हे तीन र्मगा )फशलमचमरण, र्नमची एकमग्रतम समधणे आफण नेहर्ी प्रज्ञेने
वमगणे ) हम बोधीज्ञमन प्रमप्तीचम खरम र्मगा आहे .

त्यमं चे पमलन न केल्यमने, लोक बऱ्यमच कमळमपमसून र्मनफसक भ्रर् जर्म करतमत .
त्यमं नी समं समररक लोकमं शी वमद घमलू नये, परं तु बोफधज्ञमन प्रमप्त करण्यमसमठी त्यमं च्यम शुद्ध
र्नमच्यम आं तररक जगमत त्यमं नी संयर्मने ध्यमन केले पमफहजे .
३.

अभ्यमसमच्यम तीन र्मगमां चे फवश्ले र्ण केले तर ते आया अष्मं ग र्मगा, चमरदृफष्कोन)स्मृती उपस्थमन), चमर सम्यक प्रयत्न,पंच-बल )शक्ती) आफण सहम पमरफर्तम प्रकट
करतील.
आया अष्मं ग र्मगा म्हणजे सम्यक दृष्ी, सम्यक संकल्प, सम्यक वमचम, सम्यक
आचरण, सम्यक आजीफवकम, सम्यक प्रयत्न, सम्यक स्मृफत, आफण सम्यक सर्मधी .
सम्यक दृष्ी

म्हणजे चमर आया सत्य पूणापणे सर्जून घेणे, कमरण आफणपररणमर्मच्यम फनयर्मवर फवश्वमस ठे वणे आफण दे खमवे आफण इच्छमं नी िसवणूक न करणे .

166

सम्यक संकल्प म्हणजे योग्य इच्छम, इच्छम-लोभी नसणे, रमग न बमळगणे आफणकोणतेही हमफनकमरक कृत्य न करण्यमचम संकल्प.
सम्यक वमचम म्हणजे खोटे बोलणे, िमलतू शब्द, अपशब्द आफण दु हेरी भमर्म
टमळणे .
सम्यक कर्मां त म्हणजे कोणत्यमही जीवनमचम नमश न करणे, चोरी न करणे फकंवम
व्यफभचमर न करणे .
सम्यक उपजीफवकम म्हणजे लज्जमस्पद असे कोणते ही खोटे टमळणे .
सम्यक प्रयत्न म्हणजे योग्य फदशेने सवोत्तर् प्रयत्न करणे .
सम्यक स्मृफत म्हणजे शु द्ध आफण फवचमरशील र्न रमखणे .
सम्यक सर्मधी म्हणजे र्नमलम एकमग्रतेसमठी योग्य आफण शमं त ठे वणे, र्नमचे शुद्ध समरजमणण्यमचम प्रयत्न करणे .

४.

चमर स्मृती-उपस्थमन म्हणजे शरीरमलम अपफवत्र सर्जणे, व त्यमवरील सवा आसक्ती

कमढू न टमकण्यमचम प्रयत्न करणे, दु सरे , इं फद्रयमं नम दु ः खमचम स्त्रोत र्मनणेत्यमं च्यम वेदनम फकंवम
आनंदमच्यम भमवनम कमहीही असोकदमफचत .;167

फतसरे , र्न सतत प्रवमही खस्थतीत आहे असे र्मनणे आफण चौथे, जगमतील प्रत्येक गोष् हीकमरणे आफण पररखस्थतींचम पररणमर् र्मनणे आफण कोणतीही गोष् कमयर्स्वरूपी
अपररवफता त रमहत नमही.
५. चमर सम्यक प्रहण:कोणतेही अकुशल सुरू होण्यमपमसून रोखणे; दु सरे , कोणतीही
अकुशल गोष् सुरू होतमच ती दू र करणे; फतसरे , कुशल कृत्ये करण्यमस प्रवृत्त करणे ;आफण चौथे, आधीच सुरू झमलेल्यम कुशल कृतींच्यम वमढीसमठी आफण समतत्य रमखण्यमसमठी
प्रोत्समहन दे णे यम चमर कमयापद्धती आचरणमत आणण्यमचम प्रयत्न केलम पमफहजे .
६.

शक्तीचे पंचप्रथर् :बल आहे त-, श्रद्धम ठे वण्यमसमठी फवश्वमस; दु सरे , वीया म्हणजे

प्रयत्न करण्यमची इच्छम; फतसरे , स्मृफत म्हणजे सतकातम; चौथे, सर्मधी म्हणजे र्न एकमग्र
करण्यमची क्षर्तम; आफण पमचवे, प्रज्ञम म्हणजे स्पष् शहमणपण रमखण्यमची क्षर्तम-हे पंच .
.बल बोफधज्ञमनप्रमप्तीसमठी आवश्यक शक्ती आहे त७.

बोफधज्ञमनमच्यम दु सऱ्‍यम फकनमऱ्‍यमवर पोहोचण्यमसमठी सहम पमरफर्तम आहे तः दमनकरण्यमचम र्मगा, शील पमळण्यमचम र्मगा, क्षमं तीचम )सहनशीलते चम) र्मगा,वीयमा चम)प्रयत्नमं चम)र्मगा, सर्मधीचम )र्नमच्यम एकमग्रते चम) र्मगा आफण प्रज्ञेचम )बु द्धीचम)र्मगा यम र्मगमां चम अवलं ब
करून,

168

भ्रर्मच्यम फकनमऱ्‍यमवरून बोफध ज्ञमनमच्यम फकनमऱ्‍यमपयांत नक्कीच जमऊ शकते.
दमनमचम सरमव करण्यमने स्वमथा दू र होतो; शीलमचम सरमव एखमद्यमलम इतरमं च्यमहक्कमं चम आफण सुखसोयींचम फवचमर करण्यमस प्रवृत्त करतो; सहनशक्तीचम सरमव भयभीत
फकंवम रमगमवलेल्यम र्नमवर फनयंत्रण ठे वण्यमस र्दत करतो; वीयमा चम सरमव एखमद्यमलम
र्ेहनती आफण फवश्वमसू होण्यमस र्दत करतो; सर्मधी हम एकमग्रतेचम सरमव भटयम आफणव्यथा र्नमवर फनयंत्रण ठे वण्यमस र्दत करतो; आफण प्रज्ञेचम सरमव अं धकमरर्य आफणगोंधळले ल्यम र्नमलम स्पष् आफण भेदक अंतदृा ष्ीर्ध्ये बदलतो.
दमन आफण शीलमचरण एक र्हमन फकल्लम तयमर करण्यमसमठी पमयम आवश्यक
बनवतमत क्षमं ती आफण वीया यम फकल् ल् यमच्यम फभंती आहे त ज्यम बमहे रून शत्रू पमसून संरक्षण
करतमत. सर्मधी आफण प्रज्ञम हे र्मणसमचे वैयखक्तक कवच आहे , जे जीवन आफण र्ृत्यूच्यम
हल्ल्मं पमसून र्मणसमचे संरक्षण करते .
जर एखमद्यमने सोयीस्कर असेल तेव्हमच भेट फदली फकंवम न दे ण्यमपेक्षम दे णे सोपे आहेम्हणून, ते नक्कीच दमन आहे , परं तु ते खरे दमननमही कोणतीही फवनंती करण्यमपू वी .
सहमनुभूतीपूणाअंतः करणमतून खरे दमन येते आफण खरे दमन ते असते जे अधू नर्धून नमहीतर सतत दे ते.
कृतीनंतर पश्चमत्तमपमची फकंवम स्वत ची प्रशंसम करण्यमची भमवनम :169

असल्यमस ते खरे दमन नमही;खरी दमनभमवनम ती असते जी आनंदमने फदली जमते -, स्वतः लमदे णमरम, तो घे णमरम आफण फदले ल् यम भेटवस्तू लमही फवसरून जमतो.
कोणत्यमही परतीचम फवचमर न करतम आपल्यम शुद्ध करुणम भमवनेच्यमअंतः करणमतून उत्स्िूतापणे खरी दमन भमवनम उत्पन्न होते,त्यमचवे ळी बोफधज्ञमनमच्यम जीवनमत
प्रवे श करण्यमची इच्छम असते .
समत प्रकमरचे दमन आहे त जे श्रीर्ंत नसले ले लोकही करू शकतमत प्रथर् भौफतकदमन आहे . हे म्हणजे एखमद्यमच्यम श्रर्मने सेवम दे णे. खमलील कथेत दमखफवल् यमप्रर्मणे स्वतः चेप्रमण-दमन करणे हम यम दमनमचम सवोच्च प्रकमर आहे . दु सरे म्हणजे आध्यमखिक दमन. हेइतरमं नम करुणम हृदय दमन करण्यमसमठी आहे . फतसरे म्हणजे डोळ्मचे दमन. हे इतरमनम एकउबदमर दृष्ीक्षेप दृष्ीक्षेप दे ण्यमसमठी आहे जे त्यमं नम शमं ततम दे ईल. चौथे म्हणजे हसटमचेहऱ्यमचे दमन. हे इतरमं नम हसत-हसत दमन करण्यमसमठी आहे . पमचवम र्ौखखक दमन आहे .
हे इतरमं नम करुणम आफण उबदमर शब्दमचे दमन करण्यमसमठी आहे . सहमवे असं दमन आहे .
हे स्वतः चे आसन इतरमं नम दमन करणे आहे समतवम म्हणजे अश्रयमचे दमन. हे इतरमं नमआपल् यम घरी रमत्र घमलवण्यमची परवमनगी दे णे. दै नफदन जीवनमत अशम प्रकमरच्यम दमनमचम
सरमव कोणीही करू शकतो.

170

८.

एकदम सत्व नमवमचम एक रमजकुर्मर होतम एके फदवशी तो आफण त्यमचे दोन र्ोठे .

फतथे त्य .भमऊ खेळमयलम जंगलमत गेलेामां नम एक भुकेलेली वमघीण फदसली फजलम फतचीभूक भमगवण्यमसमठी स्वतः चे समत फपल्ले खमऊन टमकण्यमचम र्ोह झमलम होतम.
थोरले भमऊ घमबरून पळू न गेले पण सत्वमने एकम कड्यमवर चढू न वमफघणीचे प्रमण
वमचवण्यमसमठी स्वतः लम झोकून फदले .
रमजकुर्मर सत्वमने हे धर्मा दमय कृत्य उत्स्िूतापणे केले पण त्यमच्यम र्नमत फवचमर
आलमहे शरीर बदलत आहे आफण अफनत्य आहे " ; र्ी यम शरीरमवर िेकून दे ण्यमचम फवचमरन करतम प्रेर् केले आहे , परं तु आतम र्ी ते यम वमफघणीलम दमन करत आहे जेणेकरून र्लमबोफधज्ञमन फर्ळे ल” रमजकुर्मर सत्त्वमचम हम फवचमर बोधीज्ञमन फर्ळफवण्यमचम खरम फनश्चयदशा वतो.
९.

बोफधज्ञमनमच्यम समधकमने र्नमच्यम चमर अर्यमा द ब्रह्म फवहमरमच्यम अवस्थम आहे त त्यमं चेपमलन केले पमफहजे त्यम म्हणजे करुणम र्ैत्री, र्ुफदतम आफण उपेक्षम. करुणम जपून लोभ दू रकरू शकतो.र्ैत्रीने रमग कमढतम येतो; र्ुफदतमने दु ः ख दू र करू शकतो आफण सर्तमयु क्तर्न जपून शत्रू आफण फर्त्र यमं च्यमतील भेदभमवमची सवय दू र करू शकतो.
ही एक र्हमकरुणम आहे जी लोकमं नम आनंदी आफण सर्मधमनी करते-; ही एक र्हमत्री आहे जीा‍ ै र्

171

लोकमं नम सुखी आफण सर्मधमनी न करणमरी नसले ली प्रत्येक गोष् कमढू न टमकते ,हम एक र्ोठम आनंद आहे जो प्रत्येकमलम आनंदी आफण आनंदी र्नमने सर्मधमनी करतो;जेव्हम प्रत्येकजण आनंदी आफण सर्मधमनी असतो तेव्हम एक र्ोठी शमं ततम असते आफण र्गर्मणसमच्यम र्नमत प्रत्येक व्यक्तीबिल सर्मन भमवनम असू शकते .

र्नमच्यम यम चमर अर्यमा द अवस्थम जपून आपण लोभ, क्रोध, दु ः ख आफण प्रेर् द्वे र्यम र्नमपमसून र्ुक्त होऊ शकतो, परं तु हे करणे सोपे नमही. दु ष् र्नमची सुटकम करणेपहमरम दे णमऱ्यम कुत्र्यमलम वश करण्यमसमरखे कठीण आहे आफण कुशल र्नमचे हरणेजंगलमतील हरणमने हरण्यमसमरखे सोपे आहे ; फकंवम अकुशल र्न कमढणे दगडमत
कोरले ल्यम अक्षरमं समरखे कठीण आहे आफण कुशल र्न गर्मवणे पमण्यमत फलफहले ल्यमशब्दमं समरखे सोपे आहे खरच बोफधज्ञमनमसमठी प्रफशफक्षत करणे ही जीवनमतील सवमा त कठीणगोष् आहे .
१०.

श्रोणम नमवमचम एक तरुण होतम जो श्रीर्ंत कुटुं बमत जन्मलम होतम पण तब्येत नमजूक

होती तो बोधीज्ञमन फर्ळफवण्यमसमठी खू प तत्पर होतम आफण तो बु द्धमचम फशष्य बनलमबुधमत्वमच्यम र्मगमा वर त्यमने इतके प्रयत्न केले की शे वटी त्यमच्यम पमयमतून रक्तस्त्रमव होऊलमगलम.
बुद्धमने त्यमच्यमवर करुणम दमखवली आफण म्हणमले, "र्मझ्यम र्ुलम, श्रोणम, तू कधीतुझ्यम घरी वीणेचम अभ्यमस केलम आहे स कम? तुलम र्मफहत आहे की वीणम खूप घट्ट फकंवमखूप सैल असेल तर त्यमतन र्धुर संगीतमचे स्वर फनघत नमही. तमर तेव्हमं च र्धुर संगीत
प्रसवतमत जेव्हम ते योग्य प्रर्मणमत तमणले जमतमत.

172

"संबोफधचे प्रफशक्षण हे वीणेच्यम तमरमं नम जुळवून घेण्यमसमरखे आहे जर तुम्ही .
तुर्च्यम र्नमच्यम तमरमं नम खूप सैल फकंवम खूप घट्ट तमणले तर तुम्हमलम बोफधज्ञमन प्रमप्त

श्रोणमलम हे शब्द खूप िमयदे शीर वमटले आफण शेवटी त्यमने त्यमलम जे शोधमयचे होतेते फर्ळवले .
११.

एकदम एक रमजकुर्मर होतम जो पमच शस्त्रे वमपरण्यमत फनपुण होतम.ऐके फदवशी तोआपल् यम सरमवमतून घरी घरी परतत असतमनम त्यमलम एकम रमक्षस भेटलम ज्यमची त्वचम
अभेद्य होती.
दै त्यमने रमज्कुर्मरमवर चमल केली पण रमजपुत्रर्ुळीही घमबरलम नमही त्यमने त्यमच्यमवरबमण सोडलम जो फनरुपद्रवी पडलम. र्ग त्यमने एक बन आफण एक भलम िेकलम पण तेरमक्षसमलम इजम करण्यमत अयशस्वी झमले . र्ग त्यमने तलवमरीचम वमपर केलम पण तलवमर
तुटली. रमजपुत्रमने त्यमचे र्ुठी आफण पमयमं नी रमक्षसमवर हल् लम केलम परं तु कमही उपयोग
झमलम नमही, कमरण रमक्षसमने हल् लम केलम परं तु कमही कमरण रमक्षसमने त्यमलम त्यमच्यम
फवशमल बमहूं र्ध्ये पकडले र्ग रमजकुर्मरमने त्यमचे डोके शमस्त्र म्हणून वमपरण्यमचम प्रयत्न
केलम परं तु व्यथा.

रमक्षस म्हणमलम, "तुझम प्रफतकमर करणे व्यथा आहे ; र्ी तुलम खमऊन टमकणमर आहे "पण रमजपुत्र उत्तरलम, 'तु लम वमटत असेल की र्ी र्मझी सवा शस्त्रे वमपरली आहे त आफण र्ीअसहमय आहे , परं तु र्मझ्यमकडे अजून एक शस्त्र फशल्लक आहे . जर तू र्लम खमऊनटमकशील तर र्ी तुलम तु झ्यम पोटमच्यम आतून नष् करीन".

173

रमजपुत्रमच्यम धैयमा ने रमक्षसमघमबरलम आफण त्यमने फवचमरले, "तू असे कसे करूशकतोस?" रमजकुर्मर उत्तरलम, "सत्यमच्यम समर्थ्यमा ने".
र्ग दै त्यमने त्यमलम सोडले आफण त्यमलम सत्यमचम उपदे श करण्यमची यमचनम केली.
यम दं तकथे ची फशकवण फशष्यमं नम त्यमं च्यम प्रयत्नमं र्ध्ये फटकून रमहण्यमसमठी आफणअनेक अडथळ्मं नम तोंड दे त फनडर रमहण्यमसमठी प्रोत्समफहत करते .
१२.

घृणमस्पद स्व प्रफतपमदन आफण फनलाज्जपणम यम दोन्ही गोष्ी र्मनवजमतीलम-अपर्मफनत करतमत, परं तु उपेक्षम आफण लज्जम र्मनवमचे रक्षण करते लोक त्यमं चे पमलक,वडील भमऊ आफण बफहणी यमं चम आदर करतमत कमरण ते उपे क्षम आफण लज्जम यम बमबतीत
संवेदनशील असतमत. स्व-प्रकटीकरणमनंतर स्वतः चम सन्ममन रोखणे आफण इतर लोकमं चेस्वतः चम अहं कमर बमजूलम समरण्यमची लमज बमळगणे हे कल् यमणकमरक आहे .
जर एखमद्यम व्यक्तीर्ध्ये पश्चमत्तमप करणमरी चेतनम असेल तर त्यमची पमपे नमहीशी
होतील, परं तु जर एखमद्यम व्यक्तीर्ध्ये पश्चमत्तमप करणमरी चेतनम नसेल तर त्यमची पमपे चमलूच
रमहतील आफण त्यम व्यक्तीलम कमयर्चे दोर्ी ठरवले जमईल.
जो सत्य फशकवण योग्य रीतीने ऐकतो आफण त्यमचम अथा आफण स्वतः शी असलेलम
संबंध जमणतो तोच त्यमचम लमभ घे ऊ शकतो.
जर एखमदी व्यक्ती सत्य फशकवण नुसती ऐकतो परं तु ती आचरण करत नमही, तरतो बोफधज्ञमनमच्यम शोधमत अपयशी ठरतो .

174श्रद्धम, स्मृफत, सर्मधी, वीया आफण प्रज्ञम हे बोफधज्ञमन फर्ळवण्यमच्यम शोधमत असलेल्यम
व्यक्तीसमठी शक्तीचे र्ोठे स्त्रोत आहे त. यमपैकी,'प्रज्ञम' सवमां त श्रेष्ठ आहे आफण बमकीचे
केवळ प्रज्ञेचे पैलू आहे त. जर एखमदम र्नुष्य,त्यमच्यम प्रफशक्षणमत असतमनम, समं समररक
गोष्ींवर आसक्ती करत असेल, िमलतू बोलण्यमत आनंद घेत असेल फकंवम झोपी गेलमअसेल तर तो बोफधज्ञमनमच्यम र्मगमा पमसून फनवृत्त होईल.
१३.

बुद्धत्वमसमठी प्रफशक्षणामत, कमही इतरमं पेक्षम लवकर यशस्वी होऊ शकतमतम्हणून .,इतरमं नम प्रथर् ज्ञमनी होतमनम पमहून फनरमश होऊ नये .
जेव्हम एखमदम र्मणूस धनुफवाद्येचम सरमव करत असतो तेव्हम त्यमलम लवकर यशमची
अपेक्षम नसते परं तु त्यमने संयर्मने सरमव केलम तर तो अफधकमफधक अचूक होईल हे त्यमलम
र्महीत असते नदीची सुरुवमत नमल्यमप्रर्मणे होते परं तु ती र्हमसमगरमत वमहते तोपयांत ती .
.आणखी र्ोठी होतेयम उदमहरणमं प्रर्मणेच, जर एखमद्यम व्यक्तीने संयर् आफण फचकमटीने प्रफशक्षण घेतलेतर त्यमलम नक्कीच बोफधज्ञमन प्रमप्त होईल.
आधीच स्पष् केल्यमप्रर्मणे , जर एखमद्यमने डोळे उघडे ठे वले तर त्यमलम सवा त्रफशकवण फदसेल अशमप्रकमरे त्यमलम बोफधज्ञमनप्रमप्तीच्यम संधी अनंत आहे त.
एकदम एक र्मणूस अगरबत्ती जमळत होतम त्यमच्यम लक्षमत आले की सुगंध येत नमही .
आफण जमत नमही; ते फदसले नमही फकंवम अदृश्य झमले नमहीयम क्षु ल्लक घटने ने त्यमं नम . तत्कमल
बोफधज्ञमन प्रमप्त झमले .

175

एकदम एक र्मणूस होतम त्यमच्यम पमयमत कमटम अडकलम त्यमलम तीक्ष्ण वेदनम .
जमणवली आफण त्यमच्यम र्नमत एक फवचमर आलम, ती वेदनम ही केवळ र्नमची प्रफतफक्रयम
होती यम घटनेवरून एक सखोल फवचमर पुढे आलम की र्नमवर फनयंत्रण ठे वतम आले नमही .
तर र्न हमतमबमहे र जमऊ शकते फकंवम यश फर्ळमले तर ते शु द्ध होऊ शकते यम फवचमरमं तून .,थोड्यम वे ळमने, त्यमलम बोफधज्ञमन प्रमप्त झमले .
आणखी एक र्मणूस होतम जो खूप लमलची होतम. एके फदवशी तो त्यमच्यम लोभीर्नमचम फवचमर करत होतम जेव्हम त्यमलम सर्जले की लोभी फवचमर हे नष् होणमरे आफणप्रज्वफलत करणमरे आहे त जे प्रज्ञेर्ुळे जमळले जमऊ शकतमत आफण नष्ही केले जमऊशकतमत. हीच त्यमं च्यम बु द्धत्वमची सुरुवमत होती.
एक जुनी म्हण आहे : "तु र्च्यम र्नमची पतळीत ठे वम. जर र्न पमतळी असेल तरसंपूणा जग सर्मन असेल तर संपूणा जग सर्मन असेल." यम शब्दमं चम फवचमर करम. जगमचेसवा भेद हे र्नमच्यम फववे क बुद्धीर्ु ळे फनर्मा ण होतमत हे जमण. यमच शब्दमं त बुद्धमत्वमचम र्मगा
आहे . खरं च, बोफधज्ञमनप्रमप्तीचे र्मगा अर्यमा फदत आहे त.

IIIश्रद्धे चा मागय1. बु द्ध, धर्ा आफण संघ यम तीन रत्नमचम आश्रय घे णमऱ्यमं नम बु द्धमचे फशष्य म्हणतमत बुद्धमचे .
फशष्य

176

(र्नशील )फनयंत्रणमचे चमर भमग-, श्रद्धम, दमन आफण प्रज्ञम यमं चे पमलन करतमत.
बुद्धमचे फशष्य पमच फनयर्मं चे पमलन करतमतफहं सम करू नकम :, चोरी करू नकम,व्यफभचमर करू नकम, खोटे बोलू नकम आफण कोणत्यमही प्रकमरचे र्मदक पदमथा घेऊ नकम.
बुद्धमच्यम फशष्यमं चम बु द्धमच्यम पररपूणा ज्ञमनमवर फवश्वमस आहे ते लोभीपणम .आफणस्वमथमा पमसून दू र रमहण्यमचम आफण दमन भमवनेचम प्रयत्न करतमत. जीवनमतील क्षणभंगुरतम
लक्षमत घेऊन ते कमरण आफण पररणमर्मचे फनयर् सर्जून घेतमत आफण प्रज्ञमच्यम आदशमा लमअनुसरतमत.
पूवेकडे झुकलेले झमड नैसफगाकररत्यम पूवेकडे पडे ल आफण म्हणून जे बुद्धमची
फशकवण ऐकतमत आफण त्यमवर फवश्वमस ठे वतमत ते नक्कीच बुद्धमच्यम शु द्ध भूर्ीत जन्मघेतील.
२.

बुद्ध, धर्ा आफण सं घ यम तीन रत्नमवर फवश्वमस ठे वणमऱ्यमं नम बु द्धमचे फशष्य म्हणतमत,असे बरोबर म्हटले आहे .
बुद्ध हम असम आहे की ज्यमने पररपूणा बोफधज्ञमन प्रमप्त केले आफण त्यमच्यम प्रमप्तीचम
उपयोग सवा र्मनवजमतीलम र्ुक्ती आफण आशीवमा द दे ण्यमसमठी केलम. धम्म हे सत्य आहे ,बोफधज्ञमनमची चेतनम आहे आफण त्यमचे स्पष्ीकरण दे णमरी फशकवण आहे . संघ हम बुद्ध आफणधम्ममवर फवश्वमस ठे वणमऱ्यमचम पररपूणा सं घभमव आहे .

177आपण बु द्धत्व, धम्म आफण )संघ) यम तीन फभन्न गोष्ी असल्यमसमरखे बोलतो, परं तुत्यम खरोखर एकच आहे . बुद्ध आफण त्यमं चम धम्ममत प्रकट होतो आफण 'संघमत' बंधुत्वमने
समकमर होतो. म्हणू धम्ममवर फवश्वमस ठे वणे आफण संघभमव जपणे म्हणजे बु द्धमवर श्रद्धम
असणे होय आफण बुद्धमवर श्रद्धम असणे म्हणजे धम्ममवर फवश्वमस ठे वणे आफण बंधुत्वमची
जोपमसनम करणे होय.
त्यमर्ुळे बुद्धमवर श्रद्धम ठे वू नच लोक र्ुक्ती आफण प्रबु द्ध होतमत. बु द्ध हे पररपूणा ज्ञमनीआहे त आफण ते प्रत्ये कमवर प्रेर् करतमत जणू प्रत्ये क जन त्यमं चम एकुलतम एक र्ुलगम आहे .
म्हणून जर कोणी बुद्धमं नम स्वतः चे पमलक र्मनत असेल तर तो स्वतः लम बुद्ध म्हणून
ओळखतो आफण बोफधज्ञमन प्रमप्त करतो.
अशम प्रकमरे जे बुद्ध र्मनतमत त्यमं नम त्यमं च्यम प्रज्ञमने आधमर फदलम जमईल आफण त्यमं च्यमकृपेने सुगंफधत होईल.
३.

बुद्धमवर फवश्वमस ठे वण्यमपे क्षम जगमत कोणतीही गोष् जमस्त लमभदमयक नमही बु द्धमचे .

नमवऐकणे, फवश्वमस ठे वणे आफण क्षणभरही प्रसन्न होणे, हे अतुलनीय लमभदमयक आहे .
म्हणून, सवा जग भरून रमहूनही बु द्धमची फशकवण शोधून स्वतः लम संतुष् केलेपमफहजे .

178

धम्म सर्जमवून समं गणमरम फशक्षक भेटणे कठीण होईल; बुद्धमलम भेटणे कठीणहोईल; परं तु त्यमच्यम फशकवणीवर फवश्वमस ठे वणे कठीण होईल.
परं तु आतम तुम्ही बु द्धमलम भेटलम आहमत, ज्यमं नम भेटणे कठीण आहे , आफण जे ऐकणेकठीण आहे ते तुम्हमलम सर्जमवून समं फगतले आहे , ते व्हम तुम्ही आनंफदत झमलम पमफहजे आफणबुद्धमवर फवश्वमस ठे वलम पमफहजे .
४.

र्मनवी जीवनमच्यम दीघा प्रवमसमत, फवश्वमस हम सवमा त चमं गलम समथीदमर आहे ; तोप्रवमसमतील सवोत्तर् उत्समहवधान आहे ; आफण तो सवमा त र्ोठी र्मलर्त्तम आहे .
श्रद्धे र्ुळे धम्म प्रमप्त होतो; त्यम शुद्ध हमतमने सवा पु ण्य प्रमप्त होतोश्रद्धम आफण अग्नीआहे जो संसमररक इच्छमं च्यम सवा अशु द्धतम नष् करतो, तो ओझे दू र करतो आफण तो र्मगा
दमखवतो.
श्रद्धे ने लोभ, भय आफण अफभर्मन दू र होतो; ती सौजन्य आफण इतरमं चम आदरकरण्यमस फशकवते; ती पररखस्थतीच्यम बंधनमतून र्ुक्त करते; ती संकटमं नम समर्ोरे जमण्यमचे
धैया दे ते; ती प्रलोभनमं वर र्मत करण्यमची शक्ती दे ते; ती एखमद्यमची कर्े तेजस्वी आफण शु द्धठे वण्यमस सक्षर् करते; आफण ती र्नमलम प्रज्ञेने सर्ृद्ध करते .

179जेव्हम एखमद्यमचम र्मगा लमं ब आफण कंटमळवमणम असतो तेव्हम फवश्वमस हे प्रोत्समहन
असते आफण ते प्रज्ञमकडे घेऊन जमते .
श्रद्धे र्ुळे आपण बु द्धमच्यम समफन्नध्यमत आहोत अशी भमवनम आपल्यमतफनर्मा ण होतेआफण बुद्धमचम हमत आपल्यमलम फजथे समथ दे तो फतथे घेऊन जमते . श्रध आपल् यम कठोर आफणस्वमथी र्नमं नम र्ौ करते आफण आपल् यमलम एक र्ैत्रीपूणा फचत्त आफण सहमनुभूती सर्जून
घेण्यमचे र्न दे ते.

५. ज्यमं ची श्रद्धम आहे त्यमं नम ते जे कमही ऐकतमत त्यमत ओळखण्यमची प्रज्ञम प्रमप्त होते. ज्यमं चीश्रद्धम आहे त्यमं नम सवा कमही कमरणे आफण पररखस्थतीच्यम फनयर्मतून फनर्मा ण होणमरे स्वरूपआहे हे पमहण्यमची प्रज्ञम प्रमप्त होते आफण नंतर श्रद्धम त्यमं नम धैयमा ने स्वीकमरण्यमची कृपम आफणशमं ततेने त्यमं च्यम पररखस्थतीशी जुळवून घेण्यमची क्षर्तम दे ते.
श्रद्धम त्यमं नम जीवनमतील क्षणभंगुरपणम ओळखण्यमची प्रज्ञम दे ते. पररखस्थती आफणस्वरूप फकतीही बदलले तरी जीवनमचे सत्य नेहर्ीच अपररवफता त रमहते ही जमणीव झमल् यमनेजे कमही त्यमं च्यमसर्ोर ये ते त्यमर्ुळे फकंवम जीवन फनघू न गेल्यमने आश्चयाचफकत फकंवम दु :खीन होण्यमची कृपम प्रदमन करते.

श्रद्धे चे तीन र्हत्त्वपू णा पैलू आहे तपश्चमत्तमप :, आनं दी आफण इतरमं च्यम सद् गु णमं चमप्रमर्मफणक आदर आफण बु द्धमच्यम स्वरूपमचम कृतज्ञतमपूवाक स्वीकमर.

180

लोकमं नी श्रद्धे चे हे पैलू जोपमसले पमफहजेत; ते त्यमं च्यम अपयश आफण अकुशलते बिलसंवेदनशील असले पमफहजेत; त्यमं नम त्यमं ची लमज वमटली पमफहजे आफण त्यमं ची कबुली फदलीपमफहजे ; त्यमं नी पररश्रर्पू वाक इतरमं च्यम चमं गल्यम गु णमं ची आफण चमं गल्यम कृत्यमं ची ओळखकरून घेतली पमफहजे आफण त्यमं च्यम िमयद्यमसमठी त्यमं ची प्रशंसम केली पमफहजे; आफण त्यमं नमसवयीने बु द्धमसोबत वमगण्यमची आफण बु द्धमसोबत रमहण्यमची इच्छम बमळगली पमफहजे.
श्रद्धे चे र्न हे प्रमर्मफणकपणमचे र्न आहे ; हे एक सखोल र्न आहे , एक र्न जेत्यमच्यम समर्थ्यमा ने बुद्धमच्यम शुद्ध भूर्ीकडे नेण्यमत र्नमपमसून आनंफदत आहे .
म्हणून, बु द्ध श्रद्धे लम एक शक्ती दे तो जी लोकमं नम शुद्ध भूर्ीकडे घेऊन जमते, अशीशक्ती जी त्यमं नम शुद्ध करते, अशी शक्ती जी त्यमं नम आि-भ्रर्मपमसून वमचवते . बुद्धमच्यम
नमवमची जगभरमत चमलले ली स्तुती एकूण त्यमं च्यमत क्षणमसमठी जरी बुद्ध श्रद्धम फनर्मा ण झमलीतरी ती त्यमं नम त्यमं च्यम पफवत्र भूर्ीकडे घेऊन जमईल.
६.
श्रद्धम ही समं समररक र्नमलम जोडलेली गोष् नमही. ती र्नमच्यम बुद्ध- स्वभमवमचे
प्रकटीकरण आहे . जो बुद्धमलम सर्जतो तो स्वतः बुद्ध असतो; ज्यमची बुद्धमवर श्रद्धम आहेतो स्वतः बु द्ध आहे .

परं तु एखमद्यमचम बु द्ध स्वभमव उघड करणे आफण पुनप्रमप्त करणे कठीण आहे :;लोभ, क्रोध आफण समं समररक उत्कटतेच्यम फनरं तर उदय आफण पतनमर्ध्ये शु द्ध र्न रमखणे
कठीण आहे ; तरीही श्रद्धम एखमद्यमलम ते करण्यमस सक्षर् करते .

181

फवर्मरी एरं डमच्यम जंगलमत िक्त एरं डमचीच झमडं उगवतमत असं म्हटलं जमतं, पणसुगंधी चं दनमचे नमही एरं डमच्यम जंगलमत चंदनमचे झमड उगवले तर हम चर्त्कमरच आहे .
त्यमचप्रर्मणे लोकमं च्यम हृदयमत बु द्धमवरील श्रद्धम वमढणे हम अनेकदम चर्त्कमर आहे .
म्हणून, बुद्धमवर फवश्वमस ठे वण्यमच्यम श्रद्धे लम म्हणजेच .श्रद्धम म्हणतमत "र्ूळफवरफहत",त्यमलम र्मनवी र्नमत वमढू शकेल असे कोणतेही र्ू ळ नमही, परं तु बुद्धमच्यम करुणमर्य र्नमतते वमढण्यमचे र्ूळ आहे .
७.

अशम प्रकमरे श्रद्धम िलदमयी आफण पफवत्र आहे पण फनिीय र्नमत श्रद्धम जमगृत .

फवशे र्तः .करणे कठीण आहे , अशम पमच शं कम आहे त ज्यम र्मनवी र्नमच्यम छमये त लपूनरमहतमत आफण श्रद्धे लम परमवृत्त करतमत.
प्रथर्,बुद्धमच्यम प्रज्ञे वर शं कम करणे दु सरे , बु द्धमच्यम फशकवणीवर संदेह करणे फतसरे ,बुद्धमच्यम फशकवणीचे स्पष्ीकरण दे णमऱ्यम व्यक्तीवर शं कम घे णे; चौथे, उदमत्त र्मगमा चेअनुसरण करण्यमसमठी सु चफवले ले र्मगा आफण पद्धती फवश्वसनीय आहे त की नमही यमबिल
संदेह असणे; आफण पमचवम, आपल् यम गफवाष्ठ आफण अधीर र्नमर्ुळे, बु द्धमच्यम फशकवणी
सर्जून घेणमऱ्‍यम आफण त्यमं चे पमलन करणमऱ्‍यम इतरमं च्यम प्रमर्मफणकपणमबिल शंकम घेणे.

182

खरं च, संशयमपे क्षम भयमनक कमहीही नमही.शंकम लोकमं नम वे गळे करते. हे एक फवर्यआहे जे र्ैत्रीचे फवघटन करते आफण सुखद संबंध तोडते. हम एक कमटम आहे जो समलमत
असतो आफण वेदनम दे तो. ती एक तलवमर आहे जी जीव घेते .
िमर पूवी बुद्धमच्यम करुणेने पेरणी करून श्रद्धे ची सुरुवमत केली होती. जेव्हम
एखमद्यमलम फवश्वमस असतो तेंव्हम जेव्हम अंतकरणमत श्रद्धम असते तेव्हम त्यमने ही वस्तुखस्थती
जमणली पमफहजे आफण बु द्धमं च्यम चमं गुलपणमबिल त्यमं चे आभमर र्मनले पमफहजेत.
हे कधीही फवसरतम कमर्म नये की एखमद्यमच्यम स्वतः च्यम करुणेर्ुळे श्रद्धम जमगृत
झमलम नमही, तर बु द्धमच्यम करुणेर्ुळे ज्यमने र्मनवमच्यम र्नमत श्रद्धे चम शुद्ध प्रकमश टमकलमआफण त्यमं च्यम अज्ञमनमचम अंधमर दू र केलम जो सध्यमच्यम श्रद्धे चम आनद घे तो तो त्यमं च्यमवरशमत त्यमलम फर्ळमले लम आहे .
समर्मन्य जीवन जगूनही, बुद्धमच्यम दीघा कमळच्यम करुणेने श्रद्धम जमगृ त केल्यमस शुद्ध
भूर्ीत जन्म घेऊ शकतो.
खरं च, यम जगमत जन्म घे णे कठीण आहे धम्म ऐकणे कठीण आहे ; श्रद्धम जमगृत
करणे त्यमहून कठीण आहे ; म्हणून प्रत्येकमने बु द्धमची फशकवण ऐकण्यमचम कसून प्रयत्न
केलम पमफहजे .

183

IV
१.

पशवत्र वचने"त्यमने र्लम फशवी फदली, तो र्मझ्यमवर हसलम, त्यमने र्लम र्मरले अशम प्रकमरे ".

फवचमर करतो आफण जोपयांत असे फवचमर कमयर् रमहतमत तोपयांत त्यमचम रमग चमलू च असतो.
जोपयांत र्नमत रमगमचे फवचमर असतील तोपयांत रमग कधीच नमहीसम होणमर नमही.
संतमपमचे फवचमर फवसरतमच रमग नमहीसम होईल.
जर छप्पर अयोग्यररत्यम बनवले गेले असे ल फकंवम खरमब झमले असेल तर-, पमऊसघरमत फशरे ल; त्यमर्ुळे अयोग्य-ररत्यम प्रफशफक्षत फकंवम फनयंत्रणमबमहे र गेलेल् यम र्नमर्ध्ये लोभप्रवे श करतो.
फनखिय रमहणे हम र्ृत्यूचम एक छोटमसम र्मगा आहे आफण र्ेहनती असणे हमजीवनमचम र्मगा आहे ; र्ूखा लोक फनखिय असतमत, शहमणे लोक कष्मळू असतमत.
बमण तयमर करणमरम आपले बमण सरळ करण्यमचम प्रयत्न करतो; त्यमचप्रकमरे
प्रज्ञमवमन र्मणूस आपले र्न सरळ ठे वण्यमचम प्रयत्न करतो.
अस्वस्थ र्न हे सदै व चं चल असते, इकडे फतकडे उड्यम र्मरत असते आफण तेफनयंफत्रत करणे कठीण असते; पण संयफर्त र्न शमं त असते. त्यमर्ुळे र्नमवर फनयंत्रण ठे वणेशहमणपणमचे आहे .
ते र्मणसमचे स्वतः चे च र्न असतेत्यमचम शत्रू फकंवम वैरी नसतो, जो त्यमलम वमईटर्मगमां कडे आकफर्ात करतो .

184जो लोभ, क्रोध आफण र्ूखापणमपमसून आपल्यम र्नमचे रक्षण करतो, तोच खरी आफणशमश्वत शमं ती प्रमप्त करतो.
२.
आचरण नम करतम आनंददमयी शब्द उच्चमरणे म्हणजे सुगंध
नसले ल् यम िुलमसमरखे आहे .
िुलमचम सुगंध वमऱ्यमफवरुद्ध तरं गत नमही; पण चमं गल्यम र्मणसमचम सन्ममन जगमतवमऱ्यमच्यम फवरुद्ध फदशेनेही पसरत जमतो.
फनफद्रस्त र्मणसमलम रमत्र र्ोठी वमटते आफण थकलेल्यम प्रवमशमलम प्रवमस र्ोठम वमटतो;त्यमर्ुळे योग्य फशकवण न जमणणमऱ्यम व्यक्तीलम भ्रर् आफण दु ः खमचम कमळ र्ोठम वमटतो.
प्रवमसमत र्मणसमने सर्मन र्नमच्यम सोबतीने फकंवम ज्यमचे र्न चमं गले आहे अशमव्यक्तीच्यम सोबतीने प्रवमस करमवम; र्ूखमा बरोबर प्रवमस करण्यमपेक्षम एकट्यमने प्रवमस करणेचमं गले .
अफववे की आफण दु ष् फर्त्रमची जंगली श्वमपदमपे क्षम जमस्त भीती वमटते; जंगली पशूतुर्च्यम शरीरमवर घमव घमलू शकतो, पण वमईट फर्त्र तुर्च्यम र्नमवर घमव घमलतो.
“हम र्मझम पुत्र आहे , हे र्मझे धन आहे ” यम फवचमरमनेच र्ूखा र्नुष्य नेहर्ी दु :ख ग्रस्त
रमहतो. जेंव्हम आपण स्वतः च स्वतः चे नसतो तर पुत्र आफण धन तरी आपले कसे होणमर?
अशम फवचमरमं नी ग्रस्त असतो.

185जो र्ूखा र्मणूस र्ुखातेलम जमणतो तो र्ूखा असून स्वतः लम शहमणम सर्जणमऱ्यमपेक्षम
फकतीतरी शहमणम असतो.
वरणमत सतत रमहूनही चर्च्यमलम जशी वरणमची चव कळू शकत नमही.त्यमचप्रर्मणे
र्ूखा र्मणसमलम ज्ञमनी र्मणसमचम फकतीही सहवमस लमभलम तरी तो ज्ञमनी र्मणसमचे ज्ञमन
सर्जू सहकमर नमही.
तमजे दू ध अनेकदम दही होण्यमस र्ंद असते; त्यमचप्रर्मणे पमपी कृती नेहर्ीच त्वररत
पररणमर् आणत नमहीत. पमपी कृत्ये आगीच्यम फनखमयमा खमली असतमत जी रमखे र्ध्ये लपले लीअसतमत आफण धुर्सत रमहतमत. शे वटी र्ोठी आग लमवतमत.
फवशेर्मफधकमर, पदोन्नती, निम फकंवम सन्ममनमची इच्छम करणमरी एक व्यक्ती र्ूखा
आहे , कमरण अशम इच्छम कधीही आनंद आणू शकत नमहीत परं तु त्यमऐवजी दु ः खचआणतमत.
एक चमं गलम फर्त्र जो चु कम आफण अपूणातम दशाफवतो आफण वमईटमलम िटकमरतो,तेव्हम जणू कमही त्यमने लपफवले ल्यम खफजन्यमचे रहस्य प्रकट केले आहे असम त्यमचम आदरकेलम पमफहजे .
३.

कुशल फशकवण फर्ळमल्यमवर प्रसन्न होणमरी व्यक्ती शमं तपणे झोपेल, कमरण त्यमद्वमरे

त्यमचे र्न शुद्ध होते .
एक सुतमर आपले तुळई सरळ करण्यमचम प्रयत्न करतो; बमण तयमर करणमरम त्यमचेबमण संतुफलत करू इखच्छतो;फसंचन खंदक खोदणमरम पमणी186

सुरळीतपणे वमहून नेण्यमचम प्रयत्न करतो; त्यमचप्रर्मणे एक शहमणम र्मणूस त्यमच्यम र्नमवर
फनयंत्रण ठे वण्यमचम प्रयत्न करतो जेणेकरून ते सुरळीत आफण खऱ्यम अथमा ने कमया करे ल.
र्ोठम खडक वमऱ्यमने फवचफलत होत नमही; शहमण्यम र्मणसमचे र्न सन्ममनमने फकंवम
अपर्मनमने अस्वस्थ होत नमही.
लढमईत हजमरोंनम फजंकण्यमपेक्षम स्वतः वर फवजय फर्ळवणे हम र्ोठम फवजय आहे .
योग्य फशकवण जमणून घेतल्यमफशवमय शंभर वर्े जगण्यमपे क्षम चमं गली फशकवण
ऐकून एक फदवस जगणे सोयीस्कर आहे .
जे स्वत चम आदर करतमत त्यमं नी सतत समवध असले पमफहजे जेणेकरून ते वमईट :.इच्छमं नम बळी पडतीलआयुष्यमत एकदम तरी, त्यमं च्यम तमरुण्यमत, फकंवम र्ध्यर्वयमत फकंवम
म्हमतमरपणमतही त्यमं नी फवश्वमस जमगृत केलम पमफहजे .
लोभ, क्रोध आफण र्ूखापणमच्यम अग्नीने जग जळत आहे , जळत आहे ; एखमद्यमनेअशम धोयमं पमसून शय फततयम लवकर पळ कमढलम पमफहजे .
जग बु डबु ड्यम समरखे आहे , ते कोळ्मच्यम जमळ्मसमरखे आहे , ते घमणेरड्यमभमं ड्यमतील अशुद्धते समरखे आहे ; र्मणसमने सतत र्नमच्यम शुद्धतेचे रक्षण केले पमफहजे .

187

४.

कोणतेही अकुशलतम टमळणे, कुशल आचरणे, र्न शुद्ध ठे वणे हे बुद्धमच्यम :.फशकवणीचे समर आहेसहनशीलतम ही सवमा त कठीण फवर्यमं पैकी एक आहे , परं तु जो सहन करतो त्यमलमच
अंफतर् फवजय प्रमप्त होतो.
एखमद्यमलम रमग येतो तेव्हम रमग कमढू न टमकलम पमफहजे; एखमद्यमने दु खमत असतमनम:ख दू र केले पमफहजे :दु ; लोभमत बु डमले लम असतमनम लोभ दू र केलम पमफहजे शु द्ध फनस्वमथी .
जीवन जगण्यमसमठी, फवपु लतेर्ध्ये स्वतः चे कमहीही सर्जू नये.
फनरोगी असणे हम एक र्ोठम लमभ आहे ; जे आहे त्यमत सर्मधमनी असणे हे र्ोठ्यम
संपत्तीपेक्षम धन आहे फवश्वमस हे फर्त्रत्वमचे खरे फचन्ह आहे .; बोफधज्ञमन प्रमप्त करणे हम सवोच्च
आनंद आहे .
जेव्हम एखमद्यमलम वमईटमबिल नमपसंतीची भमवनम असते, जेव्हम एखमद्यमलम शमं तवमटते , जेव्हम एखमद्यमलम चमं गल्यम फशकवणी ऐकण्यमत आनंद फर्ळतो, जे व्हम एखमद्यमलम यमभमवनम असतमत आफण त्यमं चे कौतु क होते तेव्हम तो भयर्ुक्त असतो.
तुम्हमलम आवडत असले ल्यम गोष्ींशी आसक्त होऊ नकम, तुम्हमलम आवडतनसलेल्यम गोष्ींचम फतरस्कमर करू नकमख:दु ., भीती आफण बंधने ही एखमद्यमच्यम आवडीफनवडीतून येतमत.

188

५.

गंज लोखं डमपमसून वमढतो आफण त्यमचम नमश करतो; त्यमचप्रर्णे र्मणसमच्यम र्नमतदु ष्तम वमढू न त्यमचम नमश होतो.
जे शमस्त्र प्रमर्मफणकपणे वमचले नमही ते लवकरच धु ळीने झमकून जमते; दु रूस्तीचीगरज असतमनम जे घर दु रुस्त केले जमत नमही ते अस्वच्छ होते; त्यमपरीच फनखिय र्मणूस
लवकरच अपफवत्र होतो.
अशुद्ध कृत्ये र्मणसमलम अपफवत्र करतमत; कंजूसपणम हे दमन भमवनेलम अपफवत्रकरते; तशीच वमईट कृत्ये केवळ यम जीवनमलमच नव्हे तर पुढील जीवनही अपफवत्र करतमत.
परं तु सवमा त भयं कर अशी अशुद्धतम अज्ञमनमची अशु द्धतम आहे जोपयां त अज्ञमन दू र .
होत नमही तोपयांत एखमदी व्यक्ती आपले शरीर फकंवम र्न शुद्ध करण्यमची आशम करूशकत नमही.
फनलाज्जपणमत गुरिटणे , कमवळ्मसमरखे धीट आफण लोचट असणे, अशम कृतीबिल
खेदमची भमवनम न बमळगतम इतरमं नम दु खवणे सोपे आहे .
खरं च, नम्र वमटणे , आदर आफण सन्ममन जमणणे, सवा आसक्ती दू र करणे, फवचमरआफण कृतीने शु द्ध रमहणे आफण ज्ञमनी होणे कठीण आहे .
इतरमं च्यम चु कम दमखवणे सोपे असते, तर स्वतः च्यम चुकम र्मन्य करणे कठीण असते .
एखमदी व्यक्ती फवचमर न करतम इतरमं ची पमपे प्रसमररत करते, परं तु जुगमरी त्यमचे अफतररक्त
िमसे लपवतमत त्यमप्रर्मणे एखमदी व्यक्ती स्वतः ची पमपे लपवते .

189

आकमशमत पक्ष्यमचे , धूरमचे फकंवम वमदळमचे कोणतेही फनशमण उर्टत; अकुशल
फशकवणीत प्रज्ञम फदसून येत नमही; यम जगमत कमहीही खस्थर नमही; पण संबोफध र्न अबमफधत
असते .
६.

शूर वीर जसे आपल्यम फकल्यमच्यम गेटचे रक्षण-करतो, त्यमचप्रर्मणे एखमद्यमने

आपल्यम र्नमचे बमहे रील धोके आफण आतल्यम धोयमं पमसून रक्षण केले पमफहजे; त्यमकडे
क्षणभरही दु लाक्ष करू नये .
प्रत्येकजण स्वतः चस्वतचम

स्वमर्ी आहे :, अवलं फबत र्ृगजळमसमरखे त्यमर्ुळे

सवमां नी स्वतः वर फनयंत्रण ठे वले पमफहजे .
समं समररक बं धने आफण बंधनमं पमसून आध्यमखिक दृष्ट्ट्यम र्ुक्त होण्यमच्यम फदशेने
पफहले पमऊल म्हणजे एखमद्यमच्यम र्नमवर फनयंत्रण ठे वणे, फनरथाक बोलणे थमं बवणे आफणकमहीसे फचंतनशील होणे .
सूया फदवसमलम उजळ करतो, चंद्र रमत्र सुंदर करतो, फशस्त योद्ध्यमच्यम प्रफतष्ठे त भरघमलते; तसे च शमं त ध्यमन समधकमलम बोफधज्ञमनमर्ुळे तेजखस्वतम प्रदमन करते .
जो डोळे , कमन, नमक, जीभ आफण शरीर यम पमच इं फद्रयमं चे रक्षण करू शकत नमहीआफण आपल्यम सभोवतमलच्यम र्ोहमत पडतो, तो बोफधज्ञमनमसमठी प्रफशक्षण घेऊ शकत नमही.
जो आपल् यम पमच इं फद्रयमचे प्रवेशद्वमरमचे रक्षण करतो आफण र्नमवर फनयंत्रण ठे वतो तोचबोफधज्ञमन प्रमप्तीसमठी यशस्वीपणे प्रफशक्षण घे ऊ शकतो.

190

७.

जो एखमद्यम आवडी-फनवडी आफण नमपसंतीने प्रभमफवत होतो तो पररखस्थतीचे र्हत्तव

योग्यरीत्यम योग्यररत्यम सर्जू शकत नमही.जो आसक्तीपमसून र्ुक्त आहे तो पररखस्थती
योग्यररत्यम सर्जून घेतो आफण त्यमवर र्मत करू शकतो. आसक्तीहीन र्नमसमठी सवा गोष्ी
नवीन आफण र्हत्त्वपूणा बनतमत.
सुख दु खमच्यम र्मगे ये ते:, दु ख सुखमच्यम र्मगे ये ते:, परं तु जेव्हम कोणी सु ख आफणदु ख:, चमं गले आफण वमईट कृत्य यमत भे दभमव करत नमही, तेव्हम व्यक्तीलम र्ुक्तीची जमणीव
होते .
अनगमत भफवष्यमची उत्कंठम लमगून फतने फचंतीत होणे , फकंवम भूतकमळमबिल
पश्चमत्तमप करणे हे कमपले ल्यम आफण वमळले ल् यम िमणमसमरखे )त्रमसदमयक )असते.
र्न आफण शरीर यम दोघमं च्यमही आरोग्यमचे रहस्य म्हणजे, भूतकमळमबिल शोक नकरणे, भफवष्यमची फचंतम न करणे फकंवम संकटमं चम बमऊ न करतम, तर वतार्मनमसमठी
शहमणपणमने आफण र्नमपमसून जगणे, यमत र्न आफण शरीर यम दोघमं च्यमही आरोग्यमचे
रहस्य आहे .

भूतकमळमत रमहू नकम, भफवष्यमची स्वप्ने पमहू नकम, वतार्मन क्षणमवर र्न एकमग्र करम.
सध्यमचे कताव्य चमं गले आफण अपयशी न होतम पमर पमडणे योग्य आहे ; ते टमळण्यमचम
फकंवम उद्यमपयां त पुढे ढकलण्यमचम प्रयत्न करू नकम आजचे कमर् आजच करून र्मणूसचमं गले फदवस जगू शकतो .

191

प्रज्ञम हम सवोत्तर् र्मगादशा क आहे आफण श्रद्धम हम सवोत्तर् समथीदमर आहे . अज्ञमनआफण दु :खमच्यम अंधमरमतू न बमहे र पडण्यमचम प्रयत्न केलम पमफहजे आफण आिज्ञमनमचम प्रकमश
शोधलम पमफहजे .

जर एखमद्यम व्यक्तीचे शरीर आफण र्न फनयंत्रणमत असेल तर त्यमचम पुरमवम पुण्य
कर्मां नी द्यमवम हे एक पफवत्र कत्याव्य आहे फवश्वमस र्ग त्यमची संपत्ती असेल, प्रमर्मफणकपणम
त्यमच्यम जीवनमलम एक गोड चव दे ईल आफण सद् गु ण जर्म करणे हे त्यमचे पफवत्र कमया असेल.
जीवनमच्यम प्रवमसमत श्रद्धम हे पोर्ण आहे , कुशलकर्ा हे आश्रयस्थमन आहे , प्रज्ञम हमफदवसमचम प्रकमश आहे आफण सम्यक स्मृफत हे रमत्रीचे संरक्षण आहे . जर एखमदी व्यक्ती
शुद्ध जीवन जगमत असेल तर कोणतीही गोष् त्यम व्यक्तीचम नमश करू शकत नमही; जरएखमद्यमने लोभमवर फवजय फर्ळवलम असेल तर कोणतीही गोष् त्यमच्यम स्वमतं त्र्यमवर र्यमा दमघमलू शकत नमही.
कुटुं बमच्य फहतमसमठी स्वतः लम फवसरमवे ; गमवमसमठी कुटुं ब फवसरमवे . रमष्रफहतमसमठीगमव फवसरमवे. आफण सं बोफध ज्ञमनमसमठी सवा कमही फवसरले पमफहजे .
सवा कमही पररवतानशील आहे , सवा कमही उत्पन्न आफण नष् होते; जोपयांत र्नुष्य
जन्म आफण र्ृत्यूच्यम वे दनमं च्यम पलीकडे जमत नमही तोपयांत परर्-आनं द व शमं ती नमही.

192

बांधुत्व

अध्याय पशहले
बांधुत्वाची कतयव्ये
Iगृहत्ाग करिारे
१.

जो र्नुष्य र्मझम फशष्य बनू इखच्छतो त्यमने आपल्यम कुटुं बमशी, जगमचे समर्मफजक

जीवन आफण संपत्तीवर अवलं बून असलेले सवा थेट संबंध सोडण्यमस तयमर असले पमफहजे .
ज्यम र्मणसमने धम्ममसमठी सवा संबंधमं चम त्यमग केलम आहे आफण त्यमच्यम शरीरमलम
फकंवम र्नमलमही बमं धून ठे वणमरे कोणतेही स्थमन नमही तो र्मझम फशष्य झमलम आहे आफणत्यमलम गृहत्यमगी म्हणमवे .
जरी त्यमचे पमय र्मझ्यम चरणमचे अनुसरण करत असतमत आफण त्यमचे हमत र्मझे
वस्त्र धमरण करतमत, परं तु जर त्यमचे र्न लोभमने व्यमकूळ झमले असेल तर तो र्मझ्यमपमसूनदू र आहे . जरी तो फभक्षुसमरखम पोशमख धमरण करतो. परं तु जर त्यमने फशकवण स्वीकमरली
नमही तर तो र्लम पमहत नमही.
परं तु जर त्यमने सवा लोभ दू र केलम असे ल आफण त्यमचे र्न शुद्ध आफण शमं त असेलतर तो र्मझ्यमपमसून हजमरो र्ैल दू र असलम तरी र्मझ्यम खूप जवळ आहे . त्यमलम धम्म प्रमप्त
झमलम तर तो र्लम त्यमत पमहतो.

194

२.

र्मझ्यम फशष्यमं नो, फभक्षुनी चमर फनयर् पमळले पमफहजेत आफण त्यमवर आपले जीवनफनर्मा ण केले पमफहजे .
प्रथर्, ते जु न्यम कमपडमचे तुकडे जोडून तयमर केले ले चीवर पररधमन करतमत. दु सरे ,फभक्षम र्मगून ते अन्न फर्ळवतमत; फतसरे , जेथे रमत्र होईल तेथे झमडमखमली फकंवम खडकमवर
आश्रय घेतमत.आफण, चौथे , संघमलम प्रमप्त झमले ल् यम पमळीव प्रमणमच्यम लमघफवपमसून तयमरकेले ले फवशे र् और्ध वमपरतमत.
हमतमत फभक्षमपमत्र घेऊन घरोघरी जमणे म्हणजे फभकमऱ्यमचे जीवन आहे , पण फभक्खू
इतरमं कडून सक्ती करत नमही, पररखस्थतीने फकंवम प्रलोभनमने त्यमलम जबरदस्ती केली जमतनमही; तो हे स्वतः च्यम इच्छे ने करतो कमरण त्यमलम र्मफहत आहे की फवश्वमसमचे जीवन त्यमलम
जीवनमतील भ्रर्मं पमसून दू र ठे वेल, त्यमलम दु ः ख टमळण्यमस र्दत करे ल आफण त्यमलम संबोफध
ज्ञमनमकडे नेईल.
त्यमगमचे जीवन सोपे नसते; जर तो आपले र्न लोभ आफण क्रोधमपमसून र्ुक्त ठे वूशकत नसेल फकंवम त्यमच्यम र्नमवर फकंवम त्यमच्यम पमच इं फद्रयमं वर फनयं त्रण ठे वू शकत नसेलतर त्यमने हे करू नये.
३: :जो स्वतलम फभक्षु र्मनतो आफण जेव्हम त्यमलम यमबिल फवचमरले जमते तेव्हम ते उत्तर दे ण्यमस
सक्षर् होते, तो असे म्हणण्यमस सक्षर् असमवम:"फभक्षु होण्यमसमठी जे आवश्यक असेल ते करण्यमस र्ी तयमर आहे .

195

र्ी त्यम बिल प्रमर्मफणक रमहीन आफण एक होण्यमचम उिे श पूणा करण्यमचम प्रयत्न करे न.
र्लम दे णग्यम दे ऊन र्दत करतील त्यमं चम र्ी ऋणी रमहीन आफणर्मझ्यम र्नमपमसून आफण चमं गल्यम आयुष्यमने त्यमं नम आनंदी करण्यमचम प्रयत्न करीन”.
फभक्षु होण्यमसमठी त्यमने स्वतः लम अनेक र्मगमां नी प्रफशफक्षत केले पमफहजे: जें व्हम तोअपयशी ठरतो तेंव्हम तो लमज आफण अपर्मनमबिल संवेदनशील असलम पमफहजे; जर त्यमचे
जीवन शुद्ध करमयचे असेल तर त्यमने आपले शरीर, वमणी आफण र्न शुद्ध ठे वले पमफहजे;त्यमने आपल्यम पमच इं फद्रयमं च्यम दमरमं चे रक्षण केले पमफहजे; कमही आनंदमसमठी त्यमने आपल्यम
र्नमवरील तमबम गर्मवू नये; त्यमने स्वतः ची स्तु ती करू नये फकंवम इतरमं नम दोर् दे ऊ नये ;आफण तो फनखिय फकंवम दीघा कमळ झोपू नये .
संध्यमकमळच्यम वेळी त्यमलम शमं त बसण्यमची आफण ध्यमन करण्यमची आफण फनवृत्त
होण्यमपू वी थोडम वे ळ चमलमयची सवय लमवमवी. शमं त झोपेसमठी त्यमने उजव्यम बमजूलम पमयएकत्र ठे ऊन फवसमवम घेतलम पमफहजे आफण त्यमचम शेवटचम फवचमर त्यमलम पमहटे उठण्यमच्यम
वेळेचम असमवम. सकमळी लवकत्यमलम शमं त बसण्यमसमठी आफण ध्यमनमसमठी आफण नंतरथोडे चमलण्यमसमठी आणखी एक वे ळ फर्ळमलम पमफहजे .

संपूणा फदवसभर त्यमने नेहर्ी सजग र्न ठे वमवे, शरीर आफण र्न दोन्ही फनयं त्रणमतठे वमवे , लोभ, क्रोध, र्ूखापणम, फनद्रम लोलु पतम, अनमस्थम, खेद, संशय आफण सवा समं समररक
इच्छम यम सवा प्रवृत्तींचम प्रफतकमर करमवम.

196

अशम प्रकमरे , त्यमच्यम र्नमच्यम एकमग्रतेने, त्यमने उत्कृष् प्रज्ञम जोपमसली पमफहजे आफणकेवळ पररपूणा बोफधज्ञमनमचे ध्येय ठे वले पमफहजे .
४.

जर प्रवफजात होणमरम स्वतः लम फवसरून, लोभ, क्रोध, रमग, र्त्सर, दं भ, स्वतः ची स्तुती

फकंवम अप्रमर्मफणकपणमत गुरिटलम असेल तर त्यमची प्रव्रज्यम चीवमरमच्यम आड झमकले ल् यमधमरदमर, दु धमरी तलवमरीसमरखी आहे .
तो फभक्षु नमही कमरण तो फभक्खु चे वस्त्र धमरण करतो आफण फभक्षेचे पमत्र घेऊनजमतो; तो केवळ शमस्त्रमं चे सहज पठण करतो म्हणून फभक्खू नमही ; तो िक्त पोकळपेंढ्यमचम र्मणूस आहे आफण आणखी कमही नमही.
त्यमचे बमह्य रूप जरी फभक्षु समरखे असले तरी तो त्यमच्यम समं समररक इच्छम दू र करूशकत नमही. तो फभक्खू ; तो फभक्षु चे वस्त्र घमतले ल्यम अभाकमपे क्षम अफधक नमही.
जे र्नमलम एकमग्र करण्यमस आफण फनयंफत्रत करण्यमस सक्षर् आहे त, ज्यमं च्यमत प्रज्ञम
आहे , ज्यमं नी सवा समं समररक इच्छम दू र केल्यम आहे त आफण ज्यमं चम एकर्मत्र उिे श बोफधज्ञमन
प्रमप्त करणे आहे –त्यमं नमच खरे फभक्षु म्हणतम ये ईल.
खरम फभक्षु त्यमच्यम रक्तमचम शेवटचम थेंब गर्मवलम आफण त्यमची हमडे भुकटी होऊनसुद्धम बोफध ज्ञमनमच्यम ध्येयमपयांत पोहोचण्यमचम फनधमा र करतो .

197

असम र्मणूस, सवातोपरी प्रयत्न करून, शे वटी ध्ये य गमठे ल आफण फभक्षु ची गुणमिक कृत्ये
करण्यमच्यम त्यमच्यम क्षर्ते द्वमरे आपली योग्यतम फसद्ध करे ल.
५.

बुद्धमच्यम फशकवणीचम प्रकमश पुढे नेणे हे फभक्षु चे ध्येय आहे त्यमने .सवमां नम उपदे शकेलम पमफहजे; त्यमने झोपलेल्यम लोकमं नम जमगे केले पमफहजे; त्यमने खोट्यम कल्पनम सुधमरल्यम
पमफहजेत; त्यमने लोकमं नम योग्य दृफष्कोन ठे वण्यमस र्दत केली पमफहजे; स्वतः चम जीवधोयमत घमलून फशकवणीचम प्रसमर करण्यमसमठी त्यमने सवात्र जमवे .

फभक्षुचे ध्येय सोपे नसते, म्हणून ज्यमची इच्छम असेल त्यमनेच बुद्धमचे वस्त्र पररधमन
करमवे, बुद्धमच्यम आसनमवर बसमवे आफण बु द्धमच्यम फनवमसस्थमनी जमवे .

बुद्धमचे कपडे घमलणे म्हणजे नम्र असणे आफण सहनशीलतेचम अभ्यमस करणे;बुद्धमच्यम आसनमवर बसणे म्हणजे पदमथमा लम र्हत्त्व नसणे आफण कोणतीही आसक्ती नसणे ;बुद्धमच्यम फनवमसस्थमनी प्रवेश करणे म्हणजे त्यमं ची सवास्वी आफलं गन दे णमरी र्हमन करुणम
समर्मफयक करणे आफण सवमां बिल सहमनु भूती असणे होय .

198

६.

ज्यमं नम बुद्धमची फशकवण स्वीकमयापणे फशकवमयची आहे त्यमं नी चमर गोष्ींबिल

कमळजी घेतली पमफहजे प्रथर् :, त्यमं नी स्वतः च्यम वतानमबिल कमळजी केली पमफहजे; दु सरे ,जेव्हम ते लोकमं शी संपका समधतमत आफण फशकवतमत तेव्हम त्यमं च्यम शब्दमं च्यम फनवडीबिल
त्यमं नम कमळजी असली पमफहजे; फतसरे , त्यमं नम फशकवण्यमच्यम त्यमं च्यम हे तूबिल आफण ते समध्यकरू इखच्छणमऱ्यम शेवटमफवर्यी फचंफतत असले पमफहजे; आफण चौथे, त्यमं नम र्हमन करुणेबिल
कमळजी वमटली पमफहजे .
प्रथर्, धर्मा चम चमं गलम फशक्षक होण्यमसमठी, नंतर, फभक्षुने सवा प्रथर् त्यमचे पमयसहनशक्तीच्यम जफर्नीवर खस्थत्र ठे वले पमफहजेत; तो नम्र असलम पमफहजे; त्यमने टोकमचम
फवचमर करू नये फकंवम त्यमलम प्रफसद्धीची इच्छम नसमवी; त्यमने सतत गोष्ींच्यम शू न्यतेचम
फवचमर केलम पमफहजे; आफण त्यमने कोणत्यमही गोष्ीशी संलग्न होऊ नये . जर त्यमलम अशीकमळजी असेल तर तो योग्य आचरण करण्यमस सक्षर् असेल.

दु सरे म्हणजे, त्यमने लोक आफण पररखस्थतींशी संपका समधतमनम समवधफगरी बमळगली
पमफहजे . त्यमने वमईट जीवन जगणमऱ्यम लोकमं पमसून फकंवम अफधकमरमच्यम लोकमं नम टमळमवे;त्यमने फवरुद्ध फलंग टमळले पमफहजे. र्ग त्यमने लोकमं शी र्ैत्रीपूणा र्मगमा ने संपका समधलम पमफहजे .
त्यमने नेहर्ी लक्षमत ठे वले पमफहजे की गोष्ी कमरणे आफण पररखस्थतींच्यम संयोगमतून फनर्मा णहोतमत आफण त्यम टप्प्यमवर उभे रमहून, त्यमने त्यमं नम दोर् दे ऊ नये फकंवम त्यमं चम गैरवमपरकरू नये फकंवम त्यमं च्यम चु कमं बिल बोलू नये फकंवम त्यमं नम तुच्छ सर्जू नये.

फतसरे म्हणजे, त्यमने आपले र्न शमं त ठे वले पमफहजे, बुद्धमं नम त्यमचे आध्यमखिक फपतमर्मनले पमफहजे, इतर फभक्षु जे बोफध-ज्ञमनप्रमप्तीसमठी प्रफशक्षण घेत आहे त त्यमं नम आपल् यम199फशक्षकमप्रर्मणे र्मनले पमफहजे आफण प्रत्ये कमकडे अत्यंत करुणेने पफहले पमफहजे ,र्गच त्यमने सवमा नम सर्मनतेने फशकवले पमफहजे .

चौथे, त्यमने आपल्यम करुणेच्यम भमवनेलम अगदी बु द्धमने दमखवल्यमप्रर्मणे , अगदीकर्मल र्यमा देपयां त प्रदफशात करू फदले पमफहजे ज्ञमन प्रमप्तीसमठी-ज्यमं नम बोफध :फवशे र्त .
त्यमं नी बोफधज्ञमन .पुरेशी र्मफहती नमही त्यमं च्यमसमठी त्यमने आपल्यम करुणे चम भमव वमहू द्यमवम
फर्ळवमवे अशी त्यमची इच्छम असमवी आफण र्ग त्यमं ची आवड जमगृत करण्यमसमठी फनः स्वमथा
प्रयत्नमने त्यमच्यम इच्छे चे पमलन केले पमफहजे

IIगृहस्थी
१.

हे आधीच स्पष् केले आहे की बुद्धमचम फशष्य होण्यमसमठी तीन खफजन्यमं वर श्रद्धमठे वली पमफहजे : बुद्ध, धर्ा आफण संघ.
समर्मन्य अनुयमयी होण्यमसमठी बु द्धमवर अढळ श्रद्धम असली पमफहजे, त्यमं च्यमफशकवणींवर, धम्ममवर फवश्वमस ठे वलम पमफहजे, अभ्यमस केलम पमफहजे आफण फनयर्
आचरणमत आणले पमफहजे त आफण बंधुत्व, सं घमचे पमलन केले पमफहजे .
समर्मन्य अनुयमयमं नी पमच फनयर्मं चे पमलन केले पमफहजे फहं सम करू नकम :, चोरी करूनकम, व्यफभचमर करू नकम, खोटे बोलू नकम फकंवम िसवू नकम आफण र्मदक पदमथा वमपरू
नकम .

200

समर्मन्य अनुयमयमं नी िक्त तीन रत्नवर फवश्वमस ठे वू नये तर ते फनयर् स्वतः च पमळले
पमफहजेत, फशवमय त्यमं नी शय फततयम इतरमं नम, फवशे र्त त्यमं चे नमते वमईक आफण फर्त्र यमं नम :त्यमं चे पमलन करण्यमस र्दत केली पमफहजे आफण त्यमं च्यमर्ध्ये अढळ फवश्वमस जमगृ तदे खील बुद्धमच्यम करुणेर्ध्ये सहभमगी होऊ शकतील.

समर्मन्य अनुयमयमं नी हे नेहर्ी लक्षमत ठे वले पमफहजे की ते तीन रत्नमवर फवश्वमसठे वतमत आफण उपदे शमं चे पमलन करतमत यमचे कमरण शे वटी संबोफधज्ञमन प्रमप्त करणे हेआहे आफण त्यम कमरणमस्तव त्यमं नी इच्छमं च्यम जगमत रमहूनही अशम इच्छमं शी संलग्न होण्यमचे
टमळले पमफहजे .
समर्मन्य अनुयमयमं नी नेहर्ी लक्षमत ठे वले पमफहजे की लवकरच फकंवम नंतर ते त्यमं च्यमपमलकमं पमसून आफण कुटुं बमं पमसून वेगळे होण्यमस आफण जन्म आफण र्ृत्यूच्यम यम जीवनमतून
फनघून जमण्यमस बमध्य होतील; म्हणून, त्यमं नी यम जीवनमच्यम गोष्ींशी संलग्न होऊ नये, परं तुत्यमं चे र्न प्रज्ञेच्यम जगमवर केंफद्रत केले पमफहजे, ज्यमर्ध्ये कमहीही नष् होत नमही.
२. जर समर्मन्य अनुयमयमं नम बुद्धमच्यम फशकवणुकीवर फनस्सीर् आफण अबमफधत फवश्वमस
जमगृत करमयचम असेल, तर त्यमं नी त्यमं च्यम र्नमत एक शमं त आफण अबमफधत आनंद जमणलम
पमफहजे , जो त्यमं च्यम सभोवतमलच्यम सवा पररसरमं र्ध्ये चर्केल आफण त्यमं च्यमकडे परतप्रफतफबंफबत होईल .

201हे फवश्वमसमचे र्न शुद्ध आफण कोर्ल आहे , नेहर्ी सहनशील आफण सहनशील
आहे , कधीही वमदफववमद करत नमही, कधीही इतरमं नम त्रमस दे त नमही परं तु नेहर्ी बुद्ध, धम्मआफण संघ यम तीन रत्नमचम फवचमर करते: धम्म अशम प्रकमरे त्यमं च्यम र्नमत आनंदउत्स्िूतापणे उठतो आफण ज्ञमनमचम प्रकमश सवात्र आढळतो.

ते बुद्धमच्यम कुशीत श्रद्धे ने फवसमवले ले असल् यमने , त्यमं नम स्वमथी र्नमपमसून, त्यमं च्यमर्मलर्त्तेशी आसक्तीपमसू न दू र ठे वले जमते, आफण म्हणूनच, त्यमं नम त्यमं च्यम दै नंफदन जीवनमत
कोणतीही भीती फकंवम टीकम होण्यमची भीती नसते .
बुद्धमच्यम भूर्ीत जन्म झमल् यमवर त्यमं चम फवश्वमस असल् यमने त्यमं नम त्यमं च्यमभफवष्यमतील र्ृत्यूची भीती रमहणमर नमही. त्यमं चम सत्यमवर आफण फशकवणीच्यम पमफवत्र्यमवर
फवश्वमस असल् यमने ते आपले फवचमर र्ोकळे पणमने आफण न घमबरतम व्यक्त करू शकतमत.
त्यमं चे र्न सवा लोकमं बिल करुणेने भरले ले असल् यमने , ते त्यमं च्यमत कोणतमही भेदकरणमर नमहीत परं तु सवमां शी सर्मन वमगणूक दे तील आफण त्यमं चे र्न आवडीनमपसंतीपमसून र्ुक्त असल् यमने कोणतेही चमं गले कमया करणे त्यमं च्यमसमठी शुद्ध आफणन्यमय्य आफण आनंदी असे ल.
जर ते बुद्धमच्यम फशकवणीचम आदर करतमत तर ते फवपन्नतेत फकंवम सर्ृद्धीत जगतअसले तरी त्यमं च्यम फवश्वमसमच्यम वमढीवर कमहीही िरक पडणमर नमही.

202जर ते वमणी आफण कृतीत समतत्य ठे वत असतील, त्यमं नम प्रज्ञेने र्मगादशान केले असेल, त्यमं चेर्न पवातमसमरखे अचल असेल तर ते संबोफध ज्ञमनमच्यम र्मगमा वर खस्थर प्रगती करतील.
आफण त्यमं नम कठीण पररखस्थतीत आफण अकुशल र्नमच्यम लोकमं र्ध्ये जगण्यमस भमगपमडले जमत असले तरी, जर त्यमं नी बुद्धमवर फवश्वमस ठे वलम तर ते त्यमं नम कधीही कुशलकृतींकडे नेऊ शकतमत.
३.

म्हणून, प्रथर् बुद्धमची फशकवण ऐकण्यमची इच्छम बमळगली पमफहजे .

बोफधज्ञमन फर्ळफवण्यमसमठी अग्नीतून जमणे आवश्यक आहे असे जर कोणी त्यमलमसमं फगतले तर त्यमने अशम अग्नीतून जमण्यमची तयमरी ठे वमवी.
बुद्धमचे नमव ऐकून सर्मधमन फर्ळते, अग्नीने भरले ल्यम जगमतून जमण्यमसमरखे आहे .
जर एखमद्यमलम बुद्धमच्यम फशकवणीचे पमलन करमयचे असेल तर एखमद्यमने अहं कमरीफकंवम स्वेच्छेने वमगू नये , परं तु सवमां प्रती एकसमरख्यम सद्भमवने च्यम भमवनम जपल्यम पमफहजेत;जे आदरमस पमत्र आहे त त्यमं चम आदर केलम पमफहजे ; जे सेवेस पमत्र आहे त त्यमं ची सेवम करमवीआफण सवमां शी सर्मन करुणमयुक्त वमगमवे .

203अशमप्रकमरे , समर्मन्य अनुयमयमं नी प्रथर् त्यमं च्यम स्वतः च्यम र्नमलम प्रफशफक्षत केलेपमफहजे आफण इतरमं च्यम कृतींर्ुळे फवचफलत होऊ नये. अशम प्रकमरे , त्यमं नी बु द्धमची फशकवण
स्वीकमरली पमफहजे आफण ती आचरणमत आणली पमफहजे, इतरमं चम र्त्सर करू नये, इतरमं वरप्रभमव टमकू नये आफण इतर र्मगमां चम फवचमर करू नये.
जे बुद्धमच्यम फशकवणीवर फवश्वमस ठे वत नमहीत त्यमं ची दृष्ी संकुफचत असते आफणपररणमर्ी र्न अस्वस्थ होते. पण जे बुद्धमच्यम फशकवणीवर फवश्वमस ठे वतमत, त्यमं चम असमफवश्वमस आहे की प्रत्येक गोष्ीत एक र्हमन प्रज्ञमवमन आफण एक र्हमन करुणमवमन आहेआफण त्यम श्रद्धे र्ध्ये ते क्षु ल्लक गोष्ींपमसून अबमफधत आहे त.
४.
जे लोक बुद्धमची फशकवण ऐकतमत आफण ग्रहण करतमत त्यमं नम हे र्मफहत आहे कीत्यमं चे जीवन क्षफणक आहे आफण त्यमं चे शरीर हे केवळ दु ः खमं चे एकत्रीकरण आफण सवादु ष्कृत्यमं चे र्ूळ आहे , आफण म्हणून ते त्यमं च्यमशी आसक्त होत नमहीत.
त्यमच वे ळी, ते त्यमं च्यम शरीरमची चमं गली कमळजी घेण्यमकडे दु लाक्ष करत नमहीत,कमरण त्यमं नम शरीरमतील भौफतक सुखमं चम उपभोग घ्यमयचम आहे म्हणून नमही, तर हे क्षफणक
शरीर संबोफधज्ञमन प्रमप्तीसमठी आफण अन्य लोकमं नम र्मगा स्पष् करण्यमच्यम त्यमं च्यमकमयमा समठी आवश्यक आहे .
जर त्यमं नी त्यमं च्यम शरीरमची योग्य कमळजी घे तली नमही तर ते जमस्त कमळ जगूशकत नमहीत. जर ते जमस्त कमळ जगले नमहीत,तर ते वैयखक्तकररत्यम फशकवण्यमचम सरमवकरू शकत नमहीत फकंवम इतरमं नम धम्ममचम प्रसमर-प्रचमर करू शकणमर नमहीत.

204जर एखमद्यमलम नदी ओलमं डमयची असेल तर तो त्यमच्यम तरमिमची खू प कमळजी घेतो.
जर त्यमलम लमं बचम प्रवमस करमयचम असेल तर तो आपल् यम घोड्यमची चमं गली कमळजी घेतो.
म्हणून, जर र्नुष्यमलम आिज्ञमन फर्ळवमयचे असेल तर त्यमने आपल् यम शरीरमची चमं गलीकमळजी घेतली पमफहजे .

बुद्धमच्यम फशष्यमं नी शरीरमचे उष्णतेपमसून आफण थंडीपमसून संरक्षण करण्यमसमठीआफण त्यमचे खमजगी भमग झमकण्यमसमठी कपडे पररधमन केले पमफहजेत आफण तेसजमवटीसमठी घमलू नये त.
त्यमं नी शरीरमचे पोर्ण करण्यमसमठी अन्न खमवे जे णेकरुन ते धम्म श्रवण करतील,आकलन करतील, स्वीकमरतील आफण सर्जमवून समं गतील, परं तु त्यमं नी केवळआनंदमसमठी खमऊ नये .
समं समररक वमसनेच्यम चोरमं पमसून आफण वमईट फशकवणीच्यम वमदळमं पमसून सं रक्षण
करण्यमसमठी त्यमं नी संबोफधज्ञमनमच्यम घरमत रमहणे आवश्यक आहे आफण त्यमं नी घरमचम वमपरत्यमच्यम वमस्तफवक हे तूसमठी केलम पमफहजे आफण प्रदशानमसमठी फकंवम स्वमथी प्रथम
लपवण्यमसमठी नमही.
अशमप्रकमरे , एखमद्यमने गोष्ींची कदर केली पमफहजे आफण त्यमं चम केवळ बोफधज्ञमनआफण धम्म फशक्षणमच्यम संबंधमत वमपर केलम पमफहजे. स्वमथी कमरणमस्तव त्यमने ते बमळगूनये फकंवम त्यमं च्यमशी संलग्न होऊ नये, परं तु केवळ ते इतरमं नम धम्म फशकवण्यमच्यम उिे शमनेउपयोगी ठरतील, यम कमरमनमस्ठीच त्यम सोबत ठे वमव्यमत.

205

त्यमर्ुळे कुटुं बमसोबत रमहत असतमनमही त्यमचे फचत्त नेहर्ी धम्म फशकवणीवरच रर्ले
पमफहजे . त्यमने ज्ञमनी आफण सहमनुभूतीपूणा र्नमने त्यमं ची कमळजी घेतली पमफहजे, त्यमं च्यमर्नमत फवश्वमस जमगृत करण्यमसमठी फवफवध र्मध्यर्मं चम शोध घेतलम पमफहजे .
५.
बुद्ध सं घमच्यम समर्मन्य सदस्यमं नी दररोज खमलील धड्यमं चम अभ्यमस केलम पमफहजे :त्यमं च्यम पमलकमं ची सेवम कशी करमवी, त्यमं च्यम पत्नी आफण र्ुलमं सोबत कसे रमहमवे, स्वतः वरफनयंत्रण कसे ठे वमवे आफण बुद्धमची से वम कशी करमवी.
त्यमं च्यम पमलकमं ची उत्तर् सेवम करण्यमसमठी त्यमं नी सजीव जीवनमप्रतीदयमळू पणमदमखवमयलम फशकले पमफहजे . आपल् यम पत्नी आफण र्ुलमं सोबत आनंदमने जगण्यमसमठी त्यमं नीवमसनम आफण स्वमथी आरमर्मच्यम फवचमरमं पमसून दू र रमफहले पमफहजे .
कौटुं फबक जीवनमचे संगीत ऐकतमनम त्यमं नी धम्म फशकवणीचे र्धुर संगीत फवसरूनये आफण घरमच्यम आश्रयस्थमनमत रमहतमनम त्यमं नी फनयफर्त ध्यमनमचम सुरफक्षत आश्रय घ्यमवम,जेथे ज्ञमनी पुरुर् सवा अशु द्धतम आफण सवा त्रमसमं पमसू न आश्रय फर्ळवतमत.
जेव्हम समर्मन्य लोक दमन भमवनम करतमत तेव्हम त्यमं नी त्यमं च्यम अंतः करणमतू न सवालोभ कमढू न टमकमवम; जेव्हम ते गदीत असतमत ते व्हम त्यमं चे र्न ज्ञमनी र्मणसमं च्यम सहवमसमत
असमवे . जेव्हम त्यमं नम संकटमचम समर्नम करमवम लमगतो तेव्हम त्यमं नी त्यमं चे र्न शमं त आफणअडथळ्मं पमसून र्ुक्त ठे वले पमफहजे .

206जेव्हम ते बुद्धमचम आश्रय घे तमत तेव्हम त्यमं नी त्यमं ची प्रज्ञम व करुणम शोधली पमफहजे .
जेव्हम ते धम्ममचम आश्रय घेतमत तेव्हम त्यमं नी त्यमचे धम्म सत्य शोधले पमफहजे जेबोफधज्ञमनमच्यम र्हमसमगरमसमरखे आहे .
जेव्हम ते संघमचम आश्रय घेतमत, तेव्हम त्यमं नी स्वमथी फहतसंबंधमं नम अडथळम न येतमत्यमचम शमं ततमपूणा सहवमस फर्ळवमवम.
जेव्हम ते कपडे घमलतमत तेव्हम त्यमं नी चमं गुलपणम आफण नम्रतेचे कपडे घमलण्यमस
फवसरू नये.
जेव्हम त्यमं नम स्वतः लम र्ुक्त करमयचे असते, तेव्हम त्यमं नी सवा लोभ, क्रोध आफणर्ूखापणम त्यमं च्यम र्नमतून कमढू न टमकलम पमफहजे .
जेव्हम ते डोंगरमळ रस्त्मवर पररश्रर् करत असतमत, तेव्हम त्यमं नी हम बोफधज्ञमनमचम
र्मगा सर्जलम पमफहजे जो त्यमं नम भ्रर्मच्यम जगमच्यम पलीकडे घेऊन जमईल. जे व्हम ते सोयमर्मगमा चे अनुसरण करतमत तेव्हम त्यमं नी बुद्धत्वमकडे अफधक प्रगती करण्यमसमठी त्यमच्यम
सुलभ पररखस्थतीचम लमभ घ्यमवम.
जेव्हम ते पूल पमहतमत ते व्हम त्यमं नम लोकमं नम ओलमं डू दे ण्यमसमठी धम्म फशकवणीचमपूल बमं धण्यमची इच्छम असमवी.

207

जेव्हम ते दु ः खी र्मणसमलम भेटतमत तेव्हम त्यमं नी यम सतत बदलणमऱ्‍यम जगमच्यमकटु तेबिल शोक व्यक्त केलम पमफहजे .
जेव्हम त्यमं नम लोभी र्मणू स फदसलम तेव्हम त्यमं नम यम जीवनमतील भ्रर्मं पमसू न र्ुक्त
रमहण्यमची आफण बोफधज्ञमनमची खरी श्रीर्ंती प्रमप्त करण्यमची खूप इच्छम असमवी.
जेव्हम ते चवदमर अन्न पमहतमत तेव्हम त्यमं नी समवध असले पमफहजे ; जेव्हम ते घृणमस्पद
अन्न पमहतमत तेव्हम त्यमं नी लोभ परत येऊ नये अशी इच्छम केली पमफहजे .
उन्हमळ्मच्यम तीव्र उष्णते र्ध्ये , त्यमं नी समं समररक वमसनमं च्यम उष्णतेपमसून दू र रमहून
ज्ञमनमची तमजी शीतलतम प्रमप्त करण्यमची इच्छम केली पमफहजे. फहवमळ्मच्यम असह्य थंडीत
त्यमं नी बुद्धमच्यम र्हमन करुणेच्यमउबदमरपणमचम फवचमर केलम पमफहजे .
जेव्हम ते पफवत्र शमस्त्रमं चे पठण करतमत तेव्हम त्यमं नम फवसरमयचे नमही आफण त्यमं चीधम्म फशकवण प्रत्यक्षमत उतरवण्यमचम संकल् प केलम पमफहजे.
जेव्हम ते बुद्धमचम फवचमर करतमत तेव्हम त्यमं नम बुद्धमसमरखे डोळे फर्ळमवे त अशी खोलइच्छम बमळगली पमफहजे .
रमत्री झोपतमनम त्यमं चे शरीर, वमणी आफण र्न शुद्ध आफण तमजेतवमने व्हमवे अशीत्यमं ची इच्छम असमवी; त्यमं ची पफहली इच्छम अशी असमवी की त्यम फदवसमत त्यमं चे र्न सवा208गोष्ी सर्जून घेण्यमसमठी स्पष् असमवे .

६.

जे बुद्धमच्यम धम्म फशकवणीचे पमलन करतमत, कमरण त्यमं नम हे सर्जले आहे कीप्रत्येक गोष् "अथापूणातम" द्वमरे वैफशष्ट्ट्यीकृत आहे , ते र्मणसमच्यम जीवनमत प्रवेश करणमऱ्यम
गोष्ींनम हलके वमगणूक दे त नमहीत, परं तु ते जे आहेत त्यमबिल ते त्यमं नम स्वीकमरतमत आफणनंतर त्यमं नम बोफधज्ञमनमसमठी योग्य समधने बनवण्यमचम प्रयत्न करतमत.
त्यमं नी असे सर्जू नये की हे जग फनरथाक आफण गोंधळमने भरले ले आहे , तर वैखश्वक
बोफधज्ञमनमचे जग अथा आफण शमं ततेने भरले ले आहे . त्यमपेक्षम त्यमं नी यम जगमच्यम सवाव्यवहमरमत बोफधज्ञमनमचम आस्वमद घे तलम पमफहजे .
अज्ञमनमर्ुळे अंधुक झमले ल् यम दु फर्त नजरे ने जर र्नुष्यमने जगमकडे पमफहले तरत्यमलम ते चुकीने भरले ले फदसेल; परं तु जर त्यमने त्यमकडे स्पष् शहमणपणमने पमफहले तरत्यमलम ते समक्षमत ज्ञमनमचे जग फदसेल.
वस्तुखस्थती अशी आहे की िक्त एकच जग आहे , दोन जग नमही, एक अथाहीनआफण दु सरे अथापूणा, फकंवम एक चमं गले आफण दु सरे वमईट. भेदभमव करणमऱ्‍यम इं फद्रयमर्ुळे
लोकमं नम असे वमटते की दोन फवश्व आहे त.
जर ते स्वतः लम यम भेदमं पमसून र्ुक्त करू शकले आफण बोफधज्ञमनमच्यम प्रकमशमने
त्यमं चे र्न शुद्ध ठे वू शकले तर त्यमं नम एकच जग फदसेल ज्यमर्ध्ये सवाकमहीअथापूणा आहे .

209

७.
जे बुद्धमवर फवश्वमस ठे वतमत ते प्रत्येक गोष्ीत एकत्वमची ही वैखश्वक शुद्धतम
चमखतमत आफण त्यम र्नमत त्यमं नम सवमां बिल सहमनुभूती वमटते आफण सवमां ची से वम करण्यमची
फवनम्र वृत्ती असते.
म्हणून, त्यमं नी सवा अफभर्मनमपमसून आपले र्न शुद्ध केले पमफहजे आफण नम्रतम,सौजन्य आफण सेवम जपली पमफहजे. त्यमं चे र्न त्यम िलदमयी पृथ्वीसमरखे असले पमफहजे जीपक्षपमतीपणम फशवमय सवा गोष्ींचे पोर्ण करते, तक्रमर न करतम से वम करते , धीरमने सहनकरते, सदै व उद्यर्शील असते, बुद्धमच्यम फशकवणीचे बीज त्यमं च्यम र्नमत रोवून सवा गरीबलोकमं ची से वम करण्यमतच त्यमं नम सवोच्च आनंद फर्ळतो.

अशम प्रकमरे , जे र्न गरीब लोकमं बिल सहमनुभूती बमळगते , सवा लोकमं ची र्मतम
बनते, सवा लोकमं चम आदर करते, ते सवमां कडे वैयखक्तक फर्त्र म्हणून पमहते आफण त्यमं नमपमलकमं प्रर्मणे त्यमं चम सन्ममन करते.
म्हणूनच, हजमरो लोकमं च्यम र्नमत द्वे र् भमवनम असली आफण बौद्ध अनुयमयमं बिलवमईट इच्छम असली तरी ते कमहीही नुकसमन करू शकत नमहीत, कमरण त्यमं ची अशीहमफनकमरक कृती एखमद्यम र्हमसमगरमच्यम पमण्यमत फवर्मच्यम थें बमसमरखी आहे .
८.

समर्मन्य अनुयमयी स्मरण, फचंतन आफण आभमर र्मनण्यमच्यम सवयींनी

त्यमचम आनंद घेईल. त्यमची श्रद्धम ही बु द्धमचीच करुणम आहे आफण ती त्यमलम बुद्धमने बहमल210

केली आहे हे त्यमलम कळू न येईल.
समं समररक उत्कटते च्यम फचखलमत श्रद्धे ची बीजे नसतमत, परं तु , बुद्धमच्यम करुणे र्ुळे,श्रद्धे ची बीजे तेथे पेरली जमऊ शकतमत, आफण बु द्धमवर फवश्वमस ठे वण्यमची श्रद्धम होईपयांतते र्नमस शुद्ध करतील.
म्हटल् यमप्रर्मणे सु गंधी चंदनमचे झमड एरं डमच्यम जंगलमत वमढू शकत नमही.
त्यमचप्रर्मणे बु द्धमवरील श्रद्धे ची बीजे भ्रर्मच्यम कुशीत असू शकत नमहीत.
पण प्रत्यक्षमत आनंदमचे िूल फतथेच उर्लले आहे , म्हणून आपण असम फनष्कर्ा
कमढलम पमफहजे की त्यमची िुले भ्रर्मच्यम कुशीत असली तरी त्यमची र्ु ळे इतरत्र आहे त;अथमा त, त्यमची र्ुळे बु द्धमच्यम उरमत आहे त.
जर समर्मन्य अनुयमयी अहं कमरकेंफद्रत झमलम तर तो र्त्सरी,इशमा लू,द्वे र्पूणा आफणहमफनकमरक होईल, कमरण त्यमचे र्न लोभ, क्रोध आफण र्ूखापणमने र्फलन झमले आहे . पणजर तो बुद्धमकडे परत आलम तर तो वर समं फगतल् यमप्रर्मणे बु द्धमची आणखी र्ोठी सेवमकरे ल. हे खरं च, कोणत्यमही अफभव्यक्तीच्यम पलीकडे आहे .

211

III
सत्पूिय जीवन मागायचे व्यावहाररक मागयदियन
१.

दु दैव पूवेकडून फकंवम पखश्चर्ेकडून येतमत असम फवचमर करणे चु कीचे आहे ; तेस्वतः च्यम र्नमत उत्पन्न होतमत. म्हणून, बमह्य जगमपमसून दु दैवीपणमपमसून बचमव करणेआफण आं तररक र्न अफनयंफत्रत सोडणे र्ूखापणमचे आहे .
प्रमचीन कमळमपमसून एक प्रथम आहे जी समर्मन्य लोक अजूनही पमळतमत. जे व्हम तेसकमळी उठतमत तेव्हम ते प्रथर् आपलम चेहरम धुतमत आफण तोंड स्वच्छ धुतमत, आफण नंतरते सहम फदशमं नम - पूवा, पखश्चर्, दफक्षण, उत्तर, वर आफण खमली - त्यमं च्यमवर कोणतेही दु दैवयेऊ नये अशी इच्छम करतमत. कोणतीही फदशम आफण त्यमं चम फदवस शमं तते त जमवो अशीकमर्नम करतमत.

पण बुद्धमच्यम फशकवणीत ते वेगळे आहे . बुद्ध फशकवतमत की आपण सत्यमच्यम सहमफदशमं चम आदर केलम पमफहजे आफण नंतर आपण शहमणपणमने आफण सद् गुणमं नी वमगले
पमफहजे आफण अशम प्रकमरे सवा दु दैव टमळले पमफहजे.

यम सहम फदशमं च्यम वेशींचे रक्षण करण्यमसमठी, लोकमं नी “चमर कर्मा ची” चीअशुद्धतम
कमढू न टमकमवी,ज्यमर्ुळे घर आफण र्मलर्त्तेचे नुकसमन होते, अशम चमर दु ष् र्नमचे फनयंत्रणकरम आफण फवनमशमची 'सहम फछद्रे ' बं द करम.

212

"चमर कर्ा " द्वमरे यमचम अथा फहं सम करणे, चोरी करणे, व्यफभचमर करणे आफणखोटे पणम करणे होय. "चमर वमईट र्ने" म्हणजे लोभ, क्रोध, र्ू खापणम आफण भीती. संपत्तीची
हमनी करणमरे "सहम फछद्र" म्हणजे दमरू फपण्यमची इच्छम आफण र्ूखापणमने वमगणे, रमत्री
उफशरमपयांत जमगी रमहणे आफण क्षुल्लकपणमत र्न गर्मवणे, संगीत आफण नमट्य र्नोरं जन,जुगमर खेळणे, वमईट समथीदमरमं शी संगत करणे आफण कताव्यमकडे दु लाक्ष करणे. .
यम चमर फवकृती दू र केल् यमवर, र्नमच्यम यम चमर वमईट अवस्थम टमळू न आफण यम सहमकचऱ्यमची फछद्रे बुजवल् यमनंतर, बुद्धमचे फशष्य सत्यमच्यम सहम फदशमं चम आदर करतमतसहम
फदशमं ची वं दनम करतमत.
आतम सत्यमच्यम यम सहम फदशम कोणत्यम आहे त? त्यम अशम: आई-वडील आफण पमल् ययमं च्यमसमठी पूवा, फशक्षक आफण फशष्य यमं च्यमसमठी दफक्षण, पती-पत्नीच्यम र्मगमा समठी पखश्चर्,फर्त्रमं च्यम र्मगमा समठी उत्तर, र्मलक आफण सेवकमच्यम र्मगमा समठी खमली आफण श्रर्मन, आदीत्यमं च्यमसमठी 'वर'ची फदशम.
प्रथर्, पूवा फदशेलम पमलक आफण पमल् ये यमं च्यम सेवेसमठी र्ुलमने पमच कर्े केलीपमफहजेत.एखमद्यमने आई-वफडलमं ची कमळजी घेतली पमफहजे, पमलकमं च्यम िमयद्यमसमठी कमयाकेले पमफहजे, कौटुं फबक वंशमचे रक्षण केले पमफहजे, कौटुं फबक र्मलर्त्तेचम वमरसम घ्यमवमआफण पूवाजमं समठी स्ममरक सेवम करमवी.
त्यम बदल् यमत पमलकमं नी र्ुलमसमठी पमच कर्े करमवीत. त्यमं नी चुकीची कृत्ये
टमळमवीत, चमं गल् यम कर्मां नम चमलनम द्यमवी, र्ु लमलम ज्ञमन आफण कौशल् ये आिसमत
करण्यमस प्रेररत करमवे , लग्न होईल ते पहमवे आफण योग्य वेळी कौटुं फबक संपत्ती सुपूदा
करमवी.

213यम पमच गोष्ींचे पमलन केल् यमस पूवा फदशेतील र्मतम-फपतम आफण र्ुलमचम र्मगा शमं त आफणदु :खर्ुक्त होईल.

पुढे, दफक्षणेकडील फशक्षक आफण फवद्यमथ्यमा च्यम र्मगमा बिल, फशक्षक जवळआल् यमवर फवद्यमथ्यमा ने उभे रमफहले पमफहजे, फशक्षकमच्यम गरजम बमरकमईने लक्षमत घ्यमव्यमत,फशक्षकमचे र्नमपमसून ऐकले पमफहजे, फशक्षकमच्यम अपाणमं कडे दु लाक्ष करू नये आफण त्यमं चीफशकवण आदरमने स्वीकमरली पमफहजे.
त्यम बदल् यमत फशक्षकमने फवद्यमथ्यमा लम योग्य वमगणूक दे ऊन र्मगादशान केले पमफहजे,फशक्षकमने फशकले ल् यम प्रत्येक गोष्ीचे अचू कपणे पमलन केले पमफहजे , फवद्यमथ्यमा नेफशकले ल् यम गोष्ी फवसरू नयेत आफण फवद्यमथ्यमा लम कुठे ही सन्ममन तसेच िमयदे आफणसन्ममन फर्ळण्यमसमठी र्मगा तयमर करमवम. अशम प्रकमरे , दफक्षण फदशेकडील फशक्षक आफणफवद्यमथ्यमा चम र्मगा शमं ततम पूणा आफण दु ः खफवरफहत असेल.
पुढे, पखश्चर् फदशेतील पती-पत्नीच्यम र्मगमा बिल, पतीने फतच्यमशी आदर, सौजन्यआफण फवश्वमसू पणमने वमगले पमफहजे, फतलम फनणा य घेण्यमची जबमबदमरी सोपवमवी आफणफतलम भेटवस्तू द्यमव्यमत. पत्नीने फतची सवा कमर्े नीट पमर पमडमवीत, कुटुं बमतील सदस्यमं च्यमगरजम भमगवमव्यमत, पतीशी फवश्वमसू रहमवे, कौटुं फबक र्मलर्त्तेचे रक्षण करमवे आफणकौटुं फबक व्यवहमर व्यवखस्थत चमलमवेत. त्यमर्ुळे पखश्चर् फदशेतील पती-पत्नीचम र्मगा शमं तआफण दु :खरफहत असेल.

पुढे, उत्तर फदशे तील फर्त्रमं च्यम र्मगमा बिल;एखमद्यमच्यम फर्त्रमं ची कर्तरतम त्यमं नमपुरवली पमफहजे, त्यमं च्यमशी दयमळू पणे बोलले पमफहजे, त्यमं च्यम िमयद्यमसमठी कमया केलेपमफहजे . नेहर्ी फवचमरशील रमहमवे.आफण त्यमं च्यमशी प्रमर्मफणकपणे वमगमवे .
एखमद्यमने आपल् यम फर्त्रमं नम चुकीच्यम र्मगमा वर पडण्यमपमसून रोखण्यमसमठी प्रयत्न
केले पमफहजेत, ते चु कीच्यम र्मगमा ने गेल्यमस त्यमं च्यम र्मलर्त्तेचे रक्षण केले पमफहजे, त्यमं च्यमसर्स्यम ऐकून घ्यमव्यमत, त्यमं नम अडचणीच्यम वे ळी र्दतीचम हमत द्यमवम आफण आवश्यक
असेल तेव्हम त्यमं च्यम कुटुं बमलम आधमर द्यमवम. . अशम प्रकमरे , उत्तर फदशेतील फर्त्रमं चम र्मगा
214दु ः खमफशवमय शमं तीचम असेल.
पुढे, र्मलक आफण नोकरमच्यम खमलच्यम फदशेने र्मगा म्हणून, एखमद्यमने आपल् यमसेवकमं शी वमगतमनम खमलील पमच र्ुिे पमळले पमफहजेत. नोकरमं नम त्यमं च्यम क्षर्ते नुसमर कमर्करमयलम लमवम, चमं गले जेवण आफण भरपूर र्ोबदलम द्यम, ते आजमरी असतमनम त्यमं चीदयमळू पणे कमळजी घ्यम, त्यमं च्यमबरोबर कोणतेही स्वमफदष् अन्न वमटू न घ्यम आफण त्यमं नम योग्य
वेळी फवश्रमं ती द्यम.
त्यम बदल् यमत, सेवकमने खमलील बमबी लक्षमत घेऊन र्मलकमची सेवम केली पमफहजे .
र्मलकम पू वी सकमळी उठले पमफहजे, र्मलकमच्यम नंतर झोपमवे, सदै व प्रमर्मफणक रमहमवे ,कमर्मत फनपुण असमवे, र्मलकम च्यम नमवमलम कलं क लमवू नये. अशम प्रकमरे , खमलच्यम नुसमर
र्मलक आफण सेवकमचम र्मगा दु ः खफवनम शमं तीचम असेल.
पुढे,वरच्यम

फदशेने

उपदे श

करणमऱ्‍यमं चीश्रमर्नमची

सेवमकरण्यमच्यम

पद्धतीबिल;फशकवणीचम उपदे श करणमऱ्‍यमं शी शरीर, वमणी आफण र्नमने अत्यंत आदरमने
वमगले पमफहजे. तसे च धर्ोपदे शकमं चे स्वमगत सौजन्यमने केले पमफहजे , त्यमं च्यम फशकवणी
ऐकून त्यमं चे पमलन केले पमफहजे आफण त्यमं च्यमसमठी सर्पाण भमव दमखफवलम पमफहजे.

215

यमउलट, फशकवणीचम उपदे श करणमऱ्‍यमने वमईटमचम त्यमग केलम पमफहजे ,चमं गुलपणमचे पमलनपोर्ण केले पमफहजे, चमं गल् यम अंत:करणमने दयमळू असले पमफहजे,नैफतक र्मनकमं चम उपदे श केलम पमफहजे, श्रोत्यमं नम फशकवण पू णापणे सर्जमवून समं गमवीआफण लोकमं नम शमं ततम प्रमप्त करमवी. अशम प्रकमरे , वरच्यम फदशेलम फशकवणीचम उपदे शकरणमऱ्‍यमं ची सेवम करण्यमचम र्मगा दु ः खमफशवमय शमं तीचम असेल.
जो व्यक्ती सहम फदशमं नम नतर्स्तक होतो अथवम वंदनम करतो तो बमह्य सं कटमं पमसून
वमचण्यमसमठी असे करत नमही. एखमदी व्यक्ती स्वतः च्यम र्नमत वमईट गोष्ी फनर्मा ण होऊनये म्हणून समवध रमहण्यमसमठी हे असते.
२.
एखमद्यम व्यक्तीने आपल् यम ओळखीच्यम व्यक्तींर्ध्ये कोणमशी सहवमस ठे वलमपमफहजे आफण ज्यमं च्यमशी करू नये त्यमं नम ओळखले पमफहजे.
ज्यमं च्यमशी र्मणसमने सहवमस करू नये ते लोभी, हुशमर बोलणमरे , खु शमर्त करणमरे
फकंवम उधळपट्टी करणमरे असतमत.
ज्यमं च्यमशी एखमद्यम व्यक्तीने सहवमस ठे वलम पमफहजे ते असे आहे त जे र्दत करतमत,जे आनंद आफण दु ः ख वमटू न घेण्यमस तयमर असतमत, जे चमं गले सल् लम दे तमत आफण ज्यमं चेहृदय सहमनुभूतीने पररपू णा असते.
एक खरम फर्त्र, ज्यमच्यमशी एखमदी व्यक्ती सुरफक्षतपणे सहवमस करू शकते, तोनेहर्ी योग्य र्मगमा वर फचकटू न रमहील, एखमद्यमच्यम फर्त्रमच्यम कल् यमणमची गु प्तपणे कमळजीकरे ल, फर्त्रमच्यम दु दैवमत समं त्वन करे ल, जेव्हम

216

त्यमलम आवश्यक असेल तेव्हम तो त्यमलम र्दतीचम हमत दे ईल, त्यमचे रहस्ये ठे वेल आफणत्यमलम नेहर्ी चमं गलम सल् लम दे ईल.
असम फर्त्र फर्ळणे खूप कठीण आहे , आफण म्हणूनच, असम फर्त्र होण्यमसमठी खूपप्रयत्न केले पमफहजेत. सूया जसम िलदमयी पृथ्वीलम उबदमर करतो, त्यमचप्रर्मणे एखमद्यमच्यमचमं गल् यम कर्मा र्ुळे एक चमं गलम फर्त्र सूयमा प्रर्मणे सर्मजमत चर्कत असतो.
३.

र्ुलमने आपल् यम आईवडीलमं च्यम दयमळू पणमचीपरतिेड करणे अशय आहे , जरीतो आपल् यम वफडलमं नम त्यमच्यम उजव्यम खमं द्यमवर आफण त्यमच्यम आईलम त्यमच्यम डमवीकडे
शंभर वर्मां पयांत घेऊन जमऊ शकलमआफण जरी तो आपल् यम आईवफडलमं च्यमर्ृतदे हमं नमशंभर वर्े गोड सु गंधी र्लर्मने स्नमन घमलू शकलम, आदशा पुत्र म्हणून से वम करू शकलम,त्यमं च्यमसमठी फसंहमसन फर्ळवू शकलम आफण त्यमं नम जगमतील सवा सुखसोयी दे ऊ शकलम,तरीही तो सक्षर् होणमर नमही. त्यमं च्यम कृतज्ञतेच्यम र्हमन ऋणमची तो पुरेशी परतिेड करूशकत नमही.
परं तु जर त्यमने आपल् यम पमलकमं नम बु द्धमकडे ने ले आफण बुद्धमच्यम फशकवणु कीत्यमं नम सर्जमवून समं फगतल् यम, आफण चुकीचम र्मगा सोडून योग्य र्मगमा चे अनुसरण करण्यमस
प्रवृत्त केले आफण त्यमं नम सवा लोभ सोडण्यमस आफण दमनभमवनम करण्यमच्यम सरमवमचम आनं दघेण्यमस प्रवृत्त केले , र्ग तो त्यमं ची परतिेड करण्यमपेक्षम अफधक कमही केले आहे , असे
होईल.

४.
कुटुं ब एक अशी जमगम आहे फजथे र्ने एकर्े कमं च्यम संपकमा त येतमत. जर ही र्नेएकर्ेकमं वर र्ैत्री करत असतील, तरघर िुलमं च्यम बमगेसमरखे सुंदर
होईल.

217

पण ही र्ने एकर्ेकमं शी सुसंवमद नसल् यमने बमहे र पडली, तर वमदळमने बमग उध्वस्त
केल् यमप्रर्मणे कुटुं बमची अवस्थम होईल.
कुटुं बमत कलह फनर्मा ण झमलम तर इतरमं नम दोर् दे ऊ नये तर स्वतः च्यम र्नमचे
परीक्षण करून योग्य र्मगमा चम अवलं ब करमवम.
५.
एकेकमळी एक गमढ फवश्वमस असले लम र्मणूस होतम. तो लहमन असतमनमच त्यमचे
वडील वमरले ; तो त्यमच्यम आईबरोबर आनंदमने रमहत होतम, आफण नंतर त्यमने पत्नी घेतली.
सुरुवमतीलम ते दोघे आनंदमने एकत्र रमहत होते आफण नंतर एकम छोट्यमशम गै रसर्जमर्ुळे पत्नी आफण समसू-समसरे एकर्ेकमं नम नमपसंत करू लमगले . ही नमपसंती वमढतगेली आफण शे वटी आईने तरुण जोडयमलम एकटे रमहण्यमसमठी सोडले .

समसू गेल्यमनंतर तरुण जोडयमलम र्ुलगम झमलम. एक अिवम समसूपयांत पोहोचली.
तरुण पत्नी म्हणमली, “र्मझी समसू र्लम नेहर्ी त्रमस दे त होती आफण जोपयां त ती आर्च्यम
सोबत रमफहली तो पयांत कमहीही आनंददमयी घडले नमही; पण ती गेल्यमवर आर्च्यमसमठीही आनंदमचीघडी आली.”यम अिवेने समसूलम रमग आलम फतने उद्गमर कमढले , “जर नवऱ्यमच्यम आईलम घरमतून
पळवून लमवले गेले आफण एखमदी आनंदी घटनम घडली. तर र्ग कुशलत्व संपेलच
म्हणमयचे . जगमतून धमफर्ा कतम नमहीशी झमली असमच त्यमचम अथा व्हमवम ”218आफण आई ओरडून म्हणमली, "आतम यम 'धमफर्ाकते चे' अंत्यसंस्कमर केले पमफहजेत."वेड्यम स्त्रीप्रर्मणे ती अंत्यसंस्कमरमसमठी स्मशमनमत गेली.
ही घटनम ऐकून इं द्र दे वतम स्त्रीसर्ोर प्रकट झमलम आफण फतच्यमशी तका करण्यमचम
प्रयत्न केलम, परं तु व्यथा .
तेव्हम दे व इं द्र फतलम म्हणमलम, “असे असेल तर र्लम बमळमलम आफण त्यमच्यम आईलमजमळू न र्मरमवे लमगेल. यमने तुझे सर्मधमन होईल कम?"हे ऐकून समसूलम आपली चूक सर्जली, फतने रमगमने र्मिी र्मफगतली आफण र्ुलमचेव त्यमच्यम आईचे प्रमण वमचवण्यमची फवनं ती इं द्र दे वमकडे केली. त्यमचवेळी, तरुण पत्नी आफणफतच्यम पतीलम वृ द्ध र्फहले वरील अन्यमयमची जमणीव झमली आफण ते फतचम शोध घेण्यमसमठी
स्मशमनभूफर्त गेले. इं द्र दे वमने त्यमं च्यमत सर्ेट घडवू न आणलम आफण त्यमनंतर ते सुखी कुटुं बम्हणून एकत्र रमहू लमगले .
जोपयांत कोणी स्वतः लम दू र करत नमही तो पयांत धमफर्ाकतम कधीही कमयर्ची नष्होत नमही. धमफर्ा कतम अधूनर्धून नमहीशी होते असे वमटू शकते पण खरे तर ती कधीचनमहीशी होत नमही. जेव्हम ती नमहीसम होतमनम फदसतो, तेव्हम त्यमचे कमरण म्हणजे स्वतः च्यमर्नमतील धमफर्ाकतम हरवत चमलली आहे .
अकुशल र्न अनेकदम आपत्ती आणते . क्षुल्लक गैरसर्जमनंतर र्ोठे दु दैव येऊशकते . कौटुं फबक जीवनमत यमपमसून फवशे र्तः समवधफगरी बमळगली पमफहजे .

219

६.

कौटुं फबक जीवनमत, दै नंफदन खचा कसम भमगवमयचम यम प्रश्नमसमठी नेहर्ीच अत्यंत

कमळजी घ्यमवी लमगते . प्रत्येक सदस्यमने कष्मळू र्ुं ग्यम आफण व्यस्त र्धर्मश्यमं प्रर्मणे कठोरपररश्रर् केले पमफहजेत. कोणीही इतरमं च्यम उद्योगमवर अवलं बून रमहू नये फकंवम त्यमं च्यमदमनमची अपेक्षम करू नये .

दु सरीकडे , र्मणसमने जे कर्मवले आहे ते पू णापणे स्वतः चे सर्जू नये. त्यमतील कमहीइतरमं सह समर्मफयक करणे आवश्यक आहे , त्यमतील कमही आपत्कमलीन पररखस्थतीसमठीजतन करणे आवश्यक आहे , त्यमतील कमही सर्मजमच्यम गरजमं समठी बमजूलम ठे वणेआवश्यक आहे आफण त्यमतील कमही धमफर्ाक फशक्षकमं च्यम गरजमं समठी सर्फपा त केले पमफहजे .
एखमद्यमने नेहर्ी लक्षमत ठे वले पमफहजे की जगमतील कोणत्यमही गोष्ीलम
कमटे कोरपणे "र्मझे" म्हटले जमऊ शकत नमही. एखमद्यम व्यक्तीलम जे येते ते कमरणे आफणपररखस्थतींच्यम सं योगमर्ुळे त्यमच्यमकडे येते; तो केवळ तमत्पुरतम ठे वू शकतो आफण म्हणून,त्यमने स्वमथी फकंवम अयोग्य हे तूंसमठी त्यमचम वमपर करू नये.
७.
जेव्हम रमजम उदयनमची रमणी-पत्नी श्यमर्मवती फहने आनंदमलम पमचशे वस्त्रे दमन केलीतेव्हम आनंदमने ते अत्यंत सर्मधमनमने स्वीकमरले .
हे ऐकून रमजमलम आनंदमवर अप्रमर्मफणकपणमचम संशय आलम, म्हणू न तोआनंदमकडे गेलम आफण त्यमने यम पमचशे वस्त्रमं चे कमय करणमरअसे फवचमरले .

220आनंदमने उत्तर फदले : “अरे रमजम, बरे च भमऊ फचंध्यमत आहे त; र्ी बमं धवमं र्ध्ये कपडेवमटू न दे णमर आहे .”"जुन्यम कपड्यमं चं कमय करशील?""आम्ही त्यमं च्यमपमसून बेड-कव्हसा बनवू.""जुन्यम बेडकव्हसाचे तुम्ही कमय करमल?""आम्ही उशी-खोळ बनवू.""जुन्यम उशीच्यम खोळ तु म्ही कमय करमल?""आम्ही त्यमं च्यमपमसून फ्लोअरकव्हसा बनवू .""जुन्यम र्जल् यमवरील आवरणमं चे तुम्ही कमय करमल?""आम्ही ते पमय-पोस वमपरू.""जुन्यम पमयमच्यम पोसम तु म्ही कमय करमल?""आम्ही त्यमं चम वमपर फ्लोअर-र्ॉप्ससमठी करू.""जुन्यम र्ोप्सचे तुम्ही कमय करमल?""र्हमरमज, आम्ही त्यमं चे तुकडे करू, फचखलमत फर्सळू आफण घरमच्यम फभंतींनम प्लमस्ट्र
करण्यमसमठी फचखल वमपरू."आर्च्यमकडे सोपवले लम प्रत्येक ले ख कमही उपयु क्त र्मगमा ने चमं गल् यम कमळजीने
वमपरलम गेलम पमफहजे , कमरण तो "आर्चम" नसून केवळ तमत्पुरतम वमरसम म्हणून
आर्च्यमकडे सोपवलम आहे .
८.
पती-पत्नीचे नमते केवळ त्यमं च्यम सोयीसमठी तयमर केले ले नव्हते . एकम घरमत दोनभौफतक शरीरे जोडण्यमपे क्षम त्यमचे र्हत्त्व अफधक आहे . पती-पत्नीने त्यमं च्यम सहवमसमतील
जवळीकमं चम िमयदम घेऊन पफवत्र फशकवणीत त्यमं चे र्न प्रफशफक्षत करण्यमसमठी
एकर्ेकमं नम र्दत केली पमफहजे.

221एक वृ द्ध जोडपे , ज्यमं नम "आदशा जोडपे " म्हणतमत, ते एकदम बुद्धमं कडे आले आफणम्हणमले , "भगवमन, आर्ची बमलपणमत ओळख झमल् यमनंतर आर्चे लग्न झमले आफणआर्च्यम आनंदमवर कधीही ढग आले नमहीत. पुढच्यम आयुष्यमत आर्चं दु सरं लग्न होऊशकतं कम ते आम्हमलम समं गम.”बुद्धमं नी त्यमं नम हे शहमणपणमचे उत्तर फदले : “जर तुर्चम दोघमं चम फवश्वमस समरखमच
असेल, जर तुम्हम दोघमं नमही फशकवण समरखीच फर्ळमली असेल, जर तुम्ही त्यमच प्रकमरे
परोपकमर केलमत आफण तुर्च्यमत सर्मन बु द्धी असेल, तर तुम्ही पुढच्यम जन्मी तेच र्नठे वम."
९.
धम्ममच्यम र्मगमा वर लैं फगकतेचे कोणतेही भे द नमहीत. जर एखमद्यम स्त्रीने बोफधज्ञमन
फर्ळवण्यमचम फनणाय घेतलम तर ती खऱ्यम र्मगमा ची नमफयकम बनेल.
रमजम प्रसेनफजत आफण रमजम अयोध्येची रमणी यमं ची कन्यम र्फल् लकम ही अशीच एकनमफयकम होती. फतलम तथमगतमच्यम फशकवणीवर खूप फवश्वमस होतम आफण फतने त्यमच्यम
उपखस्थतीत पु ढील दहम प्रफतज्ञम केल् यम:“हे भगवं त, जोपयांत र्लम ज्ञमन प्रमप्त होत नमही तोपयांत र्ी पफवत्र फनयर्मं चे उल् लं घनकरणमर नमही; र्मझ्यमपे क्षम वयमने र्ोठ्यम असले ल् यम लोकमं सर्ोर र्ी गफवा ष्ठ होणमर नमही; र्ीकोणमवर रमगमवणमर नमही.”“र्ी इतरमं चम र्त्सर करणमर नमही फकंवम त्यमं च्यम र्मलर्त्तेचम हे वम करणमर नमही; र्ीर्नमने फकंवम संपत्तीने स्वमथी होणमर नमही; र्लम फर्ळमले ल् यम गोष्ींनी र्ी गरीब लोकमं नमखुश करण्यमचम प्रयत्न करीन. आफण ते र्मझ्यमसमठी समठवून ठे वणमर नमही.”222

“र्ी सवा लोकमं चे फवनम्रपणे स्वमगत करीन, त्यमं नम आवश्यक ते दे ईन आफणत्यमं च्यमशी दयमळू पणे बोले न; र्मझ्यम भल् यमचम फवचमर न करतम त्यमं च्यम पररखस्थतीचम फवचमर
करीन आफण पक्षपमत न करतम त्यमं नम लमभ दे ण्यमचम प्रयत्न करीन.”"जर र्ी इतरमं नम एकमं तमत, तुरुंगमत फकंवम आजमरमने फकंवम इतर त्रमसमं नीग्रमसले ले पमफहले , तर र्ी त्यमं नम कमरणे आफण कमयदे सर्जमवून समं गून त्यमं नम आरमर् दे ण्यमचमआफण आनंदी करण्यमचम प्रयत्न करीन."“जर र्ी इतरमं नम फजवंत प्रमणी पकडतमनम आफण त्यमं च्यमवर क्रूरपणे वमगतमनम फकंवमअशम कोणत्यमही फनयर्मं चे उल् लं घन करतमनम पमफहले , तर त्यमं नम फशक्षम करमयची असल् यमसर्ी त्यमं नम फशक्षम करीन, फकंवम त्यमं नम फशकवमयचे असल् यमस र्ी त्यमं नम फशकवीन आफण र्गत्यमं च्यमकडे जे आहे ते र्ी पूवावत करण्यमचम प्रयत्न करीन. त्यमं च्यम चु कम दु रुस्त करण्यमचम
प्रयत्न करीन.""र्ी योग्य फशकवण ऐकण्यमस फवसरणमर नमही, कमरण र्लम र्महीत आहे की जेव्हम
एखमदी व्यक्ती योग्य फशकवणीकडे दु लाक्ष करते तेव्हम तो सवात्र फटकणमऱ्‍यम सत्यमपमसून
त्वरीत दू र पडतो आफण ज्ञमनमच्यम फकनम-यमपयां त पोहोचण्यमत अपयशी ठरतो."र्ग फतने गरीब लोकमं नम वमचवण्यमसमठी खमलील तीन इच्छम केल् यम: “प्रथर्, र्ीसवमां नम शमं त करण्यमचम प्रयत्न करे न. ही इच्छम, र्मझम फवश्वमस आहे की, यमपु ढेर्लम जे कमहीजीवन प्रमप्त होईल, ते चमं गुलपणमचे र्ूळ असेल जे चमं गल् यम फशकवणीच्यम शहमणपणमत
वमढे ल.”223

"दु सरं , र्लम चमं गल् यम फशकवणीची बुद्धी फर्ळमल् यमनंतर, र्ी अथकपणे ते सवालोकमं नम फशकवीन.""फतसरे , अगदी र्मझ्यमस्वतः च्यम शरीरमचम, जीवमचम फकंवम र्मलर्त्तेचम त्यमग
करूनही.र्ी सत्य फशकवणीचे रक्षण करीन."कौटुं फबक जीवनमचे खरे र्हत्त्व म्हणजे परस्पर प्रोत्समहन आफण बोफधज्ञमनप्रमप्तीच्यम
र्मगमा वर र्दत करण्यमची संधी. जर एखमद्यम स्त्रीर्ध्ये बोफधज्ञमन फर्ळवण्यमचे सर्मन र्नअसेल आफण ती तशीच प्रफतज्ञम आफण इच्छम करीत असेल तर ती र्फल् लकमसमरखी बुद्धमची
र्हमन फशष्यम बनू शकते .

224अध्याय दु सरेबुद्ध भूमीची स्थापना
Iसुसांवादीत बांधुत्व
१.

आपण एकम वमळवंटमतल् यम दे शमची कल् पनम करू यम ज्यमर्ध्ये अने क सजीवपुणापणे अंधमरमत भटकत आहे त.
समहफजकच ते भयभीत होऊन रमत्रीच्यम वे ळी ते एकर्ेकमं नम न ओळखतम इकडेफतकडे पळतील, त्यमं नम वमरं वमर कुरबुरी आफण एकटे पणम जमणवेल. हे खरोखरच एकदयनीय दृश्य आहे .
र्ग आपण कल् पनम करूयम की अचमनक र्शमल असले ली एक श्रेष्ठ व्यक्ती फदसतेआफण आजूबमजूचे सवा कमही चर्कदमर आफण स्पष् होते.
अंधमरर्य एकमं तमत फजवं त प्रमण्यमं नम अचमनक एक र्ोठम फदलमसम फर्ळतो कमरण तेएकर्ेकमं नम ओळखू शकतमत आफण आनंदमने त्यमं च्यम सहवमसमत सहभमगी होतमत.
"वमळवंटमतील दे श" यमचम अथा र्मनवी जीवनमचे जग आहे जेव्हम ते अज्ञमनमच्यम
अंधमरमत असते . ज्यमं च्यम र्नमत बुद्धीचम प्रकमश नमही ते एकमकीपणम आफण भीतीर्ध्ये
भटकत असतमत.ते एकटे च जन्मले असतमत

225

आफण एकटे च र्रतमत; त्यमं नम त्यमं च्यम सह र्मनवमशी शमं ततमपूणासुसंवमद कसम समधमवम हेर्मफहत नसते आफण ते स्वमभमफवकपणे फनरमश आफण भयभीत असतमत.
"र्शमल असले ली एक श्रे ष्ठ व्यक्ती" म्हणजे बु द्ध र्मनवमचे रूप धमरण करतमत आफणत्यमं च्यम प्रज्ञेने आफण करुणेने ते जग प्रकमफशत करतमत.
यम प्रकमशमत लोक स्वतः लम तसेच इतरमं नम शोधतमत आफण र्मनवी सहवमस आफणसुसंवमदी सं बंध प्रस्थमफपत करण्यमत आनंदी असतमत. हजमरो लोक एखमद्यम सर्ुदमयमत
रमहतमत पण जोपयांत ते एकर्ेकमं नम ओळखत नमहीत आफण एकर्ेकमं बिल सहमनुभूती
दमखवत नमहीत तोपयांत ती खरी फर्त्रतम नमही.
खऱ्‍यम सर्ुदमयमर्ध्ये फवश्वमस आफण शहमणपण असते जे त्यमस प्रकमफशत करतमत.
ही अशी जमगम आहे फजथे लोक एकर्ेकमं नम ओळखतमत आफण फवश्वमस ठे वतमत आफण फजथेसमर्मफजक एकोपम असतो.

फकंबहुनम, समर्ंजस्य हमच खरम सर्मज फकंवम संस्थेचम जीवन आफण खरम अथा आहे .
२.

संघटनमं चे तीन प्रकमर आहे त. प्रथर्, असे संघटन, जे र्हमन नेत्यमं च्यम शक्ती, संपत्ती

फकंवम अफधकमरमच्यम आधमरमवर आयोफजत केले जमते.

226दु सरे , अशम लोकमं चे संघटन; जे सदस्यमं च्यम सोयीर्ुळे संघफटत आहे .जोवर सदस्य
त्यमं च्यम सोयीनुसमर आफण भमं डण करत नमहीत तोपयांत ते संघटन अखस्तत्वमत रमहील.
फतसरे , अशम लोंकमचे सं घटन; जे कमही चमं गल् यम फशकवणीसह फतलम केंद्र र्मनून
एकत्र येतमत आफणएकर्े कमं नम सुसंवमद हे च त्यमचे जीवन असते.
अथमा त, यमपैकी फतसरी फकंवम शेवटची एकर्ेव खरी संघटनम आहे , कमरण त्यमत
सदस्य एकमच भमवनेत रमहतमत, ज्यमतून चैतन्यमची एकतम आफण फवफवध प्रकमरचे सद् गु णउत्पन्न होतील. अशम सं घटनेत सुसंवमद, सर्मधमन आफण आनंद असेल.
ज्यमप्रर्मणे पवा तमवर पडणमरे पमवसमचे पमणी लहमन लहमन फनझारीतून पमटमतून
नमल् यमत जर्म होते आफण नंतर नद्यमं र्ध्ये जमते आफण नद्यमर्धून शे वटी सर्ु द्रमत वमहत जमते .
त्यमचप्रर्मणे धम्म फशकवणीचम पमऊस सवा लोकमं वर त्यमं च्यम पररखस्थती फकंवम
पररखस्थतीचम फवचमर न करतम समरखमच पडतो. जे ते स्वीकमरतमत ते लहमन गटमं र्ध्ये, नंतरसंघटनमं र्ध्ये , नंतर सर्ुदमयमं र्ध्ये आफण शे वटी, संबोफधच्यम र्हमसमगरमत एकत्र येतमत.
यम लोकमं ची र्ने दू ध आफण पमण्यम समरखी फर्सळतमत आफण शेवटी एकम बं धुत्वमत
संघटीत होतमत.

227

अशमप्रकमरे , खरी फशकवण अथमा त 'सद्धम्म'च पररपू णा संस्थेची र्ूलभूत आवश्यकतमआहे आफण वर नर्ूद केल् यमप्रर्मणे , लोकमं नम एकर्ेकमं नम ओळखण्यमस, एकर्ेकमं शीजुळवून घेण्यमस आफण त्यमं च्यम फवचमरमं र्धील खडबडीत जमगम गुळगु ळीत करण्यमस सक्षर्
करणमरम प्रकमश आहे .
अशम प्रकमरे , बुद्धमच्यम पररपूणा फशकवणीवर समद्धम्मवर जी सं घटनम तयमर होतेफतलम संघ म्हणतम येईल.
त्यमं नी यम फशकवणी पमळल् यम पमफहजे त आफण त्यमनुसमर त्यमं च्यम र्नमलम प्रफशफक्षत
केले पमफहजे . अशमप्रकमरे , बुद्धमच्यम सं घमर्ध्ये सैद्धमं फतकदृष्ट्ट्यम प्रत्ये कमचम सर्मवे श असेल,परं तु , प्रत्यक्षमत, केवळ सर्मन धमफर्ाक फवश्वमस असले ले सदस्य आहे त.
३.
बुद्ध संघमचे दोन प्रकमरचे सदस्य असतील: - जे समर्मन्य सदस्यमं नम फशकवत
असतील आफण जे फशक्षकमं नम आवश्यक अन्न व वस्त्र दे ऊन र्दत करत असतील. ते फर्ळू नअध्यमपनमचम प्रसमर करतील आफण कमयर् ठे वतील.

र्ग, संघ पूणा करण्यमसमठी, सदस्यमं र्ध्ये पररपूणा समर्ंजस्य असणे आवश्यक आहे .
फशक्षक सभमसदमं नम फशकवतमत आफण सदस्य फशक्षकमं चम सन्ममन करतमत जेणेकरून
त्यमं च्यमत सुसंवमद फनर्मा ण होईल.

228

बुद्धमच्यम संघ सदस्यमं नी स्नेहपूणा सहमनुभूती, सह-अनुयमयमं सह एकत्र रमहण्यमत
आनंदी असणे आफण हृदयमने एक बनण्यमचम प्रयत्न केलम पमफहजे.
४.

संघमलम सुसंवमद समधण्यमसमठी सहम गोष्ी आवश्यक आहे त.त्यम आहे त: प्रथर्,वमचेची प्रमर्मफणकतम; दु सरे , प्रमर्मफणकपणम आफण र्ैत्रीपूणा कृती; फतसरम, प्रमर्मफणकपणमआफण स्व-सहमनुभूती; चौथे, समर्मन्य र्मलर्त्तेची सर्मन वमटणी; पमचवे, सर्मन शुद्ध
फनयर्मं चे पमलन करणे; आफण सहमवे, सवमां ची दृष्ी सम्यक आहे .
यम गोष्ींपैकी, सहमवम बमब अथमा त "सवमां ची दृष्ी सम्यक असणे " केंद्रस्थमनी असून,इतर पमच त्यमच्यमसमठी आवरण म्हणून कमर् करतमत.
'संघ' अथमा त बंधुत्व यशस्वी व्हमयचे असेल तर समत फनयर्मं चे दोन स्तर पमळले
पमफहजेत. प्रथर्, स्तर म्हणून:(१) धम्म फशकवणी ऐकण्यमसमठी आफण चचमा करण्यमसमठी त्यमं नी वमरं वमर एकत्रयमवे;(२) त्यमं नी र्ुक्तपणे फर्सळू न एकर्ेकमं चम आदर केलम पमफहजे ;(३) त्यमं नी धम्म फशकवणीचम आदर केलम पमफहजे आफण फनयर्मं चम आदर केलमपमफहजे आफण त्यमं नम बदलू नये;229

(४) ज्येष्ठ आफण लहमन सदस्यमं नी एकर्े कमं शी सौजन्यमने वमगमवे(५) त्यमं नी प्रमर्मफणकपणम आफण 'फवनयमवर' आपले लक्ष केंफद्रत केले पमफहजे. त्यमं चमप्रभमव दशावू द्यमवम.
(६) त्यमं नी त्यमं चे र्न योग्य स्थमनी शमं त आफण शु द्ध केले पमफहजे जे त्यमं नी स्वतः समठीघेण्यमपू वी इतरमं नम अपा ण केले पमफहजे .
(७) त्यमं नी सवा लोकमं वर र्ैत्री केली पमफहजे, पमहुण्यमं शी सौहमदा पूणा वमगमवे आफणआजमरी लोकमं नम करुणम भमवनेने समं त्वन द्यमवे. यम फनयर्मं चे पमलन संघमची कधीही हमनीहोणमर नमही.

दु सरे म्हणजे, प्रत्येकमने वैयखक्तकररत्यम: )१) शुद्ध र्न ठे वले पमफहजे आफण खूपगोष्ी र्मगू नयेत; (२) सचोटी रमखणे आफण सवा लोभ दू र करणे; (३) वमरं वमर वमद घमलूनकम; (४) गप्प बसम आफण र्ूखापणमने बोलू नकम; (५) फनयर्मं चे पमलन करम आफण अफतउत्समही होऊ नकम; (६) एक सर्मन र्न ठे वम आफण वे गवे गळ्म फशकवणींचे पमलन करूनकम; आफण )७) दै नंफदन जीवनमत कमटकसरीने जगमवे .
जर त्यमचे सदस्य यम फनयर्मं चे पमलन करतमत, तर संघ फटकून रमहील आफण कधीहीनमश होणमर नमही.
५.

वर समं फगतल् यमप्रर्मणे , सं घम च्यम सदस्यमने स्वतः च्यम व्यवहमरमत सुसंवमफदततम ठे वलीपमफहजे ; त्यमर्ुळे सुसंवमदीततमनसले ल् यमलमबं धुतम म्हणतम येणमर नमही. प्रत्येक सदस्यमने
र्तभेदमचे कमरण बनू नये म्हणून

230

समवध असले पमफहजे. जर र्तभेद फदसले तर ते शय फततयम लवकर कमढू न टमकले
पमफहजे , कमरण र्तभे द लवकरच कोणत्यमही संस्थेचम नमश करे ल.
अफधक रक्तमने रक्तमचे डमग कमढतम येत नमहीत; संतमप अफधक संतमपमने दू र केलमजमऊ शकत नमही; रमग फवसरुनच दू र करतम येतो.
६.

एकदम कमळफर्ती नमवमचम रमजम होतम, ज्यमचम दे श शे जमरच्यम ब्रह्मदत्त नमवमच्यम

युद्धवीर रमजमने फजंकलम होतम. रमजम कमळफर्ती, आपल् यम पत्नी आफण र्ुलमसह कमही कमळलपून रमफहल् यमनंतर, पकडलम गेलम, परं तु सु दैवमने त्यमचम र्ुलगम, रमजकुर्मर, पळू न जमऊशकलम.
रमजपुत्रमने आपल् यम वफडलमं नमवमचवण्यमचम कमही तरी र्मगा शोधण्यमचम प्रयत्न केलमपण तो व्यथा ठरलम. त्यमच्यम वफडलमं च्यम िमशीच्यम फदवशी, रमजकुर्मर वे र् बदलू न िमशीच्यम
र्ैदमनमत गेलम, फजथे तो त्यमच्यम दु दैवी वफडलमं चम र्ृत्यू पमहण्यमफशवमय कमहीही करू शकतनव्हतम.
वफडलमं नी गदीत आपलम र्ुलगम पमफहलम आफण स्वत:शीच बोलत असल् यमसमरखे
बडबडले , "खू प वे ळ शोधू नकोस, घमईघमईने वमगू नकोस, रमग फवसरूनच शमं त होऊ
शकतो."

त्यमनंतर, रमजकुर्मरमने बरमच कमळ सूड घेण्यमचम र्मगा शोधलम. शे वटी तोब्रह्मदत्तमच्यम रमजवमड्यमत सेवक म्हणून कमर्मलम लमगलम आफण रमजमची र्जी संपमदन केली.

231एक फदवशी रमजम फशकमरीलम गेलम होतम, त्यम फदवशी रमजपुत्रमने बदलम घे ण्यमची
संधी शोधली. रमजकुर्मर रमजमलम संयमपमसून दू र एकमकी जमगी नेण्यमत यशस्वी झमलम.
रमनमत भटकंतीर्ुळे रमजम, खूप थकले लम होतम. तो रमजकुर्मरमच्यम र्मं डीवर डोके ठे वूनझोपी गेलम.कमरण रमजकुर्मरमवर त्यमने पूणा फवश्वमस ठे वलम होतम.
रमजपुत्रमने आपलम खंजीर कमढलम आफण रमजमच्यम गळ्मवर ठे वलम पण नंतर तोसंकोचलम. त्यमच्यम िमशीच्यम क्षणी त्यमच्यम वफडलमं नी व्यक्त केले ले शब्द त्यमच्यम र्नमत
चर्कले आफण त्यमने पुन्हम प्रयत्न केलम तरीही तो रमजमलम र्मरू शकलम नमही. अचमनक
रमजमलम जमग आली आफण त्यमने रमजकुर्मरमलम समं फगतले की त्यमलम एक वमईट स्वप्न पडलेआहे ज्यमर्ध्ये रमजम कमळफर्तीचम, र्ुलगम त्यमलम र्मरण्यमचम प्रयत्न करीत आहे .

रमजपुत्रमने, हमतमत खंजीर िुलवत, त्वरे ने रमजमलम पकडले आफण स्वत:ची लम रमजमकमळफर्तीचम, र्ुलगम ओळख फदली आफण कबूल केले शेवटी त्यमच्यम वफडलमं चम सूडघेण्यमची वेळ आली तरीही तो तसे करू शकलम नमही अचमनक त्यमने आपलम खंजीर खमलीटमकलम आफण तो रमजमसर्ोर गुडघ्यमवर पडलम.
जेव्हम रमजमने रमजपुत्रमची कहमणी आफण त्यमच्यम वफडलमं चे शे वटचे शब्द ऐकले तेव्हमतो खूप प्रभमफवत झमलम आफण त्यमने रमजकुर्मरमची क्षर्म र्मफगतली. नंतर, त्यमने त्यमचे रमज्य
रमजपुत्रमलम परत केले .त्यमनंतर त्यमं चे दोन्ही दे श दीघाकमळ र्ैत्रीतरमफहले .

232रमजम कमळफर्तीच्यम र्ृत्यूच्यम वेळेस उच्चमरले ल् यम शब्दमं चम अथा, "दीघा कमळ शोधूनकम," म्हणजे रमग जमस्त कमळ जपलम जमऊ नये आफण "घमईने वमगू नकम" म्हणजे घमईघमईने र्ैत्री तोडू नये .
द्वे र्मने द्वे र्मचे सर्मधमन होऊ शकत नमही; ते क्षर्म केल् यमनेच जमऊ शकते.
योग्य धम्म फशकवणीच्यम सुसंवमदमवर आधमररत असले ल् यम बंधुत्वमच्यम संबंधमर्ध्ये ,प्रत्येक सदस्यमने यम कथे च्यम भमवनेची नेहर्ी प्रशं सम केली पमफहजे .
केवळ 'संघमच्यम' सदस्यमं नीच नव्हे तर सवासमर्मन्य लोकमं नीही त्यमं च्यम दै नंफदन
जीवनमत यम भमवनेचे कौतु क केले पमफहजे आफण आचरण केले पमफहजे .

IIबुद्धाची भूमी१.

सर्जमवून समं फगतल् यमप्रर्मणे , जर संघ बुद्धमच्यम फशकवणीचम प्रसमर करण्यमचेआफण समर्ंजस्यमने जगण्यमचे कताव्य फवसरत नसेल, तर तो हळू हळू र्ोठम होईल आफणत्यमची फशकवण अफधक व्यमपक होईल.
यमचम अथा अफधकमफधक लोक संबोफधज्ञमनमचम शोध घेतील आफण यमचम अथा असमही
होतो की लोभ, क्रोध आफण र्ूखापणमचे दु ष् सैन्य, ज्यमं चे नेतृत्व अज्ञमन आफण वमसनेच्यम
भुतमने केले आहे , ते र्मघमर घेऊ लमगेल आफण ते प्रज्ञम, प्रकमश, फवश्वमस आफण आनंदमचे
रमज्य प्रस्थमफपत होईल.

233

सैतमनमचे वचा स्व लोभ, अंधमर, संघर्ा , लढमई, तलवमरी आफण रक्तपमत यमं नी भरले लेआहे आफण ते र्त्सर, पूवाग्रह, द्वे र्, बनवेफगरी, खुशमर्त, िसवणूक, गुप्ततम आफण गैरवता नयमं नी पररपूणा आहे .
आतम सर्जम त्यम अफधरमज्यमवर शहमणपणमचम प्रकमश पडलम आफण त्यमवर करुणेचम
वर्मा व झमलम आफण फवश्वमस रुजमयलम लमगलम आफण आनंदमच्यम िुलमं नी सुगंध पसरूलमगलम. तर त्यम 'र्मरम' चे रमज्य र्न बुद्धमच्यम शुद्ध भूर्ीत पररवतीत होईल.
आफण जसे र्ंद वमऱ्यमची झुळूक आफण िमं दीवर कमही िुले वसंत ऋतूचे आगर्नसमं गतमत, त्यमचप्रर्मणे जेव्हम एखमद्यम व्यक्तीलम संबोफधज्ञमन प्रमप्त होते, तेव्हम गवत, झमडे ,पवात, नद्यम आफण इतर सवा गोष्ी नवीन जीवनमने धडपडू लमगतमत.
र्मणसमचे र्न शुद्ध झमले तर त्यमचम पररसरही शु द्ध होईल.

२.

ज्यम भूर्ीत सत्य धम्म फशकवण असते, फतथे प्रत्येक रफहवमशमचे र्न शु द्ध आफण शमं तअसते . खरं च, बुद्धमची करुणम फनरं तर सवा लोकमं नम िमयदे शीर ठरते आफण त्यमं चम तेजस्वी
चेतनम त्यमं ची र्नमतील सवा अशु द्धतम कमढू न टमकते .
शुद्ध र्न लवकरच सूक्ष्म र्न बनते, जे र्न आया र्मगमा शी सुसंगत आहे , एक र्नज्यमस दमन करणे आवडते . पंचशीलआचरणमलम आवडणमरे र्न,234

फचरस्थमयी र्न, उद्योगी र्न, शमं त र्न, शहमणे र्न, करूणमपूणा र्न, अनेक आफण कुशलर्मगमां नी लोकमं नम संबोफधज्ञमनमकडे नेणमरे र्न बनते आफण अशम प्रकमरे बुद्धक्षेत्रमचे फनर्मा णहोत जमईल.
पत्नी आफण र्ुले असले ले घर बुद्ध उपखस्थत असले ल् यम घरमत बदलले जमते;समर्मफजक भे दमं र्ुळे त्रस्त असले लम दे श त्यमचप्रर्मणेनमतेवमइकमं च्यम संबंधमर्ध्ये बदललम
जमतो.
रक्तमने र्मखले लम सोन्यमचम रमजवमडम बु द्धमचे फनवमसस्थमन असू शकत नमही. परं तु ,छतमच्यम फचंध्यमं र्धून चंद्रप्रकमश फझरपत असले ली छोट्यम झोपडीत रमहणमऱ्यम गृहथमचे
झोपडीत बुद्ध रमहतील अशम र्न जर पफवत्र आफण फनर्ाळ असेल तर त्यमची झोपडीही
बुद्धमचे फनवमस्थमन बनू शकते.

जेव्हम बुद्ध भूर्ीची स्थमपनम एकम व्यक्तीच्यम शुद्ध र्नमवर केली जमते, तेव्हम ते एकशुद्ध र्न इतर लोकमं च्यम र्नमं नम संघमर्ध्ये स्वतः कडे आकफर्ा त करते. बु द्धमवरील श्रद्धम
व्यक्तीपमसून कुटुं बमत, कुटुं बमकडून खे ड्यमत, खे ड्यमतून शहरमं र्धून, शहरमं र्ध्ये , दे शमं तआफण शे वटी संपूणा जगमपयांत पसरते.

खरं च, धम्ममच्यम फशकवणीचम प्रसमर करण्यमची तळर्ळ आफण फनष्ठम हीच बुद्ध
भूर्ीची फनफर्ाती आहे .

235

३.

एकम दृष्ीतून पमफहल् यमस, सवा लोभ, अन्यमय आफण रक्तपमत असले ले हे जगसैतमनमचे जग फदसते; परं तु , जसे लोक बुद्धमच्यम संबोफधज्ञमनमवर फवश्वमस ठे वतमत, रक्तमचेदु धमत आफण लोभमचे करुणेत रूपमं तर होईल आफण र्ग, सैतमनमची भूर्ी पफवत्रतेची बुद्ध
भूर्ी बनते .
एकम लहमनशम बमटलीने र्हमसमगर ररकमर्म करणे हे अशय प्रमय कमर् वमटते, पणत्यमसमठी फकतीही, अनेक जीव लमगले तरी ते करण्यमचम दृढफनश्चय, ज्यम र्नमने बुद्धमचे
संबोफधज्ञमन प्रमप्त केले पमफहजे.
बुद्ध दु सऱ्यमफकनमऱ्यमवर थमं बले आहे त; म्हणजेच, त्यमचे संबोफधज्ञमनमचे जग, ज्यमर्ध्येलोभ नमही, क्रोध नमही, अज्ञमन नमही, दु ः ख नमही, यमतनम नमही, परं तु फजथे िक्तसंबोफधज्ञमनमचम प्रकमश आफण करुणे चम पमऊस आहे .
ती शमं तीची भूर्ी आहे , जे दु :ख भोगत आहे त आफण जे दु ः खमत आहे त त्यमं च्यमसमठी
आश्रयस्थमन आहे ; धम्ममच्यम फशकवणीच्यम प्रसमरमत फवश्रमं ती घेणमऱ्यमं समठी फवश्रमं तीची जमगम.
यम शुद्ध भूर्ीत अर्यमा द प्रकमश आफण समवा कमफलक जीवन आहे . जे यम आश्रय
स्थमनमपयांत पोहोचतमत ते कधीही भ्रर्मच्यम जगमत परत येणमर नमहीत.

खरं च, ही शु द्ध भूर्ी आहे , फजथे िुले वमतमवरण सुगंफधत करतमत,हवम

236शहमणपणमने आफण पक्षी पफवत्र धम्म गमतमत, हे सवा र्मनवजमतीचे अंफतर् गंतव्यस्थमन आहे .
४.
ही शुद्ध भूर्ी फवश्रमं तीची जमगम असली तरी ती आळशीपणमची जमगम नमही. त्यमचे
सुवमफसक िुलमं चे पलं ग आळशीपणमसमठी नसून ते तमजेतवमने करण्यमसमठी आफणफवश्रमं तीची फठकमणे आहे त, फजथे बुद्धमच्यम संबोफधज्ञमनमच्यम उिे शमलम पु ढे चमलू ठे वण्यमसमठी
पुन्हम ऊजमा आफण उत्समह प्रमप्त होतो.
बुद्धमचे ध्ये य शमश्वत आहे . जोपयां त लोक फजवंत आहे त आफण प्रमणी अखस्तत्वमतआहे त, आफण जोपयांत स्वमथी आफण दू फर्त र्न स्वतः चे जग आफण पररखस्थती फनर्मा ण करतआहे त, तो पयांत त्यमच्यम ध्येयमचम अंत होणमर नमही.
बुद्धमची र्ुले, जी अफर्दमच्यम र्हमन समर्थ्यमा ने शु द्ध भूर्ीवर गेली आहे त, ते फजथूनआले आफण फजथे त्यमं चे अजूनही संबंध आहे त त्यम भूर्ीकडे परत जमण्यमस उत्सुक असतील.
तेथे ते बुद्धमच्यम कमयमा त आपलम सहभमग घेतील.
लहमनशम र्ेणबत्तीचम प्रकमश जसम एकम र्मगोर्मग एकमतून दु सऱ्‍यम र्नमत पसरतजमईल, तसमच बुद्धमच्यम करुणे चम प्रकमश एकम र्नमतून दु सऱ्‍यम र्नमपयां त सतत पसरतजमईल.
बुद्धमच्यम र्ुलमं नी, त्यमं च्यम करुणेच्यम भमवनेची जमणीव करून, त्यमं चे संबोफधज्ञमनआफण शु द्धीकरणमचे कमया स्वीकमरले आफण बु द्धमच्यम भूर्ीलम फचरं तन आफण अनंतकमळ
गौरव प्रमप्त करण्यमसमठी ते एकम फपढीकडून दु सऱ्‍यम फपढीकडे हस्तमं तररत केले .

237

III
ज्ाांना बुद्ध भूमीत वैभव प्राप्त झाले आहे१.

श्यमर्मवती, रमजम उदयनमची पत्नी, फहची बुद्धमवर र्नमपमसून श्रद्धम होती.
ती रमजवमड्यमच्यम अगदी आतल् यम अन्तः पुरमत रमहमयची आफण बमहे र जमत नसे, पणफतची दमसी, उत्तरम, फजलम उत्कृष् स्मरणशक्ती होती, ती बमहे र जमऊन बुद्धमच्यम उपदे शमं नमहजर रमहमयची.
फतच्यम परतल् यमवर, दमसी रमणीलम तथमगतमं च्यम फशकवणीची पुनरमवृत्ती करीत असे .
आफण अशम प्रकमरे रमणीने फतचे शहमणपण आफण फवश्वमस वमढवलम.
रमजमच्यम दु सऱ्यम पत्नीलम पफहल् यम पत्नीचम हे वम वमटत असे फतने फतलम र्मरण्यमचम
प्रयत्न केलम. रमजमने फतच्यमवर फवश्वमस ठे वलम नमही तोपयांत फतने फतची फनंदम केली आफणत्यमची पफहली पत्नी श्यमर्मवती यमस र्मरण्यमचम प्रयत्न केलम.
रमणी श्यमर्मवती इतयम शमं ततेने रमजमसर्ोर उभी रमफहली की फतलम र्मरण्यमसमठी
त्यमचे र्न धजमवले नमही. स्वत:वर फनयंत्रण फर्ळवू न त्यमने फतच्यम अफवश्वमसमबिल र्मिी
र्मफगतली.
दु स-यम पत्नीचम र्त्सर वमढलम आफण फतने रमजम घरी नसतमनम

238

रमजवमड्यमच्यम आतील दरबमरमत आग लमवण्यमसमठी दु ष् र्मणसमं नम पमठवले . श्यमर्मवतीशमं त रमफहली, आफण गोंधळले ल् यम दमसींनम प्रोत्समहन फदले आफण नंतर, न घमबरतम, ती बुद्धम
कडून फशकले ल् यम धम्ममर्ुळे शमं तपणे र्रण पमवली. आगीत फतच्यमसोबत उत्तरमचम र्ृत्यू
झमलम.

बुद्धमच्यम अनेक र्फहलम फशष्यमं पैकी, यम दोघमं नम अत्यंत सन्ममफनत केले गेले: रमणीश्यमर्मवती एक करुणमयु क्त शखक्त म्हणून आफण फतची दमसी, उत्तरम, एक चमं गली श्रोतम
म्हणून.
२.

र्हमनमर्म,शमय कुळमतील रमजकुर्मर आफण बुद्धमचम चुलत भमऊ, यमं चम बु द्धमच्यम

फशकवणींवर प्रचंड फवश्वमस होतम आफण तो त्यमं च्यम सवमा त फवश्वमसू अनुयमयींपैकी एक होतम.
त्यमवेळीकोसलमतील वीद् डूभ नमवमच्यम फहं सक रमजमने शमय वंशमवर फवजयफर्ळवलम. रमजकुर्मर र्हमनमर्म रमजमकडे गेलम आफण त्यमने आपल् यम लोकमं चे प्रमण
वमचफवण्यमची यमचनम केली.परं तु रमजमने त्यमचे ऐकले नमही. त्यमनंतर त्यमने असम प्रस्तमवठे वलम की र्हमनमर् जवळच्यम तलमवमत पमण्यमखमली असतमनम रजम जमस्तीत जमस्त कैद्यमं नमपळू न जमऊ दे ईल.

‘तो िमरच कर्ी कमळ पमण्यमखमली रमहु शकेल,’ असम फवचमर करून रमजमने होकमर
फदलम.

239

र्हमनमर्मने पमण्यमत बु डी र्मरली आफण गडमचम दरवमजम उघडलम गेलम आफणलोकमं नी सुरफक्षततेसमठी धमव घेतली. पण र्हमनमर्म वर आलम नमही, फवलो झमडमच्यम
पमण्यमखमलील र्ुळमशी आपले केस बमं धून आपल् यम लोकमं च्यम जीवनमसमठी आपल् यमप्रमणमं ची आहुती फदली.
३.
उत्पलवणा ही एक प्रफसद्ध फभक्षुनी होती फजच्यम ज्ञमनमची तुलनम बु द्धमच्यम र्हमन फशष्य
र्ौद्गल् यमयनमशी केली गे ली होती. ती, खरं च, सवा फभक्षुणीत सवा श्रे ष्ठ होती आफण नेहर्ीच
त्यमं ची ती नेतम होती, त्यमं नम फशकवतमनम कधीही कंटमळम आलम नमही.
दे वदत्त हम एक अत्यंत दु ष् आफण क्रूर र्मणूस होतम ज्यमने रमजम अजमतशत्रू च्यम र्नमत
फवर् ओतले आफण त्यमलम बुद्धमच्यम फशकवणीच्यम फवरोधमत जमण्यमस प्रवृत्त केले . पण नंतररमजम अजमतशत्रूने पश्चमत्तमप केलम, दे वदत्तसोबतची र्ैत्री तोडली आफण बुद्धमचम नम्र फशष्य
बनलम.
एकदम दे वदत्तलम रमजमलम पमहण्यमच्यम प्रयत्नमत वमड्यमच्यम दरवमज्यमतून हमकलण्यमत
आले , तेव्हम उत्पलवणालम बमहे र येतमनम त्यमं ची भेट झमली. त्यमर्ुळे त्यमलम खूप रमग आलम,म्हणून त्यमने फतलम र्मरहमण करून गंभीर जखर्ी केले .
ती खूप वे दनमं नी फतच्यम फवहमरमतर्ध्ये परतली आफण जेव्हम इतर फभक्खू णीनी फतलमसमं त्वन दे ण्यमचम प्रयत्न केलम तेव्हम ती त्यमं नम म्हणमली: "भफगनींनो, र्मनवी जीवन हेअप्रत्यमफशत आहे , सवा कमही क्षफणक आफण अहं कमररफहत आहे . केवळ संबोफधज्ञमनमचे जगशुद्ध आफण शमं त आहे .

240तुम्ही तुर्चे प्रफशक्षण चमलू ठे वमयलम हवे ." र्ग शमं तपणे फतने शे वटचम फनरोप घेतलम.
४.

अंगुलीर्मल, एके कमळी एक भयं कर डमकू ज्यमने अनेक लोकमं नम र्मरले होते, त्यमचम

बुद्धमने उद्धमर केलम आफण तो त्यमच्यम फशष्यमं पैकी एक बनलम.
एके फदवशी तो एकम गमवमत भीक र्मगमयलम गेलम आफण त्यमने आपल् यमभूतकमळमतील वमईट कृत्यमं समठी खू प त्रमस सहन केलम.
गमवकऱ्‍यमं नी त्यमच्यमवर तुटून पडून त्यमलम िमर र्मरहमण केली, परं तु त्यमच्यम
शरीरमत रक्तस्त्रमव होत असतमनम तो बुद्धमकडे परत गेलम, त्यमच्यम पमयम पडलम आफणत्यमच्यम पूवीच्यम क्रूर कृत्यमं बिल दु ः खभोगण्यमची संधी फर्ळमल् यमबिल त्यमचे आभमर र्मनले .
तो म्हणमलम, "हे बुद्ध!र्मझे नमव र्ुळमत 'अफहं सक' असे होते, परं तु र्मझ्यम
अज्ञमनमर्ुळे र्ी अनेक र्ौल् यवमन जीव घेतले , आफण प्रत्येकमकडून र्ी एक बोट घे तले ;त्यमर्ुळे र्लम अंगुलीर्मल् , बोटे संग्रमहक म्हणून संबोधले जमऊ लमगले .
र्मत्र आपल् यम करुणेने र्ी फनब्बमन प्रमप्त केले आफण बुद्ध, धम्म आफण सं घ यम फतन्ही
खफजन्यमं र्ध्ये र्ी सर्फपात झमलो. जेव्हम एखमदम र्मणू स घोडम फकंवम गमय हमकत नेतो तेव्हम
त्यमलम चमबूक फकंवम दोरीचम वमपर करमवम लमगतो, परं तु आपण, हे बुद्ध, चमबू क फकंवम दोरीफकंवम हुक न वमपरतम र्मझे र्न शुद्ध केले आहे .

241

'आज हे बुद्ध, र्ी जे केले होते त्यमचीच िळे भोगली आहे त. र्लम जगण्यमची इच्छम
नमही, र्लम र्रण्यमची इच्छम नमही. र्ी िक्त र्मझी वेळ येण्यमची वमट पमहत आहे ."५.
पूज्य समररपु त्रमं सहर्ौद्गल् यमयन हे बुद्धमच्यम दोन र्हमन फशष्यमं पैकी होते. जेव्हम इतरधर्मा च्यम फशक्षकमं नी बुद्धमच्यम फशकवणीचे शुद्ध पमणी लोकमं र्ध्ये पसरत असल् यमचे पमफहलेआफण लोक ते आतुरतेने फपतमत तेव्हम त्यमं नम ईर्मा वमटली आफण त्यमं नी त्यमं च्यम उपदे शमतफवफवध अडथळे आणले .
परं तु कोणतमही अडथळम त्यमच्यम फशकवणीचम व्यमपक प्रसमर होण्यमपमसून रोखूशकलम नमही. इतर धर्मा च्यम अनुयमयमं नीर्ौद्गल् यमयनमलम र्मरण्यमचम प्रयत्न केलम.
दोनदम ते फनसटले पण फतसऱ्‍यमं दम तो अनेक फवधर्ी लोकमं नी घेरले आफणर्ौद् ग्यमलयमन त्यमं च्यम प्रहमरमं चे बळी ठरले .
संबोफधर्ध्ये फटकून रमहून, त्यमनी शमं तपणे त्यमं चे प्रहमर स्वीकमरले , आफण त्यमचे र्मं सिमटले गेले आफण त्यमं ची हमडे फचरडली गेली, तरीही ते सहन करीत शमं तपणे त्यमं नी प्रमण
सोडले .

242

अांगुत्तर शनकाय
(क्रशमक अांकाचे पुस्तक)फभक्षुंनो, अशी एक व्यक्ती आहे फजचम जगमत जन्म अनेकमं च्यम कल् यमणमसमठी,अनेकमं च्यम आनंदमसमठी आहे : ज्यमचम जन्म जगमच्यम दयमळू पणमतून, स्वगीय प्रमणी आफणर्मनवजमतीच्यम िमयद्यमसमठी, कल् यमणमसमठी आफण आनंदमसमठी झमलम आहे . ती व्यक्तीकोण आहे ? टी व्यक्ती तथमगत आहे , जीअहा त आहे , सम्यक सर्बु द्ध ही, फभक्षूनो, तीच एकव्यक्ती आहे .
फभक्षूनो, एकम व्यक्तीचे प्रकटीकरण जगमत शोधणे कठीण आहे . कोणत्यम व्यक्तीचे ?
तथमगतमचे , जो अरहत आहे , पूणा ज्ञमनी आहे . तो एकच व्यक्ती आहे .
फभक्षूंनो, जगमत एक असमधमरण व्यक्ती समपडणे कठीण आहे . कोणती व्यक्ती?
तथमगत, जेअहा त आहे , पू णा ज्ञमनी आहे . तो एकच व्यक्ती आहे .
फभक्षूंनो, एकम व्यक्तीच्यम र्ृत्यूने सवमां नमच खेद वमटतो. कोणत्यम व्यक्तीच्यम?
तथमगतमं च्यम, जेअहा त आहे , पूणा ज्ञमनी आहे . ती एकच व्यक्ती आहे .
फभक्षूंनो, जगमत एक असम र्मणूस जन्ममलम आलम आहे जो अफद्वतीय

आफणअतुलनीय आहे . तो र्मणू स कोण आहे ? हम तथमगत आहे . जो अहां त आहे पूणा ज्ञमनी आहे .
तो असम एकर्ेव र्नुष्य आहे .
फभक्षूनो, एकम व्यक्तीचे प्रकटीकरण म्हणजे एक शखक्तशमली चक्षु, एक शखक्तशमली
प्रकमश, एक शखक्तशमली तेज. कोणत्यम व्यक्तीचे ? तथमगतमचे , जो अहा त आहे , पूणा ज्ञमनी
आहे . तो एकच व्यक्ती आहे . )अंगुत्तरम-फनकमयम १-१३)

243

244

'बुद्धाचा उपदे ि' करीता स्त्रोत सांदभय ग्रांथ सूची245

संफक्षप्त रूपः DN-फदघफनकमय
MN-र्खज्जफर्कमय
SN-संयुक्क्‍तय
AN-अंगुत्तरफनकमय
फवभमगअध्यमय-1
1

2

पृष्ठ

बुद्ध
र्ूलस्त्रोत

ओळ
2
5

1
1

फवफवध शमस्त्रवचने
AN 3-38, सु खर्मलम-सु त

5

12

MN 3-26, आरीयपररसे न-सुत522फवफवध शमस्त्रवचने

7

1

MN 9 -85, बोफधरमजकुर्मर-सुतम

7

6फवफवध शमस्त्रवचन

7

14सुत्त-फनपमतर 3-2, पधमन-सुत720फवफवध शमस्त्रवचन

8

11

फवनय, र्हमवग्ग-1

9

11

DN 16, र्हमपररफनवमा ण-सुत

10

16

DN 16, र्हमपररफनवमा ण-सुत1110पररफनवमा ण-सुत139पररफनवमा ण-सुत

13

16

DN 16, र्हमपररफनवमा ण-सुत

151अफर्तमयूर-ध्यमन आफण फवर्लकीफता

अध्यमय-2
Iफनदे ससूत्र

246

फवभमग
अध्यमय-1

2

3

पृष्ठ
15

ओळ
6

र्ूलस्त्रोत
सूरर्गमर्-सूत्र

15

11

16

7

फवर्लकीफताफनदे स आफणर्हमपररफनवमा ण सूत्र
फसद्धर्ापुंडरीक-सू त्र 16171र्हमयमन-जमतक-फचत्त पररक्षम-सूत्र

17
19

7
1

र्हमपररफनवमा ण सूत्र
फसद्धर्ापुंडरीक-सू त्र 320

1फसद्धर्ापुंफडक-सू त्र 421

14फसद्धर्ापुंफडकम-सूत्र 52218फसद्धर्ापुंफडकम-सूत्र 1625

1अवतमं सक-सूत्र 526

5र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

26

11अवतर्सक-सूत्र

26

19

सुवणाप्रभमसोत्तर्मरजम-सूत्र-329

6अवतर्सक-सूत्र

29

12अवतर्सक-सूत्र 34, गंडव्यूह

29
29

15
20

छोटम सुखमवतीव्यूह सूत्र
अवतमर्स-सू त्र30

6

SN 35-530

10र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

अध्यमय-312

247

फवभमग
3

पृष्ठ
32

ओळ
10

र्ूलस्त्रोत
MN8-77,र्हमसकुलदयी-सूत्र

33

5र्हमपमरीफनवमा ण-सूत्र

33

16

लं कमवतमर-सूत्र

34

4अवतर्सक-सूत्र 32

34

20सद्धर्ापुंडररकम-सूत्र-25

35

1र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

35

13सद्धर्ापुंडररकम-सूत्र 235

20सद्धर्ापुंडरीकम-सूत्र 3धमयअध्यमय-1
1

3

38

1

फवनय, र्हमवग्ग 1-6 आफण SN56--

11-12,धम्मचक्क-पवत्तमन-सुत39

18इफतवूत्तक103

40

6

MN 2, सब्बसवम-सुत

40

13बेचमळीस फवभमगमं चे सूत्र 1841

2श्रीर्मलमदे वीफसंहनमद-सूत्र फवभमग

42

21

अवतम्सक-सू त्र 22, दशभूफर्कम

46

1

MN 4-35, कुळसककक-सु त

48

9

AN 5-49 र्ुंडरमजम-वग्गम

48

18

AN 4-185, सर्ण-सुत्तम

49

1

AN 3-134, उप्पदम-सुतअध्यमय-2
1

248

फवभमग
2

3

4

पृष्ठ
49

ओळ
8

र्ूलस्त्रोत
लंकमवतमर- सूत्र

49

12

अवतम्सक-सूत्र 2

50

1अवतर्सक-सूत्र 1650

15अवतर्सक-सूत्र 22, दशभूफर्कम

511

लं कमकमवतमर-सूत्र

51

6

AN 4-186, उर्ग्गम-सुत्त

51

10धम्मपद l, 2, 17, 18

52

1

SN 2-1-6, कमर्द-सुत्त

5212अवतम्सक-सूत्र 1652

19लंकमवतमर-सू त्र

52

14

MN 3-22, अळं गडदु पर्-सुत

54

9लंकमवतमर-सू त्र

54

14लंकमवतमर-सू त्र57

8फवनय, र्हमवग्गम 1-6

58

1लंकमवतमर-सू त्र:58

7

SN 35-200, दमरुकखं ड-सूत्र

58

18

लंकमवतमर-सू त्र आफण इतर

59

8

MN 2-18, र्धुफपंफडकम-सूत्र

59

22लंकमवतमर-सू त्र

60

14लंकमवतमर-सू त्र61

11फवर्मलकीतीफनरदे श-सूत्र

63

15अवतम्सक-सू त्र 34, गं डव्यूह

63

24लंकमवतमर-सू त्र आफण इतर

249

फवभमग

पृष्ठओळर्ूलस्त्रोत

65

1

फवनय, र्हमवग्गम 1-5

65

16फवनयम, कुलवग्गम 5-21

66

6सुरर्गर्-सूत्र

71

9सूरर्गर्-सूत्र

73

5र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

73

13सद्धर्ापुंडररकम-सूत्र 7 आफण सूरर्गर्-सूत्र

74

3अवतम्सक-सूत्र 3274

9र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

74

14ब्रह्मजमल सूत्र

75

2र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

75

21र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

811श्रीर्मलमदे वीफसंहनमद-सूत्र

82

10

AN 2-11अध्यमय-3
1

2

3अध्यमय-4
1

82 14

इफतउत्तक 9382

21फवनय, र्हमवग्ग

83

9

AN 3-68, अन्नतीठीक-सुत

83 23

AN 3-34, आळवक-सुत

84 15वैपुल्यम-सुत

84 21फवनय,र्हमवग्ग 1-6, धम्मचक्कपवतान-सुत

85

MN 2-14, चूलदु क्खखंद-सुत

1

85 16

र्हमपररफनवमा ण सूत्र

86 16इफतवृत्त, 24250

फवभमग
2

4

पृष्ठ
88

ओळ
11

र्ूलस्त्रोत
MN 6-51, कंदरकम-सुत्रमं त

89

9

AN 3-13089

19

AN3-113

3

90

6

90

18

दृष्मन्त-सूत्र

91

16र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

931

AN 3-6293

16

AN 3-35, दे वदू त-सुत्तम

94

20थेरीगमथम अट्टकथम

95

17सुखमवतीव्यूह-सूत्र खंड 2

102

1सुखमवतीव्यूह-सू त्र खंड 1

105

18

सुखमवतीव्यूह-सू त्र खंड 2

107

6अफर्फतयूर-ध्यमन-सू त्र

110

15

लहमन सुखमवतीव्यूह-सूत्र

इफतवुत्तक 100अध्यमय-512आचरणमचम र्मगा
अध्यमय-1
1

2

116

1

MN 2, सब्बसवम-सुत

117

23

MN 3-26, अररयमपररसनम-सुत

118

14

SN 35-206, SN 35-206:

119

11

बेचमळीस फवभमगमं पैकी 41-2

121

20

MN 2-19, द्वे धफवतमक्क-सुत्तम

122

10

13

123

12

AN 3-117

124

1

MN 3-21, कमकमचुपमर्म-सुत

127

1

MN 3-23, फवर्र्ीक-सु त

251धम्मपद अथा कथमफवभमग

3

पृष्ठ
128

ओळ
17

र्ूलस्त्रोत
जमतक IV-497, र्मतंग-जमतक

132

4बेचमळीस खंडमं चे सूत्र 9

132

13

बेचमळीस खंडमं चे सूत्र 11133

5बेचमळीस फवभमगमं चे सूत्र 13

134

3

AN 2-4, सर्फसत्त-सुत्त

134

18

संयुक्तरत्नफपतक-सू त्र

140

2उपर्म-सतक-सूत्र

143

7

र्हमप्रज्ञमपरफर्तम-उपमदे सम-शमस्त्र

144

18

र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

145

17

संयुक्तरतनफपटक-सूत्र

150

1

MN 7-63, चु ळर्ळू णयम-सुत्रमं त

152

9

MN 3-29, र्हमसरोपर्म-सुत154

1र्हमयमन-सूत्र

154

14

थेरीगमथम, अठकथम

156

7

MN 3-28, र्हमहट्ठीपदोपर्-सुत्तम

156

22

र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

157

12

अवदमनसमतक-सू त्र

158

18

र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

160

12

पंचफवर्सतीसहस्रीकम-प्रज्ञमपमरर्ीतम-सूत्र

161

20

अवतमं समक-सूत्र 34, गं डव्यूह

अध्यमय 2
1

252

फवभमग
2

3

पृष्ठ
163

ओळ
13

र्ूलस्त्रोत
AN 3-88

164

10

AN 3-81164

18

AN 3-82165

12पररफनब्बमनम-सुत्तम- खं ड 2

166

13

MN 14-141, सचफवभंग-सुत

167

18

पररफनब्बमनम-सुत्तम खं ड 2

168

12

AN 5-16, बमल-सुत्त

168

18

अवतम्सक-सू त्र 6

169

18

र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

170

7संयुक्तरत्न फपटक-सूत्र

1711सुवणाप्रभमस-सू त्र 26

171

15

र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

172

15

थेरगमथम, अटकथम

173

7

जमतक 55, पं चवु ध-जमतक

174

9इफतवुत्तक 39&40

174

16

र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

174

19

र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

175

1

AN 5-12175

8पररफनब्बमन-सुत्तम

175

18

सूरर्गर्-सूत्र

176

21

SN 55-21 आफण 22, र्हमनमर्-सुत्तम

177

15

AN 5-32, चुं डी-सुत्तम

1781फवर्लकीफताफनदे स-सूत्र

178

15

सूरर्गमर्-सूत्र

178

21

सुखमवतीव्यूह-सू त्र- खं ड 2

179

8

SN 1-4-6

179

11अवतम्सक-सू त्र 33

253

फवभमग

4

पृष्ठ
180

ओळ
7

र्ूलस्त्रोत
आवमिसक-सूत्र 24

180

19

सुवणाप्रभमस-सू त्र 4181

8अफर्तमयुर-ध्यमन-सू त्र

181

11

सुखमवतीव्यूह-सू त्र

181

17

र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

182

10

MN 2-16, चेतोखखल-सू त्र

183

5सुखमवती व्यूह-सूत्र खंड 2.

184

1

धम्मपद

192

1

SN 1-46

192

15

AN

192

20

र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

बंधुत्व
अध्यमय-1
1941इफतवुत्तक 100 & MN1-3, धम्मदयमद--

2

सुत

194

8

इफतवुत्तक 92

195

1फवनयम, र्हमवग्गम 1-30

195

19

MN 4-39, र्महम-अस्सपु रम-सुत

197

4

MN 4-40, चूल-अस्सपुरम-सुत

198

4सदधर्ापुंडरीक-सूत्र 10

198

10

सद्धर्ापुंडररकम-सू त्र 101991सद्धर्ापुंडरीकम-सू त्र 14

200

13

SN 55-37, र्हमनमर्-सुत

201

1

AN 3-75

201

8SN-55-35, र्हमनमर्-सु त

201

14

SN 55-54, फगल् यमनं -सु त254फवभमग

3

पृष्ठ
201

ओळ
20

र्ूलस्त्रोत
अवतर्सक-सू त्र 22203

9र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

206

5अवतर्सक-सू त्र 72092र्हमयमन-सूत्र

2101अवतमं समक-सूत्र 21

210

20

र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

212

1

DN 31, फसगमलोवमद-सुत

217

8

AN 2-4, सर्मफचत्तम-सुत

217

23

AN 3-31218

7जमतक 417, कमच्छमफन-जमतक

220

1

DN 31, फसगलोवमद-सुत

220

12

धम्मपद अठकथम 1

221

21

(बर्ी भमष्य)

222

11

श्रीर्मलमदे वफसं हनमद-सू त्र

225

1र्हमपररफनवमा ण-सुत

226

19

AN 3-118 सोकेयन-सुत

228

12

SN

229

5

फवनय, र्हमवग्ग 10-1 & 2

229

14

DN 16, र्हमपररफनवमा ण-सुत

230

20

फवनय, र्हमवग्ग् 10-1 आफण 2

233

15

SN

234

11

अंतरमभमव-सूत्र

234

17

फवर्लकीफताफनदे स-सूत्र

236

1र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

236

20

लहमन सुखमवतीव्यूह-सूत्र

237

3सुखमवतीव्यूह-सू त्र

237

17

फवर्लफकतीफनदे श-सू त्रअध्यमय 21

2

255

फवभमग
3

पृष्ठ
238

ओळ
5

र्ूलस्त्रोत
धम्मपद, अट्टकथम 1

238

14

AN 34-2239

11धम्मपद अठकथम 1

240

6

AN 5-1240

10र्ूल-सवा खस्तवमद-फवनय,सं घभे दवस्तु 10

241

3

MN 9-86, अं गुलीर्मल-सुत

242

4

AN 26

256

पररशशष्ट

257

बौद्ध धमायचा सांशक्षप्त इशतहास –भारतातून जपानमध्ये बौद्ध धम्माचा प्रवेश
1. भारत
र्मनव जमतीच्यम अध्यमखिक इफतहमसमतील सवमा त र्हमन युग घडवणमरी घटनमम्हणजे जेव्हम भमरतमच्यम र्ध्यवती भमगमत प्रकमशर्मन झमलम "आफशयमचम प्रकमश", फकंवमदु सऱ्यम शब्दमत समं गमयचे तर ज्यम कमळी र्हप्रज्ञम आफण र्हमरुणेचम वसं त ऋतू उगवलम.
कमळमच्यम ओघमत अनेक शतकमं पमसून र्मनवी र्न सर्ृद्ध करीत आलम आहे आफणआजतमगमयत करीत आहे .
गौतर् बु द्ध, ज्यमं नम नंतरच्यम बौद्ध अनुयमयमं नी शमयर्ुनी फकंवम शमय वं शमचे "म्हणून ओळखले "र्ुफन, त्यमं नी आपल्यम घरमचम त्यमग केलम, एक फभक्षु बनले आफण आपलीपमवले दफक्षणे कडे , र्गधकडे वळवली .५ व्यम शतकमच्यम र्ध्यमत असे र्मनले जमते की त्यमं नमतेथे एकम बोधीवृ क्षमखमली शेवटी संबोफध ज्ञमन प्रमप्त झमले .
र्ौया समम्रमज्यमचम फतसरम शमसक अशोक रमजम :रमज्यकमळ(268-232 B.C.) यमच्यम
कमळमत, गौतर् बुद्धमची फशकवण सं पूणा भमरतभर पसरली आफण दे शमच्यम सीर्ेपलीकडे हीत्यमचम प्रचमर केलम जमऊ लमगलम होतम.
र्ौया हे भमरतमतील समवा भौर् रमज्यमं पैकी पफहले रमज्य होते यम रमज्यमचम पफहलम .
:रमज्य) शमसक चंद्रगुप्त317-293 B.C. फकंवम त्यमच्यम आसपमसयमच्यम वे ळी (, उत्तरे लमफहर्मलय पवात, पूवेलम बंगमलच्यम उपसमगरमपयां त पसरलेले, एक फवशमल क्षेत्र आधीचव्यमपलेले होते पफश्चर्े लम फहं दू कुश पवात आफण दफक्षणे .लम फवं ध्य पवातमच्यम
पलीकडे रमजम अशोकमने कफलंग आफण इतरमवर फवजय फर्ळवून यम क्षे त्रमचम फवस्तमर,.दक्खनच्यम पठरमपयांत केलमहम रमजम अशोक अफतशय उग्र स्वभमवमचम होतम असे म्हणतमत, त्यमलम त्यमचे लोकम्हणत असत चं डअशोक
)उग्र अशोक(म्हणत असत; परं तु कफलंगमवर फवजयफर्ळफवलेल्यम युद्धमर्ुळे उद्भवलेल्यम आपत्तीजनक पररखस्थतीचम समक्षीदमर असतमनम त्यमच्यम
स्वभमवमत पूणा बदल फदसून आलम ते प्रज्ञम आफण करुणेच्यम फशकवणीचे र्नमपमसून .
उपमसक बनले, त्यमनंतर, त्यमं नी बौद्ध उपमसक म्हणू न अनेक गोष्ी केल्यम, त्यमपैकी खमलील
258

दोन उपक्रर् सवमां त उल्ले खनीय आहे त.
प्रथर् )अशोकमचे फशलमले ख)"अशोकमचे कोरीव आदे श"फकंवम दगडी खमं बमं वरफकंवम पॉफलश केलेल्यम फभंतींवर कोरलेल्यम बौद्ध फशकवणीवर आधमररत प्रशमसकीय
संकल्पनम, ज्यम त्यमने अनेक फठकमणी करण्यमचम आदे श फदलम, अशम प्रकमरे बुद्धमच्यम
फशकवणीचम प्रसमर झमलमदु सरे म्हणजे ., त्यमने आपल्यम रमज्यमच्यम पलीकडे सवा फदशमं नमप्रज्ञम आफण करुणेची फशकवण दे णमरीधम्मप्रचमरक पमठफवले यमत फवशे र्तः उल्लेखीनीय .
इफजप्त कमयरे न र्ॉसेडोफनयम आफण,गोष् अशी आहे फक कमही र्ोफहर्म फसरीयम एफपरोस
समरख्यम सुदुरच्यम फठकमणी पमठवण्यमत आल्यम होत्यम, ज्यमं नी पमफश्चर्मत्य जगमर्ध्ये बौद्ध
धर्मा चम प्रसमर केलमफशवमय ., र्हें द्र )पमली भमर्ेत र्फहं दम(, श्रीलं केलम पमठवले लम दू त, "सुंदर
लंकमद्वीपमवर पमली(, लंकमदीप यशस्वी ठरलम आफण "सुंदर फशकवण प्रस्थमफपत करण्यमत (.अशम प्रकमरे बेटमवर यशस्वी प्रसमरमसमठी बौद्ध फशकवणीचम प्रमरं भ फबं दू स्थमफपत केलम2. महायान बौद्ध धमायचा उदय"बौद्ध धर्मा ची पू वेकडील चळवळहे नंतरच "ा्यम कमळमतील बौद्धमं नी अनेकदमसमं फगतले आहे .पू.स.पण इ .कमळमपमसून, बौद्ध धर्मा चे नवीन रूप स्पष्पणे पफश्चर्े कडेवळलरे होतेफिश्चन युगमच्यम स .ाु रुवमतीच्यम सुर्मरमस बौद्ध धर्मा चेहे पूवेकडे "नवीन रूप"वळू लमगले तथमफप, यम प्रकरणमचम सं दभा घे ण्यमपू वी, आपण बौद्ध धर्मा त होत असलेल्यम
र्हमन बदलमबिलबोलले पमफहजे जो ”नवी लहर“ फतसरम कमही नसून-हम बदल दु सरम .
र्हमयमन.फकंवम ग्रेटर व्हे ईकल बुखद्धझर् म्हणून ओळखलम जमतो ”र्हमयमन बौद्ध धर्ा“र्जबूत र्ुल धरत होतम आफण त्यम कमळमतील फशकवणीत एक सुस्पष् घटक म्हणून
.अखस्तत्वमत अलमल होतम259

अशी कधी "नवी लहर", कशी आफण कोणी सुरू केली? यम प्रश्मं ची फनफश्चतपणे उत्तरेदे ण्यमस अद्यमप कोणीही सक्षर् र नमहीप्रथर् :आपल्यमलम िक्त एवढे च र्मफहत आहे .,सहमम्रमफधक शमखे च्यम तथमकफथत फवचमर वं शमवली घटकमर्ध्ये त्यम कमळमतील पुरोगमर्ीफभक्षुणी फह प्रणमली आणली असमवी; दु सरे , वस्तुखस्थती अशी आहे की एक फकंवम दोन शतकेफिस्त कमलखं डमत र्हमयमन शमस्त्रमतील कमही र्हत्त्वमचे घटक अखस्तत्वमत होते फिश्चन .
आफण जेव्हम र्हमयमन धर्ाग्रंथमं नी सर्फथात नमगमजुानमचम .युगमच्यम पफहल्यम शतकमपयांत
र्ंचमवर स्पष्पणे र्मं डले .

बौद्ध धर्मा च्यम प्रदीघा इफतहमसमत र्हमयमन बौद्ध धर्मा ची भूफर्कम खूप र्ोठी होती .
आतम, चीन आफण जपमनबिल, यम दे शमं र्ध्ये बौद्ध धर्ा त्यमं च्यम जवळजवळ सवा इफतहमसमत
र्हमयमन् यमत आश्रय वमटणमसमरखे कमरी बही फशकवणीच्यम प्रभमवमखमली फवकफसत झमलम .आहे यमत आश्चया वमटण्यमसमरखे कमही नमही कमरण जनसमर्मन्यमं च्यम उद्धमरमसमठी एकनवीन आदशा आधीच तयमर केलम गेलम होतम, बोफधसत्वमच्यम रूपमत फजवं त संतमं नी हमआदशा आचरणमत आणण्यमची कल्पनम केली होती; फशवमय, त्यमं चे सर्थान करण्यमसमठी,र्हमयमन फवचमरवंतमं नी प्रस्तुत केलेले आफधभौफतक फकंवम र्मनफसक क्षेत्रमतील बौखद्धक
पररणमर् खरोखरच भव्य होतेअशमप्रकमरे ., एकीकडे गौतर् बु द्धमं च्यम त्यमस फशकवणीशी तेजोडले गे ले असले तरी, प्रज्ञम आफण करुणे चे अनेक नवीन टप्पे त्यमस जोडले गेले यम नवीन .
सर्ृद्धीर्ु ळे, बौद्ध धर्ा उत्समहमने आफण उजेने पररपूणा झमलम आफण पूवेकडील दे शमं नम.र्हमनदीच्यम प्रवमहमप्रर्मणे सर्ृद्ध करतम झमलम"260

3. मध्य आशशया
र्ध्य आफशयमई दे शमं तूनच चीन सवाप्रथर् बौद्ध धर्ा फशकण्यमस पु ढे आलम त्यमर्ुळे
भमरतमपमसून चीनपयांत पसरलेल्यम फशकवणु कीबिल समं गमयचे तर रे शीर्‘ र्मगमा बिल’बोलणे आवश्यक आहे हम रस्तम पफश्चर् आफण पू वेलम जोडण्यमसमठी र्ध्य आफशयमतील .
अर्यमा द प्रदे शमतून गे लम आफण हमन रमजघरमण्यमचम रमजमवूरमज्( य :140-87 B.C.) यमच्यम
कमळमत हम व्यमपमरी र्मगा खुलम झमलम होतम त्यम वे ळी, हमनचे क्षेत्र पफश्चर्ेकडे पसरले होतेआफण िरयमनम, सोखन्दवमनम, तुखमरम आफण अगदी पमफथायम समरख्यम लगतच्यम दे शमं र्ध्ये , पू वीअलेक्क्झमं डर द ग्रेटने प्रेररत केलेले व्यमपमरीवमदमचे केंद्र अजूनही जोर्मने सफक्रय होते यम .
दे शमं तून जमणमन्यम यम प्रमचीन र्मगमा वर रे शीर्ने सवमा त र्हत्त्वमची भूफर्कम बजमवली, म्हणून
त्यमलम फसल्क र्मगा असे नमव दे ण्यमत आले फिश्चन यु गमच्यम आधी फकंवम नंतरच्यम .
कमळमपमसून, भमरत आफण चीनने व्यमपमरी र्मगमा ने प्रथर् समं स्कृफतक संपका सुरू केलम .
.त्यमर्ुळे हम रस्तम बौद्ध धर्मा चमही र्मगा होतम असे म्हणतम येईल4. चीन
चीनी बौद्ध धर्मा चम इफतहमस बौद्ध धर्ाग्रंथमं नम स्वीकमरण्यमपमसून आफण त्यमं च्यमअनुवमदमपमसून सुरू होतो फचं ग-चमं ग-एर-फशह-सु " प्रमचीन कमळमतील सवमा त जुने कमर् .
बुद्धमने)व्यमकृत बेचमळीस फवभमगमतील सू त्र फपंग युगमत कमश्यप् र्मतमं ग आफण-हे फयंग "इतरमं नी केले ले भमर्मं तर असे म्हटले जमते (58-76 AD.) परं तु आज ती एक संशयमस्पद
पौरमफणक कथम र्मनली जमतेकमओ यमं नम फदले जमते -फशह-पुष्ीकृत र्तमचे श्रे य आन ., जोइ .स.148 ते 171 यम कमळमत लोयमं ग येथे अन-ाु वमदमत गुंतलम होतम यम कमळमपमसून ते ..
उत्तरी सुंग रमजवं श (960-1129 A.D.) पयांत, सुर्मरे एक हजमर वर्े अनुवमदमचे कमर्चमलू
रमफहले . हे तेव्हमचम पूवेकडील दमनचम रमजम फर्ंग यमं च्यम फवंगफपंग कमल-खं डमत (58-76 AD)‘कमश्यप र्मतंग आफण इतरमं नी केलेले भमर्मं तर असे म्हटले जमते पण आज त्यमस एकदं तकथम र्मनले जमते .पृ ष्ीकृत.

261

पूवीच्यम कमळमत, धर्ाग्रंथमं नम पररचय आफण अनुवमद करण्यमत ज्यमं नी र्हत्वमची
भूफर्कम बजमवली ते बहुते क र्ध्य आफशयमई दे शमं तील र्हमन फवद्वमन होते, उदमहरणमथा, वरउल्ले ख केलेलम आनफशहकमओ-, पमफथा यमपमसून आलम आहे सर्रकंद प्रदे शमतील :यमं गशेंगिमई सुर्मरे 3ऱ्यमशतकमत लो असीफर्त) सु खमवतीव्यू हम" यमं ग येथे आले आफणफशवमय .चे भमर्मं तर केले )जीवनमचे पुस्तक, चुहू फकंवम धर्ा रक्षम-िम-, ज्यमलमचम अनुवमदक म्हणून ओळखले जमते"सद्धर्पुं डररकम", ते तुखमरमहून आले आफण फतसऱ्यम
शतकमच्यम उत्तरमधमा पमसून चोथ्यम शतकमच्यम पू वमा धमा पयांत लो .यमं गर्ध्ये रमफहले-कुर्मजीव
जेव्हम पमचव्यम शतकमच्यम सुरुवमतीच्यम कमळमतकुच येथून कुर्मरजीव यमं चे आगर्न झमलेतेव्हम चीनर्धील भमर्मं तर कमया उच्च फबंदमवर पोहचले .

तेव्हमपमसून संस्कृत फशकण्यमसमठी चीनर्धून फवद्वमन भमरतमत येऊ लमगले अशम .
फभक्खुं चम प्रणेतम िमफहं -यमन (339-420 A.D.) होतम तो .399 र्ध्ये चमं ग आन सोडूनभमरतमलम भे ट दे णमऱ्यम यम .भमरतमत आलम आफण पंधरम वर्मां नी र्मयदे शी परतलम
फभक्खु पैकी सवमा त प्रफतफष्ठत म्हणजे ह्युत्सं ग-इन- (602-664 A.D.) होते, जे 627 र्ध्ये
भमरतमलम फनघमले आफण 645 र्ध्ये एकोणीस वर्मां नी परतलेपुढे ., इखत्संग (635-713 A.D.)(ई )फचं ग यम इखत्सं ग पुस्तकमत गोंधळमत टमकू नये-671 र्ध्ये सर्ुद्रर्मगे भमरतमलम रवमनम
झमलम आफण पंचवीस वर्मां नी त्यमच र्मगफन र्मयदे शी परतलम.
यम फभक्खुनी संस्कृत फशकण्यमसमठी स्वतः हून भमरतमलम भेट फदली आफण त्यमं नीफनवडलेले धर्ाग्रंथ घरी आणले, आफण धर्ाग्रंथ अनुवमद कमयमा तही त्यमं नी प्रर्ुख भूफर्कम
बजमवली .ह्यु त्संगने -इन-दमखवलेली भमफर्क क्षर्तम फवशे र् उल्लेखनीय होती आफणत्यमच्यम उत्समही कमयमा र्ुळे चीनर्धील धर्ाग्रंथमं चे भमर्मं तर कमया आणखी एकम फशखरमवर
पोहोचले कुर्मरजीवमं नी समदर केलेल्यम . पूवीच्यम कमळमतील कमर्नम असे ”जुनी भमर्मं तरे “त्संग आफण नंतरच्यम अनुवमदकमं नी केले ल्यम कमर्नम नंतरच्यम-इन-आफण ह्यु .म्हणतमत
-नवीन भमर्मनमतरे म्हटले आहे “ कमळमत बौद्ध फवद्वमनमं नी

262

त्यमं नी संस्कृतर्धून अनुवमफदत केलेल्यम यम प्रचं ड संख्येच्यम खं डमं च्यम आधमरे , यमफवद्वमन लोकमं च्यम फवचमरमं ची आफण धमफर्ाक कमयमा ची प्रवृत्ती हळू हळू परं तु जोरदमरपणे
चीनकडे वळली .वमं फशक स्वभमव, गरजम आफण आिफवश्वमस स्पष्पणे फदसून प्रमरं फभकअवस्थेतील फभक्खुनी त्यमं चे र्न आफधभौफतक रीतीने "शून्यते" कडे वळवले होते, फवशे र्तःज्यमचम संबंध सूत्रमं च्यम पमरफर्तेर्ध्ये आढळतो, हे यम प्रवृत्तीचे प्रकटीकरण होतेनंतर ., त्यमं नीतथमकफथत "हीनयमन", फकवम लहमन वमहन त्यमगून फदले, आफण त्यमं चे लक्ष केवळफशवमय .कडे वळवले "र्हमयमन", ही प्रवृत्ती हळू हळू संप्रदमयमत लक्षणीय बनली आफण झेनतेन्दमई संप्रदमय फदसू लमगल्यमवर ती उं चीवर पोहोचली असे म्हणतम येईल.
सहमव्यम शतकमच्यम उत्तरमधमा त तेन्दमई पं धमचे फतसरे धर्ागुरू तेन्दमई –दमइसी ची ई.यमं च्यमर्ुळे चीन र्ध्ये दे न्दमई पंथमलम पररपू णातम प्रमप्त झली(538-597 AD.), फतसरम
कुलगुरू यमने पररपूणा केली ते बौद्ध फवचमरमतील सवमा त उल्ले खनीय व्यक्तीपै की एक होतेआफण यम संतमने तयमर केलेल्यम पंचकमल अष्फसद्धमन्तम बुद्धमच्यम फशकवणीचे गं भीरवगीकरण चीनच्यम तसेच जपमनच्यम बौद्ध धर्मा वर दीघाकमळामपमसून व्यमपक प्रभमव रमखूनआहे .
पुनरमवलोकनमवरून असे फदसून येईल की चीनर्ध्ये फवफवध सूत्रे त्यमं च्यम उत्पत्तीच्यम
कमळमच्यम क्रर्मचम फवचमर न करतम आणली गेली आफण ती जशी घेतली गेली तशीभमर्मं तररत केली गेलीयम सूत्रमं च्य .प्रचंड सं ख्येच्यम पमश्वा भूर्ीवर त्यमं चे वगीकरण आफणर्ूल्यर्मपन आवश्यक होते आफण ही सूत्रे कशी सर्जून घ्यमयची ही सर्स्यम होती .एकूणच
बौद्ध धर्मा चे कौतुक करणे आफण स्वतः च्यम आकलनमनुसमर कसे उभे रमफहले हे दमखवणे
आवश्यक होते सूत्रमं चे र्ूल्यर्मपन करतमनम ., चीनी फवचमरमचम कमळ .सर्ोर येतो ,सवाप्रथर् ,द्वमरम केल-ई-सवमा त र्हत्वमचे म्हणजे चीाे ले वगीकरण सवमा त पद्धतशीर आफण म्हणून
उत्कृष्पने र्न वळवणमरे होते परन्तु आधुफनक कमळमतील बौद्ध संशोधन कमयमा च्यम .
.असम प्रभमवशमली प्रभमवही संपुष्मत आलम ,रूपमने

263

सहमव्यम शतकमच्यम उत्तरमधमा त तेन्दमई पंथमचे फतसरे धम्मगुरू तेन्दमई दमई ई-ची-सी- (538597 A.D).य ामां च्यमर्ुळे चीनर्ध्ये तेन्दमई संप्रदमयमलम पररपूणातम प्रमप्त झमली. चीनर्धील
बौद्ध धर्मा च्यम इफतहमसमत त्यमचम संस्थमपक .झेन पंथ होतम "जो शेवटचम पंथ आलम तो"फवदे शी श्रर्ण बोफधधर्ा (528 A.D.) आहे असे म्हटले जमते; परं तु त्यमं नी पेरले ले बीज चीनीवंशमचम सहमवम कुलप्रर्ुख हुओ नेंग-(638-713 A.D.) च्यम कमळमनंतरच त्यमचे तेजस्वी िूलप्रिुल्लीत झमले .आठव्यम शतकमनं तर, चीनर्धील यम पं थमने एकमपमठोपमठ अनेकप्रफतभमवंत फभक्षु अन्यत्र पमठवले, ज्यमर्ुळे अनेक शतकमपयांत झेन पंथमची सर्ृद्धी होतरमफहली.
यमवरून हे लक्षमत येते फक,चीनी लोकमं च्यम स्वभमवमत खोलवर रुजलेल्यम बौद्ध
धम्ममत फवचमर करण्यमची एक नवीन पद्धत होती, हे फदसून येते हे चीनी फवचमरसरणीने .
रं गवलेले बौद्धधम्ममफशवमय दु सरे कमही नव्हते आफण तरीही गौतर् बु द्धमं च्यम फशकवणीचम .
प्रवमह, यम तमज्यम प्रवमहमने , अजून र्ोठ्यम नदीत वमढलम आफण पूवेकडील दे शमं नम सर्ृद्ध
करतम झमलम.
5 जमपमन
जमपमनर्धील बौद्ध धर्मा चम इफतहमस सहमव्यम शतकमत सुरू झमलम .538 र्ध्ये,पमईचे(फकंवम कुडमरम, कोररयम रमजमने सम्रमट फकन्मेईच्यम शमही दरबमरमत बौद्ध प्रफतर्म (.आफण सूत्रमं चे पट्टे समदर करण्यमसमठी आपल्यम दू तमलम पमठवले यम प्रकमरे यम दे शमत बौद्ध
धर्मा चम पफहलम पररचयझमलम त्यमर्ुळे जपमनर्धील धर्मा चम इफतहमस आतम .1,400 वर्मां हूनअफधक जुनम आहे .
यम प्रदीघा इफतहमसमत, आपण जमपमनी बौद्ध धर्मा चम तीन केंद्रफबं दूंच्यम संदभमा त फवचमरकरू शकतोपफहलम अं दमजे समतव्यम आफण आठव्यम शतकमतील बौद्ध धर्मा .वर ठे वलमजमऊ शकतो हे भौफतकदृष्ट्ट्यम दशाफवण्यमसमठी आपण यम कमळमत बमं धलेले होयुाजी र्ंफदर .
(607 A.D.) आफण तोदमईजी र्ंफदर (752A.D.) यमं चम संदभा घेऊ शकतो यम कमळमकडे र्मगे .
वळू न पमहतमनम, एक गोष् ज्यमकडे दु लाक्ष करतम येत नमही ती म्हणजे यम कमळमत सं पूणाआफशयमर्ध्ये संस्कृतीचम प्रवमह असमर्मन्यपणे उं चमवलम होतम, तर पफश्चर्ेकडील सभ्यतमगडद अंधमरमत बंद होती पूवेकडे आश्चयाकमरकपने सक्रीय आफण भव्य चळवळ फवकफसत .
सर्ु द्री दे शमर्ध्ये-आफण दफक्षण,भमरतमर्ध्ये ,चीनर्ध्ये र्ध्य आफशयमर्ध्ये .होत होतीधमफर्ाक आफण कलम क्षेत्रमतील उपक ,बौखद्धका्रर् जोरदमर चमलू होते यम चळवळीर्ध्ये .
बौद्ध धम्म पूवेकडील ,समर्ील होऊनजगमलम त्यमच्यम र्मनवतमवमदमच्यम फवशमल लमटे ने पुनून
टमकत होतम, आफण जमपमनी संस्कृतीची ही नवीन चळवळ ते जस्वी होयुाजी आफण भव्य264तोडमईजी यमं च्यम बमं धकमर्मद्वमरे फदसून आली आफण यम कमया क्रर्मं च्यम सं दभमा तरं गीबेरंगी धमफर्ा क आफण कलम फक्रयमकलमपमं र्ध्ये , आफशयमतील सवा फवशमल क्षेत्र व्यमपणमऱ्यम
समर्मन्य समं स्कृफतक भरतीच्यम अत्यंत पूवेकडील टोकमलम यमचे पूर स्वीकृतीकरन फदसून
येते.
दीघा कमळ असंस्कृत अवस्थेत असलेल्यम यम दे शमतील जनतम, आतम एकम र्हमन
उनलले संस्कृतीच्यम प्रवमहमत न्हमऊन फनघमली .सभ्यतेचे िूल अचमनक उर्लले.त्यम
शतकमं र्ध्ये सऊन फनघमली जमपमनलम नफशबमचे चमं गले बळण फर्ळमले आफण यम .
संस्कृतीच्यम उदयमस जबमबदमर असलेले र्ुख्य चॅखम्पयन बौद्ध धर्मा फशवमय दु सरे कोणीही
नव्हते , त्यमवेळची बौद्ध र्ंफदरे अफतशय र्हत्त्वपूणा समर्मफजक केंद्रे बनली होती आफण तेथील
फभक्खू नवीन फशक्षणमचे नेते होते, तेथे केवळ धर्ा न रमहतम व्यमपक आफण र्हमन संस्कृती
फवकफसत झमली, यम दे शमत प्रथर् प्रत्यमरोफपत झमलेल्यम बौद्ध धर्मा ची ही वमस्तफवक खस्थती
होती.
नवव्यम शतकमत, दोन र्हमन फभक्षु, समईचो डें ग्योदमईशी, (767-822) आफण कुकमई
प्रकट झमले कोबोदमईशी, (774-835)प्रकट झमले आफण त्यमं नी दोन बौद्ध संप्रदमयमं चीस्थमपनम केली ज्यमं नम समर्मन्यतः हे ईयमन बौद्ध धर्ा म्हणून संबोधले जमते ही पूणापणे .
त्यमं नी बौद्ध धर्मा लम त्यमच्यम र्ू ळ दृष् .जमपमनी बौद्ध धर्मा ची स्थमपनम होतीफाकोनमतूनआफण व्यवहमरमत स्वीकमरले आफण आफण स्वीकमरले फहएई र्मउं ट फहएइ आफण र्मउं ट कोयमयेथे अनुक्रर्े र्ध्यवती र्ठमं ची स्थमपनम केलीत्यमं च्यम स .ा्थमपनेनंतरच्यम तीनशे
वर्े कमर्मकुरम कमलखं डमपयांत, हे दोन गूढ संप्रदमय, तेंदमई आफण फशंगोन, र्ु ख्यतः अफभजमत
लोकमं र्ध्ये आफण शमही दरबमरमं र्ध्ये सर्ृद्ध झमले .

265िोसीचम दु सरम भमग बमरमच्यम आफण तेरमव्यम शतकमतील बौद्ध धम्ममवर ठे वलम जमऊशकतो) होनेन .(1133-1212 A.D.), फशनरन (1173-1262 AD.), Dōgen (1200-1253 AD)आफण फनफचरे न (1222-1282 AD.) समरखे र्हमन फभक्षु फदसू लमगले, जेव्हम आपण जपमनच्यम
बौद्ध धम्ममबिल बोलतो ते व्हम आपण यम र्हमन धम्मगुरूच्यम नमवमचम उल्ले ख केल्यमफशवमयकर करू शकत नमही र्ग केवळ त्यम शतकमं नीच असे उत्कृष् पुरुर् कम फनर्मा ण केले ?
कमरण त्यमवेळी एक समर्मन्य सर्स्यम यम सवमां नम भेडसमवत होती र्ग ही समर्मन्य सर्स्यम .
कमय होती? कदमफचत बौद्ध धम्ममचम स्वीकम स्वीकमर केलम जमत होतम, परं तु एकम अनोख्यम
जमपमनी पद्धतीने .
यमर्ुळे प्रश् फनर्मा ण होऊ शकतो, "कम? यम दे शमलम बौद्ध धम्ममची ओळख त्यमकमळमच्यम खूप आधी झमली होती हे खरे नव्हते कम?" हे इतके ऐफतहमफसक आहे पण हे .
दे खील खरे आहे की यमदे शमतील लोकमं नम आयमत केलेलम धम्म पुरेसम पचवमयलम आफणत्यमची पुनरा चनम करण्यमसमठी अनेक शतकमची गरज होतीते पूणापणे स्वतः चे बनवणे .,थोडयमत, समतव्यम आफण आठव्यम शतकमत यम दे शमत बौद्ध धम्म स्वीकमरण्यमचे प्रयत्न सुरूझमले आफण यम प्रयत्नमं चम पररणमर् म्हणून बमरमव्यम आफण तेरमव्यम शतकमतील बौद्धमं च्यमर्मध्यर्मतून हम धम्मिुललम.
यमनंतर त्यम प्रर्ुख धम्मगुरूं नी रचलेल्यम पमयमवर आधमररत जमपमनर्धील बौद्ध
धम्ममने आजपयांत आपले कमया चमलू ठे वले आहे ते प्रफतफष्ठत पु रुर् प्रकट झमल्यमपमसून .,जपमनी बौद्ध धम्ममा च्यम इफतहमसमत त्यम शतकमं र्धली तेजस्वीतम पुन्हम कधीही फदसून आलीनमहीतथमफप ., वतार्मन ले खकमस असे वमटते की आणखी एक गोष् आहे जी आपले लक्षवेधून घेते आफण ती म्हणजे आपल्यम आधुफनक कमळमत र्ूळ बौद्ध धम्ममतील संशोधनमचे
िळ,पफहल्यम स्वीकृतीच्यम कमळमपमसून, जमपमनर्धील व्यमवहमररकदृष्ट्ट्यम सवा बौद्ध धर्ा,चीनी बौद्ध धर्मा च्यम प्रभमवमखमली, र्हमयमन होतम बमरमव्यम आफण :फवशे र्त .तेरमव्यम
शतकमतर्हमन फशक्षक लमभल्यमनंतर संप्रदमयमच्यम संस्थमपकमनमच केंद्रस्थमनी ठे ऊनर्हमयमन फशकफवणे र्ु ख्य प्रवमह तयमर केलम हे दृश्य आज पयां त चमलू आहे जपमनर्धील .
र्ुल बौद् ,बौद्ध धम्ममच्यम इफतहमसमतध धर्मा चम अभ्यमस र्ेईजी युगमच्यम र्ध्यमनंतर सुरुझमलमपंथमच्यम. संस्थमपकमं व्यफतररक्त बौद्ध धर्मा चे सं स्थमपक दे खील होते हे फवसरण्यमस बमध्य
झमलेल्यम लोकमं सर्ोर ज्यमत बौद्ध धम्ममचम अफधकृत पंथ दे खील होतम.गौतर् बुद्धमची आकृती

266

पुन्हम स्पष्पणे प्रकट झमली आफण ज्यमं नी र्हमयमनमच्यम फशकवणीफशवमय इतरकशमकडे ही लक्ष फदले नमही त्यमं च्यमसमठी हे स्पष् केले गेले हे नवीन टप्पे अजूनही शमलेय .
फशक्षणमच्यम क्षेत्रमर्ध्येच आहे त आफण अजूनही लोकमं र्ध्ये धमफर्ा क उत्समह जमगृ तपरं तु बौद्ध धर्मा बमबत यम दे शमतील लोक .करण्यमसमठी पुरेसे र्जबूत नमहीतामां च्यमज्ञमनमलम कलमटणी फर्ळत असल्यमचे फदसते वर उल्लेख केले ल्यम तीन िोकसपैकी फतसरम .
फकंवम शे वटचम टप्पम बनवण्यमसमठी ले खक यम टप्प्यमवर एक फचन्ह ठे वू इखच्छतो.

267

बुद्धाच्या धम्म शशकविीचा प्रसार
बौद्धधम्म हम एक धर्ा आहे जो शमयर्ुनींनी आपल्यम आयु ष्यमतील पं चेचमळीस वर्ेउपदे श केले ल्यम फशकवणीवर आधमररत आहे त्यमं नी त्यमं च्यम फशकवणीत वमपरलेले शब्द .,त्यमर्ुळे यम धर्मा चम पू णा अफधकमर आहे , आफण 84,000 धर्ाद्वमर आफण अने क संख्येने शमखमअसूनही, ते सवा शमयर्ु नींच्यम धर्ा ग्रंथमं शी संबंफधत आहे त, ज्यम पुस्तकमं र्ध्ये बुद्धमची धम्मफशकवण नोंदवली गेली आहे त्यमं नम Issaikyō फकंवम Daizōkyō म्हणून ओळखले जमते ,म्हणजेच पफवत्र धम्मसुत्रमं चम संपूणा संग्रह.
शमयर्ुनींनी र्मनवमं च्यम सर्मनतेचम जोरदमर पुरस्कमर केलम आफण त्यमं ची फशकवणदै नंफदन वमपरमतल्यम समध्यम आफण सोयम शब्दमत समं फगतल्यम जेणेकरून प्रत्येकमलम तेपूणापणे अख्यम क्षणमपगा त सर्जेल वयमच्यम ऐंशीव्यम वर्ी र्ृत्यूच्यम अगदी .अखेरच्यम
क्षणमपयांत त्यमं नी बहुसं ख्य लोकमं च्यम फहतमसमठी आपलम उपदे श चमलू ठे वलम.
शमयर्ुनींच्यम फनधनमनंतर, त्यमं च्यम फशष्यमं नी जे ऐकले होते त्यमनुसमर सु वमतमासमं फगतलीतथमफप ., फशकवणी प्रसमररत केली गे ली आफण पुन्हम समं फगतली गे ली, फशष्यमं नी जेऐकले फकंवम सर्जले त्यमबिल त्यमं नम नकळत चु कम झमल्यमर्ु ळे कदमफचत कमही फभन्नतमआली असमवी, आफण तरीही, शमयर्ुनींचे शब्द नेहर्ी तंतोतंत आफण योग्यररत्यम प्रसमररत
केले पमफहजेत आफण फशकवण्यमची सं धी प्रत्ये क आफण सवा लोकमं नम कोणत्यमही
भेदभमवमफशवमय फदली पमफहजे , म्हणून, अनेक ज्येष्ठ अरहं त फभक्षुनी शब्द जु ळवून घेण्यमच्यमउिे शमने एकत्र आले आफण त्यमं नी ऐकले ले प्रत्ये क फवचमर परस्पर वमचून फशकवले आफणत्यमं नी त्यमं च्यम चचेत र्फहनमभर घमलवली अशमप्रकमरे जे कमर् झमले त्यमलम केत्सुजू फकंवम
अनुशमसन असे म्हणतमत यमवरून हे फदसून ये ते की त्यमं नी फकती धमफर्ाकतेने आफण .
जमणीवपूवाक र्हमन फशक्षकमने समं फगतलेले शब्द प्रसमररत करण्यमचम प्रयत्न केलम होतम.
अशम प्रकमरे समर्मयीजीत केलेली धम्म फशकवण फलखखत स्वरुपमत आणली गेली .
फलखखत स्वरूपमट अंफकत केलेल्यम फशकवणीर्ध्ये नंतरच्यम कमळमतील फवद्वमन फभक्षुणी
केले ल्यम फटप्पण्यम आफण व्यमख्यम जोडल्यम गे ल्यम ज्यमलम अफभधम्म फकंवम जपमनीत रॉन,स्वतः बु द्धमची फशकवणी .म्हणून ओळखले जमऊ लमगले फटप्पण्यम नंतरच्यम योगमत जोडले
गेले आफण बौद्ध उपदे शमं नम संस्कृतर्ध्ये संझो फकंवम )बौद्ध धर्ाग्रंथमं चे तीन फवभमग(फत्रफपटक' असे संबोधले जमऊ लमगले .

268

समं झो फकंवम फत्रफपटक र्ध्ये Kyōzō, Ritsuzo आफण RonzŌ यमं चम सर्मवे श होतो; ZŌशब्दमचम अथा ग्रहण फकंवम फपटक असम होतो .Kyo म्हणजे बौद्ध धर्ाग्रंच, Ritsu (फवनवमन्गम (म्हणजे बौद्धफवनयच्यम उपदे शमं चम आफण Ronचम संदभा र्ुख्य धर्ा गुरूं नी फलफहले ल्यमफटप्पण्यमं चम )व्यमख्यमं चम( आहे .
जवळजवळ सवा शमखमं नी त्यमं चे स्वतः चे समफहत्य त् :संस्कृत(ररफपटक, पमलीः
फतफपटकसं ग्रफहत केले (, परं तु पमली भमर्ेतील थेरवमदीच्यम र्मलकीचम एकर्ेव संपूणा सं चफशल्लक आहे यम पमली समफह .त्यमने दफक्षण आफण आग्नेय आफशयमतीलबौद्ध दे शमं र्ध्ये
समर्मन्य फलखखत स्रोत म्हणून र्हत्त्वपूणा भूफर्कम बजमवली आहे .
परं परे नुसमर, बौद्ध धर्ा चीनर्ध्ये इसवी सन 67 र्ध्ये आलम असे म्हटले जमते.परं तुउत्तरमधा पू वा हमन रमजवं शमचम रमजम फर्ंगच्यम कमरफकदीत (25-220 A.D.). पण, प्रत्यक्षमत,त्यमच रमजघरमण्यमतील रमजम हुआन यमं नी चौऱ्यमं शी चीनर्ध्ये (151A.D.) बौद्ध धर्ाग्रंथमं चीओळख करून फदली आफण भमर्मं तररत केले तो .पयांत भमरतमत र्हमयमन बौद्ध धर्मा चीस्थमपनम झमली असल्यमने , सुरुवमतीच्यम आफण र्हमयमन बौद्ध धर्मा चे दोन्ही धर्ा ग्रंथ चीनर्ध्ये
कोणतमही भे द न करतम प्रसमररत केले गे ले तेव्हमपमसून .1,700 वर्मां हून अफधक कमळ,शमस्त्रवचनमं चे चीनी भमर्ेत भमर्मं तर करण्यमचे प्रयत्न चमलूच रमफहले अशम प्रकमरे अनुवमफदत .
पुस्तके आफण खंडमं ची सं ख्यम1,440 फवभमगमत5,586 खं डमपयांत पोहोचली यम अनुवमफदत .
ग्रंथमं च्यम सं वधानमचे प्रयत्न वेई रमजघरमण्यमपमसू न सुरू झमले होते, परं तु उत्तर र्ुंग
रमजघरमण्यमच्यम कमळमत बक्स्यम दे खील त्यमं ची छपमई सुरू झमली होतीत .थमफप, यमचसुर्मरमस चीनच्यम श्रेष्ठ फभक्खु द्वमरम फलखखत व्यमख्यम दे खील बौद्ध धर्ाग्रंथमं र्ध्ये जोडल्यमजमऊ लमगल्यम आफण यम ग्रंथमनम फत्रफपटक म्हणणे योग्य रमफहले नमही जेंव्हम सु ईचे यु ग आले .
सवा प्रफवत्र फलखमणमचम संपूणा सं ग्र‘ तेंव्हम इस्सको हे शीर्ा क अथमा तह असे नमव दे ण्यमत ’बौद्ध धर्ा ग्रंथमचम र्हमन संग्रह असे ; आले आफण तंगच्यम यु गमत त्यमं नम डमयझोयो फकंवम सवा.म्हटले जमऊ लमगले
इसवी सणमच्यम समतव्यम शतकमच्यम सुर्मरमस फतबे टर्ध्ये बौद्ध धर्मा चम पररचय झमलमआफण नवव्यम ते अकरमव्यम शतकमदरम्यमन सुर्मरे धर्ाग्रंथमं च्यम इसवी सन,वर्े 150

269

बौद्ध धर्ा ग्रंथमच्यम अनुवमदमचे प्रयत्न चमलू च रमफहले आफण त्यम कमळमत सवा च ग्रंथमचे
भमर्मं तर झमले होते .
केवळ कोररयन, जपमनी, फसंहली, कंबोफडयन, तुकी आफण जवळजवळ सवाच पूवा .
एफशयन भमर्मं र्ध्येच नव्हे तर लॅफटन, फ्रेंच, इं ग्रजी, जर्ान आफण इटमफलयन भमर्मं र्ध्येही
धर्ाग्रंथमं चे भमर्मं तर झमले आहे , हे लक्षमत घेतम, ते सुरफक्षतपणे असू शकते बुद्धमच्यम धम्म .
.फशकवणीचम आशीवमा द आतम जगमच्यम कमनमकोपऱ्यमत पसरलम आहेपरं तु, दु सऱ्यम फवचमरमवर, अनुवमदमं च्यम गुणवत्तेच्यम दृष्ीकोनमतून, आफण धर्मा च्यमफवकमसमचम आफण उत्पत्तीचम दोन हजमर वर्मां हून अफधक वर्मां च्यम इफतहमसमचम आढमवम घेतम,दहम हजमर फकंवम त्यमहून अफधक पुस्तकमं ची भमर्मं तरे फलफहली गे ली आहे त, असे फदसते
शमयर्ुनीनी बोललेल्यम शब्दमं चम खरम अथा "डमयझोयो"च्यम र्दतीने सर्जणे कठीणआहे , म्हणूनच, "डमयझोयोर्धून आवश्य "क र्ुिे फनवडणे आफण त्यमं नम धमम्मश्रद्धे चमआधमर बनवणे अपररहमया आहे .
बौद्ध धम्ममत शमयर्ुनींनी उच्चमरले ले शब्द सवोच्च अफधकमर आहे तम्हणून ., बौद्ध
धम्ममची फशकवण ही आपल्यम दै नंफदन जीवनमतील वमस्तफवकतेशी जवळू न फनगडीत
असलेली आफण फजव्हमळ्मची फशकवण असली पमफहजे; अन्यचम, र्मनवी र्नमलम त्यमच्यम
गंभीर फशकवणींवर फवश्वमस ठे वण्यमस प्रे ररत करण्यमत ते अपयशी ठरे ल यम अथमा ने जोउपदे श आपण जो स्वतः ग्रहण करू शकतो तो समध्यम सोयम आफण संफक्षप्त असमवम तो ,आफण .फनष्पक्ष तसेच सवमां चे प्रफतफनफधत्व करण्यमस पुरेसम आफण यथमथा असमवमत्यमची
शब्दमवली आपळ दै नंफदन जीवनमशी इष् व पररफचत असमवी .
पुस्तक वरील फवचमरमं नुसमर अखस्तत्वमत आले आहे , ज्यमचम दोन हजमर आफण अफधकवर्मा पेक्षम जमस्त इफतहमस असलेल्यम डमयझोयोच्यम अथमा त हे .वमरसम आहे ”प्रवमहमचम“प्रकमशन त्यमतील समर्ग्रीर्ध्ये पररपूणा म्हणून घेतले जमऊ शकत नमही बु द्धमचे शब्द .
त्यमं च्यम अथमा ने अनंत खोल आहे त आफण त्यमं ची सद् गुण इतके अर्यमा द आहे त फकयमस्तव भफवष्यमत सु धमररत आवृत्यम फनघत असतमं नम हे पुस्तक अजून अफधक सत्य ,फह र्नमपम ,अफनर्ौल्यमवन म्हणून सु धमरले जमवे सून इच्छम आहे .

270

"द टीशचांग ऑफ बुद्धाचा इशतहास "हम बौद्ध ग्रंथ रे व्ह र्ुआन फकझू यमं च्यम अध्यक्षते खमलील नवीन अनुवमफदत बौद्ध"प्रसमर संस्थमनने जुलै-धम्म "ग्रंथ, 1925 र्ध्ये प्रकमफशत केले ल्यम नव्यम भमर्मं तररत बौद्ध"ही पफहली .जपमनी आवृत्तीच्यम आधमरे संकफलत आफण सुधमररत करण्यमत आलम "ग्रंथमच्यम
फचझेन अकमनुर्म यमं नी .शुगमकू यमर्मबे आफण प्रो .जपमनी आवृत्ती प्रो, जपमन र्धील अने कबौद्ध फवद्वमनमं च्यम सहकमयमा ने संकफलत केली होती, प्रकमफशत होण्यमसमठी जवळपमस पमचवर्े लमगली.
शोवम युगमत (1926-1989), जपमनी भमर्ेतील "नवीन भमर्मं तररत बौद्ध ग्रं थमची".लोकफप्रय आवृत्ती दे खील संस्थेने प्रकमफशत केली आफण संपूणा जपमनर्ध्ये फवतरीत केलीजुलै, 1934 र्ध्ये , जेव्हम जपमनर्ध्ये पॅनपॅफसफिक बुखद्धस्ट् युथ र्ी-फटं ग आयोफजत
करण्यमत आली होती, ते व्हम द टीफचंग ऑि बुद्धम, बौद्ध ग्रंथमच्यम वरील लोकफप्रय आवृत्तीचमइं ग्रजी अनुवमद, ऑल जपमन बुखद्धस्ट् युथ िेडरे शनने , श्रीर्मन डी गोडमडा यमं च्यम र्दतीने .
प्रकमफशत केलम होतम, त्यमं च्यम कमर्मं पैकी एक म्हणू न, 1962 र्ध्ये, अर्ेररकेत बौद्ध धर्मा चमपररचय झमल्यमच्यम 70 व्यम वधमा पन फदनमफनफर्त्त, फर्टू टोयो कॉपोरे शनचे संस्थमपक श्री .
.येहमन नुर्मतम यमं नी द टीफचंग ऑि बुद्धमची इं ग्रजी आवृत्ती प्रकमफशत केली1965 र्ध्ये, जेव्हम श्री नुर्मतम यमं नी टोफकयोर्ध्ये बौद्ध धर्मा च्यम प्रचमरमसमठी
सोसमयटीची स्थमपनम केली, तेव्हम िमउं डे शनच्यम उपक्रर्मं पैकी एक म्हणून यम इं ग्रजी ग्रंथमचे
जगभरमत लोकफप्रयीकरण करण्यमचे फनयोजन करण्यमत आले .
ही योजनम समकमर करण्यमसमठी, 1966 र्ध्ये बु द्धमच्यम यम फशकवणीत सुधमरणम
करण्यमसमठी एकम सफर्तीचे आयोजन करण्यमत आले होते सफर्तीचे सदस्य .होते
प्रमध्यमपक कमझुयोशी फकनो, शु यु कमनमओकम, झेनो इफशगमर्ी, फशन्ो समयेकी, कोडोर्मत्सुनमर्ी, शोजुन बंदोसे आफण तमकेर्ी, प्रो आफण श्री ,व्यमडे ल.ए.श्री एन,िुफर्यो र्सुतमनी .
आधुफनक तत्वमवर ,अशम प्रकमरे .तोफशसु के फशर्ीझु यमं नी दे खील पुंरमवृत्तीवर कमर् केलेद टीफचंग ऑ‘ि बुद्धम.जपमनी आवृत्ती प्रकमफशत झमली-ची इं ग्रजी ’271

1972 र्ध्ये, यम इं ग्रजीजपमनी आवृत्तीच्यम आधमरे -, प्रोिेसर शुयु कमनमओकम, झेनोइफशगमर्ी, शोयू हमनमयमर्म, क्वमन्सेई तमर्ुरम आफण तमकेर्ी टमकमसे यमं नी इं ग्रजी आवृत्तीचे
संकलन हमती घे तले, जे त्यमच वर्ी प्रकमफशत झमले .
पुढे, द टीफचं ग ऑि बुद्धमच्यम जपमनी आवृत्तीचे पुनसांकलन करण्यमसमठी प्रमध्यमपक
बॉतमत्सु फशओरी, तमकेर्ी टमकमसे, फहरोशी टमकीकमवम, क्वमन्से ई तमर्ुरम, शोजु न बंदो आफणशोयु हमनमयमर्म यमं चम सर्मवे श असलेली एक सफर्ती आयोफजत करण्यमत )र्ुख्य सं पमदक(आली आफण हे 1973 र्ध्ये प्रकमफशत झमले .
पुन्हम, 1974 र्ध्ये , कोदो र्त्सुनमर्ी, शोजुन बं दो, फशन्ो समये की, डोयु टोकुनमगम,क्वमन्सेई तमर्ुरम आफण शोयु हमनमयमर्म यमं चम सर्मवे श असलेली एक )र्ुख्य संपमदक(सफर्ती'द टीफचंग बुद्धम' च्यम इं ग्रजी आवृत्तीचे पुनसां कलन करण्यमसमठी आयोफजत करण्यमतआली होती, ज्यमर्ध्ये श्रीररचडा आर ., स्ट्े नर यमं चे सहकमया आहे ) हे जपमनी आवृत्ती .1973र्ध्ये च्यम प्रकमफशतसह एकफत्रत केले गेले (, पररणमर्ी बुद्धमच्यम फशकवणीची इं ग्रजी
.जपमनी आवृत्ती प्रकमफशत झमली1978 र्ध्ये प्रमध्यमपक फशगेओ कमर्तम आफण यमसुआकी नमरम सफर्तीत समर्ील
झमले त्यमनंतर .2001 र्ध्ये संकलन सफर्तीची खमलील सदस्यमं सह पुनरा चनम करण्यमत
आलीप्रोिेसर झेनो इफशगमर्ी :, यमसु आकी नमरम, कोडो र्मत्सुनमर्ी, शोजु न बंदो, केनेथ
तनमकम, शोगो वमतमनमबे , योफशयमसु योनेझमवम आफण सेन्गमकू र्मयेडम )प्रर्ुख कमयावमह(,2013 र्ध्ये, बौद्ध धर्मा च्यम प्रचमरमसमठी )बौद्ध धर्मा चम प्रचमर करणमरी संस्थम("जनफहत इन्ॉपोरे टे ड िमउं डेशन" वरून "इनकॉपररटे ड िमउं डेशन" संस्थमिक खस्थतीयम बदलमच्यम अनुर्ंगमने .र्ध्ये बदलली, संपमदकीय सफर्तीच्यम सदस्यत्वमची पुनरा चनमप्रमध्यमपक सेन्गमकू र्मयेडम )र्ुख्य संपमदक(, झेनो इफशं गमर्ी, फकयोटमकम फकर्ुरम, केनेथ
तनमकम, र्मफकओ तमकेर्ुरम, यमसुआकी नमरम, फचझुको योफशर्ुझु, योफशयमसु योनेझमवम आफणशोगो यमं च्यमसोबत करण्यमत आली.2017 पमसून– र्फकओ तमकेर्ुरम नवीन संपमदक ,प्रो ,इन चीि म्हणून कमर्-करत असतमं नम सर्कमलीन सर्मजमच्यम गरजमं नम प्रभमवीपणे ,प्रफतसमद दे ण्यमसमठी बु द्धमची फशकवण दे ण्यमच्यम फदशेने प्रयत्न करण्यमसमठी सफर्तीची

272

अनुक्रमशिका
" चा उपदे श बुद्धा "मानवी जीवनPageजीवनमचम अथा ...................................................
5यम जगमची वमस्तफवक खस्थती…………………………… 96जगण्यमचे आदशा र्मगा ………………………………….. 234
जीवनमचम चु कीचम दृफष्कोन…………………………….. 44जीवनमची योग्य कल्पनम………………………………….. 41पूवाग्रहदू फर्त जीवन............................................
57
भ्रफर्त झमले ल्यमं नम ( कथम (…………………………….. 127
र्मणसमचे जीवन ...)कथम(...................................
90जर एखमदी व्यक्ती वमसनम आफण उत्कटतेने
जीवन जगत असेल तर कथम( ………………………..
कमय म्हमतमरे , आजमरी आफण र्ेलेले
फशकवतील (कथम)………………………………………….
र्ृत्यू अटळ आहे )कथम(……………………………………

Line
12
20
17
21
9
8
1
18

90

6

93
94

16
20

48
48

9
18

49

8

133

5

श्रद्धम हम अग्नी आहे …………………………………………….. 179
श्रद्धे चे तीन र्हत्त्वपूणा पैलू आहे त…………………………. 180
श्रद्धम हे एक प्रकटीकरण आहे …………………………….. 182
प्रमर्मफणक र्नमत श्रद्धम फदसून येतेसत्य शोधणे आं धळ्मं इतकेच अवघड आहे …………… 181

8191

पमच गोष्ी ज्यम यम जगमत कोणीहीकरू शकत नमही...............................................
यम जगमतील चमर सत्ये ……………………………………
भ्रर् आफण ज्ञमन यम दोन्हींचम
उगर् र्नमतून होतो…………………………………………...
वीस गोष्ी ज्यम समर्मन्य व्यक्तींनम
समध्य करणे कठीण परं तु र्ौल्यवमन आहे …………
श्रद्धा (शवश्वास(273

8

स्पशमा ने हत्तीचे खरे रूप वणान करण्यमचम
प्रयत्न करणे )कथम(…………………………………………

75

2बुद्ध-स्वभमव कोठे अखस्तत्वमत आहे हे बौद्ध
धर्मा च्यम खऱ्यम फशकवणीने दमखवले आहे ) कथम(……..

7720बुद्ध स्वभमव-उत्कटतेने लपलेलम आहे )कथम( …………

73

13

शंकम श्रद्धे लम बमधम आणतमत ……………………………….. 182
बुद्ध हे सवा जगमचे फपतम आहे तआफण र्मनव ही त्यमं ची र्ु ले आहे त…………………………
35बुद्धमची बुद्धी र्हमसमगरमइतकी रुंद आफणखोल आहे ………………………………………………………….. 34बुद्धमचे चै तन्य र्हमन करुणेने पररपूणा आहे …………….. 15बुद्धमची करुणम शमश्वत आहे ....................................... 16बुद्धमचे कोणते ही भौफतक शरीर नमही……………………….. 13बुद्धमने आयु ष्यभर उपदे श केलम................................... 23बुद्धमने जीवन आफण र्ृत्यूच्यम कल्पनेचम उपयोग
लोकमं नम पटवून दे ण्यमसमठी केलम................................. 23बुद्धमने दं तकथमं चम उपयोग करून लोकमं नमत्यमं च्यम दु ः खमपमसून वमचवले …………………………………..
19

10उपरोक्त…………………………………………. 20
संबोफधज्ञमनमचे जग………………………………………………..
236
बुद्ध, धर्ा आफण सं घमचे समधक होण्यमसमठी………………
178उपदे श पमळण्यमचे, र्नमच्यम एकमग्रतेचम सरमवआफण शहमणपणमने बमगण्यमचे र्मगा फशकणे ……………… 163आया अष्मं ग र्मगा………………………………………………….
166ज्ञमनमच्यम दु सन्यम फकनमवर
पोहोचण्यमचे सहम र्मगा…………………………………………… 168चमर योग्य प्रफक्रयम …………………………………………………
168

274

20
9
1
7
20
15
15
6
1
11
1
13
17
18
6

फवचमरमत घेतले जमणमरे चमर र्ुिे……………………………….
बोफधज्ञमनमच्यम प्रमप्तीसमठी
शक्तीची पमच क्षर्तम……………………………………………
र्नमच्यम चमर अर्यमा द अवस्थम……………………………….
ज्यमं नम चतुफवा ध आर् सत्य सर्जते………………………….
र्मणसमचम र्ृत्यू आफण जीवनमतील क्षणभंगुरतम............
अफर्दम बुद्धमच्यम नमवमचम जपकरणमऱ्यमं चम जन्म त्यमं च्यम पफवत्र भूर्ीत होईल..............
स्वतः लम प्रकमश बनवम, स्वतः वर फवसं बून रमहम..............

167

18

168
171
39
12

12
15
18
23

113
10

1
18

150

9

133

1

152

9

कोणत्यमही गोष्ीत यश फर्ळवण्यमसमठी
अनेक कष् सहन करमवे लमगतमत )कथम(......................

158

18

वमरं वमर अपयश येत असतमनमही
स्वतः लम सज्ज ठे वम )कथम(……………………………………….

158

18

असर्मधमनकमरक पररखस्थतीतही तुर्चेर्न फवचफलत होऊ दे ऊ नकम )कथम(………………………..

173

7

124

1

40
161

13
20

र्मनफसक प्रफशक्षण
एखमद्यमने स्वतः समठी सवमा त र्हत्वमचे कमय आहेहे ओळखले पमफहजे )बोधकथम(………………………………
तुर्च्यम पफहल्यम पमवलमची समवधफगरी बमळगम..............
आपण कमय शोधत आहमत हेफवसरू नकम )बोधकथम(………………………………………..

जे उदमत्त र्मगा सर्जून घे तमत आफण त्यमं चेअनुसरण करतमत ते असे आहे त……………………………….
प्रकमशमसह अंधमरमत जमणेफजथे फजथे जमईल फतथे र्मनवी…………………………………….
जीवनमसमठी फशकवण फर्ळे ल )कथम(………………………….

275

र्मनव ज्यम फदशेने त्यमं चे र्न त्यमं नम फनदे फशत………………
करते त्यम फदशेने नमटचमल करण्यमचम कल असतो .
फशकवणीचम र्ुिम म्हणजे स्वतः च्यम……………………………
र्नमवर फनयंत्रण ठे वणे ................................................
प्रथर् आपल्यम र्नमवर फनयंत्रण ठे वम………………………
जर तुम्ही तुर्च्यम र्नमवर तमबम ठे वत असमल तरर्नमच्यम फवफवध अवस्थम )कथम(………………………………..

121

20

11
212
122

15
1
1

118

14

र्न म्हणजे अहं कमर…व्यखक्तर्त्व नमही-…………………..
46र्नमलम तुर्च्यमवर डोकमवू दे ऊ नकम………………………
10आपल्यम र्नमवर फवजय फर्ळवम………………………………… 154तुर्च्यम र्नमचे स्वमर्ी व्हम................................................ 11सवा दु ष्कृत्ये शरीरमतून, तोंडमतून आफण र्नमतून येतमत……. 87
र्न आफण शब्द यमं चे नमते …………………………………………… 125हे शरीर म्हणजे उधमर घे तलेली वस्तू कमही नमही )कथम(
143

14
21
14
21
2
9
7

हे शरीर सवा प्रकमरच्यम अशुद्धींनी भरलेले आहे कमही नमही.130
कशमचमही लोभ नको…………………………………………..
10
शरीर, वमणी आफण र्न शु द्ध ठे वम.............................
123
फनः पक्षपमती रहम आफण प्रयत्न करम )कथम(…………………….
172

22
21
12
15

मानवी दु ः खर्मनवी दु ः ख आसक्तीच्यम र्नमतून उद्भवतमत.
दु ः ख कसे टमळमवे……………………………………………………..
भ्रर् आफण अज्ञमन हे ज्ञमनमचे प्रवे शद्वमर बनतमत……………..
दु ः खमं पमसून र्ुक्ती कशी फर्ळवमयची……………………………

21
9
17
1

42
13
59
116

जेव्हम उत्कटतेची तर् आग फवझवली जमते,तेव्हम तमजेतवमने आिज्ञमन प्रमप्त होऊ शकते ……………… 14127621वमसनम हे च भ्रर्मचे उगर्स्थमन आहे ..............................
बमसनेलम िुलमं र्ध्ये लपले लम समप सर्जम.....................
जळत्यम घरमलम जोडू नकम )कथम(………………………………

85
85
19

16
20
17

दु ष्मं च्यम उगर्मची उत्कटतम……………………………………… 118
6
हे जग धगधगत्यम अग्नीत आहे ........................................
8221
लोक प्रफसद्धी आफण सन्ममनमच्यम र्मगे लमगलेतर ते स्वतः लम जमळू न टमकण्यमसमरखे आहे ……………………. 119
11
जर र्मणूस संपत्ती आफण लमलसेचम पमठलमग करतो.
तो स्वतः चम नमश करे ल...................................................... 119 17शहमणे आफण र्ूखा पुरुर् त्यमं च्यम र्ूलभू तस्वभमवमं र्ध्ये फभन्न असतमत…………………………………………… 134
3र्ूखा र्मणसमं नम त्यमं च्यम चु कमं चीजमणीव नसते .)कथम( …………………………………………………… 1411र्ूखा र्मणसे िक्त फनकमल बघून इतरमं च्यमसौभमग्यमचम हे वम करतमत………………………………………………... 141
र्ूखा पुरुर् ज्यम पद्धतीने वमगण्यमस
योग्य असतमत )कथम( ………………………………………………….. 147

51

दै नांशदन जीवनअपाण करम आफण त्यमबिल फवसरून जम…………………………
संपत्तीफवनम समत प्रकमरचे नैवेद्य.............................................
संपत्ती फर्ळवण्यमचम र्मगा )कथम(……………………………………..

169
170
145

24
7
17

आनंद कसम फनर्मा ण होतो..................................................... 132
फर्ळमलेली दयमळू पणम कधीही फवसरू नकम )कथम(…………….. 139

16
1

277

पुरुर्मं च्यम चमररत्र्यमतील फवफवधतम ……………………………….
89ज्यमने सूड उगवण्यमच्यम इच्छे लम र्मगा दमखवलम
त्यमच्यमच पमयऱ्यमं वर दु दैव नेहर्ीच कुत्र्यमचे पमऊल टमकते ….. 132
भमवनमं नम कसे वश करमने नमरमजी .)कथम(………………………… 231

9इतरमं च्यम टीकेने फवचफलत होऊ नकम )कथम(………………………. 122

13तुम्ही वस्त्र, अन्न फकंवम फनवमरम यमसमठी जगत नमही ..……………. 205
अन्न आफण वत्र हे आरमर् फकंवम आनंदमसमठी नसतमत.............. 117
तुम्ही अन्न घेतम तेव्हम कमय फवचमर करमवम.............................. 208
तुम्ही कपडे घमलतम तेव्हम कमय फवचमर करमवम………………….. 207
तुम्ही झोपमयलम जमतम ते व्हम कमय फवचमर करमवम………………… 208जेव्हम ते गरर् फकंवम थंड असेल तेव्हम कमय फवचमर करमवम...... 208
तुर्च्यम दै नंफदन जीवनमत कशमचम फवचमर करमवम ……………… 206

9
1
6
8
19
9
13

4
7

अथयशास्त्र
गोष्ी योग्य रीतीने वमपरल्यम पमफहजे त )कथम(……………………

220 18कोणतीही र्मलर्त्तम ही कमयर्स्वरूपी स्वतः ची नसते ………
220 6
एखमद्यमने केवळ स्वतः च्यम िमयद्यमसमठी
समठम करू नये………………………………………………………….
222 23संपत्ती कशी फर्ळवमवी )कथम( ………………………………….
145
17कौटुां शबक जीवनकुटुं ब हे असे फठकमण आहे फजथेसदस्यमं ची र्ने एकर्ेकमं च्यम संपकमा त येतमत…………………….. 217

278

23

कुटुं बमचे नुकसमन करणमऱ्यम गोष्ी ………………………. 213
आई वफडलमं चे र्ोठे कजा िेडण्यमचे र्मगा .... .........
217र्ुलमचम पमलकमं प्रती योग्य र्मगा…………………………..
213
पती- पत्नी र्धील योग्य र्मगा ..............................................214पती पत्नीचम फवश्वमस समरखमच असमवम ............................221

3
18
19
17
21

गृहत्ाग करिाऱयाांचा मागयएखमदम सं न्यमसधमरण करतोआफण
सूत्रमं चे पठण करतो म्हणू नतो फभक्खू नसतो ........................197त्यमग करणमरे हे र्ंफदर आफणत्यमच्यम र्मलर्त्तेचे वमरस नसतमत……………………………… 194लोभी पु रुर् खरे फभक्ष असू शकत नमहीत……………………. 194
संन्यमशमने जगमवे असे खरे जीवन………………………………..196

8
1
8
5

सामुदाशयक जीवनसमर्ुदमफयक जीवनमचम अथा…………………………………………. 226 14यम जगमतील सर्ुदमयमं ची खरी खस्थती……………………………… 96 20
तीन प्रकमरच्यम सं घटनम…………………………………………………. 226 19खरे समर्ुदमफयक जीवन………………………………………………… 227
7प्रकमश टमकणमरम र्हमन प्रकमश…………………………………… 225
8र्मनवी संबंधमं र्धील सुसंवमद………………………………………….227 20समर्मफजक संस्थम सुसंवमद समधण्यमस र्दत279

संस्थेत करणमऱ्यम गोष्ी …………………………………… 229
बंधुत्वमचम आदशा ……………………………………………….. 228
बौद्ध अनुयमयमचम समर्मफजक आदशा अनुयमयमं चम………. 236
जे कमयदम सुव्यवस्थम फबघडवतमतते उद् ध्वस्त होतील )कथम(………………………………….. 140

5
6
1
2

ईष्यमा करतमत आफण इतरमं शीभमं डतमत त्यमं चम नमश होईल )कथम(.................... ……. 140

2वृद्धमं नम आदरमने घरम )कथम(…………………………………… 13418फवद्यमथ्यमा ने आपल्यम फशक्षकमप्रतीकसे वमगले पमफहजे आफण त्यमउलट…………………………. 214
र्ैत्रीचे फनयर् ………………………………………………………… 214चमं गले फर्त्र कसे फनवडमवे …………………………………….. 216
स्वमर्ी आफण त्यमच्यम से वकमं नीकसे वमगले पमफहजे………………………………………………. 215
गुन्हेगमरमं बिलची वृत्ती……………………………………………. 233
धर्ा फशकवू इखच्छणमऱ्यमं नीकमळजी करण्यमसमरख्यम गोष्ी………………………………… 199

280

4
26
12
9
6
1

Glossary of Sanskrit281अनात्मन :(अहांकारहीनता(हम बौद्ध धर्मा तील सवमा त र्ूलभूत र्ु दद्यमं पैकी एक आहे यम जगमतील सवा अखस्तत .
आफण घटनमं नम, शे वटी, कोणतेही ठोस वमस्तव नसते सवा अखस्तत्वमच्यम नश्वरते चम आफण यम .
बौद्ध धर्मा समठी, अशम अशमश्वत अखस्तत्वमत कोणतमही शमखत पदमथा असू शकतम असमआग्रह धरणे अत्यंत स्वमभमफवक आहे अनमिनम चे भमर्मं तर . आिशून्यतम असे दे खील केलेजमऊ शकते अथमा त आिम नमर्क फवरस्थमईतत्वमचम अभमवअशनत् :(क्षशिकता(बौद्ध धर्मा तील आणखी एक र्ूलभूत र्ुिम यम जगमतील सवा अखस्तत्व आफण घटस सतत .
बदलत असतमत आफण एकम क्षणमसमठीही समरख्यम रमहतनमहीत प्रत्येक गोष् कधीतरी .
र्ृत्यू फकंवम अंतहोणमरच आहे आफण फह शयतमच दु ः खमचे र्ूल कमरण आहे भफवष्यम वमसंकल्पनेचम केवळ फनरमशमवमदी फकंवम शू न्यवमदी दृफष्कोनमतून अथा लमवलम जमई नये, कमरणप्रगती आफण पुनरुत्पमदन हे दोन्ही यम सतत बदलमचे प्रकटीकरण आहे त.
बोशधसत्व :(बोशधज्ञानासाठी प्रयत्नशील(र्ूलतः , हे नमव गौतर् फसद्धमथा यमं नम आिज्ञमन प्रमप्त होण्यमपूवी सूफचत करण्यमसलेई बमपरले
गेलेर्हमयमन बौद्ध धर्मा च्यम उदयमनंतर ., बुद्धत्वमसमठी झटणमऱ्यम सवमां नम यम नमवमने संबोधलेजमऊ लमगले शे वटी ., त्यमच ध्येयमसमठी झटत असतमनम त्यमं च्यम र्हमन करुणेने इतरमन
बुद्धत्वमकडे नेण्यमचम प्रयत्न करणमऱ्यमं नम दे खील बोफधसत्व म्हणून प्रफतकमिक रूपरसमकमरण्यमत आले आहे ; अवलोफकते श्वर (कमन्नोन(, फक्षतीगभा )फजझो(, र्ंजुश्री )र्ोंजू(यमनमवमनी त्यमं नम संबोफधले जमतेबुद्ध (तथागत(र्ूलतः , बौद्ध धर्मा चे संस्थमपक गौतर् फसद्धमथा यमं नम यम नमवमने संबोधले जमत )शमयर्ुनी(होते , कमरण त्यमं नी भमरतमत सुर्मरे 2,500 वर्मां पूवी वयमच्यम ३५ व्यम वर्ी आिज्ञमनमची
खस्थती प्र केली होती, सवा बौद्धमं चे अंफतर् ध्येय, त्यमं ची शमळम फकंवम प्रवमह कमहीही असो,बुद्ध बनणे हे आहे यम अवस्थेपयां त कसे पोहोचमयचे यमच्यम र्मध्यर्मच्यम िरकमर्ुळे बौद्ध ,,र्हमयमन बौद्ध धर्मा त .धर्ा फवफवध पंथमर्ध्ये आफण शमळमर्ध्ये फवभमगमलम गे लम आहे),अफर्तमभ ,ऐफतहमफसक बु द्ध शयमर्ुनीच्यम व्यफतररक्तअफर्दम ,(र्हमवैरोकमनम ,)दै नीची(भैसज्यगुरू ,)यमकुशी(इत्यमदी समरख्यम अनेक बु द्धमनम समर्मन्यतः बौद्ध फशकवणीचे प्रफतक
म्हणून स्वीकमरले जमते .

282

जपमनर्धील शुद्ध भूर्ी प्रकमरमच्यम बौद्ध धर्मा च्यम सं कल्पनेने प्रभमफवत होऊन, (शुद्ध
भूर्ीत पुनजा न्म घे तल्यमनं तर बुद्ध बनतो(, ज्यमं चे फनधन झमले आहे त्यमं नम समर्मन्यतः जपमनी
भमर्ेत फकवम "बु द्ध"HOTOKE )होतोके(असे म्हणतमतदो तोके .
धमय :(सत् ज्ञान(ही ज्ञमनी बु द्धमने फशकवले ली फशकवण आहे :फशकवणीर्ध्ये तीन प्रकमरचे फसद्धमं त आहे त .
सूत्र, (स्वतः बुद्धमं नी फशकवलेली फशकवण(, फवनय, (बुद्धमं नी प्रदमन केले लीफशस्तीचे फनयर्(,आफण अफभधर्ा, (नंतरच्यम कमळमतील फवद्वमनमं नी सू त्र आफण फवनयमं वर केले ले भमष्य आफणचचमा यम फतघमं नम फत्रफपटक म्हणतमत .(, धम्म हम बौद्ध धर्मा च्यम तीन रत्नमपैकी एक आहे .
कमयि :(कमय(यम शब्दमचम र्ूळ अथा िक्त असम असलम तरी "कृत्ये ", कमया कमरणमच्यम फसद्धमं तमच्यम
संबंधमत, एखमद्यमच्यम भूतकमळमत केलेल्यम प्रत्येक कृतीच्यम पररणमर्ी प्रमप्त झमलेल्यम संभमव्य
शक्तीचम एक प्रकमर र्मनलम जमतोम्हणजेच ., आपल्यम प्रत्येक कृतीचम पररणमर् एकतरचमं गलम फकंवम वमईट, कृतीवर अवलं बून, दु ः ख फकंवम आनंद होतो आफण त्यमचम आपल्यम
भफवष्यमवर प्रभमव पमडणमरी शक्ती असते आफण हे एखमद्यमचे कर्ा र्मनले जमते असे र्मनले .
जमते की जर एखमद्यम चमं गल्यम कृतीची पुनरमवृत्ती झमली तर चमं गले जर्म केले जमईल आफणकर्े तीन प्रकमरची .त्यमची संभमव्य शक्ती भफवष्यमत िमयदे शीर प्रभमव म्हणून कमया करे लअसतमत; कमफया क,पमफचक, आफण र्मनफसक.

283

महायान
बौद्ध इफतहमसमच्यम ओघमत, र्हमयमन आफण थेरवमद असे दोन र्ुख्य )फकंवम फहनमयन(र्हमयमन प्रकमरचम बौद्ध धर्ा फतबेट .फवचमरप्रवमह फदसून आले, चीन, कोररयम, जपमन इ .
र्ध्ये पसरलम, तर थेरवमद म्यमनर्मर, श्रीलं कम )फसलोन(, थमयलंड इदू आदीर्ध्ये सवमां नम,कोणत्यमही भेदभमवमफशवमय, ज्ञमनमच्यम अवस्थेकडे नेऊ शकतमत र्हमयमन चम शब्दशः अथा ‘ .
आहे जे संसमरमत कष् सहन करणमऱ्यम सवा प्रमण्यमं चम स्वीकमर करू शकतो ’र्हमन वमहन‘शनवायि :( पररपूिय शाांतता(शब्दशः यमचम अथा ही अशी अवस्थम आहे फजथे योग्य बुद्धीवर आधमररत फवफशष् ".िुंकणे "पद्धती आफण ध्यमनमद्वमरे सवा र्मनवी अशु द्धतम आफणआसक्ती पूणापणे आसक्ती नष् केलीगेली आहे .ज्यमं नम ही अवस्थम प्रमप्त झमली त्यमं नम बुद्ध म्हणतमत .फसद्धमथा गौतर्मने हीअवस्थम प्रमप्त गौतर्मने केली होती आफण 35 व्यम वर्ी बु द्ध बनलम होतमतथमफप ., आतम असेर्मनले जमते की तो र्ृत्यूनंतरच अशम पररपूणा शमं ततेच्यम अवस्थेत पोहोचलम होतम, कमरणजोवर भौफतक शरीर अखस्तत्वमत रमहील तोवर त्यमच्यमत कमही र्मनवी क्लेश फशल्लक
असतमतच.
पाली :(भाषा-(ग्रंथ थेरवमद बौद्ध धर्मा त ही भमर्म वमपरली जमते सवमा त जुने प्रकमरचे बौद्ध .ग्रंथ यम भमर्ेत
फलफहल्यम गे ल्यम असे र्मनले जमतेही एक प्रकमरची प्रमकृत ., बोली असल्यमर्ुळे, पमली आफणसंस्कृतर्ध्ये िमरसम िरक नमही; सं स्कृतर्ध्ये धर्ा, पमलीर्ध्ये धम्म; सं स्कृतर्ध्ये फनवमा ण,पमलीर्ध्ये फनब्बमन, पहम संस्कृत -,टीप -बोलीतून भमर्म जन्ममस येते भमर्ेतून बोली नमही, भमरतमत 'पमली' ही र्ूळ र्मर्म र्मनली
जमते आफण .'धम्म' तथमगतमं नी पमलीर्ध्येच व्यमकृत केलेलम आहे .' पमली' ही संस्कृत चीबोली आहे हम चु कीचम प्रचमर आहे .पमली फह स्वतं त्र भमर्म आहे .

284

पारशमता :(दु सऱया शकनाऱयावर जाण्यासाठी("दु सऱ्यम फकनमरम ओलमं डणे म्हणजे फवफवध बौद्ध "फशस्तीचे पमलन करून बुद्धभूर्ीवर
पोहोचणे, समर्मन्यतः खमलील सहम व्यमवहमररक फशस्त र्मनल्यम जमतमत ज्यम एखमद्यमलम यमजन्म आफण र्ृत्यूच्यम जगमतून ज्ञमनमच्यम जगमत जमण्यमस सक्षर् करतमतः दमन ,शील,शमं ती),वीया ,प्रयमस(,सर्मधी,प्रज्ञम,वसं त ऋतु आफण शरद ऋतूतील पमरं पमररक जपमनीHIGAN सप्तमह यम बौद्ध संकल्पनेतून प्रमप्त झमले आहे त .
प्रज्ञा :(सांबोशधज्ञान(सहम पमरफर्तमं पैकी एक, असेर्मनफसक कमया जे एखमद्यमलम त्रुटीफशवमय जीवन जमणण्यमसआफण खरे कमय आफण खोटे यमत िरक करण्यमस सक्षर् करते ज्यमने हे उत्तर् प्रकमरे .
आिसमत केले आहे त्यमलम बु द्ध म्हणतमत, म्हणून, हे सवमा त शु द्ध आफण प्रबु द्ध ज्ञमन आहे ,जे समर्मन्य र्मनवी बुखद्धर्त्तेपेक्षम वे गळे आहे .
सांघ :(एक बौद्ध बांधुत्व(यम र्ध्ये फभक्षु, फभक्षुणी, उपमसक आफण उपमफसकम यमं चम सर्मवे श होतो सुरुवमतीच्यम .
कमळमत, भीक्षु णी असतमत नंतर, जेव्हम र्हमयमन चळवळ उभी रमफहली, तेव्हम त्यम समर्मन्य
र्मणूस फकंवम फभक्ष असण्यमची पवमा न करतम, बोफधसत्वमच्यम अवस्थेलम उिे शून, संघमत
एकत्रसमर्ील झमले बौद्ध ध .म्ममत तीन रत्नमपै की एक .
सांस्कृत :(भाषा-(प्रमचीन भमरतमतील अफभजमत समफहखत्यक भमर्म; भमर्मं च्यम इं डो .युरोफपयन कुटुं बमतील एकयम भमर्े त र्हमयमन परं परे चे धर्ा ग्रंथ .हे वैफदक आफण शमस्त्रीय संस्कृतर्ध्ये फवभमगले ले आहे.फलफहले गेले होते ज्यमलम बौद्ध संकररत सं स्कृत म्हणतमत

285

सांसार :(पुनजयन्म(जन्म आफण र्ृत्यूची भूतकमळमपमसून ते वतार्मन व वतार्मनकमळमपमसून भफवष्यमपयांत, यमसहम भ्रमर्क क्षेत्रमद्वमरे सतत पुनरमवृत्ती नरक: भुकले चैतन्य , प्रमणी, असर फकंवम लढमऊचैतन्य , पुरुर् आफण स्वगा आिज्ञमन झमल्यमफशवमय यम स्थलमं तरमच्यम चक्रमतून र्ुक्ततम होऊशकत नमही यमतून .र्ुक्त झमलेल्यमं नम बु द्ध म्हणतम ये ईल.
शून्यता :(अस्स्तत्व-अन(ही संकल्पनम आहे की प्रत्येक गोष्ीलम पदमथा फकंवम शमश्वततम नसते आफणफह संकल्पनम बौद्ध
धम्ममतील र्ू लभू त र्ुद्यमं पैकी एक आहे सवा कमही कमया कमरणभमवमवर अवलं बून असल्यमने .
कमयर्स्वरूपी अहं कमर एक पदमथाअसू शकत नमही परं तु, प्रत्येक गोष्ीत पदमथा असतोफकंवम नसतो यम संकल्पनेचे पमलन करू नये, प्रत्ये क प्रमणी, र्मनव फकंवम र्मनवे तर, समपेक्षतेतआहे म्हणून ., एखमदी फवफशष् कल्पनम फकंवम संकल्पनम फकंवम फवचमरसरणी केवळ फनरपेक्ष
र्मनणे र्ूखापणमचे आहे ही र्हमयमन बौद्ध धर् .र्मच्यम प्रज्ञम शमस्त्रमतील र्ूलभूत शखक्त आहे .
सूत्र :(शास्त्र(सूत्र असम होतो "दोरी" यम शब्दमचम अथा र्ूळतः .बुद्धमच्यम फशकवणीच्यम नोंदी :)शमस्त्र(, जोधर्ा फकंवम फवज्ञमनमतील अभ्यमसमच्यम र्ोठ्यम प्रर्मणमद्वमरे संकफलत सूत्रण दशावतो.

286

थेरवाद :(वयस्क सल्लागार(बौद्ध धर्मा ची दफक्षणे कडील परं परम यम नमवमने दशाफवली जमते ही .म्हणजे ज्ये ष्ठ "धेरम" .
अरं हत फभक्षु ची शमखम आहे जी ऐफतहमफसकदृष्ट्ट्यम पुरमणर्तवमदी ज्येष्ठ फभजूंचम एक गटज्यमं च्यम सर्जुती नंतर) आहे ज्यमं नी ऐवजी र्ुक्त पुरोगमर्ी फभक्षेच्यम दु सऱ्यम गटमच्यम
र्हमयमनमर्ध्ये फवकफसत होणमर होत्यम, म्हणजे उत्तरे कडील परं परम च्यम फवरूद्ध फनयर्मं चे (यम प्रकमरच्यम फवरोधी प्रवृत्ती बुद्ध आदे शमची .कठोर पमलन करण्यमचम पुरस्कमर केलमसुरुवमत बु द्धमच्यम र्ृत्यूनंतर कमही शतकमं नंतर झमली असे म्हटले जमते, जे व्हम र्हमदे व यमप्रगतीशील फभक्षुने बौद्ध उपदे शमं च्यम पमच श्रे णींर्ध्ये र्ुक्त अथा लमवण्यमचम आग्रह धरलमहोतम यमर्ु ळे थेरवमद आफण र्हमसमं फचक र्ध्ये फवभमजन झमले जे नंतरच्यम र्हमयमनमचे .
.कमरण झमलेत

शत्रशपटक : (तीन टोपल्या(बौद्ध धर्ाग्रंथमच्यम तीन प्रकमर, म्हणजे धर्ा, ती सूत्रे आहे त, ज्यमत बुद्धमच्यम फशकवणी आहे त;फवनय, ज्यमत त्यमच्यम फशस्त आहे त; आफण अफभधर्ा , ज्यमत बौद्ध फसद्धमं त आफण उपदे शमं वरफवफवध भमष्ये आफण फनबं ध आहे तनंतर ., फचनी आफण जपमनी उच्च यमजकमं च्यम बौद्धलेखनमचमही बौद्ध तोिमं र्ध्ये सर्मवेश करण्यमत आलम, पहम.धर्ा -287

सोसायटी फॉर द प्रमोशन ऑफ बुस्द्धझमअँड शडस्रि ब्यूशन ऑफ "द टीशचांग ऑफ द बुद्धा"सोसमयटी िॉर द प्रर्ोशन ऑि बुखद्धझर्चे वणा न करतमनम एकम व्यमवसमफयकम
फवर्यी बोलणे आवश्यक आहे येहमन नुर्मतम फर्टू यो कॉपोरे शनचे .आफण हे गृहस्थ श्री .
.संस्थमपक आहे त
1934 र्ध्ये अचूक र्मपन यंत्रे तयमर करणमरी एक कंपनीत् .यमचम ठमर् फवश्वमस असमआहे की एखमद्यम उद्योगमचे यश हे स्वगा, पृथ्वी आफण र्नुष्य यमं च्यम सुसंवमदी सहवमसमवर
अवलंबून असते आफण र्मनवी र्नमची पररपूणातम केवळ बुद्धीच्यम संतुफलत करुणम आफणधैया सर्ियमनेच प्रमप्त होतेर्ोजर्मप यंत्रमं च्यम फनफर्ातीतील तमं फत्रक सु धमरणम . आफण र्मनवी
र्नमच्यम फवकमसमसमठी तो यम दृढफनश्चयमने जे कमही करतम येईल ते करत आहे .
र्मनवी र्नमच्यम पररपूणातेवरच फवश्वशमं तीची प्रमप्ती शय आहे , यम हे तूने बुद्धमची
फशकवण आहे , अशी त्यमं ची धमरणम आहे म्हणून ., आपल्यम उद्योगमचे व्यवस्थमपन
करण्यमबरोबरच, ते आपल्यम कंपनीच्यम स्थमपने पमसून बौद्ध संगीतमचम प्रसमर आफणआधुफनकीकरण आफण बु द्धमं च्यम फचत्रमं चम आफण फशकवणीचम प्रसमर करण्यमसमठी आपलेप्रयत्न करत आहे त.
फडसेंबर, 1965 र्ध्ये, त्यमं नी बौद्ध धर्मा च्यम प्रचमरमसमठी आफण त्यमच वेळी र्दत करण्यमसमठी
त्यमं च्यम खमजगी फनधीतून एक िमउं डेशन तयमर केले .जमगफतक शमं तते च्यम फदशेने .
अशमप्रकमरे , सोसमयटी िॉर द प्रर्ोशन ऑि बुखद्धझर् ही समवाजफनक संस्थम म्हणून सुरूकरण्यमत आली.
बुद्धमची फशकवण दू रवर पसरवण्यमसमठी कमय केले जमत आहे जेणेकरून प्रत्येक
र्मनवमलम त्यमचम लमभ घे तम येईल आफण त्यमच्यम र्हमन प्रज्ञम आफण करुणेच्यम प्रकमशमचम
आनंद घेतम येईल? यम संस्थेच्यम संस्थमपकमच्यम इच्छे नुसमर यम सर्स्येवर तोडगम कमढण्यमचे
कमर् बौद्ध धर्मा च्यम संवधा नमसमठी यम संस्थेचे आहे .

288

यम थोडयमत, बु द्धमच्यम फशकवणीच्यम प्रचमरमसमठी सवा शय प्रयत्न, यम बौद्ध
धर्मा च्यम प्रचमरमसमठी ही संस्थम करत आहे .
"बु द्धमचम उपदे श हे पु स्तक आपण यम धर्मा च्यम दे शमतील इफतहमसमवर फचंतन "केल्यमचे िफलत आहे , की जपमनी पद्धतीने व्यमख्यम केल्यमप्रर्मणे बौद्ध फशकवणीचे पुस्तक
म्हणतम ये ईल असे कमहीही फलफहले गे ले नमहीखऱ्यम अथमा न ., आपण आपल्यम बौद्ध
संस्कृतीलम नेहर्ीच अफभर्मनमने र्मनत आलो आहोत.
हे पुस्तक वमचणमऱ्यम प्रत्ये कमसमठी आध्यमखिक तशी .म्हणून कमर् करे ल "आहमर"तयमरी आहे की कोणीही ते एखमद्यमच्यम टे बलवर ठे वू शकतो फकंवम त्यमच्यमबरोबर घेऊनजमऊ शकतो आफण आध्यमखिकररत्यम फजवंत असलेल्यम प्रकामशमच्यम इच्छे नुसमर संपकमा तयेऊ शकतो.
आम्हमलम पमफहजे फततके पररपूणा नसले तरी, "बुद्धमचम उपदे श वतार्मन आवृत्ती "अनेक लोकमं च्यम पररश्रर्मने आफण प्रयत्नमं र्ुळे, सर्कमलीन लोकमं ची अचूक, वमचण्यमस
सुलभ आफण गरज पूणा करण्यमसमठी खूप पुढे गे ली आहे बौद्ध धर्मा चम अफधकृत . पररचय,त्यमच वेळी, एक व्यमवहमररक र्मगादशा क आफण दै नंफदन प्रेरणम आफण सत्यमचम स्रोत आहे .
िॉर द प्रर्ोशन ऑि बुखद्धझर्ची इच्छम आहे की असम एक फदवस लवकरच येईलजेव्हम शय फततयम घरमं र्ध्ये हे पुस्तक असेल आफण आर्चे सहकमरी पुरुर् र्हमन
फशक्षकमच्यम प्रकमशमत आनंद घेतील आफण त्यमत न्हमऊन फनघतील.
वमचकमं च्यम प्रफतफक्रयम नेहर्ीच स्वमगतमहा आहे त कृपयम सोसमयटी िॉर द प्रर्ोशन .
.ऑि बुखद्धझर्लम कधीही र्ोकळे पणमने फलहम289