KNEEP EN BINDING
een terminologie
voor debeschrijving van de constructies
van oude boekbanden

voor het
Belgisch-Nederlands Bandengenootschapsamengesteld door
W.K. Gnirrep, J.P. Gumbert, J.A. Szirmai

Koninklijke Bibliotheek
Den Haag
1992

CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG
Gnirrep, W.K.
Kneep en binding : een terminologie voor de beschrijving van de constructies
van oude boekbanden / voor het Belgisch-Nederlands Bandengenootschap samengest.
door W.K. Gnirrep, J. P. Gumbert, J.A. Szirmai ; [tek. J.A. Szirmai]. Den Haag : Koninklijke Bibliotheek. - Tek.
Met index, lit. opg.
ISBN 90-6259-096-9
Trefw.: boekbanden.

Uitgave:
Copyright tekst:
Copyright illustraties:
Druk:
Oplage:Koninklijke Bibliotheek, Den Haag, 1992
W.K. Gnirrep, J. P. Gumbert, J.A. Szirmai
J.A. Szirmai
Enroprint BV, Rijswijk
360 exemplaren

VOORWOORD
Sinds 1984 bestaat er een informeel Belgisch-Nederlands Bandengenootschap. In deze kring
werd de behoefte gevoeld aan een beknopt overzicht van de Nederlandse termen op het
gebied van de historische boekband; het genootschap besloot al in 1985, een aantalgeïnteresseerde leden te verzoeken eens zulk een overzicht te maken. De 'Terminologiewerkgroep' bestond uit zeven personen: behalve de drie ondergetekenden ook Dr R.L.
Arpots, Mevr. E. Cockx-Indestege, Dr Jos. M.M. Hermans en Dr J. Storm van Leeuwen. Er
is in de eerste tijd veel werk verzet, voornamelijk met het verzamelen en excerperen vanbinnen- en buitenlandse literatuur en het aftasten van bewerkingsmodellen, tot wij tot het
inzicht kwamen dat een 'eenvoudig boekje' niet zo makkelijk te realiseren was en dat wij
veel van de terminologie zelf zouden moeten ontwikkelen. De logheid van het frequentvergaderen met zeven personen en een verschil in zwaartepunt van belangstelling leidden
ertoe dat de groep zich opsplitste in een 'Techniekgroep' (de drie ondergetekenden) en een'Stilistiekgroep' (de vier andere leden); er bleef echter een nauw contact bestaan, en de
ontwerp-hoofdstukken werden over en weer bestudeerd en gezamenlijk besproken, ook toen
het geleidelijk duidelijk werd dat de 'Techniekgroep' ook op de algehele opzet en
benaderingswijze van het beoogde boek een andere kijk had dan de 'Stilistiekgroep'.
De twee groepen gingen zich wel steeds meer tot hun eigen domein beperken. Nu zijn
constructieve en decoratieve aspecten niet overal zuiver van elkaar te scheiden: dehoofdstukken over leer, kapitaal en snede leveren diverse voorbeelden op. Ook op die
punten echter heeft de 'Techniekgroep' zich zoveel mogelijk beperkt tot technische enfunctionele aspecten, en het versierende effect van de gevormde patronen goeddeels buiten
beschouwing gelaten. Anderzijds heeft zij de technische kanten van primair decoratieve
bewerkingen, bv. leerstempeling, niet behandeld.
Uiteindelijk, toen bleek dat het technische werkstuk in een veel verder gevorderd stadiumverkeerde, is besloten dat deel alvast apart te publiceren, onder verantwoordelijkheid van dedrie leden van de 'Techniekgroep'. De lezer zij zich er echter van bewust, dat het tot stand isgekomen met de inbreng van zeven personen; met name hoofdstuk 6, over sluitingen en
beslag, dankt zeer veel aan een bijdrage van Dr Hermans.
In de zomer van 1991 is een eerdere versie van dit boek aan enkele vakgenoten in handen
gegeven met verzoek om commentaar: Zr Lucie M. Gimbrère o.s.b., Mevr. Drs H. vanGoinga-van Driel, Drs Jos. A.A.M. Biemans, Drs C. Coppens, Drs P.A. Goddijn. Van hun
opmerkingen en bijdragen hebben wij profijt gehad, en wij danken hen voor hun reactie.
Voorts zijn wij dank verschuldigd aan de Nederlandse Taalunie, die gedurende enige
jaren met een subsidie onze werkzaamheden ondersteunde, en aan de Koninklijke
Bibliotheek, die, na bemiddeling van Dr J. Storm van Leeuwen, deze publikatie mogelijk
maakte.

Drs W.K. Gnirrep
Dr J.P. Gumbert
Dr J.A. Szirmai

3

VERANTWOORDING ILLUSTRATIES
Plaat 1 en afb. 22.5 t/m 22.7 zijn naar schetsen van J.P. Gumbert; 33.12 naar Th.C. Petersen(in: Ars Orientalis, 1 (1954), pp. 41-64); 41.4 naar D. Cockerell (zie literatuurselectie); 43.2
naar B. Guiffrida (in: The New Bookbinder, 2 (1982), pp. 29-39); 43.7 en 43.13 naar K.
Jäckel (in: Bibliotheksforum Bayern, 3 (1975), pp. 207-219); 43.4, 43.11, 55.15 en 55.16
naar A.W. Johnson (zie Literatuurselectie); 43.11 naar Th. Henningsen (zieLiteratuurselectie); 43.14 naar A. Rhein (zie Literatuurselectie). Een aantal tekeningen vanbeslag en sluitingen is geïnspireerd op schetsen van Nuska (zie Literatuurselectie).

4

INHOUDSOPGAVEVOORWOORDINHOUDSOPGAVE
INLEIDING

3
5
7

11
12
13

ALGEMEEN
Coördinaten en dimensies
Leer en perkament
Andere materialen

10
14
21

21
22
23

HET BOEKBLOK EN ZIJN ONDERDELEN
Vellen en bladen
Katern en boekblok
Schutbladen

25
28
31

31
32
33
34

NAAIEN
Naaien: algemeen
Steken en bindingen
Naaisels en naaiwijzen
Andere verbindingen

35
37
43
48

41
42
43

HET BOEKBLOK
Boekrug
Snede
Kapitaal

51
54
58

51
52
53
54
55

PLATTEN EN BEKLEDINGEN
Platten: algemeen
Omslagen
Platten met platkernen
Bekleding
Rugbekleding

65
67
71
77
81

61
62
63

UITWENDIGE AFWERKING
Sluitingen
BeslagLeeshulpen

88
95
99

LITERATUUR SELECTIE101

REGISTERSDuitse termen
Engelse termenFranse termen
Nederlandse termen

110
113
116
120

5

INLEIDING
Wij presenteren hier een selectie van termen die, naar ons op dit moment voorkomt, van
toepassing kunnen zijn voor de elementaire bestudering en beschrijving van de in West
Europa meest voorkomende typen van met de hand vervaardigde boekbanden (1830 isgekozen als een geschikt eindpunt).
Wij geven van de door ons aangeboden termen een definitie. Een definitie van 'boekband'
zelf hebben wij echter niet gegeven: dit lijkt (net als 'boek') een van de gevallen waar demoeite, een sluitende definitie te vinden die niets ten onrechte uitsluit en niets ten onrechte
insluit, niet opweegt tegen de gewonnen duidelijkheid. Men zou — mocht men toch een
definitie willen zoeken — kunnen denken in de richting van 'de fysieke structuren die tot
functie hebben, de onderdelen van een boek bijeen te houden, hanteerbaar te maken en tebeschermen'.
Wij hebben het bestek van onze terminologie in verschillende opzichten beperkt.
Allereerst beogen wij in beginsel een beschrijving van de band als archeologisch object,
niet van het binden als ambachtelijk proces: wij richten ons op de toestand die deonderzoeker aantreft, niet op de handelingen die tot die toestand geleid hebben (zeker als
die handelingen geen direkte fysieke sporen hebben achtergelaten), of op de daarbij
gebruikte gereedschappen. Daarom hebben wij ook een voorkeur voor het deelwoord boven
de onbepaalde wijs. Strikt door te voeren is deze voorkeur overigens niet: soms is het
resultaat slechts te begrijpen door inzicht in het tot stand komen (bv. gecompliceerdenaaiwijzen, kapitalen), en soms zou het vermijden van de werkwoordsvorm tot al teomslachtige formuleringen geleid hebben.
Ten tweede is onze terminologie slechts in beperkte zin 'historisch': het is eenbeschrijving van de verschijnselen als statische gegevens, niet als stadia in een ontwikkeling. (Wel is het zo, dat onze inzichten omtrent die ontwikkeling mede bepalend waren
voor wat wij omwille van het historisch belang opnamen — vandaar een zeker overwicht
van de middeleeuwse boekbanden. Men vergete niet, dat de codicologie in sommige
opzichten de meeste aandacht aan de archeologische benadering van de boekband gewijd
heeft; de historici van de latere boekband hebben zich overwegend met de decoratieve
aspecten beziggehouden.) Voorts hebben wij ons tot het Westen vanaf de Middeleeuwen
moeten beperken: de bindwijzen van de Oudheid, het Nabije Oosten en de Griekse wereld(om van die van het Verre Oosten te zwijgen) zijn slechts marginaal vertegenwoordigd.
Ontwikkelingen na 1830 hebben wij geheel weggelaten.
Ondanks deze beperkingen is de materie veel te complex, en onze kennis ervan te ondiep,om in een kort bestek te kunnen worden weergegeven. Het is niet te verwachten dat één
terminologie, met één definitie per term, adequaat kan zijn van de achtste tot en met deachttiende eeuw (wat men rond 1800 onder een 'kapitaal' verstaat, is iets zó anders als een
vroegkarolingisch kapitaal, dat het haast pijnlijk is beide met eenzelfde woord aan teduiden). En een poging het kort te houden moet tot een mislukking leiden: het is niet zo dat
iets korts de voorbereiding van iets uitvoerigere kan zijn, maar integendeel: het kan, wil het
goed zijn, alleen een uittreksel zijn uit een langere en lang gerijpte versie.
Desondanks hebben wij een poging gedaan, enerzijds het meest voorkomende helder7te benoemen, anderzijds een basisvocabulaire te leveren dat de gebruiker in staat moetstellen ook zeldzamere en gecompliceerdere verschijnselen althans te beschrijven — en hem
vóórdien moet helpen ze op te merken. Eigenlijk zijn dit twee geheel verschillende en
moeilijk te verenigen doelen; onder de spanningen, die uit deze discrepantie voortvloeien,hebben wij, en heeft ons werk, geleden.
Het bleek niet mogelijk ons tevreden te stellen met het 'uitleggen' van bestaande termen;
de 'gangbare' boekbindersterminologie is, naar wij telkens opnieuw moesten constateren,
onsystematisch, ja chaotisch, en onvolledig. Eén term betekent soms een groot aantal geheel
verschillende dingen (zo werd met de term 'kneep' ook aangeduid wat wij 'opdikking','scharnier', 'kneepgleuf en 'scharnierversterking' noemen); éénzelfde ding wordt anderzijds
door teveel verschillende termen aangeduid (zoals bijvoorbeeld geiteleer). Verder is determinologie van binders en restauratoren voor ons doel te zeer op het maken en handelen
gericht, en te weinig op het puur waarnemen en beschrijven; en voor veel belangrijkeverschijnselen ontbreekt een term — soms bijvoorbeeld is het uitzonderlijke benoemd, het
normale naamloos.
Wij hebben ons dan ook niet aan bestaande autoriteiten gehouden (hoewel wij ons welvoor verschillende gebieden door ons bekende wetenschappelijke studies hebben laten
inspireren; zie de geannoteerde literatuurselectie aan het slot). Wij hebben getracht een
systematisch inzicht in de materie te krijgen en daarvoor een samenhangende en sluitende
terminologie te ontwerpen; wij menen, daarmee in zekere zin pionierswerk te hebben
verricht (met alle gevolgen van dien). Wij hebben onze terminologie opgebouwd met
bestaande termen waar die ons bruikbaar leken, en met nieuwe waar ons dat nodig
voorkwam. Daartoe hebben wij veel termen zelf nieuw gedefinieerd, veel ook nieuw
ingevoerd — deels uit bestaand taalmateriaal gekozen, deels zelfverzonnen. Zo is de'binding' een poging een equivalent van de Duitse 'Bund', Franse 'nerf te vinden, en is de'strengel' een gooi naar een term voor een ding dat nog nergens een goede naam schijnt tehebben. Bij de invoering van de term 'front-' (om de dubbelzinnigheid van de term 'voor-' tevermijden) zijn wij min of meer willekeurig te werk gegaan: wij hadden 'front-' ook voor deandere betekenis kunnen voorstellen, zodat wij een 'voorsnede' en een 'frontplat' hadden
gekregen.
De versiering van de boekband is (zoals in het voorwoord vermeld) hier niet aan de orde
gekomen. Dat geldt ook voor enkele andere onderwerpen die tot de technische aspecten vande oude boekband gerekend zouden kunnen worden, bijvoorbeeld voor de collatie, designaturen en dergelijke, waar de binder toch zeker ook mee te maken had. Tot onze spijt
zijn wij er ook niet toe gekomen, hoofdstukken aan de conserveringstoestand van het boek,
aan conservatie en restauratie te wijden; wellicht zal hiertoe bij eventuele latere drukken
nog gelegenheid bestaan.
Wij hebben het materiaal min of meer in systematische rubrieken en hoofdstukken
gegroepeerd, en daarbinnen de termen in een (voor ons gevoel) min of meer logischevolgorde opgesomd. De nul-paragraaf in ieder hoofdstuk beoogt een soort wegwijzer te zijn.
De nummering der hoofdstukken (... 41, 42, 43, 51 ...) wijkt af van de thans zo gangbare
paragrafennummering (... 4.1, 4.2, 4.3, 5.1 ...), maar het is licht in te zien dat zij er in wezen
volstrekt equivalent aan is.
De belangrijkste van de door ons gekozen termen hebben wij als vet gedrukte
trefwoorden genomen. Indien wij van mening waren, dat twee termen even goed bruikbaar
waren, hebben we die bij elkaar (onder eenzelfde nummer, en met eenzelfde definitie)8gegeven. In sommige gevallen bleek het mogelijk verscheiden trefwoorden met
verschillende betekenis (en dus met verschillende nummers) in één definitie te behandelen.
Na de definitie volgt in de meeste gevallen een noot, waarin een en ander aan de orde kan
komen dat niet tot de definitie behoort. Termen, waarvan wij het gebruik zouden willen
afraden, staan aan het eind, met een * gemerkt (verantwoording van deze keuze zou vaak tever gevoerd hebben).
Wij meenden er goed aan te doen ook meervoudsvorm en geslacht te vermelden, om
aarzelingen over 'het/de katern' e.d., en het gebruik van 'haar' waar dat pijnlijk is, tegen tegaan. (Bij samengestelde woorden, waarvan het tweede lid eerder in hetzelfde hoofdstuk
voorkomt, staan deze grammaticalia niet.)
Een groot aantal woorden hebben wij wel bewust als vakterm voorgesteld, maar achttenwij toch minder belangrijk; wij hebben ze als cursief gedrukte terloopse trefwoorden in detekst van een ander trefwoord opgenomen; zij hebben geen eigen nummer, en geen eigen
definitie — wij rekenen erop dat de context voldoende duidelijkheid verschaft.
Ieder woord, dat in een lemma voorkomt en elders (in een ander lemma) door ons als
vakterm is ingevoerd, wordt bij zijn eerste voorkomen in het onderhavige lemma als°vakterm gekenmerkt.
Wij hebben geprobeerd om, waar dit mogelijk was, een equivalent in het Frans, Duits en
Engels toe te voegen, zonder garantie dat de term de door ons voorgestelde Nederlandse
term voor 100% dekt — integendeel, in het besef dat dit vaak niet het geval is. Daarvoor
zijn, naast gebrek aan kennis en onbegrip onzerzijds, ook verschillen in deontwikkelingsgang van de bindtechniek in de betreffende taalgebieden, verschillen inbelangstelling van de onderzoekers in die landen, en de reeds genoemde factoren die ook in
Nederland werken, verantwoordelijk.
Tot slot: wij zijn ons, beter dan wie ook, bewust van het onvolledige en voorlopige van ons
werk; en wij hopen, dat de ervaringen van anderen tot de verbetering ervan zullen kunnen
bijdragen.

TYPOGRAFISCHE CONVENTIES
vet
cursief
KLEINKAPITAAL°*[m], [v], [o][-en], [-s]¶•D, E, F

trefwoord'terloops' trefwoord, zonder eigen definitie
in 'nul-paragraaf: in dit hoofdstuk behandelde term
elders in het werk als trefwoord behandelde term
afgeraden termmannelijk, vrouwelijk, onzijdig
meervoudsvorm
vertalingenscheidt trefwoorden binnen de rubriek vertalingen
Duitse, Engelse, Franse termen

9COÖRDINATEN EN DIMENSIES

11

11.0

Afmetingen en richtingen zullen in de praktijk meestal gewoon als HOOGTE, LENGTE e.d.
worden beschreven. Soms zijn deze termen echter onduidelijk: wat bij het plat de 'breedte'
wordt genoemd, komt overeen met de 'lengte' bij de kopsnede, ook is de 'dikte' van het
boekblok hetzelfde als de 'breedte' van de kopsnede. In die gevallen moet men desgewenst
terug kunnen vallen op een absoluut coördinatensysteem. Om van de verschijnselen, die
men aan een boekband opmerkt, de plaats en de richting ondubbelzinnig te kunnen
beschrijven, is een exacte definitie van de verschillende 'dimensies', HORIZONTAAL,VERTICAAL en TRANSVERSAAL nodig. De RUG is het enige vaste punt dat door de anatomie vanhet boek zelf gegeven wordt. Wat VOOR, wat BOVEN is kan alleen gedefinieerd worden in
relatie tot de inhoud van het boek (bij een blanco boek zijn deze termen dan ook vaak
zinloos). Wij zijn bij het definiëren uit gegaan van een boek dat gesloten voor ons staat, met
het begin van de tekst bovenaan het eerste blad. Het boek wordt dan door zes 'vlakken'
begrensd, nl. twee vertikale vlakken: voorzijde en achterzijde; twee horizontale vlakken:
kopzijde en staartzijde; en twee transversale vlakken: rugzijde en frontzijde van het boek.

11.1

rug [m -gen]
het gedeelte van het boek waar de °bladen met elkaar verbonden zijn. Rug- duidt elementenof gebieden aan die op of dicht bij de rug liggen. Voorbeelden: °rugzijde (van °boekblok,°blad, °plat), °rugvouw, °rugbekleding.
¶ D Rücken [m] E spine, back F dos [m]11.2

frontduidt elementen of gebieden aan die het verst van de °rug verwijderd zijn. Voorbeelden:°frontzijde (van °boekblok), °frontvouw, ºfrontsnede, ºfrontkant (van °plat).
Dit wordt vaak met voor- aangeduid. Er treedt dan echter een dubbelzinnigheid op,
doordat voor- ook in tegenstelling staat met achter-.
¶ D Vorder- E fore —, front — F — (de) gouttière

11.3

voorduidt elementen aan die zich aan de zijde van het boek bevinden die in de leesvolgorde
het eerst aan de beurt komt. Voorbeelden: °voorplat, °voorschutblad.
Vergelijk °front-.
Merk op dat voor- en achter- van de leesrichting afhankelijk zijn, en dus bij bv.
Arabische en Hebreeuwse boeken anders zijn dan bij Westerse!
¶ D Vorder- E upper —, front — F — supérieur, — de devant

11.4

achterduidt elementen aan die zich aan de zijde van het boek bevinden die in de leesvolgorde
het laatst aan de beurt komt. Voorbeelden: °achterplat, °achterdekblad.
¶ D Hinter- E lower —, back — F — inférieur, — de derrière

11

11

COÖRDINATEN EN DIMENSIES

11.5

boven(van °blad) de zijde waar de eerste te lezen regel staat (indien de schriftregels, zoals
gewoonlijk, haaks op de °rug staan). Voorbeelden: bovenzijde, bovenmarge.
¶ D Ober- E head — F — de tête11.6

onder(van °blad) de zijde tegenover de bovenzijde. Voorbeelden: onderzijde, ondermarge.
¶ D Unter- E tail — F — de queue

11.7

kop [m -pen]
het bovengedeelte van het boek.
Kop- = boven-. Voorbeelden: °kopzijde, °kopvouw, °kopsnede.
¶ D Kopf [m] E top, head F tête [v]

11.8

staart [m -en]het ondergedeelte van het boek.
Staart- = onder-. Voorbeelden: °staartzijde, °staartsnede.
¶ D Schwanz [m], Fuß [m] E tail, foot F queue [v]11.9

binnen(van een °blad, °bladzijde e.d.) het gedeelte dicht bij de °rug. Voorbeeld: binnenmarge.
(van een °katern, °dubbelblad e.d.) de kant van een gevouwen dubbelblad (zelfstandig
optredend of deel uitmakend van een katern) waarbij de bladzijden naar elkaar toegekeerd
zijn. Voorbeeld: °binnensteek.
(van een ºplat, °rugbekleding e.d.) de naar het °boekblok toegekeerde zijde. Voorbeeld:binnenzijde, °binnenkanaal.
¶ D Innen- E inner — F — intérieur

11.10 buiten(van een °blad, °bladzijde e.d.) de drie zijden die geen °rugzijde zijn. Voorbeeld:
buitenzijden (d.w.z. °kop-, °front- en °staartzijde tezamen).
(van een °katern, °dubbelblad e.d.) de kant waarbij de bladzijden aan weerszijde van de°vouw van elkaar afgewend zijn. Voorbeelden: °buitenvouw, °buitensteek. (van een °plat,°rugbekleding e.d.) de zijde die van het °boekblok afgewend is.
¶ D Außen- E outer — F — extérieur
11.11 verticaal(van een lijn) evenwijdig aan de richting van °kop naar °staart. Voorbeeld: °kneepgleuf.
(van een vlak) door verticale en °horizontale lijnen bepaald. Voorbeeld: °voorplat. De
verticale richting heet ook in de hoogte (van een °transversaal vlak ook in de lengte), en
kan worden gespecificeerd als stijgend (van staart naar kop) dan wel dalend (van kop
naar staart).

12

11

COÖRDINATEN EN DIMENSIES

11.12 horizontaal(van een lijn) evenwijdig aan de richting van °rug naar °frontzijde. Voorbeeld:°kopvouw.
(van een vlak) door horizontale en °transversale lijnen bepaald. Voorbeeld: ºstaartsnede.
De horizontale richting heet ook in de breedte (van een °boekblok of een °verticaal vlak), of in delengte (van een horizontaal vlak), en kan worden gespecificeerd als van de rug af dan wel naar de rug
toe.
11.13 transversaal(van een lijn) evenwijdig aan de richting van °voor- naar °achterzijde. Voorbeeld:ºbinding.
(van een vlak) door transversale en °verticale lijnen bepaald. Voorbeeld: °frontsnede.
De transversale richting heet ook dwars, of (van een «horizontaal of transversaalvlak) in de breedte, en kan worden gespecificeerd als voorwaarts of van achteren
naar voren dan wel achterwaarts of van voren naar achteren.
¶ D quer E across F transversal
11.14 hoogte [v -n, -s]
de °verticale dimensie.
¶ D Höhe [v] E height F hauteur [v]
11.15 breedte [v -n, -s](van een ºboekblok, ºverticaal vlak) de ºhorizontale dimensie, (van een °horizontaal of°verticaal vlak) de ºtransversale dimensie.
¶ D Breite [v] E width F largeur [v]
11.16 lengte [v -n, -s](van een °horizontaal vlak) de horizontale dimensie, (van eenºtransversaal vlak) de ºverticale dimensie.
¶ D Länge [v] E lenght F longeur [v]
11.17 dikte [v -n, -s](van een ºboekblok, ºkatern) de ºtransversale dimensie.
¶ D Stärke [v] E thickness F épaisseur [v]
11.18 oblong
boekformaat waarbij de ºbreedte groter is dan de ºhoogte.
¶ D quer E oblong F oblong
11.19 smal
boekformaat waarbij de ºbreedte minder is dan de helft van de ºhoogte.
Dit formaat wordt ook wel aangeduid als agendaformaat.
¶ D schmal E narrow, long F étroit • agendaformaat D Hochformat E agendaformat

13

LEER EN PERKAMENT

12

12.0

Twee van de belangrijkste in boekbanden toegepaste materialen, het leer en het
perkament, zijn het resultaat van de bewerking van dierenhuiden. Voor het LEER omvat
deze bewerking voornamelijk het looien (plantaardig looien, witlooien of zeemlooien).
Al naar gelang de verwerkte diersoort, de looiwijze en de toegepaste nabewerkingen is
het resultaat zeer uiteenlopend.
Er bestaan vele historische termen, die de oppervlaktestructuur, de NERF of de plaats vanherkomst van het leer beogen aan te geven, bv. *Turks leer, *marokijn, *chagrijn (*segrijn),*saffiaan. Een bijzondere moeilijkheid doet zich nog voor bij SCHAPELEER en
GEITELEER: geiten hebben dekharen en vele schaperassen, de wolschapen, voornamelijk
wolharen. Daarnaast zijn er echter talrijke schaperassen, de haarschapen, die naast
wolharen ook veel dekharen bezitten; ook de structuur van hun lederhuid gelijkt meer op die
van de geit. Nerf en HAARPATROON van haarschapen vertonen zoveel variaties, dat
identificatie nauwelijks mogelijk is. Termen als *persiaan, *boksaffiaan, *bastaardleer
beogen op herkomst van haarschapen te wijzen; zo waarschijnlijk ook *corduaan (van demoeflon?). Het is beter, al deze historische termen, waar heden ten dage geen exacte
invulling voor aan te geven is, te vermijden. Een verdere complicatie is dat een oppervlaktestructuur (bv. van een duurdere leersoort) kunstmatig gewijzigd kan zijn in een
KUNSTNERF.
De huid van vele in het wild levende dieren als hert, ree en gems is tot leer verwerkt.
Vaak betreft het WITGELOOID LEER of ZEEMLEER, met een grauw-witte of gele kleur eneen wat pluizige oppervlaktestructuur (niet te verwarren met de structuur van witgelooid
schapeleer dat met de VLEESZIJDE naar buiten als bekleding is toegepast). De nerf is vaak
tijdens de leerbereiding of later verdwenen, zodat identificatie van de diersoort zeldenmogelijk is en men zich wel behelpt met de weinigzeggende term *wildleer.
Voor het PERKAMENT is het essentiële deel van de bewerking het drogen onder
spanning. Ook in perkament bestaan vele variëteiten, en zijn er vele historische termenzonder welomschreven inhoud in omloop. *Francijn en *velijn zijn bijvoorbeeld termen,
waaraan thans geen bruikbare betekenis kan worden gegeven.

12.1

leer [o (leders)]
dierlijke huid, van haar en vleesresten ontdaan en door een reeks van bewerkingen (deleerbereiding) bestand gemaakt tegen bederf, met behoud van de rangschikking van devezels en (mede als gevolg daarvan) van eigenschappen als flexibiliteit, dikte en
ondoorzichtigheid.
De eigenschappen van het leer worden bepaald door de diersoort die de huid levert, detoegepaste looiwijze en de nabewerkingen die het leer heeft ondergaan. De diersoort
waarvan het leer afkomstig is, kan vaak (met een loep) bepaald worden op basis van deoppervlaktestructuur, de °nerf, en vooral van het °haarpatroon.

PLAAT 2: De afbeeldingen zijn afkomstig van leermonsters in nieuwe staat, vervaardigd in de eerste
helft van deze eeuw (het zeehondeleer omstreeks 1900); de afbeelding van het haaieleer is van een
boekband uit de tweede helft van de zeventiende eeuw. Nerf en haarpatroon op oude boekbanden
zullen veelal minder duidelijk zijn dan die van de afbeeldingen, door beschadigingen, maar ook als
gevolg van de bewerkingen door de boekbinder, zoals verven, glanzen en vernissen.

12

LEER EN PERKAMENT
Een der belangrijkste onderdelen van de leerbereiding is het looien, waarbij een fysischchemische reactie van de huideiwitten met looistoffen optreedt. Tot in het midden van de
19e eeuw waren drie verschillende looiwijzen gangbaar: het looien met plantaardige
looistoffen, het witlooien en het zeemlooien.
Plantaardig gelooid leer, waarbij men looistoffen uit eikeschors, galnoten, sumachbladeren heeft gebruikt, is door en door bruin of roodachtig getint. °Witgelooid leer dat met
aluin is gelooid heeft een witte of lichtgeel/grauwe kleur. °Zeemleer heeft een gele tint en
is zeer soepel.
De nabewerking geeft de verschillende leersoorten hun uiteindelijke eigenschappen enoppervlaktestructuur. Tot de nabewerkingen die toegepast kunnen worden, rekent meno.m. het °krispelen, glanzen en invetten.
¶ leer D Leder [o] E leather
F cuir [m], peau [v]• huid D Haut [v] E skin
F peau [v] • leerbereiding D Lederherstellung E leather making process • looistof
D Gerbstoff [m] E tannin F tannin [m] • plantaardig gelooid leer D vegetabilischgegerbtes Leder E tanned leather F cuir [m] tanné • plantaardig looien D vegetabile
Gerbung [v] E vegetable tannage F tannage [m] végétal • witlooien D Weißgerbung E
tawing F mégissage [m], tannage blanc • aluinlooien D Alaun-gerbung E tawing, alum —F tannage a 1'alun • vetlooien D Fettgerbung, Trangerbung E oil tanning F tannage à
1'huile • zeemlooien D Sämischgerbung E chamoising F chamoisage [m]12.2

haarzijde [v -n]
de zijde van huid, °leer of °perkament die zich oorspronkelijk aan de buitenzijde van het dierbevond en (resten van) de °haarporiën draagt of droeg.
¶ D Haarseite [v], Narbenseite [v] E hair side, grain —, grain surface F côté [m]poil, — fleur, fleur [v]12.3

vleeszijde
de zijde van huid, °leer of °perkament die oorspronkelijk tegen het vlees van het dier lag.
¶ D Fleischseite [v] E flesh side F chair [v], cóté [m] —12.4

nerf [v/m -ven]de oppervlaktestructuur van de °haarzijde van °leer, gevormd door natuurlijke oneffenheden('bergen en dalen').
Naar de afmetingen van de nerf spreekt men van fijn-, middel- of grofnervig materiaal.
De nerf kan op verschillende manieren versterkt, verzwakt of gewijzigd worden. De
natuurlijke nerf wordt versterkt door krispelen, d.w.z. het rollen van de op de haarzijde
dubbelgeslagen huid. Verzwakking van de nerf wordt verkregen door pletten: handmatig
met een gladkolf (gekolfd leer), of machinaal met een gladde persplaat of wals: geplet
leer. Een nerf kan ook kunstmatig worden aangebracht: °kunstnerf.
Ook: korrel. [Niet: *grein.].
¶ nerf D Narbe [v], Narben [m], Narbung [v], Körnung [v] E grain F grain [m]• fijne nerf D feine Narbe, Chagrinnarbe, Saffiannarbe E fine grain, pinhead —16

12LEER EN PERKAMENT
F grain [m] rond, — de chagrin • grove nerf D grobe Narbe — E bold grain, coarse — F
gros grain • middelnerf D halbgrobe Narbe, mittlere— F demi grain • krispelen D
krispeln, levantieren E boarding, graining up F grainer, liéger, remonter le grain •gekolfd D (ab)geglättet E polisbed F glacé • kolven D (ab)glätten, glanzstoβen, abglasen
E polishing F polissure [v], polissage [m] • geplet leer D Ecrasé-Leder [o] E crushed
leather F maroquin [m] écrasé, — cylindré

12.5

haarporiën [v]de gaatjes of putjes in het huidoppervlak, waar de haren van het dier zich bevonden.
¶ D Pore [v] E pore F pore [m]12.6

haarpatroon [o -onen]de rangschikking van de °haarporiën, of van de pigmentstippels of andere sporen van
haarporiën, aan de °haarzijde van °leer of ºperkament.
¶ D Porenstellung [v] E follicle pattern12.7 kunstnerf
oppervlaktestructuur die het °leer bij de nabewerking heeft gekregen en die niet
correspondeert met de natuurlijke °nerf van het leer.
Een kunstnerf kan op diverse manieren gemaakt worden, bv. door het inpersen van denerf van een duurdere leersoort met een persplaat of wals. Ook handmatig kan deoorspronkelijke nerf veranderd worden. Zo ontstaat door intensief °krispelen in één
richting een lange nerf (met evenwijdige 'heuvels' en 'dalen'); door krispelen in twee
17

12

LEER EN PERKAMENT
richtingen, of door het krachtig instrijken van kruislingse lijnen met een kamvormig
instrument, ontstaat een kruisnerf (bv. bij °juchtleer).
¶ kunstnerf D künstliche Narbe [v], — Körnung [v] E artificial grain F grain [m]artifïciel • lange nerf D Langnarbe [v] E straight grain, long — F grain long• langnervig D langnarbig E straight-grained, long-grained F à grain long• kruisnerf D Kreuznarbe [v], Juchtennarbe [v] E cross grain F grain [m] carré

12.7 kunstnerf (naar wrijfsels, ware grootte)
12.8

geiteleer°leer van geitehuid.
Geiteleer is herkenbaar aan een karakteristiek ºhaarpatroon, bestaande uit rijen°haarporiën, soms overwegend parallel en liggend in de groeven van de °nerf. De
nerf vertoont tal van variaties.
[Niet: *Turks leer, *marokijn, *segrijn, *saffïaan.]¶ D Ziegenleder [o] E goatskin, goat leather, morocco F peau [v] de chèvre,maroquin [m], chagrin [m]12.9

schapeleer°leer van de huid van het schaap.
Schapeleer — met name dat van wolschapen, in tegenstelling tot dat van haarschapen —heeft als regel een gladder oppervlak en een minder geprononceerde °nerf dan ºgeiteleer;de °haarporiën zijn eerder in groepjes dan in rijen gerangschikt. Als materiaal voor
°bekleding is (wol)schapeleer minderwaardig: door het tijdens de bereiding verwijderen
van het vele vet (tot 30%) is de structuur los; de bovenste laag is zwak en raakt
gemakkelijk beschadigd (geschaafd). Het is vaak gebruikt om door het inpersen van een°kunstnerf betere/duurdere leersoorten te imiteren. °Witgelooid, roodgeverfd schapeleer
is vaak voor binddoeleinden gebruikt. Bazaan is °plantaardig gelooid, naturel (slechts
door het °looien beige getint) schapeleer.
¶ schapeleer D Schafleder [o] E sheepskin F peau [v] de mouion • wolschaap E
woolled sheep, wool—, wool-bearing — • haarschaap D Haarschaf [o], Bastardschaf[o] E hairy sheep, hair — • bazaan E basil F basane [v]12.10 kalfsleer°leer van kalfshuid.
Kalfsleer heeft een glad oppervlak en een zeer dicht en onregelmatig ('random')
18

12

LEER EN PERKAMENT°haarpatroon. Het is meestal °plantaardig gelooid, soms echter °witgelooid. Het isvaak ºgeverfd (°gesprenkeld enz.)
Rundleer is te dik om als °bekleding te dienen, maar is wel toepast voor °sluitriemenen (veelal ºwitgelooid) voor °bindingen.
[Niet: *tuigleer.]¶ kalfsleer D Kalb(s)leder [o] E calf, — leather, -skin F veau [m], peau [v] de —• rundleer D Rindleder [o] E cowhide, cattle skin12.11 juchtleer°leer van de huid van jonge runderen, gelooid met wilgeschors en ingevet met berkenteerolie.
Het is veelal afgewerkt met een kunstmatig aangebracht ruitjespatroon.
¶ D Juchtenleder [o] E Russia, — calf, — leather F cuir [m] de Russie
12.12 varkensleer°leer van varkenshuid.
Varkenshuid heeft een karakteristiek, met het blote oog zichtbaar °haarpatroon in
groepjes van drie, en een weinig geprononceerde °nerf. Het is meestal ºwitgelooid (vaakgrauwgeel en stug geworden).
¶ D Schweinsleder [o] E pigskin F truie [v], peau [v] de —12.13 zeehondeleer°leer van zeehondehuid.
Zeehondeleer komt °fijn- en °grofnervig voor; het °haarpatroon is onregelmatig en
onafhankelijk van de °nerf (dus zowel op de verhevenheden als in de dalen). Het heeftoverigens enige gelijkenis met °geiteleer, en voelt vettig aan.
¶ D Seehund(s)leder [o] E sealskin F peau [v] de phoque
12.14 haaieleer°leer van de huid van de haai. De haaiehuid is ruw: de aanhechting van de schubben laat een
patroon na van in cirkelsegmenten gerangschikte korreling. Er zijn uiteraard geen
°haarporiën te vinden. De lederhuid van vissen is opgebouwd uit lamellen (i.t.t. het
vezelvlechtwerk bij zoogdieren); de gelaagde opbouw is aan de ° vleeszijde van haaieleer
vast te stellen. Het is hard leer; meestal is het zwartgeverfd.
¶ D Haifischleder [o] E sharkskin F peau [v] de squale12.15 witgelooid leer
°leer dat gelooid is met aluin (al dan niet met toevoeging van andere mineralen), wit oflichtgeel/grauw van kleur. Vaak is het gemaakt van varkenshuid, maar ook andere
huidsoorten zijn gebruikt.
Het komt voor als materiaal voor °bindingen, voor °sluitriemen en als °bekleding.
¶ witgelooid leer D weißgegerbtes Leder [o] E tawed skin, tawed leather F cuir [m]mégissé• aluin-gelooid leer D Alaunleder [o] E alum-tawed skin, alum-tawed
leather F peau [v] tannée a 1'alun

19

12

LEER EN PERKAMENT

12.16 zeemleer°leer dat gelooid is met vetstoffen.
Zeemleer werd gemaakt van de huid van in het wild levende dieren als herten enreeën, maar ook van schapen en geiten. De looiïng bestaat uit het inwrijven ('inwalken') van vet en het blootstellen aan rook (waardoor de vetzuren oxyderen). De°haarzijde is als regel afgeslepen. Zeemleer is geelachtig en zeer soepel. Het isgebruikt als °bekleding en ook voor °sluitriemen en °beschermruggen.
Zeemleer kan verward worden met gekeerd leer, d.w.z. °leer dat dat met de °vleeszijde naar buiten als °bekleding is toegepast.
¶ D Sämischleder E chamois leather F peau [v] chamoisée • gekeerd leer E reversed leather F peau retournée
12.17 geverfd leer
12.18 gesprenkeld leer
12.19 gemarmerd leer
°leer dat (meestal nadat het als °bekleding is aangebracht) is geverfd, gesprenkeld of'gemarmerd'.
Voor het verven, sprenkelen en marmeren van het leer maakt men veelal gebruik van de chemische
reactie van de in het leer aanwezige looistoffen op sommige reagentia die op zichzelf kleurloos kunnenzijn. Zo reageert looizuur met bepaalde ijzerzouten door de vorming van een zwarte verkleuring. Ook
minder onschuldige reagentia, als loog en vitriool, zijn gebruikt, die vaak een aantasting van het leerhebben veroorzaakt (het leer is 'verbrand').
Het 'marmeren' van leer is dus een heel ander procédé dan gebruikt wordt bij het maken van °marmerpapier.
¶ geverfd leer D gefärbtes Leder [o] E stained leather, dyed — F peau [v] teintée, cuir [m] teinté (ensurface) • gesprenkeld leer D gesprenkeltes Leder E sprinkled leather, speckled leather F peaujaspée • gemarmerd leer D marmoriertes Leder E marbled leather F peau marbrée
12.20 perkament [o -en]dierlijke huid, houdbaar gemaakt door behandeling met kalk, van haar en vleesresten ontdaan en onder
spanning gedroogd, waarbij de rangschikking der huidvezels gewijzigd wordt en karakteristieke
eigenschappen optreden (geringe dikte, een zekere transparantheid en lichte kleur).
Soms kan men de °haarzijde (met sporen van °haarporiën; vaak gladder) en de °vleeszijde (ruwere
structuur) onderscheiden; maar soms is de bewerking zodanig dat deze onderscheiding nauwelijks
mogelijk is (gelijkzijdig perkament). Het meeste perkament is van schapen, geiten of kalveren: schape-,
geite-, kalfsperkament; vooral de °haarpatronen maken deze onderscheiding mogelijk.
[Niet: *francijn, *velijn, *vellum, *hoorn(perkament).]¶ perkament D Pergament [o] E parchment, vellum F parchemin [m], vélin [m]• schapeperkament D Schafpergament E sheepskin parchment, sheep — F parchemin de mouton •geiteperkament D Ziegenpergament E goatskin parchment, goat — F parchemin de chèvre•
kalfsperkament D Kalbspergament E calfskin parchment, calf — F parchemin de veau

20

ANDERE MATERIALEN

13

13.0

Naast de uit dierenhuiden bereide materialen leer en perkament kunnen nog tal van
andere materialen in een boekband verwerkt zijn. PAPIER en KARTON enerzijds, GARENen TOUW anderzijds zijn hiervan de belangrijkste, maar we hebben deze onderwerpenslechts kort aangestipt en het HOUT slechts volledigheidshalve opgenomen.
Ook textiel komt vaak in boekbanden voor (als rugbeleg, bekleding, sluitlint...); men kan
linnen, zijde, fluweel, brokaat en andere stoffen noemen, en termen als damast, keper,moiré; wij hebben dit onderwerp terzijde gelaten. Dit geldt ook voor de metalen, waarvan
met name het koper of messing (voor sluitingen en beslag) en het bladgoud (voor debandversiering en het vergulden van de snede) belangrijk zijn. Ook kleurstoffen endergelijke hebben wij niet behandeld.
Wel wijden we enige aandacht aan plakmiddelen: stoffen die elementen verbinden door,in een dunne laag aangebracht, vanuit een vloeibare in een min of meer verharde toestandover te gaan, waarvan vooral DIERLIJKE LIJM en STIJFSEL in boekbanden gebruikt worden.
¶ plakmiddel D Klebstoff [m] E adhesive F adhésif [m]13.1

papier [o -en]materiaal in vorm van °vellen, bestaande uit plantaardige vezels (waaraan andere stoffen
kunnen zijn toegevoegd), gevormd door ontwatering van een suspensie van zulke vezels op
een zeef.
Tot rond 1800 is papier (met de hand) geschept; de structuur van de zeef (de schepvorm)
is hierbij meestal zichtbaar in de vorm van waterlijnen, d.w.z. kettinglijnen (bruglijnen),
op grotere afstand van elkaar, en haaks daarop de vergures (langslijnen), op kortere
afstand van elkaar, en meestal ook een watermerk. Zulk papier is gevergeerd papier. Bij
velijnpapier is de structuur van de zeef niet zichtbaar.
¶ papier D Papier [o] E paper F papier [m] • geschept papier D Büttenpapier,(hand)geschöpftes Papier E hand-made paper F papier à la forme, — à la cuve•
waterlijn D Rippe [v], Wasserlinie [v] E wire line, laid marks [mv] F ligne [v] d'eau• kettinglijn D Querrippe, Steglinie, Kettlinie E chain line F pontuseau, fïl [m] deschaînettes • vergure D Langsrippe, Ripplinie E laid line F vergeure [v] • watermerk D Wasserzeichen [o] E watermark F fïligrane [m], marque [v] de papier• gevergeerd papier D geripptes Papier, Vergé-Papier E laid paper F papier vergé• velijnpapier D Velinpapier E wove paper F papier vélin

13.2

sierpapierºpapier dat versierd is door het te verven, er (met uiteenlopende technieken) gekleurde
patronen op aan te brengen, en/of er een reliëfstructuur in aan te brengen.
Sierpapier wordt in boekbanden vooral voor °schutbladen en als °bekleding gebruikt. De
meest voorkomende soorten sierpapier zijn: marmerpapier (waarvan de decoratie door
contact met pigmenten, die zich op een vloeistofoppervlak bevinden, tot stand isgekomen), stijfselpapier (waar de patronen door middel van gekleurde stijfsel op zijn
aangebracht), kievitspapier (fijn gesprenkeld), sitspapier (met de hand met drukvormen
bedrukt), en brokaatpapier (met metaalfolie en een reliëfstructuur bedrukt). sierpapier¶ D Buntpapier [o] E decorated paper F papier [m] fantaisie, — décoré
21

13

ANDERE MATERIALEN• geverfd papier D einfarbiges gestrichenes Papier E (plain) coloured paper F papiercoloré, — de couleur • gesprenkeld papier D gesprenkeltes Papier E sprinkled paper
F papier jaspé, madrure • stijfselpapier D Kleisterpapier E paste paper
F papier à
la colle • marmerpapier D Marmorpapier E marbled paper F papier marbré •sitspapier D Holzmodelpapier, Kattunpapier E block-printed paper, cotton —Fpapier dominoté • brokaatpapier D Brokatpapier E brocade paper F papier brocart

13.3

karton [o -s]bord [o -en]materiaal overeenkomend met °papier, echter met een grotere massa per oppervlakteeenheid, waardoor de dikte en de stijfheid groter zijn dan bij papier gebruikelijk en vaak
met een gelaagde structuur.
Er is geen strikte afgrenzing voor deze termen te geven. Vaak gebruikt men de term
'papier' tot 180 g/m2, 'karton' tussen 150 en 600 g/m2, 'bord' boven 500 g/m2 (dusmet overgangsgebieden).
Het dunne karton, dat als °inlegrug gebruikt wordt, heet ook ruggebord.
¶ karton D Karton [m] E cardboard F carte [v] • bord D Pappe [v] E board
F carton [m]13.4

plakbordmateriaal, in stijfheid met ºkarton (of °bord) overeenkomend, door samenplakken gevormd
uit bestaand materiaal (bv. °maculatuur).
¶ D geklebte Pappe [v], Klebepappe, Klebekarton [m] E pasteboard F carton [m]
collé

13.5

maculatuur [v -turen]
reeds eerder gebruikt °papier of ºperkament, dat een tweede gebruik in een boekband vindt.
In strikte zin is 'maculatuur' de term voor vellen papier, die tijdens het drukken van een
boek onbruikbaar worden en alleen nog als afvalmateriaal voor een ander doel kunnen
dienen (bv. als ºrugbeleg, of voor °plakbord). In de praktijk verstaat men er ook het
uitschot van de productie van een (papieren of perkamenten) handschrift onder, eneveneens de hergebruikte bladen van een reeds voltooid, maar niet langer bruikbaar boek.
Vooral perkamenten fragmenten zijn veel toegepast (voor °schutbladen, °omslagen,°hartstrookjes ...).
¶ maculatuur D Makulatur [v] E waste paper F maculature [v], défet [m] • fragment
D Fragment [o] E fragment F fragment [m]

13.6

hout
het materiaal waaruit de stam van naald- en loofbomen is opgebouwd.
Het wordt vooral toegepast als ºplatkern: eike- en beukehout, maar ook vele andere
houtsoorten zijn gebruikt. De planken zijn in kwartier of en dosse uit de stam gezaagd;
aan de kopse kant kan men aan de jaarringen de gevolgde methode vaststellen. Houten
platten zijn voor grote (bv. liturgische) boeken tot in de 19e eeuw

22

13

ANDERE MATERIALEN
gebruikt, evenals dunne (enkele mm) plankjes van beukehout (spaan) voor bijbeltjes ofalmanakjes.
¶ hout D Holz [o] E wood F bois [m] • eikehout D Eichenholz E oak F chêne
[m], bois de — • beukehout D Buchenholz E beech F hêtre [m], bois de — • inkwartier D quadriert, mit stehenden Jahresringen E quarter-sawed, quarter-sawn, flatsawn F sur quartier • en dosse F sur dosse • spaan D Spanholz, Spalte E
scaleboard F éclisse [v]13.6 hout
13.7 garen [o -s]
gesponnen draad (van vlas- of hennepvezels), als regel getwijnd.
De vezels worden bij het spinnen getwist tot enkelvoudige garens; hierbij onderscheidt
men S-twist en Z-twist. De enkelvoudige garens worden op hun beurt getwijnd; detwijnrichting is meestal tegengesteld aan die van de twist van de enkelvoudige garens.
Reeds getwijnde garens kan men in een volgende bewerking nogmaals twijnen: dan
ontstaat een gekableerd garen.
Als naaigaren wordt meestal getwijnd garen gebruikt.
¶ enkelvoudig gesponnen garen D Garn [o] E yarn F fil [m] • twistrichting D
Drehrichtung [v] E twist • s-twist D S-Drehung [v] E s twist F fil torsadé vers ladroite • z-twist D Z-Drehung [v] E z twist F fil torsadé vers la gauche • getwijnd
garen D Zwirn [m] E thread F fil retors • gekableerd garen D mehr-stufiger Zwirn
E re-plied thread F fil cablé • naaigaren D Heftfaden [m], Heft-zwirn E sewing
thread F fil de couture, fil à faufiller

23

13

ANDERE MATERIALEN

13.8

touw [o -en]materiaal overeenkomend met °garen, echter aanmerkelijk dikker. Touw dat als °binding
gebruikt wordt bestaat meestal uit hennep- of vlasvezels, en is getwijnd uit meerdere (2 tot
7) dunnere strengen.
Ook: koord.
¶ D Kordel [v], Schnur [v] E cord F corde [m], cordon [m], fïcelle [v]

13.9(dierlijke) lijm [m -en]°plakmiddel, gevormd uit het collageen van huid (huidlijm), beenderen en andere dierlijke
weefsels door verhitting in waterig milieu.
Lijm is vloeibaar boven 35 °C, en stolt snel na afkoeling (warme lijm), vereist dus snel
werken.
¶ lijm D Leim [m] E glue F colle [v] forte • dierlijke lijm D tierischer Leim E
animal glue F colle forte• huidlijm D Hautleim E hide glue F colle de peau
• warme lijm D Warmleim, Heissleim E hot glue F colle à chaud, colle forte

13.10 stijfsel [m/o -s]°plakmiddel, gevormd door verhitting van zetmeel (uit bv. rogge, aardappel) in water. Doorde verhitting barsten de zetmeelkorrels en ontstaat een geleiachtige substantie. Stijfsel
wordt bij kamertemperatuur verwerkt en droogt betrekkelijk langzaam.
¶ D Kleister [m] E paste F colle [v] de pâte, colle d'amidon
13.11 plakken
het verbinden van twee elementen door middel van °stijfsel of °lijm.
Gebruikelijk is, alleen de verbinding met stijfsel 'plakken' te noemen; verbinden met lijm
heet lijmen. Om praktische redenen hebben wij één van deze termen als algemene term
gehanteerd (en spreken dus, uitzonderingen daargelaten, van 'plakken' ook als wij 'lijmen'bedoelen).
¶ plakken D kleben E paste F coller • lijmen D leimen E glue F coller
13.12 aanplakken
het verbinden van twee elementen door plakken over een klein gedeelte van hun oppervlakken(bv. een randje).
¶ D ankleben, anhängen E tip on, tip in F encoller, coller

13.13 opplakken
het verbinden van een element met een ander door plakken over het gehele oppervlak.
¶ D aufkleben E paste down, paste to F contre-coller

24

VELLEN EN BLADEN

21

21.0

Het boekblok bestaat uiteindelijk grotendeels uit DUBBELBLADEN. Maar op het moment
dat het boek voor het eerst gebonden wordt, vormen die dubbelbladen vaak (bij gedrukte
boeken meestal, bij handschriften soms) nog grotere eenheden of VELLEN, die meer danéénmaal gevouwen moeten worden voor zij in het boek verwerkt kunnen worden.
Anderzijds kunnen er ook zelfstandige elementen in een boekblok voorkomen die kleinerzijn dan een dubbelblad, m.n. ENKELBLADEN.

21.1

vel [o-len]
1. stuk materiaal (°perkament of °papier), zoals het door de fabrikant geproduceerd is.
2. rechthoekig stuk materiaal (perkament of papier), al dan niet door °vouwen onderverdeeld, zoals dat door de kopiist, drukker of binder verwerkt is.
Het vel (2) (men zou het ook werkvel kunnen noemen) is niet noodzakelijk een heel vel (l);het kan ook een veldeel zijn, bv. een half vel, kwart vel (bv. bij 12°-drukken).
¶ D Bogen [m] E sheet F feuille [m]21.2

velrand [m -en]de natuurlijke onregelmatige begrenzing van het °vel (l).
Bij °geschept papier heet de velrand ook scheprand.
¶ velrand E edge of the sheet F lisière [v] • scheprand D Büttenrand [m] E deckle
edge F bord [m] a la cuve, — a la forme, barbe [v]

21.3

vouw [v -en]vouwlijn die een °vel (2) in gedeelten verdeelt, recht, en haaks op een van de zijden van het
vel. De vouw kan als scharnier fungeren, waarlangs men het vel kan open- en dichtvouwen.

21.4

rugvouw
de °vouw in een gevouwen °vel die aan de °rugzijde van het °boekblok ligt.
Bij een °dubbelblad of °kimblad, en meestal bij een °strook, is dat dus de enige vouw,
bij een groter gevouwen vel de vouw die het laatst gemaakt is.
¶ D Rückenfalz [m] E fold, back —, spine — F pli [m] du fond21.5

buitenvouw
Een °vouw in een gevouwen °vel die aan de °kop-, °front- of °staartzijde van het
25

21

VELLEN EN BLADEN°boekblok ligt (en die dus, normaliter, te eniger tijd °afgesneden of °opengesneden wordt).
Afzonderlijke termen: kop-, front-, staartvouw.
¶ buitenvouw E bolt • kop- (front-, staart)vouw D Kopf- (Vorder-, Fuß-) falz
E head (fore-edge, tail) bolt

21.6

blad [o-en]
rechthoekig stuk materiaal, dat in °hoogte en °breedte ongeveer de afmetingen heeft van hetºboekblok waar het deel van uitmaakt.
Het blad is in de meeste gevallen een deel van een °vel.
De codicologie gebruikt ook de term folium [o -ia].
¶ D Blatt [o] E leaf F feuillet [m]21.7uitslaand blad
°blad dat groter is dan het ºboekblok waar het deel van uitmaakt, en dat daarom aan de °kop,ºfront- en/of ºstaartzijde naar binnen is gevouwen tot het binnen het ºboekblok past.
¶ D Faltblatt [o] E fold out, throw out F dépliant [m]21. 7 uitslaand blad

21.8

bladzijde [v-n]pagina [v -a's]
elk der beide zijden (= vlakken) van een °blad.
¶ D Seite [v] E page F page [v]

21.9

opening [v -en]de twee °bladzijden die men tegelijk ziet als men het boek openslaat.
¶ D Seitenpaar [o], Doppelseite [v] E spread, opening F doublé page[v]21.10 dubbelblad
twee °bladen, door een °vouw verbonden.
De codicologie gebruikt ook de term bifolium.
Als twee bladen een dubbelblad vormen, is het ene conjugaat met het andere. Indien twee
bladen tot een dubbelblad aaneengeplakt zijn, is het resultaat een samengesteld
dubbelblad.
¶ dubbelblad D Doppelblatt [o] E conjugate leaves, bi-folio F bifeuillet [m],bifolium [m], bifolio [m], diplôme [m]• conjugaat E conjugate F conjoint
21.11 enkelblad°blad dat niet met een ander blad een °dubbelblad vormt.
26

21

VELLEN EN BLADEN

Een verbeterblad dat dient om een wegens onjuistheden verwijderd blad te vervangen, isin de meeste gevallen een enkelblad.
¶ enkelblad D Einzelblatt [o] E single leaf, singleton F feuillet [m] indépendant, —dépareillé• verbeterblad D Karton [m], Ersatzblatt [o] E cancelans F carton [m]21.12 kimblad°enkelblad dat een °kim heeft.
(Het kan dus °door de vouw worden genaaid.)¶ E stubbed leaf , hooked leaf F feuillet [m] replié en faux-onglet
21.13 weesblad°enkelblad dat geen °kim heeft.
(Het kan dus niet °door de vouw worden genaaid; het moet dus op een °blad, °kim of°strook worden bevestigd, of °dwars worden doorgenaaid.) \ E disjunct leaf F feuillet [m]volant21.14 kim [v -men]smalle reep materiaal, door een °vouw verbonden met een °enkelblad.
Ook een °oor kan een kim hebben; en een °strook kan men zien als twee kimmen.
¶ D Umbug [m] E stub F talon [m]21.15 dubbele kim
soort °kim van dubbele dikte, ontstaan door in een gevouwen °dubbelblad naast de vouw een
tweede vouw te maken.
Een dubbelblad met een dubbele kim is dan een dubbel kimblad.
21.16 strook [v stroken]
relatief smalle reep materiaal met een °rugvouw in de lengte.
Men kan onderscheiden: de opzetstrook, die bestemd is om elementen die geen rugvouw
hebben, of die men niet door een bestaande °vouw wil naaien, eraan te kunnen bevestigen(op stroken zetten), en die wordt genaaid alsof het een °dubbelblad was; het °hart- of°rugstrookje (meestal van °perkament); de versterkingsstrook (van °papier, opgeplakt op
een andere rugvouw).
¶ strook D (Fälzel-)Streifen [m] E guard F onglet [v] • opzetstrook E guard F
onglet • op stroken zetten D an Fälze hängen, fälzeln E mount on guards F montersur onglet• versterkingsstrook D Verstärkungsstreifen E repairing guard
27

22 KATERN EN BOEKBLOK
22.0

De eenheden, die de binder hanteert bij het door de vouw naaien, zijn de KATERNEN.
Die kunnen zeer verschillend zijn samengesteld: ze kunnen (zoals bij gedrukte boeken
vaak het geval is) uit één herhaaldelijk gevouwen vel bestaan, of ze kunnen door debinder zelf uit een soms groot aantal al dan niet gelijksoortige elementen zijn opgebouwd. Ook het aantal katernen in een BOEKBLOK kan zeer verschillend zijn.
Een gecompliceerd onderwerp is het formaat: de relatie tussen de bladen van een boek ende vellen waar zij deel van uit maken of hebben gemaakt. Indien 'vel' een eenduidig begrip
was, vellen altijd even groot waren en zij altijd op dezelfde wijze werden verwerkt, zou ergeen probleem zijn. Bij gedrukte boeken is dat tot op zekere hoogte het geval('bibliografisch formaat': een twee maal gevouwen vel levert vier bladen in kwarto enz.); bij
handschriften (en bij boeken op perkament) echter nauwelijks. In feite is de term 'vel'
meerduidig (zie boven 21.1), en de term 'formaat' dus ook. Omdat voorts de afmetingen van
het vel (in beide betekenissen) aanzienlijk kunnen variëren, hangen ook noch de feitelijke
grootte van het boek, noch zijn proporties op eenvoudige wijze met het formaat samen. Wij
zullen deze problematiek hier niet behandelen. Het gebruik van 'formaat' in de zin van'afmeting', en van de termen 'folio' enz. in de zin van 'met een rughoogte tussen x en y cm.',
wordt echter in elk geval ontraden.

22.1

katern [o -en]verzameling van een of meer gevouwen °vellen (2), °kimbladen en/of °stroken (al dan niet
met daaraan weer bevestigde elementen), zodanig in elkaar liggend dat de °rugvouwen
tezamen één °katernvouw vormen en de hele verzameling als één eenheid °door de vouw
genaaid kan worden.
In een grensgeval kan een katern dus uit één kimblad of zelfs één strook bestaan.
¶ D Lage [v] E gathering, section, quire F cahier [m]22.2 katernvouw [v -en]de °vouw waardoor het °katern ºgenaaid kan worden, bestaande uit de in elkaar gelegde°rugvouwen van de bestanddelen van het katern.
¶ D Lagenfalz [m] E sewn fold F pli [m] du cahier

28

22

KATERN EN BOEKBLOK
22.3

katernhart [o -en]het gebied langs de binnenkant van de °vouw van het binnenste bestanddeel van het ºkatern.
¶ D Lagenmitte [v] E centre fold, inner — F fond [m] intérieur du cahier, centre[m] du cahier

22.4

katernrug [m -gen]
het gebied langs de buitenkant van de °vouw van het buitenste bestanddeel van het °katern.
¶ D Lagenrücken E outer fold F fond [m] extérieur du cahier, dos [m] du cahier

22.5
22.6
22.7

insteken [ -gestoken]
tussensteken
omstekenomhangen [ -gehangen]°vellen of °bladen aan een bestaand °katern zodanig in het °katernhart, resp. tussen andere
bestanddelen van het katern, resp. buiten de °katernrug toevoegen, dat zij door eenzelfde°katernvouw kunnen worden °genaaid.
Indien elementen zodanig in een bestaand katern zijn gevoegd dat hun °rugvouw niet
met alle reeds aanwezige rugvouwen samenvalt (excentrisch tussengestoken), is een
aparte naaifase vereist.
¶ ingevoegd element E inset F encart • insteken D einstecken • tussensteken D
Zwischenstecken • omhangen D umhängen, umblegen E wrap around, fold around, hook
F plier à cheval

22.8 doorschieten [doorschoten]
het toevoegen van blanco °bladen tussen de bladen van een boek.
¶ D durchschießen E interleave F interfolier
22.9 hartstrookje [o -s]°strook, doorgaans van °perkament, in het °katernhart van een (papieren) °katern
meegenaaid (als bescherming tegen het insnijden van het °garen).
¶ D Falzstreifen [m] in Lagenmitte E stay F onglet [m] au fond intérieur du cahier,renforcement [m] à 1'intérieur du cahier
29

22

KATERN EN BOEKBLOK

22.10 rugstrookje°strook, van °perkament of °papier, met een °vouw in de lengte, om de °katernrug meegenaaid.
Niet te verwarren met °rugbeleg.
¶ D außen sitzender Falzstreifen [m] F onglet [m] au fond extérieur du cahier,renforcement [m] à l'extérieur du cahier

22.9 hartstrookje

22.10 rugstrookje

22.11 boekblok [o-ken]
het geheel van geordende °katernen, inclusief de daaraan vastgehechte of ingevoegde elementen (bv.
°stroken), die door het °naaien tot een boek verenigd zijn (c.q. zullen worden).
Meestal duidt 'boekblok' het genaaide boekblok aan. De stapel vergaarde en gevouwen, maar nog
niet genaaide katernen kan als ongenaaid boekblok worden aangeduid. Het °dwars doorgenaaideboekblok kan ook uit losse bladen in plaats van uit katernen bestaan. ¶ D Buchblock [m], Block E
text block F corps [m] du volume, bloc [m]22.12 boekrug [m -gen]de zijde van het °boekblok waar de °bladen door het °naaien met elkaar verbonden zijn (c.q. zullen
worden).
Bij naaien door de vouw is de boekrug dus de zijde waar de °katernvouwen liggen.
¶ D Buchrücken [m], innerer — E back, spine F dos [m]22.13 netto boekblok
de som van de °bladen die aan de binder ter hand zijn gesteld als datgene wat ingebonden moest
worden.
22.14 bruto boekblok
het °boekblok met inbegrip van de door de binder aan het °netto boekblok toegevoegde °bladen (m.n.
de °schutbladen).
22.15 buitenkatern [o -en]het eerste c.q. het laatste °katern van het °netto boekblok.
¶ D Außenlage [v] F cahier [m] extrême

30

SCHUTBLADEN

23
23.0

SCHUTBLADEN zijn (een of meer) extra bladen, die door de boekbinder tussen het
boekblok en de platten zijn aangebracht. Hun functie is: bescherming van het boekblok;
verbetering van de verbinding tussen boekblok en plat; nette afwerking van de binnenzijde van het plat, of verdergaande versiering. Er is meestal meer dan één schutblad; deconstructie van de schutbladen aan voor- en achterzijde van het boek is meestal
symmetrisch. Meestal zijn de schutbladen van blanco papier (of perkament); ooksierpapier (m.n. marmerpapier) is veel toegepast. Soms is afvalmateriaal (maculatuur)
als schutblad gebruikt. Indien geen schutbladen zijn toegevoegd, kan aan de uiterste
bladen van de buitenkaternen zelf een schutbladfunctie zijn gegeven.
Als regel omvatten de schutbladen een DEKBLAD, opgeplakt op de binnenzijde van het
plat, en een of meer VRIJE SCHUTBLADEN. Deze elementen kunnen aan de buitenkaternen van het netto boekblok zijn toegevoegd, nl. omgehangen; ze kunnen ook een apartkatern(tje), of verscheidene katernen, vormen en zijn genaaid; of ze kunnen alleen zijn
aangeplakt of opgeplakt. (Dit laatste is m.n. het geval met sierpapieren, die zelf niet sterk
genoeg zijn om direct te worden verwerkt.) Ook combinaties van deze mogelijkheden
komen voor. Hart- en rugstrookjes kunnen eveneens worden toegepast.
Aan de schutbladen worden hoge mechanische eisen gesteld: ze behoren tot de kwetsbaarste onderdelen van de boekband. Dit verklaart de talloze variaties in de schutbladconstructie, die als regel een verbetering van de mechanische kwaliteiten beogen. Vaak zijn
de schutbladen niet meer intact of is de oorspronkelijke constructie door reparatie niet meer
waarneembaar.
OMGEHANGEN en GENAAIDE SCHUTBLADEN worden tijdens het naaien toegevoegd;
AANGEPLAKTE SCHUTBLADEN kunnen later worden toegevoegd, maar meestal nog voor het
afsnijden. OPGEPLAKTE SCHUTBLADEN kunnen ook in latere fasen worden aangebracht.

23.1

schutblad [o-en]
extra °blad, tussen het (°netto) °boekblok en het °plat toegevoegd.
Als regel omvatten de schutbladen een °dekblad en een of meer °vrije schutbladen. Ook
het °oor kan tot de schutbladen worden gerekend.
Het samenstel van schutbladen kan onderscheiden worden in voor- en achterschutbladen.
¶ schutblad D Vorsatzblatt [o] E endpaper F feuille [v] de garde, garde [v]• voorschutblad D Vorsatzblatt, vorderes Vorsatz, Vorsatz vorne E front endpaper, upper
endleaf F feuille de garde au début • achterschutblad D Nachsatzblatt, hinteres Vorsatz,
Vorsatz hinten E back endpaper, off endpaper, lower end leaf F feuille de garde à la fin• schutbladen (het samenstel van) D Vorsatz [o], Vorsätze E endpapers [mv], end leaves F
gardes [v mv], feuilles [v mv] de garde

23.2

dekblad°schutblad dat op de binnenzijde van het °plat is °opgeplakt. Gewoonlijk is het dekblad overde °inslagen geplakt. Het kan er echter ook onder vallen, of er geheel binnen vallen.
Gewoonlijk is het dekblad, net als andere schutbladen, met het °boekblok verbonden; isdat niet het geval (zelfs niet door °plakken over een smalle strook), dan is het een

31

23

SCHUTBLADEN
zelfstandig dekblad (zo bv. de °spiegel). Dekbladen kunnen onderscheiden worden invoor- en achterdekbladen.
¶ dekblad D Spiegel [o] E pastedown, board paper, board leaf F garde [v] (du)contreplat, contre-garde [v], garde collée [v]• zelfstandig dekblad
E separate
pastedown F contre-garde [v] autonome

23.3

spiegelrand [m -en]lijst op de binnenzijde van het °plat, gevormd door °inslagen en °scharnierversterking. De
scharnierversterking is in deze situatie meestal uit hetzelfde materiaal vervaardigd als deinslagen. De lijst is vaak versierd.
¶ D Deckelrahmen [m] E doublure margin

23.4

spiegel [m -s]°dekblad dat binnen een °spiegelrand ligt.
¶ D Spiegel [m], Deckel- E doublure F doublure [v]23.2-23.6

23.4-23.5

23.5

doublure [v -s]°dekblad (meestal een °spiegel) dat uit voornaam materiaal (bv. °leer, zijde) bestaat en/of rijk
afgewerkt is.
¶ D Doublure [m], Spiegel [m] E doublure F doublure [v]23.6

vrij (schut)blad
vliegend bladºschutblad dat tussen ºplat en ºboekblok vrij scharniert.
Een schutblad dat kennelijk vroeger een °dekblad was, maar nu vrij beweeglijk is, is een vrij
dekblad.
¶ vrij schutblad D fliegendes (Vorsatz)blatt [o] E fly leaf F garde [v] volante • vrij
dekblad E lifted pastedown

23.7

oor [o oren](zelfstandig)
een brede °strook, doorgaans van ºperkament, die met een °buitenkatern ismeegenaaid.
(deel ºschutbladkatern) buitenste ºschutblad in een schutbladkatern, doorgaans van ºpapier,dat van onvolledige breedte is.
Een oor versterkt de verbinding tussen het °boekblok en het ºplat waar het opgeplakt is. Het isveelal door het °dekblad onttrokken aan het zicht.

32

SCHUTBLADEN

23

Het oor dat deel uitmaakt van een schutbladkatern kan aanvankelijk een heel schutbladzijn geweest, dat pas tijdens de bewerking tot oor is ingekort.
¶ D Ansatzfalz [m], Ansatzflügel [m], Flügelfalz

23.7 oor
23.8 omgestoken schutbladomgehangen schutblad°schutblad dat — al dan niet tezamen met andere schutbladen — om het °buitenkatern vanhet (°netto) °boekblok is °gehangen en zo met dat °katern mee is °genaaid.
Een omgestoken schutblad moet dus een °kim hebben. Om een ºdubbelblad eenzijdig(met beide bladen aan de buitenkant van het katern) om te hangen past men een°dubbele kim toe.
Het is mogelijk een schutblad om meer dan één katern te gelijk te hangen.
¶ D umgelegtes Vorsatz, umgehängtes Vorsatz, umgebrochenes/umgeklebtes Vorsatz

33

23
23.9

SCHUTBLADEN
schutbladkatern [o -en]een of meer °schutbladen die als een zelfstandig °katern met het ºboekblok mee zijnºgenaaid.
Elk van de delen hiervan heet genaaid schutblad.
¶ D mitgeheftetes Vorsatz [o] E sewn endpapers

23.10 aangeplakt schutblad°schutblad dat met een °buitenkatern verbonden is door oplakken over een smalle strook
langs de °rugvouw.
¶ D angeklebtes Vorsatz [o] E tipped-on endpaper, tipped-in —23.11 opgeplakt schutblad°schutblad dat met een ander °blad verbonden is door oplakken over de volle oppervlakte.
Het blad waar het is opgeplakt is dan overgeplakt.
[Niet: *aangeplakt.]¶ D kaschiertes Vorsatz [o] E laminated flyleaf, made flyleaf, — endpaper F garde[v] contrecollée
23.12 doorlopend schutbladºdubbelblad van °sierpapier (of ander bijzonder materiaal), dat zodanig als ºschutblad isverwerkt dat twee °bladzijden ervan een °opening vormen.
Dat kan o.a. gebeuren door beide °bladen aan andere (schut-)bladen ºaan of °op teplakken.
¶ D durchgehendes Vorsatz

23.13 scharnierversterking [v -en]een °strook (van leer of textiel), aan de binnenzijde van de scharnierende verbinding tussen°boekblok en ºplat aangebracht (ºgenaaid of ºgeplakt).
[Niet: *kneep, *kneepversterking.]¶ D Schutzfalz [m], Lederfalz E inner joint, hinge
F charnière [v]

34

31

NAAIEN: ALGEMEEN
31.0

De bladen, katernen en andere onderdelen van het boekblok moeten met elkaar verbonden
worden; deze verbinding kan men als de meest essentiële handeling bij het binden van een
boek beschouwen. Meestal geschiedt zij door middel van garen (met behulp van een naald),
in de vorm van NAAIEN; en sinds de invoering van de codexvorm is de meest gebruikelijke
naaitechniek het NAAIEN DOOR DE vouw, waarbij het naaigaren de katernvouwen passeert
via NAAIGATEN.

31.1

naaien [genaaid]
het door middel van °garen verbinden van °bladen tot °katernen en van °katernen tot een°boekblok.
Bij het °dwars doornaaien worden ook bladen direct tot een boekblok verbonden.
¶ D heften / Heftung [v] E sew, stitch / sewing, stitching F coudre / couture [v]31.2

door de vouw naaien
techniek van °naaien waarbij het °garen deels in het °katernhart, deels buiten de °katernrug
ligt, en in- en uittreedt door °naaigaten in de °katernvouw.
¶ D im Falz heften, durch den Falz heften E fold sewing, sewing through the fold31.3 naaigat [o -en]
opening, in de °katernvouw aangebracht voor het doorvoeren van het °garen.

Elk naaigat kan afzonderlijk, met de naald, gemaakt worden tijdens het °naaien, ofvooraf, in alle °katernen tegelijk, met verschillende instrumenten. Bij het met naald ofpriem ingestoken naaigat en bij de met een mes ingesneden naaigaten wordt geen katern
materiaal weggenomen. Dit is wel het geval bij ingekeepte naaigaten die bv.
35

31

NAAIEN: ALGEMEEN
gemaakt worden door inkerving met een mes, of met behulp van een zaag (met een
rechthoekig of driehoekig profiel) (ingezaagde naaigaten).
°Naaisel en/of °bindingen kunnen in de inkeping (kerf of zaagsnede) verzonken
liggen; het effect is een °gladde rug.
Bij het °dwars doornaaien liggen de naaigaten dicht bij de °boekrug.
¶ naaigat D Heftloch [o] E sewing hole F trou [m] de couture • ingestoken
naaigat D Stichloch [o], eingestochenes Heftloch E Pierced sewing hole F trou [m] depiquage • ingesneden naaigat F incision [v], entaille [v] horizontale • inkeping D
Einkerbung [v] F entaille [v] en biseau
E nicked sewinghole • kerf D Kerbe [v]
E Nick F fente [v] • zaagsnede D Ansägung [v] E saw cut F grecque [v]31.4 naaipositie [v -s]
plaats waar een °naaigat (of een aantal dicht bijelkaar gelegen en bijelkaar horende naaigaten)
is aangebracht.
Naaigaten in verschillende °katernen op gelijke afstand van de °kop liggen op
dezelfde naaipositie. De naaigaten, die gebruikt worden bij het °naaien op eenzelfde°binding, liggen eveneens op eenzelfde naaipositie.
De grens tussen een naaipositie met twee naaigaten, dienende voor een °halve slag
over een (relatief brede) binding, en twee naaiposities, dienende voor een (relatief
korte) °buitensteek, is niet scherp te trekken.
¶ D Heftstelle [v] E sewing station

36

STEKEN EN BINDINGEN

32

32.0

De loop van het garen kan bij het door de vouw naaien zeer ingewikkeld zijn. Tochlaten al de mogelijke bewegingen van de naald, en de STEKEN die er het zichtbare
resultaat van zijn, zich tot een beperkt aantal herleiden. Met de hier aangeboden termen
zal men de meeste naaisels redelijk kunnen beschrijven.
Een element, dat voor het Westerse boek sinds de vroege Middeleeuwen karakteristiek is,
is de BINDING. (Een naaibank dient om de bindingen tijdens het naaien strak te houden.)Oorspronkelijk dient de binding niet zozeer om de samenhang tussen de katernen teverbeteren, maar om de verbinding tussen boekblok en platten — eerder alleen met garen
gemaakt — te versterken. Een LOZE BINDING heeft deze functie verloren.
¶ naaibank D Heftlade [v] E sewing frame F cousoir [m]32.1

steek [m steken]
het stuk ºgaren tussen de plaats (°naaipositie) waar het garen uit het °katern treedt en die
waar het weer naar binnen treedt, dan wel tussen die waar het in en die waar het weer
uittreedt.
In bepaalde gevallen wordt ook een specifieke configuratie van steken (een °naaiwijze) '-steek' genoemd: zie °cahiersteek, °registersteek, °rijgsteek, °zadelsteek,ºoverhandse steek.
¶ D (Heft)stich [m] E (sewing) stitch F point [m]32.2

lange steek°steek waarbij uit- en intreden (resp. in- en uittreden) op verschillende °naaiposities
plaatsvinden (in hetzelfde of in verschillende °katernen).

32.3 binnensteek°lange steek die in het °katernhart ligt.

32.4 buitensteek°lange steek die over de °katernrug loopt.
Indien uit- en intreden in verschillende °katernen plaatsvinden, is het een hellende buitensteek.
¶ buitensteek D Langstich [m] E long stitch • hellende buitensteek E diagonal changeover (long stitch)

37

32

STEKEN EN BINDINGEN

32.5

korte steekºsteek waarbij uit- en intreden op dezelfde °naaipositie plaatsvinden (in hetzelfde of in een
ander °katern).

32.6

oversteek°korte steek waarbij uit- en intreden in opeenvolgende °katernen plaatsvinden zonder° kettingsteek of °slag.
¶ D Querstich [m] E span, direct change-over

32.7 kettingsteek
32.7

kettingsteek°korte steek waarbij het °garen tussen uit- en intreden (in hetzelfde of in een ander °katern)onder het op die °naaipositie aanwezige garen van een eerdere °naaitoer doorgaat (een lus
maakt).
Er zijn vele verschillende typen van kettingsteek. Met name kan een kettingsteekdoorlopend zijn (indien uit- en intreden in hetzelfde katern plaatsvinden) of stijgend(indien naar het volgende katern gegaan wordt), en verlengd (over twee, drie ... katernen)(indien de lus niet onder het garen van het vorige, maar van het voorvorige of nog eerdere
katern wordt gemaakt).
¶ D Kettenstich [m] E chain stitch, link — F point [m] de chaînette

32.8

slag [m -en]°korte steek waarbij het °garen om of over een °binding is gevoerd.

32.9

rondslag°slag waarbij het °garen éénmaal geheel om de °binding gaat.
¶ D (Bund)umschlingung [v] E loop F tour [m] mort

38

32

STEKEN EN BINDINGEN

32.10 dubbele rondslag°slag waarbij het °garen om elk van de twee elementen van een °dubbele binding afzonderlijk
een °rondslag maakt.
¶ F double tour [m]32.11 spaarslag° slag waarbij het °garen slechts om één van de elementen van een ºdubbele binding een°rondslag maakt.
32.12 wikkelslag°slag waarbij het ºgaren meer dan eens geheel om de °binding gaat. Het resultaat is een
aantal wikkelingen (het grensgeval, de °rondslag, zou dan een °slag met één wikkeling zijn).
¶ wikkeling D blinde Umschlingung [v] E packing stitch, packing loop, wrapping loop
F faux-tour[m]32.13 halve slag
°korte steek waarbij het °garen een °binding aan de buitenzijde passeert, maar er niet geheelomheen gaat.
¶ E lap F point-devant [m], simple passage [m]32.14 binding [v -en]een °dwars op de °boekrug ( °transversaal) geplaatst element dat in het °naaisel isgeintegreerd.
.

39

32

STEKEN EN BINDINGEN
Een binding is gewoonlijk buigzaam; zij kan echter door een stijf element zijn
versterkt.
¶ D (Heft)bund [m] E sewing support, band F nerf [m]32.15 bindingeind [o -en]deel van de °binding dat buiten de °boekrug uitsteekt en waarmee een verbinding wordt
gemaakt tussen °boekblok en °plat.
¶ D Bundende [o] E slip F bout [m] de nerf, extrémité [v] de nerf
32.16 opliggende binding°binding die op de °boekrug ligt.
De aanwezigheid van de opliggende binding kan in de °rugbekleding zichtbaar zijn alsºrib.
¶ D erhabener Bund [m] E raised sewing support, — band F nerf [m] saillant, —apparent

32.17 verzonken bindingºbinding die in een °inkeping of °zaagsnede in de ºboekrug ligt en daar niet of nauwelijks
boven uitsteekt.
De aanwezigheid van de verzonken binding is in de °rugbekleding niet zichtbaar(ºgladde rug).
¶ D versenkter Bund [m] E recessed band, recessed support F nerf [m] cousu à lagrecque
32.18 naairiem [m -en]
32.19 naaitouw [o -en]32.20 naaiband [o -en]ºbinding bestaande uit een smalle strook °leer of °perkament, resp. °touw, resp. een strook
textiel.

40

32

STEKEN EN BINDINGEN
De naairiem kan getordeerd zijn.
¶ naairiem D Heftriemen [m], Lederbund [m] E thong F languette [v] de cuir,
lanière [v] de cuir, nerf [m] plat • naaitouw D Heftschnur [v], Heftkordel [v] E cord
F corde [v], ficelle [v], cordelette [v] • naaiband D Heftband [o] E tape F ruban [m],lien [m] de couture, bande [v] • getordeerde riem D in sich verdrehter Lederbund [m]F lanière [v] de cuir torsadée

32.21 naaistrook [v/m stroken]°binding bestaande uit een brede strook °perkament of textiel. Het naaien geschiedt dan door
middel van °buitensteken om de binding heen, of dóór de binding heen (doorgenaaidebinding).
De termen 'smal' en 'breed' voor de °naairiem resp. -strook zijn uiteraard relatief.
¶ naaistrook E strap F ruban [m] • doorgenaaide binding D Heftung [v] durch das
Band F couture [v] piquée
32.22 loze binding°binding waarvan de °bindingeinden zijn afgesneden. Met een loze binding kan dus geen
direkte verbinding tussen °boekblok en °platten worden gemaakt.

32.23 dubbele binding°binding die bestaat uit twee gelijke, naast elkaar liggende elementen. Voorbeeld: dubbel
touw. Een binding die uit één element bestaat is een enkele binding. Voor een dubbele
binding wordt meestal één °naaigat per °naaipositie gemaakt, voor

41

STEKEN EN BINDINGEN

32

een enkele binding vaak twee. Als regel wordt bij een dubbele binding een °dubbele
rondslag gemaakt, maar het is ook mogelijk om een °enkele rondslag of een °spaarslag temaken om beide elementen.
¶ dubbele binding D Doppelbund [m] E double sewing support, — bands F double
nerf [m], nerfs jumelés • dubbel touw D Doppelschnur E double cords F double
corde, cordelettes [v, mv] jumelées • enkele binding D einfacher Bund [m] E single
sewing support, — band F nerf simple, — unique32.24 gespleten riem
°dubbele binding, bestaande uit een brede °naairiem waarvan het gedeelte dat de°boekrug raakt in de lengte gespleten is.
De gespleten riem kan getordeerd zijn.
¶ gespleten riem D geschlitzter Lederbund [m] E slit thong F nerf [m] fendu,
languette [v] fendue, lanière [v] — • gespleten en getordeerde riem D geschlitzter und insich verdrehter Lederbund F languette de cuir fendue et tortillée, lanière de cuir enroulée
sur elle même32.25 spangat [o -en]langwerpig of rond gaatje in het bindingeind van een ºnaairiem om deze te spannen voor het°naaien.
¶ F bouttonière [v]42NAAISELS EN NAAIWUZEN

33

33.0

De afzonderlijke steken zijn vaak moeilijk te analyseren. Wat men in feite waarneemt, zijn
grotere structuren, NAAISELS. Als men de boekrug kan waarnemen, ziet men dat deop een naaipositie telkens herhaalde korte steken karakteristieke patronen hebbengevormd, zoals het KETTINGNAAISEL en het VISGRAATNAAISEL. Ook het BUITENSTEEKNAAISEL is onmiskenbaar. In de katernharten kan men vaak uit de binnensteken degevolgde NAAIWIJZE achterhalen.
De steken, die de binder maakt tussen de uiterste naaiposities, vormen een NAAITOER.
Gewoonlijk wordt deze opeenvolging van steken in de volgende naaitoer spiegelbeeldig
herhaald (doorlopend naaien). Als regel ligt een naaitoer in één katern. Hij kan echter ook
over meerdere katernen verdeeld zijn (bij het WISSELNAAIEN); ook kunnen er in een katern
twee naaitoeren voorkomen, een heen en een weer (dan zijn de binnensteken verdubbeld).
Tenslotte kunnen er meerdere onafhankelijke naaitoeren in één katern voorkomen.

33.1

naaisel [o -s](in engere zin) de garenstructuur, die zich aan de °boekrug op een bepaalde °naaipositie oftussen twee naaiposities bevindt.
(in ruimere zin) het geheel van de garenstructuur in het genaaide °boekblok.
¶ D Heftung [v] E stitch pattern, sewing structure F couture [v]33.2

kettingnaaisel°naaisel, gevormd door een opeenvolging van °kettingsteken.
Gewoonlijk bevindt kettingnaaisel zich alleen op de uiterste °naaiposities (dan heet het
ook wel ketting). Bij °naaiwijzen die niet van °bindingen gebruik maken (°kettingsteektechniek) treft men het ook op andere naaiposities aan.
[Niet: *kettingsteek.]¶ D Fitzbund [m], Kette [v] E chain stitch, catch —, kettle —, F chaînette [v]

43

33

NAAISELS EN NAAIWUZEN

33.3 wikkelnaaisel°naaisel op een °binding, gevormd door een opeenvolging van °wikkelslagen. Het aantal
wikkelingen is dus groter dan het aantal °katernen. (Als er per katern één °rondslag
plaatsvindt, is het een (enkelvoudig) rondslagnaaisel.
¶ D Rundbogenheftung E packed sewing, arch sewing F couture [v] brodée33.3 wikkelnaaisel

33.3 (enkelvoudig) rondslagnaaisel

33.4 visgraatnaaisel°naaisel op een °binding, gevormd doordat elke °dubbele rondslag tegelijk een °kettingsteek is.
¶ D Fischgratenheftung [v] E herringbone sewing F couture en arêtes de poisson, —en/à chevrons, — en épi de blé

33.5

buitensteeknaaisel
verzamelterm voor ºnaaisels tussen twee °naaiposities, gevormd door een opeenvolging van°buitensteken.
Buitensteeknaaisel kan het effect van zeer verschillende °naaiwijzen zijn (°buitensteektechnieken, bv. de °registertechniek).

33.6

naaitoer [m -en]de weg van het °garen tussen de uiterste °naaipositie aan de zijde van de °kop en de uiterste
naaipositie aan de zijde van de °staart.

33.7 naaiwijze [v -n]
een bepaalde methode van °naaien.
¶ D Heftungsart [v], Heftart E method of sewing

44

F mode [v] de couture

33

NAAISELS EN NAAIWUZEN
33.8 heeluit naaien°naaiwijze waarbij de °naaitoer in één katern ligt, met een °binnensteek tussen elketwee opeenvolgende °naaiposities en een °korte steek op elke naaipositie.
¶ heeluit naaien (het) D Durch(aus)heftung [v] E all along sewing, sewing all on
F couture [v] tout du long, — dos long

33.9 wisselnaaien
wisseltechniek [v -en]°naaiwijze waarbij de °naaitoer over twee (halfuit naaien) of meer katernen verdeeld is.
Hierbij bevat een deel van de °katernharten dus geen °binnensteken.
¶wisselnaaien (het)D Wechsel(stich)heftung [v]
E sewing two-on [/ three-on etc]
F couture [v] a deux [/ trois etc] cahiers• halfuit naaien (het) D WechselheftungE two-on sewing, sewing two-sections on, abbreviated sewing
F couture [v] à deuxcahiers

33.10 alternerend naaien°naaiwijze waarbij de °binnensteek een of meer °naaiposities overslaat.
Er wordt dus op de overgeslagen naaipositie geen °korte steek gemaakt.
¶ D abwechselnde Heftung [v] F couture [v] à nerfs sautés

45

33

NAAISELS EN NAAIWUZEN

33.11 spaartechniek [v]°naaiwijze waarbij om °dubbele bindingen °spaarslagen worden gemaakt.
33.12 kettingsteektechniek°naaiwijze waarbij de verbinding tussen de °katernen uitsluitend door °kettingsteken tot standis gebracht.
¶ D Kettenstichheftung [v] E unsupported sewing F couture [v] en chaînette

33.13 buitensteektechniek
verzamelterm voor °naaiwijzen waarbij °buitensteken worden toegepast.
¶ D Langstichheftung [v]
33.14 cahiertechniek
cahiersteek [m -steken]°buitensteektechniek, waarbij zich tussen elke twee °naaiposities een ºbinnen- en een°buitensteek bevinden.
Omdat begin en eind van de °naaitoer op één punt vallen, is het °garen gemakkelijk
af te hechten, zodat deze °naaiwijze bijzonder geschikt is voor op zichzelf staande°katernen.
Deze naaiwijze wordt veelal op drie naaiposities toegepast, maar er bestaan ook'verlengde' versies op meer naaiposities.
¶ cahiertechniek D Heftung [v] auf drei Stiche E pamphlet stitch • verlengde
cahiertechniek D Heftung auf vier (usw.) Stiche E pamphlet stitch on four (etc.)
sewing stations

46

33

NAAISELS EN NAAIWUZEN

33.15 registertechniek
registersteek°buitensteektechniek op vier °naaiposities, die in elk °katern drie °binnen- en twee
°buitensteken vertoont.
In- en uittreden vinden bij deze °naaiwijze niet op de uiterste naaiposities plaats.
Er bestaan ook 'verlengde' versies van deze techniek, op meer dan vier naaiposities.
Deze °naaiwijze is geschikt voor op zichzelf staande °katernen, maar kan ook op
meerdere katernen worden toegepast: doorgaande registersteek.
¶ D Aktenheftung [v], Aktenstich [m]33.16 eensteekstechniek°buitensteektechniek op twee °naaiposities waarbij een °binnensteek gevolgd wordt door een°buitensteek naar het volgende °katern.
Gewoonlijk wordt het °omslag °meegenaaid. — De techniek kan ook per katern twee
maal onafhankelijk worden toegepast: tweesteekstechniek.

33.17 brocheertechniek°naaiwijze waarbij de verbinding tussen de °katernen uitsluitend door °oversteken tot stand isgebracht.
¶ D holländern

47

34 ANDERE VERBINDINGEN
34.0

Naast het naaien door de vouw zijn er andere mogelijkheden bladen (niet noodzakelijkerwijs tot katernen gegroepeerd) tot een boekblok te verenigen. Het DWARS DOORNAAIEN, vooral bekend uit Japanse en andere Oosterse bindwijzen, is ook in het Westen voor
eenvoudig bindwerk van dunne boeken zeer algemeen. (De daarbij toegepaste steken en
naaiwijzen kunnen ook op andere voorwerpen dan een boekblok worden toegepast.)
Deze techniek is voor wat het Westen betreft nog zeer onvolledig onderzocht.
Verder zijn er verbindingen — in het algemeen lusvormig — met leren of perkamenten
riempjes en dergelijke mogelijk (zowel door de vouw als dwars); de voornaamste daarvan isde STRENGEL.
Tenslotte zijn reeds vóór 1800 eerste vormen van garenloze verbindingen te vinden (diewij hier niet behandelen).

34.1

dwars doornaaien [doorgenaaid]
techniek van °naaien waarbij het °garen door het °boekblok (en veelal ook de °platten) gaat
via °transversale °naaigaten die dicht bij de °rug zijn aangebracht.
Bij deze techniek maakt het niet uit of het boekblok uit °katernen of uit losse °bladen
bestaat.
¶ D nadeln, quer durchheften / Blockheftung [v], Seitenstich [m] E side sewing,stab-sewing, stabbing F couture [v] à plat, piqûre [v] au bloc

34.2 halve lus [v/m -sen]°steek waarbij het °garen over het °plat van het ene °transversale °naaigat naar het andere
loopt.

34.3 rechte lus
configuratie waarbij twee °transversale °naaigaten over beide °platten door °halve lussen
zijn verbonden.
De rechte lus kan door verschillende °naaiwijzen tot stand zijn gebracht.
34.4
34.5
34.6

koplusstaartlus
ruglus°steek waarbij het °garen van het ene uiteinde van een °transversaal °naaigat over de °kopresp. °staartsnede, resp. over de °boekrug naar het andere uiteinde van hetzelfde naaigat
loopt.

48

34

ANDERE VERBINDINGEN

34.7 albumnaaisel
configuratie bestaande uit twee °rechte lussen.

34.7 albumnaaisel
34.8 rijgsteek [m -steken]°naaiwijze waarbij een opeenvolging van °halve lussen, afwisselend op het ene en het
andere °plat, is gevormd.
¶ D einfacher Längsstich [m] E Running stitch F point [m] devant

34.9 zadelsteek°naaiwijze waarbij een opeenvolging van °rechte lussen is gevormd. De zadelsteek kan als
een symmetrisch verdubbelde °rijgsteek zijn ontstaan — hetzij door van het eind terug tewerken, hetzij door tegelijkertijd met twee naalden te werken.
¶ D doppelter Längsstich [m] E saddle stitch, saddler's — F point [m] de sellier,couture sellier

49

34

ANDERE VERBINDINGEN

34.10 overhandse steek°naaiwijze waarbij het garen van het ene uiteinde van een °transversaal °naaigat over de °boekrug
naar het andere uiteinde van een volgend naaigat loopt.
Bij het passeren van de boekrug kan tevens een °binding in het overhandse naaisel
zijn opgenomen.
Bij deze naaiwijze — of juister: naaiwijzen — zijn de naaigaten veelal dichterbijeengeplaatst dan anders; ook staan zij vaak niet zuiver °transversaal maar enigszins
schuin.
Het naaien met de overhandse steek wordt ook driegen genoemd.
¶ D (unverschlungener) Überwendlingsstich [m] E overcasting, oversewing F point[m] de surjet

34.10 overhandse steek
34.11 strengel [m -s]lus, gevormd door een schuin opgerold reepje °perkament, waarvan de einden enige
malen om elkaar gewonden {dichtgedraaid) zijn.
Strengels worden met name veel toegepast in °koperten. De vrije uiteinden kunnen zijn
teruggestoken (bv. tussen °katern en °omslag, door dezelfde gaten waardoor de strengel het omslag
passeerde). Als de einden lang genoeg zijn, kunnen zij ook na het terugsteken in een volgend katem
worden gestoken, en in het °hart daarvan worden dichtgedraaid; of zelfs nogmaals worden
teruggestoken, zodat een verbinding met een derde katern tot stand kan komen (doorgaande
strengel)¶ E tacket

BOEKRUG

41

41.0 Na het naaien kan de BOEKRUG aan een aantal handelingen worden onderworpen om deonderlinge samenhang van de katernen te verstevigen (rugbewerking). Dit zijn voornamelijk het
consolideren van de boekrug met lijm (lijmen) en het aanbrengen van RUGBELEG, en eventueel
het geven van een ronde vorm aan de rug en het vormen van de KNEEP.

41. 1 rechte rug [m -gen]°boekrug waarbij de °katernruggen (ongeveer) in één vlak liggen.
¶ D gerader Rücken [m], flacher — E flat back, — spine F dos [m] plat, — carré

41.2

ronde rug°boekrug die in een ronde vorm is gebracht.
Deze bewerking (ronden of rondzetten) versterkt de licht natuurlijke ronding die het gevolg
is van de °opdikking.
¶ D runder Buchrücken [m] E round backF dos [m] rond, — arrondi

41.3

opdikking [v -en]de toename van de °dikte van het °boekblok aan de °rugzijde ten opzichte van de rest van het
boekblok.
De opdikking wordt voornamelijk veroorzaakt door de dikte van het °garen, dat bij
het °naaien in de °katernharten komt te liggen.
¶ D (Rücken)steigung [v] E swell, swelling F épaississement [m]

51

41

BOEKRUG

41.4

kneep [v knepen]schouder [m -s]
het min of meer scherp omgebogen gedeelte van de °katernen vlak bij de °boekrug.
De grenslijn tussen het vlak van het °boekblok en het omgebogen gedeelte heet de hals vande kneep.
De kneep ontstaat door het boekblok tussen kneepplanken in een pers te plaatsen en deranden van de katernen met een hamer naar buiten te slaan (knepen).
¶ kneep D Abpreßfalz [m], Rückenfalz E shoulder F mors [m] • knepen D abpressen E back / backing F façonnage des mors• hals E seat41.5

schuine kneep°kneep die een hoek van ongeveer 45° met het vlak van het °boekblok maakt.
De schuine kneep kan toegepast zijn met een ºgesloten scharnier, en met een °open
scharnier en °kneepgleuf.
[Niet: *Duitse kneep.]¶ D schräger Falz, flacher —, seichter —41.6 haakse kneep°kneep die een hoek van ongeveer 90° met het vlak van het °boekblok maakt.
[Niet: *Franse kneep.]¶ D tiefer Falz [m], senkrechter Falz F mors [m]41.7 rugbeleg [o -ggen]stuk soepel materiaal (°leer, °perkament, °papier, textiel ...) dat op de °boekrug is°genaaid of °geplakt vóór de °rugbekleding is aangebracht.
De gebruikelijkste vormen zijn: volledig rugbeleg, over de volle °hoogte van de boekrug,en overlijmstroken, die zich alleen tussen de °bindingen bevinden en veelal smaller zijn
dan de ruimte daar tussen. Beide kunnen tot de °breedte van de boekrug

52

41

BOEKRUG

beperkt zijn, of zich ook over een gedeelte van het °plat uitstrekken; in het laatste
geval zijn de uiteinden veelal op de buiten- of binnenzijde van de platten geplakt terversterking van het °scharnier.
Het volledig rugbeleg kan uitsparingen vertonen voor de °opliggende bindingen:roostervormig, kamvormig rugbeleg. Een buiten het boekblok uitstekend deel van
volledig rugbeleg heet vleugel; op het plat geplakt het kan makkelijk verward worden
met een °oor.
¶ D Hinterklebung [v] E spine reinforcement, spine lining F claie [v], garniture[v] de dos • roostervormig rugbeleg E slotted liner • kamvormig rugbeleg E combliner • overlijmstrook E patch-liner

53

42 SNEDE
42.0

Nadat de rugzijde van de katernen door het naaien (en de verdere rugbewerking)verbonden is, worden in de regel de overige zijden door AFSNIJDEN gelijk gemaakt.
Soms zijn de sporen van het gebruikte gereedschap (trekmes, (snij)ploeg of snijmachine)
nog herkenbaar.
Het afsnijden geschiedt meestal voor het aanbrengen van de platten; in het geval vansoepele platten kan het ook na het aanbrengen daarvan plaatsvinden.
De SNEDE kan verder onbehandeld (BLANK) blijven; zij kan ook versierd worden, door het
aanbrengen van verf of goud of door tal van andere bewerkingen. De snede kan ookvoorzien worden van SNEDETITELS, wapens of andere opschriften, en van hulpmiddelen om
de weg in het boek te vinden, zoals klavieren.

42.1

afsnijden [afgesneden]
het gelijkmaken van een of meer zijden van het °boekblok, door van alle °bladen gezamenlijk materiaal weg te nemen, zodat de kanten daarvan één vlak vormen. Het resultaat iseen gladde snede.
Het afsnijden geschiedt na het °naaien. Bij het afsnijden van een zijde gaan eventuele°buitenvouwen en °velranden daar verloren.
¶ afsnijden D beschneiden E cut off F rogner • gladde snede D glatter Schnitt [m]E edge cut solid F tranche [v] lisse

42.2

snoeien [-d]het slechts min of meer gelijkmaken van een of meer zijden van de afzonderlijke °katernen
van een °boekblok, door een geringe hoeveelheid materiaal weg te nemen (met een mes of
schaar). Het resultaat is een gesnoeide snede.
Het snoeien geschiedt als regel (maar niet steeds) vóór het °naaien. Hierbij gaan
eventuele °buitenvouwen en °velranden geheel of gedeeltelijk verloren.
[Niet: *ebarberen.]¶ snoeien D beraufen, ebarbieren E trimming, rough cutting F ébarber / ébarbage• gesnoeide snede D beraufter Schnitt [m], ebarbierter — E trimmed, cut roughF tranche [v] ébarbée

42.3

opensnijden [-gesneden]
het zonder materiaalverlies doorsnijden van de °buitenvouwen, zodat de °bladen vrij
beweeglijk worden.
Eventuele °velranden blijven hierbij bewaard.
¶ D aufschneiden E open F ouvrir

42.4

snede [v -n]
elk van de drie zijden van het °boekblok, gevormd door de kanten van de individuele°bladen die door °afsnijden of °snoeien gelijk gemaakt zijn.
De drie sneden afzonderlijk worden als kop-, front- en staartsnede aangeduid (integenstelling tot °kopzijde enz. als zij °onafgesneden zijn). De sneden gezamenlijk heten'sneden' [ook: snede]: 'sneden gesprenkeld'; men kan hiervoor ook het bijwoord rondom
gebruiken: 'rondom verguld'.

54

42

SNEDE
¶ snede D Schnitt [m], -fläche [v] E edge F tranche [v] • kopsnede / front- / staartD Kopfschnitt [m], Ober- / Vorder- / Unter-, Schwanz-, Fuß- E head edge, top — / fore
— / tail —, bottom —F tranche [v] de tête / gouttière, tranche de gouttière / — dequeue • snede rondom D Rundumschnitt, dreiseitiger Schnitt [m] E edges F (les)trois tranches
42.5 kapitaalsnede
het vlakje, ontstaan door het schuin (onder een hoek van circa 45° met zowel de °boekrug
als de °kop- dan wel °staartsnede) °afsnijden van een uiteinde van de boekrug.
Deze ingreep is vermoedelijk bedoeld om het °kapitaal ruimte te bieden zodat het niet
buiten het °boekblok hoeft uit te steken.
¶ E Backcornering (of textblock) F découpe [v] en biais, chanfrein [m]42.6

snijoor [o -oren]uitstekend gedeelte van een °blad, ontstaan doordat het blad tijdens het °afsnijden verkeerd
gevouwen was.
¶ F fausse coupe

42.7

onafgesneden°boekblok of zijde daarvan zonder sporen van °afsnijden of °snoeien.
De °buitenvouwen zijn dus niet °afgesneden (eventueel wel °opengesneden); bij°geschept papier is de °scheprand aanwezig.
¶ D unbeschnitten E uncut, untrimmed F non rogné

42.8

onopengesneden°boekblok of zijde daarvan waarbij de °buitenvouwen geheel intact zijn.
De °bladen zijn dus noch tijdens het binden, noch in een later stadium van elkaar
gescheiden.
¶ D unaufgeschnitten E unopened
F non coupé

42.9

holle snede°frontsnede die, doordat het °boekblok een °ronde rug heeft gekregen, een daarmee
corresponderende holle vorm heeft aangenomen.
¶ D Hohlschnitt [m] F gouttière [v]

55

42

SNEDE

42.10 blanke snede°snede die na het °afsnijden geen verdere behandeling heeft ondergaan.
¶ D weißer Schnitt [m] F tranche [v] nue
42.11 geverfde snede°snede die egaal in één kleur geverfd is.
[Niet: *verfsnede.]¶ D Farbschnitt [m] E stained edge F tranche [v] peinte, — [de] couleur
42.12 sponssnede°snede waarop verf in onregelmatige vlekken is aangebracht (door middel van een spons ofiets dergelijks).
42.13 stijfselsnede°geverfde snede waarbij in de nog verse, met stijfsel aangemaakte verf ornamentale
versieringen zijn aangebracht (met een stokje, kam, vingertop of ander voorwerp).
¶ D Kleisterschnitt [m] E paste edge F tranche [v] marbrée à la colle
42.14 gesprenkelde snede°snede waarop een spikkelpatroon is aangebracht door middel van verfdruppeltjes.
¶ D Sprengschnitt [m] E sprinkled edge F tranche [v] mouchetée
42.15 beschilderde snede°snede waarop in een of meer kleuren een ornament of figuratieve voorstelling is geschilderd.
¶ D bemalter Schnitt [m] E painted edge F tranche [v] à peinture
42.16 gemarmerde snede°snede waarop een patroon is aangebracht door marmeren (zie °marmerpapier).
¶ D Marmorschnitt [m] E marbled edge F tranche [v] marbrée
42.17 vergulde snede°snede voorzien van een laagje goud.
Het goud kan worden aangebracht nadat de snede al anders is bewerkt, bv. gemarmerd(vergulde snede met ondermarmering). Anderzijds kan een marmering ook na het
vergulden worden aangebracht (overmarmering).
Als van een °gesnoeide snede slechts de uiterste kanten zijn verguld, spreekt men van een
ruw vergulde snede.
¶ vergulde snede D Goldschnitt [m]E gilt edge F tranche [v] dorée, dorure sur
tranche • vergulde snede met ondermarmering E edge marbled under gilt F tranchemarbrée sous or • ruw vergulde snede F tranche dorée sur témoins • verguldekop(snede) D Kopfgoldschnitt E top edge gilt F tête [v] dorée

56

42

SNEDE
42.18 verdekt geschilderde snede°(front)snede waar een verdekte schildering is aangebracht.
Deze wordt uitgevoerd (en is alleen zichtbaar) als de bladen zijn uitgewaaierd, en bevindt
zich dus in feite niet op de °bladkanten maar op de uiterste bladranden. (Het is mogelijk,
op één snede twee verdekte schilderingen aan te brengen.) In feite komt deze techniek
alleen voor in combinatie met vergulden (vergulde snede met verdekte schildering).
¶ D unterbemalter Schnitt [m], bemalter verschobener Schnitt, untermalter Schnitt,
Unterschnittmalerei E fore-edge painting
42.19 geciseleerde snede°snede waarin ornamenten in relief zijn ingeslagen of ingedrukt.
¶ D ziselierter Schnitt, gepunzter —, punzierter — E gauffered edge F tranche [v] ciselée
42.20

snedetitel [m -s]
titel, aangebracht (meestal handgeschreven) op een van de °sneden.
¶ D Titel auf dem (Vorder-)schnitt E (fore-)edge title F titre [m] sur tranche

57

43 KAPITAAL
43.0

Het naaisel van het boekblok loopt in het algemeen niet door tot de kop en de staart. Dit
betekent een verzwakking juist op deze kwetsbare plaatsen. De verschillende als
KAPITAAL aangeduide constructies dienen om die uiteinden van de boekrug te versterken: door de samenhang tussen de katernen te verbeteren, door ook op deze plaats een
verbinding met de platten te leggen, en soms ook door een verbinding met de rugbekleding te maken. Daarnaast heeft het kapitaal - dat immers zichtbaar blijft - tot versieringuitgenodigd, waarbij grote inventiviteit tot uiting kwam. Geleidelijk is de constructieve
functie van het kapitaal op de achtergrond geraakt en slechts de decoratieve overgebleven.
Oorspronkelijke kapitaalvormen (kettingsteekkapitaal) maken de nodige verbindingen
alleen met garen. Veelal wordt echter in het kapitaal een KAPITAALBINDING verwerkt die net
als andere bindingen voor de aanrijging aan de platten wordt gebruikt. Het
KAPITAALNAAISEL legt de verbinding met elk katern (of althans met enkele katernen), en omgeeft de binding met wikkelslagen (BASISKAPITAAL). Zulk een kapitaal kan achteraf
decoratief met bont garen worden BESTOKEN of met leren riempjes worden OMVLOCHTEN.
Een verdere ontwikkeling is het DIRECT BESTOKEN KAPITAAL, waarbij het besteeksel direct
op de kapitaalbinding (of de KAPITAALKERN) wordt gemaakt, dus zonder dat die eerst op
traditionele wijze met kapitaalnaaisel is genaaid (het besteeksel moet dan zelf de functie van
het kapitaalnaaisel enigszins overnemen). AANGEPLAKTE KAPITALEN zijn in feite niet meer dan
imitaties: ze zien er aardig uit, maar hun structurele rol is miniem (zij het niet geheelafwezig).

43.1

kapitaal [o -alen]
structuur (met een verstevigende en/of decoratieve functie) waarmee de uiteinden van de°boekrug worden afgewerkt.
Als regel wordt het kapitaal in een aparte arbeidsgang, na het °afsnijden, aan het
boekblok bevestigd, en wel door °naaien (°basiskapitaal of °direct bestoken kapitaal)of door °plakken (°aangeplakt kapitaal).
¶ D Kapital [o] E headband, endband F tranchefile [v]43.2

kapitaalnaaisel [o -s]
de garenstructuur waarmee het °kapitaal aan het °boekblok is genaaid.
In principe omvat dit per °katern: een °buitensteek naar het uiteinde van de °boekrug, een °rondslag of een °wikkelslag rond de °kapitaalbinding, en een °binnensteekin een volgend katern. (In de praktijk worden na de middeleeuwen vaak enkele, ofzelfs vele, katernen overgeslagen bij het maken van de binnensteken en de afstandmet wikkelslagen overbrugd.)
Na de rondslag kan ook aan de °rugzijde nog een slag om het garen zelf gemaakt
worden, waardoor aan de rugzijde een 'parelrand' ontstaat.
Bij een bindingloos kettingsteekkapitaal wordt in plaats van een rondslag een °kettingsteek gemaakt.
¶ D Umwickelung [v] E primary sewing

58

43

KAPITAAL

43.3 kapitaalbinding [v -en]°binding, bij een uiteinde van de °boekrug geplaatst teneinde er een °kapitaal mee te kunnen
vormen.
Kapitaalbindingen kunnen meervoudig zijn (met elementen van gelijke of verschillende
dikte). Ook de rand van een strook °rugbeleg (kapitaalstrook) kan als kapitaalbinding
dienen.
¶ E core, headband support F support [m] de la tranchefile, âme [m] de la tranchefile

43.4 kapitaalkern [m -en]°kapitaalbinding waarvan de buiten het °boekblok uitstekende einden zijn afgesneden, zodat
geen verbinding met de ºplatten meer kan worden gemaakt.
Ook: loze kapitaalbinding.
Een hulpkern is een kapitaalkern, aangebracht naast een andere kapitaalbinding om
een rijker gestructureerd °kapitaal mogelijk te maken.
¶ kapitaalkern D Kapitaleinlage, Kapitalkern E (primary) core F âme de la tranchefile, support[m] de la —, bâtonnet [m] • hulpkern E secondary core F support de la tranchefile
supplémentaire

59

43

KAPITAAL

43.5

gesloten kapitaal°kapitaal waarbij met garen of leren riempjes een direkte verbinding tussen het kapitaal en de°rugbekleding is gemaakt.
Indien men expliciet wil vermelden dat dit niet het geval is, kan men van een open
kapitaal spreken.

43.6

zadelsteekkapitaal°gesloten kapitaal waarbij het uiteinde van de °rugbekleding over het °kapitaal is heengelegd
en met een °zadelsteek onder de °kapitaalbinding is vastgezet.
[Niet: *doorgestoken kapitaal.]¶ D Durchgestepptes Kapital, F tranchefile sellier

43.7 tongkapitaal°kapitaal — al dan niet met een °kapitaalbinding — waarbij een stuk leer als °rugbeleg ismeegenaaid, dat tot buiten het uiteinde van de °boekrug verlengd is (tot een tong).
Aan het einde van dit uitstekende materiaal wordt dan de eveneens verlengde°rugbekleding bevestigd.
¶ D verlängertes Kapital [o] E tab headband F tranchefile [v] à 1'oreille, — à patte

43.8 basiskapitaal°kapitaal van ongekleurd °kapitaalnaaisel op een °kapitaalbinding.
Het basiskapitaal kan als zodanig optreden, of als °bestoken of °omvlochten basiskapitaal.

60

43

KAPITAAL¶ D gewickeltes Kapital [o] E plain wound headband F tranchefile [v] de base, bâti [m]simple43.9

bestoken kapitaal°kapitaal dat op decoratieve wijze met gekleurd garen (°besteeksel) is omgeven.
Dit kan geschieden om een reeds aangenaaid °basiskapitaal, of direct op een °kapitaalbinding (°-kern, °-strook) (°bestoken basiskapitaal, resp. °direct bestoken kapitaal).
De rand van de °rugbekleding kan al dan niet in het besteeksel zijn opgenomen.
¶ D umstochenes Kapital [o], bestochenes — E embroidered headband F tranchefile[v] brodée43.10 bestoken basiskapitaal°bestoken kapitaal waarbij het °besteeksel om een reeds eerder aangenaaid °basiskapitaal is aangebracht.
De meest voorkomende vormen zijn het renaissance-kapitaal, waarbij het besteeksel
bestaat uit loodrecht op de °kapitaalbinding (met een of meer °hulpkernen) aangebrachte°wikkelingen, en het kruissteekkapitaal, waar het besteeksel uit kruisende schuine lange
steken bestaat. Er zijn talloze varianten.
¶ kruissteekkapitaal D Kreuzstichkapital, Zickzack—E chevron headband
Ftranchefile [v] brodée à chevron, — tressée en épi de blé • renaissance-kapitaal F
tranchefile a chapiteau

43.11 direct bestoken kapitaal°bestoken kapitaal waarbij het °besteeksel direct op de °kapitaalbinding is aangebracht. In dit
geval is het kapitaal met het °garen van het besteeksel ook (op enkele plaatsen) aan het°boekblok bevestigd: het besteeksel heeft tevens de functie van °kapitaalnaaisel.
Meest voorkomende vormen: besteeksel met twee garens van verschillende kleur, waarbij
na iedere wikkeling een halve slag om het anderskleurige garen gemaakt wordt,
resulterend in een 'verspringende' parelrand (Duits kapitaal); besteeksel (meestal opmeervoudige °kapitaalkern) in twee of meer kleuren, waarbij voor iedere

61

43

KAPITAAL
wikkeling meerdere slagen om de andere kleuren gemaakt worden, resulterend in een
niet-verspringende parelrand (Frans kapitaal). Er zijn talloze varianten.
¶ direct bestoken kapitaal D bestochenes Kapital [o], umstochenes— E embroideredheadband F broderie [v] directe, tranchefile [v] simple • parelrand D Kettchen [o]E bead F chaînette [v], pied [m] • Duits kapitaal D umstochenes Kapital mit Kette E
headband with a bead on the edge F tranchefile verticale avec chaînette • Frans
kapitaal D französisches Kapital E French double headband, double-tiered headband F
tranchefile a chapiteau, — à deux [plusieurs] étages

43.12 besteeksel [o -s]
de decoratieve garenomhulling van het °bestoken kapitaal.
Besteeksel dat, zonder tussenkomst van °kapitaalnaaisel, direct is aangebracht op een°kapitaalbinding kan primair of direct besteeksel worden genoemd. Besteeksel op een
reeds eerder aangenaaid kapitaalnaaisel is dan secundair besteeksel.
¶ besteeksel E embroidery F broderie [v], tressage [v] • primair besteeksel E
primary embroidery • secundair besteeksel E secondary embroidery/sewing
43.13 omvlochten kapitaal°kapitaal waarbij een vlechtwerk van smalle leren riempjes om een eerder aangenaaid°basiskapitaal is aangebracht.
Ook hierbij is een veelvoud van motieven mogelijk (soms in twee kleuren); meestal isde °rugbekleding in het vlechtwerk opgenomen (°gesloten kapitaal).
¶ D geflochtenes Kapital [o] E plaited headband, braided — F tranchefile [v] tresséede lanière de peau

62

43

KAPITAAL
43.14 meegenaaid kapitaal°kapitaal dat niet in een aparte arbeidsgang is °aangenaaid, maar tegelijk met het °naaien van
het °boekblok zelf.
Het komt voor tezamen met een °kapitaalsnede, dan wel op enige afstand van de°snede (teruggetrokken kapitaal), klaarblijkelijk om het gevaar van beschadiging bij
het °afsnijden te vermijden.
¶ D echter Kapitalbund [m] F tranchefile [v] à la couture • teruggetrokken kapitaal
D eingerückter Kapitalbund

43.15 byzantijns kapitaal°basiskapitaal (vaak °bestoken), waarbij de (meervoudige) °kapitaalbinding buiten het°boekblok uitsteekt, een eindweegs op de °platkanten doorloopt, en daarin met °garen
verankerd is.
Zowel het °kapitaalnaaisel als het °besteeksel kan zeer verschillende en complexe
patronen vertonen
Bij het 'alla greca'-kapitaal ligt het kapitaal ook op de platkanten, maar is het
besteeksel aan Westerse vormen ontleend.
¶ D byzantinisches Kapital [o] F tranchefile [v] byzantine, — grecque, — haute, —débordante • alla greca-kapitaal F tranchefile royale

63

43

KAPITAAL

43.16 aangeplakt kapitaal°kapitaal dat niet door °garen (van °kapitaalnaaisel en/of °besteeksel), maar uitsluitend
door °plakken met de °boekrug is verbonden.
Hiervoor gebruikt men: een apart bestoken reepje materiaal; of een stukje bont textiel,papier of dergelijk materiaal, waarmee het effect van een °bestoken kapitaal wordt
nagebootst; of een stukje speciaal voor dit doel geweven band (kapitaalband) met een
verdikte rand met een kleurig patroon: bandkapitaal.
¶ D angeklebtes Kapital E stuck-on headband F (tranchefile) comète, tranchefile [v] entissu collé64

PLATTEN: ALGEMEEN

51

51.0

Door het naaien heeft het boekblok zijn samenhang gekregen; ter bescherming moet het
echter nog met min of meer solide materiaal worden bedekt, meestal ook aan de boekrug, inelk geval echter aan het voor- en achtervlak: de PLATTEN. Deze kunnen precies groot genoeg
zijn om het boekblok te bedekken, of OVERSTEKEN; ze kunnen SOEPEL zijn, of STIJF gemaakt
met platkernen. De buitenzijde van rug en platten biedt gelegenheid tot decoratie - soms iszelfs bij de materiaalkeuze de decoratieve functie belangrijker geweest dan debeschermende.

51.1

plat [o-ten]vlak, min of meer stijf voorwerp, ongeveer zo groot als een °blad, ter bescherming
aangebracht op het °voor- of °achtervlak van het °boekblok en er aan de °rugzijde
scharnierend mee verbonden. De twee platten van een boek zijn het voorplat en het
achterplat. Veelal is aan een plat een °(plat)bekleding (en een °dekblad) te onderscheiden
van een °platkern.
[Niet: *bord, *berd].
¶ plat D Deckel [m] E board F plat [m]• voorplat D Vorderdeckel [m] E upper
cover, front — F plat [m] supérieur, — avant, — antérieur, premier —• achterplat
D Hinterdeckel, Rück- E lower board, back — F plat inférieur, — arrière, second plat

51.2

(plat)kant [m -en]het smalle vlak, loodrecht op het °verticale vlak, aan elk der vier zijden van het °plat.
Afzonderlijk zijn de kanten aan te duiden als kop-, front- en staartkant (met rondom duidt
men bewerkingen e.d. aan deze drie kanten tezamen aan), en rugkant (indien hetºboekblok een °kneep heeft, ook wel kneepkant).
¶ platkant D Stehkante [v], Deckel- E board edge, edge of the board F chant [m] (platen bois), champ [m], coupe [v] (spécialement en carton) • kopkant (front-, staart-,rug-) D Oberkante [v] (Vorder-, Unter-, Rücken-/Falz-) E head edge of the cover (fore—, tail —, spine/binding/gutter —) F chant/coupe de tête (— de gouttière, — de queue,— de dos)

51.3 overstekend plat
°plat waarvan de °hoogte en/of de °breedte groter zijn dan die van het °boekblok.

65

51

PLATTEN: ALGEMEEN
Ook een overstekende °bekleding kan voorkomen.
¶ E extended cover, overhang cover F couverture [v] à chasses

51.4

overstek [o -ken]de afstand waarmee het °plat aan een der drie buitenzijden °oversteekt; ook: het
overstekende deel van het plat, en met name het buiten het °boekblok zichtbaar blijvende
deel van de binnenzijde van het plat.
¶ D (Deckel)innenkante [v] E square F chasse [v]51.5

gelijkaf [bw]duidt een °plat aan waarvan °hoogte en °breedte vrijwel gelijk zijn aan die van het°boekblok.
Ook een °bekleding kan gelijkaf gesneden zijn.
¶ D kantenlos E cut flush F rogné à vif

51.6

soepel plat
°plat dat, hoewel stevig, een grote buigzaamheid bezit.
Een soepel plat heeft of een zeer buigzame ºplatkern, of geen platkern. Een band met
zulke platten is een soepele band.
¶ soepel plat D biegsamer Deckel [m] E limp cover F couverture [v] souple • soepele
band D biegsamer Einband [m], flexibler — E limp binding F reliure [v] souple

51.7

stijf plat
°plat dat niet of nauwelijks buigzaam is.
¶ D steifer Deckel E stiff board, inflexible — F couverture [v] rigide

66

52

OMSLAGEN
52.0

De buitenzijde van het boek wordt gewoonlijk met soepel (maar, in de meeste gevallen,
wel min of meer stevig) materiaal bedekt. Dat kan direct aan het boekblok worden
bevestigd en soepel blijven - dan is het een OMSLAG; het kan ook achteraf om eerder
aan het boekblok aangebrachte platkernen worden bevestigd (of, andersom, nadat het isaangebracht van platkernen worden voorzien) — dan is het een bekleding. Allerlei
verschijnselen (bv. INSLAG, OVERSLAG) kunnen zich dan ook zowel bij een omslag als
bij een bekleding voordoen; ook de materialen zijn grotendeels dezelfde.
De omslag is kenmerkend voor het KOPERT, een bandtype dat tot nog toe onvoldoende
bestudeerd is; de hier gegeven aanzet tot een typologie is zeer voorlopig.

52.1

omslag [m/o -en]stuk soepel materiaal, dat vast met het ° boekblok verbonden is, (tenminste) de °boekrug en de°voor- en °achterzijde ervan omgeeft en het essentiële deel van de band vormt. Het materiaal
is °leer, °perkament (soms afvalperkament, bv. °fragmenten van oude boeken) of °papier (m.n.
°sierpapier). Het kan aan de binnenzijde geheel of gedeeltelijk zijn gevoerd met andermateriaal.
(Het omslag, in deze zin, is dus iets wezenlijk anders dan ons huidige stofomslag.)[Niet: *kaft.]¶ omslag D Umschlag [m] E wrappers [mv] F couverture [v] • gevoerd D
kaschiert E lined F doublé • voering E lining F doublure

52.2\
kopert [o -en]band die voornamelijk uit een solide °omslag (van °leer of °perkament) bestaat (en die
derhalve °soepele platten, zonder °platkernen, en geen aparte (°rug- of °plat)bekleding
heeft).
¶ D Kopert [o] E limp (parchment/vellum) binding

52.3 inslag [m -en]materiaal van °omslag of °bekleding, dat aan een rand naar binnen is gevouwen (ingeslagen),zodat het dicht tegen de binnenzijde komt te liggen.
Bij een omslag ligt de inslag dus gewoonlijk tegen de binnenzijde van het omslag zelf, bij
een bekleding tegen de binnenzijde van de °platkern.
De inslag kan al dan niet zijn vastgelijmd of -geplakt.
¶ D (Deckel)einschlag [m] E turn-in F rempli [m]6752OMSLAGEN

52.4 omgezette rand [m -en]rand van een °omslag of ºplatbekleding die ongeveer haaks is omgebogen en dientengevolge
een eindweegs, in °transversale richting, over de °snede steekt.
Dit vindt men aan de °frontrand vaker dan aan de andere randen. — Bij de °rugbekleding heet de 'omgezette rand' °kapje.
¶ D Schutzkante [v] E turned edge F rabat droit [m]52.5

overslag [m -en]klep [v -pen]materiaal van ºomslag of °platbekleding dat aan een rand zover doorloopt dat het over de°snede heen weer over (of onder) een aanmerkelijk deel van het andere °plat valt.
Men vindt een overslag meestal alleen aan de °frontrand.
Het deel van de overslag dat over het andere plat valt kan met een overslagkern (van°karton) verstevigd zijn.
De frontrand van het andere plat kan zodanig zijn uitgevoerd dat de overslag daar kan
worden ingestoken: insteekoverslag.
¶ D (Buch)klappe [v] E flap, fore-edge flap F rabat [m]• insteekoverslag E tuck

52.6

rugplaat [v -platen]
stuk stijf materiaal (bv. leer, hoorn, hout), toegepast bij een °kopert: bij een °meegenaaid
omslag is de °rug er in- of uitwendig mee versterkt, maar ook kunnen de °katernen van het°boekblok er op °genaaid zijn.
In het laatste geval is de rugplaat dus een vorm van °naaistrook.
¶ D Rückenschiene [v], Rückenversteifung E spine stiffener

68

52

OMSLAGEN
52.7

meegenaaid omslag°omslag dat tijdens het °naaien met het °boekblok is verbonden door °buitensteken die vande °katernen direct door het omslag gevoerd worden.
De °rug kan, in- of uitwendig, met °rugplaten versterkt zijn.
Het °naaisel (bv. °kettingsteeknaaisel, °buitensteeknaaisel) is aan de buitenzijde vande rug zichtbaar; het kan op vele manieren decoratief zijn afgewerkt.
Overeenkomstig: meegenaaide bekleding¶ D Heftung direkt in den Umschlag

52.8

doorgehaalde binding°binding die dichtbij het °scharnier tussen °rug en °plat door een doorboring (spleet) in°omslag of °bekleding naar buiten treedt en zeer dicht daarbij door een tweede doorboring
weer naar binnen.
Vaak wordt slechts een smal deel van de binding doorgehaald (dit smalle deel heet spitsel);het overige wordt dan binnen in omslag of bekleding verwerkt, of afgesneden.
¶ D durchgezogener Bund [m] E thong laced in, slip — F nerf [m] passé

52.9

aangehaald omslag°omslag dat met °doorgehaalde bindingen met het °boekblok is verbonden.
Overeenkomstig: aangehaalde bekleding.

52.10 direct gestrengeld omslag°omslag waar de °katernen afzonderlijk (of, door het toepassen van °doorgaande strengels,
groepsgewijs) door °strengels mee verbonden zijn.
Overeenkomstig: direct gestrengelde bekleding.
¶ strengelen E tacketing

69

52

OMSLAGEN

52.11 indirect gestrengeld omslag°omslag dat door een beperkt aantal °strengels verbonden is met de °loze bindingen of de °rugplaten
of °naaistroken, waar het °boekblok zelf op is °genaaid.
Overeenkomstig: indirect gestrengelde bekleding.
Er bestaan ook gemengde constructies, waarbij sommige °katernen door middel van°strengels met een °naaistrook zijn verbonden en andere, dóór de naaistrook heen,
met het omslag.
52.12 aangeplakt omslag°omslag, gemeenlijk van °papier, dat voornamelijk door °plakken verbonden is met de °boekrug en een
smalle rand aan °voor- en °achterzijde van het °boekblok.

70

53

PLATTEN MET PLATKERNEN
53.0

Veel platten zijn stijf; deze stijfheid ontlenen zij aan een PLATKERN (meestal van hout ofvan bord). De platkernen kunnen aan het boekblok worden bevestigd met garen(genaaid) - een techniek die in het Westen nauwelijks voorkomt. Meestal echter worden
zij daar bevestigd door gebruik te maken van de bindingen (AANGEREGEN of AANGEZET- ook combinaties van deze mogelijkheden komen voor).
De hoofdtypen van aanrijging van houten platkernen dragen 'historische' namen:'karolingische', 'romaanse aanrijging', die echter — hoewel zij niet geheel ongegrond zijn —ahistorisch moeten worden opgevat.
De verbinding van boekblok en platkern wordt vaak versterkt doordat aan de binnenzijde
rugbeleg, een oor en/of een dekblad worden vastgeplakt. Indien er alleen loze bindingenzijn, vormt dit plakken de enige verbinding.
Om esthetische en andere redenen kan de platkern bewerkt worden, m.n. AFGEROND of
AFGESCHUIND; het effect daarvan blijft bij het afgewerkte plat zichtbaar. Om het aanrijgen van
de bindingen mogelijk te maken, moeten er uitsparingen (TUNNELS, GATEN, KANALEN) in deplatkern worden aangebracht; deze zijn bij het afgewerkte plat niet meer zichtbaar. Hoewel
het dus strikt genomen om 'afgeschuinde, aangeregen (enz.) platkernen' gaat, spreekt men
vaak van 'afgeschuinde (enz.) platten'.

53.1

platkern [v-en]
het materiaal, dat aan een °plat zijn stijfheid verleent.
Ook: bord; bij gebruik van deze term ontstaat er echter mogelijk verwarring met determ °bord voor een materiaal.
¶ D (Buch)deckel [m] E board F ais [m]

53.2
53.3
53.4

haakse kantafgeronde kantafgeschuinde kant°platkant waarbij de overgang tussen het °verticale vlak (aan de °buiten- of °binnenzijde
van het °plat) en de °kant zelf haaks is, dan wel door het wegnemen van materiaal een meer
geleidelijk verloop heeft gekregen.
De kant is licht afgerond/afgeschuind als weinig materiaal is weggenomen, sterk
afgerond/afgeschuind als veel materiaal is weggenomen, vlak afgerond/afgeschuind alsmateriaal over een brede strook is weggenomen. De bewerking kan aan de buiten en/of
de binnenzijde van het plat hebben plaatsgevonden. Zij kan zich over een volledige kant(of kanten) uitstrekken, of bepaalde gedeelten onberoerd laten (bv. 'afgerond tussen dehoeken', 'frontkant vlak afgeschuind tussen het beslag'). Het profiel van de °rugkant kan
aangepast zijn aan de vorm van de °kneep.
Bij Byzantijnse banden (en banden 'alla greca') vindt men °haakse kanten met een kantgroef.
¶ haakse kant D gebrochene Kante [v] E square edge F arête [v] vive • afgeronde kant
D abgerundete Kante E rounded edge F arête arrondie • afgeschuinde kant Dabgeschrägte Kante, Schräg- E bevelled edge, chamfered — F ais [m] biseauté• vloeiend afgerond E cushioned bevel • kantgroef
D Rinne [v] (an den Kanten),
Stehkante gekehlt E grooved edge F rainure [v]7153PLATTEN MET PLATKERNEN

53.5

aangeregen plat (kern)°plat, of preciezer °platkern, die met het °boekblok verbonden is doordat °bindingendoor uitsparingen in de platkern zijn gevoerd (het aanrijgen).
¶ aangeregen platkern D angesetzter Deckel, Deckel mit durchgezogenen Bünden E lacedon board • aanrijgen D Durchziehen der Bünde, Anschnüren E lacing-in, board lacing F
attelage [m], passure [v] en ais

53.6

aanrijging [v -en]de wijze waarop een °binding door de daarvoor bestemde uitsparingen in de °platkern isgevoerd.

72

53

PLATTEN MET PLATKERNEN
Zulk een uitsparing kan bij houten platkernen zijn: een (aanrijg)tunnel, als één uitgang inde °platkant (en wel de °rugkant) ligt, de andere in het buiten- of binnenvlak van deplatkern (uitwaartse resp. inwaartse tunnel); een (aanrijg)gat, als het een °transversale
doorboring van de platkern is (indien men de loop van de binding van de rugkant af volgt,
kan men zeggen dat zij het gat in- of uitwaarts (= naar binnen-/buiten) passeert); of een
kanaal, d.w.z. een uitsparing in het (buiten- of binnen)oppervlak van een platkern(buiten-, resp. binnenkanaal; °horizontaal, °verticaal of schuin).
Het profiel van deze uitsparingen kan aan de vorm van de binding (riem, touw) zijn
aangepast. Bij °kartonnen platkernen is het een eenvoudig gaatje.
Voor de °kapitaalbindingen worden overeenkomstige uitsparingen gemaakt, echter(omdat deze bindingen geheel aan de rand van het plat liggen) in een schuine richting.
¶ aanrijging E lacing path F attelle [v] • (aanrijg)tunnel E tunnel F canal [m] depassage, forage [m] • (aanrijg)gat D Bundloch E hole F trou [m] de passage •aanrijgkanaal E channel F entaille [v], encoche [v]
53.7 karolingische aanrijging°aanrijging van een houten °platkern waarbij de twee elementen van de °binding (eendubbel touw) tezamen in de °haakse rugkant intreden, over twee schuins uiteenwijkende°kanalen worden verdeeld en elkaar in een °verticaal kanaal weer ontmoeten (in het ene°plat blijken de twee elementen dan de einden van éénzelfde touw te zijn, in het andere
worden ze verknoopt).
¶ D Karolingische Ansetzart F attelle [v] carolingienne

53.8 romaanse aanrijging°aanrijging van een houten °platkern waarbij de °binding (gewoonlijk een °riem) in een°haakse rugkant intreedt, dan via geëigende uitsparingen een of meer keer van de buitennaar de binnenkant van de platkern (en omgekeerd) gaat, en tenslotte met een houten wig,
houten pluggen of metalen nagels wordt vastgezet.
¶ romaanse aanrijging F attelle [v] romane • wig D Keil [m] E wedge • plug D
Holzpflock E peg, dowel F cheville [v] de bois

73

53

PLATTEN MET PLATKERNEN

53.9 gotische aanrijging°aanrijging van een houten °platkern waarbij de °binding (een riem, of touw) over een°afgeschuinde rugkant gaat en verder een soortgelijk parcours volgt als bij de °romaanse
aanrijging.

53.10 aangeregen kartonnen plat(kern) [o -en]°platkern van °karton of °bord, die met het °boekblok verbonden is doordat de °binding(meestal touw) een met de °gotische aanrijging vergelijkbaar parcours volgt (door een ofmeer gaten).
De °bindingeinden kunnen zijn uitgevlast en vastgeplakt, of weggesneden.

53.11 aangezet(te) plat (kern)°platkern van °karton of °bord, die met het °boekblok verbonden is doordat de°bindingeinden er aan zijn °geplakt.
Deze verbinding kan geschieden aan de buitenkant (zo bij voorkeur bij een °haakse
kneep) of aan de binnenkant (zo bij voorkeur bij een °schuine kneep; de bindingeinden
liggen dan tussen de °platkern en het °oor en °dekblad ingebed). De bindingen moeten
voor deze methode vlak zijn (stroken, °naaiband); zijn zij van touw, dan wordt dat
uitgevlast. Eenzelfde methode kan ook voor zeer dunne houten platkernen worden
toegepast.
¶ uitgevlast naaitouw D aufgeschabter Bund [m] E frayed out cord F ficelle [v]effilochée

74

53

PLATTEN MET PLATKERNEN

53.12 aangeplakt(e) plat (kern)°plat, of preciezer °platkern, dat alleen met het °boekblok verbonden is doordat het op het °oor,
het °dekblad e.d. is °geplakt.
Dit doet zich dus voor als er geen andere dan °loze bindingen aan het boekblok zijn.
¶ D angesetzter Deckel [m]53.13 ingeschoven platkern°platkern die - vaak zonder °plakken - in de °bekleding is opgenomen maar niet op enige wijze
direct met het °boekblok is verbonden.
53.14 opgezet plat
°plat dat, met °platbekleding en al, op de °rugbekleding, het °oor en het °dekblad is °geplakt.
¶ D aufgesetzter Deckel
53.15 scharnier
het samenstel van elementen dat bijdraagt aan de verbinding van °plat en °boekblok en een
scharnierende beweging van het plat ten opzichte van het boekblok mogelijk maakt.
Hieronder vallen alle mechanische en gelijmde verbindingen in de smalle overgangszone
tussen plat en boekblok, zoals (°kapitaal-)°bindingeinden, over de platten
75

53

PLATTEN MET PLATKERNEN
reikend °rugbeleg, elementen van de schutbladconstructie (als °oor, °dekblad en°scharnierversterking) en de °bekleding.
¶ D Scharnier [o], Gelenk [o] E joint, hinge F charnière [v]

53.16 gesloten scharnier°scharnier waarbij de °platkern nauw aanligt tegen de °kneep.
Hierbij heeft het °boekblok een °haakse kneep en de platkern een °haakse rugkant, of het
boekblok heeft een °schuine kneep en de platkern een aangepaste schuine ° rugkant.
Het °plat scharniert langs één lijn bij de buitenzijde van de °platkant. Het gesloten
scharnier is op de °bekleding niet zichtbaar: °glad scharnier.
¶ E tight joint, closed —53.17 open scharnier°scharnier waarbij °platkern en °kneep elkaar niet of alleen bij de °hals van de °kneep raken.
Hierbij heeft het °boekblok een °schuine kneep en de °platkern een °haakse rugkant.
Het °plat scharniert over twee lijnen verdeeld: de grenslijn van hals en platkern, ende lijn waar de °bekleding over de top van de °kneep gaat.
Op de °bekleding is het open scharnier zichtbaar als °kneepgleuf.
¶ E open joint, French —

76

54

BEKLEDING
54.0

Nadat de platten zijn aangeregen, aangezet of aangeplakt, wordt meestal een BEKLEDING
aangebracht, die gewoonlijk de boekrug en de platten geheel bedekt. Het materiaal van
de bekleding is leer, perkament (soms maculatuur, bv. fragmenten van oude boeken),textiel (edele soorten als fluweel of brokaat, geborduurde stof, of simpele weefsels) ofpapier (m.n. sierpapier). Een band wordt vaak genoemd naar het materiaal van zijnbekleding: 'leren band', 'perkamenten band'. Als de bekleding van boekrug en platten
verschillend is, wordt de band genoemd naar het materiaal van de rug, dat veelal uit
edeler materiaal bestaat.
Aan de binnenrand van de platten wordt de bekleding veelal afgewerkt met inslagen.
Vooral voor het afwerken van de HOEKINSLAGEN bestaan verscheidene mogelijkheden.
Soms heeft een band een meervoudige bekleding; verschillende vormen worden vermeld.

54.1

bekleding [v -en]soepel materiaal, waarmee °boekrug en/of °platkernen geheel of gedeeltelijk bedekt zijn.
Bij een band zonder platkernen is de 'bekleding' identiek met het °omslag.
¶ D Bezug [m], Überzug [m] E cover, covering F couverture [v]54.2

platbekledingde °bekleding van een °plat (of, indien °boekrug en plat met verschillend materiaal bekleedzijn, die van het grootste deel van het plat).
De platbekleding is gewoonlijk aan de °platkern °geplakt, en aan drie zijden met°inslagen afgewerkt (die ook meestal zijn geplakt, of soms met houten pluggen of
metalen nagels zijn vastgezet).
¶ D Deckelbezug [m], Deckelüberzug [m] F couverture [v] du plat54.3

rechte inslag [m -en]°inslag die evenwijdig aan de °platkant recht is afgesneden.
Indien dit niet is gebeurd, is het een onregelmatige inslag; ook vindt men de ingesneden
inslag¶ • ingesneden inslag E v-notched turn-in.

77

54

BEKLEDING

54.4

gedundgeschalmd(°inslag van leer) zodanig dunner gemaakt, dat de dikte heel geleidelijk afneemt.
Dit kan achteraf gebeuren (aan de buitenzijde van het leer) of vóór het aanbrengen van debekleding (aan de binnenzijde). Ook op andere plaatsen (bv. het °scharnier) kan het leerworden gedund.
¶ D geschärft E pared F élagué, paré54.5

hoekinslag
het gedeelte van de °inslag waar de °frontinslag met de °kop- of °staartinslag samenkomt.
Een hoekinslag kan zijn: overlappend (met de front- of de andere inslag boven), of inverstek gesneden (en dan soms genaaid of met spietjes vastgezet), al dan niet met een (ofmeer) (inslag)tong(en), of ingetrokken.
¶ hoekinslag D Eckeneinschlag [m] E turn-in corner, corner turn-in • in verstek
gesneden hoekinslag D in Gehrung liegender Eckeneinschlag, aneinanderstoßender —E mitered cornerF coin [m] à fente simple• overlappende hoekinslag Düberschlagener Eckeneinschlag, überlappender — E overlapped corner• genaaidehoek D vernähter Eckeneinschlag F coin [m] coussu • inslagtong E tongue, tab F
becquet [m], languette [v]

54.6
54.7
54.8

halfleer [o]halfperkament [o]halflinnen [o]aanduiding van (de °bekleding van) een band waarbij de °rug- en de °platbekleding vanverschillend materiaal zijn; de band heet dan naar het materiaal van de rug: halfleer (ofhalfleren band), enz.
Indien ook de °hoekbekleding van leer (enz.) is, spreekt men van halfleren band met
hoeken enz. Indien de °platten verder niet bekleed zijn, spreekt men van een halflerenband met onbeklede platten enz.

78

54

BEKLEDING
Indien rug- en platbekleding van hetzelfde materiaal zijn, spreekt men van een hele band(heel leer, enz.).
¶ halfleren band D Halblederband [m] E half leather binding F demi-reliure [v] encuir • hele band D Ganz(ein)band E full binding F pleine reliure • halve band (methoeken) D Halbband (mit Ecken) E quarter binding (half binding / three-quarter
binding) F demi-reliure (à coins)54.9

hoekbekleding°bekleding van een hoek van een °plat (indien het grootste deel van het plat niet of met
ander materiaal bekleed is).

54.10 hulsel [o -s]°bekleding die niet direkt op de °platten is bevestigd maar over een onderbekleding heen
(waar zij aan is vastgenaaid, en/of door middel van °beslag en/of °sluitingen mee isverbonden).
Een band met een hulsel is een hulselband. Het hulsel is vaak overhangend over desnede, en kan ook een °overslag hebben.
De onderbekleding is soms onvolledig (bestaat bv. alleen uit bekleding van één platrand).
¶ hulsel D Buchhülle E chemise • onderbekleding D unterer Bezug [m] F couverture [v] de base E primary cover • hulselband D Hülleneinband [m] F reliure
double à recouvrement

79

54

BEKLEDING

54.11 chemise [v -s]° hulsel van kostbaar textiel, °overhangend of groot genoeg om het hele boek in te
wikkelen.
Een band met een chemise is een chemiseband.
¶ F housse [v]
54.12 buidelbekleding°bekleding, die aan de °staartzijde zo lang gelaten is dat het boek aan de bekleding als een'buidel' gedragen kan worden.
Indien de bekleding enkelvoudig is, moet de °staartrand een eigen °onderbekledinghebben.
De 'buidel' eindigt vaak in een leren knoop of een metalen haak. °Klamp- of°riemsluiting zijn gebruikelijk.
Een band, resp. boek met een buidelbekleding is een buidelband, buidelboek.
¶ buidelboek D Beutelbuch [o] E girdle book F livre-aumonière [m] • buidelband
F reliure [m] à 1'aumonière

80

RUGBEKLEDING

55

55.0

De boekrug wordt bijna altijd door een bekleding aan het oog onttrokken. De
RUGBEKLEDING kan aan de boekrug zijn vastgeplakt (VASTE RUG) of niet (LOSSE RUG, gevolgof van het niet plakken of van het toepassen van een HULS, INLEGRUG of GEBROKEN
RUG). Zij kan GLAD zijn, of RIBBEN (soms VALSE) vertonen. Aan de einden kan zij(gelijkaf of overstekend) zijn afgesneden, in een gesloten kapitaal zijn opgenomen, of
met een RUGINSLAG zijn afgewerkt, soms zelfs in de vorm van een KAPJE.
Indien boekrug en plat met verschillend materiaal zijn bekleed, is voor de rug het sterkere
en meer edele materiaal gebruikt.

55.1

rugbekleding [m -en]°bekleding van de °boekrug.
Boekrug en platten kunnen met eenzelfde stuk bekleedmateriaal overtrokken zijn, of
met verschillende materialen. In het laatste geval is doorgaans het fraaiste materiaal
voor de boekrug gebruikt.
De beklede °boekrug kan bandrug genoemd worden.
¶ rugbekleding D Rückenüberzug [m] E spine cover, — covering F couverture [v]du dos • bandrug D Rücken E (cover) spine, back F dos

55.2

open rug [m -gen]°boekrug die niet door °rugbekleding aan het oog is onttrokken.
¶ E open back55.3 vaste rug°rug waarbij de °rugbekleding op de °boekrug is °geplakt.
¶ D fester Rücken [m] E tight back F dos [m] fixe, — plein

81

55

RUGBEKLEDING

55.4 losse rug°rug waarbij tussen de °rugbekleding en de °boekrug een open ruimte is.
¶ D hohler Rücken [m], Hohlrücken E hollow back F dos [m] brisé

55.5 inlegrug
stuk dun °karton (°ruggebord) dat bij een °losse rug aan de binnenzijde van deºrugbekleding is °geplakt.
¶ D Rückeneinlage [v] E inlay F carte [v] de dos

55.6 gebroken rug
stuk dun °karton dat bij een °losse rug de °boekrug en tevens een deel van de zijden van het°boekblok bedekt, waarin reeds vouwlijnen zijn aangebracht die met de °scharnieren
corresponderen, en dat met een rand aan elk plat is bevestigd.
Deze constructie lag ten grondslag aan de oorspronkelijke 'bradelband'.
¶ D gebrochener Rücken [m]55.7 huls [v -zen]platte koker ter °breedte van de °boekrug, samengevouwen uit een strook papier, waarvande ene zijde met de boekrug, de andere met de ºrugbekleding door middel van kleefstof
verbonden is.
[Niet: *Engelse rug; *drierug.]¶ D Hülse [v] E hollow, tube F housse [v]

82

55

RUGBEKLEDING
55.8 rib [v -ben]in de °rugbekleding zichtbare verhoging, °dwars over de °rug lopend.
De (echte) rib is het gevolg van het feit dat zich onder de rugbekleding een °opliggende binding bevindt.
Er zijn enkele en dubbele ribben, al naar gelang te zien is dat zij over een °enkele of°dubbele binding liggen.
¶ D erhabener (Rücken)bund [m] E raised band F nerf [m] saillant • echte rib D
echter Bund F vrai nerf

55.9 kordeerlijn [v -en]lijnvormige indruk, aan weerszijden van een °rib dwars over de °rug (en het aangrenzende
deel van het °plat) lopend.
De kordeerlijn is het effect van het korderen, het met touw afbinden van het boek om de°rugbekleding goed aan de °boekrug te doen hechten en de ribben goed te laten uitkomen.
(Ook aan de frontrand van de platten kunnen kordeersporen voorkomen.) - Kordeerlijnen
kunnen ook geïmiteerd worden.
¶ korderen D Bünde abbinden, einschnüren E tie up F fouetter• kordeerspoor F
trace [v] de fouettage

55.10 valse rib°rib die niet met een °opliggende binding correspondeert.
De valse rib is een imitatie, tot stand gebracht doordat op de °boekrug, °huls of °inlegrug
een reepje karton, leer of ander materiaal is bevestigd.
¶ D falscher Bund [m] E false band, fake band F faux-nerf [m]

83

55

RUGBEKLEDING

55.11 (rug)veld [o -en]een van de vlakken op de °rug die door de °ribben (of door °dwars geplaatste decoratieelementen) worden gescheiden.
¶ D Rückenfeld [o] F entre-nerfs [m]• veld D Feld E panel, compartment F
compartiment [m], champ [m]55.12 (rug)titelveld
het °rugveld waarin de titel van het boek is vermeld (gewoonlijk het tweede van de °kop af).
Overeenkomstig: deelnummerveld.
¶ titelveld D Titelfeld [o] E lettering panel
55.13 (rug)titelschild [o -en]stukje materiaal, in aard en/of kleur afwijkend van dat van de overige °rugbekleding,dat de titel draagt en op de °rug is bevestigd.
Indien de rug in °velden is verdeeld, bevindt het zich in het °titelveld. - Overeenkomstig:
deelnummerschild.
Een titelschild kan ook op een der °platten zijn aangebracht.
¶ titelschild D Titelschild E lettering label, — piece F pièce [v] de titre, étiquette [v]• rugtitelschild D Rückentitelschild

84

55

RUGBEKLEDING
55.14 gladde rug°rug die niet door °ribben in °velden is verdeeld.
¶ D glatter Rücken, flacher — E smooth spine, F dos [m] lisse, dos [m] long
55.15 beschermrug
een tweede °rugbekleding, over een onderliggende rugbekleding aangebracht.
Dit kan een originele toestand zijn (bv. van °zeemleer - ook zemen broek genaamd - , met
een °rugstrip vastgezet), of een latere ingreep ter reparatie of ter verfraaiing.
¶ F dos [m] préservateur
55.16 ruginslag [m -en]de °inslag van de ºrugbekleding.
Indien het °kapitaal een °kapitaalbinding bevat (die dus door een °aanrijging met deºplatten is verbonden), moet de inslag op de platten door een insnijding van de ruginslag
zijn gescheiden.

55.17 kapje [o -s]
de °omgezette rand van de °rugbekleding (met °ruginslag), die over het °kapitaal heen is
gebogen.

85

55

RUGBEKLEDING
Het kapje wordt als regel van elk plat gescheiden door een inkeping, het kapkneepje. Om dit
te vergemakkelijken kan van de ºplatkern een kaphoekje zijn weggenomen.
De ruginslag kan voorzien zijn van een kern (bv. van een touwtje), die het kapje wat meer
volume geeft of dient ter versterking van deze kwetsbare plaats: de kapkern.
¶ D Häubchen [o] E headcap, cap F coiffe [v] • kaphoekje D abgeschrägte Ecke E
back corner F encoche de coiffe

55.18 gestuikt kapje
afwerking van de °kop of °staart van de °rugbekleding door dicht vóór het einde een scherpe
inwaartse vouw °dwars over de °rug te maken.
Deze afwerking komt vooral voor als de rugbekleding van °perkament is.

55.18 gestuikt kapje
55.19 glad scharnier
De vloeiende overgang van ºplat naar ºrug, die het effect op de °bekleding is van een°gesloten scharnier.
De overgang tussen rug en plat is nauwelijks zichtbaar, omdat het plat nauw aansluit aan de°kneep (°gesloten scharnier). Het glad scharnier kan het resultaat zijn van een °schuine kneepin combinatie met een schuine °rugkant, of van een °haakse kneep met een °haakse rugkant.
¶ E flush joint

86

55

RUGBEKLEDING
55.20 kneepgleuf [v gleuven]°verticale gleuf aan de buitenzijde van de band op de overgang tussen °rug en °plat.
De kneepgleuf is het op de °bekleding zichtbare resultaat van een constructie met een°open scharnier.
¶ D Falzrille [v], eingeriebener Falz E french groove F gorge [v]87PLAAT 3

SLUITINGEN

61

61.0

Een vast onderdeel van de middeleeuwse band, en van vele latere boeken, is de
SLUITING. Ze dient vooral om het boek te beschermen tegen het binnendringen van stof,
ongedierte e.d., en ook om te voorkomen dat de band gaat kromtrekken of openkieren,en dat de bladen gaan golven, door het 'werken' van verschillende materialen, m.n. van
het perkament, waaruit het boek is opgebouwd.
Eenvoudige sluitingen zijn de WIKKELSLUITING en de STRIKSLUITING zij kunnen functioneren
zonder dat er aan het boek metalen of andere harde onderdelen zijn aangebracht. Voor
andere sluitingstypen zijn zulke harde delen wel nodig; zij functioneren doordat het ene,actieve onderdeel, dat middels een beweeglijk element verbonden is met het ene plat (welk
dat is, hangt van de SLUITRICHTING af), op de een of andere wijze vastgemaakt kan worden
aan het passieve onderdeel, dat vast gemonteerd is op het andere plat. Het beweeglijkeelement is vaak een gladde riem, maar het kan ook een gevlochten riem, een koord of iets
anders zijn (bij de OVERSLAGSLUITINGEN is de overslag zelf het beweeglijke deel). Het gaatmeestal uit van de rand van het plat, zelden van een positie meer in het midden van het plat.
Het ontvangende of passieve onderdeel kan zich aan de kant van het andere plat bevinden(KANTSLUITING), of ongeveer midden op dat plat (PLATSLUITING). In beide situaties kan het
gaan om een verbinding van een SLUITLUS met een SLUITKNOP of -KNOOP; op dezelfde wijze
kan men ook een simpel gat in een riem gebruiken. Ook kan een versterkt gat, een ring of
OOG (dat aan/in een riem kan zitten, maar ook anders bevestigd kan zijn) over een PIN
vallen. Een andere mogelijkheid is de KLAMPSLUITING, waarbij een metalen SLUITHAAK
grijpt in een metalen MUITER, die gewoonlijk vlak aan de rand van het plat is gemonteerd.
— Een specifiek geval tenslotte is de STIFTSLUITING.

61.1

sluiting [v -en]voorziening aan een boekband, die voorkomt dat het boek onbedoeld opengaat.
Er kan meer dan één sluiting aanwezig zijn. Sluitingen bevinden zich aan de °frontzijde en soms ook aan °kop- en °staartzijde: front-, kop-, staartsluiting.
Indien een sluiting geheel of grotendeels van metaal is, noemt men haar ook wel slot
(er komen echter soms ook echte afsluitbare sloten aan banden voor, hetgeen dan
expliciet moet worden vermeld); de onderdelen van het slot kan men met slot- in
plaats van sluit- benoemen (slothaak i.p.v. sluithaak, slotoog e.d.)¶ D Verschluß [m], (Buch)schließe [v] E fastening F fermoir [m] • frontsluiting E
fore-edge closure • slot D Ganzmetallschließe [v]

61.2

sluitrichting [v -en]de richting van het °plat, waaraan het beweeglijke deel van een °sluiting is bevestigd,

89

61

SLUITINGEN
naar het plat waaraan het passieve onderdeel zich bevindt (van achter naar voor ofvoorwaarts, dan wel van voor naar achter of achterwaarts sluitend).

61.3

kantsluiting°sluiting waarbij het passieve onderdeel zich aan de °platkant bevindt.
Dit kan een sluiting zijn met °sluitlus en °-knop, of met °sluitoog en °sluitpin; ook de°klampsluiting is een kantsluiting.

61.4

klampsluiting°kantsluiting gevormd door een °sluithaak en een aan een °platkant of °-rand bevestigde°muiter.
De sluithaak kan bevestigd zijn aan een °sluitlip of onderdeel zijn van een geheel metalen°klamparm die de afstand tussen de platten overbrugt en met een scharnier en °aanzetsruk
aan het plat is bevestigd.

61.5

platsluiting°sluiting, waarbij het passieve onderdeel zich op het ºplat bevindt.
Dit is meestal een sluiting met gat en °sluitknop/knoop of met °sluitoog en °-pin, ook wel
met °sluithaak en °muiter; maar ook de °overslagsluiting is een °platsluiting.

61.6

riemsluiting°platsluiting, gevormd door een lange °sluitriem, die aan een kant duurzaam bevestigd isaan een °plat, en aan de andere kant voorzien is van een gat, °sluitoog of °sluithaak. Het
passieve onderdeel, °sluitpin, °muiter of °sluitgesp, bevindt zich veelal min of meer centraal
op het andere plat.
¶ E strap fastening D Langriemschließe [v]61.7 overslagsluiting°platsluiting, waarbij aan een °overslag een voorziening is gemaakt orn het boek tesluiten.
Ook deze sluiting is met °sluitlus of gat en °sluitknop/knoop, met °sluitoog en °pinof met °sluithaak en °muiter uitgevoerd.

90

61

SLUITINGEN

61.8

stiftsluiting°sluiting (aan een dun boek), waarbij een losse °sluitstift door de op één lijn komende°stiftogen van beide °platten wordt gestoken.

61.9

wikkelsluiting°sluiting d.m.v. een lang, aan één °plat (of aan de °overslag) bevestigd °sluitsnoer, dat om het
boek (en/of om een °sluitknoop) gewikkeld wordt.
¶ E wrapping band

61.10 striksluiting°sluiting d.m.v. een paar van tegenover elkaar aan beide °platten aangebrachte matig lange°sluitsnoeren, die aan elkaar gestrikt worden.
¶ D Bandschließe
61.11 sluitriem [m -en]lange strook °leer die het beweeglijk element vormt van een °platsluiting.
Het ene einde is blijvend aan het ene °plat bevestigd en het andere kan op enige wijze
worden vastgemaakt aan het passieve element op het andere plat.
De blijvende bevestiging aan het plat geschiedt vaak met een metalen °borgplaatje;ook (sier)nagels kunnen hiervoor dienen.
¶ D Schließenband [m], -riemen [m] E strap, ream F lanière [v] de cuir, bride91

61

SLUITINGEN

61.12 sluitlip [m -pen]korte strook °leer die het beweeglijke element vormt van een °kantsluiting.
Het ene einde is blijvend bevestigd aan de rand van het ene °plat (met behulp van een°borgplaatje bv.) en het andere kan op enige wijze worden vastgemaakt aan het
passieve element op de °kant van het andere plat.
De sluitlip kan bij een °klampsluiting gereduceerd zijn tot weinig meer dan een leren
scharnier waaraan de °sluithaak bevestigd is.
¶ D Lederscharnier
61.13 borgplaatje
dekplaatje
afdekplaatje van een °sluitriem of °sluitlip op de plaats waar deze vast aan het °plat isbevestigd.
¶ D Abdeckblättchen [o], Schließenplättchen E strap plate61.14 sluitgesp
gesp als onderdeel van een °riemsluiting.
¶ D Schnalle [v]61.15 sluitsnoer [o -en]algemene term voor °sluitveter, °sluittouw, °sluitlint.
¶ D Schnur [v] E tie F Hen [m], lacet [m]61.16 sluitveter
61.17 sluittouw
61.18 sluit lint
smalle leren riem, resp. koord, resp. reep textiel, als onderdeel van een °sluiting.
¶ sluitveter E leather tie F lanière de cuir • sluitlint D Verschließband E
textile tie F ruban [m]61.19 sluitlus [v -sen]lus, gevormd uit koord, dunne riem, metaaldraad of dergelijk materiaal, waarvan het ene
einde blijvend beweeglijk aan het ene °plat is bevestigd en het andere over een °sluitknop of°sluitknoop aan het andere plat kan vallen, als onderdeel van een °sluiting.
92

61

SLUITINGEN
Indien de sluitlus geheel uit metaal bestaat, kan zij met een scharnier en een °aanzetstuk
bevestigd zijn.
¶ D Schlinge [v] E loop, sling61.20 sluitknop [m -pen]klein rond metalen knopje met een stijve steel, aan een °plat bevestigd, waaromheen een°sluitlus kan worden bevestigd.
Naar de plaats van bevestiging — op de °platkant, of op het vlak van het plat — alskant- of platknop te specificeren.
¶ D Knopf [m] E bead, peg F bouton [m]61.21 sluitknoop [m -knopen]
vrij klein, plat-rond of bolvormig voorwerp, met een soepele steel aan een °plat
bevestigd, waaromheen een °sluitriem, °sluitlus of °sluitsnoer kan worden vastgemaakt.
¶ D Knopf [m] E button F bouton [m]61.22 sluitoog [o -ogen]doorboord stuk metaal (of ander hard materiaal), dat over een °sluitpin kan vallen. Het oog
zit vaak in een °sluitriem, maar kan ook bv. met een koord bevestigd zijn; het kan zich ook
in een °overslag bevinden (overslagoog).
¶ D (Schließen)öse [v] E metal-rimmed hole, pin socket F oeillet, mortaise [v]
61.23 sluitpin [v -nen]
metalen pin (zonder verdikking), loodrecht op de ondergrond aan een °plat bevestigd, waar
een °sluitoog overheen kan vallen.
Naar de plaats van bevestiging - op de °platkant, of op het vlak van het plat - als
kantpin of platpin te specificeren.
[Niet: *doorn.]¶ D Stift [m] E pin F tenon [m] • kantpin E edge pin • platpin E side pin
61.24 (sluit)haak [m/v -en](sluit)klamp [m/v -en]metalen onderdeel van een °sluiting, aan het einde tot een klauw gebogen, dat in een °muiterkan grijpen.
93

61

SLUITINGEN
De sluithaak is meestal aan een °sluitlip bevestigd, maar kan ook uitgevoerd zijn als geheel
metalen klamparm die met een scharnier en °aanzetstuk op het plat is bevestigd. De haakkan zich ook aan een °sluitriem of °overslag bevinden.
¶ D (Schließ)spange [v], Haken [m], Haft [m] E clasp, hook, — plate F agrafe [v],griffe [v], patte [v] de fermoir • klamparm E shaft

61.25 muiter [m -s]
vanger [m -s]
metalen onderdeel van een °sluiting dat aan een °plat is bevestigd en waar een °sluithaak in
kan grijpen.
De muiter is meestal vlak aan de rand van het °plat bevestigd, maar kan zich ookelders bevinden: (kant- resp.) platmuiter.
Naar de vorm kan men onderscheiden: uitgesneden muiter, penmuiter, rolrandmuiter,omgezette muiter.
¶ E catch, — plate F contre-agrafe [v]61.26 aanzetstuk [o -ken]metalen scharnierblad waarmee een °klamparm of °sluitlus vast, maar beweeglijk aan een°plat is bevestigd.
¶ F penture [v], platine [v] E hinge plate61.27 klinkplaatje [v -s]
metalen plaatje, dienend als hulpmiddel om een metalen voorwerp (bv. een °sluithaak of°aanzetstuk) op een laag ander materiaal, die zich tussen dit voorwerp en het klinkplaatje
bevindt (bv. een °sluitriem of °sluitlip) te kunnen vastzetten (met klinknageltjes).
Het klinkplaatje kan met de sluithaak enz. één geheel vormen.
¶ E counter plate61.28 stiftoog
ringetje (of buisje) van metaal of een ander materiaal, aan de °rand of °kant van een °plat
bevestigd, waar een °sluitstift doorheen kan worden gestoken.
De as van de opening loopt °verticaal.
61.29 sluitstift [v -en]staafje van stevig materiaal, bestemd om door een reeks °stiftogen te worden gestoken.
De sluitstift kan ook een schrijfinstrument zijn.

94

BESLAG62

62.0

Om het oppervlak van de bekleding te beschermen, kunnen er elementen van stevig
materiaal (zoals metaal, hout, ivoor, been) op worden aangebracht (met nagels of
klinknagels): op de platten KNOPPEN en ander PLATBESLAG, aan de kanten KANTBESLAG
en POOTJES. Dit beslag kan, behalve zijn beschermende functie, ook een decoratieve
functie hebben.
Met de term 'beslag' duidt men ook enkele andere groepen van metalen elementen aan,die men aan een band kan aantreffen, m.n. FENESTRAE en KETTINGEN, en ook wel de metalen
onderdelen van sluitingen.

62.1

beslag [o](in ruimere zin) de elementen van metaal of ander hard materiaal die aan een boek zijnbevestigd, zowel afzonderlijk als in hun totaliteit.
(in engere zin) datzelfde met uitzondering van de onderdelen van °sluitingen.
¶ D (Buch)beschlag [m] E (metal) furniture, — fittings F ferrure, cabochons

62.2

knop [m -pen]
dop [m -pen°beslag dat op een °plat is aangebracht en daar relatief ver boven uitsteekt.
Knoppen kunnen massief zijn, of hol (uit plaatmateriaal gedreven, of gegoten). Ze
kunnen de meest uiteenlopende vormen hebben. Vaak hebben ze een grondplaat. Ze
kunnen ook met elementen van het °platbeslag tot één stuk zijn verenigd.
¶ D Buckel [m], Schonerknopf [m] E boss F bouillon [m], boulon [m]62.3

platbeslag°beslag dat op een °plat is aangebracht.
Het platbeslag kan °hoekstukken en/of °middenstukken omvatten. °Knoppen kunnen er
deel van uitmaken.

62.4

middenstuk [o -ken]element van het °platbeslag, in het midden van een °plat geplaatst.
¶ D Mittelstück E centre piece F ombilic [m]62.5hoekstuk
element van het °platbeslag, aan een van de hoeken van een °plat geplaatst.
Te onderscheiden in front- en rughoekstuk, onder- en bovenhoekstuk.
Een hoekstuk is veelal met °kantbeslag tot één stuk verenigd.
¶ D Eckstück [o], Schonerecke [v] E corner piece F cornière fv]

62.6

kantbeslag°beslag (meestal een dunne metalen °strip), dat aan de °kant van een °plat is aangebracht.
Het kantbeslag kan zich ook over een deel van de buitenrand van het plat uitstrekken.
Het kan ook met een °hoekstuk tot één stuk zijn verenigd.

95

PLAAT 4

62

BESLAGEen band, die van kantbeslag is voorzien, heet geschoeid.
¶ D Kantenschutz E edge guard, (tail) edge shoe
62.7

pootje [o -s]
klein stuk °beslag, loodrecht op de °onderkanten van beide platten.
Indien de pootjes van metaal zijn, kunnen ze met het °kantbeslag tot één stuk zijn
verenigd.
Er kunnen ook pootjes aan andere °kanten van de platten voorkomen.
¶ F sabot

62.8

strip [m -s/-pen]° platbeslag, gevormd door een relatief smalle strook metaal, plat, of met halfrond of ander
profiel.
¶ D Schiene [v]

62.9

rugstrip°strip, langs de °rugzijde van het °plat aangebracht.
Vaak toegepast om °beschermruggen vast te zetten op het plat.

62.10 ketting [v -en](aan een boekband) metalen ketting, aan een °plat bevestigd met een kettingklamp,
waarmee het boek aan een lessenaar vast kan worden gelegd.
Een band, die met zulk een ketting was vastgelegd, is een kettingband.
¶ ketting D Kette [v] E chain F chaîne [v] • kettingband D Kettenband [m] E
chained binding • kettingklamp D Kettenbefestigung [v] E chain attachment, clip,
staple F bélière
62.11 draagketting°ketting, aan de (boven-)kanten van beide °platten bevestigd, waaraan het boek
gedragen kan worden.

97

62

BESLAG

62.12 fenestra [v -e/-'s]
titelvenster [o -s]
doorzichtige (bv. hoornen) afdekking van een °titelschild of iets dergelijks op een °plat,bevestigd met een metalen rand.
¶ F porte-étiquette98

63 LEESHULPEN
63.0

Aan de 'eigenlijke' boekband kunnen allerlei voorzieningen worden aangebracht, die ter
verfraaiing, ter beveiliging, voor het beheer van het boekdeel of voor andere doeleinden
dienen. Hier worden enkele voorzieningen vermeld, die de lezer de toegang tot het boek
moeten vergemakkelijken.

63.1

leeslint [o -en]
bladwijzer in de vorm van een smalle reep °leer of °perkament, °touw, °band of andermateriaal, bevestigd aan het °kapitaal of aan een °kapittelstok.
¶ D Zeichenband [o] E (attached) marker F signet [m]63.2

kapittelstok [m -ken]staafje, rozet of ander voorwerp, niet aan de boekband bevestigd, waaraan enkele°leeslinten bevestigd zijn.
¶ F pipe [v] E (marker on) toggle

63.3 kolomwijswieltje [o -s]
schijfje (van °perkament), draaibaar aangebracht in een stuk gevouwen materiaal dat weer
schuifbaar is aangebracht op een bladwijzer. Door het draaien van de schijf worden
cijfers, letters of symbolen zichtbaar, die een specifieke kolom van de °opening aanduiden;
door het schuiven wordt de hoogte binnen de kolom aangegeven.
¶ D drehbares Lesezeichen [o] E book-marker with revolving disc, disk marker

99

63

LEESHULPEN

63.4 klavier [o -en]element aan de rand van een °blad, dat uit de °snede steekt en zo het vinden van een
bepaalde °opening vergemakkelijkt.
Er zijn vele vormen van klavieren: omgevouwen (en door het blad gestoken) strookjes van
het blad zelf, opgeplakte strookjes, gevlochten knoopjes ...
¶ D Registerknopf, Registerstreifen E fore-edge marker, tab F signet de gouttière

100

LITERATUURSELECTIE
1. ALGEMEEN
J. Storm van Leeuwen, 'Het Bandengenootschap - doelstellingen en activiteiten', in: Jos.
M.M. Hermans (ed.), Middeleeuwse handschriftenkunde in de Nederlanden 1988 (Grave1989), pp. 331-334. • Achtergrondinformatie.
J.A. Szirmai, 'Terminologie van de oude boekband', in: A.J. Vervoorn (ed.), Nederlandstalige terminologie. Voordrachten gehouden op 15 december 1988 aan de Technische Universiteit Eindhoven (Eindhoven 1989), pp. 49-58. • Tussentijds verslag overde vorderingen van de werkgroep, à titre personnel.
R. Temmerman, F. Simonis & L. Luyten, Terminologie, een methode. Inleiding tot theorie
en praktijk van systematische terminografie (Leuven-Amersfoort 1990). • Heldere
inleiding over de grondslagen van terminologisch werk.

2. BRONNEN
Daar vakliteratuur op het gebied van de technische constructies van de oude boekband
nagenoeg geheel ontbreekt, werd voor het vergaren van begrippen en termen veelal gebruik
gemaakt van recente en oudere werken op het gebied van het boekbinden. Ter vergelijking
werden ook vreemdtalige handboeken geraadpleegd, en enkele historisch-technischestudies.
2.1 NEDERLANDS
Boekbinden/Handboekbinden. Leergang voor het grafische bedrijf. Samensteller: J.C.
Blankenstein (Z.p., z.j. [1961]). • Nog altijd het meest complete en gedetailleerde
handboek van de traditionele technieken voor de professionele handboekbinder; derecente bewerking - zie hieronder - heeft aan helderheid ingeboet en komt meer tegemoet
aan de belangstelling uit de hobby-sfeer.
Handboekbinden. Serie Algrafische handboeken. Samenstellers: L. van Dijk & H. Relleke(Veenendaal 1986). • Zie hierboven.
Historische informatie bevatten de vier onderstaande werken:
H. de Haas, De boekbinder (Dordrecht 1806; herdruk Utrecht 1984).
S. Lenormand, Handboek voor den boekbinder (Amsterdam 1843).
L. Brade & E. Winkler, Het geïllustreerde boekbindersboek (Leiden 1861).
L. Peeters, Handboek voor den boekbinder (Antwerpen 1946). • In het bijzonder voor deZuidnederlandse boekbindtermen.
Jos. M.M. Hermans, 'Boekbanden rond 1500. Voorstel tot systematisering van debeschrijving van bandversiering gekenmerkt door een ruitmotief, met als voorbeeld een
groep banden uit Groningen', in: J.A. Geurts (ed.), Ontsluiting van middeleeuwse
handschriften in de Nederlanden (Nijmegen-Grave 1987), pp. 113-149. • Weten101

LITERATUUR
schappelijke studie, waarin ook technische aspecten van de boekband en hun coderingbehandeld worden. Een nadere uitwerking hiervan in Hoofdstuk 4 van het proefschrift
van de auteur: Jos. M.M. Hermans, Boeken in Groningen voor 1600 (Groningen 1987).

2.2. DUITS
H. Helwig, Einführung in die Einbandkunde (Stuttgart 1970). • Vnl. gericht op versiering en
stilistiek; van de 278 pp. zijn er 40 gewijd aan een beknopt historisch overzicht van deboekbandtechniek.
Duitstalige leerboeken voor het boekbinden:
Th. Henningsen, Das Handbuch für den Buchbinder, 2. Ausg. (St. Gallen-Stuttgart 1969).
A. Rhein, Das Buchbinderbuch (Halle 1954).
F. Wiese, Der Bucheinband. Eine Arbeitskunde mit Werkzeichnungen, 4. Aufl. (Stuttgart1964). • Zeer systematisch, grondig en overzichtelijk.
Voor historische aspecten:
J.G. Zeidler, Buchbinderphilosophie oder Einleitung in die Buchbinder Kunst (Hall im
Magdeburgschen 1708; Nachdruck Hannover 1978).
Chr. E. Prediger, Der Buchbinder und Futteralmacher (Franckfurt und Leipzig 1741-53;
Nachdruck Zürich 1976).
D.J.J.H. Bücking, Die Kunst des Buchbindens (Stadtamhof 1807; Nachdruck Leipzig 1979).

2.3 ENGELS
Handleidingen voor handboekbinden:
E. Burdett, The craft of bookbinding. A practical handbook (Newton Abbot-LondonVancouver 1975).
D. Cockerell, Bookbinding and the care of books, 4th ed. (London 1920).
A.W. Johnson, Bookbinding (London 1978).
Historische aspecten:
B.C. Middleton, A history of English craft bookbinding technique (New York-London 1963;
3rd supplemented edition 1988). • Het eerste, baanbrekende werk op het gebied van degeschiedenis van de boekbindtechniek, vnl. gericht op England en op de periode vanaf derenaissance.

102

LITERATUUR
J.A. Arnett, Bibliopegia, or the Art of bookbinding in all its branches (London, etc., 1835;
reprint New York-London 1980).
J.W. Zaehnsdorf, The art of bookbinding, 6th ed. (London 1903).

2.4. FRANS
Handleidingen voor handboekbinden:
E. Bosquet, Guide manuel du practicien-relieur (Paris 1903).
M. Wolf-Lefranc & Ch. Vermuyse, La reliure (Paris 1957). • Standaardwerk ten behoeve
van de vakopleiding.
Oude en middeleeuwse boekband:
C.Adam, Restauration des manuscrits et des livres anciens (Puteaux 1984). • Bevat
ook beknopte maar heldere beschrijvingen van oude bindwijzen, met chronologischeoverzichten.
E. Baras, J. Irigoin & J. Vezin, La reliure médiévale. Trois conférences d'initiation. 2. éd.
(Paris 1981). • Beknopte algemene inleiding.
D. Carvin, La reliure médiévale du XlVeme et XVeme siècle (Arles 1988). • Een studie
van 130 banden uit Zuid-Frankrijk, met beknopte beschrijving en registratie van vele
kenmerken.
L. Gilissen, La reliure occidentale antérieure a 1400 (Turnhout 1983). • Een gedetailleerde
studie van negen originele boekbanden in de Koninklijke Bibliotheek Albert I te Brussel.
A. Giovannini, Archéologie du livre (Bellinzona, uitgave in eigen beheer 1991). • Een zeer
beknopte, doch overzichtelijke inleiding tot de codicologie; van de 52 pp. wordt de helft
besteed aan de constructie van de oude boekband.
Historische aspecten:
R.M. Dudin, L'art du relieur-doreur de livres (Paris 1772).

3. LEXICA, ENCYCLOPEDIEËN, WOORDENLIJSTEN
E. Baras et al. (zie boven), pp. 55-74: Lexique des termes de reliure
met equivalenten in het Duits, Engels en Italiaans.

• Woordenlijst,

Binderslexicon. Uitgave Belangengroep Boekbinderij FEBELGRA (Antwerpen 1981). •Belgische vaktermen van de hedendaagse boekbinderij, niet altijd overeenkomend met
het gebruik in Nederland.
Binding terms. A thesaurus for use in rare book and special collection cataloguing103

LITERATUUR(Chicago 1988). • Alfabetische lijst van trefwoorden ten behoeve van computerverwerking, overwegend gericht op de stilistische kenmerken.
Buchrestaurierung. Methoden und Ergebnisse. Ausstellungskatalog, Bayerische Staatsbibliothek München (München 1971), pp. 61-66: Erklärung der Fachausdrücke. • Definities van een beperkt aantal termen.
M.V. Cloonan, Early bindings in paper. A brief history of European hand-made papercovered books with a multilingual glossary (London 1991), pp. 49-116: Glossary. • Een
verklarend woordenboek, met equivalenten in het Duits, Italiaans en Frans. De
verklaringen zijn veelal onvoldoende en niet altijd zonder fouten.
J.-C. Faudouas, Dictionnaire de la reliure-dorure manuelle (Paris 1992). • Een verklarend
woordenboek, voornamelijk gericht op de praktijk van de moderne handboekbinder, met
een Engels-Franse woordenlijst.
G. Frost, A vocabulary of terms for book conservation practice, as used in the Preservation/Conservation Programs at the Columbia University (New York 1984, typoscript). •Alfabetisch gerangschikt, duidelijke definities, ook vele nieuwe termen.
Glossary of basic archival and library conservation terms: English with equivalents in
Spanish, German, Italian, French and Russian (ed. by C. Crespo Nogueira, MünchenParis-London 1988). • Korte, helder verklaringen, de vertalingen zijn vaak onbetrouwbaar.
H. Helwig (zie boven), pp. 233-262: Anhang III. Die fremdsprachigen technischen Begriffe
bei der Einbandbeschreibung • Meertalige alfabetische lijst — Duits-Engels-FransItaliaans —, niet altijd even betrouwbaar.
Th. Henningsen (zie boven), pp. 451-464: Sachwörterverzeichnis • Duits-Frans.
Jos. M.M. Hermans (red.), Het middeleeuwse boek in Groningen. Catalogus tentoonstelling,
2e druk (Groningen 1981), pp. 157-160: Verklarende woordenlijst • Beknopte definities.
A.W. Johnson (zie boven), pp. 211-218: Glossary • Beknopte definities.
H. Kuhn, Wörterbuch der Handbuchbinderei und Einbandrestaurierung (Stuttgart 1969). •Woordenlijst Duits-Engels-Frans-Italiaans, te beknopt van opzet om altijd betrouwbaar tekunnen zijn.
B.C. Middleton, The restoration of leather bindings (Chicago 1972; revised edition 1984),
pp. 9-41: Definition of terms, pp. 41-66: Workshop tools, equipment and materials. •Zeer uitvoerige goede toelichtingen.
G. Moessner, Buchbinder ABC (Bergisch Gladbach 1981). • Een persoonlijke keuze vanwetenswaardigheden betreffende de boekband en het boekbinden, waaronder vele termen
met goede omschrijving.
D. Muzerelle, Vocabulaire codicologique (Paris 1985). • Vnl. op de codicologie gericht,
bevat op pp. 177-204 een zeer heldere, systematisch opgezette beschrijvende

104

LITERATUUR
terminologie van de boekband, met illustraties.
M.T. Roberts & D. Etherington, Bookbinding and the conservation of books. A dictionaryof descriptive terminology (Washington, 1982). • Pionierswerk met de gebreken ervan.
Alfabetisch gerangschikte termen met omschrijvingen van zeer wisselende omvang en
betrouwbaarheid, het Engelse boekbindersjargon neemt een belangrijke plaats in. Eerder
een verklarend woordenboek van soms obsolete termen dan een terminologie.
Scheda di censimento delle legature medievali (coordinato da C. Federici), Istituto centrale
per la patologia del libro (Roma, z.j. [1989]). • Termen voor de beschrijving van
middeleeuwse boekbanden in het kader van een groots opgezet Italiaans project, met
illustraties, bestemd voor computerverwerking. Engelse vertaling: Census scheme formedieval bindings: description guidelines; Duitse bewerking door I. Schafer: Checkliste
zur Aufnahme mittelalterlicher Codices.
J. Storm van Leeuwen, De achttiende-eeuwse Haagse boekband in de Koninklijke
Bibliotheek en het Rijksmuseum Meermanno-Westreenianum ('s-Gravenhage 1976), pp.
475-478: Gebruikte termen • Beknopte definities.

4. SPECIALE ONDERDELEN

4.1. MATERIALEN
Algemeen:
G. Krickler, Die Werkstoffe des Buchbinders (Hannover 1982).
Leer, perkament:
W.B. Herwijnen, Ledertechnologie ('s-Hertogenbosch 1956).
International glossary of leather terms. International Council of Tanners (London 1967).
• Engelse termen van leersoorten, met equivalenten in het Frans, Duits, Italiaans en
Spaans.
R. Reed, Ancient skins, parchments and leathers (London-New York 1972). • Belangrijk
standaardwerk, ook met betrekking tot het boek.
R. Reed, The nature and making ofparchment (Leeds 1975). • Als hierboven.
P. Rück (ed.), Pergament. Geschichte, Struktur, Restaurierung, Herstellung (Sigmaringen1991). • Uitvoerige verslagen van een in 1987 in Marburg gehouden conferentie, waarin
recente inzichten over vele aspecten van het perkament als onderdeel van het boek.
J.W. Waterer, Leather in life, art and industry (London 1946), pp. 158-170: Glossary ofleathers • Goede beschrijving van vele leersoorten.

105

LITERATUUR
Papier:M.-A. Doizy & S. Ipert, Le papier marbré (Paris 1988).
A. Haemmerle, Buntpapier, 2. Aufl. (München 1977). • Standaardwerk over deverschillende soorten van sierpapier.
E.J. Labarre, Dictionary and encyclopaedia of paper and papermaking, 2nd ed. (London
1952).
Papier. Verklarende woordenlijst met vertalingen (Engels, Frans, Duits). Nederlandse norm
NEN 3376, 2e druk (Delft 1975).
C. Pels, Papier, 4e druk (Dordrecht z.j.), pp. 143-158: Kleine papier-encyclopaedie.
• Beknopte definities, vnl. van modern materiaal.
Garen, textiel:
Identification of textile materials. The Textile Institute (Manchester 1967). • Methoden van
textielonderzoek.
I. Emery, The primary structures of fabrics. An illustrated classification (Washington 1966).
• Overzichtelijk, voor garens en weefsels.
H. Farke, Archäologische Fasern, Geflechte, Gewebe. Bestimmung und Konservierung(Weimar 1986). • Beknopte inleiding.
4.2. SCHUTBLAD
P.A. Goddijn, 'Codering voor boekconstructies', in: De Restaurator, 21 (1991), pp. 32-39. •Eerste aanzet tot indeling en codering van schutbladconstructies, t.b.v.
computerverwerking.
W. Weiss, 'Entwicklungsgeschichte des Vorsatzpapiers', in: Gutenberg Jahrbuch, 58(1983), pp. 140-158. • Beknopt overzicht van constructies en gebruikte materialen.
4.3. NAAIEN
K. Jackel, 'Alte Techniken des Buchbinderhandwerks in der modernen Schriftgutrestaurierung, 1: Das Heften', in: Bibliotheksforum Bayern, 2 (1974), pp. 255-264. • Summieroverzicht.
G. Petherbridge, 'Sewing structures and materials: a study in the examination of Byzantine
and Post-Byzantine bookbinding', in: Akten II. Internationales Kolloquium Griechische
Paläographie und Kodikologie (Berlin-Wolfenbüttel; ter perse). • Grondige systematischestudie, als handleiding voor het onderzoek van kettingsteek -technieken.
P. Spitzmueller, 'A trial terminology for describing sewing through the fold', in: The Paper
Conservator, 7 (1982-83), pp. 44-46. • Fundamentele studie, het eerste ontwerp voor een
systematische terminologie van het naaien.
106

LITERATUUR
4.4 KAPITAAL
M. Gast, 'A history of endbands, based on a study by Karl Jäckel', in: The New Bookbinder,
3 (1983), pp. 42-58. • Engelstalige bewerking van de kapitaalstudies van Jäckel {ziehieronder).
B. Giuffrida, 'Book conservation workshop manual. Part three: Endbands', in: The New
Bookbinder, 2 (1982), pp. 29-39. • Een studie, gebaseerd op de waarnemingen bij
restauratie van de tijdens de overstroming in 1966 in Florence beschadigde boeken.
J. Greenfield & J. Hille, Headbands. How to work them (New Haven 1986). • Handleiding
voor het vervaardigen van historische kapitaalvormen.
K. Jäckel, 'Alte Techniken des Buchbinderhandwerks in der modernen Schriftgutrestaurierung, 2: Das Kapital', in: Bibliotheksforum Bayern, 3 (1975), pp. 207-219. • Gebaseerd
op modelreconstructies van oude kapitalen, naar gegevens vergaard bij restauraties vanvnl. Duitse banden in de Bayerische Staatsbibliothek, München.
Les tranchefiles brodées. Etude historique et technique (Paris 1989). • Duidelijke
afbeeldingen en constructieschema's van Westerse en Oosterse bestoken kapitaal-vormen,
op grond van restauratie van bestanden van de Bibliotheque Nationale, Parijs; dehistorische informatie is gebrekkig.
L. Sauberlich, Mittelalterliche Kapitalformen. Abschlussarbeit Fachausbildung fürRestauratoren (Leipzig 1979). • Studie van 60 kapitalen, vnl. uit de 13e en 14e eeuw, uit
Saksische kloosters.

4.5. SLUITINGEN, BESLAG
D. Gid, 'Observations sur divers fermoirs de la premiere moitié du XVIe siècle', in: Le livre
et l'estampe, 18 (1972), pp. 155-159. • Beknopt, oppervlakkig.
K. Jäckel, 'Alte Techniken des Buchbinderhandwerks in der modernen Schriftgutrestaurierung, 7: Schließen und Beschläge', in: Bibliotheksforum Bayern, 13 (1985), pp. 272290. • Beknopt, diverse typen wel beschreven en geïllustreerd doch zonder adequate
termen.
B. Nuska, 'Typologie der böhmischen Renaissanceeinbände. Terminologie, Stilbestimmung
und Datierung des Materials' [in het Tsjechisch, met Duitse samenvatting], in: Historickáknžiní vazba [B. Nuska, red.] (Liberec 1965), pp. 19-145. • Zeer grondige studie, met o.a.
aandacht voor sluitingen en beslag (pp. 94-99), met duidelijke illustraties.

107

REGISTERS
Durrs
ENGELSFRANSNEDERLANDSDUITSE TERMEN
Abdeckblättchen 61.13
abgeglättet 12.4
abgerundete Kante 53.3
Abgeschrägte Kante
53.4
abglasen 12.4
abglätten 12.4
abpressen 41.4
Abpreßfalz 41.4
Abwechselnde Heftung
33.10
Aktenheftung 33.15
Aktenstich 33.15
Alaungerbung 12.1
Alaunleder 12.15
aneinanderstoßender
Eckeneinschlag 54.5
angeklebtes Vorsatz
23.10
angesetzter Deckel
53.12
anhangen 13.12
ankleben 13.12
Ansägung 31.3
Ansatzfalz 23.7
Ansetzflügel 23.7
anschnüren (der Bünde)53.5
Ansetzflügel 23.7
auf Fälze hängen 21.16
Aufgeschabter Bund
53.11
aufgesetzter Deckel
53.14
aufkleben 13.13
Aufschneiden 42.3
außen sitzender
Falzstreifen 22.10
Außen- 11.10
Außenlage 22.15
Bandschließe 61.10
Bastardschaf 12.9
bemalter Schnitt 42.15
bemalter verschobener
Schnitt 42.18
beraufen 42.2
beraufter Schnitt 42.2
Beschlag 62.1
beschneiden 42.1
bestochenes Kapital
43.9, 43.11
Beutelbuch 54.12
Bezug 54.1
biegsamer Deckel 51.6
biegsamer Einband 51.6

Blatt 21.6
Blattweiser 63.4
blinde Umschlingung
32.12
Block 22.11
Blockheftung 34.1
Bogen 21.1
Breite 11.15
Brokatpapier 13.2
Buchbeschlag 62.1
Buchblock 22.11
Buchdeckel 53.1
Buchenholz 13.6
Buchhülle 54.10
Buchklappe 52.5
Buchrücken 22.12
Buchschließe 61.1
Buckel 62.2
Bund 32.14
Bünde abbinden 55.9
Bundend 32.15
Bundloch 53.6
Bundumschlingung 32.9
Buntpapier 13.2
Büttenpapier 13.1
Büttenrand 21.2
byzantinisches Kapital
43.15
Chagrinnarbe 12.4
Deckel 53.1, 51.1
Deckelbezug 54.2
Deckeleinschlag 52.3
Deckelinnenkante 51.4
Deckelkante 51.2
Deckelrahmen 23.3
Deckelspiegel 23.4
Deckelüberzug 54.2
Doppelblatt 21.10
Doppelbund 32.23
Doppelschnur 32.23
doppelter Längsstich
34.9
Doublure 23.5
drehbares Lesezeichen
63.3
Drehrichtung 13. 7
Durchausheftung 33.8
durchgehendes Vorsatz
23.12
durchgezogener Bund
52.8
Durchheftung 33.8
durchschießen 22.8
Durchziehen (der Bünde)
53.5

110

ebarbieren 42.2
ebarbierter Schnitt 42.2
echter Bund 55.8
echter Kapitalbund
43.14
Eckeneinschlag 54.5
Eckstück 62.5
Ecraséleder 12.4
Eichenholz 13.6
einfacher Bund 32.23
einfacher Langsstich
34.8
einfarbiges gestrichenes
Papier 13.2
eingerückter Kapitalbund
43.14
Einschlag 52.3
einschnüren (Bünde)55.9
Einzelblatt 21.11
erhabener Bund 32.16,
55.8
Ersatzblatt 21.11
falscher Bund 55.10
Faltblatt 21.7
Falzbruch 21.3
fälzeln 21.16
Falzkante 51.2
Falzrille 55.20
Falzstreifen in Lagenmitte 22.9
Farbschnitt 42.11
feine Narbe 12.4
Feld 55.11
fester Rücken 55.3
Fettgerbung 12.1
Fischgratenheftung 33.4
Fitzbund 33.2
flacher Falz 41.5
Fleischseite 12.3
flexibler Einband 51.6
fliegendes Vorsatzblatt
23.6
Fragment 13.5
französisches Kapital
43.11
Ganzband 54. 6
Ganzeinband 54. 6
Ganzmetallschließe
61.1
Garn 13.7
gebrochene Kante 53.2
gebrochener Rücken
55.6
gefärbtes Leder 12.17

DUITSE TERMEN
Ganzeinband 54.6
Ganzmetallschließe
61.1
Garn 13.7
gebrochene Kante 53.2
gebrochener Rücken
55.6
gefärbtes Leder 12.17
geflochtenes Kapital
43.13
geglättet 12.4
geklebte Pappe 13.4
Gelenk 53.15
gepunzter Schnitt 42.19
gerader Rücken 41.1
Gerbstoff 12.1
geripptes Papier 13.1
geschärft 54.4
geschlitzter Lederbund
32.24
geschöpftes Papier 13.1
gesprenkeltes Leder
12.18
gesprenkeltes Papier
13.2
gewickeltes Kapital
43.8
glanzstoßen 12.4
glätten 12.4
glatter Rücken 55.14
glatter Schnitt 42.1
Goldschnitt 42.17
grobe Narbe 12.4
Haarschaf 12.9
Haarseite 12.2
Haft 61.24
Haifischleder 12.14
Haken 61.24
Halbband (mit Ecken)
54.8
halbgrobe Narbe 12.4
Halblederband 54.6
Haubchen 55.17
Haut 12.1
Hautleim 13.9
Heftart 33.7
Heftband 32.20
Heftbund 32.14
heften 31.1
Heftfaden 13.7
Heftlade 32.0
Heftriemen 32.18
Heftschnur 32.19
Heftstelle 31.4
Heftstich 32.1

Heftung auf drei (usw.)
Stiche 33.14
Heftung 31.1, 33.1
Heftung durch das Band
32.21
Heftungsart 33.7
Heftzwirn 13.7
Heiftleim 13.9
Hinter- 11.4
Hinterdeckel 51.1
Höhe 11.14
hohler Rücken 55.4
Hohlrücken 55.4
Hohlschnitt 42.9
holländern 33.17
Holz 13.6
Holzmodelpapier 13.2
Holzpflock 53.8
Hülleneinband 54.10
Hülse 55.7
im Falz heften 31.2
in Gehrung liegender
Eckeneinschlag 54.5
in sich verdrehter Lederbund 32.20
Innen- 11.9
Innenkante 51.4
innerer Buchrücken
22.12
Juchtenleder 12.11
Juchtennarbe 12. 7
Kalb(s)leder 12.10
Kalbspergament 12.20
kantenlos 51.5
Kapital 43.1
Kapitalbund 43.3
Kapitaleinlage 43.4
Karton 13.3, 21.11
kaschiert 52.1
kaschiertes Vorsatz
23.11
Kattunpapier 13.2
Keil 53.8
Kettchen 43.11
Kette 33.2, 62.10
Kettenband 62.10
Kettenstich 32.7
Kettenstichheftung
33.12
Kettlinie 13.1
Klappe 52.5
Klebekarton 13.4
kleben 13.11
Klebepappe 13.4
Klebstoff 13.0

111

Kleister 13.10
Kleisterpapier 13.2
Kleisterschnitt 42.13
Knopf 61.20, 61.21
Kopert 52.2
Kopf 11.7
Kopfgoldschnitt 42.17
Kopfschnitt 42.4
Kordel 13.8
Körnung 12.4
Kreuznarbe 12. 7
Kreuzstichkapital 43.10
künstliche Körnung
12.7
künstliche Narbe 12.7
Lage 22.1
Lagenfalz 22.2
Lagenmitte 22.3
Länge 11.16
Langnarbe 12. 7
langnarbig 12. 7
Langriemschließe 61.6
Längsrippe 13.1
Langstich 32.4
Langstichheftung 33.13
Leder 12.1
Lederbund 32.18
Lederfalz 23.13
Lederscharnier 61.12
Leim 13.9
leimen 13.11
levantieren 12.4
Loch 53.6
Makulatur 13.5
marmoriertes Leder
12.19
Marmorpapier 13.2
Marmorschnitt 42.16
mehrstufiger Zwirn
13.7
mitgeheftetes Vorsatz
23.9
Mittelstück 62.4
mittlere Narbe 12.4
Nachsatzblatt 23.1
nadeln 34.1
Narbe 12.4
Narben 12.4
Narbenseite 12.2
Narbung 12.4
Ober- 11.5
Oberkante 51.2
Oberschnitt 42.4
Papier 13.1
Pappe 13.3

DUITSE TERMEN
Pergament 12.20
Pore 12.5
Porenstellung 12.6
quadriert 13.6
quer 11.13, 11.18
quer durchheften 34.1
Querrippe 13.1
Querstich 32.6
Rindleder 12.10
Rinne (an den Kanten)
53.2
Rippe 13.1
Ripplinie 13.1
Rückdeckel 51.1
Rücken 11.1, 55.1
Rückenbeklebung 41.7
Rückeneinlage 55.5
Rückenfalz 21.4, 41.4
Rückenfeld 55.11
Rückenkante 51.2
Rückenschiene 52.6
Rückensteigung 41.3
Rückentitelschild 55.13
Rückenüberzug 55.1
Rundbogenheftung 33.3
runder Buchrücken 41.2
Rundumschnitt 42.4
S-Drehung 13. 7
Saffiannarbe 12.4
Sämischgerbung 12.1
Sämischleder 12.16
Schafleder 12.9
Schafpergament 12.20
Scharnier 53.15
schiefer Falz 41.5
Schiene 62.8
Schließe 61.1
Schließenband 61.11
Schließenöse 61.22
Schließenriemen 61.11
Schließspange 61.24
Schlinge 61.19
Schmal 11.19
Schnalle 61.14
Schnitt 42.4
Schnittfläche 42.4
Schnur 13.8, 61.15
Schonerecke 62.5
Schonerknopf 62.2
schräger Falz 41.5
Schrägkante 53.4
Schutzfalz 23.13
Schutzkante 52.4
Schwanz 11.8
Schwanzschnitt 42.4

Schwcinsleder 12.12
Seehund(s)leder 12.13
seichter Falz 41.5
Seite 21.8
Seitenpaar 21.9
Seitenstich 34.1
senkrechter Falz 41.6
Spange 61.24
Spanholz 13.6
Spiegel 23.4, 23.5
Spiegelblatt 23.2
Sprengschnitt 42.14
Stärke 11.17
Steglinie 13.1
Stehkante 51.2
Steigung 41.3
Stich 32.1
Stichloch 31.3
Stift 61.23
Streifen 21.16
tiefer Falz 41.6
Tierischer Leim 13.9
Titelfeld 55.12
Titelschild 55.13
Trangerbung 12.1
überlappender Eckeneinschlag 54.5
überschlagener Eckeneinschlag 54.5
Überwendlingsstich
34.10Überzug 54.1
Umbug 21.14
umgehangtes Vorsatz
23.8
umgelegtes Vorsatz
23.8
umhängen 22.7
umlegen 22.7
Umschlag 52.1
Umschlingung 32.9
umstochenes Kapital
43.9
Umwickelung 43.2
unaufgeschnitten 42.8
unbeschnitten 42.7
Unter- 11.6
unterbemalter Schnitt
42.18
unterer Bezug 54.10
Unterkante 51.2
Unterschnitt 42.4
UnverschlungenerÜberwendlingsstich
34.10

112

vegetabile Gerbung
12.1
vegetabilisch gegerbtes
Leder 12.1
Velinpapier 13.1
Vergé-Papier 13.1
verlängertes Kapital
43.7
vernähter Eckeneinschlag 54.5
Verschluß 61.1
versenkter Bund 32.17
Vorder- 11.2, 11.3
Vorderdeckel 51.1
Vorderkante 51.2
Vorderschnitt 42.4
Vorsatz 23.1
Vorsatzblatt 23.1
Warmleim 13.9
Wasserlinie 13.1
Wasserzeichen 13.1
Wechselheftung 33.9
Wechselstichheftung
33.9
weißer Schnitt 42.10
weißgegerbtes Leder
12.15
Weißgerbung 12.1
Z-Drehung 13.7
Zeichenband 63.1
Ziegenleder 12.8
Ziegenpergament 12.20
ziselierter Schnitt 42.19
Zurichten des Leders
12.1
Zwirn 13. 7

ENGELSE TERMEN
across 11.13
adhesive 13.0
all along sewing 33.8
alum tawing 12.1
alum-tawed leather
12.15
alum-tawed skin 12.15
animal glue 13.9
arch sewing 33.3
artificial grain 12.7
back 11.1, 11.4, 22.12,
41.4
back corner 55.17
back cover 51.1
back endpaper 23.1
back fold 21.4
backing 41.4
band 32.14

basil 12.9
bead 43.11, 61.20
beech 13.6
bevelled edge 53.4
bi-folio 21.10
binding edge (of thecover) 51.2
block-printed paper
13.2
board 13.3, 53.1
board edge 51.2
board lacing 53.5
board paper 23.2
boarding 12.4
bold grain 12.4
bolt 21.5
book-marker with revolving disc 63.3
boss 62.2
bottom 11.6
bottom edge 42.4
braided headband 43.13
brocade paper 13.2
button 61.21
calf 12.10
calf leather 12.10
calf parchment 12.20
calfskin 12.10
calfskin parchment
12.20
cancelans 21.11
cap 55.17
cardboard 13.3
catch 61.25
catch plate 61.25
catch stitch 33.2

cattle skin 12.10
centre fold 22.3
centre piece 62.4
chain 62.10
chain attachment 62.10
chain line 13.1
chain stitch 32.7, 33.2
chained binding 62.10
chamfered edge 53.4
chamois leather 12.16
chamoising 12.1
channel 53.6
chemise 54.10
chevron headband 43.10
clasp 61.24
closed joint 53.16
coarse grain 12.4
coloured paper 13.2
compartment 55.11
conjugate 21.10
conjugate leaves 21.10
cord 13.8, 32.19
core 43.3, 43.4
corner 54.5
corner piece 62.5
cotton paper 13.2
cover 51.1, 54.1
cover spine 55.1
covering 54.1
cowhide 12.10
cross grain 12.7
crushed leather 12.4
cut flush 51.5
cut off 42.1
cut rough 42.2
deckle edge 21.2
decorated paper 13.2
diagonal change-over(long stitch) 32.4
direct change-over 32.6
disjunct leaf 21.13
double bands 32.23
double cords 32.23
double sewing supports
32.23
double-tiered headband
43.11
doublure 23.4, 23.5
doublure margin 23.3
dyed leather 12.17
edge 42.4
edge of the board 51.2
edge (of the sheet) 21.2
edge title 42.20
113

edges 42.4
edge cut solid 42.1
edge marbled under gilt
42.17
embroidered headband
43.9, 43.11
embroidery 43.12
endband 43.1
endpaper 23.1
endpapers 23.1
extended cover 51.3
fake band 55.10
false band 55.10
fastening 61.1
fine grain 12.4
fittings (metal) 62.1
flap 52.5
flat back 41.1
flat spine 41.1, 55.14
flesh side 12.3
flush joint 55.19
fly leaf 23.6
fold 21.3, 21.4
fold around 22.7
fold out 21.7
fold sewing 31.2
follicle pattern 12.6
foot 11.8
fore 11.2
fore edge 42.4
fore edge (of the cover)
51.2
fore-edge bolt 21.5
fore-edge closure 61.1
fore-edge painting
42.18
fore-edge title 42.20
fragment 13.5
frayed out cord 53.11
french double headband
43.11
french groove 55.20
french joint 53.17
front 11.2, 11.3
front cover 51.1
front endpaper 23.1
full binding 54.8
furniture (metal) 62.1
gathering 22.1
gauffered edge 42.19
gilt edge 42.17
girdle book 54.12
glue 13.9, 13.11
goat leather 12.8

ENGELSE TERMEN
goat parchment 12.20
goatskin 12.8
goatskin parchment
12.20
grain 12.4
grain side 12.2
grain surface 12.2
graining up 12.4
grooved edge (of thecover) 53.2
guard 21.16
gutter edge (of the cover) 51.2
hair sheep 12.9
hair side 12.2
hairy sheep 12.9
half binding 54.8
half leather binding
54.6
hand-made paper 13.1
head 11.5
head bolt 21.5
head edge 42.4
head edge (of the cover)
51.2
headband 43.1
headband with a bead on
the edge 43.12
headband support 43.3
headcap 55.17
height 11.14
herringbone sewing
33.4
hide glue 13.9
hinge 23.13, 53.15
hole 53.6
hollow 55.7
hollow back 55.4
hook 22.7, 61.24
hook plate 61.24
hot glue 13.9
inlay 55.5
inner 11.9
inner fold 22.3
inner joint 23.13
inset 22.5
interleave 22.8
joint 53.15
kettle stitch 33.2
laced-in (thong, slip)
52.8
laced-on board 53.5
lacing-in 53.5
lacing path 53.6
laid line 13.1

laid marks 13.1
laid paper 13.1
laminated flyleaf 23.11
lap 32.13
leaf 21.6
leather 12.1
leather making process
12.1
leather tie 61.16
lenght 11.16
lettering label 55.13
lettering panel 55.12
lettering piece 55.13
lifted pastedown 23.6
limp binding 51.6, 52.2
limp cover 51.6
lined 52.1
lining 52.1
link stitch 32.7
long 11.19
long grain 12. 7
long-grained 12.7
long stitch 32.4
loop 32.9, 61.19
lower 11.4
lower cover 51.1
made endpaper 23.11
made flyleaf 23.11
marbled edge 42.16
marbled leather 12.19
marbled paper 13.2
metal fittings 62.1
metal furniture 62.1
metal-rimmed hole61.22
method of sewing 33.7
mitered corner 54.5
morocco 12.8
mount on guards 21.16
narrow 11.19
oak 13.6
oblong 11.18
off endpaper 23.1
oil tanning 12.1
open 42.3
open back 55.2
open joint 53.17
opening 21.9
outer 11.10
outer fold 22.4
overcasting 34.10
overhang cover 51.4
overlapped corner 54.5
oversewing 34.10
packed sewing 33.3

114

packing loop 32.12
page 21.8
painted edge 42.15
pamphlet stitch 33.14
pamphlet stitch on four(etc.) sewing stations
33.14
panel 55.11
paper 13.1
parchment 12.20
pared 54.4
paste 13.10, 13.11
paste down 13.13
paste edge 42.13
paste paper 13.2
paste to 13.13
pasteboard 13.4
pastedown 23.2
peg 53.8, 61.20
Pig leather 12.12
pigskin 12.12
Pin 61.23
Pin socket 61.22
pinhead grain 12.4
plain coloured paper
13.2
plain wound headband
43.8
plaited headband 43.13
polished 12.4
polishing 12.4
pore 12.5
primary core 43.4
primary cover 54.10
primary embroidery
43.12
primary sewing 43.2
quarter binding 54.8
quarter-sawed 13.6
quarter-sawn 13.6
quire 22.1
raised band 32.16, 55.8
raised sewing support
32.16
repairing guard 21.16
re-plied thread 13. 7
ream 61.11
recessed band 32.17
reversed leather 12.16
rigid board 51.7
rough cutting 42.2
round back 41.2
rounded edge 53.3
Russia 12.11
Russia calf 12.11

ENGELSE TERMEN
Russia leather 12.11
s twist 13. 7
saddle stitch 34.9
saddler's stich 34.9
saw cut 31.3
scaleboard 13.6
scratted paper 13.2
sealskin 12.13
seat 41.4
secondary core 43.4
secondary embroidery
43.12
section 22.1
separate pastedown
23.2
sew 31.1
sewing 31.1
sewing all along 33.8
sewing all on 33.8
sewing frame 32.0
sewing hole 31.3
sewing station 31.4
sewing stitch 32.1
sewing structure 33.1
sewing support 32.14
sewing thread 13.7
sewing through the fold31.2
sewing two-on (etc.)
33.9
sewing two-sections on
33.9
sewn endpapers 23.9
sewn fold 22.2
sharkskin 12.14
sheep parchment 12.20
sheepskin 12.9
sheepskin parchment
12.20
sheet 21.1
shoe 62.6
shoulder 41.4
side sewing 34.1
single band 32.23
single leaf 21.11
single sewing support
32.23
singleton 21.11
skin 12.1
slip 32.15
slip laced in 52.8
smooth spine 55.14
span 32.6
speckled leather 12.18
spine 11.1, 55.1

spine cover(ing) 55.1
spine edge (of the cover)
51.2
spine fold 21.4
spine lining 41.7
spine reinforcement
41.7
spine stiffener 52.6
split thong 32.24
spread 21.9
sprinkled edge 42.14
sprinkled leather 12.18
sprinkled paper 13.2
square 51.4
square edge 53.2
stab-sewing 34.1
stained edge 42.11
stained leather 12.17
stay 22.9
stiff board 51.7
stitch 31.1, 32.1
stitch pattern 33.1
stitching 31.1
straight grain 12. 7
straight-grained 12. 7
strap 32.21, 61.11
strap fastening 61.6
strap plate 61.13
stub 21.14
stubbed leaf 21.12
stuck-on headband
43.16
swell 41.3
swelling 41.3
tab 54.5
tab headband 43.7
tacket 34.11
tacketing 52.10
tail 11.8
tail bolt 21.5
tail edge 42.4
tail edge (of the cover)
51.2
tanned leather 12.1
tannin 12.1
tape 32.20
tassel 63.1
tawed leather 12.15
tawed skin 12.15
tawing 12.1
text block 22.11
thickness 11.17
thong 32.18
thong laced in 52.8
thread 13.7

115

three-quarter binding
54.8
throw out 21.7
tie 61.15
tie up 55.9
tight back 55.3
tight joint 53.16
tip in 13.12
tip on 13.12
tipped-on endpaper
23.10
tipped-in endpaper
23.10
tongue 54.5
top 11.7
top edge 42.4
top edge gilt 42.17
trimmed edge 42.2
trimming 42.2
tube 55.7
tuck 52.5
tunnel 53.6
turned edge 52.4
turn-in 52.3
two-on sewing 33.9
twist 13.7
uncut 42.7
unopened 42.8
unsupported sewing
33.12
untrimmed 42.7
upper 11.3
upper cover 51.1
vegetable tannage 12.1
vellum 12.20
waste paper 13.5
watermark 13.1
wedge 53.8
width 11.15
wire line 13.1
wood 13.6
wool-bearing sheep
12.9
woolled sheep 12.9
wove paper 13.1
wrap around 22.7
wrappers 52.1
wrapping band 61.9
wrapping loop 32.12
yarn 13.7
Z twist 13. 7

FRANSE TERMEN
adhésif 13.0
agrafe 61.24
ais 53.1
ais biseauté 53.4
âme de la tranchefile
43.3, 43.4
arête arrondie 53.3
arête vive 53.2
attellage 53.5
attelle 53.6
attelle carolingienne
53.7
attelle romane 53.8
bande 32.20
barbe 21.2
basane 12.9
bâti simple 43.8
bâtonnet 43.4
becquet 54.5
bélière 62.10
bifeuillet 21.10
bifolio 21.10
bifolium 21.10
bloc 22.11
bois 13.6
bois de chêne 13.6
bois de hêtre 13.6
bord à la cuve 21.2
bord a la forme 21.2
bouillon 62.2
boulon 62.2
bout de nerf 32.15
bouton 61.20, 61.21,
63.4
bouttonière 32.25
bride 61.11
broderie 43.12
broderie directe 43.11
cabochons 62.1
cahier 22.1
cahier extrême 22.15
canal de passage 53.6
carte 13.3
carte de dos 55.5
carton 13.3, 21.11
carton collé 13.4
centre du cahier 22.3
chagrin 12.8
chaîne 62.10
chaînette 33.2, 43.11
chair 12.3
chamoisage 12.1
champ 55.11
champ (plat en bois)

51.2
chanfrein 42.5
chant (plat en bois)
51.2
chant de dos 51.2
chant de gouttière 51.2
chant de queue 51.2
chant de tête 51.2
charnière 23.13, 53.15
chasse 51.4
chemise 54.10
chêne 13.6
cheville de bois 53.8
claie 41.7
coiffe 55.17
coin à fente simple 54.5
coin coussu 54.5
colle à chaud 13.9
colle d'amidon 13.10
colle de pâte 13.10
colle de peau 13.9
colle forte 13.9
coller 13.11, 13.12
comète 43.16
compartiment 55.11
conjoint 21.10
contre-agrafe 61.25
contre-coller 13.13
contre-garde 23.2
contre-garde autonome
23.2
corde 13.8, 32.19
cordelette 32.19
cordelettes jumelées
32.23
cordon 13.8
cornière 62.5
corps (du volume)
22.11
côté chair 12.3
côté fleur 12.2
côté poil 12.2
coudre 31.1
coupe (en carton) 51.2
coupe de dos 51.2
coupe de gouttière 51.2
coupe de queue 51.2
coupe de tête 51.2
cousoir 32.0
couture 31.1, 33.1
couture à chevrons 33.4
couture à deux (etc.)
cahiers 33.9
couture a nerfs sautés
116

33.10
couture à plat 34.1
couture brodée 33.3
couture en arêtes depoisson 33.4
couture en chaînette
33.12
couture en chevrons
33.4
couture en épi de blé
33.4
couture piquée 32.21
couture dos long 33.8
couture tout du long
33.8
couverture 52.1, 54.1
couverture à chasses
51.3
couverture de base
54.10
couverture du dos 55.1
couverture du plat 54.2
couverture rigide 51.7
couverture souple 51.6
cuir 12.1
cuir de Russie 12.11
cuir mégissé 12.15
cuir tanné 12.1
cuir teinté (en surface)
12.17
découpe en biais 42.5
défet 13.5
demi grain 12.4
demi-reliure 54.6
demi-reliure a coins54.6
demi-reliure en cuir
54.6
dépliant 21.7
derrière (de) 11.4
devant (de) 11.3
diplôme 21.10
dorure sur tranche
42.17
dos 11.1, 22.12, 55.1
dos arrondi 41.2
dos brisé 55.4
dos carré 41.1
dos du cahier 22.4
dos fixe 55.3
dos lisse 55.14
dos long 55.14
dos plein 55.3
dos plat 41.1

FRANSE TERMEN
dos préservateur 55.15
dos rond 41.2
dosse (sur) 13.6
double corde 32.23
double nerf 32.23
double page 21.9
double tour 32.10
double 52.1
doublure 23.4, 23.5,
52.1
ébarbage 42.2
ébarber 42.2
éclisse 13.6
élagué 54.4
encart 22.5
encoche 53.6
encoche de coiffe 55.17
encoller 13.12
entaille 53.6
entaille en biseau 31.3
entaille horizontale 31.3
entre-nerfs 55.11
épaisseur 11.17
épaississement 41.3
étiquette 55.13
étroit 11.19
extérieur 11.10
extrémité de nerf 32.15
façonnage des mors
41.4
fausse coupe 42.6
faux-nerf 55.10
faux-tour 32.12
fente 31.3
fermoir 61.1
ferrure 62.1
feuille 21.1
feuille de garde 23.1
feuille de garde à la fin
23.1
feuille de garde au début
23.1
feuillet 21.6
feuillet dépareillé 21.11
feuillet indépendant
21.11
feuillet replié en fauxonglet 21.12
feuillet volant 21.13
ficelle 13.8, 32.19
ficelle effilochée 53.11
fil 13.7
fil à faufiller 13. 7
fil cablé 13. 7
fil de couture 13. 7

fil des chaînettes 13.1
fil retors 13. 7
fil torsadé vers la gauche 13.7
fil torsadé vers la droite
13.7
filigrane 13.1
fleur 12.2
fond extérieur du cahier
22.4
fond intérieur du cahier
22.3
forage 53.6
fouetter 55.9
fragment 13.5
garde 23.1
garde collée 23.2
garde contrecollée
23.11
garde (du) contreplat
23.2
garde volante 23.6
garniture de dos 41.7
glacé 12.4
gorge 55.20
gouttière (de) 11.2
gouttière 42.4, 42.9
grain 12.4
grain artificiel 12.7
grain carré 12. 7
grain de chagrin 12.4
grain long 12.7
grain rond 12.4
grainer 12.4
grecque 31.3
griffe 61.24
gros grain 12.4
hauteur 11.14
hêtre 13.6
housse 54.11, 55.7
incision 31.3
inférieur 11.4
interfolier 22.8
intérieur 11.9
lacet 61.15
languette 54.5
languette de cuir 32.18
languette de cuir fendue
et tortillée 32.24
languette fendue 32.24
lanière de cuir 32.18,
61.11, 61.16
lanière de cuir fendue etenroulée sur ellemême 32.24

117

lanière de cuir torsadée
32.20
lanière fendue 32.24
largeur 11.15
liéger 12.4
lien 61.15
lien de couture 32.20
ligne d'eau 13.1
lisière 21.2
livre-aumonière 54.12
longeur 11.16
maculature 13.5
madrure 13.2
maroquin 12.8
maroquin cylindré 12.4
maroquin écrasé 12.4
marque de papier 13.1
mégissage 12.1
mode de couture 33.7
monter sur onglet 21.16
mors 41.4, 41.6
mortaise 61.22
nerf 32.14
nerf apparent 32.16
nerf cousu à la grecque
32.17
nerf fendu 32.24
nerf passé 52.8
nerf plat 32.18
nerf saillant 32.16, 55.8
nerf simple 32.23
nerf unique 32.23
nerfs jumelés 32.23
non coupé 42.8
non rogné 42.7
oblong 11.18
oeillet 61.22
ombilic 62.4
onglet 21.16
onglet au fond extérieur
du cahier 22.10
onglet au fond intérieur
du cahier 22.9
ouvrir 42.3
page 21.8
papier 13.1
papier à la colle 13.2
papier à la cuve 13.1
papier à la forme 13.1
papier brocart 13.2
papier coloré 13.2
papier de couleur 13.2
papier décoré 13.2
papier dominoté 13.2
papier fantaisie 13.2

FRANSE TERMEN
papier jaspé 13.2
papier marbré 13.2
papier vélin 13.1
papier vergé 13.1
parchemin 12.20
parchemin de mouton
12.20
parchemin de chèvre
12.20
parchemin de veau
12.20
paré 54.4
passure en ais 53.5
patte de fermoir 61.24
peau 12.1
peau chamoisée 12.16
peau de chèvre 12.8
peau de mouton 12.9
peau de phoque 12.13
peau de squale 12.14
peau de truie 12.12
peau de veau 12.10
peau jaspée 12.18
peau marbrée 12.19
peau retournée 12.16
peau tannée a 1'alun
12.15
peau teintée (en surface)
12.17
penture 61.26
phoque 12.13
pièce de titre 55.13
pied 43.11
pipe 63.2
piqûre au bloc 34.1
plat 51.1
plat antérieur 51.1
plat arrière 51.1
plat avant 51.1
plat inférieur 51.1
plat supérieur 51.1
platine 61.26
pleine reliure 54. 6
pli 21.3
pli du cahier 22.2
pli du fond 21.4
plier à cheval 22.7
point 32.1
point de chaînette 32.7
point de sellier 34.9
point de surjet 34.10
point-devant 32.13,
34.8
polissage 12.4
polisure 12.4

pontuseau 13.1
pore 12.5
porte-étiquette 62.12
premier plat 51.1
quartier (sur) 13.6
queue (de) 11.6
queue 11.8
rabat 52.5
rabat droit 52.4
rainure 53.4
reliure a 1'aumonière
54.12
reliure double à recouvrement 54.10
reliure souple 51.6
remonter le grain 12.4
rempli 52.3
renforcement a 1'extérieur du cahier 22.10
renforcement a 1'intérieur du cahier 22.9
rogner 42.1
rogné à vif 51.5
ruban 32.20, 32.21,
61.18
sabot 62.7
second plat 51.1
signet 63.1
simple passage 32.13
squale 12.14
supérieur 11.3
support de la tranchefile
43.3
support de la tranchefile
supplémentaire 43.4
talon 21.14
tannage a 1'alun 12.1
tannage a 1'huile 12.1
tannage blanc 12.1
tannage végétal 12.1
tannin 12.1
tenon 61.23
tête (de) 11.5
tête 11.7
tête dorée 42.17
titre sur tranche 42.20
tour mort 32.9
trace de fouettage 55.9
tranche 42.4
tranche à peinture
42.15
tranche ciselée 42.19
tranche (de) couleur
42.11
tranche de gouttière

118

42.4
tranche de queue 42.4
tranche de tête 42.4
tranche dorée 42.17
tranche dorée surtémoins 42.17
tranche ébarbée 42.2
tranche lisse 42.1
tranche marbrée 42.16
tranche marbrée a lacolle 42.13
tranche marbrée sous or
42.17
tranche mouchetée
42.14
tranche nue 42.10
tranche peinte 42.11
tranchefile 43.1
tranchefile à chapiteau
43.10, 43.11
tranchefile à deux
(plusieurs) étages
43.11
tranchefile à 1'oreille
43.7
tranchefile à la couture
43.14
tranchefile à patte 43.7
tranchefile brodée 43.9
tranchefile brodée a chevron 43.10
tranchefile byzantine
43.15
tranchefile comète
43.16
tranchefile de base 43.8
tranchefile débordante
43.15
tranchefile en tissu collé
43.16
tranchefile grecque43.15
tranchefile haute 43.15
tranchefile royale 43.15
tranchefile simple 43.11
tranchefile tressée de lanière de peau 43.13
tranchefile tressée en épide blé 43.10
tranchefile verticale avecchaînette 43.11
tranches (les trois) 42.4
transversal 11.13
tressage 43.12
trou de passage 53.6

FRANSE TERMEN
trou de couture 31.3
trou de piquage 31.3
truie 12.12
veau 12.10
vélin 12.20
vergeure 13.1
vrai nerf 55.8

119

NEDERLANDSE TERMEN
aangehaald omslag 52.9
aangehaalde bekleding 52.9
aangeplakt * 23.11
aangeplakt kapitaal 43.16
aangeplakt omslag 52.12
aangeplakt plat 53.12
aangeplakt schutblad 23.10
aangeplakte platkern 53.12
aangeregen kartonnen plat 53.10
aangeregen kartonnen platkern 53.10
aangeregen plat 53.5
aangeregen platkern 53.5
aangezet plat 53.11
aangezette platkern 53.11
aanplakken 13.12
aanrijgen 53.5
aanrijggat 53.6
aanrijging 53.6
aanrijgtunnel 53.6
aanzetstuk 61.26
achter- 11.4
achterdekblad 23.2
achterplat 51.1
achterschutblad 23.1
achterwaarts 11.13
achterzijde 11.0
afgeronde kant 53.3
afgeschuinde kant 53.4
afsnijden 42.1
agendaformaat 11.19
albumnaaisel 34.7
alla greca-kapitaal 43.15
alternerend naaien 33.10
aluin-gelooid leer 12.15
aluinlooien 12.1
bandkapitaal 43.16
bandrug 55.1
basiskapitaal 43.8
bastaardleer * 12.0
bazaan 12.9
bekleding 54.1
berd * 51.1
beschermrug 55.15
beschilderde snede 42.15
beslag 62.1
besteeksel 43.12
bestoken basiskapitaal 43.10
bestoken kapitaal 43.9
bifolium 21.10

binding 32.14
bindingeind 32.15
binnen- 11.9
binnenkanaal 53.6
binnensteek 32.3
blad 21.6
bladzijde 21.8
blanke snede 42.10
boekblok 22.11
boekrug 22.12
boksaffiaan * 12.0
bord 13.3, 53.1
bord * 51.1
borgplaatje 61.13
boven- 11.5
bovenhoekstuk 62.5
breedte 11.15
brocheertechniek 33.17
brokaatpapier 13.2
bruglijn 13.1
bruto boekblok 22.14
buidelband 54.12
buidelbekleding 54.12
buidelboek 54.12
buiten- 11.10
buitenkanaal 53.6
buitenkatern 22.15
buitensteek 32.4
buitensteeknaaisel 33.5
buitensteektechniek 33.13
buitenvouw 21.5
buitenzijde 11.10
byzantijns kapitaal 43.15
cahiersteek 33.14
cahiertechniek 33.14
chagrijn * 12.0
chemise 54.11
chemiseband 54.11
conjugaat 21.10
corduaan * 12.0
dalend 11.11
deelnummerschild 55. 13
deelnummerveld 55.12
dekblad 23.2
dekplaatje 61.13
dichtgedraaid 34.11
dierlijke lijm 13.9
dikte 11.17
direct besteeksel 43.12

120

NEDERLANDSE TERMEN
direct bestoken kapitaal 43.11
direct gestrengeld omslag 52.10
direct gestrengelde bekleding 52.10
door de vouw naaien 31.2
doorgaande registersteek 33.15
doorgaande strengel 34.11
doorgehaalde binding 52.8
doorgenaaide binding 32.21
doorgestoken kapitaal * 43.6
doorlopend naaien 33.0
doorlopend schutblad 23.12
doorlopende kettingsteek 32. 7
doorn * 61.23
doorschieten 22.8
dop 62.2
dosse (en) 13.6
doublure 23.5
draagketting 62.11
driegen 34.10
drierug * 55.7
dubbel kimblad 21.15
dubbel touw 32.23
dubbelblad 21.10
dubbele binding 32.23
dubbele kim 21.15
dubbele rib 55.8
dubbele rondslag 32.10
Duits kapitaal 43.11
Duitse kneep * 41.5
dwars 11.13
dwars doornaaien 34.1
ebarberen * 42.2
eensteekstechniek 33.16
en dosse 13.6
Engelse rug * 55.7
enkelblad 21.11
enkele binding 32.23
enkele rib 55.8
enkelvoudig garen 13.7
enkelvoudig rondslagnaaisel 33.3
excentrisch tussengestoken 22.6
fenestra 62.12
folium 21.6
formaat 22.0
fragment 13.5
francijn * 12.0, 12.20
Frans kapitaal 43.11
Franse kneep * 41.6
front- 11.2
fronthoekstuk 62.5

frontkant 51.2
frontsluiting 61.1
frontsnede 42.4
frontvouw 21.5
frontzijde 11.0
fijne nerf 12.4
fijnnervig 12.4
garen 13.7
garenloze verbinding 34.0
gat 53.6
gebroken rug 55.6
geciseleerde snede 42.19
gedund 54.4
geiteleer 12.8
geiteperkament 12.20
gekableerd garen 13. 7
gekeerd leer 12.16
gekolfd leer 12.4
gelijkaf 51.5
gelijkzijdig perkament 12.20
gemarmerd leer 12.19
gemarmerde snede 42.16
genaaid schutblad 23.9
genaaide hoekinslag 54.5
geplet leer 12.4
geschaafd 12.9
geschalmd 54.4
geschept 13.1
geschoeid 62.6
gesloten kapitaal 43.5
gesloten scharnier 53.16
gesnoeide snede 42.2
gespleten riem 32.24
gesprenkeld leer 12.18
gesprenkelde snede 42.14
gestuikt kapje 55.18
getordeerd 32.18, 32.24
getwist 13.7
getwijnd 13.7
geverfd leer 12.17
geverfde snede 42.11
gevergeerd papier 13.1
gevoerd 52.1
glad scharnier 55.19
gladde rug 55.14
gladde snede 42.1
gladkolf 12.4
gotische aanrijging 53.9
grein * 12.4
grofnervig 12.4

121

NEDERLANDSE TERMEN
grondplaat 62.2
grove nerf 12.4
haaieleer 12.14
haak 61.24
haakse kant 53.2
haakse kneep 41.6
haarpatroon 12.6
haarporiën 12.5
haarschaap 12.0, 12.9
haarzijde 12.2
half vel 21.1
halfleer 54.6
halfleren band 54.6
halfleren band met hoeken 54.6
halflinnen 54.8
halfperkament 54.7
halfuit naaien 33.9
hals 41.4
halve lus 34.2
halve slag 32.13
hartstrookje 22.9
heel leer 54.6
heeluit naaien 33.8
hele band 54.6
hellende buitensteek 32.4
hoekbekleding 54.9
hoekinslag 54.5
hoekstuk 62.5
holle snede 42.9
hoogte 11.14
hoorn(perkament) * 12.20
horizontaal 11.12
hout 13.6
huid 12.1
huidlijm 13.9
hulpkern 43.4
huls 55.7
hulsel 54.10
hulselband 54.10
in de breedte 11.12,11.13
in de hoogte 11.11
in de lengte 11.11, 11.12
in kwartier 13.6
in verstek gesneden hoekinslag 54.5
indirect gestrengeld omslag 52.11
indirect gestrengelde bekleding 52.11
ingekeept naaigat 31.3
ingeschoven platkern 53.13
ingeslagen 52.3
ingesneden inslag 54.3

ingesneden naaigat 31.3
ingestoken naaigat 31.3
ingetrokken hoekinslag 54.5
ingezaagd naaigat 31.3
inkeping 31.3
inlegrug 55.5
inslag 52.3
inslagtong 54.5
insteekoverslag 52.5
insteken 22.5
inwaartse tunnel 53.6
juchtleer 12.11
kaft * 52.1
kalfsleer 12.10
kalfsperkament 12.20
kamvormig rugbeleg 41.7
kanaal 53.6
kant 51.2
kantbeslag 62.6
kantgroef 53.2
kantknop 61.20
kantmuiter 61.25
kantpin 61.23
kantsluiting 61.3
kaphoekje 55.17
kapitaal 43.1
kapitaalband 43.16
kapitaalbinding 43.3
kapitaalkern 43.4
kapitaalnaaisel 43.2
kapitaalsnede 42.5
kapitaalstrook 43.3
kapittelstok 63.2
kapje 55.17
kapkern 55.17
kapkneepje 55.17
karolingische aanrijging 53.7
karton 13.3
katern 22.1
katernhart 22.3
katernrug 22.4
katernvouw 22.2
kerf 31.3
ketting 62.10
ketting (naaisel) 33.2
kettingband 62.10
kettingklamp 62.10
kettinglijn 13.1
kettingnaaisel 33.2
kettingsteek 32.7

122

NEDERLANDSE TERMEN
53.4
looien 12.1
looistof 12.1
looiwijze 12.1
losse rug 55.4
loze binding 32.22
loze kapitaalbinding 43.4
lus 32.7
lijm 13.9
lijmen 13.11
lijmen (van boekrug) 41.0
maculatuur 13.5
marmerpapier 13.2
marokijn * 12.0, 12.8
meegenaaid kapitaal 43.14
meegenaaid omslag 52.7
meegenaaide bekleding 52.7
middelnerf 12.4
middelnervig 12.4
middenstuk 62.4
muiter 61.25
naaiband 32.20
naaibank 32.0
naaien 31.1
naaigaren 13.7
naaigat 31.3
naaipositie 31.4
naairiem 32.18
naaisel 33.1
naaistrook 32.21
naaitoer 33.6
naaitouw 32.19
naaiwijze 33.7
naar de rug toe 11.12
nerf 12.4
netto boekblok 22.13
oblong 11.18
omgehangen schutblad 23.8
omgestoken schutblad 23.8
omgezette muiter 61.25
omgezette rand 52.4
omhangen 22.7
omslag 52.1
omsteken 22.7
omvlochten kapitaal 43.13
onafgesneden 42.7
onbekleed plat 54.6
onder- 11.6
onderbekleding 54.10
onderhoekstuk 62.5

kettingsteek * 33.2
kettingsteekkapitaal 43.2
kettingsteektechniek 33.12
kievitspapier 13.2
kim 21.14
kimblad 21.12
klamp 61.24
klamparm 61.24
klampsluiting 61.4
klavier 63.4
klep 52.5
klinkplaatje 61.27
kneep 41.4
kneep * 23.13
kneepgleuf 55.20
kneepkant 51.2
kneepplank 41.4
kneepversterking * 23.13
knepen 41.4
knop 62.2
kolomwijswieltje 63.3
koord 13.8
kop 11.7
kop- 11.7
kopert 52.2
kopkant 51.2
koplus 34.4
kopsluiting 61.1
kopsnede 42.4
kopvouw 21.5
kopzijde 11.0
kordeerlijn 55.9
kordeerspoor 55.9
korderen 55.9
korrel 12.4
korte steek 32.5
krispelen 12.4
kruisnerf 12. 7
kruissteekkapitaal 43.10
kunstnerf 12.7
kwart vel 21.1
kwartier (in) 13.6
lange nerf 12.7
lange steek 32.2
langslijn 13.1
leer 12.1
leerbereiding 12.1
leeslint 63.1
lengte 11.16
licht afgerond/afgeschuind 53.3,
123ondermarmering (snede) 42.17
ongenaaid boekblok 22.11
onopengesneden 42.8
Onregelmatige inslag 54.3
oor 23.7
op stroken zetten 21.16
opdikking 41.3
open kapitaal 43.5
open rug 55.2
open scharnier 53.17
opening 21.9
opensnijden 42.3
opgeplakt schutblad 23.11
opgezet plat 53.14
opliggende binding 32.16
opplakken 13.13
opzetstrook 21.16
overgeplakt 23.11
overhands naaisel 34.10
overhandse steek 34.10
overhangend 54.10
overlappende hoekinslag 54.5
Overlijmstrook 41.7
overmarmering (snede) 42.17
overslag 52.5
overslagkern 52.5
overslagoog 61.22
overslagsluiting 61.7
oversteek 32.6
overstek 51.4
overstekend plat 51.3
pagina 21.8
papier 13.1
parelrand 43.11
passeren 53.6
penmuiter 61.25
perkament 12.20
persiaan * 12.0
plakbord 13.4
plakken 13.11
plakmiddel 13.0
plantaardig gelooid leer 12.1
plat 51.1
platbekleding 54.2
platbeslag 62.3
platkant 51.2
platkern 53.1
platknop 61.20
platmuiter 61.25
platpin 61.23

platsluiting 61.5
ploeg 42.0
pootje 62.7
primair besteeksel 43.12
rechte inslag 54.3
rechte lus 34.3
rechte rug 41.1
registersteek 33.15
registertechniek 33.15
renaissance-kapitaal 43.10
rib 55.8
riemsluiting 61.6
rolrandmuiter 61.25
romaanse aanrijging 53.8
ronde rug 41.2
ronden 41.2
rondom 42.4, 51.2
rondslag 32.9
rondslagnaaisel 33.3
rondzetten 41.2
roostervormig rugbeleg 41. 7
rug 11.1
rug- 11.1
rugbekleding 55.1
rugbeleg 41.7
rugbewerking 41.0
ruggebord 13.3
rughoekstuk 62.5
ruginslag 55.16
rugkant 51.2
ruglus 34.6
rugplaat 52.6
rugstrip 62.9
rugstrookje 22.10
rugtitelschild 55.13
rugtitelveld 55.12
rugveld 55.11
rugvouw 21.4
rugzijde 11.0
rundleer 12.10
ruw vergulde snede 42.17
rijgsteek 34.8
S-twist 13.7
saffiaan * 12.00, 12.8
samengesteld dubbelblad 21.10
schapeleer 12.9
schapeperkament 12.20
scharnier 53.15
scharnierversterking 23.13
scheprand 21.2

124

NEDERLANDSE TERMEN
staart 11.8
staart- 11.8
staartkant 51.2
staartlus 34.5
staartsluiting 61.1
staartsnede 42.4
staartvouw 21.5
staartzijde 11.0
steek 32.1
sterk afgerond/afgeschuind 53.3,
53.4
stiftoog 61.28
stiftsluiting 61.8
strengel 34.11
striksluiting 61.10
strip 62.8
strook 21.16
stijf plat 51.7
stijfsel 13.10
stijfselpapier 13.2
stijfselsnede 42.13
stijgend 11.11
stijgende kettingsteek 32.7
teruggestoken 34.11
teruggetrokken kapitaal 43.14
titelschild 55.13
titelveld 55.12
titelvenster 62.12
tong (inslag) 54.5
tong (kapitaal) 43.7
tongkapitaal 43.7
touw 13.8transversaal 11.13
trekmes 42.0
tuigleer * 12.10
tunnel 53.6
Turks leer * 12.0, 12.8
tussensteken 22.6
tweesteekstechniek 33.16
twijnrichting 13.7
uitgesneden muiter 61.25
uitgevlast 53.11
uitslaand blad 21.7
uitwaartse tunnel 53.6
valse rib 55.10
van achteren naar voren 11.13
van de rug af 11.12
van voren naar achteren 11.13
vanger 61.25
varkensleer 12.12

schepvorm 13.1
schouder 41.4
schuine kneep 41.5
schutblad 23.1
schutbladconstructie 23.0
schutbladen 23.1
Schutbladfunctie 23.0
schutbladkatern 23.9
secundair besteeksel 43.12
segrijn * 12.0, 12.8
sierpapier 13.2
sitspapier 13.2
slag 32.8
slot 61.1
slot- 61.1
sluit- 61.1
sluitgesp 61.14
sluithaak 61.24
sluiting 61.1
sluitklamp 61.24
sluitknoop 61.21
sluitknop 61.20
sluitlint 61.18
sluitlip 61.12
sluitlus 61.19
sluitoog 61.22
sluitpin 61.23
sluitrichting 61.2
sluitriem 61.11
sluitsnoer 61.15
sluitstift 61.29
sluittouw 61.17
sluitveter 61.16
smal 11.19
snede 42.4
snedetitel 42.20
snoeien 42.2
snijmachine 42.0
snijoor 42.6
snijploeg 42.0
soepel plat 51.6
soepele band 51.6
spaan 13.6
spaarslag 32.11
spaartechniek 33.11
spangat 32.25
spiegel 23.4
spiegelrand 23.3
spitsel 52.8
sponssnede 42.12

125

NEDERLANDSE TERMEN
vaste rug 55.3
vel 21.1
veld 55.11
veldeel 21.1
vellum * 12.20
velrand 21.2
velijn * 12.0, 12.20
velijnpapier 13.1
verbeterblad 21.11
verbrand 12.19
verdekt geschilderde snede 42.18
verdekte schildering (snede) 42.18
verfsnede * 42.11
vergulde snede 42.17
vergulde snede met verdekte schildering 42.18
vergure 13.1
verlengde cahiersteek 33.14
verlengde kettingsteek 32. 7
verlengde registersteek 33.15
verstek (hoekinslag) 54.5
versterkingsstrook 21.16
verticaal 11.11
verzonken binding 32.17
vetlooien 12.1
visgraatnaaisel 33.4
vlak afgerond/afgeschuind 53.3, 53.4
vleeszijde 12.3
vleugel 41. 7
vliegend blad 23.6
volledig rugbeleg 41. 7
voor- 11.2, 11.3
voordekblad 23.2
voorplat 51.1
voorschutblad 23.1
voorwaarts 11.13
voorzijde 11.0
vouw 21.3
vrij blad 23.6
vrij dekblad 23.6
vrij schutblad 23.6
warme lijm 13.9
waterlijn 13.1
watermerk 13.1
weesblad 21.13
werkvel 21.1
wikkeling 32.12
wikkelnaaisel 33.3
wikkelslag 32.12
wikkelsluiting 61.9

wildleer * 12.0
wisselnaaien 33.9
wisseltechniek 33.9
witgelooid leer 12.15
witlooien 12.1
wolschaap 12.0, 12.9
Z-twist 13.7
zaagsnede 31.3
zadelsteek 34.9
zadelsteekkapitaal 43.6
zeehondeleer 12.13
zeemleer 12.16
zeemlooien 12.1
zelfstandig dekblad 23.2
zemen broek 55.15

126