Adil Geçiş
― ― K a r b o n d a n A r ı n d ı r ı l m ı ş B i r To p l u m İ ç i n
Ye n i İ ş İ m k a n l a r ı Ya r a t m a k ― ―Adil Geçiş

Sürdürülebilir bir gelecek için

Uluslararası Çalışma Örgütü’nünİklim değişikliğinin sadece iklimin kendisi ve içinde

etkileyecektir. Bu yüzden, sıfır-emisyon toplumuna geçi-

suz ve başarıyla geçebilme yolunda elzem. Ayrıca adil ge-yaşadığımız çevre üzerinde değil, aynı zamanda toplu-

şin toplumsal etkilerini saptamak ve daha iyi bir toplum

çiş, Paris Anlaşması’nda iklim değişikliğini engellemeninmumuz, ekonomi ve geçim kaynaklarımız üzerinde deinşa etmek için eyleme geçerken fosil yakıtların aşamalıolmazsa olmaz öğelerinden biri olarak gösteriliyor.

ciddi etkileri var. Şu ana kadar da yoğun olan bu etkiler,

sonlandırılmasından etkilenen insanların ve toplulukla-

Küresel ölçekte ise adil geçiş, karbondan arındırılmış

emisyonlarımız artmaya devam ettikçe artacak; eğerrın ekonomik ve toplumsal refahını da korumak önemli.

topluma doğru ilerleyen süreçte merkezi bir mesele ha-şimdi harekete geçemezsek, güvenli ve sürdürülebilirİşte buna “adil geçiş” diyoruz.

line geldi. Burada, dünyanın çeşitli yerlerinde uygulanan

2050’de net sıfıra nasıl ulaşacağımız, çalıştığımız işle-ulusal, bölgesel ve yerel adil geçiş örnekleri sunuyoruz:

2015’te imzalanan Paris Anlaşması küresel sıcaklık artı-ri, yaşadığımız toplulukları ve hayat tarzlarımızı etkile-

Bu örnekler, aralarında yurttaşların, ulusal ve bölgeselşını 1,5°C dereceyle sınırlı tutma gerekliliğini vurgulamış,yecek ama bu aynı zamanda temiz, yüksek nitelikli işler

hükümetlerin, yerel belediyelerin, işletmelerin, akademi-

bu hedefe ulaşmak için dünyanın 120’den fazla ülkesi 2050

yaratmak ve gelişip serpilen, sürdürülebilir bir ekonomi

nin ve emek örgütlerinin de bulunduğu geniş bir çeşitli-yılı itibarıyla net sıfır emisyona ulaşmayı taahhüt etmişti.

oluşturmak için bir fırsat. Bu fırsattan faydalanmak ve

likteki paydaşların rol ve katkılarını açıklıyor. Japonya’nın

Dünya, emisyonlarını azaltmak için hızla hareket ederken,

gecikmeden geçişi etkili bir şekilde ivmelendirmek için

2050’de net sıfır emisyonu hedeflediğini açıklamasınınen büyük emisyon kaynağı olan kömür enerjisini aşamalı

en doğru yaklaşımı planlarken, herkesin sesini duyura-ardından, bunu başarmak için somut adımlar ortaya koy-olarak sonlandırmaya öncelik verilmeli; bilim camiası bize,

cak ve sürece dahil olacak fırsata sahip olması elzem.

mak gerekiyor. Bunu yaparken, bir yandan, sürdürülebilireğer Paris Anlaşması’nın 1,5°C hedefini tutturabilmek isti-

Adil geçiş, açık ve anlamlı paydaş katılımı temelinde

enerjiye geçişin toplumsal ve ekonomik getirilerinden

yorlarsa, OECD ülkelerinin 2030 yılı itibarıyla kömür kulla-

topluluklara, sıfır-emisyon toplumuna geçişte kimsenin

tam anlamıyla faydalanabilmek için elimizden gelen her

nımını sonlandırmaları gerektiğini söylüyor.

geride bırakılmamasını güvence altına alacak şekilde,şeyi yapmalı, diğer yandan yetersiz planlamadan kaynak-

kendi yollarını seçme yetkisini verir.

lanabilecek olumsuz etkilerden kaçınmalıyız.

bir yaşam biçimini koruyamaz hale geleceğiz.

Birçok sektör ve endüstri enerji-yoğun ve ekonomimiz hâlâ büyük oranda fosil yakıtlara dayanıyor. Dola-

Adil bir geçiş, işçilere yüksek nitelikli, iyi gelirli işler

yısıyla, fosil yakıtlardan uzaklaşmak birçok endüstridesağlar, yerel, bölgesel ve ulusal seviyelerde sürdürülebilirçarpıcı yapısal değişiklikler yapılması sonucunu getire-ekonomik çeşitliliği teşvik eder ve toplulukların direncini

bilir, bu da bu endüstrilere bağlı istihdamı ve bölgeleri

arttırır - bütün bunlar da sıfır-emisyon toplumuna sorun-

2* Aralarında Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi,
Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO), Uluslararası Sendikalar Konfederasyonu(ITUC), ve Dünya Doğayı Koruma Vakfı’nın (WWF) de bulunduğu birçokörgüt, adil geçiş için yönlendirici esaslar ve ilkeler geliştirdi.

adil geçiş ilkeleri
Bir Birleşmiş Milletler kuruluşu olan Uluslararası Çalışma
Örgütü (ILO) “herkes için çevresel olarak sürdürülebilir
ekonomi ve toplumlara Adil Geçiş Rehberi”ni geliştirdi.
Adil Geçiş için geliştirilen bu kapsamlı vizyon, fosil
yakıtları terk eden bir geçişle ilgili toplumsal ve ekonomik
fırsatlara ve muhtemel zorluklara yönelik bir sektörel
politikalar ve kurumsal düzenlemeler çerçevesi çiziyor.
Bu rehber, aşağıdaki Yedi Rehber İlke’yi içeriyor:
1) Paydaşlara yeterli danışma/iletişim
2) Çalışma hayatında hakların güçlendirilmesi veteşvik edilmesi
3) Toplumsal cinsiyet eşitliği
4) Geçişin yeterli ekonomik, çevresel, eğitim, çalışma
ve sosyal politikalarla yürütülmesi
5) Daha fazla yeni iş alanı açmak amacıyla tüm ilgili
politikalarda adil geçiş çerçevesinin uygulanması
6) Her ülke ve bölgenin kendine özgü bağlamınauygun adil geçiş politikaları oluşturulması
7) Sürdürülebilir kalkınma stratejilerinin uygulanmasında ülkeler arasında uluslararası işbirliği
geliştirilmesi

3Adil geçiş dünyanın dört
bir yanında çoktan başladıAlmanya’nın Ruhr bölgesinde eski bir kömür madeni, yenilenebilir enerjiye geçiş yapılırken bölgedeki kömür
endüstrisinin kültürel mirasını korumak amacıyla bir madencilik müzesine dönüştürüldü.

🇪

Avrupa’nın Adil Geçiş Mekanizması 🇺Daha önce benzeri görülmemiş derecede geniş ölçekli, yukarıdan aşağı adil geçiş yaklaşımı∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙

4Çok sektörlü ortaklaşmanın ve uzun dönemli strateji inşasının önemi∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙
Almanya’nın Ruhr bölgesindeki kömür ve çelik
endüstrisi bir zamanlar neredeyse bir milyon kişiyi
istihdam ediyordu, bu, bölgedeki işgücünün %70’inioluşturuyordu. Ancak, 20. yüzyılın ikinci yarısı boyunca
kömür endüstrisi gerileyip işsizlik arttıkça işçileri başka
endüstrlere kaydırmak ve bölgesel ekonomiyi yeniden
canlandırmak için bir dizi önlem uygulandı. 2018 yılına
gelindiğinde bölgede kömür madenciliği aşamalı olarakbaşarılı bir şekilde bitirilmişti.
Kömür enerjisinin gerileme trendinin fark edilmesi
ve bölgenin ekonomisinde işçilerin ve içinde yaşadıkları
toplulukların yararına bir geçiş gerçekleştirmenin gerekliliğinin anlaşılmasıyla, kömür şirketleri, işçi sendikaları,
federal ve ulusal hükümetler arasında, 2007 yılında,bölgede kömür madenciliğini 2018 yılına kadar aşamalı
olarak tamamen sonlandıracak bir anlaşmaya varıldı. Buanlaşmayla, federal ve ulusal hükümetler, bu geçiş sıra-

Dünyanın birçok ülkesinde adil geçiş zaten başlamış
durumda. Çeşitli ülkelerin ortaya koyduğu bu örnekler,
bir arada değerlendirildiklerinde, fosil yakıtların terk
edilmesiyle gerçekleştirilecek bu kaçınılmaz geçişin,istihdam, ekonomi ve insan toplumu üzerine etkilerinin
dikkatle değerlendirilmesinin ve bunların yanı sıra
proaktif ve kararlı planlama, geniş kamusal destek
ve bu etkilerle başa çıkabilmek için farklı aktörler
arasında işbirliği yapılmasının gerektiğini gösteriyor.
Dahası, bu örnekler sivil toplum, hükümet, iş dünyası
ve diğer aktörlerin adil geçişi gerçekleştirebilmek içinoynayabilecekleri çeşitli rolleri ve bir bütün olarak
topluma sağlayacağı çok sayıdaki faydayı vurguluyor.

Avrupa Komisyonu, 2050 net sıfır hedefinde ve AvrupaYeşil Mutabakatı politika inisiyatiflerinde istihdam geçişine yüksek öncelik tanıdı. 20220 yılında ise, AB üyesi ülkelerde ulusal ve bölgesel adil geçiş çabalarının toplumsal
ve ekonomik boyutlarını desteklemeyi amaçlayan, dahaönce benzeri görülmemiş ölçekteki bir yukarıdan aşağı
çerçeve olan Adil Geçiş Mekanizması yürürlüğe konuldu.
En karbon-yoğun bölgelere ve yüksek fosil yakıt ilişkili
istihdamı olan alanlara odaklanacak olan bu Mekanizma,
2021’den 2027’ye, üç ayaklı bir yapı aracılığıyla, bölgesel
adil geçiş planları için 150 milyar Euroluk bir desteği devreye sokmayı planlıyor: hibeler için 17,5 milyar Euro’luk
Adil Geçiş Fonu, InvestEU “Adil Geçiş” programı (yatırım
kredisi garantileri ve danışma hizmeti merkezi) ve EIB(Avrupa Yatırım Bankası) kamu sektörü kredi imkanı.
Buna Adil Geçiş Platformu da dahil, bu platform, AB🇩Almanya 🇪üyelerine adil geçiş çabaları esnasında bilgi ve yardımsağlayacak tek bir erişim noktası olarak işliyor, ve buna
finansman fırsatları, mevzuat güncellemeleri ve tüm ilgili
paydaşlar için teknik destek ve danışmanlık desteği dahil.
Bir AB üyesi ülke adil geçiş planını sunduktan sonra, adil geçiş ölçütleriyle uyumlu etkinlikler için desteksağlanıyor. Fosil yakıtlar veya nükleer enerji içeren
etkinliklere destek verilmiyor, destek almak için uygun
etkinlikler arasında ise 1) işçiler için beceri kazandırma,beceri yenileme ve iş arama yardımı; 2) KOBİ öncelikliolmak üzere yerel ekonomileri çeşitlendirecek yatırımlar; 3) yenilenebilir enerji, enerji verimliliği ve emisyon
azaltmaya yönelik altyapı geliştirme; 4) yerel hareketliliği arttıracak etkinlikler; 5) araştırma ve yeniliğe
yönelik yatırım; ve 6) eğitim ve toplumsal kapsayıcılık
alanlarında etkinlikler yer alıyor.

🇵

sında işçilere ve içinde yaşadıkları topluluklara 17 milyar
euro vermeyi taahhüt ettiler. İşçilere erken emeklilik
programları, iş bulma ve yeniden eğitim hizmetleri vebaşka sektörlere geçişlerinde yardım sunuldu. Buna ekolarak, bahsi geçen toplulukların ve yerel işletmelerin de
ekonomik ve çevresel yeniden canlandırma için ayrılanbu fon desteğine erişimleri sağlandı.
Bu anlaşma, kömür ve çelik endüstrilerinin çevreyi
koruyacak şekilde dönüştürülmesiyle başlayan, dahasonra ağırlığını bölgenin endüstrilerini çeşitlendirmeye kaydıran ve son olarak yenilenebilir enerjiye odaklanmayla sonuçlanan, on yıllar boyunca sürmüş uzun
vadeli bir planlama çalışmasının vardığı son noktaydı.
Bölgenin ekonomisi bugün aralarında teknoloji, çevresel
uyum, eko-turizm, üniversiteler ve yenilenebilir enerjiüretiminin olduğu çok çeşitli bir endüstriler karışımına
dönüştürülmüş halde.

Polonya 🇱Geçiş sürecinde kömür şirketlerinin proaktif işbirliği∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙
Polonya’nın kömür bölgesi Doğu Wielkopolska’dakömür madenlerinde ve enerji santrallerinde 4.000’denfazla işçi çalışıyor. Ancak kömür enerjisinin azalan kârlılığı,yüksek işsizlik ve çevresel tahribat karşısında, şirket sahibi ZE PAK SA 2020 yılının Ekim ayında, 2030 yılı itibarıyla
bölgede kömür madenciliği ve tüketiminin aşamalı olarak
tamamen sonlandırılması hedefini belirledi, bölge idaresi
ise 2040 yılı itibarıyla iklim nötrlüğü sağlamayı taahhüt etti.
“Doğu Wielkopolska Bölgesi için Adil Geçiş Yaklaşımı”başlıklı adil geçiş planı, yerel yönetimler, düşünce kuruluşları, STKlar, işçi sendikaları ve yerel işletmelerin katkılarıyla, bölgede sıfır-salımı sağlamış döngüsel bir ekonomi inşa etmek hedefiyle geliştirildi. Plan, işçilere istihdam
geçişi ve yeniden beceri kazanma desteği sağlayarak,kentsel ve kırsal alanlarda yeniden canlandırma programları uygulayarak ve kırılgan ve dezavantajlı gruplaraöncelik tanıyarak yoksulluğu azaltacak ve kamusal sağlık
ve refahı iyileştirecek inisiyatifler geliştirererek sürdürülebilirlik ve sağlığın sadece çevresel değil toplumsal veekonomik boyutlarına öncelik tanıyor.
Adil geçişin faydalarının farkına varan bölgedeki kömür madenlerinin ve enerji santrallerinin sahibi ZE PAK
SA, karbonsuzlaştırmaya geçişte etkili rol oynadı. 2019

yılında bölgede elektriğin %90’ı kömürden elde ediliyordu
ve yeni kömür madenleri açılması planlanıyordu. Ancak
sadece bir yıl sonra ZE PAK tüm kömür madenlerini ve
enerji santrallerini 2030 yılı itibarıyla kapatacağını duyurdu (biri hariç tüm madenler 2023 yılı itibarıyla kapatılacaktı). Şirket ayrıca 2025 yılı itibarıyla ürettiği elektriğin
%70’inin, 2030 itibarıyla ise %100’ünün yenilenebilir
kaynaklardan geleceğini duyurarak enerji şirketlerinin deadil geçişte aktif rol oynayabileceğini ve büyük fayda sağlayabileceğini gösterdi. 2021 yılının Haziran ayında hemDoğu Wielkopolska hem ZE PAK, 2030 yılına dek aşamalı
olarak kömürü terk edeceklerini sağlayacaklarını duyurarak, Powering Past Coal Alliance (Kömür Sonrası Enerjiİttifakı - PPCA) oluşumunun Polonya’dan ilk üyeleri oldular.
Polonya’nın 2030 yılı itibarıyla kömürsüz olabilmesi için çağrıda bulunan pankartlar© Greenpeace Polonya

5

🇪

🇮

İspanya 🇸İrlanda 🇪

Emek, endüstri ve hükümet arasında mutabakat∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙

Adil geçişin planlama, finansman ve uygulamasına yukarıdan aşağıya ulusal bir yaklaşım∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙

2020 yılının Mayıs ayına dek İspanya’da 14 kömürlü
termik santral işliyordu, ancak şimdi ülke, 2020’lerinin
ortası itibarıyla kömür yakıtlı tüm enerjiyi aşamalı olarak
terk etme yolunda. İspanya’nın, daha kapsamlı Stratejik
Enerji ve İklim Çerçevesi’nin parçası olan Adil Geçiş Stratejisi ILO’nun adil geçiş rehber ilkelerini benimsiyor ve
ILO’nun ilkelerini uygulamak için bir yönetişim çerçevesi
oturtuyor. Bu çerçeveye Adil Geçiş Enstitüsü ve ilerlemeyi
gözlemeyi amaçlayan, paydaş diyalog yuvarlak masaları
da düzenleyen bir danışma konseyi dahil.
Strateji içerisinde, Kömür Madenciliği Bölgeleri ve
Enerji Santrali Kapatmaları için Acil Eylem Planı da yer
alıyor, bu plana mali destek, istihdam planlama ve yerleştirme ve işçiler için mesleki eğitim de dahil. Adil Geçiş
Anlaşmaları, olabildiğince çok sayıda paydaş arasında
müzakere edilecek şekilde tasarlanan bölgesel adil geçiş
planlarıdır, kapatmalardan etkilenen sektör ve grupları
saptayarak onları destekleyecek önlemler önerir.
İspanya’nın adil geçişinde gerçekleşen çarpıcı birgelişme ise 2021 yılının Mart ayında imzalanan “Termik
elektrik santralleri için Adil Enerji Geçişi Anlaşması”. İspanya Hükümeti, işçi sendikaları ve enerji şirketleri ara-2018 tarihli Adil Geçiş (İşçilerin ve TopluluklarınÇevre Hakları) Yasası’nın yürürlüğe girmesiyle İrlanda
Hükümeti politika önerilerinde bulunmak, ulusal vebölgesel adil geçiş süreçlerinde durumu takip etmek,
ilerleme raporları hazırlamak ve bölgesel “Geçiş Ekipleri”yle adil geçiş planlaması üzerine çalışmak üzere Ulusal Adil Geçiş Komisyonu’nu kurdu. O günden bu yana,adil geçiş, 2019 tarihli ulusal İklim Eylem Planı, İklim
Eylemi Ortak Komitesi Raporu ve revize edilen 2015 tarihli İklim ve Eylemi ve Düşük Karbon Geliştirme Yasası
da dahil olmak üzere İrlanda’nın iklim politikalarında
anahtar bir rol oynadı.
2020 yılında, İrlanda’nın Çevre, İklim ve İletişim Bakanlığı, ilk iki döneminde 29 milyon Euro fon desteğiyle

sında imzalanan bu üç taraflı anlaşma ülkedeki her bir
kömürle çalışan enerji santralinin kapatılmasını sağlayacak bir adil geçiş planı öngörüyor. Bu plana işçiler içinmesleki eğitim ve istihdam geçiş planlarının yanı sıra
eski kömür havzalarındaki topluluklar için, yenilenebilir
enerjiye özellikle vurgu yapan ekonomik çeşitlendirmeve yatırım planları da dahil.
İspanya’nın Sevilla şehrinde güneş paneli kurulumu© Greenpeace / Markel Redondo🏴0İskoçya 󠁧󠁢󠁳󠁣󠁴󠁿
İşçiler için güçlü ve etkili yeniden meslek edindirme programları∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙

🇸

Slovakya 🇰
Tabandan başlayan etkili adil geçiş planlaması∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙
Bölgenin eski kömür madenciliği geleneğinden ve kömür yakmaktan başka enerji türlerine geçiş yapmak Slovakya’nın Yukarı Nitra bölgesinde uzun zaman boyuncatabu kabul ediliyordu. Ancak, yerel toplulukların ve paydaşların doğrudan katkı ve katılımına dayalı kapsayıcı
bir süreçle yerel yönetimler, bölge sakinlerinin övgüsünü kazanan, ulusal Hükümet tarafından kabul edilen ve
Avrupa Komisyonu tarafından desteklenen bir bölgesel
adil geçiş planını başarıyla ortaya koydular.
Yukarı Nitra Kömür Bölgesi Dönüşüm Eylem Planı,
2018’de, Prievidza belediye başkanının öncülük ettiği
katılımcı bir süreçle başladı. Bu sürecin temeli yöre
halkının kendi geleceklerini belirleme kapasitelerini artırmak iken, “hızlı kazanımlar” elde etmeyi amaçlayanayrı, paralel bir süreç ise bir ay sonra başka bir bölgesel
yönetim tarafından başlatıldı ve Avrupa Komisyonu ve
Slovakya Hükümeti tarafından desteklendi, ama millet-

6

63 projeye onay veren ulusal 2020 Adil Geçiş Fonu’nu
kurdu. Bu çabaların odaklandığı bölge, turba endüstrisinin bölgesel istihdam açısından önemli bir rol oynadığı İrlanda’nın Midlands bölgesi. Devletin de ortakolduğu enerji şirketi Bord na Móna’nın karbonsuzlaştırma planını hızlandıracağını ve torf üretimini 2027 yılı
itibarıyla sonlandıracağını duyurmasıyla yerel paydaşlar Midlands Bölgesel Geçiş Ekibi’ni kurdular. Ulusal
Adil Geçil Komisyonu ve Avrupa Komisyonu’ndan teknik destek alan Ekip, işçilerin eğitimine ve becerilerinigeliştirmeye odaklanan bir dizi program geliştirmeyeve uygulamaya, ve bölgesel ekonomiyi temiz enerji,
yerel girişimcilik ve yenilikçiliğe vurgu yaparak çeşitlendirmeye yönelik çalışıyor.

vekilleri, yerel işletmeler, STK’lar ve diğer paydaşların
seslerini sürece dahil etmedi. Ne var ki, sivil toplumun
baskısı sayesinde Slovakya Hükümeti ilk Eylem Planı’nı
ulusal strateji olarak benimseme ve yürürlüğe koyma
kararını aldı ve Avrupa Komisyonu’ndan bunu desteklemesini talep etti.
Slovakya Hükümeti tarafından 2019 yılının Temmuz ayında onaylanan Eylem Planı’nın dört ayağı var:
1) hareket ve bağlantı kurma kabiliyeti; 2) ekonomi,girişimcilik ve yenilikçilik; 3) sürüdülebilir çevre; ve 4)
hayat kalitesi ve toplumsal altyapı. Planın onaylandığı
ay, Slovakya 2023 yılına dek aşamalı olarak kömürden
elektrik üretimini sonlandıracağını duyurdu, ve şimdi,
Slovakya temiz enerjiye adil geçişte tabandan tepeye
inisiyatiflerin etkinliği ve yerel yönetimlerin ve yurttaşların katılımı konusunda bir örnek olarak karşımızda
duruyor.

Gerek petrol gerek yakıt alanında geniş istihdam olanaklarıyla büyüyen bir fosil yakıt ekonomisine sahip olmasına rağmen İskoçya, fosil yakıtları terk edecek geçişe
kalkışmakta daha büyük fırsatlar gördü ve 2030 yılı itibarıyla %75 sera gazı salımı azaltımı ve 2045 yılı itibarıyla
net sıfır salım hedeflerini açıkladı.
2014 yılında İskoçya hükümeti, petrol ve gaz endüstrisinde çalışan işçilerin, ülkenin fosil yakıtları terk edecekgeçişi sırasında başka endüstrilerden yüksek nitelikli işbulabilmeleri amacıyla beceri tazelemeleri ve yenideneğitim alabilmeleri için bir kurum ve program olan Petrol
ve Gaz Geçiş Eğitimi Fonu’nu yürürlüğe soktu. Üç yıllık
program süresince 4.270 işçi yeniden eğitim aldı ve bu işçilerin %89’u eğitimi tamamlamalarının hemen ardından
iş buldu. Programın başarısının ardından İskoçya, temiz
endüstrilerde iş bulmaları amacıyla iş gücünde verdiği
yeniden eğitimin kapasitesini genişletti ve 2017 yılında
Ulusal Geçiş Eğitim Fonunu, 2020 yılında ise beş yıllık İklim Acil Durum Beceri Eylem Planı’nı yürürlüğe soktu.
Buna ek olarak İskoçya, 2019 yılında, hem yüksek
istihdamı korumak hem de net sıfıre emisyona geçişte
yoksulluk ve eşitsizlikle başa çıkabilmek için kurum ve
politikalarda adil geçiş ilkelerinin nasıl uygulanacağı konusunda İskoçya Hükümeti Bakanlarına danışmanlıktabulunacak bir hükümet birimi olan Adil Geçiş Komisyo-nu’nu kurdu. Uluslararası Çalışma Örgütü ILO’nun adilgeçiş rehber ilkelerine dayanan Adil Geçiş Komisyonu iki
yıl boyunca, kamuya görüş ve geribildirim çağrılarındabulunmak da dahil olmak üzere çok sayıda paydaş ve
hükümet kurumuyla aktif görüş alışverişinde bulundu.
Komisyon, bir yandan ülkenin net sıfıra nasıl geçiş yapabileceği konusunda somut politika önerileri içeren raporlar geliştiriyor, diğer yandan geçişten etkilenen işçilere veiçinde yaşadıkları topluluklara destek sağlıyor.
Campbeltown’da rüzgar türbini fabrikası © Kate Davison / Greenpeace

7

🇳

🇦

Yeni Zelanda 🇿

Avustralya 🇺

Vizyon düzeyinde planlama için paydaş katılımı∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙

Geçiş bölgelerinin toplumsal arka planını ve tarihini anlamak∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙

Federal hükümetin Adil Geçişler Birimi’yle (JTU) Yeni
Zelanda, fosil yakıt temelli bir ekonomiden uzaklaşmak
için büyük adımlar atan bir diğer ülke. JTU’nun rolleri
arasında geçişle ilgili kararlardan en çok etkilenen bölge, sektör ve toplulukları saptamak, paydaşlarla iletişime geçmek, iklim politikası süreçlerinde kullanılmak
üzere bir adil geçiş bilgi tabanı geliştirmek ve “politika
ve operasyonel süreçlerin geliştirilmesinde bir adilgeçiş merceğinin kullanıldığından emin olmak üzere”çeşitli hükümet kurumlarıyla politika tutarlılığını veuyumluluğunu ilerletmek yer alıyor.
JTU, ayrıca, Yeni Zelanda’nın Taranaki bölgesine deodaklandı. Ülke, ulusal emisyon azaltımı hedeflerine
uymak amacıyla harekete geçerken etkili geçiş planlamasına ihtiyaç duyacak Taranaki’nin ekonomisi birçok

Avustralya’nın Latrobe Vadisi’nde işçiler ve yerel topluluklar, elektrik şirketi ENGIE, 2016 yılının Kasım ayında –Avustralya’nın en çok kirlenmeye neden olan ve en verimsiz
enerji santrali – Hazelwood Elektrik Santrali’nin beş ay içerisinde, kömürün iklim ve yerel çevre üzerindeki etkisini ve
santralin azalan ekonomik uygulanabilirliğini gerekçe göstererek, kapatılacağını duyurunca şoka uğradılar. Kömürden
başka enerji kaynaklarına geçiş için Latrobe Vadisi’nin yerel
topluluklarından destek alabilmek zor görülüyordu; bölge,daha önce, kendilerinin dahli olmadan tasarlanan ve uygulanan ulusal iklim mevzuatının olumsuz ekonomik etkisiniyaşamıştı, bu, birçok bölge sakinini yeni iklim politikaları
konusunda şüpheci olmaya ve uzun zamandır sırtlarını yaslndıkları kömür endüstrisini desteklemeye sevk etmişti.
Ancak, topluluk grupları, işçi sendikaları, yerel işletmeler, çevre grupları ve bölgesel ve yerel yönetimler
arasında işbirliğiyle adil geçiş önlemler ve programları,

karbon-yoğun endüstriye dayanıyor ve enerji sektörü
bölgenin ekonomik çıktısının %28’ini oluşturuyor. JTU,
Taranaki Bölgesel Gelişim Ajansı’yla birlikte, planlama
sürecindeki tüm ilgili paydaşların katılıma dayalı bir
uzun dönem adil geçiş planı olan Taranaki 2050 Yol
Haritası’nı geliştirdi.
Bölge için vizyon düzeyinde planlamayla başlayarak,kimseyi dışarıda bırakmadan bölge için en iyi endüstrileri saptamak üzere binden fazla Taranaki sakini veyedi paydaş grubun (yerel hükümet, merkezi hükümet, Iwi ve Māori, eğitim, iş dünyası, emek ve toplulukörgütleri) katılımıyla 28 atölye düzenlendi. Bu atölyeçalışmalarının sonuçları daha sonra duyuruldu ve Yol
Haritası’na binden fazla yerel sakinden alınan geribildirimler temelinde revizyonlar yapıldı.

Yeni Zelanda Hükümeti’nin Adil Geçiş Ünitesi ve Taranaki Bölgesel Kalkınma Ajansı kömürsüz bir Taranaki bölgesi için Taranaki 2050 Yol Haritasını geliştirmek için işbirliğine
gittiler. Birçok bölge sakini ve sivil toplum örgütü de planlama sürecine katıldı.

kömür işçilerinin ve içinde yaşadıkları toplulukların desteğiyle başarıyla uygulandı. Yerel yurttaş gruplarının öncülüğünde gerçekleştirilen destek kampanyaları ve yerel
yönetimler ile görüşmeler, enerji santralinin kapanmasının ardından işçileri destekleyecek bir dizi programın hazırlanmasıyla sonuçlandı. Bu programlar arasında geçiş
dönemindeki işçiler için öğretim ve eğitim programları;bireysel destek amaçlı bir İşçi Geçiş Merkezi, web sitesi
ve telefon hattı hizmeti; yerel işletmeler için geçiş desteği; ve bölgede ekonomiyi ve hayat kalitesini iyileştirmek
amaçlı topluluk projeleri için fon sağlanması yer alıyordu.
Bu inisiyatifler, bir arada, işçilerin yüksek nitelikli istihdam bulabilmesi, yeni iş alanlarının yaratılması ve kömür
havzalarındaki eski toplulukların canlanması sonucunudoğurdu, tüm bunlar, bir zamanlar kömürün terk edilerek geçiş yapılması konusunda tereddütlü olan yerel sakinlerin desteğiyle gerçekleşti.

🇨

Kosta Rika 🇷
En iyi uluslararası uygulamaların ulusal bağlama uyarlanması∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙
Kosta Rika, 2050 yılı itibarıyla net sıfır emisyon ulusal
hedefini duyurduktan sonra, ekonominin her sektöründeki durumu göz önünde bulunduran kapsamlı bir planolan Ulusal Karbonsuzlaştırma Planını yürürlüğe soktu.
Bu Plan, 2018-2050 dönemi için, her sektörde, bir dizi
kısa, orta ve uzun dönem hedef, etkinlik ve politika paketleriyle desteklenen uzun vadeli bir “Dönüşüm Vizyonu” içeriyor. Adil geçiş, karbonsuzlaştırma için yapılacak
planlamada hayati önem taşıyan sekiz kesişen stratejiden biri olarak tanımlandı ve “adil geçiş süreçlerinin
uluslararası en iyi uygulamalarının saptanıp Kosta Rikabağlamındaki uygulanabilirliklerinin değerlendirilmesi”
gerekliliğine vurgu yapıldı.
Çalışma Bakanlığı öncülüğünde geliştirilen bu strateji, karbonsuzlaştırmanın Kosta Rika’nın her sektöründeişgücü pazarı ve aynı zamanda ekonominin geneli üzerindeki etkisini belirlemek üzere geliştirilen metodolojiler uyguluyor. En çok etkiye maruz kalan sektörler,bölgeler ve nüfus grupları saptanıyor ve araştırılıyor,“yurttaşlara hizmet kültürü”ne dayalı kurumsal reformda değişimi teşvik etmek için başlıca bir strateji olarak
vurgulanıyor. Burada dikkati çeken, planın küresel adil8geçiş örneklerine bakmanın ve mevcut rehber ilkeleri,geçmiş deneyimleri ve Kosta Rika’nın işçileri, işletmeleri ve yurttaşları için kendine özgü stratejiler geliştirirken öğrenilen derslerin uygulanmasının önemineişaret etmesi.
Güneş paneli bakımı yapan Kosta Rikalı bir işçi© Joe Raedle / Getty Images

9🇨Kanada 🇦İşçiler ve içinde yaşadıkları topluluklar için erişilebilir adil geçiş kaynakları∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙
2014 yılında, Alberta’nın elektrik ihtiyacının %55’i 18kömürlü termik santralden karşılanıyordu. Bundan bir yıl
sonra bu eyalet, 2030 yılı itibarıyla kömür yakıtlı enerjiyi
azaltarak sonlandırma hedefi koydu. 2016 yılında, paydaşlarla bir dizi karşılıklı görüşme yürütmek ve eyalet
yönetimne politika önerilerinde bulunmak üzere eyaletçapında bir Kömür Havzası Toplulukları Danışma Paneli
kuruldu. Bu karşılıklı görüşmeler iki dikkate değer programın yürürlüğe sokulmasıyla sonuçlandı: 1) Kömür İşgücü Geçiş Programı (CWTP), kömür enerjisinden aşamalıgeçişten etkilenecek işçiler için bir destek programı; ve 2)
Kömür Havzası Toplulukları Geçiş Fonu, kömürden başka
enerji kaynaklarına geçişte ekonomilerini çeşitlendirmek
için topluluk-düzeyinde stratejiler geliştirmekte yerel
yönetimlere yardımcı olacak, eyaletin karbon vergisi gelirinden beslenen kolay erişilebilir bir destek fonu. Bugün,
Alberta’nın kömür yakıtlı enerji kaynaklarını aşamalı sonlandırma programı planlanandan çok daha önce, 2023
yılında başarılacak gibi görünüyor.

🇺

Kömür İşgücü Geçiş Programı, etkilenen işçilere, aralarında yeniden meslek edinmeye geçiş, emekliliğe geçiş
desteği, taşınma desteği ve eğitim için ödeme kuponu
desteği, ayrıca, kariyer danışma ve yeniden eğitim ve
beceri kazanma desteğinin de olduğu bir dizi finansal
destek hizmeti sunuyor. Bu hizmetlere telefon, çevrimiçi
veya yüz yüze erişim mümkün ve İlk Milletler toplulukları
ve örgütleriyle kurulan işbirlikleri bölgede etkilenen tümişçiler için kolay erişim sağlıyor.
Kanada, 2018 yılında, kömür yakıtlı enerjiyi, ulusal
düzeyde, 2030 yılı itibarıyla aşamalı olarak sonlandırma
hedefi koydu ve sendikaları, iş dünyasını, STK’ları, akademiyi ve yerel yönetimleri temsil eden 11 üyeden oluşan
Kanada Kömür Enerjisi İşçileri ve Toplulukları için AdilGeçiş Çalışma Kolu’nu kurdu. Kömür havzası toplulukları ile karşılıklı görüşmelere dayalı bir süreç sonucunda,
merkezi hükümete kömür enerjisini ülke çapında aşamalı
olarak sonlandırırken kömür işçilerini destekleyecek politika önerileri sağlamak amacıyla iki tavsiye raporu yazıldı.

ABD 🇸

3. Bölüm: Japonya’da Adil Geçiş
2016 yılında Japonya, Paris Anlaşması’nı onaylayanülkeler arasına katıldı. Anlaşma’nın 1,5°C hedefini
tutturmak için Japonya’nın 2050 yılı itibarıyla net sıfır
emisyona ulaşması gerekiyor. Nisan 2021’de Japonya, emisyon azaltma hedefini 2013 mali yılına oranla
46%’ya çıkardı, 2030’da ise daha da ileri, 50%’ye çekmeyi hedef olarak saptadı.
Geçiş çoktan başladı. Elektrik enerjisi sektöründe
J-Power, Ube Industries şirketiyle ortak bir girişimle
Yamaguchi preföktürlüğündeki Ube şehrinde yeni birkömür yakıtlı enerji santrali inşa etme planından vazgeçtiğini açıkladı. Çelik üretimi sektöründe, Nippon
Steel Corporation [Nippon Çelik Şirketi] ülke içerisindeki beş yüksek fırınını kapatarak, toplam yüksek
fırın sayısını 2025 yılına dek 15’ten 10’a düşüreceğini duyurdu. Otomobil sektöründe Honda, Tochigi

Sadece işçileri değil, içinde yaşadıkları toplulukları da desteklemek∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙∙New York eyaletindeki kömür yakıtlı Huntley Enerji
Santrali’nin aksayan kapanışının ardından, santralinsahibi NRG Enerji şirketinden santrale evsahipliği yapan Tonawanda kasabasına ödenen verginin azalması,çarpıcı bir ekonomik etki yarattı, devlet okulları kapandı,işsizlik arttı ve bölgenin temel gelir kaynaklarından biri
ortadan kalktı. Bu durumla başa çıkabilmek için, eğitimciler, işçi sendikaları ve STKlardan oluşan bir koalisyon
olan Huntley İttifakı kuruldu ve New York eyalet meclisini vergi kayıplarını karşılayacak, geçiş halindeki işçilere
finansal destek sağlayacak ve devlet okullarına, kamu
hizmetlerine ve etkilenen topluluklardaki işletmelere
fon sağlayacak, finansmanını eyaletin sağladığı bir adilgeçiş fonu kurma konusunda ikna etmeyi başardı.
Buna ek olarak, Federal Hükümet’in Fırsat ve İşgücü
ve Ekonomik Canlanma için Ortaklıklar (POWER) İnisiyatifi aracılığıyla İttifak, temiz enerji endüstrilerine yatırım vurgusu yapan, kasaba ekonomisini iyileştirecek veistikrara kavuşturacak bir plan geliştirmek için hibe almayı da başardı. POWER İnisiyatifi 2015 yılında kömür
havzası topluluklarına adil geçiş desteği sağlamak üze-10

re kurulan çok-ajanslı bir program ve bölgesel ve yerel
paydaşlar tarafından işbirliği içerisinde tasarlanan projelere fon sunmak üzere farklı ajansların bütçelerinden
hibe desteği sağlıyor. 2020 yılının Ekim ayı itibarıyla,ABD’deki kömür havzası topluluklarına ekonomik fırsat
sağlamayı hedefleyen 293 projeye 238 milyon dolar yatırım yapıldı.
Tonawanda’da 2017’de düzenlenen ve birçok bölge sakininin katılarak bölgenin
geleceği ile ilgili görüşlerini paylaştığı atölye © University at Buffalo Regional
Institute [Buffalo Üniversitesi Bölge Enstitüsü]

Tablo.
Fosil yakıt ve enerji-yoğun endüstriyel sektörlerdekiişgücüne ve yarattıkları katma değere dair tahminler (2016mali yılı itibarıyla).
SektörlerÇalışanlar

Katma Değer
(Milyar Yen)

ElektrikÜretimi10.000551,7PetrolRafinerileri

11.000

543,2

Çelik
Üretimi36.000493,6Kimyasal

65.0002169,8Çimento

5.000

158,1

Kağıt Hamuru

24.000584,6(Nükleer)(50.000)

Toplam151.000

4.510

Kaynak: Gelecek İçin Enerji Geçişi Araştırma Grubu (2021)*Orijinal verideki rakamlar çalışanların sayısında en yakın 1.000’e,katma değerde ise en yakın 100 milyon yen’e yuvarlanmıştır.

preföktürlüğündeki Mooka şehrindeki motor üretim
fabrikasını 2025 yılı itibarıyla kapatacağını açıkladı. Bu
endüstrilerdeki şirketlerin son dönemde aldığı bu kararlar, adil bir geçişi güvence altına almak için acilen
politika önlemleri geliştirme ve uygulama ihtiyacını
vurgulamaktadır.
Kömür madenciliği sektöründeki “kapat ve inşa et”
politikası, Japonya’daki adil geçişin bir örneğidir. 40
yıllık bir dönem boyunca, 1960’lardan 2000’lere, 928
kömür madeni kapatıldı ve bu süreçte 200 binden
fazla iş kaybı ortaya çıktı. Bu geçişten etkilenen işçileri desteklemek amacıyla hükümet, çeşitli politika
tedbirleri çerçevesinde 4 trilyon Japon yeninden fazla
harcama yaptı. İlk politikalar, işçilerin yeni iş eğitimi
ve başka endüstrilerde istihdam yaratma yoluyla geçişlerini sağlamaya odaklanırken, daha sonraki politikalar işçilere doğrudan destek ve haklar sağladı. Bu
deneyim, birçok açıdan, önümüzdeki dönemin adil geçiş süreci için bir referans olarak kullanılabilir; ulusal
hükümet (İstihdam Teşvik Kurumu) ve yerel yönetimlerin ilgili bölümleri, kömür şirketleri ve işçi sendikalarıyla birlikte işsizlikle başa çıkmak için çalıştılar, birkömür madeninin kapanacağı belli olduğu anda çalışma başlıyor, eski kömür işçilerinin yeni işlerine uyumsağlamalarına yardımcı olmak için takviye destek vedanışma hizmetleri sağlanıyordu.
Kömür madenlerinin “iptal ve inşa” deneyimindenöğrenebilecek bir ders, fosil yakıtla ilgili enerji yoğun
endüstrilerden adil geçişin, ulusal hükümetin uzun
dönemli, büyük ölçekli finansal ve organizasyonel sorumluluk yüklenmesini gerektireceğidir. Kömür madenlerinin kapanış planlarının vaktinden önce duyurulduğunu akılda tutmak önemli, böylece kömür şirketleri veçalışanları sonraki adımlarını önceden planlayabildiler.
Bugünün endüstrilerinde geçiş gerçekleştirmek adına,refah düzeyi yüksek ve sürdürülebilir bir topluma adilgeçişi güvence altına almak için, geçmiş deneyimleri veöğrenilen dersleri hesaba katmak ve mümkün olan en
kısa zamanda konu üzerine tartışmalara başlamak ve
eyleme geçmek gerekiyor.

11

Yayınlayan: Kiko Networkhttps://www.kikonet.org/
Eylül 2021
Yazar: Evan Gach
Tasarım / Sayfa Düzeni: Mihoko Araki

Bu rapor Avrupa İklim Eylem Ağı (CAN Europe) ve İklim İçin 350 Derneği tarafından
Türkçeye çevrilmiştir.