"X" ‫نیشانه كراوه به‬

H U M A N
R I G H T S
W A T C H‫نیشانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫وێرانكردنیئ ه و مال وگ وندان ه ی دهكه ون ه ناوچ هكانی شه ڕی‬‫داعش ل ه الی ه ن هێزه كوردی هكاني عیراق ه وه‬‫تاسهری جیهان‪ .‬زۆربهووردی‬‫فهکانی خهڵک لهسهر‬‫ئهرکی هیومان ڕایتس ۆوچبهرگریکردنهله ما‬‫فشار‬‫شکرا دهکهین‪ ،‬ههروه ها‬‫ێشێلکاریهکان دهکهین وڕاستیهکانبۆ هه موو الیهکئا‬‫ێکۆڵینهوهلهپ‬‫ل‬‫کسانی و‬‫فهکانی مرۆڤفهرا هه مکردنییه‬‫ده خهینهسهر الیهنیبهرپرس و دهسهاڵتدارانبۆڕێز له ما‬‫تی سهربهخۆیهووهک‬‫عهدالهتبۆ هه مووان‪ .‬هیومان ڕایتس ۆوچ ڕێکخراوێکینێودهوڵه‬‫پارێزگاریکردن لهمافی مرۆڤ و ه رهپێدانی مافهکانی مرۆڤ‬‫بزوتنهوهیهکی چالککاردهکاتبۆ‬‫بۆ هه مووان‪.‬‬‫فیس لهئهمستهردام‬‫فی ههیه‪ ،‬لهگهڵبوونیئۆ‬‫هیومان ڕایتس ۆوچ لهزیاتر له‪ ٤٠‬واڵتی جیهانستا‬‫نجلس‬‫سبێرگ و لهندهن ولۆسئه‬‫نێف وگۆماو جۆهان‬‫یکاگۆو ج‬‫کسل وش‬‫وبهیروت وبهرلین وبرۆ‬‫نسیسکۆوسیدنی وتۆکیۆوتۆرانتۆوتوونس و‬‫نفرا‬‫رۆبی ونیۆرک وپاریس وسا‬‫ومۆسکۆونای‬‫واشنتن دی‪.‬سی وزیورک‪.‬‬‫بۆ زانیاری زیاترتكایه سهردانیماڵپهڕهكه مانبكهن‪http://www.hrw.org :‬‬‫رینی دووه می ‪٢٠١٦‬‬‫تش‬‫نیشانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫وێرانكردنیئ ه و مال وگوندان ه ی دهكهونه ناوچ هكانی ش ه ڕی داعش ل ه الیه ن‬‫هێزه كوردی هكاني عیراق ه وه‬‫نهخشه ‪1 .............................................................................................................................................................‬‬‫پوخت هیراپۆرت ‪2 ..............................................................................................................................................‬‬‫شنیازهكان ‪8 .....................................................................................................................................................‬‬‫پێ‬‫بۆ حکومهتی ههرێ میکوردستان ‪8 .................................................................................................................‬‬‫بۆئه مریکاوئهڵ مانیاو وواڵتانیترکه هاوکاری هێزهکانیحکومهتی ههرێم دهکهن ‪8 ......................................‬‬‫کگرتووهکان‪8 ........................................................................................‬‬‫بۆده زكاو دامه زراوهكاني نهتهوهی ه‬‫میتۆد ‪10 ............................................................................................................................................................‬‬‫‪.I‬پێشین هی مێژوویی ‪12 .....................................................................................................................................‬‬‫نووبهره ‪16 ....................................................................................................................‬‬‫‪ .II‬وێرانكردنیبیناو خا‬‫پارێزگایک هرکوک ‪19 ....................................................................................................................................‬‬‫ڕۆژئاوایشاریک هرکوک ‪19 ...................................................................................................................‬‬‫كهوانهی ڕۆژئاوا لهمكتب خالدوهبۆ مهری همبهگ ‪30 ..............................................................................‬‬‫سێگوندینێوانتازهو داقوق ‪42 .............................................................................................................‬‬‫باشوری ڕۆژئاوای داقوق ‪45 ....................................................................................................................‬‬‫پارێزگای نهینهوا ‪50 ......................................................................................................................................‬‬‫ناحی هی زوومار ‪52 ...................................................................................................................................‬‬‫یی هکان ‪67 .................................................................................................................................‬‬‫‪.III‬پێوەرەیاسا‬‫پێزانین ‪70 ..........................................................................................................................................................‬‬‫پاشكۆ ‪:I‬نووسراویفه رمی سهرۆكی ههرێ می كوردستان ‪71 ...........................................................................‬‬

‫ﻧﻪﺧﺸﻪ‬‫‪I‬‬‫ﻫﻴﻮﻣﺎﻥ ڕﺍﻳﺘﺲ ۆﻭچ| ﺗﺸﺮﻳﻨﯽ ﺩﻭﻭﻩﻣﯽ ‪٢٠١٦‬‬‫پوختهی راپۆرت‬‫تیئی المیناسراوبه(داعش) هێرشیکردهسهر‬‫وپیتووندڕهوی دهوڵه‬‫لهسهرهتایساڵی ‪ ٢٠١٤‬وکاتێ کگر‬‫کانی عێراق‪ ،‬شهڕوپێکدادانبووه هۆیئاوارهبوونی زیاتر لهسێ ملیۆن عێراقی‪.‬نزیکهییهک ملیۆن ونیو‬‫ناوچه‬‫تانیعێراقژیان دەگوزهرێنن‪ .‬ههرێمی‬‫کانی ههرێمیکوردس‬‫ستا لهناوچه‬‫بیسونهن وئێ‬‫لهوئاوارانه عهره‬‫ێکیکهمیپارێزگای‬‫ێکی زۆریپارێزگای ههولێروسلێمانی وبهش‬‫ستانپێ ک دێت لهپارێزگای دهۆک وبهش‬‫کورد‬‫یشاندا‬‫تی ههرێمیکوردستانن‬‫کانیبهڕوویئاوارهکان‪ ،‬حکومه‬‫نهینهواو دیاله‪.‬بهکردنهوهی دهرگایشاره‬‫وکردنی‬‫بێ ڕهچا‬‫نیان جێهێشتووهبه‬‫یکردنی هه مووئهوکهسانهیهبه هۆی شهڕو جهنگهوهناوچهکا‬‫کهپهرۆشی هاوکار‬‫ییان ‪.‬‬
‫ینی و نهتهوه‬‫باکگراوندیئ ا‬‫ڵکیپارێزگای‬‫ستاني عیراقنیشتهجێبوون خه‬‫ستا لهناوچهکانی ههرێمیکورد‬‫عێراقیانهیئێ‬‫زۆرێ ک لهوئاواره‬‫تی‬‫کانی حکومه‬‫ستانن‪.‬شایهنیباسه‪ ،‬هێزه‬‫تی ههرێمیکورد‬‫نهینهواوکهرکوکی دهرهوهی ژێر دهسهاڵتی حکومه‬‫ێکی زۆریئهوناوچانهیان‬‫ناسراونبه''پێشمهرگه'' لهوناوچانهلهدژی داعش جهنگاون وبهش‬‫ستانکه‬‫ههرێمیکورد‬‫ینی دووهمی ‪٢٠١٥‬‬
‫تشر‬
‫نگی‬
‫ستی ما‬‫ێشمهرگهلهناوهڕا‬‫کانیپ‬‫نگیئهوگرووپهده رهێناوهتهوه‪ .‬هێزه‬‫لهژێر چ‬‫کیان‬‫ینییهکهمی هه مانساڵ چهندناوچهیهکیباشوری ڕۆژئاوایکهرکو‬
‫تشر‬
‫نگی‬
‫شارۆچکهیشنگال و له ما‬‫ستاني عیراق‪.‬‬‫ناسراون‪ :‬واتهناوچهی دهرهوهی ههرێمیکورد‬‫ێناکۆکهکان''‬‫پاکردهوه‪.‬ئهمناوچانهبه''ناوچهج‬‫لهداعش‬‫ستاني‬‫بخرێنهوهسهر ههرێمیکورد‬‫ستاني عیراق دهڵێن دهبێتئهوناوچانه‬‫تی ههرێمي كورد‬‫پرسانی حکومه‬‫بهر‬‫ستانبوون ‪.‬‬
‫تی ههرێمي كورد‬‫ێکی زۆریئهوناوچانهلهژێر دهسهاڵتی حکومه‬‫تنی داعش‪،‬بهش‬‫گهش‬‫عیراق‪ .‬بهرله ی‬‫تیعیراق لهبهغدا‬‫کانی حکومه‬‫تی ههرێمیکوردستان لهگهڵ هێزه‬‫کانی حکومه‬‫نگیئازاری ‪ ،٢٠١٦‬هێزه‬‫له ما‬‫كشكاني داعش له موسڵ دووه م كه ورهترین شار له‬‫ستیتی‬‫ۆپراسیۆنی سهربازیبه مهبه‬‫ستانبهئهنجا مدانیئ‬‫هه‬‫نترۆڵکردنهوهی موسڵکهدوامۆڵگهی چهکدارانی داعشهلهعێراق حاڵی حازرئاوارهبوونی‬‫تیکۆ‬‫عیراق‪ .‬ههڵمه‬‫ستان ‪.‬‬
‫تی ههرێمیکورد‬‫تی حکومه‬‫کانی ژێر دهسهاڵ‬‫دهیان ههزارکهسیلێکهوتۆتهوهبهرهوهناوچه‬‫ستان لهوناوچانهی‬‫تی ههرێمیکورد‬‫وتی هێزهئ ه منیهکانی حکومه‬‫کۆڵینهوهیهله ههڵسوکه‬‫ستیئهم ڕاپۆرتهلێ‬‫مهبه‬‫نکردنی‬‫یاسایی وهک وێرا‬‫وتینا‬‫ێناکۆکناسراون‪ .‬ڕاپۆرتهکه ههڵسوکه‬‫شیانلێ دهرکردووهکهبهناوچهی ج‬‫کهداع‬‫یلولی ‪ ٢٠١٤‬و‬‫نگیئه‬‫کردنیتهواویگوندهکان لهنێوان ما‬‫تیان و له چهندین حاڵهتدا خاپور‬‫بیناو خانووبهرهی هاوواڵ‬‫کانی‬‫ئایاری ‪ ٢٠١٦‬له‪١٧‬گوندوشارۆچکهیپارێزگایکهرکوک و چوارگوندوشارۆچکهی نهینهوا لهالیهن هێزه‬‫تی ههرێم دهخاتهڕوو ‪.‬‬
‫حکومه‬‫نکردنی ماڵ وموڵکی‬‫یسی وێرا‬‫تاریان لهسهر چهندینکه‬‫ۆرتی دۆکیومێن‬‫توێژهرانی هیومان ڕایتس ۆوچ ڕاپ‬‫رکردنی چهکدارانی داعش لهو‬‫تیانبهئاگروئامێریگهورهی و ماددهیتهقه مهنیبه هێزکردووه لهپاش ده‬‫هاوواڵ‬‫ێشمهرگهوه‪ .‬دهرهنجامهکانیئهمتوێژینهوهیهلهسهربنه مای چاوپێکهوتن‬‫نیان لهالیهنپ‬‫نترۆڵکرد‬‫گوندانهوکۆ‬‫ێشمهرگهو حهوت هاواڵتیکوردکهبهگووتهی خۆیان‬‫فسهریپ‬‫بووهلهگهڵزیاتر له‪١٢٠‬شایهتحاڵ وسێئه‬‫کاریانهکردووه‪.‬شایهنیباسهتوێژهرانی هیومان ڕایتس ۆوچ سهردانی ‪ ١٣‬له وگوندوو‬‫بهشداریان لهو وێران‬‫شارۆچکانهیانکردووه‪ .‬جگهلهوهش‪،‬شیكاري وێرنکاریهکان لهوێنهی مانگهدهستکردهکاندا دهردهکهوێت‪.‬لهبیست‬‫سایت ‪.‬‬
‫نیانبکهن‪ ،‬وێنهی مانگهدهستکردهکانبهڵگهی وێرانکاری‬‫لهزیاتر له‪٦٢‬گوندیترکهتوێژهران نهیانتوانیوهسهردا‬‫نترۆڵکردنهوهیئهوناوچانهلهالیهن هێزهکوردیهکان‪،‬بهاڵمبه هۆی نهبوونی ووتهیشای هتحاڵ‪،‬‬‫یشاندهدهن لهپاشکۆ‬‫ن‬‫کاریانهبهدڵنیایهوهبخهینهئهستۆیئهو هێزانه ‪.‬‬
‫ێتیئهو وێران‬‫سیار‬‫ناتوانین هۆکاروبهرپر‬‫ورتی دهرهنجامیئهو‬‫یسانی ‪ ٢٠١٦‬و لهپاشنامهیهکی هیومان ڕایتس ۆوچ له‪٧‬ی ئازارکهتێیدابهک‬‫له‪٤‬ین‬‫کانی‬‫ێشێلکاریه‬‫شناڵ له سهرپ‬‫ستیئینتهرنا‬‫ێشووتریئهمن‬‫ێکیپ‬‫کۆڵینهوانهیئاشکراکردبوو لهگهڵ ڕاپۆرت‬
‫لێ‬
‫تی‬
‫کۆڵینهوهلهتۆمه‬‫ستابهدامهزراندیکۆمیتهیهکبۆلێ‬‫تی ههرێم هه‬‫ستان‪ ،‬حکومه‬‫تی ههرێمیکورد‬‫حکومه‬‫‪2‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫دارکردنی جموجوڵیئاوارهکان لهناوچهکانی ژێرکۆنترۆڵی‬‫تیان وسنور‬‫ڵکی هاواڵ‬‫یاسایی ماڵ و مو‬‫نکردنینا‬‫وێرا‬‫ستان‪،‬ئهوکۆمیتهیهپێ ک دێت له چهند‬‫تی ههرێمیکورد‬‫پێی ووتهی حکومه‬‫ستان‪.‬به‬‫تی ههرێمیکورد‬‫حکومه‬‫کانی‬‫کۆڵینهوهلهڕاستیه‬‫تیناوخۆ وپێشمهرگهلهگهڵبهشیلێ‬‫تی ههرێم و وهزاره‬‫پرسێ ک لهسهرۆکایه‬‫بهر‬‫ستان ڕاپۆرت و‬‫تی ههرێمیکورد‬‫یرانی ‪ ، ٢٠١٦‬حکومه‬‫وتی ‪٣٠‬ی حوزه‬‫تیئاسایش‪ .‬لهڕێکه‬‫بهڕێوهبهرایه‬‫دهرهنجامیلێکۆڵینهوهکانی لهسهرپارێزگاکانی نهینهواو ههولێروکهرکوک و دیالهبۆ هیومان ڕایتس ۆوچنارد‪.‬‬‫ستاندائاماژهب هژمارهیهک لهو‬‫تی ههرێمي كورد‬‫لێرهدابهدرێژیباس لهو ڕاپۆرتهناکهین‪ .‬لهو ڕاپۆرتهكانیحکومه‬‫تۆمهتانهکراوهکه لهڕاپۆرتهکهی هیومان ڕایتس ۆوچدا هاتووهنهک هه موویان‪ .‬لهم ڕاپۆرتهدائهو وهاڵمانهي حكومه‬‫ستان لهشوێنیگوونجاوی خۆیانئاماژهیانپێدهکرێت ‪.‬‬
‫تي هه ریمي كورد‬‫ێکی زۆریئهو‬‫ستانئاماژهبهوهدهکهنکهبهش‬‫تی ههرێمیکورد‬‫پرسانی حکومه‬‫یناکان‪،‬بهر‬‫نکردنیب‬‫سهبارهتبهوێرا‬‫پبارانکردنهوهبووه‪ .‬ههروه ها‬‫کانی داعش وتۆ‬‫وێرانکاریانهلهئهنجامیهێرشیئاسمانی هاوپهیمانهکانبۆ سهرپێگه‬‫ێکیتری‬‫ێکی وهاڵمهکانئاماژهبهوهدهکهنکهبهش‬‫ێشمهرگهوبهش‬‫ووتهی چهندفهرماندهیهکیپ‬‫کانی چهکدارانی داعشبووه ‪.‬‬
‫قاندنهوهیبۆمب و مینهچێنراوه‬‫وێرانکاریهکانلهئهنجامی لهدوورهوهته‬‫قاندنهوهیبۆمب و مینه‬‫ستان سهبارهتبهوێرانکردنیئهو مااڵنهلهئهنجامیته‬‫تی ههرێمیکورد‬‫کانیحکومه‬‫بانگهشه‬‫سیاری لهسهره‪.‬بۆنموونه‪،‬‬‫یشانهیپر‬‫چێنراوهکانله كونده كان كه له زیر هد سالتي چهکدارانی داعشبوون‬‫نیانکردوون‪،‬‬‫لهزۆرێ ک لهگوندهکانی سهربهپارێزگای نهینهواکهتوێژهرانی هیومان ڕایتس ۆوچ سهردا‬‫کانی وێرانکردووهوب الم ماڵیکوردهکان وهک‬‫ستانتهن ها ماڵی عهرهبه‬‫تی ههرێمیکورد‬‫وادهردهکهوێکهحکومه‬‫نیانکردووه لهباردیهبینای ماڵه عهرهبهکان وێرانکرابوو لهتهنیشت‬‫خۆیان ماونهتهوه‪.‬توێژهران ۆوچتێبی‬‫یشتب وو‪،‬ههروه ها له كوندي ح ه مهد‬‫نێکیانپێنهگه‬‫ئهوخانووبهرهوێرانکراوانه ماڵ و خانووبهرهیکوردهکان هیچزیا‬‫ئاغا ماڵیکوردهکان وهک خۆیان مابوونهوهلهکاتێکدا ماڵه عهرهبهکان وێرانکرابوون‪،‬پاشان لهنزی کشێخان‬‫ێکی عهرهببهتهواوی وێرانکرابوو ‪.‬‬
‫گوند‬‫کانی قهرهتهپهوئیدریس‬‫ڵیان لهگونده‬‫ستان چهندینبیناو ما‬‫تی ههرێمیکورد‬‫ئه مهجگهلهوهی‪ ،‬هێزهئه منیهکانی حکومه‬‫هندیهوق ه دیمهیپارێزگایکهرکوک وێرانکردووه سهرهڕاییئهوهیئهمگوندانهبه هیچشێوهیهک لهالیهن‬‫ێکی مهحاڵه‪ .‬سهبارهت‬‫تیانبهسهردا نهگیراوه‪،‬بۆیهوێرانبوونیئهمگوندانه لهئهنجامی شهڕهوهشت‬‫داعشهوهدهس‬‫مێکیاندا‬‫پرسانیپێشمهرگهلهوهاڵ‬‫بهگوندی ''قوشقایا'' کهئهمگوندهش لهالیهن داعشهوهکۆنترۆڵ نهکراوه‪،‬بهر‬‫توانیگوندهکهبکهن لهڕووخانی‬‫ێکی داینش‬‫یاندکهنهیانتوانیوهڕێگری لهبهش‬‫یلولی ‪٢٠١٦‬ڕایانگه‬‫له‪٢٢‬یئه‬‫ئیدریس خه زعل و‬‫ندیانبهداعشکردووه‪ .‬لهگوندهکانی‬‫نیانپهیوه‬‫گهڕهکه عهرهبیهکهیئهوگوندهکهخاوهنهکا‬‫یشیکوردبلدۆزهریانبهکارهێناوهبۆ ڕووخانی ماڵهکانکهئه مهشێوهیهکی سهالمهت‬‫کانیئاس ا‬‫ئیدریس هخ باز‪ ،‬هێزه‬‫نیهبۆپاکردنهوهی ههربۆمبێ ککهلهالیهن داعش لهنێوئه مااڵنهدا چێنرابێت‪ .‬ههروه ها وێنهی مانگهدهستکردهکان‬‫ێناچێت لهئهنجامیپاککردنهوهی مین و‬‫یشان دهدهن‪،‬کهپ‬‫شوێنهواری سوتان له زوریكگوندیپارێزگای نهینهوان‬‫ێنراوبووبێت ‪.‬‬
‫بۆمبی چ‬‫ستی‬‫پشتپێوی‬‫یشان نهدا له‬‫یكي سهربازین‬‫ستان هیچ هۆکارو ئه رك‬‫تی ههرێمیکورد‬‫زیاد لهوهش‪ ،‬حکومه‬‫تیانبه هۆی‬‫نیان‪ .‬فهرماندهکانیپێشمهرگهوو‬‫قاندنهوهیئهو مین وبۆمبهچێنراوانهلهنێو ماڵهکان و وێرانکرد‬‫ته‬‫بانیلێکهوتۆتهوه‪.‬ئهگهر‬‫پسپۆڕی مینپوچهڵکردنهوه‪،‬ئهوبۆمبهچێندراوانه چهندقور‬‫نهبوونیتیمی‬‫کردنی هاتوچۆبۆناویان وپاشانپاککردنهوهیان لهد اهاتوودا‬‫ئابڵوقهدانیئهو گوندانهو قهده غه‬‫ئه مه هۆکارهکهبووه‪،‬‬‫یناکان دهبێته هۆی‬‫نکردنیب‬‫قاندنهوهیان لهدوورهوهکهسهرهڕایی وێرا‬‫ێکی سهالمهتتر دهبوو وهک لهته‬‫شێواز‬‫کانی‬‫تکردنیئاستهنگبۆ ههوڵه‬‫تي نائارامن وه دروس‬‫اڵووبونهوهیبومبهنادیاره كان ‪ ,‬كه واناوج ه كانبهكش‬‫د اهاتوو لهپاککردنهوهیپاشماوهی جهنك ‪.‬‬
‫ستانه لهڕێگریکردن لهلهگهڕانهوهی‬‫تی ههرێمیکورد‬‫ئاشکراکهی حکومه‬‫ێکیتر لهنیگهرانیهکان النه‬‫یهک‬‫یرانی ‪٢٠١٦‬به هیومان‬‫نگی حوزه‬‫ستان مهسعودبارزانی له ما‬‫نیان‪ .‬سهرۆکی ههرێمیکورد‬‫عهرهبهکانبۆگوندهکا‬‫ستان ڕێگهبه عهرهبهسونهکانناداتبگهڕێنهوهبۆئهوگوندانهی‬‫تی ههرێمیکورد‬‫ڕایتس ۆوچی ووت‪ ،‬حکومه‬‫فيکوردن ‪.‬‬
‫تیشیبهبوجوني خویئهو زهویانه ما‬‫کهلهالیهن ڕژێمیپێشوویعێراقبه عهرهبکراوون‪.‬بارزانی وو‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬
‫نی‬

‫‪3‬‬

‫ستان‬‫تی ههرێمیکورد‬‫کانی حکومه‬‫بانگهشهی لهم جۆرهوادهکاتزۆرێ ک له عهرهبهکان ههستبکهن هێزهئه منیه‬‫ێیان لهگهڕانهوهبۆئهوناوچانه‪.‬‬‫ستی ڕێگریکردنل‬‫نیانبه مهبه‬‫نکردنیناوچهکا‬‫ستابنبهوێرا‬
‫هه‬
‫پێی‬
‫یاساکانی جهنگ‪.‬به‬‫یپی جیاوازیکردن لهنێوانئامانجی سهربازی وئامانجی مهدهنیبڕگهیهکی سهرهکیهله‬
‫نس‬
‫پره‬
‫کانی جهنگ له هه مووکاتێکدائامانجی مهدهنی لهسهربازیجیابکهنهوه‪.‬نابێت ماڵ‬‫نسیپه‪،‬دهبێت هه موو الیهنه‬‫ئهمپره‬‫تی جهنگدا‪.‬ئهرکی‬‫ستی سهربازیبهکارنه هێنرابن لهکا‬‫تیانبکرێنهئامانجی سهربازیئهگهربه مهبه‬‫وموڵکی هاوواڵ‬‫کانی جهنگهخۆیانبهدووربگرن لهکردنهئامانجی هاواڵتیانی مهدهنی و ماڵ وموڵکیان‪ .‬دهبێت‬‫هه موو الیهنه‬‫کانی جهنگ وێرانکردن و زهوت‬‫تیان‪.‬یاسا‬‫ههوڵبدهن لهکه مکردنهوهی زهرهرووزیانبهموڵ ک و ماڵی هاواڵ‬‫پشتهوهبێت‪.‬‬‫بازیان له‬‫ستی سهر‬‫تیان قهده غهدهکهن‪،‬تهن ها لهحاڵهتێکدا نهبێتکهپێوی‬‫کردنی ماڵ وموڵکی هاوواڵ‬‫کیان وتهماشاکردنیتهواوی‬‫سایانهدا‪،‬هێرشیکوێرانهبۆ سهر هاواڵتیان و ماڵ وموڵ‬‫ههرلهچوارچێوهیئهمیا‬‫ناوچهیهکیانگوندێ کوهکئامانجی سهربازی قهده غهکراوه ‪.‬‬
‫لهسهربنه مای ووتهیشایهتحااڵن و وێنهی مانگهدهستکردهکان‪ ،‬هیومان ڕایتس ۆوچگهیشتهئهو دهرهنجامهی‬‫پرسیارن لهوێرانکردنی‬‫ێشمهرگهبهر‬‫کانیپ‬‫ستان وبهشێوهیهکی سهرهکی هێزه‬‫تی ههرێمیکورد‬‫کانی حکومه‬‫که هێزه‬‫ێشێلكارى زهقة‬‫نیان لهدهست داعش‪ ,‬دهیارةپ‬‫بیناو خانووبهره النیکهم له‪٢١‬گوندوشارۆچکهلهپاشکۆنترۆڵکرد‬‫یسانهیپێداچوونهوهیانبۆکراوهلهم‬‫ب یاساكاني جهنك‪ .‬کات و قهبارهی زۆرێ ک لهوێرانکاریهکانیئهوکه‬‫و‬‫پبارانهکان‬‫کانی داعش وهێرشیئاسمانی هاوپهی مانان وتۆ‬‫ڕاپۆرتهدائاماژهبهوهدهکهنک همین وبۆمبهچێنراوه‬‫نکردنیئهو خانووبهرانه‪.‬‬‫پشت وێرا‬‫بیانوویاخود جاالكي جهنكيترنین له‬‫یلۆمهتر دهکهوێتهڕۆژئاوایشاریکهرکوک هیومان ڕایتس‬‫نشینهیگوندی قهرهتهپهکهبهدووری ‪١٤‬ک‬‫ئهو ‪١٥‬گوند‬‫پۆلیسیکهرکوک له‪٥‬ی‬‫ێشمهرگهوئاسایش و‬‫ێکی هاوبهشیپ‬‫تیانکهبینیوویانه هێز‬‫ۆوچقسهی لهگهڵکردن وو‬‫شیانکهخاوهنی زۆرێ ک لهو‬‫نکردنی ‪ ٢٦‬خانووبهرهیگوندهکه‪.‬ئهوان ووتی‬‫ستاوونبهوێرا‬‫ئایاری ‪ ٢٠١٦‬هه‬‫پرسانی‬‫لولدا‪،‬بهر‬‫ندیانبه(داعش)هوهکردووه‪ .‬لهوهاڵمهکهی ‪٢٢‬یئهی‬‫ستیساڵی ‪٢٠١٤‬پهیوه‬‫خانووانهلهنێوهڕا‬‫کانی داعشهوهوێرانبوون‬‫تیان‪ ،‬ههندێ ک لهو خانووانهیگوندی قهرهتهپهبه هۆیبۆمبهچێنراوه‬‫تی ههرێم وو‬‫حکومه‬‫ڵیانبکهنهوه‪.‬ئهو وێرانکاریانه ڕۆژێ ک دوای ئهوه هاتووهکه چهندکهسێ ک‬‫کانیئاسایش نهیانتوانیوهپوچه‬‫که هێزه‬‫ێکی‬‫نیان له چهندکهس‬‫پرسانیئاسایشگوما‬‫کانینزی کئهوناوچهیه وبهر‬‫قاندنهوهیبیرهنهوته‬‫ستاوونبهته‬‫هه‬‫پشتهوهنهبوو ‪.‬‬
‫بازیان له‬‫ێکی سهر‬‫پشتئهوکارهوهبن‪ .‬وێرانکاریهکان هیچ زهروریهت‬‫قهرهتهپهبووهله‬‫کانیئیدریس خه زعل وئیدریس خوبازوئیدریس هندیهق ه دیمهکهبهدووری‬‫ینیتریگونده‬‫نزیکهی ‪١٥‬گونندش‬‫ێشمهرگهوئاسایش و چهند هاوواڵتیهکی‬‫تیان‪،‬بینیوویانهپ‬‫یلۆمهتر دهکهونهڕۆژئاوایشاریکهرکوک وو‬‫‪٢٠‬ک‬‫نکردنی جه ن‬‫ستاوونبهتااڵنکردن وپاشانسووتانیاخود وێرا‬‫ێشمهرگه هه‬‫کوردی چهکداری ژێرفهرماندهییپ‬‫تیان‬‫نیان لهگهڵکرا وو‬‫باتی ‪ .٢٠١٥‬ئهوانهی چاوپێکهوت‬‫نگیشو‬‫هد ستیك ماڵبهبلدۆزهر له چهندڕۆژانییهکهمی ما‬‫کهنهیان دیووهداعش هیچبۆمب و مینێ کبچێنێت له ماوهیئهو ‪٣٦‬کاتژمێرهیکهدهستیگرتبهسهرگوندیئیدریس‬‫خه زعل وئیدریس خوباز‪.‬ئه مهسهرهڕاییئهوهیکهداعشبه هیچشێوهیهک نهیتوانیوهگوندیئیدریس هندیهقه دیمه‬‫ێرشهکانیبۆسهرناوچهکهله‪٣٠‬یکانوونی دووهمی ‪ .٢٠١٥‬وێنهی مانگهدهستکردهکانبه‬‫کاتی ه‬‫کۆنترۆڵبکات له‬‫کانیئهوسێگوندهلهدهووروبهری ‪٥‬یشوباتدا‬‫یشانی دهدهنکهزۆرینهی وێرانکاریه‬‫فتي دواين‬‫دریز اي هه‬‫ێشمهرگهوه ‪.‬‬
‫نترۆڵکردنهوهیناوچهکهلهالیهنپ‬‫بووهپاشکۆ‬‫ستاننووسیبوی‪ ،‬لهو‬‫تی ههرێمي كورد‬‫نگیئازاری ‪٢٠١٦‬یدابۆ هیومان ڕایتس ۆوچ‪ ،‬حکومه‬‫لهوهاڵمهکهی ما‬‫ێشمهرگه دهستبهجێ‬‫سێگونده يئیدریس‪ ،‬داعش نهیتوانیوه هیچ مین وبۆمبێ کبچێنێت لهبهرئهوهی هێزهکانیپ‬‫یرانی ‪٢٠١٦‬یدا‪،‬‬‫نگی حوزه‬‫هێرشیپێچهوانهیانئهنجامداوهبۆئازادکردنهوهیئهوناوچانه‪.‬بهاڵم لهوهاڵمهکهی ما‬‫کانیگوندیئیدریس (هندیهقه دیمه)‬‫یاندکه هۆکاری زۆرێ ک لهوێرانکاریه‬‫ستان ڕایگه‬‫تی ههرێمیکورد‬‫حکومه‬‫ێشمهرگه‪.‬‬‫کانیپ‬‫بۆمبهچێنراوهکانی ده ولهتيئی المي و شهڕوپێکدادانبووهلهنێوان ده ول هتيئی المي و هێزه‬‫هێرشی‬‫تی ههرێمدا هاتبووکه‬‫یرانی حکومه‬‫نگی حوزه‬‫سهبارهتبهگوندیئیدریس خه زعل‪ ،‬لهوهاڵمهکهی ما‬‫کاتیپرۆسهیپاککردنهوهیگوندهکهدا‬‫ئاسمانی هاوپهیمانهکان وبۆمبهچێنراوهکانی داعشکهله‬‫‪4‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫کردنیسێبهشیئهو ‪ ٨٤‬خانووبهرهیناوچهکه‪ .‬هه مانئهو هوكاران ه ي كوندي‬‫تهقیونهتهوهبوونهته هۆی وێران‬‫ئیدریس خه زعلبوونهته هۆی وێرانکردنی خانووهکانیگوندیئیدریس خوباز ‪.‬‬
‫نگی‬‫نگیشوبات یاخود سهرهتای ما‬‫تایی ما‬‫نشین ووتیان‪،‬لهکۆ‬‫لهگوندی '' مورا''کهبهتهواوی وێرانکرابوو‪،‬سێگوند‬‫ێشمهرگهبهزۆره ملێگوندهکهیپێ چۆڵکردوونبهبیناووی شهڕیبهردهوام له كل داعش‪.‬‬‫ئازاری ‪٢٠١٥‬پ‬‫یکی‬‫ێشمهرگه خهر‬‫رکردنی داعش لهناوچهکهوگهڕانهوهیانبۆگوندهکه‪ ،‬دهبیننکهپ‬‫لهحوزهیرانی ‪٢٠١٥‬و لهپاش ده‬‫نکردنی ماڵهکانه ‪.‬‬
‫وێرا‬‫ستان هاتبوو‪،‬گوندی مورا وگوندیالشهیدنزی ک‬‫تی ه ه ریمي كورد‬‫یلولی ‪٢٠١٦‬ی حکومه‬‫نگیئه‬‫لهوهاڵمهکهی ما‬‫ێشهوهیپێشمهرگهیهوبهناوچهی ژێر دهسهاڵتیپێشمهرگهدانانرێت‪.‬‬‫کانیپ‬‫یلۆمهتر لهپشتهێڵه‬‫مورانزیکهی ‪٣‬ک‬‫تی ههرێم‬‫پرسانیحکومه‬‫یلولی ‪،٢٠١٦‬بهر‬‫نگیئه‬‫ستان له ما‬‫تی ههرێمیکورد‬‫لهپهیوهندیهکیتردا لهگهڵ حکومه‬‫ندیان‬‫ندیانبهوهوه ههبووهکهخاوهنهکانیانپهیوه‬‫کانیئهو دووگوندهڕاستهوخۆپ هیوه‬‫نکردنی ماڵه‬‫تیانکهوێرا‬‫وو‬‫ێزکردنی‬‫تیبه ه‬‫ستانهوهبهکارهێنراوونبه مهبهس‬‫ستی داعشکردووهوئهو مااڵنهلهالیهنتیرۆری‬‫وپیتیرۆری‬‫بهگرو‬‫ڕۆڵیئهوگرووپهلهگوندهکهدا ‪.‬‬
‫نگیئازاری ‪٢٠١٥‬کاتێ کگوندی موراکهوتۆتهژێرکۆنترۆڵی‬‫ینانبه هیومان ڕایتس ۆوچیان ووت‪ ،‬له ما‬‫گوندنش‬‫پێی وێنهی‬‫نیانپێگهیشتبوو‪،‬بهاڵم هیچ خانوویهک خاپوور نهکرابوو‪.‬به‬‫ێشمهرگه ههندێ ک خانوو زهرهرووزیا‬‫پ‬‫ینی دووهمی ‪٢٠١٥‬‬‫تشر‬‫مانگهدهستکردهکان‪ ،‬خاپوورکردنیتهواویگوندی مورا لهنێوان ‪٢٠‬یئایارو ‪١٢‬ی‬‫نکردنیگوندهکهبه هۆی ماددهیتهقه مهنی وئامێری قورس وهبووبێت‪ .‬لهووتهی‬‫ڕوویداوهو دهردهکهوێوێرا‬‫نگیته موزی‬‫ێکی چهندکاتژمێریکهم لهسهرهتای ما‬‫گوندنشینهکانهوهدهردهکهوێکهئهو وێرانکاریانهلهپاش شهڕ‬‫ێشمهرگهگوندهکهیکۆنترۆڵکردۆتهوه ‪.‬‬‫‪ ٢٠١٥‬ڕوویاندابێتکهتێیداپ‬‫ێشمهرگهوئاسایش وگوندنشینهکان ههستاون‬‫تیانکه هێزهکانیپ‬‫لهپارێزگای نهینهوا‪،‬نزیکهی ‪١٥‬شایهتحاڵ وو‬‫شێخان'' و '' حه مهدئاغا'' و ''به ردیه''و ''بارزان''که هه موویان سهر‬‫کانی ''‬
‫نکردنی خانووبهرهیگونده‬‫بهوێرا‬‫بی ‪ ٢٠١٤‬لهداعشکۆنترۆڵکردهوه ‪.‬‬
‫نگیئا‬‫تایی ما‬‫ێشمهرگهئهمناوچانهی لهکۆ‬‫بهناحیهی زوومارن‪.‬پ‬‫یلۆمهتر دهکهوێتهڕۆژئاوایشێخان‬‫تیاریکوردیگوندیکانی عوزیر (عویس)کهبهدووری ‪٢‬ک‬‫پێنج جوو‬‫ئابی ‪ ،٢٠١٤‬داعش چهند‬‫نگی‬‫فتهی مانهوهی لهگوندهکهله ما‬‫به هیومان ڕایتس ۆوچیان ووت‪ ،‬له ماوهیسێ هه‬‫کانی‬‫شانیکوردهجووتیارهکانیترو هێزه‬‫شیانکهشانبه‬‫تیارانهووتی‬‫وێرانکاریهکیئهنجامدا‪ .‬بهاڵمئهو جوو‬‫پۆلیسی‬‫ێکی‬‫فسهر‬‫نکردنیگوندهکهکردووه لهپاشکۆنترۆڵکردنهوهی‪.‬ئه‬‫ێشمهرگهبهشداریان لهسووتان و وێرا‬‫پ‬‫ێشمهرگهو هاوواڵتیانیتریکوردو‬‫یکی حه مهدئاغابه هیومان ڕایتس ۆوچی ووت‪ ،‬لهگهڵپ‬‫ێکینز‬‫کورد لهگوند‬‫ێخانیکردوو‬‫ئابی ‪ ٢٠١٥‬سهردانیش‬‫یهزیدیبهشداری لهوێرانکردنیشێخانکردووه‪ .‬هیومان ڕایتس ۆوچ له‪٣‬ی‬‫ینی هیچ خانوویهکیئهوگوندهبهپێوهنه مابوو جگهله مزگهوتهسهوزهکه ‪.‬‬
‫ب‬‫یشتوانهکهی لهکوردو عهرهب‬‫ئابی ‪ ٢٠١٥‬سهردانی حه مهدئاغایانکردکهدان‬‫توێژهرانی هیومان ڕایتس ۆوچ له‪٣‬ی‬‫ڵکیئهو‬‫ێکیکوردی خه‬‫یس‬‫نیانکهتهن هابهشهکوردیهکهیگوندهکهوهک خۆی مابوویهوه‪.‬پۆل‬‫پێ ک دێن‪.‬توێژهرانبی‬‫کاولکردنیبهشه عهرهبیهکهیگوندی‬‫ێشمهرگهبهشداریکردووهله‬‫گوندهبه هیومان ڕایتس ۆوچی ووت لهگهڵپ‬‫حه مهدئاغا ‪.‬‬
‫وتی‬‫کاندارێکیکورد و‬‫یلۆمهتر دهکهوێتهباشوری ڕ ۆژههاڵتی عویس‪ ،‬دوو‬‫لهگوندی به ردیهکهبهدووری ‪٧‬ک‬‫کانی‬‫ێشڕهویکردووهو لهگهڵ هاواڵتیانیتریکوردو هێزه‬‫ێشمهرگهوهک خۆبهخشپ‬‫کانیپ‬‫کهلهگهڵ هێزه‬‫نیان داعشبوون‪ .‬هیومان‬‫نکردنی خانووبهرهی عهرهبهکان لهبهرهوهی خاوهنهکا‬‫ستاوهبهوێرا‬‫ێشمهرگهوئاسایش هه‬‫پ‬‫یکیئهوناو چهیهوه ماڵ وحاڵیان‬‫ێکینز‬‫ێکی ‪١٥‬کهسی کهلهگوند‬‫تنی لهگهڵگرووپ‬‫ڕایتس ۆوچ چاوپێکهو‬‫جێهێشتبوو له دوروبري به ردیه خۆیان حهشاردابوو‪ .‬ههندێکیانبه هیومان ڕایتس ۆوچیان ووتکهبینیویانه‬‫شیان‬‫ێشمهرگهو هاوواڵتیانیکورد خانووبهرهی هبردیه یان ڕووخاندووه‪.‬ئه وانيتریشیه ك كوكبون ووتی‬‫پ‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬
‫نی‬

‫‪5‬‬

‫ێیان ووتوونبهرلهوهی ڕژێمیپێشوویعێراق عهرهببهێنێتهناوچهکهلهچوارچێوهی‬‫که هاواڵتیهکوردهکانپ‬‫تیبه عهرهبکردنلێرهموڵ ک وماڵیان ههبووه ‪.‬‬
‫پرۆسهی ههڵمه‬‫ێکی به ردیه وبارزان لهگهڵ زهویداتهخت‬‫شێخان و حه مهدئاغاوبهش‬‫یشانی دهدهنکه‬‫وێنهی مانگهدهستکردهکانن‬‫یلولی‬‫نگیئه‬‫نگیئابیاخود سهرهتای ما‬‫کراوه‪ .‬وێنهکانئاماژهبهوهدهکهنکهئهو وێرانکاریانهلهپاشکۆتای ما‬‫نگی‬‫پاکردۆتهوه‪.‬شایهنیباسه‪ ،‬وێرانکاریهکان له ما‬‫ێشمهرگهناوچهکهی لهداعش‬‫‪ ٢٠١٤‬ڕوویانداوهکاتێ کپ‬‫لولهوهتاساڵی ‪٢٠١٥‬بهردهوامبوون ‪.‬‬‫ئهی‬‫تی ههرێم ووتی‪ ٨٥ ،‬خانووبهرهیشێخان و ‪ ١٢٠‬خانووی‬‫لهوهاڵمهکهیدابۆ هیومان ڕایتس ۆوچ ‪ ،‬حکومه‬‫بهشه عهرهبیهکهیگوندی حه مهدئاغابه هۆیتۆپبارانی ههردووالوهوێرانبوون‪ ،‬لهگهڵ ‪ ٥٢٣‬خانووبهرهیبارزان‬‫یشی‪ ،‬سهرهڕایی‬‫ستان ووت‬‫تی ههرێمیکورد‬‫یسالميبۆمبیتێداداناوون‪ .‬حکومه‬‫بهوانهشهوهکه ده ول هتيئ‬‫کانیئهو‬‫تانی ماڵه‬‫ستاوونبهسوو‬‫ێیان‪ ،‬ژمارهیهکی زۆر لهیهزیدیهکان هه‬‫کانیپێشمهرگهبۆ ڕێگریکردنل‬‫ههوڵه‬‫تی‬‫تاوانی دژبهیهزیدیهکان‪ .‬حکومه‬‫سندنهوهلهوکهسانهیگوندیبارزانکهبهشداربوون له‬‫تۆڵه‬‫گوندانه وهک‬‫ستان ووتی‪ ،‬هۆکاریکردنهئامانجیبارزانبهشێوهیهکی چڕوپڕ لهبهرئهوهبووهگوندهکهبنکهی‬‫ههرێمي كورد‬‫ول تيئی الميبووهلهناوچهیشنگال و سهنتهری دۆزینهوهی چهکداربووهبۆ چهکداران و‬‫سهرهکی ده ه‬‫یسالمي‬‫ول تيئ‬‫فهرماندهکانی ‪ .‬هد ه‬‫ینی دوومی‬‫تشر‬‫کانیشێخان لهنێوان‬‫یشان دهدهنکهنیوهی زیاتری وێرانکاریه‬‫وێنهی مانگهدهستکردهکانئهوهن‬‫ێکی‬‫‪ ٢٠١٤‬وئازاری ‪ ٢٠١٥‬ڕوویانداوه‪ ،‬لهدوایئهو ماوهیهشزیاتر له‪٣٠‬بینایتر ڕوخێنراوون‪ .‬ههروه هابهش‬‫ترۆڵکردنهوهیئهو‬‫ینی دووهم روویانداوهپاش ماوهیهکی زۆر لهکۆن‬‫تشر‬‫وێرانکاریهکانیگوندیبارزان لهدوای ‪٥‬ی‬‫ێرشێ ک لهالیهن داعشهوهنهکراوهتهسهر‬‫گشتیهکان‪ ،‬هیچ ه‬‫ۆرتی سهرچاوه‬‫پێی ڕاپ‬‫دووگوندهلهالیهنپێشمهرگهوه‪.‬به‬‫ئابی ‪. ٢٠١٤‬‬‫تایی‬‫شێخان یاخودبارزان لهکۆ‬‫تنیئهوڕاستیهیکه ماڵهکوردهکانی به ردیه عویس وشیخان و حه مهدئاغاي كوردیكان وهک‬‫بهلهبهرچاوگر‬‫تی‬‫ستی بانگهشهکانی حکومه‬‫کانینزی کئهوگوندانهوێرانکراوون‪ ،‬ڕا‬‫خۆیان ماونهتهوه‪،‬بهاڵمناوچه عهرهبه‬‫نیانبوونهته هۆیبهشێ ک‬‫ستان سهبارهتبهوهیگوایهداعش یاخودبۆمبهچێنراوهکا‬‫ههرێمیکورد‬‫وکردنیئهوڕاستیهیکهوێنهی‬‫پرسیارهوه‪ .‬ههروه ها‪،‬بهڕهچا‬‫کانیئهوناوچهیه دهخاتهژێر‬‫لهوێرانکاریه‬‫نترۆڵکردنهوهیئهو‬‫ێکی زۆری وێرانکاریهکان لهدوایکۆ‬‫یشان دهدهنبهش‬‫مانگهدهستکردهکانئهوهن‬‫تی ههرێم سهبارهتبهوهی‬‫کانی حکومه‬‫ستیبانگهشه‬‫ستی و درو‬‫ێشمهرگهوه‪ ،‬دووبارهڕا‬‫گوندانهبووهلهالیهنپ‬‫پرسیارهوه‪.‬‬‫پبارانبووه ده خهنهژێر‬‫هۆکاری وێرانکاریهکانهێرشیئاسمانی هاوپهیمانان یاخودتۆ‬‫کاریانهبه هۆیئاگروئامێریگهوره‬‫ئه مهجگهلهوهی‪ ،‬وێنهی مانگهدهستکردهکانئاماژهبهوهدهکهنکهئهو وێران‬‫تی ههرێمی‬‫یاریانهی لهالیهن حکومه‬‫ماددهیتهقه مهنیهوهبووه‪ .‬ههروه ها‪ ،‬لهسهربنه مایئهو زان‬‫ستی‬‫نکردنی ماڵهبۆمبڕێژکراوهکان هۆکاریپێوی‬‫ستانهوهدابینکراوه‪ ،‬دهتوانینبگهینهئهو دهرهنجامهیکهوێرا‬‫کورد‬‫پشتهوهنهبووه ‪.‬‬
‫بازیان له‬‫سهر‬‫ستان‬‫پاشکۆیئهم ڕاپۆرتهدا هاتووه‪ ،‬سهرۆکی ههرێمي كورد‬‫فهرمانی ژماره‪٣‬ی ‪١٧‬یئازاری ‪٢٠١٦‬کهله‬‫یکردنی " هه مووئهوگوندوشارۆچکانهی لهالیهن هێزهکانی‬‫مهسعودبارزانیفهرمانیکردووهبهپارێزگار‬‫تی ههرێمبۆ‬‫کانی حکومه‬‫ێکردنی ههوڵه‬‫بباریزریت"‪ .‬دهستپ‬‫ێشمهرگهوهئازادکراون له هه موو حاڵهتێکدا هئ بي‬‫پ‬‫کانیبۆ هیومان ڕایتس ۆوچ له‪ ٣٠‬حوزهیران دهردهکهوێ‬‫یسانی ‪ ٢٠١٦‬وناردنی دهرهنجامه‬‫ینیڕاستیهکان لهن‬‫زان‬‫کانی جهنگ لهالیهن هێزهکوردیهکانهوه‪.‬‬‫ێشێلکارییاسا‬‫تی ههرێمبێت لهسهرپ‬‫کۆڵینهوهی حکومه‬‫یسیلێ‬‫یهکهمکه‬‫یاسایی لهدژیئهو‬‫ێکی‬‫بهاڵم هیومان ڕایتس ۆوچئاگادارنیهلهوهیکهحکومهت هیچسزایاخود ڕێوشوێن‬‫ستاوونبهئهنجا مدانیئهو‬‫ستانکه هه‬‫کهسانهگیرابێتهبهرله الیان هد سه التي حكو مه تي هه ریمي كورد‬‫کاریانه ‪.‬لهمولكي هاوالتیان‬‫ێشێل‬‫پ‬‫نساو‬‫تی لهدژی داعشکهپێ ک دێن لهئه مریکاوئهڵمانیاوفهره‬‫کانینێو هاوپهیمانینێودهوڵه‬‫ژمارهیهک لهحکومهته‬‫شقی‬‫تانیناوهڕاست وباشوریئهوروپابه چهک و مه‬‫یتانیاوکهنهداو ڕووسیاوئێران و ژمارهیهک لهوواڵ‬
‫بهر‬
‫‪6‬‬

‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫شیان لهگهڵ‬‫کیانئۆپراسیۆنی سهربازی هاوبه‬‫ستان دهکهن‪ .‬ههندێ‬‫تی ههرێمیکورد‬‫سهربازی هاوکاری حکومه‬‫ستان‬‫تی ههرێمیکورد‬‫ئاشکراداوایان لهحکومه‬‫ێکیئهم وواڵتانهبه‬‫پرس‬‫تی ههرێم ههیه‪ .‬هیچبهر‬‫کانی حکومه‬‫هێزه‬‫کانی جهنگ ویاسا‬‫یاسا‬‫ێشێلکاریهله‬‫یاسایئهو خانووبهرانهکهپ‬‫نکردنین ا‬‫ێنانبهوێرا‬‫تیکۆتای ه‬‫یس‬‫نهکردووهلهسهرپێو‬‫ێنان‬‫تی ههیهکهڕ اه‬‫ێشێلکاران‪.‬ئه مریکا هێزیتایبه‬‫فی مرۆڤ ولێپرسینهوهلهگهڵپ‬‫کانی ما‬‫نێودهوڵهتیهکان ویاس ا‬‫ێشمهرگهکردووه‪ .‬لهینسانی‬‫قیانبهزیاتر له‪١٠٠٠‬پ‬‫ێشهوهی جهنگ و مهش‬‫کانیپ‬‫ێشمهرگهدهکهن لهبهره‬‫کانیپ‬‫به هێزه‬‫یاندکهئه مریکابڕی ‪٤١٥‬ملیۆن دۆالر هاوکاری داراییبۆ‬‫‪ ،٢٠١٦‬وهزیریبهرگریئه مریکائاشتن كارتر ڕایگه‬‫ێکردنیبۆ‬‫تی مهشقپ‬‫نیا سهنتهرێکینێودهوڵه‬‫باتی ‪،٢٠١٥‬ئهڵما‬‫ێشمهرگه دابین دهکات‪ .‬لهشو‬‫کانیپ‬‫ههندێ ک لهیهکه‬‫ێشمهرگهله ههولێرکردهوه‪ .‬لهدوایباڵوبوونهوهی چهند ڕاپۆرتێ ک لهکانوونی دووهمی ‪ ٢٠١٦‬سهبارهت‬‫پ‬‫ێشمهرگهنێردراوون لهبازاڕی ڕهش وباڵوبوونهوهی‬‫نیاوهبۆ هێزهکانیپ‬‫تنیئهو چهکانهی لهالیهنئهڵما‬‫فرۆش‬‫به‬‫کردنی جموجوڵی‬‫شناڵ سهبارهتبهڕووخانیبیناوسنووردار‬‫ستیئینتهرنا‬‫ڕاپۆرتێ ک له هه مان مان گ لهالیهنئه من‬‫تی‬‫ستانبهحکومه‬‫تی ههرێمي كورد‬‫بیسونهوئازادیان لهالیهن هێزهکوردیهکان‪ ،‬حکومه‬‫یانی عهره‬‫هاوواڵت‬‫کۆڵینهوهلهوتۆمهتانهدهکات ‪.‬‬
‫یاندبووکهلێ‬‫ئهڵمانیای ڕاگه‬‫ستان و هاوپهیمانهکانبه‬‫تی ههرێمیکورد‬‫تیعێراق و حکومه‬‫کانیحکومه‬‫ئایا چی روودهدات لهدوایئهوهی هێزه‬‫سیاریيك فشارداره‪.‬‬‫نانی ئه و كروبه له موسڵبر‬‫فه رمانده يئه مریكا سهرکهووتوو دهبن له ههڵمهتهکهیان لهوهدهر‬‫تیان‬‫ستان لهئهنجا مدانی وێرانکاری ماڵ وموڵکی هاوواڵ‬‫تی ههرێمیکورد‬‫ایاساییهکانی هێزهکانی حکومه‬‫پێشلکاریهن‬‫کانیعێراق‬‫دهبێته هۆیبهردهوامبوونیناکۆکی و شهڕ لهناوچهکهتهنانهتپاشئهوهی داعش له هه مووناوچه‬‫وهدهردهنرێت ‪.‬‬
‫فراندۆمکردووهبۆ‬‫باسی لهپالنیئهنجا مدانی ڕی‬‫ستان مهسعودبارزانی چهندین چار‬‫سهرۆکی ههرێمیکورد‬‫نشاردۆتهوهکهئهوناوچانهی دهرهوهی ژێر‬‫پرسانیکورد نهیا‬‫جیابوونهوهلهعێراق لهساڵی ‪ ٢٠١٦‬و ههروه هابهر‬‫گاریانکردوون لهبنهڕهتدا زۆرینهیکوردن و دهبێتبهشێ کبن‬‫تی ههرێمکهلهدهست داعش ڕز‬‫دهسهاڵتی حکومه‬‫یاسایی ماڵ‬‫بیانوونیهبۆ وێرانکارینا‬‫یاسیه‬‫تی د اهاتوویکورد‪.‬ئهوئامانجهس‬‫تی ههرێم و دهوڵه‬‫کانیحکومه‬‫لهناوچه‬‫تیان و ڕێگریکردن لهگهڕانهوهی خهڵکبۆ سهرموڵ ک وماڵیان ‪.‬‬
‫وموڵکی هاوواڵ‬‫ێشێلکاریانهی لهم‬‫کۆڵینهوهبکات لهوپ‬‫ستان دهکاتکهلێ‬‫تی ههرێمیکورد‬‫هیومان ڕایتس ۆوچ داوا لهحکومه‬‫زراندنیکۆمیتهی‬‫کاریانهبکات‪ .‬ڕهنگهدامه‬‫شێل‬‫پرسیارانیئهمپێ‬‫پرسینهوهلهبهر‬‫ڕاپۆرتهدائاماژهیانپێکراوهولێ‬‫تی ههرێمبێت لهوبارهیهوه‪،‬بهاڵم ژمارهیهک لهتۆمهت و‬‫کۆڵینهوهلهڕاستیهکانیهکهمین ههنگاوی حکومه‬‫لێ‬‫ستان‬‫تی ههرێمیکورد‬‫پشتگوێ خراوون‪ .‬لهالیهکیترهوه‪ ،‬دهرهنجامهکانیکۆمیتهکهی حکومه‬‫ێشێلکاریتر‬‫پ‬‫هاوتانین لهگهڵ دهرهنجامیلێکۆڵینهوهکانی هیومان ڕایتس ۆوچ ‪.‬‬
‫تی‬‫ههروه ها هیومان ڕایتس ۆوچ داوا لهئه مریکاوئهڵمانیاو وواڵتانیتر دهکاتکه هاوکاری سهربازیبۆ حکومه‬‫کۆڵینهوهلهڕۆڵی‬‫کۆڵینهوهلهوتۆمهتانهو ههروه هالێ‬‫تی ههرێمبۆلێ‬‫فشاربخهنهسهر حکومه‬‫ههرێم دابین دهکهن‬‫کۆڵینهوهکانی‬‫کانی مرۆڤلهنهتوةیكرتوكانلێ‬‫کاریانه‪ .‬دهبێت ئهنجومهنمافه‬‫ێشێل‬‫هاوکاری سهربازی خۆیان لهمپ‬‫کانیتر‪،‬‬‫کانی داعشبۆ هه موو الیهنه‬‫ێشێلکاریه‬‫کۆڵینهوهکردن لهپ‬‫فراوانبکهن لهتهن هالێ‬‫کۆمسیۆنهکهیانبهر‬‫یشان‬‫یشهوه‪ .‬ههروه ها دهبێتئهو ئهنجومهن هنێردراوێ ک بۆعێراق دهستن‬‫ستان‬‫تی ههرێمیکورد‬‫کانی حکومه‬‫به هێزه‬‫نیازی‬‫ێش‬‫کانی مرۆڤ لهو وواڵتهو ههروه هاپ‬‫بکاتتا چاودێری و ڕاپۆرتئامادهبکات لهسهربارودۆخیمافه‬‫فی مرۆڤویاساکانی جهنگ ‪.‬‬
‫کانی ما‬‫شێلکاریه‬‫پرسینهوهلهپێ‬‫نیابوون لهلێ‬‫ڕێوشوێنبکاتبۆدڵ‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬
‫نی‬

‫‪7‬‬

‫نیازهكان‬‫پێش‬‫بۆ حکو مهتی ههرێمیکوردستان‬‫فی مرۆڤ ویاساکانی جهنگکهلهم ڕاپۆرتهدائاماژهیانپێکراوه‪،‬‬‫شێلکاریهکانی ما‬‫کۆڵینهوهبکهن لهپێ‬‫‪ ‬لێ‬‫تیان‪.‬‬‫نکردنیبیناو خانووبهرهی هاواڵ‬‫بهتایبهت وێرا‬‫لکردنی‬‫ێشێ‬‫کانیئاسایش وپێشمهرگهو دژهتیرۆرکهتێوهگالوون لهپ‬‫پرسینهوهبکهن لهوئهندامانهی هێزه‬‫‪ ‬لێ‬‫کانیمافی مرۆڤ‪ ،‬ههروه ها ڕێگهبدەنبهدادگای مهدهنی و سهربازیب الیهنبۆ‬‫یاسانێودهوڵهتیه‬‫پرسینهوهلهو هێزانهبکهن‬‫یست ههبوولێ‬‫ڵگهیپێو‬‫کاریانهوئهگهربه‬‫پێشل‬‫کۆڵینهوهلهو‬‫لێ‬‫یشهوه‪.‬‬‫بهفهرماندهسهربازیهکان‬‫فی‬‫ێشێلکردنییاسانێودهوڵهتیهکان ویاساکانی ما‬‫پرسینهوەبکه لهو هاوواڵتیهکوردانهیتێوه الوون لهپ‬‫‪ ‬لێ‬‫مرۆڤ‪.‬‬‫نکردنی ماڵ وموڵکی هاواڵتیان‬‫ێنانبهوێرا‬‫ێکیپێویستبگرنهبهر لهپێناوکۆتایی ه‬‫‪ ‬هه موو ههنگاو‬‫بیانووپێویستیهکی سهربازی‬‫تی ههرێمئهگهر هیچ‬‫کانی حکومه‬‫یاسایی لهالیهن هێزه‬‫بهشێوهیهکینا‬‫ێرشانهیکهتهواویگوندهکان وهکئامانجی سهربازیتهماشا دهکهن‪.‬‬‫پشتهوهن هبێت‪،‬بهتایبهتئهو ه‬
‫له‬
‫تی‬
‫ایشی حکومه‬‫کانیئاس‬‫یشتهجێبوونبۆئهوکهسانهیکه هێزه‬‫ێنین‬‫نکردنیشو‬‫‪ ‬قهرهبووکردنهوهو دابی‬‫کیان وێرانکردوون‪.‬‬‫یاسایی ماڵ وموڵ‬‫ستانبهنا‬‫ههرێمیکورد‬‫نیاو وواڵتانیترکه هاوکاریهێزهکانی حکومهتی ههرێم دهکهن‬‫بۆئهمریکاوئهڵما‬‫شقی سهربازی‬‫کانی وهک چهک وتهقه مهنی و مه‬‫کۆڵینهوهبکهن لهسهرئهوهیئایا هاوکاریهسهربازیه‬‫‪ ‬لێ‬‫پێشلکاریانهی لهم ڕاپۆرتهدائاماژهیانپێکراوه‪ .‬هاوکاری سهربازیبۆ ههر‬‫بهکارهێنراوون لهو‬‫ئاشکراناڕهزایی لهبهرامبهرئهو‬‫ێنهوبه‬‫کاریانهتێوهلالوهوبوەست‬‫پێشل‬‫یهکهیهکی سهربازیکهلهم‬‫یست‪.‬‬‫کاریانهدرببرەیانکۆتاییبهێنهبه هاوکاریهسهربازیهکان لهسهربنه مایبهڵگهیپێو‬‫ێشێل‬‫پ‬‫شقی‬‫تی ههرێم لهبهرامبهربهردەوامناردنی چهک وتهقه مهنی ومه‬‫پرسانی حکومه‬‫‪ ‬ئاگادارکردنهوهیبهر‬‫کانی‬‫شێلکاریه‬‫کۆڵینهوهی جدی لهوتۆمهتانهیباس لهپێ‬‫ستێبهئهنجا مدانیلێ‬‫یستهحکومهت هه‬‫سهربازیپێو‬‫یاسای جهنگ دهکهن‪.‬‬‫یرانی ‪ ٢٠١٧‬لهسهر‬‫تی ههرێمبۆباڵوکردنهوهی ڕاپۆرتێ کبهرله‪ ٣٠‬حوزه‬‫‪ ‬داواکردن لهحکومه‬‫شێلکاریهکانییاسای جهنگ‪.‬‬‫کۆڵینهوهلهپێ‬‫لێ‬‫تیانپێبدهن لهسهر‬‫یس‬‫ستان ڕێنماییپێو‬‫تی ههرێمیکورد‬‫کانی حکومه‬‫کاتی مهشقهسهربازیهکانبه هێزه‬‫‪ ‬له‬‫نکردنیموڵ ک و ماڵی هاوواڵتیان‪.‬‬‫وکردنییاساکانی جهنگ‪،‬بهتایبهت لهسهر وێرا‬‫نسپ و ڕهچا‬‫پره‬‫کانی مرۆڤ له هه مووئهو هێزو الیهنانهی‬‫کانییاسای جهنگ ومافه‬‫پێشلکاریه‬‫کۆڵینهوهکردن لهسهر‬‫‪ ‬لێ‬‫نیانپێدهگات‪.‬‬‫تی ههرێمکه هاوکاری سهربازی وئه م‬‫حکومه‬‫ێنی مهشقهسهربازیهکانبۆ خه اڵندنی‬‫‪ ‬سهردان و چاودێری هاوبهشیبهردهوامئهنجامبدرێتبۆشو‬‫یشهوه‪.‬‬‫شقانهبهمافهکانیمرۆڤ‬‫کاریگهریئهو مه‬‫ێشێلکاریهک لهالیهن‬‫شتی لهسهر ڕێکهوتنهکانیان له ههرپ‬‫نیانبۆ ڕایگ‬‫‪ ‬باڵوکردنهوهی ڕاپۆرتهکا‬‫ستی سهربازی‪.‬‬‫ێنانبهناردنیپێداوی‬‫تایی ه‬‫تی ههرێمبووهته هۆیکۆ‬‫کانی حکومه‬‫هێزه‬‫گرتووهکان‬‫بۆده زكاو دا مه زراوه كاني نهتهوهیهک‬
‫‪‬‬
‫‪‬‬

‫فی‬
‫شێلکاریهکانی ما‬‫کانی لهپێ‬‫کۆڵینهوه‬‫ڤی نهتهوهیهکگرتووهکانلێ‬‫دهبێت ئهنجومهنيباڵیمافهکانی مرۆ‬‫تی‬‫فراوانبکاتبۆ هه موو الیهنهکانیتریناوعێراقبه هێزهکانی حکومه‬‫مرۆڤ لهالیهن (داعش)هوهبهر‬‫یشهوه‪.‬‬‫ستان‬‫ههرێمیکورد‬‫بارودۆخی عێراق‪،‬بۆ‬‫کۆڵینهوهله‬‫یشانبکاتبۆلێ‬‫دهبێتئهو ئهنجومهن هنێردراویتایبهت دهستن‬‫یازکردنی‬‫ێشن‬‫کانی مرۆڤ وپ‬‫ۆرتیبهردهوام لهسهربارودۆخیمافه‬‫چاودێریکردن و اڵوکردنهوهی ڕاپ‬‫سیاران‪.‬‬‫پرسینهوهلهبهرپر‬‫یستبۆلێ‬‫ێنیپێو‬‫ڕێوشو‬‫‪8‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫یشتهجێ‬‫ێنین‬‫نکردنیشو‬‫‪ ‬دهبێتبهرنامهی هاوکاری مرۆیی نهتهوهیهکگرتووهکان لهعێراق ههستێتبهدابی‬‫یست دابینبکاتبۆ‬‫بوونبۆئاوارهکانئهوکهسانهی دهگهڕێنهوهسهر ماڵ وحاڵیان وبووجهیپێو‬‫کیان لهناوچووه‪.‬‬‫ێزانانهی ماڵ وموڵ‬‫قهرهبووکردنهوهیئهو خ‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬
‫نی‬

‫‪9‬‬

‫میتۆد‬‫کانی نهینهواو دهۆک و‬‫کانیناوئهم ڕاپۆرتهلهسهربنه مای چاوپێکهتنبووهلهگهڵ ‪١٢٠‬کهس لهپارێزگا‬‫نیاریه‬‫زا‬‫ههولێروسلێمانی وکهرکوک لهمیانهیپێنج سهردانی مهیدانی هیومان ڕایتس وۆچبۆناوچهکانی ژێرکۆنترۆڵی‬‫نیان لهگهڵکراوهئهو‬‫یلولی ‪ ٢٠١٤‬وئایاری ‪ .٢٠١٦‬لهنێوئهوانهی چاوپێکهت‬‫نگیئه‬‫هێزهکوردیهکان لهنێوان ما‬‫بی و‬‫نیان جێهێشتووه‪ .‬هیومان ڕایتس ۆوچبهزمانی عهره‬‫عێراقیانهبوونکهلهئهنجامی شهری داعشناوچهکا‬‫عهرهبه‬‫تنیکردووه‪.‬یهکێ ک لهچاوپێکهوتنهکانبهوهرگێرانی زمانیکوردی‬‫ڕوبهڕوو لهگهڵ هه مووئهمکهسانهچاوپێکهو‬‫کیان‬‫کانی نهینهواو ههولێروکهرکو‬‫بوو‪ .‬ههروه هاتوێژهرانی هیومان ڕایتس ۆوچ سهردانیئهوناوچانهیپارێزگا‬‫کردنی خانووبهرهکان‪ .‬ههرل همیانهیئهم‬‫ستاوونبهئهنجا مدانی وێران‬‫کردووهکهتێیدا هێزهکوردیهکان هه‬‫ستانیشکردووه ‪.‬‬
‫تی ههرێمیکورد‬‫پرسانیحکومه‬‫ێشمهرگهوبهر‬‫سهردانانهدا چاوپێکهوتنمان لهگهڵپ‬‫شتی خۆبهخشی‬‫هه مووئهوکهسانهی چاوپێکهتنیان لهگهڵکراوهئاگادارکراونهتهوهله مهبهست وسرو‬‫تنی ڕهزامهندی له هه مووئهمکهسانهو‬‫نیاریهکان و وهرگر‬‫تیبهکا رهێنانی زا‬‫چاوپێکهوتنهکان و لهسهر چۆنیه‬‫نیان لهچاوپێکهوتنهکان‪.‬بۆ‬‫یشتوون لهوهیکهقهرهبووی ماددیناکرێنبۆبهشداریکرد‬‫هه موویانتێگه‬‫ئاشکراناکات‪،‬‬‫سنامهوناویئهوکهسانه‬‫سایشیئهوکهسانه‪ ،‬هیومان ڕایتس ۆوچ نا‬‫ێزگاریکردن لهئا‬‫پار‬‫رپرسان وئهوکهسانهی ڕازیبوونبهباڵوکردنهوهیناویان ‪.‬‬
‫جگهلهبه‬‫کاتی سهردانهکانیدا‬‫ێنێ له‬‫تی ههرێم و هێزهئه منیهکانبهرز دهنرخ‬‫پرسانی حکومه‬‫هیومان ڕایتس ۆوچ هاوکاریبهر‬‫تی ههرێمیکوردستان‪،‬بهتایبهت هاوکاری ئهفسهركانيئاسایش‬‫کانی حکومه‬‫کانی ژێرکۆنترۆڵی هێزه‬‫بۆناوچه‬‫تی‬‫ێنیتایبه‬‫ێشمهرگهلهپارێزگایکهرکوک‪ .‬لهکانوونییهکهمی ‪٢٠١٥‬و لهشو‬‫هفسهركانيپ‬‫لهپارێزگای نهینهواو ئ‬‫پرسیارهکانمان ‪.‬‬
‫کاتی خۆیپێبهخشین لهوهاڵمدانهوهی‬‫فهرمستهفا‬‫سلێمانی‪،‬فهرماندهیپێشمهرگهشێخ جهع‬‫خۆی له‬‫کانی زوومارو و ڕهبیع ه و چهند‬‫ێکیتێروتهسهلیبۆ وێرانکاریناوچه‬‫هیومان ڕایتس ۆوچشیکاروخهاڵندن‬‫کانی ڕۆژئاواوباشوری ڕۆژئاوایشاریکهرکوککردووه‪.‬‬‫ێکیناحیهکانیالشمال لهپارێزگای نهینهواوناوچه‬‫بهش‬‫شیکارهکانبهپشتبهستنبووهبهوێنهی مانگهدهستکردهکانکهله‪ ٣٥‬ڕۆژی جیاوازداو له‪١٤٣‬شارۆچکهوگوند‬‫گیرانی وێنهکان لهپێش‬‫یسانهدا‪،‬‬‫یرانی ‪٢٠١٤‬تائازاری ‪٢٠١٦‬گیراوون‪ .‬له ههریهک لهوکه‬‫نگی حوزه‬‫لهنێوان ما‬‫‪1‬‬‫کاتی وێرانکاریهکان و لهپاش وێرانکاریهکانبووه‪ .‬وێنهیئهو مانگه دهستکردانه مان‬‫وێرانکاریهکان و له‬‫ستی وێرانکاریهکان و هاوتاکردنی لهگهڵ ووتهی‬‫نکردنیناوچهوێرانبووهکان و خه ماڵندنیئا‬‫یشا‬‫ێنابۆ دهستن‬‫بهکاره‬‫کاتی وێرانکردنیبیناو خانووبهرهکان‪.‬ئهو وێنانهدهری ده خهن‬‫شایهتحااڵن‪ ،‬لهگهڵ خه ماڵندنی قهبارهوئاست و‬‫ێنانهدا دهردهکهوێکهئایا وێرانکاریهکان لهئهنجامی هێرشیئاسمانییان‬‫هۆکاری وێرانکاریهکان چیبووهو لهو و‬‫ێشمهرگهو داعشبووهیانلهدوای شهڕهکانئهنجامدراوون‪.‬‬‫تۆپبارانی شهڕینێوانپ‬‫ێنێ‪.‬‬‫ستانبهکارده ه‬‫تی ههرێمیکورد‬‫یشی'' حکومه‬‫ئاسا‬‫لهم ڕاپۆرتهدا‪ ،‬هیومان ڕایتس ۆوچ ووشهی ''پێشمهرگه'' و ''‬‫لیسیناوخۆ‪ .‬زاراوهی‬‫کانیئهمنی وپۆ‬‫ێشمهرگه هێزی سهربازی حکومهتهوئاسایشبریتیه له هێزه‬‫پ‬‫ێکی حکومهتبووهیان‬‫یسانهدابهکارهێنراوهکهشایهتحااڵن نهیانزانیوهچ جۆره هێز‬‫هێزهکوردیهکان لهوکه‬‫تنیگهل وگرووپه چهکدارهیهزیدیهکان و چهکداری مهدهنی‬‫کانیتری وهکیهکینهکانیپاراس‬‫ڕهنگه هێزه چهکداره‬‫کوردبوون ‪.‬‬‫‪1‬ئهو وێنانهیلهم ڕاپۆرتهدانیشاندراوونلهمبهروارانهی خوارهوهتۆمار كراوون‪١١ :‬ی مارس‪ ،‬و ‪ ٢٢‬و‪٧‬ی حوزهیران‪١٨ ،‬یئاب‪ ١ ،‬و ‪ ٧‬و ‪٢٨‬یئهیلول ‪ ٥،‬و ‪١١‬ی‬‫تشرینی دووه می ‪٢ ،٢٠١٤‬ی كانوون دووهم‪ ٥ ،‬و ‪ ١٠‬و ‪١٤‬یشووبات‪٢١ ،‬ی مارس‪٢٢ ،‬ینیسان‪ ٢٠ ،‬و ‪٢١‬و ‪٢٦‬ی مایز‪١٢ ،‬یئاب‪١٥ ،‬یئهیلول‪ ٩ ،‬و ‪١٠‬یتشرینی‬‫یهكهم‪ ١ ،‬و ‪ ١٢‬و ‪١٨‬یتشرینی دووه می ‪٢٤ ،٢٠١٥‬ی كانوونی دووهم‪١٢ ،‬یشووبات‪٢٣ ،‬ی مارس‪ ٥ ،‬و ‪٧‬ینیسان‪٢٣ ،‬ی مایز‪٢ ،‬ی حوزهیران‪٢ ،‬یته مووزی ‪.٢٠١٦‬‬‫افی كۆپیكردنیپارێزراوه‬‫وێنهی مانگه دهستكردهكان كه لهم ڕاپۆرتهدانیشاندراوه لهالیهن كۆمپانیای سهتهالیتیسێنسۆرسپالیدیهسگیراوه م‬‫‪WorldView-1, WorldView-2, GeoEye-1 (Copyright: DigitalGlobe 2016 – SPOT-07 satellite sensors Pléiades-1A/B, SPOT-6 and‬‬‫‪NextView Distribution License).‬‬‫‪10‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫ینییهکهمی ‪٢٠١٥‬ئازاری ‪ ٢٠١٦‬وئهیلولی ‪٢٠١٦‬‬‫تشر‬‫هیومان ڕایتس ۆوچ لهکانوونی دووهمی ‪ ٢٠١٥‬و‬‫تی‬‫کانیئاگادارکردهوه‪ .‬له هه موو حاڵهتهکاندا حکومه‬‫تانی لهدهرهنجامیلێکۆڵینهوه‬‫تی ههرێمیکوردس‬‫حکومه‬‫یرانی ‪٢٠١٦‬‬‫ێکیتێروتهسهلیبۆناردین و له ‪ ٣٠‬حوزه‬‫ههرێم وهاڵمیداوهتهوهو له‪٢٦‬یئازاری ‪ ٢٠١٦‬ڕاپۆرت‬‫ستان‬‫تی ههرێمیکورد‬‫کاتیئاماژهدانبهوهاڵمهکانی حکومه‬‫کۆڵینهوهلهڕاستیهکان‪( .‬له‬‫کانیکۆمیتهیلێ‬‫دهرهنجامه‬‫دهگووترێ لهوهاڵمهکهی ‪ ٣٠‬حوزهیران)‪ .‬لهته موزی ‪ ،٢٠١٦‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاویبهسهرۆکبارزانی و‬‫رپرسیپهیوهندیهکانی دهرهوهفهالحمستهفاو وهزیریناوخۆو وهزیریپێشمهرگهبهوەکالهتکهریمسنجاری‬‫به‬‫ندیان‬‫تی ههرێمکهپهیوه‬‫کۆڵینهوهکان‪.‬ئهو وهاڵمانهی حکومه‬‫فتوگۆکردن لهسهر دهرهنجامیلێ‬‫کهوتبۆگ‬‫کانی لهگهڵ‬‫فتوگۆ‬‫بهبابهتهکهوه ههیهلهڕاپۆرتهکهدائاماژهیانپێدهکرێت‪ .‬هیومان ڕایتس ۆوچبهردهوام دهبێت لهگ‬‫ێکیتر‪ .‬هیومان‬‫کانیناوئهم ڕاپۆرتهو ههر دهرهنجام‬‫ڵسهنگاندنیڕاستیه‬‫ستان لهپێناو هه‬‫تی ههرێمیکورد‬‫حکومه‬‫یلول وکانوونی‬‫نگیئه‬‫کۆڵینهوهکانی سهردانهکهی ما‬‫ڕایتس ۆوچ لهڕابردوودا ههندێ ک لهدهرهنجامیلێ‬‫باتی ‪ ٢٠١٥‬اڵوکردهوه‪ ،‬ههروه ها سهردانهکهیکانوونی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫وتی ‪٢٥‬یشو‬‫یهکهمی‪٢٠١٤‬ی لهڕێکه‬‫یسانی ‪. ٢٠١٦‬‬‫له‪٥‬ن‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪11‬‬

‫ینهیمێژوویی‬‫پێش‬‫‪.I‬‬‫تانی عێراقتا ڕادهیهكی‬‫ێتیئه مریكیهوه لهساڵی ‪ ،٢٠٠٣‬كوردس‬‫یركردنی عێراق لهالیه ن هاوپهیمان‬‫له دوای داگ‬‫سیاسیئه م ههرێمه له دهستووری‬‫بهرچاو سهقامگیربووهو ئابووریهكهی لهگهشهكردندابووه‪،‬پێگهیئهتۆنۆمی‬‫ستانی عێراقپهرله مانی خۆ ی ههیه وپهرله مانهكهی له ههولێری‬‫سپاوه‪ 2.‬ههرێمی كورد‬‫ساڵی ‪٢٠٠٥‬ی عێراقدا چه‬‫تی عێراق ه كه‬‫یفاكتۆی دوای ساڵی ‪١٩٩١‬ینێوا ن هێزه كوردیهكان و حكومه‬‫ته هێڵه سهوزهكهسنووری د‬‫پایتهخ ‪.‬‬
‫ێكی كهمیپارێزگاینهینهواو‬‫رو سلێمانی وبهش‬‫ێكی زۆری پارێزگ ای ههولێ‬‫ێت لهپارێزگا ی دهۆك وبهش‬‫پێك د‬‫شتینهینهواو شنگال لهپارێزگای‬‫فراوانیبهخۆوه دیوه له ده‬‫اله له دوای ساڵی ‪ ،٢٠٠٣‬دهسهاڵتی كوردیبهر‬‫دی ‪.‬‬‫ێرو شاریکهرکوک لهپارێزگایکهرکوک و دوزخورماتوو لهپارێزگای‬‫نهینهواو مهخموور لهپارێزگای ههول‬‫تی‬‫قین و جهلهوال لهپارێزگای دیاله‪.‬ئهمناوچانهزێدی ژمارهیهكی زۆر له كوردو كه مه نهتهوایه‬‫سهاڵحهدین و خانه‬‫سیحیو شهبهك و كاكهییهكان و عهرهبه عێراقیهكان‪.‬‬‫وئاینهكانیترن وهكی هزیدی و مه‬‫تیانگرتبهسهر‬‫تیئی المیناسراوبهداعش دهس‬‫یرانی ‪ ، ٢٠١٤‬هێزهکانی دهوڵه‬‫فتهی دووهمی مانگی حوزه‬‫له هه‬‫تی‬‫کانی حکومه‬‫ێشرهویانکردبهرهوهپارێزگای سهاڵحهدین وکهرک وک‪ .‬هێزه‬‫شاری موسڵ لهپارێزگاینهینهواوپ‬‫ێشمهرگهی‬‫کانیپ‬‫تیا ن هێان لهبهرهنگاربوونهوهیئهوگرووپهو لهناوچهکهبهرتهوازهبوون‪.‬بهاڵم هێزه‬‫کس‬‫عێراقش‬‫کانی‬‫پڕکردهوهوبهشێکیناوچهکانی دهوروبهریکهرکوک وشوێنه‬‫ستانئهوبۆشاییهیان‬‫حکومهتی ههرێمیکورد‬‫شتینهینهوا‬‫ێشمهرگهی لهشنگال وناوچهکانی ده‬‫ئابی ‪ ،٢٠١٤‬دا عش هێزهکانیپ‬‫وه له مانگی‬‫پاکرده ‪.‬‬
‫تریان لهداعش‬‫ێکی‬‫ولێرتێکشکان د هێڵ‬‫شیانبهرهوه هه‬‫کانی داع‬‫ێشڕهوهیه‬‫تا دهریاچهی موسڵ وهدهرنا‪.‬پاشئهوه ی هێزهکوردیهکانپ‬‫وباری زێیگهورهوگوێرو مهخموور لهپارێزگ ای ههولێر لهدژی داعش دروستکردوو‬‫گریانبهدرێژای ڕو‬‫بهر‬‫گریان لهشاریکهرکوکبهدرێژای زنجیرهچیاکان لهباکوری ڕۆژئاوابۆباشو ری ڕۆژههاڵت‬‫ێکیتریبهر‬‫ێڵ‬‫ه‬‫دامهزراند‪.‬‬‫شتینهینه او لهباکورهوهتا چیای شنگال و‬‫کانی ده‬‫ێک لهناوچه‬‫نیان زۆر‬‫ێشمهرگهتوا‬‫ایی ساڵی ‪،٢٠١٤‬پ‬‫تاکۆت‬‫باشورو‬‫نترۆڵکردهوهو له‬‫گالیانکۆ‬‫ینی دووهمی ‪،٢٠١٥‬شاری شن‬‫وه لهتشر‬‫دهریاچهی موسڵکۆنترۆڵبکهنه ‪.‬‬
‫ینی‬
‫تشر‬
‫تایی‬‫کانیپێشمهرگهلهکۆ‬‫ێشڕهویانکرد‪ .‬لهپارێزگای دیاله ‪ ،‬هێزه‬‫ی قۆڵهوهپ‬‫ڕۆژئاوایکهرکوکهوهله چهندن‬‫‪3‬‬‫ێنا‪.‬‬‫نگی مانهوهیئهوگرووپهلهوشاره ه‬‫ییانبهسێ ما‬‫پاکردهوهوکۆتا‬‫دووهمی ‪ ٢٠١٤‬جهلهوالیان لهداعش‬‫کانی‬‫پاش ساڵی ‪ ٢٠٠٣‬وه هێزه‬‫پاکردهوهکهله‬‫تاکۆتایی ‪ ، ٢٠١٥‬هێزهکوردیهکان زۆربهیئهوناوچانهیان لهداعش‬‫تانی‬‫فراوانکرد‪،‬بهاڵمبهفهرمیئهمناوچانهلهدهرهوهی دهسهاڵتی ههرێمیکوردس‬‫تیانتێدابهر‬‫ێشمهرگهدهسهاڵ‬‫پ‬‫یق لهگهڵ‬‫تهس‬‫کانی سوپای عێراقکهبهرهو مهخموور جواڵبوونبه ن‬‫عێراقبوو‪ .‬له‪٢٤‬ی ئازاری ‪،٢٠١٦‬یهکه‬‫ێرشکردنبۆگرتنهوهی موسڵ‪.‬‬‫تیان کرده ه‬‫ێشمهرگهدهس‬‫کانیپ‬‫هێزه‬‫***‬‫یتي‬‫تي هاوپهیمانيكاتي‪,‬کۆمسیۆنێ داواي خاوندار‬‫پاش ساڵی ‪،٢٠٠٣‬ئیدارهی داكیركاريئه مریكا ‪ ,‬هد سه ال‬‫پێیکاریئهوکۆمسیۆنهدهبو تا ‪٣١‬ی‬‫ێناکۆکهکانی عێراق دروستکرد‪،‬به‬‫رکردنیناوچهج‬‫عیراقبۆ چارهسه‬‫تی‬‫کانی ههڵمه‬‫یاسهته‬‫ێشه ی هه مووئهوناوچانهچارهسهربکرێتکهلهچوارچێوهی س‬‫کانوونییهکهمی ‪٢٠٠٧‬ک‬‫‪ 2‬دهستووری عێراقساڵی ‪٢٠٠٥‬بڕگهی ‪ ١١٧‬لهسهرگهشهیئابووری‪،‬بۆنموونه‪ :‬وهزیریپالندانانی حكو مهتی ههرێمی كوردستان‪،‬پالنیستراتیژیبۆگهشهكردنی‬‫ههرێمی كوردستان ‪.٢٠١١ ،٢٨١٦ ٢٨١٢‬‬‫‪http://www.mop.gov.krd/resources/MoP%20Files/PDF%20Files/gd_ps/regional_development_strategy.pdf (accessed April 24, 2016).‬‬‫‪ 3‬جهلهواللهژێر دهستیپێش مهرگهدایه‪ :‬داعشله ههڵ هاتندایه‪ ''،‬ڕووداو‪٢٣‬ی كانوونییهكه می ‪٢٠١٤‬‬‫‪http://rudaw.net/english/middleeast/iraq/231120143 (accessed June 3, 2016),‬‬‫داعشلهناكاو هێزه كوردیهكانل ه جهلهوالپاشهكشێپێدهكات‪ ،‬ههواڵی عهرهبیه‪١١ ،‬یئابی ‪٢٠١٤‬‬‫‪http://english.alarabiya.net/en/News/middle-east/2014/08/11/ISIS-defeat-Kurds-in-flashpoint-Iraq-town-of-Jalawla-.html (accessed‬‬‫‪June 3, 2016).‬‬‫‪12‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫تی‬‫ێشووسهدام حسینسهریا ن ههڵدابوو‪ 4.‬ماددهی ‪١٤٠‬ی دهستووری ساڵی ‪ ٢٠٠٥‬حكومه‬‫به عهرهبکردنی ڕژێمیپ‬‫عێراق ناچار دهكات‪:‬‬‫یاسهتهكانی ڕژێمیپێشووهوه‬‫تیانهیبههۆی س‬‫ههستێتبه چارهسهركردنی هه مووئهو ناعهداله‬‫ڵكیبهزۆرهملێ له‬‫افیای چهندناوچهیهكی وهكکهرکوك كهتێیدا خه‬‫ینی دیمۆگر‬‫سهریان ههڵداوه وهكگۆڕ‬‫نیان‪.‬‬‫یشتهجێبوون لهشوێنهكا‬‫كانیترهوه هێناوهبۆن‬‫تریان لهناوچه‬‫نیان دهركراوون خهڵكانی‬‫ناوچهكا‬‫‪5‬‬‫ییانگۆڕاوه‪.‬‬‫كانیئهوناوچانه لهكاربێبهش كراوون وباكگراووندینهتهوه‬‫خهڵ‬‫نی زیاتر له‬‫كانی عێراق لهساڵی ‪١٩٨٧‬تا ‪ ١٩٨٩‬كهبووه هۆی كوشت‬‫نفال له دژی كورده‬‫تی جینۆسایدیئه‬‫ههڵمه‬‫یاسهتانه‪.‬‬‫كی زۆری باشورو ڕۆژههاڵتیکهرکوکبهشێكبووه لهو س‬‫‪ ١٠٠‬ههزار كهس و خاپوور كردنیناوچهیه‬‫‪6‬‬‫یتيبه كۆمسیۆنی عێراقبۆ‬‫ینی کۆمسیۆنێ داواي خاوندار‬‫ستابهگۆڕ‬‫تی عێر اق هه‬‫لهساڵی ‪ ،٢٠٠٦‬حكومه‬‫ێناكۆكهكان‪ ،‬كاری كۆمسۆنهكه وهك خۆی مایهوهبهاڵم چهندگۆڕانكاریهكیتێدا كرا‪ .‬له‬‫ركردنیناوچه ج‬‫چارهسه‬‫یس له ‪ ١٣٥‬ههزار كهیس دا‪،‬بهاڵمگۆڕانكاریهكان له‬‫یلولی ‪ ،٢٠٠٧‬كۆمسیۆنهكهبڕیاری لهبارهی ‪ ٣٧‬ههزار كه‬‫ئه‬‫یسه دووبارهپێداچوونهوهیان‬‫كاری كۆمسیۆن هكهندابه مانایئهوه هات كه دهبێت ‪ ٩‬ههزار لهو ‪ ٣٧‬ههزار كه‬‫نیان‬‫یش له ڕووی جێبهجێ كردن و قهرهبووكردنهوهوه خاوی وپشتگوێ خست‬‫یسهكانیتر‬‫پێدابكرێتو باقی كه‬‫ركردنی‬‫ستی هێان له چارهسه‬‫بهخۆوه دی‪7.‬تا ساڵی ‪ ٢٠٠٩‬الی هه موو الیهك ڕوونبووكهئهو میكانیزمهشك‬‫افیایناوچهكانیکهرکوک و دیالهونهینهوا‬‫ێتی موڵكهكان و دیمۆگر‬‫ێشهكان لهسهر خاوهندار‬‫ێشهكانو ناكۆكی و ك‬‫ك‬‫كانیبهغدا له جێبهجێكیردنی‬‫پرسهبااڵ‬‫‪ ٢٠١١‬پاپهندبوونیبهر‬‫‪،‬‬‫ڕوویان له چڕبوونهوه كرد‪8.‬تا ساڵی‬‫یرانی ‪٢٠١٤‬ئهو‬‫ێشهیئهو ناوچانهبهتهواوی ڕووی له كرزی كرد‪ 9.‬لهپاش مانگی حوزه‬‫ركردنی ك‬‫چارهسه‬‫ێزیانناردبۆ‬‫ندێك لهناوچه جێناكۆكهكان و كوردهكا ن ه‬‫ستیگرتبه سه ر هه‬‫كاتهی داعشبههێز ده‬‫ێلكاری ناعهدالهتیهی ڕابردوو‬‫ركردنیئهوپێش‬‫ێزگاریكردن لهکهرکوک ‪ ،‬هه م وو هیواو ههوڵێكبۆ چارهسه‬‫پار‬‫نافهرمی‬‫ولێربه‬‫مای یاسابهتهواوی ڕووی لهنه مان كرد‪ .‬له كانوونییهكهمی ‪،٢٠١٤‬بهغ داو هه‬‫لهسهربنه‬‫ێشهیناو چه‬‫كردنی ك‬‫ێ باسی چارهسهر‬‫ت‬‫شكردنی د اهاتهكان له ڕێكهوتنێكدا كه دهردهكهو‬‫ڕێكهوتن لهسهر دابه‬‫ین‪10.‬‬‫فی چارهی خۆنووس‬‫سیاسیو یاساییهوهبۆ ما‬‫ێكی‬‫ێت لهڕێگهی میكانیز م‬‫كانیتێدانهكراب‬‫ێناكۆكه‬‫ج‬‫‪ 4‬دهسهاڵتیئینتیقال ی هاوپهیمانهكان‪:‬یاسایئیداریبۆ دهوڵهتی عێراقبۆ ماوهیئینتیقالی‪٨ ''،‬ی مارسی ‪٢٠٠٤‬‬‫‪http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/iraq/tal.htm (accessed June 3, 2016), art. 58‬‬‫‪ 5‬دهستووری كۆماری عێراق‪١٥ ،‬یتشرینییهكه می ‪٢٠٠٥‬‬‫‪http://www.cabinet.iq/PageViewer.aspx?id=2 (accessed June 3, 2016), art. 140.‬‬‫فال له دژی كوردهكان‪،‬ته مووزی ‪١٩٩٣‬‬‫‪ 6‬هیومان ڕایتس ۆوچ‪ ،‬جینۆسایدله عێراق‪ :‬ههڵ مهتیئهن‬‫‪https://www.hrw.org/reports/1993/iraqanfal/.‬‬‫له كورتهی ڕاپۆرتێكی ‪٢٠١١‬یپهیمانگای وویالیهتهیهكگرتووهكانبۆئاشت ی هاتووه‪:‬‬‫حكو مهتیبهعس ههستابه جێبهجێ كردنی چهندسیاسهتێكیبهئهنقهست وسیستماتیكیبۆدڵنیابوونله كۆنترۆڵیتهواویبهسهرئهوناوچانهیئێستابه جێناكۆكناودهبرێن‪.‬‬‫لهو چوارچێوهیهد ا ههستابه دهركردنی زۆرهملێیسه دان ههزار كوردو كه مایهتیهكانیترو لهگهڵ وێرانكردنیسهدان كووندی كوردی و دهستگرتنبهسهر زهوی و زاری‬‫كوردوتوركمانهكان و دابهشكردنی زهویه كشتوكاڵیهكانبهسهر جووتیاره عهرهبهشیعهكانیباشوری عێر اق ههروه هابهزۆرهملێناسنا مهی كه مایهتیهناعهرهبهكانیگۆڕی‬‫به عهرهب‪.‬قهده غهكردنیئهو كه مایهتیانهی عهرهبنینله كاركردن و ههبوون ی هیچپۆستێكله كۆمپانیای نهووتیباكوروفهرمانگهكانیتری حكو مهتلهگهڵ‬‫رافیایئیداریباكوری عێراقلهسهربنه مای نهتهوهیی‪.‬‬‫دهستكاریكردن وگۆڕینی جوگ‬‫شان كهین‪'' .‬ناوچه جێناكۆكهكانی عێراق‪.‬تێڕوانینێك لهسهرسیاسهتهكان و كاریگهریهكانی لهسهرسیاسهتهكانیئه مریكا‪.‬پهیمانگای وویالیهتهیهكگرتووهكانبۆئاشتی‬‫‪.٢٠١١١‬‬‫‪http://www.usip.org/sites/default/files/resources/PW69.pdf (accessed April 24, 2016).‬‬‫شتوانی‬‫‪7‬پیتهرڤان دێرئهوێرارێت‪'' .‬گهڕاندنهوهیموڵكهكان له عێراق‪:‬سیمینارێك له لهسیمپۆسیهمله سهرگهراندنهوهیموڵكلهدوای جهن گ‪ .‬كهلهالیهنبهشی دانی‬‫یلولی ‪.٢٠٠٧‬‬‫وهزارهتی دهرهوهیئه مریكا ڕێكخرابوو‪.‬ئاورهكان و كۆجبهران‪:‬بهش ی ههوالگری وتوێژیهنهو‪ ٦ .‬و ‪٧‬یئه‬‫‪http://2001-2009.state.gov/documents/organization/98032.pdf (accessed April 26, 2016), p.8.‬‬‫‪8‬گروپیقهیرانینێودهوڵهتی‪ .‬عێراق و كوردهكان‪ :‬كێشهوناكۆكیهكانبهدرێژای ڕووباری دیجله‪ .‬ڕاپۆرتی ژماره ‪٨٨‬یئهوگرووپه له ‪٨‬ی حوزهیرانی ‪.٢٠٠٩‬‬‫‪http://www.crisisgroup.org/en/regions/middle-east-north-africa/iraq-iran-gulf/iraq/088-iraq-and-the-kurds-trouble-along-the-trigger‬‬‫‪line.aspx (accessed June 3, 2016), pp.7-17.‬‬‫‪9‬گروپیقهیرانینێودهوڵهتی‪ .‬عێراق و كوردهكان‪:‬ترسهكانیپاشهكشێ كردن‪ .‬ڕاپۆرتی ژماره ‪ ١٠٣‬له ‪٢٨‬ی مارسی ‪.٢٠١١‬‬‫‪http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/Iraq%20Syria%20Lebanon/Iraq/103%20Iraq%20and‬‬‫‪%20the%20Kurds%20--%20Confronting%20Withdrawal%20Fears.pdf (accessed June 3, 2016), p.4.‬‬‫فتوگۆلهكاتێكدا كوردهكان و عێراقیهكان خهریكی ڕێكهوتنن لهسهر كێشهینهوت‪''.‬نیقاش ‪١١‬ی كانوونییهكه می‬‫یلهكهیسهر مێزیگ‬‫‪10‬هیوا ڕهزا‪'' .‬ماددهی ‪.١٤٠‬ف‬‫‪.٢٠١٤‬‬‫‪http://www.niqash.org/en/articles/politics/3593/ (accessed April 26, 2016).‬‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪13‬‬

‫***‬‫تانی مهسعود‬‫وكراتی كوردس‬‫پارتی دیم‬‫ستان‪،‬‬‫رپرسانی دو پارته سهرهكیهكهی كورد‬‫لهدوای ساڵی ‪،٢٠٠٣‬به‬‫ێشووی عێراق ههستانبه كردنهوهی‬‫بانی سهرۆك كۆماریپ‬‫ێتینیشتمانی كوردستانی جهاللتاڵه‬‫بارزانی ویهك‬‫ستانی عێراق‪.‬‬‫چهندینبنكهوبارهگوا پارتهكانیان لهوناوچانهی جه ماوهریا ن ههیهباشوریناوچهكانی ههرێمی كورد‬‫یاسهتی‬‫پرسانی كوردس‬‫ێكی هیومان ڕایتس ۆوچی ساڵی ‪ ٢٠٠٩‬لهپارێزگاینهینهوائاشكرایكرد كهبهر‬‫ڕاپۆرت‬‫تی ئاشتهوایی وپێكهوهژیانبۆ كه مایهتیهكان درێژدهكهن‪،‬بهاڵم له‬‫فاقهی جێبهجێ دهكهن‪ :‬لهالیهكهوه‪ ،‬دهس‬‫دوو‬‫نیان دهدهن‪ 11.‬كه مایهتیهكانی دهشتینهینهوا وهك شهبهك ویهزیدی و‬‫ڵی سهركوتكرد‬‫هه مانكاتد ا ههو‬‫اندنی‬‫تۆق‬‫پرسانی كوردبوونهتهوهبه ڕهشبگیری و‬‫كانیبهر‬‫داپڵۆسێنهره‬‫كلدۆئاشوریهكان ڕوبهڕوی تاكتی ك و ههوڵه‬‫تیان لهوناوچانه‪ 12.‬له ‪١٠‬ی حوزهیراني‬‫فراوانكردنی دهسهاڵ‬‫كانی كورد لهبهر‬‫ههركهسێك ڕازی نهبێتبه النه‬‫ێشمهرگهیه لهبارهیناوچهكانی دهووروبهری خازر لهپارێزگای‬‫بجهیی كهفهرماندهیهكیپ‬‫‪ ، ٢٠١٦‬هادی ههڵه‬‫تانن ونایانگهڕێنینهوهبۆسوپای‬‫ستا كوردس‬‫وتی ''ئهمناوچانهئێ‬‫ترۆڵكرابوونهوه و‬‫شتر كۆن‬‫فتهپێ‬‫نهینهوا كه دوو هه‬‫ێكیتر‪13''.‬‬‫عێرا ق و هیچ كهس‬‫پۆرت لهبارهی چارهسهری جهنگ لهئایاری ‪٢٠١٥‬نوسیبووی‪:‬‬‫ێكخراوێكه ڕا‬‫یرانینێودهوڵهتی كه ڕ‬‫گرووپی قه‬‫نیان‬‫پیادهدهکهن‪،‬بهاڵمبهبێ هه ماههنگیکردن‪،‬بۆ زیادکردنی دهسهاڵتهکا‬‫ێتی هه مان ستراتیژ‬‫پارتی ویهک‬
‫"‬
‫ێتی‬
‫انی سنووری سوریا‪ .‬یهک‬‫شتینهینهواووناوچهکوردیهک‬‫پارتیلهده‬‫لهوناوچانهی بااڵدهستن‪:‬‬‫بیسونهیتێدایهئازادی‬‫ێکد اهێزهکوردیهکانئهوناوچانهی عهره‬‫لهپارێزگایکهرکوک و دیاله‪.‬تهن اه لهکات‬‫اندنی‬‫ترۆڵیانو سهپ‬‫نکردنیکۆن‬‫پرسهناوخۆییهکان لهسهرفراوا‬‫دهکهنئهگهر ڕێکهون لهگهڵبهر‬‫نكردنیپێداویستیه‬‫یشتوانیناوچهکهبکهنکهبۆپارێزگاریكردنگهڕانهوهیان و دابی‬‫تیان والهدان‬‫دهسهاڵ‬‫تن‪14".‬‬‫خزمهتگوزاریهكانتهن هاپشتبه مانببهس‬‫یاسی وئهمنی كورد له چهندینبهشی‬‫كی سهر ماڵپهڕی سهرۆكایهتی ههرێمفراوانبوونی دهسهاڵتیس‬‫نهخشهیه‬‫تی‬‫نگیته موزی ‪ ،٢٠١٦‬سهرۆك وهزیرانی حكومه‬‫ێكی ما‬‫یشان دهدات‪ 15.‬له چاوپێكهوتن‬‫ێناكۆكهكاننی‬‫ناوچه ج‬‫ونی سنوورهكانمان دهدهین لهسهربنه مای‬‫بڕیار لهسهرفراوانبو‬‫ڤان بارزانی ووتی‪'' ،‬ئێمه‬‫ستاننێچیره‬‫ههرێمی كورد‬‫ین یانبهشێك‬‫ێشمهرگه‪.‬ئهگ هر لهناوعێراقبمێنینهوهیان سهربهخۆب‬‫ادكردنیئهوناوچانهبهئازایهتی هێزیپ‬‫ئاز‬‫ی فهالح‬‫پێی ووته‬‫كردنی سنوورهكه مانه‪16''.‬به‬‫یاتی سهرهكیمان دیاری‬‫ن فیدراڵیهت‪،‬ئهولهو‬‫بین لهفیدراڵیهت و كۆ‬‫تی ههرێم‪' ' ،‬هه مووئهوناوچانهی لهالیه ن هێزی‬‫ی فهرمانگهیپهیوهندیهكانی دهرهوهی حكومه‬‫پرس‬‫مستهفابهر‬‫‪ 11‬هیومان ڕایتس ۆوچ‪.‬لهسهر زهوویهكی ههستیار‪:‬تووندوتیژیلهدژی كه مایهتیهكانیپارێزگای نهینهوایناوچه جێناكۆكهكان‪،‬تشرینی دووه می ‪..٢٠٠٩‬‬‫‪https://www.hrw.org/report/2009/11/10/vulnerable-ground/violence-against-minority-communities-nineveh-provinces-disputed, p. 9.‬‬‫‪Ibid., p.5.‬‬‫‪12‬‬‫‪ 13‬محه مهدساڵح‪'' ،‬ئایاشهڕی عێراق و كوردله نهینهوا دهستپێدهكات؟‬‫‪Al-Monitor, June 10, 2016, http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/06/iraq-nineveh-kurds-control-isis‬‬‫‪army.html#ixzz4BXz46K1I (accessed June 13, 2016).‬‬‫‪14‬گرووپیقهیرانینێودهوڵهتی‪.‬پڕچهك كردنی كوردهكان‪ :‬شهڕی داعش‪ ،‬ڕێخۆشكردنبۆ جهن گ وپێكدادان‪ .‬ڕاپۆرتی خ ۆرههاڵتیناوهڕاست ژماره ‪ ١٥٨‬له ‪١٢‬یئایاری‬‫‪.٢٠١٥‬‬‫‪http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/Middle%20East%20North%20Africa/Iraq%20Syria%20Lebanon/Iraq/158-arming-iraq-s‬‬‫‪kurds-fighting-is-inviting-conflict.pdf (accessed June 13, 2016), p.24.‬‬‫‪ 15‬سهرۆكایهتی ههرێمی كوردستان‪'' ،‬نهخشه ی ههرێمی كوردستان''بهرواریلهسهرنیه‪.‬‬‫‪http://www.presidency.krd/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY= (accessed June 13, 2016).‬‬‫‪ 16‬دهنگیئه مریكا‪'' .‬تایبهت‪ :‬سهرۆك وهزیرانی كورد دهڵ ێ هێشتائۆپراسیۆنی موسڵلهقۆناغیپالنداناندایه‪٢٤ ''.‬ی حوزهیرانی ‪.٢٠١٦‬‬‫‪http://www.voanews.com/a/exclusive-kurdish-prime-minister-mosul-operation-planning-stage/3432751.html, (accessed September 28,‬‬‫‪2016).‬‬‫‪14‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫ستان‬‫فین دزهیی ووتهبێژی حكومهتی ههرێمی كورد‬‫ێشمهرگهوهئازادكراوو ن‪ ،‬هێزهكانمانلێی دهمێننهوه‪ 17.‬سه‬‫پ‬‫ێن"‪18.‬‬‫ستان له نهینهوا ڕزگار دهكر‬‫كانی كورد‬‫ێشڕهوی كردن ناوهستنتا هه مووناوچه‬‫ووتی‪ " ،‬هێزهكانمان لهپ‬‫ێشمهرگه‪:‬‬‫ففهرماندهی ااڵیپ‬‫ته‬‫فهرمس ا‬‫شێخ جهع‬‫كانیباشوری پارێزگایکهرکوک له كانوونییهكهمی ‪٢٠١٥‬به هیومان ڕایتس ۆوچی‬‫لهبارهیناوچه‬‫ترۆڵمان كردوونهتهوهبهشێكبوون له‬‫ئابی ‪ ٢٠١٥‬له داقوق كۆن‬‫نگی‬‫ووت " هه مووئهوگوندانهی له ما‬‫تیان‬‫ت فرسه‬‫ێكیر‬‫ستانهو جار‬‫تیبه عهرهبكردن‪.‬ئهم زهویه زهوی كورد‬‫نی ژێر كاریگهریسیاسه‬‫ناوچهكا‬‫گیربكات‪19".‬‬‫ێكیتر عهرهبئهم خاكه دا‬‫ینێ داگیریبكهن‪ .‬ڕێگهنادهین جار‬‫ناده‬‫‪17‬سوزانا جۆرج وقاسم عبدولز هرا‪' ' .‬ههرلهئێستاوه شهڕی موسڵبووهته هۆی كێشانهوهی نهخشهیباكوری عێراق''‪.‬ئهسۆشیهیتپرێس‪٢٧ .‬یئابی ‪.٢٠١٦‬‬‫‪http://bigstory.ap.org/article/5271b7f7d7e244e5a9be573ea8919058/mosul-fight-already-redrawing-map-northern-iraq (accessed‬‬‫‪September 13, 2016).‬‬‫‪Ibid. 18‬‬‫فا‪١ .‬ی كانوونییهكه می ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 19‬چاوپێكهوتن ی هیومان ڕایتس ۆوچلهگهڵشێخ جهعفهر مسته‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪15‬‬

‫یناوخانووبهره‬‫كردنی ب‬‫‪ .II‬وێران‬‫ێی یاساکانی جهن گ وێرانکردن یان دهستگرتنبهسهرموڵکی دووژمن قهده غهدهکهن‪ ،‬لهحاڵهتێکدانهبێت‬
‫بهپ‬
‫تی‬
‫ناسهیکۆمسیۆنینێودهوڵهتی خاچی سوورد ا هاتووه‪'' ،‬زهروریه‬‫تی سهربا زی ههبێت وهک لهپێ‬‫کهزهرووریه‬‫یی بن و‬‫نی ئامانجهکانی جهنك‪،‬بهاڵم دهبێتیاسا‬‫سهربازیبریتیهلهئهنجا مدانیئهوپێوهرانهیپێویستنبۆبهدیهێنا‬‫ن گبن‪20''.‬‬‫کانی جه‬‫پێی ده قتهقالیده‬‫به‬‫تی سهربازی لهپشتهوهبێت وئهوهشنابێت كوێرانهبێت و دهبێت‬‫وێرانكاری كاتێك ڕێگهیپێدراوه كه زهروریه‬‫نانی‬‫اتی جهن گنهكبۆبهكارهێ‬‫ئامانجهكه مهرامی ڕاستهوخۆی سهربا زی ههبێت‪.‬ئه مهشتهن هاسنووردارهبۆ ك‬‫نكردنیبهشێك یانتهواوی‬‫تی سهربازی ڕێگهبه وێرا‬‫نجی سهربازی ڕابردوویان د اهات وو‪ .‬ههروه ها زهروریه‬‫ئاما‬‫كانی شهڕهوه چهندبێت‪.‬ئهوانهی‬‫ناوچهیهكنادات وهكگهڕهكێكیانگوندێكگرن گنیه مهوداكهی لهبهره‬‫كۆڵینهوهو لێپرسینهوهیان لهگهڵبكرێتبه‬‫ێت لێ‬‫تیان دهب‬‫سیارن ل ه وێرانكاری لهو جۆرهیموڵكي هاوواڵ‬‫بهرپر‬‫نی تاوانی جهن گ‪.‬‬‫تۆمهتي ئهگهریئهنجامدا‬‫شیانپاكردۆتهوهشوێنهواری‬‫ۆرێك لهو شارۆچكهوگوندانهی كه هێزه كوردیهكان له دوو ساڵی ڕابردووداله داع‬‫ز‬‫یسهكاندا‪،‬ئهو وێرانكاریانه‬‫ۆرێك له كه‬‫ماوه له ز‬‫نیانتێدانه ‪.‬‬
‫وێرانكاری هكیبهرباڵویانپێوه دیاره و ههندێكیان ژیا‬‫كانیپێشمهرگهوه‪.‬‬‫ترۆڵكردنیئهوناوچانهبووه لهالیه ن هێزه‬‫لهدوای كۆن‬‫نیاری لهسهر ‪٨٣‬شارۆچکهوگوندکۆکردۆتهوهکهشوێنهواری وێرانکاریهکی زۆریان‬‫هیومان ڕایتس ۆوچ زا‬‫کیانبهناوی ''ابو‬‫پهوهدیاره‪ ٦١ :‬لهمگوندو شارۆچکانهلهپارێزگایکهرکوکن و ‪٢١‬یان لهپارێزگاینهینهوان ویهکێ‬‫کۆڵینهوهی له‪ ٢١‬لهو ‪٨٣‬گوندو‬‫تا' لهپارێزگ ای ههولێره‪.‬بۆئهم ڕاپۆرته ‪ ،‬هیومان ڕایتس ۆوچ لێ‬‫شی '‬‫یاسایی دهکهن‪١٧( .‬یانلهپارێزگایک هرکوکو چواریان‬‫کاری نا‬‫کان ئاماژهبهوێران‬‫شارۆچکهیهکردووهکهتێیدابهڵگه‬‫نی کردووهکهشوێنهواری‬‫لهپارێزگاینهینهوایه ‪ ).‬لهو ‪٢١‬شارۆچکهوگونده‪ ،‬هیومان ڕایتس ۆوچ سهردانی ‪١٣‬یا‬‫ندو شارۆچکهیان لهپارێزگایکهرکو ک و ‪ ٤‬لهنهینهوا)‪ 21.‬جگهلهوهش‪،‬‬‫وێرانکاری زۆریانپێوهدیاربووه ( ‪٩‬گو‬‫تر کردووه (هه موویان‬‫کانی ههشتگوندو شارۆچکهی‬‫یتحااڵنی وێرانکاریه‬‫یشتوان و شا‬‫چاوپێکهوتنمان لهگهڵ دان‬‫‪23‬‬‫ێكیتهدانهبوو‪ .‬له ‪٦٢‬گوندو‬‫نیان كر ا هیچ كهس‬‫لهپارێزگایکهرکوك)‪ .‬حهوت لهو ‪١٣‬شوێنهی سهردا‬‫یشاندهدهن كه لهئهنجامیئاگرو ئامێری‬‫تكردهكان وێرانكاریهكی زۆرن‬‫كانیتر‪ ،‬وێنهی مانگه دهس‬‫شارۆچكه‬‫ێرشهئاسمانیهكان و‬‫كاریانهی لهئهنجامی ه‬‫گهورهیو ماددهیتهقه مهنیبههێز كه له ڕووكاردا جیاوازه لهو وێران‬‫ئاگریگهوره ڕوویانداوهبهرلهكشانهوهی داعش لهمناوچانه‪،‬بهاڵمبه هۆینهبوونی ووتهی شایهتحااڵنبۆ‬‫سیارانی لهم‬‫تیئهو وێرانكاریانهوبهرپر‬‫پشتڕاستكردنهوهیبهڵگهكان ناتوانینبگهینه دهرهنجامی كۆتایی له چۆنیه‬‫ناوچانه‪.‬‬‫پشت وێرانكردنیئهوبیناو خانووبهرانه ههبوون‪.‬‬‫كی جیاواز له‬‫هیومان ڕایتس ۆوچبۆی دهركهوت چهن د هۆكارێ‬‫ندێك له ماڵهكانبهتایبهت ماڵی‬‫قاندنهوه ی هه‬‫ستاوهبهته‬‫توانی شهشگوندوشارۆچكه‪ ،‬دا عش هه‬‫پێی ووتهی دانیش‬‫به‬‫ێرشیئاسمانی هاوپهیمانهكان چهند وێرانكاریهكی لێكهوتۆتهوه‪ ،‬ووتهی‬‫پرسهئه منیهكان‪ 24.‬ههروه ها ه‬‫بهر‬‫پشت ڕاست دهكاتهوه‪ .‬النی كهم لهگوندێكبهناوی '' كوبیب ه''‬‫تكردهكانئه مه‬‫توانی ‪٣‬گوندو وێنهی مانگه دهس‬‫داینش‬‫كۆڵی زیادهیپهیمانا مهی جنێفله ‪٢١‬یئابی ‪ ١٩٤٩‬كهپهیوهستهبه‬‫‪ 20‬كۆمسیۆنینێودهوڵهتی خاچیسوور‪ ،‬كۆمێنتیساڵی ‪،١٩٨٧‬یاساسهرهتاییهكان‪،‬پرۆتۆ‬‫رافی ‪١٣٨٩‬‬‫كۆڵی ‪ ،I‬له ‪٨‬ی حوزهیرانی ‪،١٩٧٧‬پهرهگ‬‫پارێزگاریكردنیقوربانیانی جهنگهنێودهوڵهتیهكان (پرۆتۆ‬‫‪https://ihl-databases.icrc.org/ihl/COM/470-750044?OpenDocument, (accessed September 29, 2016).‬‬‫لیس قهرهتینێ وقۆشكایای‬‫‪ 21‬هیومان ڕایتس ۆوچس هردانیگووندهكانیئیدریس هندیهقادی مهوئیدریس خازهل وئیدریس خوبازو مهكتهب خالیدو‪،‬ابو محه مهدوتل ڕهبیع و دی‬‫لهپارێزگای كركوك كرد‪،‬لهگهڵبارزان وباردیهو حه مهدئاغاوشێخانلهپارێزگای نهینهوا‪.‬‬‫شتوان وشایهتحااڵنی وێرانكاریهكانیالموراوشه هیدو نه هرهوان وابو كوبا وسعدو خالیدو وحده كرد كه هه موویانسهربه‬‫‪ 22‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپهكهوتنی لهگهڵ دانی‬‫نتوانی سهردانیگووندهكانیتربكهینبه هۆ ی هۆكاریئه منیهوه‪.‬‬‫پارێزگای كركوكن‪،‬بهاڵم نه ما‬‫شتوانهكهی‪.‬‬‫یلیس وبارزان‪ ،‬حه مهدئاغا (بهشه عهرهبهكهی)‪،‬شێخان چۆڵبوونله دانی‬‫‪ 23‬مكتب خالدوابو محه مهدوتل ڕهبیع و د‬‫‪ 24‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی كردلهگهڵگووندنشینانیالمورالهپارێزگای كركوك‪٣ ،‬ی كانوونییهكه می ‪ :٢٠١٥‬لهگهڵگووندنشینانیبارزانكێ وباردیه‪٣ .‬یئابی‬‫‪ :٢٠١٥‬لهگهڵ دوكاندارێكیباردیه‪.‬باردیه ‪٣‬یئابی ‪ :٢٠١٥‬لهگهڵگووندنشینێكی وهحده‪ .‬عمرالبن ختاب‪٢ ،‬ی كانوونییهكه می ‪.٢٠١٥‬‬‫‪16‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫ێرشهئاسمانیهكان وێرانكاری زۆری لێكهوتۆتهوهوبۆیهئهمگونده مان ڕیزبهند نهكردووه‬‫لهپارێزگایکهرکوك‪ ،‬ه‬‫ێیدا ڕوویداوه لهپاش‬‫یاساییت‬‫نكاری نا‬‫ستیئهو ‪٢١‬گوندو شارۆچكهیهی كهتێیدابۆمان دهركهوت وێرا‬‫لهلی‬‫تسان‪25.‬‬‫نیان لهالیه ن هێزهكانی حكومهتی ههرێمی كورد‬‫كۆنترۆڵكرد‬‫نزیكه ی هه مووئهو ‪٨٣‬گوندوشارۆچكهیهی كه هیومان ڕایتس ۆوچ خه ماڵندنیبۆ وێرانكاریهكانی كردووهیان‬‫ندو شارۆچكانهیانتهواویان لهگهڵ زهویداتهخت كراوون‪ .‬لهئهنجامیئه مهشدا‪ ،‬به ههزاران ماڵ‬‫ێكیئهوگو‬‫بهش‬‫تكردهكان‬‫تیان وبینای حكومی و مهدهنی وێرانبوون‪ .‬لهپاشبهراوردكردنی وێنهی مانگه دهس‬‫و خانووبهره ی هاوواڵ‬‫ێشمهرگهناوچهكانیانی له داعش كۆنترۆڵ‬‫توانیناوچهكان ووتیانپ‬‫ێش و لهپاشئهوبهروارانهی كه داینش‬‫لهپ‬‫ێك لهشوێنهكان‪،‬‬‫یشانبكات‪ .‬له زۆر‬‫توانیكاتیئهنجامدانی وێرانكاریهكان دهستن‬‫كردۆتهوه ‪ ،‬هیومان ڕایتس ۆوچ‬‫ترۆلكردنیئهوناوچانه لهالیهن‬‫گێك له دوای كۆن‬‫فتهیان چهند مان‬‫نكردنیبیناو خانووبهرهكان له ماوهی جهن د هه‬‫وێرا‬‫یناكان له چهند‬‫ێشمهرگهوهبووه‪ .‬هیومان ڕایتس ۆوچگهیشتهئهو دهرهنجامهی كه وێرانكردنی خانووبهرهوب‬‫پ‬‫شتیبۆ وێرانكردنی خانووییهكقات وبچووك ئاگر‬‫شوێنێكبه هۆی ئاگرتێبهردانهوهبووه‪،‬بهشێوهیهكیگ‬‫بهكارهێنراوه‪،‬بهاڵمبۆبیناو خانووبهرهی دووقاتو سێ قاتئامێریگهورهی و ماددهیت هقه مهنیبه هێز‬‫بهكارهێنراوه‪.‬‬‫كیانتهقاندۆتهوه لهبهرهوهی داعش‬‫ینایه‬‫ێشمهرگه له داقوقبه هیومان ڕایتسۆوچیان ووت كه چهندب‬‫فسهرانیپ‬‫ئه‬‫تی پارێزگاریكردن لهخۆیانبووه‪.‬بهاڵم‪ ،‬لهسێگوند‪ ،‬مهحاڵبووه داعش‬‫مین وبۆمبیتێیانداچاندوهوئهوهبه مهبهس‬‫یسیتردا‪ ،‬داعش‬‫كردووه له دوو كه‬‫‪.‬‬‫ێت لهبهرهوه ی ههرگیز داعشئهوشوێنانهی كۆنترۆڵ نه‬‫مبی چاندب‬‫مین وبوو‬‫تیان داعش لهو ماوهیهی‬‫توانیئهوگوندان ه وو‬‫بۆماوهی كهمتر له دوو ڕۆژئهوگوندانهی لهژێر دهستدابووهو داینش‬‫نكردووه‪26.‬‬‫كانیبهببلدۆزهر وێرا‬‫ێكینهچاندووهوبینیوویانه كهپێشمهرگهبین ا‬‫ترۆڵكردووه هیچبۆمب‬‫گوندهكهیانی كۆن‬‫فهرمستهفا كهفهرماندهی میحوهریکهرکوکبووه‪،‬به هیومان ڕایتس ۆوچیووت لهسهدا ‪٨٩‬ی‬‫شێخ جهع‬‫كانی له‬‫یشی كهپێشمهرگه‬‫ێنراون‪27.‬ئهو ووت‬‫یانی هێزهكهیبه هۆیئهوبۆمبانهوهبووه لهالیهن داعش چ‬‫قوربان‬‫قندنهوهیئهوبینایانهبهتیئێنتی‪،‬‬‫ستاوه"بهته‬‫ێشمهرگه هه‬‫توانایاندابووهتهنها چهندبۆمبێكپوچهڵبكهنهوهبۆیهپ‬‫بهتایبهتئهگهرگومانیئهوهیان ههبووبێت دووباره داعشگوندهكه كۆنترۆڵ دهكاتهوهوئهوبینایانه‬‫ێشهوه له داقوق ووتی‪' ' ،‬ههندێك جار‬‫كانیپ‬‫یبراهیم كهفهرماندهیهكیپێشمهرگهیه لهبهره‬‫بهكارده هێنێ"‪ 28.‬عهقیدئ‬‫ن له خۆمان‪29''.‬‬‫ب پارێزگاریكرد‬‫بوو له دوورهوهئهوبۆمبانهبتهقێنینهوه ۆ‬‫ده‬‫ب دیلیس له روزئاواي داقوق‬‫یعرو‬‫یبراهیم كاريتیمه كانيله ده وروبه ريئه لبو محه مه د‪,‬ته ل‬‫عه قیدئ‬‫ئابي ‪:٢٠١٥‬‬‫یش مه ركه كونترولي كر هد وه له ‪١٥‬‬‫یكرده وه كواب‬‫رون‬‫ینانه زۆر‬‫كانیپوچهڵكردنهوهی مینقوربانیهكی زۆریانداوه لهبهرئ هوهیئهوبۆمب و م‬‫"تیمه‬‫یشتیهكهوه لهسهر زهویهكه‪.‬‬‫یك لهتهن‬‫یشی كهبابمان دۆزیهوهنز‬‫ێشكهوتوون‪.‬بۆنموونه‪ ،‬دوو ش‬
‫پ‬
‫ێكی‬
‫قێ هوه‪.‬بۆنموونهشێواز‬‫تنایه مینهكه دهته‬‫كاتیپوچهڵكردنهوهدابهحاڵبهریهكبكهوو‬‫ئهگهر له‬‫نێییانبه سهیاره‬‫نزیك لهیهك لهناوبۆریهكی الستیكدا‪.‬ئهگهرپێیپێداب‬‫تر‪ ،‬دوو وایهری‬‫قێت هوه‪.‬ئهوبۆمبانهیتر كه‬‫بهسهریدابڕۆی‪ .‬وایهرهكانبهریهك دهكهون وبۆمبهكه دهته‬‫كیانپێوهیهونایبینرێنبهسترابنبه دهرگاوه‪ ،‬كاتێك دهرگاكه‬‫دۆزیوماننهتهوه وایهری زۆر باری‬‫دهكهیتهوه‪ ،‬دهتهقنهوه‪ .‬هندێك ج ار هه مووبیناكه دهتهقێتهوه‪،‬بهاڵم زۆرجاریشتهن هائهو ژووره‬‫‪ 25‬هێرشهئاسمانیهكان وێرانكاریبهرچاویانلێكهوتۆتهوه لهگووندی خوبهیبه‪،‬گووندنشینێك ووتی ‪ .‬هیومان ڕایتس ۆوچله وێنهی مانگه دهستكردهكانهوه كهله ‪ ١٥‬ی اهیلول‬‫و ‪١٩‬یتشرینییهكه می ‪٢٠١٥‬تۆماركراوونتێبینی زیاتر له ‪٣٠‬شوێنهواریكاولكار ی هێرشیئاسمانی له خوبهیبه كرد ‪ .‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی لهگهڵ‬‫گووندنشینێكیگووندی خوبهیبهی كركوك كردل ه ‪٣‬ی كانوونییهكه می ‪.٢٠١٥‬بهپێی ڕاپۆرتی میدیاك ان هێرشیئاسمانیتر كراونهته سهربارزانكێ وباردیهو وهحدهو‬‫سهعدو خالدیهوالمورا ‪ .‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپهكهوتنی لهگهڵگووندنشینیبارزانكێ وباردیه له ‪٣‬یئابی ‪ ٢٠١٥‬كرد ‪ :‬ههروه ها لهگهڵگووندنشینانی وهحدهوسهعدو‬‫خالدیه‪ ،‬له عمرالبن ختاب‪٢ ،‬ی كانوونییهكه می ‪ ،٢٠١٥‬ههروه ها لهگهڵگووندنشینێكیالمورا‪،‬كركوك ‪٣‬ی كانوونییهكه می ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 26‬چوارگووندهكهبریتین له‪:‬ئیدریس خازهل وئیدریس خوبازوئیدری س هندیهقادی مه والمورا‬‫فا فهرماندهیفیرقهی ‪،٧٨‬سلێمانی ‪١‬ی كانوونییهكه می ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 27‬هیومان ڕایتس ۆوچ جاوپێكهوتنی كردلهگهڵشێخ جهعفهر مسته ‪،‬‬‫‪Ibid.28‬‬‫نیۆڵئیب راهیم‪،‬پێش مهرگه‪ ،‬داقوق‪٢ .‬ی كانوونییهكه می ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 29‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی كردلهگهڵ كۆڵۆ‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪17‬‬

‫فۆنهوه دهتهقێنرێنهوه‪ .‬داعش عه مودی كارهباكان‬‫تریان لهڕێگهیتهله‬‫ێكی‬‫دهتهقێتهوه ‪ .‬ههند‬‫دهبڕێتهوهوناوئهو عه مودانهپڕدهكات لهتهقه مهنی و لهكاتیتهقینهوهدا زهرهروزیانێكی زۆری‬‫تهوه‪30".‬‬‫لێدهكهوێ‬‫حمان فهرماندهیهكیپێشمهرگه له داقوقبه هیومان ڕایتس ۆوچیووت لهبهرهوهی‬‫ئاراعبدولقادر عبدولڕه ‪،‬‬‫لیوا ز‬‫قاندنهوهیئهوبۆمبه چێنراوانه‬‫ێژ كردووه‪'' ،‬گوندهكانتۆپباران دهك هینبۆته‬‫داعش ژمارهیهكی زۆر ماڵیبۆمبڕ‬‫ویان‪31".‬‬‫بهرلهوهیبچینهنا‬‫ینی ساڵی‬‫كردنی م‬‫ننامهی قهده غه‬‫پێیپهیم ا‬‫تێك لهكاتی دهستبهركهوتنبتهقێتهوهمین لهقهڵهم دهدرێت‪ ،‬كهبه‬‫ههر ش‬‫كانی‬‫تیان دهبێت هێزه‬‫نكردنی ماڵ وموڵكی هاواڵ‬‫یاساییبوونی وێرا‬‫‪ ١٩٩٧‬قهده غهكراوه‪.‬بهاڵم لهپێناوبه‬‫تی سهربازی مانایئهوهیهبهدیل‬‫بازیاننیشانبدهن‪ .‬زهروریه‬‫تی سهر‬‫ستانپاساوو زهروره‬‫حكومهتی ههرێمی كورد‬‫ۆپراسیۆنه سهربازیهكهپهیوهندی‬‫نانیئامانجه سهربازیهكه و دهبێتئ‬‫نهبێتبۆ وێرانكاریهكی كهمتر لهبهدهستهێ‬‫ڵگهی دروست‬‫بێبه‬‫تیانبه‬‫ڕاستهوخۆیبه شهڕهكهوهیانپالنی شهڕهكهوه ههبێت‪ .‬وێرانكردنی ماڵ وموڵكی هاواڵ‬‫یاساییه‪.‬‬‫ێنراوونیانبهكارده هێنرێننا‬‫ستی سهربازیبهكاره‬‫لهسهرهوهیئایابه مهبه‬‫نیان لهكاركردن لهباكوری‬‫ێكخراویپوچهڵكردنهوهی مین كهئهزموو‬‫پرسی ڕ‬‫هیومان ڕایتسۆوچ لهگهڵ سێبهر‬‫باشتر وایهئهو‬‫ۆرێك لهحاڵهتهكاندا‬‫پرسهكه كۆكبوون لهسهرئهوهی له ز‬‫عێراق ههیهقسهی كر د‪ .‬ههرسێبهر‬‫ۆبدرێن و ڕێگهی چوونهناوهوهبهكهسنهدهن و‬‫ستی كردگه مار‬‫ناوچانهبهتهواوی و هه مووگوندهكهئهگهرپێوی‬‫قاندنهوهیبه كۆمهڵی مینهكان دهبێته هۆی‬‫دواتر ههوڵبدرێتبه ووریاییهوه مینهكانپوچهڵبكرێنهوه‪ ،‬لهبهرهوهیته‬‫ترسیپاشان پاككردنهوهیان له د اهاتوودا سهالمهتو ئاسان‬‫تكردنی مه‬‫باڵوبوونهوهی پارچهو وێرانكاری و دروس‬‫ێت‪32.‬‬‫ناب‬‫ێشمهرگهپێگهی‬‫كانیپ‬‫ستانیش ڕاینهگهیاندووه كه هێزه‬‫هیومان ڕایتس ۆوچئاگادارنیه و حكومهتی ههرێمی كورد‬‫ولێر‬‫ێزگا هه‬‫ێنن (بۆنموونه وهكئهوهی لهگوێروابو شیته سهربهپار‬‫سهربازی لهناوئهوگوندانه داده مهزر‬‫نترۆڵكردنهوهیان لهالیهن‬‫كردوویانه كه لهوێش وێرانكاری كراوه)‪ .‬وێرانكاریگوندوشارۆچكهكان لهپاش كۆ‬‫نگی‬‫فتهو مانگێك ئاماژهبهوهدهكهن كهئهومین وبۆمبه چێنراوانه لهگوندهكانئاسته‬‫ێشمهرگهبه چهن د هه‬‫پ‬‫ووركردنیبیناوتهواویگوندهكان لهپێناو‬‫بازیان دروستنهكردووه كهپاككردنهوهیانپێویستیهكی حهتمیه‪ .‬خاپ‬‫سهر‬‫بیانووی ڕازیكهرنین لهسهرئهوهی كهئهو‬‫بانیتیمهكانی مینپوچهڵكردنهوه‬‫ڕێگرتن له كهوتنهوهی قور‬‫توانیئهوناوچانهگه مارۆبدهن لهپێناو‬‫كانیپێشمهرگه دهیان‬‫بازیا ن ههبووه لهوكاتهد ا‪ .‬هێزه‬‫وێرانكاریانه سوودی سهر‬‫نیان وئهندامانیتیمی مینپوچهڵكردنهوه‪.‬‬‫یانی هێزهكا‬‫ێزگاریكردن لهژ‬‫پار‬‫تی كههێرشی‬‫ستان وو‬‫له وهاڵمهكهی ‪٢٦‬یئازاری ‪٢٠١٦‬یبۆ هیومان ڕایتس ۆوچ‪ ،‬حكومهتی ههرێمی كورد‬‫یناكان‬‫ندێك لهب‬‫نكردنی هه‬‫ێشمهرگهبوونهته هۆی وێرا‬‫كانینێوان داعش وپ‬‫ئاسمان ی هاوپهیمانهكانو شهڕوێكدادانه‬‫كانی‬‫یسانی ‪،٢٠١٦‬لهدوایباڵوكردنهوهی ڕاپۆرته‬‫یاتر)‪ .‬له ‪٤‬ین‬‫(تهماشای خوارهوهبكهبۆ ڕوونكردنهوهی ز‬‫تی ههرێمی‬‫ێلكاریهكانی هێزیپێشمهرگه‪ ،‬حكومه‬‫شناڵ لهسهرپێش‬‫ستیئینتهرنا‬‫هیومان ڕایتس ۆوچ وئه من‬‫ی هكان‪33.‬‬‫نایاسای‬‫نكردنیشوێنهكان و لێكۆڵینهوه له وێرانكاری ه‬‫ستابه دامهزراندی كۆمیتهیهكبۆ سهردا‬‫ستان هه‬‫كورد‬‫‪Ibid.30‬‬‫حمان فهرماندهیپێش مهرگه لهناوچهیداقوق كرد‪.‬بارهگایپێش مهرگه لهداقوق‪٢ ،‬ی كانوونییهكه می‬‫‪ 31‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی لهگهڵئاراز عبدولقادر عبدولڕه ‪،‬‬‫‪.٢٠١٥‬‬‫فۆنهوه لهگهڵسێپسپۆری مینپوچهڵكردنهوهقسهی كرد كه خوزیاربوونناویانباڵونهكرێتهوه‪.‬ئهندامێكیتیمی مینپوچهڵكردنهوه له‬‫‪ 32‬هیومان ڕایتس ۆوچلهڕێگهیتهله‬‫دا مهزراوهیسوویسرابۆ چاالكی مین كه خهڵكیئوسترالیابووله ‪١٧‬ی مایزی ‪ ٢٠١٦‬له ڕۆژئاوای داقوقبه هۆیتهقینهوهیبۆمبی چێنراوگیانیلهدهستدا‪ .‬ماتبراوون كه‬‫ئوسترالیهكیپسپۆربوولهبواری مینپوچهڵكردنهوهگیانی لهدهستدالهكاتیپوچهلكردنهوهیبۆمبله عێراق‪ .‬كهناڵی ‪ABC‬ئوسترالیا‪١٨ ،‬ی مایزی ‪.٢٠١٦‬‬‫‪http://www.abc.net.au/news/2016-05-18/australian-killed-in-iraq-while-trying-to-defuse-bomb/7423694 (accessed June 3, 2016).‬‬‫‪ 33‬كوردستانی عێراق‪:‬ئاواره عهرهبهكان‪،‬گه مارۆدان و دهستگیركردن ‪ ''،‬ههواڵیباڵوكراوه ی هیومان ڕایتس ۆوچله ‪٢٥‬یشووباتی ‪.٢٠١٥‬‬‫‪https://www.hrw.org/news/2015/02/25/iraqi-kurdistan-arabs-displaced-cordoned-detained, and Amnesty International, “Iraq: Banished‬‬‫‪and Dispossessed: Forced Displacement and Deliberate Destruction in Northern Iraq,” January 20, 2016,‬‬‫‪https://www.amnesty.org/en/documents/mde14/3229/2016/en/ (accessed June 15, 2016).‬‬‫‪18‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫كانی حكومهتی ههرێم‬‫كانیئهو لێكۆڵینهوهیهی كۆمیتهیبهداوداچوونی ڕاستیه‬‫لهم ڕاپۆرتهدا‪ ،‬ئاماژهبه دهرهنجامه‬‫یندار زێباری سهرۆكیئ هو‬‫یرانی ‪٢٠١٦‬نێردرابۆ هیومان ڕایتس ۆوچ‪ .‬دكتۆر د‬‫وتی ‪ ٣٠‬حوزه‬‫دهكهین كه له ڕێكه‬‫كۆمیتهیه له ‪٢٥‬یئایاری ‪ ٢٠١٦‬به هیومان ڕایتس ۆوچی ووت‪ ،‬ڕهنگه حكومهتی ههرێم قهرهبوویئهو كهسانه‬‫ێنراون‪ 34.‬له‪١٩‬یئایاری‬‫ێشمهرگهوهبهشێوهیهكی ههڕه مهكی ڕووخ‬‫كانیپ‬‫نیان لهالیه ن هێزه‬‫بكات كه خانووهكا‬‫عود بارزانیبه هیومان ڕایتس ۆوچی‬‫‪ ٢٠١٦‬فواد حوسهینی ڕاوێژکاری سهرۆکی ههرێمیکوردستان مهس‬‫‪،‬‬‫ستان‪،‬بهاڵم‬‫تی حکومهتی ههرێمیکورد‬‫یاسه‬‫ووت‪،‬ڕووخانیبیناو جیکاریکردن لهدژی عهرهبهکانبهشێ کنیهلهس‬‫کی اد لهگهڵ هیومان ڕایتسۆوچ له‪٢٨‬یته موزی ‪٢٠١٦‬بۆ‬‫ڕهنگه" چهن د ههڵهیهک" ڕوویاندابێت‪ .‬لهکۆبوونهوهیه‬‫ستان‪ ،‬سهرۆک بارزانی ووتی‪'' ،‬ئه مڕۆ داعش‬‫کانی حکومهتی ههرێمي كورد‬‫شێلکا ری هێزه‬‫فتوگۆکردن لهسهرپێ‬‫گ‬‫ڵکهکانمان لهفهرمان و ڕێنمایی‬‫ێک له خه‬‫کی شکاندووه‪،‬تاوانهکهیانئهوهندهگهورهیهوایکردووه ههند‬‫مو یاسایه‬‫هه و‬‫بن‪36''.‬‬‫خۆیان زیاتر ڕۆیشت‬‫ارێزگایکهرکوک‬‫پ‬‫یاسایی ماڵ وموڵكی‬‫كان ئاماژهبه وێرانكارینا‬‫تكردهكانو سهردانیشوێنه‬‫ووتهی شایهتحااڵن و وێنهی مانگه دهس‬‫ێشمهرگه له چهند‬‫نیان لهالیه ن هێزهكانیپ‬‫ترۆڵكرد‬‫تیان له ‪١٧‬گوندی پارێزگایکهرکوک دهكهن لهپاش كۆن‬‫هاوواڵ‬‫بڕیارمان اد لهسهربنه مای‬‫ێكی جیاوازی ساڵی ‪٢٠١٥‬د‪.‬ا لهگهڵ وێرانكاری چهندشوێنێكیتر لهساڵی ‪.٢٠١٦‬‬‫كات‬‫كۆڵینهوه لهمناوچانهبكهین‪.‬پێداچوونهوهی وێنهی مانگه‬‫ئاماژهی سهرهتای وێرانكاری هكانو جیاوازیشوێنهكانلێ‬‫تكردهكان و ووته ی ههندێك خهڵك كهبۆ هیومان ڕایتس ۆوچنێردراوهئاماژهبهوهدهكهن ڕهنگه ژمارهیهكی‬‫دهس‬‫نی زیاتر له ‪٦٠‬‬‫ستكردهكان دیمه‬‫زیاتر لهگوندهكانیپارێزگایکهرکوک لهم ماوهیهدا وێرانكرابن‪ .‬وێنهی مانگه ده‬‫یشان دهدهن‪.‬‬‫گوندی وێرانهیانبهتهواوی وێرانبووبهتهن اه لهپارێزگایکهرکوکن‬‫كانی حكومهتی ههرێمی كوردستاندانیبهوهنا كه وێرانكاری لهپارێزگای‬‫كۆمیتهیبهداوداچوونی ڕاستیه‬‫کهرکوک كراوه‪،‬بهاڵم ڕایگهیاند "كه هیچ خانووبهرهیهكبهئهنقهستنهڕوخێنراوهوئهو شوێنانهی وێرانكراوون‬‫ێژكردنی ماڵهكان‬‫تهن اه له دهرهنجامینهخوازراوی شهڕهوهبووه"بهتایبه ت هێرشیئاسمان ی هاوپهیمانهكان و مینڕ‬‫شێك لهو‬‫ێكیتری وێرانكاریهكانیبه‬‫پبار ان و هاوه ن‪ .‬ههروه ها كۆمیتهكهنووسیبووی‪' ' ،‬هۆكار‬‫لهالیهن داعش وتۆ‬‫كانی حكومهتی ههرێم هوه‬‫ندیانبه هێزه‬‫یشیای چهك داروهاوواڵتیگێرهشێوێنبوون كهپهیوه‬‫گوندوناوچانهبوونیمیل‬‫نهبووه"‪.‬‬‫ڕۆژئاوای شاریکهرکوک‬‫قهرهتهپه‬‫نگی‬‫ییانه له ما‬‫ووركردنیبیناو خانووبهرهبهبلدۆزهر لهالیه ن هێزهئه منیهكان له النی كهم لهگوندێكبهم دووا‬‫خاپ‬‫ئایاری ‪.٢٠١٦‬‬‫یلۆمهتر دهكهوێته ڕۆژئاوای شاری‬‫بیتێدایهوبه دووری ‪ ١٤‬ك‬‫یشتووی عهره‬‫له قهرهتهپه كهنزیكهی ‪ ٢٦٠٠‬دان‬‫یانی ‪٥‬یئایاری ‪ ٢٠١٦‬دهگهنه‬‫یسیکهرکوکلهبهرهبه‬‫گه ئاسایش وپۆل‬‫ێشمهر و‬‫کهرکوک‪ ،‬ژمارهیهك له هێزهكانیپ‬‫نیان‬‫تیتێوهگال‬‫گیر دهكهنبهتۆمه‬‫نشین دهست‬‫نی ئاسایش ‪٤٢‬گوند‬‫گوندهكه‪.‬ئه مهش ڕۆژێكپاشئهوهبووه كه هێزهك ا‬‫بوو‪37.‬‬‫ێشتر له ههردووبیره نهوت و غازی خهبازینزیكگوندهكه ڕوویدا‬‫لهتهقینهوهیهك كه ڕۆژێكپ‬‫كۆڵینهوهی لهوبانگهشانهیلهالیه ن هیومان ڕایتس ۆوچ وئه منستیئینتهرناشناڵ كراوون‪.‬‬‫‪ 34‬چاوپێكهوتن ی هیومان ڕاوتس ۆوچلهگهڵ دیندار زێباریسهرۆكی كۆمیتهیلێ‬‫ههولێر ‪٢٥‬ی مایزی ‪.٢٠١٦‬‬‫‪ 35‬چاوپهكهوتن ی هیومان ڕایتس ۆوچلهگهڵفواد حسین ڕاوێژكاریسهرۆكی ههرێم مهسعودبارزانی‪ ،‬ههولێر ‪١٩‬ی مایزی ‪.٢٠١٦‬‬‫بڵند ‪ ،‬ههرێمی كوردستانی عێراق‪٢٨ ،‬یته مووزی ‪.٢٠١٦‬‬‫‪ 36‬كۆبوونهوه ی هیو مان ڕایتس ۆوچلهگهڵسهرۆك مهسعودبازرانی‪،‬سهری‬‫‪37‬بهختیارگۆران‪'' ،‬بیره نهوتهكانی كركوك هێشتا دهسوتێن‪ '' .‬كهناڵی كوردستان ‪٢٣ ،٢٤‬ی مایزی ‪.٢٠١٦‬‬‫‪http://www.kurdistan24.net/en/news/f9c83ab6-d018-45f3-b41f-ecfa8c355d7f/Kirkuk%E2%80%99s-oil-fields-are-still-on-fire‬‬‫‪(accessed, May 31, 2016).‬‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪19‬‬

‫‪20‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫كی ئاسایشبهناوگوندهكهدا دهگهڕاوبه‬‫فسهرێ‬‫گوندنشینهكانبه هیومان ڕایتس ۆوچیان ووت كهبینیبوویانئه‬‫ستی‬‫ۆیاخی سوور هێمای (‪)x‬ی لهزیاتر له ‪ ٢٤‬ماڵداوپاشاندواتربۆیان دهردهكهوێتئه و هێمایانهبه مهبه‬‫ب‬‫ێشتر له‬‫نی ئاسایش ڕۆژێكپ‬‫توانیقهرهتهپهبه هیومان ڕایتس ۆوچیان ووت كه هێزهكا‬‫نیانبووه‪ 38.‬داینش‬‫وێرانكرد‬‫تیبۆ ههرپیاوێك‬‫كێڵگهیهكینزیكگوندهكه كۆیانكردونهتهوه وكهسێك كه ده مووچاویبهماسك شاردبوویهوه دهس‬‫یش فهرمانبه خهڵكهكه دهكهنبگهڕێنهوهناو‬‫نی ئاسا‬‫كانیئاسایش دهستگیریان دهكرد‪.‬دواتر‪ ،‬هێزهكا‬‫ێشایه هێزه‬‫ڕابك‬‫ێمای سهر خانووهكان دهكهن‪.‬‬‫ینی ه‬‫كاتیگهڕانهوهداو هه مان ڕۆژتێب‬‫نیانو له‬‫ماڵهكا‬‫گی سهربازیهوه لهناو جواربلدۆزهرهكاندا دهستبه‬‫توانیگوندهكه‪ ،‬چوار كهسبه جل وبهر‬‫پێی ووتهی دانیش‬
‫به‬
‫ێتی‬
‫وێرانكردنی خانووه هێماكراوهكانیناوگوندهكه دهكهن وتێكڕا ‪ ٢٨‬خانوو دهڕوخێنن‪ ١٦ :‬لهو خانووانه كۆنكر‬‫ێكی كورتدابهناوگوندهكه ‪ ،‬هیومان ڕایتس‬‫تیان‪ 39.‬لهگهشت‬‫نشینهكان وو‬‫تریانگڵبوون‪،‬گوند‬‫بوون ‪ ١٢‬خانووی‬‫شتا هێمای (‪)x‬‬‫ندێك له خانووه ڕووخاوهكان هێ‬‫ینی ‪ ١٨‬خانووی ڕووخاوی كرد‪.‬پاشماوهی دیواری هه‬‫ۆوچتێب‬‫ێنیتایهیگهورهیان لهنزیك خانووه ڕووخاوهكان و‬‫ینی جێشو‬‫كهیانپێوهدیاربوو‪ .‬جگهلهوهش‪،‬توێژهرانتێب‬‫سكی كۆاڵنهكه‬‫تیان‪ ،‬لهبهرته‬‫توانیگوندهكه وو‬‫سووچی دیواری دوو خانووی سهر ڕێگایهكیتهسك كرد‪ .‬داینش‬‫تیان‪ ،‬خاوهنی خانووه ڕووخاوهكانئهو‬‫ئاسانیپێیداتێنهدهپهڕی‪40.‬گوندنشینهكان وو‬‫بیلدۆزهرهكهگیری خواردبووبه‬‫نیان‬‫ستگیر كرابوون‪،‬بهڵكو خاوهنهكا‬‫قاندنهوهی دووبیره نهوتهكه ده‬‫ێشتربهگومانیته‬‫كهسانه نهبوون كه ڕۆژێپ‬‫ندیانبه (داعش)وه كردووه‪41.‬‬‫به ووتهی دراوسێ و كهس وكاریانئهوانهبوون كهپهیوه‬‫سێگوندنشینبه هیو مان ڕایتس ۆوچیان ووت كه لهگوندهكهیان مابوونهوهو لهوێ ڕهوهندی مهال محه مهود‬‫نكردنی‬‫ێیان لێبووه كهفهرمانیبه وێرا‬‫بوو لهشوێنهكهوگو‬‫نیان لهکهرکوکبینی‬‫ستا‬‫ێتینیشت مانی كورد‬‫مهڵبهندییهك‬‫گیان دهكرد‪42.‬‬‫نی ئاسایشبهناوی ڕهوهند محه مه ود بان‬‫فسهرا‬‫تیان كهئه‬‫خانووهكان داوه‪.‬گوندنشینهكان وو‬‫ۆنی سهربازییهوه نهبووه لهدژی داعش و دهردهكهوێ‬‫ۆپراسی‬‫وێرانكردنی خانووهكانی قهرهتهپهپهیوهندیبهئ‬‫ێشێلكاریه لهمافهنێودهوڵهتیه مرۆییهكان‪.‬‬‫تیان كهپ‬‫ێرشكردنبووبێته سهرموڵك و ماڵ ی هاوواڵ‬‫ه‬‫ێباری‪ ،‬سهرۆكی كۆمیتهیپێداچوونهوهو وهاڵمدانهوهی ڕاپۆرتهنێودهوڵهتیهكان له‬‫یندار ز‬‫لهپهیوهندیهك اد لهگهڵ د‬‫یلولی ‪،٢٠١٦‬ناوبراو ووتی‪١٨ ،‬‬‫نگیئه‬‫فهرمانگهیپهیوهندیهكانی دهرهوهی حكومهتی ههرێمی كوردست ان له ما‬‫یا لێدراوه "لهالیهن سهرۆك و‬‫نیان چهكداری داعشن ڕوخێنراوون‪ ١٠ ،‬خانووی تر هێمای ( )‪ x‬ن‬‫خانوو كه خاوهنهكا‬‫یشی كه ڕووخانی ههندێكیتر له خانووهكانبه هۆیئهوهبووه كه‬‫توانیتریگوندهكهوه" ‪ .‬ههروه ها ووت‬‫داینش‬‫‪43‬‬‫ێكی جیاوازدا سهبارهتبه قهرهتهپه‪،‬‬‫كانیناویپوچهڵبكهنهوه‪ .‬له وهاڵ م‬‫كانیئاسایشنهیانتوانیوهبۆمبه‬‫هێزه‬‫نیانتیرۆرستبوون و‬‫فهالح مستهفابهكر ووتی‪' ' ،‬هێزه كوردیهكان ‪ ٢٠‬خانوویانتهخت كردووه كه خاوهنهكا‬‫یسالمي‪44".‬‬‫ول تيئ‬‫كانی ده ه‬‫شتا چاالكن لهنێو ڕیزه‬‫كیان هێ‬‫زۆرێ‬‫‪ 38‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپهكهوتنی لهگهڵنزیكهی ‪١٥‬گووندنشین كرد‪،‬قهرهتهپه‪٢٩ ،‬ی مایزی ‪.٢٠١٦‬‬‫‪Ibid.39‬‬‫‪40‬بهپێی ووتهی ‪ ١٠‬لهگوندنشینهكان‪ ،‬خاوهنی خانووه ڕوخاوهكان‪ :‬اللنووری خهلهف‪ ،‬لهگهڵ ‪ ٥‬خانووی خز مهكانی لهبهشیباكوریقهرهتهپه‪ .‬لهبهشی ڕۆژئاوای‬‫گوندهكه خاوهنی خانووهكانئهم كهسانهبوون؛ مهجید محه مهد جادو‪ ،‬عدنان محه مهد جادو‪ ،‬عو مهر جادو ؛ ههروه ها لهبهشیباشوری ڕۆژئاوا خاوهنی خانووهكانبریتیبوون‬‫له محه مهد خهلهف جادولهگهڵبراكهی جاسم محه مهد خهلهف‪.‬گوندنشینهكان ووتیان‪ ،‬هه مووئهمپیاوانه لهناوهڕاستیساڵی ‪٢٠١٤‬پهیوهندیانبه داعش كردووه ‪ .‬هێزهكانی‬‫ئاسایشی كوردستان ههستاوونبه ڕووخانی خانووهكانی محه مهد خهلهف جادوو‪ ،‬حارس عمر جادو‪ ،‬كهبه ووتهی خزمهكانیان كهسی دووهم لهئاسایشی ههولێربهنده‪ .‬ژنانی‬‫بلدۆزهرهكه نهگهیشته خانووهكهی‪ .‬لهكاتی سهردانهكه ی هیومان‬‫گوندهكه ووتیان‪ ،‬خانووی حوسین خهلهف جادو هێما كرابووبۆ وێرانكردن‪،‬بهاڵملهبهرتهسكیشهقا مهكه‪،‬‬‫ڕایتس ۆوچبۆگوندهكه هێشتائاسهواریشوێنیتایهیهكانبهدیواری ماڵهكانهوه دیاربوو كهئهوهش ووتهی ژنهكانیپشتڕاست دهكردهوه‪.‬لهباشوری دهروازهیگوندهكه له‬‫نزیكبارهگایپێش مهرگه خانووهكانیشحاحئهح مهد جاسم وته هاساڵح جومعه كه لهگوندهكهدا مابوونهوه‪ ،‬ڕوخێنرابوون‪.‬‬‫‪ 41‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپهكهوتنی لهگهڵنزیكهی ‪١٥‬گوندنشینكردله قهرهتهپه له ‪٢٠‬یئایاری ‪.٢٠١٦‬‬‫‪ 42‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی لهگهڵ ‪٣‬گوندنشین كرد‪،‬قهرهتهپه ‪٢٠‬یئایاری ‪ .٢٠١٦‬ڕهوهندی مهال محه مهد‪ ،‬جێگریلێپرسراوی مهڵبهندییهكێتینیشتمانی‬‫فۆن و مێسجهوه كهئایائهولهوشوێنهئامادهبووهو فهرمانی داوهبه وێرانكردنیئهو خانووانهو‬‫كوردستان لهکهرکوک ‪ ،‬وهاڵمیئهوپرسیارهی داینهوه له ڕێگهیتهله‬‫هۆكاریئه منی چیبووه لهپشتئهو وێرانكاریانهوه‪،‬ئهو ووتیله كاروباریئاسایشتێوهنه الوه‪،‬بهاڵم وهك میدیاكاربۆپارتێكیسیایسی كاریكردووه‪.‬ئاڵوگۆڕیتێكست‬‫مێسجلهگهڵ ڕهوهند مهال محه مهد‪١٤ ،‬ی حوزهیرانی ‪.٢٠١٦‬‬‫‪ 43‬دیندار زێباری‪،‬سهرۆكی كۆمیتهیپێداچوونهوهو وهاڵمدانهوهی ڕاپۆرتهنێودهوڵهتیهكان لهفهرمانگهیپهیوهندیهكانی دهرهوهی حكومهتی ههرێمی كوردستان‪.‬بهرواری‬‫لولی ‪.٢٠١٦‬‬‫نا مه ‪٢٢‬یئهی‬‫لولی ‪.٢٠١٦‬‬‫فابهكر‪،‬سهرۆكی فهرمانگهیپهیوهندیهكانی دهرهوهی حكو مهتی ههرێمی كوردستان‪.‬بهروارینا مه ‪٢٢‬یئهی‬‫‪44‬فهالح مسته‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪21‬‬

‫سووتانیبیره نهوتیهكان كه له قهرهتهپهوه دهبینرێن له ‪٢٠‬ئایاری ‪ ٢٠١٦ © .٢٠١٦‬هیومان ڕایتس ۆوچ‬‫یك له‬‫نی ئاسایشزیاتر له ‪ ٢٠٠‬سهر مهڕو‪ ,‬دووئهسپ ‪ ,‬ولهیه ك‬‫فسهرا‬‫شیان كهبینیوویانه كهئه‬‫گوندنشینهكان ووتی‬‫یناری عێراقی (‪٨٤٠٠‬تا‪ ١٢٦٠٠‬دوالريئه مریكي)نرخيئالیكيئازه لیان‬‫كیلكه كان ‪١٠‬تا ‪١٥‬ملیۆن د‬‫فزیۆن و‬‫نكردنی سهالجهوتهله‬‫ستاوونبهتااڵ‬‫نی ئاسای ش هه‬‫تی كه هێزهكا‬‫دزیوه‪ 45.‬ژنێك ووتی له ‪٥‬یئایاربینیوویه‬‫هێرشیپێچهوانهل هشێوهی تااڵنی"ئهنجامدراوه‬‫وتی‪" ،‬‬‫ێباری و‬‫بریدێك وجهندقوتوىبچوك له ماڵهكهی‪ 46.‬ز‬‫ته‬‫لهوهاڵمیكوژرانی چوا ر هاوواڵتیگوندهكه لهالیهن داعش‪.‬‬‫‪ 45‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپهكهوتنی كردلهگهڵ خاوهنی مهڕومااڵت و دووئهسپهكه كر دوههروه هالهگهڵ دووگوندنشینیتر كه خاوهنی مهڕومااڵتبوون‪.‬قهرهتهپه ‪٢٠‬ی‬‫ئایاری ‪.٢٠١٦‬‬‫‪ 46‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی لهگهڵسێ ژن كرد‪ .‬قهرهتهپه ‪٢٠‬یئایاری ‪.٢٠١٦‬‬‫‪22‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫خانوویهكی وێرانكراوبهبلدۆزهر له قهرهتهپه له مانگیئایاری ‪ ٢٠١٦ © .٢٠١٦‬هیومان ڕایتس ۆوچ‬‫خانووی وێرانكراو له قهرهتهپه كه هێشت ا هێمای (‪)X‬سوري یپێوه دیاره‪٢٠ ،‬یئایاري ‪ ٢٠١٦ © .٢٠١٦‬هیومان ڕایتس ۆوچ‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪23‬‬

‫انی ئیدریس‬‫گوندهك‬‫یلۆمهتر دهكهونهباشوری‬‫گوندهكانیئیدریس خه زعل وئیدریس خوبازوئیدریس هندیه قه دیمهبه دووری ‪ ٨‬ك‬‫نیان كرد‪ ،‬له شهوی‬‫یشوانهكهی كه لهگه ڵ هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوت‬‫ڕۆژئاوای قهرهتهپه‪.‬بهپێی ووتهی دان‬‫‪٣٠\٢٩‬ی كانوونی دووهمی ‪ ،٢٠١٥‬داعش دهست دهگرێتبهسهرئیدریس خه زعل وئیدریس خوباز‪،‬بهاڵم‬‫یاندیووه داعش خانووهكان‬‫تیان كه نه‬‫توانیئهوگوندانه وو‬‫نهیتوانیوهئیدریس هندیه قه دیمه كۆنترۆڵبكات‪ .‬داینش‬‫نیان كۆنترۆڵكردهوه‪،‬‬‫ێشمهرگه لهئێوارهی ‪٣١‬ی كانوونی دووهمی ‪٢٠١٥‬گوندهكا‬‫كانیپ‬‫بۆمبڕێژبكات‪ .‬كاتێك هێزه‬‫‪47‬‬‫هێڵن‪ .‬بهپێی ووتهی شایهتحااڵن‪،‬‬‫ینانهی لهناوگوندهكهدا مابوونهوه كردگوندهكه جێب‬‫نیانبهوگوندنش‬‫فهرما‬‫ستانبه رووخانی‬‫یانی كوردیژێر ڕێنمایی هێزهكانیپێشمهرگه هه‬‫گه ئاسای ش و هاوواڵت‬‫ێشمهر و‬‫ژمارهیهك لهپ‬‫نیانبهدیكرد‬‫نشینهكان ووتیانئهو كاته سهرهتای وێرانكاریهكا‬‫یناكانی ههرسێگوندهكهبهبیلدۆزهر‪48.‬گوند‬‫خانووب‬‫هێڵن‪ .‬ئه مه جگهلهوهی‬‫یس هندیه قه دیمه جێب‬‫كاتێكپێشمهرگهفهرمانیپێكردنگوندیئێدریس خه زعل وئیدر‬‫پشكنینهكهوه كه كهمتر له ‪ ٥٠٠‬مهتر دوورن لهسێگوندهكهوه‬‫ێكی كهم له ههردوو خاڵی‬‫پاش چهند ڕۆژ‬‫‪49‬‬‫یاتر دهكهن‪ .‬ژمارهی خانووهكانی ههریهك لهمگوندانه لهنێوان ‪٧٠‬تا ‪١٠٠‬‬‫گوندنشینهكانتێبینی وێرانكاری ز‬‫باتی ‪٢٠١٥‬‬‫كانیبهرواری ‪ ٥‬و ‪١٤‬یشو‬‫تكرده‬‫بیسونهن‪ 50.‬وێنهی مانگه دهس‬‫یشتوانهكهی عهره‬‫خانوودابووهو دان‬‫ێشمهرگهوه وێرانكاری لهبهشێكی زۆ ری ههر سێگوندهكه‬‫نترۆڵكردنهوهیناوچهكهبووه لهالیهنپ‬‫كهپاش كۆ‬‫یشاندهدهن‪ ،‬له وێنهكانهوه دهردهكهوێ وێرانكاریهكان‬‫ئیدریس خه زعل وئیدریس خوباز وئیدریس هندیه قه دیم هن‬‫بهئاگروئامێریگهورهی و ماددهیتهقه مهنیبووه‪.‬‬‫تنیگوندیئیردیس‬‫كاتی جێێهش‬‫گوندنشینهكانبه هیومان ڕایتسۆوچیان ووت‪ ،‬له شهوی ‪٣١‬ی كانوونی دووهمو له‬‫یشتوون لهو كاتهداگوندهكه لهژێر‬‫خه زعلبار ههڵگریگهورهیانبینیووه كهبلدۆزهریتێدابووهبهرهوگوندهكه ڕۆ‬‫ینی‬‫پشكن‬‫ێكی‬‫تیان كه له اخڵ‬‫ێكیتر وو‬‫نشین‬‫كانیپێشمهرگهدابووه‪ 51.‬له ‪١‬ی شوبات چهندگوند‬‫كۆنترۆڵی هێزه‬‫ئیدریس خه زعلبوون و لهوێوهبینیوویانه كهبلدۆزهر خانوویگوندهكهی‬‫نزیك لهگوندی‬‫ێشمهرگهی‬‫پ‬‫پشكنینهكهو لهوێوه وێرانكاریناوگوندكهیانبهدی‬‫یاتر هاتوونهته خاڵی‬‫نشینی ز‬‫دهڕووخاند‪ 52.‬له ‪٣‬ی شوباتگوند‬‫كردووه‪53.‬‬‫گوندنشینێكيئیدریس خه زعلبه هیومان ڕایتس ۆوچی ووت‪ ،‬له ‪٣‬ی شوباتنزیكهی ‪١١‬پیاوی چهكداریبینیووه‬‫نكردنی‬‫كی تااڵنكردنو سووتان و وێرا‬‫یان كردووه خهری‬‫ی قسه‬‫كه جل وبهرگیكوردیان لهبهردابووهوبه كورد‬‫وتی كهبهشهخسی نه قیب ڕزگاریناسیووهو لهبارودۆخهكه‬‫نشینه و‬‫ماڵهكانبوونبهبلدۆزهر‪54.‬ئهوگوند‬‫ێكینیه له ڕێگریكردن له ڕووخانیئهو‬‫پێی ڕاگهیاندووه هیچ دهسهاڵت‬‫ئاگاداری كردۆتهوه‪ ،‬بهاڵم نه قیبڕزگار‬‫نه‪55.‬‬‫خانووا‬‫ینی كرد كه‬‫ئیدریس خه زعل كردوتێب‬‫ینی دووهمی ‪ ، ٢٠١٥‬هیومان ڕایتس ۆوچ سهردانیگون دهی‬‫تشر‬‫له ‪٢٤‬ی‬‫نزیكه ی هه موو ‪ ٧٠‬خانووهكهیناوگوندهكه وێرانكراون‪.‬ئاسهواریسووتانبه ههندێك خانوو هه موو‬‫تیان كه دوو خانوو ه هرهیك لیان له‬‫نی ناویان هوهدیاربوو‪.‬گوندنشینهكانب ه هیومان رایتس ووج وو‬‫كهلوپهلهكا‬‫‪ 47‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی لهگهڵنزیكهی ‪١٥‬گوندنشینیئیدریس خازهل وئیدریس خوبازوئیدریس هندیهقادی مه لهگوندهكانیان كردله ‪٢٤‬یتشرینی‬‫دووهمی‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 48‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی لهگهڵ دووگوندنشین كردلهگوندیئیدریس خازهل لهگهڵسێگوندنشین كهشایهتحاڵی ڕووداوهكانیناوئیدریس خوبازبوون ههروه ها‬‫نزیكهی ‪١٠‬گوندنشینلهگوندیئیدریس هندیهقادی مه‪.‬‬‫‪ 49‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی لهگهڵنزیكهی ‪١٥‬گوندنشینیئیدریس خازهل وئیدریس خوبازلهگوندهكانیان كرد له ‪٢٤‬یتشرینی دووه می ‪.٢٠١٥‬‬‫کله ‪٢٢‬یتشرینی دووه می ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 50‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهنتنی لهگهڵ ڕیشسپیهكیگوندیئیدریس خازهل كردلهکهرکو‬‫‪ 51‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی لهگهڵ دووگوندنشین كردلهئیدریس خازهل له ‪٢٤‬یتشرینی دووه می ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 52‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپهكهوتنی لهگهڵ دووگوندنشینبه جیا كردلهئیدریس خازهلله ڕێكهوتی ‪٢٤‬یتشرینی دووه می ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 53‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی لهگهڵ ڕیشسپیهكیگوندیئیدریس خازهل كرد كه له خاڵیپشكنینی دهروازهیگوندهكهبووه‪.‬کهرکوک ‪٢٢ ،‬یتشرینی دووه می‬‫‪.٢٠١٥‬‬‫کله ‪٢٢‬یتشرینی دووه می ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 54‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی لهگهڵ ڕیشسپیهكیگوندیئیدریس خازهل كردلهکهرکو‬‫‪Ibid.55‬‬‫‪24‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫به هێرشیئاسمانی كهووتوه‪ .‬وپێشمهرگهناو‬‫یكي كونديئیدریس خ ه زعلبونه وئۆتۆمبێلێكاني داعش ر‬‫كوتاي ال‬‫تهوه‪56.‬‬‫پباران كردووه‪،‬بهاڵم وێرانكاری زۆریان لێنهكهوتۆ‬‫گوندهكهیتۆ‬‫ێكی ڕووخاوبهبلدۆزهر لهگووندیئیدریس خازهل لهپاش ‪١‬یشوباتی ‪ ٢٠١٥ © .٢٠١٥‬هیومان ڕایتس ۆوچ‬‫ماڵ‬‫یهكێك لهو دوو خانووهیبه رهێرشیئاسمانی كهوتوون لهئیدریس خه زعل كوا سهرباني روخاوه‪ ٢٠١٥ © .‬هیومان ڕایتس ۆوچ‬‫‪ 56‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی كردلهگهڵسێگوندنشینلهئیدریس خازهلله ‪٢٤‬یتشرینی دووه می ‪.٢٠١٥‬‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪25‬‬

‫ئیدریس حه زعل لهالیهن داعش لهناوگوندهكه‬‫یركردنیگوندی‬‫گوندنشینێك كه له ماوهی ‪ ٣٦‬كاتژمێری داگ‬‫نیان‬‫نیاننهكردوو خانووهكا‬‫تی تااڵ‬‫شتیناوگوندهكهیانبرد‪،‬بهاڵمبهشێوهیهكیگش‬‫وتی‪ ،‬داعش ههندێك‬‫مابوویهوه و‬‫ێرشهئاسمانیهكانیش دوو‬‫ێشمهرگه زهرهرووزیانیبه چهند ماڵێكگهیاندو ه‬‫كانیپ‬‫نهڕووخاند‪.‬تۆپبارانی هێزه‬‫ارانی داعش‪57.‬‬‫ێكی چهكد‬‫بێل‬‫خانوویان له ههردوو دهروازهیگوندهكه ڕووخاند لهگهڵتێكشكانیئۆتۆم‬‫نیانپێكرد‬‫ێشمهرگهفهرما‬‫وتی‪ ،‬له ‪٣١‬ی كانوونی دووهمی ‪٢٠١٥‬پ‬‫ێكیتریگوندیئیدریس خه زعل و‬‫گوندنشین‬‫هێڵێ‪ ،‬كاتێك دوای سێ ڕۆژبۆیهكهم جاروبۆماوهیهكی كورت دهگهڕێتهوهناوگوندهكه‬‫ئیدریس خه زعل جێب‬‫پاش فهرمانێكینهجمهدین‬‫نشینه ووتی له‬‫تریانسووتاوون‪.‬ئهوگوند‬‫ێكی‬‫ینێ خانووهكان ڕووخاوو ن ههند‬‫دهب‬‫كهریمی پارێزگاریکهرکوکو دوای ‪ ١٠‬ڕۆژتوانیبوویب هیهكجاریبگهڕێتهوهناوگوندهكه‪،‬بهاڵمبۆی‬‫دهركهوتبوو كهگوندهكه وێرانبووه‪.‬‬‫یلۆمهتر دهكهوێتهباكوریئیدریس خه زعل و ژمارهیهكیزیاتری خانوو‬‫لهئیدریس خوباز كهبهدووری ‪ ١‬ك‬‫پشكنینی دهرهوهیگوندی‬‫كانی وهك خۆیان مابوونهوه‪.‬گوندنشینێكبه هیومان ڕایتس ۆوچی ووت‪ ،‬له خاڵی‬‫بین ا‬‫یكی وێرانكردنی خانووبینایگوندهكهبوون لهپاشگرتنهوهی‬‫ێكیبینیووه خهر‬‫ئیدریس خوبازهوه چهندبیلدۆزهر‬‫ونی دووهم‪58.‬‬‫ێشمهرگه له ‪٣١‬ی كانو‬‫گوندهكه لهالیهنپ‬‫یلۆمهتر دهكهوێتهباشو ری ڕۆژههاڵتیئیدریس خه زعل ‪،‬‬‫یس هندیهقه دیمه كهبه دووری ‪ ٢‬ك‬‫لهگوندیئیدر‬‫گوندنشینهكانبه هیومان ڕایتس ۆوچیان ووت‪ ،‬ههرچهنده داعشبههیچ شێوهیهك نه هاتووهتهناوگوندهكهیان‪،‬‬‫ایش لهگه ڵ هاواڵتیه كورده چهكدارهكانبهشێكی زۆریگوندهكهیان وێرانكردوونئه مه‬‫ێشمهرگهوئاس‬‫كانیپ‬‫هێزه‬‫‪59‬‬‫وتی كاتێ ك ههوڵیداوه‬‫نیانپێكراوهگوندهكهیانچۆڵبك هن‪.‬پیاوێك و‬‫دوایئهوهی له ‪٣١‬ی كانوونی دووهمفهرما‬‫گی سهربازیهوهبووهستێنێ له ڕووخانی دووكانهكهیبهبلدۆزهر‪ ،‬چهكدارهكهلولهی‬‫چهكدارێكبه جل وبهر‬‫ێكردووهپاشان دووكانهكهیتهخت كردووه‪ .‬چهكدارهكان جل وبهرگی‬‫و‬‫فهنگهكهیئاراسته كردووه و ههڕهشهی ل‬‫ت‬‫شیانلهبهربووهوبه زمانی كوردیقسهیان كردووه‪،‬گوندنشینێك ووتی‪،‬بهاڵمبه زمانی‬‫گه ئاسای‬‫مهدهنی وپێشمهر و‬‫ندهكه‪60.‬‬‫كاتی جۆڵكردنیگو‬‫نشین هكان دهكرد له‬‫یش قسهیان لهگهڵگوند‬‫عهرهب‬‫نشینه‬‫ێشمهرگهیبینیووهبهرهوگوندهكه هاتوون‪.‬ئهوگوند‬‫وتی كه چواربلدۆزهری زه رديپ‬‫ێكیتر و‬‫گوندنشین‬‫ووخاند‪61.‬‬‫ووتی له ‪ ٦٠‬خانوونزیكهی ‪ ٣٠‬خانوویان ڕ‬‫ستاننووسیبوی‪ ،‬لهو سێ‬‫نگیئازاری ‪٢٠١٦‬دابۆ هیومان ڕایتس ۆوچ‪ ،‬حكومهتی ههرێمي كورد‬‫له وهاڵمهكهی ما‬‫ای هێرشی‬‫ێشمهرگهبهخێر‬‫گونده داعش "نهیتوانیوهگوندهكه مینڕێژو وبۆمبڕێژبكات لهبهرهوه ی هێزهكانیپ‬‫یرانی ‪٢٠١٦‬یدا‪،‬‬‫پێچهوانهیانئهنجامداوهبۆئازادكردنهوهیئهوگوندانه‪62".‬بهاڵم له وهاڵمهكهی مانگی حوزه‬‫تیتهن ها هۆكار له‬‫یس هندیهقه دیمه ووتویه‬‫ستان ڕایگهیاند كه "شێخێكی (گوندیئیدر‬‫حكومهتی ههرێمی كورد‬‫كانی‬‫یسالمي وشهڕوپێكدادانبووهل هنێوا ن هێزه‬‫ول تيئ‬‫كانیده ه‬‫پشتئهو وێرانكاریانهبۆمبهچێنراوه‬‫یاندبوو "كه‬‫ستان ڕایگه‬‫یسالمي"‪ .‬سهبارهتبهئیدریس خه زعل ‪ ،‬حكومهتی ههرێمي كورد‬‫ول تيئ‬‫ێشمهرگهوده ه‬‫پ‬‫ێرشهئاسمانیهكاني هاوپهی مانى وبۆمبه چێنراوهكان "به‬‫تی كه ه‬‫ێكی عه هربيئهوناوچهیه" ووتویه‬‫سهر ۆك هۆز‬‫كردنی سێ لهسهر چواریئهو‬‫تي باكردني له الیانتیمهكانيئهندازیاران" هۆكاری وێران‬‫ناجاريته قیه وهله كا‬‫كردبویان باسی‬‫ستانئاماژهیبهو ‪ ٢١‬خانووه وێرانبووانهیترنه و‬‫تی ههرێمي كورد‬‫‪٨٤‬مولكانهبوون‪ .‬حكومه‬‫س بارتبه المداني حكو مه تي هه ریمي‬‫لهوه نهكردووهبۆچی "ناچاربوون"ئهوبۆمبه چێنراوانهبتهقێننهوه‪ .‬ه‬‫ستانبو هوكاري ویران كه ردنيئیدریس خوباز "كه له شیوه يئیدریس خه زعلبوه‪".‬‬‫كورد‬‫‪ 57‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی كردلهگهڵگوندنشینلهئیدریس خازهل له ‪٢٤‬یتشرینی دووه می ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 58‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی لهگهڵگوندنشینێك كردله ‪٢٢‬یتشرینی دووه می ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 59‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی لهگهڵنزیكهی ‪١٥‬گوندنشینكردلهئیدریس هندیهقادی مه له ‪٢٤‬یتشرینی دووه می ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 60‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی لهگهڵگوندنشینێك كردلهگوندیئیدری س هندیهقادیمه له ‪٢٤‬یتشرینی دووه می ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 61‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی لهگهڵگوندنشینێك كردلهگوندیئیدری س هندیهقادیمه له ‪٢٤‬یتشرینی دووه می ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 62‬وهاڵ مهكهی حكو مهتی ههرێمسهبارهتبه هۆكاری وێرانكاریهكانیگووندیئیدریس خوابا ز هه م ان هۆكاربوون وهكئیدریس خازهل‪.‬‬‫‪26‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫وێرانكاری لهئیدریس خوباز‪ ٢٠١٥ © .‬هیومان ڕایتس ۆوچ‬‫خانووی وێرانكراو لهئیدری س هندیهق ه دی مه‪ ٢٠١٥ © .‬هیومان ڕایتس ۆوچ‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪27‬‬

‫خانووی وێرانكراوبهبلدوزه ر لهئیدری س هندیهق ه دی مه‪ ٢٠١٥ © .‬هیومان ڕایتس ۆوچ‬‫یرانی ‪ ٢٠١٦‬ی حكومهتی ههرێمد ا هاتبوونپێچهوانهی‬‫كانینامهكهی مانگی حوزه‬‫یاریانهی له وهاڵمه‬‫ئهو زان‬‫ووتهیگوندنشینهكانبوونبۆ هیومان ڕایتس ۆوچ سهبارهتبهو ماوه كورتهی كه داعشگوندهكانیانی‬‫بڕێژبكات‪.‬‬‫نشینهكان لهسهرئهوهیگوایه نهیانبینیووه داعشگوندهكهبۆم‬‫كۆنترۆڵكردبوو لهگهڵ ووتهیگوند‬‫كردنیگوندیئیدریس‬‫ههروه هائهو وهاڵمانه هاوتاش نهبوون لهگهڵ ووتهیگوندنشینهكان سهبارهتبه داگیرنه‬‫ێشڕهوی داعشبهره و ڕۆژههاڵت تائهو جۆگهیهبووه كه گوندیئیدریس خه‬‫هندیه قه دیمه لهالیهن داعش‪.‬پ‬‫‪63‬‬‫كانی‬‫ۆرێك له وێرانكاریه‬‫یس هندیهقه دیمه لهیهك جیادهكاتهوه‪ .‬به ڕهچاوكردنیئهو ڕاستیهی كه ز‬‫زعل وئیدر‬‫ێشمهرگه لهشه وي ‪٣١‬ی كانوونی دووهم و ‪ ١‬و‬‫ئیدریس خه زعل له دوای كۆنترۆڵكردنهوهیگوندهكه لهالیهنپ‬‫كانی مینپوچهڵكردنهوه‬‫پرسیارهوه لهسهرئهوهی كهتیمه‬‫ئه بانگهشیه دهخاتهژێر‬‫ستی و‬‫‪٥‬ی شوبات ڕوویانداوه‪ ,‬ڕا‬‫یشتوونهتهئهوئهنجامهی كهپێویستهئهو مینه چێنراوانهی داعشبتهقێنرێنهوه‪.‬‬‫خێراییگه‬‫به‬‫كانیئهوناوچهیهبه هیومان ڕایتس ۆوچیان ووت كه "مولتهقا"ئهوگوندهیلهنزیك جۆگهی‬‫ههروه هاگوندنشینه‬‫یلۆمهتر دهكهوێتهباشوری ڕۆژئاوایئیدریس خه زعل ڕووبهڕوی وێرانكاری‬‫ئاوهكهیهوبه دووری ‪ ٢‬ك‬‫یشتوانهكهینهگهڕاونهتهوهبۆناوگوندهكه‪.‬بهاڵمبه هۆی هۆكاریئه منی هوهتوێژهرانی هیومان ڕایتس‬‫بووهتهوهو دان‬‫شتڕاستكردنهوهی ووتهیگوندنشینهكان‪64.‬بهاڵم وێنهی مانگه‬‫توانی سهردانیئهوگوندهكهبكهنبۆپ‬‫ۆوچنهیان‬‫یناكانیئهوگوندهشبه ماددهیتهقه مهنی ڕووخێنراوون له‬‫تكردهكانئهوهنیشان دهدهن كهنزیكهی ‪%٩٠‬ی ب‬‫دهس‬‫ئابی ‪.٢٠١٥‬‬‫نێوان ‪١٤‬ی شوبات و ‪٢٩‬ی‬‫‪ 63‬ههروه هاسهرچاوه دهركیهك ان هێرشێكی كورتی داعشبۆسهربیره نهوتیهكانی خهبازپشتڕاست دهكهنهوه كهنزیكن لهگوندهكانیئیدریس خوبازو خازهل‪:‬پهیمانگای‬‫توێژینهوهی جهن گ‪ .‬ڕاپۆرتیبارودۆخی عێراق‪٣١ :‬ی كانوونی دووهم و ‪١‬یشوباتی ‪.٢٠١٥‬‬‫‪http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Iraq%20SITREP%202015-1-31-2-1.pdf (accessed April 29, 2016).‬‬‫‪ 64‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی كردلهگهڵگوندنشینهكان‪.‬ئیدریس خازهل وئیدریس هندیهقادی مه له ‪٢٤‬یتشرینی دووه می ‪.٢٠١٥‬‬‫‪28‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪29‬‬

‫كانی كورد‬‫ێكیتریباكوری رۆژئاوای شاریکهرکوک كه لهژێر كۆنترۆڵی هێزهئه منیه‬‫ههروه ها چهندگوند‬‫نی هوه‬‫ماوبوونهوهئاسهواری وێرانكاریهكی زۆریانپێوه دیاره كه ڕهنگهبهئاگروئامێریگهورهیو ماددهیتهقه مه‬‫پباران و‬‫كانیئهمگوندانه هاوتانیه لهگهڵ شێوازی وێرانكاریبه هۆیتۆ‬‫ێت‪ .‬قهبارهو شێوازی وێرانكاریه‬‫بووب‬‫ێرشهئاسمانیهكان‪.‬‬‫ه‬‫وچ قسهی لهگهڵ‬‫یلۆمهتر دهكهوێتهباكوری ڕۆژئاوایکهرکوک ‪ ،‬هیومان ڕایتس ۆ‬‫قایا كهبه دووری ‪ ٢٠‬ك‬‫لهقوش‬‫نیان‬‫ساڵێك له مهوبهر ‪ ٣٠‬خانوویان ڕووخاندووه كه خاوهنهكا‬‫ێشمهرگه‬‫كانیپ‬‫تیا ن هێزه‬‫سێگوندنشین كرد كهگو‬‫ندیانبه داعش كردووه‪65.‬توێژهرانی هیومان ڕایتسۆوچ له سهردانهكهی ‪٢٠‬یئایاری ‪٢٠١٦‬یاندا ‪ ١٠‬لهو‬‫پهیوه‬‫قایا‪ ,‬کهدهکهوێتهباشوری‬‫خانووه وێرانبوانهیانبهدیكرد‪.‬شایهنیباسه‪ ،‬وێرانکاریهکانتهن اه لهبهشه عهرهبهکهیقوش‬‫ڕێگهیکهرکوک‪ -‬دوبزئهنجامدرابوون‪،‬بهاڵمبهشهکوردیهکهیگوندهکهلهباکورهوه وهک خۆی مابوویهوه ‪.‬‬
‫کانیبهشه عهرهبیهکهی‬‫تی "کهوێرانکردنی خانووه‬‫ستان وو‬‫یلولدا‪ ،‬حکومهتی ههرێمیکورد‬‫نگیئه‬‫لهوهاڵمهکهی ما‬‫ول تي‬‫نیانکهپهیوهندیانبهده ه‬‫تۆڵهسهندنهوهله خاوهنهکا‬‫یشتوویهکیگوندهکهوهبووهوهک‬‫ئهوگوندهلهالیهن چهند دان‬‫وڵیانداوهئه و هێرشانهبووهستێنن‬‫ێشمهرگه هه‬‫ستان ووتی هێزهکانیپ‬‫تی ههرێمي كورد‬‫یسالميکردووه‪ ".‬حکومه‬‫ئ‬‫ی فهرمانگهی‬‫ێکیتردا‪،‬فهالحمستهفابهکربهرپرس‬‫بهاڵم " خهڵکهکهزۆربوون وکۆنترۆڵنهکراوون‪ 66".‬لهوهاڵم‬‫ندیان‬‫قایا پهیوه‬‫ستان ووتی‪،‬نزیکهی ‪٥٠‬کهسله قوش‬‫پهیوهندیهکانی دهرهوهی حکومهتی ههرێ مي كورد‬‫کانی‬‫نیان ڕووخاندوون‪'' .‬کاتێ ک هێزه‬‫ڵکیگوندهکهخانووهکا‬‫بهداعشهوهکردووهبۆیهپێشمهرگه نهک خه‬‫ستان پاککردهوه‪ ،‬خانوویئهوکهسان هیپهیوهندیان‬‫ینی دووهمی ‪٢٠١٥‬گوندهکهیان لهتیرۆر‬
‫تشر‬
‫نگی‬
‫ێشمهرگهله ما‬‫پ‬‫نرێ‪67''.‬‬‫ستانبهکارنه هێ‬‫یرورسته كان کردووه ڕووخاندووهبۆئهوهیئهو خانووانهبۆکۆبونهوهو چاالکیتیرۆری‬‫بهت‬‫کانی جهنگه ‪.‬‬
‫ێلکردنییاسا‬‫ێش‬‫پشتهوهنیهپ‬‫تی سهربازی له‬‫وێرانکاری لهو جۆرهکه هۆکارو زهروریه‬‫ینایهكی‬‫قایا لهسهر ڕێگای دوبز‪ ،‬هیومان ڕایتس ۆوچ چهندب‬‫ێكی كهم ل هباكوری ڕۆژئاوایقوش‬‫كیلۆمهتر‬‫چهند‬‫كانی م ه رعی و عه مشابینی كهبهتهواوی وێرانكرابوون‪ .‬وێرانكاریهكان‬‫پ هرتهوازهی له دهووروبهریگونده‬‫قایابوون‪.‬بهاڵم هیومان ڕایتس ۆوچنهیتوانی هیچ‬‫هاوشێوهی وێرانكاری هكانی قهرهتهپهوگوندهكانیئیدریسو قوش‬‫كاریانه‪.‬‬‫ڵیان سهبارهتبهو وێران‬‫ێك بدۆزێتهوهبۆ چاوپێكهتن لهگه‬‫گوندنشین‬‫كهوانهیڕۆژئاوا له مكتب خالدوهبۆ مهریهمبهگ‬‫یشتوان لهناوچهكانبه‬‫یشان ده دا ك ه هاورانل ه كل دان‬‫تكردهكاندا وێرانكاریهكی زۆرب‬‫له وێنهی مانگه دهس‬‫كانی‬‫دو تاالمورا و شهیدو یرموك و مریهمبهگ وگونده‬‫یشتنيسهرەكىله مكتب خال ه‬‫شیوازي كه وانهبهیهكگ ه‬‫ستی‬‫كیان لهناوهڕا‬‫ینن و ههندێ‬‫ابو ك ه عوب هون ه هره وان دەگرێتهوە ‪-‬ئهمگوندانه هه موویانگوندی عهرهبنش‬‫نیادنراوون و له‬‫تي حوكمي سه دام حوسین دابو‬‫تیبه عهرهبكردنله كا‬‫شتاكان اد له چوارچێوه ی ههڵمه‬‫ساڵی هه‬‫توانیئهوناوچانه‬‫وێنهكان اد لهشێوهی كهوانهیی دهردهكهون‪ .‬شایهنیباسه وێنهكان هاوتان لهگهڵ ووتهی داینش‬‫سهبارهتبه هۆكاری وێرانكاریهكان‪ .‬له هه مووئهمگوندانه ‪ ،‬هیومان ڕایتس ۆوچتووانیتهن هاسهردانی مكتب خالد‬‫بكات كهبهتهواوی لهگهڵ زهویداتهخت كرابوو‪.‬‬‫هم كته ب خالید‬‫كی ناوه‬‫ناني داعش له مه كته ب خالید له ‪٢٩‬ی كانوونی دووهم ‪ ٢٠١٥‬دهستپێكرد لهگهڵ چهند شهڕێ‬‫تی وه در‬‫ههڵمه‬‫‪68‬‬‫باتی‬‫گی شو‬‫گی شوبات وئازاری ‪ .٢٠١٥‬شایهتحاالنبه هیومان ڕایتس ۆوچیان ووت كه داعش له مان‬‫ناوه له مان‬‫توانی‬‫كانیپێشمهرگهبهرپهرچیان دانهوهو داعش نهی‬‫ێرشی كرده سهر مه كته ب خالید ‪،‬بهاڵم هێزه‬‫‪ ٢٠١٥‬ه‬‫‪69‬‬‫ێكیتری‬‫ێرش‬‫ێشمهرگ ه ه‬‫نگیته موزی ‪٢٠١٥‬پ‬‫ۆرتیمیدیاكان‪ ،‬له سهرهتای ما‬‫پێی ڕاپ‬‫گوندهكه كۆنترۆڵبكات‪ .‬به‬‫‪ 65‬چاوپهكهوتن ی هیومان ڕایتس ۆوچلهگهڵسێگووندنشین‪.‬قۆشكایا ‪٢٠‬ی مایزی ‪.٢٠١٦‬‬‫لولی ‪.٢٠١٦‬‬‫‪ 66‬وهاڵمی دیندار زێباریسهرۆكی كۆمیتهیپێداچوونهوهو وهاڵ مدانهوهی ڕاپۆرتهنێودهوڵهتیهكان‪،‬بهروارونامه ‪٢٢‬یئهی‬‫لولی ‪.٢٠١٦‬‬‫فابهكر‪،‬بهرپرسیفهرمانگهیپهیوهندیهكانی دهرهوهی حكومهتی ههرێم‪.‬بهروارینا مه ‪٢٢‬یئهی‬‫‪67‬فهالح مسته‬‫‪68‬بهڤیدیۆ (داعشگرتهیڤیدیۆیی چهندپێشمهرگهیهكی دهستگیركراولهناوقهفهزدانیشان دهداتلهنزیك كركوك‬‫فاص حدیدیةقرب كركوك[‬‫فیدیو) داعشیعرض أسرىالبیشمركةفي أق‬‫](بال‬‫‪Qoraish.com, February 14, 2015, http://www.qoraish.com/qoraish/ (accessed April 29, 2016).‬‬‫‪ 69‬چاوپێكهتن ی هیومان ڕایتس ۆوچ لهگهڵگووندنشینانیالموراله كركوكله ‪ ٢٠‬ی مایزی ‪ ٢٠١٥‬لهگهڵگووندنشینانیالشهیدله كركوك ‪٢٠‬ی مایزی ‪.٢٠١٥‬ته ماشای‬‫ڕاپۆرتی محمدساڵحبكه‪'' :‬شهڕی داعش و كوردهكان لهسهر كركوك‪:‬تهنگاوبۆ سهركهووتن‪ .‬چاوی داعشلهسهر كركوك ههڕهشهیه لهسهرناوهڕۆكی خاكی كوردستان‪.‬‬‫‪30‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫ینی دووهم كاتێ ك هیومان ڕایتس ۆوچ سهردانیناوچهكهی كرد‬‫تشر‬‫داعشیبۆ سهرگوندهكهتێكشكاند‪70.‬له ‪٢٤‬ی‬‫ێشمهرگهبهنوا پاشماوهی خانووه ڕووخاوهكاندا دهگ هڕانبۆ‬‫ێكیگوندهكهبهپێوه نه ماوهوپ‬‫ینی هیچ دیوار‬‫ب‬‫تیانئاسهوا ری هێرشیئاسمانی‬‫ێشاو گو‬‫ێكیگهوره ڕاك‬‫تیانبۆ اچڵ‬‫ێشمهرگهكان دهس‬‫دۆزینهوهی كهل وپهل‪.‬پ‬‫گا سهرهكیهكهبهدینهدهكرا‪ .‬وێنهی‬‫هاوپهی مانهكانه‪،‬بهاڵم هیچئاسهوارێكیتری لهو جۆره لهباكو ور باشوری ڕێ‬‫یشاندهدهن كه وێرانكاریتهواویگوندههكه له‬‫یانی ‪٥‬ی شوبات و ‪١٤‬شوباتی ‪٢٠١٥‬ئهوهن‬‫كانیب ه‬‫تكرده‬‫مانگه دهس‬‫نی بازاڕی‬‫یشانی دهدهن كه وێرانكرد‬‫تكردهكانن‬‫ماوهیئهم ‪ ٩‬ڕۆژهدا ڕوویداوه ‪ .‬ههروه ها وێنهی زیاتری مانگه دهس‬‫ێشمهرگهبه‬‫فسهرانیپ‬‫گا سهرهكیهكه لهنێوانئایاری ‪٢٠١٥‬و ئازاری ‪ ٢٠١٦‬ڕوویداوه‪.‬ئه‬‫گوندهكه لهباشوری ڕێ‬‫یلۆمهترێك‬‫درێژایی چهند ك‬‫ینی دووهمی ‪ ،٢٠١٥‬مه كته ب خالیدبه‬‫تشر‬‫تایی‬‫هیومان ڕایتس ۆوچیان ووت‪ ،‬له كۆ‬‫بیابانی لێ هات و ژیانیتێدانه ما‪.‬‬‫ێشمهرگه وهك‬‫بهرهو ڕۆژئا او لهپێشبهرهكانیبهرگریپ‬‫ستان له وهاڵمهكهیدابۆ هیومان ڕایتس ۆوچ سهبارهتبهمناوچهیه هۆكاری‬‫حكومهتی ههرێمی كورد‬‫ێشمهرگهوده و هل تي‬‫كانینێوانپ‬‫هێرشیئاسمان ی هاوپهیمانهكان" " وپێكدادانه‬‫وێرانكاریهكانیگهڕاندهوهبۆ "‬‫ئی المي " وتهقینهوهیتهنكهری "بۆمبڕێژكراو لهنێو ‪ ...‬ماڵهكاندا"‪ .‬لهوهاڵمهكهی حكومهتی ههرێمد ا هاتبوو كه‬‫كانیتریپارێزگایکهرکوک" و‬‫داعش زۆرترینبۆمبی له مه كته ب خالیدداناوه "بهبهراوردبه هه مووگونده‬‫ێژكردووه‪.‬‬‫كانیئهوگوندهیبۆمبڕ‬‫هه موو ماڵه‬‫هیومان ڕایتس ۆوچبۆی دهرك هوت كه زۆرێك له وێرانكاریهكانی مه كته ب خالید لهوكاتهدا ڕوویانداوه كه لهژێر‬‫ێرشهئاسمانیهكان و شهڕوپێكدادا ن هۆكاری‬‫بووه لهكاتێكداگوماننیه لهوهی كه ه‬‫كانیپێشمهرگهدا ‪.‬‬
‫كۆنترۆڵی هێزه‬‫یشاندهدهن كهئاگرو ئامێری‬‫بهشێك له وێرانكاریهكانبوون‪،‬بهاڵمئاسهواری زۆرێك له وێرانكاریهكانئهوهن‬‫پشت‬‫تی سهربازی له‬‫گهورهو ماددهیتهقه مهنیبهكا رهاتووه‪ .‬وهاڵمهكهی حكومهتی ههرێمباس له زهروریه‬‫ینانهناكات كهگوایه لهالیهن داعشلهناو ماڵهكان‬‫قاندنهوهیئهوبۆمب و م‬‫نكردنیتهواویگوندهكهوته‬‫وێرا‬‫ێم ئاماژهیبهوهنهكردبوو كهبۆچی هێزهكانیپێشمهرگه هاتوچۆیانبۆناو‬‫چێنراوون‪ .‬وهاڵمهكهی حكومهتی ههر‬‫ینانهپوجهڵبكرێنهوه‪.‬‬‫ت لهدوایدائهو م‬‫گوندهكه قهده غهنهكردووهو چاوهڕێبكهن ا‬‫نی نزیكیان‬‫المورا وش هیدو گوندهكا‬‫ستیبهسهر‬‫یشتوویهكیئهوناوچهیهبه هیومان ڕایتس ۆوچی ووت‪ ،‬له مانگی حوزهیرانی ‪ ،٢٠١٤‬داعش ده‬‫دان‬‫‪71‬‬‫باتی‬‫نگیشو‬‫كتب خالید ‪ .‬له ما‬‫یلۆمهتر دهكهوێتهباشوری ڕۆژئاوای مه ه‬‫گوندیالموراگرت كهبهدووری ‪ ٤‬ك‬‫كانی شهڕی‬‫ێش هاته‬‫ێشمهرگهئهوگوندهی كۆنترۆڵكردهوه‪72.‬پهیمانگایتوێژینهوی جهن گ كه چاودێریپ‬‫‪،٢٠١٥‬پ‬‫‪73‬‬‫ێرشی كردووهته سهرپێشمهرگه‪.‬‬‫یسانی ‪ ٢٠١٥‬دا عش ه‬‫داعشله عێراق دهكات‪ ،‬ڕایگهیاند كه له ‪٢٠‬ین‬‫ێشمهرگه له ‪٦‬ی‬‫كانیپ‬‫تیپێشمهرگه" ڕایگهیاند كه هێزه‬‫نی ئازایه‬‫یسبووكبهناوی " ههواڵهكا‬‫ی فه‬‫الپهڕهیهكیتایبهت‬‫شیانلهوشوێنه‬‫ته موزی ‪٢٠١٥‬المورایان كۆنترۆڵكردووه كهتێیدا وێنهو دیمهنی الشهی كوژراوانی داع‬‫‪Aljazeera.com, February 5, 2015, http://www.aljazeera.com/news/2015/02/kurds-isil-battle-kirkuk-150205055953557.html (accessed‬‬‫‪August 12, 2016),‬‬‫لهگهڵڤیدیۆیی كورته ههواڵێك كهتێیدافهرماندهیهكیپێش مهرگه له مكتب خالید دهڵ ێ هێرشی داعسبۆسهرناوچهكه دوای ‪ ١٠‬كاتژمێربۆ ڕۆژێكتێكشكێنرا‬‫‪“Exclusive: Iraqi Peshmerga drive ISIL out of Kirkuk’s Borders with Mosul, Tikrit,” February 9, 2015, PressTV.com,‬‬‫‪https://www.youtube.com/watch?v=eiFWheGNnC4 (accessed August 12, 2016).‬‬‫‪ 70‬هێزهكانیپێشم هرگه هێرشهكانی داعشله چهندقۆڵێكهوهبۆسهرباشووری ڕۆژئاوای كركوكتێكدهشكێنن‪.‬‬‫قوات البیشمركةتصد هجوما ًلـ”داعش” من عدة محاور جنوب غربي كركوك‬‫قوات‪-‬البیشمركة‪-‬تصد‪ -‬هجوما‪-‬لـداعش‪ -‬من‪-‬ع‬‫یتوانی سهردانیگووندهكانی مورا وشه هیدویرموك وابو خوبیبهن هروانبكات‪.‬‬‫‪71‬ب ه هۆ ی هۆكاریئه منیهوه هیومان ڕایتس ۆوچ نه‬‫‪ 72‬چاوپێكهوتن ی هیومان ڕایتس ۆوچلهگهڵگووندنشینێكیالمورا‪ ،‬كركوك ‪٣‬ی كانوونییهكهمی ‪.٢٠١٥‬‬‫‪73‬پهیمانگایتوێژینهوهی جهن گ‪ .‬ڕاپۆرتلهسهربارودۆخی عێراق‪ ١٨ ،‬و ‪٢٠‬ینیسانی ‪.٢٠١٥‬‬‫‪http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Iraq%20SITREP%202015-4-20%20-%20print_0.pdf (accessed August 3, 2016),‬‬‫”‪and: Institute for the Study of War, “Iraq Situation Report: July 2-6, 2015,‬‬‫‪http://www.understandingwar.org/sites/default/files/iraq%20SITREP%202015-7-6.pdf (accessed August 3, 2016).‬‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪31‬‬

‫ورتیبۆسهر‬‫ێكی ك‬‫نگیته موزی ‪ ٢٠١٥‬داعش چهن د هێێرش‬‫وتی كه له ما‬‫یشتوویهكیالمورا و‬‫اڵوكردهوه‪ 74.‬دان‬‫‪75‬‬‫المورائهنجامدا‪.‬‬‫نگیئهیلولی ‪.٢٠١٤‬‬‫وتی‪ ،‬لهگوندهكهدا مابوویهوه كاتێك كهوتهژێر كۆنترۆڵی داعشله كۆتایی ما‬‫ئ هو كهسه و‬‫تیشیپاشان ڕاگوێزراوهبۆگوندی كه ره ژێر كۆنترۆڵی داعش لهنێوان شارۆچكهیره شاد وریازبهرله‬‫وو‬‫باتی ‪76.٢٠١٥‬ئهو‬‫پێشمهرگهگوندهكهی كۆنترۆڵ كردۆتهوه لهشو‬‫بیسێ‬‫گهڕانهوهیبۆگوندیالموراپاشئهوهی ده‬‫وتینهیزانیوهكێبووه چۆنبووه‪،‬بهاڵم‬‫ێكیالمورا وێرانبووبووبوو‪ .‬ههروە ها و‬‫ینیبهش‬‫وتی‪ ،‬ب‬‫گوندنشینه و‬‫نگی مانهوهی لهوشوێنه‪.‬‬‫داعشئهو مااڵنهینهڕووخاندووه له ماوهی چهند ما‬‫تنیگوندهكهی له كانوونییهكهمی‬‫شتیبه هیومان ڕایتس ۆوچ ووت‪.‬بهرله جێێهش‬‫ێكیتریالمور ا هه مان‬‫گوندنشین‬‫‪77‬‬‫پباران كراوه‪ .‬له ‪٤‬یئایاری ‪ ٢٠١٥‬لهگوندی عه ال غیر‬‫وتی كه چهند جارێكالموراتۆ‬‫نشینه و‬‫‪،٢٠١٤‬ئهوگوند‬‫وتی‬‫نترۆڵكردۆتهوه‪.‬ئهو و‬‫ێشمهرگهگوندهكهی كۆ‬‫ستێپ‬‫ژێر كۆنترۆڵی (داعش)هوه دهپهڕێتهوهبۆالمورا كاتێك دهبی‬‫ێكی‬‫نیان لهدهستداو چهند كهس‬‫گیا‬‫كی تر‪ ،‬دوو كچبه هۆیبۆمبی چێنراوهوه‬‫كاتیپهڕینهوهی لهگهڵ چهند خێزانێ‬‫له‬‫كانیبۆنهخۆشخانه‬‫بردنیمنداڵه‬‫كاتی‬‫تیشیل ه‬‫ینداربوون كهپێنجیان منداڵیئهوبوون‪.‬ئهو كهسه وو‬‫تریشبر‬‫كانی وهك خۆی مابوونهوه‪.‬پاش‬‫تی كه خانووه‬‫بۆکهرکوکبۆماوهیهكی كورتبهناوگوندهكهداتێپهڕیوهوبینیوویه‬‫وتی‬‫نی تااڵنكرابوو‪،‬ئهوگ‬‫‪ ١٠‬ڕۆژ كاتێك دهگهڕێنهوهبۆگوندهكه ماڵهكهی وهك خۆی مابوویهوه‪،‬بهاڵم شتومهكهكا‬‫ێشمهرگه‬‫یرانی ‪،٢٠١٥‬پ‬‫تبار دهكردبهو كاره‪78.‬له كۆتایی مانگی حوزه‬‫پۆلیسیهكتریانتۆمه‬‫ێشمهرگهو‬‫كهپ‬‫فتهیهكپاش‬‫نگیته موزو هه‬‫فهرمانیپێدهكهنگوندهكه جێبهێڵێ وبۆیه دهڕۆنهگوندیی هرموك‪ .‬لهسهرهتای ما‬‫یسهوهگوندهكه وێران دهكهن‪.‬ئهوگوندنشینه‬‫پۆل‬‫ێنن وبهبهرچاوی‬‫تنیگوندهكهی‪،‬ئهو ووتی‪،‬بلدۆزهر ده ه‬‫جێهێش‬‫ێشمهرگهیه‪.‬‬‫كانی كهپ‬‫كێك ل ه خزمه‬‫وتی قسهكانی لهسهربنه مایئهوشتانهیه كه خۆیبینیوونی وقسهییه‬‫و‬‫تابخانهو مزگهوتهكه وهكبینراوه له‬‫دنی قو‬‫ب كاولكر‬‫ێناوهۆ‬‫نیانبهكاره‬‫ێشمهرگه ماددهیتهقه مه‬‫یشی كهپ‬‫‪79‬ووت‬‫‪80‬‬‫تی‪.‬‬‫یكڤیدیۆیدا كه خزمهكهیگرتوویه‬‫گرتهیه‬‫داریان كردۆتهوه له‬‫ریان ئاگا‬‫كانیت‬‫نشینه‬‫ێشمهرگهگوند‬‫ینییهكهمیالمورا ووتیشی كه لهته موزی ‪،٢٠١٥‬پ‬‫گوندنش‬‫تنیالمورابههۆی شهڕیبهردهوامهوه‪.‬ئهو كهسه ووتی‪ ،‬كه داعشبۆماوهیهكی كورتالمورای داگیركرد‬‫جێهێش‬‫تیشی كه لهگوندییهرموكهوه‬‫بهاڵمپاش ‪ ٥‬كاتژمێرپێشمهرگه ههرئهو شهوه لهگوندهكهیان وهدهرنان‪ .‬وو‬‫یلۆمهتر له‬‫نگیته موزبه دوورییهك ك‬‫فته لهپاش شهڕهكانی ما‬‫تی‪ ،‬د وو هه‬‫شهڕهكهیبینیووه‪ .‬ههروه ها وو‬‫‪81‬‬‫قاندنهوهی ماڵهكانن‪.‬‬‫یكیته‬‫تی كه چهند كهسێك خهر‬‫گوندهكهینزیكبووهتهوهو لهوكاتهدابینیوویه‬‫تكردهكانیگوندیالمو ار له ‪٢٠‬یئایاری ‪٢٠١٥‬گیراوونئاماژهبه وێرانكاریهكی كهمی‬‫وێنهی مانگه دهس‬‫فراوان‬‫ینی دووهمی ‪ ٢٠١٥‬وێرانكاریهكیبهر‬‫تشر‬‫نگی ‪١٢‬ی‬‫كانی ما‬‫نی ناوگوندهكه دهكهن‪.‬بهاڵم وێنه‬‫خانووهك ا‬‫یشاندهدهنبهجۆرێك هه موو خانووهكانی لهگهڵ زهویداتهختبوون و دهردهكهوێبه ماددهیتهقه مهنیو ئامێری‬‫ن‬‫گهوره وێرانكرابن‪.‬‬‫‪74‬پۆستی ‪٦‬ی حوزهیرانی ‪ ٢٠١٥‬لهالپهڕهیفهیسبووكی '' ههواڵهكانیقاره مانێتیپێش مهرگه''تێیدا وێنهی كوژراوانی داعشلهالموراباڵوكراوهتهوه‪.‬لهپۆستهكهدا‬‫کلهدهس ت هێزهقاره مانهكانیپێش مهرگه‪.‬‬‫نووسرابوو‪ :‬الشهیسهگهكانی جه ههنم‪ .‬داعش خهواریجهكانیئهمسهرده مه لهگوندیالمورا و الحوریهیکهرکو‬‫‪https://www.facebook.com/%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1‬‬‫‪%D8%A7%D9%84%D8%A8%D9%8A%D8%B4%D9%85%D8%B1%D9%83%D9%87‬‬‫‪%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D8%A7%D9%84-765431270160421/ (accessed June 3, 2016).‬‬‫ێلێكیپێش مهرگهتهرمی كوژراوانی‬‫هه مان ڕۆژله ‪٦‬ی حوزهیران‪ ،‬الپهڕهیفهیسبووكبهناوی ''سهنتهر ی ههواڵهكانی عێراقگرتهیهكیڤیدیۆییباڵوكردهوه كهتێیدائۆتۆمب‬‫داعشی اهو ڕۆژهیناوالمورایبهناوکهرکوک دا ڕادهكێشا‪.‬نووسراویپۆستهكه‪:‬ته ماشا ی هێزهكانیپێش مهرگهبكه چۆنتهرمی كوژراوانی داعشنیشاندهدهنله‬‫شهقا مهكانیکهرکوکپاش كۆنترۆڵكردنیگوندیالمورا‪.‬‬‫‪https://www.facebook.com/newsofiraq3/?fref=nf (accessed June 3, 2016).‬‬‫‪ 75‬چاوپێكهوتن ی هیومان ڕایتس ۆوچلهگهڵگوندنشینێكیالمورا‪.‬کهرکوک‪٣‬ی كانوونییهكه می ‪.٢٠١٥‬‬‫‪Ibid.76‬‬‫‪ 77‬چاوپێكهوتن ی هیومان ڕایتس ۆوچلهگهڵگوندنشینی دووه میالمورا‪.‬کهرکوک‪٢٠‬یئایاری ‪.٢٠١٥‬‬‫‪Ibid.78‬‬‫‪Ibid.79‬‬‫‪ 80‬هیومان ڕایتس ۆوچگرتهڤیدیۆییهكهی لهگوندنشینهكهیالمورا دهستكهوت كهگووتبووی خزمهپێش مهرگهكهیگرتوویهتی لهكاتیتهقاندنهوهیقوتابخانهكه‪.‬‬‫‪ 81‬چاوپێكهوتن ی هیومان ڕایتس ۆوچلهگهڵگوندنشینێكیالمورا‪.‬کهرکوک‪٣‬ی كانوونییهكه می ‪.٢٠١٥‬‬‫‪32‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫ستان ووتی‪'' ،‬حاڵی حازر‬‫له وهاڵمی ‪٢٦‬ی ئازاری ‪٢٠١٦‬یدابۆ هیومان ڕایتس ۆوچ ‪ ،‬حكومهتی ههرێمي كورد‬‫كانی‬‫نشینه‬‫نگیئایاری ‪،٢٠١٦‬گوند‬‫ول تيئی المیدا"‪ .‬له ما‬‫كانیده ه‬‫ستیتۆڕهتیرۆریستیه‬‫گوندیال مو ار لهژێر ده‬‫ێشمهرگه لهپهیوهندیدابوون لهوێ وئهو كاتهگوندهكه لهژێر‬‫المورابه هیومان ڕایتس ۆوچیان ووت‪ ،‬لهگهڵپ‬‫گه‪82.‬‬‫ێشمهر‬‫كانیپ‬‫ێشمهرگهدابووه كهبه دووریهكی كهم دهكهوتهپێشساتره‬‫كۆنترۆڵیپ‬‫فراوانیش لهگوندی شهید دهكهن لهنێوان ‪٢٠‬ی‬‫تكردهكانئاماژهبهئهنجامدانی وێرانكاری هكیبهر‬‫وێنهی مانگه دهس‬‫ینی دووه می ‪83.٢٠١٥‬‬‫تشر‬‫ئایارو ‪١٢‬ی‬‫كانی‬‫یلولی ‪٢٠١٦‬ی حكومهتی ههرێم ڕاست هوخۆ ئاماژهبهوپرسیارهناكات كهئایا هێزه‬‫نگیئه‬‫وهاڵمهكانی ما‬‫یلۆمهتر دوورن‬‫كانیالمورا والشهید‪،‬تهنها دهڵێنئهوگوندانه "‪ ٣‬ك‬‫سیاربوون له وێرانكاریه‬‫ێشمهرگهبهرپر‬‫پ‬‫ێن‪84".‬‬‫ێشمهرگهدانانر‬‫كانیپ‬‫ێشمهرگهوبۆیهبهناوچهی ژێر دهسهاڵتی هێزه‬‫ێشهوه ی هێزیپ‬‫كانیپ‬‫لهب هره‬‫یلۆمهتر لهم دووگوندهكشاونهتهوهو‬‫كانی كوردي نزیكهی ‪ ٣‬ك‬‫وتی كه " هێزه‬‫یدا فهالحمستهفابه كر و‬‫لهوهاڵمهكه ‪،‬‬‫ڵكیئهو كهسانهبوون‬‫كانیئهم دووگوندهڕاستهوخۆپهیوهندیانبهوهوه ههبووه كهئهم خانووانه مو‬‫نكردنی ماڵه‬‫وێرا‬‫ستی‬‫یستانهوهبه مهبه‬‫یستانی هد و هل تيئی المي كردووهوئهم خانووانه لهالیهنتیرۆر‬‫ندیانبهتیرۆر‬‫كهپهیوه‬‫ێنراون‪85".‬ئهم جۆرهپاساوانه ڕازیكهرنینبۆئهو مهرجانهی كه له‬‫ێزكردنیپێگهیان لهمگوندانهبهكاره‬‫به ه‬‫ڵگهی ڕازیكهر‬‫یاساییبوونی وێرانكردنی خانووبهرهتهن اه لهكاتێكدا كهبه‬‫نگد ا هاتووه سهبارهتبهبه‬‫كانی جه‬‫یاسا‬‫پشتئهو كاره كهئهوهش نابێت زیاد له قهبارهی خۆی وكوێرانهبێت‪.‬‬‫تی سهربازی) له‬‫ێت له (زهروریه‬‫یشانبدر‬‫ن‬‫یشاندهدهن كه‬‫فراوانیبیناو خانووبهرهكانیگوندییهرموكن‬‫تكردهكان وێرانكاریهكیبهر‬‫ههروه ها وێنهی مانگه دهس‬‫یرانی‬‫نداوه لهوهاڵمهكهی حوزه‬‫ینی دووهمی ‪ ٢٠١٥‬و ‪٢٤‬ی كانوونی دووهمی ‪ ٢٠١٦‬ڕوویا ‪.‬‬
‫تشر‬‫لهنێوان ‪١٢‬‬‫ێشهوهیشهڕبووه‪،‬بهاڵم‬‫كانیپ‬‫ستان هاتبوو ‪ ،‬ههرچهندهیهرموك لهنزیكبهره‬‫‪٢٠١٦‬ی‪ ،‬حكومهتی ههرێمي كورد‬‫ۆرتی‬‫پێی ڕاپ‬‫یناكانی (یهرموك) وهك خۆیان ماونهتهوهوبه ر هیچ وێرانكاریهكنهكهوتوون‪".‬به‬‫"خانووبهرهوب‬‫زراندنی‬‫شیانبۆ دامه‬‫ێكی داع‬‫ێشمهرگه ههوڵ‬‫كانیپ‬‫یرانی ‪ ٢٠١٥‬هێزه‬‫پهیمانگایتوێژینهوهی جهنگ‪،‬له ‪١١‬ی حوزه‬‫كاندووه‪86.‬‬‫ێكی كهم دهكهوێتهباشورییهرموكتێكش‬‫كیلۆمهتر‬‫پێگهیان له ''واستانا" كهبهدووری چهند‬‫كانیالمورا و شهیدویرموكبه هیومان ڕایتس ۆوچیان ووت كهبۆماوهیهكی كورت لهناویرموك‬‫گوندنشینه‬‫كانی وهك خۆیان ماوهتهوه‪.‬‬‫ستیته موزی ‪ ٢٠١٥‬خانووه‬‫ماونهتهوهیانبهناویداتێپهڕیوون وبینیوویانهتا ناوهڕا‬‫‪87‬‬‫فراوانله ههردووگوندهكانیابو ك ه‬‫كانی ‪٢٠‬یئایاری ‪ ٢٠١٥‬وێرانكاریهكیبهر‬‫تكرده‬‫ههروه ها وێنهی مانگه دهس‬‫یشان دهدهن‪ .‬لهوێنهكانهوه دهردهكهوێ‬‫كانیمه كته ب خالید و مریهمبهگن‬‫عوبهون ه هروان كه دهكهونهنێوانگونده‬
‫ینی‬
‫تشر‬
‫كانیبهشی ڕۆژئاوایابو ك ه عوبهبه هۆی ئاگرهوهبووه‪ :‬وێنهكانی ‪١٢‬ی‬‫ێكی زۆری وێرانكاریه‬‫بهش‬‫یشاندهدهنو ئاماژهبهوهدهكهن كه وێرانكاریهكانبهئامێری‬‫دووهمی ‪ ٢٠١٥‬خاپووربوونیتهواویگوندهكهن‬‫گهورهوه ماددهیتهقه مهنیبههێزبووه‪.‬‬‫ێشمهرگه كه له‬‫پشتساتروهێڵهكانی هێزیپ‬‫وتی كهابوك ه عوبه وهكگوندییرموك دهكهوێته‬‫ێكی شهید و‬‫گوندنشین‬‫ێكی داعشبۆسهر مكتب خالد له‬‫ێرش‬‫‪ ٢٠١٥‬دابهرزكراونهتهوه‪.‬ئهوگوندنشینهبانگهشهیئهوهیكرد كه لهپاش ه‬‫ستاوهبه خاپوور كردنیگوندین ه هروان كهیهكێكه لهوگوندانهیلهكاتي‬‫ێشمهرگه هه‬‫كانوونییهكهمی ‪،٢٠١٤‬پ‬‫یكردووه‪ .‬وێنهی مانگه‬‫شتاكاندا دروست‬‫بكردنیناوچهكه له هه‬‫تیبه عهره‬‫سه دام حوسین له چوارچێوهی ههڵ مه‬‫پشتڕاست دهكهنهوه كهگوندهكانیابو ك ه عوبهویرموك ون ه هروان دهكهونهنێو هێڵی‬‫تكردهكانئهو ووتانه‬‫دهس‬‫‪ 82‬چاوپهكهوتن ی هیومان ڕایتس ۆوچلهگهڵ دووگوندنشینیالمورا‪،‬کهرکوک‪٢٠‬یئایاری ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ ١٢‬تشرینی دووهمی ‪ ٢٠١٥‬وێرانكاریهكی‬‫یشاننادهن‪،‬بهاڵم وێنهكانی ی‬‫‪ 83‬وێنهكانی ‪٢٠‬یئایاری ‪٢٠١٥‬ئاسهواری وێرانكاریلهگوند الشهیدن‬‫نیشاندهدهن‪.‬‬‫رفراوانی خانووبهرهكان‬‫به‬‫لولی ‪.٢٠١٦‬‬‫‪ 84‬دیندار زێباری‪ ،‬سهرۆكی كۆمیتهیپێداچونهوهو وهاڵمدانهوهی ڕاپۆرتهنێودهوڵهتیهكانی حكو مهتی ههرێم‪.‬بهروارینا مه ‪٢٢‬یئهی‬‫لولی ‪.٢٠١٦‬‬‫فابهكر‪،‬بهرپرسیفهرمانگهیپهیوهندیهكانی دهرهوهی حكومهتی ههرێمی كوردستان‪.‬بهروارینا مه ‪٢٢‬یئهی‬‫‪85‬فهالح مسته‬‫‪86‬پهیمانگایتوێژینهوهی جهن گ‪ ''،‬ڕاپۆرتی عێراقله ‪ ١١‬و ‪١٢‬ی حوزهیرانی ‪.٢٠١٥‬‬‫‪http://www.understandingwar.org/sites/default/files/iraq%20SITREP%202015-6-12.pdf (accessed August 3, 2016).‬‬‫‪ 87‬چاوپێكهوتن ی هیومان ڕایتس ۆوچلهگهڵ دووگوندنشینیالموراله ڕێكهوتی ‪٣‬ی كانوونییهكه می ‪ ٢٠١٥‬و ‪٢٠‬ئایاری ‪ ٢٠١٦‬لهکهرکوک ‪ ،‬ههروه هالهگهڵ دوو‬‫گوندنشینیالشهیدله ‪٢٤‬یتشرینی دووه می ‪ ٢٠١٥‬و ‪٢٠‬یئایاری ‪،٢٠١٦‬لهگهڵگوندنشینێكییرموكله ‪٢٤‬یتشرینی دووه می ‪.٢٠١٥‬‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪33‬‬

‫لید و شهیدو مورابه دووریهكی كهم دهكهونهبهشیئهودیوی‬‫تێكدامه كته ب خا‬‫ێشمهرگه‪ ،‬لهكا‬‫كانیپ‬‫ێشهوهی هێزه‬‫پ‬‫كانیپێشمهرگه‪،‬بهاڵمئهوناوچانه لهژێربهرگریپێشمهرگهدان‪.‬‬‫هێڵه‬‫كردنی‬‫بێ دیاری‬‫ستاننووسی ووتیبه‬‫تی ههڕێمی كورد‬‫له وهاڵمهكهیدابۆ هیومان ڕایتس ۆوچ‪ ،‬حكومه‬‫كانی‬‫كانیگوندین ه هروان لهئهنجامی هێرشیئاسمان ی هاوپهیمانهكان وبۆمبه چێنراوه‬‫ب هروارهكهی‪ ،‬وێرانكاریه‬‫تكردهكاندا دهركهوتووه‪.‬بهاڵم وهاڵمهكهئاماژهبهوهناكات چۆن وبۆچیئهو‬‫داعشبووه وهك له وێنهی مانگه دهس‬‫ێشمهرگه‬‫وه لهنامهكهی حكومهتی ههرێمي كوردستاندا جهخت لهوهكراوه كهپ‬‫ێنراونهته ‪.‬‬
‫بۆمب و مینه چێنراوانهتهق‬‫نكردنین ه هروان‪.‬‬‫ڵكیگوندهكانیئهو دهوروبهره كردووه له وێرا‬‫لهناوگوندهكهدا ڕێگری له خه‬‫‪34‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪35‬‬

‫‪36‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪37‬‬

‫‪38‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪39‬‬

‫‪40‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪41‬‬

‫سێگوندینێوانتازهو داقوق‬‫یلۆمهتر دهكهونه ڕۆژئاوای ڕێگهی سهرهكیکهرکوک دوزخورماتوو‬‫كانی سعدو خالیدبهدووری ‪ ٢‬ك‬‫گونده عهرهبه‬‫گا سهرهكیهبه دووری ‪٢‬‬‫لهنێوانگوندیتازهو داقوق‪ .‬وهحده‪،‬گوندی سێیهم‪،‬ڕاستهوخۆ دهكهوێته ڕۆژئاوایئهم ڕێ‬‫یلۆمهتر لهباشورهوه‪.‬‬‫ك‬‫یركردنی‬‫گێك لهدوای داگ‬‫كانیئهو سێگوندهبه هیومان ڕایتسۆوچیان ووت‪،‬بۆماوهی چهند مان‬‫گوندنشینه‬‫ێكردنیشهڕهكان لهنێوان‬‫نیان مانهوه‪،‬بهاڵمبهرلهدهستپ‬‫یرانی ‪ ٢٠١٤‬لهگوندهكا‬‫نیان لهالیهن داعشله حوزه‬‫گوندهكا‬‫‪88‬‬‫نشین‪ ،‬داعش‬‫پێی ووتهی دووگوند‬‫هێڵن‪ .‬به‬‫یاریانداگوندهكانیان جێب‬‫ێشمهرگهو داعش له كۆتاییئهیلولی ‪٢٠١٤‬بڕ‬‫پ‬‫بێل وتراكتۆر و مهڕومااڵتێكیگوندنشینهكان‪ ،‬جگهلهوه داعشتهن اه له‬‫دهست دهگرێتبهسهر چهندئۆتۆم‬‫یلول‪ ،‬داعش‬‫نگیئه‬‫كانی ما‬‫كردنی شهڕه‬‫دهووروبهریگوندهكه دهمێنێتهوهو ناچێتهناوگوندهكهوه‪89.‬بهرلهدهستپێ‬‫كیان‬‫یندار دهبن كه ههندێ‬‫بانی و ‪ ٣٣‬كهسیتریشبر‬‫تۆپبارانیگوندهكه دهكات ولهئهنجامدا ‪ ١٥‬كهس دهبنهقور‬‫گریان لهگوندهكه كردووه‪.‬‬‫بی ناوگوندهكهبوون وبهر‬‫تریان چهكداری عهره‬‫هاوواڵتی مهدهنیبوون و ههندێكی‬‫نهوه‪90.‬‬‫ێشت خانووهكان وهك خۆیان مابوو‬‫نیان جێ ه‬‫تیان‪ ،‬كاتێك خهڵكهكهگوندهكا‬‫ئهوان وو‬‫نگی‬‫ستی ما‬‫كشكاند‪،‬بهماڵدواترو لهناوهڕا‬‫ێشمهرگهیبۆسهرگوندهكهتێ‬‫ێرشێكیپ‬‫یلولی ‪ ٢٠١٤‬دا عش ه‬‫لهئه‬‫ێشمهرگهناوچهكه كۆنترۆڵ دهكاتهوه‪.‬پهیمانگایتوێژینهوهی جهنگ‪ ،‬كهپهیمانگایهكهبۆ شیكاری‬‫ئازاری ‪،٢٠١٥‬پ‬‫ێشمهرگهبووه له‬‫كاروباری سهربازی وبارهگاك هی لهواشنتنه له زاری وهستا ڕهسول كهفهرماندهیهكیپ‬‫كیان دهستپێكردبۆپاكردنهوهیناوچهیتل‬‫وتی‪ ،‬له ‪٩‬ی ئازاری ‪ " ٢٠١٥‬هێزهكانیپێشمهرگه ههڵمهتێ‬‫ناوچهكه و‬‫‪91‬‬‫ێشتر له ‪١٠‬ی‬‫لید وگوندی وهحده لهباشوری ڕۆژئاوای شاریکهرکوک‪ ".‬ئهوپهیمانگایهپ‬‫الوردو مهكته ب خا‬‫ێرشهئاسمانیهكانی هاوپهیمانان كۆبوونهوهیهكی داعش وبارهگاكانیانی‬‫بات له ڕاپۆرتێكیدائاشكرای كردكه ' 'ه‬‫شو‬‫ێشمهرگهبهتۆ پ و هاوهنناوچهكهیانبۆردومان‬‫كانیپ‬‫لهو (سێ)گونده" كردۆتهئامانج‪،‬ئه مه جگهلهوهی كه هێزه‬‫كردووه‪92.‬‬‫نیان‪.‬یهكێك‬‫ێشمهرگهسێ كهسیگوندهكه لهگهڵ خۆیان دهبهنبۆ ڕێنمایی كرد‬‫تیان كه هێزهكانیپ‬‫گوندنشینهكان وو‬‫لهو سێ كهسهبه هیومان ڕایتس ۆوچی ووت‪ ،‬جگهله چهند وێرانكاریهكبه هۆیتۆپ وگولهوه‪ ،‬خانووهكانی وهحده‬‫نتڕۆلكرد‪93.‬‬‫ێشمهرگهگوندهكهی كۆ‬‫پێوه مابوونهوه كاتێكپ‬‫به‬‫ستان له‬‫ێتینیشتمانی كورد‬‫رپرسی مهڵبهندییهك‬‫كانی گوندهكه لهگهڵ ئاسۆ مه مهندیبه‬‫یشسپیه‬‫پاشئهوهی ڕ‬‫کهرکوک كۆدهبنهوه‪،‬به ووتهیگوندنشینهكان‪،‬پاش دوو ڕۆژ له شهرهكهئاسۆ مه مهند ڕێگهیانپێدهداتبگهڕێنهوه‬‫كانیناویانهوه‬‫نشینێك ووتی‪،‬نزیك هیتهو اوی هه موو ماڵهكانیگوندی وهحدهبهشتومهكه‬‫نیان‪.‬گوند‬‫گوندهكا‬‫وتی دوو ڕۆژ دوای شهڕهكه كاتێكگهڕاوهتهوهبۆگوندی‬‫ێكیتر و‬‫نشین‬‫سوتێنرابوون‪،‬بهاڵمنهڕووخابوون‪.‬گوند‬‫شتا دووكهڵی لێ ههڵدهساو‪،‬تهواویگوندهكهسوتێنرابوو لهگهڵ حهوت خانوو وێرانكرابوو‪.‬ئهو‬‫سعد‪ ،‬خانووهكه ی هێ‬‫ێنی خۆیان‬‫وتی‪ ،‬هه موو شتومهكیناو خانووهكان لهشو‬‫بوو لهناوگوندهكه و‬‫گوندنشینهی ڕێبهریپێشمهرگهی كرد‬‫ێشمهرگهوه‪.‬‬‫كانی سعدو وهحده له داعش لهالیهنپ‬‫یچ ئاگرێكنهبوو دهستبهجێ لهدوایپاكردنهوهیگونده‬‫بوون و ه‬‫ئاگربووه له‬‫یشانی دهدهن كه زۆرینهی وێرانكاری خانووهكانیئهو سێگوندهكهبه‬‫تكردهكانن‬‫وێنهی مانگه دهس‬‫‪ 88‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی لهگهڵ ‪١٨‬گوندنشینیگوندهكانی وهحدهوسعدو خالیدكردله عمرالبن ختابله ‪٢‬ی كانوونییهكه می ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 89‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی لهگهڵ دووگوندنشینیگوندهكانی وهحدهو خالید كردله عمرالبن ختابله ‪٢‬ی كانوونییهكه می ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 90‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهوتنی لهگهڵنزیكهی ‪ ١٥‬لهگوندنشینیگوندهكانی وهحدهو خالیدوسعد كردله عمرالبن ختابله ‪٢‬ی كانوونییهكه می ‪.٢٠١٥‬‬‫‪91‬پهیمانگایتوێژینهوهی جهن گ‪ .‬ڕاپۆرتیبارودۆخی عێراق‪٩ ،‬ی مارسی ‪.٢٠١٥‬‬‫‪http://www.understandingwar.org/sites/default/files/Iraq%20SITREP%202015-3-9_approved.pdf (accessed April 29, 2016).‬‬‫ههروه هاته ماشای ڕاپۆرتهكانی ‪١٠‬ی مارسی ‪٢٠١٥‬بكهن كهتێیدا واسته ڕهسول دهڵێ‪،‬پێش مهرگه هێرشێكی داعشیبۆسهر مكتب خالدتێكشكاندووهوگوندهكانیتل الواردو‬‫وهحدهی كۆنترۆڵكردۆتهوه‪.‬ئهو ڕاپۆرتهل هسهربارودۆخی عێراقهوله ‪٩‬ی مارسی ‪٢٠١٥‬باڵوكراوهتهوه‪.‬‬‫]تقریریكشف اوضاعالعراقفيیوم ‪ 9‬اذار‪ /‬مارس ‪[2015‬‬‫‪Rawabet Center for Research and Strategic Studies, March 10, 2015, http://rawabetcenter.com/archives/4753 (accessed June 13,‬‬‫‪2016).‬‬‫‪ 92‬ڕاپۆرتیپهیمانگایتوێژینهوهی جهن گ له ‪ ١٠‬و ‪١١‬یشوباتی ‪.٢٠١٥‬‬‫‪http://www.understandingwar.org/sites/ default/files/Iraq%20SITREP%202015-2-10-11_V3.pdf (accessed October 6, 2016).‬‬‫‪ 93‬چاوپێكهوتن ی هیومان ڕایتس ۆوچلهگهڵگوندنشینێكی خالید له عمرالبن ختابله ‪٢‬ی كانوونییهكه می ‪.٢٠١٥‬‬‫‪42‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫یسانی ‪94.٢٠١٦‬‬‫ك لهته موزی ‪ ٢٠١٥‬له‬‫ڵیسیئه مری ا‬‫گۆڤاریفۆڕینپۆ‬‫باتی ‪ ٢٠١٥‬و ‪٥‬ین‬‫نێوان ‪١٤‬یشو‬‫تكار و كارمهندی ڕێكخراوه مرۆییهكان وپێشمهرگه ڕایگهیاند‪،‬‬‫پلۆما‬‫توانیناوچهكهو دی‬‫وهحدهوهو له زاری داینش‬‫توانیئهوگوندهبهیاوهری‬‫نیان لهشوێنی خۆیانبوون كاتێك داینش‬‫كانیئهوگوندهو شتومهكهكا‬‫زۆرینهی خانووه‬‫نشینهكانبۆ هیومان‬‫گی ئازاری ‪٢٠١٥‬ئه مهش ووتهیگوند‬‫ستی مان‬‫ێشمهرگ ه چووبونهناوگوندهكهیان لهناوهڕا‬‫پ‬‫ێشمهرگه‬‫یشسپیهكیگوندهكه‪'' ،‬پ‬‫پێی ووتهی ڕ‬‫وژێك دواتر‪،‬به‬‫ێشڕاست دهكاتهوه‪ 95.‬چهند ڕ‬‫ڕایتسۆوچ لهوبارهیهوهپ‬‫پێچانهوهی – وایه رو‬‫بیربوون له‬‫ێنا كه خه‬‫ێك مافیایكوردیان لهگهڵ خۆیا ن ه‬‫هاتنهناوگوندهكه (و) كۆمهڵ‬‫نمان‪96''.‬‬‫اله بردنی هه موو كهلوپهلو شتومهكهكا‬‫غهس و‬‫ێرشی‬‫كانی وهحدهو خالید ه‬‫كانیگونده‬‫ستاندا هاتبوو كه هۆكاری وێرانكاریه‬‫له وهاڵمهكهی حكومهتی ههرێمي كورد‬‫ینی چێنراوی داعشبووه لهناو ماڵهكان‪.‬‬‫پباران" وبۆمب و م‬‫ئاسمان ی هاوپهیمانهكان "مو شهكي كاتیوشا‪ ,‬وتۆ‬‫تیان‪.‬‬‫تانیموڵك و ماڵ ی هاوواڵ‬‫نی تااڵنی وسوو‬‫نی سعدیان تۆمهتهكا‬‫وهاڵمهكهئاماژهینهكردبووبه وێرانكاریهكا‬‫یلولی ‪ ٢٠١٥ © . ٢٠١٥‬هیومان ڕایتس ۆوچ‪.‬‬‫وێرانكاری لهگووندی الب و مه حه مد له مانگیئه‬‫‪94‬گهیشتنهئهوبڕیارهی كهئاگرسهرچاوهی وێرانكاریانبووه لهسهربنه مای وێنهی مانگه دهستكردهكانبهپێداچوون هوهوشیكار كراوهبۆ ههر ماڵێكبه جیالهسهربنه مای‬‫فی ڕووخاوئاسهواریسووتاویبه ماڵ و دارودرهختهكانی دهوروبهرییان نهبوونی‬‫بوون ونهبوونی چهندنیشانهوئاسهوارێكهبهو مااڵنهوهبۆنموونه وهكبوونیسهق‬‫ئاسهوارێكی ڕووخاوی زۆریبهردو كۆنكرێت وخاشاكی ڕووخاوی دارودیوارهكانی خانووهكه‪ .‬ههركاتێكبۆمانكرابێت‪،‬ئهم دهرهنجامانهپشتڕاستكراونهتهوه‬‫كیلۆ مهتردا دهستنیشانبك هن‪.‬‬‫شێوهیهكیگشتی دهتواننپێگهیئاگرله ماوهییهك‬‫بهبهراوردكردنیلهگهڵ داتایتری مانگه دهستكردهكان كهبه‬‫‪ 95‬وێنهی مانگه دهستكردهكانئاماژهبه وێرانبوونی ژمارهیهكی زۆرله خانووهكانی ههردووگوندی جودهیدهو جدیدیبهئاگر دهكهن لهگهڵبوونیئاگرێك لهبهیانی ‪١‬ی‬‫كیلۆ مهتر دهكهونهباكوری وهحده ‪ .‬ههروه ها مزگهوتهگهورهكهی جودیده لهنێوان ‪١‬یشوبات و ‪٥‬ینیسانی‬‫شوباتی ‪.٢٠١٦‬شایهنیباسهئهم دووگوندهبه دووریپێنج‬‫‪٢٠١٦‬به ماددهیتهقه مهنیبه هێز وێرانكراوه‪.‬‬‫ۆڤاریفۆڕینپاڵهسی‪٢٣ ،‬یته مووزی ‪.٢٠١٥‬‬‫ێلیزابێسولیهم‪'' .‬وێرانكردنی ماڵهكانبۆ كوردستان‪''.‬گ‬‫‪96‬سێرائ‬‫‪Foreign Policy, July 23, 2015, http://foreignpolicy.com/2015/07/23/peshmerga-war-crimes-ethnic-cleansing-islamic-state-iraq/‬‬‫‪(accessed May 2, 2016).‬‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪43‬‬

‫‪44‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫باشوریڕۆژئاوای داقوق‬‫ێشهوهی‬‫كانیپ‬‫له ‪٢‬ی كانوونییهكهمی ‪،٢٠١٥‬توێژهرانی هیومان ڕایتس ۆوچبهیاوهریپێشمهرگه چوونه هێڵه‬‫ێشمهرگه‬‫یلۆمهتر دهكهوێتهباشوری ڕۆژئاوای داقوق‪ .‬لهوكاتهداپ‬‫شهڕ لهالبو مه حه مد كهبه دووری ‪ ١٢‬ك‬‫ێشمهرگهبه هیومان ڕایتس‬‫یكيپ‬‫سهرقاڵیتهواوكردنی لێدانیساتربوون له ڕۆژئاوایالبو مه حه مد ‪ .‬هعقید‬‫نگیئابگوندهكهیان كۆنترۆڵكردهوه داعشبه چڕیگوندهكهی مینڕێژ كردبوو‬‫ۆوچی ووت‪ ،‬كاتێكپێشمهرگه له ما‬‫‪97‬‬‫شیانتهقاندهوه‪.‬‬‫كانی داع‬‫ێندراوه‬‫بۆیه له دوورهوهمین وبۆمبه چ‬‫ێكی خۆڵ و‬‫بیبهدیكرد كهبهتهواوی وێرانكرابووتهنها چهند دیوار‬‫ێكیبچووكی عهره‬‫هیومان ڕایتس ۆوچگوند‬‫ێكیناو ماڵیتێدانه مابوو‪.‬‬‫یهك دوو سهقفبهپێوه مابوونهوه‪.‬گوندهكههیچ شت و مهك و كهلوپهل‬‫تیان كه ههرسێگونید دیلیس‬‫ێش مهرگهكان وو‬‫ێشهوه‪،‬پ‬‫كانیپ‬‫ب باكوری ڕۆژئا او لههێڵه‬‫نیان ۆ‬‫ێشا‬‫ل هكاتی دهست ڕاك‬‫گریان لێدهكات‪ .‬وێرانكاریهكان له‬‫سیانتێدانه ماوهوپێشمهرگهبهر‬‫ێستا وێرانهن و كه‬‫سهرو خوارو لهگهڵتل ڕهبیعئ‬‫كانی داعشبووه لهالیهنپێشمهرگهوه‪ 98.‬وێنهی مانگه‬‫قاندنهوهی مینه‬‫ێرشی ئاسمانی هاوپهیمانهكان وته‬‫ئهنجامی ه‬‫ند شێوازێك كه هه موویپهیوهندیبه‬‫یشانی دهدهن كهئهوگوندانه لهگهڵ زهویداتهختكراوونبه چه‬‫تكردهكانن‬‫دهس‬‫هێرشیئاسمانیهوهنیه‪.‬‬‫كانی‬‫ێكیبااڵی عهرهب لهپارێزگایکهرکوکبه هیومان ڕایتس ۆوچی ووت ژمارهیهكی زۆر لهگونده‬
‫پرس‬
‫بهر‬
‫وتی‪ ،‬خهڵكهكهتێدهگهن‬‫نێوان دوبزو داقوقبهالبو مه حه مد ع هتشاناوالعزیریه والموره اوه وێرانكراوون‪.‬ئهو و‬‫یستویانه ڕێگری له داعش‬‫ێشمهرگه وو‬‫ندێك له وێرانكاریهكانپهیوهندیبه شهڕوپێكدادانهوه ههبووهو وپ‬‫لهوهی هه‬‫وتی '' هۆكاریتری‬‫بكهن لهبهكارهێنانیئهوبیناو خانووانه‪،‬بهاڵم وێرانكردنی ههندێكگوندیتر وهكئهو و‬‫نه‪99.‬‬‫پشتهوهبووه'' وهك ڕێگریكردن له عهرهبهكان لهگهڕانهوهیانبۆئهوشوێنا‬‫له‬‫نیۆڵئیب راهیم‪.‬ابو محمدله ‪٢‬ی كانوونی دووه می ‪ ،٢٠١٥‬ههروه هالهگهڵ چاوپێكهوتن لهگهڵسهرۆكیپارتی‬‫‪ 97‬هیومان ڕایست ۆوچ چاوپێكهوتنی كرد لهگهڵ كۆڵۆ‬‫سۆسیالیستی كوردستان وپێشمهرگهیفهرمانده كهله شهڕیکهرکوکدابرینداربووه‬‫‪http://ekurd.net/kurdish-socialist-party-leader-wounded-kirkuk-2015-09-11 (accessed May 2, 2016),‬‬‫ههروه هائارینا مورادی‪'' ،‬كوردستان‪:‬بهتالیۆنێكینوێی كاكهییبهپهرۆشیبهشداریكردننلهگرتنهوهیگوندهكان‪ ''.‬ڕووداو‪٢٤ ،‬یئابی‪.٢٠١٥ ،‬‬‫‪http://rudaw.net/english/kurdistan/240820153 (accessed May 2, 2016).‬‬‫یلیس ‪٢‬ی كانوونییهكه می ‪.٢٠١٥‬‬‫ێڵهكانیپێشهوه له د‬‫نیۆڵئیب راهیم و دووپێشمهرگهیتر ‪ .‬ه‬‫‪ 98‬چاوپێكهوتن ی هیومان ڕایتس ۆوچلهگهڵ كۆڵۆ‬‫‪ 99‬چاوپهكهوتن ی هیومان ڕایتس ۆوچلهگهڵبهرپرسێكی عهرهب‪.‬کهرکوک‪٢٤‬یتشرینی دووه می ‪.٢٠١٥‬‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪45‬‬

‫‪46‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪47‬‬

‫‪48‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪49‬‬

‫ینهوا‬‫ارێزگای نه‬‫پ‬‫كانینێوان‬‫كانیپێشمهرگهناوچه‬‫نگیئاب و كانوونییهكهمی ‪ ،٢٠١٤‬هێزه‬‫تایی ما‬‫لهپارێزگاینهینهواو له كۆ‬‫كانی‬‫یلولی ‪ ٢٠١٤‬هێز‬‫نگیئه‬‫تایی ما‬‫ترۆڵكردهوه ‪ .‬ههروه ها له سهره‬‫چیای شنگال و دهریاچهیموسڵیان كۆن‬‫تیانبهسهر ناحیهی زوومار له ڕۆژئاوای سنووریسوریاوه ههتا ڕۆژههاڵتگرت جگه له‬‫ێشمهرگه دهس‬
‫پ‬
‫نگی‬
‫تایی ما‬‫ت له كۆ‬‫ێشمهرگهو (داعش)دابوو ا‬‫شارۆچكهی زوومار‪ .‬شارۆچكهی زوومار ناوهناوه لهژێر كۆنترۆڵیپ‬‫تایی ساڵی ‪٢٠١٥‬وه‪،‬ناوچه‬‫ێشمهرگهبهتهواویشارۆچكهكه كۆنترۆڵ دهكه ‪.‬ن لهسهره‬‫ینییهكهمی ‪٢٠١٤‬پ‬‫تشر‬‫تهوه‪100.‬‬‫تی چۆڵبوون و خهڵكهكهینهگهڕاونه‬‫كۆنترۆڵ كراوهكانبهشێوهیهكیگش‬‫نتاری لهسهر وێرانكاری ژمارهیهكی زۆری‬‫ێكی دۆكیومێ‬‫له كانوونییهكهمی ‪ ، ٢٠١٤‬هیومان ڕایتس ۆوچ ڕاپۆرت‬‫كاتی سهردانهكه مانبۆ ناحیهی‬‫كرد له‬‫ووركردنیتهواویگوندهكان ‪.‬‬
‫ماڵه عهرهبهكان و له ههندێك حاڵهتدا خاپ‬‫باتی ‪٢٠١٥‬‬‫ێشمهرگهداب وو‪ .‬هیومان ڕایتسۆوچ له مانگیشو‬‫زوومارينینوى ئهو شارۆچكهیه لهژێر كۆنترۆڵیپ‬‫گه ئاسایشبانگهشهیئهوهیان كرد وێرانكاریهكان‬‫پرسانیپێش مهر و‬‫دهرهنجامی ڕاپۆرتهكهی اڵوكردهوه كهتێیدابهر‬‫نهكان و (داعش)هوهبووه‪101.‬‬‫بههۆی شهڕوپێكدادانو هێرشیئاسمان ی هاوپهیما‬‫ێشمهرگهو‬‫كانیپ‬‫ستی كهووت‪ ،‬هێزه‬‫نگیته موزوئابی ‪ ٢٠١٥‬هیومان ڕایتس ۆوچ ده‬‫نیاریانهی كه له ما‬‫پێیئهو زا‬‫به‬‫نترۆڵكردنهوهیناوچ هكه‪،‬بهتایبهت‬‫نگی دوای كۆ‬‫فتهو ما‬‫سیاربوون له وێرانكاریهكانی چهند ڕ ۆژو هه‬‫ئاسایشبهرپر‬‫مه ئاغوا بارزان و شارۆچكهیب ه ردیهی سهربهناحیهی زوومار كه هیومان‬‫دی شێخان و حه د‬‫له ههر سێگون‬‫ڕایتس ۆوچ سهردانیكردن‪.‬‬‫یشانی دهدهن جگهلهو وێرانكاریانهی‬‫كانیئهوناوچانه لهساڵی ‪ ٢٠١٤‬و ‪٢٠١٥‬ن‬‫شیكاری وێنهی مانگه دهستكرده‬‫هیومان ڕایتسۆوچ له ڕاپۆرتهكهی ‪٤‬ی كانوونییهكهمی ‪٢٠١٤‬ئاماژیپێكردوون‪ ،‬لهسهرهتای ساڵی ‪٢٠١٥‬‬‫نكاری زیاتر ڕوویداوه لهو كاتهی كهناوچهكه شهڕیتێدانهبووه‪.‬ئهنجامی سهردانهكه ی هیومان ڕایتس ۆوچ‬‫وێرا‬‫پشتڕاستكهرهوه ی هه مووئهوبهڵگانهبوو‪.‬‬‫ئابی ‪٢٠١٥‬بۆناوچهكه‬‫نگی‬‫له ما‬‫نانی‬‫نگیئابی ‪ ٢٠١٤‬و وهدهر‬‫شتینهینهوا له چهند ڕۆژییهكهمی ما‬‫ێكی كهم لهپاش كۆنترۆڵكردنی ده‬‫چهند ڕۆژ‬‫نی تر‪ ،‬هێزه كوردیهكا ن هێرشێكیپێچهوانهیانئهنجامداوبه قهراغ دهریاچهی موسڵ‬‫ێشمهرگه لهشنگال وناوچهكا‬‫پ‬‫‪102‬‬‫توانیئهمناوچانه له كوردو عهرهب و ههندێك‬‫ێشڕهویان كرد‪ .‬داینش‬‫لهب هشیباشورهوهبهره و ڕۆژههاڵتپ‬‫‪103‬‬‫تییهزیدیپێك دێن‪.‬‬‫كه مایه‬‫‪100‬پهیمانگایتوێژینهوهی جهن گ كهبهردهوا م ههواڵیشهڕوپێكدادانهكانی لهگهڵ داعشباڵوكردۆتهوه‪،‬ئاماژهیبه هیچشهڕوپێكدادانێكلهوناوچانه نهكردووه لهساڵی‬‫‪ ٢٠١٥‬و ‪.٢٠١٦‬‬‫ڵوقهدانیگوندهكان‪''،‬باڵوكراوه ههواڵ ی هیومان ڕایتس ۆوچله ‪٢٥‬یشوباتی ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 101‬كوردستانی عێراق‪:‬ئاواره عهرهبهكان و دهستگیركردن وئاب‬‫‪https://www.hrw.org/news/2015/02/25/iraqi-kurdistan-arabs-displaced-cordoned-detained.‬‬‫‪102‬پاش كۆنترۆڵكردنی زوومارلهالیهنپێش مهرگهوه ‪ ،‬هاوواڵتیان دهگهڕێنهوه سهر ماڵ و حاڵیان‪''،‬ئارانیوزله ‪٥‬ی كانوونییهكه می ‪٢٠١٤‬‬‫‪http://aranews.net/2014/09/peshmerga-control-zumar-civilians-return-home/‬‬‫باڵوێزیئه مریكا له عێراقبۆ وهزیری دهرهوهیئه مریكا له ‪٢٣‬یئابی ‪'' ،٢٠٠٧‬ماددهی ‪ :١٤٠‬نهینهوا ڕوبهڕو ی ههڕهشهیهكی‬‫یپلۆماسیله ڕایان كرۆكهری‬‫‪103‬بروسكهی د‬‫ێڵی سهوز‪''.‬‬‫جدی دهبێتهوه له خۆسهپاندن ‪ ،‬ه‬‫‪https://wikileaks.org/plusd/cables/07BAGHDAD2827_a.html (accessed May 12, 2016),‬‬‫ههروه ه ا هیومان ڕایتس ۆوچ‪..‬عێراق‪..‬لهسهر زهویهكی ههستیار‪.‬تووندوتیژیله دژی كهمینهكان لهناوچه دابڕاوهكانیپارێزگای نهینهوا‪١٠ .‬یتشرینی دووه می ‪.٢٠٠٩‬‬‫‪50‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪51‬‬

‫یشخابوورهوه كه‬‫ی لهف‬‫ێژایی سنووریسورا‬‫ئابی ‪ ٢٠١٥‬وگهشتكردنبهئۆتۆمبێلبهدر‬‫كاتی سهردانێكی له ‪٢‬ی‬‫له‬‫ی چیای شنگا ل‪ ،‬هیومان ڕایتس ۆوچبهدرێژای ڕێگهكه چهندین دیمهنی‬‫دهكهوێتهباكوریسنوونێ لهنزك‬‫ێنی‬‫یش شو‬‫یكرد‪ .‬ناحیهی ڕهبیعهئاسهوارێكی زۆری شهڕیپێوهدیاربووتهنانهت منارهی مزگهوتهكان‬‫وێرانكاریبهد‬‫كیانپێوهبوو‪.‬بهدرێژای ڕێگهكه له (ڕهبیع)هوهبهرهوباشور چهندین خانووی ڕووخاوگوندی وێرانه‬
‫یشه‬
‫ف‬
‫یلۆمهتر دهكهوتهباشوری ڕهبیعههیچ وێرانكاریهكبهدینهدهكرا؛‬‫كرا لهگوندێك كهبهدووری ‪ ٣٠‬ك‬‫بهدیده ‪.‬‬
‫نهكهی كوردن‪104.‬‬‫یشتوا‬‫یشتوانیئهوناوچهیهبه هیومان ڕایتس ۆوچیان ووتئهوگونده دان‬‫دان‬‫تایی كانوونی‬‫ترۆڵ كردهوهو له كۆ‬‫عیان كۆن‬‫ینییهكهمی ‪ ،٢٠١٤‬شارۆچكهی ڕهبی‬‫هێزه كوردیهكان لهسهرهتایتشر‬‫رۆڵكردهوه‪105.‬‬‫یهكهم و لهباشورهوهسنونێشیان كۆنت‬‫ێشێلكارییاسای‬‫ێشمهرگهوه كهپ‬‫تیان لهدوای شهڕهكان لهالیهنپ‬‫نكردنی موڵك و ماڵی هاوواڵ‬‫ههواڵ وتۆمهتی وێرا‬‫‪106‬‬‫نشینه كوردو عهرهب هكان و‬‫نگ ه دهستبهجێباڵوبوویهوه‪ .‬ڕۆژنامهنووسێك كه چاوپێكهوتنی لهگهڵگوند‬‫جه‬‫كانی‬‫نكردنی ماڵه عهرهبه‬‫نتاری لهسهر وێرا‬‫ێكی دۆكیومێ‬‫نگیئهیلولی ‪ ٢٠١٤‬ڕاپۆرت‬‫ێشمهرگه كردبوو له ما‬‫پ‬‫گوندهكانیشێخانینزیك عمر خالیود بارزان كردبوو‪ .‬كهسێك كهقسهیبۆئهو ڕۆژنامهنووسه كردبوودانی‬‫نكردنیئهو‬‫ستاوونبهسووتان وتااڵنكردن و وێرا‬‫یانی كور د هه‬‫ێشمهرگه و هاوواڵت‬‫تۆڵهسهندنهوهپ‬‫بهوهدانا كه وهك‬‫نه‪107.‬‬‫مااڵ‬‫ناحیهی زوومار‬‫تیاری كوردیگوندی كانی عوزیر‬‫ئابی ‪ ، ٢٠١٥‬هیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكهتنی لهگهڵپێنج جوو‬‫نگی‬‫له ما‬‫كانی‬‫نشینه عهرهبه‬‫كێڵگهیگوند‬‫تیان‪ ،‬له‬‫تیارانه وو‬‫(عویس) كرد كهئهوگونده دهستكارینهكرابوو‪.‬ئهو جوو‬‫ئابی ‪ ٢٠١٤‬لهالیهن‬‫نگی‬‫تایی ما‬‫تیاری دهكهن و لهپاش كۆنترۆڵكردۆتهوهیناوچهكه له كۆ‬‫شێخان كاری جوو‬‫‪108‬‬‫فتهی مانهوهی له‬‫شیان كه له ماوهی ‪ ٣‬هه‬‫نیان لهگهڵ داعشبهرهو موس ڵ ههڵ هاتن‪ .‬ووتی‬‫ێشمهرگهوه خاوهنهكا‬‫پ‬‫شیان‬‫ینایهكیگوندیشێخانی‪،‬بهاڵم ووتی‬‫ستاوهبه ڕووخانی چهندب‬‫ئابی ‪ ٢٠١٤‬داعش هه‬‫نگی‬‫گوندهكه له كۆتایی ما‬‫كانیتری‬‫تیاره كورده‬‫ێشمهرگه لهگهڵ جوو‬‫نگیئاب و لهدوای كۆنترۆڵكردۆتهوهیگوندهكه لهالیهنیپ‬‫له كۆتایی ما‬‫یان‪109.‬‬‫ركردنیگوندهكه‬‫نیان خاپوو‬‫ستاوونبهسووتانی خانووهكا‬‫ێشمهرگه هه‬‫گوندهكانی دهوروبه رو هێزهكانیپ‬‫ێرشه‬‫یوانی ه‬‫پشت‬‫تیپێشمهرگهیبه‬‫ئابی ‪،٢٠١٤‬پهیمانگایتوێژینهوهی جهنگ سهرهتای ههڵمه‬‫له ‪٢٢‬ی‬‫یاند‪110.‬‬‫ئاسمانیهكانی هاوپهیمانانبۆسهر ناحیهی زوومار ڕایگه‬‫ئابی ‪ ، ٢٠١٥‬هیومان ڕایتس ۆوچ سهردانیشێخانی لهناحیهی زوومار كردوبۆی دهرك هوت كه هیچ‬‫له ‪٣‬ی‬‫خانوویهكیئهوگوندهبهپێوه نه ماوه جگهله مزگهوته سهوزهكه‪.‬‬‫كیلۆ مهتر دهكهوێتهباشووری ڕهبیع لهسهر ڕێگاسهرهكیهكهیسنوور‪٢ .‬یئابی‬‫‪ 104‬چاوپێكهوتن ی هیومان ڕایتس ۆوچلهگهڵسێ دانیشتوویگووندێك كهبه دووری ‪٣٠‬‬‫شتوانهكهی كورده‪.‬‬‫‪.٢٠١٥‬گووندنشینهكانناویگووندهكهیانبه هیومان ڕایتس ۆوچ نهگووت وتهن ها ووتیان دانی‬‫‪ 105‬ڕیچهردسپێنسهر‪'' ،‬لهپاش دوو ڕۆژشهڕوپێكدادان جی هادیهكانی داعشله ڕهبیعه وهدهرنران‪''.‬تهلهگراف ‪٢‬یتشرینییهكه می ‪.٢٠١٤‬‬‫‪http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/islamic-state/11137455/Isil-jihadists-driven-out-of-Rabia-after-two-day-siege.htm‬‬‫‪(accessed July 11, 2016).‬‬‫ههروه ها شهڕیشنگال‪ :‬كوردهكانناوچهیهكی زۆرله داعشپاكدهكهنهوه‪ ''،‬ههواڵیبی‪.‬بی‪.‬سی له ‪٢١‬ی كانوونییهكه می ‪٢٠١٤‬‬‫‪http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-30569313 (accessed July 11, 2016).‬‬‫لولی ‪ ،٢٠١٤‬عبدوالڕهحمانالویزی‪،‬ئهندامیپهرله مانی عێراقلهسهرپارێزگاینهینهواپێش مهرگهیتۆمهتباركردبه وێرانكردنی خانووقوتابخانهكانی‬‫‪ 106‬له ‪٢٤‬یئهی‬‫لولی ‪٢٠١٤‬‬‫ناحیهی زوومار‪.‬پهیمانگایتوێژینهوهی جهن گ‪'' ،‬ڕاپۆرتی عێراق‪ ٢٣ ،‬و ‪٢٤‬یئهی‬‫‪http://www.understandingwar.org/sites/default/files/2014-09-24%20Situation%20Report.pdf (accessed June 13, 2016).‬‬‫وه تۆڵهسندنهوه له عهرهبهسوونهكانگووندهكانیان دهسوتێنن‪١٣ ''.‬یتشرینییهكه می ‪.٢٠١٤‬‬‫‪ 107‬كوردهكان ك‬‫‪http://www.nzz.ch/international/naher-osten-und-nordafrika/rache-an-sunnitischen-arabern-1.18402498 (accessed May 2, 2016).‬‬‫‪ 108‬چاوپێكهوتن ی هیومان ڕایتس ۆوچلهگهڵ ‪ ٥‬جووتیاری كورد‪ .‬كانیئه زههر ‪٣‬یئابی ‪.٢٠١٥‬‬‫‪Ibid.109‬‬‫‪110‬پهیمانگایتوێژینهوهی جهن گ‪'' ،‬ڕاپۆرتی عێراق‪٢٢ ،‬یئابی ‪''٢٠١٤‬‬‫‪http://www.understandingwar.org/sites/default/files/2014-08-22%20Situation%20Report.pdf (accessed June 13, 2016).‬‬‫‪52‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫ستاندا سهبارهتبهپارێزگاینهینهو ا هاتبوو‪'' ،‬لهگوندیشێخان كه دهكهوێته‬‫له وهاڵمهكهی حكومهتی ههرێمی كورد‬‫تیانبههۆی شهڕهوه وێرانبووه( لهئهنجامی‬‫ێشهوهی شهر‪،‬نیوهیموڵك و ماڵ ی هاوواڵ‬‫ناوچهكانی هێلیپ‬‫پبارانهوه له ‪١٧٠‬خانووبهره‪٨٥ ,‬یان وێرانبوون)‪".‬‬‫تۆ‬‫خانوویسووتاو وێرانكراو لهشێخان كهلهسهردیوارهكانینووسراوه ''بژیپێش مهرگه''‪ ٢٠١٥ © .‬هیومان ڕایتس ۆوچ‪.‬‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪53‬‬

‫‪54‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫تكردهكا ن‪ ،‬هیومان ڕایتس ۆوچبۆی دهركهوت كه چهندبینایهكی كه می شێخان‬‫لهسهربنه مای وێنهی مانگه دهس‬‫نیانپێكهوتو وه‪ .‬هیومان ڕایتسۆوچ له وێنهی‬‫یلول ‪٢٠١٤‬زیا‬‫دانی قورسهوه لهپێش ‪٧‬یئه‬‫بههۆی شهڕوپێكدا‬‫تكردهكانهوهبۆی دهركهوت كه زۆرینهی وێرانكاری خانووهكانیشێخانبه هۆی ئاگرتێبهردانو ئامێری‬‫مانگه دهس‬‫یلول ‪٢٠١٤‬‬‫گهورهو ماددهیتهقه مهنیبه هێزهوهبووه نهك شهڕوپێكدادان‪.‬ئهو وێرانكاریانهش له دوای ‪٧‬یئه‬‫ینی دووهمی ‪ ٢٠١٤‬و ‪٢١‬یئازاری ‪ ٢٠١٥‬ڕوویلهزیادبوون كردووه‪.‬زیاد له‬‫ێكردووهو لهنێوان ‪٥‬یتشر‬‫دهستپ‬‫ێشمهرگهدابووه‪ .‬وێرانكردنیئهو خانووانه‬‫نیوهی وێرانكاریهكان لهو ماوهیهدابووه كهگوندهكه لهژێر كۆنترۆڵیپ‬‫ینییهكهمی ‪٢٠١٥‬‬‫تشر‬‫نیسان و ‪٩‬ی‬‫لهساڵی ‪٢٠١٥‬دابهردهوامبووهو زیاد له ‪٣٠‬بیناو خانووبهرهو لهنێوان ‪٢٢‬ی‬‫وێرانكراوون‪.‬‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪55‬‬

‫‪56‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪57‬‬

‫یلۆمهتر‬‫حمه ئاغاشناسراوه"وبه دووری ‪ ٣‬ك‬‫مه ئاغا كه (بهتل حه مهدئاغا یانئه د‬‫ههروه اه لهگوندی حه د‬‫ێكی كوردبه هیومان ڕایتس ۆوچی ووت كه وهك‬‫پۆیلس‬‫ئابی ‪٢٠١٥‬‬‫دهكهوێتهباشوریگوندیكانی عوزیر‪ ،‬له ‪٣‬ی‬‫تیشی كه لهگهڵ‬‫ندو شارۆچكهكان لهدهست داعش كردووه‪ .‬وو‬‫ێشمهرگهبهشداری لهگرتنهوهیگو‬‫خۆبهخش لهگهڵپ‬‫شێخان كردووه‪111.‬‬‫نكردنی‬‫ێشمهرگه و هاوواڵتیانی كوردویهزیدیبهشداری له وێرا‬‫پ‬‫گ سهرهكیهكه(له ههندێك‬‫مه ئاغا كه سهربهناحیهی ڕهبیعهبهشه كوردیهكهی دهكهوێته سهر ڕێ ا‬‫گوندی حه د‬‫نهخشهدا‪،‬ئهمشوێنهبهشێكه له عویس)وبهشه عهرهبیهكهی دهكهوێتهباشور‪ .‬كاتێك هیومان ڕایتسۆوچ له ‪٣‬ی‬‫ئابی ‪ ٢٠١٥‬سهردانیئهمگوندهی كرد‪،‬بهشه كوردیهكهی وهك خۆی مابوویهوهبهاڵمبهشه عهرهبیهكهی‬‫ێشمهرگهبهشداری له وێرانكردنیبهشه‬‫یسهكهبه هیومان ڕایتس ۆوچی ووت‪ ،‬لهگهڵپ‬‫پۆل‬‫وێرانكرابوو‪.‬‬‫توانیبه‬‫گا سهرهكیهكهو لهوێوه هیومان ڕایتس ۆوچ دهی‬‫مه ئاغا كردووه كه دهكهوێتهباشوری ڕێ‬‫عهرهبیهكهی حه د‬‫تكردهكانهوه دهردهكهوێ كه ‪١٧٧‬بیناو خانووی حه مهد‬‫ڕوونی خانووه ڕوخاوهكانببینێ‪ 112.‬له وێنهی مانگه دهس‬‫ئاغا وێرانبوون‪،‬ئهوهش دهكاتهزیاتر له ‪٩٨%‬یگوندهكه‪ .‬دهردهكهوێ زۆرینهی خانووهكان لهنێوان ‪٧‬یته موزو‬‫یناگهورهكانبه ماددهیتهقه مهنیبههێزتا‬‫ئاگر وێرانكراوون‪ .‬وێرانكاریب‬‫یلولی ‪٢٠١٤‬بهئامێریگهورهو‬‫‪٧‬ئه‬‫ینی دووهمی ‪٢٠١٤‬بهردهوامبووه‪.‬‬‫تشر‬‫دهوروبهری ‪٥‬ی‬‫ستان لهسهرئهو دهرهنجامانه ی هیو مان ڕایتس ۆ وچ هاتبوو كه "لهگوندی‬‫له وهاڵمهكهی حكومهتی ههرێمی كورد‬‫ێرش ی هاوهنهوه وێرانبوون"‪.‬‬‫پباران و ه‬‫مه ئاغا‪ ١٢٠...‬خانووبهرهبه هۆیتۆ‬‫حه د‬‫یلۆمهتر دهكهوێته‬‫گی ئازاری ‪ ٢٠١٦‬ی هیومان ڕایتس ۆوچد ا هاتبوو‪،‬ب ه ردیه كهبهدووری ‪ ٨‬ك‬‫له وهاڵمهكهی مان‬‫یشتوانهكهی كوردی سهربه‬‫مه ئاغالهناحیهی زوومار ''لهگهڵناوچهكانی دهووروبهری كه دان‬‫ڕۆژههاڵتی حه د‬‫ئابی ‪ ، ٢٠١٥‬هیومان ڕایتس ۆوچ سهردانیب ه‬‫بیانتێدانیه‪ ".‬له ‪٣‬ی‬‫ێكی عهره‬‫ینی ) و هیچ كهس‬‫( هۆزی ح هس‬‫ێكینزیك‬‫بی سونهیگوند‬‫ێكی عهره‬‫پۆلیس‬‫یشتوان وبهرپرسانی كوردو‬‫ی كردوو لهوێ چاوپێكهوتنی لهگهڵ دان‬‫ردیه‬‫نیان لهگوندهكه ژیاوون و‬‫شانی دراوسێ عهرهبهسونهكا‬‫تیان كهبۆ ماوهی چهندین ساڵشانبه‬‫كرد‪ .‬كوردهكان وو‬‫ندیانبه داعش هوه كردووه‪ 113.‬ههرچهنده‬‫كیاننهبووهو سهرسامبوون كاتێكبینیوویانه ههندێكیانپهیوه‬‫ێشهیه‬‫هیچ ك‬‫توانی‬‫پێی ووتهی داینش‬‫یشتوانهكهی عهرهببووه‪،‬بهاڵمبه‬‫هیومان ڕایتس ۆوچ نهیزانێ كامبهشهیگوندهكه دان‬‫گوندهكه عهرهب لهگوندهكدا ژیاوه‪.‬‬‫ێكیسونهبووهو‬‫شكیلێبوو كه خاوهنهكهی عهرهب‬‫ێكی مری‬‫لهنزیكبیرهئاوهكهی دهرهوهیب ه ردیه دهواجن‬
‫ێكی‬
‫پرس‬
‫تیان كهئهو كهسهبووهتهبهر‬‫یری ئاوهكهبوون وو‬‫ئه وهاوواڵتیه كوردوئهندازیاره عهرهبهسونانهی لهب‬‫توانیناوچهكه‬‫ێكییهزیدی كه له داواجنهكهیكاریان كردووه‪ 114.‬داینش‬‫ستاوهبهگولهبارانكردنی خێزان‬‫داعش و هه‬‫ێشمهرگهبه ماددهیتهقه مهنی دهواجنهكهیان خاپووركردووه‪.‬‬‫تیان‪،‬پ‬‫وو‬‫گهپۆلیسه كوردهكه له حه مهدئاغا له ‪٣‬یئابی ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 111‬چاوپێكهوتن ی هیومان ڕایتس ۆوچلهڵ‬‫‪Ibid.112‬‬‫‪ 113‬چاوپێكهوتن ی هیومان رایتس ۆوچلهگهڵسێ كوردی دانیشتوویباردیه لهباردیه ڕێكهوتی ‪٣‬یئابی ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 114‬چاوپێكهوتن ی هیومان ڕایتس ۆوچل هگهڵسێ كهس كه له خانووهكانیبیرهئاوهكهینزیكباردیه دهژیان‪٣ ،‬یئابی ‪.٢٠١٥‬‬‫‪58‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫ێكی داعش كه دهگووترێ ‪٢٤‬یهزیدی لهنزیك دهواجنهكهی له دهریاچه ی موسڵ كووشتووه‪،‬به ووتهی خهڵكی‬‫دی مهنی دهواجینی مریشكیبهرپرس‬‫ئهوناوچهیه لهالیهنپێش مهرگهوه وێرانكراوه‪ ٢٠١٥ © .‬هیومان ڕایتس ۆوچ‪.‬‬‫پرسانی‬‫ستان لهب ه ردیه ڕیزه ماڵێكی ڕووخاوبهدیدهكرا‪ .‬دانیشتوان وبهر‬‫تی كورد‬‫پارتی دیموكرا‬‫پشت بارهگای‬‫له‬‫فتهی‬‫نی ئاسایشیئهو شارۆچكهیهی له ماوهیسێتا چو ار هه‬‫فسهرا‬‫تیان‪ ،‬داعشنزیكهی ‪ ١٠‬خانوویئه‬‫ناوچهكه وو‬‫نكردووه‪115.‬‬‫یلولی ‪ ٢٠١٤‬وێرا‬‫نگیئاب وئه‬‫مانهوهی لهب ه ردیه له ما‬‫نگیئابی ‪ ٢٠١٤‬وهك خۆبهخش لهگهڵ‬‫ێكی كوردبه هیومان ڕایتس ۆوچی ووت كه له كۆتایی ما‬‫دووكاندار‬‫ێشڕهوی كردووه‪.‬ئهو دووكانداره ووتی لهوێ لهگه ڵ هاوواڵتیانیتری كوردو‬‫ێشمهرگهتاب ه ردیهپ‬‫كانیپ‬‫هێزه‬‫نشینه عهرهبهكان "لهبهرهوهی (داعش)بوون"‪.‬‬‫نكردنی ماڵیگوند‬‫ستاووهبه وێرا‬‫ێشمهرگهوئاسایش هه‬‫كانیپ‬‫هێزه‬‫سێمبوون" ‪ .‬ههروه ها ووتی‪ ،‬كاتێك‬‫ین ساڵ دراو‬‫ێك لهو عهرهبانهبۆماوهی چهند‬‫یشی‪ " ،‬ههند‬‫ئهو دووكانداره ووت‬‫هاتن پاشان كاتێكپێشمهرگه هاتهوهناوچهكه هه موو عهرهبهكان‬‫دا عش هات هه موو هاوواڵتیه كوردهكا ن ههڵ‬‫ێكینزیكئهوناوچهیه كه لهدهرهوهیب ه ردیه لهپهناگایهكدا‬‫ڵكیگوند‬‫ههڵ هاتن‪116.‬نزیكهی ‪١٥‬ئاوارهی خه‬‫یكی‬‫یانی مهدهنی كورد خهر‬‫ێشمهرگه و هاوواڵت‬‫یشتهجێبووبونبه هیومان ڕایتس ۆوچیان ووت كهبینیبوویانپ‬‫ن‬‫ێیان ووتون له ههولێر وسلێمانیهوه هاتوون‬‫تیان كه كوردهكانپ‬‫نكردنی خانووبهرهیب ه ردیهبوون‪:‬ئهوان وو‬‫وێرا‬‫ب كردنيناوجه‬‫شیك ل ه ه لمتيبه عر‬‫سین وكوبه‬‫وبهرلهوهی عهرهببهێنرێنهناوچهكه لهسهردهمی سه دام حو‬‫بووه‪117.‬‬‫ێشوو لهوێ خانوویا ن هه‬‫كهپ‬‫شتوانینزیكبیرهئاوهكه لهباردیه له ‪٣‬یئابی ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 115‬چاوپێكهوتن ی هیومان ڕایتس ۆوچلهگهڵبهپرسێكیپارتی دیموكراتی كوردستان‪ :‬دوكاندارێك و دانی‬‫‪ 116‬چاوپێكهوتن ی هیومان ڕایتس ۆوچلهگهڵ دوكاندارێكلهباردیه له ‪٣‬یئابی ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 117‬چاوپێكهوتن ی هیومان ڕایتس ۆوچلهگهڵ ‪١٥‬ئاوارهیبارزانلهباردیه له ‪٣‬یئابی ‪.٢٠١٥‬‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪59‬‬

‫ێرشه‬‫یرانی ‪٢٠١٦‬نووسیبووی‪،‬لهئهنجامی " ه‬‫كی اد له ‪٥‬ی حوزه‬‫یڵێ‬‫ستان لهئیمه‬‫حكومهتی ههرێمي كورد‬‫‪118‬‬‫ستان‬‫یرانی حكومهتی ههرێمی كورد‬‫ئاسمانیهكان ‪ ٨٣‬خانووی"ب ه ردیه وێرانبوون‪ .‬بهاڵم‪ ،‬وهاڵمهكهی ‪ ٣٠‬حوزه‬‫نكردنیبیناو خانووبهرهیب ه ردیهناكات‪.‬‬‫بۆ هیومان ڕایتس ۆوچ ئاماژهبه وێرا‬‫بكان كوایه وێرانكراو لهب ه ردیه لهالیهنپێش مهرگه و هاوواڵتیه كوردهكانهوه‪ ٢٠١٥ © .‬هیومان ڕایتس ۆوچ‬‫خانووی عه ر‬‫ینی كه لهسهر ههندێك‬‫ێكیبۆناحیهی زوومار له كانوونییهكهمی ‪ ، ٢٠١٤‬هیومان ڕایتس ۆوچب‬‫كاتی سهردان‬‫له‬‫دیواری خانووه ڕوخاوهكانبهپهمپیبۆیاخنووسراوی دژبه عهره ب ههبوون‪ .‬لهدوای وهدهرنانی داعش لهالیهن‬‫یشانهیسووتاویبه‬‫ینییهكهمی ‪٢٠١٤‬تهن ها دانیشتوانه كوردهكهیگهڕاونهتهوهوئاسهوارون‬‫تشر‬‫ێشمهرگهوه له‬‫پ‬‫تی‬‫ۆرێك له ماڵیگهڕهكه عهرهبهكانهوهدیاربوو‪ .‬له سهریهكێكله دیوارهكان كهنووسرابوو ''موڵكی دهوڵه‬‫ز‬‫كی شارۆچكهكه‬‫یشتوویه‬‫تیبهسهرد اهێنرابوو كرابووبه ''كورد''‪ .‬چهند دان‬‫تیئی المی" خه‬‫ئسالمی'' ووشهی "دهوڵه‬‫ێشمهرگ هبهبلدۆزهرئهو خانووهی‬‫تیان‪،‬بینیوویانهپ‬‫ێشاو وو‬‫تیانبۆپاشماوهی خانوویهكی ڕووخاو ڕاك‬‫دهس‬‫تیان كه‬‫یشتووه كوردهكان وو‬‫ندێك له دان‬‫ختكردووه لهبهرهوهی خاوهنهكه ی هاوكاری (داعش)ی كردووه ‪ .‬هه‬‫ته‬‫یه شێخان وبارزان ڕوخاندووه‪،‬‬‫نیان لهب ه رد و‬‫یانی كورد لهكاتیگهڕانهوهیان ماڵی عهرهبهكا‬‫بینیوویانه هاوواڵت‬‫گهبووه‪119.‬‬‫ێشمهر‬‫تیان‪،‬بینیویانهپ‬‫ێكیتر وو‬‫بهاڵم ههند‬‫نی جیاوازی وێرانهیگوندیب ه‬‫‪ ٢٠١٦‬سێشوێ‬‫‪،‬‬‫یرانی ‪٢٠١٤‬و ئازاری‬‫تكردهكانی مانگی حوزه‬‫وێنهی مانگه دهس‬‫یشاندهدهن كهتێكڕا ‪٣٦٥‬بینایتێدا ڕوخێنراوهو زۆرینهیئهو وێرانكاریانه لهپاش كانوونی دووهمی ‪٢٠١٥‬‬‫ردیهن‬‫نگی‬‫تایی ما‬‫ێشمهرگهدابووه‪ .‬له كۆ‬‫كانیپ‬‫ئهنجامدراون كه لهو كاتهداناوچهكهبهتهواوی لهژێر كۆنترۆڵی هێزه‬‫ڵی شارۆچكهی زوومار دهكهن كهبه دووری ‪٢٠‬‬‫ێشمهرگهبهتهواوی كۆنترۆ‬‫ینییهكهمی ‪ ، ٢٠١٤‬هێزهكانیپ‬‫تشر‬‫‪120‬‬‫یلۆمهتر دهكهوێتهباشوریب ه ردیه‪ .‬هیومان ڕایتس ۆوچئاگادارنیه لهوهی كه له دوایئهمبهروارهوه داعش‬‫ك‬‫یڵهوه لهگهڵ دیندار زێباری ‪٥‬ی حوزهیرانی ‪.٢٠١٦‬‬‫‪118‬پهیوهندیلهڕێگهیئێ مه‬‫بڵوقهدان و دهستگیركردن ‪ ''،‬ههواڵیباڵوكراوهی هیومان ڕایتس ۆوچله ‪٢٥‬یشوباتی ‪.٢٠١٥‬‬‫‪ 119‬كوردستانی عێراق‪:‬ئاوارهبوونی عهرهبهكان‪،‬ئا‬‫‪https://www.hrw.org/news/2015/02/25/iraqi-kurdistan-arabs-displaced-cordoned-detained‬‬‫‪120‬پهیمانگایتوێژینهوهی جهن گ‪'' .‬ڕاپۆرتی عێراق‪ ٢٥ :‬و ‪٢٦‬یتشرینییهكه می ‪:٢٠١٤‬‬‫‪http://www.understandingwar.org/sites/default/files/2014-10-26%20Situation%20Report_0.pdf (accessed June 13, 2016).‬‬‫‪60‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫تكردهكان كه لهنێوان كانوونی‬‫ێنانهی مانگه دهس‬‫نی باكوری زوومارئهنجامدابێت‪.‬ئهو و‬‫ێكیبۆناوچهك ا‬‫ێرش‬‫هی چ ه‬‫گیراوون‪ ،‬وێرانكردنی زیاتر له ‪٢٠٠‬بیناو خانووبهرهیب ه ردیه لهمبهروارهدا‬‫دووهم و كانوونییهكهمی ‪٢٠١٥‬‬‫یشان دهدهن‪.‬‬‫ن‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪61‬‬

‫‪62‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫دی مهنی وێرانكاریهكانیبارزان‪ ٢٠١٥ © .‬هیومان ڕایتس ۆوچ‪.‬‬‫یلۆمهتر دهكهوێتهباشو ری ڕۆژههاڵتیب ه ردیه ‪ ،‬هیومان‬‫ناوی بارزان كهبه دووری ‪ ٦‬ك‬‫لهگوندی چوارهمبه‬‫ینی هیچ خانوویهكیئهوگوندهبهپێوه‬‫یكردوب‬‫ئابی ‪ ،٢٠١٥‬دیمهنی وێرانكاری هكی زۆریبهد‬‫نگی‬‫ڕایتس ۆوچ له ما‬‫شی سهرو خوارویگوندهكهبنكهیاندانابوو‪.‬‬‫ێش مهرگه لهبه‬‫نه مابوو‪.‬پ‬‫یركردنیگوندهكه‬‫ئابی ‪٢٠١٥‬و لهپاش داگ‬‫كانیبارزانبه هیومان ڕایتس ۆوچیان ووت كه له ‪٣‬ی‬‫نشینه‬‫ئاوارهگوند‬‫پشكنینی له عینفر س كردهئامانج ك ه‬‫ێكی‬‫ك هێرشیئاسمانی كرایه سهرگوندهكهئهویش اخڵ‬‫لهالیهن داعشیه‬‫شیان كه داعش ماڵی چهند‬‫ێكی داعشی كوشت‪ 121.‬ووتی‬‫یلۆمهتر دهكهوتهباشوریگوندهكهو چهكدار‬‫بهدووری ‪ ٣‬ك‬‫ێشمهرگهتهنها زیانیبهیهك خانووگهیاندووه‪.‬‬‫ێكیئه منی لهبارزان ڕووخاندووهوتۆپبارانی هێزهكانیپ‬
‫پرس‬
‫بهر‬
‫ێشمهرگهبهرهوگوندهكهبۆ سموود ههڵ هاتوون كهبه دووری ‪٥‬‬‫ێشڕهویپ‬‫كاتیپ‬‫تیان‪ ،‬له‬‫ئهوگوندنشینانه وو‬‫ترۆڵكردووه‪.‬‬‫ێشمهرگهگوندهكهیبهتهواوی كۆن‬‫یلۆمهتر دهكهوێته ڕۆژههاڵتیگوندهكهو لهس مود ماونهتهوهتاپ‬‫ك‬‫پشكنینی دهرهوهیگوندهكه لهسهر ڕێگایب ه ردیهبینیوویانه كه‬‫شی ان كاتێكنزیكبوونهتهوه له خاڵی‬‫ئهوان ووتی‬‫ندهكهدابووه‪122.‬‬‫ێشمهرگه لهناوگو‬‫پ‬‫نترۆڵكر د هی چ هێزێكیترنهچووهناوگوندهكه‪،‬بهاڵم هه موو ڕۆژێك و‬‫ووتیانپاشئهوهیپێشمهرگهگوندهكهی كۆ‬‫نگیتهقینهوه دهبێت لهناوگوندهكهدا‪ ،‬النی كهم سێتهقینهوه له ڕۆژێكداو‬‫ێیان له ده‬‫فتهیهكگو‬‫بۆماوهی چهن د هه‬‫نیان‬‫پشكنینهكهوهئاگرو دوكهڵی ماڵهسووتاوهكا‬‫تێكڕانزیكهی ‪٢٧‬تهقینهوه دهبێت‪.‬ئهوان ووتیان لهسمودو خاڵی‬‫نهكردووه‪123.‬‬‫نیانبۆسهرگوندهكهبهدی‬‫كی ئاسما‬‫ێرشێ‬‫شیان كه لهو ماوهیهدا هی چ ه‬‫دهبینی‪ .‬ووتی‬‫‪ 121‬چاوپهكهوتن ی هیومان ڕایتس ۆوچلهگهڵنزیكهی ‪١٥‬گووندنشینیئاوارهیبارزان ‪،‬باردیه له ‪٣‬یئابی ‪.٢٠١٥‬‬‫‪Ibid.122‬‬‫‪Ibid.123‬‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪63‬‬

‫ێك لهموڵك و ماڵی‬‫ستانبۆ هیومان ڕایتس ۆوچد ا هاتبوو‪'' ،‬زۆر‬‫له وهاڵمهكهی حكومهتی ههرێمی كورد‬‫یكردنی‬‫تۆڵهیبهشدار‬‫تاندنبووهتهوه لهالیهنیهزیدیهكانهوه له‬‫شی تااڵنی وسوو‬‫یانیئهوگوندهبه ر هێر‬‫هاوواڵت‬‫ێشمهرگه ههوڵیداوه‬‫یشتوانهكهی) له كۆمهڵ كوژییهزیدیهكان‪ ''.‬له وهاڵمهكهی حكومهتی ههرێمدا هاتووشه كهپ‬‫(دان‬‫ڕێگری له خهڵكهكهبكات‪،‬بهاڵم'' ژمارهییهزیدیهكان زۆربووهونهیانتوانیوه خهڵكهكهبووهستێنن‪ '' .‬سهبارهتبه‬‫نكردنیبیناو خانووبهرهیگوندهكه‪ ،‬حكوم هتی ههرێمنووسیویهتی‪" ،‬لهگوندی بارزان كه ‪ ٥٢٣‬خانوو‬‫وێرا‬‫ستاوهبه‬‫یسالمي مینڕێژی كردوون"‪،‬بهاڵم ئاماژهیانبهوهنهكرد كێ هه‬‫ول تيئ‬‫وێرانبووهبهوانهشهوه كهده ه‬‫كاریانه ‪ .‬هۆكاری كردنه "ئامانجی"بارزانبهو "چڕیه وبهتایبهت"ل هبهرهوهبووهئهوگونده‬‫ئهنجا مدانیئهو وێران‬‫ۆرێك لهو كهسانهی‬‫ول تيئی المي و دۆزینهوهی چ هكدار ههروه ها ز‬‫یوانیده ه‬‫پشت‬‫كی سهرهكیبووهبۆ‬‫"شوێنێ‬‫یكردنی‬‫ڵكیئهوگوندهبوون"‪.‬ئهمبیانووانهپاساونینبۆ ڕاز‬‫نیان كردووه خه‬‫بهشداری كۆمهڵكوژییهزیدیهكا‬‫پشتهوهبێت‬‫تی سهربازی) له‬‫نكردنی ماڵ و موڵك دهبێ ت هۆكارو (زهروریه‬‫كانییاسای جهن گ كه دهڵێت وێرا‬‫مهرجه‬‫و نابێت وێرانكاریهكان زیاد لهقهبارهی خۆیان و كوێرانهبن‪.‬‬
‫ینی‬
‫تشر‬
‫تكردهكانئاماژهبهوهدهكهن كه النی كهم ‪ ٤\١‬وێرانكاریهكانیئهمگونده له دوای ‪٥‬ی‬‫وێنهی مانگه دهس‬‫نێك لهدهوروبهریگوندهكه نهبووهو لهژێر كۆنترۆڵی‬‫ێك هیچ ش هڕوپێكدادا‬‫دووهمی ‪٢٠١٤‬ئهنجامدراوه كات‬‫گهدابووه‪124.‬‬‫ێشمهر‬‫پ‬‫نشینهكانیكانی عویس و حه مهدئاغاوبهشێكی زۆریبه‬‫تنی زهرهووزیان و وێرانكاریبهگونده كورد‬‫بهرنهكهو‬‫ێكیبه ردیه دروستیئهوبانگهشانه‬‫نی شێخان و حه مهدئاغاوبهش‬‫ردیه ینزیكگونده عهرهبنشینه وێرانكراوهكا‬‫سیاربووه لهو وێرانكاریهسیستماتیكیهی لهمناوچانهدائهنجامدراوه‪.‬‬‫پرسیارهوه كهگوایه داعشبهرپر‬‫ده خهنهژێر‬‫یشانی دهدهن زۆرینهیئهو وێرانكاریانه‬‫وكردنیئهو ڕاستیهی كه وێنهی مانگه دهستكردهكانن‬‫ههروه هابه ڕهچا‬‫ێشمهرگهئهنجامدراوهولهپاشماوهوئاسهواری وێرانكاریهكاندا‬‫ترۆڵكردنیناوچهكه لهالیهنپ‬‫لهدوای كۆن‬‫ئه بانگهشانه ڕهتدهكهنهوه كهئهو‬‫دهردهكهوێئاگرو ئامێریگهورهو ماددهیتهقه مهنیبههێزبهك ارهاتوون و‬‫ستا ن هیچ‬‫پبارانهوهبووبێت‪ .‬حكومهتی ههرێمی كورد‬‫وێرانكاریانه لهئهنجامی هێرشیئاسمانی وتۆ‬‫تی‬‫كانینوا بارزان زهروره‬‫قاندنهوهی مین وبۆمبه چێنراوه‬‫ڕوونكردنهوهیهكینهداوه لهسهرئهوهی كهبۆچیته‬‫نیاندابووه‪.‬‬‫سهربازیبوون لهكاتێكداناوچهكه لهژێر كۆنترۆڵی هێزهكا‬‫لولی ‪،٢٠١٤‬بارزانلهژێر كۆنترۆڵیپێش مهرگهدابووه‪ :‬نهبیبولۆس‪'' ،‬كوردهكانی عێراقبه هاوكار ی هێرشهئاسمانیهكانیئه مریكا‪ ،‬چاویان لهسهرشارۆچكه‬‫‪ 124‬له ‪٣‬یئهی‬‫لولی ‪.٢٠١٤‬‬‫عهرهبهسوونهكانه‪''.‬لۆسئهنجلوستایمز‪٣ ،‬یئهی‬‫‪http://www.latimes.com/world/middleeast/la-fg-iraq-barazan-20140904-story.html (accessed July 11, 2016),‬‬‫چاوپێكهوتن ی هیومان ڕایتس ۆوچلهگهڵ حهسهن خالویبهرپرسیپارتی دیموكراتی كوردستان لهنزیكباردیه له ‪٣‬یئابی ‪ . ٢٠١٥‬ههروه ها ڕیچهردسپێنسهر‪'' :‬گوونده‬‫یلیتهلهگراف ‪٥‬یتشرینییهكه می ‪.٢٠١٤‬‬‫چۆڵهكانیباكووری عێراقلهالیهن جی هادیهكانی داعشسهراوگێر كراوه‪ ''.‬ده‬‫‪http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/iraq/11142115/Ghost-villages-of-northern-Iraq-ripped-apart-by-Isil‬‬‫)‪jihadists.html (accessed July 11, 2016‬‬‫لهگهڵ دۆناتێاڵڕۆڤێرا‪'' ،‬كاتیتۆڵهسندنهوه لهبارزان‪٢٩ ''،‬یتشرینییهكه می ‪.٢٠١٤‬‬‫‪https://twitter.com/drovera/status/527589137596289026 (accessed July 11, 2016).‬‬‫‪64‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪65‬‬

‫ێرشهئاسمانیهكانیئه مریكابۆسهرمۆڵگهكانی داعش له سهرهتای‬‫تیبهرگریئه مریكا‪ ،‬ه‬‫پێی ووتهی وهزاره‬‫به‬‫یلولی ‪" ٢٠١٤‬لهنزیكبهنداوی موسڵ" ‪١٠‬پێگهی داعش وسێپێگهیتۆپ و ‪٣‬‬‫نگیئه‬‫ستی ما‬‫نگیئاب تاناوهڕا‬‫ما‬‫پشكنین‪.‬نزیكهی سيهێرشی‬‫ێكی‬‫مبی چێنراو لهگهڵ چهندئۆتۆمبێلێك و اخڵ‬‫پێگهیتهقه مهنی ‪٣‬بیناو ‪١٠‬بۆ‬‫ێكیئاسمانی‬‫ێرش‬‫تیانتهنها چهند ه‬‫نكردنیتهواوی چهندگوندێكو شایهتحااڵن وو‬‫بیانوونینبۆ وێرا‬‫ئاسمانیبهڵگهو‬‫ر بارزان‪125.‬‬‫كهم كراوهته سه‬‫‪ 125‬وهزارهتیبهرگریئه مریكا‪،‬ئۆپراسیۆنی چارهسهری ڕیشهی‪.‬پێگهبهئامانج كراوهكان لهدژیتیرۆرستانی داعش‪،‬‬‫‪http://www.defense.gov/News/Special-Reports/0814_Inherent-Resolve (accessed February 25, 2016).‬‬‫‪66‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫ییهکان‬‫‪ .III‬پێوەرەیاسا‬‫مادده یاسا مرۆییهکانو یاساکانی جهن گ و‬‫پێیبڕگهو ی‬‫کاتی جهن گ و دوژمنکاریدابه‬‫یست ه ههڵسوکهوت ل ه‬‫پێو‬‫ێت و له هه مووکاتێکدا جێبهجێبکرێن‪.‬‬‫تیب‬‫فی مرۆڤنێودهوڵه‬‫کانی ما‬‫یاسا‬‫کانی شهڕدهکهنلهپرۆتۆکۆڵییهکهمی ساڵی ‪١٩٧٧‬کهبۆپهیمانامهی جنێڤ‬‫سایانهیباس لهشێوازوئامرازه‬‫ئهو یا‬‫تین وبۆ جهنگه‬‫كانیپرۆتۆكۆڵییهكهمیاساوپێوەرینێودهوڵه‬‫ۆرێك لهبڕگه‬‫زیادکراوه(پرۆتۆكۆڵی ‪ 126.)I‬ز‬‫ێن‪127.‬‬‫ناوخۆییهكان جێبهجێ دهكرد‬‫كاتی جهنگدا‪.‬ئهم‬‫یپیجیاوازي كردنه له‬‫نس‬‫شكی خراوهتهسهرپره‬‫كانی جهنگداتی‬‫كی سهرهكی لهیاسا‬‫ئهوهیبهشێوهیه‬‫كانی شهڕناچار دهكات له هه موو كاتێكدا جیاوازی لهنێوا ن هاوواڵتیانی مهدهنی چهكدارانبكهن‪.‬‬‫نسیپه الیهنه‬‫پره‬‫نیانتهن هائاراستهی چهكدارانو ئامانجه سهربازیهكانبكهن‪ :‬نابێت‬‫كانی جهن گئۆپراسیۆنهكا‬‫دهبێت الیهنه‬‫تیانموڵكی‬‫تۆڵهسهندنهوه‪128.‬موڵك و ماڵ ی هاوواڵ‬‫ێرشهكان و‬‫كیانبكرێتهئامانجی ه‬‫تیان و ماڵ وموڵ‬‫هاوواڵ‬‫نجی سهربازی‬‫لی سهربازیئهوشتانهن كهبهسروشت وپێگهیانبۆ مهبهست وئاما‬‫سهربازینین‪.‬ئامێرو كهلوپه‬‫نجی سهربازی دادهنرێن لهكاتی‬‫یركردنیئهوشتانهیبهئاما‬‫بهكارهێنرێن وهك وێرانكردن و لهناوبردن و دهستگ‬‫ێرشه سهربازیهكانتهن اه لهو كاتهدانهبێت‬‫ێت له ه‬‫گاریان لێبكر‬‫جهنگدا‪'' .‬پێویستهموڵك و ماڵ ی هاوواڵتیان پارێز‬‫ێن‪129.‬‬‫كه وهكئامرازی سهربازیبهكارده هێنر‬‫تیان وموڵك وماڵیان له كاریگهری‬‫یكردنی هاواڵ‬‫ێزگار‬‫كانی جهن گ ههوڵبدهن لهپار‬‫یسته هه مووالیهنه‬‫پێو‬‫یانیگیانی‬‫گرتن و كه مكردنهوهی ز‬‫جهنگهكان‪ 130.‬دهبێت ووریابن و هه موو ڕێوشوێنێكبگرنهبهربۆ خۆبهدوور‬‫ماڵیان‪131.‬‬‫نكردنیموڵك و‬‫هاوواڵتی ان و وێرا‬‫كانی جهن گ وێرانكردن و دهستگرتنبهسهرموڵك و ماڵی دوژمن قهده غه دهكهنتهن اه له كاتێكدا نهبێت كه‬‫یاسا‬‫‪132‬‬‫كانیبۆپرۆتۆكۆڵی‬‫تی خاچیسوور (‪ )ICRC‬له كۆمێنته‬‫تی سهربازیان ههبێت‪ .‬كۆمسیۆنینێودهوڵه‬‫زهروریه‬‫ێنانهدی‬‫ستیئهوپێوهرانه دهكات كهگرنگنبۆ ه‬‫تی سهربازی وهك ''پێوی‬‫ناسهی زهروریه‬‫یهكهمیساڵی ‪،١٩٧٧‬پێ‬‫كانی جهنگبن‪133''.‬‬‫پێییاساونهریته‬‫كانی جهن گ كه دهبێتبه‬‫ئامانجه‬‫كی سهربازی‬‫كین وئاراستهیئامانجێ‬‫ئه هێرشانه ی ههڕه مه‬‫كانی جهن گهێرشی كوێرانه قهدهغه دهكهن وهك و‬‫یاسا‬‫ڵێ هێرشی كوێرانهبریتیه " لهبۆمبارانكردنبه ههر ئامرازو‬‫دیاریكراو ناكرێن‪ .‬ماددهی ‪ ٥١‬ی ژماره (‪ )a( )٥‬ده‬‫كۆڵی ‪ )I‬ی ‪٨‬یئابی‬‫فی ‪١٢‬یئابی ‪ ،١٩٤٩‬كهپهیوهندیبهپارێزگاریكردنیقوربانیانی جهنگهنێودهوڵهتیهكانهوه ههیه (پرۆتۆ‬‫كۆڵی زیادهیپهییمانا مهی جنێ‬‫‪126‬پرۆتۆ‬‫كۆڵی ‪ I‬لهساڵی ‪.٢٠١٠‬بهشێوهیهكیگشتی‬‫‪ .U.N.T.S.3 ١١٢٥ .١٩٧٧‬چووهبواری جێبهجێكردنله ‪٧‬ی كانوونییهكه می ‪ .١٩٧٧‬عێراقبووهئهنداملهپهیمانا مهیپرۆتۆ‬‫مهبهستلهئامرزایسهربازیئهو چهكانهیه كهبهكاردههێنرێن ههروه ها مهبهست ''شێواز'' چۆنیهتیبهك ارهێنانیئهو چهكانهیه‪.‬‬‫‪127‬ته ماشاییۆرام دینستهینبكه‪ '' ،‬ههڵسوكهوتلهكاتیملمالنێی سهربازیبهپێییاسانێو دهوڵهتیهكانیملمالنێی چهكداری‪.‬لهالپهڕهی ‪ ١١‬دینستهین دهڵێ‪ ،‬زۆڕێكله‬‫پرۆتۆكۆڵه سهبارهتبهڕاگهیاندراویتهقالیدییاساینێودهوڵهتیهیان النی كهم جێیناكۆكی و مشتومڕنیه‪''.‬ته ماشای ‪ICRC‬بكهیاسا مرۆییهنێودهوڵهتیهكان‪.‬‬‫كۆڵییهكهم ''یاساسهرهتاییهكانی‬‫‪128‬ته ماشای ‪ICRC‬بكهیاسا مرۆییهنێودهوڵهتیهكانیاساییهكهمبڕگهی ‪'' ،٤٨‬بهپێی ‪ ICRC‬كۆمێنتی زیاده لهسهرپرۆتۆ‬‫س لێوهكراوه‪.‬ئه مهبناغهی یاساكانه لهسهر چۆنیهتی ههڵسو كهوتلهكاتی جهنگدا‪.‬‬‫پارێزگاریكردن و جیاكاریكردنلهمبڕگهیهدابای‬‫‪int/nr/rdonlyres/ea9aeff7-5752-4f84-be94-0a655eb30e16/0/rome_statute_english.pdf (accessed October 6, 2016).‬‬‫‪129‬بهپێییاسای ڕۆملهیاسای دادگایتاوانینێودهوڵهتی‪،‬تاوانی جهنگهئهگهربهئهنقهستشتومهك ی هاوواڵتیانی مهدهنیبكرێتهئامانجتهن ها لهكاتێكدا نهبێت كه وهك‬‫كهلوپهلیسهربازیبهكارده هێنرێن‪.‬‬‫‪art. 8(2)(b)(ii).‬‬‫كۆڵی ‪I‬بڕگهی ‪.)١( ٥٧‬‬‫‪130‬ته ماشاییاسا مرۆییهنێودهوڵهتیهكانی ‪ICRC‬بكه‪،‬یاسای ‪١٥‬پرۆتۆ‬‫كۆڵی ‪I‬بڕگهی ‪.)٢( ٥٧‬‬‫‪131‬ته ماشاییاسا مرۆییهنێودهوڵهتیهكانی ‪ICRC‬بكه‪،‬پرۆتۆ‬‫‪132‬ته ماشاییاسا مرۆییهنێودهوڵهتیهكانی ‪ICRC‬بكه‪،‬یاسای ‪ ٥٠‬لهبڕگهی ڕۆمی ‪ICRC‬بڕگهی ‪.)١٢( )e( )٢( ٨‬‬‫كۆڵه زیادهكان‪ ،‬الپهڕه ‪'' .٣٩٣‬چواربنه ماكه'' لهسهر زهروریهتیسهربازی‪،‬بهپێی ‪،ICRC‬‬‫فسیری زیادهبۆپرۆتۆ‬‫‪،ICRC 133‬ته‬‫''كوتوپڕیئهوپێوهرهش دهبێت لهكاتێكدابگیرێتهبهر كهئامانجهكه كارلێنهكراوبێت‪ ،‬كۆنترۆڵی (كات وشوێنی )ئه و هێزهیبهكارده هێنرێت‪ ،‬لهگهڵئهوئامرازانهی كهنابێت‬‫رافی ‪. 1396‬‬‫ێلییاسا قهده غهكراوهكانبكات''پهرهگ‬‫پێش‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪67‬‬

‫ربازی جیاوازیناوشارو شارۆچكهوگوندهكان كه هاوواڵتیانتێدایه وهكیهك‬‫شێوازێك كه ژماریهكئامانجیسه‬‫نجی سهربازیتهماشا دهكات‪''.‬‬‫ئاما‬‫كانیناوئهم ڕاپۆرتهدا وێرانكردنی ماڵ وموڵكی‬‫یسهئاماژهپێكراوه‬‫هیومان ڕایتس ۆوچبۆی دهركهوت كه له كه‬‫ێشمهرگهو له ههندێك حاڵهتداپێكهوه لهگهڵئاسایش و هاواڵتیانی كورد قهبارهكهی زۆربووهو‬‫تیان لهالیهنپ‬‫هاواڵ‬‫تیان قهده غه دهكات‪ .‬بهڵگه نهبووه لهسهر‬‫نكردنی ماڵ وموڵكی هاواڵ‬‫ێشێلكاریئاشكرایئهوبڕگانهیه كه وێرا‬‫پ‬‫پشت هوهبووبێتیانئهو خانووانه وهك ئامرازی‬‫بازیان له‬‫تی سهر‬‫ستی و زهروریه‬‫ئهوهی كهئهو وێرانكاریانهپێوی‬‫كاتیئهنجامدانی وێرانكاریهكان‪.‬‬‫سهربازیبهكارهێنرابن له‬‫نێك لهگهڵ مرۆڤبتهقێتهوهبه مینی دژه مرۆڤ لهقهڵهم دهدرێ‪.‬‬‫ههربۆمب و ماددهیهكیتهقه مهنیبه ههربهركهوت‬‫نانی مینی دژه مرۆڤ قهده غه‬‫كردنی مین كهعێراقئهندامهتێیدیبهكارهێ‬‫ننامهی ساڵی ‪١٩٩٧‬یقهده غه‬‫پهیما‬‫پاساو‬‫ستان له‬‫كانی حكومهتی ههرێمي كورد‬‫بیانووه‬‫دهكات له هه موو كاتێكدا‪ .‬چهن د هۆكارێك ههیه لهسهرئهوهی كه‬‫كێك لهو‬‫یاساییناكات‪( .‬یه‬‫ێنراوتێیاندا وێرانكاری هكان‬‫مبی چ‬‫ێنانهوهبۆ ڕووخانیئهو خانووبهرانه لهبهربوونیبۆ‬‫ه‬‫ستانئهم جۆرهپاساوهتهن هابۆیهك شوێن ده هێنێت هوهبه ڕوونی‬‫تی ههرێمی كورد‬‫هۆكارانهئهوهیه كه حكومه‬‫یچ ئاماژهیهكنیه لهسهرئهوهی داعشئهوگوندهیبۆمبڕێژ كردبێت‪.‬‬‫ئهویشگوندیئیدریس خه زعل ‪ ،‬كه ه‬‫ستانتهن هائاماژهبهوه دهكات كهبۆمبی چێنراو هۆكاری‬‫نی تر حكومهتی ههرێمي كورد‬‫سهبارهتبهشوێنهكا‬‫تی ههرێمباس لهوه‬‫بێ هیچ ڕوونكردنهوهیهك لهسهرئهوهی چۆن وبۆچی(یهكهم ‪ ،‬حكومه‬‫وێرانكاری هكانبووهبه‬‫ناكات كه له چهندشوێنێكتهن ها ماڵ وموڵكی عهرهبهكان وێرانكراوهو دراوسێ وگوندهنزیكه كوردهكان وهك‬‫ێنراوتێیاندا‪ .‬لهپارێزگای‬‫بێبوونیبۆمبی چ‬‫نی تر خانووبهره ڕوخێنراوونبه‬‫خۆیان ماونهتهوه‪،‬یان لهناوچهكا‬‫نهوینهوا‪،‬گهڕهگه عهرهبیهكانیبه ردیه وێرانكراون‪،‬بهاڵمگهڕهكه كوردیهكان وهك خۆیان ماونهتهوه‪ ،‬له كوندي‬‫مه ئاغا (عویس)بهشه كوردیهكهی وهك خۆی ماوهتهوه لهكاتێكدابهشه عهرهبیهكهی وێرانكراوه‪.‬به هه مان‬‫حه د‬‫كانیئاسایش چهندینبیناو‬‫كراوه لهپارێزگایکهرکوک ‪ ،‬هێزه‬‫‪.‬‬‫شێوه‪ ،‬لهشێخانبهشه عهرهبیهكهی وێران‬‫ێنانه ههرگیز‬‫یس هندیهقه دیمه وێرانكردووهئه مه لهكاتێكدایهئهمشو‬‫ئیدر‬‫قایاو قهرهتهپهو‬‫خانووبهرهیان لهقوش‬‫یناكانیبگاتیان داعش‬‫ت زیانبه خانووب‬‫نترۆڵنهكراوهو شهڕوپێكدادانیتێدانهبووه ا‬‫لهالیهن داعشهوه كۆ‬‫نیان كه‬‫تۆڵهسهندنهوهبوون له خاوهنهكا‬‫قایاو قهرهتهپهئهوێرانكاریانه وهك‬‫ێژیانبكات‪( .‬دهردهكهوێ لهقوش‬‫بۆمبڕ‬‫تۆڵهسهندنهوهونهبوونی هیچ‬‫تیان وهك‬‫ێرشكردنه سهرموڵك و ماڵی هاواڵ‬‫پهیوهندیانبه داعش هوه كردووه ‪ :‬ه‬‫نی ئاسایشبه‬‫كانیئیدریس خ ه زعل وئیدریس خوب از‪ ،‬هێزهكا‬‫كی سهربازی قهده غهكراوه)‪ .‬لهگونده‬‫زهرورهتێ‬‫نیان وێرانكردووه كهئهوهش ڕێگهیهكی سهالمهتنیهبۆپاكردنهوهی مینئهگهر هیچ مێنێكیانتێدا‬‫بلدۆزهر خانووهكا‬‫یشان‬‫تكردهكانئاسهواری وێرانكاریو سووتاوی له چهندینگوندی پارێزگاینهینهوان‬‫بووبێت‪ .‬وێنهی مانگه دهس‬‫ێنراو‪ .‬دهردهكهوێل ه ههندێكشوێنه‬‫ب پاكردنهوهیبۆمب و مین چ‬‫كی سهالمهتنیه ۆ‬‫دهدهن كهئهوهش شێوازێ‬‫سیار لهسهرئهوپاساوانه دروست دهكات كه‬‫یشانهیپر‬‫وێرانكراوهكانشتومهكی ماڵهكانبهتااڵنبرابێتئهوهشن‬‫وێرانكردنتهنها ڕێگهبووهبۆپاكردنهوهی مینهكان‪.‬‬‫قاندنهوهی له دووهرهوهیاساییبێت‪ ،‬دهبێت‬‫مبی چێنراو لهڕێگهیته‬‫دووهم‪،‬بۆئهوهیپاككردنهوهیمین وبۆ‬‫یشانبدات‪،‬بهپێچهوانهوه‪ ،‬حكومهت ی ههرێمي‬‫ستی سهربازین‬‫حكومهتی ههرێمی كوردستان زهروریهت وپێوی‬‫كانی حكومهتی ههرێمی كوردستانبۆ ماوهی‬‫ێناوهتهوه ‪ .‬هێزه‬‫بیانوویهكی لهوبارهیهوه نه ه‬‫ستان هیچبهڵگهو‬‫كورد‬‫ۆرێك له‬‫شیانتێدابووبێت‪ ،‬چونكه ز‬‫نیان لهناوئهو خانووانه نهتهقاندۆتهوه‪،‬ئهگهر مینی‬‫فتهو مان گ مینهكا‬‫چهن د هه‬‫ركردنی داعش لهناوچهكان ڕوویانداوه‪.‬ئه مهشئهو‬‫مانگێك لهدوای ده‬‫فتهو‬‫نكردنیبیناو خانووبهرهكان چهن د هه‬‫وێرا‬‫توانیبۆ ماوهیهكی زیاترئهو مینانه لهجێی‬‫ێشمهرگه نهیان‬‫كانیپ‬‫هێڵێتهوهبۆچی هێزه‬‫پرسیارهبه وهاڵمنهدراوی ده‬‫كانیپێشمهرگهئاماژهیان‬‫كانی مینپاككردنهوه دهگهیشتنهناوچهكه ‪ .‬ههروهاهفهرمانده‬‫خۆیانبهێڵنهوهتاتیمه‬‫كیان داوه‪ .‬دووباره‪،‬گه مارۆدانی‬‫ین پاكردنهوه هێزهكانیان چهند قوربانیه‬‫پسپۆڕی م‬‫بهوهكردبه هۆینهوبوونیتیمی‬‫قاندنهوهیان له دوورهوه كه‬‫ێكیزۆر سهالمهتر دهبوو وهك لهته‬‫كردنی هاتووچۆبۆ ناویان شێواز‬‫گوندهكان و قهده غه‬‫كانی د اهاتووبۆ‬‫سی زیاتربۆناوچهكه دروست دهكاو ههوڵه‬‫دهبێته هۆیپهرژو اڵوبنهوهیپارچهو مهتر‬‫ستان ڕایگهیاندووه ههڵدهسێتبهوكارهو‬‫پاكردنهوهیپاشماوهكانی جهنگ لهناوچهكه كه حكومهتی ههرێمي كورد‬‫یاترئالۆز دهكات‪.‬‬‫ز‬‫‪68‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫تاوانی جهن گ "بریتیه له‬‫تاوانی جهنگ لهقهڵهم دهدرێت‪.‬‬‫كانی جهن گبهئهنقهستبه‬‫ێشلكایر جدی یاسا‬‫پ‬‫وێرانكردن یان دهستگرتنبهسهرموڵك و ماڵی دوژمنت هن اه له حاڵهتێكدانهبێت كه وێرانكاری و دهستگرتنبهسهر‬‫ێت له‬‫تی سهربازی و جهن گبێت‪ 134"،‬ههروهها سزادانیبه كۆمهڵ كهپێك د‬‫ماڵ وموڵكی دوژمن زهروریه‬‫تاوانی جهنگ لهقهڵهم‬‫سیاربه‬‫كانیبهرپر‬‫نكردنی خهڵكبه كۆمهڵ نهكتهنها خهڵ‬‫سهپاندنی سزاوگه مارۆ ههراسا‬‫دهدرێ‪135.‬‬‫كانی جهن گ كه ڕهنگه لهالیهن‬‫ستێبهئهنجامدانی لێكۆڵینهوه لهتاوانه‬‫یاساكانی جهنگ دهوڵهتناچار دهكات هه‬‫تاوانی جهنگ یان‬‫تیانئهنجام درابێت‪ .‬ههر كهسێك ههوڵیئهنجا مدانی‬‫كانیژێر دهسهاڵ‬‫ئهندامانی هێزهكانیان و خهڵ‬‫پرسینهوه دهبێت‪ .‬ههروه هائهو كهسانهیالن یان هانی‬‫ئاسانیبۆتاوانی جهن گ كردبێت ڕبهڕوی لێ‬‫هاوكاری و كار‬‫ئه فهرمانده سهربازیو سهركرده‬‫نیان‪ 136.‬و‬‫سیارێتی دهكهوێته سهر شا‬‫تاوانی جهنگ دهدهنبهرپر‬‫ئهنجا مدانی‬‫تیاننهناوه‬‫تاوانی جهن گبهاڵم ههنگایپێویس‬‫نیانهی كهئاگاداربوون یان دهبووئاگاداربوونایه لهئهنجامدانی‬‫مهده‬‫تاوانی جهن گ و تاوان لهدژی‬‫تی‬‫پرسینهوه دهبنبهتۆمه‬‫لهوبارهیهوهبۆ ڕێگریكردن لهوتاوانانه ڕوبهڕوی لێ‬‫تی‪137.‬‬‫مرۆڤایه‬‫سیارانیئهمتاوانانه دهبێت لهبهردهم دادگایهكیبێالیهن كه لهگهڵپێوەرەنێودهوڵ هتیهكانبگوونجێ دادگای‬‫بهرپر‬‫كانی‬‫ێشێلكاریه‬‫نیانیپ‬‫بكرێن‪ .‬ههروهها یاساكانی جهنگ دهوڵهت ناچاردهكهن له قهرهبووكردنهوهیتهواوی قوربا‬‫ن گ‪139.‬‬‫یاسای جه‬‫یاسایی وههڕه مهكی لهموڵك وماڵیان‬‫كی نا‬‫یپیپنهیرۆ (‪)Pinheiro‬ئهو ئاوارانهییانئهو كهسانهیبهشێوهیه‬
‫نس‬
‫پره‬
‫وندی ئاینی و‬‫وكردنیباكگراو‬‫بێ ڕهچا‬‫یپی ‪ ١‬له ماددهی ‪)٢١‬به‬‫نس‬‫ێت قهرهبووبكرێنهوه (پره‬‫بێبهشكراوون دهب‬‫تیانه چێژن له ماڵ وموڵكی وهرگرێ‬‫یپی ‪ ،) ٣‬ههروه ها مافی هه موو كهسێكهبهئاش‬‫نس‬‫نهتهوهیی و زمان (پره‬‫نیان له دژی دهركردنی زۆره ملێ‬‫ێزگاریكرد‬‫افی پار‬‫یپی ‪ ،)٩‬م‬‫نس‬‫فی جمو جوڵ و هاتوچۆكردن (پره‬‫یپی ‪ ،)٧‬ما‬‫(پرهنس‬‫یپی ‪140.)٥‬‬‫(پرهنس‬‫‪134‬ته ماشاییاسا مرۆییهنێودهوڵهتیهكانی ‪ICRC‬بكه‪،‬یاسای ‪، ١٥٦‬یاسای دادگایتاوانهكانینێودهوڵهتیبڕگهی ‪.)e( )xii( )٢( ٨‬ئه م هێرشكردنه لهكاتی جهنگه‬‫رفراوانیموڵك و ماڵ ی هاوواڵتیان و‬‫نێودهوڵهتیهكانناسراوهبه (وێرانكاری وانتن)‪ ،‬لهبهشی چواره میپهیمانا مهی جنێڤبڕگهی ‪١٤٧‬ئاماژهیپێكراوه وهك ''وێرانكاریبه‬‫رافیایئهگهربهنایاساییئهنجامداربێت و زهروریهتیسهربازیلهپشتهوه نهبێت‪''.‬‬‫گۆڕینی دیمۆگ‬‫كۆڵی ‪.II‬بڕگهی ‪.٤‬‬‫‪135‬ته ماشاییاسا مرۆییهنێودهوڵهتیهكانی ‪ICRC‬بكه‪،‬یاسای ‪، ١٥٦‬پرۆتۆ‬‫‪136‬ته ماشاییاسا مرۆییهنێودهوڵهتیهكانی ‪ICRC‬بكه‪،‬یاسای ‪ ١٥١‬و ‪١٥٢‬بكه‪.‬‬‫‪137‬ته ماشاییاسا مرۆییهنێودهوڵ هتیهكانی ‪ICRC‬بكه‪،‬یاسای ‪١٥٣‬بكه‪ ،‬یاسای دادگایتاوانهكانینێودهوڵهتیبڕگهیبڕگهی ‪.٢٨‬‬‫‪138‬ته ماشاییاسا مرۆییهنێودهوڵهتیهكانی ‪ICRC‬بكه‪،‬یاسای ‪١٥٨‬بكه‪،‬پهیماننا مهی جنێڤ ویاسای دادگایتاوانهكانینێودهوڵهتی‪.‬‬‫‪139‬ته ماشاییاسا مرۆییهنێودهوڵهتیهكانی ‪ICRC‬بكه‪،‬یاسای ‪.١٥٠‬‬‫افیئاوارهكانبكه‪ .‬جێبهجێكردنیپرهنسیپیپنهیرۆ‪.‬‬‫‪140‬ته ماشای‪:‬گهڕاندنهوهو قهرهبووكردنهوهی م‬‫‪FAO, IDMC, OCHA, OHCHR, UN-Habitat, and UNHCR, March 2007,‬‬‫‪http://www.ohchr.org/Documents/Publications/pinheiro_principles.pdf (accessed May 8, 2016).‬‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪69‬‬

‫ێزانین‬‫پ‬‫ینیئهم‬‫فریقا كه كاریان لهنووس‬‫تی ناوهڕاستو باكوریئه‬‫بۆ هه مووتوێژهرهكانی هیومان ڕایتس ۆوچ له خۆرههاڵ‬‫ایڵهرتۆێژهریتێرۆریزم و دژهتیرۆر له هیومان ڕایتس ۆوچ كه‬‫ێتات‬‫ڕاپۆرتهدا كردووه‪ .‬ههروه هابۆل‬‫توێژینهوهكانی لهم ڕاپۆرتهدا ڕهنگدانهوهیان ههیه‪.‬‬‫شرۆڤهیبۆ وێنهی مانگهدهستکردهکانی‬‫جۆشلیۆن‪،‬توێژهری وێنهی مانگهدهستکردهکان له هیومان ڕایتس ۆوچ‪،‬‬‫تسن و جۆوستۆرکبهڕێوهبهرو جێگریبهڕێوهبری هیومان ڕایتس ۆوچ‬‫ئهم ڕاپۆرتهکردووه‪.‬سارالی وی‬‫پیاچونهوەیان‬‫یقا‪ ،‬ههروه هاتۆمپۆرتیهس جێگریبهڕێوهبهریبهرنامهکه‬‫فر‬‫له خۆرههاڵتیناوهڕاست وباکوریئه‬‫یاساییبۆئهم ڕاپۆرتهکردووه‪ .‬ههروه ها‪،‬‬‫یاساییپێداچوونهوهی‬‫بۆئهم ڕاپۆرتهکردووه‪ .‬الیڤباڵدوین‪،‬توێژهری‬‫یقا له هیومان ڕایتس ۆوچپێداچوونهوهیبۆئهم‬‫فر‬‫سارکیسباڵخیانتوێژهری خۆ رههاڵتیناوهڕاست وباکوریئه‬‫ڕاپۆرتهکردووه‪.‬‬‫ینه كر ‪ ,‬وفیتزۆری هێپکنسبهڕێوهبهریئیداری و خوزي مارتینز مونه‬‫یاریدەدەريبه الوكر و‬‫ڤیا ههنتهر‪،‬‬‫ئۆلی‬‫سقيشارەزائه م ڕاپۆرتهبۆباڵوکردنهوهئامادهکردووه‪.‬‬‫نیانئهم‬‫نیاری وئهزموو‬‫ینی خۆیبۆ هه مووئهوکهسانهدهردهبڕێکهبهزا‬‫هیومان ڕایتس ۆوچسوپاس وپێزان‬‫ینیئهم ڕاپۆرته مهحاڵبوو‪ .‬لهزۆر حاڵهتدا‪ ،‬ههندێ ک لهم‬‫بێئهواننووس‬‫ڕاپۆرتهیان دهوڵه مهندکردووهوبه‬‫نیاریبۆمان‪.‬‬‫نکردنی زا‬‫ترسی لهپێناو دابی‬‫نیانخستۆته مه‬‫کهسانهژیا‬‫‪70‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬‫دستان‬‫پاشكۆ ‪ :I‬نووسراویفهرمی سهرۆكی ههرێمی كور‬‫فی مرۆڤ ویاسانێودهوڵهتیهكان‬‫كانی ما‬‫رپرسانیبهگرنگیهكی زۆرهوهتهماشای بابهته‬‫كوردستان وبه‬‫ههرێمی‬‫نیابوون‬‫ێكیپێویستگیراوهتهبهر لهپێناودڵ‬‫ێستای شهڕدا‪.‬بۆیه هه موو ڕێوشوێن‬‫دهكهن‪،‬بهتایبهت لهم قۆناغهیئ‬‫نگی مارسی‬‫كوردستان خۆی له ما‬‫یپانه‪.‬بهمبۆنهیهوه‪ ،‬سهرۆكی ههرێمی‬‫نس‬‫لكردنیئهمپره‬‫ێشێ‬‫لهڕێگریكردن لهپ‬‫كانی مرۆڤ ویاسا‬‫ێكیباڵوكردهوهو له قهده غهكردنی ههر جۆره حاڵهتێك كهتێیدا مافه‬‫‪٢٠١٦‬فهرمان‬‫لێناگیرێت‪.‬‬‫ێزیان‬‫نێودهوڵهتیهكان ڕ‬‫ستانبه جدیهوه دهڕوانێتهبابهتهكانی حكومڕانیهكیباش و‬‫ئه فهرمانه شاهێدیئهوهیه كه ههرێمی كورد‬‫ركردنی م‬‫ده‬‫كیان‬‫تش‬‫ڕیشدا‪ .‬ژمارهیهك لهوبابهتانهی لهمنووسراوهدا ی‬‫كاتی شه‬‫كانی مرۆڤتهنانهت له‬‫نی مافه‬‫چاودێریكرد‬‫سیان لێوهكراوهبۆیهگرنگهبخرێنه‬‫له بابهتانهی لهم ڕاپۆرتهدا با‬‫ندێك و‬‫گرنگیا ن ههیهبه هه‬‫خراوهتهسهرپهیوهندی‬‫ی فهرمانهكهی سهرۆكایهتی ههرێمه‪:‬‬‫رگێران‬‫پێش چاوی هیومان رایتس ۆوچ‪.‬ئه مهی خوارهوه دهقی وه‬‫نگیئازاری ‪.٢٠١٦‬‬‫فهرمانی ژماره )‪ (٣‬ما‬‫ناییئهو‬‫ستان" و لهژێر ڕۆش‬‫لهسهربنهمانیبڕگهی "ژماره ‪١‬ی ساڵی ‪٢٠٠٦‬ی سهرۆكایهتی ههرێمی كورد‬‫تیئسالمی ولهپێناو‬‫یستی دهوڵه‬‫ێكخراویتێرۆر‬‫ستانبه شهڕی دژبه ڕ‬‫ێست ای ههرێمی كورد‬‫واقیعهیئ‬‫ێزگاریكردن له دهستكهوت هكانیان له كۆمهڵگهینێودهوڵهتی‪ ،‬دهبێت هه موو‬‫گه پار‬‫ێشمهر و‬‫تنیناویپ‬‫بهرزڕاگر‬‫ییانه الی خوارهوه‪.‬‬‫ێشمهرگهپاپهندبنبهم ڕێنما‬‫كانیپ‬‫فسهره‬‫فهرماندهوئه‬‫ئابی ‪ ٢٠١٤‬كهئاراستهی‬‫‪ .١‬دووبارهپاپهندبوونی خۆمان ڕادهگهیهنینبهفهرمانی ژماره ‪١٢٠‬یبهرواری ‪٢١‬‬‫ستان كراوه لهپێناو‬‫كانیتری حكومهتی ههرێمی كورد‬‫تیناوخۆی وپێشمهرگهو الیهنهپهیوهندیداره‬‫وهزاره‬‫ێزگاری له‬‫ول تيئی المي دهبێت پار‬‫كاتی شهڕی دژبهده ه‬‫ێشمهرگه و له‬‫كانیپ‬‫نگی هێزه‬‫ێزگاریكردن لهنوا با‬‫پار‬‫تیانبكرێت و مامهڵهیباشیان لهگهڵبكرێت‪.‬‬‫ژیان ی هاوواڵ‬‫ێت له دژی ههڕهشهیهك لهسهر ژیان و ماڵ و‬‫گاریان لێبكر‬‫‪ .٢‬دهبێ ت هاواڵتیانی مهدهنی له هه موو حاڵهتێكداپارێز‬‫كانیپێشمهرگهوهئازاد كراوون‪.‬‬‫نیان كهلهالیه ن هێزه‬‫ێزگاریكردن لهشارۆچكهوگوندهكهكا‬‫موڵكیان‪ ،‬لهگهڵ پار‬‫یسهكان‬‫گه یاسایی دروست دهستگیربكرێت‪ .‬دهبێت هه موو كه‬‫بێبهڵ ی‬‫‪ ٣‬نابێت هیچ هاواڵتیهكی مهدهنیبه‬‫‪.‬‬‫پێییاساو ڕێنماییه دادوهریهكانبێت‪.‬‬‫بنێردرێنبۆ دادگایهكیتایبهتیپهیوهستبهتاوانهكانیان و دهبێتپرۆسهكهبه‬‫ێشمهرگهوهئازاد كراوون‬‫بگوێزرێتهوه لهوناوچانهی لهالیهنپ‬‫یشتهجێبوونی‬‫‪ ٤‬نابێت هیچ هاواڵتیهك لهشوێنین‬‫‪.‬‬‫بیانووی سهربازی‪.‬‬‫بێبهڵگهییاسای دروست یان‬‫به‬‫ێت له چوارچێوهی ڕێنماییهئه منی و‬‫تیانلهناوچهئازادكراوهكان سنورداربكر‬‫‪.٥‬نابێت هاتوچۆی هاوواڵ‬‫كانی‬‫ێشهوهینێوا ن هێزه‬‫ستان‪ .‬جگهلهوناوچانهی دهكهونه هێڵیپ‬‫كانی حكومهتی ههرێمی كرود‬‫سهربازیه‬‫یسالمي ‪.‬‬
‫ول تيئ‬‫ێشمهرگهو چهكدارانیده ه‬‫پ‬‫تیان لهو‬‫كرێن سهبارهتبه هاواڵ‬‫فی مرۆڤو یاسانێودهوڵهتیهكان ڕهچاوب‬‫نسیپهنێودهوڵهتیهكانی ما‬‫‪ .٦‬دهبێتپره‬‫كانیپێشهوهی شهڕ‪.‬‬‫ناوچانهی دهكهونههێڵه‬‫شانهكراوهبه ''‪''X‬‬‫نی‬‫‪71‬‬

‫وه یاسای دهبێت‪.‬‬‫كۆڵینه ی‬‫ییانهی سهره و ههڵس و كهوتبكات ڕوبهڕوی لێ‬‫ێك لهدژیئهو ڕێنما‬‫‪ . ٧‬ههر كهس و الیهن‬‫ئه فهرمانه له ڕۆژی دهرچوونیهوه جێبهجێ دهكرێت*******‬‫******* م‬‫عود بارزانی‬‫مهس‬‫ستان‬‫سهرۆكی ههرێمی كورد‬‫ێشمهرگه‬‫كانیپ‬‫فهرمانده ی هێزه‬‫‪72‬‬‫تشرینی دووهمی ‪٢٠١٦‬‬‫یتس ۆوچ|‬‫هیومان ڕا‬

"X" ‫نیشانه كراوه به‬© 2016 Belkis Wille/Human Rights Watch

hrw.org