Qurilish sohasida maʻlum
koʻnikmalarni baholash
imtihonioʻquv qoʻllanmasi (ii)04.07.2023 y.

Qurilish sohasida maʻlum koʻnikmalarni baholash imtihoni oʻquv
qoʻllanmasi (ii) Mundarija
1-bob Ishboshining vazifalari
1.1 Ishboshining roli ......................................................................................................................... 1
1.1.1 Ish obʼyektidagi ishboshining oʻrni ................................................................................. 1
1.1.2 Ishboshining roli .............................................................................................................. 1
1.1.3 Hisobot berish, xabar berish, maslahatlashish ................................................................. 7
1.2 Ishboshidan talab qilinadigan malakalar ..................................................................................... 10
1.2.1 Xavfsizlikni boshqarish sohasida yaxshi xabardorlik darajasi......................................... 11
1.2.2 Boshqaruv sohasida yaxshi xabardorlik darajasi ............................................................. 12
1.2.3 Yetakchilik qila olish darajasi .......................................................................................... 12
1.2.4 Murabbiylik qila olishlik ................................................................................................. 13
1.2.5 O‘zaro til topisha olishlik................................................................................................. 14
1.2.6 Muammoni hal qila bilishlik ............................................................................................ 17
1.2.7 Texnik koʻnikma va texnologik salohiyat ........................................................................ 18
1.2.8 Mansab zinapoyasidan koʻtarilish maqsadida oʻrganish .................................................. 18

2-bob Obʼyektda ishlarni boshqarishda ishboshining roli
2.1 Yaxshi ishlash uchun shart-sharoitlar .......................................................................................... 20
2.1.1 Ishning tarkibiy qismlari .................................................................................................. 20
2.1.2 Yaxshi ishlash uchun shart-sharoitlar ............................................................................... 20
2.2 Ishni tashkil qilish va boshqarishda ishboshining roli ........................................................ 23
2.2.1 Dispetcherlik taʼlimi ........................................................................................................ 23
2.2.2 Ish tartibotlarini tasdiqlash............................................................................................... 24
2.2.3 Ish holatini tasdiqlash ...................................................................................................... 25
2.2.4 Materiallar, uskunalar va asboblarni tekshirish va boshqarish......................................... 25
2.2.5 Ishchilarni mos ravishda taqsimlash ................................................................................ 25

2.3 Obʼyektni boshqarish uchun zarur boʻlgan asosiy bilimlar ........................................................ 26
2.3.1 Yetkazib berish, xarajat va sifat oʻrtasidagi bogʻliqlik ..................................................... 26
2.3.2 Sifat, xarajat, yetkazib berish, xavfsizlik, majburiyat (QCDSE) ..................................... 27
2.3.3 Sifatni taʼminlash, biznesni takomillashtirish va muammolarni hal qilishning umumiy
usullari ...................................................................................................................................... 27
2.4 Xavfsizlikni boshqarish .............................................................................................................. 30
2.4.1 Xavfsizlik qoidalarining bajarilishini taʼminlash ............................................................. 31
2.4.2 Xavfsizlik boʻyicha xabardorlikni oshirish ...................................................................... 31
2.4.3 Xavfsizlik boʻyicha yigʻilishlarni oʻtkazish ..................................................................... 32
2.4.4 Mashina va asboblardan xavfsiz foydalanishni taʼminlash .............................................. 32
2.4.5 Xavfli hududlarni vizualizatsiya qilish ............................................................................ 33
2.4.6 Baxtsiz hodisalar va voqealarga javob ............................................................................. 33
2.5 Jarayonni boshqarish................................................................................................................... 36
2.5.1 Jarayon rejasini tuzish ...................................................................................................... 36
2.5.2 Jarayon rejasini boʻlishish................................................................................................ 37
2.5.3 Jarayon rejasini yangilash ................................................................................................ 38
2.5.4 Jarayon rejasi va risklarni boshqarish nazorati ................................................................ 38
2.6 Xarajatlarni nazorat qilish ........................................................................................................... 39
2.6.1 Xarajatlarga taʼsir qiluvchi narsalar ................................................................................. 39
2.6.2 Kundalik ish hisobotini tayyorlash .................................................................................. 40
2.7 Sifat nazorati ............................................................................................................................... 41
2.7.1 Loyiha va texnik xususiyatlarni tushunish ....................................................................... 41
2.7.2 Tegishli qurilish usullari haqida koʻrsatmalar .................................................................. 42
2.7.3 Ish sifatini tasdiqlash ....................................................................................................... 42
2.7.4 Ishchilarga trening tashkil etish ....................................................................................... 44
2.7.5 Sifat bilan bogʻliq muammolarni hal qilishga yondashuv ............................................... 44
2.8 Atrof-muhit muhofazasini boshqarish ......................................................................................... 45
2.8.1 Tabiiy muhit ..................................................................................................................... 45
2.8.2 Atrofdagi muhit ................................................................................................................ 47

2.8.3 Ish muhiti ......................................................................................................................... 49
2.9 Mehnat xavfsizligi va salomatlikni muhofaza qilishni boshqarish ............................................. 50
2.9.1 Mehnat xavfsizligi va salomatlikni muhofaza qilishni boshqarishning maqsadi va
samaradorligi ............................................................................................................................ 51
2.9.2 “3 boshqaruv” konsepsiyasi ............................................................................................. 51
2.9.3 Ish muhitini boshqarish .................................................................................................... 51
2.9.4 Ishni boshqarish ............................................................................................................... 55
2.9.5 Sogʻliq muhofazasini boshqarish ..................................................................................... 56

3-bob Xavfsizlik va sogʻliq muhofazasi sohasida ishboshining roli
3.1 Xavfsizlikni taʼminlash va salomatlikni muhofaza qilish chora-tadbirlari nima? ...................... 57
3.2 Sanoat xavfsizligi va salomatlik muhofazasi toʻgʻrisidagi qonun............................................... 59
3.2.1 Sanoat xavfsizligi va salomatlik muhofazasi toʻgʻrisidagi qonun nima? ......................... 59
3.2.2 Sanoat xavfsizligi va salomatlik muhofazasi toʻgʻrisidagi qonunga oʻzgartirishlar kiritishboʻyicha muhim jihatlar ............................................................................................................ 61
3.3 Qurilish sanoatidagi baxtsiz hodisalar va ularning oldini olish choralari ................................... 62
3.3.1 Qurilish sanoatidagi baxtsiz hodisalar ............................................................................. 62
3.3.2 Ish bilan bogʻliq baxtsiz hodisalarning sabablari ............................................................. 63
3.3.3 Uchqun xavfsizligi va ihotalash ....................................................................................... 64
3.3.4 Himoya vositalaridan toʻliq foydalanish .......................................................................... 65
3.4 Risklarni baholash....................................................................................................................... 66
3.4.1 Risklarni baholash nima? ................................................................................................. 66
3.4.2 Xavf va xatarni aniqlash .................................................................................................. 68
3.4.3 Tavakkalchilikni baholash................................................................................................ 68
3.4.4 Tavakkalchilik koʻlamini baholash .................................................................................. 70
3.4.5 Tavakkalchilikni kamaytirish boʻyicha chora-tadbirlarni koʻrib chiqish va amalga oshirish.................................................................................................................................................. 71
3.5 Xavfsizlik va salomatlikni muhofaza qilish tadbirlarining turlari va ishboshining roli .............. 72
3.5.1 5S faoliyati ....................................................................................................................... 72

3.5.2 Xavfni bashorat qilish (KY) faoliyati .............................................................................. 76
3.5.3 Xavfli vaziyatlarni oldini olish tadbirlari ......................................................................... 79
3.6 Inson xatolarining oldini olishda ishboshining roli..................................................................... 81
3.7 Vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilish ................................................................. 84
3.7.1 Vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilish nima? ........................................... 84
3.7.2 Nima uchun Vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilish sodir boʻladi ............ 85
3.7.3 Vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilishdan saqlanish uchun muhim jihatlar.................................................................................................................................................. 86

4-bob Ishboshi sifatida chizmalar bilan tanishish
4.1 Loyiha hujjatlarining roli ............................................................................................................ 89
4.1.1 Loyiha hujjatlarining turlari ............................................................................................. 89
4.1.2 Qurilish rejalari va qurilish chizmalari ............................................................................ 92
4.2 Qurilish chizmalarini ishboshi sifatida qanday oʻrganish kerak ................................................. 97
4.2.1 Qurilish sifati va qurilish chizmalari................................................................................ 97
4.2.2 Qurilish chizmalari va ish tartiboti boʻyicha qoʻllanma oʻrtasidagi bogʻliqlik ................ 97

5-bob Ishboshi sifatida qurilish sohasini tushunish
5.1 Qurilish sohasining ijtimoiy roli ...................................................................................................99
5.2 Qurilish sohasidagi muammolar va masalalar ............................................................................ 101
5.3 Qurilish biznesi toʻgʻrisidagi qonun ........................................................................................... 104
5.3.1 Qurilish biznesi toʻgʻrisidagi qonunning maqsadi ........................................................... 104
5.3.2 Qurilish biznesi toʻgʻrisidagi qonunning qisqacha mazmuni........................................... 104

1-bob Ishboshining vazifalari
1.1 Ishboshining roli
1.1.1 Ish obʼyektidagi ishboshining oʻrni"Sanoat xavfsizligi va salomatlik muhofazasi toʻgʻrisidagi qonunga koʻra, ishboshi qurilishmaydonchasida ishchilarni yoʻnaltiruvchi va nazorat qiluvchi rahbar hisoblanadi. Ishboshining
vazifasi ishchilarni bevosita nazorat qilish va kundalik ishlarni bajarishdan iborat. Oʻrta va yirikkoʻlamli obʼyektlarda ishboshi qurilish maydonchasi ish boshqaruvchisi bilan yaqindan birga ishlashi
kerak va shuning uchun obyektdagi turli maʼlumotlarning uzliksiz yetkazilishini taʼminlashi kerak.
Kichik koʻlamdagi obʼyektlarda, ishboshi qurilish obʼyekti rahbari sifatida faoliyat yuritadi. Uylar(anʻanaviy yapon yogʻoch karkasli), ziyoratgohlar va ibodatxonalar kabi kichik koʻlamdagi
obʼyektlarda ishboshi baʼzan "oyakata" yoki "toryo" deb ataladi.

Qurilish obʼyekti rahbari(Qurilish obʼyekti nazoratchisi)
IshboshiIshboshiIshboshiIshchiIshchiIshchi1-1-rasm. Oʻrta yoki yirik koʻlamli obʼyektlarning strukturasi tasviri.

1-2-rasm. Kichik koʻlamdagi obʼyektning strukturasi tasviri

1.1.2 Ishboshining roli
Ishboshining vazifasi maqsadga erishishda zarur boʻlgan ishlarni amalga oshirish maqsadidaishchilarga tegishli koʻrsatmalar berishdir. Shuningdek, ishboshi ishchilar xavfsizligini hamma

1narsadan ustun qoʻyishi va rejalangan jarayonni kechiktirmasdan sifatli bajarilishini taʼminlashi kerak.
Buning uchun obʼyektdagi turli vaziyatlarda sodir boʻlgan oʻzgarishlarni aniqlash va baholash,muammolar yuzaga kelganda qanday choralar koʻrish kerakligini hal qilish qobiliyati va tegishlikoʻrsatmalar berish uchun yetakchilik koʻnikmalarini talab qilinadi. Xususan, ishboshi quyidagi (1)dan (11) gacha boʻlgan ishlarni bajarishi talab etiladi.
(1) Obʼyekt xavfsizligini taʼminlash
Qurilish ishlari davomida ishchilarning xavfsizligini taʼminlash eng muhim vazifadir. Agar
xodimlarning sogʻligʻiga xavf tugʻdirsa, xavfsiz ish muhitini taʼminlash uchun muhitni yaxshilash
choralari amalga oshirilishi kerak. Ish muhiti yaxshilanganda, uni shu maromda ushlab turish ham
muhimdir. Agar xavfsizlikni taʼminlash uchun asbob-uskunalar yoki tabiiy sharoitni yaxshilash yoki
boshqa ish toifalari bilan oʻzaro aloqa va muvofiqlash zarur boʻlsa, ishboshi obʼyekt nazoratchisiga
yoki kompaniya rahbarlariga holatni yaxshilash boʻyicha takliflar kiritishga masʻuldir. Xususan,
quyidagi ishlarni bajarish kerak:□ Ish xavfsizligi boʻyicha qoʻllanmalarni tayyorlash va tekshirish□ Xavfsizlik boʻyicha yigʻilishlar oʻtkazish□ Xavfli hududlarni tekshirish□ Materiallar va mashinalarni toʻgʻri boshqarish□ Obʼyektning saranjomlik/tartibga keltirilganlik/ozodalik holatini tekshirish(2) Ish rejasini tasdiqlash va ish tartib-taomillarini muvofiqlash
Ishboshi butun qurilish maydonchasidagi qurilish jarayonini tekshiradi, ish rejasini tuzadi va ushbu
reja asosida ish tartib-taomili qoʻllanmasini tayyorlaydi. Obʼyekt sharoitlari doimiy ravishda oʻzgarib
turishi sababli, kerak boʻlganda ish tartib-taomillarini moslab oʻzgartirish uchun boshqa pudratchilarbilan muloqot qilish va oʻz ish-harakatlarini muvofiqlash talab etiladi. Xususan, ishboshi har doim
ishning borishini va materiallar va asbob-uskunalarni xarid qilishni nazorat qilishi va ishning ustuvor
yoʻnalishlarini shoshilinchliligi va ahamiyatiga qarab qayta koʻrib chiqishi kerak. Bu ish tartibotlarini2o‘z vaqtida o‘zgartirish, qurilish ishlari kechikishi va sifatsizligining oldini olish imkonini beradi.
(3) Materiallar va texnik uskunalarni tekshirish, koʻrik va texnik xizmat koʻrsatish boʻyichayoʻriqlar berish
Ishning silliq va ravon davom etishi uchun ishboshi ish boshlanishidan oldin zarur materiallar va
texnikalarning shayligiga ishonch hosil qilishi kerak. Agar ish uchun zarur boʻlgan biror narsa
yetishmayotgan boʻlsa, ishboshi darhol zarur choralarni koʻrishi kerak. Ishni boshlashdan oldin
profilaktik texnik koʻriklar va texnik xizmat koʻrsatish muhim ahamiyatga ega, chunki ish paytida
texnika yoki asbob-uskunalar / anjomlarning buzilishi samaradorlik va xavfsizlikka taʼsir qilishi
mumkin. Agar muammo yuzaga kelsa, ishboshi darhol muammoni oʻrganishi va bartaraf qilishi kerak.
(4) Loyiha sifati va qurilish sifatini taʼminlash
Sifatning ikki turi mavjud: loyiha sifati va qurilish sifati.
Loyiha sifati loyihalash bosqichida loyiha hujjatlari va texnik tavsiflarida belgilab berilgan. U shakl,oʻlchamlar va ish koʻrsatkichlari kabi talablarning bajarilishini koʻzda tutgan holda, "koʻzlangan sifat"
deb ham ataladi.
Qurilish sifatiga qurilish bosqichida erishiladi. Qurilish sifati, shuningdek, "imorat (yakuniy) sifati"
deb ham ataladi. Qurilish sifati deganda, koʻzlangan sifatning imorat sifatida amalga oshirish
tushuniladi. Bunga erishilmagan taqdirda, qurilish ishi qayta bajarilishi kerak. Bu ishni qaytadan
ishlash yoki qaytadan qilish deb ataladi. Qaytadan ishlash yoki qaytadan qilish zarurati ishsamaradorligi va xarajatlarga salbiy taʼsirini koʻrsatadi. Ishboshi ish obʻyektini kuzatishda va
ishchilarning ish mahoratini tekshirishda imorat sifatini koʻzdan qochirmaydi. Ishni qaytadan ishlashva qaytadan qilish ehtimolini ozaytirish maqsadida tugallanmagan, qurilishi yurayotgan ishlarga
diqqatli boʻlish muhimdir. Bunday qilish uchun, loyiha hujjatlari va texnik tavsiflariga doirtushunchaga ega boʻlish zaruriydir.
(5) Muvofiqlik
Muvofiqlik qonunga muvofiq yoki kompaniya tomonindan olingan qarorlarga muvofiq harakat3

qilishni anglatadi. Muvofiqlik shuningdek, quyidagi ijtimoiy qoidalarga va mehnat qonunchiligiga
rioya qilishni ham oʻz ichiga oladi. Koʻpincha muhokama qilinadigan qoidalarga amal qilmaslik
holatlari hisobotlarda yolgʻon maʼlumot keltirish va oʻngʻaysiz masalalarni yashirish bilan bogʻliq.
Qonun-qoidalarga amal qilmasli nafaqat kompaniya obroʻsiga putur yetkazishi, balki keyinchalik
qurilish jarayonida jiddiy noxush hodisalarga olib kelishi mumkin boʻlgan nihoyatda jiddiymuammodir. Ishboshi sifatida nafaqat ishchilaringizning xatti-harakatlaridan boxabar boʻlish, balkioʻzingizning ham muvofiqlik qoidalarini buzmaslik uchun ehtiyot boʻlishingiz muhimdir.
(6) Inson qaynoqlarini boshqarish (ishchilarni toʻgʻri taqsimlash)Ishboshi ishchilarni ishning xususiyatiga qarab munosib tayinlashi talab etiladi. Bunga erishishuchun, ishboshi ishchilarning imkoniyatlari va malakalarini oldindan bilishi kerak. Ishboshi,
shuningdek, ishchilarning mayl va ishtiyoqlarini qoʻllash va oʻzaro muloqotni ragʻbatlantirishgaeʼtibor qaratishi kerak. Ishboshining rollaridan biri IJOʻ (ish joyida oʻqitish) ga oʻxshash ish
topshiriqlarini berish va tajribasiz ishchilarga oʻz malakalarini oshirish imkoniyatini berish maqsadida
maslahatlar berishdir. IJOʻ (ish obʼyektida oʻqitish) atamasi ish obʼyektidagi rahbarlar va katta
xodimlar qoʻl ostidagilar va kichik xodimlarning bilim va koʻnikmalarni egallashlariga koʻmaklashishmaqsadida, amaldagi joriy ish orqali yoʻl-yoʻriq koʻrsatadigan taʼlim demakdir.
(7) Boshqa ish toifalari bilan oʻzaro aloqa va muvofiqlash
1-3-rasmda Muayyan koʻnikmalarni baholash imtihoni uchun moʻljallangan 1-nazariy darslikdan"Ish topshirigʻi namunasi" keltirilgan. Katta koʻlamdagi obʼyektlarda, bir vaqtning oʻzida bir nechta
ixtisoslashlikdagi pudratchilar bir obʼyektda ishlashi mumkin. Bunday holda, boshqa qurilishjarayonlarining borishi siz bajaradigan vazifalarga taʼsir qilishi mumkin va aksincha. Ishboshi butun
qurilish loyihasining borishini kuzatib borishi kerak, shuning uchun u ishboshchilar va boshqa
ixtisoslikdagi pudratchilarning oʼbyekt boshliqlari bilan uchrashishi va kerak boʻlganda maʻlumot
almashishi va ish jarayonini muvofiqlashtirishi zarur.

4

(1) Mijoz(2) Boshqaruvchi
muhandis(3)
Loyihalovchi(4) Butun qurilish loyihasini tashkil
qiluvchi kompaniya(5) Obʼyekt boshligʻi(6) Ixtisoslashgan pudratchilar
Misol: Poʻlat armatura ishlari(armatura ishlari)(6) Ixtisoslashgan pudratchilar
Misol: Terib (qoqib) berkitish
duradgorligi(6) Ixtisoslashgan pudratchilar
Misol: Havoza qurish ishlari

IshboshiIshboshiIshboshiIshchiIshchiIshchiIshchiIshchiIshchi1-3-rasm Ish topshirigʻiga misol(8) Ishboshilar uyushmasida ishtirok etish
Keng koʻlamli qurilish loyihalarida koʻplab ixtisoslashgan pudratchilar bir vaqtning oʻzida minglab
ishchilar bilan birgalikda obʼyektga kirishlari mumkin. Loyihaning koʻlami katta boʻlsa, muayyan
ishlar uchun ayni sohadan oʻndan ortiq ixtisoslashgan pudratchilar jalb qilinishi mumkin, bu ushbu
kompaniyalararo oʻzaro almashinuvni yanada muhim boqchiqga koʻtaradi.
Qurilish loyihasining koʻlami qanchalik katta boʻlsa, 1-3-rasmda koʻrsatilgan obʼyekt boshligʻiningobʼyektni yolgʻiz oʻzi boshqarishi shunchalik qiyin boʻladi, shuning uchun ixtisoslashgan
pudratchilarning ishboshilari ishtirok etgan va ixtiyoriy boshqariladigan ishboshilar uyushmasi
tuziladi. Ishboshilar uyushmasining faoliyati, shuningdek, (7) punktda tushuntirilganidek, boshqa ish
toifalari bilan aloqa va muvofiqlikni osonlashtiradi.
Ishboshilar uyushmasi uyushmani boshqarish uchun prezident, vitse-prezident, kotib va gʻaznachi
5kabi mansabdor shaxslarni saylaydi. Rasmiylar boshchiligida ish obʼyektida xavfsizlik va salomatlik
muhofazasi boʻyicha axloq kodeksi (qoidalari) joriy etiladi va barcha ishchilarning xavfsiz va qulay
ishlashini taʼminlash maqsadida turli xil xavfsizlik va salomatlik muhofazasi chora-tadbirlari amalga
oshiriladi.
Misol uchun, xavfsizlik patrullari ish obʼyektlari bilan cheklanmaydi; ishboshilar uyushmasikoʻngilli ravishda butun ish obʼyektini nazorat qiladi. Ushbu tadbir eʼtibordan chetda qoladigan xatarli
omillarni aniqlashga yordam beradi va ish obʼyektining umumiy xavfsizlik darajasini orttiradi.
Ishboshilar uyushmasining barcha aʼzolari bir maqsad sari intilishlari muhim ekanligi sababli,
uyushmaga "XX-kai" kabi nom berilishi va uyushma bayrogʻi yaratilishi mumkin. Uyushma,shuningdek, aʼzolar oʻrtasida jonli fikr va maʻlumot almashuvni ragʻbatlantirish maqsadida, dam olishtadbirlarini rejalashtiradi va tashkil qiladi. Bunday tadbir "shinbokukay" (ijtimoiy yigʻilish) deb
ataladi. Koʻpgina ixtisoslashgan pudratchilar kelib-ketib turishi sababli, ijtimoiy yigʻilishlar hozirda
qurilayotgan qurilish loyihasiga yangi qoʻshilgan ixtisoslashgan pudratchilarning ish obʼyektidaoʻzlarini qisqa muddatda uydagidek his qilishlariga koʻmaklashishda muhim rol oʻynaydi. Yana bir
muhim vazifalardan biri – odamlarni ishboshilar uyushmasi faoliyatini tushunishga o‘rgatishdir.
Ishboshilarning bir-biriga ijobiy taʼsir koʻrsata oladigan ishboshilar uyushmasida ishtiroki har bir
ishboshiga tegishli ish obʼyektlarida oʻzining umumiy malakasini oshirishiga yordam beradi. Ishboshi
ishining oʻzi asli ishchilar ishini tashkil qilishdek yetakchilik mahoratini talab qilsa-da, koʻplab
ishboshilar yigʻiladigan ishboshilar uyushmasida oʻziga tayinlangan vazifani bajarish uchun
ishboshidan yanada yuqori yetakchilik va fikr va maʼlumot almashinuv mahoratini talab etiladi.
(9) Obʼyekt menejeri va kompaniyaga hisobot berish, ular bilan muloqot qilish va
maslahatlashish
Ishboshi ish obʼyektidagi ish holati, ishnin yurishi va yuzaga kelgan muammolar boʻyicha hisobot
tayyorlaydi va ularni obʼyekt menejeriga va kompaniyaga taqdim etadi.
(10) Tuzatishlarni kiritish
6Ishboshi ishdagi vaziyat yoki obʼyektda ishning borishi bilan bogʻliq muammolar mavjud boʻlganda,obʼyektda ishlarga tuzatishlar kiritish va yaxshilashga doir rejalar ishlab chiqishi va ularni ishchilarbilan birgalikda amalga oshirishi talab etiladi. Tuzatishlar kiritishni koʻrib chiqishda quyidagilargaeʼtibor bering:□ Taklif etilgan yaxshilash choralarini amalga oshirishda xavfsizlikni birinchi oʻringa qoʻying va
baxtsiz hodisalar tavakkalchiligini ozaytiring.
□ Yuzaga kelgan muammo va masalalarni ishchilar bilan boʻlishing.
Faqat oʻzingizning fikringizga tayanmang; ishchilarning gʻoyalari va bilimlariga ham quloq soling.
Ishchilarning texnik qobiliyati va tajribasidan foydalanib, ishning yanada samaraliroq tuzatilish va
yaxshilanishiga erishishi mumkin.
□ Byudjet va vaqt tanqisliklarini hisobga oling.
Byudjet va vaqt tanqisliklari hisobga olinmagan ishning tuzatilishi va yaxshilanishigag erishishi
qiyin yoki u ish obʼyektida mahsuldorliknin pasayishiga olib kelishi mumkin.
□ Yaxshilash va baholash siklini navbat bilan oʼzgartiring
Amalga oshirilgandan soʻng, obʼyektdagi samaradorlikni orttirish maqsadida, qayta-qayta baholang
va muvofiqlashtiring.
(11) Muloqot imkoniyatini yaratish
Ishchilar bilan muloqot qilish, muammolar va shikoyatlarni muhokama qilish va ularni hal qilishuchun birgalikda ishlash orqali ishboshi ish obʼyektida ishlarning borishini osonlashtirishi mumkin.

1.1.3 Hisobot berish, xabar berish, maslahatlashish
Hisobot berish, xabar berish, maslahatlashish har bir yaponcha so‘zning birinchi bo‘g‘inidan
foydalangan holda qisqartma sifatida HORENSO deb ataladi. HORENSO va tekshirish ishning
rejalashtirilganidek davom etishini taʼminlash uchun juda muhimdir.

7

HO koku(Hisobotberish)HO koku(Hisobotberish)SO dan(Maslahatlashish)Obʼyekt boshligʻi
Kompaniya
rahbari xodimi

SO dan(Maslahatlashish)

REN raku(Xabar berish)Koʻrsatma
berishIshboshi

REN raku(Xabar berish)Koʻrsatma
berishIshchiTekshirish

Tekshirish

Rasm 1-4 Hisobot berish, xabar berish, maslahatlashish (HORENSO), koʻrsatma berish va tekshirishoʻrtasida bogʻliqlik diagrammasi(1) Hisobot berish
Ishboshi kundalik ishda sodir boʻladigan oʻzgarishlarga eʼtibor qaratishi va har qanday
muammolarni obʼyekt menejeriga va kompaniyaga xabar berishi kerak. Hisobot berayotganda,
vaziyatni yaxshilash boʻyicha takliflarni va hakozolarni kiritishni unutmang. Quyidagi fikrlargaeʼtibor bersangiz, hisoboti beriladigan muammolarni topish osonroq boʻladi:□ Ishchilarning xavfsizligi va salomatligi bilan bogʻliq muammolar mavjudmi?
□ Kerakli xodimlar, materiallar va texnikalarni tayinlashda muammolar boʻlganmi?
□ Materiallar yoki texnikalarda yetishmovchilik yoki nuqsonlar bormi?
□ Loyiha hujjatlarida yoki qurilish chizmalarida biron bir kamchilik boʻlganmi yoki chizmalarga
muvofiq qurilishi mumkin boʻlmagan qismlar bormi?
□ Ishning borishi bilan bogʻliq muammolar yoki belgilangan vaqt jadvaldan kechikishlar boʻlganmi?
□ Biror noxush hodisa yoki muammolar boʻlganmi?
□ Sifat nazorati bilan bogʻliq muammolar boʻlganmi?
□ Qonunlar, meʼyorlar yoki qoidalar buzilganmi?
□ Ish obʼyektida atrof-muhit ifloslanishi, shovqin, vibratsiya yoki boshqa muammolar bormi?
(2) Xabar berish
Ishboshi ishchilarga obʼyekt rahbari yoki kompaniya tomonidan koʻrsatma berilgan narsalardan
8xabardor qilish uchun javobgardir. Xabar berishda quyidagi jihatlarni yodda tuting.
□ Shoshilinchlik va muhimlik darajasini aniqlang va tegishli vaqtda ishchilarni xabardor qiling.
Shoshilinch va muhim boʻlgan masalalardan ishchilarni imkon qadar tezroq xabardor qilishga
harakat qiling.
□ Xabar berayotib, tushunish oson tilda xabar qiling va ular buni tushunganiga ishonch hosil
qiling.
Agar ishchilar tushunmasa, xabardor qilishning hec qanday nafi yoʻq. Tushunish oson tildan
foydalanishga harakat qiling, iloji boricha loʻnda va sodda tushuntiring, hamda ishchilarni xabardor
qilishga toʻgʻri joyni tanlang.
Ish obʼyektidagi shovqin darajasi yuqori boʻlishi sababli, boshqa odamlar sizni yaxshi eshita
oladigan joyni tanlash kerak. Bundan tashqari, ishchilarga zudlik bilan va tezlik bilan yetkazilishi
kerak boʻlgan maʼlumotlar radiokarnaydan foydalanishni talab qilishi mumkin.
(3) Maslahat
Biron bir masala yuzasidan maslahatlashish zaruratini his qilganingiz, ishboshi rolini ongli
ravishda bajarayotganingizni anglatadi. Hisobot berishda, obʼyekt menejeri va kompaniya bilan faqat
ishboshining oʻzi hal qila olmaydigan masalalarni, tuzatish va yaxshilash bilan bogʻliq rejalarni
amalga oshirishni yoʻllarini va hokazolarni muhokama qiling. Xususan, tuzatish va yaxshilash bilan
bogʻliq rejani amalga oshirish yoʻl-yoʻriqlari yuzasidan obʼyekt menejeri va kompaniya bilan
maslahatlashing. Butun ishni koʻzdan kechirayotgan kishi nuqtai nazardian, sizga tuzatish va
yaxshilash boʻyicha yaxshi gʻoyadek tuyulishi mumkin narsa ish mahsuldorligini tushiradigan yoki
boshqa ish toifalari ishiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan narsa boʻlishi mumkin. Quyidagi nuqtai
nazarlar sizga maslahatlashishingiz kerak boʻlgan masalalarni topishga yordam beradi.
□ Umumiy ishning silliq borishiga toʻsiqlar bormi?
□ Belgilangan grafik jadvaldan kechikishlar boʻlishi mumkinmi?
□ Ishni davom ettirishda texnik muammolar yoki qiyinchiliklar bormi?
□ Loyiha hujjatlarida yoki qurilish chizmalarida noaniq nuqtalar bormi?
□ Barcha kerakli materiallar, texnika va asbob-uskunalar mavjudmi yoki tartibga solinganmi?
□ Sifat nazorati, xavfsizlikni boshqarish yoki atrof-muhitni muhofaza qilish bilan bogʻliq
9muammolar yoki xavotirlar bormi?
□ Xodimlar bilan bogʻliq muammolar yoki obʼyektdagi ish yuklamasi bilan bogʻliq muammolar
bormi?
□ Qonunlar va meʼyorlarga rioya qilish bilan bogʻliq muammolar yoki xavotirlar bormi?
(4) Koʻrsatma berish/tekshirish
Faqat HORENSO ning oʻzi yetarli emas. Ish grafik jadvali yoki ish tarkibidagi oʻzgarishlarboʻyicha boshqa tomonga koʻrsatmalar berishda, boshqa tomon tushunganligini tekshirish ham
muhimdir. Xatolarga yoʻl qoʻymaslik maqsadida, maʼlumot toʻgʻri yetkazilganligiga ishonch hosil
qilish uchun muloqot qilayotgan odam sizni tushunganligiga amin boʻling.

1.2 Ishboshidan talab qilinadigan malakalar
Ishboshi ishchilarni ishini tashkil qilish va ish obʼyektida ishning oʻz vaqtida borishi, sifat va
xavfsizlikni taʼminlashda bir qator vazifalarga masʼuldir. Obʼyektda yuzaga keladigan muammolar
va masalalarni hal qilishda aniq qaror va tezkor javob talab etiladi. Bundan tashqari, ishchilarni ishgaboʻlgan ishtiyoqini taʼminlash va samaradorlikni oshirish maqsadida, obʼyektdagi jarayonlar va
byudjet operatsiyalarini kuzatib borish muhimdir. Bu 1-5-rasmda koʻrsatilganidek, bir qator yaxshi
xabardorlik sohalarini talab qiladi. Bir sohada yaxshi xabardor boʻlish xususiyatiga tajriba va taʻlim
orqali erishilishi mumkin. Buning uchun ishboshining doimo oʻrganishda davom etishga ishtiyoqliboʻlishi kerak.

Xavfsizlikni boshqarish sohasida
yaxshi xabardorlik darajasi

Muloqot sohasida yaxshi xabardorlik
darajasi

Boshqaruv sohasida yaxshi
xabardorlik darajasi

Muammoni hal qilish sohasida yaxshi
xabardorlik darajasi

Yetakchilik sohasida yaxshi
xabardorlik darajasi

Texnik koʻnikmalar va
texnologik salohiyat

Murabbiylik sohasida yaxshi
xabardorlik darajasi

IshboshiRasm 1-5 ishboshidan talab qilinadigan malakalar
101.2.1 Xavfsizlikni boshqarish sohasida yaxshi xabardorlik darajasi
Qurilish obʼyektlarida xavfsizlikni boshqarish sohasida yaxshi xabardorlik darajasi ishchilarning
avariya va nohush hodisalardan holi holda, xavfsiz ishlashi uchun xavfsiz ish muhitini saqlashni va
tavakkalchiliklarni boshqarish salohiyatini anglatadi. Xususan, ishboshi quyidagi qobiliyatlarga egaboʻlishi talab etiladi.
□ Xatarli va zaharli muhitni bilish qobiliyati
Xatarli va zaharli muhitni bilish qobiliyati - bu ishchilar ish olib borayotgan joyda yoki ish olib
borish uslubida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan xavflarni oldindan bilish va ularni bartaraf etish
maqsadida xavfsizlik choralarini koʻrish qobiliyatidir. Xavfni bilish qobiliyatini takomillashtirish
uchun siz doimo atrofingizda sodir boʻlayotgan narsalarga ziyrak boʻlishingiz kerak. Oldingi
tajribangizdan foydalanish muhim boʻlsa-da, doimiy oʻzgarib turadigan qurilish sohasida tajribaga
asoslangan xulosa chiqarish qobiliyatini yanada takomillashtirish maqsadida tajriba toʻplashga va
boshqalarning misollaridan oʻrganishga harakat qiling. Tajribangizni kengaytirish maqsadida
xavfsizlik bilan aloqador maʼlumotlar va yangi texnologiyalardan ortda qolmaslik ham muhimdir.
□ Texnika xavfsizligi boʻyicha oʻqitish qobiliyati
Tegishli texnika xavfsizligi boʻyicha taʼlim bera olishlik xodimlarning tavakkalchiliklarni tushuna
olishi va xavfsizlik choralarini qoʻllay olishidir. Xavfsizlik yigʻilishlari, xavfsizlik boʻyicha
seminarlar va xavfsizlik boʻyicha treninglar - bularning barchasi texnika xavfsizligi boʻyicha taʼlimoʻtkazish vositalari hisoblanadi va ishboshi kundalik sahar yigʻilishlarida oʻtkaziladigan xavflarni
oldindan koʻra bilish (KY) tadbirlarida yetakchi oʻrinni egallashi talab etiladi.
□ Ish obʼyektini nazorat qila olishlik
Ish obʼyektini nazorat qila olishlik xavfli ish uslublarining oldini olish va ishchilar oʻz vazifalarini
xavfsiz bajarishlarini taʼminlash maqsadida tegishli koʻrsatmalar bera olishlikdir. Shu maqsadda,
ishchilar bajarayotgan ishlarga, ularning tevarak-atrofiga doimo naraz tashlash, obʼyektlarda
xavfsizlikni ta’minlash mas’uliyati zimmasiga olish muhimdir.
□ Nohush hodisalarga munosabat bildira olishlik
Bunday hodisa sodir boʻlgan taqdirda, birinchi qadam ishchilarning xavfsizligini taʼminlashdir.
11

Shuningdek, nohush hodisa sabablarini oʻrganib chiqish maqsadida, avariya yoki nohush hodisa roʻybergan obʼyektni qoʼriqlang. Bu hodisaning sababini tekshirgandan soʻng, bunday hodisalarning
qaytarilmasligi uchun choralar ishlab chiqish va amalga oshirish maqsadida tezkor va tegishlichoralarni koʻra olishlikdir.

1.2.2 Boshqaruv sohasida yaxshi xabardorlik darajasi
Boshqaruv ish obʼyektini samarali va natijali boshqarish uchun odamlar va resurslarni tashkil
qilish demakdir. Boshqaruvni ishboshi sifatida anglashda quyidagi koʻnikmalarning munosib
muvozanatiga ega boʻlish kerak. Tafsilotlar 2 va keyingi boblarda tushuntirilgan.
□ Yetakchilik koʼnikmalari□ Muloqot koʼnikmalari□ Muammolarni hal qila olish koʻnikmalari□ Jamoani boshqara bilish koʼnikmalari□ Vaziyat va maʼlumotni tahlil qila olish koʼnikmalari□ Maqsadlarga erishish uchun loyihani rejalashtirish va amalga oshirish koʻnikmalari

Boshqaruv sohasida yaxshi xabardorlik darajangizni oshirish uchun siz boshqaradigan ish tarkibi
va loyihalarda aniq maqsadlarni belgilashingiz muhimdir. Maqsadlar qoʻyilsa, vazifalar yanada
samarali bajarilishi mumkin. Bundan tashqari, boshqaruv sohasida yaxshi xabardorlik darajasinikoʻrsatish uchun ishboshi yetakchilik qila olish, murabbiylik qila olish, til topa olishlik,
muammolarni hal qila olishlik sifatlariga, hamda texnologik salohiyat va texnik koʻnikmaga boʻlishi
kerak. Bundan tashqari, oʻzini oʻzi oʻstirish uchun 1.2.8-bandda tushuntirilgan oʻrganishda davom
ettirishga moyillikni saqlab qolish ham muhimdir.

1.2.3 Yetakchilik qila olish darajasi
Yetakchilik va boshqarishdan yaxshi xabardorlik jamoani tashkil qilishda ishboshi uchun zarurboʻlgan sifatlardir.

12

Yetakchilik ishchilarni ruhlantiradi va tashabbusni qoʻllaydi. Boshqaruvda boʻlgani kabi, uishchilarning maqsadlarga erisha olishlari va buni oʻz ishlarida aks ettira bilishlari kabi sifatlarini
yanada orttiradi. Yetakchilik barchani jamlash uchun ishchilarning oʻy-fikrlashi va xattiharakatlariga taʼsir koʻrsatadi. Ishboshining yetakchi sifatidagi gaplari va harakatlari muhim o‘rintutadi. Quyidagilardan ogoh boʻling va shunga muvofiq harakat qiling.
□ Aniq tasavvur va maqsadlaringiz boʻlsin, ular hamma uchun umumiy maqsadlarga aylanishi uchun
tushunish oson tilda yetkazing.
□ Koʻngilli oʻlaroq ishga kirishing va ishboshi sifatida yaxshi namuna koʻrsating.
□ Ishchilar oʻrtasida oʻzaro til topishni taʼminlang va ishchilar bilan yaxshi munosabatlar oʻrnating.
□ aʼzolar bir-birlari bilan jamoa sifatida hamkorlik qila oladigan muhit yarating.

Yetakchilik qila olish sifatini kuchaytirish uchun, 1.2.5-bandda bayon qilinganidek, oʻzaro til
topisha olishlik darajasini orttirish muhim. Yetakchilik qila olishlik sifatini takomillasha oladiganboshqa jihatlar quyidagilardan iborat.
□ Namuna shaxni toping.
Oʻzingiz yaxshi yetakchilik qobiliyatiga ega deb hisoblaydigan odamni toping va uning xattiharakatlari, soʻzlari va ish axloqini kuzating va undan oʻrganing.
□ Boshqalarning maʻlumot va fiklari ustida tinimsiz izlaning .
Koʻnikmalaringizni takomillashtirayotganingiz yoki takomillashtirmayotganingiz boʻyicha aniqoʻz oʻzini baholash boshqalardan baholov fikrlarini foal va tinismiz olishni talab qiladi. Bu nafaqat
yetakchilikda, balki barcha biror sohadan xabardorlikni shakllantirishda samarali usul.
□ Ishchilar oʻrtasida ishonch va hamkorlik muhitini hosil qilish.
Yetakchilik qila olishlik sifati koʻp sonli ishchilarni bir maqsad sari birlashtira olish demakdir.
Maqsadni belgilash juda muhim, ammo biron yangi jihatlarni sinab koʻrish ham jamoani
birlashtirishga yaxshi imkon beradi.

1.2.4 Murabbiylik qila olishlik
Murabbiylik – bu allaqachon kishida javobi mavjud takliflarga asoslangan o’zaro til topishish
13

orqali o’z salohiyatlarini namoyon qilish vosistasi ila o’z maqsadlariga erishishi va muammolarni hal
qilishida odamlarga ko’maklashish usulidir.
Yetakchilik va boshqaruvda ham murabbiylik muhim rol oʻynaydi. Rahbar va qo’l ostidagi xodim
munosabatlarida vakolat va boshliq tajribasiga tayanishga moyillik kuzatiladi, ammo ikki
tomonlama aloqani unutmaslik va boshqa tomon fikr va hislariga munosib yondashuvni topish zarur.
Odamlar turli xil qarashlarga ega boʻlganligi sababli, asosiy muhim narsa ishni maʼlum bir usulda
bajarishni talab qilib turib olish emas, balki boshqa odamning aytganlarini diqqat bilan tinglash va
savollar berish orqali muammolarni oʻrganishdir. Masalan, siz tajribaga asoslangan yoʻlingiz toʻgʻri
degan fikrdan voz kechishingiz kerak. Boshqa tarafga qoʻshishingiz mumkin boʻlgan ijobiy hissalar
haqida oʻylash ham muhimdir. Ushbu kontseptsiyaga asoslanib, murabbiylik jarayonida quyidagi
bosqichlarni bajaring.
1-qadam Oʻzingiz erishmoqchi boʻlgan maqsadlarni belgilang.
2-qadam Joriy vaziyatni tekshiring.
3-qadam Maqsadlaringizga erishish uchun reja tuzing.
4-qadam Rejani amalga oshiring va muntazam ravishda kuzatib boring.
5-qadam Yaxshilanishni talab qiladigan masalalar boʻyicha ham ijobiy, ham salbiy fikrmulohazalarni taqdim eting.
6-qadam Reja bajarilgandan soʻng butun jarayonni baholang va keyingi bosqichga yaxshilanishlarva oʻrganilgan saboqlarni qoʻllang.
Yuqoridagi oltita qadam murabbiylikni qanday olib borishning asosiy bosqichlarini
umumlashtiradi, ammo siz murabbiylik malakangizni oshirmoqchi boʻlsangiz, baʼzi ixtisoslik
kitoblarini oʻqishingiz mumkin. Har doim yodda tutingki, ishboshining roli boshqa odamningshaxsiy oʻsishini ragʻbatlantirishdir. Shu maqsadda, siz o‘sishga intilib, ishchilarga o‘rnakbo‘lishingiz muhim. Bu, ayniqsa, bir obʼyektda ishlaydigan odamlar oʻrtasidagi munosabatlarda juda
muhimdir.

1.2.5 O‘zaro til topisha olishlikO‘zaro til topaolishlik oʻz fikrlarini toʻgʻri yetkazish va boshqalarning gaplarini toʻgʻri qabul qila
olishlik va tushunishlikni anglatadi. O‘zaro til topa olishlik yetakchilik, boshqaruv va murabbiylikni
14amalga oshirishda muhim. Ishboshi uchun o‘zaro til topa olishlikning yuksak sifati juda muhim,
chunki bunday odamlar muammolarni hal qilishda, jamoaviy ishlashni yaxshilashda, obʼyektda va
shaxslararo munosabatlarda samarali fikr-mulohazalarni taʼminlashga katta hissa qoʻshishlari
mumkin.
Oʻzaro ishonch - bir nechta ishchilardan iborat jamoada yuqori sifatli ish bajarilishinita‘minlashning kalitidir. Oʻzaro til topishishning turli shakllari turli odamlarning ilk borauchrashganlarida oʻzaro ishonch hissini uygʻotishi mumkin. 1-6-rasmda bu maqsad sari jarayonkoʻrsatilgan.
Ishonchni oshirishga qaratilgan qadamlar(1) Salomlashuv(3) Hamdardlik va yaqinlik

IshonchIshonch(2) Oʻzaro bir-birini tushunish(4) Ishonch his qilish

IshboshiIshchi(5) Idrok va ishonch(6) Ishtiyoq, missiya va qadriyatlarGʻayrat va
tashabbus

Rasm 1-6 Ishonchni oshirishga qaratilgan qadamlar(1) Salomlashuv
Salomlashish ishonchni shakllantirishda mutlaqo muhim. Bir-biringiz bilan nafaqat ertalab va
uyga qaytayotganda, balki bir-biringizning oldingizdan oʻtayotganingizda ham "otsukaresamadesu(qattiq mehnatingiz uchun rahmat)" deb aniq va baland ovozda salomlashing. Nafaqat oʻz ishchilar
jamoasiga, balki boshqa pudratchilarning ishchilariga ham salom berishni unutmang.
(2) Oʻzaro bir-birini tushunishOʻzaro tushunish bir-birini tushunishni anglatadi. Ishchilarni diqqat bilan tinglang va bir-biringiz
bilan fikr almashishingiz uchun ikki tomonlama muloqotni taʼminlashga harakat qiling. Obʼyektda
yuzaga keladigan muammolarni birgalikda hal qilish oʻzaro tushunishni osonlashtirishi mumkin.
(3) Hamdardlik va yaqinlik

15

Hamdardlik bir-birining his-tuygʻulari va fikrlarini tushunish, hissiy bogʻlanish va bahamkoʻrishni anglatadi. Yaqinlik bir-biriga hamdard boʻla olishlikni anglatadi. Oʻzaro tushunish targʻib
qilinar ekan, siz bir necha soʻz bilan boʻlsa ham, boshqa odamning aytganlariga hamdard boʻlasiz va
unga javob bera olasiz va ular asosida harakat qilasiz.
(4) Ishonch his qilishIshonchni his qilish boshqa tomonning aytganlarini tushunish va qabul qilishni anglatadi.
Muammolarni hal qilishga qaratilgan harakatlaringiz yaxshi natija bermasa ham, yaxshi til topa
bilishda davom ettish boshqa tomonning natijadan koʻngli toʻq boʻlishiga imkon beradi. Boshqa
tomon oʻzida ishonch his qilmasa, har bir takroriy muvaffaqiyatsizlik ketidan ishonch pasayishi
mumkin.
(5) Idrok va ishonch
Idrok deganda odamning axborotni qabul qilishi, unga tayanishi va ma’nosini anglatuvchi ong
faoliyati tushuniladi. Ishonch, biror kimsaning nimanidir oʻzi uchun toʻliq toʻgʻri ekanligiga kuchli
ishonchini anglatadi. Natijalar muloqot orqali qoniqarli boʻlishda davom etar ekan, ishchilar
ishboshini ishonchli shaxs sifatida taniy boshlaydilar, bu esa ularga ishonch bilan ishlash imkonini
beradi.
(6) Ishtiyoq, missiya va qadriyatlar
Yuqoridagi jarayon nafaqat ishchilarni ish sifatini oshirishga va ularga oʻz vazifalarini bajarishga
yordam berishga, balki jamoa sifatida umumiy qadriyatlarni baham koʻrishga yordam beradi.
(7) Gʻayrat va tashabbus
Ishchilar oʻzlarining aytganlari butun jamoani oʻzgartirishi mumkinligini tushunsa, bu ularga
ishga ishtiyoq bagʻishlaydi va ular tashabbus koʻrsata boshlaydilar.
Til topa bilishlikni takomillashtirish usullari quyidagilarni oʻz ichiga oladi.
□ Ularning gaplarini diqqat bilan tinglang va faol surʻatda gaplashing.
Bir tomonlama til topa olishlik boshqa tomonga maʼlumotni "uzatish" boʻlib, ishonchni
shakllantirmaydi. Ularning gaplarini diqqat bilan tinglashga, nima deyayotganini tushunishga
harakat qiling va keyin faol surʻatda gaplashing.
□ Hamma narsaga boshqa odamning koʻzi bilan qarang.
16

Nafaqat ishboshining pozitsiyasidan gapirish, balki suhbatdoshning suhbatga qanday qarashinibilish ham muhimdir. Boshqa odamga hamdardlik va uning soʻzlariga tushunish kayfiyatini saqlab
qolish.
□ Ishonch bilan tana tilini ishga soling.
Tana tili imo-ishoralar, qoʻl imo-ishoralari, yuz ifodalari va gavda holati kabi ogʻzaki tildan
boshqa vositalar orqali muloqot qilishni anglatadi. Yuz ifodalari va gavda holati ayniqsa muhim va
shaxs sizni toʻgʻri tinglayotganligini shundan ham bilish mumkin.
□ Soʻzlarni tanlashda ehtiyot boʻling.
Soʻzlaringizni boshqa odamning fikri va gʻoyalarini hurmat qiladigan tarzda tanlang va boshqa
odamga noqulaylik tugʻdiradigan soʻzlarni ishlatmaslikka ayniqsa eʼtibor bering. Esda tutingki,
ishboshi va ishchi oʻrtasidagi munosabatlar tufayli, nomaqbul soʻzlar oʻz vakolatini suisteʼmol qilishsifatida qabul qilinishi mumkin.
□ Boshqa tarafning baholov-fikrlarini oling.
Muloqot qobiliyatingizni toʻgʻri baholash uchun boshqalarning baholov-fikrlarini izlash
muhimdir. Bunday baholov-fikrlar asosida yaxshilanishlar sizning til topa bilishlik sifatingizni
oshirishi mumkin.

1.2.6 Muammoni hal qila bilishlik
Qurilish obʼyektlarida, turli omillar maqsadlar bilan natijalar oʻrtasidagi tafovutga sabab boʻlishi
mumkin Bunday muammolarning sababini aniqlash va yechim topa olishlik muammoni hal qila
olishlik demak. Quyida muammolarni hal qila olishlikni namoyish etishning asosiy jihatlarikeltirilgan.
□ Koʻrib chiqilayotgan muammoni toʻgʻri tushunish uchun tajribaga asoslangan qotib qolgan
qarashlar yoki notoʻgʻri qarashlardan voz keching.
□ Muammoning sababi haqida maʼlumot toʻplang va tahlil qiling.
□ Muammoni hal qilish uchun bir nechta ijodiy yechimlarni ishlab chiqing.
□ Yechim haqida qaror qabul qiling va harakat rejasini tuzing.
□ Harakat rejasini bajaring.
17□ Natijalarni baholang.

1.2.7 Texnik koʻnikma va texnologik salohiyat“Texnik koʻnikma” va “texnologik salohiyat” atamalari bir-biriga o‘xshashdir, lekin texnikko‘nikma ma’lum bir vazifani bajara olishlikni bildirsa, texnologik salohiyat deganda ma’lum bir
ixtisoslashgan sohada bilimga ega bo‘lish va bu bilimlarni qo‘llay bilishlik tushuniladi. Ishboshi
sifatida sizdan ishchilaringizga ish muammolarini hal qilish yoʻllarini koʻrsatish va yetkazish uchunmaʼlum darajadagi texnik koʻnikmalar va texnologik salohiyat talab etiladi. Bunday malakaga egaboʻlish, xodimlarga rahbarlik qilishdan tashqari, quyidagi jabhalarda hissa qoʻshishi mumkin.
□ Qurilishdagi mumkin boʻlgan xavf va nuqsonlarni oldindan aniqlash va ularni bartaraf etish.
□ Toʻgʻri va samarali qurilishni amalga oshirish va konstruksiyalar sifatini yaxshilash.
□ Qoʻshimcha xarajatlarsiz samarali qurilishni amalga oshirish.
□ Qurilish ishlarini toʻgʻri rejalashtirish va qurilish vaqtida muddat jadvaliga rioya qilish.

Yuqori texnologik salohiyatga ega bo‘lgan yoki “takumi” (usta) deb yuritiluvchi texnikko‘nikmani o‘zlashtirgan shaxs ishning asosiy jihatlarini bir zumda payqab oladi, tajriba orqalio‘rganilgan usullardan foydalana oladi, aniq va ixcham yoʻsinda ishlaydi. Bunday odamda ishni
samarali yuritishni davom ettirish zehniyati ham mavjud boʻladi. Oldingi tajribalaringizdan maʼlumbilim va koʻnikmalarga ega boʻlishingiz mumkin boʻlsa-da, yanada takomillashtirish maqsadida,
ustalar va mansabdor xodimlardan namuna oliishda davom ettishlari muhimdir.

1.2.8 Mansab zinapoyasidan koʻtarilish maqsadida oʻrganish
Ishboshi lavozimiga koʻtarilish va mansab zinapoyasidan koʻtarilishni davom ettirish maqsadida,
nafaqat yuqorida aytib oʻtilgan malakalarni egallash, balki oʻrganishda davom etish ham muhimdir.
Bunga aniq misollar quyidagicha.
□ Qiziqdor va qiziquvchanlikni saqlang, hamda oʻrganishda davom eting
Siz jal qilingan ishga va boshqa ish toifalari ishiga qiziqishni saqlab qolish va qurilish sanoatidagi

18soʻnggi tendensiyalar va yangi koʻnikmalarni qamrab olish shaxsiy oʻsish va xizmat zinapoyasidankoʻtarilishga imkon beradi.
□ Maqsadni his etingOʻrganish maqsadini oydinlashtirish va aniq maqsadlar sari ishlash oʻrganish samaradorligini
oshiradi. Misol uchun, sertifikatlar/diplomlarni olish uchun oʻqish muhimdir. Bundan tashqari,bunday sertifikatlar / diplomlarni ishga tadbiq qilish muhimdir. Sertifikatlar/diplomlar oʻziga
ishonchni taʼminlashi mumkin, lekin siz ularni amalda qoʻllaganingizdagina oʻz mahsulini beradi.
Sertifikatlardan/diplomlardan foydalanishdan maqsad “mijozlarimizga yuqori sifatli mahsulotlarni
taqdim etish” boʻlsa, bu albatta xizmat zanopoyasidan koʻtarilishga sabab boʻladi. Bunday diplom va
sertifikatlar turlari boʻyicha maʼlumot olish uchun Qurilish sohasida maxsus koʻnikmalarni baholash
imtihoni (i) qoʻllanmasining 3-bobiga qarang.
□ Oʻz-oʻzini baholovni olib borishOʻz koʻnikma va bilimlaringizni xolisona baholab, kamchiliklarni aniqlab, oʻrganishingizni
yanada samaraliroq qilishingiz mumkin.
□ Olingan bilim va koʻnikmalarni amalda qoʻllashOʻrgangan bilim va koʻnikmalaringizni haqiqiy ishingizga tadbiq qiling. Ushbu natijalarni
rahbarlar va ishchilarga yetkazish shaxsiy oʻsish va xizmat zinapoyasidan koʻtarilishga yordam
beradi.

19

2-bob Obʼyektni boshqarishda ishboshining roli
2.1 Yaxshi ishlash uchun shart-sharoitlar
2.1.1 Ishning tarkibiy qismlari
Ish joyidagi vaziyatni ishchilarni obʼyektda nazorat qilish imkoniyatiga ega boʻlgan ishboshidan
yaxshiroq hech kim bilmaydi. Ishboshi ish jarayonidagi sifat, samaradorlik, xarajat, xavfsizlik va
salomatlikka taʼsir qiladigan vaziyatlarni dastlabki bosqichda aniqlash uchun muhim mavqega ega.
2-1-rasmda qurilish maydonchasidagi ishlarni oʻz ichiga olgan tarkibiy qismlarning tartibli tasviri
berilgan. Ishchilar oldindan belgilangan ish usullari va tartiblariga muvofiq qurilish ishlarini bajarish
uchun asbob-uskunalar, materiallar va boshqalardan foydalanadilar. Ushbu jarayonda turli xil
maʼlumotlar, jumladan, boshqa ish toifalari haqidagi maʼlumotlar almashiladi. Boshqaruvningmaqsadi eng yaxshi natijaga erishish uchun ushbu toʻrt tarkibiy qismni birlashtirishdir va bu
ishboshining vazifasi hisoblanadi.

Ish usuli
Ish tartiboti

Ishchi
Boshqaruv

Ishboshi

Uskunalar,materiallar va
boshqalar.

Obʼyekt haqidamaʼlumotRasm 2-1 Qurilish ishlarining tarkibiy qismlari

2.1.2 Yaxshi ishlash uchun shart-sharoitlar
Agar 2-1-rasmdagi toʻrtta tarkibiy qismdan biri notoʻgʻri boʻlsa, turli muammolar yuzaga kelishi
mumkin. Misol uchun, maʼlumot toʻgʻri yetkazilmasa yoki yetishmayotgan materiallar mavjud
20

boʻlsa, "kutish vaqti" deb atalmish muammo yuzaga keladi, unda ishchilar kutishiga toʻgʻri keladi.
Bu, shuningdek, ish qayta bajariladigan "qayta bajarish", shuningdek, "xatolar" va "qaytadan
ishlash" kabi boshqa muammolarga olib kelishi mumkin. Bularning barchasi sifat va xarajatlargata’sir qiladi. Eng yomoni, baxtsiz avariya yoki nohush hodisa sodir boʻlishi mumkin, natijada bu
mijozlarning qoniqmasligiga olib keladi. Ishboshi bu koʻp yillik tajribaga ega boʻlgan malakali
ishchi boʻlib, u odamlar, obʻyektlar va ish joyida ishlash sharoitlari haqida bilimga ega boʻladi. Har
doim ishning toʻrtta elementi muvozanatli ishlayotganidan va ish joyini ish oʻz-oʻzidan ortiqcha
yuklamasiz, samarali, izchil, kutish vaqtisiz, takror bajarishsiz, xatoliklarsiz, qayta ishlashsiz silliq
borishi uchun boshqaring.
(1) Muri/muda/mura
Muri (ortiqcha yuklama) insonning imkoniyatidan tashqari qoʻyilgan yuklama holatni bildiradi.
Misol uchun, u inson imkoniyatlariga mos kelmaydigan ishni bajarish yoki bajarilishi kerak boʻlgan
ish bilan bogʻliq holda juda shoshilinch qurilish muddati bilan ishni bajarish holatini bildiradi.
Muda (samarasizlik) foydasiz yoki samarasiz ishlarni qilishni anglatadi.
Mura (noizchillik) muri va mudaning bir vaqtning oʻzida mavjudligini anglatadi, uning natijasida
beqaror ish va bir xil boʻlmagan sifat yuzaga keladi.
Muri/muda/muraning sabablaridan biri ish yuklamasi va imkoniyatlar oʻrtasidagi
nomutanosiblikdir. Agar ish yuklamasi imkoniyatdan katta boʻlsa, ish kutilgandek bormaydi va ish
yuklamasiga nisbatan imkoniyat juda katta boʻlsa, bu ishchilarning kutish vaqtiga duch kelishiga
olib keladi.
Muri, bunda ish rejalashtirilganidek bormaydi

Ishyuklamasi

Muda yoki kutish vaqti bor,IshImkoniyat

Imkoniyat

Rasm 2-2 Ish yuklamasi va imkoniyat oʻrtasidagi muvozanat
Ishboshi sifatida muri, muda va murani oldini olish uchun ishchilarni qobiliyatiga qarab
taqsimlash va ishning xususiyatiga qarab eng maqbul kadrlar taqsimoti rejasini tuzish muhimdir.
21

(2) Kutish vaqti"Kutish vaqti" atamasi ishchi ishning keyingi bosqichini boshlay olmagani uchun ishni toʻxtatib
turgan vaziyatni bildiradi. Mumkin sabablar quyidagilardan iborat.

- Materiallar va asbob-uskunalarning yetishmasligi
Erta xaridlarni amalga oshirish uchun yetkazib beruvchilar bilan bogʻlanish va yetkazib berish
sanalarini erta bosqichda tasdiqlash kabi choralarni koʻring.
- Jarayonni boshqarishdagi xatolar
Agar bir joyda bir nechta turli vazifalar bajariladigan jarayon boʻlsa, ishning bajarilishi
qiyinlashishi mumkin va kutish vaqti paydo boʻlishi mumkin. Jarayonni rejalashtirishda shu
eʻtiborga olinishi kerak va turli ish toifalari ishboshilari oʻrtasida uchrashuvlar oʻtkazilishi kerak.
- Oldingi jarayondagi kechikishlar
Oldingi jarayondagi kechikish kutish vaqtini keltirib chiqaradi. Ishboshi sifatida siz keyingi
jarayonlarga taʼsir qilmasligi uchun jarayon muddat jadvaliga rioya qilishni bilishingiz kerak.
- Umumiy texnika mashinalaridan foydalanishni kutish
Kranlar kabi mashinalar turli ish toifalari uchun ishlatilganda, bu kutish vaqtiga olib kelishi
mumkin. Ishboshilar mashinalardan foydalanish jarayonini bir-biri bilan muhokama qilishlari va
kutish vaqtlari paydo boʻlishining oldini olish uchun rejalarga oʻzgartirishlar kiritishlari kerak.
- Ish hajmidagi farqlar
Har bir ish toifasining ish hajmiga mos keladigan jarayon rejasini tuzish va tuzatishlar kiritish
uchun ishboshilar oʻrtasida yigʻilishlar oʻtkazish orqali kutish vaqti minimallashtiriladi.
(3) Qayta bajarish/takror bajarish
Qayta bajarish vazifaga qaytish va uning boshlangʻich nuqtasidan boshlab ishni qayta boshlash
jarayonini anglatadi, chunki u bosqich dastlab chetlab oʻtilgan boʻladi. Qaytadan ishlash ishning bir
qismini oʻzgartirish yoki nuqsonli ish yoki boshqa sabablarga koʻra hamma narsani noldan bajarishni
anglatadi. Mumkin boʻlgan sabablari quyidagilardan iborat.
- Nuqsonli yoki notoʻgʻri ish tartiboti qoʻllanmasi
Ish tartibi qoʻllanmasini tushunish qiyin boʻlsa yoki xatolar mavjud boʻlsa, u qayta bajarishga olib
22keladi. Ishboshi ish tartiboti qoʻllanmasini tekshirishi va ishchilar bilan birgalikda undagimaʼlumotlarini koʻrib chiqish uchun yigʻilish oʻtkazish kabi zarur choralarni koʻrishi kerak.
- Ish tartibotiga rioya qilmaslik
Ishboshi sifatida siz ishchilarni ish tartibotlariga rioya qilishga oʻrgatasiz.
- Ish tartibotlari amaldagi tartibotlardan farq qiladi
Ishboshi har qanday oʻzgarishlarni kuzatib boradi va bu maʼlumotni ertalabki yigʻilishlarda
ishchilar bilan boʻlishadi va hokazo.
(4) Xato
Xato bu tartibot yoki tashkiliy ishlardagi xatolikdir. Tartibotdagi xato boʻlsa. uning sabablar qayta
bajarish va qaytadan ishlashdagi bilan bir xil boʻlishi mumkin. Tashkiliy ishlardagi xato boʻlsa, ular
mashinalarning notoʻgʻri muddatga ijaraga olish va materiallarning turi va sonini buyurtma
qilishdagi xatolar boʻlishi mumkin. Xatolardan saqlanish uchun jarayonni nazorat qilish uchun
risklarni boshqarishda tushuntirilganidek, erta tekshirish muhim ahamiyatga ega.

2.2 Ishni tashkil qilish va boshqarishda ishboshining roli
Yaponiyada "80% tashkil etish, 20% ish" degan naql bor. Bu shuni anglatadiki, agar ishingizga
tayyorgarlik (tashkil etish) mukammal boʻlsa, bu ishning 80% allaqachon bajarilgandek boʻladi.
Obʼyektdagi ish boshlangandan soʻng sifatli ish muddat jadvaliga muvofiq borishini taʼminlashuchun siz ishboshi sifatida oldindan eʻtibor berishingiz kerak boʻlgan bir nechta narsalar mavjud.

2.2.1 Dispetcherlik taʼlimi
Dispetcherlik taʼlimi - pudratchilar tomonidan oʻz ishboshilari va ish joyiga birinchi marta
kirayotgan ishchilarga ("yangi kelganlar" deb ataladi) oldindan beriladigan taʼlimdir. Ishboshi
ishchining ish tajribasini, malakasini va sogʻligʻini oldindan tekshiradi, ishni toʻgʻri tayinlashnikoʻrib chiqadi (ishchi ishga eng mos keladigan vazifa) va ishchilarni tegishli ish joylariga muvofiqoʻqitadi.
Dispetcherlik taʼlimi quyidagilarni oʻz ichiga oladi.

23□ Ish joyidagi xavfsizlik va sogʻliqni saqlash rejasini tushuntirishToʻgʻri ish kiyimi, tegishli himoya vositalari va boshqalarni tushuntirish.
□ Obʼyekt sxemasi
Qurilish koʻlami, tanaffus va dam olish joylari, hojatxonalar, obʼyektdagi ofislar, qatnov yoʻllari,chekish joylari va boshqalar.
□ Obʼyekt shart-sharoitlarini tushuntirish
Boshqa pudratchilar va ishchilar ham mavjud boʻlgan joylar, ogʻir texnika joylashgan joylar vah.k.
□ Ishning qisqacha tavsifi□ Xavfli hududlarni tushuntirish□ Evakuatsiya tartib-qoidalarini tushuntirish□ Obʼyekt qoidalarini tushuntirish
Agar mehnat tartib-qoidalariga rioya qilish, sanoat chiqindilarini tozalash, tartibga solish, saralash,chekishdan keyin tozalash va hokazolarga oid yagona qoidalar mavjud boʻlsa (masalan, narvondan
foydalanmaslik), buni ham tushuntirish kerak. Chet ellik yangi kelgan ishchilar uchun materiallarni
ishchilar tushunishini osonlashtirish uchun ularning oʻz ona tilida tayyorlash samaralidir.
Baʼzi ish joylari yangi kelganlardan ularni osongina tanish uchun taxminan bir hafta davomida
stiker kiyishni talab qiladi. Yangi kelganlarga nafaqat pudratchi (bosh ish beruvchi), balki ishboshilar
va boshqa ishchilar ham biroz eʻtiborli boʻlishlari kerak.

2.2.2 Ish tartibotlarini tasdiqlash
Ishchilarga kunning ish tartiboti boʻyicha koʻrsatmalar berish uchun ish tartiboti qoʻllanmasinikoʻrib chiqing. Ish tartiboti boʻyicha qoʻllanmalar odatda ishboshi rahbarligida tuziladi. Ish tartiboti
boʻyicha qoʻllanmada muri, mura va muda (ortiqcha yuklama, noizchillik va samarasizlik) ni
bartaraf etish boʻyicha ishlarning eng maqbul ketma-ketligi, shuningdek, ishni bajarishdagi muhim
jihatlar va usullar koʻrsatiladi. Ushbu tartibotga rioya qilish orqali ishni xavfsiz, aniq va tez bajarish
mumkin. Ishchilarga nima uchun ular ish tartiboti boʻyicha qoʻllanmaga rioya qilishlari kerakligini
tushuntiring va ular buni tushunganligiga ishonch hosil qiling.
24

2.2.3 Ish holatini tasdiqlash
Ishboshi ish joyini aylanib yuradi va oldingi kun bajarilgan ish holatini tekshiradi. Ishboshi
xavfsizlik yoki materiallar va asbob-uskunalarni joylashtirishda muammolar yoʻqligiga ishonch hosil
qiladi. Agar ish muddatdan ortda qolayotgan boʻlsa, ishboshi kechikishning oʻrnini bosish va kunlik
ishni rejalashtirish uchun qanday choralar koʻrish mumkinligini koʻrib chiqadi.

2.2.4 Materiallar, uskunalar va asboblarni tekshirish va boshqarish
Ish uchun zarur boʻlgan materiallar, uskunalar va asboblar hisobga olinganligini tekshiring.
Materiallarning joylashishi ish samaradorligiga ham taʼsir qilishi sababli, ular ish oqimiga muvofiq
joylashtirilganligiga ishonch hosil qiling. Agar ular toʻgʻri joylashtirilmagan boʻlsa, ishchilarga ish
boshlanishidan oldin ularni qayta joylashtirishni buyuring.

2.2.5 Ishchilarni mos ravishda taqsimlash
Ishning eng samarali borishini taʼminlash uchun , tegishli ishchilar taqsimotini belgilang. Buning
uchun har bir ishchining nafaqat bilimi, tajribasi, ko‘nikma va malakasi, balki ularning sog‘lig‘i va
jismoniy tayyorgarligini ham chuqur anglash talab etiladi.
Toʻgʻri taqsimlash nafaqat ish samaradorligiga, balki ishchilarning motivatsiyasiga ham taʼsir
qilishini unutmang. Ishchilarning ish va shaxslararo munosabatlari bilan bogʻliq muammolarini
tushunish, shuningdek, ular oʻz ishi orqali nimaga erishmoqchi ekanligini bilib olish uchun ishchilarbilan shaxsiy suhbatlar oʻtkazish imkoniyatini yarating. Shuningdek, ishchilarni taqsimlashda har bir
ishchi oʻz qobiliyatini oshirishi uchun bunday maʼlumotlarga asoslanish kerak.
Yoshi katta ishchilarga kelsak, ular koʻpincha boy bilim va yuqori koʻnikmalarga ega boʻladilar.
Boshqa tomondan, ularning jismoniy tayyorgarligi va diqqati yoshi tufayli pasayib boradi va ularga
ortiqcha yuklama berish baxtsiz hodisalar va voqealarga olib kelishi mumkin. Ularga toʻgʻri
topshiriqlarni tayinlash uchun ular bilan tez-tez va chuqur suhbatlashish muhimdir.

25

2.3 Obʼyektni boshqarish uchun zarur boʻlgan asosiy bilimlar
2.3.1 Yetkazib berish, xarajat va sifat oʻrtasidagi bogʻliqlik
QCD - bu sifat, xarajat va yetkazib berish tushunchalarining qisqartmasidir . Sifat, xarajat va
yetkazib berish bir-biriga salbiy bogʻliq (biri yaxshilansa, ikkinchisi yomonlashadi) (2-3-rasm).
(2) Sifat - Yetkazib berish(1) Xarajat - Yetkazib berish
QimmatYetkazib berish

Arzon(3) Xarajat - Sifat

XarajatQimmatSifat

Xarajat

Yuqo
ri

Past

Arzon

Kech

Erta

Kech

(sekin)(shoshilib)(sekin)Yetkazib berish

Erta

Past

Sifat

Yuqori(shoshilib)

Rasm 2-3 Yetkazib berish, xarajat va sifat oʻrtasidagi bogʻliqlik(1) Xarajat - Yetkazib berish
Sekin ishlash isrofgarchilikka olib kelishi mumkin, natijada kutish vaqti va hokazolar yuzaga
keladi, bu esa xarajatlarni oshiradi. Erta yetkazib berish samaradorlikni oshirish uchun koʻproq
ishchilarni yoki texnikalarni jalb qilishni talab qiladi, bu esa xarajatlarni oshiradi.
(2) Sifat - Yetkazib berish
Sekin ish yuqori sifatga olib keladi, ammo shoshilinch ishlash (tokkan koji: qisqa vaqt ichidabajarilgan ish) ish sifatsiz boʻlishiga olib kelishi mumkin. Yomgʻir, loyihadagi oʻzgarishlar,qoʻshimcha ishlar, qayta bajarish, qaydadan ishlash yoki kutish vaqti kechikishlarga olib keladiganvaziyatda belgilangan qurilish muddat jadvaliga rioya qilishga urinayotganda shoshilinch ishlash
holatlari paydo boʻlishi mumkin.
(3) Xarajat - Sifat
Agar xarajat past boʻlsa, sifat yomon boʻlishi mumkin; agar xarajat yuqori boʻlsa, sifati yuqoriboʻlishi mumkin.

26

2.3.2 Sifat, xarajat, yetkazib berish, xavfsizlik, majburiyat (QCDSE)
Qurilish maydonlarida sifat, xarajat va yetkazib berishdan tashqari, xavfsizlik va atrof-muhitni
ham hisobga olish kerak. QCD va bu ikkalasi birgalikda QCDSE deb ataladi.
Xavfsiz ish muhitini yaratish va qurilish maydonchasi atrofidagi hududlarga ekolgik taʼsirni
hisobga olish ishchilarga oʻz ishlariga diqqatni jamlash imkonini beradi. Bu sifat va xarajatga ham
ijobiy taʼsir qiladi, degan fikr shakllandi.
Ishboshi sifatida, QCD dan tashqari, siz xavfsizlik, sogʻliq va atrof-muhitni boshqarish boʻyichakoʻnikmalarga ega boʻlishingiz kerak. Bular 2.4 va undan keyingi punktlarda batafsil bayon qilinadi.

2.3.3 Sifatni taʼminlash, biznesni takomillashtirish va muammolarni hal qilishningumumiy usullari
PDCA sikli (rejalash, bajarish, tekshirish, harakat) koʻpincha sifat, amaliyotlar va muammolarni
hal qilishning umumiy usuli sifatida qoʻllaniladi. Bunga qoʻshimcha ravishda, soʻnggi yillarda
OODA halqasi (kuzatish, moʻljal olish, qaror qilish va harakat) ham qoʻllana boshlandi. Ushbu ikki
usulni toʻgʻri tushunish orqali siz ishboshi sifatida sifatni yaxshilash, amalioyni yaxshilash va
muammolarni hal qilishda toʻgʻri javob bera olasiz.
(1) PDCA sikli nima?
PDCA sikli deganda amaliyotlarni yaxshilash va samaradorlikni oshirish uchun 2-4-rasmdakoʻrsatilganidek, rejalash, bajarish, tekshirish va harakat tushunchalarini takrorlash tushuniladi.
Maqsadni belgilash va rejalashtirish

1 REJA
Reja

Baholash natijalariasosidatakomillashtirish va
choralar koʻrish

4
HARAKAT
Yaxshilash

PDCA
Sikl

2
BAJARISH
Ijro etish

3
TEKSHIRISH
BaholashBajarilgan rejani baholash va tahlil qilish27

Rejani amalga
oshirish2-4-rasm PDCA sikli
Quyida qurilish maydonchasiga tegishli boʻlgan har bir qadamning namunasi keltirilgan.
1-qadam Rejalash: Maqsadni belgilash va rejalashtirish
Sifat yoki amaliyotlar uchun maqsadlar yoki yaxshilash marralarini belgilang va bunday maqsad
va marralarga erishish uchun reja tuzing. Qurilish maydonchasida bu qadam qurilish rejasini
tuzishdir va ushbu reja asosida ish tartiboti qoʻllanmasini ishlab chiqing.
2-qadam: Bajarish Rejani amalga oshirish
Ishlar qurilish rejasidagi muddat jadvaliga muvofiq va ish tartiboti qoʻllanmasiga muvofiq amalga
oshiriladi.
3-qadam Tekshirish: Bajarilgan rejani baholash va tahlil qilish
Ish tartiboti qoʻllanmasiga muvofiq bajarilgan ish natijalarini baholang. Agar ish belgilanganmuddatda yakunlanmasa yoki koʻzlangan sifatga erishilmasa, sabablar tahlil qilinadi.
4-qadam Harakat: Baholash natijalari asosida takomillashtirish va choralar koʻrish
3-bosqichdagi tahlili natijalari asosida ish tartiboti qoʻllanmasini yangilang. Yangilangan ishtartiboti qoʻllanmasi asosida 1-bosqichga qayting va sifat va amaliyotlarni yanada yaxshilash uchun
jarayonni takrorlang.
(2) OODA halqasi nima?
OODA halqasi AQSh Harbiy-havo kuchlarida harbiy strategi Jon Boyd tomonidan ishlab
chiqilgan qaror qabul qilish metodologiyasi hisoblanadi. U oldindan bilib boʻlmaydiganvaziyatlarda natijalarga erishish uchun qoʻllaniladi. Qurilish maydonchasida siz koʻrayotgan vaziyat
vaqt oʻtishi bilan oʻzgarishlarga yuz tutadi, bu esa kutilmagan (bashorat qilib boʻlmaydigan)
hodisalarning doimiy ehtimoli kelib chiqishiga imkon beradi.
Ishboshidan talab qilinadigan narsa yuzaga keladigan muammolarga qanday javob berish bilan
bogʻliq qaror qabul qilish qobiliyatidir. OODA halqasidan foydalanib, muammo yuzaga kelganda,
siz oʻz boshligʻingiz bilan maslahatlashib, obʼyektdagi vaziyatga moslashuvchan tarzda javobberishingiz mumkin. Shuningdek, bu bizga kutilmagan risklarni oldindan bilish va ularga javobberish imkonini beradi.

28

Atrofingizni kuzatish va u haqida maʼlumot toʻplash

1
Kuzating
Kuzatish

Qaror qilgan
narsani bajarish vanatijalarnibaholash

OODA
halqasi

4
HarakatChoraqoʻllash2
Moʻljal olish
Vaziyatnibaholash

Atrofingizdagi vaziyatni
tushunish uchun
toʻplangan maʼlumotlarni
tahlil qilish3
Qaror qilish
Qarorlarqabul qilish

Vaziyatni baholash asosida nima qilish kerakligini hal qilish2-5-rasm OODA halqasi

OODA halqasi 2-5-rasmda koʻrsatilgan toʻrt bosqichdan iborat.
1-qadam Kuzatish: Atrofingizni kuzatish va u haqida maʼlumot toʻplash
OODA halqasi oʻzining birinchi qadami bilan tavsiflanadi, yaʼni Kuzatish. Qaror qabul qiluvchi
yoki ishboshi aniq maʼlumot olish uchun mavjud vaziyatni diqqat bilan kuzatishi kerak. Kuzatishlar
natijasida olingan maʼlumotlar ularni oʻtmishdagi maʼlumotlardan farqlash uchun "xomakimaʼlumotlar" deb ataladi. Kuzatishlarni amalga oshirayotganda, oldindan taxminlarsiz, faqat
faktlarga qarashga harakat qiling. "Mana bu tufay u shunday boʻlgan boʻlsa kerak" qabilidagi fikr
erkin fikrlashga xalaqit berishi mumkin.
2-qadam Moʻljal olish: Atrofingizdagi vaziyatni tushunish uchun toʻplangan maʼlumotlarni
tahlil qilishKuzatishlaringizdan olingan xomaki maʼlumotlarni tahlil qiling va vaziyatni aniqlash uchun oʻztajribangiz va bilimingiz bilan birlashtiring. Qaror natijalariga koʻra, nima qilish kerakligi haqida
taxminiy rejalarni tuzing. Ushbu bosqichda bitta taxminiy rejaga ehtiyoj yoʻq. Iloji boricha kengroq
nuqtai nazarga ega boʻling va bir nechta taxminiy rejalarni tuzing.
3-qadam Qaror qabul qiling: Vaziyatni baholash asosida nima qilish kerakligini hal qilish
Taxminiy rejalar tuzilgandan soʻng, qaysi biri eng yaxshi natijalarni berishi mumkinligini koʻrib
29chiqing. Agar bir nechta taxminiy rejalar mavjud boʻlsa, ularni ustivorlik boʻyicha tartiblang.
Umuman olganda, agar kuzatish va vaziyatni baholash toʻgʻri amalga oshirilsa, qaror qabul qilishjuda oz vaqt talab qilishi kerak. Agar qaror qabul qila olmasangiz, siz vaziyatni yetarlicha
kuzatmagansiz yoki baholamagansiz va oldingi bosqichga qaytishingiz kerak.
4-qadam Harakat: Chora qoʻllash va natijalarni baholash
Agar bajarilgan reja ishlamasa, buning sabablarini koʻrib chiqing va qaror qabul qilish bosqichidabelgilangan ustuvorliklar asosida keyingi rejani amalga oshiring. Agar reja ish bersa, uni nou-xauga
aylanishi uchun hujjatlashtiring. OODA halqasi faqat bitta halqa bilan tugamasligi kerak, aksincha,
natijalarni kuzatish va halqani harakatda ushlab turishni davom ettirish muhimdir.
(3) PDCA sikli va OODA halqasi oʻrtasidagi farq
Asosiy farq shundaki, PDCA sikli maqsadni belgilashdan boshlanadi , OODA halqasi esa kuzatishbilan boshlanadi.
PDCA sikli ushbu siklni takrorlash orqali asta-sekin yaxshilanib borish va yaxshi natijalarga
erishish uchun moʻljallangan. (1) misolida koʻrsatilganidek, undan qurilish obʼyektlarida qurilishrejalari asosida qurilishni boshqarish uchun foydalanish mumkin. PDCA sikli qurilish rejasini
bajarish, ishning borishi va sifatini tekshirish va muammolar aniqlanganda holatni yaxshilash uchunmoʻljallangan.
Agar oʻzgarishlar doimiy ravishda sodir boʻlib tursa va ular paydo boʻlgan muammolarga tezda
javob bersa, OODA halqasi yaxshiroq mos keladi. OODA halqasi konsepsiyasi ssenariylarni
ishchilar bilan boʻlishish orqali ish joyida oʻqitish uchun ishlatilishi mumkin.

2.4 Xavfsizlikni boshqarish
Sanoat xavfsizligi va salomatlik muhofazasi toʻgʻrisidagi qonun ish joyida 50 yoki undan ortiq
ishchi boʻlsa, xavfsizlik boʻyicha menejer va salomatlik muhofazasi boʻyicha menejerni tayinlashni
talab qiladi. Qurilish sohasida koʻpincha bu lavozimga ishboshilar tanlanadi. Xavfsizlik boʻyicha
menejer etib tayinlanmagan boʻlsa ham, ishboshidan obʼyekt xavfsizligini taʼminlash talab qilinadi.

30

2.4.1 Xavfsizlik qoidalarining bajarilishini taʼminlash
Xavfsizlik barcha ishchilar xavfsizlik tadbirlarida ishtirok etganda taʼminlanadi. Baxtsiz hodisa
yoki voqea sodir boʻlishi uchun qoidalarga rioya qilmagan bir kishining oʻzi kifoya qiladi.
Xavfsizlik qoidalariga rioya qilish uchun ishchilarni oʻqitish va trening tashkil qilish, ularning
xavfsizlik boʻyicha xabardorligini oshirish kerak. Har bir inson xavfsizlik qoidalaridan xabardorboʻlganda va ularga rioya qilganda baxtsiz hodisalar va voqealar oldini olish mumkin.
Qurilish maydonchasida bir vaqtning oʻzida bir nechta tashqi pudratchilar va tegishli tomonlar
ishlashi sababli, har bir kishi xavfsizlik qoidalariga rioya qilishi va shunga mos ravishda oʻzini
tutishi muhimdir. Yangi kelganlarga trening oʻtish buning bir yoʻlidir. Butun qurilish maydonchasidaxavfsizlik qoidalariga oid plakatlar va belgilarni joylashtirish ham samarali boʻlishi mumkin.
Ishboshi xavfsizlik qoidalariga rioya etilishini qatʻiy nazorat qilishi va har qanday qoidabuzarlik
holatlarida tezkor koʻrsatma berishi kerak. Shuningdek, sodir boʻlgan har qanday noxush hodisalar
haqida oʻz vaqtida xabar berish va ularga javob berish muhimdir. Ushbu tadbirlarning toʻgʻri
bajarilishi ishchilarni xavfsizlik qoidalariga rioya qilishga undaydi.

2.4.2 Xavfsizlik boʻyicha xabardorlikni oshirish
Barcha ishchilar oʻrtasida xavfsizlik boʻyicha xabardorlikni oshirishga birdan erishib boʻlmaydi.
Xavfsizlik boʻyicha xabardorlikni oshirish uchun nafaqat ishchilarga bir martalik taʼlim berish, balki
har doim xavfsizlik xulq-atvorini ragʻbatlantirish usullarini ishlab chiqish va amalga oshirish kerak.
Bunga bir nechta muvaffaqiyatli misollar quyidagicha.
- Xavfsizlik boʻyicha navbatchilik tizimini yaratish va barcha ishchilarni navbatma-navbat xavfsizlik
tadbirlari bilan shugʻullanishi, shu jumladan xavfsiz ishlash boʻyicha xavfsizlik jurnalini yuritish.
- Muayyan mavzular boʻyicha taʼlim berish, masalan, "koʻchma koʻtargichli ish platformalarini
boshqarish".
- Ish kiyimini kiygan, yiqilishdan himoya qiluvchi anjomni kiygan, qattiq shlem, xavfsizlik
poyabzali va boshqalar kiygan ishchi tasviri tasvirlangan taxtachani oʻrnatish va ishchilar oʻzlarining
jihozlarini rasm bilan solishtirishlari va tekshirishlari uchun taxtachaga koʻzgu oʻrnatish.
- Har bir hamkorlik qilayotgan pudratchining guruh fotosuratini va xavfsizlik boʻyicha xabardorlik
31

va birodarlik ruhini oshirish uchun ularning tegishli xavfsizlik deklaratsiyasini chop etish.
- Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarga misollarini chop etish.
- Xavfsizlik nuqtalarini suratga olish orqali vizualizatsiya qilish (oʻz-oʻzidan tushunarli vizual
vositalardan foydalanish).

2.4.3 Xavfsizlik boʻyicha yigʻilishlarni oʻtkazish
Qurilish maydonchasida barcha ishchilar ishtirok etgan yigʻilish yoki konferentsiya xavfsizlik
yigʻilishi deb ataladi. Butun qurilish maydonchasi uchun ertalabki xavfsizlik yigʻilishidan soʻng, bir
xil yoki tegishli ish toifalaridagi ishchilar xavfsizlik yigʻilishi uchun yigʻilishadi. Koʻpgina hollarda,
ishboshi yetakchilik rolni oʻz zimmasiga oladi va batafsil yigʻilishlarni oʻtkazadi, ularda quyidagilar
amalga oshirilishi mumkin.
□ Xavfsizlik boʻyicha koʻrsatmalar mazmunini (ish mazmuni, ish vaqti, ish joyi, xavf va xatarlarga
qarshi choralar, asosiy pudratchining koʻrsatmalari va xabarlari va boshqalar) barcha ishchilarga
yetkazish.
□ Ishchining ish kiyimini va sogʻligʻini tekshirish.
□ Bu kundagi ish uchun xavfni odindan koʻra bilish (KY) tadbirlarini oʻtkazish.

2.4.4 Mashina va asboblardan xavfsiz foydalanishni taʼminlash
Mashina va asboblarni muntazam koʻrik qilish va texnik xizmat koʻrsatish obʼyektdagi
xavfsizlikni boshqarishni osonlashtiradi. Shuningdek, ishchilarga ish boshlanishidan oldin va ish
tugagandan soʻng koʻrik oʻtkazish odatini shakllantirish muhimdir. Qaysi mashinalar va asboblar
koʻrikni talab qilishini aniqlash yaxshi fikrdir.
Mashina va asboblarni koʻrik qilish va ularga texnik xizmat koʻrsatish amalga oshirilgan boʻlsa
ham, ulardan toʻgʻri foydalanilmasa, baxtsiz hodisalar va voqealar roʻy berishi mumkin. Ishchilardan
har doim ulardan toʻgʻri foydalanishni talab qilish kerak. Xavfsiz foydalanish boʻyicha va alohidaeʻtibor talab qiladigan mavzular boʻyicha, masalan obʼyektlarda ishlash, asboblar, uskunalar va
boshqalar bilan bogʻliq boshqa mavzular boʻyicha treninglar oʻtkazilishi kerak.

32Trening mashgʻulotlari shuningdek qurilish texnikasi bilan tanishishning samarali usuli ham
hisoblanadi. Masalan, operator uchun koʻrinmas zonalarni tushunish uchun ishchilarni qurilishtexnikasi haydovchisi oʻrindigʻiga oʻtqizish mumkin. Qurilish texnikasi ish boshlanishidan oldin
tekshirilmagan boʻlsa, texnikani avvalgidek ishlatishga yoʻl qoʻymaslik uchun "Foydalanmang" kabi
belgini yopishtirib qoʻyish ham samaralidir.

2.4.5 Xavfli hududlarni vizualizatsiya qilish
Bundan tashqari, xavfli hududlar koʻzga koʻrinadigan tarzda belgi bilan belgilanganligiga ishonch
hosil qilish uchun xavfsizlikni samarali boshqarishdir. Vizualizatsiya koʻpincha ranglangan ustunlaribilan ish joylarini rang bilan kodlash orqali amalga oshiriladi.
Bundan tashqari, balandlikda ishlayotganda, yiqilishdan himoya qiluvchi anjomlarda ikkita ilgak
bilan biriktirilishi kerak boʻlgan qismlarni qizil lenta bilan belgilash hatto tajribasiz ishchilarga hambuni bilish imkonini beradi. Ishboshi sifatida siz potentsial xavf-xatarli hududlarni aniqlashingiz, bu
joylarni vizual tarzda belgi bilan belgilash usullarini oʻylab koʻrishingiz va baxtsiz hodisalar va
voqealar sonini kamaytirish uchun ularni belgilashingiz kerak.

2.4.6 Baxtsiz hodisalar va voqealarga javob
Siz tegishli boʻlgan kompaniya yoki butun qurilish loyihasini tashkil qiluvchi kompaniya bilan
baxtsiz hodisa yoki voqea sodir boʻlgan taqdirda qanday choralar koʻrish kerakligi haqida kelishib
olish kerak. Ushbu boʻlimda ish joyida baxtsiz hodisa yoki voqea sodir boʻlganda ishboshi qilishi
kerak boʻlgan harakatlar tasvirlangan.
(1) Favqulodda choralar
Baxtsiz hodisa yoki voqea sodir boʻlgan taqdirda tegishli choralarni koʻrish uchun muntazam
ravishda taʼlim va trening tashkil etish muhimdir. Shuningdek, inson hayotini hurmat qilishga eng
ustuvor ahamiyat berish muhim. Javob chorada nafaqat jabrlanganlarni, balki ishchilar va u yerdaboʻlgan boshqa ishtirokchilarni ham hisobga olish kerak. Favqulodda choralar sifatida, agar bir
vaqtning oʻzida bir nechta harakatlarni bajarish kerak boʻlsa, ishboshi yordamchisini (yordamchini)oldindan belgilash ham muhimdir. Favqulodda vaziyatda quyidagi harakatlar zarur.

33

- Texnika tufayli baxtsiz hodisa yuz bergan taqdirda, texnikadagi favqulodda toʻxtashni
faollashtiring va jabrlanganlarni qutqaring.
Favqulodda toʻxtashni faollashtirish uchun muntazam taʼlim va trening mashgʻulotlari zarur.
Texnikalarning favqulodda toʻxtatish tugmalarining qayerda joylashishini bilish kerak; elektr
tizimlarida quvvatni qanday oʻchirish kerakligini bilish kerak; va santexnika tizimlarida klapanlar va
ventillarning qayerda joylashishini bilish kerak. Shuningdek, ishboshi sifatida ish joyida favqulodda
toʻxtashlarni amalga oshirishi mumkin boʻlgan texnikalarni kuzatib borish va ularni diagrammalar
yoki boshqa vositalar bilan koʻrsatish kerakki, shunda favqulodda vaziyatda zarur manyevrlar yaqqol
aniq boʻladi.
Qurilish texnikasi bilan baxtsiz hodisa sodir boʻlganda, favqulodda toʻxtashni faollashtirish uchun
texnikani vahima bilan ishlatish natijasida ikkinchi baxtsiz hodisaning oldini olish uchun vaziyatni
ehtiyotkorlik bilan jilovlash kerak.
- Rahbaringiz, tegishli xodimlar va idoralar bilan avqulodda aloqaga chiqish
Ravon muloqotni taʼminlash uchun qayerga murojaat qilishni va qanday aloqaga chiqish usullarini
oldindan belgilang.
- Jabrlanganlarga birinchi yordam va shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatish
Agar jabrlanuvchida yurak va nafas olish toʻxtab qolishi sodir boʻlsa, CPR (yurakni massaj qilib
va sunʼiy nafas berib tiklash), AED (avtomatlashtirilgan tashqi defibrilator) bilan defibrilatsiya va
nafas yoʻli toʻsigʻini tozalash kabi hayotni saqlab qolish choralarini koʻring. Bunday chora-tadbirlar
amalga oshirilgunga qadar qancha koʻp vaqt oʻtsa, hayotni saqlab qolish ehtimoli shunchalik kamboʻladi. Ushbu chora-tadbirlar va bunday jihozlardan qanday foydalanishni oʻrganish ham taʼlim va
treningning bir qismi boʻlishi kerak.
- Agar ikkinchi baxtsiz hodisa yuz berishi mumkin boʻlsa, ishchilarni evakuatsiya qiling
Shuningdek, ishchilarga baxtsiz hodisa yuz berganda evakuatsiya qilish (masalan, evakuatsiya
yo‘llari, kirish va chiqish yo‘llari va boshqalar) bo‘yicha muntazam ravishda chuqur taʼlim va
trening tashkil etish zarur. Evakuatsiya qilingandan soʻng yigʻilish joyini oldindan belgilang va hechqanday ishchi qolib ketmaganligiga ishonch hosil qilish uchun ishchilarni nomma-nom chaqiribyoʻqlama qiling.
34

- Yongʻin sodir boʻlgan taqdirda, dastlabki yongʻinni oʻchirish va portlovchi moddalardan
kelib chiqadigan ikkilamchi baxtsiz hodisalarning oldini olish- Baxtsiz hodisa sababini aniqlash uchun obʼyektni iloji boricha koʻproq qismini muhofaza
qiling(2) Baxtsiz hodisalarni tekshirish, tahlil qilish va qarshi choralar koʻrish
Baxtsiz hodisani tekshirish
Baxtsiz hodisa yoki voqea sodir boʻlgandan soʻng, sababni aniqlash shunga oʻxshash baxtsiz
hodisalarning takrorlanishining oldini olishga yordam beradi. Baxtsiz hodisani tekshirish bosqichi
OODA halqasidagi birinchi bosqichga oʻxshaydi; shunchaki oldindan mavjud tasavvurlarsiz
faktlarni koʻrib chiqing. Asosiysi, "odamlar", "predmetlar", "ish" va "boshqaruv" ga bor eʻtiborni
berishdir. Misol uchun, "ish" ga eʻtibor qaratilayotganda, baxtsiz hodisa sodir boʻlganda
bajarilayotgan ish turiga eʼtibor qilinadi.
- Tahlil
Aniqlangan faktlarning har biri uchun muammolar mavjud boʻlgan yoki yoʻqligini tekshiring.
Masalan, ishni koʻrib chiqayotganda, mumkin boʻlgan tahlil narsalar noodatiy tarzda bajarilayotganboʻlganmi yoki yoʻqmi.
- Qarshi choralar
Baxtsiz hodisaning sababi aniqlangandan soʻng, takrorlanishning oldini olish uchun qarshi
choralarni belgilang. Misol uchun, agar qoidalar mehnat tartiboti boʻyicha qoʻllanmada oʻrnatilganboʻlsa, lekin ish tartiboti ushbu qoidalardan chetga chiqqan boʻlsa, buni ishni boshqarishdagi
muammo deb hisoblash mumkin. Bunday holda, ish tartiboti qoʻllanmasiga rioya qilinishinitaʼminlash kerakligi haqida taʼlim bering. Agar ish tartibotlarida koʻrsatilgan ish risklarni oʻz ichiga
olsa, ish tartiboti qayta koʻrib chiqilishi kerak.

35

2.5 Jarayonni boshqarish
2-6-rasmda ishboshining jarayonni boshqarishdagi roli umumiy tavsiflangan. Ishboshining toʻrtta
roli mavjud: jarayon rejalarini yaratish, jarayon rejalarini boʻlishish, jarayon rejalarini nazorat qilishva jarayon rejalarini yangilash.
Umumiy qurilish jarayonini
rejalashtirish

Ikki kunlik kechikish borga oʻxshaydi.
Ishni belgilangan muddatda yakunlash uchun
jarayon rejasiga tuzatishlar kiritaman.
Ish toifalari boʻyicha ish jarayoni

Yaratish

YangilasNazoratUlashishIshchiIshboshi

2-6-rasm Jarayonni boshqarishda ishboshining roli

2.5.1 Jarayon rejasini tuzish
Ishboshi umumiy qurilish jarayoni rejasi asosida oʻz ish toifasi uchun ish jarayonining rejasini
tuzadi. Jarayon uchun zarur kunlar sonini aniqlashning ikkita usuli mavjud: "oldinga hisoblash" va"ortga hisoblash". Oldinga hisoblash usulida har bir vazifa uchun zarur boʻlgan kunlar soniniqoʻshiladi. Ortga hisoblash usulida qurilish tugagan kundan boshlab boshlanadi va zarur kunlarsonini aniqlash uchun jarayonlarni teskari tartibda hisoblab boriladi.
Ishni boshqarish uchun jarayon diagrammalariga Gant diagrammalari, ustunli diagrammalar, grafik
jarayon diagrammalari va tarmoqli jarayon diagrammalar kiradi, ularning har biri oʻzining
ustunliklari va kamchiliklariga ega. Jarayon diagrammasida ish tartiboti, ish uchun zarur boʻlgan
kunlar soni, ishning borishi darajasi va qurilish muddatiga taʼsir qiluvchi ishlarni koʻrsatish
maqsadga muvofiqdir. Quyida ushbu toʻrtta elementni koʻrsatishi mumkin boʻlgan tarmoqli jarayon
diagrammasiga misol keltirilgan.
2-7-rasmda A dan D gacha boʻlgan toʻrtta ish jarayoni tarmoqli jarayon diagrammasi sifatida36

koʻrsatilgan.
"〇" belgisi "voqea" deb ataladi va vazifa uchun zarur kunlar soni strelka bilan koʻrsatilgan.

6 kun

10 kun

3 kun

5 kun

2-7-rasm Tarmoqli jarayon diagrammasiga misol

Strelkalar ostidagi kunlar soni har bir vazifa uchun zarur boʻlgan kunlar sonini koʻrsatadi.
Masalan, A ish, agar ① da boshlangan boʻlsa, tugallanishi uchun 10 kunni talab qiladi va keyin ②
da keyingi voqea boshlanadi. ② voqeadan B ish va C ish bir vaqtda olib boriladi.
Voqea ostidagi kvadratdagi raqam ish boshlanishidan ① da voqea boshlanishiga qadar talab
qilinadigan kunlar sonini bildiradi. Ishni yakunlash uchun voqea ⑤ hisoblanadi, yaʼni bu voqeaga
erishish uchun 21 kun kerak boʻladi.
Tarmoqli jarayon diagrammasidan qaysi ishda kechikishlar boʻlmasligi va qaysi ishni umumiy
qurilish loyihasi muddatiga taʼsir qilmasdan maʼlum kunlargacha kechiktirish mumkinligini aniqlash
mumkin. ③ dan ④ gacha boʻlgan nuqtali strelka ④ voqeani ③ voqea tugamaguncha boshlabboʻlmasligini bildiradi. B ish uchun zarur kunlar soni olti kun, C uchun esa uch kunni tashkil etadi.
Shunga koʻra, C ish qoʻshimcha uch kun davom etishi mumkinligini talqin qilish mumkin. Boshqa
tomondan, A ish, B ish va D ishdagi kechikishlar qurilish muddatiga taʼsir qiladi.

2.5.2 Jarayon rejasini boʻlishish
Ishboshi barcha ishchilar bilan qurilish jarayonining umumiy rejasi va borishini, shuningdek, oʻz
ish toifasi uchun jarayon rejasini boʻlishadi. Bu vaqtda, kechikishlarni taʼsirini bildirmaslik qiyin37

boʻlgan ishni koʻrsatish uchun 2-7-rasm dagi kabi tarmoqli jarayon diagrammasidan foydalanish
mumkin.

2.5.3 Jarayon rejasini yangilash
Dastlabki jarayon rejasi qurilish loyihasining umumiy borishiga va muayyan ishlarning
kechikishiga qarab qayta koʻrib chiqilishi va yangilanishi lozim. Rejani qayta koʻrib chiqayotganda,
ishning umumiy yakunlash muddati jadvaliga taʼsir qilmaslik choralarini koʻrib chiqing. Misol
uchun, 2-8-rasmda, agar B ish kechikadigan boʻlsa, uch kunlik zahira vaqti boʻlgan C ishning
davomiyligi uch kundan toʻrt kunga oʻzgartirish mumkin va C ishga tayinlangan baʼzi xodimlarni. B
ish uchun xodimlar soni oshirish uchun shu ishga qayta tayinlash mumkin.
Biz muddatdan orqada
qolmoqdamiz va C unchalik
shoshilinch emasligi sababli, keling,
C dan bir kishini B ga oʻtkazaylik.

Ishboshi

6 kun

10 kun3 kun 4 kun

5 kun

IshchiRasm 2-8 Jarayon diagrammasini yangilashga misol

2.5.4 Jarayon rejasi va risklarni boshqarish nazorati
Ishboshi har doim faqat oʻz ish toifasi uchun jarayon rejasini emas, balki butun qurilish loyihasi
uchun jarayon rejasining soʻnggi holatini bilishi lozim. Boshqa ish toifalaridagi kechikishlaroʻzingizning ishingizni boshlashingizga taʼsir qilishi mumkinligi sababli, ishboshilar oʻrtasidayigʻilishlar oʻtkaziladi va agar kerak boʻlsa, jarayon rejalari yangilanadi. Bundan tashqari, kerakli
texnika va materiallarni obʼyektga yetkazib berishdagi kechikishlar qurilish muddatiga taʼsir qiladi,
shuning uchun bu jarayon diagrammasiga ham yozilishi kerak.
38

Hatto yaxshi oʻylangan jarayon rejasi ham ob-havo va boshqa omillar tufayli rejalashtirilganidek
bormasligi mumkin. Jarayonni amalga oshirishda uni rejalashtirilgan kunlar sonidan biroz oldinroq
bajarishga harakat qilish maqsadga muvofiqdir va kechikishlarga yoʻl qoʻyib boʻlmaydigan 2-7rasmdagi A, B va D ishning borishini intensiv ravishda monitoring qilib borish kerak.
Jarayonlarni rejalashtirayotganda, xodimlarni toʻgʻri taqsimlash orqali bir vaqtning oʻzida amalga
oshirilishi mumkin boʻlgan ishlarni hisobga olishni unutmang.

2.6 Xarajatlarni nazorat qilish2.6.1 Xarajatlarga taʼsir qiluvchi narsalar
Qurilish industriyasidagi qurilish xarajatlari qurilishning boshlanishidan uning tugallanishigachaboʻlgan toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlarni bildiradi va 2-9-rasmda koʻrsatilganidek, ularni toʻrt toifagaboʻlish mumkin.

Tugallangan ishlarning

Materiallar xarajatiToʻgʻridan-toʻgʻri qurilish ishlari uchun sotib olingan materiallar va
boshqa tovarlar

Ish haqi

Qurilish ishlarini bajaruvchi ishchilar uchun mehnat haqi (ish haqi).

Subpudrat xarajati

Qurilish jarayonining bir qismini bajarishni boshqa pudratchi yoki
boshqa tomonlarga buyurtma qilish xarajati

Boshqa xarajat

Materiallar, ish haqi va subpudrat xarajatlaridan tashqari xarajatlar

xarajati

Rasm 2-9 Qurilish sanoatida qurilish xarajatlari

Ishboshidan nafaqat rejalashtirilgan xarajatdan oshib ketmaslik uchun obʼyektni boshqarish, balki
xarajatlarni kamaytirish yoʻllarini doimiy ravishda muhokama qilish va taklif qilish talab etiladi.
Rejalashtirilgan xarajatlarning oshib ketishining mumkin boʻlgan sabablari samarasizlik bilan
bogʻliq muammolardir, shu jumladan kutish vaqtlari, ishni qayta bajarish, xatolar va qaytdan
ishlashdir. Haddan tashqari yuklama va izchilsizlik ham samarasizlikka olib kelishi mumkin.

39

Amaldagi foyda
Rejalashtirilgan
foyda

Xarajatning
ortgan qismi

Kutish vaqti/qayta bajarish
Qaytadan ishlash/xato
Haddan tashqari yuklama /samarasizlik / izchilsizlik

Rejalashtirilgan
xarajat

Rasm 2-10 Rejalashtirilgan xarajatning oshib ketishi sabablari

2.6.2 Kundalik ish hisobotini tayyorlash
Kundalik ish hisoboti - bu bajarilgan ishlar, erishilgan progres, ish soatlari, ishlatilgan materiallarva uskunalar, oʻsha kuni obʻyektda duch kelingan muammolar yoki xavotirlar qayd etilgan hujjat.
Kundalik ish hisobotlari har kuni ishboshi yoki ishchilar tomonidan tayyorlanadi va ish joyidagi ish
va progresni kuzatish uchun ishlatiladi.
Ish va ish yurishini kuzatishdan tashqari, kundalik ish hisobotlari sifat nazorati, xavfsizlikni
nazorat qilish, materiallarni boshqarish va mehnatni boshqarish uchun ham ishlatiladi.
Kundalik ish hisoboti (misol)□ Ish nomi
□ Sana va ob-havo□ Hisobotni topshirgan
shaxsning nomi
□ Daxldor boʻlim□ Ish vaqti
Boshlanish vaqti / tanaffuslar
Ish soatlarining tugashi / qoʻshimcha
ish soatlari□ Kun maqsadi□ Kunning ish tarkibi□ Koʻrib chiqish va ifodalash□ Keyingi kun uchun reja
□ Rahbarning izohlari

Kundalik ish hisobotining roli
Qurilish jarayoni progresini
kuzatishSamaradorlikning oshishi
Xarajatlarni kamaytirish

Ish muhitidagi muammolarni
aniqlashMehnat resusrlarini
boshqarish
samaradorligini oshirish

Maʼlumot boʻlishish

Ish muhitini yaxshilash

Rasm 2-11 Kundalik ish hisobotidagi rol va yozuvlarga misol

Kundalik ish hisobotlarini tahlil qilish samaradorlikni oshirishi mumkin, bu esa xarajatlarni
kamaytirishi mumkin. Xarajatlarning katta qismini ish haqi xarajatlari (odamlar-kunlar) tashkil etadi.
40

Har bir ishchining kundalik ish hisoboti asosida qanday ishlashini tushunish orqali xodimlarni
optimallashtirish va ish haqi xarajatlarini kamaytirish mumkin. Bundan tashqari, kunlik ishni tahlil
qilib koʻrib chiqish va aks ettirish ham xarajatlarni kamaytirishi mumkin, chunki bu ishchini ishdagi
isrof va xatolarni tushunishiga olib keladi va keyingi safar yaxshilanishga olib keladi.
Kundalik ish hisoboti orqali turli xil samaralarga ega boʻlishda ishboshining roli muhimdir.
Kundalik hisobotga ishboshi sifatida izohlaringizni kiritish orqali kundalik hisobotlarni yanada
foydaliroq qilishingiz mumkin.

2.7 Sifat nazorati
Yaponiya sanoat standartlarida (JIS) "sifat" atamasi "mahsulot yoki xizmat undan foydalanish
maqsadlariga javob beradimi yoki yoʻqligini aniqlash uchun baholanadigan oʻziga xos xususiyatlar
yoki koʻrsatkichlar yigʻindisi" deb taʼriflanadi. Bu mahsulot yoki xizmatdan foydalanuvchi bu
mijozdir. Shunday qilib, "yaxshi sifat" nafaqat mahsulotning "sifati" yoki "tayyorlanish mahorati"
yoki "samaradorligi"ni, balki mijoz kutgan funksiyalar va koʻrsatkichlarga ega boʻlish holatini ham
anglatadi.
Qurilishda "sifat nazorati" loyiha hujjatlarini qanoatlantirish uchun sifatni boshqarishni anglatadi.
Har bir jarayon sifat talablarini qanoatlantirishiga ishonch hosil qilish uchun tekshiriladi va
fotosuratlar va boshqa dalillar yordamida qurilish hujjatlari sifatida saqlanadi. Bir jarayonning sifati
tasdiqlangandan keyingina ish keyingi jarayonga oʻtadi.

2.7.1 Loyiha va texnik xususiyatlarni tushunish
Qurilish sohasida "loyiha hujjatlari" - bu chizmalar (arxitektura chizmalari, konstruksiya
chizmalar, asbob-uskunalar chizmalari, tashqi konstruksiya chizmalari va boshqalar),spetsifikatsiyalar, miqdorlar hujjatlari va konstruksiyani loyihalash uchun zarur boʻlgan texnikmaʼlumotlar uchun umumiy atamadir. Loyiha hujjatlarida tayyor mahsulotning loyihalovchi
tomonidan nazarda tutilgan shakli, funksiyasi va koʻrsatkichlari aniq koʻrsatiladi. Qurilish jarayonida
loyiha hujjatlariga amal qilish orqali mijozlarimiz talab qiladigan yakuniy mahsulot sifatiga erishish41

mumkin.
Obʼyektda qurilishni boshlashdan oldin loyiha hujjatlari asosida qurilish rejasi va qurilishchizmalari tayyorlanadi va qurilish ishlarining jarayonni tashkil qilish, batafsil nuqtalarning mosligi
va boshqalar oʻrganiladi. Loyiha va texnik shartlarning aniq tushunilishini taʼminlash muhim, chunki
agar qurilish loyiha hujjatlarida aniq belgilanmagan noaniqliklar bilan boshlansa, qayta bajarish,
qaytadan ishlash va boshqa samarasizliklar yuzaga kelishi mumkin. Yakuniy mahsulot maqsadi va
loyihalovchining g‘oyalarini to‘g‘ri tushunish uchun mijoz va loyihalovchidan tushuntirishlar olishkabi muloqot muhim ahamiyatga ega.
Qurilish chizmalari - bu obʼyektda qurilish uchun loyiha hujjatlari asosida yaratilgan chizmalardir.
Ishboshi qurilish chizmalarini va qurilish rejasini toʻgʻri tushunish orqali har bir ishchining qurilishjarayonidagi ishini boshqaradi.

2.7.2 Tegishli qurilish usullari haqida koʻrsatmalar
Loyiha hujjatlaridagi alohida spetsifikatsiyalar qurilish ishlari va qurilish usullari, shu jumladan
qaysi materiallardan foydalanish va mahsulotni qanday qurish kerakligi haqida aniq maʼlumotlarni
beradi.
Qurilish usullari nafaqat kerakli sifatga erishish uchun belgilanadi. Qurilish muddati vasamaradorligi bilan bogʻliq sabablarga koʻra yoki xavfsiz ish amaliyotini taʼminlash uchun muayyan
qurilish usullari belgilanishi mumkin. Ishboshi texnik shartlarning maqsadini tushunishi va
ishchilarga toʻgʻri qurilish usulini koʻrsatishi kerak.

2.7.3 Ish sifatini tasdiqlash
Har bir qurilish jarayonining oxirida tekshiruvlar odatda mijozning agenti sifatida ishlaydiganqurilish boshligʻi tomonidan amalga oshiriladi. Bundan tashqari, toʻlovlar bilan bogʻliq oraliq va
yakuniy tekshiruvlar mijoz tomonidan amalga oshiriladi. Qurilish maydonchasida har kuni sifat
nazorati muhim ahamiyatga ega, chunki qurilish boshligʻi yoki mijoz tomonidan sifatni
tekshirmaslik qayta bajarish va qaytadan ishlashga olib kelishi mumkin. Ishboshi ishchilar
ishlayotganda ularni kuzatishi va ish mahoratini tasdiqlashi bilan birga qurilish chizmalarini va42texnik shartlarni doimo tekshirib turishi muhimdir.
Jarayon oxirida qurilish qaydlarining bir qismi sifatida qurilish fotosuratlari olinadi. Qurilishfotosuratlari nafaqat tegishli materiallardan foydalanilganligi va ishning qurilish rejasiga muvofiq
toʻgʻri olib borilayotganligi haqida dalil boʻlibgina qolmay, balki har qanday muammo yuzaga
kelganda sababni aniqlashga yordam beradigan hujjatlar vazifasini bajaradi. Suratga olish, ayniqsa,
ish tugagandan keyin koʻrinmaydigan joylarni tekshirish uchun juda muhimdir.
Qurilish fotosuratlarini tartibsiz ravishda olish mumkin emasligi sababli, jarayonni nazorat
qilishda suratga olish rejasini kiritish kerak. Suratga olishning muhim jihatlari quyidagilardan iborat.
□ 5W1H ni tushuntiruvchi kompozitsiyani

Qurilish nomi

Suratga olishtanlang.

Yil

Oy

Sana

sanasi

Suratga olish joyi

- Kim: Pudratchilar va guvohlar- Qachon: Qurilish davri- Qayerda: Qurilish joyi
- Nima: Qurilish nomi yoki qurilish turi

Pudratchi

Guvoh- Nima uchun: Qurilish maqsadi- Qanday: Qurilish usuli
Rasm 2-12 Qurilish fotosuratlari taxtasiga misol□ Taxtadagi mazmunni oʻqilishi mumkin boʻlgan
tarzda suratga oling□ Fotosuratda nazarda tutilganidan boshqa narsani
kiritmaslikka harakat qiling
Agar qurilish fotosuratlari yoʻqolsa yoki
keyinchalik kerak boʻlganda osongina topilmasa,
suratga olish hech narsani anglatmaydi. Ularni
Excel, ilovalar, biznes samaradorligi komputer dasturlari va boshqalar yordamida boshqarish
muhimdir.
Fotosurat 2-1 Qurilish fotosuratiga misol

43

2.7.4 Ishchilarga trening tashkil etish
Qurilish maydonchasidagi sifat koʻp jihatdan ishboshining boshqaruv malakasiga va ishchilarning
texnik mahoratiga bogʻliq. Loyiha hujjatlarida koʻrsatilgan sifatni obʼyektdagi ishchilar taʼminlaydi.
Ishboshi sifatida siz har bir ishchiga ish berishingiz yoki ishchiga imkon qadar tezroq malakali
texnik boʻlishga imkon beradigan ketma-ketlikda yoʻl-yoʻriq koʻrsatishingiz kerak.
Qurilish uchun zarur boʻlgan individual koʻnikmalarni oʻrgatishda ishchilarga ishni qanday
qilishni oʻrgatish yetarli emas; balki nima uchun bunday usulda ishlash yaxshiroq ekanligini
tushuntirish ham muhim. Ustachilik olamida “koʻr va o‘rgan” deb nomlanuvchi oʻrgatish usuli
mavjud bo‘lib, ba’zida “mahoratli usta bo‘lish uchun 10 yil kerak” deyishadi. “Ko‘r va o‘rgan”
usulining sabablaridan biri shundaki, malakali ustalar ko‘pincha o‘z mahoratlarini tushunarli so‘zlar
bilan yetkazib bera olmaydilar.
Bugungi qurilish uchastkalarida samara va sifat bir vaqtning oʻzida talab qilinadi. Ishboshilar va
tajribali ishchilardan ishning nozik jihatlarini tushuntira olishhlari va kamroq tajribaga ega
ishchilarga tushunarli tarzda koʻrsatmalar bera olishlari talab etiladi.

2.7.5 Sifat bilan bogʻliq muammolarni hal qilishga yondashuv
Qayta bajarishlarning oldini olish uchun qurilish sifatidagi kamchiliklar bilan bogʻliq muammoni
hal qilish kerak. Ishboshi sifatida quyidagi fikrlash jarayonlari sifat muammolarini hal qilishga
yordam beradi.
(1) Faktga asoslangan fikrlash
Sifatda nuqson yuzaga kelganda, birinchi qadam real mahsulotlarni koʻrish va real faktlarni
tasdiqlash uchun real obʼyektga borishdir. Real obʼyekt, real mahsulot va real faktlar birgalikda 3
real falsafa deb ataladi va sifat nazoratidagi asosiy tushunchalardan biridir. Aytiladiki, ishchilar
qanchalik tajribali boʻlsa, ular ushbu 3 real falsafani eʻtiborsiz qoldirishlari mumkin. Taxminlar va
tajribaga asoslanib sababni bashorat qilishdan saqlaning. Agar jarayon davomida sifat biror joydaoʻzgargan boʻlsa, oʻzgarish sodir boʻlgan nuqtani aniqlash sababni aniqlashni osonlashtiradi.
(2) Prinsip/qoidalar tafakkuri"Prinsip" - bu narsalar nima uchun shunday boʻlishini tushuntiruvchi qonun yoki nazariya.
44

"Qoida" - bu mumkin boʻlgan istisnolardan tashqari, koʻp narsalar qanday boʻlishini tasvirlaydigansoʻz. Ushbu ikkitasini 3 ta real falsafaga qoʻshish buni 5 ta real falsafaga aylantiradi. 3 realfalsafadan olingan maʼlumotlar prinsiplar va qoidalar bilan quyidagi tarzda taqqoslanadi.
- Qachondir biror narsa prinsipdan chetga chiqdimi?
- Qoidalarga rioya qilinmagan biror narsa yuz berdimi?

2.8 Atrof-muhit muhofazasini boshqarish
Konstruksiyalar tabiiy muhitga va mahalliy aholining hayotiga nafaqat qurilish vaqtida, balki utugallangandan keyin ham turli yoʻllar bilan taʼsir qiladi. Qurilishni boshlashdan oldin, toʻliq
oʻrganib chiqishni oʻtkazish va muammolar paydo boʻlishining oldini olish uchun turli choralarkoʻrish kerak. Ishboshi sifatida biz bajarayotgan ishimiz tabiiy muhit va atrof-muhitga qanday taʼsir
qilishini tushunishimiz va oʻzimiz koʻrishimiz mumkin boʻlgan choralar borasida faol boʻlishimiz
muhimdir.

2.8.1 Tabiiy muhit(1) Qurilishning tabiiy muhitga taʼsiri
Qurilish suv, havo, tuproq, yer va boshqalarga taʼsir qilishi mumkin. Bunga uchta aniq misol
keltiramiz.
- Issiqlik oroli effektining kuchayishi
Issiqlik oroli effekti urbanizatsiya natijasida yuzaga keladigan hodisa boʻlib, unda shahardagi
harorat atrofdagi haroratdan yuqori boʻladi. Mumkin boʻlgan sabablariga beton va asfaltningkoʻpayishi, koʻp qavatli binolarning qurilishi tufayli pastroq osmonni koʻrish omili (pastdankoʻrinadigan osmon ulushi) va konditsionerlar, avtomobillar va boshqa manbalardan sunʻiy issiqlik
chiqindi gazlarining koʻpayishi kiradi. Beton va asfalt quyoshdan keladigan issiqlikni oʻzida
saqlaydi va kechasi uni chiqaradi, bu esa dim kechalar deb nomlanuvchi hodisani yaratadi. Pastki
osmonni koʻrish omili issiqlik hosil boʻlishini oshiradi . Bunga samarali qarshi choralarga suvnioʻzida ushlab turuvchi yoʻl qoplamasi, issiqlikni qaytaruvchi boʻyoqlardan foydalanish, binoning
devorlari va tomlarini koʻkalamzorlashtirish kiradi.

45

- Ekotizimlarning buzilishi
Binolarning qurilishi hududdagi tabiiy muhitni buzishi mumkin. Misol uchun, oʻrmonni kesiboʻtgan yoʻl mayda hayvonlarning harakatiga toʻsqinlik qiladi. Bu muammoning mumkin boʻlgan
yechimi yoʻl ostida kichik hayvonlarning harakatlanishi uchun yer osti oʻtish joyini qurish boʻlishi
mumkin. Nishabliklar uchun ishlatiladigan materiallarda mahalliy boʻlmagan turlar mavjud boʻlib,mahalliy turlarning yoʻq boʻlib ketishiga olib kelgan holatlar ham boʻlgan. Daryo va qirgʻoq boʻyiqurilishi uchun biz ekotizimning asosiy hududlarini oʻrganamiz va ushbu hududlarga taʼsirqilmaydigan konstruksiyalarni loyihalash va qurish usullarini muhokama qilamiz.
- Yerning choʻkishi
Qurilish uchun chuqur quduqlar qazish yoki koʻplab yer osti suvlarini chiqarish nasoslarinioʻrnatish atrofdagi hududda choʻkishga olib kelishi mumkin, bu esa uylar va inshootlarning
egilishiga olib kelishi mumkin.
(2) Atrof-muhitga taʼsirni yumshatish
Yumshatish - bu qurilishning atrof-muhitga taʼsirini kamaytirish jarayoni. Misol uchun, toʻgʻonqurilishi ekotizimga keng koʻlamli taʼsir koʻrsatadi, shuning uchun ekotizimni oʻrganish va uni
yumshatish choralarini koʻrish uchun vaqt ajratish kerak. Choralarni koʻrish saqlanish, minimallash,tuzatish, kamaytirish va kompensatsiya qilish tartibida olib borilishi kerak.
- Saqlanish
Qurilish loyihasidan toʻliq yoki qisman voz kechish orqali atrof-muhitga taʼsir qilishdan saqlanish.
- Minimallashtirish
Amalga oshirish koʻlami va qamrovini qisqartirish orqali atrof-muhitga taʼsirni minimallashtirish.
- TuzatishTaʼsirga uchragan muhitni taʼmirlash, tiklash yoki asliga qaytarish orqali atrof-muhitga taʼsirlarni
tuzatish.
- Kamaytirish
Himoya va texnik xizmat koʻrsatish faoliyatini davom ettirish orqali atrof-muhitga taʼsirni
kamaytirish.
- Kompensatsiya qilish46

Boshqa joyda yoʻqolgan tabbiy muhitni oʻrniga yangisini yaratish orqali atrof-muhitga taʼsirnikompensatsiya qilish.

2.8.2 Atrofdagi muhit
Qurilish boshlanishidan oldin siz mahalliy aholi bilan chiqadigan muammolardan saqlanishingiz
kerak. Aholi nafaqat qurilish davrida, balki qurilish tugagandan soʻng ham xavotirga tushadi.
Qurilish boshlanishidan oldin atroflicha so‘rovnoma o‘tkazib, mahalliy aholining fikrini tinglash
muhim. Umuman olganda, mahalliy aholi uchun qurilish boʻyicha brifing oʻtkaziladi.

(1) Qurilgan inshoot va qurilish ishlarining mahalliy aholiga taʼsiri
Atrofdagi muhit nafaqat qurilish vaqtida, balki qurilish tugagandan soʻng ham taʼsirga uchrashi
mumkin. Masalan, quyosh nurini toʻsib qoʻyish, havo aylanishining yomonlashishi va radioaloqa
buzilishi kabi muammolar boʻlishi mumkin. Qurilishning taʼsiriga oid uchta tipik misol quyida
keltiriladi.
- Shovqin va vibratsiya
Qurilish ishlari shovqin hosil qilishi mumkin. Ayniqsa, yirik inshootlar yoki zavodlar
qurilayotganda mexanik shovqin va yuk mashinalari harakati ish tugallangandan keyin ham aholi
hayotiga taʼsir qilishda davom etishi mumkin.
- Yoʻl harakati jadalligining ortishi
Qurilish loyihasi davomida turli turdagi qurilish mashinalari hududdan oʻtib, yoʻl-transport
hodisalari ehtimolini oshiradi. Bundan tashqari, qurilgan inshootining foydalanish maqsadiga qarab,u yaqin atrofdagi transport oqimi harakati oshirishi va aholi hayotiga taʼsir qilishi mumkin.
- Tabiiy ofatlarning oldini olish choralari
Qurilish atrofdagi yerni va suv yoʻllari oqimini oʻzgartirishi mumkin. Aholi uchun yana bir
muhim masala - bu inshootning zilzila va suv toshqini kabi ofatlarga qanday bardosh berishidir.
(2) Qurilish ishlarini mahalliy aholiga koʻrsatish
Umuman olganda, qurilish vaqtida qurilish maydonchasi tashqi tomondan koʻrinmaydi. Baʼzimaʼlumotlarni "vizuallashtirish" mahalliy aholining qoʻrquvini yoʻqotishda muvaffaqiyatli boʻlgan
47

misollar mavjud.
- Vibratsiya va shovqinni vizualizatsiya

ShovqinqilishShovqin va vibratsiyaning raqamli

Vibratsiyakoʻrsatkichlarini koʻrsatish. Qurilish ishlariamalga oshirilayotgan joyda bundaytaʼsirlarning amaldagi raqamli koʻrsatkichlari
haqida aholini xabardor qilishdan tashqari,raqamli koʻrsatkichlarni oshkor qilish aholiga qurilish ishlarida shovqin va vibratsiya taʼsirlari
hisobga olinganligini tushunishiga yordam beradi.
2-2-rasm Shovqin va vibratsiya darajasi koʻrsatkichiga misol- QR kodlar yordamida qurilish ishlari haqida maʼlumot berish
QR kodlar orqali qurilish holati haqidagi maʼlumotlar va fotosuratlarni taqdim eting va piyodalaroʻtish joyida QR kodlar va koʻrsatmalarini chop eting.
- Hatto bolalar uchun ham tushunarli tarzda chop etish
Shovqin, vibratsiya, hid, chang, transport vositalari harakati va boshqalar holatini hatto bolalar
ham tushunadigan tarzda koʻrsating.
Mahalliy aholi uchun maʼlumot
Oy/kunHafta
kuni

Rejalashtirilga
n ish

Dush.

Buzish ishi vavaqtinchalik qurilish

Sesh.

Buzish ishi vavaqtinchalik qurilish

Chor.

Buzish ishi vavaqtinchalik qurilish

Paysh.

Buzish ishi vavaqtinchalik qurilish

Juma

Buzish ishi vavaqtinchalik qurilish

Shan.

Buzish ishi vavaqtinchalik qurilishYak.

Ish kunida yoʻq

NormalNormaldan ortiq

TovushKoʻpVibratsiya

Normal

48

Hid

Chang

Normaldan ortiq

Yoʻl harakati

KoʻpRasm 2-13 Mahalliy aholi uchun maʼlumot ekrani namunasi(3) Salomlashuv boʻlishi majburiy
Qurilish loyihasining hajmidan qatʻiy nazar, mahalliy aholi bilan salomlashishni eʻtiborsiz
qoldirmang. Keng miqyosdagi qurilish loyihalarida salomlashuvlar qurilish brifing sessiyalarida va
hokazolarda beriladi. Biroq, taʼmirlash ishlari yoki kondominiumlarni taʼmirlash kabi kichik
hajmdagi qurilish loyihalarida barcha ishchilar har doim aholi bilan salomlashishlariga ishonch hosil
qiling. "Xayrli tong" va "biz keltirayotgan noqulaylikdan afsusdamiz" kabi jumlalar aholi bilan
yuzaga kelishi mumkin boʻlgan keskin vaziyatlarni oldini oladi. Bundan tashqari, toza ishkiyimlarini kiyganingizga ishonch hosil qiling. Yoqimli salomlashish kompaniya imidjini yaxshilashi
mumkin.

2.8.3 Ish muhiti
Ishchilar ishlaydigan muhit xavfsizlik va sifatga bevosita taʼsir qiladi. Jozibador ish oʻrinlarini
yaratish boʻyicha saʼy-harakatlar odamlarning ishlash uslubini isloh qilish uchun doimiy ravishda
amalga oshiriladi. Rasmiy ravishda Ish uslubini isloh qilishni ragʻbatlantirish boʻyicha tegishlihujjatlarni tartibga solish toʻgʻrisidagi qonun deb ataladigan qonun loyihasi 2019-yil 1-apreldankuchga kirdi. Bu islohot ish kuchining qarishi va ishchilar sonining qisqarishi natijasida inson
resurslari tanqisligi tufayli qurilish sanoatida uzoq ish soatlari odatiy holga aylanganligi sababli
yuzaga keldi. Yer, infratuzilma, transport va turizm Vazirligi ushbu muammoni hal qilish uchun
quyidagi siyosatni ishlab chiqdi.
- Mos qurilish muddatlarini belgilash- Ish haqi darajalarini taʼminlash- Besh kunlik ish haftasini targʻib qilish- Texnologik mutaxassislar va texniklarni oʻqitish va ularning xavfsizligini taʼminlash
Bu to‘rtta siyosatni qisqa muddatda amalga oshirish qiyin bo‘lsa-da, ishboshining qo‘lidan
keladigan ba’zi ishlar bor. Masalan, kundalik hisobotning toʻgʻriligini oshirish keyingi loyihalarda
qurilish muddati yanada toʻgʻri belgilashda foydalaniladigan maʼlumotlarni toʻplashga yordam
beradi. Ushbu maʼlumotlar, shuningdek, xarajatlar hisobini yuritishning toʻgʻriligini oshirishi
49

mumkin, shu bilan kompaniya foydasini yaxshilaydi va ish haqi darajalarini taʼminlashga yordam
beradi.
Toʻgʻri qurilish muddatini belgilash besh kunlik ish haftasiga erishish uchun asosiy talabdir,
ammo bu muammoni hal qilish oson emas, chunki tuzatishlar mijoz xohlagan yetkazib berish
sanasiga muvofiq amalga oshirilishi kerak. Shu bois, qurilishda AKT (Axborot va kommunikatsiya
texnologiyalari) kabi qurilish vaqtini tezlashtiradigan usullarni joriy etishni ham koʻrib chiqish
oqilona qaror boʻlishi mumkin.
Qurilish sohasida, agar ishchilarga yiliga kamida 10 kunlik toʻlanadigan taʼtil berilsa, ularning ish
beruvchisi ularga yiliga besh kunlik haq toʻlanadigan taʼtil berishga majburdir. Pullik taʼtillar
olinmasligining sabablaridan biri shundaki, ishchilar pullik taʼtilni soʻramaslik kerak deb oʻylashadi.
Ishboshi sifatida ishchilar buni soʻramaslik kerak deb hisoblaydigan muhit yaratmaslik muhim.
Texnologik mutaxassislar va texnik xodimlar uchun trening - bu boshqa boʻlimlarda muhokama
qilinganidek, ishboshi oʻz qobiliyatini namoyish eta oladigan sohadir. Bu toʻrtta siyosatni kompaniya
qilishi kerak boʻlgan narsa deb oʻylamaslik, balki ish joyini boshqaradigan ishboshi sifatida nimaqila olishingizni oʻrganishga moyil boʻlish muhimdir.

2.9 Mehnat xavfsizligi va salomatlikni muhofaza qilishni boshqarish
Xavfsizlik va salomatlikni muhofaza qilish faoliyatini ikkita asosiy toifaga boʻlish mumkin:xavfsizlikni boshqarish va salomatlik muhofazasini boshqarish. Loyihaning hajmiga qarab, pudratchi
Umumiy xavfsizlik va salomatik muhofazasi boʻyicha nazoratchini tayinlaydi. Umumiy xavfsizlik
va salomatlik muhofazasi boʻyicha nazoratchi xavfsizlik boʻyicha menejer va sogʻliqni saqlashboʻyicha menejerni nazorat qilish orqali ish joyida mehnat xavfsizligi va sogʻliq muhofazasini
boshqaradi. Ishboshi koʻpincha xavfsizlik boʻyicha menejer va sogʻliqni muhofaza qilish boʻyicha
menejer hisoblanishi sababli, Sogʻliqni saqlash, mehnat va ijtimoiy taʼminot Vazirligi (MHLW)
ushbu trening "Ishboshilar va xavfsizlik va sogʻliq muhofazasi boʻyicha menejerlar uchun trening(14 soat)" sifatida oʻtkazilishi kerakligini bildirgan.
Ishchilarni ish joyidagi baxtsiz hodisalar va baxtsiz voqealardan himoya qilish uchun xavfsizlikni
boshqarish masalasi 3-bobda batafsil koʻrib chiqiladi va ushbu boʻlimda mehnatni muhofaza qilish50

va salomatlikni muhofaza qilishni boshqarish tushuntiriladi.

2.9.1 Mehnat xavfsizligi va salomatlikni muhofaza qilishni boshqarishning maqsadi
va samaradorligi
Mehnat xavfsizligi va salomatlikni muhofaza qilishni boshqarishning maqsadi xodimlarningsogʻligʻini himoya qilish va qulay ish muhitini taʼminlashdir. Pudratchilar xavfsizlik va sogʻliqni
muhofaza qilishni boshqarish bilan faol shugʻullansa, quyidagi samaralarni kutish mumkin.
□ Ish joyida ishlashda xavfsizlik hissini taʼminlash□ Motivatsiyani oshirish□ Har bir shaxsga ishonch hissi bilan ishlash imkoniyatini berish orqali ishdagi ortiqcha yuk,noizchillik va samarasizlik kamayadi, amaliyotlar yaxshilanadi, bu esa samaradorlikning oshishiga
olib keladi.
□ Sogʻliqni saqlash, mehnat va ijtimoiy taʼminot Vazirligi tomonidan "Mehnat xavfsizligi va
sogʻligʻini muhofaza qilish boʻyicha mukammal amaliyotlarga sodiq boʻlgan korxonalar" sifatida
sertifikatlangan kompaniyalar oʻzlarining ijtimoiy imidjini yaxshilash va ulardan ish izlovchilarsonining koʻpayishni kutishlari mumkin.

2.9.2 “3 boshqaruv” konsepsiyasi
Xavfsizlik va sogʻliqni muhofaza qilishni boshqarishning maqsadi xodimlarning sogʻligʻini
himoya qilishdir. Sogʻliqni muhofaza qilishni boshqarish bu uchtasi orasida eng muhimi deb taxmin
qilish oson, lekin birinchi navbatda sogʻliq muhofazasi muammolarining sabablarini bartaraf etish
muhimdir. Shunday ekan, 3 boshqaruvni koʻrib chiqayotganda, buni ish muhitini boshqarish,
mehnatni boshqarish va sogʻliqni muhofaza qilishni boshqarish ustivorlik tartibida bajaring.

2.9.3 Ish muhitini boshqarish
Qurilish maydonlarida ishchilarning sogʻligʻiga taʼsir qiladigan turli omillar mavjud. Ish muhitini
boshqarish - bu zararli omillarni yoʻq qilish yoki vaziyatni yaxshilash orqali qulay ish muhitini
yaratish jarayoni.

51

(1) Sogʻlikka taʼsir qiluvchi omillarni bartaraf etish choralari
Xodimlarning sogʻligʻiga taʼsir qiluvchi omillar 2-14-rasmda koʻrsatilganlarni oʻz ichiga olishi
mumkin.

Shovqin

Zararli gazlar

Vibratsiya

Toksikmoddalar

Chang

Issiq urishi

2-14-rasm Qurilish maydonlarida zararli omillar

Agar ish muhitida zararli omillar mavjud boʻlsa, ularni yoʻq qilish yoki maʼlum bir chegaraga
kamaytirish kerak. Agar bunga erishish qiyin boʻlsa, ishchilar himoya vositalari va himoya
kiyimlarini kiyishlari kerak. Qabul qilinadigan chora-tadbirlarni aniqlash uchun ish muhitida xavfli
materiallar yoki moddalar qay darajada mavjudligini bilish kerak. Shunday ekan, ish muhiti maxsusoʻlchov asboblari yordamida oʻlchanadi. Sogʻliqni saqlash, mehnat va ijtimoiy taʼminot Vazirligi(MHLW) ish muhitini oʻlchash kerak boʻlgan ish joylarini va oʻlchov turlarini belgilaydi va eʻlon
qiladi. Belgilangan oʻlchov turlari quyidagilardir. Ish joyidagi xavfli omillar turlarini bilish uchun
ularni oʻrganing.
□ Havodagi changning konsentratsiyasi va changdagi erkin kremniy dioksidi miqdori□ Harorat, namlik, nur issiqligi□ Ekvivalent shovqin darajasi□ Karbon monoksit va karbonat angidrid konsentratsiyasi□ Harorat□ Havo oqimi tezligi□ Bino ichi va tashqarisidagi havo harorati, nisbiy namlik
52□ Tashqi nurlanishning doza ekvivalent darajasi□ Havodagi radioaktiv moddalarning kontsentratsiyasi□ Havodagi belgilangan kimyoviy moddalarning kontsentratsiyasi (1 yoki 2-klass moddalari)□ Havodagi maxsus organik erituvchilar va organik erituvchilarning konsentratsiyasi□ Havodagi asbestning kontsentratsiyasi□ Havodagi qoʻrgʻoshinning kontsentratsiyasi□ 1-sinf kislorod tanqisligi xavfi bor amaliyotlarda havodagi kislorod kontsentratsiyasi□ 2-sinf kislorod tanqisligi xavfi bor amaliyotlarda havodagi kislorod va vodorod sulfidi
kontsentratsiyasi□ Tegishli organik erituvchining konsentratsiyasi(2) Ish muhitini yaxshilash va saqlash
Ish joyini ishchilar uchun yoqimli qilish uchun turli saʼy-harakatlar qilinadi. Quyida bunga aniq
misollar keltirilgan.
- Obʼyektdagi ofislarda, dam olish xonalarida va yotoqxonalarda qulayliklarni yaxshilash
Kiyinish xonalarini konditsioner, dush xonalari va kiyim quritgichlar bilan taʼminlash; toza atrofmuhitni taʼminlash uchun tatami toʻshamalari va gilamlar tashlash va poyabzal bilan kirishga ruxsat
bermaslik; muzlatgichlar, suv kulerlari va elektr choynaklar bilan taʼminlash; havo dushlarinitaʼminlash; tanaffus va chekish joylarini yaratish; yuvish uchun eritmalar, dezinfektsiyalash
vositalari va niqoblarni taklif qilish; va boshqalar.
- Hojatxona holatini yaxshilash
Ayollar hojatxonalarini oʻrnatish, xalat suv bilan yuvib oqiziladigan hojatxonalarni oʻrnatish, suv
bilan oqiziladigan koʻchma hojatxonalarni oʻrnatish, issiq suvli elektr bide oʻrindiqlarini oʻrnatish,koʻchma, avtoulovga oʻrnatiladigan koʻchma hojatxonalar va boshqalar.
- Faqat ayollar uchun xonalarni tashkil etish
Faqat ayollar uchun moʻljallangan xonalarda ayollar hojatxonalari, yuvinish xonalari va shkaflar
bilan taʼminlash, boʻyanish stollarini oʻrnatish va h.k.
(3) Issiqlik urishining oldini olishIssiqlik urishining oldini olish qurilish maydonchalarida ayniqsa muhimdir, chunki ishchilar
53toʻgʻridan-toʻgʻri quyosh nuri tushadigan joylarda yoki yopiq joylarda ishlaydi. Issiqlik urishi boshaylanishi va hushidan ketishga olib kelishi mumkin, bu esa baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin.
Sogʻliqni saqlash, mehnat va ijtimoiy taʼminot Vazirligi tomonidan toʻplangan maʼlumotlarga koʻra,
2018-yildan 2022-yilgacha issiqlik urishi bilan bogʻliq 916 ta holat qayd etilgan, bu barcha sohalarorasida eng yuqori koʻrsatkich boʻlib, unda 52 kishi oʻlgan. Oʻlimlar sonining oylar bo‘yicha grafigi
shuni ko‘rsatadiki, issiqlik urishi holatlari may oyidan boshlanib, iyul va avgust oylarida keskinoshib, oktyabrdan boshlab esa kamayishni boshlaydi.
Sohalar bo‘yicha issiqlik urishi oqibatida vafot etganlar va jarohatlanganlar soni
(jami 2018-yildan 2022-yilgacha)(ta odam)

QurilishsohasiXavfsizlik
sohasiIshlab chiqarish
Transport sohasi
sohasiOʻlganlar va jarohatlar soni
(chapda oʻsib borishi)

TijoratOʻrmonTozalash va Qishloq xoʻjaligi xoʻjaligisoʻyish(ta odam)

Boshqa(ta odam)

Oylar boʻyicha issiqlik urishi natijasida vafot etganlar va jarohatlar soni
(jami 2018-yildan 2022-yilgacha)

May yoki undan oldin

Iyun

Iyul

Oʻlganlar va jarohatlar soniOʻlganlar soni (shu jumladan soni)(oʻngdagi oʻsib borishlar)(chapda oʻsib borishi)

AvgustSentyabr(ta odam)

Oktyabr va
undan keyin

Oʻlganlar soni (shu jumladan soni)(oʻngdagi oʻsib borishlar)

Rasm 2-15 Sogʻliqni saqlash, mehnat va ijtimoiy taʼminot Vazirligi tomonidan toʻplangan issiqlik
urishi haqidagi maʼlumotlar

Issiq urishning oldini olish uchun quyidagi choralarni koʻrish mumkin.
- Yaponiya meteorologiya agentligi tomonidan taqdim etilgan ob-havo maʼlumotlaridan
foydalaning
Yaponiya meteorologiya agentligi yuqori harorat haqida ogohlantirishlar, yuqori haroratlar bilan
bogʻliq ob-havo maʼlumotlari va Yaponiya boʻylab kuzatiladigan haroratlar asosida yuqori harorat
bilan bogʻliq keskin ob-havo sharoitlari haqida erta ogohlantirish maʼlumotlarini taqdim etadi.
Ishboshi bu maʼlumotlarga eʻtibor qaratishi va ertalabki yigʻilishlarda yoki issiqlik urishi xavfiboʻlgan boshqa holatlarda ishchilarni ogohlantirishi kerak.
- Ish joyida issiqlik indeksini (WBGT indeksi) oʻlchash va undan foydalanish
Issiqlik indeksi 31 yoki undan yuqori boʻlganida, iloji boricha ishni toʻxtatib turish tavsiya etiladi.
Issiqlik indeksi 28 dan 31 gacha tushganda, issiqlik urishi xavfi ortadi, shuning uchun ishchilarga
54

tanaffuslar qilishni va suv va tuz isteʻmolini oshirish haqida koʻrsatma bering. Atrof-muhitni
muhofaza qilish Vazirligi har uch soatda Yaponiya boʻylab taxminan 840 ta joy uchun kunlik issiqlik
indeksi bashoratlarini eʻlon qiladi, shunday ekan, bu maʼlumotlardan ham foydalaning.
- Termometr va gidrometrlarni oʻrnating
Umuman olganda, 35 darajadan yuqori harorat sogʻliq uchun xavf tugʻdiradigan darajadir.
Ishchilarni xavfli sharoitlardan xabardor qilish uchun ish joyiga termometr va gidrometrlarnioʻrnating.
- Ilovalardan foydalanish
Yaqinda issiqlik urishining oldini olish boʻyicha ilovalar ishlab chiqildi, ular issiqlik indeksi
asosida smartfonlarga avtomatik ravishda ogohlantiruvchi elektron xat yuboradi.
- Issiqlik indeksini pasaytirish
Issiq, nam va shamolsiz sharoitlarda issiqlik urishi xavfi ortib borishi sababli, issiqlik indeksini
kamaytirish choralarini koʻring, masalan, soya toʻrlari, mikroiqlim qurilmalari, yirik sanoat
ventilyatorlari va havo puflagichlarni oʻrnatish va haroratni pasaytirish uchun suv purkagichlardan
foydalanish choralarini koʻring.
- Tanaffusda dam olish joylarini tashkil etish
Ishchilar tanaffus vaqtida mos ravishda salqinlanishi uchun konditsioner va dush xonalarini
joylashtiring. Muzlatgichlar, muz mashinalari va savdo avtomatlari bilan doimo taʼminlash, ogʻiznihoʻllash uchun eritmalar va boshqa suyuqliklarni hozirlash ham muhimdir. Agar tanaffus joyi ish
joyidan uzoqda boʻlsa, konditsioner va muzlatgichli "tanaffus avtouslovi" ni joylashtirishni oʻylabkoʻring.

2.9.4 Ishni boshqarish
Ishni boshqarish - bu atrof-muhit va inson organizmiga zararli moddalarni yoʻq qilish va jismoniyyuklamani yengillashtirish kabi zararli omillarni yoʻq qilish va ishning toʻgʻri bajarilishinitaʼminlash jarayonidir. Oldingi boʻlimda tavsiflangan mehnat muhitida ishchilarni zararli omillardan
himoya qilishning oʻziga xos usullari va ish tartiblari belgilanadi va ishchilarga ushbu usul va
tartiblarga rioya qilish haqida koʻrsatma beriladi. Xususan, ushbu usullar va tartiblar ish tartiboti
55

boʻyicha qoʻllanmaga kiritilishi kerak va ularni ishchilar tushunishini taʼminlash uchun treninglaroʻtkazilishi kerak. Ish tartiboti boʻyicha qoʻllanma quyidagi misoldagi kabi iloji boricha aniq boʻlishi
kerak.
"Bel ogʻrigʻining oldini olish uchun oʻtirib va tik turib bajariladigan ishlarni almashlab bajaring.""Qoʻl yoki barmoqlarga jarohat yetkazishi mumkin boʻlgan vazifalarda qoʻlqop, tayanch anjomlar
va hokazolarni taqing."
Ish tartiboti boʻyicha qoʻllanmada koʻrsatilgan tartib-qoidalar ishchilarning fikrlarini hisobga
olgan holda vaqti-vaqti bilan qayta koʻrib chiqilishi kerak.

2.9.5 Sogʻliq muhofazasini boshqarish
Sogʻliq muhofazasini boshqarish - bu normal boʻlmagan holatlarni erta bosqichda aniqlash vaularning rivojlanishi yoki kuchayishining oldini olish uchun tibbiy koʻrik orqali xodimlarningsogʻligʻini tekshirish boʻyicha faoliyatni anglatadi. Sogʻligʻi bilan bogʻliq muammolar boʻlsa,
bemorni sogʻligʻining asl holatiga qaytarish uchun davolash va ish muhitini yaxshilash amalga
oshiriladi.
Kompaniyalar muntazam ravishda oʻtkazishlari shart boʻlgan umumiy tibbiy koʻriklar har yili bir
yildan koʻp boʻlmagan vaqt oraligʻida va maxsus tibbiy koʻriklar har yarim yilda bir marta olti
oydan koʻp boʻlmagan vaqt oraligʻida oʻtkaziladi (tetra-alkil qoʻrgʻoshin tekshiruvlari har chorakda
uch oydan koʻp boʻlmagan vaqt oraligʻida va pnevmokonioz tekshiruvlari har bir yildan uch
yilgacha muddatda bir marta oʻtkaziladi).
Sogʻliqni muhofaza qilishni boshqarish uchun muntazam tibbiy koʻriklar muhim boʻlsa-da, har
kuni sogʻliq muhofazasini boshqarish ham muhimdir, chunki sogʻliq sharoitlari har kuni oʻzgarishi
mumkin. Ishchilar bilan eng koʻp vaqt oʻtkazadigan ishboshi ishchilarning sogʻligʻidagioʻzgarishlarni sezish uchun eng yaxshi holatda boʻladi. Har bir ishchining sogʻligʻidagi
muammolarni aniqlashning samarali usuli - ertalabki yigʻilishlarda ular uchun oʻz-oʻzini tekshirishva oʻz holatini eʻlon qilishni tashkil etishdir.

56

3-bob Xavfsizlikni taʼminlashda va salomatlikni muhofaza qilishidaishboshining roli
3.1 Xavfsizlikni taʼminlash va salomatlikni muhofaza qilish chora-tadbirlari nima?
Xavfsizlik va salomatlik muhofazasi tadbirlari qurilish ishchilarining xavfsizligi va salomatlik
muhofazasi uchun amalga oshiriladigan tashabbuslardir. Qurilish obʼyektlarida balandlikda ishlash vaogʻir texnikani boshqarish kabi koʻplab xavfli vazifalar bajariladi. Ishchilar, shuningdek, vaqti-vaqti
bilan inson tanasiga zararli kimyoviy moddalar bilan ishlashadi, shuning uchun tegishli xavfsizlik va
salomatlik muhofazasi choralarini koʻrish kerak. Xavfsizlik va salomatlik muhofazasi choralari odatda
quyidagilarni oʻz ichiga oladi.
(1) Ishchilarning xabardorligini oshirish
Xavfsizlik va salomatlik muhofazasi ishlari samarali boʻlishi uchun barcha qurilish ishtirokchilari
xavfsizlik va salomatlik muhofazasining muhimligi haqida xabardor boʻlishi kerak. Shuningdek,
xavfsizlik yigʻilishlarida prezident va rahbariyat tomonidan beriladigan maʻruzalar orqali bu borada
motivatsiyani koʻrsatish kerak. Ishboshi sifatida oʻzingiz boshdan kechirgan xavfli vaziyatlar haqida
gapirish ham samaralidir.
-> Xavfli vaziyatlar "3.5.3 Xavfli vaziyatlarni oldini olish boʻyicha tadbirlar" boʻlimida batafsil
tushuntirilgan.
(2) Ishchilarni tinglash
Ish muhitini yaxshilash uchun ishchilar oʻzlari guvohi boʻlgan va yaxshilamoqchi boʻlgan
narsalarni taqdim etishlari va ularni diqqat bilan tinglashga tayyor boʻlish muhimdir. Koʻp odamlar
oldida gapirishda qiynaladigan ishchilar uchun boshqa tegishli choralar koʻrish kerak, masalan, ularbilan individual suhbat oʻtkazish kabi. Anonim soʻrovnomalarni oʻtkazish ham samarali.
(3) Xavfsizlik va salomatlik muhofazasi boʻyicha taʻlim tashkil etish
Ishchilarni ishni xavfsiz bajarish uchun bilim va koʻnikmalarga ega boʻlishlarini taʻminlash uchun
ularning ishining mumkin boʻlgan xavf-xatarlari va tegishli xavfsizlik choralari haqida taʼlim va
57

treninglar tashkil etish muhimdir. Trening natijalari xavfsizlik va salomatlik muhofazasi choralarisifatida amalga oshirilishini taʻminlash uchun quyidagi jihatlarni yodda tuting.
□ Trening oʻtovchining darajasi va tajribasini hisobga olgan holda oʻrganuvchi nuqtai nazaridan kelib
chiqib taʻlim bering□ Texnik sususiyatlarni oʻrgatish(Masalan, qutini ehtiyotkorlik bilan ushlang -> Qutining pastki qismida ikkala qoʻlingiz bilan
ushlang)□ Nima uchun ular tegishli narsa qilishlari (yoki qilmasliklari) kerakligi haqida gapiring□ Oʻrganuvchi qabul qilishi va tushunishi oson boʻlishi uchun gapirish tartibini hisobga oling(<asalan, osondan murakkab kontentga, umumiy kontentdan individual kontentga oʻtish va h.k.)□ Tashqi taʻlim muassasalaridan foydalaning(4) 5S faoliyatini davom ettirish orqali toza ish muhitini saqlash-> Bu “3.5.1 5S faoliyati” boʻlimida batafsil tushuntiriladi.
*-(5) Ish tartib-taomili boʻyicha qoʻllanmani tayyorlash
Bajarilishi kerak boʻlgan ishlarni va bajarilishi kerak boʻlgan tartib-taomillarni koʻrsatadigan ishtartib-taomillari qoʻllanmasini tayyorlang. Ish tartib-taomili boʻyicha qoʻllanma nafaqat ish paytida,balki trening mashgʻuloti paytida ham qoʻllanilishi mumkin. Qoʻllanma quyidagi maʻlumotlarni oʻzichiga olishi kerak, shu jumladan xavfsiz ish amaliyotlari haqida maʼlumotlarni.
□ Ish nomi
□ Ish tartib-taomili□ Ishlatiladigan texnika va asbob-uskunalar□ Ishlatiladigan komponentlar va materiallar□ Ishlatiladigan himoya anjomlari□ Ishda sodir boʻlishi mumkin boʻlgan baxtsiz hodisalar□ Baxtsiz hodisalarning oldini olish choralari58

Tushunish oson boʻlgan qoʻllanma haqida muhim jihatlar□ Har bir element uchun bitta tartib-taomil□ Uni qisqa va lo‘nda qilib yozish□ Har qanday maslahat yoki usullarni kiritish□ Ehtimoliy xavf-xatarlar uchun ehtiyot choralarini koʻrsatish□ Ish nima uchun bajarilishi kerakligini tushuntiring(6) Xavfli xatti-harakatlarni tekshirish uchun xavfsizlik patrullarini oʻtkazish(Masalan, sochilib yotgan asboblar -> 5S choralari toʻliq amalga oshirilmagan(7) Guvohi boʻlgan narsangiz haqida xabar bering
Ishchilar tomonidan berilgan xavfli vaziyat hisobotlari yoki yaxshilash boʻyicha takliflar
boshliqlarga xabar qilinadi.
(8) Xavfni oldindan koʻra bilish (KY) faoliyati orqali ish obʼyektidagi potentsial xavf
manbalarini aniqlash va yoʻq qilish-> Bu “3.5.2 Xavfni bashorat qilish (KY) faoliyati” boʻlimida batafsil tushuntiriladi.
(9) Risklarni baholashni oʻtkazish-> Bu "3.4 Risklarni baholash" boʻlimida batafsil tushuntiriladi.
(10) Ishchilar salomatligini muhofaza qilish-> Bu "2.9 Mehnat xavfsizligi va salomatlik muhofazasini boshqarish" boʻlimida batafsil
tushuntirilgan.

3.2 Sanoat xavfsizligi va salomatlik muhofazasi toʻgʻrisidagi qonun
3.2.1 Sanoat xavfsizligi va salomatlik muhofazasi toʻgʻrisidagi qonun nima?
Sanoat xavfsizligi va salomatlik muhofazasi toʻgʻrisidagi qonun Yaponiya qonuni boʻlib, uishchilarning xavfsizligi va sogʻligʻini himoya qilishga qaratilgan. Qonunning maqsadi ishchilar ishobʼyektida duch keladigan turli xil xavf-xatarlarni minimallashtirish va ish bilan bogʻliq baxtsiz
59

hodisalarning oldini olish qoidalarini belgilash, javobgarliklarni aniq belgilash va volontyorlik
harakatlarini ragʻbatlantirish orqali sogʻlom mehnat muhitiga erishishdir.
Ushbu qonunga muvofiq, ish beruvchilar oʻz ishchilarining xavfsizligi va sogʻligʻi uchun
javobgardir. Masalan, ish beruvchilar koʻlami maʼlum darajadan oshadigan loyihalar uchun sanoat
shifokorlari va salomatlik muhofazasi shifokorlariga ega boʻlishlari, shuningdek, ish bilan bogʻliq
baxtsiz hodisalar haqida xabar berish, ularni oʻrganish va ular uchun kompensatsiya berishlari talab
etiladi. Sanoat xavfsizligi va salomatlik muhofazasi toʻgʻrisidagi qonun boʻyicha nimalar talab
qilinishini bilish sizga ishboshi sifatida kompaniyangiz va boshligʻingizga nimalarni hisobot
berishingiz kerakligi, shuningdek, yaxshilash boʻyicha takliflarni ishlab chiqish imkonini beradi.
Sanoat xavfsizligi va salomatlik muhofazasi toʻgʻrisidagi qonunning asosiy qoidalari quyidagilardan
iborat.
□ Ishchilar uchun xavfsizlik boʻyicha taʻlim berish□ Ishchilar salomatligini saqlash□ Qulay ish muhitini yaratish□ Ish beruvchi choralar koʻrishi kerak boʻlgan xavfli yoki zararli moddalar roʻyxati□ Tavakkalchiliklarni baholash□ Tashkilot va xodimlar□ Bosh pudratchining javobgarliklari□ Mijozning javobgarliklari□ Malaka sertifikatlarisiz bajarib boʻlmaydigan ishlarni belgilash
Boshqa tomondan, ishchilar koʻrsatmalarga rioya qilishlari va oʻzlarining xavfsizligi va sogʻligʻini
himoya qilish uchun zarur himoya vositalaridan foydalanishlari talab etiladi. Bundan tashqari, agar
ishchi xavfli vaziyatni payqasa, u darhol ish beruvchiga xabar berishi kerak.
Ishchilar va ish beruvchilar oʻrtasidagi hamkorlik ishchilarning xavfsizligi va sogʻligʻini taʻminlashuchun muhim ahamiyatga ega. Shu maqsadda qonunda ishchilar va ish beruvchilarning mehnat
60

xavfsizligi va sog‘lig‘ini muhofaza qilish bo‘yicha hamkorligini ta’minlash maqsadida Xavfsizlik va
salomatlik qo‘mitalari tashkil etilishi qayd etilgan. Qurilish sohasida ish obʼyektida ishchilar soni 50
va undan ortiq boʻlsa, xavfsizlik va salomatlik muhofazasi qoʻmitasini tuzish majburiydir.

3.2.2 Sanoat xavfsizligi va salomatlik muhofazasi toʻgʻrisidagi qonungaoʻzgartirishlar kiritish boʻyicha muhim jihatlar
Sanoat xavfsizligi va salomatlik muhofazasi toʻgʻrisidagi qonun 1972 yilda kuchga kirgan. Zamono‘zgargan sari ishchilarning ish uslublari xilma-xil bo‘lib boradi, qurilish obʼyektchalarida qurilishusullariga yangi texnologiyalar joriy etib kelinmoqda. Bunday oʻzgarishlar bilan xavfsizlik
masalalari koʻlami ham kengaydi.
Masalan, ushbu qonun kuchga kirgunga qadar Yaponiya tezkor iqtisodiy oʻsish davrining oʻrtasidaedi, bu oʻsish natijasida ishlab chiqarish sanoati ishlab chiqarish quvvatlarini oshirish uchun birinketin notanish yangi mashinalarni joriy qildi va ish usullari oʻzgardi. Natijada, taxminan 1965 yilga
kelib, ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar tufayli oʻlimlar soni har yili 6000 dan oshdi va ogʻirmehnat muhiti ham ijtimoiy muammoga aylandi. Sanoat xavfsizligi va salomatlik muhofazasi
toʻgʻrisidagi qonun ushbu vaziyatni toʻgʻirlash uchun qabul qilindi va u kuchga kirganidan keyin 10
yil ichida ishlab chiqarish bilan bogʻliq baxtsiz hodisalar sonini yarmidan kamroqga qisqartirdi.
Sanoat xavfsizligi va salomatlik muhofazasi toʻgʻrisidagi qonunga oʻzgartirishlar yuzaga kelgan
yoki yuzaga kelishi mumkin boʻlgan yangi muammolarni hal qilish uchun kiritiladi. Shu jumladan,
ortiqcha mehnatdan o‘lim holatlariga qarshi choralarni kuchaytirish, chang tufayli sog‘liqqa
tugʻdiruvchi xavfning oldini olish, jinsiy zo‘ravonlikka qarshi choralarni kuchaytirish.
Baʻzi hollarda, bunday oʻzgartirish kiritish yangi tizimni ham yaratishi mumkin, shuning uchun
ishboshilar Sanoat xavfsizligi va salomatlik muhofazasi toʻgʻrisidagi qonunga kiritilganoʻzgartirishlarga eʻtibor berishlari va har qanday oʻzgarishlar ularning ish obʼyektlariga taalluqli
yoki yoʻqligini hisobga olishlari kerak.
Misol tariqasida, 2023-yilgi oʻzgartirish bilan kiritilgan baʻzi qoʻshimchalar quyidagilar.
(1) Ish soatlarini baholash(Oʻzgartirishlar kiritilgan Sanoat xavfsizligi va salomatlik muhofazasi toʻgʻrisidagi qonun 66-8-361

moddasi / Oʻzgartirish kiritilgan Sanoat xavfsizligi va salomatlik muhofazasi toʻgʻrisidagi
farmonning 52-7-3-moddasi)
Ish soatlarini baholash yoʻriqdan qonunga oʻzgartirildi, bu ishchilarning ish soatlarini obyʻektiv
usullar bilan baholashni talab qiladi. Ish soatlari haqidagi qaydlar uch yil davomida saqlanishi kerak.
Obʻyektiv usullarga quyidagilar kiradi.
- Vaqt kartasi qaydlari- Kompyuterlarda loginga kirish va chiqish vaqtlari haqidagi qaydlar va hokazo.
Ikkinchisini, ayniqda, masofaviy ishlashning koʻpayishiga olib kelgan oʻzgarayotgan ish
uslublariga javob chora sifatida koʻrish mumkin.
(2) Uzoq soatlar ishlaydiganlar uchun shifokorlar tomonidan yuzma-yuz koʻrsatmalar berish
talablarini oʻzgartirish
Ish beruvchilar uzoq soatlar ishlashi sababli qattiq charchaydigan ishchilarga shifokordan yuzmayuz maslahatlar olishni tashkil etishlari kerak. Ilgari, xodimlarga “ish vaqtidan tashqari ish soatlari
va dam olish kunlaridagi ish soatlari oyiga 100 soatdan oshsa, ishchida charchoq to‘planganligi
sezilarli holatda bo‘lsa va murojaat qilingandagina shifokordan yuzma-yuz maslahat olishni tashkil
etish qonunda nazarda tutilgan edi, ammo qonunga kiritilgan oʻzgartirishga koʻra, ish vaqtidan
tashqari ish soatlari va dam olish kunlaridagi ish soatlari soniga oid talab 100 soatdan 80 soatgachaoʻzgartirildi. Ushbu oʻzgartirish serebrovaskulyar va ishemik yurak kasalliklarining soni uzoq ish
soatlari bilan yuqori darajada bogʻliq ekanligi haqidagi tibbiy xulosalarga asoslanadi.

3.3 Qurilish sanoatidagi baxtsiz hodisalar va ularning oldini olish choralari3.3.1 Qurilish sanoatidagi baxtsiz hodisalar
Mehnatni muhofaza qilish sohasida "voqea" va "baxtsiz hodisa" atamalari turli xil maʻnolarda,yaʼni quyidagicha qoʻllaniladi.
- Voqea
Omillar (texnikalar, asbob-uskunalar yoki inson xatti-harakati) standartdan chetga chiqadigan va
amalda zarar (yoʻqotish) keltirib chiqaradigan voqea (tor maʻnoda "baxtsiz hodisalar" bundanmustasno)62

- Baxtsiz hodisa
Odamlarga tan jarohati yetkazuvchi hodisa

Qurilish obʼyektlarida turli xil ish bilan bogʻliq baxtsiz hodisalar sodir boʻladi.
□ Balandlikdan yiqilish □ Sirpanish/qoqilish/yiqilish/agʻdarilish □ Majaqlanish □ Uchish/tushish□ Maydalanish/qulash□ Qisilib qolish □ Ichida/Orasida qisilib qolish/Orada qolgan □ Kesilish/qirilib ketish □ Oʻtibketish□ Choʻkish □ Qaynoq yoki sovuq narsalarga tegib ketish □ Xavfli moddalar taʻsiriga uchrash □Elektr toki urishi □ Portlash □ Yorilish □ Yongʻin □ Yoʻl-transport hodisasi (yoʻl) □ Yoʻltransport hodisasi (boshqa) □ Orqaga tepilish/majburiy harakat □ Boshqa
Har birining maʼnosi izohi uchun Fuqarolik muhandisligi, bino qurilishi va hayot infratuzilmasi va
uskunalari toifalaridagi Maxsus koʻnikmalarni baholash imtihoni (i) uchun qoʻllanmaning 7-bobiga
qarang.

3.3.2 Ish bilan bogʻliq baxtsiz hodisalarning sabablari
3-1-rasmda ish bilan bogʻliq baxtsiz hodisalar qanday sodir boʻlishining asosiy modelikoʻrsatilgan. "Xavfli va nosogʻlom vaziyat" atamasi moddiy narsalarni (atrof-muhit, asbobuskunalar va boshqalar) ni nazarda tutsa, "xavfli xatti-harakatlar" insonning xatti-harakatlari nazarda
tutadi. Xavfli xatti-harakatga "hech nima qilmaydi" mazmunidagi sehniyat yoki baʻzi ongsiz
harakatlar sabab boʻlishi mumkin.
Toʻrt yoki undan ortiq kun ishlamaslik bilan bogʻliq ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarningsabablarini tahlil qilganda, maʻlum boʻladiki, bunday ishlab chiqarish bilan bogʻliq baxtsiz
hodisalarning qariyb 90 foizi "baxtsiz hodisaga sabab boʻlgan xavfli vaziyat" va . baxtsiz hodisagasabab boʻlgan"xavfli xatti-harakatlar oʻzaro bogʻliqligi bilan bogʻliq.
Masalan, ofis koridorida beparvo yurib ketayotgan odam katta baxtsiz hodisaga sabab boʻlmaydi,
lekin qurilishi tugallanmagan qavat pollari boʻlgan ofisda beparvo yurib borish ish bilan bogʻliq"balandlikdan yiqilish" baxtsiz hodisasi ehtimolini oshiradi.
63Toʻgʻri, xavfli vaziyatning oʻzi yoki xavfli xatti-harakatlarning oʻzi ishlab chiqarish bilan bogʻliq
baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin, ammo ular baxtsiz hodisalarning maʼlum foizini tashkil
qiladi. Boshqacha qilib aytganda, agar biz xavfli vaziyatni yoki xavfli xatti-harakatni bartaraf eta
olsak, ish bilan bogʻliq baxtsiz hodisalarning koʻpchiligini kamaytirishimiz mumkin.
Xavfsizlikni boshqarish xavfli vaziyatlarni va xavfli xatti-harakatlarni bartaraf etish uchun zarur.
Ish obʼyektida xavfsizlikni boshqarish lavozimiga ega boʻlgan ishboshining roli juda muhim, chunki
xavfsizlikni boshqarishdagi kamchiliklar ishlab chiqarish bilan bogʻliq baxtsiz hodisalarga olib
kelishi mumkinligini aytish mumkin.

Moddiy narsalar(atrof-muhit va asbob-uskunalar)
Sabab obʻyekti

Baxtsiz hodisa turi

Sodir qiluvchi
obʻyekt

Fenomen(baxtsizhodisa)Xavfli/nosogʻlom vaziyat"Hech narsa boʻlmaydi"
mazmunidagi zehniyat
Ongsiz ravishda

OdamlarXavfsizlik boshqaruvidagi
kamchiliklar

Xavfli/nosogʻlom xatti-harakat

Rasm 3-1 Ish bilan bogʻliq baxtsiz hodisalar qanday sodir boʻlishining asosiy modeli

3.3.3 Uchqun xavfsizligi va ihotalash
Moddiy narsalar va odamlarning xavfli holatini nolga tushirib boʻlmaydi. Masalan, fuqarolik
muhandisligi qurilishi ishlarini olaylik. Qurilish loyihasining boshida yerda koʻplab beqaror joylar
mavjud boʻladi. Insonning diqqatini jamlashda ham chegaralar bor. Ushbu risklarni bartaraf etish
uchun "uchqun xavfsizligi" va "ihotalash" tushunchalari qoʻllaniladi.
"Uchqun xavfsizligi" bu xavfli sharoitlardan saqlanish demakdir. Misol uchun, agar avtomobil
xavfli boʻlsa, u holda u avtomobilga chiqmaslik uchqun xavfsizligi hisoblanadi. Biroq, real hayotda,

64

avtomobildan foydalanish shart boʻlib qoladigan holatlar boʻladi. Bunday hollarda biz xavf
darajasini kamaytirish yoʻllarini hisobga olamiz. Ushbu konsepsiya "funktsional xavfsizlik" debataladi. Avtomobillar turli xil funksional xavfsizlik mexanizmlarini oʻz ichiga oladi, masalan,
avtomobillararo masofani boshqaradigan qurilmalar, toʻqnashuvlardan koʻriladigan zararni
kamaytiradigan tormozlar va notoʻgʻri pedal bosilganda tezlashuvni boshqarish qurilmalari.
Ish obʼyektida ham xuddi shunday; agar vazifa potentsial xavfli deb hisoblansa, uchqun
xavfsizligi chorasi bu ushbu vazifani bajarmaslikdir. Biroq, agar bunday ishlarni bajarish shartboʻlsa, xavflarni kamaytirish choralarini koʻrish kerak.
"Ihotalash" bu funksional xavfsizlik usullaridan biridir. Ihotalash obʻyektni uning yoniga
yaqinlashib boʻlmaydigan qilish demakdir. Masalan, ogʻir texnika yoki kranlar ishlayotganda,
odamlar ularning yaqiniga borib tegib ketishi natijasida baxtsiz hodisalar yuz berishi mumkin va
hokazo. Bunday holda, texnika ishlayotgan hududga kirish taqiqlangan ihotalash toʻsiqlarinioʻrnatish yoki odamlarning hududga yaqinlasha olmasligi uchun bayroqchalar oʻrnatish orqali
hududni toʻsib qoʻyish texnikga tegib ketishi bilan bogʻliq noxush hodisalar roʻy bermaydi.
Aylanadigan kamarlari yopib qoʻyilmagan texnika oʻralib qisilib qolishga olib kelishi mumkin.
Bunday holda, agar mashina ishlayotgan joy odamlar unga yaqinlasha olmasligi uchun toʻsib
qoʻyilgan boʻlsa, kamar tufayli hech qanday baxtsiz hodisa yuzaga kelmaydi. Shu bilan bir qatorda,
aylanuvchi kamar ustiga qopqoq oʻrnatish ham xavfni oldini oladi.
Agar kranlar yordamida qurilish ishlari olib borilayotganda yuqori voltli elektr simlari yaqin joydabo‘lsa, kran simga yaqin bo‘lganda unga tegmasa ham elektr toki urishi mumkin. Elektr toki urishi
bilan bogʻliq bunday baxtsiz hodisalarning oldini olish uchun himoya vositalarini taʻminlash va
ruxsat etilmagan masofaga kirishni oldini olish uchun ogohlantirish belgilarini oʻrnatish kabi
choralar koʻrish kerak.

3.3.4 Himoya vositalaridan toʻliq foydalanish
Balandlikda ishlashda potentsial balandlikdan yiqilib tushish xavfi boʻlishi mumkin. Balandlikda
ishlashdan voz kechish oʻz-oʻzidan xavfsizdir, lekin koʻp hollarda ishdan voz kechish imkonsiz.
Shunday ekan, biz funksional xavfsizlik masalasini koʻrib chiqamiz.
65

Misol uchun, bir usuli bu barqaror ish platformasini taʻminlay oladigan avtokoʻtargichli ish
platformasidan foydalanishdir. Agar avtokoʻtargichli ish platformasidan foydalanish mumkinboʻlmasa, yiqilishning oldini olish uchun ish obʼyektiga gorizontal xavfsizlik toʻri tortiladi. Butun
tanaga bogʻlanadigan yiqilishdan himoya moslamalaridan foydalanish yana bir funksional xavfsizlik
usuli hisoblanadi.
Himoya anjomlari xavfsizlik koʻzoynaklari, himoya niqoblari, qoʻlqoplar va payvandlash
dubulgʻalarini oʻz ichiga oladi. Ishchilar ushbu himoya vositalari samara beradigan joyda
ishlayotganda, ulardan har doim foydalanishni unutmang, ish qisqa vaqtli boʻlsa ham, ulardan
foydalanishga ishonch hosil qiling.

3.4 Risklarni baholash
Ishboshi sifatida risklarni baholash metodologiyasini bilish sizga xavf-xatarlarga qarshikoʻriladigan chora-tadbirlarni toʻgʻri belgilash imkonini beradi. Xatarlarni baholash bilan bogʻliq
maʼlumotlar ish tartiboti boʻyicha qoʻllanmaga ham kiritilishi kerak.

3.4.1 Risklarni baholash nima?
(1) Risklarni baholash nima?
Risklarni baholash bu maʻlum bir vaziyatda maʻlum bir xavfning yuzaga kelish ehtimoli va ushbu
xavfning potentsial taʻsirini baholash usuli hisoblanadi. 2006-yil 1-apreldan boshlab Sanoat
xavfsizligi va salomatlik muhofazasi toʻgʻrisidagi qonunning 28-2-moddasida koʻrsatilganidek,
bularni amalga oshirish uchun maksimal saʻy-harakatlarni amalga oshirish majburiyatga aylandi..
Oʻsha vaqtgacha xavf-xatarga qarshi choralar sodir boʻlgan voqealar va baxtsiz hodisalarningsabablarini oʻrganish va ularning takrorlanmasligini taʻminlash uchun profilaktika choralarini ishlab
chiqishdan iborat edi. Boshqa tomondan, risklarni baholash bu voqea yoki baxtsiz hodisa sodirboʻlishidan oldin ish obʼyektidagi potentsial xavf va xatarlarni aniqlaydigan va xavflarni bartaraf
etadigan yoki oldindan profilaktika choralarini ishlab chiqish orqali xavfni kamaytirish choralarini
amalga oshiradigan proaktiv yondashuv hisoblanadi.

66

Baholash odamlar va omillarni obʼyektiv baholash va tahlil qilishni anglatadi. Obʼyektivliknitaʻminlash uchun jarayon tashqi ekspertlar yordamida bajarilishi mumkin.
(2) Tavakkalchiliklarni baholashning asosiy tartiboti
3-2-rasmda tavakkalchilikni baholashning asosiy tartib-taomillari koʻrsatilgan. Tafsilotlar keyingiboʻlimda tushuntiriladi.
Xavf va xatarni aniqlash

Tavakkalchilikni baholash

Risklarni kamaytirish uchun ustuvor
yoʻnalishlarini belgilash
Risklarni kamaytirish choralarini koʻrib chiqish

Risklarni kamaytirish boʻyicha chora-tadbirlarni
amalga oshirish

Rasm 3-2 Risklarni baholashning asosiy tartib-taomillari(3) Risklarni baholashni oʻtkazish samaradorligi
Ish obʼyektidagi risklarni aniqlashdan tashqari, risklarni baholash quyidagi samaralarni berishinikutish mumkin.
□ Ish obʼyektidagi risklardan xabardorlikni butun ish obʼyektida, shu jumladan menejerlar bilanboʻlishish.
Umumiy qoidaga sifatida, risklarni baholashni ishboshi olib boradi va unda hamma ishtirok etadi.
Obʼyektdagi ishchilarning baholashda ishtirok etishi va baholashda birgalikda ishlashi natijasida
butun ish obʼyektida xavfsizlik va sogʻliq uchun xavflar haqida umumiy tushunchani yaratish
mumkin.
□ Xavfsizlik choralarini oqilona tarzda ustuvorlashtirish.
Barcha risklarni imkon qadar tezroq yumshatish kerak, ammo ularni darhol bartaraf qilibboʻlmaydigan holatlar mavjud. Bunday hollarda risklarni ularni baholash natijalariga qarab
ustuvorliklarni belgilash mumkin.
□ Qolgan risklar boʻyicha "rioya qilish kerak boʻlgan qoidalar" sabablarini aniqlashtirish.
67

Texnologik, vaqt va iqtisodiy cheklovlar risklarni kamaytirish boʻyicha tegishli choralarni darholkoʻrishga imkon bermasligi mumkin. Bunday hollarda ishchilarga ehtiyotkor boʻlish haqidakoʻrsatmalar berilishi kerak. Barcha ishchilar tavakkalchilikni baholashda qatnashganda, ular nima
uchun ehtiyot boʻlishlari kerakligi sabablarini allaqachon bilishadi, bu ularga belgilangan qoidalarga
rioya qilishni osonlashtiradi.
□ Ish obʼyektida toʻliq ishtirok etish orqali "xavfsizlik"ga sezgirlikni oshirish.

3.4.2 Xavf va xatarni aniqlash
Xavflar va xatarlar birgalikda "xavf" deb ham ataladi. Xavf va xatarlarni baholash ishchilarning
shikastlanishi yoki kasallanishiga olib kelishi mumkin boʻlgan narsalarni yoki vaziyatlarni
aniqlashni nazarda tutadi. Xavf va xatarlarni aniqlash tavakkalchiliklarni baholashning birinchi
bosqichidir va tavakkalchiliklarni keyingi baholash va tavakkalchiliklarni boshqarish uchun asos
hisoblanadi. Aniqlangan xavf va xatarlarga qarshi choralar ishlab chiqish orqali tavakkalchiliklarni
minimallashtirish va yanada xavfsiz ish muhitiga erishish mumkin.
Xususan, xavf va xatarlar uchun quyidagi jihatlar oʻrganiladi.
□ Ishdagi xatti-harakatlar□ Ish muhiti□ Ishchilar tomonidan boshqariladigan yoki foydalaniladigan texnika, uskunalar, asboblar, qurollar
va boshqa narsalar□ Ishchilar tegishi yoki yaqinlashishi mumkin boʻlgan xavfli materiallar yoki kimyoviy moddalar

3.4.3 Tavakkalchilikni baholash
Turli xil risklarni kamaytirish uchun amalga oshirish uchun ustuvor yoʻnalishlarni hisobga olishkerak. Ushbu ustuvor yoʻnalishlarni aniqlash uchun "tavakkalchilikni baholash" oʻtkaziladi.
Tavakkalchilikni baholashda tavakkalchilik elementlari hisobga olinadi: jarohatning jiddiyligi va
jarohat ehtimoli, davriyligi (u qanchalik tez-tez sodir boʻladi). Tavakkalchilinki baholashning kengtarqalgan usuli bu Tavakkalchiliklarni raqamlarda ifodalashdir. 3-1 dan 3-3 gacha boʻlgan68

jadvallarda jarohatlar davriyligi, ehtimolligi va jiddiyligi raqamlarda ifodalangan misollar
keltirilgan.
- Davriylik: Davriylik bu maʻlum bir hodisaning qanchalik tez-tez va qaysi vaqt oraligʻida sodirboʻlishini tavsiflovchi atama. "Yuqori davriylik" bu tez-tez sodir boʻlishni anglatadi, "past davriylik"
esa kamdan-kam sodir boʻlishni anglatadi. Tavakkalchilikni baholash xavfli sharoit qanchalik tez-tez
sodir boʻlishi haqida ball beradi.
DavriylikBall

Tez-tez sodir boʻladi

4 ballVaqti-vaqti bilan sodirboʻladi2 ballDeyarli hech qachon

1 ballTafsilotlar
Taxminan bir kunda bir
marta
Taxminan haftada bir
marotaba
Taxminan har olti oyda bir
marta

3-1-jadval: Xavf sodir boʻlish davriyligi uchun ball taqsimotiga misol- Ehtimollik: Voqea sodir boʻlgan xavfli holatning baxtsiz hodisaga aylanishi ehtimoli ball sifatida
ifodalanadi. (3-2-jadval)- Jiddiylik: Voqea sodir boʻlgan baxtsiz hodisaning jiddiyligi ball bilan ifodalanadi. (3-3-jadval)
Ehtimollik
Muqarrar
Juda ehtimol
MumkinKamdan-kam

Ball
6 ball4 ball2 ball
1 ballJiddiylik
Kritik
JiddiyOʻrtacha
YengilBall
6 ball4 ball2 ball
1 ball3-2-jadval: Baxtsiz hodisa sodir boʻlish ehtimoli uchun ball taqsimotiga misol 3-3-jadval: Baxtsiz
hodisaning jiddiyligi uchun ballar taqsimotiga misol

69

Tavakkalchilikning davriyligi, ehtimolligi va jiddiyligini baholagandan soʻng, "tavakkalchilik
ballari" har bir ballning jamisini chiqarish orqali hisoblanadi. Xullas, "risk darajasi" risk ballariasosida baholanadi. 3-4-jadvalda xavf ballari va xavf darajalariga misollar keltirilgan.
Xavf darajasi
IV
III
II
I

Xavf bali
13-20
9-12
6-8
3-5

Tavakkalchilik tafsilotlari
Jiddiy muammoli
Muammoli
Biroz muammoli
Unchalik muammoli emas

Jadval 3-4 Tavakkalchilikni baholashga misollar

3.4.4 Tavakkalchilik koʻlamini baholash
Quyidagi jadvalda maʻlum bir riskni baholashga misol koʻrsatilgan.
Tavakkalchilikni baholash

Baholash

Davriylik

Ehtimollik

Jiddiylik

Xavf bali

2

6

6

14

Xavf
darajasiIV

Jadval 3-5 Tavakkalchilikni baholashga misol
3-1 dan 3-3 gacha boʻlgan jadvallarga murojaat qilgan holda jadvalni koʻrib chiqib, hisob-kitoblar
shuni koʻrsatadiki, bu tavakkalchilik taxminan haftada bir marta sodir boʻladi va tavakkalchilik
yuzaga kelganda, u, albatta, baxtsiz hodisaga olib keladi va bu baxtsiz hodisa jiddiy boʻladi (jiddiy).
Tavakkalchilik bali 14 ekanligi bois, risk darajasini "Jiddiy muammoli" deb belgilash mumkin.
Ushbu tavakkalchilik darajasiga asoslanib, "qanday tavakkalchilikni kamaytirish choralarini
belgilash kerak" degan masala muhokama qilinadi. Quyidagi misolda boʻlgani kabi risk darajalariga
qarab choralarni koʻrish yoʻlini aniqlash kerak.
IV daraja: Darhol riskni kamaytirish choralarini koʻring. Kamaytirish choralari koʻrilgunga qadar
ishni toʻxtatib turing.
III daraja: Darajani kamaytirish choralarini zudlik bilan amalga oshiring.
II daraja: Darajani kamaytirish chora-tadbirlarini tizimli ravishda amalga oshiring.
I daraja: Zaruratga qarab tavakkalchilikni kamaytirish choralarini koʻring.

70

3.4.5 Tavakkalchilikni kamaytirish boʻyicha chora-tadbirlarni koʻrib chiqish va
amalga oshirish
Tavakkalchilikni baholash javob choralarining ustuvor yoʻnalishlarini belgilagandan soʻng, ushbu
ustuvor yoʻnalishlarga muvofiq aniq yumshatish choralari koʻrib chiqiladi va amalga oshiriladi.
Tavakkalchilikni kamaytirish choralarini koʻrib chiqishda, shuningdek, kamaytirish choralari
yangi tavakkalchiliklarni keltirib chiqarishi mumkinligini ham hisobga olish kerak. Tavakkalchilik
kamdan-kam hollarda roʻy bersa va u sodir boʻlganda ham uning baxtsiz hodisaga aylanishi
dargumon boʻlsa ham, agar u oʻlim yoki jiddiy kasallikka olib kelishi mumkin boʻlsa, uni eʻtiborsiz
qoldirmasdan, vaqtinchalik choralar koʻrish muhimdir.
Tavakkalchilikni kamaytirish boʻyicha chora-tadbirlarni amalga oshirgandan soʻng,
tavakkalchiliklarni kamaytirish samaradorligini davriy baholash va kerak boʻlganda oʻzgartirishlar
kiritish va takomillashtirish orqali saqlab turish va yaxshilash kerak.
Biz chora-tadbirlarni koʻrib chiqish va amalga oshirishda qonun talablarini amalga oshirishga
ishonch hosil qilishimiz kerak. Boshqa tavakkalchiliklar 3-3-rasmda koʻrsatilgan ustuvorlik tartibidakoʻrib chiqiladi.
(1) Muhim chora-tadbirlar(2) Muhandislik choralari(3) Maʻmuriy choralar(4) Shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish

Rasm 3-3. Eʻtiborga olinadigan risklarni kamaytirish chora-tadbirlari(1) Muhim chora-tadbirlar
Muhim chora-tadbirlar xavfli ishlarni bajarish shart emasligi uchun ishning oʻzini bajarishdan voz
kechishni yoki ish tartibini xavfsizroq usulga oʻzgartirishni oʻz ichiga oladi. Xavfli yoki xatarlimateriallar xavfsizroqlari bilan almashtiriladi.

71

(2) Muhandislik choralariMuhandislik chora-tadbirlari deganda, mashina va asbob-uskunalar atrofida himoya toʻsiqlarnioʻrnatish va ish platformalaridan foydalanish kabi jismoniy tadbirlarni amalga oshirish tushuniladi.
(3) Maʻmuriy choralarMaʻmuriy choralar ish qoʻllanmalarini ishlab chiqish, kirish taqiqlangan joylarni toʻsish, taʻlim vaoʻqitishni oʻz ichiga oladi.
(4) Shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish
Shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish himoya qoʻlqoplari kabi himoya vositalaridan
foydalanishdir.

3.5 Xavfsizlik va salomatlikni muhofaza qilish tadbirlarining turlari va ishboshiningroli
3.5.1 5S faoliyati(1) 5S faoliyati nima?
5S faoliyati Yaponiyada paydo boʻlgan sifat nazorati usullaridan biri boʻlib, ish obʼyektidagi
samaradorlikni yaxshilash va oshirish uchun moʻljallangan. 5S bu yapon tilida S harfi bilan
boshlangan beshta soʻzni bildiradi: Seiri (saralash), Seiton (tartibga keltirish), Seisou (tozalash),
Seiketsu (standartlashtirish) va Shitsuke (saqlash).

72

(1) Saralash(2) Tartibga
keltirish

Kerakli va keraksiz narsalarni ajratib oling va keraksiz narsalarni tashlab yuboring

Foydalanish qulayligi uchun obʼyektlarni toʻgʻri tashkil qiling va belgilang(3) Tozalash

Hududni kir va chiqindilardan tozalang va toza turing(4)

Saralash, tartibga keltirish va tozalashdan iborat 3S choralarini to‘liq amalga

Standartlashtirish

oshiring va saqlang(5) Saqlash

Qoidalar va meʼyorlarga toʻgʻri rioya qilish holatini saqlab qolish

Rasm 3-4. 5S faoliyati nima?

(2) 5S faoliyatining maqsadi
Kompaniya sifatida 5S faoliyatini amalga oshirishdan maqsadimiz ishonchli kompaniyaga
aylanishdir. Kompaniya sifatida biz ish obʼyektidan uchta narsani talab qilamiz.
□ Barcha xodimlarning (ishchilarning) mustaqilligini yaxshilash
5S faoliyatining "saqlash" ni "tizimlashtirish" bilan almashtirish mumkin. Ishchilar oʻz tashabbusi
bilan 5S faoliyati bilan shugʻullanish imkoniyatiga ega boʻlishlari sababli, bu ishchilarning
mustaqilligini oshirishga yordam beradi deb umid qilamiz.
□ Yaxshi jamoaviy ishlashni tashkil etish
Yaxshi jamoaviy ishlashni yoʻlga qoʻyish uchun barcha ishchilar 5S faoliyatida hamkorlik
qilishlarini kutamiz.
□ Yetakchilikni rivojlantirish
Biz 5S faoliyatini targʻib qilishga rahbarlik qilish orqali ishboshirning yetakchilik mahoratini
oshirishini kutamiz.
(3) 5S faoliyatining maqsadi
5S faoliyati ish obʼyektini toza saqlashga qaratilgan harakatdir, ammo Yaponiyada bu "sifat
73

menejmenti", "xavfsizlikni boshqarish" va "tashkilotchilikni yoʻlga qoʻyish" usullaridan biri
hisoblanadi. 5S faoliyatining maqsadlari 3-5-rasmda koʻrsatilgan.
Xavfsizlikni taʻminlash

SamaradorlikningoshishiSifatni yaxshilash

Yetkazib berish muddatini
qisqartirish

Moral ruhiyatni yaxshilash

Xarajatlarni
kamaytirish

Tashkilotni jonlantirish

Korporativ imidjni
yaxshilash

Rasm 3-5. 5S faoliyatining maqsadi(4) Qurilish obʼyektchalarida 5S faoliyati
Qurilish obʼyektlarida 5S faoliyati xavfsizlik va ish samaradorligini oshirishga qaratilgan saʻyharakatlarni oʻz ichiga oladi.
- Saralash (Seiri)Obʼyektlarda narsalar faqat kerakli miqdordagi kerakli narsalarni saqlash va keraksiz narsalarniyoʻq qilish orqali saralanadi. Qurilish obʼyektlarida bu keraksiz materiallar, asboblar, qurilishqoldiqlari va chiqindilarni olib tashlashni oʻz ichiga oladi.
- Tartibga keltirish (Seiton)
Saralangan narsalar ularni topishni osonlashtiradigan tarzda tartibga keltiriladi. Qurilishobʼyektida materiallar va asboblar ish oqimini hisobga olgan holda tegishli joylarda joylashtiriladi.
- Tozalash (Seisou)
Ish obʼyekti tozalik va xavfsizlikni taʻminlash uchun chinnidek top-toza boʻlguncha yaxshilabtozalanadi. Qurilish obʼyektlarida bu kir va changni tozalash va qurilish paytida hosil boʻlgan
qurilish materiallari chiqindilarini tozalashni oʻz ichiga oladi.
- Standartlashtirish (Seiketsu)
74

Samarali ish muhitini saqlab qolish uchun va ish obʼyektini doimo toza saqlash uchun saralang,tartibga keltiring va tozalang. Qurilish obʼyektlarida bu xavfsizlik poyabzali va dubulgʻa kabiishchilarning xavfsizlik anjomlarini boshqarish, qurilish uskunalari va transport vositalariga texnik
xizmat koʻrsatishni oʻz ichiga oladi.
- Saqlash (Shitsuke)
5S faoliyatini uzluksiz amalga oshirish uchun qoidalar va tartiblar belgilanadi va xodimlar ushbu
qoidalar va tartiblarga muvofiq harakat qilishlari uchun oʻqitiladi va nazorat qilinadi. Qurilishobʼyektlarida bu xavfsizlik qoidalari va qurilish obʼyekti qoidalariga rioya qilishni, shuningdek,obʼyektlarda tartib va yaxshi xulq-atvorni saqlashni oʻz ichiga oladi.
(5) 5S faoliyatida ishboshining roli
Qurilish obʼyektlarida olib boriladigan 5S tadbirlarida ishboshining roli juda muhimdir. Ishboshioʻz jamoasining ish muhitini yaxshilash, uni toza, saranjom va tartibli saqlash va xavfsizlik boʻyichaxabardorlikni oshirishda tashabbus koʻrsatish orqali ishchilarning xabardorligi va unumdorligini
oshirishi talab etiladi. Xususan, ishboshi ishchilarni 5S faoliyatining zarurligi, usullari va qoidalarihaqida xabardor qiladi va davriy tekshiruvlar va baholashlar o‘tkazish orqali ishchilarning 5S
faoliyatiga bo‘lgan sadoqatini oshiradi.
Ishboshidan, shuningdek, xavfli hududlar va obʼyektda yaxshilashga muhtoj boʻlgan zonalarnikoʻrsatib, bartaraf etish choralarini koʻrish uchun ishchilar bilan hamkorlik qilib, obʼyekt
xavfsizligini yaxshilashga hissa qoʻshishi talab etiladi.
(2) punktda tushuntirilganidek, kompaniyalar ishboshilardan 5S faoliyatini targʻib qilishda
muhim rol oʻynashni, shu orqali oʻzlarining yetakchilik qobiliyatini oshirishlarini talab qiladilar.
Baʻzan ishboshi ishchilar uchun ishni rejalashtirish, ularning borishini boshqarish va ishobʼyektidagi xavfsizlik va sifatni nazorat qilish uchun javobgar hisoblanadilar. Ishboshi sifatidayetakchilik mahoratingizni oshirish sizga ishchilarning xabardorligi va obʼyektni yaxshilashga hissaqoʻshish imkonini beradi va shu bilan birga sizni tashkilotni boshqarish va uning faoliyatida chuqur
ishtirok etishingizga olib keladi.

75

3.5.2 Xavfni bashorat qilish (KY) faoliyati(1) Xavfni oldindan koʻra bilishda (KY) ishboshining roli
Qurilish obʼyektlarida xavfni bashorat qilishda ishboshining roli muhim. Ishboshi ishchilar bilan
birgalikda uchastkada yuzaga kelishi mumkin boʻlgan xavflarni oldindan bashorat qilish va ushbu
xavflarni kamaytirish uchun yaxshilanishlarni taklif qilish uchun xavflarni bashorat qilish faoliyatini
olib boradi.
Ishboshi ishchilarni xavf-xatarni bashorat qilish zarurati, usullari va qoidalari haqida ishchilarning
xabardorligi va xavfsizligini oshirish uchun xabardor qiladi.
Ishboshi obʼyekt xavfsizligi va sifat nazorati uchun ham masʻul ekanligi sababli, u obʼyektni
kuzatishi va xavfli hududlar va yaxshilashga muhtoj joylarni koʻrsatishi kerak.
Bundan tashqari, ishboshi xavfni bashorat qilish faoliyati natijasida olingan maʻlumotlarni
umumlashtiradi va bu haqda oʻz boshligʻiga, xavfsizlik va salomatlik muhofazasi qoʻmitasiga va
hokazolarga hisobot beradi.
(2) Xavfni oldindan koʻra bilish (KY) va xavfni bashorat qilish boʻyicha trening (KYT)
KY (Kiken Yochi) faoliyati nomi bilan maʼlum xavflarni bashorat qilish tadbirlari voqea sodirboʻlishi va baxtsiz hodisalarning oldini olish uchun voqea joyida sodir boʻlishi mumkin boʻlgan
vaziyatlarni tasavvur qilish orqali amalga oshiriladi. Qurilish obʼyektlarining xususiyati tufayli,
ishchilarni, inshootlarni, uskunalarni va materiallarni koʻchirish va tashish bilan bogʻliq koʻplab
xavflar mavjud. Yuqori balandliklarda, kislorod tanqisligi xavfi boʻlgan joylarda va xavfli materiallarbilan ishlashda ham bunday ishlarni amalga oshirish kerak. Shuning uchun xavflarni oldindankoʻrish va profilaktika choralarini koʻrish muhimdir.
Xavfni oldindan koʻra bilish boʻyicha trening, shuningdek, KYT (Kiken Yochi Trening) deb ham
ataladigan ushbu trening bu vazifada yoki ish obʼyektida mavjud boʻlishi mumkin boʻlgan xavfli va
xatarli omillarni aniqlash qobiliyatini yaxshilash usulidir.
(3) Xavflarni oldindan koʻra bilish (KY faoliyati)
Xavfni oldindan koʻra bilish (KY) faoliyati qurilish obʼyektida quyidagi aniq bosqichlarda
amalga oshiriladi.
1-qadam: Ish obʼyektidagi xavflarni va ish tarkibini aniqlash76

Tavakkalchilikni baholash umuman qurilish obʼyektida yoki har bir ish joyida olib boriladiganishlarning xavflarini aniqlash orqali amalga oshiriladi.
2-qadam: Xavflarni bashorat qilish
Aniqlangan xavf-xatarlarga asoslanib, yuzaga kelishi mumkin boʻlgan baxtsiz hodisalar bashorat
qilinadi va ularning oldini olish choralarini ishlab chiqishda hamma ishtirok etadi.
3-qadam: Xavflarni bartaraf qilish yoki kamaytirish
Oldindan koʻra bilgan xavflarni bartaraf etish yoki kamaytirish choralari koʻriladi. Masalan,havozalarni mustahkamlash, yiqilishdan himoya moslamalarini kiyish va yiqilishning oldini olishtoʻsiqlarini oʻrnatish.
Xavflarni oldindan koʻra bilish tadbirlari obʼyekt xavfsizligini taʻminlash uchun voz kechibboʻlmaydigan yondashuv boʻlib, har kuni amalga oshirilsa, voqealar va baxtsiz hodisalarning oldini
oladi. Shunday ekan, tegishli kunga rejalashtirilgan ish boshlanishidan oldin amalga oshirilganda u
samarali boʻladi.
(4) Xavfni oldindan koʻra bilish boʻyicha treningni qanday amalga oshirish kerak (KYT)
Agar KY faoliyati yuqori darajaga olib chiqilsa, kundalik trening mashgʻulotlar muhim
ahamiyatga ega. Shunday ekan, trening (KYT) va KY faoliyati oʻrtasida aniq chegarani belgilash
mumkin emas.
“KYT asosiy 4-raund usuli” KYT uchun standart asosiyusul sifatida maʼlum. KYT asosiy 4 raund usuli 3-6jadvalda koʻrsatilganidek, xavfni oldindan koʻra bilishboʻyicha treningni toʻrt turga boʻlishni tavsiya qiladi.

Rasm 3-6. Tasvir varagʻiga misol

77

Xavflarni oldindan koʻra bilish boʻyicha

Raund

Xavfni oldindan koʻra bilish boʻyicha treningni qanday amalga oshirish kerak

treningning 4 raundi

Ishchilarga tayyorlangan rasm varaqalarini koʻrsating va ulardan qanday xavfxatarni koʻrayotganliklarini soʻrang. Bildirilgan fikrlar qurilish qogʻoziga
Qanday xavf-xatarlar sodir boʻlishini kutish

1R

mumkin?

yoziladi.
Ishchilar gapirganda, ularga quyidagi elementlarni kiritishni buyuring.
- Xavflar qayerda?
- Xavf omillari nimalar?
- Ular qanday voqeaga sabab boʻladi?
Topilgan xavf-xatarlardan muhim koʻrinadiganlarini doira ichiga oling.
Bundan tashqari, hamma bir ovozdan muhim deb topganlarini ◎ belgisi bilan
belgilang. Xavfning asosiy nuqtalarning tagiga chizing va tasdiqlash uchun

2R

Potentsial xavflarni belgilash

ularni “koʻrsating va oʻqing”.
"Koʻrsating va oʻqing" degani, hamma shiorga ishora qiladi va uni ovoz
chiqarib oʻqiydi. Bundan ko‘zlangan maqsad – barchaning fikr-mulohazalarini
birlashtirish, jamoada birdamlik va hamjihatlik hissini oshirish.

3R

Ishtirokchilar ◎ belgisi bilan belgilangan xavf-xatarlarni qanday hal qilish

Siz nima qilgan boʻlardingiz?

haqida oʻylashadi va aniq qarshi choralarni taklif qiladilar.
Choralar bir ovozdan kelishilgan holda ixchamlashtiriladi va yulduzcha (*)

4R

Nima qilish kerakligiga haqida qaror qilingbilan belgilanadi va “ustuvor vazifalar” sifatida belgilanadi. Buni amaliyotga
tatbiq etish uchun "jamoaviy harakat maqsadlari" belgilanadi va "koʻrsating vaoʻqing" orqali tasdiqlanadi.

Jadval 3-6. Xavflarni bashorat qilish boʻyicha treningni qanday amalga oshirish kerak(5) "Koʻrsatish va chaqirish" zarurati“Ko‘rsatish va chaqirish” atamasi ma’lum bir harakatni amalga oshirishdan oldin o‘tkaziladigantasdiqlash usulini bildiradi va u siz tasdiqlashingiz kerak bo‘lgan ob’yektga barmoq bilan to‘g‘ridanto‘g‘ri ishora qilib koʻrsatish, aniq ovoz bilan “XX Yoshi!” deyish orqali amalga oshiriladi. U “shisa
kosho” deb ham ataladi. Koʻrsatish va chaqirish xavfni bashorat qilish (KY) faoliyatidagi asosiyharakatdir.
Ong holatining 0 dan IV gacha boʻlgan besh bosqichi mavjud va koʻpchilik kundalik vazifalar II
bosqichda (normal, boʻshashgan) bajariladi. IV bosqich bu gipernormal holat boʻlib, u faqat bitta
nuqtaga haddan tashqari eʻtibor qaratishga yoki vahima holatiga olib kelishi mumkin. Ishora qilishva chaqirish II bosqichni koʻtarish va IV bosqichni III bosqichga tushirish (normal, aniq) taʼsiriga
ega.
Bosqich0I

Ong holati
Ongsiz ravishda
Subnormal

DiqqatNol
BeparvoII

Oddiy,

Introvert

78

Fiziologik holat
UxlashCharchoq,
uyquchanlik
Odatiy ish paytida

Ishonchlilik
Nol0,9 yoki undankam
0,99 dan 0,99999

III
IV

boʻshashgan
Oddiy, aniq
Gipernormal,
hayajonli

Ekstrovert
Bir nuqtaga haddan
tashqari eʻtibor
qaratishFaol ishtirok etish
paytidaVahimagacha
0,999999 yoki
undan koʻp
0,9 yoki undankam

Jadval 3-7. Ong holati bosqichi (marhum professor Kunie Xashimoto, Nixon universiteti sanoat texnologiyalari kolleji)

3.5.3 Xavfli vaziyatlarni oldini olish tadbirlari(1) Xavfli vaziyatlarni oldini olish tadbirlari nima?
Obʼyektda ishlayotganda, ishchilar "men oʻzimni deyarli jarohatladim" kabi holatlarga duchkelishadi. Xavfli vaziyatlarni oldini olish tadbirlarining maqsadi ish paytida yuzaga kelgan "xavfli
vaziyat" holatlari haqida xabar berish va bir xil muammolar yoki voqealarning takrorlanishining
oldini olish uchun ushbu tajribani butun ishchi kuchi bilan boʻlishish va tahlil qilishdir.
3-7-rasmda 1930-yillarda Qoʻshma Shtatlarda mehnatni muhofaza qilish boʻyicha kashshof
Gerbert Uilyam Geynrixning "Gaynrix qonuni" koʻrsatilgan. Koʻpgina kasbiy jarohatlar tahlili shunikoʻrsatdiki, har bir ogʻir baxtsiz hodisa uchun bir xil turdagi 29 ta kichik baxtsiz hodisa va 300 ta
jarohatsiz baxtsiz hodisalar mavjud. Ushbu raqamdagi 300 ta holat biz "xavfli vaziyatlar" debataydigan narsadir. Xavfli vaziyatning oldini olish boʻyicha tadbirlarni davomli olib borish halokatli
baxtsiz hodisalar va ular sodir boʻlishidan oldin boʻladigan jiddiy yoki mayda jarohatlarning oldini
olishga yordam beradi.

1 ta ogʻir voqea / baxtsiz hodisa

29 ta kichik voqea/baxtsiz hodisa

300 ta xavfli vaziyat

Rasm 3-7. Geynrix qonuni (baxtsiz hodisa uchburchagi)(2) Xavfli vaziyatlarni oldini olish tadbirlarini amalga oshirishning muhim jihatlari
Xavfli vaziyatlarni oldini olish boʻyicha tadbirlarni amalga oshirishning muhim jihatlariquyidagilardan iborat.
79

□ Xavfli vaziyatlarga oid tajriba haqida xabar berish
Qurilish obʼyektlarida ishchilar boshdan kechirgan quyidagi vaziyatlar xavfli vaziyatlar sifatida
xabar qilinadi.
- Xavfli mehnat sharoitida ishlaganda- Ish uchun zarur boʻlgan sharoitlar va asbob-uskunalar yetarli boʻlmaganda- Ish tartib-taomilida muammo mavjud boʻlganda- Boshqa ishchilar bilan muvofiqlashtirish yoʻqligi sababli xavf tugʻilganda- Ish muhiti yoki materiallar va asbob-uskunalar bilan bogʻliq muammo yuzaga kelganda
Xavfli vaziyatlar haqida xabar berish obʼyektdagi xavf va muammolarni aniqlashga imkon beradi,shunda yechimlar koʻrib chiqilishi mumkin boʻladi. Bundan tashqari, xabar qilingan maʻlumotlar
shunga oʻxshash hodisalar va muammolarni oldini olish uchun yaxshilanish kerak boʻlgan nuqtalarni
aniqlash uchun tahlil qilinishi mumkin.
□ Yaxshilash uchun xavfli vaziyatdan foydalaning
Har doim hisobot mazmunini koʻrib chiqing va natijalarni baham koʻring. Agar hisobotdan keyinhech narsa qilinmasa, hisobot berishga motivatsiya yoʻqolishi mumkin.
□ Hisobot beruvchi xodimni javobgarlikka tortmang
Xavfli vaziyat hisobotining maqsadi barcha ishchilar oʻzlari boshdan kechirgan xavfli vaziyatni
baham koʻrish orqali ish obʼyektining xavfsizligini oshirishdir. Shu sababli, hisobot berishniragʻbatlantiradigan muhitni saqlab qolish uchun hisobot beruvchini ayblamaslik muhim.
(3) Xavfli vaziyatlarning oldini olish boʻyicha tadbirlarda ishboshining roli
Ishchilarning yetakchisi sifatida ishboshi obʼyekt xavfsizligini boshqarishda muhim rol oʻynaydi.
Shunday ekan, ishboshi butun ishchi kuchining xabardorligini oshirish uchun xavfli vaziyatlarning
oldini olish tadbirlarida yetakchilik qilishi kerak. Xavfli vaziyatlarning oldini olish boʻyichatadbirlarda ishboshi quyidagilar uchun javobgardir.
□ Xavfli vaziyatlarni yigʻish va hisobot berish
Ishchilar tomonidan bildirilgan xavfli vaziyatlarni qabul qiling va ular haqidagi maʼlumotlarnitoʻgʻri va mos ravishda tashkil qiling. Agar ishchilar xavfli vaziyat haqida xabar berishga
ikkilanayotgan vaziyat mavjud boʻlsa, ularga hisobot berishda faol boʻlishga koʻrsatma bering.
80□ Xavfli vaziyatlarni tahlil qiling va yaxshilash choralarini taklif qiling
Xabar qilingan xavfli vaziyatlarni tahlil qiling, sabablarini aniqlang va yaxshilash choralarini
taklif qiling. Bundan tashqari, xabar qilingan xavfli vaziyatlar orasida yuqori ahamiyatga egaboʻlgan yoki shunga oʻxshash xavfli vaziyatlarga sabab boʻlishi mumkin boʻlganlariga chora koʻrish
va yaxshilashda ustuvor yoʻnalishlarni belgilang.
□ Yaxshilanish holatini tasdiqlash/xabar qilishYaxshilash boʻyicha chora-tadbirlarni amalga oshiring va yaxshilash samaradorligini tasdiqlang.
Bundan tashqari, ishchilarga yaxshilanish holati haqida xabar berish orqali butun ish obʼyektidaxavfsizlik boʻyicha xabardorlikni oshiring.
□ Ishchilar uchun yoʻl-yoʻriq va taʻlim tashkil etish
Ishchilarning xavfsizlik boʻyicha xabardorligini oshirish va xavfli vaziyatlar haqida xabar berishsaʻy-harakatlarini ragʻbatlantirish uchun xavfli vaziyatlar haqida xabar berishning muhimligi,
shuningdek, xavfsizlik boʻyicha yoʻl-yoʻriq va taʻlim tashkil eting.

3.6 Inson xatolarining oldini olishda ishboshining roli
"Inson xatosi" odamlar tomonidan qilingan xatolarni anglatadi. Inson xatosining 12 xil sababiborligi aytiladi. Ishboshi ishchilarga ish obʼyektida sodir boʻladigan inson xatolari haqida yoʻl-yoʻriq
va koʻrsatmalar berishi kerak. Ushbu boʻlimda ishboshi ushbu inson xatolarning har birining oldini
olish uchun qilishi kerak boʻlgan harakatlar tasvirlangan.
(1) Kognitiv xatolar
Kognitiv xatolar bu taxminlar, notoʻgʻri mulohazalar (notoʻgʻri tushunish) va notoʻgʻri eshitish
natijasida yuzaga keladigan inson xatolaridir. Bularga chizmalarni noto‘g‘ri o‘qish, uskunadagi
ogohlantiruvchi belgilarga e’tibor bermaslik va hokazolar, havoza bor deb oʻylab balandlikdan
yiqilish holatlari kiradi. Kognitiv xatolarga yoʻl qoʻymaslik uchun har doim bir nechta odamlar
ishtirokida "koʻrsatish va chaqirish" tasdiqlash va tekshiruvlarini oʻtkazish muhimdir.
(2) Eʼtibor bermaslik
Bu diqqatni jamlashning yetarli emasligi bilan yuzaga keladigan inson xatosi. Misol uchun, ishchi
diqqatini bir nuqtaga qaratganda, u atrofga eʻtibor bermasligi mumkin. Ishchilar har doim oʻz81atrofidagi narsalardan xabardor boʻlishlari muhim, ammo vaqti-vaqti bilan ularning eʻtiborini atrofga
tortish ham samaralidir. Ishboshi sifatida ishchilar atrofidan xabardor boʻling va potentsial xavf
mavjud boʻlsa, ularni ehtiyot boʻlishga chaqiring.
(3) Diqqatni yoʻqotish va xabardorlikning yetishmasligi
Davomli bir xildagi monoton ish atrof-muhitga eʻtiborning pasayishiga olib kelishi mumkin. (2)punktdagi kabi, ishchilarni ehtiyot boʻlishga chaqirish samaralidir. Ishchilar bir-birlarini
ehtiyotkorlikka chaqirishini odat qiling.
(4) Yetarli tajriba/bilim yoʻqligi
Bu yangi kelganlar orasida keng tarqalgan insoniy xatodir. Yangilangan vazifalar boʻyichaqoʻllanmalarga ega boʻlish va puxta trening va tayyorgarlik tashkil etish muhimdir. Ishboshi sifatida
har bir ishchining qobiliyatini baholang va asossiz topshiriqlarga yoʻl qoʻymang.
(5) Sovuqqonlik
Sovuqqonlik tufayli ishni qoʻl uchida bajarish ham xavfni eʻtiborsiz qoldirish sifatida koʻrilishi
mumkin. Bu nafaqat tajribali ishchilar uchun, balki ishga oʻrganib qolgan yangi kelganlar uchun
ham baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin. Ishboshi sifatida ishchilaringiz ishlayotganda
belgilangan qoidalarga rioya qilishlariga ishonch hosil qiling(6) Guruh xatolari
Bu ish obʼyektining umumiy atmosferasidan kelib chiqadigan inson xatosidir. Misol uchun,
qurilish muddati shoshilinch boʻlsa, tezlikni xavfsizlikdan ustun qoʻyish holatlari boʻlishi mumkin.
Har qanday sharoitda ham ishchilaringiz belgilangan qoidalarga muvofiq ishlashiga ishonch hosil
qiling.
(7) Qisqa yoʻlni tanlash va ayrim bosqichlarni chetlab oʻtish
Shoshayotganda ishchilar qadamlarni chetlab oʻtishga, ish uslubini oʻzgartirishga va hokazolarga
harakat qilishlari mumkin. Qadamlarni chetlab oʻtish (5) punktda tushuntirilganidek, ishni qoʻluchida bajarish bilan bir xil. Ishchilarga maʻlum bir bosqichlarini chetlab oʻtganlarida nima sodirboʻlishini tushuntirish muhimdir. Agar murakkab tartibot talab etilsa, ishlayotganda ish tartibotinioʻzgartirmang; buning oʻrniga, uni yaxshilash chorasi sifatida ishlash uchun qoʻshimcha vaqt
ajrating.
82

(8) Maʼlumotni yetkazishdagi xatolariklar
Bu maʼlumotni toʻliq yetkazmaslik yoki maʼlumotni notoʻgʻri tushunish tufayli maʼlumotni
notoʻgʻri yetkazish natijasida yuzaga kelgan inson xatosi. Maʼlumot tushunilganligiga ishonch hosil
qilish uchun har doim "muloqot qiling va tasdiqlang".
(9) Vaziyatga qarab oʻzni tutish instingkti
Bu instinktiv ravishda muayyan harakatlar qilish natijasida yuzaga keladigan inson xatosi. Misol
uchun, narvonda ishlayotgan ishchi asbobni tushirib yuborganda, u instinktiv ravishda uni ushlab
qolish uchun qoʻl uzatadi. Biz insonlar baʻzida shunday instinktiv tarzda xatti-harakatlar qilishimizni
tushunish muhimdir. Buni tushungan holda, vazifalar davomida muayyan ssenariylarga xos boʻlgan
xatti-harakatlarni muhokama qilish va xavfni oldindan koʻra bilish (KY) faoliyati orqali barcha
xodimlar tomonidan qarshi choralarni koʻrib chiqish samaralidir.
(10) Vahima
Bu vahima va odatiy holatdan chiqish tufayli yuzaga keladigan inson xatosi. (9) punktdagi kabi,
xavfni oldinan koʻra bilish (KY) faoliyati orqali bunday vaziyatlarni tasdiqlash muhimdir.
(11) Jismoniy va aqliy faoliyatning pasayishi
Bu yoshga qarab jismoniy qobiliyat va diqqatning pasayishi natijasida yuzaga keladigan inson
xatosi. Maqsad ish obʼyektida salomatlik muhofazasini boshqarish tadbirlarini oʻtkazish va dam
olish uchun tanaffus xonalari boʻlgan sogʻlom ish muhitini yaratish boʻlishi kerak.
(12) Charchoq
Charchoq paydo boʻlganda, tana kerakli darajada javob bera olmaydi va diqqat pasayishi mumkin.
Har kuni ertalabki yigʻilishda ishchilarning sogʻligʻini tekshiring va ular tegishli vaqt oraligʻida
tanaffus qilishlariga ishonch hosil qiling. Issiqlik urishi ham kuchli charchoq hissini keltirib
chiqaradi. Ish obʼyektidagi issiqlik indeksini (WBGT qiymatini) oʻlchang va issiq va nam muhitda
soya toʻrlarini oʻrnatish, mikroiqlim va katta ventilyatorlarni oʻrnatish va hokazo kabi choralarnikoʻring.

83

3.7 Vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilish3.7.1 Vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilish nima?
Vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilish deganda rahbar, hamkasb, o‘qituvchi yoki
yuqori martabali xodimning o‘z vakolatini so‘z yoki xatti-harakatlar orqali suiste’mol qilib, ishda
yoki maktabda qoʻl ostidagi shaxsga ruhiy yoki jismoniy og‘riq keltirishi tushuniladi. Vakolatdan
foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilishning odatiy turlari va aniq misollar quyida keltirilgan.
(1) Jismoniy zoʻravonlik (tashlanish/tanaga zarar yetkazish)- Urish, tepish- Birovga narsalarni otish va unga jarohat yetkazish(2) Psixologik zoʻravonlik (tahdid, tuhmat, tahqir, ogʻzaki haqorat)- Boshqa shaxsning shaxsini yerga uradigan narsalarni gapirish yoki qilish- Boshqa ishchilar oldida qayta-qayta baland ovozda va qoʻrqituvchi tanbehlar (soʻkish) berish.
(3) Shaxslararo munosabatlardan mahrum qilish (eʻtiborsizlik, chetlatish, yakkalash)- Sizning fikringizga qoʻshilmaydigan ishchilarni ishdan boʻshatish, ularni alohida xonaga
joylashtirib yakkalash yoki ularga uyda trening mashgʻulotlari qilishga majburlash- Bitta ishchiga guruh sifatida eʻtiborsizlik qilish va uni ish obʼyektida yakkalash(4) Haddan tashqari talab qoʻyish- Ishchilarga zaruriy tayyorgarlikdan oʻtmagan va bajara olmaydigan ishlarni berish va uni bajara
olmasa, ularga tanbeh berish.
- Ishchilarni oʻz ishi bilan bogʻliq boʻlmagan shaxsiy yumushlarni bajarishga majburlash(5) Haddan tashqari past ishlarni berish- Ishchni ishdan boʻshashga qaror qilishga majburlash uchun uzoq vaqt davomida uning malaka
va koʻnikmasiga toʻgʻri kelmaydigan ancha past ishlarni unga tayinlash- Oʻziga yoqmaydigan ishchilarga ataylab ish bermaslik(6) Shaxs maxfiylikka tajovuz (shaxsiy ishlarga haddan tashqari aralashish)- Ish obʼyektidan tashqarida ishchilarni nazorat qilish- Shaxsiy maʻlumotlarni (jinsiy orientatsiya, kasallik tarixi, reproduktiv davolash va boshqalar)boshqa xodimlarga ularning roziligisiz oshkor qilish84

Vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilish jabrlanganlarning ruhiy va jismoniysogʻligʻiga tahdid soladi, ammo u shu bilan toʻxtamaydi. Bu ish obʼyektidagi atmosferaga salbiytaʻsir koʻrsatishi mumkin, bu esa ishchilarning yomon ishlashi, baxtsiz hodisalar va ishchilarning
ishdan ketishiga olib kelishi mumkin. Shunday ekan, “Mehnat chora-tadbirlarini kompleks
takomillashtirish, ishchilar bandligini barqarorlashtirish va ishchilarning kasbiy hayotini boyitish
to‘g‘risida”gi qonun (“Vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilishni oldini olishto‘g‘risidagi qonun” deb nomlanadi) 2020-yil 1-iyundan boshlab yirik kompaniyalarga ish joylarida
vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilishning oldini olish majburiyatini yuklaydi. Bundantashqari, 2022-yil 1-apreldan boshlab ushbu qonun kichik va o‘rta kompaniyalarga ham amal qilib
keladi. Ish beruvchilar vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilishga qarshi siyosatlarini
aniqlashtirishlari va maslahat xizmatlari kabi oldini olish tizimlarini yaratishlari kerak.
Vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilish nimaligini tushunish muhimdir, chunki buni
tushunmagan va bir nechta ishchilarning rahbari boʻlgan ishboshi ham oʻzi bilmagan holda
vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilish harakatlariga qoʻl urib qoʻyishi mumkin.

3.7.2 Nima uchun Vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilish sodir boʻladi
Vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilish nafaqat zulm qiluvchi tufayli, balki zumlni
qabul qiluvchi tomondagi muammolar, ish muhitidagi oʻzgarishlar va boshqa omillar tufayli ham
sodir boʻlishi mumkin.
(1) Vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qiluvchi muammo boʻlganda
Ishboshi yoki yuqori lavozimli xodim oʻz vakolati va mavqeidan kelib chiqadigan ustunlik
tuygʻusini rivojlantirishi va quyi lavozimda boʻlganlarni nazoart qilishga harakat qilishi mumkin.
Bunday holatda ular qoʻl ostidagilardan boʻysunuvchi munosabat, muomala va harakatlarni
kutishlari mumkin.
Haddan tashqari stress va xavotir odamning oʻzini yoʻqotib qoʻyishi, nomaqbul narsalarni aytishi
yoki qilishiga olib kelishi mumkin. Yaponiyada "shigoku" degan soʻz bor, u boshqalarga qatʻiy
munosabatda boʻlishni yoki ularning oʻsishiga yordam berish uchun ularga cheklov berishni
tasvirlaydi. Qoʻpol munosabat qilish zulm qiluvchining "qattiq munosabatda boʻlish odamlarning85

oʻsishiga yordam beradi" degan notoʻgʻri gʻoyasidan kelib chiqishi.
(2) Jabrlanuvchi tomonida muammolar mavjud boʻlganda
Ijtimoiy qoidalarga rioya qilmaslik, yaxshi xulq-atvorning yoʻqligi yoki masʻuliyatsiz xattiharakat bunday ishchining vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilishdan jabr koʻrishiga
olib kelishi mumkin. Bunday holatda, ishboshi sifatida siz bunday ishchilarga "yoʻl-yoʻriq" berishga
harakat qilishingiz kerak.
(3) Ish muhitidagi oʻzgarishlar
Vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilish muhitdagi oʻzgarishlar, masalan, ishyuklamasining keskin ortishi yoki raqobatning kuchayishi tufayli yuzaga kelishi mumkin. Misol
uchun, yuqori raqobatbardosh va yuqori malakali xodimlarni talab qiladigan tashkilotda rahbar va
yuqori lavozimdagi xodimlar vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilishi ehtimoli koʻproq.
Bundan tashqari, ish sharoitida adolatsizlik hissi mavjud boʻlgan yoki oʻzaro hurmat past boʻlgan
ish joylarida oʻzini oʻylaydigan odamlar oʻz qarashlari va fikrini boshqalarga singdirish uchun
vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilishlari mumkin.

3.7.3 Vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilishdan saqlanish uchun
muhim jihatlar
Vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilishdan saqlanishning kaliti birinchi navbatda"vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilish" va "yoʻl-yoʻriq berish" oʻrtasidagi farqni
tushunishdir. Buni tushungan holda muloqot qilish usulini toʻgʻri tanlang.
(1) "Vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilish" va "yoʻl-yoʻriq berish" oʻrtasidagi
farq
Vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilish boshqa odamga zarar yetkazishi yoki uniboʻysundirishga olib kelishi mumkin. Yoʻl-yoʻriq berish esa boshqa odamning oʻsishiga yordam
beradigan konstruktiv harakatdir. Vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilish va yoʻl-yoʻriq
berish oʻrtasidagi asosiy farqlar quyidagilardan iborat.
- Maqsaddagi farqYoʻl-yoʻriq berish ishning vazifa va majburiyatlarini bajarish uchun zarur boʻlgan koʻnikma va86

bilimlarni oʻrgatishni nazarda tutadi. Boshqa tomondan, vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga
zulm qilish bu oʻz injiqligini qondirish, qoʻrqitish (qoʻrquv uygʻotish) yoki nazorat qilish istagi kabi
shaxsiy maqsadlar uchun boshqa shaxsga nisbatan nomaqbul nutq yoki xatti-harakatni anglatadi.
- Usullardagi farqYoʻl-yoʻriq berish odatda boshqa odamning oʻsishi va rivojlanishini ragʻbatlantirish uchun
konstruktiv maslahat va fikr-mulohazalarni taqdim etishni oʻz ichiga oladi. Boshqa tomondan,
vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilishda boshqa shaxsga zarar yetkazish yoki uniboʻysundirish uchun tahdid, haqorat yoki boshqa usullardan foydalanishi mumkin.
- Maqsadlardagi farqYoʻl-yoʻriq berish yangi va tajribasiz xodimlar va ish obʼyektida hali koʻnikmalarga egaboʻlmagan boshqalar uchun moʻljallangan. Boshqa tomondan, vakolatdan foydalanib qoʻlostidagilarga zulm qilish, odatda, boshliqlar va hamkasblar tomonidan qoʻl ostidagilar va kichik
xodimlarga qaratilgan xatti-harakatlardir; boshqacha qilib aytganda, bu ular ustidan mavqega egaboʻlgan vakolat yoki hokimiyatga ega boʻlganlarga nisbatan sodir boʻladi.
- Usulni moslashtirishdagi farqYoʻl-yoʻriq berish boshqa odamning koʻnikmalari va bilimlarini tushunishga, soʻngra ushbu
shaxsning oʻsishini maksimal darajada oshirish uchun uning darajasiga moslashtirilgan maslahatlar
berishga asoslanadi. Boshqa tomondan, vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilish boshqa
shaxsning koʻnikmalari yoki bilimlarini eʻtiborsiz qoldiradi, chunki boshqa shaxsga qilingan zulmlaroʻz injiqligini qondirish maqsadida qilinadi.
(2) Vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilishni tashkil etmaydigan muloqot- Oʻz his-tuygʻularingizni oʻrganing
Biror kishi bilan qattiqqoʻl boʻlmoqchi boʻlsangiz, buning sababi gʻazab, qoʻrquv, sabrsizlik,
hasad, xafalik yoki boshqa his-tuygʻular bilan bogʻliq yoki yoʻqligini oʻylab koʻring.
- Oʻzingizni tinchlantiring va ularning gaplarini diqqat bilan tinglang
Birinchidan, oʻzingizni tinchlantiring va ular aytganlarini diqqat bilan tinglang. Bunda, boshqa
odamni kuzating va soʻzlaringizni qanday tanlashga va boshqa odamga qanday munosabatda
boʻlishingizda ehtiyot boʻling. Xususan, notoʻgʻri soʻzlamaslik uchun soʻzlarni tanlang va qanday
87

gapirayotganingizga eʻtibor bering. Boshqalarga hurmat bilan munosabatda boʻlish muhim
hisoblanadi.
- Oʻz soʻrovlaringizni tajovuzkor boʻlmagan tarzda bildiring
Agar ularning xatti-harakatlarida muammo boʻlsa ham, tajovuzkor boʻlmang; buning oʻrniga,
ehtiyojlaringizni bildiradigan tarzda gapiring. "Bu ularning ishi, shuning uchun ular buni qilishlarikerak" deb oʻylashlikdan ehtiyot boʻling.
- Ehtiyot boʻlingki, vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga zulm qilishga yashirin tarzda qoʻl uribqoʻymang
Boshqa ishchilardagi oʻzgarishlardan xabardor boʻling va sodir boʻlishi mumkin boʻlgan
vakolatdan foydalanib qoʻl ostidagilarga yashirin zulm qilishdan ehtiyot boʻling.

88

4-bob Ishboshi sifatida chizmalar bilan tanishib chiqish
Ishboshi sifatida qurilish chizmalari va texnik xususiyatlar kabi hujjatlarni toʻgʻri tushuna olishtugal mahsulot sifatiga bevosita taʻsir qiluvchi juda muhim omil hisoblanadi. Qurilishga oid loyiha
hujjatlarini ikkita asosiy toifaga boʻlish mumkin. Ulardan biri qurilish kompaniyasiga buyurtmachi
nimani va qayerda qurmoqchi ekanligini bildiruvchi hujjatlar, ikkinchisi esa obʼyektidagi ishchilarga
ishni qanday va qaysi muddatlarda bajarishlari kerakligini ko‘rsatadigan hujjatlardir.

4.1 Loyiha hujjatlarining roli
4.1.1 Loyiha hujjatlarining turlari
Loyiha hujjatlari shartnomaning bir qismidir, chunki ular shartnomada nazarda tutilgan masalalarnioʻz ichiga oladigan hujjatlardir. Ularni uchta toifaga boʻlish mumkin: loyiha chizmalari, texnik texnik
xususiyatlar va obʼyekt bilan tanishish hujjatlari (savol va javoblar varaqalari).
(1) Loyiha chizmasi nima?
Misol tariqasida arxitektura holatini olaylik. Loyiha chizmasi - bu qurilish talablari boʻyicha
loyihachi tomonidan chizilgan va xarid buyurtmasi amalga oshirishni nazarda tutgan chizma . Xarid
buyurtmasiga muvofiq loyiha chizmalarida binoning vazifasi, shakli va oʻlchamlari, shuningdek, birbiriga bogʻlangan qismlar bir-biriga qanday mos kelishi belgilanadi. Loyiha chizmalarining ikki turi
mavjud: qoralama chizmalar va ishchi chizmalar (qurilish chizmalari).
- Qoralama chizma
Chizma qoralama - bu butun binoni, jumladan, sotib olish buyurtmasi boʻyicha talab qilinadigan
qavat rejasini, tuzilishini, materiallari va asbob-uskunalarni koʻrsatadigan chizma. Xarid buyurtmalaritushunarli tarzda tayyorlanadi va unda qonun meʼyorlari hisobga olinadi. Quyida loyihaning ushbu
bosqichidagi baʻzi oʻrganishlar va mulohazalar keltirilgan.
□ Binoning maqsadi va koʻlami □ Binoning texnik xususiyatlari □ Binoning xizmat qilish muddati□ Obʼyektning tuproq holati
89□Obʼyektning joylashuvi □ Qurilish standartlari toʻgʻrisidagi qonun kabi qonun cheklovlari □Atrofdagi shart-sharoitlar □ Moliyaviy reja
Qurilish boshlanganidan keyin qoralama chizmalarni oʻzgartirish qiyin boʻlishi sababli, loyihachi
ushbu bosqichda mijoz bilan masalani toʻliq muhokama qiladi.
- Ishchi chizma
Ishchi chizmalar - bu qurilishga buyurtma berish uchun zarur boʻlgan va qoralama chizmalarga
asoslangan holda ishlab chiqilgan chizmalar. Ishchi chizmalarning to‘rtta asosiy turi mavjud:
arxitektura chizmalari, konstruksiya chizmalari, asbob-uskunalar chizmalari va tashqi konstruksiya
chizmalari.
Arxitektura chizmalari binoning umumiy tarkibi, loyihasi va sxemasini koʻrsatish uchun chiziladi.
Ular quyidagilarni oʻz ichiga oladi.
□ Reja ko‘rinishi □ Koʻtarilish ko‘rinishi □ Seksiyaviy ko‘rinish □ Shift rejasi □ Portlatilganko‘rinish □ Batafsil qavat rejasi□ Sxema rejasi
Konstruksiya chizmalari binoning xavfsizligiga taʻsir qiluvchi ustunlar va toʻsinlar kabi binoning
konstruktiv qismlarini koʻrsatadigan chizmalardir va ular quyidagilarni oʻz ichiga oladi.
□ Ichki qavat toʻsini rejasi □ Yogʻoch karkas rejasi □ Karobkasimon kesishuv elementlari roʻyxati
Asbob-uskunalar chizmalarida rozetkalar va chiroqlar kabi elektr tizimlarining oʻtkazilishi,
shuningdek, gaz, suv va konditsioner quvurlari koʻrsatiladi. Asbob-uskunalar chizmalari quyidagilarnioʻz ichiga oladi.
□ Elektr jihozlari chizmasi □ Kanalizatsiya, drenaj va sanitariya jihozlari chizmasi □ Konditsioner
jihozlari chizmasi
Tashqi konstruksiya chizmalari asosiy konstruksiyani hisobga olmaganda, binoning tashqi
qismlarining loyihasi va texnik xususiyatlarini tavsiflovchi chizmalar hisoblanadi.
(2) Texnik xususiyatlar nima?
90

Texnik xususiyatlar bu qurilish ishlarining oʻziga xos xususiyatlari va texnik talablarini tavsiflovchi
hujjatlar boʻlib, va ular ikki qismdan iborat: standart texnik xususiyatlar (umumiy texnik xususiyatlar)
va alohida texnik xususiyatlar. U loyiha chizmasiga kiritilmagan detallarni, masalan, ishlatiladiganmateriallar va qurilish usullarini oʻz ichiga oladi. Pudratchi loyihaning oʻrtasini oʻzgartirsa ham,texnik xususiyatlar natijalarning maʻlum bir sifatdan yuqori boʻlishini taʻminlaydi.
- Standart texnik xususiyatlar (umumiy texnik xususiyatlar)Standart texnik xususiyatlar (umumiy texnik xususiyatlar) binoning sifatini taʻminlash va qurilishni
soddalashtirish uchun moʻljallangan. Jamoat qurilish ishlari loyihalarida fuqarolik, arxitektura va
elektr ishlari kabi har bir ish turi uchun standart texnik xususiyatlar mavjud. Ular qurilishni
rejalashtirish, loyihalash, qurish va texnik xizmat koʻrsatish jabhalarining har birida materiallar,
asbob-uskunalar, qurilish usullari va sinovdan oʻtkazishlar uchun batafsil texnik standartlarni oʻrnatdi.
Umuman olganda, xususiy qurilish loyihalari obʻyektlari yuqori sifat darajasiga erishish uchun davlat
qurilish texnik xususiyatlariga muvofiq quriladi.
- Maxsus texnik xususiyatlar
Maxsus texnik xususiyatlar bu standart texnik xususiyatlarga qaraganda maxsus eslatmalar sifatida
aniqroq tafsilotlarni oʻz ichiga olgan hujjatlar hisobladi. Masalan, bino qurilishi uchun ishlatiladiganpoʻlatdan yasalgan karkaslar uchun ular poʻlat elementlarning turini, standart kuch qiymatlarini va
ishlab chiqarish zavodining darajasini tavsiflaydi. Ular materiallar haqida batafsil maʻlumotni oʻzichiga olishi sababli, ular qurilish xarajatlarini hisoblash uchun ham qoʻllaniladi ("xarajatlarnibaholash" deb ataladi).
(3) Obʼyekt bilan tanishish hujjati (Savol va javoblar varagʻi)
Buyurtmachi qurilish pudratchisini tanlash toʻgʻrisida qaror qabul qilish jarayonida boʻlganida,
qurilish loyihasining "obʼyekt bilan tanishish" hujjati tender jarayonida ishtirok etuvchi pudratchilarga
beriladi. Buning uchun obʼyekt bilan tanishish hujjati tayyorlanadi. Obʼyekt bilan tanishish hujjatidaobʻyektning joylashuvi, atrofidagi-sharoitlar, qurilish va smeta talablari, miqdorlar va qurilish ishlarini91

boʻlib chiqish toʻgʻrisidagi maʼlumot, boshqa umumiy elementlar, savollar roʻyxati va maxsus
eslatmalar mavjud boʻladi.
Obʼyekt bilan tanishishdan keyin qurish narxini belgilash davrida mijoz pudratchidan savollarni
qabul qiladi. Oʻsha paytda tayyorlangan hujjat "Savol va javoblar varagʻi" deb ataladi. Savol-javob
varaqasi savollar va mijozning javoblarini oʻz ichiga oladi.

4.1.2 Qurilish rejalari va qurilish chizmalari
Qurilish rejasi va qurilish chizmalari obʼyektdagi ishlarni bajarish uchun talab etiladigan hujjatlardir.
(1) Qurilish rejasi
Qurilish rejasi qurilish boshlanishidan oldin bosh pudratchi tomonidan tayyorlanadi va qurilishloyihasini yakunlash uchun zarur boʻlgan tartibotlar va qurilish usullarini oʻz ichiga olgan quyidagimaʻlumotlarni oʻz ichiga oladi.
□ Qurilish sxemasi □ Loyiha muddat jadvali □ Obʼyektni tashkil etish sxemasi □ Maxsus texnika □Asosiy jihozlar□ Asosiy materiallar □ Qurilish usuli (jumladan, asosiy texnika, vaqtinchalik obyʻektlar rejasi,
qurilish obʼyekti va boshqalar)□ Qurilishni boshqarish rejasi □ Xavfsizlikni boshqarish □ Favqulodda vaziyatlar tizimi va javob
choralari □ Yo‘l harakati boshqaruvi □ Atrof-muhitni muhofaza qilish choralari□ Ish muhitini taʼminlash □ Qayta ishlangan resurslardan foydalanishni va qurilish chiqindi
mahsulotlarini toʻgʻri yoʻq qilish usullarini ragʻbatlantirish □ Boshqalar(2) Qurilish chizmasi
Qurilish chizmalari bu obʼyektlarda qurilish uchun zarur boʻlgan chizmalardir. Amalda qurilishishlarida koʻplab turdagi komponentlar talab qilinadi, ammo loyiha chizmalarida bunday batafsil
maʻlumotlar oʻrin olmaydi. Sifatli tayyor mahsulotni ishlab chiqarish uchun millimetrgacha aniqliktaʻminlanishi kerak. Amalda ishda ishchilarga individual materiallarni qanday tartibda ishlatish
92

kerakligini va ularni qanday qilib birgalikda ishlatish kerakligini koʻrsatadigan chizmalar kerakboʻladi va qurilish chizmasi bunday maʻlumotlarni taqdim etadi.
Bundan tashqari, binolarda koʻplab tutashmalar mavjud (turli konstruksiyalar uchrashadiganbirikmalar). Qurilish chizmalarini tayyorlayotganda, qurilish boshlangandan keyin muammolar
yuzaga kelmasligi uchun amalga oshirilishi mumkin boʻlgan elementlar oʻrtasidagi tutashuvnitaʻminlash uchun qurilish loyihangiz bilan bogʻliq ixtisoslashgan pudratchilar bilan bir nechtauchrashuvlar oʻtkazish muhimdir. Amaga oshirilishi mumkin boʻlgan tutashma deganda konstruksiya
jihatdan toʻgʻri va qurish oson boʻlgan tutashma tushuniladi.
(3) Loyiha chizmalari va qurilish chizmalari oʻrtasidagi farq
Qurilish chizmalari va loyiha chizmalari 4-1-jadvalda koʻrsatilganidek, ularni kim tayyorlaganligi,
ulardan foydalanish maqsadi va ulardan kim foydalanishi (kim uchun tayyorlanishi) jihatidan birbiridan farq qiladi.
Turi

Kim tomondan yaratilgan

Foydalanish maqsadi

Loyihaoyiha
chizmasi

Mijoz
Maslahatchi
Loyihalash firmalari va
boshqalar.

Qurilishchizmasi

Qurilish menejeri yoki
hamkorlik qiluvchi
ixtisoslashgan pudratchi

Loyihachilar tomonidan
mijoz va quruvchi uchun
loyihalar taklif qilishuchun foydalaniladi
Qurilishni qanday olib
borish kerakligi haqidaobʼyektdagi ishchilarga
xabar berish uchun
foydalaniladi

Foydalanuvchi
Loyiha egasi, quruvchi,
arizalarni qabul qiluvchi(masalan, davlat idorasi)Obʼyektda ishlayotgan
qurilish menejerlari va
texnik xodimlar

Jadval 4-1 Loyiha chizmalari va qurilish chizmalari oʻrtasidagi farq
Yuqoridagi jadvalda koʻrsatilganidek, siz ishboshi sifatida qurilish chizmalari bilan jiddiy
shugʻullanasiz. Biroq, qurilish chizmalari loyiha chizmalariga asoslanishi sababli, ishboshining loyiha
chizmalari haqida ham bilimga ega boʻlishi muhimdir.
(4) Loyiha chizmalari va qurilish chizmalariga misollar
Loyiha chizmalari va qurilish chizmalari oʻrtasidagi farqni tushunishni osonlashtirish uchun bu
yerda ustunlar, toʻsinlar va plitalarni qurish uchun armatura karkas ishlari va opalubka ishlariga oddiy
93

misol keltirilgan.
4-1 rasmda reja koʻrinishi va vertikal koʻrinishning namunasi, bino qurilishi loyihasi uchun loyiha
chizmalaridan ikkitasi koʻrsatilgan. Ushbu chizmada yakuniy mahsulotning shakli, pastki qisminingoʻlchamlari va qoʻllaniladigan armatura karkasning texnik xususiyatlari koʻrsatilgan, ammo armatura
qanday joylashtirilishi, qanday opalubkalarni tayyorlash va ularni birga qanday qoʻyish kerakligi aniq
emas.

VertikalRejakoʻrinishi

Ustunlarroʻyxati
Belgi

Plitalar roʻyxati

Toʻsinlarroʻyxati
Belgi

Belgi

Joylashuvi

R

Kesma
koʻrinish

R

qavat

qava

Ikkala uchihamMarkazKesmakoʻrinishKesmakoʻrinish

AsosiyarmaturatAsosiyarmatura

AsosiyYuqoriarmatura

Halqa

Pastki armatura

Taqsimlash(yuqori va
pastki)armaturasi

Xomut

Kasbiy taʻlim korporatsiyasi Qurilish sanoatida taʻlim va oʻqitish milliy
assotsiatsiyasi Fuji taʼlim oʻquv markazi(yuqori va
pastki)

Hashi

Kava

moto

shim

2023-yil 20-may

Armatura opalubkasi amaliy JAC rejasi

TanakaReja koʻrinishi / elementlarroʻyxatia4-1-rasm Loyiha chizmasiga misol
4-2-rasmda ustunlar va toʻsinlar uchun armatura qanday joylashtirilishi koʻrsatilgan va 4-3-rasmda
plitalar armaturasi joylashuvi koʻrsatilgan qurilish chizmasi koʻrsatilgan. 4-4-rasmda opalubkalarning
nechta boʻlagini tayyorlash kerakligi koʻrsatilgan opalubka rejasi, 4-5-rasmda opalubkalarni yigʻishusullari koʻrsatilgan qurilish chizmasi berilgan. Qurilish chizmalari ishchilarga yakuniy mahsulotni
yaratish uchun materiallarni qanday yigʻish kerakligini bilish imkonini beradi.

94

Ustunlar/toʻsinlar
armaturalash rejasi

Ustun/plita armaturalash
rejasi

Kasbiy taʻlim korporatsiyasi Qurilish sanoatida taʻlim va oʻqitish milliy
assotsiatsiyasi Fuji taʼlim oʻquv markazi

Hashi

Kavas

moto

hima

2023-yil 20-may

Armatura opalubkasi amaliy JAC rejasi

TanakaArmatura joylashtirish rejasi (tayanch maʼlumot)

Rasm 4-2 Qurilish chizmasiga misol: ustunlar / toʻsinlarni armaturalash rejasi

2-armatura
joylashtirish
rejasi koʻrinishi

1-armatura
joylashtirish
rejasi koʻrinishi

Kasbiy taʻlim korporatsiyasi Qurilish sanoatida taʻlim va oʻqitish milliy
assotsiatsiyasi Fuji taʼlim oʻquv markazi

Hashi

Kavas

moto

hima

2023-yil 20-may
TanakaArmatura opalubkasi amaliy
JAC rejasi
Armatura joylashtirish rejasikoʻrinishi(tayanchRasm 4-3 Qurilish chizmasiga misol: ustun / plitani armaturalash
rejasi95

*Nuqtali chiziq opalubka fanerasiga biriktirilgan taxtalarni ifodalaydi

Ichki toʻsin: toʻrt donaToʻsinning pastki qismi:
toʻrt dona

Tashqi toʻsin (ensiz donalar): 2 dona

Ustun: kengroq
boʻlaklar
Old va orqa, 4 dona

Ustun: ensiz boʻlaklar
Chap va oʻng, 4 dona

Ustun: kengroq boʻlaklar
Old va orqa, 4 dona

Ustun: ensiz boʻlaklar
Chap va oʻng, 4 dona

Tashqi toʻsin (kengroq donalar): 2
dona
Kasbiy taʻlim korporatsiyasi Qurilish sanoatida taʻlim va oʻqitish milliy
assotsiatsiyasi Fuji taʼlim oʻquv markazi

Hashi

Kava

moto

shim

2023-yil 20-may

Armatura opalubkasi amaliy JAC rejasi

TanakaOpalubka rejasiaRasm 4-4 Qurilish chizmasiga misol: opalubka rejasi

Vertikal tayanch uchun dumaloq ichi boʻsh
Burchakni siqish uchun dumaloq ichiboʻsh kesishma

ZanjirTortish muftasi
Gorizontal tayanch uchun dumaloq ichiboʻsh kesishma

Pechaksimon bogʻlashToʻsin pastki qismi mahkamlash ilgichi(kvadrat yogʻoch)

Quvur tayanchKoʻprik yogʻoch qisqichi

Koʻprik yogʻoch sifatida dumaloq ichi

Tashqi devor opalubkasini yigʻish(janubiy tomondan) vertikal
koʻrinishi
Opalubkalarni
yigʻish rejasikoʻrinishi

Kasbiy taʻlim korporatsiyasi Qurilish sanoatida taʻlim va oʻqitish milliy
assotsiatsiyasi Fuji taʼlim oʻquv markazi

Hashi

Kavas

moto

hima

2023-yil 20-may

Armatura opalubkasi amaliy JAC rejasi

TanakaOpalubkani yigʻish chizmasi

Rasm 4-5 Qurilish chizmasiga misol: opalubkani yigʻish rejasi
964.2 Qurilish chizmalarini ishboshi sifatida qanday oʻrganish kerak
Qurilish chizmalaridan ish tartibotlarini koʻrib chiqish va ish tartiboti qoʻllanmasini tayyorlashda
ishboshi asosiy rolni bajaradi. Tushunganingiz toʻgʻri ekanligiga ishonch hosil qilish va hech narsa
noaniq qolmasligini taʻminlash uchun qurilish chizmalarini toʻliq koʻrib chiqing va qurilishchizmalarini tayyorlagan shaxs bilan uchrashuvlar oʻtkazing.

4.2.1 Qurilish sifati va qurilish chizmalari
Qurilish sifati qurilish chizmalarining sifati bilan belgilanadi. Koʻpincha, obʼyektda ishlaydiganlar
loyiha chizmalarini hech qachon koʻrmaydilar. loyiha chizmalari qanchalik aʼlo darajada boʻlishidan
qatʻiy nazar, obʼyektdagi ishchilar loyihani qurish uchun qurilish chizmalariga tayanadilar va agar
qurilish chizmalari yetarlicha mukammal boʻlmasa, loyiha chizmalarida talab qilinadigan sifatga
erishilmaydi.
Qurilish chizmalari yakuniy mahsulot sifatiga taʻsir qilishi sababli, tushunarli, oʻqishga qulay vahech qanday maʻlumot tushirib qoldirilmagan aniq chizmalar boʻlishi maqsadga muvofiqdir. Biroq,
bu har doim ham shunday boʻlmasligi mumkinligini taʻkidlash kerak. Koʻpgina hollarda, yetarlicha
aniq qurilish chizmalari mavjud boʻlmaganda ham qurilish tugallanishi mumkin, ammo bu ishni
tugatishdan oldin koʻplab ishni qayta bajarishga olib kelishi mumkin, natijada ortiqcha vaqt va kuch
isrof boʻladi. Umuman, uchastkada ishchilar yakuniy mahsulotni qurilish chizmalariga muvofiq
qurishlari kerak, ammo amalda turli xil innovatsion yechimlarsiz ishni tugatish mumkin boʻlmay
qoladigan holatlar ham mavjud. Ushbu vaqtinchalik yechimlarni topish ishboshining muhim vazifasi
hisoblanadi.

4.2.2 Qurilish chizmalari va ish tartiboti boʻyicha qoʻllanma oʻrtasidagi bogʻliqlik(1) Qurilish chizmalarini aniq tushunib oling
Ish tartiboti boʻyicha qoʻllanmani tayyorlashdan oldin ishboshi qurilish chizmalarini yaxshilab
tushunib olishi kerak. Ishchilar qoʻllanmaga amal qilishlari sababli, ish tartib-taomili boʻyichaqoʻllanma qurilish sifatiga eng katta taʻsir koʻrsatadi. Agar ishboshi qurilish chizmalaridagi
97

maʻlumotlarni toʻgʻri tushunmasa, ishni qayta bajarish holatlari keyinroq sodir boʻladi.
Bundan tashqari, chizmalarni koʻrish va oʻqishni osonlashtirish uchun qurilish chizmalarida
kamroq chiziqlar yoki juda qisqa tushuntirishlar boʻlishi mumkin. Ishboshi, shuningdek, chizmalarda
tushirib qoldirilgan maʻlumotlarni oʻqiy olishi kerak.
(2) Qurilish chizmalaridan kelib chiqib ish tartib-taomillarini tushunish
Misol uchun, poʻlat armatura ishlarida ish koʻplab turdagi armaturalarni yigʻish orqali bajariladi.
Qurilish chizmalarida birinchi armaturani yigʻishni qayerdan boshlash va keyin nima qilish kerakligi
haqida maʼlumot yoʻq. Ishboshi ish tartibot-taomiliining oʻziga xos xususiyatlarini va tafsilotlarini
aniqlab berishi kerak, shunda ishchilar ikkilanmasdan ishni olib borishlari mumkin boʻladi.
Shu maqsadda qurilish chizmalarida har bir qismning mosligini oʻrganish va uni amalga
oshiradigan ish tartib-taomillarinii koʻrib chiqish ayniqsa muhimdir. Ushbu bosqichdagi xatolar ishni
qayta bajarishga olib kelishi mumkin, bu esa qurilgan narsalarni buzish va qaytadan qurishni
anglatadi.
(3) Ish tartib-taomili boʻyicha qoʻllanmalar qimmatli aktiv hisoblanadi
Ish tartiboti boʻyicha qoʻllanma bu yuqori sifatli yakuniy mahsulotni olish uchun bajarilishi kerakboʻlgan muayyan tartibotlarni koʻrsatadigan hujjat hisoblanadi. Aniq yozilgan ish tartiboti boʻyichaqoʻllanmalar nafaqat ishdagi xatolar ehtimolini kamaytiradi, balki ishni yanada samarali bajarish
imkonini beradi, natijada qurilish yanada qisqaroq muddatda amalga oshiriladi va har bir ish uchunkoʻproq vaqt tejab qolinadi.
Ishboshi ish tartib-taomili boʻyicha qoʻllanmalar kompaniyaning boyligi ekanligini tushunishijuda muhim, chunki ular ishchilarning malakasi va ish sifatini oshirishga yordam beradi.
Qoʻllanmani muntazam ravishda koʻrib chiqish va yangilab turish muhimdir.

98

5-bob Qurilish sohasini ishboshchi o‘laroq tushunishObʼyektlarda xavfsizlik choralarini belgilash va malakali ishchilarni tayyorlash ishboshining
muhim vazifasi hisoblanadi. Qurilish sohasining ijtimoiy rolini, uning muammolari va masalalarini
hamda Qurilish biznesi to‘g‘risidagi qonunni tushunish orqali biz qurilish sohasida ishlashda o‘zoldiga maqsad qilib qo‘ygan malakali ishchilarni yetishtirish chora-tadbirlarini amalga oshirishimiz
mumkin.

5.1 Qurilish sohasining ijtimoiy roli
Qurilish sohasi turli xil binolar va inshootlar, jumladan, uy-joy, savdo obʻyektlari, yoʻllar,koʻpriklar, aeroportlar, tunnellar, toʻgʻonlar va elektr stansiyalarini qurish orqali jamiyat taraqqiyoti
va takomillashuviga hissa qoʻshadi. Quyida qurilish sohasining jamiyatdagi roliga aniq misollarikeltirilgan.
(1) Ijtimoiy infratuzilmalarni qurish"Infratuzilma" bu ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanish uchun zarur boʻlgan obyʻektlar va inshootlar kabi
moddiy elementlarni va moddiy elementlarni qoʻllab-quvvatlovchi qonunlar, tizimlar va inson
resurslari kabi nomoddiy elementlarni bildiruvchi atama. Qurilish sohasi odamlarning harakatlanishini
va logistikani osonlashtiradi, yashash muhitini yaxshilaydi va yoʻllar, koʻpriklar, tunnellar, aeroportlar,
portlar, suv inshootlari tizimlari, kanalizatsiya tizimlari, elektr tarmoqlari, aloqa tarmoqlari va boshqa
ijtimoiy infratuzilmalarni qurish orqali iqtisodiy rivojlanishga yordam beradi.
(2) Uy-joy qurilishi
Qurilish sohasi uy-joylar qurish, xavfsiz va qulay yashash muhitini taʻminlash orqali jamiyat
taraqqiyoti va farovonligiga hissa qoʻshadi.
(3) Shaharsozlik
Shaharlarda Shaharsozlik to‘g‘risidagi qonunga muvofiq ko‘p qavatli uylar, yirik savdo majmualariqurilmoqda. Qurilish sohasi shaharlarni rivojlantirish uchun zarur boʻlgan binolarni qurish va99

taʻmirlash orqali shaharlarning rivojlanishiga hissa qoʻshadi.
(4) Tabiiy ofatlardan tiklash
Yaponiyaning qurilish sohasi tabiiy ofatlardan tiklashda juda muhim rol oʻynaydi. Yaponiya
zilzilalar va tayfunlar kabi tabiiy ofatlarga moyil mamlakat boʻlib, bu ofatlar jabrlangan hududlarga
katta zarar yetkazadi. Pudratchilar zarar koʻrgan hududlarda yoʻllar, koʻpriklar, daryolar,
infratuzilmalarni, shu jumladan elektr stansiyalarini, binolarni , inshootlarni, uylarni va hokazolarnitaʻmirlash va qayta qurish bilan shugʻullanadi.
Qurilish sanoatining yana bir muhim roli ofatdan jabr koʻrganlarga hayotlarini tiklashga yordam
berishdir. Masalan, vaqtinchalik uy-joy va kundalik hayot uchun zarur boʻlgan obyʻektlar qurilishi.
(5) Atrof-muhitni muhofaza qilish
Qurilish sohasi tabiiy va yashash muhitiga sezilarli taʻsir koʻrsatadi. Soʻnggi yillarda atrof-muhitni
muhofaza qilish boʻyicha xabardorlikning ortishi bilan qurilish sohasi ekologik toza qurilish usullariniqoʻllash, energiya tejamkor binolarni qurish, qayta tiklanadigan energiyani joriy etish va umuman binova inshootlarning ekologik toza qurilishi boʻyicha ishlar olib borish orqali global atrof-muhitni
muhofaza qilishga hissa qoʻshmoqda.
(6) Ish oʻrinlarini yaratish
Qurilish loyihalarida yirik koʻlamdagi fuqarolik qurilishi va bino qurilish loyihalarida ishtirok
etuvchi qurilish kompaniyalari va pudratchilar, qurilish materiallari va mexanizmlarini yetkazibberuvchilar, loyihalash, nazorat qilish va boshqa texnik yordam ko‘rsatuvchi kompaniyalar ishtirok
etadi. Ayniqsa, yirik qurilish loyihalari katta ishchi kuchini talab qiladi. Aytish mumkinki, qurilishsohasi ko‘plab ish o‘rinlari yaratuvchi sohalardan biridir.
(7) Mahalliy iqtisodiyotga qoʻshadigan hissasi
Qurilish sohasi ham mahalliy iqtisodiyotga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Qurilish loyihalarini amalga
oshirish ishchilar va muhandislarning safar qilishi va yashashi uchun obʼyekt yaqinida turar joy,restoranlar, transport va boshqa xizmatlarga boʻlgan talabni oshiradi.
1005.2 Qurilish sohasidagi muammolar va masalalar
Qurilish sohasida quyidagi muammolar va qiyinchiliklar mavjud.
(1) Ishchi kuchining yetishmasligi
5-1-diagrammada Ichki ishlar va kommunikatsiyalar vazirligining 2022-yilda Yaponiyada yoshguruhlarining ishchi kuchi bo‘yicha o‘tkazilgan so‘rovnomasi natijalari ko‘rsatilgan. 44 va undan
kichik yoshdagi ishchi kuchi qisqarish tendensiyasini koʻrsatmoqda. 10 yildan keyin butun
Yaponiyada ishchi kuchining jiddiy tanqisligi yuzaga keladi, chunki 55 yoshdan oshgan 20
milliondan ortiq kishi ishchi kuchi qatoridan ketadi.
Qurilish sohasida ishning katta qismi mehnatga tayanilishi sababli (bu "intensiv mehnatli" debataladi), ishchi kuchi tanqisligi ayniqsa muhim masaladir. Qurilish sohasi uchun zarur boʻlganmalakali ishchilar va muhandislarning yetishmasligi qurilish obʻyektlarining kechikishi vasifatsizligiga olib kelishi mumkin.
65 yosh va
undan yuqori

5 million ishchi

10 million ishchi

15 million ishchi

5-1-diagramma Yaponiyaning 2022 yildagi yosh guruhlari boʻyicha ishchi kuchi (Ichki ishlar va
kommunikatsiyalar vazirligining statistika maʻlumotlari)(2) Qurilish sohasidan boʻyin tovlayotgan yoshlar
24 yosh va undan kichik yoshdagi ishchi kuchi kamayib borayotgan boʻlsa-da, yanada koʻproq
yoshlar qurilish sohasidan oʻzini chetga olmoqda. Buning yuzaga kelishi mumkin boʻlgan sabablari
qurilish sohasida juda kam dam olish kunlari, kam va beqaror ish haqi va uch baravar koʻp101

qiyinchiliklar (ogʻir, xavfli va iflos) deb qabul qilinadi. 2018-yil mart oyida Yer, infratuzilma,
transport va turizm Vazirligi ishchi kuchi tanqisligi va qurilish sohasidan oʻzini chetga olayotgan
yosh ishchilar muammosini hal qilish maqsadida “Qurilish sohasida ish uslubini jadal isloh qilishdasturi”ni ishlab chiqdi. Qurilish sohasi ishchi kuchiga kiradigan yoshlar sonini koʻpaytirish uchun
yangi uch marta koʻp afzalliklar (yaxshi maosh, koʻproq taʻtil kunlari, istiqbol) endi yana bir afzallik- "zoʻr" - qoʻshilishi bilan yangi toʻrtta afzallikka aylandi va hukumat va xususiy kompaniyalar
qurilish sanoatining ushbu yangi toʻrt afzalliklarini haqiqatga aylantirish uchun birgalikda
ishlamoqda.
Dastur quyidagilarni oʻz ichiga oladi.
- besh kunlik ish haftasini targʻib qilish va uzoq ish soatlarini qisqartirish- Koʻnikma va tajribaga mos ravishda toʻlash- Ijtimoiy sugʻurta qoplamasini ragʻbatlantirish- AKTdan foydalanish orqali mehnat unumdorligini oshirish- Cheklangan inson resurslaridan yaxshiroq foydalanish uchun muhandislarning ishtirokiga oid
talablarni yumshatish boʻyicha muhokama(3) Analog boshqaruv
IT dan foydalanish ishchi kuchi tanqisligi va yosh ishchilarning qurilish sanoatidan qochishigajavoban natijaviy ish muhitini yaratishning samarali usuli hisoblanadi. Raqamli transformatsiya (RT)raqamli texnologiyalardan foydalanadigan boshqaruv innovatsiyasini anglatadi va qurilish sanoatida
AKT (i-qurilish) qurilishini joriy etish ilgari surilmoqda. Boshqa tomondan, qurilish sohasidagi
kompaniyalarning aksariyati kam sonli xodimlarga ega boʻlgan kichik kompaniyalardir va "birkishilik" pudratchilar nomi bilan maʼlum koʻplab malakali texniklar ham mavjud. Baʻzi hollarda
raqamli transformatsiya IT bilimlari yoʻqligi va xarajatlar sababli rivojlana olmaydi.
(4) Atrof-muhitga taʼsir
Qurilish sohasi bu katta hajmdagi resurslar va energiya isteʻmol qiladigan va shuning uchun atrofmuhitga sezilarli taʻsir koʻrsatadigan sanoatdir. Xususan, binolarning xizmat muddatini uzaytirish va
CO 2 chiqindilari tufayli qurilish chiqindilarining kamayishi ijtimoiy muammolarga aylandi va
bugungi kunda turli xil ekologik tashabbuslar faol amalga oshirilmoqda. Quyida bunday102

tashabbuslarga baʻzi misollar keltirilgan.
- Landshaftga koʻrinish jihatidan zarar keltirmaydigan qurilish usullari
Nishablikdagi va qirgʻoqdagi qurilishlarda bir vaqtning oʻzida koʻkalamzorlashtirishga yordam
beradigan usullar mavjud. Tuproqqa oʻxshash tuzilishga ega boʻlgan qopga oʻxshash toʻshama
qurilish inshooti yuzasini yashillik bilan qoplash uchun oʻsimlik oʻsadigan materiallar va urugʻlarbilan toʻldiriladi.
- Tomni koʻkalamzorlashtirish
Quyosh energiyasini ishlab chiqarish tomlar uchun ishlatilishi mumkin, ammo baland binolar va
kondominiumlar quyosh energiyasini ishlab chiqarish uchun mos emas, chunki unda tomning
maydoni bino hajmiga nisbatan kichik boʻladi. Buning oʻrniga, koʻkalamzorlashtirish uchun
tomlarga tuproq sepilmoqda. Tomni ko‘kalamzorlashtirish nafaqat yo‘qolgan ko‘kalamzorlikni
tiklash, balki binoni sovutish va odamlarni dam olish maskani bilan ta’minlash kabi qo‘shimcha
afzalliklarga ham ega.
- Betonni qayta ishlash
Beton qurilish obʼyektlarida juda koʻp miqdorda hosil boʻladigan chiqindi materiallardan biridir.
Betonning materiali boʻlgan sementni qayta ishlab boʻlmaydi va qattiqlashgandan keyin sement
sifatida ishlatib boʻlmaydi. Biroq, beton hajmining katta qismi toʻldirgich deb nomlanuvchi shagʻalyoki qum boʻlganligi sababli, bu materiallarni qayta ishlash mumkin. Ushbu qayta ishlashtexnologiyasi hozirda 100% ga yaqin qayta ishlash darajasiga erishish mumkin boʻlgan darajaga
yetdi.
- Uzoq muddat turadigan binolar
Beton chiqindilari qayta ishlanar ekan, chiqindi material miqdorini kamaytirish uchun binolarning
xizmat qilish muddatini uzaytirish boʻyicha harakatlar ham olib borilmoqda. 100 yildan ortiq
turadigan va bardoshlilik muddati yuqori bo‘lgan beton ana shunday misollardandir. Biroq, betonbinoni tashkil etuvchi yagona material emasligi sababli, quvurlar va boshqa qismlar uchun
materiallarning yuqori chidamliligini tadqiq qilish bir vaqtning oʻzida amalga oshirilishi kerak.

1035.3 Qurilish biznesi toʻgʻrisidagi qonun
Qurilish biznesi toʻgʻrisidagi qonunga rioya qilmaslik turli xil muammolarga olib kelishi mumkin.
Qurilish biznesi toʻgʻrisidagi qonun bu qurilish kompaniyalari amal qilishi kerak boʻlgan hujjat
hisoblanadi, ammo ishboshi sifatida siz oʻzingiz ishlayotgan qurilish obʼyekti Qurilish biznesi
toʻgʻrisidagi qonunga muvofiqligini bilish uchun muhim jihatlarni tushunish muhimdir. Masalan,qurilish biznesi toʻgʻrisidagi qonun talab qiladiki, kichik pudratchilarni himoya qilish uchun adolatli
pudrat shartnomalarini tuzish lozim. Buning uchun bosh pudratchi kichik pudratchining jarayon va ish
usullari haqida fikrini oldindan olishi kerak. Agar qurilish boshlangan boʻlsa va ish notoʻgʻri davom
etayotgan boʻlsa, shartnoma bilan bogʻliq muammo yoki shartnomaning buzilishi sodir boʻlishi
mumkin.

5.3.1 Qurilish biznesi toʻgʻrisidagi qonunning maqsadi
Qurilish biznesi toʻgʻrisidagi qonunning maqsadi quyidagicha taʼriflanadi.
Ushbu Qonunning maqsadi qurilish ishlarining tegishli tarzda bajarilishini taʻminlash va
mulkdorlar himoyasini taʻminlash, shuningdek, qurilish biznesini yurituvchi shaxslarning
halolligini oshirish va qurilish ishlari boʻyicha toʻgʻri shartnomalar tuzishni taʻminlash orqali
qurilish sanoatining sogʻlom rivojlanishiga koʻmaklashishdan va bu orqali xalq farovonligini
yuksaltirishga hissa qo‘shishdan iborat.
Maqsadlarni quyidagi toʻrtta bandga ajratish mumkin.
1. Qurilish ishlarining toʻgʻri bajarilishini taʻminlash
2. Mulkdorlarning himoyasini taʻminlash
3. Qurilish sanoatining sogʻlom rivojlanishiga koʻmaklashish
4. Jamiyat farovonligini oshirishga hissa qoʻshish

5.3.2 Qurilish biznesi toʻgʻrisidagi qonunning qisqacha mazmuni
Qurilish biznesi toʻgʻrisidagi qonun litsenziya tizimi, muhandislik tizimi va toʻgʻri shartnoma
104tuzishni nazarda tutadi.
(1) Litsenziya tizimi
Litsenziya tizimi qurilish pudratchilarining malakasini oshirishga moʻljallangan boʻlib, 29 turdagi
ishlarni qamrab oladi. Litsenziya uchun talablar sifatida boshqaruv qobiliyatlari va moliyaviy bazakabi "biznes barqarorligi", har bir ish turi uchun "texnologik imkoniyatlar" va halollik kabi
"loyiqlik" koʻrsatkichlari baholanadi va shuning uchun menejmentdan ushbu sifatlarni yaxshilashgaeʼtibor qaratish talab etiladi. Ishboshi sifatida ishingizda texnologik imkoniyatlar va loyiqlikkoʻrsatkichlaridan xabardor boʻlish muhimdir.
Litsenziyalarning ikki turi mavjud: biri subpudrat summasiga, ikkinchisi esa korxonaning ofisi
joylashgan joyga asoslanadi (5-1-rasm).

Bosh pudratchi ishini bajarish

Bosh pudratchi 45 million iyena yoki undan ortiq qiymatdagi subpudrat
shartnomasini tuzadigan qurilish ishlari(Umumiy bino qurilish ishlari boʻlsa, 70 million iyena yoki undan koʻp)*

Maxsus qurilishbiznesi litsenziyasi

Faqat bitta prefekturada biznes
ofisini tashkil qilganda

Prefektura gubernatoridan
olingan litsenziya

Umumiy qurilishbiznesi litsenziyasi

Umumiy qurilishbiznesi litsenziyasi

Ikki yoki undan ortiq
prefekturalarda biznes ofisinitashkil qilganda

Yer, infratuzilma, transport va
turizm Vaziridan olingan
litsenziya

5-1-rasm Qurilish bizneslari uchun
litsenziyalar tizimi(2) Muhandislik tizimi
Muhandislik tizimi mos qurilish texnologiyasiga ega boʻlishni taʻminlashga moʻljallangan va har
bir ish turida qurilish obʼyektida "Bosh muhandis" yoki "Boshqaruvchi muhandis" tayinlanishi talab
etiladi. Ayniqsa, jamoat qurilish ishlari loyihalarida toʻliq kunlik ishga yollash talab qilinadi.
- Bosh muhandis
105

Bosh muhandisning vazifasi qurilish rejalarini tayyorlash va nazorat vazifalarini bajarishdan
iborat, jumladan jarayon nazorati, sifat nazorati va xavfsizlik boshqaruvi. Ishboshi bosh muhandisga
jarayonni nazorat qilish, sifat nazorati va xavfsizlikni nazorat qilishda yordam beradi.
Kichikroq obʻyektlarda obʼyektdagi agent bir vaqtning oʻzida bosh muhandis boʻlib ishlashi
mumkin. Obʼyektdagi agent bu qurilish obʼyektiga tayinlanishda qiynalayotgan menejerning agenti
sifatida ishlash uchun qurilish obʼyektga tayinlangan shaxs hisoblanadi. Bosh muhandis boʻlish
uchun shaxs ish turiga mos keladigan birinchi yoki ikkinchi darajali milliy malaka hujjatiga egaboʻlishi yoki kamida maʻlum muddatlik ish tajribasiga ega boʻlishi kerak.
- Boshqaruvchi muhandis
Bosh pudratchi 45 million iyena yoki undan ortiq (yoki umumiy bino qurilishi ishlari uchun 70
million iyena yoki undan ortiq) subpudrat shartnomasini tuzgan ishlar uchun bosh muhandis oʻrniga
boshqaruvchi muhandis tayinlanishi kerak. Boshqaruvchi muhandisning roli bosh muhandisning rolibilan deyarli bir xil, ammo boshqaruvchi muhandis boʻlish uchun u masʻul boʻlgan qurilish ishlarituriga mos keladigan birinchi darajali milliy malaka hujjatiga ega boʻlishi kerak.
(3) Toʻgʻri shartnoma tuzish
Toʻgʻri shartnoma tuzishning maqsadlari mijoz va subpudratchilarni himoya qilishni oʻz ichiga
oladi. Ushbu qonunda bosh pudratchining majburiyatlari, adolatli shartnoma tuzish majburiyati,
yozma shartnoma tuzish majburiyati va boshqalar koʻrsatilgan.
Masalan, asosiy pudratchining majburiyati sifatida har bir obyʻektda 45 million iyena yoki undankoʻp (yoki umumiy bino qurilishida 70 million iyena yoki undan ortiq) subpudrat shartnomasi
tuzilgan har qanday ish uchun ish kitobi va ish rejasi tayyorlanishi va obʼyektda saqlanishi kerak. Ishrejasi qurilish maydonchasida koʻzga tashlanadigan joyga chop etilishi kerak.

Bular Qurilish biznesi toʻgʻrisidagi qonunning asosiy mazmuni. Pudratchilar Qurilish biznesi
to‘g‘risidagi qonunga rioya qilgan holda o‘z ijtimoiy majburiyatlarini bajarishlari va butun qurilish
sanoatining sog‘lom rivojlanishiga hissa qo‘shishlari talab etiladi.

106