კომერციული ბანკებისა და ფინტექების თანამშრომლობა:გამოწვევები და შესაძლებლობებიUSAID-ის ეკონომიკური მმართველობის პროგრამის გრანტი: სამოქალაქო საზოგადოებისორგანიზაციების და კერძო სექტორის ასოციაციების ადვოკატირების შესაძლებლობებისგაძლიერება2024შენიშვნა: ამ ანგარიშის მომზადება შესაძლებელი გახდა ამერიკელი ხალხის მიერ USAID-ის მეშვეობით გაწეულიდახმარების შედეგად. დოკუმენტში გამოთქმული მოსაზრებები შეიძლება არ ემთხვეოდეს აშშ-ის საერთაშორისოგანვითარების სააგენტოს ან აშშ-ის მთავრობის პოზიციას.

1USAID-ის ეკონომიკური მმართველობის პროგრამაკომერციული ბანკებისა და ფინტექების თანამშრომლობა:გამოწვევები და შესაძლებლობებიშესავალი
თანამედროვე ფინანსური სისტემა მრავალ ფინანსურ ინსტიტუტს აერთიანებს, მათ შორისაა
ტრადიციული კომერციული ბანკები და შედარებით ახალი ფინტექ-კომპანიებიც.
2008 წლის მსოფლიო ფინანსური კრიზისის შემდეგ ბაზარზე გამოჩნდნენ ახალი კომპანიები,რომლებმაც თანამედროვე ტექნოლოგიების მეშვეობით მომხმარებელს შესთავაზეს სრულიად
ახალი გამოცდილება. კერძოდ, მათ მოახერხეს ტრადიციული ფინანსური პოდუქტებისა დასერვისების შეთავაზება ციფრული არხების მეშვეობით, რასაც ფინანსური ტექნოლოგიები
ეწოდა1. აღნიშნულმა კომპანიებმა დაიწყეს ტრადიციული ფინანსური სისტემის განახლება,რამაც, საწყის ეტაპზე, ტრადიციულ ფინანსურ ინსტიტუტებში კონკურენციისა და საფრთხისგანცდაგამოიწვია,თუმცაგანვითარებასთანერთად,კონკურენციისნაცვლად,თანამშრომლობის ტენდენცია ჩამოყალიბდა. ტრადიციული ფინანსური ინსტიტუტების
მეშვეობით აღმოჩნდა, რომ ფინტექ-კომპანიებთან თანამშრომლობის შედეგად შესაძლებელია
სრულიად ახალი ბიზნეს-მოდელების გენერირება. გამოცდილება აჩვენებს, რომ ბანკებისა დაფინტექ-კომპანიებისკოლაბორაციამნიშვნელოვანიაინოვაციებისდანერგვისთვის,მომხმარებელთა გამოცდილების გაუმჯობესებისთვის, კონკურენტუნარიანი ფინანსურიბაზრების შექმნისა და, ზოგადად, ეკონომიკური საქმიანობის სტიმულირებისთვის.
ფინტექ-კომპანია მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ფინანსური სექტორის მომავლის
ფორმირებაში ინოვაციების შექმნითა და ფინანსური ტრანზაქციების ეფექტიანობის
გაუმჯობესებით. ფინტექ-კომპანიებს უკავშირდება მობილური საფულეების, ელექტრონულიფულის, სწრაფი გადახდის აპარატების, ფინანსურ სექტორში ელექტრონული ხელმოწერების,ახალი ფინანსური ინსტრუმენტებისა და მრავალი სხვა ინოვაციის დანერგვა, რამაც რევოლუცია
მოახდინა თანამედროვე ფინანსურ სისტემაში. ფინტექების საშუალებით ფინანსური
სერვისების მიღება შესაძლებელია ალტერნატიული, არასაბანკო ინსტიტუტების მეშვეობითაც.
რაც შეეხება ბანკებს, ფინანსურ სისტემაში სწორედ მათ აკისრიათ ძირითადი ფინანსური
შუამავლის როლი და აქვთ რისკების მართვის დიდი გამოცდილება. ბანკები ფლობენ გამართულ
შიდა ორგანიზაციულ სისტემებს, ფინანსურ ინფრასტრუქტურას და მომხმარებელთა ბაზას.
ბანკებსა და ფინტექებს შორის თანამშრომლობით შესაძლებელია, შეიქმნას ფინანსურიეკოსისტემა, რომელიც იყენებს ინოვაციურ მიდგომებს, აფართოებს მომსახურების სახეობებსდა აუმჯობესებს საერთო ეფექტიანობას როგორც რისკების შემცირებით, ასევე რეგულაციებთანშესაბამისობით. ამის მისაღწევად საჭიროა საბანკო სექტორის მხრიდან ორგანიზაციულისაზღვრების გახსნა ინოვაციებისთვის.2ეს პოლიტიკის დოკუმენტი მიმოიხილავს საქართველოში კომერციული ბანკებისა და ფინტექკომპანიების თანამშრომლობას, არსებულ დაბრკოლებებსა და მათი გადაჭრის შესაძლო გზებს.

1 Arner, D. W., Barberis, J., & Buckley, R. P. (2015). The evolution of Fintech: A new post-crisis paradigm. Geo. J. Int'l L., 47, 1271.
2 Klus, Milan Frederik, Todor Stefan Lohwasser, Friedrich Holotiuk, and Jürgen Moormann. "Strategic alliances between banks andfintechs for digital innovation: Motives to collaborate and types of interaction." The Journal of Entrepreneurial Finance (JEF) 21,no. 1 (2019): 1-23.
2USAID-ის ეკონომიკური მმართველობის პროგრამაკომერციული ბანკებისა და ფინტექების თანამშრომლობა:გამოწვევები და შესაძლებლობებიგამოწვევები
ინოვაციური მიდგომების მიუხედავად, ფინტექ-კომპანიები ჯერ კიდევ მნიშვნელოვნად არიან
დამოკიდებული საბანკო სექტორზე და მათი სერვისების გამოყენებაზე3. მაგალითად,გადახდების დამუშავებისთვის საჭიროა კომერციული ბანკის ჩართულობა, რადგან ბანკები
უზრუნველყოფენ ფულადი გზავნილების, საბანკო გადარიცხვებისა და საგადახდო სისტემების
ფუნქციონირებას. ასევე, ბანკები მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ ტრანზაქციების
კლირინგისა4 და ანგარიშსწორების პროცესში, რაც ფინტექ-კომპანიებს ეხმარება გადარიცხვების
განხორციელებაში. ფინტექ-კომპანიები ასევე ინახავენ სახსრებს კომერციული ბანკების
სადეპოზიტო ანგარიშებზე, მარეგულირებელის მოთხოვნების დასაკმაყოფილებლად,კლიენტების სახსრების შესანახად და სხვა საოპერაციო მიზნებისთვის. გარდა ამისა, ფინტექკომპანიებისთვის ფულის გათეთრებასა და ტერორიზმის აღკვეთასთან დაკავშირებული
მარეგულირებელის მოთხოვნები კომერციული ბანკების დახმარებით ხორციელდება.
საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ ლიცენზირებული ფინტექ-კომპანია ვალდებულია,მომსახურე კომერციულ ბანკში ჰქონდეს ანგარიში5 და შესაბამისად იყენებდეს მის მომსახურებას
ზემოთ ჩამოთვლილი მიზნობრიობით. საქართველოს ფინტექ-ასოციაციის წევრებთან
გამართული დისკუსიის შედეგად გამოვლინდა, რომ კომერციულ ბანკებთან ურთიერთობისას
ფინტექ-კომპანიები შემდეგ სირთულეებს აწყდებიან:•ბანკებზე მაღალი დამოკიდებულება: ექვაირინგისა6 და სწრაფი გადახდის აპარატებისსერვისების მიმწოდებლები დამოკიდებულნი არიან კომერციული ბანკის მომსახურებაზედა უწევთ ტრანზაქციული საკომისიოების გადახდა, რაც მათ პროდუქტს აძვირებს. გარდაამისა, ფინტექების მიერ შემოთავაზებული ზოგიერთი ინოვაციის განხორციელებართულია ბანკების ჩართულობის გარეშე. შესაბამისად, მათ შორის თანამშრომლობისპრობლემები ნაკლებად ხელმისაწვდომს ხდის სერვისებს მომხმარებლისთვის დააფერხებს ინოვაციებს ფინანსურ სექტორში.

•შეზღუდული წვდომა საბანკო მომსახურებაზე: ბანკებთან თანამშრომლობის კუთხითყველაზე მწვავე პრობლემაა ვირტუალური აქტივის მომსახურების პროვაიდერებთან7(კრიპტო ვალუტასთან დაკავშირებული მომსახურების მიმწოდებელ კომპანიებთან)თანამშრომლობა. კომერციული ბანკები უარს აცხადებენ ამ ტიპის კომპანიებისთვის

3 Navaretti, Giorgio Barba, Giacomo Calzolari, José Manuel Mansilla-Fernandez, and Alberto F. Pozzolo. "Fintech and banking.

Friends or foes?." Friends or Foes (2018).
4 კლირინგი – უნაღდო ანგარიშსწორების სისტემა, რომელიც ემყარება მოთხოვნებისა და ვალდებულებებისურთიერთჩათვლას; გამოიყენება როგორც ქვეყნის შიგნით, ისე საერთაშორისო ანგარიშსწორებაში (საქართველოსორგანული კანონი „ეროვნული ბანკის შესახებ“, მუხლი 75).
5 საქართველოს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტის ბრძანება „საგადახდო მომსახურების პროვაიდერის რეგისტრაციისადა რეგულირების წესის დამტკიცების შესახებ“, დანართი N1; საქართველოს ეროვნული ბანკის პრეზიდენტისბრძანება „ვირტუალური აქტივის მომსახურების პროვაიდერის საქართველოს ეროვნულ ბანკში რეგისტრაციის,რეგისტრაციის გაუქმებისა და რეგულირების წესის დამტკიცების თაობაზე“, დანართი N1.
6 ექვაირინგი – საგადახდო მომსახურება, რომელსაც საგადახდო მომსახურების პროვაიდერი უზრუნველყოფსმიმღებთან გაფორმებული ხელშეკრულების საფუძველზე, რაც მოიცავს გადახდის ოპერაციის მიღებასა დადამუშავებას; შედეგად, ფულადი სახსრები გადაირიცხება მიმღებთან.
7 ვირტუალური აქტივის მომსახურების პროვაიდერი – პირი, რომელიც ახორციელებს სხვა პირის სასარგებლოდვირტუალური აქტივის (ღირებულების ციფრული გამოხატულება, რომელიც არის ურთიერთჩანაცვლებადი და არ არისუნიკალური, წარმოადგენს ციფრული ფორმით გადაცემას ან ვაჭრობის საგანს და გამოიყენება ინვესტირების ან/დაგადახდების განხორციელების მიზნით) მომსახურებას.
3USAID-ის ეკონომიკური მმართველობის პროგრამაკომერციული ბანკებისა და ფინტექების თანამშრომლობა:გამოწვევები და შესაძლებლობებიმომსახურების გაწევაზე, რის მიზეზადაც სახელდება ფულის გათეთრებასა დატერორიზმის აღკვეთასთან დაკავშირებული პოტენციური რისკები. ამასთანავე,მომსახურების გაწევაზე უარის თქმის ერთ-ერთი მიზეზია საერთაშორისოსაკორესპონდენტო ბანკების მიერ დაწესებული შეზღუდვები, რაც გულისხმობს ბანკებისმიერ კრიპტო კომპანიებზე განხორციელებული ტრანზაქციების შეზღუდვას.
•ხარვეზები კანონმდებლობაში: კანონმდებლობა არ ავალდებულებს ბანკებს, რომმარეგულირებლის მიერ ლიცენზირებულ კომპანიას მოემსახურონ. შედეგად,მიუხედავად იმისა, რომ 2023 წლის ივლისში ძალაში შევიდა ვირტუალური აქტივების
სერვისის პროვაიდერების რეგისტრაციის წესი, რომლის მიხედვითაც ზემოხსენებული
კომპანიები ვალდებულნი არიან რეგულაციებთან შესაბამისობის დადასტურების შემდეგ
მოიპოვონ საქმიანობის ლიცენზია, არსებობს რისკი, რომ კომერციული ბანკებილიცენზირების
შემდეგაცარმოემსახურონ
ფინტექ-კომპანიებისნაწილს.
კანონმდებლობის თანახმად, შიდა პოლიტიკაზე დაყრდნობით, კომერციულ ბანკებს
აქვთ უფლება, უარი თქვან ნებისმიერი ფიზიკური თუ იურიდიული პირის მომსახურებაზე.

ბანკებსა და ფინტექ-ორგანიზაციებს შორის თანამშრომლობის რეგულირება მნიშვნელოვანიაფინანსური
ეკოსისტემისსტაბილურობის,სამართლიანობისადა
უსაფრთხოების
უზრუნველსაყოფად. გარდა ამისა, თანამშრომლობის რეგულირება ხელს შუწყობს ჯანსაღი
კონკურენტული გარემოს ჩამოყალიბებას, მომხმარებლისთვის ფინანსური მომსახურების მეტიალტერნატივის შექმნას, ტრანზაქციული დანახარჯების შემცირებას, ფულად სახსრებთან
წვდომის გაუმჯობესებას და საბოლოო ჯამში როგორც მომხმარებლის, ასევე მცირე ბიზნესის
ფინანსების მართვასთან დაკავშირებული გამოცდილების გაუმჯობესებას.

საერთაშორისო გამოცდილებაფინტექ-სექტორის რეგულირება მსოფლიოს ყველა ქვეყანაში ახალი მიმართულებაა დაეტაპობრივად მკვიდრდება, კონკრეტული ქვეყნის ფინანსური სექტორის თავისებურებებისგათვალისწინებით. აღსანიშნავია, რომ მსოფლიოში ფინტექ-სექტორის განვითარებასთანერთად ბანკების მხრიდან დამოკიდებულება იცვლება. თუ აქამდე საბანკო სექტორი ფინტექებს
კონკურენტებად აღიქვამდა, დღესდღეობით ურთიერთობა თანამშრომლობაში გადაიზარდა.
შესაბამისად, კომერციულმა ბანკებმა შეცვალეს მიდგომა და ორიენტირებულები არიან ფინტექსექტორთან მაქსიმალურად მოქნილი პირობებით თანამშრომლობაზე8.
2020 წელს ჩატარებული გამოკითხვის მიხედვით, ამერიკელმა ბანკირებმა აღნიშნეს, რომფინტექებთან პარტნიორობა მათი სტრატეგიული გეგმის შეთანხმებული და მნიშვნელოვანინაწილია9. იქიდან გამომდინარე, რომ ბანკები აშშ-ში მოტივირებულნი არიან ფინტექკომპანიებთან თანამშრომლობაზე, აშშ-ის მარეგულირებლებმა გადაწყვიტეს, თვალყურიადევნონ აღნიშნულ პარტნიორობას. 2023 წლის ივნისში გამოიცა სახელმძღვანელო, რომელშიცშეჯამებულია სამი მთავარი მარეგულირებელი ორგანიზაციის (ფედერალური სარეზერვო8 Department for International Trade. 2021. "Landing a Successful Bank-FinTech Partnership in the US." Insight Report. Accessed

2023. https://assets.publishing.service.gov.uk/media/608670c8d3bf7f01343a0760/landing-a-successful-bank-fintechpartnership-in-the-us.pdf.
9 LendIt Fintech Bankers Survey, September 2020.
4USAID-ის ეკონომიკური მმართველობის პროგრამაკომერციული ბანკებისა და ფინტექების თანამშრომლობა:გამოწვევები და შესაძლებლობებისისტემა, დეპოზიტების დაზღვევის ფედერალური კორპორაცია და ვალუტის მაკონტროლებელიოფისი)10 მოსაზრებები ამ თანამშრომლობასთან დაკავშირებით.
სახელმძღვანელო ზოგად პრინციპებზეა დაფუძნებული და ღიაა ინტერპრეტაციისთვის, თუმცა,შესაძლებელია რამდენიმე მნიშვნელოვანი საკითხის გამოყოფა. მაგალითად, ცხადია, რომბანკებს ეკისრებათ ვალდებულება, შეაფასონ ყველა ბიზნეს-პარტნიორის რისკი, მაგრამ საჭირო
ხდება შემოქმედებითად, სტრატეგიულად მიუდგნენ აღნიშნულ საკითხს. რაც შეეხება ფინტექორგანიზაციებს, მოსალოდნელია, მათ გაეზარდოთ რეგულირებასთან დაკავშირებული
მოთხოვნები ბანკების მხრიდან. სახელმძღვანელოში მკაფიოდ ჩანს, რომ მარეგულირებლები
როგორც ბანკებს, ასევე ფინტექებსაც დააკისრებენ ანგარიშვალდებულებას და აგრეთვემოსთხოვენ პასუხისმგებლობის აღებას ნებისმიერი ხარვეზის შემთხვევაში. ამ ტიპისმოთხოვნებისა და აკრედიტაციის სისტემის შექმნა ხელს უწყობს თამაშის წესებზე შეთანხმებისპროცესს ფინტექებისა და ბანკების თანამშრომლობაში.
საბანკო სექტორზე დამოკიდებულების თვალსაზრისით, აღსანიშნავია დიდი ბრიტანეთისა11 დაჰონგ-კონგის12 გამოცდილება, სადაც დაუშვეს საგადახდო მომსახურების პროვაიდერებისთვის(PSP)13 ანგარიშის გახსნის შესაძლებლობა ცენტრალური ბანკის სისტემაში. გაერთიანებულსამეფოში განხორციელებული ცვლილების მთავარი მოტივი იყო ის, რომ PSP-ები არიან ბანკებისკონკურენტები საგადახდო მომსახურების მიწოდებაში, რასაც ბანკების (თავიანთიკონკურენტების) შუამავლობით ახორციელებენ. ამგვარად, ფინტექებისთვის ცენტრალურ ბანკშისაკორესპონდენტო ანგარიშის გახსნის უფლების მინიჭება უზრუნველყოფს ქვეყნის შიდასაგადახდო სისტემაზე წვდომას PSP-ებისთვის და ამცირებს მათ დამოკიდებულებას კომერციულბანკებზე. ეს კი, თავის მხრივ, ხელს უწყობს სამართლიან კონკურენციას ბანკებსა და ფინტექკომპანიებს შორის.
ასევე ჰონგ-კონგში 2023 წლის აპრილში გამოიცა წესი, რომლის თანახმადაც ავტორიზებულიფინანსური ინსტიტუტები მხარს უნდა უჭერდნენ მარეგულირებლის მიერ ლიცენზირებულ დარეგულირებულ ვირტუალური აქტივის მომსახურების პროვაიდერებს (VASP), ასევე უნდააკმაყოფილებდნენ მათ ლეგიტიმურ საჭიროებას — ფლობდნენ საბანკო ანგარიშებს14.
აღნიშნული წესი VASP-ებისთვის ამარტივებს ბანკებთან ურთიერთობას და ამცირებსმარეგულირებლის მიერ ლიცენზირებული ფინტექისთვის საბანკო ანგარიშის გახსნაზედაუსაბუთებელი უარის რისკს.

10 The Board of Governors of the Federal Reserve System (Board), the Federal Deposit Insurance Corporation (FDIC), and the Officeof the Comptroller of the Currency (OCC), Treasury. 2023. "Interagency Guidance on Third-Party Relationships: Risk Management."
https://www.fdic.gov/news/financial-institution-letters/2023/fil23029a.pdf.
11Bank of the England. 2019. Bank of the England Web site. Accessed 2023. https://www.bankofengland.co.uk//media/boe/files/markets/other-market-operations/accessfornonbankpaymentserviceproviders.pdf.
12 The Securities and Futures Commission. n.d. The Securities and Futures Commission Web site. Accessed 2023.
https://apps.sfc.hk/edistributionWeb/gateway/EN/circular/intermediaries/supervision/doc?refNo=23EC44.
13 საგადახდო მომსახურების პროვაიდერი - იურიდიული პირი, რომელიც საგადახდო მომსახურების მომხმარებელსუწევს საგადახდო მომსახურებას საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად.
14 FintechHK. 2023. "Fact Sheet: Hong Kong Fintech Landscape." Accessed 2023. https://www.hongkongfintech.hk/en/insights/news/news-2023/fact-sheet-hong-kong-fintech-landscape/.
5USAID-ის ეკონომიკური მმართველობის პროგრამაკომერციული ბანკებისა და ფინტექების თანამშრომლობა:გამოწვევები და შესაძლებლობებიდასკვნა და რეკომენდაციებისაერთაშორისო პრაქტიკა აჩვენებს, რომ ფინტექებსა და ბანკებს შორის თანამშრომლობისშემთხვევები მზარდია და მნიშვნელოვანია აღნიშნულ თანამშრომლობასთან დაკავშირებულიწესების შემუშავება. აშშ-ში, დიდი ბრიტანეთსა და ჰონგ-კონგში დაინახეს ამ თანამშრომლობის
რეგულირებისა და, ზოგ შემთხვევაში, ფინტექების ქვეყნის საგადახდო სისტემაში ჩართვისსაჭიროება.
საქართველოში ბანკებისა და ფინტექების თანამშრომლობის რეგულირების გარეშე დატოვებაამცირებს ფინტექ-კომპანიების კონკურენტუნარიანობას, აფერხებებს ტექნოლოგიურგანვითარებას ფინანსურ სექტორში და ზრდის ფინტექების დამოკიდებულებას კომერციულიბანკების მომსახურებაზე.
საქართველოში, ფინტექებსა დაგადასაჭრელად, რეკომენდებულია:ბანკებსშორისთანამშრომლობისგამოწვევების•საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ შეიქმნას გაიდლაინი, რომელიც დაარეგულირებსკომერციულ ბანკებსა და ფინტექ-კომპანიების თანამშრომლობას, ასევე შეამცირებსკომერციული ბანკების მხრიდან ფინტექების მომსახურებაზე დაუსაბუთებელი უარისრისკს;•საქართველოს ეროვნულმა ბანკმა ფინტექ-კომპანიებისთვის დაუშვას ქვეყნის შიდასაგადახდო სისტემებში ჩართვა (RTGS-ზე წვდომა).

ჩამოთვლილირეკომენდაციებისგათვალისწინებახელსშეუწყობსფინტექებისკონკურენტუნარიანობის გაზრდას როგორც გადახდის მრავალფეროვანი საშუალებების
შექმნით, ასევე ისეთი ტიპის ტრანზაქციების გამრავალფეროვნებით, რომელიც შესაძლებელიაგანხორციელდეს ელექტრონულად და, ამავდროულად, ცენტრალური ბანკის გავლით15. გარდაამისა, მოხდება ინოვაციების წახალისება, ფინანსური სისტემის დივერსიფიკაცია,კონკურენტული და სამართლიანი გარემოს შექმნა ფინანსურ სექტორში და მომხმარებლისგამოცდილების გაუმჯობესება.

15 Bank of the England. 2019. Bank of the England Web site. Accessed 2023. https://www.bankofengland.co.uk/-/media/boe/files/markets/other-market-operations/accessfornonbankpaymentserviceproviders.pdf.
6USAID-ის ეკონომიკური მმართველობის პროგრამაკომერციული ბანკებისა და ფინტექების თანამშრომლობა:გამოწვევები და შესაძლებლობები