Η πρόταση ενδυνάμωσης της αναφοράς μελετών
παρατήρησης στην Επιδημιολογία (STROBE):Κατευθυντήριες οδηγίες για την καταγραφή καιδημοσίευση των μελετών παρατήρησης
περίληψηThe STROBE InitiativeΠολλές βιοατρικές έρευνες αποτελούν μελέτες παρατήρησης. Η υποβολή αναφοράς μιας τέτοιας
έρευνας είναι συχνά ανεπαρκής, γεγονός το οποίο
παρακωλύει την αξιολόγηση των δυνατών και τωναδύνατων σημείων της, καθώς και της δυνατότητας
γενικευσιμότητας μιας μελέτης. Η πρωτοβουλίαSTROBE ανέπτυξε προτάσεις για το τι θα πρέπει ναπεριλαμβάνεται σε μια ακριβή και πλήρη αναφορά
μιας μελέτης παρατήρησης. Καθορίσαμε το πλαίσιο
των συστάσεων ώστε να αφορά σε τρία κύρια σχέδια μελέτης: προοπτικές (κοορτής), ασθενών-μαρτύρων και συγχρονικές. Διεξαγάγαμε μια διήμερη συνάντηση εργασίας, το Σεπτέμβριο του 2004, με ειδήμονες σε θέματα μεθοδολογίας, ερευνητές και διευθυντές σύνταξης περιοδικών για να προσχεδιάσουμε έναν κατάλογο θεματικών ενοτήτων. Στη συνέχεια αυτός ο κατάλογος αναθεωρήθηκε κατά τηδιάρκεια αρκετών συσκέψεων της συντονιστικής
ομάδας και σε συζητήσεις μέσω ηλεκτρονικών μηνυμάτων με την ευρύτερη ομάδα των συντελεστών του
STROBE, λαμβάνοντας υπόψη τα εμπειρικά δεδομένα και τους μεθοδολογικούς προβληματισμούς. Ησυνάντηση εργασίας και η μετέπειτα επαναληπτική
διαδικασία των διαβουλεύσεων και της αναθεώρησης οδήγησαν σε έναν κατάλογο 22 θεματικών ενοτήτων (η Πρόταση STROBE) που αφορούν στον τίτ-1 von Elm E.
Institute of Social and Preventive Medicine (ISPM),
University of Bern, Bern, Switzerland

1 Altman D.G.
Centre for Statistics in Medicine, University of
Oxford, Oxford, United Kingdom

1 Egger M.
Department of Social Medicine, University of Bristol,
Bristol, United Kingdom

1 Pocock S.J.
London School of Hygiene and Tropical Medicine,
University of London, London, United Kingdom

1 Co/ tzsche P.C.
Nordic Cochrane Centre, Copenhagen, Denmark

1 Vandenbroucke J.P.
Department of Clinical Epidemiology, Leiden
University Hospital, Leiden, The NetherlandsΕλληνικές λέξεις-κλειδιά:Κατευθυντήριες οδηγίες,μελέτη παρατήρησης.
Υπεύθυνος Αλληλογραφίας:von Elm E.
e-mail: strobe@ispm.unibe.chΤόμος 22 • Τεύχος 1 • Ιανουάριος - Μάρτιος 201041

περίληψηE. VON ELM, D.G. ALTMAN, M. EGGER ET AL.

Συνέχεια προηγούμενης σελίδας

λο, την περίληψη, την εισαγωγή, τις μεθόδους, τα αποτελέσματα, και τις ενότητες συζήτησης των άρθρων. 18
θεματικές ενότητες είναι κοινές και για τα τρία σχέδια μελέτης και τέσσερις είναι εξειδικευμένες για προοπτικές (κοορτής), ασθενών-μαρτύρων και συγχρονικές μελέτες. Ένα λεπτομερές έγγραφο Επεξήγησης καιΕμβάθυνσης δημοσιεύεται χωριστά και διατίθεται δωρεάν στους ιστοτόπους PLoS Medicine, Annals of Internal
Medicine και Epidemiology. Ελπίζουμε ότι η πρόταση STROBE θα συμβάλει στη βελτίωση της ποιότητας τηςαναφοράς των μελετών παρατήρησης. Εισαγωγή
Πολλά ερωτήματα της ιατρικής έρευνας διερευνώνται στις μελέτες παρατήρησης.1 Έναμεγάλο μέρος της έρευνας στην αιτιολογία
των νόσων στηρίζεται στις προοπτικές (κοορτής), ασθενών-μαρτύρων και συγχρονικές μελέτες. Οι μελέτες παρατήρησης, επίσης, χρησιμοποιούνται στην έρευνα σχετικά με ταοφέλη και τις βλάβες των ιατρικών παρεμβάσεων.2 Οι τυχαιοποιημένες δοκιμές δεν μπορούν να απαντήσουν σε όλα τα σημαντικά
ερωτήματα μιας δεδομένης παρέμβασης. Παραδείγματος χάριν, οι μελέτες παρατήρησης
είναι καταλληλότερες να ανιχνεύσουν τιςσπάνιες ή όψιμες ανεπιθύμητες ενέργειες θεραπευτικής αγωγής, και είναι πιθανότερο ναπαρέχουν μια ένδειξη του τι επιτυγχάνεταιστην καθημερινή ιατρική πρακτική.3Η αναφορά της έρευνας θα πρέπει να γίνεται με διαφάνεια, έτσι ώστε οι αναγνώστες ναμπορούν να κατανοήσουν το σχεδιασμό, ταπεπραγμένα, τα ευρήματα και όποια συμπεράσματα εξήχθησαν. Η αξιοπιστία της έρευνας
εξαρτάται από μια κριτική αξιολόγηση από τρίτα πρόσωπα των δυνατών σημείων και τωναδυναμιών του σχεδιασμού της μελέτης, τηςδιεξαγωγής της και της ανάλυσής της. Η σαφής αναφορά είναι επίσης χρήσιμη ώστε νακρίνεται εάν και με ποιο τρόπο τα αποτελέσματα μπορούν να συμπεριληφθούν σε συστηματικές ανασκοπήσεις.4,5 Εντούτοις, σε δημοσιευμένες έρευνες παρατήρησης, σημαντικές πληροφορίες συχνά λείπουν ή είναι ασαφείς. Σε μια ανάλυση των επιδημιολογικών
μελετών που δημοσιεύθηκε σε γενικά καιεξειδικευμένα ιατρικά περιοδικά, διαπιστώθηκε ότι το σκεπτικό της επιλογής των πιθανών

42Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας

συγχυτικών μεταβλητών συχνά δεν αναφερόταν.6 Στην ψυχιατρική, μόνο λίγες αναφορές
μελετών ασθενών-μαρτύρων επεξηγούσαν
τις μεθόδους που χρησιμοποιήθηκαν για τηνταυτοποίηση των ασθενών και των μαρτύρων.7 Σε μια επισκόπηση των διαχρονικών μελετών για την έρευνα του εγκεφαλικού επεισοδίου, 17 από τα 49 άρθρα (35%) δεν προσδιόρισαν τα κριτήρια επιλεξιμότητας.8 Άλλοι
έχουν υποστηρίξει ότι χωρίς επαρκή διαφάνεια κατά την αναφορά είναι πιθανό τα οφέλητης έρευνας να προκύψουν με βραδύτερο
ρυθμό,9 και ότι υπάρχει η ανάγκη καθοδήγησης στην υποβολή αναφορών των μελετών
παρατήρησης.10,11Οι συστάσεις σχετικά με την αναφορά τηςέρευνας μπορούν να βελτιώσουν την ποιότητά της. Η Πρόταση σχετικά με τα Καθιερωμένα
Πρότυπα Αναφοράς Δοκιμών (Consolidated
Standards of Reporting Trials: CONSORT), συντάχθηκε το 1996 και αναθεωρήθηκε 5 χρόνια
αργότερα.12 Πολλά ιατρικά περιοδικά υποστήριξαν αυτήν την πρωτοβουλία,13 η οποία έχειβοηθήσει στη βελτίωση της ποιότητας τωναναφορών τυχαιοποιημένων δοκιμών. 14,15Ακολούθησαν παρόμοιες πρωτοβουλίες σεάλλα ερευνητικά πεδία – π.χ., για την υποβολή έκθεσης των μετα-αναλύσεων των τυχαιοποιημένων δοκιμών 16 και των διαγνωστικών
μελετών.17 Εδραιώσαμε ένα δίκτυο ειδημόνων στη μεθοδολογία, ερευνητών και διευθυντών σύνταξης περιοδικών για να αναπτύξουμε συστάσεις για την καταγραφή αναφοράς της μελέτης παρατήρησης: την Πρόταση
Ενδυνάμωσης της Αναφοράς Μελετών Παρατήρησης στην Επιδημιολογία (Strengthening
the Reporting of Observational Studies in Epidemiology: STROBE).

E. VON ELM, D.G. ALTMAN, M. EGGER ET AL.

Στόχοι και χρήση της πρότασηςSTROBEΗ πρόταση STROBE αποτελεί έναν κατάλογο
ελέγχου θεματικών ενοτήτων που θα πρέπει
να λαμβάνεται υπόψη στα άρθρα αναφοράς
που αφορούν στους τρεις κύριους τύπους
σχεδιασμού μελέτης στην αναλυτική επιδημιολογία: μελέτες προοπτικής (κοορτής),ασθενών-μαρτύρων και συγχρονικές. Η πρόθεση είναι η παροχή καθοδήγησης αποκλειστικώς, για το σωστό τρόπο αναφοράς τηςμελέτης παρατήρησης: οι συστάσεις αυτές
δεν αποτελούν υπαγόρευση για το σχεδιασμόή τη διεξαγωγή των μελετών. Επίσης, ενώ ησαφήνεια της αναφοράς αποτελεί απαραίτητη
προ@πόθεση για την αξιολόγηση, ο κατάλογοςελέγχου των θεματικών ενοτήτων δεν αποτελεί εργαλείο αξιολόγησης της ποιότητας τηςέρευνας παρατήρησης.
Εδώ παρουσιάζουμε την πρόταση STROBE
και εξηγούμε πώς αναπτύχθηκε. Σε ένα λεπτομερές συνοδευτικό έγγραφο, το άρθρο Επεξήγηση και Εμβάθυνση,18-20 αιτιολογούμε τη συμπερίληψη των ποικίλων θεματικών ενοτήτων
του καταλόγου ελέγχου και δίνουμε το μεθοδολογικό υπόβαθρο και τα δημοσιευμένα παραδείγματα του τι θεωρούμε ότι συνιστά αναφορά με διαφάνεια. Συνιστούμε θερμά τη χρήση του καταλόγου ελέγχου STROBE σε συνδυασμό με το επεξηγηματικό άρθρο, το οποίο είναι
διαθέσιμο δωρεάν στους ιστοτόπους PLoS Medicine (http://www.plosmedicine.org/), Annals
of Internal Medicine (http://www.annals.org)
και Epidemiology (http://www.epidem.com/).

Η ανάπτυξη της πρότασης STROBEΙδρύσαμε την Πρωτοβουλία STROBE το 2004,αποκτήσαμε χρηματοδότηση για μια συνάντηση εργασίας και δημιουργήσαμε τον ιστότοπό
μας (http://www.strobe-statement.org/). Αναζητήσαμε σχετικό υλικό σε εγχειρίδια, βιβλιογραφικές βάσεις δεδομένων, βιβλιογραφικούς
καταλόγους και προσωπικά αρχεία, περιλαμβανομένων προηγούμενων συστάσεων, εμπειρικών μελετών αναφοράς και άρθρων πουπεριγράφουν σχετική έρευνα μεθοδολογίας.
Καθώς στην έρευνα παρατήρησης χρησιμοποιούνται πολλοί διαφορετικοί τύποι σχεδιασμού μελέτης, θεωρήσαμε ότι το πλαίσιο του

STROBE έπρεπε να είναι σαφώς καθορισμένο
εξ αρχής. Αποφασίσαμε να εστιάσουμε στατρία είδη σχεδιασμού μελέτης που χρησιμοποιούνται εκτενέστερα στις αναλυτικές έρευνες παρατήρησης: προοπτικές (κοορτής),ασθενών-μαρτύρων και συγχρονικές.
Οργανώσαμε μια διήμερη συνάντηση εργασίας στο Μπρίστολ του Ηνωμένου Βασιλείου,το Σεπτέμβριο του 2004. Στη συνάντηση αυτήμετείχαν 23 άτομα, μεταξύ των οποίων καιπροσωπικό σύνταξης των Annals of Internal
Medicine, BMJ, Bulletin of the World Health Organization, International Journal of Epidemiology, JAMA, Preventive Medicine, και The Lancet,καθώς επίσης και επιδημιολόγοι, ειδήμονες
μεθοδολογίας, στατιστικοί και ιατροί από τηνΕυρώπη και τη Βόρεια Αμερική. Ζητήθηκανγραπτές προτάσεις από 10 ακόμα άτομα πουδήλωσαν ενδιαφέρον να συνεισφέρουν στο
STROBE αλλά δεν μπορούσαν να παραστούν.
Τρεις ομάδες εργασίας προσδιόρισαν τα θέματα που κρίθηκαν σημαντικά προς συμπερίληψη
στους καταλόγους ελέγχου θεματικών ενοτήτων για κάθε τύπο μελέτης. Ένας προκαταρκτικός κατάλογος θεμάτων που προετοιμάστηκε εκ των προτέρων (διαθέσιμος από τον ιστότοπό μας) χρησιμοποιήθηκε για να διευκολύνειτις συζητήσεις. Εν συνεχεία, οι 3 πρόχειροι κατάλογοι ελέγχου θεματικών ενοτήτων συζητήθηκαν από όλους τους συμμετέχοντες καιόπου ήταν δυνατόν αναθεωρήθηκαν ώστε οιθεματικές ενότητες να καταστούν εφαρμόσιμες και στους τρεις τύπους σχεδιασμού μελέτης. Στην τελική συνεδρίαση της ολομέλειας,η ομάδα αποφάσισε τη στρατηγική οριστικοποίησης και διάδοσης της πρότασης SΤROBE.
Μετά τη συνάντηση εργασίας συντάξαμεένα συγχωνευμένο κατάλογο θεματικών ενοτήτων, ο οποίος περιλαμβάνει και τους τρεις
τύπους σχεδιασμού, και τον διαθέσαμε στονιστότοπό μας. Προσκαλέσαμε τους συμμετέχοντες και άλλους επιστήμονες και διευθυντές
σύνταξης να σχολιάσουν αυτό το προσχέδιο.
Στη συνέχεια δημοσιεύσαμε τρεις αναθεωρήσεις και δύο περιλήψεις των σχολίων που καιτων αλλαγών που έγιναν στον ιστότοπό μας.
Κατά τη διάρκεια αυτής της διαδικασίας, η συντονιστική ομάδα (δηλ. οι συντάκτες του παρόντος εγγράφου) πραγματοποίησε οκτώ συναντήσεις διάρκειας μίας ή δύο ημερών, κατά τιςοποίες διεξήγαγε αρκετές τηλεφωνικές διαΤόμος 22 • Τεύχος 1 • Ιανουάριος - Μάρτιος 201043

E. VON ELM, D.G. ALTMAN, M. EGGER ET AL.

σκέψεις για την αναθεώρηση του καταλόγου
ελέγχου των θεματικών ενοτήτων και προετοίμασε το παρόν έγγραφο και το έγγραφο Επεξήγησης και Εμβάθυνσης.18-20 Η συντονιστική
ομάδα προσκάλεσε τρεις πρόσθετους συνσυγγραφείς, ειδήμονες σε θέματα μεθοδολογίας και σύνταξης για να βοηθήσουν στη συγγραφή του εγγράφου επεξήγηση και εμβάθυνση, και ζήτησε ανατροφοδότηση από περισσότερα από 30 άτομα, τα ονόματα των οποίων
παρατίθενται στο τέλος του παρόντος εγγράφου. Διαθέσαμε αρκετές εβδομάδες για σχόλια
στα μεταγενέστερα προσχέδια του εγγράφου
και υπενθυμίσαμε στους συνεργάτες τις προθεσμίες μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου.

Τα συστατικά του STROBE
Η Πρόταση STROBE αποτελεί έναν κατάλογο
ελέγχου 22 θεματικών ενοτήτων, τις οποίες θεωρούμε θεμελιώδεις για την έγκυρη αναφορά
μελετών παρατήρησης (Πίνακας Ι). Αυτές οι θε-Αριθμός
θεματικής
ενότητας
Τίτλος και Περίληψη

Εισαγωγή
Υπόβαθρο/σκεπτικό
επιχειρηματολογίας
Αντικειμενικοί στόχοι

ματικές ενότητες σχετίζονται με τον τίτλο τουάρθρου και την περίληψη (θεματική ενότητα 1),την εισαγωγή (2 και 3), τις μεθόδους (4-12), τααποτελέσματα (13-17), τα μέρη συζήτησης
(18-21) και άλλες πληροφορίες (22, σχετικά μετη χρηματοδότηση). Δεκαοχτώ (18) θεματικές
ενότητες είναι κοινές και στους τρεις τύπους
σχεδιασμού μελέτης, ενώ τέσσερις (6, 12, 14
και 15) εξειδικεύονται ανά τύπο σχεδιασμού, μεδιαφορετικές εκδοχές για ολόκληρη ή μέροςτης θεματικής ενότητας. Για κάποιες θεματικές
ενότητες (υποδεικνύονται με αστερίσκους) οιπληροφορίες θα πρέπει να δίνονται χωριστά γιατους ασθενείς και τους μάρτυρες στις μελέτες
ασθενών-μαρτύρων, ή για τις ομάδες εκτεθειμένων και μη εκτεθειμένων ατόμων, σε προοπτικές (κοορτής) και σε συγχρονικές μελέτες.
Παρόλο που παρουσιάζεται εδώ σαν ένας καιμόνο κατάλογος ελέγχου θεματικών ενοτήτων,χωριστοί κατάλογοι ελέγχου είναι διαθέσιμοι γιακάθε έναν από τους τρεις τύπους σχεδιασμού
μελέτης στον ιστότοπο του STROBE.

Σύσταση1α) Επισήμανση του σχεδιασμού μελέτης με έναν κοινώς χρησιμοποιούμενο όροστον τίτλο ή την περίληψη.
β) Η περίληψη θα πρέπει να αποτελεί μία κατατοπιστική και ισορροπημένη σύνοψη
σχετικά με τα πεπραγμένα και τα ευρήματα.

2Επεξήγηση του επιστημονικού υπόβαθρου και του σκεπτικού επιχειρηματολογίας
για την έρευνα για την οποία γίνεται αναφορά.
Παράθεση συγκεκριμένων στόχων, περιλαμβανομένων οιονδήποτε προκαθορισμέ
νων υποθέσεων.

3ΜέθοδοιΣχεδιασμός μελέτης

4Παρουσίαση των στοιχείων-κλειδιών του σχεδιασμού μελέτης στην αρχή του επιστημονικού άρθρου.

Χώρος διεξαγωγής

5Περιγραφή χώρου διεξαγωγής, τοποθεσιών, σχετικών ημερομηνιών, συμπεριλαμμβανομένων των περιόδων εύρεσης και εγγραφής συμμετεχόντων, έκθεσης, μετέπειτα παρακολούθησης (follow up) και συλλογής δεδομένων.

Συμμετέχοντες6α) Προοπτική μελέτη (κοορτή) – Παράθεση των κριτηρίων επιλεξιμότητας όπωςκαι τις πηγές και τις μεθόδους επιλογής των συμμετεχόντων. Περιγραφή της μεθόδου μετέπειτα παρακολούθησης (follow up).
Έρευνα ασθενών-μαρτύρων – Παράθεση των κριτηρίων επιλεξιμότητας, όπωςκαι των πηγών και των μεθόδων εύρεσης ασθενών και επιλογής των μαρτύρων.
Παράθεση επιχειρημάτων για την επιλογή των ασθενών και των μαρτύρων.
συνεχίζεται στην επόμενη σελίδα

ΠίνακαςΙ44Η πρόταση STROBE – Κατάλογος θεματικών ενοτήτων που θα πρέπει να παρουσιάζονται στην αναφορά μελετών παρατήρησης.

Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας

E. VON ELM, D.G. ALTMAN, M. EGGER ET AL.

Αριθμός
θεματικής
ενότητας

ΣύστασηΜέθοδοιΣυμμετέχοντες

6Συγχρονική μελέτη – Παράθεση των κριτηρίων επιλεξιμότητας, καθώς και τωνπηγών και των μεθόδων επιλογής των συμμετεχόντων.
β) Προοπτική μελέτη (κοορτή) – Για μελέτες αντιστοίχισης (matching studies),παράθεση των κριτηρίων και του αριθμό των εκτεθειμένων και των μη εκτεθειμένων ατόμων.
Έρευνα ασθενών-μαρτύρων – Για μελέτες αντιστοίχισης (matching studies),καταγραφή των κριτηρίων και του αριθμού των μαρτύρων ανά ασθενή.

Μεταβλητές

7Σαφής προσδιορισμός όλων των εκβάσεων, εκθέσεων, συντελεστών πρόβλεψης,δυνητικών συγχυτικών παραγόντων και παραγόντων τροποποίησης της επίδρασης
των. Παράθεση των διαγνωστικών κριτηρίων, στην περίπτωση που αυτά χρησιμοποιήθηκαν.

Πηγές δεδομένων/Μέτρηση8*Για κάθε μεταβλητή ενδιαφέροντος, παράθεση των πηγών δεδομένων και τωνλεπτομερειών των μεθόδων αξιολόγησης (μέτρηση). Περιγραφή της συγκρισιμότητας των μεθόδων αξιολόγησης, αν υφίστανται περισσότερες από μία ομάδες.

Συστηματικά σφάλματα9Περιγραφή κάθε προσπάθειας αντιμετώπισης πιθανών πηγών συστηματικών
σφαλμάτων.

Μέγεθος μελέτης

10Επεξήγηση σχετικά με τον προσδιορισμό του μεγέθους της μελέτης.

Ποσοτικές μεταβλητές

11Επεξήγηση σχετικά με τον χειρισμό των ποσοτικών μεταβλητών κατά τις αναλύσεις.
Περιγραφή των ομαδοποιήσεων που επιλέχθηκαν και του τρόπου ομαδοποίησης,στην περίπτωση που πραγματοποιήθηκε ομαδοποίηση.

Στατιστικές μέθοδοι12α) Περιγραφή όλων των στατιστικών μεθόδων, περιλαμβανόμενων όσων χρησιμοποιήθηκαν για να αποτραπούν πλασματικές συσχετίσεις ως αποτέλεσμα συγχυτικών παραγόντων.
β) Περιγραφή όλων των μεθόδων που χρησιμοποιήθηκαν για την εξέταση υποομάδων και αλληλεπιδράσεων.
γ) Επεξήγηση διευθέτησης σε περίπτωση ελλιπών δεδομένων.
δ) Προοπτική μελέτη (κοορτή) – Επεξήγηση αντιμετώπισης τυχόν ελλιπούς συνεχιζόμενης παρακολούθησης.
Μελέτη ασθενών-μαρτύρων – Επεξήγηση της αντιμετώπισης αντιστοίχισης
ασθενών και μαρτύρων, αν πραγματοποιήθηκε.
Συγχρονική μελέτη - Περιγραφή των αναλυτικών μεθόδων λαμβάνοντας υπόψη
τη στρατηγική δειγματοληψίας, αν πραγματοποιήθηκε.
ε) Περιγραφή οιονδήποτε αναλύσεων ευαισθησίας.

ΑποτελέσματαΣυμμετέχοντες13*α) Αναφορά του αριθμού των ατόμων σε κάθε στάδιο της μελέτης – π.χ. του αριθμού
των δυνάμει επιλεγόμενων, των εξετασθέντων ως προς την επιλεξιμότητα, όσωνκρίθηκαν τελικά κατάλληλοι, όσων συμπεριλήφθηκαν στη μελέτη, όσων ολοκλήρωσαν τη διαδικασία της μετέπειτα παρακολούθησης, και αυτών που αναλύθηκαν.
β) Αιτιολόγηση της μη συμμετοχής σε κάθε στάδιο.
γ) Εξέταση ενδεχόμενης χρήσης διαγράμματος ροής.

Περιγραφικά δεδομένα

14*α) Παράθεση των χαρακτηριστικών των συμμετεχόντων στη μελέτη (π.χ. δημογραφικά, κλινικά, κοινωνικά) και των πληροφοριών σχετικά με τις εκθέσεις και τουςδυνητικούς συγχυτικούς παράγοντες.
β) Υπόδειξη του αριθμού συμμετεχόντων με ελλιπή δεδομένα ως προς κάθε μεταβλητή ενδιαφέροντος.
συνεχίζεται στην επόμενη σελίδα

ΠίνακαςΙ(συνέχεια) Η πρόταση STROBE – Κατάλογος θεματικών ενοτήτων που θα πρέπει να παρουσιάζονται στηναναφορά μελετών παρατήρησης.

Τόμος 22 • Τεύχος 1 • Ιανουάριος - Μάρτιος 201045

E. VON ELM, D.G. ALTMAN, M. EGGER ET AL.

Αριθμός
θεματικής
ενότητας

ΣύστασηΑποτελέσματαΠεριγραφικά δεδομένα14*γ) Προοπτική μελέτη (κοορτή) – Συνοπτική καταγραφή του χρόνου μετέπειτα
παρακολούθησης (π.χ. μέσος όρος και συνολικό μέγεθος).

Δεδομένα έκβασης

15*Προοπτική μελέτη (κοορτή) – Αναφορά των αριθμών των εκβάσεων ή συνοπτικών
μέτρων σε σχέση με το χρόνο.
Μελέτη ασθενών-μαρτύρων – Αναφορά των αριθμών σε κάθε κατηγορία έκθεσης ήσυνοπτικών μέτρων έκθεσης.
Συγχρονική μελέτη – Αναφορά των αριθμών των εκβάσεων ή συνοπτικών μέτρων
έκθεσης.

Κύρια αποτελέσματα16α) Παράθεση των μη σταθμισμένων εκτιμήσεων και, εφόσον ενδείκνυται, τις σταθμισμένες ως προς τους συγχυτικούς παράγοντες προκαταρκτικές εκτιμήσεις καιτην ακρίβειά τους (π.χ. διάστημα εμπιστοσύνης της τάξης του 95%). Σαφής
προσδιορισμός των συγχυτικών παραγόντων που σταθμίστηκαν και επεξήγησητων λόγων συμπερίληψης.
β) Αναφορά των ορίων ταξινόμησης, σύμφωνα με τα οποία οι συνεχείς μεταβλητές
κατηγοριοποιήθηκανγ) Εξέταση της ερμηνείας των προκαταρκτικών εκτιμήσεων του σχετικού κινδύνου
σε απόλυτο κίνδυνο για εύλογη χρονική περίοδο.

Άλλες αναλύσεις

17Αναφορά άλλων αναλύσεων που πραγματοποιήθηκαν – π.χ. των αναλύσεων υποομάδων και αλληλεπιδράσεων, και την ανάλυση ευαισθησίας.

ΣυζήτησηΑποτελέσματα-κλειδιά

18Σύνοψη των αποτελεσμάτων-κλειδί σε συνάρτηση με τους αντικειμενικούς στόχους
της μελέτης.

Περιορισμοί

19Συζήτηση των περιορισμών της μελέτης, λαμβάνοντας υπόψη πιθανές πηγές τωνσυστηματικών σφαλμάτων ή ανακριβών δεδομένων. Συζήτηση αμφότερων τωνκατευθύνσεων και των διαστάσεων οιουδήποτε δυνητικού συστηματικού σφάλματος.

Ερμηνεία

20Παράθεση προσεκτικής συνολικής ερμηνείας των αποτελεσμάτων, λαμβάνοντας
υπόψη τους αντικειμενικούς στόχους, τους περιορισμούς, την πολλαπλότητα
των αναλύσεων, τα αποτελέσματα από παρόμοιες μελέτες και άλλες σχετικές
ενδείξεις.

Γενικευσιμότητα

21Συζήτηση της δυνατότητας γενικευσιμότητας (εξωτερική εγκυρότητα) τωναποτελεσμάτων της μελέτης.

Άλλες πληροφορίες
Χρηματοδότηση

22Παράθεση της πηγής χρηματοδότησης και αναφορά του ρόλου των χρηματοδοτών
στην παρούσα μελέτη και, εφόσον ισχύει, και στην πρωτότυπη μελέτη στην οποία
βασίστηκε το παρόν άρθρο.

*Δώστε τέτοιες πληροφορίες χωριστά για τους ασθενείς και τους μάρτυρες στις μελέτες ασθενών-μαρτύρων και, εφόσον ενδείκνυται, για τις εκτεθειμένες και μη εκτεθειμένες ομάδες στις προοπτικές (κοορτής) και συγχρονικές μελέτες.
Σημείωση: Το άρθρο Επεξήγησης και Εμβάθυνσης πραγματεύεται την κάθε θεματική ενότητα του καταλόγου ελέγχου και καταγράφει το μεθοδολογικό υπόβαθρο και δημοσιευμένα παραδείγματα μιας αναφοράς με διαφάνεια. Ο κατάλογος ελέγχουSTROBE χρησιμοποιείται καλύτερα σε συνδυασμό με το παρόν άρθρο (δωρεάν διαθέσιμο στους ιστοτόπους των PLoS Medicine στη διεύθυνση http://www.plosmedicine.org/, Annals of Internal Medicine στη διεύθυνση http://www.annals.org/ και Epidemiology στη διεύθυνση http://www.epidem.com/. Χωριστές εκδόσεις του καταλόγου ελέγχου των θεματικών ενοτήτων για προοπτικές (κοορτής), ασθενών-μαρτύρων και για συγχρονικές μελέτες είναι διαθέσιμες στον ιστότοπο του STROBE http://www.strobe-statement.org/.doi:10.1371/journal. pmed.0040296.t001

ΠίνακαςΙ46(συνέχεια) Η πρόταση STROBE – Κατάλογος θεματικών ενοτήτων που θα πρέπει να παρουσιάζονται στηναναφορά μελετών παρατήρησης.

Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας

E. VON ELM, D.G. ALTMAN, M. EGGER ET AL.

Συνέπειες και περιορισμοίΗ Πρόταση STROBE δημιουργήθηκε για ναβοηθήσει τους συγγραφείς στη σύνταξη αναλυτικών μελετών παρατήρησης, τους διευθυντές σύνταξης και κριτές κατά την εξέταση
τέτοιων άρθρων προς δημοσίευση, και για ναβοηθήσει τους αναγνώστες όταν αξιολογούν
κριτικά τα δημοσιευμένα άρθρα. Διαμορφώσαμε τον κατάλογο ελέγχου των θεματικών ενοτήτων μέσα από μία ανοιχτή διαδικασία, λαμβάνοντας υπόψη την εμπειρία που έχει αντληθεί από προηγούμενες πρωτοβουλίες, ιδιαίτερα την πρωτοβουλία CONSORT. Ανασκοπήσαμε τόσο τα σχετικά εμπειρικά δεδομένα όσοκαι τη μεθοδολογική εργασία, και υποβάλαμε
τα διαδοχικά προσχέδια σε μία εκτεταμένη
επαναληπτική διαδικασία διαβουλεύσεων. Οκατάλογος ελέγχου των θεματικών ενοτήτων
που παρουσιάζεται εδώ βασίζεται έτσι στησυμβολή ενός μεγάλου αριθμού ατόμων μεποικίλο υπόβαθρο και προοπτικές. Στο αναλυτικό επεξηγηματικό άρθρο,18-20 το οποίο προορίζεται για χρήση παράλληλα με τον κατάλογο θεματικών ενοτήτων, συνεισέφερε σημαντικά η διαδικασία διαβουλεύσεων.
Οι μελέτες παρατήρησης υπηρετούν έναευρύ πλαίσιο σκοπών, με μία αδιάσπαστη αλληλουχία από την ανακάλυψη νέων ευρημάτων μέχρι την επαλήθευση ή την αναίρεση
πρότερων πορισμάτων.18-20 Κάποιες μελέτες
είναι κατά βάση διερευνητικές και εγείρουν
ενδιαφέρουσες υποθέσεις. Άλλες πραγματεύονται ευκρινώς διατυπωμένες υποθέσεις
σε διαθέσιμα δεδομένα. Σε ένα ακόμα άλλοτύπο μελετών, η συλλογή νέων δεδομένων
σχεδιάζεται προσεχτικά βάσει μιας υπάρχουσας υπόθεσης. Πιστεύουμε ότι ο παρών κατάλογος ελέγχου μπορεί να φανεί χρήσιμος σεόλες αυτές τις μελέτες, εφόσον οι αναγνώστες πάντοτε χρειάζεται να γνωρίζουν τι σχεδιάστηκε (και τι όχι), τι πραγματοποιήθηκε, τιδιαπιστώθηκε και ποιο είναι το νόημα τωναποτελεσμάτων. Αναγνωρίζουμε ότι η STROBE
προς το παρόν περιορίζεται σε τρία κύρια είδημελετών παρατήρησης. Θα υποδεχόμασταν
με χαρά προεκτάσεις που να προσαρμόζουν
τον κατάλογο ελέγχου των θεματικών ενοτήτων σε άλλους τύπους μελέτης – π.χ., διασταυρούμενες κλινικές μελέτες (case-crossover studies) ή οικολογικές μελέτες– αλλά, επί-σης, και σε ειδικά θεματικά πεδία. Τέσσεριςπροεκτάσεις είναι πλέον διαθέσιμες για τηνπρόταση CONSORT.21-24 Μία πρώτη προέκταση
της STROBE βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη για τιςμελέτες γενετικής συσχέτισης νόσων: η πρωτοβουλία προέκτασης της STROBE για τηνπρωτοβουλία μελετών Γενετικής Συσχέτισης
Νόσων (STROBE Extension to Genetic Association: STREGA).25 Ζητάμε από όσους σκοπεύουν
να αναπτύξουν τις προεκτάσεις της πρότασηςSTROBE να επικοινωνήσουν πρώτα με τηνομάδα συντονισμού, ώστε να αποφευχθεί ηεπανάληψη της ίδιας προσπάθειας.
Η πρόταση STROBE δεν πρέπει να ερμηνευθεί σαν μία απόπειρα που υπαγορεύει την αναφορά των ερευνών παρατήρησης σε ένανάκαμπτο μορφότυπο. Οι θεματικές ενότητες
του καταλόγου ελέγχου θα πρέπει να αντιμετωπίζονται με επαρκή λεπτομέρεια και με σαφήνεια σε κάποιο σημείο ενός άρθρου, ωστόσο η σειρά και η μορφή της παρουσίασης τωνπληροφοριών εξαρτάται από τις προτιμήσεις
του συγγραφέα, το ύφος του περιοδικού καιτις παραδόσεις του ερευνητικού πεδίου. Γιαπαράδειγμα, πραγματευόμαστε την αναφορά
των αποτελεσμάτων σε έναν αριθμό διαφορετικών θεματικών ενοτήτων, αλλά αναγνωρίζουμε ότι ενδέχεται οι συγγραφείς να αντιμετωπίσουν αρκετές θεματικές ενότητες μέσασε μία και μόνο παράγραφο του κειμένου ή σεέναν πίνακα. Επίσης, η θεματική ενότητα 22,που αφορά στις πηγές χρηματοδότησης και τησυμμετοχή των χρηματοδοτών, θα μπορούσε
να βρίσκεται σε ένα παράρτημα ή στο μέρος
του άρθρου που αναφέρεται στις μεθόδους.
Δεν στοχεύουμε στην τυποποίηση της αναφοράς. Κάποιος διευθυντής σύνταξης εξειδικευμένου ιατρικού περιοδικού ζήτησε από τουςσυγγραφείς τυχαιοποιημένων κλινικών μελετών να συμμορφώνουν τα χειρόγραφά τουςμε την πρόταση CONSORT κατά την υποβολή.26Πιστεύουμε ότι τα χειρόγραφα δεν θα έπρεπενα συμμορφώνονται στην πρόταση του STROBE με τέτοιο τρόπο που να περιορίζεται τοπροσωπικό ύφος γραφής ή η ορολογία. Προτρέπουμε τους συγγραφείς να χρησιμοποιούν
αφηγηματικά στοιχεία, περιλαμβανομένης τηςπεριγραφής ενδεικτικών περιπτώσεων, ώστενα συμπληρώνουν τις απαραίτητες πληροφορίες σχετικά με τη μελέτη τους και να κάνουντο άρθρο τους ένα ενδιαφέρον ανάγνωσμα.27Τόμος 22 • Τεύχος 1 • Ιανουάριος - Μάρτιος 201047

E. VON ELM, D.G. ALTMAN, M. EGGER ET AL.

Υπογραμμίζουμε ότι η Πρόταση STROBE δενδιαμορφώθηκε ως ένα εργαλείο για την αποτίμηση της ποιότητας των δημοσιευμένων μελετών παρατήρησης. Τέτοια εργαλεία έχουν
αναπτυχθεί από άλλες ομάδες και αποτέλεσαντο αντικείμενο πρόσφατης συστηματικής ανασκόπησης.28 Στην επιστημονική δημοσίευση
Επεξήγηση και Εμβάθυνση χρησιμοποιήσαμε
διάφορα παραδείγματα ορθής αναφοράς απόμελέτες, των οποίων τα αποτελέσματα δενέχουν επαληθευθεί σε περαιτέρω έρευνες –το σημαντικό χαρακτηριστικό ήταν η σωστή
καταγραφή αναφοράς και όχι το αν η έρευνα
ήταν καλής ποιότητας. Ωστόσο, η υιοθέτησητης πρότασης STROBE από συγγραφείς και περιοδικά μπορεί να αποσαφηνίσει θέματα όπωςοι πλασματικές συσχετίσεις εξαιτίας συγχυτικών παραγόντων (confounding), τα συστηματικά σφάλματα (bias), η γενικευσιμότητα τωναποτελεσμάτων (generalisability), γεγονός πουμπορεί να συμβάλει στην άμβλυνση της ενθουσιώδους καταγραφής της αναφοράς νέωνευρημάτων στην επιστημονική κοινότητα καιστα δημοφιλή μέσα μαζικής επικοινωνίας,29 καινα βελτιώσει τη μεθοδολογία των μελετών
μακροπρόθεσμα. Η καλύτερη αναφορά μπορεί
ακόμα να βοηθήσει στη λήψη ενημερωμένων
αποφάσεων σχετικά με το πότε νέες μελέτες
είναι αναγκαίες και το περιεχόμενο με το οποίο
θα πρέπει να καταπιάνονται.
Δεν επιχειρήσαμε μια εκτενή συστηματική
ανασκόπηση για κάθε μία από τις θεματικές
ενότητες και υποενότητες του καταλόγου ούτεπραγματοποιήσαμε δική μας έρευνα για νασυμπληρώσουμε τις ελλείψεις της βάσης τεκμηρίωσης. Επιπλέον, παρότι κανείς δεν αποκλείστηκε από τη διαδικασία, η σύνθεση τηςομάδας των συντελεστών επηρεάστηκε απόυπάρχοντα δίκτυα και δεν ήταν αντιπροσωπευτική από γεωγραφικής απόψεως (κυριάρχησαν
συντελεστές από την Ευρώπη και τη Βόρεια
Αμερική), και πιθανώς δεν υπήρξε αντιπροσωπευτική συμμετοχή ούτε από απόψεως ερευνητικών ενδιαφερόντων και αρχών. Τονίζουμε ότιη STROBE καθώς και άλλες συστάσεις για τηναναφορά της έρευνας θα πρέπει να ιδωθούν
σαν εξελισσόμενα έγγραφα που απαιτούν συνεχή αποτίμηση, βελτίωση και, εάν κριθεί απαραίτητο, αλλαγή. Είναι ευπρόσδεκτες προτάσεις για την περαιτέρω διάδοση της STROBE –π.χ. για την αναδημοσίευση του παρόντος άρ-48Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας

θρου σε περιοδικά ειδικής θεματολογίας και ξενόγλωσσα. Ομάδες ή άτομα που σκοπεύουν ναμεταφράσουν τον κατάλογο ελέγχου των θεματικών ενοτήτων σε άλλες γλώσσες θα πρέπει να συμβουλευτούν εκ των προτέρων τηνομάδα συντονισμού. Θα αναθεωρήσουμε τονκατάλογο των θεματικών ενοτήτων στο μέλλον, λαμβάνοντας υπόψη σχόλια, επισημάνσεις,
νέα στοιχεία και την εμπειρία από τη χρήση του.
Προσκαλούμε τους αναγνώστες να υποβάλουν
τα σχόλια τους μέσω του ιστοτόπου της STROBE (http://www.strobe-statement.org/).

Ευχαριστίες
Είμαστε ευγνώμονες στους Gerd Antes, Kay
Dickersin, Shah Ebrahim, και Richard Lilford γιατην υποστήριξη της πρωτοβουλίας STROBE. Είμαστε ευγνώμονες στα ακόλουθα ιδρύματαπου έχουν φιλοξενήσει τις διαβουλεύσεις εργασίας της συντονιστικής ομάδας: το Ινστιτούτο Κοινωνικής και Προληπτικής Ιατρικής (ISPM)του Πανεπιστήμιου της Βέρνης στην Ελβετία,το Τμήμα Κοινωνικής Ιατρικής του Πανεπιστημίου του Μπρίστολ στο Ηνωμένο Βασίλειο, London School of Hygiene and Tropical Medicineστο Ηνωμένο Βασιλείου, Nordic Cochrane Centre της Κοπεγχάγης στη Δανία και το Centre for
Statistics in Medicine της Οξφόρδης του Ηνωμένου Βασιλείου. Είμαστε ευγνώμονες σε έξικριτικούς που παρείχαν χρήσιμα σχόλια σε έναπροσχέδιο της παρούσας δημοσίευσης.

Οι συντελεστές της ΠρωτοβουλίαςSTROBEΤα ακόλουθα άτομα έχουν συμβάλει στο περιεχόμενο και την επεξεργασία της πρότασηςSTROBE: Douglas G Altman, Maria Blettner, Paolo Boffetta, Hermann Brenner, GenevièveChêne, Cyrus Cooper, George Davey-Smith,
Erik von Elm, Matthias Egger, France Gagnon,Peter C. Gοtzsche, Philip Greenland, Sander
Greenland, Claire Infante-Rivard, John Ioannidis, Astrid James, Giselle Jones, Bruno Ledergerber, Julian Little, Margaret May, David
Moher, Hooman Momen, Alfredo Morabia, Hal
Morgenstern, Cynthia D. Mulrow, Fred Paccaud, Stuart J. Pocock, Charles Poole, Martin Roosli, Dietrich Rothenbacher, Kenneth Rothman, Caroline Sabin, Willi Sauerbrei, Lale Say,

E. VON ELM, D.G. ALTMAN, M. EGGER ET AL.

James J. Schlesselman, Jonathan Sterne, Holly
Syddall, Jan P. Vandenbroucke, Ian White, Susan Wieland, Hywel Williams, Guang Yong Zou.

Συγγραφική συμβολή
Οι συγγραφείς συντόνισαν την πρωτοβουλίατης Πρότασης STROBE και συνεισέφεραν στησυγγραφή της επιστημονικής δημοσίευσης. Η
EvE έγραψε το αρχικό προσχέδιο της δημοσιευμένης εργασίας και επιμελήθηκε το μεγαλύτερο μέρος του συντονισμού της STROBE. ΗME ξεκίνησε την πρωτοβουλία STROBE και, σεσυνεργασία με την EvE, οργάνωσαν την πρώτη συνάντηση εργασίας.
Χρηματοδότηση: Η συνάντηση εργασίας
χρηματοδοτήθηκε από το Ευρωπαjκό Ίδρυμα
Επιστημών (European Science Foundation: ESF).
Πρόσθετη χρηματοδότηση δόθηκε από το Medical Research Council Health Services Research
Collaboration (MRC-HSRC στο Ηνωμένο Βασίλειο). Οι χρηματοδότες δεν συμμετείχαν στοσχεδιασμό της μελέτης, στη συλλογή και ανάλυση των δεδομένων, στην απόφαση για δημοσίευση και στην προετοιμασία του άρθρου.
Σύγκρουση συμφερόντων: Οι συγγραφείς
δηλώνουν ότι δεν υφίσταται σύγκρουση συμφερόντων.
Παράθεση: von Elm E, Altman DG, Egger M,
Pocock SJ, Gο/ tzsche PC, et al. (2007) The Streng-thening the Reporting of Observational Studies
in Epidemiology (STROBE) Statement: Guidelines
for reporting observational studies. PLoS Med
4(10): e296. 10.1371/journal.pmed.0040296.
Υποβλήθηκε: 20 Ιουνίου 2007Εγκρίθηκε: 30 Αυγούστου 2007
Δημοσιεύθηκε: 16 Οκτωβρίου 2007
Κατοχύρωση πνευματικής ιδιοκτησίας: ©
2007 von Elm et al. Το παρόν αποτελεί άρθρο
ανοικτής πρόσβασης, το οποίο διατίθεται υπότους όρους της άδειας Creative Commons μεαναφορά στον αρχικό δημιουργό (Creative
Commons Attribution License), η οποία επιτρέπει απεριόριστη χρήση, διάθεση και αναδιάθεση με κάθε μέσο υπό τον όρο ότι μνημονεύεται ο αρχικός δημιουργός και η πρωτότυπη πηγή. Για λεπτομέρειες σχετικά με την περαιτέρω χρήση, βλ. ιστότοπο STROBE(http://www.strobe-statement.org/). Προκειμένου να ενθαρρυνθεί η διάδοση της πρότασης STROBE, το παρόν άρθρο θα δημοσιευθεί
και θα είναι διαθέσιμο δωρεάν, επίσης, από ταπεριοδικά Annals of Internal Medicine, BMJ,
Bulletin of the World Health Organization, Epidemiology, The Lancet, και Preventive Medicine.
Συντμήσεις: CONSORT, Consolidated Standards of Reporting Trials; STREGA, STROBE Extension to Genetic Association Studies, STROBE, Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology.

Βιβλιογραφία
1. Glasziou P, Vandenbroucke JP, Chalmers I. Assessing thequality of research. BMJ, 328: 39–41, 2004.
2. Black N. Why we need observational studies to evaluate theeffectiveness of health care. BMJ, 312: 1215–1218, 1996.
3. Papanikolaou PN, Christidi GD, Ioannidis JP. Comparisonof evidence on harms of medical interventions in randomized and nonrandomized studies. CMAJ, 174: 635–641, 2006.
4. Juni P, Altman DG, Egger M. Systematic reviews in healthcare: Assessing the quality of controlled clinical trials.
BMJ, 323: 42–46, 2001.
5. Egger M, Schneider M, Davey Smith G. Spurious precision? Metaanalysis of observational studies. BMJ, 316:
140–144, 1998.
6. Pocock SJ, Collier TJ, Dandreo KJ, de Stavola BL, Goldman MB, et al. Issues in the reporting of epidemiologicalstudies: a survey of recent practice. BMJ, 329: 883, 2004.

7. Lee W, Bindman J, Ford T, Glozier N, Moran P, et al.
Bias in psychiatric case-control studies: literature survey.
Br J Psychiatry, 190: 204–209, 2007.
8. Tooth L, Ware R, Bain C, Purdie DM, Dobson A. Qualityof reporting of observational longitudinal research. Am J
Epidemiol, 161: 280–288, 2005.
9. Bogardus ST Jr., Concato J, Feinstein AR. Clinical epidemiological quality in molecular genetic research: the needfor methodological standards. JAMA, 281: 1919–1926, 1999.
10. Anonymous. Guidelines for documentation of epidemiologic
studies. Epidemiology Work Group of the Interagency Regulatory Liaison Group. Am J Epidemiol, 114: 609–613, 1981.
11. Rennie D. CONSORT revised—improving the reportingof randomized trials. JAMA, 285: 2006–2007, 2001.
12. Moher D, Schulz KF, Altman DG. The CONSORT statement: revised recommendations for improving the qualityΤόμος 22 • Τεύχος 1 • Ιανουάριος - Μάρτιος 201049

E. VON ELM, D.G. ALTMAN, M. EGGER ET AL.

50

of reports of parallel-group randomised trials. Lancet, 357:
1191–1194, 2001.
13. Moher D, Altman DG, Schulz KF, Elbourne DR. Opportunities and challenges for improving the quality of reporting clinical research: CONSORT and beyond. CMAJ,
171: 349–350, 2004.
14. Plint AC, Moher D, Morrison A, Schulz K, Altman DG, etal. Does the CONSORT checklist improve the quality ofreports of randomised controlled trials? A systematic review. Med J Aust, 185: 263–267, 2006.
15. Egger M, Ju¨ ni P, Bartlett C. Value of flow diagrams inreports of randomized controlled trials. JAMA, 285: 1996–
1999, 2001.
16. Moher D, Cook DJ, Eastwood S, Olkin I, Rennie D, et al.
(1999) Improving the quality of reports of meta-analyses ofrandomised controlled trials: the QUOROM statement. Quality of Reporting of Meta-analyses. Lancet 354: 1896–1900.
17. Bossuyt PM, Reitsma JB, Bruns DE, Gatsonis CA, Glasziou PP, et al. Towards complete and accurate reporting ofstudies of diagnostic accuracy: The STARD Initiative.
Ann Intern Med, 138: 40–44, 2003.
18. Vandenbroucke JP, von Elm E, Altman DG, GøtzschePC, Mulrow CD, et al. for the STROBE Initiative Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology (STROBE): Explanation and Elaboration. PLoS
Med 4: e297. doi:10.1371/journal.pmed.0040297, 2007.
19. Vandenbroucke JP, von Elm E, Altman DG, GøtzschePC, Mulrow CD, et al. for the STROBE Initiative. Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology (STROBE): Explanation and Elaboration. Ann
Intern Med, 147:W163-94, 2007.
20. Vandenbroucke JP, von Elm E, Altman DG, GøtzschePC, Mulrow CD, et al. for the STROBE Initiative. Streng-thening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology (STROBE): Explanation and Elaboration. Epidemiology, 18:805-35, 2007.
21. Ioannidis JP, Evans SJ, Gøtzsche PC, O’Neill RT, Altman
DG, et al. Better reporting of harms in randomized trials:
an extension of the CONSORT statement. Ann Intern
Med 141: 781–788, 2004.
22. Campbell MK, Elbourne DR, Altman DG. CONSORT
statement: extension to cluster randomised trials. BMJ,
328: 702–708, 2004.
23. Piaggio G, Elbourne DR, Altman DG, Pocock SJ, Evans
SJ. Reporting of noninferiority and equivalence randomized trials: an extension of the CONSORT statement. JAMA, 295: 1152–1160, 2006.
24. Gagnier JJ, Boon H, Rochon P, Moher D, Barnes J, et al.
Reporting randomized, controlled trials of herbal interventions: an elaborated CONSORT statement. Ann Intern
Med 144: 364–367, 2006.
25. Ioannidis JP, Gwinn M, Little J, Higgins JP, Bernstein JL,
et al. A road map for efficient and reliable human genome
epidemiology. Nat Genet, 38: 3–5, 2006.
26. Ormerod AD. CONSORT your submissions: an update
for authors. Br J Dermatol, 145: 378–379, 2001.
27. Schriger DL. Suggestions for improving the reporting ofclinical research: the role of narrative. Ann Emerg Med,
45: 437–443, 2005.
28. Sanderson S, Tatt ID, Higgins JP. Tools for assessing quality and susceptibility to bias in observational studies in
epidemiology: a systematic review and annotated bibliography. Int J Epidemiol, 36: 666–676, 2007.
29. Bartlett C, Sterne J, Egger M. What is newsworthy? Longitudinal study of the reporting of medical research in two
British newspapers. BMJ, 325: 81–84, 2002.

Σημείωση ελληνικής έκδοσης

Βοηθήματα μετάφρασης

Η ελληνική μετάφραση της Πρότασης STROBEέγινε στο πλαίσιο μιας εργασίας που πραγματοποιήθηκε στη διάρκεια του μαθήματος «Μεθοδολογία της Έρευνας», που συντονίζει και επιβλέπει ο Καθηγητής κ. Χρήστος Λιονής. Το μάθημα αυτό είναι ενταγμένο στο μεταπτυχιακό
πρόγραμμα σπουδών «Δημόσια Υγεία και Διοίκηση Υπηρεσιών Υγείας» (http://mph.med.uoc.gr)του Τμήματος Ιατρικής (Διευθυντής Σπουδών κ.
Αναστάσιος Φιλαλήθης). Η μετάφραση από τοπρωτότυπο αγγλικό κείμενο στα ελληνικά έγινε
από μια ομάδα μεταπτυχιακών φοιτητών αποτελούμενη από τους Αντωνιάδου Ελισάβετ, Κατσικάρη Κ υριακή, Μανουσάκη Ευτυχία, Μιμαράκης Δημήτριος, Νικολάου Ελισάβετ, Φεργαδάκη
Μαρία ενώ ο έλεγχος ποιότητας και η επιμέλεια
του τελικού κειμένου έγινε από τους Πιτέλου
Ελένη και Χρήστο Λιονή. Για τη μετάφραση αυτή χρησιμοποιήθηκαν τα παρακάτω βοηθήματα:1. Crowther J. Oxford Advanced Learner's Dictionary 5ndedition, Oxford: Oxford University Press, 1995.
2. Παναγιώτης Τσαμπουνάρας. Χρυσή Έκδοση ΑγγλικόΕλληνικό και Αγγλικό-Ελληνικό Λεξικό, Ηλεκτρονικό
Λεξικό MATZENTA, 2006.
3. Πετρίδου Ε., Σκαλκίδης Η., Δικαλιώτης Σ.Κ. Λεξικό 100Επιδημιολογικών Όρων, 2007, Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής, [internet], τεύχος 24(4) σελ. 353–362, προσβάσιμοαπό τον ιστότοπο http://www.mednet.gr/archives/ [Τελευταία πρόσβαση 1 Απριλίου 2010] .
4. Σάμιος Β., Δεληγιάννης Α., Παπαγεωργίου Γ. Βιοατρική
Ορολογία Ελληνοαγγλικό – Αγγλοελληνικό Λεξιλόγιο,MeSH – Ελλάς, Αθήνα: ΙΑΤΡΟΤΕΚ, ΒΗΤΑ Ιατρικές Εκδόσεις ΕΠΕ, 1991.
5. Τζαμουράνης Ν., Δεληγιάννης Ά., Σάμιος Β., Βιοατρική
Ορολογία Ελληνοαγγλικό – Αγγλοελληνικό Λεξιλόγιο,MeSH – Ελλάς, Συμπλήρωμα, Αθήνα: ΙΑΤΡΟΤΕΚ, ΒΗΤΑ Ιατρικές Εκδόσεις ΕΠΕ, 1997.
6. Φούντας Γ., Βγενόπουλος Σ. Ελληνο-Αγγλικό και Αγγλο-Ελληνικό Λεξικό Ιατρικών και Βιολογικών Όρων,Αθήνα: Επιστημονικές Εκδόσεις Παρισιάνου Α.Ε.,2005.

Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας

Κατηγορίες άρθρου
Η "Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας" δέχεται για δημοσίευση πρωτότυπα κείμενα Επιστημόνων Υγείας, τα οποία κατατάσσονται στιςεξής κατηγορίες:• Άρθρα σύνταξης (έως 2000 λέξεις).
• Ερευνητικά άρθρα (έως 5000 λέξεις).
• Ανασκοπήσεις (έως 5000 λέξεις).
• Ερευνητικά πρωτόκολλα (έως 2000 λέξεις).
• Κείμενα γνώμης (έως 2000 λέξεις).
• Σύντομες ερευνητικές αναφορές (έως 1500 λέξεις).
• Κείμενα ομοφωνίας (έως 2500 λέξεις).
• Αναφορές περιπτώσεων (έως 1500 λέξεις).
• Αναφορές περιπτώσεων (έως 1500 λέξεις).
• Γράμματα του εκδότη (έως 500 λέξεις).
• Βιβλιοκρισίες (έως 500 λέξεις).
Ένα σύνολο κειμένων, που αφορούν ένα συγκεκριμένο γνωστικό τομέα της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας, μπορεί να συγκροτεί Αφιέρωμα. Εκτός των κειμένων που αναφέρονται στις παραπάνω
κατηγορίες στην "Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας" δημοσιεύονταικαι άρθρα της Συντακτικής Επιτροπής, καθώς και κείμενα που αποσκοπούν στην παρουσίαση, σχολιασμό και κριτική αξιολόγηση συγκεκριμένων γεγονότων, άρθρων και εκδόσεων σχετικών με την Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Την ευθύνη της συγγραφής των άρθρων αυτών ή κειμένων έχουν μόνο ταμέλη της Συντακτικής Επιτροπής ή επιστήμονες μετά από ειδική πρόσκληση. Επίσης στην "Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας" δημοσιεύονται και γράμματα που απευθύνονται στη Συντακτική Επιτροπή, ταοποία αναφέρονται σε παρατηρήσεις, κλινικές και ερευνητικές εμπειρίες ή σχολιάζουν τη διεθνή και ελληνική βιβλιογραφία. Την ευθύνη για τη δημοσίευση των κειμένων αυτών έχει ο Διευθυντής Σύνταξης και η Συντακτική Επιτροπή.
Τόμος 22 • Τεύχος 1 • Ιανουάριος - Μάρτιος 201051