Miljardenschade aan biodiversiteit
noopt tot radicale stappen
De schade van de Nederlandse productie en consumptie aan biodiversiteit

December 2022

2
﻿Inhoudsopgave

Miljardenschade aan biodiversiteit
noopt tot radicale stappen

3

Aanbeveling 5: Reken met ‘echte’ prijzen

17

Aanbeveling 1: Herken (verborgen) schadeaan biodiversiteit

Aanbeveling 6:
8 Haal bbp-groei definitief van het voetstuk

20

Aanbeveling 2: Verwerk biodiversiteit
in kern bedrijfsvoering

11

Aanbeveling 3: Ga op zoek naar kleine
winsten, met een groot effect

13

Aanbeveling 4: Verhoog kennis
en bewustzijn over biodiversiteit

15

Conclusie

22

Verantwoording en methodologie

24

Colofon28

3

Miljardenschade aan biodiversiteit
noopt tot radicale stappen
Nederlandse productie en consumptie veroorzaakt voor bijna 40 miljard euro schade aan biodiversiteit,
blijkt uit onderzoek van ABN AMRO en Impact Institute. Het leeuwendeel is verborgen: het vindt niet
binnen sectoren zelf, maar bij hun leveranciers of klanten plaats. Het inzichtelijk krijgen en verminderen
van die schade door bedrijven is dan ook cruciaal. Het is aan overheden om bbp-groei van het voetstuk tehalen en bovendien het werken met ‘echte’ prijzen te stimuleren.
De huidige wijze van produceren en consumeren is ‘economisch kortzichtig’ en vernietigt waarde op de lange termijn.
Dat stellen ruim driehonderd internationale bedrijven eind oktober in een brandbrief waarin zij wereldwijde regeringsleiders oproepen om het rapporteren over schade aan biodiversiteit verplicht te maken, in aanloop naar de ‘COP
15’-bijeenkomst in Montreal die vanaf 7 december aanstaande plaatsvindt.1 Inmiddels roepen meer dan duizend
grote bedrijven de overheden op om de structurele afname aan biodiversiteit tegen 2030 omgekeerd te hebben.2
Het is in hun eigenbelang om de schade aan biodiversiteit te beperken. Zo is meer dan de helft van de wereld-

Biodiversiteit gaat over verschillende dimensies vanwijde economie in zekere mate afhankelijk van ‘ecosysteem-

diversiteit aan soorten planten, dieren en micro-organismen.

diensten’ van de natuur, zoals de productie van voedsel,

Het gaat over de rijkdom aan soorten, aan interacties tussen

de opslag van koolstof, bescherming tegen ziektes,

soorten en aan genetische variatie. Een hoge biodiversiteit

zuurstofproductie, filteren van lucht en water en het

hangt in algemene zin samen met zogenoemde ecosysteem-

bieden van medicinale ingrediënten.3 Deze diensten

diensten, zoals de bestuiving van gewassen, de opslag

staan onder druk door een verlies aan biodiversiteit.

van koolstof, bescherming tegen ziektes, luchtzuivering

Volgens wetenschappers dreigen een miljoen soorten

en recreatieve diensten. Tussen diverse regio’s enplanten, dieren en micro-organismen uit te sterven en is

ecosystemen kunnen hierbij grote verschillen bestaan.

4de omvang van wildpopulaties van dieren in ongeveer
vijf decennia gemiddeld met 69 procent geslonken.5

5 procent van het Nederlandse bbp
Uit ketenonderzoek van ABN AMRO en het Impact Institute blijkt dat de Nederlandse samenleving zich niet
onbetuigd laat in de biodiversiteitscrisis. In een studie waarin de schade van 65 bedrijfstakken via de handel met
140 landen en het gebruik van 42 typen gewassen is meegenomen, blijkt dat de Nederlandse samenleving voor
bijna 40 miljard euro aan schade aan ecosysteemdiensten veroorzaakt. Bij het berekenen van de schade in euro’s
is rekening gehouden met verscheidenheid aan lokale ecosystemen: zo is landgebruik of luchtvervuiling in een
tropisch regenwoud schadelijker dan in een woestijn.
De berekende schade komt overeen met ongeveer 5 procent van het bbp in het jaar 2020, ofwel een kleine 2300
euro per inwoner.
1 Businesses call for nature impact disclosures to be mandatory by 2030 | Biodiversity | The Guardian
2 Call to Action — Business For Nature
3 http://www3.weforum.org/docs/WEF_New_Nature_Economy_Report_2020.pdf
4 https://ipbes.net/news/how-did-ipbes-estimate-1-million-species-risk-extinction-globalassessment-report
5 https://www.wwf.nl/wat-we-doen/focus/biodiversiteit/living-planet-report

4
Miljardenschade aan biodiversiteit noopt tot radicale stappen﻿

Verborgen schade: 70 procent van de schade in het buitenland
Het grootste deel van die schade is verborgen. Zo vindt van de totale schade 70 procent via zakenpartners in het
buitenland plaats. De import van cacao kan immers samengaan met landgebruik in Ivoorkust of Ghana, die van rijst
met uitstoot van methaan bij de teelt in India of Pakistan, van soja met landgebruik in Brazilië, en van rundvlees met
watervervuiling in Argentinië.
Van de bijna 40 miljard euro komt een kleine 5 miljard euro voor rekening van bedrijven die actief zijn in de agrarische
sector en ruim 4 miljard euro vanuit branches in de voedingsmiddelenindustrie. Het aandeel van deze sectoren in
Nederland tezamen in de biodiversiteitsschade bedraagt dus ongeveer 23 procent. Daarbij is de schade per euro
volume het hoogst bij houderijen van rundvee.6
Die schade zit dus ook in andere, minder voor de hand liggende sectoren en kan dus veel subtieler zijn. Dit betreft
onder meer het IT-gebruik van banken of zakelijke dienstverleners. Dat gaat immers samen met veel energieverbruik in
datacenters en het gebruik van schaarse metalen in hardware, en daarmee met uitstoot eerder of later in de keten.

Figuur 1: Schade aan biodiversiteit vooral via de keten
Schade aan biodiversiteit in miljarden
Het grootste deel van de ketenschade gaat via buitenlandse ketenpartners, maar niet het volledige deel.
45
40

40

35
30
25
20

19

16

15
10

5

5
0

TotaalNederlandse economie

DirectLeveranciers(upstream)

Klanten(downstream)

Bron: Impact Institute, ABN AMRO.

De biodiversiteitscrisis manifesteert zich in het bedrijfsleven dan ook op een breed front, zoals verder toegelicht onderde eerste aanbeveling. En de sleutel tot het oplossen van die crisis ligt dan ook niet alleen bij de agrarische sector ofde voedingsmiddelenindustrie, maar ook bij sectoren als de zakelijke dienstverlening en de financiële dienstverlening.

Figuur 2: Sectoren met hoogste schade aan biodiversiteit

Daar is de schade aan biodiversiteit per euro weliswaar lager, maar door hun grote vertegenwoordiging in de Nederlandse
economie zijn ze tochgoed voor een belangrijk deel van deze schade.
Industrie
Zakelijke Dienstverlening
Binnen sectoren bestaanAgri
allerlei verschillen. Zo is binnen de industriesector (5,3 miljard aan totale schade) de chemische
industrie (1,3 miljard) de subsector met de hoogste schade aan biodiversiteit.
Transport & Logistiek
Food
HandelEnergie
Vastgoed

Schade aan biodiversiteit in miljarden euro's

Overheid & onderwijs

6 Volgens de GTAP-indeling. Daarbij valt het fokken van schapen, geiten en paarden ook in deze categorie.

Financiële dienstverlening

0

1

2

3

4

5

6

Totaal

DirectNederlandse
Bron: Impact Institute,
ABN AMRO.economie

5

Leveranciers(upstream)

Klanten(downstream)

Bron: Impact Institute, ABN AMRO.

Miljardenschade aan biodiversiteit noopt tot radicale stappen﻿

Figuur 2: Sectoren met hoogste schade aan biodiversiteit
Industrie

Figuur 2: Sectoren met hoogste schade aan biodiversiteit
Zakelijke Dienstverlening
Industrie
Agri

Zakelijke
Dienstverlening
Transport& Logistiek
Agri
Food
Transport & Logistiek
HandelFood
Energie
HandelVastgoed

Schade aan biodiversiteit in miljarden euro's

Energie
Overheid & onderwijs
Vastgoed
Financiële dienstverlening
Overheid & onderwijs
Financiële dienstverlening

0

1

2

Schade aan biodiversiteit in miljarden euro's
3
4
5¢ Direct0¢ Via leveranciers (upstream)
1
2¢ Via klanten (downstream)
3
4
5¢ Direct¢ Via leveranciers (upstream)¢ Via klanten (downstream)

6
6

Bron: Impact Institute, ABN AMRO. Sectoren vanuit de meer granulaire GTAP-indeling samengesteld naar hoger abstractieniveau.

Bron: Impact Institute, ABN AMRO. Sectoren vanuit de meer granulaire GTAP-indeling samengesteld naar hoger abstractieniveau.

SpagaatBedrijven kunnen die schade terugbrengen in hun eigen bedrijfsvoering en via gesprekken met leveranciers,
wanneer duidelijk is hoe die berokkend wordt. De becijferde schade wordt in binnen- en buitenland veroorzaakt
door niet-duurzaam landgebruik, uitstoot van broeikasgassen en lucht- en watervervuiling. Deze vier factoren
worden via Nederlandse productie en consumptie duidelijk geraakt. Dit tast de verscheidenheid van soorten,
ecosystemen, interacties – zoals de bestuiving van gewassen door insecten – en de genetische variatie aan, enzorgt daarmee voor een verzwakking van de ecosysteemdiensten.

Figuur 3: Schade aan biodiversiteit via meerdere factoren
Figuur45 3: Schade aan biodiversiteit via meerdere factoren
40
45
35
40
30
35
25

40

Schade aan biodiversiteit in miljarden euro's

40

Schade aan biodiversiteit in miljarden euro's

30
20
25
15

0

14

13

14

Luchtvervuiling

Bijdrage aanklimaatverandering

Landgebruik

Luchtvervuiling

Bijdrage aanklimaatverandering

Landgebruik

9

20
10
15
5
10
0
5

13

4
9
4

TotaalWatervervuiling
Nederlandse economie

Bron: Impact Institute. Totaal

Nederlandse economie

Watervervuiling

Bron: Impact Institute.

Dat bedrijven zich toch tot de wereldleiders wenden, heeft te maken met de spagaat waarin het bedrijfsleven verkeert.
Bedrijven die op eigen houtje maatregelen nemen om biodiversiteitsverlies tegen te gaan, kunnen mogelijk op korte

Figuur 4: Zwaartepunt biodiversiteitsschade kan verschillen per sector

termijn verlies van hun concurrentiepositie ondervinden. Dit kan bijvoorbeeld gebeuren als een veehouder door
Sectoren samengesteld vanuit GTAP-indeling. Impact in deze grafiek kan zowel direct zijn als via ketenpartners.
het stoppen met kunstmest en bieden van meer ruimte aan zijn dieren in productie flink achteruitgaat, maar deFiguur 4: Zwaartepunt biodiversiteitsschade kan verschillen per sector

supermarktbezoeker
aan
het GTAP-indeling.
einde van deImpact
keteninconsequent
kiest
voor
goedkoper,
minder duurzaam vlees van
TotaalSectoren samengesteld
vanuitdeze grafiek kan
zowel
directzijn als via ketenpartners.
Industrie
concurrenten.
Zakelijke dienstverlening
TotaalAgri
Industrie
Transport & Logistiek

6
Miljardenschade aan biodiversiteit noopt tot radicale stappen﻿Als grote bedrijven inspanningen doen om biodiversiteitsschade te verminderen die leiden tot winstdruk op korte
termijn, kan dat gefronste wenkbrauwen bij aandeelhouders of andere belanghebbenden tot gevolg hebben.
Zo keren Europese en Amerikaanse sectorale belangenverenigingen zich vaak tegen biodiversiteitsbeleid, blijkt uit
recent onderzoek.7“Door die tegenstrijdige belangen heeft de biodiversiteitscrisis te weinig aandacht gekregen”, stelt ecoloog Patrick
Jansen van Wageningen University & Research (WUR). “Een doorbraak is nodig, en lukt vooral als bedrijven
perspectief geboden krijgen. Net als de financiële sector speelt de overheid hierbij een belangrijke rol.”

Eerlijke spelregels
Doortastende wetgeving kan namelijk voor eerlijke
spelregels zorgen en daarmee belangrijke drempels
voor bedrijven wegnemen. Hier zijn de afgelopen
jaren al diverse initiatieven voor opgezet, onder
meer op Europees niveau. Zo heeft de EuropeseUnie (EU) dit jaar voorgesteld dat tegen 2030 voor
tenminste 20 procent van de land- en zeegebieden
herstelmaatregelen zijn genomen, en moedigt
daarom aanvullend beleid tegen vervuiling van lucht,
water en bodem aan.8
Daarnaast verlangt de Europese Centrale Bank dat commerciële banken in kaart brengen welke bedrijfstakken vande economie het meest gevoelig zijn voor de afbraak van ecosysteemdiensten, evenals inzicht in de gevoeligheid
van de eigen operatie voor aanstaande wetgeving, reputatieschade of een meer duurzame marktvraag.
Onvoldoende aandacht voor de natuur kan leiden tot weglopende klanten, leveranciers en zo een aantasting van
kredietwaardigheid.
Met dergelijke regelgeving gaan langetermijnbelangen voor bedrijven meer parallel lopen met kortetermijnbelangen, waar die twee nu niet altijd stroken.

Haast geboden
Voor zowel bedrijven als overheden is haast geboden. Volgens wetenschappers zijn zogeheten kantelpunten meerin zicht gekomen voor wereldwijde ecosystemen, zoals de smeltende ijskappen op Groenland en Antarctica, tropischekoraalriffen die als huis voor een groot deel van het onderzeese leven dienen, en het regenwoud van de Amazone.9
Voorbij die kantelpunten is het zeer moeilijk het tij nog te keren, met alle gevolgen van dien: meer overstromingen,bedreiging van voedselzekerheid, minder toegang tot drinkwater en het risico op een onleefbare aarde op langetermijn.
Succes is daarbij echter verre van gegarandeerd. Immers: het wereldwijde VN-orgaan Convention on Biological
Diversity (CBD) stelde in 2010 al twintig wereldwijde doelen op het vlak van biodiversiteit, waarvan er niet
één volledig werd gehaald. De volgens wetenschappers cruciale ‘transformatieve verandering’ heeft nog niet
plaatsgevonden.
Een doorbraak is nodig. Vanuit het ketenonderzoek met Impact Institute en bestaande inzichten over biodiversiteit
doen wij diverse aanbevelingen waarmee een dergelijke systeemverandering bewerkstelligd kan worden. Hoewel
deze specifiek gericht zijn op bedrijven en overheden, is het duidelijk dat ook andere partijen – zoals kapitaalverstrekkers en consumenten – een cruciale rol hebben bij het bewerkstelligen van het succes.

7 https://www.theguardian.com/environment/2022/oct/24/business-groups-block-action-that-could-help-tackle-biodiversity-crisis-aoe
8 https://environment.ec.europa.eu/publications/nature-restoration-law_en
9 Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer – climatetippingpoints.info

7
Miljardenschade aan biodiversiteit noopt tot radicale stappen﻿

In de rest van deze publicatie zullen we de volgende aanbevelingen handen en voeten geven.
De eerste drie aanbevelingen zijn daarbij in het bijzonder op ondernemingen gericht, de volgende drie vooral op de
overheid.
1. Herken (verborgen) schade aan biodiversiteit
2. Maak biodiversiteit integraal onderdeel van de bedrijfsvoering;
3. Ga op zoek naar kleine winsten, met een groot effect;
4. Verhoog kennis en bewustzijn over biodiversiteit;
5. Reken met ‘echte’ prijzen;
6. Haal bbp-groei van het voetstuk, verschuif naar brede welvaart.
Een boodschap staat hierbij centraal, zoals wereldwijde bedrijven in hun brandbrief aangeven: “Transformeer deregels van het economische spel en verplicht bedrijven om direct actie te ondernemen.”

8

1.	Herken (verborgen) schade aan
biodiversiteit bij de onderneming
Om daadwerkelijk schade aan biodiversiteit te kunnen terugdringen, is van belang om te weten waar
die schade in de bedrijfsvoering en de keten veroorzaakt wordt. “Het bieden van transparantie hieroverals bedrijf is een cruciale eerste stap”, vindt hoogleraar ecologie Louise Vet, voormalig directeur van
het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW).
Blijven voldoen aan wetgeving
Bedrijven – vooralsnog vooral de grotere – worden in toenemende mate verplicht transparant te zijn over maatschappelijke gevolgen van hun activiteiten. Zo ging de EU vorig jaar akkoord met de zogeheten ‘Corporate
Sustainability Reporting Directive’, waarbij een groter aantal bedrijven vanaf 2024 de verplichting krijgt om te gaan
rapporteren over duurzaamheid. Eerder dit jaar ging de EU bovendien akkoord met een voorstel om negatieveeffecten op milieu en mensenrechten inzichtelijk te maken en hierover te communiceren.
Deze vereisten krijgen navolging op nationaal niveau, met vergelijkbare initiatieven. Zo dienden ChristenUnie,
PvdA, GroenLinks, SP, VOLT en D66 de initiatiefwet Wet verantwoord en duurzaam internationaal ondernemen in.10
Volgens het voorstel worden Nederlandse bedrijven meer verantwoordelijk voor schade aan milieu en mensenrechten
in de waardeketen. Die schade dient zoveel mogelijk voorkomen te worden, of bedrijven moeten maatregelen
nemen deze terug te dringen. Daarbij worden grotere bedrijven aangespoord hierover jaarlijks te rapporteren enhun invloed aan te wenden om ketenpartners hun schade terug te laten dringen.

70 procent van de schade vindt plaats in buitenland
De toenemende druk vanuit wet- en regelgeving stelt bedrijven voor een probleem als zij te weinig zicht hebben
op schade aan biodiversiteit die samenhangt met hun in- en verkoop. Kennis daarover vereist het nodige uitzoekwerk, aangezien de schade grotendeels verborgen is en dus gemakkelijk over het hoofd gezien kan worden.
Immers: van de 40 miljard schade aan biodiversiteit van het Nederlandse bedrijfsleven, vindt 12 miljard euro ineigen land plaats. De overige 70 procent manifesteert zich bij buitenlandse ketenpartners, zoals te zien in Tabel 1.

10 https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/wetsvoorstellen/detail?id=2021Z04465&dossier=35761

9
1. Herken (verborgen) schade aan biodiversiteit bij de onderneming﻿

Zo loopt in de chemische industrie bijna 60 procent van de schade aan biodiversiteit via klanten. Wanneer deindustrie chemische bestrijdingsmiddelen aan akkerbouwers verkoopt, dan is deze medeverantwoordelijk voor dewatervervuiling die deze middelen veroorzaken. Transporteurs zijn volgens deze gedachtenlijn deels verantwoordelijk
voor vervuiling door opdrachtgevers voor wie zij producten vervoeren, banken voor vervuiling die plaatsvindt met
door hen gefinancierde leningen, juristen en accountants voor de activiteiten waar zij documentatie over opstellen,en groothandels en retailers tenslotte voor de vervuiling bij productie van partijen met wie zij zakendoen.
Daarbij kunnen bedrijven beleid maken om schade via ketenpartners terug te dringen. Zo jaagt warenhuisketen de
Bijenkorf verduurzaming bij leveranciers aan door het doel te stellen om in 2025 een geheel duurzaam assortimentte hebben, vooral gebaseerd op ‘een verantwoorde productie en duurzame materialen’.11
Door de schade aan biodiversiteit in beeld te hebben, kan ook inzichtelijk worden gemaakt hoe een bedrijf
verduurzaamt. Dat laat beddengoedfabrikant Yumeko zien. In een verslag over 2021 maken zij onder meer bekend
hoeveel kilo dons is gerecycled en hoeveel watervervuiling volgens hen is bespaard dankzij het toepassen van
biologische teelt.12

Tabel 1: Schade aan biodiversiteit via meerdere factoren

SectorSchade in miljarden euro’s

In Nederland

In het buitenland

Industrie

5,3

17%

83%

Zakelijke Dienstverlening

5,2

21%

79%

Agri

4,9

57%

43%

Transport & Logistiek

4,5

30%

70%

Food

4,3

20%

80%

Handel

3,8

28%

72%

Energie

2,4

66%

34%

Vastgoed

1,4

31%

69%

Overheid & onderwijs

1,4

26%

74%

Financiële sector

1,4

26%

74%

Leisure en overige dienstverlening

1,3

24%

76%

Healthcare

1,2

22%

78%

Bouw

1,2

26%

74%

TMT

1,2

22%

78%

Delfstoffenwinning

0,4

25%

75%

Totaal

39,8

30%

70%

Bron: Impact Institute, bewerking ABN AMRO. Sectoren samengesteld vanuit GTAP-indeling.

11 https://www.debijenkorf.nl/press/2020/De-Bijenkorf-committeert-zich-aan-Science-Based-Targets-initiative-met-als-doel-50,4-minder-CO2-uitstoot-in-2030.html
12 https://view.publitas.com/yumeko/impact-report-2021-nl/page/1

10
1. Herken (verborgen) schade aan biodiversiteit bij de onderneming﻿

Type schadeBij die inventarisatie ligt het voor de hand de schade aan biodiversiteit op te knippen in de kanalen via waar bedrijven

3: Schadeaan biodiversiteit
meerdere factoren
dezeFiguur
doorgaans
aanrichten,
zoals lucht- en via
watervervuiling,bijdrage aan klimaatverandering en landgebruik.
Dit kan 45
erg verschillen per bedrijfstak, zoals ook te zien in Figuur 4. De schade aan biodiversiteit die via de
40
Schade aan biodiversiteit in miljarden euro's
houders40van rundvee gaat, vindt voor twee derde plaats via watervervuiling, onder meer als gevolg van het
gebruik 35
van kunstmest. Bij watertransport vindt een groot deel van de schade aan biodiversiteit juist plaats via
luchtvervuiling.
30
25
Elektriciteitsbedrijven veroorzaken bijna 70 procent van hun schade via hun bijdrage aan klimaatverandering,20
mede door de fossiele brandstoffen die gebruikt worden bij het opwekken vanelektriciteit. De schadedie de14
13
15
9luchtvaart veroorzaakt, bestaat voor de helft uit de bijdrage aan klimaatverandering. Tot slot ligt de nadruk bij
10fabrikanten van medicijnen, drank en voeding,evenals bij de makers van plantaardige oliën en vetten, juist op
4
5
beslag op landgebruik – al dan niet via ketenpartners.
0
TotaalWatervervuiling
Luchtvervuiling
Bijdrage aan
Landgebruik
Het gaat dus
erg veel werk
geven om ketenschade goed te begrijpen.klimaatverandering
Daarbij gaat het om veel meer dan een
Nederlandse
economietheoretische exercitie, weet ecologe Vet. “Wanneer je dit scherp hebt, kun je actie ondernemen om de schadeBron: Impact Institute.

aan biodiversiteit te verlagen.”Figuur 4: Zwaartepunt biodiversiteitsschade kan verschillen per sector
Sectoren samengesteld vanuit GTAP-indeling. Impact in deze grafiek kan zowel direct zijn als via ketenpartners.
TotaalIndustrie
Zakelijke dienstverlening
AgriTransport & Logistiek
Food
HandelEnergie
Vastgoed
Overheid & onderwijs
Financiële dienstverlening
Leisure
Zorg
Bouw
TMT
Delfstoffenwinning

0%

10%

¢ Landgebruik
Bron: Impact Institute, bewerking ABN AMRO.

20%

30%

40%

¢ Klimaatverandering

50%

60%

¢ Luchtvervuiling

70%

80%

90%

¢ Watervervuiling

100%

11

2.	Maak biodiversiteit integraal
onderdeel van de bedrijfsvoeringHet erkennen van de schade die een ondernemer zelf en via ketenpartners aan de biodiversiteit
veroorzaakt, biedt geen garantie voor het terugbrengen ervan. Zou een ondernemer al wat doen,
dan is het verleidelijk om het als een geïsoleerd project aan te pakken, zonder echt verandering in debedrijfsactiviteiten door te voeren.
Een radicale aanpak is volgens biodiversiteitswetenschappers dan ook noodzakelijk. Zij benadrukken dat biodiversiteitsdoelen alleen kunnen slagen als ze samengaan met ‘transformatieve verandering’: een fundamentele omslag
waarbij bestaande paradigma’s, doelen en waarden op de schop gaan.13
Het is daarom zaak om een integrale visie op biodiversiteit te hebben. Een winkelier die overstapt op wind- en
zonnestroom en kiest voor bevoorrading met elektrische vrachtwagens, zet daarmee goede stappen op biodiversiteit.
Maar als klanten ondertussen op de winkelvloer worden bedolven onder reclames die oproepen tot zo veel
mogelijk consumptie van producten met een korte levensduur en de filiaalmanager op verkoopcijfers ervan wordt
afgerekend, zal alsnog veel schade aan biodiversiteit veroorzaakt worden.

Groot doel
Om te weten wat exact nodig is om een ommekeer te maken, is het van belang een doel te formuleren dat
hieraan bijdraagt. Uitzoomen kan helpen om de invloed van een bedrijf op biodiversiteit te zien. Vanuit daar kan
een groot doel worden gesteld: bijvoorbeeld het behalen van een neutrale of positieve impact op biodiversiteit inhet jaar 2030. Door hier bovendien regelmatig op te reflecteren, is tijdig bijsturen mogelijk.
Vervolgens kunnen bedrijfsprocessen worden aangepast aan dat doel. Dit kan door prestatie-indicatoren te
ontwikkelen die bij dat hogere doel passen, en die net zo belangrijk te maken als financiële indicatoren.
Een voorbeeld van een dergelijke doelstelling kan voor een logistiek medewerker van een groothandel het
halveren van luchtvervuiling zijn. Door vervoersbewegingen van partners te verminderen of te verduurzamen,
kan de medewerker het doel behalen.
“Het is van belang werknemers daar dan ook echt op te beoordelen”, stelt Vet, “zodat goed gedrag met betrekking
tot klimaat en biodiversiteit beloond wordt”. Dergelijke doelstellingen kunnen bijvoorbeeld ook gesteld worden
rondom het verbeteren van waterkwaliteit, mits het vertaald wordt in iets waar de medewerker invloed op heeft.
13 The global assessment report on biodiversity and ecosystem services. Summary for policy makers, IPBES.

12
2. Maak biodiversiteit integraal onderdeel van de bedrijfsvoering﻿

Biodiversiteit in de top van een bedrijf
Het meenemen van integrale doelen in de bedrijfsvoering gaat dus veel verder dan het veranderen van processenen maatstaven. Het gaat erom dat bij elke strategische keuze die een bedrijf maakt alle mogelijke schadelijke
bijeffecten worden meegenomen.
Dit kan door het onderwerp concreet in de top van het bedrijf te beleggen. Zo koos de Britse maker van verzorgingsproducten Faith in Nature ervoor om de natuur – via roulerende vertegenwoordigers – een stem te geven in deraad van bestuur.14 Een ecoloog, bioloog of milieujurist in de top van organisaties zal onbedoelde bijeffecten van
bedrijven immers sneller zien.
Zelfs bij duurzame innovaties kan van blinde vlekken sprake zijn. Een voorbeeld hiervan is de ‘Jevons-paradox’,
waarbij de milieuwinst van duurzame innovatie grotendeels tenietgedaan wordt door extra vraag.15 Als een bedrijf
bijvoorbeeld een waterbesparende douchekop introduceert, kan dit niet alleen aan milieuwinst opleveren, maar ook
een lagere waterrekening voor een huishouden. Als dit gebruikers stimuleert langer te gaan douchen, kan die
milieuwinst echter teniet gedaan worden.
Een ander voorbeeld is de introductie van een goedkopere elektrische auto. De milieuwinst die gemaakt wordt
omdat bestuurders hun auto met brandstofmotor ervoor inruilen, kan verloren gaan wanneer abonnees op
deelauto’s door deze innovatie alsnog zelf een auto kopen. Het is dus van belang per situatie een inschatting temaken in hoeverre er sprake is van de Jevons-paradox. Zeker is dat een bioloog in de top van een bedrijf
dergelijke risico’s eerder ziet dan een doorgewinterde verkoper.

Andere bedrijfsmodellen
Afwegingen rondom klimaat en biodiversiteit kunnen ertoe leiden dat bedrijven het roer omgooien. Zo wil deBritse warenhuisketen Selfridges – onderdeel van hetzelfde moederbedrijf als de Bijenkorf – dat in 2030 zo’n 45
procent van de interacties met klanten bestaat uit ‘circulaire’ producten en diensten, zoals reparaties, verhuur ofverkoop van tweedehandsproducten.16 Omdat dergelijke diensten producten in omloop houden, is er minder
schadelijke impact op biodiversiteit.
“Structureel denken in diensten in plaats van de lineaire verkoop van producten zou de schade aan biodiversiteit
aanzienlijk terugdringen”, stelt WUR-ecoloog Jansen. In Nederland worden onder meer wasmachines en
koffiezetapparaten in abonneevorm aangeboden.17 Het stimuleert producenten om producten zo te maken dat
deze zo lang mogelijk meegaan.

14 https://www.change.inc/future-leadership/brits-bedrijf-benoemt-de-natuur-tot-officieel-bestuurslid-39051
15 https://www.solar365.nl/nieuws/ondernemers-en-beleidsmakers-let-op-de-jevons-paradox-65A4ACB0.html#
16 https://www.theguardian.com/business/2022/sep/02/selfridges-wants-half-of-transactions-to-be-resale-repair-rental-or-refills-by-2030
17 https://www.abnamro.nl/nl/zakelijk/insights/sectoren-en-trends/retail/hobbelig-groeipad-voor-abonnement-op-consumentenproduct.html

13

3.	Ga op zoek naar kleine winsten,
met een groot effectDe biodiversiteitscrisis is een complex en veelzijdig probleem waar internationaal aan kennis en bewustzijn
moet worden gewonnen. Complexiteit kan overweldigend en verlammend werken, wat de vrijheid en
precisie van denken raakt.18 Het gevolg is dat er nooit wordt gestart en er ook geen keteneffect plaatsvindt.
Alle grote veranderingen, zijn ooit klein begonnen.
Daarom is het van belang om bij het integreren van beleid gericht op biodiversiteit in de bedrijfsvoering bewust
op zoek te gaan naar ‘kleine winsten’, zoals organisatiedeskundige Karl Weick ze noemt. Door klein te beginnen
worden mensen niet overvallen door de complexiteit van het probleem, ze weten waar te beginnen.19 Via een
experimentele aanpak kan direct met het nastreven van bepaalde doelen worden gestart en kunnen gaandeweg
processen worden verbeterd.
Het grote voordeel is dat iedereen vandaag kan beginnen. Er zijn tal van voorbeelden van kleine winsten die het
bedrijfsleven al boekt, zoals de met aangespoelde PET-flessen gemaakte spijkerbroeken van kledingmerk G-Starof het verbod op gratis plastic tasjes door de overheid. 20 Een ander voorbeeld zijn de plasticvrijeverpakkingen van
chocolademerk Lovechock. 21
Op zichzelf lijken het kleine winsten, maar maatschappelijk heeft de voorbeeldfunctie van deze initiatieven een
groot effect. Denk alleen maar aan de kartonnen rietjes, die niet meer uit de horeca zijn weg te denken. Zo zullen
meer initiatieven volgen, waardoor het gebruik van plastic wordt geminimaliseerd, met een positief effect op debiodiversiteit.

Kleine stappen en een intrinsieke motivatie
Een manier waarop kleine winsten binnen een bedrijf kunnen worden bereikt, is bijvoorbeeld door ideeën overbiodiversiteit bij werknemers, klanten of leden op te halen. Zo haalde de stad Barcelona veel ideeën voor lokale
initiatieven op via een burgerplatform. 22 Een voordeel van deze aanpak is dat dit intrinsieke motivatie van mensen
stimuleert om de biodiversiteitscrisis aan te pakken.

18 Termeer en Dewulf (2017). Kansen small wins aanpak voor transities circulaire economie. Rapport Min. IenW def.pdf (wur.nl)
19 Niet het akkoord van Parijs, maar kleine, lokale initiatieven zijn de doorbraak naar duurzaam leven (trouw.nl)
20 Termeer en Dewulf (2017). Kansen small wins aanpak voor transities circulaire economie. Rapport Min. IenW def.pdf (wur.nl)
21 lovechock kleine winst - Google Zoeken (duurzaam-ondernemen.nl)
22 https://www.barcelona.cat/infobarcelona/en/tema/participation/over-six-hundred-proposals-from-citizens-for-the-participatory-budgets_923661.html

14
3. Ga op zoek naar kleine winsten, met een groot effect﻿

De vaart kan in deze transitie gehouden worden door werknemers constant uit te nodigen om de ‘status quo’ uit
te dagen”, stelt Vet. “Dit zorgt tevens voor ‘zelfreinigend vermogen’ bij bedrijven. De nadruk moet dan wel liggen
op een positief kritische houding en het komen tot oplossingen.” Warenhuisketen Marks & Spencer laat zien hoe
dit in de praktijk kan werken voor bedrijven. Daar kwam een werknemer met het idee om dozen voor het recyclen
van kleding in de winkels te introduceren. Na goedkeuring door het bestuur werd dit verder ingevoerd. 23
Die intrinsieke motivatie kan ook uit andere bronnen komen. Zo raakte directeur Ray Anderson van de Amerikaanse
tapijtfabrikant Interface zo geraakt door het lezen van een boek van een milieuactivist 24, dat zijn bedrijf nu duurzaamheid sterk in de strategie heeft verankerd, bijvoorbeeld door tapijttegels te verkopen die CO2 opslaan. 25

Elkaar inspireren
De kracht van het inzetten op kleine winsten is de inspiratie die het voor anderen kan bieden. Bij succes worden
kleine initiatieven door anderen overgenomen en ontstaat olievlekwerking. Werken vanuit kleine en aanstekelijke
stappen kan zo verduurzaming en het tegengaan van de verslechtering van biodiversiteit in versnelling brengen.
Dit is bijvoorbeeld zichtbaar rondom de verhuur van kleding. Zo behoort het in 2014 opgerichte Nederlandse
bedrijf LENA tot de internationale pioniers met het opzetten van een zogeheten kledingbibiliotheek. Zo kan
kleding in omloop blijven, wat milieuvriendelijker is dan het telkens kopen en produceren van nieuwe kleding.
Dit initiatief heeft in de jaren erna internationaal navolging gekregen van diverse kledingmerken, waaronder
grotere partijen als H&M en Urban Outfitters. 26 Daarmee is de kous nog niet af: voor de komende jaren wordt de– relatief nog altijd kleine – kledingverhuurmarkt grote groeicijfers toegedicht, bijvoorbeeld door statistiekbureau
Statista. 27

23 Engaging Employees to Create a Sustainable Business (ssir.org)
24 Kees Klomp: ‘Intrinsieke motivatie leidt tot transitie’ (managementscope.nl)
25 https://circubuild.be/nl/nieuws/interface-lanceert-nieuwe-circulaire-tapijttegelcollectie/
26 H&M wil groener imago en start met kledingverhuur (fd.nl)
27 https://www.statista.com/statistics/1195613/rental-apparel-market-revenue-worldwide/15

4.	Verhoog kennis en bewustzijn
over biodiversiteit
Om de miljardenschade aan biodiversiteit te kunnen verminderen, zijn kennis en bewustwording hierover onontbeerlijk. Deze factoren vormen namelijk de eerste stap in een gedragsveranderingsproces28
dat in dit geval noodzakelijk is, aangezien het behouden van de natuur essentieel is voor het menselijke
bestaan en de kwaliteit van leven.29
Daarbij heeft het (koop)gedrag aan het einde van de keten invloed op de hoeveelheid schade aan biodiversiteit.
Bij het minderen van vleesconsumptie vindt minder uitstoot van broeikasgassen plaats, bij het vaker kiezen voor
biologische producten minder watervervuiling. En wie producten langer gebruikt, vermindert de schadelijke
effecten via bijvoorbeeld luchtvervuiling.
Kennis over biodiversiteit blijkt er nu onvoldoende te zijn. De helft van de Nederlanders weet volgens onderzoek
van de Nationale Denktank niet wat het precies inhoudt, en 30 procent van de inwoners van ons land heeft geen
weet van de slechte staat van de natuur. Nederlanders begeven zich minimaal in de natuur en worden niet goed
genoeg geïnformeerd. 30 Daarin staat ons land niet alleen: meerdere landen liggen achter met eigen doelstellingen
op het verhogen van bewustzijn, aldus de Verenigde Naties.

Onderwijsprogramma’s
De overheid kan dit via onderwijs ondervangen. Zo heeft het ministerie van onderwijs van Ecuador buitenlokalen
gecreëerd in beschermde of herstelde natuurgebieden voor milieu-onderwijs. Bij Filipijnse scholen stonden in 2019
inheemse bevolkingsvertegenwoordigers voor de klas om hun kennis over onze relatie met de natuur over te brengen.31
Naast die onderwijsprogramma’s kunnen overheden via subsidies en belastingvoordelen ondernemers ondersteunen
die het bewustzijn over biodiversiteit actief verhogen. Zo experimenteerde de Noorse onlinesupermarkt Oda met
kassabonnen waarop de invloed van de afgerekende producten op het klimaat zichtbaar is. En met succes: de verkoop
van plantaardige producten steeg en de verkoop van rood vlees daalde.32

28 De kunst van het veranderen. Gedrag van doelgroepen (2010).
29 The global assessment report on biodiversity and ecosystem services. Summary for policy makers, IPBES.
30 https://www.duurzaam-ondernemen.nl/de-nationale-denktank-legt-belangrijkste-knelpunten-bloot-voor-biodiversiteitsverlies-en-herstel-ervan/
31 Global Biodiversity Outlook 5, cbd.int.
32 https://www.trendwatching.com/innovation-of-the-day/with-co2-footprint-on-receipts-norwegian-grocer-sees-meat-sales-drop16
4. Verhoog kennis en bewustzijn over biodiversiteit﻿

Een ander voorbeeld is de Belgische appontwikkelaar Palau. Tijdens het scannen van producten in een supermarkt
krijgt een consument inzicht in de ecologische score, waaronder gegevens over de invloed die elk product heeft
op de biodiversiteit en de afstand die voor transport overbrugd moet worden. Het aanmoedigen van dergelijke
innovatie kan zeker helpen, temeer omdat uit het onderzoek van de Nationale Denktank blijkt dat ongeveer twee
derde van de Nederlanders meer belang hecht aan biodiversiteit wanneer zij hierover toelichting hebben gekregen.

Uitingen in de media
Naast overheden kunnen ook mediabedrijven een belangrijke rol spelen bij het informeren en inspireren overbiodiversiteit. Zo werd in Belize een radioserie geïntroduceerd om het publiek voor te lichten over beschermde
zeegebieden en duurzame visserij. Dit heeft geleid tot kennisverhoging en het voornemen tot duurzamer (visserij)gedrag bij luisteraars, zo bleek uit een enquête achteraf. 33
Zo kan de binding met de lokale natuur versterkt worden. “Exotische soorten en huisdieren zijn oververtegenwoordigd in onderwijs en media”, zegt Merel Scheltema, een van de onderzoekers van de Nationale Denktank.
“We zien veel leeuwen, tijgers en olifanten in films, maar waar zijn de Nederlandse inheemse soorten als de das,de grutto en het edelhert?”34

Onderscheid klimaat en biodiversiteit
Door de kennisachterstand dreigt biodiversiteit te veel op een hoop met klimaatinspanningen gegooid te worden. Dit
geldt zeker in het bedrijfsleven, waar het rapporteren over biodiversiteit zo’n vijf tot tien jaar achter ligt ten opzichte
van klimaat, zo stelt directeur Peter Harrison van de grote Britse investeerder Schroders in de Financial Times (FT).35
Klimaat en biodiversiteit staan in relatie tot elkaar. Klimaatverandering wordt in verband gebracht met meer dan
duizend verdwenen plant- en diersoorten, met alle nadelige invloed op ecosysteemdiensten van dien. In 2014
gingen op een snikhete dag 45.000 ‘vliegende vos-vleermuizen’ dood in Australië.36 Tegelijkertijd helpt een
gezonde biodiversiteit bij het opslaan van koolstof, waarmee klimaatverandering wordt tegengegaan. Wie
klimaatverandering probeert tegen te gaan door de natuur te beschermen, slaat dus twee vliegen in een klap.
Ondanks die concrete raakvlakken is het van belang het verschil tussen inspanningen op ‘klimaat’ en ‘biodiversiteit’
te zien. Dit vooral omdat biodiversiteit veel breder is: plasticvervuiling in zee – dat veel zeeschildpadden en zeevogels
het leven heeft gekost – is hier bijvoorbeeld ook aan gerelateerd, evenals luchtvervuiling via de uitstoot van
fijnstof, zwaveldioxide en stikstofoxiden.
Wie veel doet om klimaatopwarming tegen te gaan, kan dus nog steeds ecosystemen beschadigen. “We zijn deplaneet aan het leegroven, en klimaatverandering is slechts een van de symptomen ervan”, stelt ecologe Vet.
“Dat biodiversiteit – in tegenstelling tot CO2 – moeilijk in kilo’s uitgedrukt kan worden en de samenstelling van die
ecosystemen lokaal zo kan verschillen, maakt het moeilijker om voorbij klimaatverandering te kijken.”

Schiermonnikoog
Dat het bestrijden van klimaatopwarming en verlies aan biodiversiteit elkaar zelfs in de weg kunnen zitten, laat desituatie in Schiermonnikoog zien. Het inmiddels in de ijskast gezette plan om een windmolenpark op zee aan teleggen en zo meer duurzame energie op te wekken, zou samengaan met een onderzeese kabel die de biodiversiteit
in de Waddenzee sterk zou verstoren, met dus mogelijke schade aan ecosysteemdiensten. 37
Ook het verbouwen van gewassen voor biobrandstoffen – ter vervanging van fossiele brandstoffen – kan averechts
werken wanneer ontbossing plaatsvindt om hiervoor land te creëren. “Hetzelfde geldt voor bomenkap om elektriciteit
mee op te wekken”, stelt Vet. “Het is belangrijk om breder te kijken dan klimaatverandering en de koppeling met
biodiversiteit te maken.”
33 Global Biodiversity Outlook 5, cbd.int.
34 Expertforum Biodiversiteit | Nationale DenkTank 2022
35 https://www.ft.com/content/abbcec95-0154-40cd-83b9-d988bd3271b9
36 https://www.wwf.nl/wat-we-doen/focus/biodiversiteit/living-planet-report
37 https://www.trouw.nl/duurzaamheid-economie/stroomkabel-voor-windmolenpark-raakt-werelderfgoed-waddenzee-in-het-hart~b5628d3d/17

5. Reken met ‘echte prijzen’De afname van biodiversiteit heeft voor de maatschappij een hoge prijs vanwege het verlies van
ecosysteemdiensten. De Nederlandse consumptie en productie draagt zo voor 40 miljard euro bij aan
schade aan biodiversiteit. Toch worden deze maatschappelijke kosten grotendeels genegeerd bij het
tot stand komen van marktprijzen.38 Schade aan biodiversiteit wordt namelijk deels ‘geëxternaliseerd’,ofwel: de kosten worden soms afgewenteld op de maatschappij of toekomstige generaties.
Dit stelt ondernemers die verduurzamen voor een moeilijke opgave, omdat zij dan extra kosten maken.
Een biologische akkerbouwer die geen chemische bestrijdingsmiddelen gebruikt en in plaats daarvan onkruid
mechanisch en handmatig verwijdert, heeft hogere arbeidskosten. En biologische veehouders die dieren extra
ruimte geven, maken minder opbrengst per dier. Minder duurzame concurrenten maken weliswaar meermaatschappelijke kosten, maar kunnen die grotendeels afwentelen.

Biologisch en duurzaam duurder
Een logisch gevolg hiervan is dat reguliere voedingsproducten doorgaans goedkoper zijn voor de consument dan
biologische varianten, ondanks dat de laatstgenoemde milieuvriendelijker zijn. Biologische producten zijn 75 procent
duurder, concludeerde de Consumentenbond in 2019. 39
Het forse prijsverschil wordt gestaafd door recentere data. In 2021 was een kilo biologisch varkensvlees
59 procent duurder dan de reguliere variant, zo blijkt uit gegevens van de Agro-Nutri Monitor van Wageningen
Economic Research en de Autoriteit Consument & Markt. Ook bij champignons (48 procent), aardappelen(33 procent) en consumptiemelk (17 procent) is de biologische variant flink duurder.40
38 https://www.gov.uk/government/publications/final-report-the-economics-of-biodiversity-the-dasgupta-review
39 Biologische voeding in kaart | Consumentenbond
40 Berekening ABN AMRO met data van https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2022/42/tabellen-voor-de-agro-nutri-monitor-2022

18
5. Reken met ‘echte prijzen’Het goedkope aanbod van minder duurzame varianten beïnvloedt de marktvraag ook buiten de agrifood-keten.
Ondanks de milieuschade die met vliegen samenhangt, is het mogelijk om voor een habbekrats naar Zuid-Europa
te vliegen. En mede vanwege de watervervuiling, uitstoot en gebrekkige arbeidsomstandigheden die samengaat
met een deel van de katoenverbouw en denimproductie in Bangladesh en India, zijn spijkerbroeken voor lage
prijzen te koop.41 Zolang dit buiten het zicht van de klant gebeurt, lonkt de goedkope variant kiezen en dat maakt
het moeilijk om schade aan biodiversiteit te kunnen terugdringen.

Rekenen met ‘echte prijzen’
Een oplossing hiervan kan zijn dat overheden
bedrijven verplichten om milieuschade in de prijs
van producten te verwerken, door te moeten
rekenen met ‘echte prijzen’ waarin zoveel mogelijk
milieukosten worden meegerekend. Deels gebeurt
dit al, omdat bedrijven die onder het Europese
emissiehandelssysteem ETS vallen uitstootrechten
moeten betalen voor CO2-emissies.
In het geval van die uitstootrechten wordt het
aantrekkelijker om te investeren in verduurzaming,
omdat de emissies dan omlaag gaan. Onderzoek
van ABN AMRO en CE Delft laat zien dat het extra
belasten van uitstoot van broeikasgassen voor
12,5 procent minder milieuschade zal zorgen in
het lopende decennium.42 Niettemin bestaat een
dergelijk breed en uniform toegepaste ‘broeikasgassenbelasting’ nog niet.
Bovendien gaat het hier om nog maar een klein deel van de daadwerkelijke schade. Een te grote nadruk op een
CO2-belasting geeft een ‘waterbed-effect’, zoals specialist in verborgen kosten Babette Porcelijn (Think Big
Act Now) het noemt. “Zichtbare schade – zoals CO2 tijdens gebruik – wordt dan teruggebracht, maar verlegd
naar meer onzichtbare schade, zoals onderbetaling, ontbossing of milieuvervuiling bij mijnbouw eerder in dehandelsketen.”Volgens Porcelijn biedt het heffen van een bredere ‘impactbelasting’ bij bedrijven, waarbij factoren als watervervuiling,
luchtvervuiling, hoeveelheid landgebruik en arbeidsomstandigheden in de keten ook belast worden, hiervoor een
oplossing. Dit sluit aan op de genoemde wetgeving die bedrijven in toenemende mate verantwoordelijk maakt
voor milieuschade in de keten.

Algemene belasting“Een dergelijke belasting is niet makkelijk uitvoerbaar”, erkent Porcelijn, “maar heel belangrijk. Laten we niet tienof twintig jaar wachten, tot er nog meer problemen zijn gecreëerd.” Ook hier geldt dat duidelijke regelgeving
ervoor moet zorgen dat bedrijven eerlijk moeten kunnen concurreren met minder duurzame concurrenten.
Inspanningen om te komen tot een meer gedetailleerde impactbelasting kan beginnen met een wat grovere opzet
op korte termijn, waarbij de hoogte van de eventuele impactbelasting bijvoorbeeld gebaseerd wordt op bepaalde
productkenmerken, een zekere levensduur of materiaalverbruik. “Zelfs als er aan het begin enige foutmarge is,is dit nog steeds beter dan nu, waarin zo’n 70 tot 80 procent van de schade volledig buiten beschouwing blijft”, stelt
Porcelijn.

41 https://www.abnamro.nl/nl/zakelijk/insights/sectoren-en-trends/retail/spijkerbroek-bijna-33-euro-te-goedkoop.html
42 https://www.abnamro.nl/nl/zakelijk/insights/sectoren-en-trends/alle-sectoren/milieuschade-neemt-flink-toe-ondanks-klimaatbeleid.html

19
5. Reken met ‘echte prijzen’

Een algemene belasting kan dus als opmaat of grove indicatie voor echte prijzen dienen. Politiek bemiddelaar
Johan Remkes deed al een voorschot in het rapport dat hij opstelde na gesprekken met belanghebbenden in destikstofcrisis: hij noemde het heffen van belasting op niet-duurzame producten in de supermarkten bij een van zijn
denklijnen.43

Hogere prijzen?
Een van de mogelijke bezwaren tegen het invoeren van een impactbelasting is dat dit voor hogere prijzen kan
zorgen op de korte termijn. Immers, de schade aan bijvoorbeeld biodiversiteit is nu fors en als bedrijven hieroverbelasting moeten betalen, wordt die schade gedeeltelijk doorberekend aan de burger. Rekenen met ‘echte prijzen’zal dus samen moeten gaan met ondersteuning van groepen die financieel minder draagkracht hebben.
Op middellange termijn kunnen echter positieve effecten ontstaan, volgens Porcelijn. “Want bedrijven zullen
doen wat ze altijd doen: de kosten proberen te drukken om concurrerender te zijn”. En het drukken van de
kostprijs kan dan door te verduurzamen, zoals door lucht- en watervervuiling terug te dringen, en daarmeebelastingkosten en dus de prijzen te drukken.

Cacao en appels
Het drukken van kosten wordt dan plotseling goed voor de maatschappij. Porcelijn haalt chocoladefabrikant Tony
Chocolonely aan als voorbeeld, die kiest voor het rekenen met ‘echte prijzen’ van cacao, en wist deze in vier jaar
tijd met 43 procent te verlagen door negatieve maatschappelijke effecten terug te dringen.44 Ook concurrenten
hebben dergelijke stappen weten te zetten.
Stel dat appels duurder worden na invoering van een impactbelasting. Dan kan de prijs van appels verlaagd worden
door natuur-inclusieve landbouw toe te passen, het hergebruiken van irrigatiewater, het gebruiken van energieefficiëntere koeling, en het toepassen van gelijke betaling voor mannen en vrouwen.45 “Nog belangrijker is dat schadewordt teruggedrongen bij grotere veroorzakers van milieuvervuiling, zoals bij het aanbod van auto’s, huizen en vliegreizen.”
Zo verschillen de mogelijkheden dus per keten. “Dan versnelt verduurzaming en werkt de markt juist voor het
milieu en mensenrechten in plaats van ertegen”, aldus Porcelijn.
Shutterstock©StudioPortoSabbia

43 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2022/10/05/wat-wel-kan
44 Het happy 2050 scenario, Babette Porcelijn.
45 De-echte-prijs-van-appels-1.pdf (trueprice.org)

20

6. Haal bbp van het voetstuk
Het wordt geen gemakkelijke opgave om de bijna 40 miljard euro aan biodiversiteitsschade vanuit de
Nederlandse productie en consumptie substantieel terug te dringen. Volgens wetenschappers van het
gezaghebbende internationale IPBES-biodiversiteitspanel is namelijk een ‘transformatieve verandering’
nodig om het tij rondom biodiversiteit te keren, waarbij bestaande doelen, waarden en zogeheten
paradigma’s – gemeenschappelijke waarden waarmee de werkelijkheid gezien wordt – op de schop gaan.
Economische groeiparadigma
Met een van die paradigma’s wordt die van economische groei bedoeld, vaak uitgedrukt in de ontwikkeling van
het bruto binnenlands product (bbp). Dit dient internationaal van oudsher als graadmeter van welvaart. Uit projecties
voor 2050 van de IPBES-wetenschappers blijkt echter dat een ‘economisch optimisme’-scenario – met forse
economische groei en weinig milieuregels –ongunstig gaat uitpakken voor de biodiversiteit.
Een gevaar van het star nastreven van bbp-groei op korte termijn is dat dit perverse prikkels met zich mee kan
brengen om zaken te verwaarlozen die grotendeels buiten de algemeen aanvaarde definitie vallen. Zo legde devoormalig Amerikaanse politicus Robert Kennedy in 1968 al uit dat bomenkap, luchtvervuiling en sigarettenadvertenties allemaal bijdragen aan de omvang van de economie, omdat die zich vooral toespitst op financiële
termen. Mede daarom kan een sterke verslechtering van de biodiversiteit zich ‘buiten het zicht’ van de geijktemaatstaf voor welvaart ontvouwen.
Daarom kan een perverse prikkel ontstaan om consumptie te stimuleren, terwijl experts juist benadrukken deze
te beheersen en de uitwassen ervan terug te dringen. “Het is belangrijk de aandacht te vestigen op onderliggendeoorzaken van biodiversiteitsverlies, zoals overconsumptie en verspilling”, geeft ecoloog Jansen van de WUR dan
ook aan.
Door bbp te vervangen door een bredere maatstaf voor welvaart, die ook maatschappelijk en ecologische
ontwikkelingen meeneemt, kan de kern van de biodiversiteitscrisis beter aangepakt worden. Dit helpt ook om bij
de plannen tot verduurzamen de juiste prioriteiten te stellen voor overheden. “Afvalscheiding en minder plastic
zijn niet onbelangrijk, maar zijn vooral symptomen, of zelfs bliksemafleiders”, stelt Porcelijn van Think Big Act
Now. “Het onderliggende probleem, de effecten van productie en overconsumptie, is veel fundamenteler.”

21
6. Haal bbp van het voetstuk

Brede welvaart wint aan draagvlak
De kritiek op het bbp zwelt de laatste jaren flink aan. Tot de internationale voorlopers behoren Nieuw-Zeeland,
IJsland en Schotland. Zo heeft de Schotse overheid indicatoren verzameld waarin ook inkomensgelijkheid,
biodiversiteit, toegang tot natuur, sociale contacten en gezondheid worden meegenomen. Hierop kan vervolgens
beleid worden gebaseerd.
Ook in Nederland wordt gewerkt aan beter kunnen sturen op ‘brede welvaart’. Het Centraal Bureau voor deStatistiek (CBS) vergelijkt gemeenten naast economische rijkdom op aspecten als omvang van het natuuroppervlak,sociale cohesie, uitstoot van stoffen en ervaren gezondheid van bewoners. Bovendien werken planbureaus aan
een manier om beleidskeuzes in de toekomst te kunnen baseren op een bredere definitie van welvaart.
Het zou helpen als wereldwijd overeenstemming ontstaat over een wereldwijd geaccepteerde indicator die als
leidraad gaat gelden en dezelfde status krijgt als het bbp nu heeft.

Veel stappen te zetten
Tot het werkelijk zover is, kunnen nationale overheden wel al allerlei stappen zetten die bijdragen aan het loslaten
van het economisch groeiparadigma. Een voorbeeld hiervan is door berichten over de uitstoot van CO2, luchtvervuiling, armoede of burn-outklachten met evenveel aandacht naar buiten te brengen als een aankondiging van
een recessie.
Het vergroten van het belang van brede welvaart vergt extra aanpassingsvermogen van instituten en bedrijven,vanwege ingebouwde afhankelijkheden van economische groei. Aan het verstrekken van een banklening of
hypotheek kunnen namelijk bepaalde groeiverwachtingen ten grondslag liggen. Beleggers selecteren hun
aandelen deels op de verwachte groei van bedrijfswinsten.
En overheden profiteren van een sterke groei van het bbp-groei doordat ze zo hun staatsschuld in relatieve
termen binnen de perken houden. Het is zaak om deze afhankelijkheden te doorbreken door activiteiten van
bedrijven en overheden meer te toetsen aan een breed welvaartsbegrip.
Dit betekent ook dat bestaande indicatoren aan evaluatie of uitbreiding toe zijn. Een mogelijk voorbeeld hiervan
is het consumentenvertrouwen, zoals maandelijks gemeten door het CBS. Deze wordt uitsluitend gebaseerd
op economische en financiële verwachtingen, bijvoorbeeld door te vragen aan respondenten of de huidige tijd
‘gunstig is voor grote aankopen’. Wanneer een consument terughoudend is met het doen van aankopen vanwege
de milieubelasting van producten en bijvoorbeeld om die reden kiest voor huur of reparatie, wordt diegene dus
een laag vertrouwen toegedicht. Als we naar brede welvaart kijken, is dat onterecht.

Armoede terugdringenHet aanpakken van overconsumptie helpt daarbij niet alleen de biodiversiteitsdoelen meer kans van slagen tegeven, maar tegelijkertijd om armoede terug te dringen. Volgens klimaatwetenschappers zorgt 10 procent van dewereldwijde huishoudens voor 34 tot 45 procent van de aan consumptie gerelateerde uitstoot van broeikasgassen
van deze groep.46 Door meer in te zetten op herverdeling, kunnen maatschappelijke doelen dus beter samengaan.

46 IPCC, 2022: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation, and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on
Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)].
Cambridge University Press. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, 3056 pp., doi:10.1017/9781009325844.

22

Conclusie
De Nederlandse economie is verantwoordelijk voor bijna 40 miljard euro aan schade aan biodiversiteit
via watervervuiling, luchtvervuiling, landgebruik, en bijdrage aan klimaatverandering. Het grootste
deel van die schade vindt plaats bij klanten en leveranciers: zo zit ongeveer 28 miljard euro van deschade in het buitenland. Dat blijkt uit onderzoek van ABN AMRO en het Impact Institute.
Dit is een breed onderwerp binnen het bedrijfsleven. De agrarische sector is goed voor 5 miljard van de totale
schade, die veelal via rechtstreekse bedrijfsvoering gaat, zoals het landgebruik dat nodig is om vee te latengrazen. Er zijn echter ook minder voor hand liggende bedrijfstakken die een groot deel van de schade voor hun
rekening nemen, zoals de zakelijke dienstverlening (5,2 miljard euro) en de industrie (5,3 miljard euro). Hun
schade gaat met name via ketenpartners, zoals leveranciers en klanten.
Het is van groot belang de schade terug te dringen, ook uit economisch belang. Door de afname van debiodiversiteit staan zogeheten ‘ecosysteemdiensten’ van de natuur, zoals het leveren van voeding en materialen,filteren van lucht en water, ziektebestrijding, koolstofopslag, en recreatieve diensten, onder druk. Meer dan dehelft van de wereldeconomie is van dergelijke diensten afhankelijk. Bovendien worden bedrijven meer
aangespoord door wetgeving om hun schade aan biodiversiteit in beeld krijgen en te begrijpen.
Het is dan ook van belang dat bedrijven kennis verkrijgen over deze schade – direct en via ketenpartners – zodat
ze stappen kunnen ondernemen om die schade terug te brengen. Met die informatie kunnen bedrijven het
stimuleren van biodiversiteit echt in de kern van hun bedrijfsvoering doorvoeren, bijvoorbeeld door een bioloog of23Conclusie

ecoloog aan de top te zetten. Het is hierbij goed om doelen en prestatie-indicatoren die aan duurzaamheid
gerelateerd zijn minstens net zo belangrijk te maken als economische indicatoren. Het aansturen op ‘kleine
winsten’ – zoals het maken van een duurzame kledinglijn naar een idee van werknemer – helpt daarbij om deenergie te krijgen.
De overheid heeft hier de belangrijke rol om het tegengaan van verslechtering van biodiversiteit meer prioriteit tegeven. Dit kan bijvoorbeeld door het stimuleren van het werken met ‘echte prijzen’, waardoor bedrijven meer worden
gestimuleerd om bijvoorbeeld water- en luchtvervuiling terug te dringen en de arbeidsomstandigheden in hun
keten te verbeteren. Ook het van het voetstuk halen van het bbp en besluitvorming structureel baseren op ‘brede
welvaart’ kijken, helpt hierbij.
Hoewel het lastig wordt om de afname aan biodiversiteit bij komende de COP15-bijeenkomst al een halt toe teroepen, kan de overheid allerlei tussenstappen zetten om het tij geleidelijk ten goede te keren. Een voorbeeld
hiervan is dat de overheid met dezelfde urgentie communiceert over een toename van luchtvervuiling of
broeikasgassen als over een dreigende recessie.

24
Miljardenschade aan biodiversiteit noopt tot radicale stappen

Verantwoording en methodologie
in negen vragen
1. Waarom is het van belang een prijskaartje te hangen aan
de schade aan biodiversiteit?
Het in euro’s uitdrukken en verduidelijken van door Nederland veroorzaakte schade aan biodiversiteit geeft meer
inzicht over hoe die schade zich manifesteert, per bedrijfstak.
Het helpt bovendien om beter rekening te houden met kosten die er voor de samenleving zijn, maar die voor
bedrijven grotendeels47 gelden als ‘externaliteit’: de veroorzaker hoeft er niet zelf (direct) kosten voor te maken
omdat de gevolgen worden afgewenteld op de samenleving als geheel.
Daarom is er in mindere mate een directe (winst)prikkel om die schade te verminderen, anders dan bij meer directe
kosten voor bijvoorbeeld inkoop, huur en personeel. Het meer inzichtelijk maken van schade aan biodiversiteit kan helpen
om deze externaliteiten vaker onderdeel te maken van besluitvorming en te vergelijken met financiële kostenposten.
Belangrijke toevoeging daarbij is dat het in euro’s uitdrukken van dergelijke schade – in vergelijking met economische
cijfers – relatief nieuw is. Hoewel dit zorgvuldig is gedaan, zorgen de aannames die hiervoor gedaan moeten
worden voor extra onzekerheid.

2. Hoe is de schade aan biodiversiteit berekend?
Dit gaat via het verlies van waarde van zogeheten ‘ecosysteemdiensten’ – diensten die gezonde natuur aan desamenleving levert – als gevolg van het verlies aan biodiversiteit. Voorbeelden van die diensten zijn de productie
van voedsel, de opslag van koolstof, bescherming tegen ziektes, zuurstofproductie, het filteren van lucht en water,
het bieden van medicinale ingrediënten, en recreatieve diensten. Elke hectare verlies aan biodiversiteit ten
opzichte van een ‘ongerepte’ staat is omgerekend in een verlies aan waarde.
Het bedrag in euro’s dat aan verlies wordt gekoppeld is afgeleid uit internationale waarderingsstudies. Die kunnen
op hun beurt afgeleid zijn van marktprijzen (bij voeding en materialen), betalingsbereidheid (voor culturele
diensten), de berekening van ‘vermeden’ kosten (bij regulerende diensten als het filteren van lucht) en andere
waarderingstechnieken.48 Hiervan is de mediaan van dergelijke inschattingen als indicatie genomen. Dergelijke
inzichten komen samen in een database genaamd The Economics of Ecosystems and Biodiversity (TEEB).49
Verder zijn dan inschattingen nodig over de verhouding tussen de uitstoot van luchtvervuilende stoffen (zoals
fijnstof, ammoniak en stikstofoxiden), watervervuilende stoffen (nitraat naar bodem, fosfor naar water) en
broeikasgassen en het verlies aan oorspronkelijke biodiversiteit die daarmee samenhangt. Dit is gedaan via deinschattingen onder de True Price-methode, die tevens is toegepast om biodiversiteitsverlies voortkomend uit
landgebruik in euro’s te vatten.50
Dergelijke informatie moet dan worden samengebracht met handelsrelaties in waardeketens. Dat gebeurt in de Global
Impact Database (GID) van het Impact Institute. Daarin zijn 140 landen, 65 sectoren en 42 gewassen meegenomen.
47 E r bestaan wel voorbeelden waarbij een deel van de biodiversiteitsschade ‘geïnternaliseerd’ is, en bedrijven dus wel kosten maken. Een aansprekende is emissiehandelssysteem
ETS, waarbij bedrijven uitstootrechten moeten kopen voor het emitteren van CO2.
48 De Groot, et al. (2012). Global estimates of the value of ecosystems and their services in monetary units. Ecosystem services, 1(1), 50 61.
49 https://teebweb.org/
50 True Price, Wageningen Economic Research and Bionext (2021). Land use, biodiversity and Ecosystem services. Impact specific module for true pricing of agri food products.

25
Miljardenschade aan biodiversiteit noopt tot radicale stappen

3. Maakt het voor de schade aan biodiversiteit uit waar deschade plaatsvindt?
Ja, want biodiversiteit en de ecosysteemdiensten die daarmee samenhangen kan per type gebied verschillen. Een
tropisch regenwoud of een ‘wetland’ levert in termen van biodiversiteit veel meer waarde dan een woestijn of een
toendra. En daarmee is verlies aan biodiversiteit op de ene plek schadelijker dan de andere.
Hier is rekening mee gehouden bij het in euro’s uitdrukken van de schade. De hoogte van de indirecte schade isafhankelijk van in welk land een ketenpartner zich bevindt en welk type ‘bioom’ (als tropische bossen, rivieren,‘wetlands’ en graslanden) daar overheerst.
Bij landgebruik is sprake van een extra verdieping. Hier maakt het type activiteiten verschil voor de schade aan
biodiversiteit. Het planten van een bos is vanzelfsprekend veel beter voor de biodiversiteit dan het creëren van
braakliggend land. Bij het uitdrukken in euro’s worden ook weilanden, tijdelijke teelt van gewassen of juist
permante teelt van elkaar onderscheiden in de GID-database.
Voor biodiversiteitsverlies door de uitstoot van broeikasgassen is wel wereldwijd met gelijke bedragen gerekend,
vanwege het meer globale karakter van klimaatverandering.

4. Geeft dit onderzoek een compleet beeld van de schadeaan biodiversiteit?
Vanwege de beperkte beschikbaarheid van data, is het niet mogelijk alle oorzaken van verlies aan biodiversiteitsverlies mee te nemen. Voorbeelden zijn overexploitatie, bijvoorbeeld in de visserij, en het verlies aan biodiversiteit
via marine ecosysteemdiensten of schaars watergebruik. Het niet kwantificeren daarvan heeft dus te maken met
technische beperkingen, niet met inhoudelijke keuzes.
Dat doet niets af aan het inhoudelijke belang van dit soort onderwerpen. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor de schadeaan lokale biodiversiteit door de komst van zogeheten exotische soorten planten en dieren, die van origine niet in een
natuursysteem voorkomen maar daar toch belanden en lokale interacties kunnen verstoren. Denk bijvoorbeeld aan dekomst van met een schip meegereisde ratten op eilanden, die daar vogeleitjes eten en plantenzaden beschadigen.50
Recent voorbeeld in Nederland is de komst van de Aziatische hoornaar, een grote wesp die vermoedelijk met
vrachtvervoer is meegereisd en zich nu rondom Amsterdam laat zien.51 Door bestuivende insecten te eten kunnende Aziatische hoornaars lokale ecosystemen verstoren. Mogelijk kunnen dergelijke zaken in toekomstige metingen
van biodiversiteit beter meegenomen worden.
Dat geldt ook voor het toekennen van waarde aan initiatieven die biodiversiteit direct verrijken, bijvoorbeeld wanneer
land wordt getransformeerd in een gebied dat rijker is aan biodiversiteit ten opzichte van de oorspronkelijke staat
in een regio. Er is dan geen schade aan de biodiversiteit, maar de gemaakte winst aan extra diversiteit blijft
vooralsnog onderbelicht. Datzelfde kan gezegd worden over de maatschappelijke waarde van het voeden van dewereldbevolking, waar landbouw voor nodig is. Die waarde zit an sich niet in deze kostenberekeningen verwerkt.

50 D
 e wereld in het klein, Sietze Noorder.
51 h ttps://www.parool.nl/amsterdam/aziatische-hoornaar-opnieuw-gespot-in-de-buurt-van-amsterdam-niet-tegen-te-houden~bdf4ca9b/

26
Miljardenschade aan biodiversiteit noopt tot radicale stappen

5. Geeft dit onderzoek een compleet beeld van aan
duurzaamheid gerelateerde schade?
Dit onderzoek is afgebakend rondom biodiversiteit. Hoewel dit een veelomvattend onderwerp is – veel breder dan‘klimaat’ – gaan risico’s rondom duurzaamheid verder dan biodiversiteit. Zo horen het beschermen van mensenrechtenen zorgen voor arbeidsomstandigheden ook bij duurzaam ondernemen.
Niettemin is de strekking van dit rapport, met de bijbehorende aanbevelingen, ook relevant voor dergelijke meer sociale
onderwerpen. We raden het zeker aan de uitdagingen rondom dergelijke zaken in samenhang aan te pakken en
noemen dergelijke zaken dan ook in de publicatie, bijvoorbeeld bij het hoofdstuk over het rekenen met echte prijzen.

6. De ketenschade gaat grotendeels via buitenlandse, maar
ook via binnenlandse ketenpartners. Zijn er dubbeltellingen
in het totaalbedrag van bijna 40 miljard euro?
De schade die aan de ene bedrijfstak is toegerekend, wordt niet meer aan een andere toegerekend. Hier is in de
attributie van schade rekening mee gehouden. Daarom is van dubbeltellingen bij de bijna 40 miljard euro geen sprake.

7. Onderneemt ABN AMRO zelf acties op het vlak van
biodiversiteit?
Uiteraard heeft ABN AMRO zelf ook een belangrijke verantwoordelijkheid rondom het beschermen van biodiversiteit,
zoals ook naar voren komt in de resultaten van het onderzoek. Naast het terugbrengen van directe schade, kan debank klanten helpen schade aan biodiversiteit te verminderen door bijvoorbeeld voorwaarden te stellen aan
kredieten en strategische klantgesprekken te voeren.
Eerder dit jaar heeft de bank de schade aan biodiversiteit via het eigen leningenboek in kaart gebracht.52 Daarnaast
zal de bank, wat betreft de bijdrage aan klimaatverandering, binnenkort een klimaatstrategie publiceren die doelstellingen voor 2030 en 2050 bevat over het verminderen van de uitstoot van broeikasgassen.
Bovendien kijken we naar financiële risico’s die volgen uit verlies aan biodiversiteit, deze hebben we dit jaar per
bedrijfstak in kaart gebracht. Dit kunnen fysieke risico’s zijn, bijvoorbeeld via overstromingen. Het kunnen ook‘transitierisico’s’ zijn; wie een hoge bijdrage heeft aan het verlies aan biodiversiteit, loopt meer risico’s ingehaald teworden door wetgeving, wat de kredietwaardigheid aan kan tasten.
Daarbij kijken we hoe de opgedane kennis verder kunnen inzetten om de schade aan biodiversiteit te verminderen
vanuit onze rol als bank.

52 h ttps://assets.ctfassets.net/1u811bvgvthc/57Zzrtpw4zqxEBffRBC1Re/92118bebba8e5e82c1e1006544feb4a1/ABN_AMRO-s_impact_on_Biodiversity.pdf

27
Miljardenschade aan biodiversiteit noopt tot radicale stappen

8. De focus in dit onderzoek ligt meer op het verminderen
van schade, meer dan op het beschermen van natuurgebieden. Waarom is dit?
Schade aan biodiversiteit is gemakkelijker te vertalen naar zaken waar het bedrijfsleven over een breed front
invloed op heeft, zoals via de emissies van allerlei stoffen. En hier is via het Impact Institute op deze wijze dataover beschikbaar.
Desalniettemin is onderhoud en bescherming van natuurgebieden van belang in de biodiversiteitscrisis en isaandacht hiervoor zeer belangrijk. Niet voor niets roepen de klimaatwetenschappers van VN-panel IPCC op om
beschadigde ecosystemen te herstellen en 30 tot 50 procent van ecosystemen op land, zoetwater en in de oceaan
te beschermen, ‘effectief en rechtvaardig’ te behouden.
Voorbeeld van een Nederlandse organisatie die zich richt op het beschermen van wereldwijde natuurgebieden, is
IUCN. De Canadese regering zet de kennis van inheemse bevolking in om natuurgebieden te beschermen.53

9. De aanbevelingen zijn soms moeilijk op korte termijn
realiseerbaar. Waarom heeft het toch zin om deze teformuleren?
Vooral voor de twee meer aan de overheid gedane aanbevelingen, over het rekenen met echte prijzen en het van het
voetstuk halen van het bbp als indicator, geldt dat een lange adem is vereist. Los daarvan is voor alle aanbevelingen een
hoog ambitieniveau en een langetermijnvisie, zeker gezien het formaat van de biodiversiteitscrisis, te rechtvaardigen.
Hierbij geldt bovendien dat tussen het bereiken van die ambitie en de situatie waar we ons nu bevinden, de nodige
tussenstappen te maken zijn. Ook als een aanbeveling niet geheel overgenomen kan worden op korte termijn,
kunnen al eerste stappen in de juiste richting gezet worden. Dergelijke tussenstappen proberen we dan ook aan testippen in de aanbevelingen.

53 h ttps://www.nytimes.com/2022/11/16/climate/canada-climate-change-indigenous-people.html

28
Miljardenschade aan biodiversiteit noopt tot radicale stappen﻿ColofonAuteurs
Sonny Duijn (ABN AMRO Sector Expertise)
Julie Kiveron (ABN AMRO Sector Expertise)
Eindredactie
Bendert Zevenbergen
OpmaakKollerie Reklame-advies & Promotions
Met extra dank aan
Megan Roux (Impact Institute)Sven Renon (Impact Institute)Hans Baumers (Impact Institute)Franka Rolvink Couzy (JOMO Change)
Babette Porcelijn (Think Big Act Now)
Patrick Jansen (WUR)Louise Vet (WUR - Stichting Deltaplan Biodiversiteit)
Henk Hofstede (ABN AMRO)
Jan de Ruyter (ABN AMRO)
Céline Pessers (ABN AMRO)
Andre Jakobs (ABN AMRO)
Fotoverantwoording
Shutterstock

Disclaimer
De in deze publicatie neergelegde opvattingen zijn gebaseerd op door ABN ARMO betrouwbaar geachte gegevens en informatie, die op zorgvuldige wijze in onze analyses enprognoses zijn verwerkt. Noch ABN AMRO, noch functionarissen van de bank kunnen aansprakelijk worden gesteld voor in deze publicatie eventueel aanwezige onjuistheden.
De weergegeven opvattingen en prognoses houden niet meer in dan onze eigen visie en kunnen zonder nadere aankondiging worden gewijzigd.
ABN AMRO, december 2022©

Naast een copyright is er sprake van een right to copy. Alleen door van elkaar te leren versnellen we de circulaire economie. Het gebruik van tekstdelen en/of cijfers is toegestaan
mits de bron duidelijk wordt vermeld