AM P�

S.1

LI I ILX V I

ancient and medieval philosophy · series 1

Luca Burzelli is postdoctoral researcher in History of Philosophy
at the Department of Philosophy of the University of Siegen, andmember of the De Wulf-Mansion Centre at the KU Leuven. He received the Thomas Ricklin International Award 2024 for his book
‘Pietro Pomponazzi and the Renaissance Theory of the Elements: A
Study with Editions of Unpublished Texts’.

AM P1

S.1

Pietro Pomponazzi and the Renaissance Theory of the Elements
A Study with Editions of Unpublished Texts Luca Burzelli

In medieval and early modern natural philosophy, very few issues
were as controversial as the nature of the elements. From the thirteenth up until the sixteenth century, European thinkers discussed
this problem with growing interest. Defining the nature of the elements was key to deciphering the very structure of the universe
and the essence of things. Along with five primary texts, here edited for the first time, this book discusses one of the most originalcontributions to this debate, that of Renaissance philosopher Pietro
Pomponazzi (d. 1525). Pomponazzi’s account, developed in university lectures, holds significance for two reasons. First, it provides athorough description of the most influential doctrines on the elements presented by medieval scholars, opening a window onto
three hundred years of prior discussions on the topic. Second, Pomponazzi also develops his own views on the issue, explicitly defining them as ‘heretical’ to emphasise his departure from all opinions
expressed before him.

AM P1

Pietro Pomponazzi and
the Renaissance Theoryof the Elements
A Study with Editions ofUnpublished Texts
Luca Burzelli

Leuven University Press

Serie AMP-1 Burzelli Scanlaser.indd 1

11/06/2024 15:31

Pietro Pomponazziand the Renaissance Theory of the Elements

ANCIENT AND MEDIEVAL PHILOSOPHY

DE WULF-MANSION CENTRE
Series I

LXVI

Editorial Coordinator
Russell Friedman

Editorial Board
Lisa Devriese
Pieter d’Hoine
Jan Opsomer
Andrea Robiglio
Carlos Steel
Gerd Van Riel

Advisory Board
Brad Inwood, Yale University, USA
Jill Kraye, The Warburg Institute, London, United Kingdom
John Marenbon, University of Cambridge, United Kingdom
Lodi Nauta, University of Groningen, The Netherlands
Timothy Noone, The Catholic University of America, USA
Robert Pasnau, University of Colorado at Boulder, USA
Martin Pickavé, University of Toronto, Canada
Pasquale Porro, Università di Torino, Italy
Geert Roskam, KU Leuven, Belgium

The “De Wulf-Mansion Centre” is a research centre for Ancient, Medieval, and Renaissance­philosophy at the Institute of Philosophy of the ku Leuven,
Kardinaal Mercierplein, 2, b-3000 Leuven (Belgium).
It hosts the international project “Aristoteles Latinus” andpublishes the “Opera omnia” of Henry of Ghent and the “Opera Philosophica et Theologica” ofFrancis of Marchia.

PIETRO POMPONAZZIAND THE RENAISSANCE THEORYOF THE ELEMENTS
A Study with Editions of Unpublished Texts

Luca Burzelli

LEUVEN UNIVERSITY PRESSPublished with the support of KU Leuven Fund for Fair Open Access, of the projectn° C14/20/007 directed by prof. R. Friedman at KU Leuven, and of the DFG projectn° 503202801, directed by prof. M. Meliadò at the Universität Siegen

Published in 2024 by Leuven University Press / Presses Universitaires de Louvain /Universitaire Pers Leuven. Minderbroedersstraat 4, B-3000 Leuven (Belgium).
© Luca Burzelli, 2024
This book is published under a Creative Commons CC BY-NC-ND 4.0 International
License: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/

Attribution should include the following information:
Luca Burzelli, Pietro Pomponazzi and the Renaissance Theory of the Elements:
A Study with Editions of Unpublished Texts. Leuven: Leuven University Press, 2024.
(CC BY-NC-ND 4.0)
ISBN 978 94 6270 415 2 (Hardcover)ISBN 978 94 6166 560 7 (ePDF)
https://doi.org/10.11116/9789461665607
D/2024/1869/19
Nur: 732
Cover: Geert de Koning
Typesetting: Crius GroupContents
PrefaceVII

Acknowledgments XI
List of Abbreviations

XIIPart One – Essay

I

Historical background1.

3

The elements from antiquity to the Middle Ages
1.1 Introduction
1.2 Aristotle on elements and mixtures
1.3 Towards the medieval debate: intellectuals and methods
2. Four main theories of the elements in the Middle Ages
2.1 Alexander of Aphrodisias
2.2 Avicenna
2.3 Averroes
2.4 The Common Opinion
3. The status quaestionis on the elements at the turn of fifteenth andsixteenth century

3
3
4
7
11
11
13
18
23

II Pietro Pomponazzi on the elements

35

1. Stages of Pomponazzi’s teaching on the elements
2. Pomponazzi’s reconstruction of the medieval debate
3. The interpretation of Avicenna
3.1 Exposition and sources
3.2 Pomponazzi vs Avicenna
4. The interpretation of Averroes and the Averroists
4.1 Exposition and sources
4.2 Pomponazzi vs Averroes
4.3 The comparison with Averroes in the single quaestio (T.6)
4.4 Concluding remarks
5. The Common Opinion
5.1 Exposition and sources
5.2 Pomponazzi vs the Common Opinion
5.3 Final remarks on the Common Opinion

35
42
45
45
47
50
50
52
59
61
62
62
64
67

27

VI

Contents

6. Pomponazzi on the elements
6.1 The mixing process and the genesis of mixtures
6.2 Pomponazzi’s sources
6.3 Solution of the aporias of the Common Opinion
6.4 Classification of mixtures
6.5 Final conjectures on mixtures
6.6 An overall judgement

67
68
73
75
77
79
82

III Philological and stylistic aspects of the Edition

87

1. The present edition: texts and copyists
2. Recensio codicum3. Descriptio codicum
3.1 Text 1 (Winter 1520/21)
3.2 Texts 2–3 (Winter 1521/22)
3.3 Text 4 (November 1523)
3.4 Text 5 (April 1525)
3.5 Text 6 (uncertain date)
4. Stylistic aspects of Pomponazzi’s lectures
4.1 In between a commentary and a treatise
4.2 Structure of the quaestiones
4.3 Teaching devices
5. The Critical Editions

87
88
90
90
91
92
94
94
96
96
97
99
100

Part two – texts
I. Text 1 – Excerpts from the lecture on De coelo III107
II. Text 2 – Excerpts from the lecture on De generatione et corruptione I143
III. Text 3 – Excerpts from the lecture on De generatione et corruptione II
177
IV. Text 4 – Excerpts from the lecture on Meteora IV
221
V. Text 5 – Excerpts from the lecture on De sensu et sensato231
VI Text 6 – Quaestio de remanentia elementorum in mixto241
Major dates in the life of Pietro Pomponazzi

271

Bibliography 273
Indexes 289

Preface
Commenting on the third book of De coelo (December 1520), Pietro Pomponazzi,
professor of natural philosophy at the University of Bologna, observed that theAristotelian theory of the elements was one of the main and most intensely debated
topics in the natural philosophy of the time:
My lords, this matter, whether the elements formally remain in the mixture or not, isa highly debated matter. This matter has raised not only questions, but whole books.1

In order to shed light on this widely debated issue, Pomponazzi decided to takeit upon himself to examine the entire medieval debate, by discussing and sifting
through the many interpretations presented by philosophers, theologians, andphysicians. He did not devote just one or two lessons to the problem, but spent six
lessons of his exposition on the De coelo, and another nine on the De generatione
et corruptione the following year, so as to leave no theoretical problem regarding
the four elements undiscussed. During the course of the lessons, in addition tocommenting on Aristotle’s text, Pomponazzi also embarked on a huge number ofdigressions (or quaestiones), in which he investigated the nature of the elements
and their reciprocal interactions in a free and original manner, independently from
Aristotle’s text. Finally, after examining the standard medieval positions on thesubject, he expounded his own opinion, which he ironically termed ‘heretical opinion’ (opinio haeretica).2 In doing so, he rejected ancient and medieval theoreticalinterpretations and claimed to be the new authoritative interpreter of the issue.
It is quite perplexing that, despite the fundamental importance of this issue
and such heated theoretical debate among medieval and Renaissance thinkers, ourcurrent knowledge of Pomponazzi’s opinion – and more generally, of the debate on
the elements between the fourteenth and sixteenth centuries – is next to nil. The
issues that Pomponazzi discussed with students in Bologna in 1520 are virtually
unknown to us today, since we know neither his sources nor his solutions. The
reason for this oblivion is purely textual. The only works by Pomponazzi that arestudied nowadays are those that were printed or translated into at least one modern
language. The few manuscript materials generally available to scholars today havebeen published by Antonino Poppi, Bruno Nardi, Massimiliano Chianese, Stefano

1
2Infra, T.1, p. 123, ll. 31-32.
Infra, T.6, p. 169, ll. 20-21; see also p. 128, fn. 46.

VIII

Preface

Perfetti, and Vittoria Perrone Compagni, who made available the texts – completeor partial – of some of Pomponazzi’s university lectures.3
Despite these meritorious editions, which required time and toil in reconstructing and commenting on the texts, it must be admitted that the amount of work
still to be undertaken on Pomponazzi’s lectures is immense. As Antonino Poppi
pointed out in 1966, in the introduction to his edition of Pomponazzi’s Expositio
libelli De substantia orbis, «other physical and metaphysical issues of the Mantuan
professor remain to be studied, but this work would require diligent research andeditions of his numerous lectures, still unpublished, in order not to limit oneself
to repeating the usual, hastily evaluative judgements».4 If we limit ourselves to thecatalogue of unpublished lectures reconstructed by Bruno Nardi in 1955, we notethat 80% of Pomponazzi’s classes still await a critical edition.5 This gap – not to saya ‘chasm’ – obscures our knowledge of Pomponazzi’s thought. While he publishedseveral treatises during his lifetime, the fundamental aspects of his thought require
further study, and this especially in connection with his university lectures. This
expansion of the corpus concerns concepts of great importance like ‘matter’, ‘causality’, ‘movement’, and, in the present case, ‘element’.
With this volume, I hope to make a contribution to this neglected line of research. I will do so in an unusual way, which I intend to clarify from the very
beginning. Pomponazzi’s lectures doubtless deserve a complete edition, as they
constitute a fundamental source on the Aristotelian and academic tradition in thesixteenth century. This volume, however, does not publish an entire cycle of lessons.
Instead, it examines a transversal topic by tracing it through various lectures. The
topic in question is the theory of the elements, and the lectures involved are theones on De coelo, De generatione et corruptione, Meteora, and De sensu et sensato.
I am aware that this choice might sound unusual. But I believe this selection has
the potential to be remarkably helpful to the reader: a unitary corpus of texts anda focused commentary will allow the reader to evaluate Pomponazzi’s theory as
a whole, and to appreciate even its most minute nuances. By contrast, a complete

3 Excerpts of Pomponazzi’s courses have been published by Antonino Poppi in Pomponazzi,
Corsi inediti dell’insegnamento padovano; by Perrone Compagni, «Un’ipotesi non impossibile» andPerrone Compagni, «Il nido della rondine»; by Stefano Perfetti in Petri Pomponatii Expositio
super I et II De Part.an.; by Massimiliano Chianese in Pomponazzi, Expositio super I De anima
Aristotelis et Commentatoris 1503; and by Nardi, Studi su Pietro Pomponazzi. A doctoral study of
Pomponazzi’s lectures on De sensu et sensato is under preparation by Leonardo Graciotti, with whom
I had the good fortune to share impressions and difficulties.
4 See Poppi’s introduction to Pomponazzi, Corsi inediti, I, p. 199, n. 2; the translation is mine.
See also Kristeller, Aristotelismo e sincretismo nel pensiero di Pietro Pomponazzi, p. 4; Nardi, Studi
su Pietro Pomponazzi, p. 301.
5 I am refferring to Nardi’s article titled Corsi inediti di lezioni di Pietro Pomponazzi, first published in 1955, and expanded with another chapter in 1958 («Ancora qualche notizia sui mss. pomponaziani»). Both papers have been reprinted in Nardi, Studi su Pietro Pomponazzi, pp. 54–87, and 277–301.

Preface

IX

edition of the courses, though a desideratum, would have considerably complicatedthe readability of the edition.
This book offers a study of Pomponazzi’s theory of the elements in two parts,
namely an introductory essay followed by textual editions of some of his lectures
on De coelo, De generatione et corruptione, Meteora, and De sensu et sensato. The
essay introducing the texts is intended to serve as an historically and textually
grounded introduction to Pomponazzi’s theory of the elements. Why historicallyand textually grounded? A philosophical theory or interpretation is not an absolute
fact ‘dropped from the sky’, divorced from the historical-biographical circumstances of those who theorised it. Above all, a philosophical theory or interpretation is
not exempt from historical developments. It rather develops through more or lesseffective formulations, through criticisms and polemics, as well as through rethinking and additions.6 To assess an author’s thought without regard to its historicalgenesis leads to inaccurate or partial analysis. For these reasons, studying Pomponazzi’s theory of the elements requires looking at the sources – ancient, Arabic,
scholastic – that were a foundation of the Renaissance discussion on the elements,
as Pomponazzi inherited it, as well as the sources he used. Moreover, it requires
knowing about Pomponazzi’s own historical situation in Padua and Bologna, who
his interlocutors were, and the university teaching context.
The essay is divided into four chapters. In the first chapter, I offer a concise
reconstruction of the ancient and medieval debate on the elements. The starting
point is Aristotle, who described the nature of the four physical elements throughcertain conceptual parameters that proved to be fundamental for the philosophicaltradition. But Aristotle relied on certain assumptions that were not without ambiguities and contradictions. It is in those spaces of conflict between one definition
and another, between one assumption and another, that the subsequent debate
arose. The first to be involved were the peripatetic commentators, such as Alexander
of Aphrodisias (second to third century AD), who had to explain Aristotle’s works
and to harmonise these apparent systematic conflicts. The debate on the elements
reached a climax first with the great Arabic thinkers, namely Avicenna († 1037)
and Averroes († 1198), and then with medieval scholasticism. In this first chapter, I
will reconstruct the three interpretations put forward by Avicenna, Averroes, andthe scholastic thinkers, starting with Thomas Aquinas († 1274), who supported theso-called ‘Common Opinion’. At the end of the chapter, I will also introduce thedebate on the elements at the beginning of the sixteenth century.
The second chapter deals with Pomponazzi’s contribution to the debate on theelements. First, I will offer an historical reconstruction of some lectures concerning
the elements that Pomponazzi delivered in Bologna between 1519 and his death in
1525. Secondly, I will examine Pomponazzi’s critiques of the three interpretative
6

In this regard, see Flasch, Nikolaus von Kues, p. 12.

X

Prefacemodels that preceded him, namely those propounded by Avicenna, Averroes, andAquinas. Thirdly, I will expound Pomponazzi’s own interpretation, considering its
sources and argumentative structure. Finally, I will evaluate Pomponazzi’s theory
to ascertain whether it is original, consistent, and coherent with the expectations
and standards Pomponazzi himself applied to other thinkers.
The third chapter contains a philological and stylistic study of the texts edited
in the volume. In this chapter, I include a description of the material features of themanuscripts involved in the edition, in addition to a complete list of the overall
contents of each codex. Furthermore, this chapter will offer a stylistic analysis of
the lectures, with special emphasis on their rhetorical-performative characteristics.
Finally, the fourth chapter provides a short biography of Pietro Pomponazzi.
Siegen – Leuven – Orte, 18 May 2024
in die obitus Pomponatii

Acknowledgments
I started working on this book in the course of my fellowship at KU Leuven, as partof the project ‘Studying Medieval Hylomorphism Whole: Hylomorphic Theory inIntellectual Context, 1250–1400’ (KU Leuven Internal Funds, project C14/20/007).
I want to express my gratitude to the coordinator of the project, Prof. Russell Friedman, who helped me realise my idea and provided me with a huge and careful
work of revising the essay. Later, I concluded the research and the book in thecourse of my fellowship at the Universität Siegen, as part of the project ‘Nikolaus vonKues als Leser Platons und Aristoteles’: Kritische Edition und Studie der Cusanus-­
Marginalien’ (DFG project n° 503202801). I thank the coordinator, prof. Mario­Meliadò, for accepting my research and supporting it.
I wish to thank the scientific board of Leuven University Press for accepting thevolume into their series; Andrea A. Robiglio, for always encouraging my researchon the Renaissance; Pietro B. Rossi and Silvana Broggini, for their friendship andconstant support; Cristina Cerami, Valérie Cordonier, and Iolanda Ventura, forour passionate conversations on elements and qualities; and Jan Opsomer, for thevaluable opportunity of holding a joint research seminar on the elements. I am also
grateful to Andreas Speer and all the friends of the Thomas-Institut for ‘hosting’me at the library during the revision of the commentary.
Special thanks go to Vittoria Perrone Compagni and Gianfranco Fioravanti, who
agreed to peer review this book for Leuven University Press and provided me withvaluable suggestions, revisions, and further methodological and bibliographical advice. Their long-term expertise in the history of philosophy and text edition greatly
improved the quality of my book.
During these two years, I enjoyed the presence of many friends and colleagues,
all around Europe. In particular, I wish to thank Francesco Antonini, Nena Bobovnik, Lorenzo Colombo, Clelia Crialesi, Ellen De Doncker, Tommaso de Robertis,
Simon Fortier, Sokratis-Athanasios Kiosoglou, Mattia Mantovani, Serena Masolini,
Davide Murari, Alessandro Passera, Nicola Polloni, Guillermo Javier Ruz Troncoso,
Virginia Scribanti, and Francesco Omar Zamboni, for walking a small part of ourroad together. I feel a special debt of gratitude to Angela Ulacco, for sharing ideas,
projects, suggestions, and expectations, day by day, class after class, gauffre après
gauffre.
Finally, I would like to mention my ‘very first’ students and my colleagues in
Pontedera, whom I left when I came to Leuven. I want them to know that I am
hugely grateful for how much I learned from them about life and teaching.

List of Abbreviations
Cat.
De an.
De coel.
De mort.vit.
De gen.an.
De gen.corr.
De hist.an.
De immort.an.
De incant.
De sens.
De part.an.
De react.
Met.
Meteor.
Phys.
Post.an.
Rhet.

Praedicamenta
De anima
De coelo
De morte et vita
De generatione animalium
De generatione et corruptione
De historia animalium
De immortalitate animae
De incantationibus
De sensu et sensato
De partibus animalium
De reactione
Metaphysica
MeteoraPhysica
Analytica posteriora
Rhetorica

Auctor.Arist.
Sent.

Auctoritates Aristotelis
Sententiarum libri

BAV
BnF
DBI
LC
MC

Biblioteca Apostolica Vaticana
Bibliothèque nationale de France
Dizionario Biografico degli Italiani(Averrois) Long Commentary(Averrois) Middle Commentary

Notandum. All the references to Aristotle’s works will be cited with the Bekker
numeration, followed – when possible – by the number of the corresponding Latin
textus or capitulus, and the page of the Giunta edition: e.g. Aristotelis De coel.
III, 8, 306 b 18–19, t. 67 (Giunta, 226 B).
All the English translations of Aristotle’s treatises are based on the translation by J.
Barnes, The Complete Works of Aristotle, 2 vols, Princeton 1984 (henceforth ‘Barnes’,with page number).

PART ONEESSAYNext, the lad Merlin is delivered to a wise man
and learned pedant. And when he had becomea skilled in verse, he went to study in Bologna
with many companions and to hear the whoppersof the philosophaster Pomponazzi. He started to turnhis nose up at these, and cocked sausages in the pagesof Petrus Hispanus. He preferred to dedicate himself
to the macaronic arts for which he was given
at a tender age to the tutor Cocaio and consacred
as a plump poet. So while Pomponazzi lectures
and turns all of Aristotle’s books inside out,
Merlin thinks to himself about macaronic verse
And swears that nothing can be found more fun than this art.
Traditur inde viro savio, doctoque pedanto
Merlinus puer, et versu prosaque peritus
cum sociis multis ivit studiare Bolognam,
et philosophastri baias sentire Peretti;
unde comenzavit super illas torcere nasum,
inque Petri Hispani chartis salcicia coxit.
Ad macaronaeas potius se tradidit artes,in quibus a teneris ungis fuit ille Cocaio
praeceptore datus, pinguisque poëta dicatus.
Dum Pomponazzus legit ergo Perettus, et omnes
voltat Aristotelis magnos sotosora librazzos,
carmina Merlinus secum macaronica pensat
et giurat nihil hac festivius arte trovari.
(Folengo, Baldo, XXIII, 120–132, transl. Mullaney)

I

Historical background
1. The elements from antiquity to the Middle Ages
1.1 Introduction
The mission of a significant part of the history of Western philosophy can be seen
as an attempt to find the most appropriate answers to this question: what is thesmallest constituent of the physical world in which we live? Investigation into theprinciples of things has been a topic of perennial research since the very beginningof Western philosophy. Over the centuries, various interpretations have been proposed by thinkers to explain the physical constitution of things. In this respect, we
can consider contemporary research on quantum mechanics as the newest guiseassumed by this oldest of philosophical puzzles.7
Ancient Greek philosophers were the first to delve into the descriptions of theprinciples of things. The history of ancient philosophy has handed down to us somecelebrated solutions to these questions: Anaxagoras’ homeomeries, Parmenides’
Being, Plato’s Ideas and, above all, Aristotle’s elements. In addition, the ancientand medieval debate was not limited to philosophy, but was also expanded overtime by non-philosophical contributions from various fields, such as theology andmedicine.
The Aristotelian theory of the four elements is probably the most widely debated,in the history of medieval and early modern philosophy, of the various descriptions of the principles of things that have come down to us from antiquity. This
success is due to two reasons. The first is that Aristotle grounded his theory on asolid theoretical basis. Aristotle treated the investigation of the elements and theirinteraction in mixed bodies as a sub-set of the broader theory of hylomorphism:
the elements, like any other substance, are endowed with prime matter and someessential determinations (first and foremost, the primary qualities, i.e. the simplest
kinds of determination that matter can assume: heat, cold, dryness, and moisture).
In addition, Aristotle heavily criticised alternative solutions, particularly those of
Plato’s geometric solids and Democritus’ atoms. Aristotle’s theory of the four ele7 Such a conclusion relies on several outstanding supporters. For instance, Werner Heisenberg,
addressing the students of the University of St Andrews at the end of the 1960s, proposed a line ofcontinuity between contemporary physics and ancient natural philosophy when it comes to investigating the constitution of physical bodies and their minimal parts. In addition, he openly declared his
interest in Plato’s theory of Ideas and geometrical solids (Heisenberg, Natural Law and the Structureof Matter, p. 34: «The modern physics has definitely decided in favor of Plato. In fact the smallest unitsof matter are not physical objects in the ordinary sense; they are forms, ideas which can be expressedunambiguously only in mathematical language»).

4

Essay

ments was immensely influential, so much so that from the end of the fourth century BC onwards, discussing the principles of things implied discussing – favourably
or critically – Aristotle.8 The second reason for the importance of this theory isthat it became the cornerstone of the medieval investigation of physical principles:
Aristotle’s theory of the elements was commented on, discussed, and criticised inuniversities and other institutions of higher learning almost continuously from the
mid-twelfth to the mid-seventeenth century.

1.2 Aristotle on elements and mixtures
Aristotle provided a general introduction to the concept of ‘element’ in the fifthbook of Met. (V, 3, 1014 a), defining it as «the primary component immanent ina thing, and indivisible in kind into other kinds» (Barnes, p. 1601). A systematic
account of the four physical elements is offered in two of Aristotle’s major works,
De coel. and De gen.corr. In De coelo he questioned earlier theories of principles,
especially those of certain pre-Socratic philosophers (De coel. III, 4) and Plato (Decoel. III, 8), which seemed to him inadequate to the task of satisfactorily explaining
the generation of bodies. Responding to these ancient solutions, Aristotle raised
three questions: whether the number of principles must be finite or infinite (Decoel. III, 4), whether the principles are many or just one (De coel. III, 5), and whether
they must be eternal or not (De coel. III, 6). Dealing with these issues, Aristotle
drew some novel conclusions about the structure of the elements: they are finite
in number and are neither eternal nor perishable, since they generate one fromthe other. A further description of the elements is provided in De gen.corr. I, 9–10,
where Aristotle describes the essence and structure of the elements with reference
to their constituent qualities (i.e. heat, coldness, dryness, and moisture), and in thefirst chapter of De gen.corr. II, where he investigates the relation between qualities
and prime matter. Alongside these treatises, we find further clarifications concerning the essence or behaviour of the elements in other Aristotelian works, such as
in the fourth book of the Meteora, in De sensu et sensato, and in the second bookof De partibus animalium. These shorter analyses are specific in that they deal
with the role of the elements in relation to climatic phenomena (Meteor. IV, 1–2),
8 It is necessary to note some exceptions to this rule, especially concerning late antiquity. Asa matter of fact, we can find some fundamental discussions on the principles of things also in thehistory of Middle and Neoplatonism, as well as in Pythagoreanism. These schools had the characteristics of trying to reconcile Plato and Aristotle on the basis of their respective theories of the minima.
Among the main cases, it is worth mentioning Plutarch of Chaeronea (Boys-Stones, «Plutarch on
the Probable Principle of Cold»; Opsomer, «A much misread proposition from Proclus’ Elements ofTheology»), Simplicius of Cilicia (Hauer, «Simplicius on the relation between quality and qualified»),and Timaeus of Locri (Ulacco – Opsomer, «Elements and elemental properties in Timaeus Locrus»;
Ulacco, «The Appropriation of Aristotle in the Ps-Pythagorean Treatises»). Further research focusedon the investigation of the elements is still to be done by addressing the gap between late antiquity
and Arabic philosophy.

Historical background5

the relationship between form and accidents of the elements (De sens. 4), and theaggregation of elements in organic bodies (De part.an. II, 1).
In these works, Aristotle set some fundamental parameters concerning the nature of the elements and their interactions in the mixing process (Fig. 1).
Fig. 1. The Aristotelian parameters about the elements
Structure of the elements

Parameter 1

Parameter 2

Parameter 3

Elements are notfurther divisible

Elements consist ofprime matter andprimary qualities

Elements are immanentin the mixture

The first parameter establishes that the elements are simple bodies, not further
divisible into smaller bodies (Met. V, 3: εἰς ἃ διαιρεῖται τὰ σώματα ἔσχατα, ἐκεῖνα δὲμηκέτ᾽). Secondly, the hylomorphic structure of the elements consists of a prime
matter and a pair of primary qualities (De gen.corr. II, 1, 329 a 24–27). It is not clear
whether Aristotle provided the elements with further substantial forms, or whether
they possess only the primary qualities (which are, however, accidents). As we shallsee in detail, Aristotle’s text sheds no light on this point, giving rise to different
interpretations in the Arabic and Latin traditions. The third parameter establishes
that the element must be immanent to the body of which it is an element (Met. V,
3: ἐνυπάρχον ἑκάστῳ, repeated at the beginning and at the end of the definition): inother words, any mixture of elements is not mixed if it is not possible at all times
to trace back its components.9

9 Aristotle, Metaphysics, V, 3, 1014 a 31–35; b 14–15: «Similarly those who speak of the elementsof bodies mean the things into which bodies are ultimately divided, while they are no longer divided
into other things differing in kind; and whether the things of this sort are one or more, they call theseelements. […] It is common to all the meanings that the element of each thing is the first component
immanent in each» (Barnes, pp. 1601–1602). For a general introduction to the nature of the elements
in Aristotle, see e.g. Frede, «On Generation and Corruption I. 10». See also Wood – Weisberg,«Interpreting Aristotle on mixture», who closely follow Frede in the description of the Aristotelian
account of element. In addition, Wood-Weisberg list six criteria concerning the mixture (Uniformity,
Recoverability, Potentiality, Equilibrium, Alteration, Incompleteness). However, some of these criteria
belong strictly speaking to the definition of ‘element’ (e.g. Recoverability, in Met. V, 3, 1014 a 26 b 15),
while others belong specifically to the definition of ‘mixture’ (e.g. Equilibrium, in De gen.corr. II, 7 334 b
10–20). Since these criteria belong to different levels of the theory, namely the structure of the elements
and the structure of the mixture, they should be analysed separately.

6

Essay

Aristotle engaged in a second investigation regarding the mixtures. The term
‘mixture’ refers to those bodies which consist of an aggregation of the four elements.
However, not every aggregation can be considered a mixture: for instance, a mass ofmany stones cannot be considered a mixture, since there is no qualitative alterationof the ingredients (i.e. the stones). In this respect, Aristotle established specificparameters to properly talk about ‘mixture’ (Fig. 2). Aristotle first established thatthe mixture requires a qualitative alteration of the elements (De gen.corr. I, 10, 328 a
10–15). When two or more elements come into contact, their respective qualities interact with and alter each other. This reciprocal alteration has the effect of balancing
the four primary qualities (De gen.corr. I, 10, 328 a 28–30; II, 7, 334 b 23) and gives rise
to a new second-order quality, homogeneous throughout the mixed body, namely
the mixed body’s temperament (De gen.corr. I, 10, 328 a 11). The second parameterestablishes that the mixing process is distinguished from generation and corruption
by the fact that the ingredients of the mixed body are substances (scil. the elements)
inhering in another substance, namely the mixture (De gen.corr. I, 10, 327 b 1–23;
Met. V, 3, 1014 a). However, if it is clear that the elements must be immanent to the
mixture, in the Aristotelian text it is not clear ‘how’ these elements are conserved
within it. In a famous passage of De gen.corr. I, 10, 327 b 30, Aristotle stated thatthe elements leave their δυνάμεις within the mixture, but he did not clarify what
exactly this term means. Even the understanding of δύναμις seems problematic, as
Aristotle did not give unambiguous insights about its nature. Is it a sort of power, oris it a synonym of ‘quality’ (as many medieval commentators understood it to be)?
Fig. 2. The Aristotelian parameters about the mixtures
Structure of the mixtures

Parameter 1

Parameter 2

Qualitative alteration

Immanence of the elements

Homogeneoustemperamentδύναμις of theelements

This ambiguity gave rise to a lengthy debate spanning centuries. Many commentators or readers of Aristotle questioned these two problematic points of the Aristo-

Historical background7

telian text: (i) whether the elements have a substantial form, and (ii) in what way theelements remain within the mixtures. It is possible to say that the late antique andmedieval debate on the elements essentially rests on these questions: (i) what is themetaphysical structure of the elements, and (ii) how does the interaction between
the elements occur in the mixing process?

1.3 Towards the medieval debate: intellectuals and methods
Since antiquity, many Greek and Arabic commentators considered the aforementioned Aristotelian texts to be a unified dossier dedicated to the elements. Foremost
among these commentators are Alexander of Aphrodisias, John Philoponus († 570),
and Averroes († 1198). This body of Aristotelian texts and Peripatetic commentaries
was then taken up by the scholastic thinkers who, starting with Albertus Magnus(† 1280), developed the question of the elements in an original way. Those intellectuals did not merely expound and comment on Aristotle’s arguments; rather, they
expanded the range of questions, investigations, and concepts far beyond what
Aristotle had thought.10 The intellectuals analysed the texts of Aristotle and hiscommentators in a systematic way, in order to demonstrate that the Greek philosopher had a unified and coherent view of the elements, and that any possible incoherence in the combination of the parameters could be resolved by finding a correctinterpretation of the arguments. But in doing so, they multiplied the conceptual
ambiguities to be discussed and the theoretical doubts to be resolved.
Three methods were used by scholastic thinkers to expand the analysis of theelements:
1. They introduced new semantic distinctions by interpreting the same word indifferent ways. A typical example of this is the Greek word δύναμις, i.e. ‘power’.
According to Aristotle, δύναμις is what the elements leave behind in mixed
bodies after the mixing process (De gen.corr. I, 10, 327 b 30). The correct interpretation of the term remained elusive throughout the Middle Ages. Latin
thinkers refer to it either as potentia or, alternatively, as virtus. We can suppose– but this would require a broader study – that these two terms were used assynonyms. Another semantic ambiguity regards the concepts of ‘substantial
form’ ( forma substantialis) and ‘differentia’, which were conceived radicallydifferently by Alexander of Aphrodisias and the scholastic commentators.11
Both of these examples will be discussed in detail in the course of our analysis.
2. The scholastic thinkers introduced new conceptual distinctions in the process of creating new concepts to explain phenomena that could not be explained with Aristotle’s lexicon alone. A significant example of this approach10

I give an example of this expansion in Burzelli, «A ‘Heated’ Debate».
The first example is also discussed in Burzelli, «A ‘Heated’ Debate»; on the second one, see
the useful remark by Maier, An der Grenze von Scholastic und Naturwissenschaft, p. 16, fn. 1 [Engl.
ed., p. 132, fn. 8].
11

8

3.

Essay

is A
­ verroes’ notion of ‘diminished form’ ( forma diminuta), i.e. a form that lies
somewhere between actual substance and accidents. This conceptual device isin clear conflict with Aristotle’s theory of substance, as formulated in the Categories 5 (3 b 32–33), which rejects any intensification or weakening of substantial
forms.12
The scholastic thinkers, just like the ancient and Arabic commentators before
them, also tried to harmonise excerpts of different Aristotelian works, in orderto justify contradictions and inconsistencies. To provide a coherent and unified
reconstruction of Aristotle’s position, scholastics claimed that Aristotle had
different goals and aims in each work which led him to discuss the same topic indifferent, equivocal ways. Pomponazzi, for instance, distinguished the analysisof mixture in the first book of De gen.corr. from that in the second book, statingthat the former considers mixtures in general (in communi), while the latter
deals with the specific case (in particulari) of the mixtures of elements.13

Another remarkable aspect of the wide medieval circulation of the theory of theelements concerns the vastly different perspectives from which it was considered.
Clearly, since this theory had been defined by Aristotle himself, it had great relevance in the natural philosophy classes. Scholars teaching in university faculties
of arts were required to expound Aristotle’s works, including the De gen.corr. andthe De coel., and when they did, they must deal with the elements. In addition,
elements were also necessary to explain the five human senses in De sens., or thebodily composition of animals in De part.an. Last but not least, the elements had tobe considered as a case-study within the broader theory of hylomorphism.14
At the same time, faculties of theology showed no less interest in the theory of
the elements. The curricula of the Faculty of Theology included commentaries on
Genesis and Peter Lombard’s Sententiae, both of these texts in some way related
to the elements: the former concerned the creation of the world and physical bodies; the latter, a collection of fundamental theological questions and assumptions,provided a specific account of the elements in Book II, distinction 15. The elements
were investigated in relation to a purely theological question: at their creation, were
the animals composed of elements?15 Besides the commentaries on Sentences, the
12 See also infra, T.1, pp. 115-116, ll. 16-6. On Averroes’ account of the forms, see Di Giovanni,«Substantial Form».
13 See infra, T.2, p. 151, ll. 22-24: «Unde Aristoteles in isto primo libro De generatione, in capitulo
ultimo, determinat de mixtione in communi; in II autem De generatione determinabit de mixtione inparticulari».
14 On the relation between the theory of the elements and Aristotle’s hylomorphism, see Maier,An der Grenze, p. 10 [Engl. transl., p. 124]; Duba, «Franciscan Mixtures»; Petrescu, Meteors and
Mixtures, pp. 73–79; Wood – Weisberg, «Interpreting Aristotle on mixture», pp. 682–684; Cerami,
Génération et substance, pp. 440–473.
15 So, for instance, Duns Scoti Lectura, II, d. 15, q. un., pp. 137–154; Gregorii Ariminensis
In II Sententiarum, d. 15, q. 1, pp. 289–300.

Historical background9

Quodlibeta also contain interesting discussions about the elements: for instance,
Henry of Ghent († 1293) discussed about elements and mixtures in relation to thedead body of Christ in Quodl. II, 3.16 To address this question, theologians interpreted a religious issue within a physical framework, which necessarily included
the analysis of Aristotle’s theory of the elements.
The third group of intellectuals who studied the elements were the physicians
and the masters of the medical faculties. These intellectuals had a double reason
for examining the minimal constituents of things, namely a bibliographical and apractical one. First, the curriculum of medical faculties required masters to comment on two fundamental treatises of medicine, these being Galen’s De elementis
ex Hippocratis sententia and Avicenna’s Canon. Both treatises began with a chapter on Aristotle’s four elements and their temperaments: according to Avicenna,
the foundation of medical knowledge is knowledge of the minimal constituents ofthe body; subsequently, this learning process develops through increasing levels ofcomplexity (i.e. considering the humours, then the organs, and finally the organic
functions).17 Introducing his Canon, Avicenna explicitly says that any physician
firstly needs to be introduced to the philosophical knowledge of the principles, andonly secondarily to practical medicine.18 Second, physicians also had a practicalinterest in the elements, since they had to prepare medicines and drugs. In thissense, knowledge of the essence and properties of the elements and ingredients wasa fundamental medical skill, and played the same role as biochemistry does today.
It is important to emphasise that, until the beginning of the sixteenth century,
hardly any scholar or intellectual belonging to one university faculty or college (e.g.
the physicians or the artistae) discussed doctrines or positions which came fromanother college. For example, the theologian Gregory of Rimini († 1358) commented
on the Sentences by quoting Peter Auriol († 1322) and Adam of Wodeham († 1358),
both theologians.19 Jacopo da Forli († 1414) commented on Avicenna’s Canon byreferring to Haly Abbas († end of tenth century) and Isaac Israeli ben Salomon(† 932), both working as physicians.
Pomponazzi is a pioneering figure in this context, since he is the first to exhibit abroad and thorough knowledge of all three perspectives on the theory. He not only
quotes arguments from each of these three groups, but he also carries out a sort

16 Henrici de Gandavo Quodlibet, II, 3, pp. 21–26. See also the reply of Guilhelmi de Ockham Quodlibeta septem, III, q. 5, p. 220.
17 See, for example, Avicenna, Canon, pp. 18–29. On the medieval reception of Avicenna’s Canon, see e.g. Siraisi, Medicine and the Italian Universities, pp. 63–78; Chandelier, Avicenne et lamédecine en Italie.
18 Avicenna, Canon, pp. 25–26.
19 Gregorii Ariminensis In II Sententiarum, d. 15, a. 1, pp. 290–292.

10

Essay

of epistemological analysis of the three categories. Commenting on De gen.corr. II(T.3), Pomponazzi notes that:
Philosophy in the Latin [scholastic] culture is carried out by religious friars. They do not intrude
very much into this matter [scil. the elements], but only in the book of Physica and in De anima;
and when they do, almost everything they say is false. Physicians, instead, walk on a dry path.20

This biting condemnation of the friars’ approach is not simply an ironic gesture,
intended to attract the students’ attention or to elicit a smile. Indeed, this remark
reveals a clear methodological preference. Pomponazzi believes that theologians do
not provide sufficient analysis of the complex phenomena they pretend to explain;
and when they have to deal with a problem, they «refer everything to God».21 In thissense, God becomes the useful passepartout for friars to avoid finding a specific andproper cause for complex phenomena.
Physicians «walk on a dry path», that is to say, they talk superficially about this.
Commenting on De coel. III (T.1), Pomponazzi calls them artifices sensati, whichmeans artisans who ground their speculations on a practical and sensory experience.22 He describes their method as a kind of experimental approach, because
they attempt to explain physical phenomena on the basis of specific physical causes
without appealing to unfathomable divine reasons. However, physicians also share
an epistemological bias. According to Pomponazzi, they have a purely practicalinterest in medicine, and investigate the philosophical aspects of a phenomenon
only insofar as they are relevant to medical practice, but certainly not for the sakeof comprehensive theoretical knowledge. Pomponazzi ridicules their practice witha hilarious criticism, stating that «physicians aim much more at gain than at knowledge».23 Pomponazzi did not openly state what he believed to be the correct method
to follow, but we can deduce it by distinguishing it from the two models he criticised. In contrast to the physicians, the philosopher’s task according to Pomponazzi
is to analyse the problem more deeply. We can understand Pomponazzi’s accountof the philosophers by keeping in mind the scholastic motto scire res per causas:
what the philosophers do is to investigate the entire chain of causes preceding
and regarding the mixture of bodies, up to the First Cause (or Prime Mover); by
contrast, the physicians only deal with the superficial phenomena of mixture, butthey ignore the chain of remote causes. This sort of investigation invokes no deus
ex machina to explain phenomena, a practice he accused the friars of. According to

20 Infra, T.3, p.195, ll. 22-25: «philosophia Latinorum habita est a religiosis fratribus qui non
multum se intromittunt in ista materia, sed tantum in libro Physicorum et in libro De anima; et, si
intromittunt se in istis materiis, quasi omnia dicunt falsa. Medici autem sicco pede pertranseunt».
21 Infra, T.2, p. 159, ll. 22-23.
22 Infra, T.1, p. 131, ll. 2-4.
23 Infra, T.2, p. 168, ll. 34-35.

Historical background11

Pomponazzi, a complete and self-standing investigation of the phenomena is whatsets philosophers apart from other intellectuals.

2. Four main theories of the elements in the Middle Ages
2.1 Alexander of Aphrodisias
As mentioned above, Aristotle’s theory of the four elements has been the object ofnumerous commentaries since the first centuries AD. Alexander of Aphrodisias
is probably the most famous Peripatetic commentator who discussed Aristotle’s
theory of the elements. He composed commentaries – some of which are only
fragmentary today – on all Aristotelian treatises that contained discussions of theelements. He also delved into this issue with a further dedicated treatise, entitled
De mixtione, in which he investigated the Stoic theory of mixture.24 Alexander was
not the only late antique philosopher who discussed Aristotle’s theory of the elements: further commentaries came from Simplicius, Ammonius, and Philoponus.25
Nonetheless, only Alexander’s position was transmitted through the centuries and,due to its originality, was widely quoted down to the sixteenth century.26
Alexander provided a clear exposition of the structure of the elements, which
was based on Aristotle’s De gen.corr. I (Fig. 3). Following Aristotle, Alexander heldthat each element consists of a composition of prime matter and two primary qualities (i.e. heat, cold, dryness, and moisture). These qualities constitute the specificdifferences of the elements – an expression that for Alexander was equivalent tosaying that the qualities play the role of substantial forms.27 It has been suggested
by Maier that Alexander had an empirical reason to propose such an identifica24 A fundamental introduction to Alexander’s De mixtione, along with an English translation of
the work, has been written by Todd (ed.), Alexander of Aphrodisias on Stoic Physics. See also Kupreeva, «Alexander of Aphrodisias on Mixture and Growth»; and a collection of studies, which is editedby Guyomarc’h – de Haas (eds.), Studies on Alexander of Aphrodisias’ On Mixture and Growth.
25 For a general overview of the first peripatetic commentators, see the classic work by Sorabji,«The ancient commentators on Aristotle», esp. pp. 3–5 on Simplicius and Ammonius. Concerning
Simplicius and the Aristotelian theory of the elements, see Stone, «Simplicius and Avicenna on the
Nature of Body», pp. 11–17; Hauer, «Simplicius on the relation between quality and qualified». Concerning Philoponus’ theory of the elements, see Todd, «Some Concepts in Physical Theory in John
Philoponus’ Aristotelian Commentaries», pp. 159–170; and Wood – Weisberg, «Interpreting Aristotle on mixture», pp. 685–690.
26 See, for instance, Gasparis Contareni De elementis eorumque mixtionibus, III, p. 42: «Primum ergo quod de qualitatibus primis venire in dubium potest, illud est: an scilicet qualitates hae primae
sint elementorum substantiae et naturae et formae per quas elementa sint, ut Alexander Aphrodisaeus,
illustris author in scholis Peripateticorum opinatus est. Paucis huic quaestioni respondemus qualitates
has primas substantiales formas et naturas elementorum esse non posse. Nam nulla substantia est
sensibilis per se, ut dicit Philosophus in II De Anima».
27 Alexandri Aphrodisiensis Super Meteora, IV, 1, p. 281: «Memorat ostensorum in 2° De
generatione et corruptione: ostendit enim ibi quattuor esse causas, secundum quas specificantur prima corpora, hoc est elementa: caliditas enim et frigiditas, siccitas et humiditas. Hae enim ostensae
sunt primae existentes tangibilium contrarietatum; secundum primas autem tangibiles contrarietates
specificantur elementa».

12

Essay

tion. From his point of view, when we experience an element, we only perceiveits qualities: for instance, if we touch a flame, we only perceive something hot.28
Thus, Alexander associated this qualitative determination with the essence of theelements. This identification, however, attracted a series of criticisms against him:
starting from Avicenna and Averroes, and then throughout the entire Middle Ages,
Alexander was accused of betraying the original opinion of Aristotle.
Fig. 3. The structure of the elements according to Alexander
Prime Matter
Elements
Primary Qualities

On closer inspection, anyone who compares Alexander’s thesis with some of Aristotle’s statements will notice that Alexander de facto broke with Aristotle’s view on
the relationship between substantial forms and accidents in substance. For Aristotle, Cat. 4a, qualities are something variable: for instance, the heat of a body can be
more or less intensified (μᾶλλον καὶ ἧττον λέγεται). At that point in the Categories,
Aristotle clearly considers qualities as contraposed to substances – which, by contrast, do not admit intensification or weakening. Therefore, it seems difficult toassociate such mutable accidents with the essence of a thing, which must be stableand permanent. In addition, Aristotle did not admit knowledge of the essence, but
only of the accidents of a body (De an. II, 12, 434 a 17–23). When we touch a table,
we know its perceptible qualities (like colours, temperature, smell, etc.), but not
the essence of a table, which is only grasped by an act of the intellect. However, if
qualities are held to be substantial essences, as Alexander does, then Aristotle’sview must be challenged. Finally, the species of every individual of a natural kind,like elements, is given by the individual’s substantial form. However, each element
is composed of two qualities: if these qualities are both substantial forms, what will
the species of that element be?
The table below (Table 1) describes the three main Aristotelian views on substance on the left-hand side, and how Alexander’s theory of the elements affects
them on the right-hand side.

28

Maier, An der Grenze, p. 16, fn. 1 [Engl. transl., p. 132].

Historical background

13

Table 1 A comparison between Aristotle and Alexander on substance
Aristotle

Implications of Alexander’s theory

1

Accidents are not things; rather, they belong
to a thing (Met. VII, 1, 1028 a 18–20). The
definition of an accident is made by adding
it to the substance (Met. VII, 5, 1031 a 1–3).

Accidents, like the primary qualities, become
substantial forms, i.e. they compose theessence of a substance (Super Meteora, IV, 1).

2

The substance is not perceivable. What areperceivable are only the accidents of thesubstance, like the qualities (De an. II, 12,434 a 17–23).

If the qualities are substantial forms, then thesubstance is perceivable as well.

3

The species of a thing is provided by its
form (Met. V, 6, 1016 b 33; cf. Porphyry,
Isagoge, 3, 22-4, 1).

If two primary qualities are substantial formsof an element, which species will that element
belong to?

All the criticism that Alexander received from Avicenna and Averroes – and later onfrom the medieval scholastic tradition – is based mainly on these points, especiallyon point 1. Before addressing these criticisms, it is worth mentioning that Anneliese
Maier has emphasised that Alexander proposed his solution on the basis of a very
specific point of view in his survey on the elements. Alexander had no notion of a‘separate substantial form’ that was distinct from the perceivable data of a body. He
considered ‘substantial’ everything that could be physically perceived with respect
to a certain element, that is, accidents and qualities.29

2.2 Avicenna
No other commentator after Alexander held a similar position on the substantialityof qualities. This does not mean that, once Alexander had been subjected to sustained criticism, the debate was over and there was unanimity on how to correctlyinterpret Aristotle. Interestingly, the debate changed its focus. Every subsequentphilosopher or commentator took it for granted that the qualities were accidents.
Yet the enquiry was open as to how the elements were metaphysically structured,and especially how they interacted with each other in mixtures.
Two intellectuals in particular considered the elements not only in relation toqualities, but above all in relation to the mixture: Galen († 201 AD) and Avicenna(† 1037 AD). Both explored Aristotle’s doctrine, and they focused on the qualitative
alteration of the elements acting and reacting in the mixing process. As I discussed
above (§ I.1.2), Aristotle believed that the reciprocal alteration of qualities in a ‘temperament’ represents the main difference between an element and a mixture. Galen
and Avicenna shared a practical interest in studying elements and temperaments:
they were both physicians and thus were keen on finding useful theoretical in29

Ibid.

14

Essay

sights into the elements that could strengthen medical therapy. Galen first studied
the elements in a medical treatise, De elementis ex Hippocratis sententia; he thendeveloped the theory of qualities in another work, De complexionibus.30 Similarly,
Avicenna discussed the elements and temperaments at the beginning of his Canonof Medicine, an encyclopaedic treatise that contained all the knowledge of medicine
in the Arabic tradition, from the structure of the bodily humours to the majordiseases.31
Avicenna’s theory of the elements is quite controversial to reconstruct because
he was much more known in the Middle Ages for what Averroes attributed to him
than for what he actually wrote.32 Avicenna discusses the elements in three places:in the Canon, book 1, fen 1–2; in Sufficientia, I, 10;33 and in his De gen.corr. 6. Further
information can be found in the Categories (Al-maqūlāt), where Avicenna disputed
Alexander’s ‘great error’. Against Alexander, Avicenna draws a clear distinction
between substance and accidents, since these represent two totally different typesof being. It follows then that any primary quality (e.g. heat) is only an accident andcannot be confused with substance (e.g. fire).34 In the Canon, Avicenna introduceda brief division of the four elements before moving on to the temperaments, where
he laid down some aspects of the generation of mixtures. The generation of temperaments comes entirely down to the qualities of the interacting elements. These
qualities act and react on each other, and in this way, they generate a common
quality, which is uniform throughout the mixed body.35 This temperament is a kind

30 On Galen’s theory of the elements and his medical interests see Hankinson, «Substance,
Element, Quality, Mixture»; Giovacchini, «De elementis, 5, 14–16»; Hoffmann, «Can Mixtures
Be Identified by Touch?».
31 On Avicenna’s medical works in relation to the elements, see Siraisi, Avicenna in Renaissance
Italy, pp. 19–40.
32 By contrast, Wood – Weisberg, «Interpreting Aristotle on mixture», p. 690, declare that
Avicenna’s doctrine circulated through his De generatione et corruptione, from the end of the thirteenth century. However, hardly any mention of the elements from this treatise will be found in thescholastic debate on the elements.
33 The Latin term Sufficientia derives from the title of Avicenna’s Kitāb al-shifā (The Book of the
Healing). In particular, with this title Latin scholars referred to the section on natural philosophy inthe shifā, which was a philosophical encyclopaedia.
34 Avicenna, Al-maqulat, I, 6, 46, 16–19, concerning the equivocal names related to the quality
and the substance. See also Avicenna, Kitāb al-Shifā’, al-Ilâhiyyât, II, 1, p. 46; Avicenna Latinus,
Liber de philosophia prima sive scientia divina, vol. 1, pp. 66–67: «Deinde iam aestimaverunt multi qui
se reputabant sapientes quod aliqua res est substantia et accidens simul secundum respectum ad duo.
Dixerunt enim quod calor accidens est corpori ignito, sed igni generaliter non est accidens, eo quod
est in eo sicut pars eius; et etiam, quia non potest removeri ab igne, ita ut remaneat ignis. Igitur esse
eius in igne non est ut esse accidentis in eo; si enim esse eius in eo fuerit ut esse accidentis in eo, tunc
esse eius in eo non erit ut esse substantiae; et hic est magnus error». Cf. Stone, «Avicenna’s Theory ofPrimary Mixture», p. 110; Stone, «Simplicius and Avicenna», p. 10.
35 On the generation of the complexional form, see Stone, «Avicenna’s Theory of Primary Mixture», p. 117.

Historical background15

of second-level quality, which depends on the balance of the primary qualities involved: if one of these is altered, the temperament is alters with it.36
Fundamental information on the nature of the elements is given by Avicenna in
the Sufficientia (Fig. 4). There, he observed that when the elements are mixed, theirprimary qualities are mixed (as in the Canon), but their substantial forms remainunchanged within the mixture.37 This statement provides us with a clear definitionof how Avicenna conceived of the elements. He believed elements to be composedof prime matter and a substantial form, and endowed with accidents (i.e. qualities).
For Avicenna, the substantial form of each element does not correspond to any of
its qualities, but is something further and different. Finally, since the substantial
forms are perfectly conserved in the mixture, the mixture can be considered acontinuum of elements in act, so that each element is found in its specific part in
the whole. Avicenna believed that the unity is due to the homogeneous quality oftemperament.38
Fig. 4. Elements and mixtures according to Avicenna

Avicenna

Prime Matter

Prime MatterPrimary Qualities

Temperament (=homogeneous qual.)

Substantial Forms

Elemental forms entirely conserved
mixing process

Elements

Mixtures

36 Avicenna, Canon, lect. 3, 1, p. 7: «Temperament is a quality resulting from the interaction of
opposite qualities present in elements consisting of minute particles so that most of the particles of eachof the elements may touch most of the others. Thus when these particles act and react on one anotherwith their properties, there emerges from their total properties a uniform quality which is present inall of them. This is the temperament. Since the primary properties in the aforesaid elements are four,
namely, hotness, coldness, moistness and dryness, it is obvious that the temperaments of integrating
and disintegrating bodies are the products of these very properties» (transl. by Hamard).
37 Avicennae Sufficientia, I, 10, f. 19r E [Engl. transl., p. 68]: «Et harum forme essentiales suntfixe et permanentes. Sed accidentia earum ex quibus patiantur passionem conversionis mutantur etconvertuntur conversione muniendi superabundantiam que est in singulis eorum quousque quiescat
in eis qualitas dominantium minus quam erat in dominatoribus». The same can be found in Avicenna
Latinus, Liber tertius naturalium de generatione et corruptione, p. 68: «dicimus a modo quod natura aqueitatis servatur in complexionato, sed qualitates sunt contractae et non deperditae perditione
completa». See Stone, Simplicius and Avicenna, p. 19.
38 Cf. for instance Avicennae Sufficientia, I, 10, f. 19r E [Engl. transl., p. 68]: «Et propter hoc
est triaca, et quicquid est simile illi: quia, quamvis commixte fuerint species eius, et coniuncte etcomposite, non tamen adhuc erit triacha nec habebit formam triachitatis nisi cum mora temporis quoalie agant in aliis qualitatibus suis, et proveniat ex eis una qualitas tamquam consimilis illis omnibus».
Cf. Stone, «Simplicius and Avicenna», pp. 19–20.

16

Essay

This description of the structure of the elements is what can be found in Avicenna’s Sufficientia. However, it is very rare for Western scholastic culture to haveread Avicenna’s position on the elements directly from his texts. Most of the Latin
scholastics only knew the Persian philosopher’s position through the mediation of
Averroes, who epitomised Avicenna’s doctrine and criticised it in his LC on De coel.
III. Averroes’ argument against Avicenna is worth quoting in full, since it represents
the main source on Avicenna in the medieval debates on this issue:[Avicenna] allowed that the substantial forms are not divided according to more or less. He said thatthese elements are mixed only according to their qualities, not according to their substances. This
leads to a clearly impossible consequence: namely, that the elements are in act in the composite;
and therefore the composite will not have single substantial form. 39

Averroes declared this position a mistake, attributing it to Avicenna’s «scarce practice in natural things and an excessive confidence in his own mind».40 However, thePersian philosopher had precise systematic reasons for asserting that the elements
remain in the mixtures with their substantial form perfectly preserved. In the Kitāb
al-išārāt, another of his philosophical summae, Avicenna had conceded that thesame portion of matter could receive a plurality of forms simultaneously.41 His
example of this was the elements. In fact, according to Avicenna, each element possesses not only a specific substantial form but also a corporeal form (ṣūra ǧirmiyya),which provides matter with three-dimensionality.42 Since a body can support many
substantial forms, Avicenna concluded that mixed bodies can retain the substantial
forms of their component elements.
39 Averrois In De coel. III, c. 67, p. 635 (Giunta, 227 D): «Et cum hoc latuit Avicennam et concessit
quod formae substantiales non dividuntur in magis et minus, dixit quod haec elementa non miscentur
nisi secundum qualitates eorum, non secundum substantias. Et ex hoc continget magnum impossibile,scilicet ut elementa sint in composito in actu, propter quod compositum non habebit unam formam
substantialem».
40 Averrois In De coel. III, c. 67, p. 635 (Giunta, 227 D): «Paucitas vero exercitationis istius viri
[scil. Avicenna] in naturalibus et bona confidentia in proprio ingenio induxit ipsum ad istos errores».
41 Avicenna’s Kitāb al-išārāt was never translated into Latin, and it is nowadays available only inmodern languages. I am quoting from the Italian translation supplied by Francesco Omar Zamboni,
Avicenna, Le indicazioni e gli avvertimenti, Namat I, 16–17, p. 178: «Avvertimento. La materia non
può nemmeno essere priva di un’altra forma. Come potrebbe farne a meno, dato che è necessariamenteinsieme a una forma che necessita la ricezione della separazione, della congiunzione e della configurazione in modo facile oppure difficile, oppure insieme a una forma che necessita l’impossibilità dellaricezione di tali cose? Tutto ciò è altro dalla corporeità. Parimenti, è necessario che essa richieda didiritto un determinato luogo proprio o una determinata posizione propria. Tutto ciò non è implicatoda quella corporeità che è comune e condivisa» (I thank Francesco Zamboni for discussing this issue
with me). More generally, concerning the relation of prime matter to forms, see Hyman, «Aristotle’sFirst Matter», and Di Giovanni, «Substantial Form», esp. p. 186, who consider Averroes’ criticismsof Avicenna’s concept of body as substantial form; Stone, «Avicenna’s Theory of Primary Mixture»,
p. 109, on the different ranks of corporeal substance.
42 Important details about the three-dimensional bodies in Avicenna’s theory of the elements areto be found in Stone, «Simplicius and Avicenna on the Essential Corporeity of Material Substance»,
esp. p. 10.

Historical background

17

Moreover, if we leave Averroes’ criticism aside for a moment, we can be certainthat Avicenna’s position respected certain fundamental Aristotelian assumptions.
In fact, in challenging Alexander, Avicenna endorsed a clear distinction between
accidental and substantial forms, and in so doing respected ad litteram Aristotle’s
definition of element that we saw above (§ I.1.2): the element is «the primary component immanent in a thing» (Met. V, 3, 1014 a 26; Barnes, p. 1601). Since the elements
are the ingredients of any further physical body, and since they must actually remain there – because they are ‘immanent’, ἐνυπάρχοντος – it is therefore necessary
to establish how the elements can remain within the mixed bodies (whether partly
or with their full essence).
On the other hand, Avicenna’s position was not without its theoretical shortcomings.43 In his attempt to remain loyal to the meaning of Aristotle’s text, Avicenna
was confronted with several contradictions that marred the Aristotelian theory of
the elements. He failed to deal with them. The main contradiction is the following:
if the substantial forms of the elements remain within the mixture, how can one
properly speak of ‘one’ mixture? In other words, if each of the ingredients is stillpresent with its perfect individual essence, how can Avicenna preserve the unity ofthe mixture? Avicenna’s proposal of the presence of a common unifying quality (=temperament) seems to be a weak argument intended to keep the unity of essence
intact, since temperament is nothing but an accident, i.e. something non-essential, which cannot structurally determine some body’s substantial identity.44 Thisaggregation of elemental forms has notable consequences from the point of viewof the physical constitution of mixed bodies. In addition, if we consider any kindof mixture (e.g. a table, a page, a pencil), we can wonder just how the elements are
spatially located inside. Suppose two configurations: (a) each element is concretely
present in every part of the jumble; (b) elements are touching each other in every
point of the mixture. Solution (a) leads us to conclude that the forms of the elementsinterpenetrate each other in order to remain in the same portion of the mixture (theso-called penetratio corporum); solution (b), on the other hand, reduces the mixture
to a mere juxtaposition of elements (iuxtapositio), without any real unification.45
These theoretical aporias of Avicenna’s exegesis strongly conditioned the reception of the Persian philosopher’s view on the elements in Arabic and Latin culture
alike. Numerous philosophers, starting with Averroes, strongly contested Avicen43 These criticisms were first highlighted by Averroes in the LC on De coel. III, c. 67; and laterby the scholars commenting on him. Pomponazzi also shared similar criticisms, as I will show in thesection devoted to him (§ II.3.2).
44 Remarkable insights into the unifying role of the temperament can be found in Chandelier– Robert, «Nature humaine et complexion du corps», esp. p. 485.
45 The two expressions penetratio corporum and iuxtapositio, commonly used by Pomponazzi
in his lectures, are taken from scholastic terminology. I have found these concepts already in Gregoryof Rimini’s Commentary on Sentences (Gregorii Ariminensis Super II Sententiarum, d. 15, q. 1, a.
1, passim).

18

Essay

na’s account of the substantial forms that remain in the mixture, while proposing
completely different expositions. Some scholastic intellectuals instead tried to rescue Avicenna’s arguments by adopting small – but significant! – modifications tocorrect some of their flaws, like Ugo Benzi, who taught medicine in Siena, Pavia, andFerrara at the beginning of the fifteenth century. As we shall see in the following
chapters (§ II.3), when Pomponazzi expounded Avicenna’s theory in the sixteenth
century, he demonstrated a broad knowledge of this position, of Averroes’ criticisms, and also of the various medieval interpreters of Avicenna who followed his
exegetical trajectory.

2.3 Averroes
It is hardly an exaggeration to say that the medieval Latin popularity of Averroes as asource for the theory of the elements was exceeded only by Aristotle himself. While
Alexander of Aphrodisias and Avicenna had already discussed the issue, it was
only through Averroes’ mediation that most of their positions were transmitted toWestern Latin culture. Indeed, in his commentaries, Averroes quoted, commented
on, and criticised at length the intellectuals who had preceded him. As a result, heprovided Latin scholastics with a remarkable – albeit partial – perspective on thelate antique philosophical debate.
Two texts by Averroes are particularly significant for the doctrine of the elements: the LC on De coel. III, and the MC on De gen.corr. The LC on De coel. III
played a fundamental role in the transfer of knowledge from antiquity to the Middle
Ages, so much so that it acts as the lens through which Latin scholastics cameinto contact with past theories of the elements. For instance, Avicenna was firstand foremost known through Averroes’ criticism in De coel. III t.c. 67, rather than
through his own works. The MC on De gen.corr. presents a different exposition of
mixture and qualities.46 However, this commentary played such a limited role in the
Latin reception of Averroes that it is difficult to find a scholastic intellectual who
quotes Averroes’ theory of the elements as it is found in his MC. In this section I will
discuss Averroes’ position in the LC on De coel. III without going into the detailsof the MC on De gen.corr., since a comparison of the two works would require a
specific systematic study.47
Averroes expounded his own position on the nature of the elements shortly
before he challenged Avicenna’s doctrine. The text is worth quoting and analysing,as it was essentially the second milestone, after Avicenna, in the medieval debate
on the elements:
46 A remarkable analysis of Averroes’ commentary on De gen.corr. has been carried out by Cerami, Génération et substance, esp. pp. 440–473, concerning the elements and the mixture. The analysis
of Averroes’ commentary on De coel. is provided by Cordonier, «Le mélange chez Averroès».
47 I have worked on this topic in my forthcoming chapter, Burzelli, «Elements and Mixturesfrom Averroes to the Scholasticism». See also the further literature referred to there.

Historical background

19[α] When a form is generated from [the elements], their forms must necessarily be half corrupted.
[β] If they were totally corrupted, then prime matter would receive first and essentially every form,
and it would not receive the forms of the composites through these bodies. [γ] Someone could say
that, in consequence of this, the substantial forms [of the elements] receive more or less – and thisis a disposition of accidents, but not of substantial forms. [δ] Indeed, it has been said in many places
that the substantial forms do not admit of more or less. [ε] We reply that the substantial forms ofthese elements are diminished from perfect substantial forms, and their being is, as it were (quasi)
in-between forms and accidents. [ζ] Therefore it is not impossible that their substantial forms get
mingled together and another form comes from their coming together. [η] [It is] like when whitenessand blackness get mingled, and many medium colours come from them.48

This quotation from the LC on De coel. III was the text that all the medieval scholastics had access to in reconstructing Averroes’ doctrine of the elements (Fig. 5).
Since the original Arabic text is lost, every modern translation of this passage isbased on the same Latin version available to the scholastics.
Fig. 5. Elements and mixtures according to Averroes

Averroes

Prime Matter

Prime MatterPrimary Qualities

Temperament (=homogeneous qual.)

Substantial Forms

Elemental forms diminishedmixing process

Elements

Mixtures

Averroes’ text is fundamental as much for what it explicitly says as for what it tacitly
presupposes. To begin with the former, Averroes explicitly states that the elements
are endowed with substantial forms (α in the quotation), and that these forms mustremain preserved in the mixture (β). In order to remain in the new mixture, theelemental forms must undergo some ontological alteration; otherwise, we will re48 Averrois In De coel. III, c. 67, pp. 634–635 (Giunta, 227 C–D): «[α] et ideo necesse est, cum
ex eis generatur una forma, ut corrumpantur forme eorum secundum medietatem, quoniam [β] si
corrumperentur secundum totum, tunc prima materia reciperet primo et essentialiter omnes formas,
et non reciperet formas compositorum mediantibus istis corporibus. [γ] Si igitur aliquis dixerit quod
sequitur ex hoc ut forme eorum substantiales recipiant magis et minus (et hec est dispositio accidentium non formarum substantialium, [δ] dictum est enim in multis locis quod forme substantiales nonrecipient magis et minus), [ε] dicemus quod forme istorum elementorum substantiales sunt diminutea formis substantialibus perfectis, et quasi suum esse est medium inter formas et accidentia; [ζ] et ideo
non fuit impossibile ut forme eorum substantiales admiscerentur, et proveniret ex collectione earum
alia forma, [η] sicut cum albedo et nigredo admiscentur, fiunt ex eis multi colores medii» (the labellingwith Greek letters is mine). The passages mentioned by Averroes must be Cat. 4a, where Aristotle
allowed intensification for qualities but not for substances (see Averroes’ commentary on this excerptof Cat. 4a, in Giunta 31 A–B).

20

Essay

gress to Avicenna’s position, which Averroes criticised only a few lines later. Such analteration is an ontological diminution (ε), although it is not yet clear what exactly
this means. The forms of the elements must be ‘diminished’ or ‘weakened’ to makeroom for the new principal form, which is the substantial form of the mixture. Thisdiminution is described as a kind of intermediate condition between substantial
form and accident (ε). Elemental forms are intermediate because they provide theelements with an essential definition, just as substantial forms do; but they can bealtered, intensified, and diminished, just as accidents can. The result is that thisintermediate level of form – i.e. that of the elements – behave no differently fromany other accidental form (ζ-η).
If we now consider what Averroes tacitly presupposes, things become increasingly more complex. The core of the complexity is the adverb quasi, which describes
the ontological status of the elements. Averroes does not make sufficiently clear
whether this adverb should be considered literally or metaphorically. Taken literally, the adverb might suggest that the elemental forms, ontologically speaking,are essentially akin to the primary qualities, and this is the reason that they behave
like accidents and admit of more or less. But this possibility seems problematic,
since there is no middle point between a substantial form and an accident: they aresimply different kinds of things (just like ‘tree’ and ‘green’). Taken metaphorically,on the other hand, the adverb might suggest that, ontologically speaking, the elemental forms are not really something intermediate between substantial forms andaccidents, but still they behave in an ambiguous way. The substantial forms of theelements represent the essence of the element; however, they allow intensification,
like accidents.49
Further hermeneutical problems concern the qualities of the elements. They
certainly play a central role in the constitution of mixed bodies, since every interaction of the initial elements depends on the mutual action and reaction between thequalities. Indeed, their nature is clearly established by Averroes in his commentaryon the Phys. V, t.c. 10 against Alexander of Aphrodisias. Unlike Alexander, Averroes
believes that qualities can be considered neither as the substantial forms of theelements nor as their essences. Rather, qualities should be conceived as differentiaeof the elements, in the sense that they distinguish the species, or kinds, of elements(‘what sort-of so-and-so an element is’, i.e. fire, water, air, earth) under the genus

49 To the best of my knowledge, no Latin scholastic thinker believed that the substantial formsof the elements are literally something in between true substantial forms and accidents. The only casewhich supports this interpretation is Antonio da Parma († 1327), Quaestiones super De gen.corr., I, q. 7
(edited in Fioravanti, «Antonio da Parma e la mixtio elementorum», p. 387): «Nam primae qualitatessunt convertibiles cum suis substantiis; ergo eo modo quo manent in mixto proprie qualitates elementorum eo modo manent in mixto forme substantiales eorum». For the rest of the scholastics I examined,
Averroes believed that elemental substantial forms remain purely substantial forms – i.e. ontologicallyseparated from accidents, like the qualities – and they get weakened in the mixing process.

Historical background21‘element’.50 Nonetheless, for Averroes primary qualities remain accidental determinations.51
If we consider Averroes’ words in the LC on De coel., we will not be surprised tofind that the majority of Latin scholastic thinkers attributed to Averroes a theory ofelements based on substantial forms. This means that, according to Averroes, (i) all
elements consist of qualities and a further substantial form, and (ii) the elemental
substantial form is diminished or weakened in order to remain in the mixture. Thisis how, for instance, Albert the Great, in his commentary on De coel., understood
Averroes;52 by contrast, commenting on De gen.corr., Albert investigated the theoryof mixture without so much as mentioning Averroes’ MC on this treatise. The
most remarkable case of Averroes’ Latin reception is that of Ugo Benzi. Ugo openly
declared that he was interpreting Aristotle’s De gen.corr. through the mediation of
Averroes’ LC on De coel. III:The third position is that of the Commentator, Averroes. I see that he did not think this in De
generatione I, but rather in De coelo III, c. 67. He thought that the elements remain in the mixture
potentially, not actually. And through these statements he interprets what Aristotle says in thechapter on mixture of De generatione I, that the elements remain weakened in their substantial
and accidental forms; and such weakened being is said to be in potency, not in a full actuality. 53

Ugo’s text shows very clearly that Latin readers of Averroes considered the LC as theprimary source for reconstructing Averroes’ theory of the elements. Similar casesof the prevalence of Averroes’ LC can be found in Aquinas, De mixtione elemento-

50 This definition of differentia has been established by Barnes, «Additional notes», 350–352. A
fundamental description of the role of differentiae in the constitution of the substance has been given
by Di Giovanni, «Substantial forms», p. 184: «the unity of definition, as a conglomerate of differentiae,
is traced back to what is called ‘last differentia’ by Aristotle and ‘last form’ by Averroes. In Averroes’s
words, although not in Aristotle’s own, this means that the composite substance possesses a numberof forms which are somehow unified by the last, and most perfect, of them».
51 Averrois In Phys. V, c. 10 (Giunta, 215 F–H): «Et Alexander dicit ad hoc quod hoc quod dixit
in libro Praedicamentorum est de substantiis, quae sunt compositae ex forma et materia, et in libro
De generatione loquitur de simplicibus, scilicet de formis tantum quae sunt in prima materia. […]et opinandum est quod substantiae simplices sunt contrariae secundum suas qualitates, et propriaequalitates in eis non sunt substantiae, etsi assimilantur substantiis. Et impossibile est ut aliquid inaliquo sit de aliquo praedicamento, et in alio de alio; ita quod calor sit in homine de qualitate et in igne
de substantia. Sed est in igne propinquius substantiae, et ideo accipitur in definitione loco differentiae,
et in aliis compositis remotius a substantia».
52 Alberti Magni De caelo et mundo, III, tr. 2, ch. 1, p. 220b: «respondet Averroes dicens, quod
formae substantiales elementorum non completae sunt sicut formae substantiarum perfectarum: etideo possunt intendi et remitti: quia sunt mediae inter formas substantiales et accidentia».
53 Ugonis Senensis Super prima Fen I Canonis, f. 4r: «Tertia positio est Commentatoris Averrois, quam non video ipsum I De generatione sensisse, ‹sed› III De celo, commento 67. Et est quod
elementa remanent in mixto potentia et non actu; et intelligit per hec dicta que sunt Aristotelis I De
generatione, capitulo de mixtione, quod elementa remanent refracta in formis suis substantialibus et
accidentalibus; et tale esse remissum dicitur esse in potentia et non in actu completo».

22

Essay

rum (ca. 1269/72);54 Scotus, Lectura in II Sententiarum (end of thirteenth century);Peter Auriol, In II Sententiarum (1317/18); Gregory of Rimini, In II Sententiarum(1343/44); and John Buridan, Quaestiones super De gen.corr. (mid-fourteenth century).55 Even a philosopher with an openly Averroist orientation, like John of Jandun,
read Averroes exclusively on the basis of the LC on De coel. III.56
These references lead us to consider Averroes’ LC on De coel. as the fundamental source for the transfer of knowledge on the elements. In this work, the Latin
scholastics found a comprehensive overview of the Greek and Arabic debates. It ison the basis of this text that Western Latin culture established the vocabulary, theconcepts, and the main arguments needed to address the question of the elements.
Moreover, many of the Latin criticisms of the Peripatetic commentators are no
more than reformulations of Averroes’ own statements and criticisms. All this is
not to say that the scholastics agreed with Averroes’ view, since, in fact, most ofthem disagreed among themselves on the ontological status of the elemental forms.
Those who supported an Averroist interpretation of the question include Albert theGreat, Peter Auriol, John of Jandun, and, much later, Alessandro Achillini, Tiberio
Baccilieri, and Gasparo Contarini (on these, see infra, § I.3). That said, a specific

54 Concerning the date of Aquinas’ text see the Préface of Thomae Aquinatis De mixtioneelementorum, p. 136b.
55 Thomae Aquinatis De mixtione elementorum, p. 155b, ll. 53–64: «Quidam autem utrasquerationes uitare uolentes, in maius inconueniens inciderunt: ut enim mixtionem ab elementorum corruptione distinguerent, dixerunt formas substantiales elementorum aliqualiter remanere in mixto.
Sed rursus, ne cogerentur dicere esse mixtionem ad sensum et non secundum ueritatem, posuerunt
quod forme elementorum non manent in mixto secundum suum complementum sed in quoddam
medium reducuntur; dicunt enim quod forme elementorum suscipiunt magis et minus et habent contrarietatem ad inuicem». Duns Scoti Lectura, II, d. 15, q. un., p. 140, ll. 4–8: «Sed contra Avicennam
arguit Commentator, ubi supra, De caelo et mundo: si elementum maneat in mixto secundum qualitatem remissam et non secundum formam remissam, ergo potest elementum manere secundum totam
suam substantiam nihil habens de illa qualitate, quia ‘idem est iudicium de toto et parte’». Ioannis
Buridani Quaestiones super De generatione et corruptione, I, q. 21, p. 156, ll. 13–16: «Secundo. Dicit
Commentator in eodem tertio sic: ‘Dicamus quod formae substantiales elementorum diminutae sunta formis substantialibus perfectis et quod suum esse est medium inter formas perfectas et accidentia’».
Petri Aureoli In II Sententiarum, d. 15, a. 2: «Secunda opinio Commentatoris est, quam ponit ibidem,
et in 2 De generatione. Dicit autem iste quod elementa manent in mixto secundum suas essentias, non
tamen completas, sed in aliquo gradu tantum, scilicet in quadam medietate; unde aliquo modo, scilicet
secundum aliquem gradum, corrumpuntur, et secundum aliquem manent; cum enim sint formae
imperfectae, suscipere possunt magis et minus. Hanc opinionem ponit Commentator, ubi supra».
Gregorii Ariminensis In II Sententiarum, d. 15, a. 1, p. 290, ll. 23–30: «Alia opinio fuit Commentatoris, ut patet ubi supra 3 Coeli, videlicet quad formae substantiales elementorum non corrumpuatur
secundum totum, sed diminuuntur et corrumpuntur secundum partem».
56 Ioannis de Janduno Q. super Metaphysicam, V, q. 6, f. 59vb: «Oppositum patet auctoritate
Commentatoris, III Celi, ubi vult quod mixtio non solum sit secundum qualitates, ut Avicenna voluit,
sed etiam secundum formas substantiales elementorum, ita quod forme elementorum substantiales
remaneant in mixto, quia dicit: si forme substantiales elementorum non remanerent in mixto, tunc
materia prima eque primo reciperet formas mixtorum, sicut elementorum; quod est falsum».

Historical background23

analysis of each author should show that, despite their shared Averroist background,they held different, often diverging, positions.57

2.4 The Common Opinion
The label ‘Common Opinion’ (opinio communis) is often used by some medieval andearly modern thinkers to refer to the other major scholastic theory of the elements
besides the Averroist exegesis.58 Until the mid-fourteenth century, Aquinas and
Scotus, talking about the elements, were named moderni by other intellectuals likePeter Auriol and Peter of Abano.59 The first use of label ‘Common Opinion’ seems todate back to Gregory of Rimini’s In II Sententiarum (1343/44), which mentions thisopinion as «commonly held nowadays» (nunc communius tenetur).60 One hundredand fifty years later, Pomponazzi extended the label to include a wider range of
medieval thinkers who shared a non-Averroist opinion, including Aquinas, Scotus,
and the Parisienses (Buridan, Albert of Saxony, and Marsilius of Inghen).61 As isoften the case with historiographical labels, none of the thinkers included in thiscategory knew they belonged to it or ever mentioned it.
The first problem we face concerning the Common Opinion is to understandthe common aspect of this theory and who supported it. Generally speaking, we
can identify the supporters of this opinion by their adherence to two main theses:
1. They refused to admit that the elemental forms remain in the mixture, eitherwith their perfect being, like Avicenna, or with a diminished being, like Averroes.
57 This is, for instance, the case of John of Jandun and Peter Auriol. Anneliese Maier (An derGrenze, p. 47) situates both among Averroist interpreters of the elements. However, it is now well known
that Jandun developed his doctrine in contraposition to Auriol. Jandun believed that the forms of theelements are diminished in order to be conserved in the mixture. Auriol rejected the diminutio and any
kind of intensification of the elemental forms. He instead preferred to speak about ‘breaking’ (ruptio) of
the elemental forms, without involving any degree of intensity. See now Lambertini – Tabarroni,«Le Questiones super Metaphysicam attribuite a Giovanni di Jandun», p. 55, who first highlighted theconflict between Jandun and Auriol. I discuss this topic in a chapter titled «The work of the Third Day.
An ‘interfaculty’ debate on the elements in early 14th-century Paris» (forthcoming in a volume edited
by Russell Friedman).
58 Maier, An der Grenze, pp. 41 ff., speaks about an Averroistische Richtung (Averroist direction)in the debate on the elements. According to Maier, this line encompasses authors like Albert the Great,
Henry of Ghent, Peter John Olivi, Richard of Mediavilla, John of Jandun, John Dumbleton, Roger Bacon,
Henry Bate, Peter Auriol, and John Baconthorpe. Maier’s analysis had the great merit of having first
scrutinised this doctrine. Nonetheless, Maier’s exposition of the debate appears to be somehow biasedby her reading of Peter Auriol’s position, from which she took the conceptual framework to analyse all
the other authors (see Duba, «Franciscan Mixtures»).
59 Petri Aureoli In II Sententiarum, d. 15, q. 2, a. 1: «De primo sciendum quod circa hoc sunttres opiniones. Una Avicennae, alia Commentatoris, alia vero quorumdam Modernorum»; Petri deAbano Conciliator, d. 16, propter secundum, f. 23rb: «Est autem similiter et positio de hoc ipso modernorum satis sententie Aristotelis consona».
60 Gregorii Ariminensis Super II Sententiarum, II, d. 15, q. 1, p. 292, l. 2.
61 See infra, T.1, p. 111, ll. 10-12; T.1, p. 123, ll. 3-6.

24

Essay

2. They held that what remains in the mixture are the virtues (virtutes) of theelements, which are their primary qualities, but do not include their substantial
forms. With the term virtus, scholastic thinkers translate the concept of δύναμις
that Aristotle had described in De gen.corr. I, t.c. 84 (see § I.1.2). According to
the supporters of the Common Opinion, virtues (i.e. the primary qualities) arenot simply accidents of the elements, but rather their main active potencies.
These thinkers believe that the elements remain virtually (virtualiter), whichmeans that the element leave only their virtues, or active powers, within the
mixtures – but not their substantial forms.
These general theses also allow us to identify the main source of this interpretation,
namely Averroes’ LC on De coel. III. The scholastics focused exclusively on thatcommentary, from which they borrowed not only the criticism of Avicenna, butalso the key information on Averroes’ view. At the same time, those holding theCommon Opinion paid almost no attention to Averroes’ MC on De gen.corr., nor
did they consider any potential interpretation of that text focusing on the qualities
rather than the forms. This silence on the MC is rather significant.62 The scholastics
elaborated the Common Opinion in direct opposition to Averroes: in speaking of
substantial forms that can intensify or diminish, the Commentator had violated
the Aristotelian assumption set forth in the Categories, whereby substance cannot
admit of more or less (e.g. a human being cannot be more or less human).63
Having set out what adherents of the Common Opinion all held in common, it
is now time to consider the differences among the adherents’ theories. As we haveseen, the label ‘Common Opinion’ encompasses different views, which agree onsome aspects while disagreeing on others. Consider, for instance, the interpretations provided by Thomas Aquinas and Duns Scotus, who presented two models
for medieval exegesis of the mixing of elements on the basis of qualities alone. The
purpose of this brief overview is not to provide an accurate historical reconstruction; rather, it serves to account for why Pomponazzi distinguished two groups
within the Common Opinion.

62 I cannot delve here into the details of why the Latin scholastics did not consider Averroes’commentary on De gen.corr. when coming up with their theories of the elements. I limit myself to listing
three possibilities, which still require a thorough textual investigation: (1) the Latin thinkers might
have understood the commentary on De gen.corr. as an ambiguous text, where Averroes discusses theelements in equivocal terms and presupposes something else, to be found perhaps in De coel.; (2) Latin
thinkers knew about the duality De coel.–De gen.corr. and they preferred the first (this possibility isless likely, and should be proved); (3) Latin scholastics adopted a conciliatory approach, and tried tosubordinate the theory of the quality in De gen.corr. to the broad framework on the structure of theelements found in De coel. For a further discussion of the Latin reception of Averroes, see the forthcoming Burzelli, «Elements and Mixtures».
63 Aristotle, Cat. 3 b 33 – 4 a 1. See, for instance, Pomponazzi’s appeal to this argument infra,
T.1, p. 115-116, ll. 16-6.

Historical background

25

Aquinas discussed the elements and their mixtures in various contexts, but
a dedicated treatment is found in a treatise entitled De mixtione elementorum.
This short treatise is divided into three sections. In the first two sections, Aquinas
explained and criticised the views of Avicenna and Averroes respectively; in thelast, he introduced his own solution to account for how the elements remain in
the mixture (Fig. 6). This short final section depends on an entirely new readingof Aristotle’s De gen.corr. I, t. 84, where the Greek philosopher had spoken of thepowers (or virtues) of the element (δυνάμεις – virtutes).
Fig. 6. Elements and mixtures according to the Common Opinion (Aquinas’ version)Commonopinion(Aquinas)

Prime Matter

Prime MatterPrimary Qualities

Temperament (=homogeneous qual.)

Substantial Forms

corrupted

Elemental qualities are
virtually conserved

mixing process
Elements

Mixtures

Aquinas interpreted this statement narrowly, and concluded that the only partsof elements that remain in the mixture are their primary qualities. He definedthese qualities as the virtutes (i.e. the active powers) of the substantial forms of theelements; and they replace the substantial forms in the mixing process (qualitas… agit tamen in virtute formae). The qualities act and react reciprocally until theyreach an intermediate quality (qualitas media), which is the proper quality (qualitas
propria) of the mixed body.64 The characteristic of Aquinas’ view is that he considers
the primary qualities of the elements to be concretely present within the mixture(virtutes formarum substantialium … salvantur), since they are the active powers
left by the elements during the mixing process.
Duns Scotus’ doctrine of the elements is somewhat similar to Aquinas’, but simultaneously very different. Like Aquinas, Scotus observed that the elements do
64 Thomae Aquinatis De mixtione elementorum, p. 156b, ll. 130–147: «Sic igitur remissis excellentiis qualitatum elementarium, constituitur ex hiis quedam qualitas media que est propria qualitas
corporis mixti, differens tamen in diuersis secundum diuersam mixtionis proportionem; et hec quidem
qualitas est propria dispositio ad formam corporis mixti, sicut qualitas simplex ad formam corporis
simplicis. Sicut igitur extrema inueniuntur in medio quod participat naturam utriusque, sic qualitates
simplicium corporum inueniuntur in propria qualitate corporis mixti. Qualitas autem simplicis corporis est quidem aliud a forma substantiali ipsius, agit tamen in uirtute forme substantialis; alioquincalor calefaceret tantum, non autem per eius actionem forma substantialis educeretur in actum, cumnichil agat ultra suam speciem. Sic igitur uirtutes formarum substantialium simplicium corporum incorporibus mixtis saluantur».

26

Essay

not remain within the mixture according to their essence (i.e. according to theirsubstantial forms), but rather through their virtues (virtualiter), which are the primary qualities.65 However, for Scotus, the elemental qualities mix and reach anintermediate entity, which is the result of their balancing, namely the temperament.
This intermediate quality is something new and simple, and specifically different
from each of the initial ingredients: Scotus describes it metaphorically as an intermediate thing, which is generated from the weakening of the extremes (i.e. theinitial qualities), but still something simple in itself.66 The result of Scotus’ view isthat both the substantial forms and the qualities of the elements, though taking partin the mixing process, do not participate at all in the essence of the mixture – since
this is a new simple substance, provided with new accidents and a new form. Several
Parisian theologians followed Scotus’ radical interpretation of the mixing process.
The one who enjoyed greatest success in the following centuries was Gregory of
Rimini, whose name is mentioned by thinkers talking about elements until the endof the Renaissance.
The Common Opinion also enjoyed considerable success among the physicians. Pietro Torrigiano followed suit in his Plusquam commentum, which wasan essential handbook for the teaching of medicine in Italian universities until
the sixteenth century.67 Even thinkers who usually appreciated Averroes’ take onquestions of physics, often shared the exegesis of the Common Opinion concerning the elements. Such was the opinion of Boethius of Dacia, master of arts in latethirteenth-century Paris, and Taddeo da Parma, master of philosophy in Bologna
in the first half of the fourteenth century.68 By the mid-fourteenth century, theCommon Opinion reached such heights of popularity that it began to be listed in
65 Duns Scoti Lectura, II, d. 15, q. un., pp. 149–150, ll. 16-3: «Mixtio igitur est miscibilium ‘alteratorum prius’ unio in forma mixti sicut in effectu communi, in quo sunt virtualiter, et non secundum
proprias essentias, quia tunc non esset mixtio sed iuxtapositio».
66 Duns Scoti Reportata, d. 15, q. un., pp. 343–345: «Quomodo igitur manent elementa in mixto?
Dico quod sicut necesse est convenire medium eiusdem generis cum extremis, sicut vult Commentator,
quod calor medius componitur ex extremis, et tamen est simplex, ita quod non plus est ibi res, et res,quam in extremo: sed pro tanto dicitur componi ex extremis, quia est ibi convenientia cum extremo,
qualis non est extremi cum alio. Sic elementa manent in mixto, sicut in materia communi, sicut qualitates extremae in medio». A clear exposition of Scotus’ view and his relation to Aquinas can be foundin Petrescu, Meteors and Mixtures, esp. pp. 93–97.
67 Petri Turisani Plusquam commentum in Microtegni Galieni, I, c. 15, f. 12rb: «Dico igitur
quod elementa in mixto corrumpuntur sed non totaliter, quoniam remanet ipsorum virtus. Et hoc
est quod dicit Aristoteles, I De generatione. Non remanent igitur elementa in mixto actu, ut corpus etalbum, nec corrumpitur nec alterum nec ambo: salvatur enim virtus eorum».
68 On Taddeo da Parma, see Fioravanti, «La Quaestio de mixtione elementorum di Taddeo daParma». In the same paper (pp. 152–153), Fioravanti also mentions the position of Boethius of Dacia,
who openly rejected Averroes’ theory of the elements (cf. Boethii Daci Quaestiones de generatione
et corruptione, esp. p. 98: «ideo Commentatori non est in hoc credendum»). Further interesting information on other Averroist professors like Gentile da Cingoli and Antonio da Parma is provided by
Fioravanti, «Antonio da Parma e la mixtio elementorum»; Fioravanti, «La Quaestio de mixtioneelementorum di Gentile da Cingoli».

Historical background27

almost all commentaries on the elements, alongside the two main interpretationsof Avicenna and Averroes discussed above. Among the physicians who supported
the Common Opinion, one of the most quoted by Pomponazzi is Peter of Abano,who dedicated the differentia 16 of the Conciliator to the elements.69 Peter of Abano
believed that, when the elements are gathered in the mixing process, their contrary
qualities interact to the point that they achieve a homogeneous temperament (admedium ducuntur quoddam) and their forms corrupt. This new temperament is aprecondition for the genesis of the form of the mixture (preparans ad formam etcomplexionem misti).70
We will not go into the details of the fifteenth century debates on the elements
here, since these debates depended mainly on the three interpretations previously
discussed (i.e. those of Avicenna, Averroes, and the Common Opinion). Instead,
it is worthwhile to focus on the late fifteenth century, when Pietro Pomponazzi
began attending the University of Padua, first as a student and then as a professor ofnatural philosophy. His lectures on the elements all date from the latter part of his
teaching career in Bologna, between 1519 and 1525. However, it is important here to
set out the status quaestionis about the elements at the end of the previous century,as this background facilitates a more complex/comprehensive understanding of why
Pomponazzi discussed the elements so frequently and deeply, and, above all, who
his philosophical targets were.

3. The status quaestionis on the elements at the turn of fifteenth andsixteenth century
In the preceding sections, I considered the four main theories of the elements being
debated from late antiquity to the Middle Ages. The discussion of these theories
and their inventors went on almost unchanged in the Renaissance until the end of
the sixteenth century. Galileo Galilei († 1642), commonly considered the father of
the Scientific Revolution, was still commenting on the positions of Alexander, Avicenna, and Averroes in his Juvenilia.71 In the following paragraphs, I will investigate

69 Petri de Abano Conciliator, d. 16, propter tertium, f. 23vb: «In hac autem qualitate sic ex praedictis qualitatibus passis et remissis, in medium tamen latum consurgente, virtus salvatur miscibilium,
ut causa virtualiter in eius reluceat effectu. Cum igitur miscibilia per suas qualitates immediatius
efficiant mistum, in eo virtualiter existent, scilicet resultante media videlicet una»;
70 Petri de Abano Conciliator, d. 16, propter secundum, f. 23va: «Dicendum quod quando elementa veniunt ad mistionem, prout esse in misto miscibilia importat mistionem in fieri, tunc qualitates
contrarie agunt elementorum et patiuntur adinvicem; et ad medium ducuntur quoddam, quod est
qualitas miscibilium preparans ad formam et complexionem misti. Harum vero qualitatum actionem
et passionem quousque forme possunt elementorum incorrupte sustinere, miscibilia permanente actu
in misto. Quando attamen ex predictorum actione et passione forme substantiales elementorum passe
et transumate corrumpuntur, forma generatur misti, quam sequitur complexio illius ex alteratione
primarum qualitatum corruptarum propter elementorum formarum corruptionem».
71 On this see Burzelli, «Tradition and Success», pp. 334–336.

28

Essay

the debate on the elements at the end of the fifteenth and beginning of the sixteenth
centuries, the time of the inception of Pietro Pomponazzi’s academic career.
As I have mentioned in the prologue (supra, p. vii), Pomponazzi remarked thatin those years the investigation into the elements and mixtures was the subject not
only of single questions, but also of dedicated books in the universities. It seems very
likely that Pomponazzi had in mind two important works, written by professors
for whom he had no liking at all, namely Agostino Nifo († 1545) and Alessandro
Achillini († 1512).
Agostino Nifo (so-called Suessanus, since he was born in Sessa Aurunca) was
one of the major opponents of Pomponazzi’s Tractatus de immortalitate animae. In
April 1505, Nifo published a short treatise on elements and mixtures, titled Averroys
de mixtione defensio (Defence of Averroes on the mixture). This analysis shouldhave been part of his commentary on the De gen.corr., but he decided to publish it
separately in order to defend the opinion of Averroes regarding the weakening of
substantial forms.72
In the very same year, Alessandro Achillini published an influential treatise entitled De elementis, which is an example of an Averroist exegesis of the elementsin the Italian Renaissance. Achillini was a professor in Bologna, but also taught forsome years in Padua (1505–1508), where he enjoyed the company of Pomponazzi as
a concurrent teacher. Achillini is commonly described as an ‘Averroist interpreter’of Aristotle’s works,73 but it has rarely been explained what this descriptive label‘Averroist’ means. In particular, it should be explained how this general ‘Averroist’
leaning impacted Achillini’s exposition of the elements. In this respect, a closer
look at the treatise De elementis shows that Achillini knew in detail both the LC
on De coel. and the MC on De gen.corr.; he thus held a more refined interpretationof Averroes than the previous medieval readings.
Unlike the medieval scholastics, Achillini based his exposition of Averroes on
the MC on De gen.corr. II. This hermeneutic choice emerges very clearly in article 3of the second book of De elementis, when Achillini explained how the elements remain within the mixture. Achillini accepted, following Aristotle, that the elements
remain with their potency, and he identified that potency with the primary qualities(or virtutes) of the elements:
The composition is produced by the elements, but it is more accurate to say that it is produced by thevirtues of the elements. Indeed, moisture and dryness, heat and coldness are a matter pertaining tocomposite bodies. I do not understand the accidents to be matter, but moisture, heat, and the others;
these are the virtues of the elements, because the primary qualities are their instrumental causes.74
72

Augustini Niphi Defensio, esp. pp. 5r–v.
Concerning Achillini’s Averroistic view see e.g. Nardi, Saggi sull’aristotelismo padovano
pp. 179–224, and pp. 225–280. See also Nardi, «Achillini, Alessandro»; Spruit, «Achillini, Alessandro».
74 Alexandri Achillini De elementis, f. 37rb: «Compositio ex elementis conficitur, sed melius
dici potest ex virtutibus elementorum conficitur. Humiditas enim et siccitas, caliditas et frigiditas ma73

Historical background29

In these lines Achillini expounded the literal sense of Aristotle’s De gen.corr. I, t.
84: the elements remain within the mixture through their qualities. Indeed, thequalities of the elements (i.e. their virtues) play a pivotal role in the mixing process,since they cause the reciprocal alteration among the elements; and they remainin the temperament of the mixture. The concept of ‘matter’ is used equivocally inthis quotation. Of course, Achillini does not have in mind prime matter; he rather
believes that the primary qualities act ‘as if they were the substrate’ of the composites – just like the prime matter is the substrate of the four elements.
If we only relied on this quotation, we might consider Achillini to be a supporterof the Common Opinion: indeed, he and Aquinas or Scotus agree in establishingthat the composite is produced by the virtues (i.e. the primary qualities) of the elements. In contrast, it must be observed that Achillini had a concept of the mixing
process and of the essence of primary qualities which is quite different from thatof the Common Opinion. A few paragraphs after this quotation, he explicitly rejects that theory by criticising Aquinas, Scotus, Giles of Rome, and Torrigiano. He
agreed with them when they rightly based the constitution of the mixture on the
primary qualities of the elements. But he disagreed when they rejected any role forthe substantial forms of the elements in the aggregation of the mixtures.75 Achillini
criticised that theory, considering it a radical reduction of the substantiality of theelements to their accidents.
Against the scholastics, Achillini argued that what remains in the mixture is
not only accidents. He listed seven main reasons which prove that the substantial
forms of the elements do remain in the mixture. A passage of the fourth reason isparticularly significant since Achillini here criticises explicitly the Common Opinion. He observes that «the qualities of the elements are in the mixture, then also theelements are. The consequence is evident because, if the elements do not remain,neither do their qualities».76 This argument is extremely important for the understanding of Achillini’s view, because here he establishes a strict connection between
substantial form and accidents: indeed, the presence of the one implies the presenceof the other and vice versa. The reason for such an important co-implication isthat, according to Achillini, primary qualities are not merely ordinary accidents
of an element, but rather proper passions, i.e. accidents that always, uniquely, andnecessarily follow the essence. He drew these conclusions in the form of a radical
dilemma: «Either the elemental virtue is the essence, or it is inseparable from it.
teria sunt corporum compositorum. Non intelligo accidentia esse materiam, sed humidum et calidum
et cetera; et sunt virtutes elementorum, quia qualitates primae sunt causae instrumentales earum».
75 Ibid., f. 37vb: «Dico secundo contra Thomam et Scotum, Egidium et Plusquamcommentatorem
et alios multos, quod elementa ad mixtionem venientia non totaliter corrumpuntur sic quod nihil desubstantia elementi remaneat in mixto vel elementorum nisi materia prima».
76 Ibid., p. 38vb: «Secundo qualitates elementorum sunt in mixto, ergo et elementa. Patet consequentia quia si non manent elementa, neque eorum qualitates. Patet consequentia quia non est qualitas
alicuius quod non sit».

30

Essay

Therefore, the essence of the elements is in the mixture».77 The quality of eachelement is so closely linked to its essence that any alteration of the quality (i.e. of
the accident) inevitably leads to an alteration of the entire elemental substance.
In order to highlight this ambiguous nature of the elemental qualities, Achillini
tries to harmonise the role of the qualitative alteration (on the basis of De gen.corr.
I, tt.cc. 85–87) and the presence of the substantial forms in the mixture (on the basis
of De coel. III, t.c. 67). He observes that, during the mixing process, the substantial
form of each element must undergo a decrease (a ‘rupture’, ruptura) in order to bepreserved in the mixture. This rupture is ontological, since it concerns the metaphysical structure of each single element inhering in the mixing process: whenthe qualities of the elements act and react on each other and alter, the substantial
forms of the elements are also ‘broken’ and weakened (ruptae), thus giving way
to the form of the mixture.78 In this way, Achillini believes he can harmonise theessential role of the primary qualities with the role of the substantial forms: both,indeed, are required for the aggregation of the mixed bodies, since the presenceof the one implies the presence of the other; and the alteration of the one (e.g. theweakening of a quality) has the effect of also altering the other (e.g. the rupture of
the substantial form).
Achillini had the opportunity to teach scores of students during his twentyfive-year career. Perhaps the most important pupil of his early teaching period
was Tiberio Baccilieri, who studied in Bologna in the 1480s, graduated in 1492,
and taught in Padua and Pavia until his death in 1511.79 Pomponazzi also knew him
personally, and found him rather unimpressive as a philosopher.80 Tiberius has left
us two expositions regarding the issue of the elements: one in his lecture on De
gen.corr. (printed in 1508) and one in his lecture on De coel. (printed in 1509), bothdelivered at the University of Pavia. In these lectures, Tiberius held the position of
Averroes’ LC, but expounded it in a more concise and less original manner. Even
Tiberius admitted that the substantial forms of the elements do indeed remain
77 Ibid., p. 38vb: «Virtus elementi aut est essentia aut inseparabilis ab ea. Ergo elementorum
essentia est in mixto».
78 Ibid., p. 40rb: «Noto igitur aliqua. Primum, elementis advenit duplex ruptura. Una per divisionem eius in partes quantitativas, quam trituram appellamus; et hec pro mixtione est necessaria,
neque sufficit elementorum divisio in magnas partes, sed oportet quod ad minima dividantur et quod
plurimum unius tangat minimum alterius […]. Alia igitur est ruptura per alterationem quae est variatio
in forma substantiali vel accidentali. Contraria enim iuxta se posita sine impedimento agunt rumpendosuas qualitates. Ad quarum rupturam forme elementorum substantiales etiam remittuntur». A similar
description of the weakening of the elemental forms can be found in Petri Aureoli In II Sent., d. 15,
q. 2, a. 1, p. 209b: « Unde realitas formae fracta caret omni terminatione et propria actuatione, idcirco
talis realitas non est forma, sed aliquid formae».
79 A little information on Baccilieri’s life and career is provided by Vasoli, «Baccilieri, Tiberio».
80 See, for instance, the manuscript reportatio of Pomponazzi’s lecture on Phys. (1503), in Naples,BN, ms. VIII.D.80, f. 49v: «Sequitur aepilogus quod nihil potest generare tempus et locum (ut in expositione compluri inverecundum, id est non sine magna verecundia, vel quod habet faciem vitream
ut Tiberius) et tales, inquam, sunt qui generant tempus et locum».

Historical background31

within the mixture, but undergo a diminution that is essentially and proportionallyrelated to the alteration of their primary qualities.81 In this way, Tiberius explained
the forms of the elements that remain in the mixture as intermediate beings: they
contribute to determining the essence of the elements, like the substantial forms;
but they are structurally linked to the qualities, and share with the qualities thepossibility of being intensified or diminished.82 Therefore, Tiberius seems to allow
an ontological relation between the substantial forms of the elements and their
qualities, similar to the literal exegesis of the adverb quasi in Averroes’ LC on De
coelo (see supra, § I.2.3).
Baccilieri was not the only student of Achillini’s who shared the same Averroist
exegesis, and he was certainly not the most famous. When Achillini was teachingin Padua, between 1506 and 1508, another student attended both his and Pomponazzi’s lectures on natural philosophy: the Venetian nobleman Gasparo Contarini(1483–1542). Contarini never worked as a professor, and wrote about philosophy asa sort of otium from business, first as a magistrate and later as a cardinal. However,
he was a close friend of Pomponazzi, and the two were protagonists in a famous
debate on the immortality of the soul between 1516 and 1518.83 Contarini’s treatise
De elementis represents one of the most successful and influential expositions of
the elements that has come down from the entire sixteenth century. The work,
dated to the early 1530s, had six printed editions and was the subject of a strange
case of plagiarism: first, it was published anonymously in the vernacular by the
Venetian printer Paolo Manuzio in 1556; then it was retranslated into Latin andreprinted in Paris by Jacques Charpentier, again without any mention of Contarini’s
authorship.84
Contarini’s analysis is clearly indebted to the Averroist exposition of his professor Achillini. Luckily, Gasparo had the foresight to correct certain details of that
exposition. In line with Averroes, he acknowledged that the forms of the elements
actually remain within the mixtures, and that their forms must be considered
81 Tiberii Bacilerii Lectura in tres libros de anima et […] in duo de generatione et corruptione,
f. 113va: «Unde cum qualitates elementorum intendantur et remittantur, et suscipiant magis et minus,
et sint passiones eorundem, forme quoque elementorum substantiales intenduntur et remittuntur,
suscipiuntque magis et minus, et ita erunt gradus forme substantialis ignis distincti a gradibus qualitatum»; the same text can be found verbatim in Eiusd. Lectura in quattuor libros Aristotelis et Averroisde celo et mundo, f. 66ra.
82 Ibid.: «Dico quod inter substantiam perfectam et accidens est medium per participationem
conditionum substantiae perfecte et accidentis»; the same text can be found verbatim in Eiusd. Lecturain quattuor libros Aristotelis et Averrois de celo et mundo, f. 66rb.
83 On the controversy about the immortality of the soul, which followed the publication of
Pomponazzi’s Tractatus de immortalitate animae, see e.g. Di Napoli, L’immortalità dell’anima nel
rinascimento; Gilson, «Autour de Pomponazzi»; Pine, Pietro Pomponazzi, pp. 124–234; Perrone
Compagni, «L’Apologia», pp. vii–lxi; Spruit, «The Pomponazzi Affair»; Burzelli, «Aspetti dellatradizione aristotelica».
84 For an introduction to Contarini’s De elementis, the recensio of its witnesses, and the case ofplagiarism, see Burzelli, «Tradition and Success».

32

Essay

something intermediate between a perfect substance and an accident; they canthus undergo a process of intensification or weakening, so as to receive the form of
the mixture.85 On the other hand, Contarini avoided the collapse of the elemental
substance into primary qualities, which instead characterised Averroes’ LC on De
coel. and Achillini’s De elementis. In other words, Contarini – just like Pietro Pomponazzi – simply refused to define qualities as ‘proper accidents’ of the elements.86
Primary qualities can at most be necessary accidents (or necessary ‘concomitants’)of the elements, since each element always exists in combination with them, but notwith a single essential one. Then Contarini points out that these accidents, though
being somehow necessary, do not enter into the definition of substance, since they
do not belong univocally to one substance: for example, heat is present in both fire
and air, but of which one is it the proper and univocal accident?
Achillini, Baccilieri, and Contarini pursued an Averroist exegesis of the theoryof the elements, enjoying considerable success in the sixteenth century. Each ofthem had a personal relationship with Pomponazzi: Achillini and Baccilieri werecompeting professors in Padua, while Contarini was his interlocutor on the immortality of the soul and the dedicatee of his treatise De reactione (1515). When
Pomponazzi discussed the elements in the early 1520s, he was certainly aware of the
Averroist trend of the contemporary debate, and his position was likely influenced
by this background. At the same time, there is another historical fact that seems
crucial in understanding how Pomponazzi might have developed his positions on
the subject: the recently printed editions of earlier medieval scholastic authors. The
first two decades of the sixteenth century witnessed lively publishing activity in thefield of natural philosophy. In 1505, the Venetian publisher Gregorio de Gregoriis
printed a number of commentaries on De gen.corr. by Giles of Rome, Marsilius ofInghen, and Albert of Saxony. In the same year, Marcantonio Zimara edited theQuaestiones super Metaphysicam by John of Jandun, one question of which is ex-

85 Gasparis Contareni De elementis, III, p. 45 A: «Iccirco reor ego Averrois de hac re sententiam magis verisimilem esse rationique magis consentaneam. Inquit is auctor in tertio libro De coelo
formas elementorum esse formarum omnium substantialium imperfectissimas; ideoque plurimum
recedere a natura substantiae, et accedere ad naturam accidentium. Ex quo fieri, ut more accidentium
frangi, imminui et remitti queant; rursusque si contingat, intendi et fieri perfectiores».
86 Gasparis Contareni De elementis, III, p. 46 B: «Illud vero quod pene omnes Averroi adscribunt, ac fere ab eo authore exprimitur in tertio libro De coelo, qualitates scilicet primas esse proprias elementorum affectiones, ita quod ad inductionem qualitatis pariter inducitur forma elementi,
itemque ad remissionem remittatur, parique passu procedant formae et qualitates hae primae, mihi nonplacet. Nam cum unaquaeque qualitas prima duobus elementis conveniat, utique neutrius erit propria
passio: si proprium accipiatur in quarto significato, quod scilicet omni, soli, et semper convenit; sed erit
proprium superioris cuiusdam generis innominati». Here, I have only briefly summarised Contarini’s
position, since it is not the central topic. For a more detailed exposition, see Burzelli, «A ‘Heated’
Debate», pp. 325–328; and Burzelli, La natura e Aristotele insegnano, esp. pp. 112–117. Pomponazzi’s
position will be scrutinised in detail later on in the analysis of his quaestiones (infra, T.5, p. 234, ll. 1-14).

Historical background33

plicitly dedicated to the presence of the elements.87 The scholastic physicians werealso the beneficiaries of this editorial activity: Torrigiano’s Plusquam commentumin Microtegni Galieni had several reprints from 1481, and Ugo Benzi’s commentary
Super prima Fen Canonis was published in Pavia in 1498; both were heavily used
by Pomponazzi. Finally, among the defenders of the Common Opinion, we canmention John Capreolus’s Commentaria in quattuor libros Sententiarum, printed
in Venice in 1483. We would be remiss to leave out Gregory of Rimini’s Super I et
II Sententiarum, printed in Venice in 1503 by Locatelli, which became a pivotal
source for Pomponazzi.
This was the publishing scenario in which Pietro Pomponazzi developed his
theory of the elements. He benefited greatly from the new editions that had been
circulating since the end of the previous century, quoting them extensively. Having
explained the theoretical foundations presupposed by his theory, the next chapter
will delve into Pomponazzi’s own lectures. In chapter II, I will reconstruct his theory from his teaching activity, analysing his argumentation from a purely theoreticalpoint of view and comparing it with the ancient and medieval tradition. Finally, in
chapter III, I will provide some pertinent philological and stylistic remarks about
the texts which are published in this volume.

87 I will discuss the attribution and the contents of this quaestio in a forthcoming paper: Burzelli, «John of Jandun and his Quaestio de remanentia elementorum».

II

Pietro Pomponazzi on the elements
In this chapter I will delve into Pomponazzi’s view of the medieval debate on theelements, and his position on their nature and relations. In the first section of thechapter (§ II.1) I will discuss Pomponazzi’s lectures regarding the elements from anhistorical perspective, in order to show how he developed his interest in this issue
through the years. In the second section (§ II.2) I will detail his reconstruction of themedieval debate and the main labels he used to classify the interpretations. Then,each of these interpretations will be analytically discussed in the following three
sections: § II.3 on Avicenna; § II.4 on Averroes; and § II.5 on the Common Opinion.
For each of them, I will provide a synthesis of Pomponazzi’s analysis and sources,
and subsequently I will describe his criticisms. Finally, in the last section (§ II.6) I
will describe Pomponazzi’s own view about the nature of the elements and theirinteractions in the mixing process.

1. Stages of Pomponazzi’s teaching on the elements
It is not easy to determine exactly when Pietro Pomponazzi began his investigations
into the question of the elements. All the texts printed in this volume belong to histeaching activity in Bologna in the 1520s, i.e. at the height of his career and in the lastyears of his life. In contrast, we have almost no information on any expositions on
the elements during his teaching in Padua (November 1488–June 1509), since noneof the lectures we know of from that period were in any way related to the elements.
Indeed, in those years Pomponazzi mainly commented on other Aristotelian works,
such as De an. and Phys. VIII.88
88 It is necessary to point out that there are two codices (Naples, Biblioteca Nazionale, VIII.D.79– henceforth N; and Florence, Biblioteca Laurenziana, Ashb. 1048 – henceforth F), containing someQuaestiones in De coelo, dated 1501/02, whose author is still unknown. Bruno Nardi (Studi su Pietro
Pomponazzi, pp. 291–292) described the codex F, and declared that, from his point of view, an attribution to Pomponazzi seemed doubtful. A few years later, Antonino Poppi (Causalità e infinità,
p. 201) was also very cautious in attributing these Quaestiones to Pomponazzi. Codex N, containing
the same reportatio, was described by Maria Rita Pagnoni («I corsi universitari», p. 813) and Massimiliano Chianese («I corsi pomponazziani», pp. 212–214). In contrast to Nardi, Pagnoni and Chianese
proposed attributing the text to Pomponazzi, on the basis of two material facts: (1) the colophon of N
records «Opera phisica Petri Pomponatii in primo Phisicorum»; and (2) N contains other lectures by
Pomponazzi. As far as I am concerned, I consider these arguments to be inconclusive for two reasons:(1) the colophon allows only the Expositio in Physicam to be attributed to Pomponazzi, not the entire
codex; and (2) the content of the codex is not relevant for attribution: these are in fact miscellaneousvolumes, in which students collected notes from various lectures by different teachers. It is quite likely
that, alongside Pomponazzi’s lectures, there are lectures by other professors. For instance, N contains
a short fragment In Met. XII, which Pomponazzi never commented on before 1511. This also applies
to F, which contains lectures by two Paduan professor of natural philosophy, namely Pietro Trapolino(† 1509) and Antonio Fracanzian († 1506). Finally, there is one last aspect to consider about witnesses

36

Essay

We do possess some testimonies of Pomponazzi’s theory of the elements fromthe very first years of his teaching activity in Bologna, roughly between 1511 andthe publication of the Tractatus de immortalitate animae in 1516. The first witnessof his interest in the theory of the elements can be traced back to the academic
year 1511/12, when Pomponazzi arrived in Bologna to deliver a series of lectures on
Met. XII. Commenting on t.c. 11, he briefly discussed the nature of the elements,
but without expounding on the medieval debate.89 In the dubia attached to t.c. 11,
Pomponazzi described the elements as a sort of ‘secondary matter’ with respect
to the mixtures. This kind of ‘matter’ does not correspond to prime matter: prime
matter indeed is pure potentiality; the elements, in contrast, are not pure potentiality since they are bodies, endowed with forms. Pomponazzi, following Averroes,
defined them as ‘secondary matter’ since they behave as a sort of substratum forthe form of the mixture.
Two years later, while commenting on Phys. I, t.c. 63, Pomponazzi explained forthe first time how the elements remain within the mixture.90 Eschewing an in-depth
or original analysis, Pomponazzi merely summarised Averroes’ thought. Moreover, he quickly moved on to discuss the plurality of forms, concluding that theCommentator admitted the plurality of forms in the same subject.91 An interesting
insight into the theory of the elements can be found in Pomponazzi’s exposition of
the De anima II, t.c. 8, dated to 1514/15. There Pomponazzi inserted a short exposition of Averroes’ and Aquinas’ doctrines within a question regarding the plurality of
N and F, namely their content. Among the quaestiones on De coel. III, N and F contain a quaestio on
the forms of the elements. This quaestio has particular characteristics: (1) it is structured through alist of statements; (2) it shows little interest in the Common Opinion, and dismisses scholastics in a
few lines, since they were ‘moved by hate against Averroes’ (F, f. 121v: omnes scriptores quibus Averroes
in odio erat aut veritas male intellecta); and (3) it presents a strong and explicit Averroist approach.
These three points are hardly reconcilable with Pomponazzi’s profile, who instead: (ad-1) never argued
through lists of statements; (ad-2) always showed a clear preference for the Common Opinion (eversince the course In De anima of 1514, until his death; see infra, p. 37, fn. 92); and (ad-3) always considered Averroes’ opinion erroneous and absurd. On the basis of these arguments, I cannot accept the
attribution to Pomponazzi of the Quaestiones in De coelo conserved in N and F.
89 Petri Pomponatii Expositio XII Metaphysicae, t.c. 11: «Dicit enim Aristoteles: elementa
remanent in mixto, quia materia, recipiens formam asini, praeparatur per mixtionem formarum
elementalium; similiter est de forma humana, licet alia et alia mixtione quia, licet ad recipiendam
quamlibet formam mixti requiritur mixtura ipsorum elementorum, non tamen eadem, sed alterum
temperamentum ipsorum elementorum requiritur ad formam asini et alterum ad formam hominis,
quia unum pro sustinendis oneribus, aliud pro intellectione et sensatione. Quare patet quod diversae
praeparationes requiruntur et proportiones». I would like to express my heartfelt gratitude to Vittoria
Perrone Compagni, who is preparing the edition of this Expositio, for sharing the text with me before
its publication.
90 The text of this digression is available in two manuscripts: Arezzo, Biblioteca civica, ms. 390,
f. 61r; and Paris, BnF, Latin 6533, ff. 73r–74r.
91 Arezzo, Biblioteca civica, ms. 390, f. 61r: «Ad primum argumentum respondeo per superius
dicta. Ad confirmationem dico quod diversitas modi loquendi Commentatoris induxit homines admulta dubia, et ad opiniones contrarias et diversas. Unde multi crediderunt ad mentem Commentatoris
intellectivam esse formam dantem operam, formam et esse, licet ego non credam fuisse suam opinionem. Et ad confirmationem dico quod Commentator non negaret in uno subiecto esse plures formae».

Pietro Pomponazzi on the elements37

the forms in the human being, and finally he offered a critique of Averroes.92 A final
bit of interesting information about the elements and the medieval interpretations
can be found in Pomponazzi’s treatise De reactione (1515, dedicated to Gasparo
Contarini). Here Pomponazzi mentioned the case of the interactions of elements as
an example of the physical phenomenon of reaction, and he very briefly summarised
Averroes’ position and the Common Opinion.93
In the first two decades of the sixteenth century Pomponazzi was involved in thedebate concerning the doctrines of the Calculators, i.e. a group of fourteenth-century Oxford thinkers (including, among others, Walter Burley, ‘Burlaeus’; William
Heytesbury, ‘Hentisber’; and Richard Swineshead, ‘Suiseth’) who had proposed asystem of quantifying and measuring qualities.94 These doctrines had met withconsiderable success in Padua in the fifteenth century and had been discussed bymany of Pomponazzi’s leading sources, such as Jacopo da Forlì († 1414) and Gaetanoda Thiene († 1465). There is no doubt that participating in this debate, between 1514
and 1515, was an important opportunity for Pomponazzi to deepen his understanding of the behaviour of the elemental qualities. It was particularly in the treatise
De reactione that Pomponazzi delved into the alteration and interaction of primary
qualities, which are the base of the mixing process.95 In that work he also briefly
discussed Jacopo da Forlì’s view about the intensification of mixing qualities.96 Be92 Paris, BnF, Latin 6448, ff. 47r–54v. See in particular f. 50v, for the doxography, and ff. 54r–v
for the critique against Averroes: «Devenientes autem ad argumenta Averrois, negandum assumptum,
quod scilicet elementa remaneant in mixto. Haec enim opinio est falsa, quoniam secundum eum
elementa non remanent formaliter in mixto, sed [secundum ms] tantum virtualiter. Sed de hoc alias»(I thank Vittoria Perrone Compagni for bringing this passage to my attention). In fact, Averroes neversupported a virtualist interpretation of the elements. He rather considered that the elements remainin the mixture with their forms, albeit weakened. Pomponazzi knew this perfectly well. In these lines
it is likely that the thinker uses the word virtualiter just to distinguish Averroes’ view from a purely
formalist exegesis, like that of Avicenna.
93 Petri Pomponatii De reactione, I, ch. 11, p. 658: «Secundum namque opinionem Averrois ineadem parte materiae sunt elementa et gravia et levia, licet esse refractum. Et quando mixtum movetur,
exempli gratia deorsum, levia elementa resistunt huic motui, cum tamen gravitas et levitas sint praecise
in eadem parte materiae. Idemque sequitur secundum tenentes elementa virtualiter tantum remanerein mixto, ut satis constat. Immo quod amplius est secundum communiorem opinionem de unitate
formae substantialis in composito, idem secundum unum modum potest sibi resistere secundum alium
modum quia, secundum dictos, quando animal movetur, anima qua anima, talis intendit movere,
exempli gratia, ad dextrum, et qua continet formam mixti, repugnat tali motioni. Quanto ergo magis
ubi sit distinctio realis. Neque valet si dicatur secus esse in motu locali et in motu alterationis. Nam
quantum ad hoc utrobique eadem videtur ratio» (I have changed the punctuation).
94 For a general orientation on this debate, see Roudaut, La mesure de l’être; Sylla – Di Liscia, Quantifying Aristotle. On Pomponazzi and the Calculators see Caroti, «Pietro Pomponazzi e i‘perplexis ambagibus illius Suiseth involuti’»; Caroti, «La filosofia nelle università italiane»; Caroti,«Pomponazzi e la ‘Reactio’».
95 An overview of Pomponazzi’s position on the reaction can be found in Caroti, «Pomponazzie la ‘Reactio’», pp. 279–280.
96 Petri Pomponatii De intensione, sect. VI, ch. 1, p. 406: «Nam dicimus caliditatem quamcumque deficientem a summa esse remissam absolute, quia non perfectam. Unde Aristoteles, etin fine primi De generatione et in secundo eiusdem, dicit qualitates elementorum esse intensas et

38

Essay

tween 1514 and 1515 Pomponazzi read the works of important protagonists of thedebate, such as Marsilius of Inghen, Ugo Benzi, and Gentile da Foligno – who would
appear in the lectures that he dedicated to the elements five years later. Moreover,in the lecture on De gen.corr. II (T.3), Pomponazzi told the students that he hadparticipated in a conversation on the elements in the house of Cardinal Domenico
Grimani in December 1515, while Pope Leo X and Francis I of Valois were meetingin Bologna.97 Domenico Grimani was the author of a commentary on Swineshead’s
Liber calculationum, in which Grimani deals extensively with the relationships
between elemental qualities. It is not far-fetched to assume that in December 1515
Pomponazzi and the cardinal Grimani were meeting to discuss precisely the application of calculative theories to the alteration between elementary qualities. Having
said this, it is necessary to state from the outset that little of the Calculators’ theories will be found in Pomponazzi’s quaestiones on the elements published here.
The so-called via Nominalium, later mercilessly renamed via merdalium, is always
openly contested by Pomponazzi, who disapproved of the vocabulary and method of the Oxonian Calculators.98 When he personally found himself expounding
the Aristotelian theory of the elements, he did so with a more traditional lexicon,
rather than with the Calculators’ concepts. Therefore, except for a few quotations
from Inghen, Benzi, or Forlì, the texts which are published here do not contain any
debate on the quantification of forms and qualities that could be compared withwhat Pomponazzi did in his De intensione or in De reactione.
Pomponazzi’s first systematic consideration of the elements (see Table 2 below)
can be found in a lecture on De coel., started in November 1519. During that time,
Pomponazzi initiated two new cycles of lectures on feast days, namely on De gen.
corr. I and De coel. II. The lectures on the De gen.corr. continued until t.c. 18, only
to be interrupted a few weeks later. Lectures on the De coel. continued until t.c.
26; they were then interrupted in February 1520. In November 1520, Pomponazzi
resumed only the exposition of the De coel. starting from book III, t.c. 28, and continued until the end of book IV, concluding on 27 April 1521.99 The core of the theory
perfectas. Mixtorum vero remissas refractas et imperfectas, quasi intensum et perfectum accipiens
pro synonymis et remissum et imperfectum similiter, licet hoc magis appareat in remisso quam in
intenso; communiter enim cum dicimus aliquod aurum aut argentum aut caliditatem aut huiusmodi
esse remissam, statim in intellectu concipitur in ordine ad summum non essec summa». References
to Jacopo da Forli’s position can be found ibid. p. 334. Further investigations into the intensification ofqualities in the mixing process will be explored the following year in Petri Pomponatii De reactione,
I, 3, pp. 608-610.
97 Infra, T.3, p. 198, ll. 27-31. The King of France met the Pope somewhere between 11 and 14 December 1515. On that episode, see Rubello, «Una solenne entrata?».
98 Pomponazzi named nominales or parisienses a group of thinkers including Marsilius of Inghen, John Buridan, and Albert of Saxony. The insult to the nominales comes from Pomponazzi’s
exposition of Phys. I, and has been noted by Nardi, Saggi sull’aristotelismo, p. 111.
99 The reconstruction of the several phases of reading is provided by the reportator, Gregorio
Frediani da Lucca, in his copy of the lecture on De gen.corr., Città del Vaticano, Reg.lat. 1279, f. 49v (newnumbering): «Anno 1519 diebus festis incepit exponere preceptor librum de generatione, et tantum

Pietro Pomponazzi on the elements

39of the elements is naturally contained in De coel. III, t.c. 67, which was discussed
by Pomponazzi over several lessons (lectiones 31–36) from early December 1520
to mid-January 1521, and transcribed by Gregorio Frediani from Lucca (publishedhere in T.1).
Table 2. Scheme of Pomponazzi’s lectures regarding the elements
Jan.

Feb.

Mar.

Apr.

May

June

July

Aug.

Sept.

1519

1520

CO

CO

1521

CO

CO

1522

1523

CO

CO GN

GN

GN

GN

ME

GN

GN

GN

GN

GN

ME

PA

PA

PA

PA

ME

ME

ME

ME

ME

ME

ME

PA

PA

PA

PA

PA

PA

PA

1524
1525

SE

SE

CO = De coel.

SE

Oct.

Nov.

Dec.

GN

CO

CO

CO

CO

GN

GN

PA

PA

ME

ME

PA

PA

SE

SE

SE

PA = De part.an.

SE = De sens.

GN = De gen.corr.

ME = Meteor.

After concluding the reading of De coel. IV on 29 April 1521, Pomponazzi resumedcommenting on De gen.corr., which he had suspended the year before, in November 1519.100 The new lecture continued from April 1521 until the summer, when
Pomponazzi finished the exposition of the first book, t.c. 55, on 10 July. At the
beginning of November 1521, with the new academic year, Pomponazzi continued
his exposition until 30 May 1522, when he concluded the lecture by commenting on
the entire second book, until t.c. 70.101 This lecture offers us a privileged testimonyof Pomponazzi’s opinion on the elements. Likewise for the lecture on De coel., heexposuit usque ad t.c. 18. Sed quoniam anno 1521 perfecit librum quartum de celo, quoniam in principio
studii inceperat a t.c. 26 tertii de coelo (nam anno preterito inceperat a secundo, et legit usque ad t. 26)
et quartum librum de celo perfecit die 28 aprilis 1521, die vero 29 [28 ms.] incepit primum librum degeneratione, que fuit dies lune» (Nardi amended 28, because 28 April was Sunday, not Monday). The
entire passage is also quoted by Nardi, Studi su Pietro Pomponazzi, p. 80.
100 This date is coherent with what Pomponazzi declared in his lecture on De coelo at the beginning of December 1520 (infra, T.1, p. 110, ll. 27-30): «quoniam hoc modo etiam volo finire libros De
generatione, quos incepimus anno elapso, quae dicam hic nunc non dicam post, quando veniemus ad
illum locum, scilicet I De generatione, commento ultimo».
101 See Nardi, Studi su Pietro Pomponazzi, p. 81.

40

Essay

did not simply comment literally on the text, but he also made a long digression on
the elements, which can be considered a treatise within a treatise. Lessons 22–31
extensively expanded the text of De gen.corr. I, t.c. 90 (here published in T.2); thenlessons 41–58 focused on De gen.corr. II, t.c. 30 (here published in T.3). Pomponazzi
himself did not expect to discuss this topic at such length. At the beginning of thedigression, in December 1521, he announced to his students: «Although I covered
this question in a long discussion on De coel. III last year, I will do it again here, butmore briefly».102 Despite his expectations, the digression on De gen.corr. expanded
to twice the length of the one on De coel. III, t.c. 67.
Pomponazzi’s lecture on De gen.corr. (1519/22), and especially the lessons regarding the elements, is also interesting on account of the historical information
it provides on the city and university of Bologna in those years. The winter of
1521/22 was a tense time for the city, which was officially part of the Papal Statesand governed by a cardinal legate. Pope Leo X died on 1 December 1521, and thepolitical vacancy during the conclave enticed some aristocratic families to rise inrebellion. The family Bentivoglio had been banished from Bologna by Pope Julius
II in 1506, but they had never stopped planning to reconquer the city in revenge.
Taking advantage of the absence of the cardinal legate Giulio de’ Medici, who wasin conclave, they besieged the city – but to no avail. In those very days, Pomponazzi
was discussing the elements and, during the lessons, he provided his students withdetailed information about restrictions on movement throughout the city. In addition, he employed contemporary political events as examples for his exposition.
For instance, the contraposition of the cardinals and the election of Pope Adrian
VI became an apt example to explain the contraposition of fire and water, and thegeneration of an intermediate element such as air:Since fire is an obstacle and it cannot make fire from water, and since water is an obstacle and watercannot be made out of fire, they instead make earth or air as this is the best. Thus, they act like our
cardinals, who were 39 in the conclave, but because one of them acted as an obstacle to the other,none of those in conclave was made pope, but a cardinal who was governor of Spain, and ‹in thatmoment› he was in Spain, not in Rome.103

The last part of the lecture on De gen.corr. II runs parallel to Pomponazzi’s exposition of the De part.an. He began this lecture in November 1521 and continued
until July 1523, when he finished the second book.104 This lecture has already been
published in full, and will be used here only as a comparison for commenting on
the edited texts. Nevertheless, it is of paramount importance to note that in November 1522 Pomponazzi began the new academic year by commenting on a key
102

Infra, T.2, p. 143, ll. 7-9.
Infra, T.3, p. 184, ll. 13-20.
104 A detailed description of the lecture on De partibus animalium is provided by Perfetti,«Pietro Pomponazzi e il De partibus animalium», pp. xviii–xxi.
103

Pietro Pomponazzi on the elements

41

passage from De part.an. II, 1, in which Aristotle dealt with the elements. In that
passage Aristotle described three levels of complexity for the mixture: the elements
mix in the humours; the humours mix in the limbs; and the limbs are combined tomake up living bodies.105 From that moment on, he mentioned this tripartition of
mixed bodies in any further lecture regarding the elements.
On 31 May 1522, as the academic year neared its end, Pomponazzi began commenting on Aristotle’s Meteora. This lecture also suffered a long interruption: thelectures were interrupted in mid-July and resumed on 5 November 1522, startingwith Meteor. I, chap. 4; and then continued without interruption until July 1523, inparallel with the lectures on De part.an. At the beginning of November 1523, Pomponazzi finished the fourth book.106 In the first lecture on Meteor. IV, Pomponazzi
briefly dwelt on Aristotle’s theory of the elements (here published in T.4). This text isshorter than the others on De gen.corr. or De coel., but provides fascinating insights
into Pomponazzi’s medieval sources, especially Albert the Great.
Pomponazzi’s final teaching year ran from November 1524 to May 1525, when hesuddenly passed away. He set out to comment on Aristotle’s Parva naturalia, but
he was only able to conclude the exposition of De sensu et sensato on 6 April 1525,
after which De memoria et reminiscentia was next in line.107 The commentary on the
De sens. does not exactly contain a specific digression on the elements as such; thetheory of the elements is still nonetheless fundamental because it plays a central rolein the description of the human senses of taste and smell. One part of this commentary seems particularly interesting, namely the exposition of the properties of fire
and the analysis of heat as a proper or necessary accident (De sens. 4, 441 b 10–12).
There, Pomponazzi began an examination of the main positions regarding heat andfire before expounding his own interpretation of the issue (here published in T.5).
This overview of the lectures on the elements allows us to judge Pomponazzi’s
interest and engagement with the topic of the elements. First, the manuscripts
in our possession show that Pomponazzi never seriously dealt with the elements
before 1519, except incidentally and briefly as in the lectures on the Phys., Met. XII,and De reactione. None of these works contained a dedicated digression about theelements, like those we find after 1519. However, from the summer of 1519 onwards,
Pomponazzi began discussing the elements at every opportunity, on the basis of
the Aristotelian work he was commenting on case by case. Second, it is likely that
Pomponazzi’s late interest in the elements was also linked to the new availabilityof printed editions in those years. As I have shown in the first chapter (§ I.3), in thefirst two decades of the sixteenth century many editions of ancient and medieval
philosophers were printed: for instance, between 1520 and 1524 Aristotle’s Parva
105

Petri Pomponatii Expositio super I et II De part.an., pp. 127–133.
See Nardi, Studi su Pietro Pomponazzi, p. 84.
107 Ibid., pp. 85–86. Further information on this lecture can be found in Burzelli, «A ‘Heated’
Debate»; Graciotti, «Medicine and Philosophy»; Graciotti – Lucchetti, «Pietro Pomponazzi».
106

42

Essay

naturalia had four different editions. Pomponazzi personally knew the editors of
all these editions (Zimara, Sepulveda, Nifo, and Tomeo). It is not hard to imagine
how this significant availability of texts could have an impact on his knowledge ofthe problem, of the medieval debate, and of the main views and aporias.108

2. Pomponazzi’s reconstruction of the medieval debate
In the course of this section, I will analyse Pietro Pomponazzi’s position on elements
and mixtures. As I showed at the beginning of this essay, Aristotle’s exposition of
the nature of the elements and their interactions in the mixture presents quite a few
exegetical problems (§ I.2). In particular, three aspects of Aristotle’s text remained
obstinately obscure, provoking extensive debate among commentators. The main
points of the debate were:
1. whether or not the elements are endowed with substantial forms;
2. what Aristotle was referring to when he asserted that the elements leave theirown δύναμις in the mixture; and3. in what way the elements remain within the mixed bodies.
The solutions given to these three conceptual problems throughout the ancient andmedieval philosophical tradition, from Alexander of Aphrodisias to Scholasticism,
were very different. Characteristic of Pomponazzi’s exposition is that he tries tobring together all the previous interpretations, and to create an intermediate solution capable of overcoming the theoretical difficulties inherent in them all.
In the course of his lectures, Pomponazzi gives an extensive description of theentire debate on the elements that had preceded him. The three major exegeses circulating in the Middle Ages, namely those of Avicenna, Averroes, and the Common
Opinion, are analytically summarised and then dismantled piece by piece throughan elaborate critical argumentation. On the other hand, Pomponazzi reserves neither an exposition nor a specific criticism for Alexander of Aphrodisias, limiting
himself to occasional criticisms. Since Pomponazzi never deals specifically with
Alexander, here I will only consider his few references to Alexander, when Pomponazzi criticises him together with Averroes on the accidents.
This section is divided into four parts, dedicated to Pomponazzi’s expositionof Avicenna, Averroes, the Common Opinion, and finally his own interpretation.
Pomponazzi himself structured the sub-division of the three main medieval interpretations (Fig. 7), likely on the basis of the previous description given by Marsilius
of Inghen.109
108

I proposed this hypothesis in Burzelli, «A ‘Heated’ Debate», pp. 318–319.
Marsilii de Inguen In De gen.corr. I, q. 22, f. 94r: «Quantum ad primum articulum, notandum quod aliqui sunt qui posuerunt elementa manere in mixto sub esse suo intenso et perfecto; sed
qualitates eorum posuerunt esse remissas. Alii autem ponunt ea manere sub esse remisso et refracto in
mixto. Prima opinio est bipartita: quidam enim ponunt elementa in mixto sub esse perfecto et nullam109

Pietro Pomponazzi on the elements

43

Fig. 7. Division of the medieval theories of the elements
Theory of the elements‘Formalist’interpretation

Avicenna

Averroes

The elemental forms The elemental forms
remain with their remain with their being
perfect being
diminished‘Virtualist’interpretation

AquinasDuns Scotus

The elements leave
The elements leave
only their qualities nothing in the mixture.
in the mixture
The mixture contains
virtually the qualities ofthe elements

On the left-hand side, Pomponazzi places all those thinkers who maintained thatthe substantial forms of the elements remain within the mixtures, although thesesubstantial forms may remain there in various ways. This branch of the theory of theelements is frequently mentioned by Pomponazzi with the adverb formaliter, due
to the fact that all intellectuals belonging to this group (henceforth, formalists)110
respect two fundamental assumptions:
1. Elements must remain actually within the mixtures, in line with Aristotle’s
definition, according to which the element is «the primary component immanent (ἐνυπάρχοντος) in a thing» (Met. V, 3, 1014 a 26–27; Barnes, p. 1601). If thiscondition is not met, it is not possible to speak of an element.
2. Elements must remain in the mixed bodies with their substantial forms ( formaliter). This, in fact, is the only way to satisfy the condition of the elements’immanence in the mixture.

aliam esse formam mixti quam proportionem et habitudinem istarum formarum elementarium (ethanc formam dicunt aliam et aliam secundum aliam et aliam proportionem adinvicem et vocant illam
complexionem); alii autem dicunt formas perfectas elementorum remanere, sed tamen eis formam
mixti superaddunt».
110 I am aware that Scotists in the Renaissance supported a ‘formalist’ metaphysics. Here, however, the category of ‘formalists’ is used exclusively in relation to the theory of elements. For a general
overview of Scotist formalism see Marrone, «Realitas obiectiva»; Poppi, «Il significato di un ‘tractatus formalitatum’»; Poppi, «Il contributo dei formalisti padovani».

44

Essay

Pomponazzi places the interpretations of Avicenna and Averroes in this branchof the scheme: both indeed believed the elements to leave their forms within the
mixtures. The views of Avicenna and Averroes are then described as sub-divisionsof the formalist group.111 On one side, Avicenna and his followers believed that theforms of the elements remain perfectly; on the other side, Averroes and followers
believed that forms remain after being ontologically diminished.
On the right-hand side, Pomponazzi places all those who maintained that the elements do not really remain within the mixtures, since they just leave their virtues,
i.e. the primary qualities. This branch of the division is frequently mentioned by
Pomponazzi with the adverb virtualiter (henceforth, virtualists), since its adherents
respect two fundamental assumptions:
1. Elements leave their δύναμις within the mixtures, in accordance with Aristotle’s
statement that the elements «neither persist actually, as body and white persist;nor are they destroyed (either one of them or both), for their potentiality ispreserved» (De gen.corr. I, 10, 327 b 30–32; Barnes, p. 536).
2. The δύναμις, or virtus, is an active power of the elements, and corresponds totheir primary qualities. Therefore, what the elements leave within the mixture
is just their primary qualities. A standard exposition of this point can be foundin Aquinas’ De mixtione elementorum: «the quality of a simple body is otherthan its substantial form. Nevertheless, it acts in virtue of the substantial form.
[…] Thus, the forms of the elements are in mixed [bodies] not actually but
virtually».112
According to Pomponazzi, this ‘virtualist’ group includes the majority of the scholastics, mentioning Aquinas, Buridan, Marsilius of Inghen, Albert of Saxony, Gilesof Rome, Gregory of Rimini, and Scotus. Moreover, Pomponazzi distinguishes two
further sub-sets. Aquinas, Buridan and his followers (also known by Pomponazzi
as Parisienses) believed that the elemental qualities really remain within the temperament of the mixture, though in potency. On the other side, Scotus believed thatthe form and the temperament of the mixture is something new, sharing nothing
more than a similarity with the qualities of one element, but no sort of metaphysicalinherence.
It seems useful to briefly mention Pomponazzi’s own position, in order to show
how it is related to these two sides of the tradition, namely the formalist and thevirtualist interpretations. Pomponazzi’s view is a mix (una mixtura) of these two

111

Infra, T.1, p. 111, l. 22; T.2, p. 144, ll. 15-16.
Thomae Aquinatis De mixtione elementorum, p. 156b, ll. 140–149: «Qualitas autem simplicis corporis est quidem aliud a forma substantiali ipsius, agit tamen in uirtute forme substantialis.
[…] Sunt igitur forme elementorum in corporibus mixtis, non quidem actu sed uirtute» (transl. by
P.V. Spade).
112

Pietro Pomponazzi on the elements

45

previous views.113 He proceeds by revising all the previously analysed models, so as
to retain what is good about them and reject or amend their aporetic passages. In
general terms, it can be said that, like the formalists (scil. Avicenna and Averroes),
Pomponazzi supports an essential, substantial presence of the elements in the mixture; however, like the virtualists, he believes that the presence of the elements is
not pure and perfect, but rather virtual. We can sum up Pomponazzi’s position in
two points:
1. the mixture must involve somehow the forms of the elements and not only their
qualities (in agreement with the formalists); and2. the forms of the elements remain virtually, and not actually in the mixture (inagreement with the formalists).
In addition, Pomponazzi states that his opinion should not be considered a fully
formed and dogmatically defended theory.114 Pomponazzi does not hesitate to describe his solution as plausible rather than true, since – Pomponazzi adds with someirony – the deeper nature of things is known only to the gods.115

3. The interpretation of Avicenna
3.1 Exposition and sources
Pomponazzi reconstructs Avicenna’s interpretation in his lectures on De coel. III,t.c. 67 (T.1), and on De gen.corr. I, t.c. 90 (T.2). He considers this interpretation to
be based on three fundamental points. According to Avicenna:
1. The forms of the elements remain in the mixture with their being entire andperfect, i.e. in a state of full actuality. This point is consistent with Averroes’
LC on the De coel. and with Avicenna’s Sufficientia (see supra, § I.2.2).
2. Unlike the forms, accidents cannot remain unaltered in the mixing process,since the primary qualities alter and balance each other out. This point is consistent with Avicenna’s Canon, lect. 3 (see supra, § I.2.2).
3. The mixed body must possess a further form ( forma mixti), capable of unifying
all the elements that compose it and that are immanently present. Otherwise,
the ingredients would not be inhering in the mixture. This point cannot be founddirectly in Avicenna. Pomponazzi takes it from Ugo Benzi’s commentary.116

113

Infra, T.1, p. 129, ll. 8-12.
Ibid.
115 Infra, T.5, p. 236, l. 34.
116 See Ugonis Senensis Super prima Fen I Canonis, f. 5va: «Non igitur dicitur mixtum vereunum solum per aggregationem sed per unitatem formae superadditae. Nec sunt elementa mixta solum
comparatione ad sensum, cum licet intellectus confuse et Deus distincte percipiat diversitatem situum
quatuor elementorum in mixto, tamen illa sunt vere unita et per complexionem unam in unoquoque
illorum et per formam quae per hanc complexionem acquiritur, ut dicitur capitulo precedente».
114

46

Essay

Before analysing Pomponazzi’s criticisms of Avicenna, it is necessary to discuss
how Pomponazzi had access to this opinion. He came to know Avicenna’s opinion
on the elements in the same way that all scholastic thinkers did previously, that is,through Averroes’ LC on De coel. III, t.c. 67. This notwithstanding, Pomponazzi
declares himself aware of further exegetical problems with Avicenna and he evenhints at the possibility that Avicenna had actually argued for an entirely different
thesis from the one commonly attributed to him by scholastics:
Concerning the issue whether the elements remain formally in the mixture, Gentile [scil. da
Foligno], Prima Primi, is surprised that Averroes attributed to Avicenna the belief that the elements
remain formally in the mixture with their complete being. In fact, Gentile says that Avicenna
believed the elements to remain virtually, not formally.117

Of course, these different readings of Avicenna are due to the different sources thesethinkers were considering. Averroes was probably referring to Avicenna’s Sufficientia, while Gentile da Foligno was commenting on Avicenna’s Canon, especially thechapter on temperaments.118 At this point, Pomponazzi needs to decide how tointerpret the Avicennian text and whom to follow. He follows Averroes’ reading,probably because he is more familiar with philosophical commentaries than the
medical ones. In the single quaestio (T.6), Pomponazzi even goes so far as to saythat Averroes must certainly have given a truthful account of Avicenna’s model, but
he does not give any reasons in support of Averroes’ reliability.119
A specific discourse applies to the single quaestio (T.6), where Pomponazzi expounds Avicenna’s model through Albert the Great’s commentary on De gen.corr.
I.120 In this quaestio, Pomponazzi ascribes to Avicenna the view that the elemental
forms remain with an ontological status which Albert called ‘bound’ (sub esse ligato) – a term appearing for the first time in Albert’s commentary. This means thatthe elemental forms remain neither with a truly full being (esse liberum) nor inpure potency, but with an intermediate condition. Pomponazzi describes them as‘dispositions’ towards the form of the mixture – a term that seems to suggest a typeof active potency, but Pomponazzi does not clarify this further. Moreover, Albert’s
117

Infra, T.1, p. 114, ll. 28-32.
An introduction to these texts can be found supra, § I.2.2.
119 Infra, T.6, p. 257, ll. 9-10.
120 Infra, T.6, p. 244, ll. 13-20. Alberti Magni De gen.corr., I, tr. VI, ch. 5, pp. 171b–172a: «Desecundo autem quaesito, scilicet qualiter mixtibilia sunt in mixto, attende quod sicut dicit Avicenna,
duplex est esse elementorum, scilicet primum, et secundum. Primum autem est esse quod habent in
operatione qualitatum suarum quae sunt propriae ipsis, et fluunt ab essentiis ipsorum, quae sunt calor,
frigus, humiditas, et siccitas. Dicendum ergo quod quoad esse secundum non manent elementa omnino. Primum autem esse dupliciter dicitur, liberum et integrum, ut ita dicam, et ligatum et partitum.
Liberum autem et integrum voco quando ignis vel aliud elementum accipitur per se, sicut sunt elementa
in suis sphaeris et locis naturalibus. Ligatum autem voco quando non est ab alio alteratum, et aliudalterans, et divisum in ipsum, et e converso, ita quod plurimum unius sit cum plurimo alterius : et sic
manent elementa in mixto quoad esse primum. Et ideo dicit Aristoteles quod virtute manent, virtute,inquam, qua fluunt a tali essentia elementi quam habet in mixto».
118

Pietro Pomponazzi on the elements

47

influence is confirmed a few arguments later, when Pomponazzi accuses him ofunduly conflating Avicenna’s and Averroes’ opinions as if they were analogous.121

3.2 Pomponazzi vs Avicenna
Pomponazzi’s criticism of Avicenna is based on what earlier Latin thinkers had
said of the Persian philosopher; on the other hand, Pomponazzi does not seem tomake direct use of Avicenna’s primary sources. His critiques regard not so much thethree aspects mentioned above (§ II.3.1), but rather their physical consequences. It
is especially point 1 mentioned above that creates considerable problems regarding
the constitution of the mixed bodies: the elements leave in the mixture their substantial forms in perfect actuality. Thus, the mixture can assume two quite distinct
physical configurations (Fig. 8).122
Fig. 8. Configuration of the mixture following from Avicenna’s opinion
Mixture =Elemental forms
are conserved

Elemental qualities
are altered

Two possible configurations

Interpenetrationof elements

Juxtapositionof elements– Elements overlap
each other– Four different
substances would bein the same place– Elements are indifferent places– The mixture has
no real unity

121 Infra, T.6, p. 257, ll. 4-11. Cf. Alberti Magni De coelo, III, tr. II, ch. 1, p. 221a: «Et de hoc
dicendum est in fine primi Peri geneseos: et ista in suis libris tradunt Avicenna et Averroes, licet Averroes contradicere videatur Avicenne: et sua contradictio est in verbis tantum, quia si essent forme
elementorum completi fines materiae, tunc verum esset quod materia non esset susceptibilis aliarum
formarum cum ipsis. Sed hoc non est verum, quia elementum nominat viam ad aliud, et ideo forma
elementi cum aliis formis salvatur cum materia, sicut salvatur forma carnis in vivo, quia vivi sentientis
materia propria est caro».
122 Infra, T.1, p. 112, ll. 1-9; T.2, p. 147, ll. 3-13; T.6, pp. 244-245, ll. 21-7.

48

Essay

a. Interpenetration of bodies. The forms of the elements are preserved in themixed body and each overlaps with the others in each part of the mixture (ineodem puncto). This physical configuration is also known in the Middle Agesas penetratio corporum. Pomponazzi states that Averroes did not attribute any
such thesis to Avicenna; this thesis is rather proposed by Paul of Venice.123b. Juxtaposition of bodies. The forms of the elements are preserved in the mixed
body and each occupies its own place, distinct from the place of the other forms(diverso situ). This physical configuration of mixed bodies is also known in the
Middle Ages as iuxtapositio corporum. Pomponazzi attributes this theory to
Avicenna, as well as to Ugo Benzi.
Pomponazzi’s criticism of configuration (a) is premised on metaphysical and physical reasons. From a metaphysical point of view, Pomponazzi believes that configuration (a) creates problems with respect to Aristotle’s hylomorphism: if the same
portion of matter is simultaneously informed by four elementary substantial forms,
the resulting body should possess four essential species, one for each substantial
form.124 Now, even if this plurality of substantial forms was admitted by Avicenna –but only with reference to the form of corporeity125 – it was absolutely not admitted
by Pomponazzi.
Of no less importance are the criticisms of configuration (a) from a physical pointof view. In this regard, Pomponazzi endorses a scholastic argument, according towhich Avicenna’s model leads to the interpenetration of bodies. In fact, according
to Pomponazzi, Avicenna’s theory would mean that a mixture would be a bodyconsisting of several further bodies, namely the single elements. Consequently, thevarious elemental bodies would overlap and interpenetrate each other. Pomponazzi also challenges a conceptual distinction that he attributes to Paul of Venice.
Pomponazzi charges Paul with rejecting that elementary forms interpenetrate as
informing forms ( formae informantes), and with admitting that they can simultaneously interpenetrate each other as ‘inhering’ forms ( formae inhaerentes). According to Pomponazzi, this distinction is sophistic rather than substantial.126
Configuration (b), i.e. the juxtaposition of bodies, receives a deeper theoreticalanalysis, as it had been discussed and contested both by Averroes and by many

123 Infra, T.2, p. 147, ll. 14-31. Cf. Pauli Veneti Expositio super De gen.corr. II, f. 62va–b: «nequedistinguuntur huius forme [scil. elementorum] loco et subiecto, quia omnes sunt invicem coextense ineodem loco, et in eodem subiecto; materie autem elementorum non sunt coextense, neque quantitates
illorum, sed omnes materie faciunt unam materiam per continuationem. Et similiter omnes quantitates
invicem contrariantur. Et in hoc fuit deceptus Avicenna, quia credidit formas elementorum continuari
ad continuationem materierum, et non coextendi».
124 Infra, T.1, p. 112, ll. 20-26; T.6, p. 247, ll. 21-24.
125 On this theme see Richardson, «Avicenna and Aquinas on Form and Generation», p. 257.
126 Infra, T.2, p. 147, ll. 30-31.

Pietro Pomponazzi on the elements

49

Latin thinkers, starting with Aquinas.127 Pomponazzi does not seem to refer directly
to Avicenna, even though this configuration is clearly discernible in Avicenna’s
works.128 Pomponazzi instead refers to some Latins (alii imaginati sunt) who, hebelieves, had introduced this configuration to make Avicenna’s opinion plausible.
In particular, he refers to Ugo Benzi’s commentary on the Canon.
In the commentary Super prima Fen Canonis (ca. 1430), Ugo declared his adherence to the Avicennian opinion, since he considered it the most rational, plausible, and capable of clarifying the theoretical problems concerning the nature of
mixtures.129 Nevertheless, Ugo openly corrected Avicenna on one important point:
The mixture is not said to be ‘unitary’ only through aggregation, but through the unity of anadded form. Nor are the elements mixed only in relation to sense. Although the intellect perceives
confusedly, and God distinctly, the diversity of the places of the four elements in the mixture, they
are nevertheless truly united – both through the unitary complexion in each of them, and throughthe form they acquire through this complexion.130

In his argument, Ugo underlines that it is not enough to have a simple aggregationof physical bodies (i.e. the elements). Indeed, a further new form is required to reacha sufficient unity for the mixed body. Ugo’s argument is Pomponazzi’s polemicaltarget. Against Ugo’s configuration, Pomponazzi raises some objections concerning
the theory of hylomorphism. First, Pomponazzi observes that each element, taken
individually, is an entity in actuality, endowed with prime matter and a substantial
form; thus, everything that comes to such an entity is accidental to its essence.131
127 Thomae Aquinatis De mixtione elementorum, p. 155a, ll. 18–36: «Est autem impossibile sic
se habere. Impossibile est enim materiam secundum idem diuersas formas elementorum suscipere; si
igitur in corpore mixto forme substantiales elementorum saluentur, oportebit diuersis partibus materie eas inesse. Materie autem diuersas partes accipere est impossibile nisi preintellecta quantitate inmateria, sublata enim quantitate substantia indiuisibilis permanet, ut patet in I Phisicorum; ex materia
autem sub quantitate existente et forma substantiali adueniente corpus phisicum constituitur: diuerse
igitur partes materie formis elementorum subsistentes plurium corporum rationem suscipiunt. Multa
autem corpora impossibile est esse simul; non igitur in qualibet parte corporis mixti erunt quatuor
elementa: et sic non erit uera mixtio, sed secundum sensum, sicut accidit in aggregatione corporum
insensibilium propter paruitatem».
128 Stone, «Avicenna’s Theory of Primary Mixture», p. 114: «The complex, he [scil. Avicenna]can freely admit, is not homoeomerous in substance. Of course it isn’t, since, on his understanding,that would be the Stoic view, that there is complexion of the bodies of the elements. According to us(Avicennan) Peripatetics, on the other hand, only qualities are complected – and the result is what
we should expect, namely perfectly uniform medium qualities. But only these uniform accidental
qualities, not the differing substantial forms, are sensible. So in the case of a compound unified bycomplexion, ‘sense sees it as homoeomerous’».
129 Ugonis Senensis Super prima Fen I Canonis, f. 5va: «Adhereo quarte positioni que est
Avicenne, cum ex ipsa omnia sensui et rationi conformia facilius solvantur quam ex aliqua aliarum».
130 Ibid. «Non igitur dicitur mixtum vere unum solum per aggregationem sed per unitatem forme
superaddite. Nec sunt elementa mixta solum comparatione ad sensum, cum licet intellectus confuse
et Deus distincte percipiat diversitatem situum quatuor elementorum in mixto, tamen illa sunt vere
unita et per conplexionem unam in unoquoque illorum et per formam que per hanc complexionem
acquiritur».
131 Pomponazzi’s argument relies on Averrois In De an. II, c. 4, p. 133 (Giunta, 50 C).

50

Essay

When Ugo allows that the form of the mixture comes to the forms of the elements,
then Ugo should conclude that the form of the mixture is an accidental form, withrespect to the substantial forms of the elements. In addition, Pomponazzi raises
a further problem with Ugo concerning the identification of the ingredients of a
mixture. Pomponazzi mentions the example of an intermediate colour (e.g. green,
composed of yellow and blue) or a hair’s breadth: if we analyse them, we will not
be able to distinguish any inhering colour, or any ingredient of the hair. Likewise,
Pomponazzi believes that we cannot distinguish the ingredients of a mixture; thus,
these ingredients (i.e. the elements) cannot be actually present. In this case, however, Pomponazzi’s argument seems rather ineffective because it reduces the natureof the mixed body to the ability of human sight to perceive the (dis)unity of theaggregate.
Concluding this section, it is interesting to consider Pomponazzi’s overall
evaluation of Avicenna’s theory of the elements. Pomponazzi’s lectures show adevelopment in the evaluation. In his lecture on De coel. III (T.1), he declares his
displeasure with Avicenna’s model because it does not respect the parameters set
by Aristotle, and because it seems inconsistent from a theoretical point of view.
In T.1, dated December 1520, he rejects the Avicennian model as impossibilis andfalsissimus.132 During the course of the following year, Pomponazzi seems to havesoftened his opinion on Avicenna, so much so that in his lecture on De gen.corr. in
December 1521, he reformulates his evaluation (T.2). Avicenna is still at odds with
Aristotle, yet his opinion now appears to Pomponazzi verisimilis, probabilis in seand sensata. It seems interesting to investigate why Pomponazzi changes his mind
about Avicenna. This reformulation might be linked to the conclusion of his lectureon De coel. III. In that context, after detailing all the positions (namely those of
Averroes and Aquinas) and after criticising them, Pomponazzi may no longer havefound Avicenna so falsus and impossibilis, but intrinsically consistent. Nevertheless, Avicenna’s opinion still appears to him incompatible with the parameters set
by Aristotle in De gen.corr. concerning the δυνάμεις.

4. The interpretation of Averroes and the Averroists
4.1 Exposition and sources
It is not easy to reconstruct what Pomponazzi attributed to Averroes, since in his
lectures he provided different accounts of it. In general, it is possible to divide
the texts into two groups. All of the lectures transcribed by his student Gregorio
Frediani (T.1–5) share a coherent reconstruction of Averroes’ thought, which issubstantially in debt to the scholastic reception of Averroes. In contrast, in the
single quaestio (T.6), he portrays a different version of Averroes’ thought and, consequently, gives a different evaluation.
132

Infra, T.1, p. 115, ll. 2-3.

Pietro Pomponazzi on the elements

51

In the reportationes of the lectures on De coel. and De gen.corr., transcribed by
Gregorio Frediani (T.1–5), Pomponazzi bases his exposition of Averroes on the LC
on De coel. III. This exposition can be summarised in the following three points:
1. Averroes endowed elements with substantial forms, which are ontologicallydistinct from primary qualities. Qualities are considered as proper accidents
to forms.133
2. The substantial forms of the elements really remain within the mixture (realiter/formaliter). However, to avoid consequences similar to Avicenna’s model,
Averroes posits that the elemental forms undergo a weakening.134
3. The substantial forms of the elements are thus treated as an intermediate ontological class between the perfect substantial forms (i.e. those of mixed bodies,
which never undergo intensification or weakening) and accidents, which are
non-essential determinations, and admit intensification or weakening.135
The source of this exposition is undoubtedly the LC on De coel. III, t.c. 67, where
Averroes described the weakening of the elemental substantial forms and their status as intermediate forms. At the same time, Pomponazzi points to a second important text for Averroes’ view, namely John Philoponus’ commentary on the De gen.
corr. I.136 Pomponazzi remarks that, on closer inspection, it was Philoponus who firstthought about a weakening of substances; Averroes, then, invented nothing new.
A completely different discourse applies if we examine the single quaestio (T.6),
which contains an entirely different reconstruction, in terms of sources and conclusions. The attribution of the quaestio to Pomponazzi is based on two aspects: (i)the author’s position, expressed at the end of the text, coincides with the position
Pomponazzi expounds elsewhere; and (ii) the quaestio presents some of Pomponazzi’s most characteristic arguments: at the end of T.6 he exhorts scholars to pursue
the philosophical investigation as ‘heretics’ (which means, following the opinionof no-one); he had also used this peculiar expression in the commentary on De
coel. III (T.1).137 That said, it is undoubtedly true that T.6 underwent substantial
alterations, which is also testified by the fact that it was copied on 30 January 1526,
seven months after Pomponazzi’s death. This reportatio takes Averroes’ MC on De
gen.corr. as a reference text, and dwells at length on the second book, especiallyon the chapter ‘On mixture’ (II, 7). The exposition of Averroes’ view in T.6 can besummarised in three points:
a. Elements are generated solely through their virtues, i.e. the primary qualities.
Any operation or alteration of the elements takes place on account of the qual133
134
135
136
137

Infra, T.1, p. 117, ll. 9-14.
Infra, T.1, p. 115, ll. 4-7.
Ibid.
Ibid.
Infra, T.6, p. 269, ll. 20-21; see also p. 128, fn. 46.

52

Essay

ities. No mention is made, however, of the role of the substantial forms either
as physical/operational or metaphysical causes of the elements.138
b. Primary qualities are described as synonymous with ‘form’, since they assume
all their functions and tasks both at the metaphysical level (in the genesis of theelement as substance) and at the physical level (in the interaction with otherelements).
c. What remains in the mixture are the primary qualities. For this reason, to saythat mixed bodies are composed of elements is purely metaphorical, because,strictly speaking, mixed bodies are generated from primary qualities.139
This new reconstruction of Averroes’ model, based on the MC on De gen.corr.,evades the criticisms Pomponazzi heaped on the Andalusian philosopher in his
lecture on the De coel. III. To explain this, Nardi has proposed that Pomponazzi
changed his mind about Averroes and became meek.140 An overall analysis of Pomponazzi’s reading of Averroes allows us to say that in T.6, Pomponazzi’s judgement
is different because he is evaluating a different exposition of Averroes himself. This
does not imply that Pomponazzi’s own position changes.

4.2 Pomponazzi vs Averroes
In presenting Pomponazzi’s arguments against Averroes, it is necessary to pointout that Pomponazzi targets Averroes’ LC on De coel. III, t.c. 67. All the criticismsthat we shall examine are effective only in relation to that Averroan commentary,
because they are based on the assumption that the elements remain in the mixture
with their substantial forms weakened. In contrast, these criticisms do not regard
Averroes’ MC on De gen.corr., where no mention is made of the substantial forms,
and the analysis focuses on the primary qualities. Pomponazzi mentions this second exegesis by Averroes only in T.6, and in that context he evaluates it positively.
We can divide Pomponazzi’s criticisms into three sets of arguments, which correspond to points 1–3 of the previous section (§ II.4.1): (1) arguments concerning theindividual elements, and their metaphysical constitution; (2) arguments concerning

138

Infra, T.6, pp. 262-263, ll. 26-5.
Infra, T.6, p. 264, ll. 1-6.
140 Nardi, Studi su Pietro Pomponazzi, p. 297: «Ma l’explicit della Quaestio ricordata dal Tomasini e che trovasi pure nel codice parigino studiato dal Lemay obbliga a pensare che il Peretto in un certo
momento si fosse accanito più di quanto convenisse contro Averroè, la cui opinione, che gli elementi
rimangono formalmente nei ‘misti’ o sostanze composte, ma ‘secundum esse remissum’, egli aveva
combattuto. Soltanto a questa condizione hanno significato le parole: ‘nec me pudet amore veritatis
me ipsum retractare’». In reality, Pomponazzi’s disagreement emerges in other lectures, namely thosetranscribed by Gregorio Frediani, and its target was Averroes’ LC on De coel. III. In T.6, however, theretractatio has nothing to do with other lectures, but with what Pomponazzi had stated a few pages
earlier, in the same quaestio, about the De part.an. (see infra, T.6, p. 267, ll. 20-25).
139

Pietro Pomponazzi on the elements

53

their accidents, i.e. qualities; and (3) arguments concerning the nature of mixed
bodies (forms of the mixed body and spatial configuration of the aggregate).
1. Arguments on individual elements. The first criticism levelled at Averroes has to
do with the concept of ‘diminished form’. Pomponazzi states that Averroes’ view isinadmissible for two reasons. First, Averroes’ view about the metaphysical structureof the elements is in blatant contradiction with Averroes himself.141 In the LC on
Phys. V, t.c. 10, the Andalusian commentator had explicitly disputed that any kindof movement can be given within a substance, including increases and decreases.142
In fact, movement is only given between contrary terms (e.g. between hot and cold,or between more and less), but a substance has no contrary: for example, there isno such thing as a contrary to the substance ‘Socrates’. For this reason, Averroes
rejected the hypothesis of an intensification of substances. However, in the LC on
De coel. III, Averroes took up the intensification hypothesis to speak of the formsof the elements. In this new context, Averroes analysed the substantial forms of theelements and came to two conclusions that stand in stark contrast to what he had
said in the Phys. V. Now he says that (i) the forms of the elements can be weakened,
i.e. they can lose intensity and thus admit of more or less; and (ii) the forms of theelements belong to some ontologically intermediate group between the perfect substantial forms and the accidents. This intermediate group constitutes an exception
in the Aristotelian division between accidents and substances, and one will not find
any work of Aristotle’s in which this is mentioned.
The second reason to prove Averroes’ error has to do with his lack of consistency
with Aristotle. Averroes seemed to have accepted Aristotle’s maxim substantia nonsuscipit magis et minus for all forms of mixed bodies, but he did not respect it for
the elements, which are simple bodies.143 Pomponazzi disputes Averroes’ treatmentof elemental and mixed forms, since they are ontologically analogous forms, andthey behave similarly with respect to their own operations. Pomponazzi quotes anargument by Marsilius of Inghen, and says that the two types of forms are sym-

141 Infra, T.1, p. 115, ll. 16-19. Pomponazzi explains his critique of Averroes considering Petri deAbano Conciliator, d. 16, propter secundum, f. 23ra: «Sed veritas est quod Averroes formas elementorum amplius confregit et subsidere fecit quam Avicenna. Et ideo hic aliam positionem magis consonam
Aristoteli visus tenere De generatione, primo […]»; and Gualtieri Burlaei Liber praedicamentorum,
f. d6rb: «Sed nulla substantia suscipit magis et minus formaliter quia nulla substantialis forma, nequeindividualis neque specifica, habet gradus distinctos secundum magis et minus, quamvis Commentator dicat III De celo et mundo, quod forme substantiales elementorum suscipiunt magis et minus.
Illud enim falsum est et idem Commentator dicit contrarium V Phys. ubi dicit quod in substantia non
est forma diminuta quae postea fiat perfecta. Si tamen forma substantialis susciperet magis et minus,
esset aliqua forma substantialis diminuta quae postea fieret perfecta. Unde Commentator non debet
sustineri in hoc, quod dicit formas elementorum suscipere magis et minus».
142 Averrois In Phys. V, 2, t.c. 10 (Giunta, 215 C–D).
143 Aristotle, Cat. 5, 4a 6–9; Met. VIII, 3, 1044 a 10–12. See also Auctor.Arist., 132: 205.

54

Essay

metrical: if the simple forms intensify, then the forms of the mixtures should also
be able to intensify, and vice versa.144
2. An argument on the proper accidents. An important criticism set out by Pomponazzi targets Averroes’ concept of ‘proper accident’. Averroes allowed the formsof the elements to intensify or weaken on the basis of the alteration of primary
qualities. This argument has important consequences for the relationship between
quality and substantial form in the elements. In Averroes’ exposition, qualities appear so closely related to substantial form that they can even alter it ontologically.
By doing so, Averroes allowed a strictly proportional behaviour between alterationof qualities and alteration of substantial forms. Note that according to Averroes,
this proportionality only applies to elements which possess intermediate and diminished forms; in contrast, the perfect substantial forms of mixed bodies neither
alter nor undergo any of the interactions with qualities.145
Pomponazzi strongly contests this proportionality between qualities and substantial forms. He believes that Averroes drew an unjustifiable distinction between
the behaviour of elements and the behaviour of mixed bodies – a distinction that notext of Aristotle’s endorses. But the greatest error Pomponazzi imputes to Averroes
lies in his description of the primary qualities of the elements. According to Averroes, the primary qualities are to be considered in two ways: (i) on the one hand,
they are proper passions (or proper accidents) of the elements; (ii) on the other hand,
they are simple accidents of the mixture.
Pomponazzi rejects the idea that the qualities are proper accidents (or passions)of the elements with the following argument. The definition of accidens proprium
was laid down by Porphyry in the Isagoge. Pomponazzi mainly focuses on a passage
where Porphyry had described the accidens proprium as a determination that belongs solely, fully, and always (τὸ μόνῳ χαὶ παντὶ χαὶ ἀεί; et soli, et omni et semper) toa substance.146 The standard example is the ability to laugh, which always, entirely,and exclusively belongs to the human being. But if we apply these three criteriaof Porphyry to the case of the elements, we notice that this definition is not fully
satisfied. Consider this example: heat is an accident that always belongs (semper)
to fire, but it does not belong exclusively (soli) to fire, since it is also possessed byair. This applies, mutatis mutandis, to all four primary qualities. In the lecture on
144 Infra, T.1, pp. 116-117, ll. 17-8. Cf. Marsilii de Inguen In de gen.corr. I, q. 22, f. 94ra: «Prima conclusio sic probatur. Forme elementorum non possunt intendi vel remitti, ergo conclusio vera
et antecedens est probatum in precedenti questione, et probatur iterum quadrupliciter. Nam forme
mixtorum non possunt intendi nec remitti; ergo nec elementorum. Consequentia videtur tenere, quia
quecumque ratio videtur concludere de elementis equaliter videtur concludere de mixtis. Nam sicut
qualitates elementorum remittuntur, ita mixtorum dispositio qualitativa potest intendi et remitti. Si
ergo remissio qualitatis arguit remissionem formarum in elemento, eodem modo arguit et in mixto».
145 Infra, T.1, p. 117, ll. 9-14; T.2, p. 148, ll. 1-4.
146 Porphyrii Isagoge, translatio Boethii, 12.

Pietro Pomponazzi on the elements

55

De coel. III (T.1), Pomponazzi quotes the example of the ability to laugh in orderto describe what is strictly a proper accident. Then, he concludes that the primary
qualities cannot be considered proper accidents (or passions) to the elements.147
Pomponazzi’s criticism of the concept of accidens proprium goes beyond thereading on De coel. III (T.1). The relationship between quality and substantial form
was at the centre of a famous debate among the commentators of the De sens., who
had to expound the famous Aristotelian maxim: ‘fire does not act as fire, but asheat’ (ignis non agit qua ignis, sed qua calidus).148 The relationship between heatand fire had been passionately discussed since the earliest Peripatetic commentators. Alexander of Aphrodisias, for example, held that fire acts ‘as heat’ precisely
because the ‘hot’ accident constitutes its substantial form. This view (as alreadyseen in §§ I.2.2–I.2.3) was contested by Avicenna and Averroes. Averroes too had
proposed a problematic solution, namely that fire acts as heat, because heat constitutes its proper passion (= proper accident). Commenting on De sens. in 1525,
Pomponazzi rejects both hypotheses (T.5). He mentions Alexander’s thesis, but thepolemical target is Averroes, since only the latter spoke of the qualities as passiones
propriae.149
After dismissing Averroes’ interpretation of the primary qualities being proper
accidents, Pomponazzi tackles a lengthy analysis of the concept of per se in orderto show that qualities are not substances in themselves, but rather instruments ofa material substratum. The crucial point of the sentence ignis qua ignis est calidus
is the pronoun qua. The use of qua (which refers to the essence of fire as such)appears problematic and ambiguous to Pomponazzi: if this were in fact the case, anaccidental property, such as heat, would become part of the essence of the substancein which it is inhering (ignis qua ignis est calidus = heat is part of the essence offire). Pomponazzi tries to clarify this ambiguity of the pronoun qua in his lectureon De sens. (T.5) by applying to fire the same semantic distinction that Aristotle
established in Met. V, 18, 1022 a 15–18 for the concept of per se. Pomponazzi believes

147 Infra, T.1, p. 117, ll. 15-18. A few years later, Pomponazzi’s student Gasparo Contarini (De elementis, III, p. 46F) would argue along the same lines: «Illud vero quod pene omnes Averroi adscribunt,ac fere ab eo authore exprimitur in tertio libro De coelo, qualitates scilicet primas esse proprias elementorum affectiones, ita quod ad inductionem qualitatis pariter inducitur forma elementi, itemquead remissionem remittatur, parique passu procedant formae et qualitates hae primae, mihi non placet.
Nam cum unaquaeque qualitas prima duobus elementis conveniat, utique neutrius erit propria passio,
si proprium accipiatur in quarto significato, quod scilicet omni, soli, et semper convenit. Sed erit
proprium superioris cuiusdam generis innominati».
148 Aristotle, De sens. 4, 441 b 10–12 (Barnes, p. 701): «Heat is, however, the essential property
of fire, as dryness is of earth, according to what has been said in our treatise on the elements. Fire andearth, therefore, taken absolutely as such, have no natural power to affect, or be affected; nor haveany other pair of substances». Cf. Auctor.Arist. 197: 17. I explored this topic in Burzelli, «A ‘Heated’
Debate», pp. 321–325.
149 Infra, T.5, p. 234, ll. 1-8.

56

Essay

that, when we consider ‘fire as such’ (ignis per se), we can consider two clearly
distinct realities:
1. In one sense, per se refers to the essence of a thing, i.e. to its definition. This
meaning of the term is consistent with what Aristotle states in Post.an. I, 4, 73
a 34, where he observed that something is per se when it constitutes a propertyof essence. In this way, the sentence ‘ignis qua ignis’ refers to the metaphysicalessence of fire.150
2. In the other sense, per se does not refer to the essence of something, but to theproximate material substratum in which the thing is inherent. In this sense, thesentence ‘ignis qua ignis’ refers to the concrete material substratum in which
the fire is found (e.g. a flame).
Pomponazzi clearly favours the second sense. He believes that the Aristotelian
sentence ignis qua ignis est calidus has nothing to do with the essence of fire, andthat more generally – unlike Alexander of Aphrodisias – no primary quality canhave a relation to the essence of an element. According to Pomponazzi, the sentence
ignis qua ignis est calidus rather refers to the concrete substratum in which fire is
instantiated. It is the concrete substratum (e.g. a flame) that is essentially hot, notfire as such.151
3. Arguments on mixtures. Pomponazzi’s criticism of Averroes not only concerns
the structure of the elements as such, but also relates to their interactions in the
mixing process. From this perspective, Pomponazzi identifies three main arguments, two of which are metaphysical and concern the substantial forms of mixtures. The third argument is a repetition of the argument against Avicenna about
the physical configurations of the mixed body.
3.a. In the first argument, Pomponazzi intends to show that Averroes’ descriptionof elemental forms, if taken to its logical conclusion, ends up in a contradiction.
Averroes had admitted that only elemental forms could undergo intensification
and weakening, whereas he had not allowed this for the forms of the mixtures. This
conceptual ploy had allowed Averroes to safeguard the presence of the elemental
forms in the mixed bodies, and at the same time to circumvent the Avicennian
aporias of penetratio/iuxtapositio corporum. I have already shown in an earlier
section (§ II.3.2) why this solution contradicts the assumptions set forth by Averroes

150 A fascinating analysis of the different meanings of per se in Aristotle’s texts can be found in
Marmodoro, «La nozione aristotelica di ‘per se’».
151 Infra, T.5, p. 234, ll. 19-28. I have discussed this problem in Burzelli, «A ‘Heated’ Debate»,
pp. 320–321.

Pietro Pomponazzi on the elements

57

in the LC on Phys. V. Now Pomponazzi points out further problems in relation to
the mixture, using the famous example of the theriac (Fig. 9).152
Fig. 9. Structure of the Theriac, according to Pomponazzi’s argument

Elements in the
mixing process

Ingredients of thetheriac (mixtures)

Theriac (mixture withunitary form)

Fermented theriac was a drug commonly prepared by ancient physicians, the recipe
for which was first described by Andromachus the Elder, physician to the Romanemperor Nero. Further evidence of the composition of theriac can be found in
Galen’s De theriaca ad Pisonem.153 The theriac contained a mixture of different
substances of both animal and plant origin. The most curious versions of this medicine included, among other ingredients, pepper, roses, ginger, opium, fennel seeds,
viper venom, and beaver testicles. From a metaphysical point of view, each of thesesubstances must be considered a mixture; yet the theriac has a single substantial
form, making it a unitary and homogeneous mixture, composed in turn of several mixtures. Pomponazzi notes that if we accept Averroes’ interpretation, for thesubstantial form of the theriac to be unique, the forms of the ingredients must be
weakened. But this means admitting that the forms of the ingredients (e.g. pepper,
ginger, opium, etc.), despite being perfect substantial forms of mixtures, undergoa diminution similar to that of the elemental forms. For this reason, Pomponazzi
challenges Averroes’ model from its initial assumption. Pomponazzi rejects that any
substantial forms (either elementary forms or those of mixtures) can in any way beintensified or weakened.154
3.b. The second critical argument moved against Averroes has to do with thesubstantial forms of the mixture. Pomponazzi now focuses on the relationshipbetween elemental forms and the form of the mixture (i.e. the so-called quinta
forma), and he asks Averroes: does the mixing process only involve the substantial
152

Infra, T.1, p. 118, ll. 5-20.
On the theriac see Watson, Theriac and Mithridatum; Ahnfelt – Fors – Wendin, «Making and taking theriac».
154 Infra, T.1, p. 118, ll. 20-24; T.2, p. 148, ll. 21-25.
153

58

Essay

forms of the four elements, or does it require a further fifth form, namely that of
the mixture?155 The question is rhetorical, since any answers would only prove theinconsistency of Averroes’ opinion (Fig. 10).
If we answer that there is no substantial form other than those of the elements,
Pomponazzi replies that then every mixture will be of the same species, since itwill be composed of the same elements; and the differences between one body andanother will only be given by the different balance of the ingredient elements. If,
on the other hand, we reply that, in addition to the elemental forms, the mixture
involves a fifth substantial form (i.e. that of the mixture), then Pomponazzi replies
that this constitutes what Averroes criticised in Avicenna. In the LC to De coel.
III, t.c. 67, Averroes had denied that a perfect fifth substantial form can inform
elements already endowed with a perfectly intact substantial form.156 According toPomponazzi, by admitting the involvement of a fifth form, Averroes would in fact
fall prey to the very criticism he had made against Avicenna.
Fig. 10. Aporias of the fifth form, according to Pomponazzi
Fifth from or forma mixti

YES

NO

– Elements alreadyhave their forms– The fifth formshould inform
substances– Mixtures have
only the forms of
the elements– Every mixture is of
the same species

3.c. Finally, there is a third argument against Averroes, which follows the exact
criticism Pomponazzi levelled at Avicenna. Pomponazzi notes that even if we accept Averroes’ thesis of the weakened substantial forms, we must figure out their
spatial configuration within the mixture. In this regard, Pomponazzi illustrates two
155

Infra, T.1, p. 121, ll. 3-5, and ll. 14-20.
Averrois In De coel. III, t.c. 67, p. 635 (Giunta, 227 D–E): «Quid ergo est quod diximus compositum esse unum? Utrum per unam formam aut, ut dictum est, in rebus contiguis aut continuis, eas
esse unas? Sed impossibile est dici compositum esse unum secundum contactum. Ergo relinquitur ut
sit unum aut secundum formam substantialem aut secundum aliquod accidens. Sed impossibile est
ut sit unum per aliquod accidens. Relinquitur igitur ut sit unum secundum formam substantialem».
156

Pietro Pomponazzi on the elements

59

hypotheses to show that both are aporetic. Some Averroists held that the weakened
forms stay together in the mixture, but each in a different place (in diversis partibus et sitibus). This configuration ends up facing the same criticism Averroes had
addressed to Avicenna: in this way, we would not have a true mixture, but a juxtaposition of parts. Other Averroists, contrariwise, held that the weakened forms areinterpenetrated with each other (in eadem parte). Pomponazzi observes that thisconfiguration would result in an interpenetration of bodies and a superposition ofsubstantial forms, which is in open contrast to Aristotle. Concerning this second
configuration, Pomponazzi also discusses a possible Averroist retort. Averroes, infact, could observe that interpenetration is rejected if the forms are perfect (i.e. in
Avicenna’s model), but not impossible if the forms are weakened.157 Pomponazzi’s
reply is recursive, as he reiterates that the forms of the elements, whether complete
or weakened, behave in the same way (ego dico quod completum et incompletum
non variant). He offers no demonstration of this claim.158

4.3 The comparison with Averroes in the single quaestio (T.6)

The quaestio published in T.6 offers a substantially different reconstruction of Averroes’ thought, and therefore deserves specific treatment. In this text, Pomponazzi
not only expounds Averroes’ opinion from a new perspective, but also agrees withcertain Averroist arguments he contests elsewhere. These arguments concern elementary qualities, elementary forms, and their presence in the mixture. Before
analysing it, it is pertinent to recall that the argumentation of this quaestio might
have been reshaped by the copyist.
The starting point of this quaestio is the term ‘breaking’ (refractio), which Pomponazzi here interprets in a new way. To remain with a broken being (esse refractum)
now means to remain virtually, i.e. through the primary qualities (pro ‘esse in virtute’ intelligit ‘esse refractum’).159 The focus on primary qualities plays a pivotal rolein this quaestio, because it underpins Averroes’ exposition. Pomponazzi attributes
a dual function to the primary qualities: they are simultaneously (i) properties ofthe elements, and (ii) dispositions of mixtures. He is well aware that this position
goes back to Alexander of Aphrodisias (qualitates sunt idem quod formae) or to
Averroes (qualitates sunt proprietates). However, he is persuaded that this conceptof proprietas or accidens proprium deviates from what he believes to be Porphyry’s
three criteria, and is therefore inadmissible.160 Unlike in the other lectures, he now
seems to agree with this reconsideration of the role of qualities in the elements.

157
158
159
160

Infra, T.1, p. 120, ll. 20-25.
Ibid.
Infra, T.6, p. 262, ll. 16-20.
Infra, T.6, p. 261, ll. 14-27.

60

Essay

The second aspect to be reconsidered is the nature of elemental substantial
forms. In his lecture on De coel. III (T.1) and De gen.corr. I (T.2), Pomponazzi denied
the existence of an intermediate ontological level in between perfect substances
and accidents, and consequently criticised Averroes for admitting that substantial
forms could be somehow ‘intermediate’. Now he examines Averroes’ doctrine again,
and attempts to explain how this could be plausible. Pomponazzi points out that
it is not a question of true metaphysical mediety, as if the substantial forms werecomposed of substances and accidents. The mediety of elemental forms is described
as a metaphorical and equivocal concept. Elemental forms are intermediate because
their nature ‘resembles’ both substances and accidents: with substances, they sharethe fact of not being in any subject; with accidents, the fact of being able to receive
more or less, i.e. to be intensified or weakened.161
The third aspect of Averroes’ interpretation to be reconsidered now is the intensification of forms. In his lectures on the De coel. (T.1) and De gen.corr. (T.2), Pomponazzi rejected the hypothesis that forms can receive more or less, i.e. that they canbe intensified or weakened. The single quaestio testifies to a partially different viewof the problem. Pomponazzi still recognises that a substance cannot be intensified
or weakened from a metaphysical point of view (quidditative). Interestingly, heseems to concede that some sort of intensification can be given at the physical-operational level, i.e. in relation to the individual hylomorphic compound (quando
materia specifica consideratur secundum quod est coniuncta individuis).162 Thisdistinction, already present in Henry of Ghent, allows Pomponazzi to distinguisha level of pure essence of a substance, which is invariable, from a level of concrete
individualisation in prime matter. Moreover, this distinction is consistent with thedivision of meanings of per se, that for Aristotle referred both to the essence of athing and to the concrete substratum of it.163
The last aspect of Averroes’ interpretation to be reconsidered in the quaestio isthe co-presence of the elemental forms in the mixture. In his lecture on the De coel.
(T.1), Pomponazzi had denied that the substantial forms of the elements can stay
together in the mixture. In contrast, in the single quaestio Pomponazzi concedes
the possibility that the forms of the elements can stay together in the mixture,
without interpenetrating. This is on the condition that the elemental forms are
weakened and ‘broken’ (ruptae). This reference to the breaking (ruptio-fractio) isreminiscent of the interpretations given by Alessandro Achillini and Peter Auriol(see supra, § I.3).

161
162
163

Infra, T.6, p. 249, ll. 19-24.
Infra, T. 6, p. 252, ll. 15-17.
Infra, T.5, p. 234, ll.15-21. Cf. Henrici De Gandavo Quodlibet 4, q. 15, pp. 255–256.

Pietro Pomponazzi on the elements

61

4.4 Concluding remarks
Pomponazzi considers very critically Averroes’ view of the nature of the elements,and he judges it to be false and generally disputable. Quoting the words of a famous
fourteenth-century physician, Pietro Torrigiano, Pomponazzi notes that Averroes,
wanting to challenge Avicenna, ended up proposing a worse solution.164 As we saw
in the last section, the reason for this rejection lies in the metaphysical premises
accepted by Averroes about the nature of the elements. Pomponazzi does not allow
at all that substantial forms admit of more or less. This assumption seems to him
to contradict not only Aristotle’s thought, but also Averroes’ own words in othercommentaries, especially the LC on Phys. V, t.c. 10.
It seems useful to make some concluding remarks about Pomponazzi’s criticismof Averroes. A comparative analysis of Pomponazzi’s lectures (T.1–5) reveals his
clear opposition to Averroes’ view, as it appears in the LC on the De coel. III, t.c.
67. Pomponazzi attacks Averroes’ exposition for two reasons. Firstly, Pomponazzi
considers the concept of breaking of forms (refractio formarum) to be totally incompatible with Aristotle’s hylomorphism: according to Pomponazzi, Aristotle would
not have consented to the intensification of substantial forms, nor to the overlap
of forms in the mixture. Secondly, Averroes appears to be inconsistent, and he isvulnerable to his own criticism of Avicenna. For these reasons, it is not surprisingthat Pomponazzi repeatedly describes Averroes’ model as fatuitas and monstrum inphilosophia; nor is it surprising that between 1520 and 1522 he re-evaluated Avicenna’s thesis as a whole. In the meantime he had explained Averroes’ interpretation,and he must have realised that, in comparison to Averroes, even Avicenna’s ‘false’thesis now appeared meaningful or, at the very least, self-consistent.
The single quaestio (T.6) offers a quite different picture of Averroes’ thought,
and an equally different evaluation by Pomponazzi – assuming, of course, thatthe attribution of this quaestio to Pomponazzi is confirmed. In this new context,
Averroes’ view is no longer focused on the formae refractae, since it centres on
primary qualities and the mixing process. This different consideration of Averroes
also justifies Pomponazzi’s more favourable judgement of the Commentator. At
the same time, it is indisputable that the single quaestio presents arguments thatare clearly inconsistent with what Pomponazzi states elsewhere. This divergencemight be linked to the fact that the quaestio was reworked by the reportator, andthus contaminated with doctrines not originally belonging to Pomponazzi. The

164 Petri Turisani Plusquam commentum in Microtegni Galieni, I, c. 15, f. 12ra: «Averroes
attamen, volens utrasque rationes effugere, in maius inconveniens labi videtur. Ut enim distinguat
mixtionem a corruptione dicit formas substantiales elementorum aliqualiter remanere in mixto; sedrursus, ne cogatur dicere esse mixtionem ad sensum et non ad veritatem, dicit quod ipse non maneantin mixto secundum suum complementum, sed reducuntur in quoddam medium suscipientes magis
et minus».

62

Essay

reference to the ruptio suggests that the reportator might also have altered thequaestio by reading Achillini’s De elementis.

5. The Common Opinion
5.1 Exposition and sources
The third interpretation discussed by Pomponazzi in relation to the theory of theelements is what he often calls the ‘Common Opinion’. A synthetic scheme of thisinterpretation can be observed on the right-hand side of the Fig. 11.
Fig. 11. Division of the medieval theories of the elements
Theory of the elements‘Formalist’interpretation

Avicenna

Averroes

The elemental forms The elemental forms
remain with their remain with their being
perfect being
diminished‘Virtualist’ interpretation‘Common Opinion’

AquinasDuns Scotus

The elements leave
The elements leave
only their qualities nothing in the mixture.
in the mixture
The mixture contains
virtually the qualities ofthe elements

It is Pomponazzi himself who uses this label in his lecture on De gen.corr. I (T.2) torefer to a very large and heterogeneous group of scholastics, among whom we findThomas Aquinas, Duns Scotus, John Buridan, Giles of Rome, Marsilius of Inghen,
Albert of Saxony, Pietro Torrigiano, Gregory of Rimini, Gentile da Foligno, and last
but not least Jacopo da Forli. From the very first lines of Pomponazzi’s expositionon the De gen.corr., it is evident that while these scholastic thinkers share certain
theoretical assumptions, they also have glaring differences and sometimes even opposing ideas (aliter per ‘remanentiam virtualiter’ intellexerunt).165 For this reason,
Pomponazzi treats the Common Opinion in two steps: first, he expounds a standard
thesis, referring mainly to Thomas Aquinas, and subjects it to numerous criticisms;
165

Infra, T.2, pp. 149-150, ll. 22-23.

Pietro Pomponazzi on the elements

63

second, he appraises a second version, attributed to Scotus, about which he expresses a more favourable judgement. In this chapter, I will recount the Common
Opinion according to Thomist exegesis, which Pomponazzi judges to be inadequate.
I leave the discussion of the Scotist variant until the next section (§ II.6.2), since it
represents the main source of Pomponazzi’s own position.
The standard Thomist exposition concerns the way in which elements remain in
mixture. Pomponazzi expounds this thesis with a disjunctive sentence: elements
remain in the mixture either really (realiter) or virtually (virtualiter). The first thesis
corresponds to the interpretations of Avicenna and of Averroes, according to whom
the elemental forms really remain in the mixture (Pomponazzi speaks of them interms of realiter, veraciter, formaliter). Pomponazzi’s criticism of this thesis has
been described in the previous sections (§§ II.3–II.4). Pomponazzi now turns his
attention towards the alternative thesis: the elements remain in the mixture in a
virtual way (virtualiter).
Before illustrating the meaning of the term virtualiter – which prompted an impassioned hermeneutic debate in the Middle Ages – it is useful to review Pomponazzi’s sources for his understanding of the Common Opinion. Even though Pomponazzi lists many intellectuals to whom he attributes a virtualist interpretation, hefocuses in particular on Thomas Aquinas. It is therefore probable that Pomponazzi
considered Aquinas’ De mixtione elementorum (1270/72) as the standard reference
point for the virtualist interpretation of the theory of the elements. In addition,
it is interesting to see that Pomponazzi considered the virtualist interpretation
as the authentic expression of Aristotle’s thought. This attribution was supported
by some excerpts from De gen.corr. I, 10, t.c. 84, and De part.an. II, 1, ch. 1, where
Aristotle had explicitly stated that the elements enter into the constitution of mixtures through their virtues (virtutes; δυνάμεις). Finally, Pomponazzi considered this
attribution to also be supported by Galen in his De elementis.166
Once the sources have been listed, Pomponazzi addresses the main problem
surrounding this interpretation, namely the meaning of the term ‘virtue’ (virtus).
Aristotle provided no clarification on the concept of δύναμις in De gen.corr. I, t.c. 84,
thus leaving later commentators and thinkers the freedom – but also the problem– of understanding its meaning. In particular, Aristotle did not make it sufficiently
clear whether the δύναμις of the elements should be understood an ‘active power’,as a sort of ‘potentiality’, or as a mere synonym for ‘accident’. Commenting on De
part.an., on 16 November 1522, Pomponazzi takes a position on this point:[W]e must say, that the mixture is composed from the virtues of the elements, rather than from theelements themselves. I said in De generatione et corruptione II that the opinion of the Commentator
166 Galeni De elementis IX, f. 21rb: «Qualiter autem admisceantur res que cum totalitate suacommiscentur, aut fiat illud per operationem qualitatis earum tantum adinvicem, sicut visum est Aristoteli, aut per penetrationem substantiarum earum corporearum adinvicem et introitum adinvicem,
non est ex eis que necesse est scire medicos».

64

Essay
about the elements remaining in the mixture is false, because the elements remain neither formallynor according to the potency, but virtually. Therefore, Aristotle said that the composition of theelements is from matter and form, but the composition of the mixtures is from elements according
to their virtues. I mean: according to their primary qualities, not according to secondary qualities
like rough, soft, light and heavy, which are pulled forth from hot, cold, moist, and dry. Thus, those
who say that heaviness and lightness are the substantial forms of the elements, what they say
is wrong. Here, indeed, Aristotle states that ‘they [scil. secondary differences] follow those [scil.
primary qualities]’, namely coldness etc.167

In this passage, Pomponazzi traces two fundamental points of the Thomist exegesis.
Firstly, he attributes to Aristotle the virtualist interpretation: the elements enter
into the constitution of mixture through their virtues (secundum virtutes). Secondly, Pomponazzi attributes to Aristotle the belief that these virtutes correspond to
the primary qualities of the elements. This same interpretation of virtus is sharedby scholastic thinkers who held a view of the elements similar to Aquinas’ (Gilesof Rome, John Buridan, Albert of Saxony, and Marsilius of Inghen), according towhom the elemental virtues remaining in the mixtures correspond precisely to thefour primary qualities, i.e. heat, cold, dry, and wet.168

5.2 Pomponazzi vs the Common Opinion
Pomponazzi’s attitude towards the Common Opinion is quite unique. As we shallsee in this section, Pomponazzi himself makes use of the term virtualiter; nevertheless, his interpretation of this adverb diverges completely from the Aristotelian–Thomist interpretation. Pomponazzi dismisses the Common Opinion, judging it
difficile and impossibile. He notes that while there are many arguments against
this opinion, he will limit himself to the five of the best known and most stringent,
which he draws primarily from Ugo Benzi’s Super prima Fen Canonis.169 We cananalyse these arguments one by one, since they not only constitute Pomponazzi’s
criticism, but – as we will see later (§ II.6.3) – they will also become the test for thevalidity of Pomponazzi’s opinion.
The definition of element and mixture. The first argument focuses on the structure of mixtures, i.e. how mixed bodies arise from elements. Pomponazzi notes
167 Petri Pomponatii Expositio super I et II De part.an., II, lectio 1, p. 131: «Dicit quod debemus
dicere, quod melius debemus dicere quod mixtum componitur ex virtutibus elementorum, quam exelementis. Dixi in II De generatione quod opinio Commentatoris de remanentia elementorum in mixto
est falsa, quoniam elementa nec formaliter nec secundum potentiam remanent in mixto, sed virtualiter. Non ergo Aristoteles dixit de compositione elementorum ex materia et forma, sed mixtorum ‘ex’elementis et secundum virtutes. Intelligo: id est secundum primas qualitates, non autem secundum
secundas qualitates quae sunt asperum, lene, leve et grave, quae sumuntur a calido, frigido, humido
et sicco. Unde dico quod male dicunt qui dicunt gravitatem et levitatem esse formas substantiales
elementorum, quoniam dicit hic Aristoteles quod sequuntur eas, scilicet frigiditas etc.». Concerning
the lecture on De gen.corr., see infra, T.3, pp. 149-150, ll. 22-12.
168 Infra, T.2, p. 150, ll. 26-28; T.1, p. 123, ll. 13-18.
169 Infra, T.1, p. 124, ll. 2-4.

Pietro Pomponazzi on the elements

65

that if we follow the Common Opinion, we encounter problems in the definitionsof ‘element’ and ‘mixture’.170 The Common Opinion prescribes that the mixture is
produced by the four primary qualities, preserved virtually; and by a further substantial form, namely that of the mixture. Pomponazzi points out that this formula
could be equally applied to the four elements: each of them is in fact composed ofqualities that are accidents inhering in an elemental form. The first consequence
outlined by Pomponazzi is that the virtualist thinkers erase the distinction between
element and mixture, thus leading to an infinite regress: each mixture is composedof elements that are themselves mixtures in turn. The second consequence is that,since every single element has two different primary qualities, then every element
should be able to generate a mixture. This fact clearly contradicts what Aristotle
had established in De gen.corr. II, 8, 334 b 30–32.171
After challenging Aquinas, Pomponazzi proceeds to criticise Marsilius of Inghen
and John Buridan. In order to keep the distinction between elements and mixtures
intact, Marsilius had specified that the elements leave behind their qualities, which
in turn are subject to a further substantial form, such as that of the mixture.172 Thisview is contested by Pomponazzi, since it does not save Marsilius from the very
aporia that plagued Aquinas: the elements would still be composed of qualities,
and therefore should be considered mixtures.173
Corruption from within and from without. The second argument against theCommon Opinion concerns the process of corruption of the mixture. Pomponazzi
investigates whether the mixture can be corrupted from within or from without.174
For a body to be corrupted from within, there must be an imbalance of qualities, such that one prevails over the others in a clear-cut manner. According toPomponazzi, the supporters of the Common Opinion cannot allow any corruption
from within, since the mixture has a homogeneous temperament and no quality can overpower the others. For the same reason, they cannot allow corruption
from the outside. Indeed, no external agent can affect a part of the temperament,
since the temperament is unitary and homogeneous. These two arguments allow
170

Infra, T.1, p. 124, ll. 21-22.
Infra, T.1, p. 125, ll. 16-19.
172 Ioannis Buridani Quaestiones super De generatione et corruptione, I, q. 23, p. 177, ll. 22–28:«Nota quod non oportet quodlibet mixtum generari ex quattuor elementis. Immo forte posset generari
mixtum ex uno elemento, ut ex aqua, sed tamen in virtute caeli alterante ipsam aquam et producentein ea qualitates convenientes aliis elementis. Et tunc est materia aquae disposita ad formam mixti. Et
sic corrupta forma aquae generatur in illa materia forma alia, quae non est alicuius elementorum, sedmedia secundum exigentiam qualitatis et agentis»; Marsilii de Inguen In De gen.corr. I, q. 22, f.
95va: «Ad primam dicitur quod similitudo de litteris ad syllabas non est bona respectu elementorum
ad mixta, quia littere sunt partes integrales syllabarum, ideo manent in syllabis. Elementa autem
non sunt partes integrales mixtorum, sed solum principia active, quibus mediantibus in materiis suis
media qualitate qualificata forma mixti introducitur, et de hoc magis dicetur in II. In proposito tamen
negatur similitudo et maior».
173 Infra, T.1, p. 125, ll. 19-21.
174 Infra, T.1, p. 126, ll. 3-12.
171

66

Essay

Pomponazzi to say that the process of corruption cannot be explained according
to the theoretical framework of the Common Opinion: indeed, he believes, thecorruption of a physical body cannot occur through the sole elemental qualities,
virtually preserved inside.
The operations of the mixture. Pomponazzi’s third argument against the Common Opinion considers mixed bodies from an operational perspective.175 The human body is capable of generating extremely hot or extremely cold substances, suchas phlegma vitreum and cholera prassina. The genesis of these substances appears
inexplicable within the framework of the Common Opinion. This Opinion indeed
removes any elemental form from the mixture, and reduces the intense qualities to asingle intermediate quality of weakened intensity. Pomponazzi therefore asks wheresuch strong intensification comes from. In order for the human body to release
these humours, it is necessary that a very intense amount of heat or cold comes toit from the outside. This intense amount, however, is incompatible with human life:
for instance, the human body cannot stand intense phenomena like extreme heat.
The constitution of marble. Pomponazzi’s fourth argument is driven by an
epi-phenomenological perspective on mixtures.176 Pomponazzi believes that anelement is corrupted if the primary qualities that constitute it are corrupted. In
the case of marble, however, we observe that it possesses a particularly intense
cold and dryness. This qualitative disposition is proper to an element, namely theearth, which is composed of coldness and dryness. According to Pomponazzi, thesupporters of the Common Opinion cannot explain why the mixture (i.e. marble)
has the very same temperament as an element (i.e. earth), even though the element
should no longer be existing actually in the mixture, but only virtually.
Human temperament. Pomponazzi’s fifth argument is taken from medical
practice. A corollary of the Common Opinion is that, if a phlegmatic (= cold) body
had a fever (= heat), the heat of the fever would be capable of altering the body’s
temperament.177 This consequence is linked to the tenet of the Common Opinion
that no elemental substantial form remains in the mixture, but only primary qualities, which alter each other. If the constitution of the mixture depends on theseinterrelated qualities, then there is a concrete risk that one of these qualities alters
the overall temperament. Pomponazzi disputes this corollary on the fact that it
plainly contradicts medical practice and experience. Human experience, indeed,shows that a phlegmatic body remains cold even with fever.

175
176
177

Infra, T.1, p. 127, ll. 8-16.
Infra, T.1, pp. 127-128, ll. 31-11.
Infra, T.1, p. 118, ll. 12-21.

Pietro Pomponazzi on the elements

67

5.3 Final remarks on the Common Opinion
Concluding our review of Pomponazzi’s criticism of the Common Opinion, it is interesting to consider why he had such a long list of grievances against this interpretation. This critical attitude is even more peculiar if we consider that Pomponazzi
categorically declares his support for a virtualist interpretation of the constitutionof mixed bodies. The core of Pomponazzi’s disagreement is rather the object of sucha virtuality. Thomas Aquinas and the supporters of the Common Opinion (notably
Buridan, Marsilius of Inghen, and Albert of Saxony) associated virtuality with theprimary qualities of the elements. According to these thinkers, it is the primary
qualities that virtually remain in the mixtures, not the substantial forms. In addition, they believed that the qualities alter each other, so that only a homogeneoustemperament remains in the mixture, which virtually contains the qualities of theinitial elements.
Pomponazzi openly appreciates the concept of virtuality defined by these thinkers against Averroes and Avicenna (who instead supported a formal/real presenceof the elements). What Pomponazzi cannot approve of is that the composition of
mixtures occurs solely on the basis of primary qualities, i.e. mere accidents. His
accusation is based on two fundamental criteria, a metaphysical and an operational
one. Firstly, any process of generation and corruption of mixtures regards the elements as substances, and not as agglomerates of primary qualities. The constitutionof mixed bodies has to do with the substance of the elements, i.e. their substantial
forms; according to Pomponazzi, it is necessary to find a theoretical model capableof saving the substantiality and identity of the elements without affecting the unityand qualitative homogeneity of the mixture. Secondly, the operations of mixtures
also concern the elements as substances, and not as primary qualities. Pomponazzishows that the operations of the mixtures cannot be sufficiently explained throughthe primary qualities, which are virtually inherent; for this reason, it is necessary
to assume that what remains of the elements is more than a simple accident. The
hermeneutic mix proposed by Pomponazzi combines precisely these two aspects ofearlier exegeses: the substantial presence of the elemental forms and their virtuality
in the mixture.

6. Pomponazzi on the elements178
In order to reconstruct Pomponazzi’s view on the elements, I intend to divide thissection into five parts, which will address: (6.1) his exposition of the mixing process
and the constitution of mixtures; (6.2) the sources of Pomponazzi’s view; (6.3) his
solution of the aporias of the Common Opinion; (6.4) the classification of mixtures;(6.5) some final conjecture on mixtures; and (6.6) a critical appraisal of Pompon178 A short summary of this section has also been presented in Burzelli, «Pietro Pomponazziand the Debate on the Four Elements» (forthcoming).

68

Essay

azzi’s view. Each of these parts will link together several lectures to allow us toachieve the goal we originally set out with: a genetic reconstruction of Pomponazzi’s
position.

6.1 The mixing process and the genesis of mixtures
At the heart of the medieval and Renaissance debate on the elements, the questionthat was most passionately debated by philosophers, theologians, and physicians
was how the elements become part of the mixtures of which they are elements.
Pomponazzi looked at all the previous theoretical expositions: the theory of theconservation of perfect substantial forms (Avicenna), the theory of the conservationof weakened and diminished substantial forms (Averroes), and the theory of thevirtual conservation of primary qualities (Common Opinion). After analysing these
theories, Pomponazzi declares himself dissatisfied with all them, and proposes a
new theory that attempts to synthesise the previous ones.
First, he shows himself to be aware that Aristotle’s texts can hardly be consideredsystematic, which means that it is difficult to provide a consistent and coherent
reconstruction of the theory of the elements throughout the various treatises. According to Pomponazzi, the main difficulty concerns the interpretation of De gen.
corr. I, 10, corresponding to the textus 83–89. Many medieval thinkers, startingfrom Aquinas, considered this chapter the best place to find a good insight into thestudy of the interaction of elements in mixtures. This approach by the scholastics
had significant consequences, since many of them (Aquinas, Scotus, the Parisienses)
focused on the famous t.c. 84, where Aristotle speaks of the potential presence(δυνάμει) of the ingredients in the compound. For this reason, all those who explained the aggregation of elements in the mixture by referring to this passage of De
gen.corr. I, 10 draw the conclusion that the elements remain in the mixture throughtheir primary qualities (or virtues).
Pomponazzi openly disputes this interpretation of Aristotle’s texts, since henotes that the passage in De gen.corr. I, 10 is not relevant to dealing with the interaction of the elements in the mixtures.179 Indeed, if one looks at this passage ofDe gen.corr., one can observe that Aristotle does not mention the four elements assuch (τα στοιχεία; elementa), but rather some generic ‘ingredients’ (τὰ μιγνύμενα;
miscibilia), including also the mixing of mixtures (e.g. tin or bronze). Aristotle’s
general focus on mixable things, and not exclusively on the four primary elements,
might have led Pomponazzi to distinguish two levels of Aristotle’s exposition: in
De gen.corr. I, 10, Pomponazzi finds the exposition of any kind of mixing process(e.g. the mixing of metals), not only of the four primary elements. Instead, in De
179 Infra, T.2, p. 151, ll. 22-24: «Unde Aristoteles in isto primo libro De generatione, in capitulo
ultimo, determinat de mixtione in communi; in II autem De generatione determinabit de mixtione inparticulari».

Pietro Pomponazzi on the elements

69

gen.corr. II, 7 Pomponazzi finds the specific investigation of the mixing of the four
primary elements. This systematic distinction seems to be supported by the factthat chapters 1–6 of De gen.corr. II (tt.cc. 1–46) deal precisely with the four elements.
Pomponazzi remarks that Aristotle would have been at fault had he put the mixingof the four elements before the exposition of the elements as such.180
Once the exegetical question on De gen.corr. has been resolved, Pomponazzi
moves on to introduce his personal view on the interaction of the elements andthe genesis of mixtures. As already mentioned in the introduction to this section,
Pomponazzi combines the previous theories, as he tries to unite the presence of elemental substantial forms with the concept of virtuality. The main stumbling blockin his opinion is the redefinition of the word virtualiter, which he no longer uses
in relation to the primary qualities of the elements, but rather for their substantial
forms. Pomponazzi challenges Thomas Aquinas for claiming that only the elementary qualities remain virtually in the mixtures, since this solution generates all theaporias considered in the previous section (§ II.5.2). According to Pomponazzi, what
virtually remains in the mixture are the substantial forms of the elements, whose
potency is included in the substantial form of the mixture.
This process through which the substantial forms of the elements remain within
the mixture needs to be explained step by step, since it is different from any othertheory of the elements. Pomponazzi’s lectures on De coel. (T.1) and De gen.corr.
(T.2–3) offer a description of the metaphysical steps through which this process of
mixing is developed (Fig. 12).
1. When two or more elements come into contact with each other (debite ad
invicem concurrentibus), a qualitative alteration first takes place, affecting the
primary qualities of all of them. This first phase, Pomponazzi observes, is consistent with the Aristotelian assertion that «mixture is the union of things thathave been altered».181 This phase mainly concerns the alteration of qualities.
2. Qualitative alteration determines the corruption of the substantial forms of
the elements. Pomponazzi raises a textual question on this crucial passage, andhe focuses on one verb in the Latin translation of De gen.corr. I, t. 89: «quandoautem potentiis adaequantur quodammodo, tunc mutatur quidem utrumquein dominans ex sui ipsius natura, non generatur autem alterum sed medium
et commune».182 To his students, Pomponazzi insistently repeats that the verb
(trans)mutatur refers to a substantial corruption, not simply to an alterationof qualities.183 This means that, according to Pomponazzi, the qualitative alteration has implications on the substance of the elements.
180

Ibid.
Infra, T.1, p. 130, ll. 2-7. Aristotle, De gen.corr. I, 10, 328 b 22, t. 90 (Giunta, 370 I); cf. Auctor.
Arist. 168: 18.
182 Aristotelis De gen.corr. I, 328 a 23–31, t. 89 (Giunta, 330 D–E).
183 Infra, T.1, p. 154, ll. 18-27. The italics for emphasis are mine.
181

70

3.

Essay

Following the corruption of the substantial forms of the elements, Pomponazzi
places the generation of a new simple form, namely the substantial form of the
mixture. This is to all intents and purposes a metaphysical generation, since thisform is simple (T.1: forma mixti, quae est una forma simplex), indivisible, andunrelated to the forms of the starting elements.184 At this point, Pomponazzi
highlights that the new form of the mixture virtually contains the virtue of theinitial elemental forms.
Fig. 12. Elements and mixtures according to Pomponazzi

Step 1the elements act andreact and alter eachotherStep 2after altering, theelemental forms arecorrupted

Step 3a mixture is generated,which virtually contains
the elemental forms

It is worth saying a few words on Pomponazzi’s opinion, which represents somethingunique in the panorama of medieval and Renaissance debates on the elements, due
to its radicalness and originality, and the wealth of sources it draws upon.
Pomponazzi describes the substantial form of the mixture as an intermediate
form, arising from the corruption of the elemental forms, and virtually containing
these forms inside. Nonetheless, it is a simple, new form, ontologically distinct fromthe elemental ones. The focus of this definition is not so much the metaphysicalmedium, as Averroes had when talking about a medium between substances andaccidents. Averroes indeed postulated a medium in between things of a different genus, like substances and accidents. In contrast, Pomponazzi shows that thesubstantial form of the mixture is located between extremes of the same genus,
i.e. between the various forms of different elements. The example of intermediate
colours, which he takes from Scotus, should also be read in this sense: the substantial form of the mixtures is like an intermediate colour that virtually contains theextreme colours.185 In doing so, Pomponazzi distances himself from Averroes’ conclusion, since for Pomponazzi the form of the mixture is not intermediate between
accidents and substance (as Averroes intended), but between one elemental form
184
185

Infra, T.1, p. 130, ll. 2-7.
Infra, T.1, pp. 129-130, ll. 24-1.

Pietro Pomponazzi on the elements

71

and another. Insofar as these ‘extreme’ forms have been corrupted in the processof qualitative alteration, Pomponazzi considers them to be preserved only virtually(T.1: Dicitur ergo ‘virtualiter’ quia eminenter ‹formae mixtorum› continent illas
quatuor formas).186
Since the elements constitute the material substratum from which the mixture
originates, the elements can be said to be the ‘matter’ of the mixtures. The term
‘matter’ in this context is equivocal, since it does not refer to the indeterminate andamorphous prime matter: elements, indeed, are not pure potentiality. It is rather
a metaphorical concept of matter, i.e. a second matter, already partially informed(scil. by the elemental forms). However, the function of this ‘second matter’ can beinterpreted in very different ways. Averroes in the LC on the Physics had distinguished two types of matter: (i) a matter of alteration (materia alterationis), i.e. amatter that acts as a substratum for alteration processes, but then disappears (e.g.
menstrual blood); (ii) a matter of composition (materia compositionis), i.e. a constituent matter that must necessarily remain in the compound (e.g. fabric in clothes).187
In fact, the distinction of the two kinds of matter only restores the problem of thepresence of elements in mixtures: are they a ‘matter’ that remains, or a ‘matter’ thatdisappears in the process of qualitative alteration and of which no trace remains
in the mixture? To this doubt, Pomponazzi replies that the status of the elements
is intermediate (medio modo). They are not properly matter of composition, since
they do not really remain in the mixture. Nonetheless, nor are the elements a matterof alteration, because they do not disappear altogether, but remain virtually in the
mixture.188 The answer to the doubt, therefore, is closely tied to Pomponazzi’s viewof the virtuality of elemental forms: they are corrupted, but their leave their virtues
in the form of the mixture.
The concept of virtuality acts as the pivot of Pomponazzi’s description. As mentioned above in comparison to the Common Opinion, he shifts virtuality fromprimary qualities to substantial forms:[T]hus I say that, though the primary qualities of the elements remain in the mixture, nonethelessthis is not the reason why elements remain virtually. I understand that they remain virtually(virtualiter) in another way, and I consider the substantial forms, just like Scotus, Burley and
Gregory of Rimini consider the intermediate qualities.189

186

Infra, T.1, p. 130, ll. 8-9.
A clear description of this division is given by Perrone Compagni, «Un’ipotesi non impossibile», p. 103. See also Averrois In Phys. II, c. 31 (Giunta, 61 D); and Petri Pomponatii Expositio
XII Metaphysicae, t. 11, examen.
188 Infra, T.1, p. 139, ll. 24-26.
189 Infra, T.1, p. 129, ll. 21-26. «Ego vero non sic intelligo, unde dico quod, licet remaneant qualitates primae elementorum in mixto, non tamen dico quod propter hoc elementa dicantur virtualiterremanere, sed intelligo quod remaneant virtualiter hoc modo, et imaginor in formis substantialibus,
sicut aliqui ut Scotus, Burlaeus et Gregorius Ariminensis imaginantur de qualitatibus mediis».
187

72

Essay

In this passage Pomponazzi observes that what remains in the mixture are not
only the elemental qualities, but also the substantial forms of the initial elements.
Furthermore, he openly says that the virtuality must refer to the substantial forms,
and not to the accidents. In this way, Pomponazzi clearly distinguishes himself bothfrom the Arabic thinkers (Avicenna and Averroes) and from the Common Opinion.
Against the former, he observes that no real presence of the substantial forms of
the elements in the mixture can be admitted, nor any kind of intensification or
weakening of their substances. Against the latter, he observes that mixtures cannot
be based solely on the accidental qualities of their components, since a substantial
participation in the mixing process is required. The new meaning of virtualiter
proposed by Pomponazzi is conceived on the basis of these criticisms. Finally, we
can observe that Pomponazzi explains the virtuality of elemental forms coherently
in the lectures on De coel. III and De gen.corr. I (T.1–2), and in the single quaestio(T.6). The quaestio strongly emphasises the role of the qualities and the virtualpresence of the elements in the mixtures. Nevertheless, at the end of the quaestio,the author clearly says that «the mixture is generated from the four virtues, thatis, from the four forms».190 In this way, Pomponazzi repeats that virtuality must beconnected to the substantial forms of the elements, rather than to the qualities.
In addition to the virtualiter, Pomponazzi adds a new concept which cannot befound in any of the scholastics analysed above: the adverb eminenter. When Pomponazzi states that the elements are present ‘eminently’ in the mixture, he meansthat the simple form of the mixture always bears some particular resemblance toone or another element:
I say that these forms of the mixtures, though being simple forms, through matter and their efficient[cause] they have this: a mixture is always closer to one element than to another. Therefore, themixture is either airy, or fiery or watery etc.191

It is by no means far-fetched to state that the eminence of the elements in the
mixture is an original intervention by Pomponazzi. Scotus had already spoken of
the similarity of the mixture to one of the elemental qualities, namely the qualityof the dominant element,192 though Scotus did not refer to the virtuality of forms,
nor had he spoken of eminence in any way. In contrast, Pomponazzi explains thesimilarity between mixture and dominant quality on the basis of the more general
status of the elemental forms in the mixtures.
190

Infra, T.6, p. 264, ll. 1-5.
Infra, T.1, p. 130, ll. 16-19; T.2, p. 154, ll. 6-11.
192 Duns Scoti Lectura, II, d. 15, q. un., p. 150, ll. 8–16: «Et ideo dico quod qualitates elementorum
non manent in mixto, immo qualitates mixti sunt alterius speciei (ut patet per actiones earum, quae
sunt alterius speciei); sed participat novam qualitatem, secundum quam plus convenit cum qualitate
unius elementi quam cum qualitate alterius. Et ideo dicitur unum elementum esse dominans, quia
secundum qualitatem suam plus convenit cum uno elemento quam cum alio; et sic sequitur motum
consequentem illam qualitatem (ut gravitatem)».
191

Pietro Pomponazzi on the elements

73

6.2 Pomponazzi’s sources
As for the sources, there is no doubt that Pomponazzi built up his opinion from hisreading of Duns Scotus. The main source is Scotus’ commentary on the Sentences, II, d. 15, available to Pomponazzi in the double version of the Oxford Lectura(ca. 1298/1300) and the Parisian Reportata (1302–1303). Scotus’ interpretation, often
subsumed in the secondary literature under the Common Opinion,193 is in facta path-breaking interpretation, since it rests on fundamentally anti-Aristotelianpremises. As Lucian Petrescu has demonstrated in his doctoral dissertation, thesepremises are as follows: (i) Scotus rejects that elements can in any way remainin the mixture; and (ii) Scotus rejects that mixtures arise from the interactionof several elements.194 The first premise contradicts the Aristotelian definition of‘element’ in Met. V, 3, 1014 a; the second premise contradicts a statement in De
gen.corr. II, 8, 334 b 30–32. Unlike the thinkers of the Common Opinion (Buridan,
Marsilius of Inghen, Albert of Saxony), Scotus believes that at the moment of themixing process, the elements corrupt and a new and simple form is generated, i.e.
the form of the mixture. Furthermore, Scotus interprets the concept of virtuality very differently from Thomas Aquinas. Scotus highlights that virtualiter does
not refer to the qualities of the elements that remain in the mixture, as Aquinas
thought.195 By contrast, for Scotus virtualiter refers to the similarity between theintense qualities of the starting elements and the homogeneous temperament of the
mixture. In other words, according to Scotus, the elements are virtually present in
the mixture because the temperament of that mixture is ‘similar’ to this or that elemental quality; however, no metaphysical relation occurs between them.196 Lastly,
Scotus believes that the four elements cannot together contribute to the genesis ofa mixture, because the proximate cause of this process is only one of them, namely
the so-called ‘dominant’ element.197
193

For instance Maier, An der Grenze, pp. 105 ff.
Petrescu, Meteors and Mixtures, pp. 93–102.
195 See Thomae Aquinatis De mixtione elementorum, p. 156b, ll. 136–147: «Sicut igitur extrema
inueniuntur in medio quod participat naturam utriusque, sic qualitates simplicium corporum inueniuntur in propria qualitate corporis mixti […]. Sic igitur uirtutes formarum substantialium simplicium
corporum in corporibus mixtis saluantur».
196 Duns Scoti Reportata, d. 15, q. un., pp. 343–345: «Ideo dico quod nunquam est necesse quod
generetur mixtum ex quatuor elementis concurrentibus, etiamsi concurrant per virtutem divinam, vel
qualitercumque, nunquam ex eis generatur mixtum»; Eiusd. Lectura, II, d. 15, q. un., p. 146, ll. 15–18:«Sed istud male intelligitur ab aliquibus, ac si quattuor elementa primo agerent mutuo et se mutuo
corrumperent, et tunc educerent formam aliquam intermediam eorum. Sed istud est impossibile». See
Petrescu, Meteors and Mixtures, pp. 96–98.
197 Ibid.: «Nunc autem se conveniant elementa quatuor, impossibile est quod corrumpant se mutuo. Quia sint duo, A, et B, corrumpentia se mutuo, in isto instanti in quo B corrumpitur ab A, opportet
A esse, aliter nihil esset corrumpens in actu; igitur in isto instanti non corrumpitur A; igitur si in alio, a
B, corrumpitur A, nihil actu manente, adhuc impossibilius est quod corrumpendo se invicem generent
mixtum: quia impossibile est formam mixti esse inductam ante instans corruptionis elementorum:
igitur in illo instanti inducetur forma mixti ex nihilo agente».
194

74

Essay

Pomponazzi adopts a theoretical scheme which is partly analogous to that of
Scotus, but, adding his own touch to it, he substantially modifies its core. Like Scotus, Pomponazzi considers the substantial form of mixture to be a new and simple
form, i.e. of a distinct and independent species, with respect to the substantial formsof the elements. Moreover, again like Scotus, Pomponazzi believes that this form issomething intermediate, since it bears a resemblance to one of the extremes composing it. On the other hand, some significant divergences occur between Scotus
and Pomponazzi. Firstly, Scotus focuses on qualities and never speaks of substantial
forms. In contrast, Pomponazzi bases his theory on the virtuality of substantial
forms, not of qualities. The lecture on De coel. (T.1) clearly shows that Pomponazzi
uses Scotus as a metaphorical example, but his own focus is on the virtuality of
substantial forms:
I understand that [the elements] remain virtually in this way, and I consider the substantial forms
just like Scotus, Burley and Gregory of Rimini considered the intermediate qualities. They believethat when hot and cold are together and tepidity is generated, the tepidity is not generated by hot
and cold; they believe that hot and cold are corrupted, and a new simple form is really generated[…]. Likewise, in this respect I believe that, when the four elements are properly put together, [their]
substantial forms are corrupted – of course that of fire, of water, of earth and of air – and a form
is generated which we call ‘form of the mixture’. This is a simple form, and it is neither fire nor air,neither water nor earth. However, it contains eminently fire, air, water and earth, and it possesses
the virtues of those four elements.198

This passage shows that Pomponazzi does not accept Scotus’ own opinion, but herather proposes another opinion in analogy with that of Scotus. What Pomponazzi
changes is the object: Scotus focuses on the virtuality of qualities (indeed, speakingof hot and cold), while Pomponazzi on the virtuality of forms (indeed, speakingof fire, water…). This use of Scotus also allows us to understand why Pomponazzi
includes him in the list of supporters of the Common Opinion. In Pomponazzi’seyes, Scotus took a step in the right direction by introducing a new substantial formof the mixture; however, Scotus incorrectly linked the virtuality to the qualities, i.e.
to accidents, and did not speak of the virtuality of elemental forms. Furthermore,
Pomponazzi does not at all share Scotus’ idea that mixtures are generated froma single, dominant element. In this respect, Pomponazzi is faithful to Aristotle’s
text: in order for a mixture to take place, it is necessary for all the four elements toconcur in the mixing process.199
In expounding his interpretation, Pomponazzi addresses this theoretical doubt.
It seems that the substantial form of the mixture takes over from the individual
elements, as if it were ‘generated’ by all of them. Pomponazzi replies that the elements, considered individually, can corrupt and receive a new substantial form
198
199

Infra, T.1, pp. 129-130, ll. 23-7.
Infra, T.1, p. 125, ll. 2-3.

Pietro Pomponazzi on the elements

75

only as aggregate parts of a compound (coniunctim), not as single bodies consideredalone (separatim).200
Besides Scotus, it is interesting to point out that Pomponazzi has a further theoretical forerunner concerning the virtual presence of substantial forms, namely
Aristotle’s theory of human souls. In the De anima, Aristotle had identified threefaculties of the human soul – namely vegetative, sensitive, and rational – hierarchically arranged (De an. II, 3, 414 b 1–19). Aristotle had later specified that thepossession of the rational soul also includes within it the two lower faculties, which,although corrupted, remain in potency (De an. II, 3, 414 b 30; 415 a 7–8). The issueof the virtual presence of the lower souls in the intellectual soul had been analysed
extensively in the Middle Ages as well. Thomas Aquinas, for instance, dedicated along passage to this question in the Summa theologiae, saying that the intellectual
soul contains (continet in sua virtute) the faculties of the lower souls.201 It would not
be too speculative to claim that Pomponazzi derived his opinion on the elements indirect analogy with the Aristotelian theory of the three souls. In both cases, indeed,
the relationship between initial forms and final form is the same: initial forms arecorrupted and preserved virtually in a new, simple substantial form that contains
them. This hypothesis seems to be confirmed by two textual passages in which
Pomponazzi chooses the example of human souls to exemplify the dynamic of thecorruption of elementary forms and the generation of the form of the mixture.202
In addition, it must be underlined that Pomponazzi mentioned the theory of theelements while commenting on De An. II, t.c. 8 (see § II.1).

6.3 Solution of the aporias of the Common Opinion

After expounding his view of the elements, in T.1 Pomponazzi adopts a cunningargumentative strategy to show the validity of his view against the Common Opinion. Criticising Aquinas, he had presented five aporetic questions that result fromthe claim that the qualities of the elements remain virtually in the mixture (§ II.5.2).
200

Infra, T.1, p. 138, ll. 8-9.
Thomae Aquinatis Summa theologiae, Iª q. 76 a. 3 co.: «Sic ergo dicendum quod eademnumero est anima in homine sensitiva et intellectiva et nutritiva. Quomodo autem hoc contingat, defacili considerari potest, si quis differentias specierum et formarum attendat. Inveniuntur enim rerum
species et formae differre ab invicem secundum perfectius et minus perfectum, sicut in rerum ordine
animata perfectiora sunt inanimatis, et animalia plantis, et homines animalibus brutis, et in singulis
horum generum sunt gradus diversi. Et ideo Aristoteles, in VIII Metaphys., assimilat species rerum
numeris, qui differunt specie secundum additionem vel subtractionem unitatis. Et in II de anima,
comparat diversas animas speciebus figurarum, quarum una continet aliam; sicut pentagonum continet tetragonum, et excedit. Sic igitur anima intellectiva continet in sua virtute quidquid habet anima
sensitiva brutorum, et nutritiva plantarum. Sicut ergo superficies quae habet figuram pentagonam,
non per aliam figuram est tetragona, et per aliam pentagona; quia superflueret figura tetragona, ex
quo in pentagona continetur; ita nec per aliam animam Socrates est homo, et per aliam animal, sed
per unam et eandem».
202 Infra, T.6, p. 235, ll. 9-14.
201

76

Essay

Now, Pomponazzi returns to these five aporias, and attempts to explain and resolve
them within the theoretical framework of his own opinion. In doing so, his ambition is to present his interpretation as more adequate to the task of clarifying thecontroversial debate on the structure and interaction of the elements. In reality, asI will show, only the first two resolutions seem consistent, because they are deduced
from the metaphysical structure of the elements. The other resolutions are instead
posited in a purely arbitrary way and contain neither salient premises nor truly
probative arguments.
The first aporia in the Common Opinion (see below Table 3) concerned the difference between elements and mixtures. Pomponazzi had raised the aporia in relation
to Aquinas’ definition of ‘mixture’, i.e. a set of qualities virtually gathered under asimple form. Pomponazzi had noted that, if we apply the Common Opinion, thisdefinition should also be applied to elements, so that a metaphysical distinction
between simple and compound would be lost. He now adds that his interpretation allows one to circumvent this aporia: according to Pomponazzi, mixtures are
distinguished from elements because mixtures virtually contain elemental forms;
elements, on the other hand, do not virtually contain any other substantial form.203
Table 3. First aporia of the Common Opinion, compared with Pomponazzi’s solution
Common Opinion’s aporia

Pomponazzi’s solution

–

–

–

Both the element and the mixture are setsof qualities virtually gathered under asimple substantial form.
No real difference between element andmixture.

–The element is a set of qualities gathered
under a simple substantial form.
The mixture is a new substance, containing
the virtual forms of the elements, and a
new simple substantial form.

The second aporia of the Common Opinion (see below Table 4) concerned thecorruption of the mixed body. Inspired by Ugo Benzi, Pomponazzi had observedthat if only virtual qualities remain in the mixture, then the mixture could not be
decomposed into its initial ingredients.204 Indeed, since its temperament is uniform,
the mixture could not corrupt from within; nor could it be corrupted by an external
agent, as agent and patient would have the same matter and temperament. Pomponazzi resolves this aporia by appealing to the eminence of elemental forms in the
mixture. Although the mixture presents a uniform temperament, each portion of
the mixture leans more towards this or that element (magis attestatur uni elemento quam alteri). Pomponazzi hastens to specify that this is not a real and formal

203
204

Infra, T.1, p. 131, ll. 15-18.
Infra, T.1, pp. 131-132, ll. 28-3.

Pietro Pomponazzi on the elements

77

prevalence, but only an eminent one. It follows that no mixture is so uniform thatit does not present specific inclinations towards a particular quality.
Table 4. Second aporia of the Common Opinion compared to Pomponazzi’s solution
Common Opinion’s aporia

Pomponazzi’s solution

–

–

–

No corruption from within: the temperament is homogeneous.
No corruption from without: agent andpatient have the same temperament.

–

The corruption is from within, as one
element is dominant, and is responsible forthe internal alteration.
No mixture is perfectly homogeneous.
There is always a dominant element.

The third aporia of the Common Opinion concerned the presence of intense qualities
in the humours of the human body. Pomponazzi had observed that the generation ofphlegma requires more cold than the human body can stand.205 Against this aporia,
he now observes that phlegma is generated with moderate intensity; the intensification of cold occurs later, when the phlegma is already generated. Pomponazzi
does not describe the argument any better; he likely assumes that the intensification
depends on the water-element, contained virtually and eminently in the phlegma.
The fourth aporia of the Common Opinion concerned the temperament ofphlegmatic human beings. Pomponazzi notes that if the mixture depends only ona temperament of qualities, we should deduce that a phlegmatic human, i.e. one
with a cold temperament, changes temperament even with a fever.206 Then he replies
that the phlegmatic temperament is eminently cold, and therefore, having removed
the obstacle of fever, the phlegmatic human returns to its basic temperament.
The fifth aporia of the Common Opinion concerned the nature of marble.207 In
order for marble to be generated, it is necessary for the earth to be corrupted, bycontrary qualitative dispositions. Since the earth is cold and dry, its corruption
depends on heat and humidity. However, Pomponazzi notes that none of thesequalities can be found in marble, which is itself cold and dry. His resolution is not
apodictic. Pomponazzi observes that nature’s main purpose is the mixtures, notelements. The earth should subsist in dry conditions, but since it is ordered to the
mixture, it corrupts, giving way to the form of marble.

6.4 Classification of mixtures
In his lecture on De gen.corr. II (T.3), Pomponazzi also sets out a classification of
mixtures. In this classification, he not only considers the process of mixing among

205
206
207

Infra, T.1, p. 133, ll. 4-22.
Infra, T.1, p. 133, ll. 23-32.
Infra, T.1, pp. 133-134, ll. 33-34.

78

Essay

elements, but also the cases of mixing among mixtures, as Aristotle prescribed in
De gen.corr. I, 10 and in De part.an. II, 1.
Pomponazzi divides mixtures into two categories. Some mixtures are called‘perfect’ because they constitute the ultimate aim of the natural processes of mixing, and are not thought of as intermediate stages in the constitution of further
substances. In this category, Pomponazzi lists plants, minerals, and beings endowedwith a soul (animalia). Other mixtures are instead called ‘imperfect’, because theirconstitution is aimed at producing perfect mixtures, or because they accidentally
follow the combination of mixtures. Pomponazzi defines an imperfect mixture as
one which is ante haec vel post haec (haec meaning the perfect mixtures).208
Pomponazzi attributes the genesis of imperfect mixtures to celestial influence,
which moves and combines the elements so as to constitute or corrupt the mixtures. By contrast, perfect mixtures need not only a celestial disposition, but alsoa particular agent that physically causes the mixing process.209 Such an agent is awarm body and performs two functions: (i) it diffuses the wet quality in the mixing process, thus favouring the elemental amalgamation among dry parts; and (ii)
it delineates the shape of the perfect mixtures, especially of plants and animals.
Even exhalation-dependent processes, such as the genesis of minerals, require theintervention of natural heat.
Finally, Pomponazzi arranges these levels of mixtures according to a stricthierarchy. The elements concur in the genesis of only imperfect mixtures. Then,the imperfect mixtures concur in the genesis of the perfect mixtures through theintervention of the natural agent. In this way, Pomponazzi clearly disagrees with
Scotus’ view on the genesis of animals. In the Lectura in II Sententiarum, whencommenting on a famous biblical passage (Gen. 1:20–21), Scotus had observed thatfish and birds, though being mixtures, are born from only one element, i.e. water or
air respectively.210 Pomponazzi rejects Scotus’ position in two ways. Firstly, he saysthat no mixture can be generated from a single element. Secondly, he says that fish
and birds, as perfect mixtures, cannot depend directly on the first elements; theyneed an intermediate imperfect mixture as an ingredient.211

208

Infra, T.4, p. 227, ll. 9-12.
This agrees with the famous statement of Aristotelis Phys. II, 2, 194 b 13, t. 26 (Giunta, 58I); Auctor.Arist. 145: 65: «Homo generat hominem et sol».
210 Duns Scoti Lectura, II, d. 15, q. un., pp. 146–147, ll. 18-5: «Sed istud est impossibile, nam
dicimus quod mixtum generatur ex mixto, sicut patet frequentius: animal ex animali; similiter ex uno
elemento generatur mixtum, sicut ex aqua generabantur pisces et animalia volatilia. Nam quando
forma elementi unius in tantum alteratur quod non potest manere sub qualitatibus inductis ipsiusalterantis ab agente aequivoco, tunc corrumpitur forma illius elementi et inducitur forma mixti abagente aequivoco et universali, sicut quando generatur lapis et minera».
211 Infra, T.4, p. 229, ll. 11-14.
209

Pietro Pomponazzi on the elements

79

6.5 Final conjectures on mixtures
In the course of the lecture on De gen.corr. II (T.3), Pomponazzi intersperses the exposition of Aristotle’s textus with several specific questions. These questions occupy
lessons 41–44 (in relation to t.c. 25) and 57–58 (in relation to t.c. 48). These issues
are related to the doctrine of elements, but deserve separate treatment because they
are different in approach and perspective. Pomponazzi declares that he is walking
on more complex ground, made up of difficult problems. In lesson 57, Pomponazzi
even goes so far as to describe philosophy – and mathematics! – as conjectural
knowledge, almost ‘like playing a game’.212 He therefore discusses these questions
in a hypothetical manner. As a result, the exposition now loses that subtle andrefined comparison with the ancient and medieval tradition which is dominant
in other lectures. Pomponazzi always offers his own opinion on any issue, but his
opinions are often arbitrary, neither apodictic nor original, and dictated by the needto ‘balance the books’.
The questions also adopt a different perspective, since they examine the moremarkedly physical aspects of the doctrine of the elements. The first problem concerns the transit from one element to another, and Pomponazzi analyses the two
possible cases: (i) the transit between elements that share a common quality (i.e.
the so-called symbola); and (ii) the transit between opposite elements. The long
apparatus of arguments – spread over 3 lectiones – is mainly epi-phenomenological, and Pomponazzi relies more on concrete examples rather than on traditional
authoritative sources. At the end of lectio 44, Pomponazzi deals with the question ofwhether pure elements exist in nature. Lectio 57 is dedicated to the temperamentsof the mixtures, and examines whether it is possible to have different temperamentscomposed of qualities identical in weight. Finally, lectio 58 is dedicated to the placeof the mixtures, and examines whether these reside near the sphere of the earth.
The transit between elements. The transit from one element to another represents a problematic point in the exegesis of Aristotle’s De gen.corr. Aristotle had affirmed that the transit from element A to element B is a substantial transformation,
which leaves no accident of A in the new subject.213 At the same time, Aristotle had
also affirmed that the transit between two elements that have a quality in common(e.g. fire and air, which have dryness in common) is faster, because it is only one
quality that alters, with the other remaining unchanged.214 To resolve the problem,
Pomponazzi specifies that in transit, nothing substantial remains of subject A in

212

Infra, T.3, p. 208, ll. 13-15.
Aristotelis De gen.corr., I, 4, 319 b 14–17, t. 23 (Giunta, 354 E–F); Auctor.Arist. 167: 3: «Generatio est quando totum, scilicet compositum ex materia et forma, transmutatur in totum, nullo subjecto
sensibiliter remanente in eodem».
214 Infra, T.3, p. 178, ll. 4-11. See also Aristotelis De gen.corr., II, 4, 331 a 24–25, t. 25 (Giunta,
376 A).
213

80

Essay

subject B; then he says that this does not apply to qualities, which can move fromone subject to another.
At this point, Pomponazzi addresses all possible combinations of transit fromone element to another. The first case he tackles is the combination of opposite
elements (e.g. water and fire), and the genesis of a third element. Pomponazzi studies
the case in which the qualities of water and fire alter and corrupt each other entirely, thus generating air or earth. This genesis presents some theoretical problems.
First, Pomponazzi rejects the idea that the third element is determined by celestial
influences, and he links its genesis to the finalities of nature: fire by its nature wants
to generate fire, but being prevented by the virtues of water, it does what it can, andsettles on an intermediate element.215 The operations of fire and water are naturaland essential (they depend on the very essence of these elements); however, thegeneration of earth and air may be incidental, since fire is incidentally (per accidens)
impeded from achieving its natural goal. Pomponazzi illustrates this heterogenesisof the purposes with the example of the conclave: the Holy Spirit naturally and per
se guides the choice of the pope; however, many secondary causes (e.g. the cardinals)
stand in the way of the realisation of the natural plan. Consequently, the result (i.e.
the election of the pope) is partly accidental, and only partly natural.216
The second case addressed is the direct transit between elements, i.e. the transit
that from element A immediately produces element B. In De gen.corr. II, 4, 331 a
24–26, Aristotle stated that between contiguous elements (i.e. those endowed witha quality in common) transit is easier and quicker, since it only involves one of
the qualities, and it has no intermediates. Pomponazzi does not accept Aristotle’s
statement uncritically, and proposes to analyse all cases of direct transit between
elements, whether contiguous or not, with his own arguments. The following list
gives an account of the possible combinations.
– Fire ↔ Air. Pomponazzi rejects the possibility of an immediate transit from fireto air, and vice versa.217 The reason for this rejection lies in the role of humidity:
it is unclear, in fact, how fire can take on an intense humidity to generate air;similarly, it is unclear how the sum humidity of air can be corrupted to generate
fire.
– Fire ↔ Water. Pomponazzi thinks an immediate transit from fire to water ispossible and he describes it as ‘easy’ on the basis of, he claims, empirical evidence. He states that when a house is on fire, water thrown on the fire increases
the flames rather than reducing them. This is clearly not an apodictic argument,
but it is linked to concrete experience. It does suffice for Pomponazzi to statethat Aristotle’s statement must be reconsidered: transit is easier between contiguous elements per se; between opposites it also happens incidentally (per
215
216
217

Infra, T.3, p. 185, ll. 1-4.
Ibid.
Infra, T.3, p. 191, ll. 11-20.

Pietro Pomponazzi on the elements–

81

accidens).218 The transit from fire to water requires further clarification: in the
instant of equilibrium between the qualities of one element and the other, isthere fire or water? Pomponazzi rejects the idea that fire can exist so weakened,
and instead maintains that water can exist even when hot.219
Fire ↔ Earth. Pomponazzi describes the transit between fire and earth as avery complex case, burdened with considerable difficulties. Experience in thiscase does not help to settle doubts, and the scholastic tradition has not dealt
with it sufficiently. Pomponazzi allows that there can be an immediate transit
from fire to earth and vice versa, but he says that such a transit, although contiguous, occurs only with extreme difficulty (oportet magnus ignis et longum
tempus). Furthermore, he points out that, in the instant of equilibrium between
the qualities of earth and fire, there is already fire, albeit almost corrupted (invia corrutionis).

The pure elements. At the end of lectio 44 on De gen.corr. II, Pomponazzi questions whether there exist pure elements in nature. The exposition of this question
follows the standard scholastic structure. Pomponazzi lists arguments for andagainst, finally adding his own solution. In this case, however, the solution turns
out to be quite strange, because Pomponazzi adopts an argument by analogy thatsounds rather unusual. He states that pure elements exist in nature, yet this purity
is not to be conceived individually, as if a single element were pure; but rather
pureness should be conceived with reference to the whole species of that element.
To clarify this compromise solution, Pomponazzi proposes an analogy with thehuman species. Human beings pursue happiness, yet no human fully attains it; thesame applies to knowledge, which many pursue without being able to fully grasp
it. Pomponazzi jokingly observes that not even the famed Helen of Troy could be
as perfectly beautiful as she is described.220
The analogy with human beings allows Pomponazzi to declare that the perfection of an entity is not realised in the individual, but in the species: human beingsare perfectly happy, intelligent, and beautiful not as individuals, but as a species. An
analogous distribution of perfection is proposed for the elements. Pure individuals
do not exist, since they are always mixed with other elements. Nevertheless, they
can be considered pure and perfect with respect to the species of each element (i.e.
the species of fire, the species of air, etc.).
Different temperaments, made from the same amount of identical qualities.
In lectio 57 on De gen.corr. II, Pomponazzi asks whether there can be different
temperaments built on the same amount of different qualities. The analysis of thisquestion is purely conjectural. Pomponazzi believes that there cannot be different
218
219
220

Infra, T.3, pp. 188-189, ll. 34-3.
Infra, T.3, pp. 193-194, ll. 34-2.
Infra, T.3, p. 205, ll. 1-4.

82

Essay

temperaments. The reason given depends directly on his interpretation of the theory of the elements as set forth when commenting on De coel. III (T.1) and De gen.
corr. I (T.2). Pomponazzi observes that mixed bodies always show one quality morethan another, as in De coel. III he had observed that mixtures always contain one
dominant element. By consequence, the genesis of mixtures requires unbalanced
qualities, since this qualitative disparity characterises the mixture in one way or
another. Pomponazzi exemplifies this pattern with a political comparison: every
mixture behaves like a government, which has a prince or a governor who dominates the aggregate.221
The place of the elements. The question of the physical place of the elements
is connected to De gen.corr. II, t.c. 49, in which Aristotle stated that mixtures are
situated in a central place of the world: «All the mixed bodies that are locatedaround the central region, are composed of all the simple bodies» (Barnes, p. 548).222
In addition, the earth constitutively participates in the genesis of each mixture (Γῆμὲν γὰρ ἐνυπάρχει πᾶσι; Terra enim inest omnibus) because the sphere of the earth
is the centre, and the mixtures find their place in the area specifically pertaining
to the earth. Pomponazzi first investigates the set of entities that are included in
the Aristotelian assertion. According to Pomponazzi, when Aristotle refers to ‘allmixed bodies’, he means the totality of the mixtures (quaecumque mixta). To clarify
this point, Pomponazzi puts forward a conjectural thesis. He divides mixtures into
two classes. Some mixtures reside permanently on earth because they are predominantly composed of earth. Pomponazzi calls them ‘earthly’ in act (actu). This classincludes, for example, minerals and metals. Other mixtures arise from the earth
but then move elsewhere. These mixtures are called ‘earthly’ in origin (origine) but
not in act. This class includes, among others, oil.223

6.6 An overall judgement
In the course of his lectures on Aristotle, Pietro Pomponazzi tackles hermeneutical problems related to the nature of the elements and their interactions in the
mixing process. In these lectures, Pomponazzi shows full mastery of a vast rangeof ancient and medieval theories, including a wide spectrum of types of sources:
physicians (Galen, Avicenna, Gentile da Foligno, Peter of Abano, and Jacopo daForlì), philosophers (from Alexander of Aphrodisias to Marsilius of Inghen), andtheologians (Thomas Aquinas, Gregory of Rimini, and especially Duns Scotus). This
comprehensive overview of the medieval debate on the elements is quite unparalleled, and a similarly broad perspective can be found in hardly any other medieval
or Renaissance intellectual. Pomponazzi is aware of the theoretical problems and221

Infra, T.3, p. 209, ll. 2-6.
Aristotelis De gen.corr. II, 8, 334 b 30–32, t. 49 (Giunta, 382 L): «Omnia autem mixta
corpora quaecumque circa medii locum sunt, ex omnibus composita sunt simplicibus».
223 Infra, T.3, p. 217, ll. 11-17.
222

Pietro Pomponazzi on the elements

83

aporias that weighed on each of the previous interpretations. His personal solution
to the problem is a mixture of the previous opinions, which Pomponazzi selects andcarves out in order to circumvent the aporias of the other theories.
At the end of this review of the medieval debate on the elements, it is worth
making an overall assessment of Pomponazzi’s view. In the course of his lectures,
he repeatedly challenged and dismissed the interpretations of other thinkers. Someof them seemed to him contrary to the physical and metaphysical parameters set
by Aristotle for the elements. Other thinkers were either not internally consistentor they failed to avoid conceptual aporias. It is now legitimate to ask whether Pomponazzi’s solution is consistent with the Aristotelian parameters set in De gen.corr.
and De coel., and whether it has an internal coherence.
It should first be noted that the interpretation put forward by Pomponazzi has
firm roots in Aristotelian philosophy, though it reworks it in an original and autonomous manner. Pomponazzi describes the structure of mixtures along the lines ofthe functions of the human soul. According to Aristotle, the lower functions of thesoul, i.e. vegetative and sensitive, are virtually preserved in the rational function(De an. II, 3, 414 b 32: ἀεὶ γὰρ ἐν τῷ ἐφεξῆς ὑπάρχει δυνάμει τὸ πρότερον).224 Similarly,
Pomponazzi believes that the substantial forms of the elements virtually remain
in mixtures; but a mixture also requires a new, simple substantial form that is
independent from the elemental ones.
That said, it must be added that Pomponazzi’s interpretation exceeds the parameters set by Aristotle in many ways – as indeed any theory proposed before
Pomponazzi had done. Firstly, the theory of the virtual presence of elements in
mixtures seems to depart from the definition of ‘element’ given by Aristotle in Met.
V, 3, where the element was required to be immanent (ἐνυπάρχοντος; inexistente)
within the mixture. Pomponazzi ignores this tenet twice. First, he reduces the presence of the elements to a mere virtuality (i.e. potentiality); second, he describes
the substantial form of the mixture as a simple and new substance, ontologicallyindependent from the substantial forms of the elements. Since this is a simple substance, it is difficult to postulate immanent elements inside.
Secondly, Pomponazzi’s interpretation also departs from Aristotle’s definitionof ‘mixture’ given in De gen.corr. I, 10: «mixture is the union of ‘mixables’, resulting
from their alteration» (τῶν μικτῶν ἀλλοιωθέντων; miscibilium alteratorum) (Barnes,
p. 538, partially revised). Aristotle’s statement advocates that there is an alterationof parts that are then united within the mixture. In contrast, Pomponazzi removes
the union of parts. He agrees that the elements, by coming together, alter each other.
224 See also Aristotelis De anima, II, 3, 414 b 32, t. 31 (Giunta, 65 A): «Et dispositio in anima
similis est dispositioni in figuris. Invenitur enim semper in potentia in figuris et in rebus animatis
praecedentes in consequente»; Petri Pomponatii Fragmenta super libros De anima, II, t.c. 30: «Patet
autem, quod eodem modo se habeant, quia anima posterior praesupponit priorem, ut intellectiva
motivam, motiva sensitivam, sensitiva vegetativam».

84

Essay

However, when the mixture comes into being, the elemental forms are corrupted,
and they do not really participate in the metaphysical constitution of the form of the
mixture. Pomponazzi endeavours to point out that his interpretation also envisages
qualitative alteration; yet he cannot escape the objection regarding not adhering toAristotle, who did not contemplate elemental corruption to generate the mixture.
Speaking of ‘corruption’, we come to the heart of the critical nature of Pomponazzi’s interpretation. He makes the virtual presence of substantial forms of theelements the centre of his opinion against the formalist interpretations of Avicenna
and Averroes, and against the virtuality of accidents proposed by Thomas Aquinas.
Additionally, one has to ask, from a metaphysical point of view, whether Pomponazzi’s solution really solves the Aristotelian dilemma on the interaction of the elements in the mixtures, or whether it simply dodges it. To claim that the substantial
forms of the elements are corrupted and remain virtually in the mixtures – all themore so under a new simple form – is to assert that the mixing process is actually astandard process of corruption and generation. If the building-blocks are corrupted
to generate the compound, then the differences between mixture and generation/
corruption are effectively nil. The only difference we can observe between corrupted
elements in the mixture and corrupted bodies is the degree to which they are moreor less close to actualisation. A corpse, for example, is the result of corruption of
the human body, but its proximity to being actualised is almost nil. In contrast,
corrupted water in a mixture is closer to being actualised, since it leaves its active
powers in the mixture. This nuance notwithstanding, in Pomponazzi’s interpretation we find no real difference between the state of actuality of a standard corrupted
body and an element virtually present in the mixture.
Lastly, we can make a final judgement on the historical and philosophical significance of Pomponazzi’s interpretation. The wealth of sources and perspectives on
the issue, combined with the originality of the solution, make Pomponazzi the lastof the great medieval thinkers in the debate on the elements. Pomponazzi’s theory
offers the most extensive survey and analysis of the debate written in the Renaissance. No thinker had ever discussed the physical and metaphysical structure of
the elements on the basis of such an extensive framework of ancient and medieval
sources. The wealth of perspectives and exegeses debated constitute the first reason
for the immense importance of Pomponazzi’s lectures. It is no exaggeration, in thisrespect, to regard Pomponazzi as the acme of the medieval conceptual developmenton the issue of elements and mixtures.
There is a further reason for which Pomponazzi’s position is so significant. If
we compare his lectures either with slightly earlier, contemporary, or slightly later
treatises, we notice that the interpretation given by Pomponazzi stands out for its
originality of approach and arguments. He creates his own theory and tries to fit
the Aristotelian parameters while avoiding the contradictions into which Avicenna,
Averroes, and the Latin scholastics had fallen. His theory of the elements deserves

Pietro Pomponazzi on the elements

85

specific study on a par with the major standard exegeses of Avicenna, Averroes,
Aquinas, and Scotus. Unlike Pomponazzi, thinkers contemporary with or later
than him tended to follow the interpretation of Averroes or Aquinas (dependingon whether they were philosophers, theologians, or physicians) quite faithfully. As
I showed in the first chapter (supra, § I.3), the dominant trend in natural philosophy
lectures in the early sixteenth century was Averroism, expounded by university professors such as Achillini and Baccilieri, or by free intellectuals such as Contarini. At
the end of the century, Galileo still quoted these names as authoritative interpretersof the problem of the elements.225 Even Giacomo Zabarella († 1589), commonly taken as a model for the Renaissance debate on the elements,226 reveals an Averroist
tendency in his Liber de mistione, where he briefly summarises the debate andreinforces the thesis of the Andalusian Commentator with new arguments.227 The
only sixteenth-century theories that can compete with Pomponazzi’s in terms ofcomplexity and originality are those of later anti-Aristotelian philosophers, like
Bernardino Telesio († 1588) and Giordano Bruno († 1600), who criticised the Aristotelian hylomorphic model tout court.228
The richness of Pomponazzi’s view also presents the other side of the coin, namely
a considerable complexity, for both the author and his readers. Pomponazzi worked
on a huge amount of text, in order to establish his own solution, built step by stepby exposing and ‘dissecting’ the interpretations of other thinkers. Furthermore, thedefence of the new opinion required the creation of a new set of persuasive arguments, the reinterpretation of numerous Aristotelian passages, and the decipheringof concepts and arguments that the previous tradition had conceived differently (aprime example being the use of virtualiter).
This complexity burdens the reader, as it probably did for Pomponazzi’s immediate students in Bologna. Pomponazzi creates a thicket of opinions, supporters, arguments, criticisms, conceptual clarifications, and specific terms, in which getting lostis often unavoidable. One often has the feeling of missing the relevance of certain
arguments to the overall design of the investigation. Moreover, some concepts areconstructed or argued in such a specific and quibbling manner that it is difficult
to appreciate their exact semantic nuance. This complexity must have weighed on
Pomponazzi’s fortunes in his own time. His lectures were well attended, and his
225

See for instance Galilei, Tractatus de elementis, pp. 122–177, esp. 130–131.
Petrescu, Meteors and Mixtures, p. 77: «The only sources used actively by Latin philosopherswhen discussing mixture were thus Aristotle, Averroes, and Averroes’s reading of Avicenna. We canuse the exegesis of the sixteenth-century philosopher Giacomo Zabarella as a historical guide into thepositions known and developed by Latin Aristotelianism». While Petrescu’s evaluation is true, the caseof Pomponazzi shows beyond doubt that many other medieval sources (like physicians, theologians,
philosophers) could be used to expound the ancient debate on the nature of the elements.
227 See G. Zabarella, De rebus naturalibus, pp. 562–594.
228 On Telesio see Hirai, «Telesio, Aristotle, and Hippocrates on Cosmic Heat»; Giglioni, «The
First of the Moderns or the Last of the Ancients?»; Schuhmann, «Telesio’s Concept of Matter». On
Bruno, see Girelli, Bruno, Aristotele e la materia.
226

86

Essay

exposition of the elements covered a span of at least five years, from 1519 to 1525.
During that time, many illustrious intellectuals studied with Pomponazzi, but notraces of Pomponazzi’s doctrine of the elements can be found in their treatises.229
Undoubtedly, the absence of a printed edition hindered the dissemination of thedoctrines; by contrast, treatises like De incantationibus and De fato, which circulated in manuscript form, enjoyed great success. What really explains the lack ofsuccess of Pomponazzi’s solution about the elements in his time is likely the needfor synthesis. The public of potential readers who might have been interested in
the elements needed clearer and simpler investigations that summarised the doxography and offered a quicker and more comprehensible solution. The followers of
Averroes, starting from Alessandro Achillini and Gasparo Contarini, accomplishedthis task.230

229 To the best of my knowledge, the only mention of Pomponazzi’s theory of the elements after his death can be found in the commentary on De gen.corr. by Ludovico Boccadiferro (Ludovici
Buccaferrei In duos libros De generatione et corruptione, I, p. 135r). Boccadiferro was studying in
Bologna when Pomponazzi became professor of the university, and in 1523 they also became concurring
professors. Thus, it is likely that Boccadiferro owned or read some of the reportationes of Pomponazzi’s
lessons. Discussing the exegesis of Averroes, Boccadiferro portrayed a fictitious debate among Paduan
and Bolognese professors. He considered himself to be a student of Achillini (praeceptor meus) and tobe following in the footsteps of Antonio da Parma; by contrast, he considered Pomponazzi and Nifo to
be members of an opposite line of exegesis: «De hoc est duplex modus dicendi. Quidam, ut Antonius
Parmensis et Achillinus, praeceptor meus, secundo Elementorum, dicunt […]. Alius modus exponendi
est Pattavinorum, et Pomponacii et Suessani, et aliorum».
230 On this see Burzelli, «Tradition and Success», pp. 321–323.

III

Philological and stylistic aspects of the Edition
1. The present edition: texts and copyists
In this chapter I will describe the witnesses of Pomponazzi’s lectures that are published in this volume. First, I will provide a list of all the witnesses available for eachlecture, and I will discuss which of them I have selected as more reliable (§ III.2: recensio codicum). Second, I will describe each codex that I used to establish the texts(§ III.3: descriptio codicum). Thirdly, I will give some insights into the structure andthe style of Pomponazzi’s lectures (§ III.4). Finally, I will list some orthographicalconventions that I have adopted for the critical editions.
Before I delve into any philological analysis, it is important to consider how thesetexts were written and by whom. There are six texts published in this volume:
1. Excerpts from the lecture on De coelo III (T.1);
2. Excerpts from the lecture on De generatione et corruptione I (T.2);
3. Excerpts from the lecture on De generatione et corruptione II (T.3);
4. Excerpts from the lecture on Meteora IV (T.4);
5. Excerpts from the lecture on De sensu et sensato (T.5); and6. Quaestio de remanentia elementorum in mixto (T.6).
The witnesses I have used for T.1–5 were written by Gregorio Frediani, a student
from Lucca who attended Pomponazzi’s lectures between November 1519 andJuly 1523. T.6 was written down by an unknown student. Gregorio Frediani wasa peculiar reportator. He not only made fair copies of his own classroom reportationes, taken directly during the lectures (viva voce), but also collected some
reportationes from other students concerning lectures that he could not attend or
lectures that Pomponazzi gave before 1519.231 In addition, Gregorio often comparedand integrated several reportationes, in order to make a synthesis of Pomponazzi’s
commentaries.232
231 It is useful to distinguish two levels of reportationes of Pomponazzi’s lectures. Some of themwere actually taken down during the lessons (I call these ‘classroom reportationes’), and they clearlyshow signs of having been written quickly. Some others – the majority we possess – are reportationes
copied at a later time (I call these ‘fair copies’), on the basis of the classroom reportationes. The majority of Gregorio Frediani’s reportationes are fair copies, where he organised his own notes, or the
texts written by other students, and integrated them. Some information about the different kinds ofreportationes that occur in connection with Pomponazzi’s lectures can be found in Nardi, Studi su
Pietro Pomponazzi, pp. 57–58.
232 This is particularly evident in Gregorio’s reportationes of Pomponazzi’s lecture on Physics, as
has been shown by Nardi, Studi su Pietro Pomponazzi, p. 70.

88

Essay

A simple survey of the manuscripts of all these texts (T.1–6) show that none ofthem was a classroom reportatio taken directly while Pomponazzi was speaking(viva voce). They are rather all fair copies, which were made at a later time, on thebasis of classroom reportationes. As evidence of this, it is worth observing thatthe layout of each of the manuscripts is very neat, the margins are clean, and thehandwriting shows no signs of rapid annotation – contrary to what is typical ofreportationes taken directly during the lesson. Sometimes, these manuscripts show
signs of single-word erasures, which can be easily explained as cases of misunderstandings of some abbreviations or saut du même au même.233

2. Recensio codicum
The lecture on De coel. III (T.1) is preserved in two witnesses. One is ms. BnF,
Latin 6534, copied by Gregorio Frediani da Lucca (henceforth, reportatio Gregorii).
A further fragmentary part of this lecture can be found in BAV, Vat.lat. 5733, ff.
235r–241r, and the reportator is unknown (henceforth, reportatio anonimi).234 As
this Vatican witness is dated to 12 June 1519, Bruno Nardi hypothesised that Pomponazzi was already giving a lecture on the De coel. in the spring of 1519.235 However, there is almost no doubt that this date is wrong and that the Vatican witness
233 In the present edition, I have not noted the several cases of erased words, since they are clearlymisunderstandings of the reportator, who immediately corrected himself. Here I provide iust a few
examples. In T.1 (p. 108, l. 6), Frediani wrote presentis, then corrected it to Praedicamentis; a few lines
later (p. 109, l. 23), he anticipated a word and then amended: sic quod elementa sint materia transiens
immanens alterius elementi, sed materia transiens. In T.2 (p. 168, l. 14) Frediani erased: Nam calidum
aplicatum iste massae disgregat et rarefacit primo, sed disgregando et separando; then he expounds thesame concept with four new lines. In T.3 (p. 177, l. 17) he amended transmutatio substantialis, which
he wrongly copied from the previous line. A different interpretation of Frediani’s revisions is given
by Perfetti, «Introduzione», p. lxxii, who suggested that some of Frediani’s interventions testify tothe composition of the reportatio directly from Pomponazzi’s original lecture. It must be emphasisedthat Perfetti’s remark concerns exclusively the reportatio of Pomponazzi’s Expositio in De part.an. I
believe that the presence of corrections while copying the text seems more likely to prove that Frediani
worked on these texts privately, at a different time, but not during the lesson (as Perfetti himself partly
admits ibid., p. lxxiii).
234 As this witness will not be considered in the philological note, I add here some codicologicalinformation concerning it. It is a paper, miscellaneous codex, from the sixteenth century, consisting of
417 ff. of different formats. The binding is from the sixteenth century. It is composed of 43 quires. The
codex contains different texts, which were transcribed by different hands. The codex is composed asfollows: f. I: Old table of contents; ff. 1r–95v: Petri Pomponatii De fato; ff. 97r–183v: Petri Pomponatii Expositio super VII librum Aristotelis De physico auditu; ff. 189r–195v: Liber Hermetis de quindecim stellis;
ff. 211r–229v: Averrois Destructio destructionum, transl. Calonymi; ff. 235r–241v: Petri Pomponaccii
Quaestio de remanentia elementorum in misto; ff. 245r–251v: Hieronimi Bagolini Questio super f. 41
XII Methaphisicae; ff. 252r–257v: Anonimi Quaestiones super diversis Averrois textibus; ff. 262r–272r:
Mathaei Curtii Quaestio de organo vel sensitorio sensus tactus; ff. 275r–287r: Ars algebrae; ff. 290r–292r:
Demonstrationes Hypocratis in t.c. 12 I Phys.; ff. 294r–403r: Anonimi Quaestiones de quodlibet; ff.
404r–408v: Damnationes Stephani Parisiensis 1270 (emend. in 1276); ff. 410r–411v: fragments of PetriPomponatii De fato. For further information see Nardi, Studi su Pietro Pomponazzi, pp. 296–299;
Lemay, «Prolegomena», pp. xxxi–xxxiii; Kristeller, «Two Unpublished Questions», pp. 77–78.
235 Nardi, Studi su Pietro Pomponazzi, p. 299.

Philological and stylistic aspects of the Edition89

is testimony to the same lecture that started in November 1519. In fact, we haveno document concerning a lecture on the De coelo III before November 1519; in
addition, the development of the argumentation is almost identical to that of theParisian witness.236 For the present edition, the Parisian witness (BnF, Latin 6534)
has been selected as the base text, since it offers a complete reportatio of the lecture.
By contrast, the Vatican witness, while sharing the same contents, appears to be asynthesis and it misses some words here and there. In the apparatus of T.1 I will list
the most interesting differences between the two witnesses.
T.2 and T.3 originated in a lecture on De gen.corr. They are conserved in ms.
BAV, Reg.lat. 1279, and the reportator is Gregorio Frediani, who was attending thelessons. There exists a second reportatio of these lectures, which is conserved in
ms. Osimo, Collegio Campana 45. This second reportator, who is unknown, made asynthesis of the lectures: indeed, he abbreviated the text and omitted all the quaestiones and digressions.237 In contrast, Gregorio Frediani offers a complete reportatioof the commentaries and the digressions. For this reason, the Vatican ms. has beenprivileged in establishing the text.
T.4 originated in a lecture on Meteora. It is conserved in ms. BnF, Latin 6448,
and the reportator is Gregorio Frediani. However, Gregorio personally attended thelectures on Meteora I–III. His promotion explains the fact that he did not take down
the lecture of the fourth book, and thus he copied the reportatio of another student.
The most complex case of textual tradition concerns T.5, which is part of Pomponazzi’s lecture on De sens. The attribution is certain but the lecture is conservedin four witnesses: Biblioteca di Arezzo, ms. 389 (Aretinus); Biblioteca Ambrosiana,
ms. Q.116.sup. (Ambrosianus); BnF, Latin 6536 (Parisinus); and Collegio Campana
di Osimo, ms. 18.L.44 (Auximanus). Three of these witnesses can be excluded fromthe constitution of the text. The Aretinus ends before the examen on the nature offire, which is edited here. The Ambrosianus contains only the first nine lessons,out of fifty-two. The Auximanus is the result of a heavy revision of the classroom
reportatio by Domenico Bonfioli, a student of Pomponazzi, who reshaped the text
by adding new sources and many marginal arguments.238 For these reasons, the only
reliable witness for the constitution of T.5 is the Parisinus.
Unlike T.1–5, which certainly contain Pomponazzi’s lectures, a different consideration must be made for T.6, which has no title or attribution, is dated January 1526

236 There are two possible reasons that could explain the wrong date of the Vatican ms. The
copyist might have misunderstood the abbreviation in the text that he was copying, confusing Januarii (when these lectures were given) with Junii. Alternatively, the copyist might have taken the dateof transcription of the reportatio that he was copying, as if it were the date of Pomponazzi’s lecture.
237 Nardi, Studi su Pietro Pomponazzi, p. 80.
238 This intervention by Bonfioli has been deeply studied by Graciotti – Lucchetti, «Pietro
Pomponazzi». I thank the authors for sharing and discussing with me the results of their research on
Pomponazzi’s Expositio De sensu.

90

Essay

– Pomponazzi died in May 1525 – and has a somewhat peculiar style. However, somearguments allow us to also attribute this reportatio to Pomponazzi:
1. The final date does not provide any significant argument against attributing thework to Pomponazzi, as it surely refers to the conclusion of the transcription,
not to the date of the lesson. This fact is consistent with many other reportationes of Pomponazzi’s lectures, which were copied several years after the reallessons (or sometimes even after Pomponazzi’s death).239
2. T.6 contains two final statements on heresy and the search for truth that correspond exactly to what Pomponazzi said in the lecture on De coel. III.240
3. In T.6 Pomponazzi seems to be more favourable to Averroes than in the othertexts. However, the conclusion on the elements is the same: what remains in
the mixture are the elemental virtues, which he identifies with the forms.
These arguments allow the text to be attributed to Pomponazzi, but also alert us
to the reliability of this witness. T.6 is surely the result of a revision of a classroom
reportatio, and it is very likely that the student entirely reshaped the arguments.

3. Descriptio codicum
3.1 Text 1 (Winter 1520/21)

Paris, Bibliothèque nationale de France, Latin 6534241
Paper, miscellaneous codex, sixteenth century, II flyleaves n.n. + VII ff. n.n. + 412 ff.
+ I f. n.n. + III flyleaves n.n. Total number of ff.: 425. Size: 300x210 mm. Old binding,from sixteenth century, boards made of paper. The ff. are numbered with Arabic
numerals, in sixteenth-century handwriting, on the top right of the recto. Quires
are numbered with alphabetic letters (A, B, C…). For each quire, the recto of the firsthalf of pages is additionally sub-numbered with roman numerals (Ai, Aii, Aiii…).
The quires are bundled as follows:[alpha]2 (flyleaves), [beta]4 (first f. cut off; a residual lies under the adhesive tape),
A–F8, G4, H–I7, K8, L9, M8, N9, O–R8, S9, T–U8, X–Y7, Z–CC8, AAbis4 (last f. cut off;a residual lies under the adhesive tape).

239 This is the case, for instance, of the reportatio of Pomponazzi’s Expositio XII Metaphysicae,
discussed in 1511/12. A witness of this lecture is conserved in the Biblioteca Ambrosiana of Milan (ms.
A.52.inf., ff. 187r–219r), but it was copied after Pomponazzi’s death, on the basis of a previous copy
made in 1517. I thank Vittoria Perrone Compagni for sharing with me her reconstruction of the stemmaof the Expositio. For further literature on this lecture, see Nardi, Studi su Pietro Pomponazzi, p. 69.
240 Infra, T.1, p. 128, fn. 46.
241 Further information on this codex can be found in Regnicoli, Processi di diffusione materiale delle idee, pp. 48, 55, 193.

Philological and stylistic aspects of the Edition

91

Quires AA–CC are not sub-numbered. The first ff. are marked with the words
et, contra, respondet respectively. The handwriting belongs to Gregorio Fredianida Lucca, student of Pomponazzi, who transcribed both the body text and themarginalia. Watermarks are mainly of three kinds: similar to Briquet 11715 (Monts,
Bologna 1505/06), similar to Briquet 11775 (Monts, Ferrara 1481/97), and an unidentified watermark similar to a shield. The codex contains two commentaries byPietro Pomponazzi on Aristotle’s De coel. The first text concerns the lecture on De
coel. I, held in 1515:242
Incipit, f. 1r: Incipit expositio super libro de celo ad laudem divinae trinitatis beateque mariae
virginis, sancti Iosephi, Hiero[nimi] atque beatae chaterinae, iuxta expositionem mentem
commentatoris atque sancti thomae. Feliciter, anno 1515.
Explicit, f. 103r: et sic ad laudem domini mei Iesu Christi sit finis huius primi libri de celo.

The second text concerns the lecture on De coel. II–IV, held in 1519/21:243
Incipit, f. 105r: Aristotelis de celo liber secundus. Tractatus primus, caput primum.
Explicit, f. 412r: Et sic ad laudem dei omnipotentis creatoris omnium rerum et bea redemptoris,
et beate verginis marie, matris suae, sancti Josephi, patris sui, beateque caterine sancte suae, et
omnium sanctarum sanctorumque, sit finis impositus huius quatuor de celo, anno 1521, mense
aprilis, die 27. Amen.

T.1 is an excerpt from this second text, from the lecture of 1519/21.

3.2 Texts 2–3 (Winter 1521/22)

Città del Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana, Reg.lat. 1279244
Paper, miscellaneous codex, sixteenth century, I flyleaf n.n. + 303 ff. + VI n.n. +I flyleaf. Total number of ff.: 311. Size: 305x210 mm. Old binding, from sixteenth
century, boards made of paper covered by parchment. The codex has three different
systems of numeration:– Standard numeration: on the top right of the recto, with Arabic numerals. Four
ff. are numbered with 3 + letters (3, 3a, 3b, 3c). Letters have been added in pencil,
by a different hand.
– Ff. 3cr–83r and 86r–184r have a second numeration, on the top right, in sixteenth-century handwriting, ranging from 1 to 80 and 83 to 181 respectively.
This numeration has been crossed out.
– Ff. 37r–56r have a third numeration, on the top right, closer to the text, from 1
to 20. The handwriting belongs to the copyist, Gregorio Frediani, and it must

242
243
244

See Nardi, Studi su Pietro Pomponazzi, p. 75.
Ibid., pp. 78–79.
For further information see ibid., pp. 67–68, 79–81.

92

Essay

have represented the original numeration of these few quires, which became
obsolete after the composition of the codex.
The codex consists of eighteen quires, which are labelled with Latin letters on thebottom right of every first recto. The composition of the quires is as follows:[alpha]6, [beta]8, [gamma]–A9, b–h8, i9, k–L8, m–p9, [q]11. Quires [alpha]–[gamma]
and [q] are not sub-numbered.
The handwriting belongs to Gregorio Frediani da Lucca, student of Pomponazzi,
who made a fair copy of some classroom reportationes belonging to different periods of Pomponazzi’s teaching activity. Watermarks are of different kinds: similar
to Briquet 469 (Ancre, Bologna 1512), Briquet 12249 (Monts, Bologna 1507), Briquet
11661 (Monts, Bologna 1507), Briquet 11715 (Monts, Bologna 1505), and Piccard 28950(Bologna 1536).
The codex contains two texts. The first concerns Pomponazzi’s exposition of
Averroes’ De substantia orbis, held in Padua around 1507:245
Incipit, f. 3cr: Expositio libelli de substantia orbis eximi ac tempestate nostra naturalis philosophiae
luminis magistri petri pomponacci mantuani, patavij MDVII, xx mensis februarij, dum primum
locum ordinarie philosophiae ad concurrentiam eximi allexandri achellini bononiensis publice
profiteretur.
Explicit, f. 36v: Et sic imponitur finis huic libello ad laudem dei trini et uni, qui vivit et regnat insecula seculorum amen.

The second text concerns Pomponazzi’s Expositio libri de generatione et corruptione:
Incipit, f. 37r: Expositio libelli de generatione Aristotelis incip magistri petri pomponaccij mantuanij
per gregorium lucensem, dum audiebat collecta incipit anno 1519 diebus festis, incipit.
Explicit, f. 300v: et finem imposui die ultimo juni 1522, ad laudem illius qui vivit, regnat et omnia
gubernat in secula seculorum. Amen. ΤελωΣ.

T.2 and T.3 are excerpts from this second text, containing the lecture on De gen.corr.

3.3 Text 4 (November 1523)

Paris, Bibliothèque nationale de France, Latin 6448246
Paper, miscellaneous codex, sixteenth century, 350 ff. + IV ff. n.n. Total number offf.: 354. Size: 300x210 mm. Old binding, from sixteenth century, boards made of
paper covered by parchment. The first 13 ff. are numbered with roman numerals, on
245

xxix.

246

On this lecture see Pomponazzi, Super libello de substantia orbis expositio, esp. pp. xxvi–
For further information see Regnicoli, Processi di diffusione materiale delle idee, pp. 54, 193.

Philological and stylistic aspects of the Edition93

the top right of the recto. The following 337 ff. are numbered with Arabic numerals,
in the same place. Quires are numbered with alphabetic letters (A, B, C…). For eachquire, the recto of the first half of pages is additionally sub-numbered with romannumerals (Ai, Aii, Aiii…). The quires are bundled as follows:[alpha]7 (first leaf posted on the front board), A–B9, C7, D–F8, G7, H–L8, R4 (numbered with Respondet; two ff. are wrongly sub-numbered Rv and Rvii), M–Q8,[Rbis]9 (white, not numbered), a–c8, d6 (last f. cut off or pasted on the board). Quire
B is wrongly sub-numbered with letter A. Quire F is wrongly sub-numbered with
Arabic numerals. Quires a–c are numbered only on the first recto, with Latin letters.
The handwriting belongs to Gregorio Frediani da Lucca, student of Pomponazzi,
who made a fair copy of the text and added the rubricae. Watermarks are mainlyof one kind, which is similar to Briquet 467 (Ancre, Venice 1495 – Pistoia 1493).
The codex contains two lectures by Pietro Pomponazzi. The first text concerns thelecture on De anima, held in 1514/15:247
Incipit, f. 1r: In nomine sanctissimae ac individue tri‹nitatis beateque› virginis matris, sanctaequeet gloriose chaterinae ‹sancti hie›ronimi et omnium sociorum, incipiunt fragmenta ‹super librum›de anima Aristotelis, excellentissimi doctoris magistri petri ‹pompona›cii de mantua, physicorum
modernorum monarche, collecta ‹dum lege›bat a Pe‹tro› Cre‹monensi› et Jo‹anne› P‹etro› Brix‹iensi›
et Gre‹gorio›, eiusdem scolaribus, et hoc iuxta expositionem Averrois, Tho‹mae› et doctiss‹imorum›the‹ologorum›.
Propositum negocii nostri in hoc presenti anno est exponere libros de anima Aristotelis […]Explicit, f. 264r: Et ita dictum sit de hac questione probabiliter semper loquendo, quia in hoc non
est demonstratio. Et sic finit tractatus de intellectu. Deo gratias. Amen.

The second text is from the lecture on Meteora, held in 1522/23:248
Incipit, f. 282r: Liber quartus metheororum. Quoniam autem quatuor cause determinate suntelementorum, harum autem secundum […]Explicit, f. 337r: In oppositum ipse Aristoteles in xxiii particula problematum, problemate 3°, ubi
querit propter quod flama plus urit aqua ferventi et solvit dicens quod hoc est.

T.4 is an excerpt from this second text, containing the lectures on Meteora.
Both these lectures have been transcribed by Gregorio Frediani on the basis of thereportatio of other students, as in both cases he was not present in Bologna. In fact,
Gregorio had still not arrived in Bologna in 1515, when Pomponazzi was commenting on the De anima. Moreover, Frediani was promoted in medicine on June 1523,
and he missed Pomponazzi’s lectures on Meteor. IV, the following winter. For this247

See Nardi, Studi su Pietro Pomponazzi, pp. 71–73.
See Nardi, Studi su Pietro Pomponazzi, pp. 83–84. Vittoria Perrone Compagni is working onan edition and commentary on this lecture. I thank her for sharing some of her materials.
248

94

Essay

reason, Gregorio asked Pietro Manna from Cremona and Giovanni Pietro Viscontifrom Brescia to lend him their reportationes of this last lecture.249

3.4 Text 5 (April 1525)

Paris, Bibliothèque nationale de France, Latin 6536250
Paper, sixteenth century, III n.n. + 120 ff. + XXIII n.n. Total number of ff.: 146. Size:
300x210, likely cut out. Old binding, from sixteenth century, boards made of paper
covered by parchment. The ff. are numbered with Arabic numerals, on the top rightof the recto. There is no sign of numeration of the quires. The codex contains eightquires. The quires are bundled as follows:
113 (last f. cut off), 78, 813. The last f. [xxiii]v is pasted on the board.
The codex was written by one hand, with different inks. The handwriting is sometimes well ordered and clear, sometimes chaotic. It seems unlikely that the writer
was Gregorio Frediani. Watermarks are mainly of four kinds: similar to Briquet
3063 (Cercle, Treviso 1521), similar to Briquet 11661 (Monts, Bologna 1506), Piccard 28950 (Bologna 1536), and an unidentified one, with a six-pointed star close tocroissant. The codex contains Pomponazzi’s commentary on De sens., held between
November 1524 and April 1525. T.5 is an excerpt from this text.
Incipit, f. 1r: Expositio libelli de sensu et sensato maximi philosophi D.M. Petri Pomponacei
Mantuani, cognomento Peretti, Prohemium ac lectio prima.
Explicit, f. 120v: Multa alia essent dicenda in hac materia de quibus alias amplissime. pro nunc
autem ista sufficiant, et per consequens de toto hoc libro de sensu et sensato. Die 6a aprilis et 36aquadragesime, cum factae essent vacationes ex electione novi rectoris D. Augustini de Nursia, anno
MDXX christiana incarnatione. ΤΕΛΟΣ.

3.5 Text 6 (uncertain date)

Paris, Bibliothèque nationale de France, Latin 6450251
Paper, miscellaneous codex, sixteenth century, I n.n. + 191 ff. + I n.n. Total numberof ff.: 193. Size: 285x220 mm. Old binding, from sixteenth century, boards made of
paper covered by parchment. The ff. are numbered in many ways. The first two white
249 The information is reported by Nardi, Studi su Pietro Pomponazzi, p. 84: «Et sic erit ultima
lectio [i.e. lect. 111] quam auribus propriis voce viva in libro Metheororum a magistro petro praeceptore
meo ego gregorius debeo audire; quoniam, postquam doctor evasi, eundum est domum. Quare, siquartus hic inscribitur, non erit a me auditus, sed ab alio. Curabo enim habere ab alio».
250 Further information on this codex can be found in Regnicoli, Processi di diffusione materiale delle idee, pp. 46, 48, 66. See also Burzelli, «A ‘Heated’ Debate», pp. 311–331; Graciotti,«Medicine and Philosophy».
251 Further information on this codex can be found in Regnicoli, Processi di diffusione materialedelle idee, pp. xv, 83, 85; Lemay, «Prolegomena», pp. xxix–xxxi; Lohr, Latin Aristotle Commentaries
II, p. 355, n. 24.

Philological and stylistic aspects of the Edition95

ff. are numbered with Latin numerals, on the top right of the recto (1r–v; 2r–v);
handwriting seems to be from the seventeenth century. Then the numeration starts
again from 1 to 199 and it is present in both sides of the ff., with Arabic numerals in
sixteenth-century handwriting. Even numbering is written on the top right of therecto, while odd numbering is on the top left of the verso. From f. 201, the numeration proceeds only on the recto, until f. 300. Only f. 200 is not numbered, as the
text ends on the previous page. Ff. 201–224, containing a Quaestio de immortalitate
animae, are numbered twice: one old sixteenth-century numeration, goes from 1 to24, on the top of the recto and verso; a new numeration, from the seventeenth century, adds the number 2 to all the rectos (e.g. 2-11, 2-13, 2-15…). From f. 225 to f. 380
there remains only a seventeenth-century numeration, exclusively on the top rightof the recto. The codex is composed of twenty-seven quires. Quires are numberedon the last f. of the final sheet, with some words from the following quire (except
for quires 14, 16, 18, 21–28). The quires are bundled as follows:
12, 2–134, 142, 154, 162, 173, 18–214, 223, 232, 24–253, 264, 273, 282.
The codex contains different texts, which were transcribed by different hands. Hand
A transcribed the texts from f. 1 to f. 292, which seem to be fair copies of several
quaestiones and lectures. Hand B transcribed Zimara’s Quaestio de quantitatibusinterminatis (ff. 301–312). Hand C transcribed the Quaestio de substantiis abstractis (ff. 313–320). Finally, hand D transcribed Zimara’s Quaestio de immortalitate
animae and Pomponazzi’s De fato, book 3 (ff. 321–[380]). Watermarks are of various
kinds: similar to Briquet 93 (Aigle, Firenze 1529), similar to Briquet 12205 (Oiseau,
Firenze 1497), similar to Briquet 5377 (Croissant, Fabriano 1556), similar to Briquet
7100 (Fleur, Caprarola 1515), similar to Briquet 6085 (Etoile, Bergamo 1522), similar
to Briquet 7567 (Homme, Marigliano 1532), and an unidentified one, similar to acircle, containing an animal and a shield.
An analytic overview of the contents is provided here:– ff. 1–199: Joannis Montedochi Hispani, Commentarius in libros Aristotelis De
anima;– ff. 201–224: [Anonimi] Quaestio de immortalitate animae secundum Peripateticos, contra oppositum tenentes, scilicet Magistrum Petrum Pomponatium;– ff. 225–236: Anonimi Quaestio de praedicabilibus;– ff. 237–263: Quaestio de motu gravium et levium, examinata a M.A. Zimara;– ff. 263–281: [Petri Pomponatii] Quaestio de remanentia elementorum in mixto;– ff. 281–284: [Anonimi] Quaestio utrum motui circulari sit aliquid contrarium;– ff. 284–292: [Anonimi] Quaestio utrum plures sint mundi, aut possint esse;– ff. 301–312: Quaestio de quantitatibus interminatis, per M. Antonium Zimaram;

96

Essay

–
–
–

ff. 313–320: Quaestio de substantiis abstractis, per Siderostomum;
ff. 321–332: Quaestio de immortalitate animae, per M. Antonium Zimaram;
ff. 333–378: Petri Pomponatii liber tertius de fato et libero arbitrio.

4. Stylistic aspects of Pomponazzi’s lectures
4.1 In between a commentary and a treatise
The reportationes of Pomponazzi’s lectures in Bologna belong to the genre of scholastic commentaries. During these lectures, Pomponazzi read Aristotle’s littera
and Averroes’ commentaries together, and carried out the exposition by clarifying
concepts and arguments, sentence after sentence. Thanks to these reportationes,
we can identify the different methods by which Pomponazzi explained and clarified the text. In some cases, he greatly expanded the littera by adding definitions,examples or authoritative statements. In other cases, he merely paraphrased Averroes’ comment. Moreover, he usually provided a systematic analysis of an issue by
cross-referencing other Aristotelian works.252
Aristotle’s littera represented the starting point for each of these digressions, as itprovided conceptual parameters to be respected by each thinker in the course of the
exposition: these are the so-called auctoritates Aristotelis, i.e. a set of authoritative
statements taken from Aristotle’s works and fixed as axioms of any philosophicalinvestigation. However, the analysis of the quaestiones shows that when Pomponazzi felt relieved of the task of commenting, he could also disagree with Aristotle’s
opinion and assertions. In the case of the elements, this disagreement becomes
particularly clear. Pomponazzi does not hesitate to place Aristotle in the groupof supporters of the Common Opinion, along with Aquinas, Gregory of Rimini,
and Pietro Torrigiano (the so-called Plusquamcommentator); then, he addresses
these intellectuals with a wide range of criticisms. Commenting on De gen.corr. II,
Pomponazzi frequently calls Aristotle’s opinion on the elements ‘untenable’, because it cannot satisfactorily account for substantial changes between one element
and another.253 In doing so, Pomponazzi shows not only that he does not intend to
defend Aristotle at any cost, but also that he is fully aware of where he disagrees
with the philosopher.
For these reasons, Pomponazzi’s quaestiones, published in this volume, are an
extraordinary testimony to his authentic position on the question of the elements.
They offer an overall fresco of six years of teaching activity and are closely linked
to the lectures on Aristotle’s treatises, which Pomponazzi carried out in Bologna
between 1519 and 1525. They help us reconstruct a detailed picture of the sources
Pomponazzi used to teach – sources that not only included the standard authorita252 For a general description of the style of Pomponazzi’s commentaries see Perfetti, «Introduzione», p. xxii.
253 Infra, T.3, p. 201, ll. 11-15.

Philological and stylistic aspects of the Edition

97

tive references that every master of philosophy must cite, but also included personal
interests and readings that Pomponazzi completed in those years. At the same time,they reflect Pomponazzi’s attitude towards the ancient and scholastic tradition, his
critical judgement on this tradition, and his own interpretation.

4.2 Structure of the quaestiones
Pomponazzi’s quaestiones have a common structure, even though they are freedigressions within Aristotelian commentaries. This structure is important because
it allows us to explain how he approached the scholastic tradition. Each digression
begins with an extensive doxographic section, in which Pomponazzi summarises
the main traditional positions on the question. This section is the largest part ofeach text and can be divided into two sub-units: (i) the exposition of the doctrines;and (ii) the critique of them, by listing long series of arguments.
Concerning sub-unit (i), Pomponazzi shows a thorough knowledge not only ofthe main ancient and medieval theories of the elements, but also of the specificvariations derived from those theories. The example of Avicenna’s doctrine shows
this approach very clearly. Almost all medieval thinkers knew Avicenna’s view only
through Averroes’ LC on De coel. III, t.c. 67.254 Hardly any previous thinker reador quoted Avicenna’s text directly, although some Latin translations of Avicenna’s
De gen.corr., Canon or Sufficientia were circulating by the end of the thirteenth
century. In contrast, Pomponazzi made great use of various Avicennan texts andcited arguments not mentioned in Averroes’ LC.255 But that is not all. Pomponazzi
was also well aware of the different interpretations of Avicenna’s exposition of theelements in the Latin tradition, especially among the physicians. He often quoted
the interpretation of Ugo Benzi da Siena, a physician who had commented on thePrima Fen Canonis and endorsed Avicenna’s position with some modifications.256
It is true that such a detailed analysis of Avicenna and his Latin commentators wasmade possible by the large number of newly printed editions now available to Pomponazzi for the first time. That said, the fact remains that other sixteenth-century
254 Of course, I am not considering the physicians, who were charged with commenting on Avicenna’s Canon. However, it can be observed that, still at the beginning of the fifteenth century, thephysicians also had no direct access to Avicenna’s Sufficientia, and they reconstructed his doctrine ofsubstantial forms mainly on the basis of Averroes. In addition, before Pomponazzi there was almost norecorded exchange between physicians and artists concerning the theory of the elements.
255 See, for instance, Pomponazzi’s analysis of the problems concerning the interpenetration of
bodies (infra, T.1, p. 113, ll. 5-6).
256 See infra, T.1, p. 113, ll. 23-27. Cf. Ugonis Senensis Super prima Fen I Canonis, f. 5va: «Adhereo quarte positioni que est Avicenne, cum ex ipsa omnia sensui et rationi conformia facilius solvantur quam ex aliqua aliarum. […] Non igitur dicitur mixtum vere unum solum per aggregationem sed
per unitatem forme superaddite. Nec sunt elementa mixta solum comparatione ad sensum, cum licet
intellectus confuse et Deus distincte percipiat diversitatem situum quatuor elementorum in mixto,
tamen illa sunt vere unita et per complexionem unam in unoquoque illorum et per formam que per
hanc complexionem acquiritur».

98

Essay

intellectuals (such as Achillini, Contarini, or Zabarella later on) also had access tothe same printed editions, but Pomponazzi’s doxographic analysis seems to be moredetailed and broader than that of any other thinker of his century.
With regard to sub-unit (ii), Pomponazzi displays a very polemical attitude towards the ancient and medieval tradition. His exposition of previous theories isalways followed by long lists of arguments for and against. However, it is immediately clear that the amount of criticism and especially the tone of Pomponazzi’s
criticism are severe, making these quaestiones a place of harsh debate.257 The main
target of Pomponazzi’s criticism is Averroes, whose exegesis is portrayed not only
as erroneous, but even as a philosophical monstrosity (error et monstruosa).258 Avicenna’s doctrine receives more courteous treatment. Pomponazzi offers words ofappreciation for Ugo Benzi, who, as mentioned, proposed an interesting variationof the Avicennan doctrine of the elements. However, Pomponazzi rejects Avicennaand Ugo, as they do not conform to the parameters set forth by Aristotle.259 To
construct these critiques, Pomponazzi adopts different methods. In some cases,
he quotes some authoritative criticisms or statements that were already present in
the scholastic debate, and that he might have read in medieval quaestiones on theelements (e.g. the arguments on the intensification of substantial forms). In othercases, however, Pomponazzi personally introduces new arguments and criticisms,
based on the sense of the argumentation: this is the case, for instance, in his refutation of the Common Opinion.
This critical approach is also applied to the Latin translations of the Aristotelian
treatises. It has frequently been underlined that Pomponazzi did not know Greek
and that he never shared the methods and interests of humanistic philology. Nonetheless, he often makes remarks of textual criticism, every time these remarks might
appear useful for the comprehension of the text. It is likely that in preparing thesephilological remarks he was helped by his colleague and friend Lazzaro Bonamico(† 1552), professor of classics in Bologna, who was also his executor. The single
quaestio (T.6) contains a remarkable example of this approach, regarding the Latintranslation of De part.an. made by Theodorus Gaza in the mid-fifteenth century. Pomponazzi criticises the translation of the Greek ψυχρόν and θερμόν by theabstract terms frigiditas and caliditas. According to Pomponazzi, the translation
would have been better if these had been rendered as concrete accidental terms,
like frigidum and calidum, since these terms suggest more clearly that Aristotle was
257 So, for instance, Pomponazzi was described by Giovio, Elogia, p. 104: «For he lectured on
Aristotle and Averroes together in a melodious and clear voice with a delivery precise and smooth when
expounding, rapid and impetuous when refuting, and, when closing and summing up, so composedand dignified that his pupils on the benches could by writing fast take down his well ordered periods»(Engl. transl. by F.A. Gragg, see in bibliography).
258 See BAV, Vat.lat. 5733, f. 235r: «Opinio Averrois est error et monstrum in philosophia».
259 Infra, T.2, p. 146, ll. 20-22.

Philological and stylistic aspects of the Edition

99

talking about a physical substrate (i.e. the composite).260 Other critiques concern
John Argiropylos, whose Latin translation of some concepts in De coelo soundedambiguous to Pomponazzi.261

4.3 Teaching devices
Pomponazzi conducted his lectures in lively and grotesque language, which included macaronic expressions, vulgar words, jokes, and foul language in the philosophical discussion. He often confessed ironically that his use of Latin was far frombeing elegant, and he defined himself as a ‘pseudo-philosopher’ (philosophastrus)«who does not know how to speak Latin».262 Through his ironies, Pomponazzi wasable to capture the attention of the students, who had to have been amused by
Pomponazzi’s histrionics. He was able to represent complex concepts with simple
examples that could be easily understood by anyone. Hundreds of examples can befound in the manuscripts, many of which were transcribed by Bruno Nardi in his
1965 monograph.263 Limiting ourselves to the quaestiones of the elements, we can
add some interesting new examples.
When commenting on De gen.corr. II, Pomponazzi encountered a theoreticaldifficulty: whether it is possible to convert earth into fire. According to Pomponazzi,
common sense shows that it is impossible to generate fire from earth, but it is difficult to show it with arguments. He therefore resorted to a joke, pretending to be aservant mocking the students: «If you, students, say to your servant: ‘make fire fromash’, they would reply: ‘o crazy man! You came to Bologna for wisdom, but instead
you went mad’».264 This joke allowed Pomponazzi to hold his students’ attention andto show the falsity of a thesis by placing it in an ironic and surreal circumstance thatany student would easily remember. In another context, Pomponazzi used jokes toclarify difficult concepts. In the same lecture on De gen.corr., for instance, he had
to explain how two opposite elements can generate an intermediate element (e.g.
water–fire generates air). Here again, the theory was complex, as it required talking
about substantial forms and proper accidents; therefore, Pomponazzi preferred touse an example from current events, related to the conclave in Rome:[The elements] behave like our cardinals did. They were twenty-nine in the conclave. Since eachone blocked the other, none in the conclave was elected pope. They elected one cardinal, who wasregent of Spain and he was in Spain, not in Rome.265

260

Infra, T.6, p. 268, ll. 3-6.
Infra, T.1, p. 110, ll. 8-9.
262 Paris, BnF, Latin 6533, c. 429v: «Est hic unum bonum pro nobis philosophastris, qui nescimus
latine loqui».
263 Nardi, Studi su Pietro Pomponazzi, passim.
264 Infra, T.3, p. 197, ll. 24-25.
265 Infra, T.3, p. 184, ll. 16-20.
261

100

Essay

In the course of the conclave, indeed, two cardinals (namely Giulio de’ Medici andPompeo Colonna, metaphors of fire and water) were fighting each other; therefore the conclave elected a third cardinal as Pope Adrian VI (metaphor of a third
in-between element).266 For this reason, the example of the cardinals was both anamusing irreverence towards the clergy and an effective tool to explain the conflict
between opposing elements.
Not infrequently, in the course of his expositions, Pomponazzi declared that
he did not know how to solve certain exegetical problems, and presented himself
as a new Socrates, proclaiming his ignorance on the subject.267 In a passage of thecommentary on De coel. III, he says that:
This matter, my lords, is difficult. The proof of this difficulty is that great and expert men do notagree. Therefore, if someone asked me the truth about this topic, without fear I would reply: ‘I do
not know’.268

Likewise, in De gen.corr. he says: «when I was young, I thought I knew everything;now, being old, I know nothing and don’t know what to say».269 This attitude wasprobably a didactic strategy, which Pomponazzi adopted whenever he had to deal
with some difficult passage of the argument. These statements in no way show that
he was not an expert in the theory of elements, nor that he had no real interest in
it. On a closer look, we can observe that (i) unlike any other thinker of his time,
Pomponazzi had a particularly detailed knowledge of all the medieval perspectives
on the elements, and of the related literatures; furthermore, (ii) Pomponazzi listed
an impressive number of arguments for and against every standard exegesis – farexceeding any other thinker of his time; finally (iii) Pomponazzi openly took aposition which he held up as original and preferable to all standard interpretations
circulating until the Renaissance.

5. The Critical Editions
This volume provides an edition of six texts, belonging to different lectures, andwritten by two different students: namely, Gregorio Frediani (T.1–5) and an unknown student (T.6). None of these texts were copied directly by Pomponazzi. The
manuscripts present significant orthographical differences. This particular condition requires the editor to make major choices concerning the orthographicalnorms of the texts. I immediately dismissed the option of a conservative edition,
like publishing each text with its specific orthographical features. I am aware that

266
267
268
269

Infra, T.2, p. 163, ll. 4-10.
On Pomponazzi’s declarations of ignorance, see Perfetti, «Introduzione», pp. xxiv–xxv.
Infra, T.1, pp. 110-111, ll. 31-2.
Infra, T.3, p. 201, ll. 10-11.

Philological and stylistic aspects of the Edition

101

this approach is broadly adopted, even for Pomponazzi.270 However, I have been
persuaded not to follow this path by the nature of the texts themselves, and by
the pure sense of a ‘critical’ edition – which implies taking a decision, making a
judgement (κρίνειν). Therefore, providing six texts, with six different orthographicalconventions, did not seem to be the best choice for the sake of the comprehensionof the texts, and might have appeared quite chaotic to the reader.
At the same time, I also dismissed the option of standardising the graphic layout according to any one of the six manuscripts (e.g. those of Gregorio Frediani).
This solution seemed problematic for two reasons. First, T.6, which comes froman unknown student, would have been unduly standardised to Gregorio Frediani’s
orthographical conventions, without any reason: why not standardise according toanother student’s norms? Second, the purpose of my edition was to publish some
witnesses of Pomponazzi’s lectures, not of Frediani’s language. For these reasons,I decided to standardise the orthography and spelling of the ambiguous lectiones
according to classical Latin. All the steps I took are described in the next section.
Orthographical criteria. In the following paragraphs I provide an overview ofthe orthographical criteria which have been adopted:– In the edited texts, all contractions of the diphthong -ae- to -e have been restored to -ae. By contrast, a conservative style has been followed for the quotations in footnotes and the transcriptions of incipit/explicit in the philologicalnote. The diphthongs prae- and quae- and any word containing them has been
restored with the diphthong ae (e.g. quaero, praecedo…).
– All the doubling-up consonants have been restored, where required by the classic Latin (e.g. immo, correlarium, diffinitio…).
– Aristotle’s treatises are spelled as follows: De coelo, Metaphysica, Physica, Meteora.
– Some words have been established as follows: ad invicem, Auctor-, Averroes,-actio, colera, colliq-, deus, distincte, exsicc-, febriens, feli-, in quantum, instanti,
Ioannis, iustitia, littera, melancolia, mucus, pulch-, quoad, sphaera, theolog-,
tiriaca, uno modo.
– The group -nm- has always been changed to -mm- (e.g. immediate).
– The group -nq- in adverbs has always been changed to –mq- (e.g. numquam).
– The -x- has been restored in the place of the regional use of -ss- (e.g. dedussit >deduxit).
– All the manuscripts use the preposition supra indifferently with an object in
the accusative or ablative. I have conserved this ambiguity.
270 See, for instance, Perfetti, «Introduzione», p. lxxviii: «Tendenzialmente ho rispettato tutte
le peculiarità grafiche di Frediani […]. Per quanto riguarda la grafia consonantica mi sono attenuto ad
un’ottica quanto più possibile conservativa, anche di fronte a vistose, ma equidistribuite oscillazioni diallografi». Perfetti, however, was working on a single text (Expositio De part.an), and basing his edition
on a single witness. That circumstance simplified any decision about the orthographical criteria.

102

Essay

Punctuation and paragraphing. The punctuation of the six texts published inthis volume has been completely revised and restored following modern sense.
This solution has been adopted for the sake of readability, because leaving the oldpunctuation might generate ambiguity in the understanding of the arguments –and in some cases it is definitely wrong. Likewise, the division of paragraphs has
been redone according to the sense of the argumentation. Some manuscripts alsopresented some rubricae to identify different pieces of the argumentation (e.g. opinio Avicennae, opinio Averrois, argumentum primum…). These rubricae have been
listed in the apparatus criticus.
In this edition, the vernacular expressions and the quotations of Averroes’ littera
have generally been distinguished with italics. However, this usage is quite rare: a
few occurrences at the beginning of T.1, T.4, and T.5. Likewise, the few instances inwhich the copyist comments on Pomponazzi’s lecture have all been distinguishedwith italics and, where possible, indented from the left.
Concerning Pomponazzi’s exposition, a final few remarks must be made. All
the literal quotations from any source, like from Aristotle, have been marked withdouble quotation marks («…»). Rhetorical questions, special words, and non-literalquotations have been marked with single quotation marks (‘…’).
The case of the objections against Pomponazzi deserves specific attention. These
objections are typically introduced in these manuscripts with the letter O. To thebest of my knowledge, the origin of this sign is obscure, and it is not clear if it was
the contraction of obiectio, or rather if it represented graphically the act of making
a question. The previous editions of Pomponazzi’s lectures (Nardi, Perfetti) marked
the objections by preserving the simple letter O, and I followed this solution.
Apparatus criticus. Variants have been listed in a standard apparatus criticus at
the bottom of each page. The variants mainly consist in a few reading conjectures,several emendations of words whose Latin case clearly needed to be corrected (e.g.
from nominative to accusative, or vice versa), repetitions of the same word, andseveral corrections of the numbers of Aristotelian quotations. In the case of T.5 I
also listed in the apparatus criticus the rubricae in the margins.
Apparatus fontium. All the sources are listed in the apparatus fontium, in footnotes. All the references to Aristotle have been made using Bekker numbers andwith reference to the Giuntina edition (Venetiis, apud Iunctas 1563). For Averroan
references, I privileged the modern critical editions (i.e. on De gen.corr., De coel., andDe an.), which have been listed before the numbers of the Giuntina. Those Averroan
works which are not available in a modern critical edition have been listed in theapparatus fontium only according to the numbers of the Giuntina. In the very few
cases where Pomponazzi explicitly mentioned Averroes’ littera, these references
have been noted on the basis of the editions made by Nicoletto Vernia at the end of
the fifteenth century (Venetiis, apud Torresanum 1483). For the other ancient andmedieval sources, I used modern critical editions, where possible (e.g. for Scotus,

Philological and stylistic aspects of the Edition

103

Buridan, Gregory of Rimini). In other cases, I tried to use the printed texts which
Pomponazzi could have in his hands when preparing his lessons or commenting.
Critical marks. Any addition to the text has been marked with angle brackets(<…>). All the lacunae, when due to physical reasons (e.g. holes or ruined sheets), aremarked with cruces desperationis (†…†).The deletions of the copyists have not beenregistered in the apparatus criticus, as they mainly consist in mistakes of reading
and copying. The few conjectures I have proposed are listed in the apparatus criticus with conieci. All the words which have been changed or omitted from the text
are listed in the final apparatus. Here I provide a list of conventional abbreviations
for the apparatus criticus:
Add. Addidit
Adn. Adnotavit
Iter.
Iteravit
Marg. In margine
Ms.
Manuscriptus
Rep.
Reportators.l.
supra lineam

PART TWOTEXTSTEXT 1
E     D C (P, BF, L 6534)| Lectio 31
Si igitur aliquis.1 Ista est quarta pars in qua duo facit. Primo movet
dubitationem, secundo solvit. De prima Commentator dixit quod formae
elementorum remanent secundum esse formale, id est vere et secundum
verum esse in mixto.2 Et in hoc adversatur divo Thomae, qui tenet quod
non formaliter; verum, licet remaneant formaliter in mixto, remanent
10 tamen secundum esse refractum et temperatum; et in hoc adversatur
Avicennae, qui tenet quod secundum suum esse intensum remaneant.3 In
ista parte movet dubium et respondet dubitationi primae quam fecit supra,
in qua dixi Commentatorem non respondere ad interrogata. Nam ibi
quaerebat quare elementa habent formas et non figuras, et non respondet
15 huic dubitationi, ut dixi. In ista ergo parte videtur mihi respondere aliae
dubitationi. Movet ergo dubitationem: propter quid est quod ponimus
formas remanere in mixto formaliter secundum esse refractum, cur et non
ponimus figuras elementorum remanere in mixto secundum esse refractum? Et si sic erit quod ita sit de figuris sicut de formis, scilicet quod etiam
20 figurae remaneant secundum esse refractum, quod dicitur a Philosopho
non erit verum, scilicet quod elementa non habeant propriam figuram,5

17 formas] elementa ms. s.l.
1A In De coel. III, c. 67, p. 634 (Giunta, 227 F). Pomponazzi was surely quoting fromthe ed. Vernia, f. cc4vb: «Si igitur aliquis dixerit forte sicut forme eorum recipiunt magis et
minus, sic et figure».
2
A In De coel. III, c. 67, p. 635 (Giunta, 227 C-D); see Essay, fn. 48.
3A In De coel, III, c. 67, p. 635 (Giunta, 227 E-F): «Verum, si formae elementorum
relinquuntur in composito in suis perfectionibus, utrum similiter relinquantur in suis qualitatibus propriis suis formis, aut non (verbi gratia in calore et frigore). Si remanent, contingit ut
in composito sit ignis in actu. Ignis enim non est ignis in actu nisi in calore et siccitate quae
sunt in summo. Si autem amittant quandam partem istarum qualitatum propter mixtionem etformae tantum remanent perfectae, possibile est ut formae eorum denudentur ab his qualitatibus secundum totum. Et totum hoc est impossibile. Paucitas vero exercitationis istius viri
[scil. Avicenna] in naturalibus et bona confidentia in proprio ingenio induxit ipsum ad istos
errores». Cf. A Sufficientia, I, 10, f. 19r E. «Et harum forme essentiales sunt fixe etpermanentes; sed accidentia earum, ex quibus patiantur passionem conversionis, mutantur etconvertuntur conversione muniendi superabundantiam que est in singulis eorum quousquequiescat in eis qualitas dominantium minus quam erat in dominantibus».

[321v]

108

P P

quoniam tunc habebunt figuras refractas. Et hoc est quod dicit in ista
prima parte.
Dicemus.4 Hic respondet Commentator quod hoc dici non potest,
quoniam etsi formae elementorum remaneant refractae, figurae tamen non
possunt remanere secundum esse refractum quoniam si sic, tunc figurae
intenderentur et remitterentur; quod est contra Aristotelem in Praedicamentis et VII Physicorum, ubi dicit quod figurae non intenduntur etc.5
Unde licet detur circulus maior et minor, non tamen datur magis circulus
et sic de aliis figuris quoniam, subtracto uno angulo et linea, subtrahitur
figura. Item figura non insequitur proprie nisi animatum et vivens qua
vivens est. Ideo coelum est figuratum quia vivens est, ut dictum est I‹I›
huius;6 similiter herbae sunt figuratae et animalia; et ideo dici non potest
quod figurae intendantur et remittantur, id est recipiant magis et minus.
Secundum ergo Commentatorem, ut mihi videtur, cum non responderit
primae dubitationi, hic respondet, scilicet quod elementa non possunt habere figuram ut formam quia figura non intenditur et remittitur ut forma,
et sic non possunt figurae remanere refractae in mixto sicut formae.
Dicendum est quod ista solutio valeret secundum Commentatorem,
secundum alios tamen non valet. Primo enim secundum Avicennam nihil
valet, quia tenet elementum remanere in mixto secundum esse perfectum
et ideo non potes dicere quod figurae non remittuntur; nec etiam secundum Thomam, qui tenet quod elementa sint materia transiens quoniam7
corrumpuntur.
Est etiam difficultas in se: propter quid est scilicet quod duae figurae
eiusdem generis non possunt esse in eodem subiecto et tamen duae species
possunt esse in eodem subiecto? Hoc est, propter quid est quod in qualita4A In De coel. III, c. 67, p. 635 (Giunta, 227 F). Pomponazzi was quoting from the ed.
Vernia, f. cc4vb: «Dicemus quod figure sunt ex qualitatibus associatis formis substantialibus
perfectis in hoc quod non recipiunt divisione; et ideo carent motu alterationis, ut dictum est
in VII Phys.».
5A Praedicamenta, 3 b 33 - 4 a 1 (Giunta, 28 A); A In Phys. VII, c. 30(Giunta, 331 B): «diversitas autem quae est in figuris non est secundum differentias substantiales». See also A Met. VIII, 3, 1044 a 9-10, t. 10 (Giunta, 217 H) and Auctor.Arist.
132: 205.
6
A In De coel. II, c. 13, p. 287 (Giunta, 102 F-G): «Dicamus etiam quod si coelum etc.
id est quod si coelum habet animam […] necesse est ut habeat dextrum et sinistrum, ergosursum et deorsum […]».
7
T A Sententia Metaphysicae, V, l. 4, n. 3: «Tertium est, quod sit inexistens
sive intrinsecum: per quod differt elementum ab omni eo ex quo fit aliquid sicut ex transeunte, sive sit privatio, aut contrarium, sive materia contrarietati et privationi subiecta, quae
est materia transiens».

5

10

15

20

25

L  D  109

tibus idem subiectum potest esse in formis diversis et non diversis figuris?
Verbi gratia, cur est quod quadrangulus non potest esse triangulus nec econtra, et etiam idem non potest esse subiectum triangulo et quadrangulo?
Tamen non est inconveniens, licet grammatica non possit esse logica, quod
5 logicus sit grammaticus secundum esse intensissimum; unde videtis quod
ista in abstracto conveniunt: sicut enim quadrangulus non potest esse triangulus nec etiam logica grammatica, in concreto tamen differunt, quoniam idem subiectum non potest esse triangularis figurae et quadrangularis, idem tamen potest esse logicus et grammaticus. | Et hoc totum dictum [322r]
10 est ad declarandum quare in qualitate idem potest subiectum informari
formis diversis et non figuris diversis. De hoc tamen dicemus.
Deinde dicit et ideo possibile.8 Perfecta digressione, hic ponitur tertia
pars expositionis et infert unum correlarium, quod uno modo exponitur a
Commentatore, et hoc consonat suae litterae, et alio modo secundum
15 nostram litteram. Commentator in secunda parte dixit recte factum quod
elementa non habeant figuram quoniam receptivum cuiusque figurae nonpotest recipere figuram quia omne recipiens debet esse denudatum denatura rei receptae.9 Elementa autem sunt receptiva omnium figurarum, et
ita se habent elementa ad formas mixtorum sicut materia ad formas: unde
20 secundum textum Commentatoris, Aristoteles hic infert unum correlarium, quod scilicet propter hoc quod diximus sequitur quod ipsa elementa
invicem sunt transmutabilia, ita quod ex igne fit aqua etc. Sed non tamen
sunt transmutabilia simpliciter, sic quod elementa sint materia immanens
alterius elementi, sed materia transiens. Sunt enim materia immanens
25 quoniam ex elementis formaliter fit mixtum, unde si ipsa elementa transmutantur ad invicem, non transmutantur ita quod ignis fit materia aeris id
est pars aeris, sed ex uno fit aliud, tamquam ex materia transeunte, quia ex
igne fit aer quoniam ignis corrumpitur et fit aer.
30

Aliter ergo elementa sunt materia mixti, quoniam ex illis veraciter tamquam ex parte immanente fit mixtum; et aliter elementum est materia alterius elementi, quoniam elementum est materia transiens alterius elementi.
6 in] ab add. ms. 25 elementa] si add. ms.
8A In De coel. III, c. 67, pp. 635-636 (Giunta, 227 G). Pomponazzi was quoting fromthe ed. Vernia, f. cc4vb: «Deinde dicit et ideo possibile est ut elementa alterentur ad invicem, id
est et quia forme elementorum non recipiunt seipsas quum sunt eiusdem generis, contingit
quod non generantur ad invicem nisi quum recipiens exivit formam et recipit formam receptam; et ideo non sunt elementa ad invicem».
9A In De an. III, c. 4, p. 383 (Giunta, 137 D); Auctor.Arist. 191: 212.

110

P P
10

Sed quare hoc? Similis ratio habetur III De anima, commento 4, ubi habetur quod unum elementum non est materia immanens alterius elementi,
quoniam non est maior ratio quam unum reciperet alterum, et ex uno fieret
alterum (puta ex igne fieret aer quam ex aere ignis): sunt enim eiusdem
ordinis; sed secus est de mixto, quoniam elementum veraciter est materia
mixti; et sunt materia immanens. Et hoc consonat textui Commentatoris, ettotum hoc consonat quod elementa sint formaliter in mixto secundum11
suam litteram. Secundum autem nostram litteram et Argilopoli non vadit
isto modo et est clarior. Unde Commentator, quia in littera habetur ‘ettransmutantur ad invicem’, refert ad elementa et comparat elementa interse, ita ut velit ‘et elementa transmutantur ad invicem inter se’. Secundum
vero nostram expositionem refert ad elementa et mixta, ita quod elementa
et mixta ad invicem transmutantur, hoc est ex elementis fiunt mixta et ex
mixtis fiunt elementa: sed non secundum congregationem, ut volebant
antiqui, sed secundum alterationem, quoniam ex mixto fiunt elementa et econtra, quoniam ex ligno fit ignis, vapor qui attestatur aeri, cinis qui attestatur terrae. Et ista expositio refert ly et ad mixta et elementa; et Commentator tantum refert ad elementa, ut diximus. Nostra tamen expositio est
longe melior illa Commentatoris. Et hoc de isto commento celebri.
Hoc commentum est celebre et infinitae sunt dubitationes. Et licet locus
iste non exigeret istas difficultates, et maxime quaerere an elementa formaliter remane‹n›t in mixto, quoniam est egredi mentem Philosophi, quoniam de hoc dicit hic obiter et in cursu (nam hoc pertinet ad primum
librum De generatione in commento ultimo), sed quoniam Commentatoribi insequitur opinionem Avicennae et breviter de tali se expedit materia etquoniam Commentator hic est curiosus, ideo insequendo suam curiosita[322v] tem hic tangam istam difficultatem; | et quoniam hoc modo etiam volo
finire libros De generatione, quos incepimus anno elapso, quae dicam hic
nunc non dicam post, quando veniemus ad illum locum, scilicet I De
generatione, commento ultimo.
Ista materia, domini, est difficilis; cuius signum est quoniam maximi etdoctissimi viri sunt discordes. Unde si quis quaereret a me quid est verum
3 reciperet] reciperent ms.
10

Pomponazzi is probably referring to A In De an. III, c. 4, p. 383 (Giunta, 137 E):«Deinde dixit ut cognoscat etc., id est necesse esse ut sit non mixtum, ut comprehendat omnia
et recipiat ea. Si enim fuerit mixtum, tunc erit aut corpus aut virtus in corpore. Et si fuerit
alterum istorum, habebit formam propriam, quae forma impediet eum recipere aliquam
formam alienam».
11
John Argyropoulos († 1487), humanist and translator of several Aristotelian works.

5

10

15

20

25

30

L  D  111

de hoc, responderem intrepide: ‘Nescio’. Tamen dicam quid sentiam, et dico
vobis quod opinio Commentatoris et Avicennae videntur mihi inintelligibiles et multum remotae ab Aristotele. Opinio autem Thomae (quam dicit
Galenus I De elementis esse opinionem Aristotelis), similiter Plusquam12
5 commentator et Conciliator idem dicunt de ea. Quid sentiam dicam.
Quaeritur ergo utrum elementa formaliter remaneant in mixto necne.
Per ‘formaliter’ intelligatis, id est veraciter secundum esse reale et proprie;et est quaerere utrum ignis verus, aqua vera, aer verus, terra vera sint ibi inmixto.
10

Ad hoc aliqui respondent et tenent quod sic, et aliqui quod non. Quodnon remaneant tenet divus Thomas, Aegidius, Scotus, Gregorius, Albertus.
Et Galenus, deridens Aristotelem, loco allegato dicit quod ista fuit opinio
13
Aristotelis. De ista dicemus post.

Qui autem tenent quod formaliter remaneant elementa in mixto, dicunt
sic: quod si elementa non remanerent in mixto, elementa non essent partes
intrinsecae eius; sed elementa sunt partes intrinsecae mixti, ergo formaliterremane‹n›t quoniam aliter non essent elementa. Et hoc videtur dicere Aristoteles, qui enim dicit quod elementa se habent ad mixtum sicut materia
ad formam; sed materia remanet, ergo elementa remanere debent. Prae20 terea unumquodque mixtum resolvitur in ea ex quibus componitur; sed resolvitur in elementa quatuor; ergo ex illis componitur.
15

Verum sic tenentes sunt bipartiti, quoniam aliqui tenent quod remanent
secundum esse completum, quoad formas suas substantiales; sed quoad
qualitates primas non, quoniam mixtum non est siccum in summo, nec
14
25 calidum in summo; et hoc tenuerunt Galenus et Avicenna. Ratio autem
ipsorum potest esse talis, scilicet, elementa remanent in mixto aut secundum esse completum, aut non secundum esse completum. Si non remanerent secundum esse completum, tunc elementa intenderentur et remitterentur. Sed non intenduntur nec remittuntur, ergo debent remanere secun30 dum esse completum.

12P  A Conciliator, d. 16, propter tertium, f. 23vb (see Essay, fn. 69); for the Plusquam commentum in Microtegni Galieni, see Essay, fn. 67.
13
G De elementis IX, see Essay, fn. 166; G A Super II Sententiarum,d. 15, q. 1, a. 1, p. 303, ll. 22-24: «Ecce quod ideo [elementa] dicuntur non corrumpi, quia salvatur virtus eorum; non quia salvantur ipsa. Alias contradiceret prime parti accidentis».
14
Pomponazzi is quoting from M  I In De gen.corr. I, q. 22, p. 94r; see Essay,
fn. 109. It seems likely that Pomponazzi associates Galen and Avicenna due to their theory of
the complexion.

112P P

Et in praesenti lectione habemus dicere et videre de ista opinione. Undeduobus modis possumus imaginari elementa remanere in mixto, verbi
gratia quod elementa sint in ligno ita quod talia elementa in ligno sint indiverso situ (id est ubi est ignis non est aer et sic de aliis) aut sint in eodem
puncto (id est ubi est aer ibi sit ignis et sic de aliis). Unde aliqui tenent quod
praecise sic sint in eodem puncto materiae formae quatuor elementorum[323r] substantiales; | et isti moventur isto fundamento, quod si non essent in
eodem puncto, non esset mixtum, sed iuxtapositio et sic non quaelibet parsmixti esset mixta.
Sed ista opinio videtur mihi quod non possit stare nec etiam Commentator attribuit istam opinionem Avicennae, quoniam quod in eadem partemateriae dicantur esse quatuor elementa videtur dici quod unum individuum ponatur in diversis speciebus.
Sed ad hoc tenentes talem opinionem respondent et negant quod idem
sit in diversis speciebus, hoc est quod idem esset ignis, aer, aqua, terra. Et
dicunt quod sunt quatuor individua quoniam aggregatum ex materia etforma aquae est aqua. Unde probas, dicunt illi, quod eadem est materia
diversorum individuorum secundum speciem, scilicet ignis, aquae, aeris,
terrae. Et hoc concedunt.
Sed, domini mei, esto quod sic posset dici, mihi tamen videtur impossibile quod eadem materia praecise informetur formis quatuor elementorum,
quoniam si sic esset, ego non video quare etiam eadem materia non posset
esse informata forma hominis, leonis, asini etc. Unde si concedis primum,
quare non concedis et istum? Et sic in me haberem formam hominis, asini,serpentis. Sed hoc est impossibile, ergo etiam impossibile est quod eademmateria possit informari forma ignis, aquae, aeris et terrae.
Amplius, cum per te ignis, aqua, terra, aer sint diversa forma, tunc aut
aeque primo informabunt eiusmodi materiam, aut unum per prius, reliquum per posterius. Primum non potest dici, quoniam sunt diversarum
specierum. Quod autem unum per prius informet et reliquum per posterius, hoc est voluntarie dictum, quoniam non potes dicere quod prius sit
ignis quam aer, terra, aqua etc.
Amplius, quia talis opinio vult quod elementa incorporent se et sint
praecise in eodem puncto, ego non video quomodo possit generari ignis,
aqua, aer, terra. Nam si in isto verbi gratia ligno dicitur esse forma perfecta,
quomodo vis quod introducatur forma aquae? Aut enim introduceturalteratione praecedente aut non. Secundum non potest dici; ergo alteratio

5

10

15

20

25

30

35

L  D  

113

praecedit. Ergo in mixto a praedominio calidi et ignis per modiculum frigiditatis inducetur aqua. Quare est absonum. Quare mihi videtur quod ista
opinio non possit stare nec ad mentem Philosophi, nec Commentatoris nec
etiam Avicennae etc.
Et ideo alii imaginati sunt aliter secundum Avicennam quod ignis sit insuo loco, aqua in suo, et sic de aliis elementis.15 ‘O, si sic esset, ergo esset
unum per contiguationem et contactum, et unum ‹non› per formam, ut
dixit Commentator in commento’. Ad hoc respondent Avicenistae ut Ugo
Senensis; et dicit quod re vera illa elementa sunt contigua. Ignis enim tangit
10 aerem, aer aquam, aqua terram. Tamen, praeter formas elementares est una
forma mixti, quae primo et per se et simul informat ista quatuor elementa
et non unum prius altero. Unde inquit Ugo: si non superveniret forma
mixti ultra | quatuor formas elementares, argumentum Averrois adversus [323v]
Avicennam concluderet; tamen quia praeter quatuor formas elementorum
15 supervenit forma mixti, non concludit. Nam dicitur esse unum mixtum performam superadditam, quae dicitur forma mixti.16 Quod si quaeratur etdicatur: ‘Ergo non quaelibet pars mixti esset mixta’, respondet ad hoc quod
hoc partim est verum et partim non; verum enim est scilicet quod non
quaelibet pars mixti sit mixta, si sumatur ignis de per se, aqua de per se, et
20 sic de aliis, quoniam certum est quod pars ignis non est mixtum. Si vero
sumatur pars mixti proprie, tunc quaelibet pars mixti est mixta. Et ista fuitopinio Ugonis Senensis, ut dixi.
5

Ugo Senensis, domini mei, fuit vir doctus et maximae aexistimationis,
tamen non possum facere quin dicam quae mihi videntur. Unde dico vobis
25 quod ista opinio fuit fatuitas, quoniam vult Ugo quod mixtum sit unum
non per ignem, nec aerem et sic de aliis, sed vult quod sit unum per unitatem formae mixti, quae totum simul et non partem…; et certum est quod
secundum Ugonem etiam in quolibet mixto ad minus oportet quod sint
quatuor minima, scilicet minimum aquae, ignis, terrae, aeris, quae sunt in
30 diversis sitibus. Quo stante, quaero ab Ugone an talia minima sint puncta
vel sint corpora. Non puncta, ergo corpora, et tunc vellem scire ab Ugone:
15

Here Pomponazzi introduces the second group of those who support the real presenceof the elements with their perfect being, according to Marsilius of Inghen’s text (see Essay,
fn. 109). The main representative of this second group is Ugo Benzi da Siena.
16
U S Super prima Fen I Canonis, f. 5va: «Non igitur dicitur mixtum vere unum
solum per aggregationem sed per unitatem forme superaddite. Nec sunt elementa mixta
solum comparatione ad sensum, cum licet intellectus confuse et Deus distincte percipiat diversitatem situum quatuor elementorum in mixto, tamen illa sunt vere unita et per complexionem unam in unoquoque illorum et per formam quae per hanc complexionem acquiritur, ut
dicitur capitulo precedente».

P P

114

quando sumitur unum granulum coloris, certum est quod tale granulum
est mixtum et coloratum; ergo tale granulum habet quatuor minima; sedquomodo potest esse hoc quia, si divideretur, illa pars non videretur? Et
ideo videtur contra sensum.
Amplius, ista opinio non potest stare cum Aristotele, quoniam talis
opinio, ut dictum est, ponit ad salvandum unitatem mixti, praeter formas
elementares, formam substantialem mixti. Sed quomodo potest esse hoc
secundum Aristotelem? Quoniam Aristoteles dicit quod si materia esset
ens in actu – puta ignis – non posset recipere formam substantialem, quoniam quidquid reciperet esset accidens: nam quod advenit enti in actu est
accidens. Ergo etc.
Ad hoc respondet Ugo quod unum ens in actu – puta ignis – non potest
recipere formam substantialem; sed bene quatuor entia in actu – puta
quatuor elementa – possunt recipere formam substantialem, id est: licet
ignis non possit esse materia mixti, quatuor tamen elementa bene possunt.
Unde videtis quod iste bonus homo concedit quod illud quod advenit uni
enti in actu est accidens, quod autem advenit pluribus entibus in actu est
substantia et non accidens. Sed est una maxima fatuitas dicere, quoniam si
habet quatuor, habet unum; quare etc.
Amplius forma mixti est forma extensa, ergo tota in toto et tota inqualibet parte. Ergo forma mixti erit tota in igne et sic de aliis, et ideo non[324r] possum imaginari istam opinionem. | Amplius dicit quod forma substantialis non potest advenire enti in actu, id est uno: sed bene advenit quatuor
entibus in actu ‹et› est substantia; quod autem advenit uni enti in actu est
accidens. Sed hoc, ut dixi, fatuum est. Ergo ista opinio videtur mihi impossibilis et nullo modo posse stare ad mentem Aristotelis. Quare etc.
Lectio 32

10

15

20

25

< die 14 Decembris 1520 >In materia an elementa formaliter remaneant in mixto Gentilis, Prima
Primi, miratur de Commentatore ascribente Avicennae quod ipse Avicenna
tenuerit quod ipsa elementa formaliter remaneant in mixto secundum esse
completum, quoniam Gentilis dicit quod Avicenna intelligit quod rema17
nent virtualiter, non autem formaliter. Ugo tamen Senensis dicit quod
17

5G F Super prima Fen I Canonis, f. 10ra: «Considerandum quod elementum debet habere quinque conditiones, scilicet quod sit corpus ad differentiam principiorum
que non sunt corpora, ut materia et forma; secundo, quod ex eo componatur res, quia aliquid
est corpus ex quo nihil componitur sicut celum; tertio, quod componatur primo ad differentiam membrorum consimilium; quarto, quod remaneat virtualiter in mixto (et hoc intellexit30

L  D  

115

opinio Avicennae fuit quod formaliter secundum esse completum rema18
nent in mixto; quam opinionem in praeterita lectione tamquam falsissimam, ut mihi videtur, reprobavi.
Ideo superest videre an elementa remaneant in mixto secundum medietatem, id est secundum esse refractum, et huius opinionis fuit Averroes, etante ipsum Ioannes Grammaticus in I De generatione, commento ultimo; et
sic Commentator non fuit inventor huius opinionis.19 Et domini mei, deista opinione mihi videtur quod verbum dictum a Plusquamcommentatore,
commento 15 primi Tegni, sit verissimum: quod scilicet Commentator,
10 volens evitare inconveniens quod sequitur ad Avicennam, ipse in maius
inciderit.20 Nam eiusmodi opinio Commentatoris in se videtur mihi falsa etcontra in‹tenti›onem Aristotelis, et mihi videtur stultior omnibus aliis opinionibus, nec illum aliquo pacto volo defendere. Et licet infinita quasi argumenta contra istam opinionem possent adduci, adducam tamen quae mihi
15 fortiora videntur.
5

Et primo Commentator taxatur a Conciliatore, differentia 16, de inconstantia, utpote qui in commento ultimo I De generatione tenuerit opinio21
nem Avicennae, in libro vero De coelo aliam tenuerit opinionem, ut patet.
Similiter quoque taxatur a Burlaeo de inconstantia. Nam in Praedicamen20 tis, in capitulo de substantia, super illa particula ‘substantia non recipit
Avicenna cum dixit commixtionem); quinto, quod sit indivisibile in aliud sicut mixtum dividitur in elementa, quia tunc non esset elementum primum».
18
U S Super prima Fen I Canonis, f. 4vb: «Quarta positio est Avicennae, et est
quod elementa sunt divisa ad minima et remissa in suis formis accidentalibus, et sunt coniuncta cum aliis per formas superadditam. Et hec tamen [scil. elementa] habent formas substantiales non refractas, cum non recipiunt magis et minus».
19
I G In De gen.corr. I, c. 137, f. 31rb: «Tandem inducit quod mistio est
miscibilium alteratorum unio, hoc est per alterationem unio. Cum enim alterata fuerint quae
miscentur sic ut ex ipsis unum quoddam totum similarium partium factum sit, tunc unita
sunt. Et haec fuerit ratio mistionis, unio miscibilium per alterationem, ita ut partim quidem
serventur quae miscentur, partim vero corrumpantur. Actu quidem non existentia huiusmodi,
ut dictum est, sed domita corrupta esse videntur, cum summitatem talis formae non servent.
Eo autem quod non secundum totas qualitates mutata sunt, sed harum unionem sustinent, sic
remanent et servantur».
20
P T Plusquam commentum in Microtegni Galieni, I, c. 15, f. 12ra: «Averroes
attamen, volens utrasque rationes effugere, in maius inconveniens labi videtur. Ut enim distinguat mixtionem a corruptione dicit formas substantiales elementorum aliqualiter remanere in
mixto; sed rursus, ne cogatur dicere esse mixtionem ad sensum et non ad veritatem, dicit
quod ipse non maneant in mixto secundum suum complementum, sed reducuntur in quoddam medium suscipientes magis et minus […]».
21
P  A Conciliator, d. 16, propter secundum, f. 23ra-b: «Sed veritas est quod Averroes formas elementorum amplius confregit et subsidere fecit quam Avicenna. Et ideo hic
aliam positionem magis consonam Aristoteli visus tenere De generatione, primo […]».

116

P P

magis et minus’, ibi enim dicit quod Commentator dicit falsum et sibi contradicit: nam in III Coeli dicit quod elementa intenduntur et remittuntur;
in V vero Physicorum, commento 10, dicit quod in substantia non est maius
22
quoniam substantia non suscipit magis nec minus. Unde Aristoteles, II
Rhetoricorum, dicit quod testibus qui sibi contradicunt non est danda
23
fides. Ergo Commentatori non est credendum; ergo opinio sua falsa.

5

Sed quoniam ista argumenta sunt debilia et facile solubilia (quis enim
posset dicere non esse mirum Commentatorem sibi contradicere; ipse
etiam fuit homo, ideo) et ideo magis deveniamus ad rem.
Ideo secundo arguo: Commentator, solvens unam dubitationem, in tertia parte textus commenti praesentis, id est 67, quae incipit Dicemus ad[324v] hoc, dicit quod substantia compositi non suscipit magis et mi|nus, et ideo
sic ubi reperitur quod Aristoteles dicat quod substantia non suscipiat magis
et minus, intelligitur de substantia compositi, quae est vera substantia; nonautem intelligendum est de substantia simplicis. Et ideo forma elementaris
24
suscipit magis et minus.
Sed contra Commentatorem facio unum argumentum quod mihi demonstrat, quod est factum a Marsilio Inguem, I De generatione, in quaestione propria, ubi ipse Marsilius probat quod forma mixti suscipit magis et
minus sicut forma elementorum.25 Si illud quod dicitur a Commentatore
3 10] 21 ms. 8 dicere] dici ms.
22G B Liber praedicamentorum, f. d6rb: «Sed nulla substantia suscipit magis
et minus formaliter quia nulla substantialis forma, neque individualis neque specifica, habet
gradus distinctos secundum magis et minus, quamvis Commentator dicat III De celo et mundo, quod forme substantiales elementorum suscipiunt magis et minus. Illud enim falsum est etidem Commentator dicit contrarium V Phys. ubi dicit quod in substantia non est forma diminuta quae postea fiat perfecta. Si tamen forma substantialis susciperet magis et minus, esset
aliqua forma substantialis diminuta quae postea fieret perfecta. Unde Commentator non
debet sustineri in hoc, quod dicit formas elementorum suscipere magis et minus». Cf. A Phys. V, 2, 225 b 10-11, t. 10 (Giunta, 215 C-D); A In De coel. III, c. 67,
pp. 634-645 (Giunta, 227 C-D).
23
Pomponazzi might have in mind A Rhet. I, 14, 1375 a (Giunta, 23 G-H).
However, he confused the quotation with a passage of Corpus Iuris Civilis, Novellae, 90, cap.
III: «Si vero quidam aperte contraria dicant sibi aut alterutris testificentur, maxime iudices hocanimadvertere, et si veraciora testificatis adversitates invenerint, eiciant quidem huiusmodi
testationes, ea autem quae a dignioribus fide et plurimis dicta fuerint considerent». I thank
Vittoria Perrone Compagni who helped me finding these sources.
24A In De coel. III, c. 67, p. 635 (Giunta, 227 C-D); see Essay, fn. 48.
25
See the ambiguous argument by M  I In De gen.corr. I, q. 22, f. 94ra: «Primaconclusio sic probatur. Forme elementorum non possunt intendi vel remitti, ergo conclusio
vera et antecedens est probatum in precedenti questione, et probatur iterum quadrupliciter.
Nam forme mixtorum non possunt intendi nec remitti; ergo nec elementorum. Consequentia

10

15

20

L  D  117

est verum (nam dicit: quare forma elementi intenditur et remittitur) dicit
Commentator quia qualitates suae intenduntur et remittuntur. Unde dicit
Commentator quod, ablato uno grado caliditatis ab igne verbi gratia, etpoterit stare, etiam ignis poterit esse sine caliditate. Modo inquit Marsilius:
5 eodem fundamento probo quod forma mixti intenditur, quoniam accipiamus asinum, qui habet certam latitudinem caliditatis, puta ut 6; qui potest
stare sine gradu: potest enim stare cum 5 et si sine sexto, sine quinto; et sic
de omnibus, ergo etc.
10

Averroistae ad hoc respondent quod secus est de elemento et secus est
de mixtis, quoniam in elementis quatuor qualitates primae, scilicet caliditas, frigiditas, humiditas, siccitas, sunt propriae passiones; in mixtis autem
tales primae qualitates sunt accidentia per accidens. Sed propria passio
intenditur et remittitur; ergo et suum subiectum. Non est autem sic demixtis, quoniam accidentia non insequuntur subiectum.

Sed ista responsio est fatuitas. Primo enim habet fundamentum falsum,
scilicet quatuor qualitates primas esse passiones elementorum sicut risibilitas hominis, quoniam propria passio insequitur subiectum. Prius enim est
homo quam risibilitas; quatuor autem qualitates sunt ante elementa. Caliditas enim est ante ignem et sic de aliis, quoniam omnem generationem
20 praecessit alteratio. Prius enim oportet quod alteretur et ad alterationem
sequitur generatio. Et ideo non potest illa responsio stare cum Commentatore, qui I Physicorum, commento 63, tenet quod caliditas quae fuit in26
corrupto remaneat in generato, sed non secundum gradum. Ergo primae
qualitates non possunt esse propriae passiones elementorum, quoniam
25 praecedunt illa.
15

Praeterea illud non potest stare quoniam, sicut se habet caliditas etsiccitas per respectum ad ignem, ita qualitas ad hominem. Sicut enim calefactio et siccatio sunt propria igni, ita altera et altera species in mixto
habent alteram et alteram dispositionem. Ergo etc.
4 caliditate] Unde hoc argumentum in illo commento, signo + add. rep. 7 sine1] iter. ms.
videtur tenere, quia quecumque ratio videtur concludere de elementis equaliter videtur
concludere de mixtis. Nam sicut qualitates elementorum remittuntur, ita mixtorum dispositio
qualitativa potest intendi et remitti. Si ergo remissio qualitatis arguit remissionem formarumin elemento, eodem modo arguit et in mixto».
26
See rather A In De gen.corr. II, c. 27, p. 114 (Giunta, 376 H): «possibile est etiam ut
sit tertius modus generationis; et est ut aliquod istorum generetur ex duobus, cum ex utroqueillorum corrumpetur qualitas contraria illi elemento et remanebit qualitas propria, v. g. quoniam, cum ex igne corrumpitur siccitas et ex aqua frigiditas, tunc generatur aer (ex igne enim
remanet caliditas et ex aqua humiditas, que sunt differentie aeris)».

118

P P

Sed ulterius facio aliud argumentum contra Commentatorem, quod
mihi demonstrat. Et bene notetis: Avicenna in V Canone, cap. 2 primi tractatus, capitulo de compositione medicinarum, post in capitulo de tiriaca
fermentata et in tractatu De viribus cordis, dicit quod tiriaca fermentata est
27
una per unam formam substantialem. In tiriaca enim fermentata est una
forma substantialis et sunt res quasi infinitae quae intrant in ea. Tunc
[325r] vellem scire a Commentatore: tiriaca fermentata est una forma | substantialis; tamen aliquos calefacit, aliquos frigefacit. Calefacit enim ratione
unius simplicis intrantis in ea; frigefacit autem ‹ratione› alterius simplicis
intrantis. Simplicia dicuntur in ordine ad tiriacam, ut camomilla et huiusmodi quae dicuntur simplicia, licet composita et mixta sint in ordine adcompositionem quam ingrediuntur. Vellem modo scire numquid ista simplicia, ex quibus conficitur tiriaca, formaliter sint in mixto, scilicet tiriaca,
aut secundum esse refractum aut secundum esse perfectum. Si dicis quodsunt ibi secundum esse completum, dicam tibi: ‘O Commentator, quare
elementa sic etiam non possunt remanere in mixto et quare reprehendis
Avicennam hoc tenentem? Si autem dicas quod talia simplicia sunt intiriaca secundum esse perfectum, tunc dicam tibi: ergo a fortiori elementa
remanebunt et erunt sicut in mixto. Si autem dices quod talia simplicia
remane‹n›t in tiriaca secundum esse refractum, tunc dicam: o bone Commentator; ergo non solum elementa intenduntur et remittuntur, sed etiam
mixta intenduntur et remittuntur, quoniam talia simplicia ingredientia tiriacam, puta camomilla vel quodcumque sit illud, mixtum est; ergo contra tequi tenes quod solum elementa possunt intendi et remitti.
Sed vos dicetis quod tiriaca est una res artificialis et non naturalis, etquod non habet unam formam substantialem. ‘O, Avicenna dicit quod
habet unam formam’. Vos dicetis: ‘Avicenna fuit istius opinionis, cuius
auctoritas hic non acceptatur’. Sed, domini mei, ista reponsio nihil est,
quoniam Commentator fecit tractatum de tiriaca, quem tamen ego nonvidi. Credo tamen illum fecisse, quoniam Gentilis allegat illum. Tamen ipse
27A Canon, V, summa I, tr. 1, f. 507va: «Et scias quod medicine composite conferenti, ut tyriaca, insunt secundum simplicia eius vestigia et virtutes, et secundum formam
ipsius, quae non fermentatur in spatio nisi ut faciat accidere complexio eius vestigia et virtutes; et fortasse sunt meliora quam simplicium. Non ergo respicias ad illud quod dicunt medici,quod confert tyriaca ad hoc propter spicam et confert ad hoc propter myrrham: immo confert
ita, verum illud cui intendendum est, est forma eius»; E. De viribus cordis, tr. 2, ch. 4,
f. 551va: «Etenim deductio rationis non pertingit efficaciam compositionis ipsarum, sed attingit ex ipsa compositione quam narravimus pauloante. Quod si tota operatio tyriacae procederet ex parte simplicium, et non ex parte dispositionis quam sua complexio prebet, esset utiquerecens efficacior et utilior fermentata, cuius contrarium tamen est».

5

10

15

20

25

30

L  D  

119Commentator, V Colliget vel I, cap. ante antepenultimum, dicit quod medicina composita est una unitate formae, et operatur per unam formam, sicut
28
sunt res naturales. Ergo non solum Avicenna dicit, sed etiam Commentator. Ideo si negatis Avicennam, habetis etiam negare Commentatorem.
Ad aliud, quando dicitis quod tiriaca est una res artificialis, dico quod
est una fuga, quoniam Aristoteles, III Meteororum ad finem, ubi determinatde generatione metallorum – quod usurpavit Albertus Magnus in suis
Mineralibus – dicit quod omnia metalla generantur ex sulphure et argento
vivo secundum plus et minus.29 Unde alchimistae appellant argentum
30
10 vivum ‘mercurium’, quia sicut mercurius va di qua et di là, et se defendit,
sic argentum vivum. Modo certum est quod argentum vivum est mixtum;
similiter sulphur. Si ergo aurum generatur ex sulphure et argento vivo,
generatur ex duobus mixtis; quae duo mixta aut erunt in auro aut secundum virtutem aut formaliter aut secundum esse refractum. Si secundum
15 esse virtuale, ergo a fortiori elementa erunt in mixto. Si formaliter secundum esse perfectum, quare et elementa non poterunt etiam formaliter sic
remanere in mixto? Et quare repraehendis Avicennam? Si autem secundum
esse refractum, ergo mixtum refrangetur; ergo suscipit magis et minus etintenditur et remittetur. Ergo non solum elementum recipit magis et mi20 nus, ut tu dicis, Commentator, quare illa responsio est una fuga.
5

Praeterea contra Commentatorem arguo quod volens evitare unum inconveniens incidit | in maius. Nam ipse Commentator tenet quod elementa [325v]
remaneant formaliter in mixto secundum esse refractum. Tunc vellem scire
ab eo, an in eadem parte materiae sit forma substantialis ignis et sic de aliis;
25 aut in diversis partibus et sitibus.
Aliqui tenent ad intentionem Commentatoris quod non commisce‹n›tur, sed quod in una parte est ignis refractus et non est aqua, in alia parteest aqua refracta et non est aer, et sic de aliis. Aliqui tenent quod ubiquesint elementa secundum esse refractum. Si ergo dicis quod sunt in locis
30 diversis, hoc non potest stare secundum Commentatorem, quoniam in hoc
9 alchimistae] alchimisti ms.
28A Colliget V, ch. 57 (Giunta, 121 K): «Huiuscemodi autem actus quem agit illud
medicamen compositum est quidem unus, sive artificiali temperatura, sive naturali, et non est
plures».
29
A Meteor. III, 378 a 26-28 (Giunta, 460 H); cf. A M Mineralia, IV,
tr. 1, ch. 2, p. 85a: «Est autem argentum vivum ad substantiam materialem metallorum sicut
menstruum est embryonis: ex quo virtute sulphuris digerentis ipsum et adurentis, omne metallum generatur».
30«It goes here and there».

120P P

redarguit Avicennam, quod si elementa essent in diversis sitibus, esset
unum per aggregationem, et quod non quaelibet pars mixti esset mixta. Et
31haec opinio communiter non tenetur. Ideo dicitur quod in eadem partesunt coextensae formae substantiales, scilicet forma substantialis ignis remissa, et sic de aliis.
Sed contra arguitur argumento Scoti, quod est quod si quatuor formae
substantiales elementorum essent in eadem parte, tunc quatuor corpora se
penetrarent et sic daretur penetratio corporum.32 Sed utrum argumentum
in se sit alicuius valoris ego non curo. Disputo enim solum de hoc, quod
hoc argumentum Scoti non potest fugere ipse Commentator, quoniam
Commentator in commento 54 III huius, quando Aristoteles probavit quod
elementum non fit ex corpore per se, dicit sic: si aer subiiceretur aut susciperet formam ignis, duo corpora essent in eodem loco.33 Unde dico: oCommentator, si hoc argumentum Aristotelis et tuum tenet, etiam illud
Scoti valebit.
Ad hoc vos dicetis: ‘Tu dicis veritatem sed oportet bene intelligere Commentatorem. Nam si esset terra et reciperet aerem, non sequeretur duo
corpora esse in eodem loco; tamen si terra esset completa et aer incompletus, argumentum concluderet quod scilicet duo corpora essent in eodem
loco. Supponebat ergo Commentator ibi quod aer esset sub esse completoet ignis superveniret sub esse imperfecto, quare etc.’ Unde videtis quod ista
responsio quod per completum et incompletum defendit Commentatorem.
Sed ego dico quod completum et incompletum non variant, quoniam
formae possunt esse tam sub esse completo quam incompleto. ‘O, dicetis
quod antiqui dicebant sic; et ego dicam quod non’.

8 argumentum] autem ms.
31

This position can be ascribed to P T Plusquam commentum in Microtegni
Galieni, I, c. 15, f. 12ra: «Impossibile autem est in idem convenire dispositionem que requiritur ad formam ignis cum ea que requiritur ad formam aque, quia huiusmodi dispositiones
ignis et aque sunt contrarie. Contraria autem impossibile est omnino esse in eodem. Impossibile igitur est quod in eadem parte mixti sit forma substantialis ignis et aque».
32
D S Lectura, II, d. 15, q. un., p. 143, ll. 10-14: «Arguitur sic: omnem formam corpoream et specificam consequitur propria quantitas; sed si elementa maneant in mixto, illud
habebit in se plures formas specificas; igitur et plures quantitates. Ergo illae formae sunt simul
in mixto, aliter mixtio esset iuxtapositio; sequitur quod quantitates sint simul!».
33
A In De coel. III, c. 54, p. 605 (Giunta 216 K): «si subiectum generationis ignis ex
aere fuerit aer, et subiectum existet in re generata, iam enim est pars, contingit ut ignis
generatus ab aere fit aer et ignis insimul, et ut locus quem occupat totus aer, aut pars eius inhora in qua aer occupat ipsum, sit idem cum loco quem occupat ignis in illa hora».

5

10

15

20

25

L  D  

121

Praeterea, stando in Commentatore, sequitur ‹contrarium› totius quod
dixit Aristoteles in libro De generatione.
Amplius, contra Commentatorem arguo, quoniam vel ponit in mixto
praeter quatuor formas substantiales formam aliam substantialem, vel non
5 ponit. In hoc etiam non desunt opiniones.
Si dicetis quod non ponit aliam formam substantialem praeter formam
mixti, dico quod hoc non potest stare nec etiam teneri, quoniam tunc
omnia mixta erunt eiusdem speciei, et tantum different secundum magis |et minus, ita quod unum mixtum bene differet ab alio secundum quod [326r]
10 habebit plus de igne quam aliud, et sic de aliis elementis.
Si autem dicatis quod praeter quatuor formas elementorum sit forma
mixti, videbitis quam subtiliter argumentatus est Commentator contra Avicennam, et videbitis quod argumentum Commentatoris est ita contra se
sicut contra Avicennam. Nam Commentator in commento, in digressione
15 deduxit Avicennam ad hoc, quod mixtum esset unum per formam accidentalem, quoniam dicebat Commentator quod non potest esse unum performam substantialem, quoniam sunt quatuor elementa, ergo quatuor formae substantiales, ergo non per unam formam substantialem, ex quo suntquatuor. Avicenna ergo ponit formam mixti. Ergo nullum fuit argumentum
20 Commentatoris contra Avicennam.
Sed dicetis quod non est verum, quoniam secundum Avicennam praeter
quatuor formas elementorum non potest poni formam mixti. Sed contra:
quia possunt esse refractae, ideo ‹mixtum› potest recipere aliam formam.
Sed Commentator ponit quatuor et formam mixti, ita quod forma mixti et
25 quatuor elementorum sint in materia prima. Habet tamen post pro inconvenienti quod forma ignis subiiciatur formae mixti.
Praeterea ista opinio Commentatoris mihi videtur prima fatuitas quae
sit in philosophia, quoniam in ista terra debent introduci quatuor elementa
secundum esse refractum secundum Commentatorem. Terra est frigida et
30 sicca. Modo si ignis generatur in terra, nonne oportet quod alteratio praecedat? Oportet ergo quod calefiat et quod intendatur caliditas. Et si debet
generari aqua, debet infrigidari. Ergo idem simul calefiet et infrigidabitur,quod est inconveniens.
35

Sed dices quod aqua producitur per humidum. Modo per quid aer
introducetur? Si dices per calidum, in terra ista solummodo introducuntur
caliditas et humiditas; sed contra: secundum Aristotelem, II De generatio26 formae] forma ms.

P P

122

ne, introductio per calidum et humidum faceret aerem; ergo non ignem nec
34
aquam etc.
Sed dicetis quod per calidum generatur ignis et aer, et per humidum
generatur terra et aqua. Vellem scire an sint duae calefactiones et duae
humefactiones, aut una numero. Si dicis quod sunt duae, quid stultius?
Quoniam subiecta, scilicet ignis et aer, specie differunt. Ergo et calefactiones specie different. Si vero est una calefactio numero et sunt duae generationes; ergo duae essent generationes et una alteratio, et sic erunt duo
termini ad unum motum, et sic uno motu, verbi gratia, potero ire in duos
locos diversos. Quare ista opinio videtur mihi una maxima fatuitas, et nullo
modo sustinenda. Et hoc sit satis pro ista opinione etc.
Die 14 Decembris 1520. Cras videbimus de opinione sancti Thomae,
Scoti et aliorum quae mihi videtur ad mentem Philosophi verissima, licet
sint etiam argumenta contra ipsam, quae tamen ego solvam, et hoc de ista
lectione.
Lectio 33[326v]

341015

die 3 Ianuarii 1521

Superest videre an formae elementorum veraciter non remaneant in
mixto. Ideo sequitur | tertia opinio, quae tenet quod elementa non remanent formaliter, id est veraciter in mixto, sed tamen sunt secundum virtutem; quae opinio indubitanter videtur esse Aristotelis, quia ipse in fine I De
generatione concludit quod elementa non corrumpuntur nec sunt ibi formaliter sed remanet illorum virtus.35 Item Aristoteles expressius in II De
partibus animalium, cap. primo, dicit quod in quocumque animali sunttres compositiones.36 Prima est humorum ex elementis, puta sanguinis,colerae, flegmatis et melancoliae, qui quidem humores constant ex elementis. Secunda est compositio membri ex humoribus, unde os, caro et huiusmodi sunt ex humoribus. Tertia compositio est ex membris. De prima
compositione inquit Aristoteles ut sic; verius autem dicendum est quod
virtutes elementorum remanent in his, quam elementa ipsa; et post exponitA De gen.corr. II, 3, 330 b 1-2; t. 16 (Giunta, 374 E).
A De gen.corr. I, 10, 327 b 31-32; t. 84 (Giunta, 369 E).
36
A De part.an. II, 1, 646 a 5-20, ch. 1 (Giunta, 127 C-E). See also P P Expositio super I et II De part.an., II, lectio 1, p. 130: «Et Commentator uno modo,
scilicet Averrois, interpretatur istum locum qui vult quod Aristoteles hic innuat tres compositiones: prima est materiae et formae, ex qua immediate resultant elementa; secunda compositio ‹est› quae resultat ex elementis, ex quibus fiunt caro, os, sicut est compositio membrorum
similium; tertia compositio est ex quibus fiunt organica».
35

5

20

25

L  D  

123

quid intelligat per virtutem, et dicit quod est caliditas et frigi‹di›tas, siccitas
et humiditas.
Item Galenus, IX De elementis, dicit quod ista est opinio Aristotelis.37
Item Plusquamcommentator, Thomas, Scotus, Gregorius Ariminensis et
5 omnis secta Nominalium tenent hanc opinionem ad intentionem Aristotelis. Et sic habetis tertiam opinionem, quae potest sillogizari sillogismo divisivo sic, scilicet: elementa aut remanent in mixto formaliter aut virtualiter;
non formaliter, ut probavimus reprobando duas primas opiniones; ergosequitur quod remanent virtualiter, ut habetur ex auctoritatibus paulo ante
10 enumeratis.
Sed viso per tot auctoritates quod elementa non remanent formaliter
sed virtualiter, cadit modo difficultas quid debeamus tunc intelligere pro‘virtualiter remanere’, et quae sint virtutes elementorum. Quantum viderim(non enim multa vidi), tamen dico quod Plusquamcommentator, Concilia15 tor, Thomas, Scotus per ‘elementa virtualiter remanere in mixto’ non intel38
ligunt nisi ‘accidentia elementorum remanere in mixto’. Erit ergo dicere‘elementa remanent virtualiter’ ac si diceremus ‘remanent secundum accidentia’. Dicamus ergo quod in quocumque mixto est una tantum forma
mixti substantialis; formae vero elementorum non sunt in mixto secundum
20 istam opinionem, sed bene ibi est de calido ratione cuius attestatur igni; est
et de frigido ratione cuius attestatur aquae et de sicco ratione cuius attestatur terrae; est et de humido ratione cuius attestatur aeri. Unde omne mixtum habet istas quatuor virtutes, scilicet calidum, frigidum, humidum etsiccum; non autem ignem, aquam, aerem et terram, etc.
Verum est magna difficultas et discrepantia: numquid caliditas et frigiditas se compatiantur in eodem subiecto secundum esse formale vel virtuale. Aliqui tenent quod sic, aliqui quod non. Est bona dubitatio. Non
tamen est praesentis considerationis, quoniam hoc spectat ad librum De
generatione et V Physicorum et librum De sensu et sensato. Ideo ad illa loca
30 reservamus etc.
25

Domini mei, ista materia, an elementa formaliter vel non remaneant in
mixto, est materia tritissima et non solum fiunt quaestiones, sed libri; etdico vobis quod ista tertia opinio non minores habet difficultates quam
primae duae ante recitatae. Et mihi videtur quod difficile sit, immo verius
3 IX] primo ms. 29 sensato] sensata ms.
37
38G De elementis IX, see Essay, fn. 166.
See Essay, p. 24.

124[327r]

P P

impossibile, sub|stentare eiusmodi opinionem sic intellectam. Et licet contra hanc fiant infinita argumenta (nam Ugo Senensis, Prima Primi, capitulo
de elementis, adducit istam opinionem et decem facit rationes contra
istam; et pauci medici substenta‹n›t istam opinionem), ego tamen pauca
adducam argumenta contra hanc: tantum enim ea quae mihi videntur
fortiora, et erunt argumenta communia, quae mihi faciunt difficultatem in
hac materia.
Primum argumentum est hoc: ista opinio, si sic intelligatur, impossibilis
videtur, quoniam si esset vera, sequeretur quod unumquodque simplex(puta ignis vel aqua etc.) diceretur mixtum.39 Consequens autem est impossibile et deus non posset illud facere, scilicet quod simplex sit mixtum. Ergotertia opinio non est vera. Quod autem sequatur deducitur, quia in mixto
propter aliud non dicuntur remanere elementa nisi ratione qualitatum secundum istam opinionem. Modo in quocumque simplici contingit refra‹c›tio qualitatum primarum; ergo simplex dicetur mixtum. Omnia nota suntexcepta minore, quam ego probo: quoniam si sumatur aqua, ex ea potest
fieri ignis. Oportet ergo tunc quod corrumpatur frigiditas et humiditas etintroducatur caliditas et siccitas. Ergo in aqua erit de calido, sicco, humido
et frigido; et si sic, quare et quid prohibebit quod aqua non dicatur
mixtum?
Amplius, si ista opinio esset vera sequeretur quod ex duobus elementis,
40
immo ex uno elemento, posset fieri mixtum. Nam si nihil plus requiritur
ad hoc quod sit mixtum, nisi quod remaneant quatuor qualitates elemen8 Primum argumentum adn. rep. marg. 16 minore] minoria ms.
39

Pomponazzi is probably referring to the arguments against Tommaso del Garbo, in U
S Super prima Fen I Canonis, f. 4vb-5ra: «Prima positio videtur mihi omnino irrationalis, quia mixta resolvuntur in elementa, ut sensus notat in combustione. Si igitur impossibile
esset ex elemento vel elementis fieri mixtum iam tota mixtorum materia transivisset intempore praeterito in materiam elementorum, et nihil esset mixtum. Nec valet si dicatur quod
mixtum non resolvitur in elementa sed in mixta, quia quero de illo ultimo mixto, ad quod stat
mixtorum resolutio, quia non proceditur in infinitum; et sequitur quod illud vel illa si sintplura sunt elementa ad sensum nostrum. Concedimus enim id esse elementum quod est
postremum corpus ad quod per resolutionem devenitur. Hanc opinionem tamquam aliquam
dementiam non prosequor».
40
I B Quaestiones super De gen.corr. I, q. 23, p. 177, ll. 22-28 (see Essay,
fn. 172); M  I In De gen.corr. I, q. 22, f. 95va: «Ad octavum conceditur quod
mixtum potest generari solo uno elemento actualiter concurrente ad sui actionem passive, nec
hoc est inconveniens. Ad Philosophum, II huius, dicitur quod omne mixtum virtualiter componitur ex quatuor elementis, eo quod in omni mixto sunt qualitates prime remisse que sunt
virtutes quatuor elementorum, et ideo dicitur ex quatuor elementis omne mixtum componi.
Et de hoc magis dicetur in II huius, quaestione prima, sed quando dicitur quod alia elementa
superfluerent dicitur quod non, quia sunt ad decorem universi».

5

10

15

20

L  D  

125

torum virtualiter, cum in aqua, ut dictum est in primo argumento, remaneant, ergo etc. Sed consequens est contra Aristotelem ubique, qui dicit quod41omne mixtum est ex quatuor elementis, quare. Et istud argumentum primum est maximae efficaciae.
Sed vos dicetis quod hoc argumentum peccat per fallaciam consequentis; et Marsilius in I De generatione respondet ad hoc argumentum et dicit
quod bene verum est quod, si est mixtum, sunt ibi quatuor qualitates
primae; sed ultra hoc requiritur forma mixti.42 In simplicibus autem nonrequiritur forma mixti, licet ibi sint qualitates primae. Unde inquit Marsi10 lius: non convertitur, scilicet sunt ibi quatuor qualitates primae, ergo est
mixtum, licet si est mixtum habebit quatuor qualitates primas. Quare,inquit Marsilius, argumentum non concludit.
5Sed, domini, ista responsio non videtur conveniens quia, si ad hoc quod
dicatur mixtum, oportet quod ibi sit forma mixti una cum quatuor qualita15 tum primarum virtutibus, o Marsilii, vellem scire a te: nonne ubi elementa
dicuntur esse virtualiter in aliquo, illud tale dicitur esse mixtum? Cum ergorequiratur quod sint quatuor qualitates (nam ubique sunt elementa secundum esse virtuale, ibi dicitur esse mixtum: nam ista est diffinitio mixti),
modo in elemento dicuntur esse quatuor elementa secundum esse virtuale;
20 ergo elementum et simplex erit mixtum, quoniam a diffinitione ad diffinitum valet consequentia.
Praeterea, o Marsilii, quia dicis quod ultra quatuor qualitates requiritur
forma mixti, quaero a te: quare cognoscis quid sit forma mixti? Nam substantia non cognoscitur nisi per accidentia. Non enim generatur mixtum
25 nisi ratione primarum qualitatum. Ergo videtur quod simplex dicatur mixtum. |Sed notetis quod istud argumentum nihil valet contra Commentatorem [327v]
et Avicennam. Nam secundum eos non dicitur mixtio ratione qualitatis sed
3 est] iter. ms. 14 qualitatum] qualitatibus ms.
41A De gen.corr. II, 8, 334 b 30-32, t. 49 (Giunta, 382 L): «Omnia autem mixta
corpora quaecumque circa medii locum sunt, ex omnibus composita sunt simplicibus».
42
M  I In De gen.corr. I, q. 22, f. 94ra: «Alii autem ponunt ea manere sub esse
remisso et refracto in mixto. Prima opinio est bipartita: quidam enim ponunt elementa in
mixto sub esse perfecto et nullam aliam esse formam mixti quam proportionem et habitudinem istarum formarum elementarium (et hanc formam dicunt aliam et aliam secundum aliam
et aliam proportionem adinvicem et vocant illam complexionem); alii autem dicunt formas
perfectas elementorum remanere, sed tamen eis formam mixti superaddunt. Contra istas
opiniones per ordinem est arguendum ponendo conclusiones eis oppositas».

126

P P

ratione substantiae; et hoc argumentum est commune, ut dixi, et apud me
magni valoris.
Secundum argumentum est: nam sumatur mixtum uniforme per totum;
tunc certum est quod, ex quo est compositum ex materia et forma, quod
aliquando corrumpetur, et sic corrumpetur ab intrinseco vel ab extrinseco;
sed nullum istorum modorum potest dici, ergo etc. Quod autem non possit
corrumpi ab extrinseco probatur, quoniam si diceretur mixtum uniforme
per totum, esset materia eiusdem rationis et qualitas eiusdem rationis.43
Quod autem non possit corrumpi ab intrinseco patet quia corruptio ab
intrinseco est per putrefactionem. Modo in tali mixto putrefactio nonpotest esse: nam oportet quod tunc habeat partes subtiles et grossas; quaspartes non habet si uniforme est.
Et notetis quod hoc argumentum est etiam contra Commentatorem.
Secundum autem Avicennam solvitur hoc argumentum. Thomas autem
non habet viam solvendi. Quod autem Avicenna possit solvere patet: nam
ex quo ponit elementa veraciter remanere in mixto, dicit quod, si corrumperetur tale mixtum et corrumperetur ab extrinseco, una pars convertitur
in ignem, alia in aquam, et sic de aliis elementis. Si vero ab intrinseco, quiapartes sunt incinerabiles et eiusmodi.
Sed, domini, teneamus quamcumque opinionem voluerimus istorum
trium, hoc argumentum habet difficultatem. Nam in mixto uniformi secundum Avicennam sunt quatuor, scilicet ignis, terra, aer et aqua. Habet tamen
tale mixtum qualitates refractas, tamen quando ab intrinseco resolvuntur,
tunc ignis habet qualitates intensas et proprias. Unde provenit ista intensio
qualitatum? Nam quando resolvuntur, resolvuntur in veram aquam, terram,
et sic de aliis. Quis generavit illam aquam, terram et eiusmodi? Verbi gratia
si ignis apponatur ligno, aqua generatur; similiter de aliis elementis, quia
unumquodque resolvitur in ea ex quibus componitur; et lignum, antequamapponeretur igni, habebat qualitates refractas; quando vero apponitur igni,
3 Secundum argumentum adn. rep. marg. 7 extrinseco] intrinseco ms. (emended on the basisof the sense of the argument, and after comparing with the reportatio anonimi, BAV, Vat.lat.
5733, f. 238r).
43
U S Super prima Fen I Canonis, f. 5ra: «Sequitur quarto mixta homogenea
per putrefactionem non debere incinerari secundum partem et resolvi et dissolvi secundum
aliam, cum in eis non sit diversitas partium tantum quod una deberet converti in cineres etalia in vaporem. Si enim una est complexio uniformis unius forme mixti, nec sunt necessarieelementorum forme in omni specie homogeneorum daretur aliquod tale mixtum vel dariposset in quo essent omnes partes uniformes. Et tunc illud non posset per putrefactionem
incinerari neque aduri, cum adustio sit vi caloris subtilis a grosso separatio ita ut subtile sublimetur et grossum descendat […]».

5

10

15

20

25

L  D  

127

generantur qualitates intensae, scilicet aqua, terra etc. Quis ergo est ille qui
generavit aquam et frigiditatem? Non possumus dicere quod ignis, quoniam est calidus: calidum autem frigidum non generat. Et e‹s›t alia difficultas quod, licet in mixto uniformi sint quatuor elementa secundum Avicen5 nam et qualitates refractae, quomodo est possibile quod ignis et terra stentsecundum eandem qualitatem? Ideo bene consideretis secundum argumentum, quod est comune et difficile.
Tertium argumentum est quia videmus quod in homine aliquando
generatur res frigida | sicut aqua, immo forte frigidior, sicut flegma vitre- [328r]
10 um; aliquando generatur res calidissima: sic est colera prassina de colore
aeris, quae adeo calida est quod, si cadit super lapide, scindit eum. Vellem
modo scire: cum in homine, qui tendit ad calidum et humidum, continentur tales qualitates, scilicet frigidiores aqua et calidissimae, unde provenit
hoc? Non ex agente, quoniam vita humana non posset stare cum tanta
15 frigiditate et caliditate. Nec etiam a patiente. Quomodo ergo Thomas solvet
hoc argumentum?
Secundum Avicennam videtur quod faciliter possit solvere hoc, quoniam flegma vitreum generatur ex lactucis, in quibus lactucis erat secun44
dum illum aqua veraciter. Ideo partes aquae congregantur et ideo hoc est
20 ratione passi. Secundum autem Commentatorem et Thomam non possunt
salvari.
Sed notate quod re vera, licet sensibilior videatur opinio Avicennae
quam Thomae, tamen secundum etiam Avicennam argumentum habet difficultatem, quoniam esto quod in lactuca sit aqua, non tamen aqua erat ibi
25 frigida. Nam ex quo erat in mixto, scilicet lactuca, habebat qualitates refractas. Unde ergo provenit tanta frigiditas in flegmate generato ex lactucis?
Non ex agente nec ex patiente: nam aqua non sic frigida est. Et ideo illud
argumentum habet magnam difficultatem, nisi habeatis recursum ad coelum, scilicet quod coelum est illud quod generavit talem ac tantam frigidi30 tatem. Sed hoc dicere videtur mihi fatuitas, ideo etc.
Quartum argumentum, quod facit Marsilius, qui licet fuerit vir doctus,
non tamen tetigit fundamentum, sed est sicut mus super farina et musio

8 Tertium argumentum adn. rep. marg. 31 Quartum argumentum adn. rep. marg.
44
A Canon, I, fen 2, ch. 15, f. 33va: «sicut sanguis, qui generatur ex lactucis,
quoniam in ipso est plus frigiditatis quam sit in complexione hominis, licet sit factus sanguis».

P P

128
45

super carbones. Et dicit ipse: cum dicas quod elementa sunt virtualiter in
mixto, tunc sumamus marmor quod est quasi terra, et crystallum quod est
quasi aqua (fit enim ex aqua condensata; sic marmor ex terra condensata).
Crystallus est mixtum, ibi tamen per te non est veraciter aqua. Item inmarmore videmus quod est longe maior frigiditas et siccitas quam sit inaliqua terra. Modo quaeritur, inquit Marsilius, ab ista opinione: cum terra
non corrumpitur nisi quando corrumpuntur dispositiones facientes pro
ipsa terra sine quibus non potest stare terra, sed in marmore sunt dispositiones frigidiores quam in terra, unde corrupta est terra? ‘O, sunt influentiae coelestes’. Dico quod coelum non agit nisi corrumpendo etiam qualitates.
Quintum argumentum est difficile et dicit Ugo quod argumenta quae
fiunt contra Thomam procedunt contra Commentatorem. Et argumentum
est hoc: si esset aliquod corpus flegmaticum et febre calefieret, tunc febriens non esset flegmaticus amplius, et mutaret complexionem propriam.
Sed hoc est contra experimentum et veritatem, ergo etc. Quod autem
sequatur probo. Nam si flegmaticus febrit, inducitur caliditas et siccitas
quae non sunt cum frigiditate et humiditate, quemadmodum est flegma;[328v] ergo. | Et quemadmodum dixi de corpore flegmatico, dicatur de quibuscumque aliis complexionibus – puta si corpus colericum infirmaretur infirmitate frigida, non amplius esset colericum, ergo etc.
Sed quaerendo dicetis numquid tale argumentum procedat contra Avicennam. Respondeo quod nequaquam. Nam si flegmaticus laborat febre,
remota febre remanet flegmaticus. Habet enim principium per quod potest
reverti ad suam naturam, sicut patet de aqua quae, remoto calefaciente,
reducitur ad pristinam frigiditatem. Et ista sunt argumenta medicorum,
quae fundantur super experimentis. Ideo sunt difficilia, et istis quinque46
argumentis sum contentus.

12 Quintum argumentum adn. rep. marg.
45

Pomponazzi uses these metaphors to show that Marsilius’ analysis was superficial. He does
the same regarding Peter of Abano, in his lecture on De sens. in 1525 (see on this N, Saggi
sull’Aristotelismo, p. 111).
46
The Lectio 33 has a different conclusion in the reportatio anonimi. See BAV, Vat.lat. 5733,
f. 239r: «Salvo meliori iuditio, licet tenear heresiarcha fundatorque multarum haeresium, volo
etiam quod in opinione quam dicam heresiarcha dicar. Dicam enim opinionem quae cum
nulla istarum tenet».

5

10

15

20

25

L  D  

Lectio 34

129< die 4 Ianuarii 1521 >Heri adduximus quinque argumenta contra opinionem communem
quam (ingenue fateor) nescio salvare nec mihi placet. Nam ea argumenta
quae heri adduxi mihi faciunt magnam difficultatem. Ideo relicta etiam
5 tertia opinione, ponam quartam, quam teneatis donec meliorem invenietis;
et iste modus quem ego ponam videtur satisfacere omnibus argumentis
47
quae adduxi.

10

15

20

25

Quartus ergo modus est talis qui non convenit cum Commentatore, nec
Avicenna, nec cum sancto Thoma, nec etiam totaliter discrepat ab illis,
quoniam est quaedam mixtura ex illis. Feci autem istam mixturam ut
solverem argumenta quae adducuntur contra illos tres modos, scilicet illas
tres opiniones. Dico ergo quod elementa non remanent formaliter in mixto,
ut voluit Avicenna, et ‹in› hoc discrepo ab Avicenna. Dico etiam quod elementa non remanent formaliter refracte sicut voluit Commentator, et in
hoc discrepo a Commentatore. Sed teneo quod elementa non sunt formaliter in mixto ut voluit tertia opinio et sic convenio in hoc cum tertia opinione. Discrepo tamen a tali tertia opinione in hoc, scilicet quid intelligi
debeat per ‘virtualiter remanere’. Nam per ‘virtutem elementorum’ nonintelligo id quod intelligit tertia opinio. Nam, ut dictum est, tertia opinio
vult quod elementa dicantur remanere in mixto virtualiter quia remanentqualitates primae elementorum. Ego vero non sic intelligo; unde dico quod,
licet remaneant qualitates primae elementorum in mixto, non tamen dicoquod propter hoc elementa dicantur virtualiter remanere, sed intelligo
quod remaneant virtualiter hoc modo, et imaginor in formis substantialibus, sicut aliqui ut Scotus, Burlaeus et Gregorius Ariminensis imaginanturde qualitatibus mediis. Nam ipsi tenent quod quando concurrunt caliditas
et frigiditas et generatur tepiditas, tepiditas non generatur ex calido et frigido, sed tenent ‹quod› caliditas et frigiditas corrumpantur et generetur una
forma simplex realiter, quae habet virtutem calefaciendi et frigefaciendi,

47

The reportatio anonimi adds a comparison with the founders of religions. See BAV, Vat.lat.
5733, f. 239r: «Do modum alium cum quo salvo omnia ista sed volo servetis id quod dicit
Aristoteles in fine VI Thopicorum quod, quando dat diffinitionem, sic facit sicut de legislatoribus qui observare faciunt leges suas donec meliores inveniant. Observabitis ergo istum
modum donec melior oriatur. Modus meus est una mixtura facta ex istis tribus opinionibus ut
evadam argumenta contra Thomam, contra Avicennam et Averroem facta». Cf. P P De immort.an. , p. 1067; A Top. III, 2, 117 a 8-10.

130P P
48

quae dicitur esse calida et frigida non quidem formaliter, sed eminenter.
Sic, inquam, ego in proposito teneo quod, quatuor elementis debite ad invicem concurrentibus, corrumpuntur formae substantiales, ignis scilicet,[329r] aquae, terrae et aeris, et generatur una forma quae appellatur | forma mixti,
quae est una forma simplex, et non est ignis nec aer nec aqua nec terraeminenter, tamen continet ignem, aerem, aquam et terram, et habet virtutem illorum quatuor elementorum.
Dicitur ergo ‘virtualiter’ quia eminenter ‹formae mixtorum› continentillas quatuor formas, et hoc modo elementa sunt in mixto re vera; et sicut
dicimus quod in qualitatibus mediis, puta in coloribus, aliqui colores magis
attestantur albedini ut palledo; quae quidem palledo, licet sit simplex color,tamen quia plus ibi est de albedine, ideo magis attestatur albedini; simile
est de fuscedine, quae magis attestatur nigredini. Cum autem dicitur, I De
generatione et expressius in II eiusdem, quod ad generationem mixti concurrunt quatuor elementa, tamen unum elementum praedominatur aliis,
ita etiam dico quod istae formae mixtorum, etsi sint formae simplices,tamen ratione materiae et efficientis habent hoc quod semper unum mixtum attestatur magis uni elementorum quam alteri, ita quod mixtum vel est
aereum, vel igneum, vel aqueum etc. Et etiam quantum ad qualitates motivas hoc idem apparet. Et isto modo teneo quod elementa virtualiter remaneant in mixto. Quo intellectu stante, intendo respondere ad omnes
rationes quas feci heri contra tertiam opinionem. Et per haec quae dixi
circa istum quartum modum dicendi, ut puto, potestis respondere omnibus
rationibus contra istam opinionem tertiam.
Ad primum argumentum ergo quod facit Gentilis, Super prima Primi,
capitulo de complexionibus, cui fatetur se nescire respondere vel saltem
4 quae appellatur] iter. ms 25 Ad primum adn. rep. marg.
48
D S Lectura, II, d. 15, q. un, p. 146, ll. 8-12: «Sicut enim ex actione colorum
contrariorum generatur forma media, in qua magis assimilantur quam inter se, quae incomparatione ad utrumque non contrariatur utrique, sic ex elementis corruptis generatur
forma mixti, in quo dicuntur manere sicut in effectu communi»; G A In II
Sententiarum, d. 15, q. 1, p. 303, ll. 26-28: «In vera enim mixtione nullum miscibilium manetneque unum in alterum convertitur, sed omnia corrumpuntur et convertuntur in quoddam
medium commune». On Burley, we can consider his Quaestiones in De gen.corr., available
only in manuscript (BAV, Vat.lat. 2151, ff. 149ra-171ra): «et ita sicut illa qualitas media
continet qualitates extremas in virtute, sic forma mixti continet formas elementorum in
virtute. […] Intelligendum quod cum dicam quod elementa manent in mixto in virtute vel
quod virtutes elementorum manent in mixto, hoc non debet sic intendere quod eaedem virtutes secundum numerum, quae fuerunt in elementis, postea erunt in mixto». Burley’s excerpt
has been taken from M, An der Grenze, p. 114. This is coherent with what Pomponazzi
attributed to Burley.

5

10

15

20

25

L  D  

131
49

prolongat responsionem: dicit enim quod hoc pertinet ad philosophos;
50
quod argumentum etiam facit Marsilius in I De generatione. Unde sciatis
quod medici melius vident ista particularia quam theologi et metaphysici:
sunt enim artifices sensati. Ad primum ergo argumentum, cum dicebatur:
5 si ista opinio esset vera, sequeretur quod unum, quod simplex, diceretur
mixtum, negatur consequentia, scilicet quod sequatur. Probatur quia ‘elementa remanere in mixto virtualiter’ nihil aliud est nisi qualitates primas
esse in eo. Sed in uno simplici inducuntur omnes qualitates primae quia, si
ex aqua debet generari ignis, tantum inducitur de caliditate et siccitate
10 quantum corrumpitur de frigiditate et humiditate, et e contra successive; et
ita patet quod simplex dicetur mixtum. Dico quod secundum nos, qui per‘virtualiter esse in mixto’ aliter intelleximus, ut patuit, quam intellexerint illide tertia opinione, argumentum nullius est valoris, quoniam habet fundamentum falsum. Nam supponit tale argumentum quod virtualiter remanere
15 non sit aliud nisi quia quatuor qualitates habeant; sed secundum nos non
est sic, ut diximus, et ideo argumentum nullum. Bene autem verum quodego nescio quomodo Commentator possit solvere hoc argumentum; et51
propter hoc dixit Gentilis: hoc argumentum relinquamus philosophis.
Sed contra erat replica Marsilii. Sed respondeo quod nos non cognoscimus substantiam nisi accidentium. Quae quidem accidentia magnam partem conferunt ad cognoscendum quod quid est. Sed oportet quod | sint [329v]
accidentia propria vel quasi propria. Ideo dico quod mixta praeter calidum,
humidum, frigidum, siccum, habent alia accidentia. Nam habent primas,
secundas et tertias qualitates, unde mixtum cognoscimus per qualitates
25 primas, et etiam per secundas et magis per tertias, scilicet quod hoc, verbi
gratia, sit reubarbarum. Et ita argumentum Marsilii nihil est; quod in fonte
videas.

20

Ad secundum argumentum quod erat Ugonis Senensis, Prima Primi,
52
capitulo de elementis, quod erat quod, si talis tertia opinio esset vera,
30 sequeretur quod mixtum uniforme non resolveretur in quatuor elementa,
28 Ad secundum adn. rep. marg.
49
See rather G F Super prima Fen I Canonis, f. 9vb: «Cum medicus incipit
loqui et egreditur ad affirmandum, id est probandum per rationem, ista sua principia, scilicet
elementa, complexionem etc., errat. Ergo medicus debet illa credere et non probare».
50
See T.1, p. 124, fn. 40.
51
G F Super prima Fen I Canonis, f. 10va: «Ea autem de quibus medicus
non potest ratiocinari, sed debet essentiali informatione informare, sunt elementa, complexiones etc.».
52
T.1, p. 126, fn. 43.

132

P P

quia non ab extrinseco, quia stante unitate passi et eadem dispositione(suppono enim idem esse aer, ignis, et sic de aliis) est idem etc. Vide ipsum
in fonte.
Argumentum est difficile. Pro quo advertendum est quod mixtum secundum rei veritatem (quoniam omnes Philosophi auctoritates sonant hoc)
non potest generari nisi sint quatuor elementa, quoniam non generatur
forma media nisi praecederent formae substantiales elementorum. Quostante, debetis etiam scire: in quocumque mixto, sit uniforme sive difforme,
non potest ibi esse tanta uniformitas quin etiam dicatur esse aliqua difformitas, quia hic aqua, hic ignis etc. Et licet ex illis elementis corruptis generetur una forma retinens formas substantiales illorum elementorum, tamen
secundum diversitatem illorum, servantur etiam virtutes, scilicet una plus
habet de virtute terrae quia in illa parte erat terra, et sic de aliis. Ista ergo
forma simplex non est adeo simplex quae non habet diversas virtutes. Undesicut Ugo (et subtiliter) dicit secundum Avicennam non esse dubium si
mixtum resolvatur secundum aliquam ‹partem› in aerem et secundum
aliquam in ignem, et sic de aliis elementis quia ibi sunt talia elementa, ita
etiam ego dico secundum istum meum quartum modum quod licet illa
forma sit simplex, eminenter tamen continet omnes formas elementorum
et secundum unam partem magis attestatur uni elemento quam alteri; et
sic non est inconveniens quod resolvatur in ipsa. Et in hoc convenio cum
Ugone, qui tamen ponit continentiam formalem, ego autem virtualem. Et
ita semper resolvitur in diversa. ‘O, est idem agens’. Concedo.
Notate quod ultra formam virtualem ego pono complexionem quae est
una qualitas quae insequitur formam substantialem, et si corrumperetur
complexio, non esset forma substantialis.
Verum quia adducebatur argumentum contra Avicennam, quod videturcontra nos: nam si ignis agit in lignum, generantur quatuor elementa, ettunc quaerebatur: a quo est facta illa intensio? Nam, licet in mixto secundum Avicennam essent vere elementa, tamen qualitates erant remissae;[330r] sed postquam tale mixtum fuit corruptum, | elementa facta sunt intensa.
Respondeo et pro Avicenna et pro nobis quod in ligno non erat aqua, et sic
de aliis, secundum ista accidentia; et quando ignis egit in ligno et generavit terram, quando terra est genita reducitur ab intrinseco ad pristinum
gradum. Secundum ergo Avicennam, quando aqua erat substantialiter in
mixto, talis aqua tunc non poterat se reducere ad pristinum gradum ratione
contrarietatis: quando enim erat in mixto forma mixti ei dominabatur etideo non poterat se reduci ad pristinum gradum. Sed quando corrupta est

5

10

15

20

25

30

35

L  D  

133

forma mixti, reducitur bene ad pristinum gradum perché non ha più chi
53
l’impedisca. Sic etiam dicimus secundum nostram opinionem quod reducit se ad pristinam qualitatem ab intrinseco. Ergo etc.
Ad tertium argumentum, quod multum molestat medicos. Nam videmus quod flegma vitreum frigidissimum est; quaerebatur unde est genita
tanta frigiditas: non enim ex parte materiae, puta ex parte herbae, verbi
gratia lactucae (nam ipsa non habet tantam frigiditatem); non ex parteagentis, quia vita humana non potest stare cum tanta frigiditate. Unde ergo
est genita? Avicenna videtur solvere: nam secundum illum istae herbae
10 generantes tale flegma sunt aqua a praedominio; ideo cum separatur etc.;
sed secundum nos non videtur posse stare.
5

Ideo respondeo quod nos aeque bene solvemus secundum nostrum
modum. Unde, si sumamus mixtum (aliqua quorum a praedominio suntaquea, aliqua terrea), quare quando fit mala digestio natura de possibilibus
54
15 facit quod melius est, unde ex eo quod natura non est vana et non potest
generare sanguinem ex tali mixto aqueo, generat flegma, et hoc est ex
diversitate materiae et agentis. Sed unde est tanta frigiditas? Dico quod,
quando flegma generatur, in primo esse generationis non est ita frigidum
sicut aqua, sicut enim est de aqua quando generatur ex igne. Tamen quia
20 flegma est frigidissimum, cum relinquitur reducitur ab intrinseco ad frigiditatem, sicut etiam patet de aqua. Et Commentator hoc argumentum nonpotest solvere. Et sicut dixi de flegmate, dicatur de colera et huiusmodi.
Ad quartum argumentum, quod erat: sequeretur quod flegmaticus ubi
febrieret, ubi sanaretur, amplius non esset flegmaticus, nego consequen25 tiam. Avicenna habet bonum modum solvendi. Ego tamen dico: etiam secundum meam opinionem bene solvitur, et dico quod remanet flegmaticus,
immo contingit quod magis flegmaticus. ‘O, contra: non a forma, quia erat
eadem, nec a materia nec quia remanserunt qualitates elementorum’. Dico
quod flegma magis attestatur aquae et flegmaticus, deducto impedimento,
30 reducitur ad pristinam qualitatem a sua forma regulante, et non variatur
complexio. Et nulla est differentia inter nos et Avicennam, nisi quia ponit
elementa formaliter, nos vero virtualiter eo modo quo diximus.
Ad quintum argumentum quod est bonum illud Marsilii. Nam per
opinionem tertiam | in marmore non est terra, sed forma simplex, scilicet [330v]
23 Ad quartum adn. rep. marg. 33 Ad quintum adn. rep. marg.
53
54

Since it has nothing to prevent it.
A De coel. II, 5, 288 a 2-3, t. 34 (Giunta, 117 A); Auctor.Arist. 164: 57.

134

P P

mixtum: licet in marmore non sit terra, tamen marmor est genitus ex terra.
Et sciatis quod in marmore sunt plura minima terrae numero quam de aliis
minimis. Si ergo generatur marmor, generatur ex terra. Vellem scire: quando ex terra generatur marmor, forma terrae corrumpitur per adventum
marmoris; ergo oportet quod terra corrumpatur; sed non videtur quod
terra possit corrumpi.
Ad hoc do duas responsiones et dico: quando marmor generatur ex
terra, terra corrumpitur: verum est. Ergo per dispositionem contrariam:verum est; et dico per caliditatem. ‘O, contra: in marmore est intensa frigiditas; quomodo ergo per caliditatem corrumpetur terra?’. Dico quod,
quando marmor primo generatur, est ibi caliditas. Post reducitur ad frigiditatem, sicut patet et dictum est: quando aqua generatur ex igne, quae inprimo instanti generationis est calida, post ab intrinseco reducitur adfrigiditatem. Sed ista responsio non mihi placet quoniam marmor generatur in locis frigidissimis: quomodo ergo habebit caliditatem?
Quapropter pono secundam responsionem quae magis mihi placet. Etprimo dico quod natura facit elementa pro mixtis et magis sollicita est define quam de his quae sunt ad finem, scilicet de mediis. Quando ergo ex
terra generatur marmor, elementis quatuor concurrentibus commixtis,
quando erit conveniens dispositio faciens pro marmore, id est quando erittanta dispositio quae facit pro marmore, natura sagax corrumpit quatuor
elementa et introducit formam marmoris.
Contra: non corrumpitur terra nisi per dispositiones disconvenientes,
scilicet per calefactionem et humefactionem; sed istae dispositiones, scilicet calefactio et humectatio, non sunt introductae, ergo etc.
Dico quod, quando ex terra generatur marmor, re vera non dicitur terra
corrumpi, quia succedit forma quae est quasi terra. Marmor enim est quasi
terra, sed terra quasi corrumpitur per accidens et per sequelam. Quia ex
quo natura ordinavit elementa in formam mixti, ideo licet terra posset‹stare› per se cum ista humiditate, tamen in ordine ad formam mixti: nonideo natura corrumpit formas elementorum, et generat formam mixti, et
ita generatio marmoris est quasi per viam sequelae: alteram enim mensuram terra exigit de per se, et alteram in ordine ad mixtum. Et sic responsum
sit ad ista argumenta. Cras argumentabimus contra istam opinionem.

16 Quapropter] Quomodo generatur marmor adn. rep. marg.

5

10

15

20

25

30

L  D  

Lectio 35

135< die 5 Ianuarii 1521 >In praeterita lectione posui modum secundum quem mihi videtur quod
possimus salvare omnes obiectiones adversus istum modum. Ut melius
talis modus elucescat, hodie volo adducere quaedam argumenta contra
5 ipsum, et ipsa solvere.
Prima dubitatio est: nam dicebatur quod ex uno simplici, nec ex duobus
nec ex tribus, potest generari mixtum | quoniam omnes auctoritates (tam [331r]
55
Platonis, Avicennae, Galeni et Aristotelis) reclamant hoc; et ultra etiam
est contra experimentum, quoniam aqua non potest nutrire; et ideo dicebat
10 quod oportebat quod quatuor essent elementa, si debet fieri mixtio.
Sed contra hoc dupliciter ego arguo. Et primo quoniam secundum
istum quartum modum dicendi, ad hoc quod debet fieri mixtio oportet
quod quatuor elementa ad invicem concurrant et corrumpantur formae
elementorum et generetur alia forma distincta, ut in praeterita lectione
15 dictum est. Sed contra: sit ita quod debeat generari mixtum; secundum
positionem requiruntur quatuor, scilicet ignis, aqua, terra et aer; modo ista
quatuor sunt corpora, ergo non penetrant se; ita quod oportet quod ponatur ignis in uno angulo, aqua in alio angulo, et sic de aliis. Si enim ex
quatuor elementis debet generari mixtum, oportet esse quatuor minima
20 elementorum quae sunt in locis segregatis licet contangant se. Ex eo ergo
quod ita est, ista quatuor elementa agunt et reagunt ad invicem tandemquecorrumpuntur. Ego sumo materiam ignis quae sit A, et materiam aeris quae
sit B, et sic de aliis elementis; ex quo materia non stat, forma corrumpitur(forma ignis, aeris et sic de aliis) et inducitur forma mixti, et ex illa materia
25 generatur forma mixti; quae materia erat tantum sub forma ignis. Ergo ex
uno simplici poterat generari mixtum.

22 sumo] summo ms.
55

See A De gen.corr. II, 8, 334 b 30-32, t. 49 (Giunta, 382 L). Concerning Plato,
Pomponazzi might refer to C Commentarium in Platonis Thimaeum, 32C-33a, p. 46:«Igitur quattuor illa integra corpora et sine ulla delibatione ad mundi continentiam sumpta
sunt. Ex omni quippe igni et item totis illis reliquis, aere aqua terra, constructus est nulla uel
corporis uel potentiae parte derelicta contemptaque, propterea ut perfectum animal esset,
utpote ex integris corporibus perfectisque conflatum, hoc amplius ut aeternae compos incolumitatis foret. Videbat enim eam esse naturam corporis, ut ei facile importuna caloris accessione uel contra frigoris omniumque huius modi, quae in magna sunt uiolentaque potentia,
noceretur. Quo consilio quaque reputatione unum perfectum ex perfectis omnibus citra
senium dissolutionemque composuit formamque dedit ei congruam, quippe animali cuncta
intra suum ambitum animalia et omnes eorum formas regesturo».

136P P

Argumentum stat in hoc. Hic est ignis, hic aqua, hic aer, hic terra, quae
agunt et reagunt ad invicem et corrumpuntur formae elementorum. Undehic erat ignis et in illa materia, quae erat prius sub forma ignis, introducitur
forma mixti. Si ergo in materia quae erat tantum sub forma ignis introducitur forma mixti, ergo erit mixtum ex quo habet formam mixti; ergo relinquitur quod ex uno solo elemento potest generari forma mixti. Istud argumentum procedit contra nos et contra Avicennam, sed non contra Commentatorem, quoniam ipse bene solvit hoc: nam si concurrunt quatuor
elementa, secundum Commentatorem tantum corrumpitur de forma ignis
quantum introducitur de forma alterius, quia quaelibet pars mixti est
mixta. Hoc argumentum est bonum, ut videtis.
Secundo arguitur ad idem probando, et hoc secundum argumentum est
commune quod facit Marsilius56 et Marsilio concludit, qui tenet partem
oppositam. Argumentum est tale. Nam nonne in aqua generantur pisces etherbae? Certe sic. In visceribus terrae nonne generatur aurum et argentum
et huiusmodi? Certe sic. Si sic, quomodo vis in aqua sit ignis, sit aer etc.?
Ecce ergo quod ex pura terra, alterata tamen, potest generari mixtum; ergo
non est verum quod ex uno simplici tamquam ex materia non possit generari mixtum.

5

10

15

Aliud argumentum quod ego feci dum legerem textum contra opinionem Thomae quod elementa non sunt materia compositionis, sed materia
alterationis mixtorum. Et argumentabar quod ratio Aristotelis nulla esset,
quia probabat quod elementa sine figuris erant sic: quod est receptivum[331v] omnium figurarum debet carere figura; | sed elementa sunt receptiva
omnium figurarum, ergo debe‹n›t carere figuris. Argumentabar autem sic:
aut intelligitur de materia alterationis aut de materia compositionis. Non
primo modo, quia corrumpitur prima forma. Si de materia compositionis,
ergo elementa formaliter remanent in mixto. Et haec sunt argumenta quae
volui adducere. Restat modo solvere ea.

20

Quapropter ego respondeo ad has dubitationes et ideo substinendo
modum quartum positum a me in praeterita lectione, qui mihi videtur
verissimus. Non dico autem quod sit, sed dico: mihi videtur; et non video
ego quod opinio Avicennae possit stare cum Aristotele; opinio autem
Commentatoris mihi videtur fatua; sed sola opinio quam adduxi mihi

30

56M  I In De gen.corr. II, q. 13, f. 118va: «Ad secundum dicitur quod mixta infundo maris existentia virtualiter componuntur ex igne. Nam in eis est caliditas aliqualis cum
siccitate que sunt qualitates ignis. Immo mediantibus quibus intensis existentibus mixtis
posset iterum generari ignis».

25

L  D  137

videtur vera. Ideo sum istius opinionis: quod ex uno simplici non possit
fieri mixtum, licet bene sciam Ocham, Marsilium, Buridanum tenere
57
oppositum. Non enim vidi virum maxima auctoritate dignum dicere hoc.
Nam Aristoteles ubique reclamat oppositum et Avicenna, qui dicit quod
5 aqua non nutrit, et sic de aliis simplicibus. Plato etiam in Timaeo, ubi
habetur tota philosophia, ponit expresse quod ex uno elemento non potest
58
fieri mixtum; et ideo mihi videtur quod ex quatuor elementis tamquam ex
materia fiat ista mixtio et hanc opinionem ego teneo.
10

Ad primum argumentum, quod est efficax, do duas responsiones. Unatamen altera magis mihi placet. Argumentum erat tale, scilicet debet fieri
mixtum ex quatuor elementis, corrumpitur ignis et introducitur forma
mixti, et ex quo ibi erat tantum ignis et introducitur ibi forma mixti, ergo
ex uno simplici poterit fieri mixtum. Imaginatus sum duas responsiones
iuxta dictas vias et opiniones.

Nam est una opinio Thomae, qui tenet quod quantitas non est coaeterna materiae primae, ita quod sicut advenit forma substantialis ita
etiam advenit nova quantitas. Unde quando sunt quatuor formae substantiales elementorum, corrumpuntur etiam quantitates, scilicet ignis, aeris
etc. Et non possumus assignare partem materiae quae erat sub forma ignis,
20 quae sit modo sub forma mixti; sed in quacumque parte erat ignis, aer,aqua, terra. ‘O, ergo corpora se penetrabunt!’. Sic quantum ad quantitatem:
est enim facta una materia. Quo stante dico: si tenemus istum modum,
facile est respondere; sed quoniam hoc contradicit uni famoso et communi(nam famosius et communius tenetur quod quantitas sit coaeterna mate25 riae: via enim communis hoc tenet), ideo pono alium modum dicendi etaliam responsionem, scilicet quod substinendo quod quantitas sit coaeterna materiae et quod istae materiae non incorporent se, difficilius est
respondere. Mihi tamen videtur quod possimus etiam salvare et quoquo
modo coincidendo cum prima opinione et cum Ugone; et dico quod, etsi in
30 ista materia sit forma mixti et prius non fuerit nisi forma ignis, dico |tamen quod ex uno simplici solo separato non potest generari mixtum, [332r]
licet ex puro simplici, ut tamen est pars compositi, possit fieri mixtum.
15

57
M  I In De gen.corr. I, q. 22, f. 95vb: «Ad octavum conceditur quod mixtum
potest generari solo uno elemento actualiter concurrente, ad sui actionem passive, nec hoc est
inconveniens»; I B Quaestiones super De gen.corr. I, q. 22, p. 177, ll. 22-28 (seeEssay, fn. 172). On the contrary, Ockham seems to hold something different, in G
 O, Quodlibet III, q. 4, f. d6rb: «Similiter elementa conveniunt communiter ingeneratione mixti, quia in omni generatione mixti videtur aer concurrere et aqua, quia ubique sunt».
58
T.1, p. 135, fn. 55.

138

P P

Unde si ignis esset separatus, nullo modo posset generari forma mixti.
Concedo ergo argumentum quod ignis potest esse materia partialis mixti,
ut tamen est coniunctus cum aliis. Et est simile dicto Ugoni‹s›, qui dicebat
quod ignis solus non potest esse materia formae mixti. Ex puro ergo igne
substantialiter, ut est pars mixti et coniunctu‹m› materiae primae, id est
materiae proportionatae formae mixto, ‹potest generari mixtum›; tamen, si
separetur, ex illo non posset fieri mixtum.
Sed dicetis quod ista responsio ‹est› voluntaria, quia concedit de simplici coniunctim quod potest esse materia mixti, negat autem separatim.
Sed quare hoc? Dico quod ideo ‘mixtum’ a‹p›pellatur, quia pro materia
habet quatuor elementa et ‹pro forma› illa forma quae resultat ex quatuor
elementis, quia actus activorum sunt in patiente bene disposito;59 undeformae mixti concurrunt materialiter et effective.
Argumentum ergo cum responsione stat in hoc: in illa materia inducitur forma mixti in qua primo erat tantum forma ignis. Ergo ex purosimplici potest generari mixtum.

5

10

15

Respondeo quod hoc potest intelligi dupliciter. Uno modo coniunctim, aliomodo separatim. Primo modo concedo quod potest generari mixtum, quia
actus activorum sunt in patiente bene disposito. Secundo modo ego nego.
Quod si dicatis: ‘Tu reprehendisti Ugonem in hoc, et modo tu idem
dicis’, dico quod minime, quoniam Ugo non potest salvare, quoniam secundum Avicennam ad hoc, quod sit mixtum, oportet quod dicantur esse
quatuor elementa; et si dividatur, non dividetur in mixta, quia secundum
illum non quaelibet pars mixti est mixta; sed secundum me est verum
mixtum; unde si dividatur, est verum mixtum et secundum me in quacumque parte coniunctim dicitur esse mixtum, quia est forma mixti, quoniam
dicitur esse mixtum, quoniam continet formas elementorum eminenter.
Unde argumentum factum de parte formae non est contra me. Dico ergo
quod impossibile est fieri mixtum ex simplici separatim; ut tamen est
coniunctum concedo. Et hoc ad primum argumentum.
Ad secundum argumentum quod erat de his quae generantur in aqua etin terra, facile est respondere. Nam in aqua generatur ignis etc. Nam, ut
refert Plinius et etiam Aristoteles, in aqua generatur quidam piscis qui est

20 reprehendisti] reprehendistis ms.
59A De an. II, 414 a 11-12, t. 24 (Giunta, 60 F); Auctor.Arist. 179: 55.

20

25

30

L  D  

139
60

tantae caliditatis, quod omne quod tangit subito adurit. Unde etiam interra generatur ignis, sed hoc est ex motu coeli: unde Albertus dicit quod61
transmigrantur a coelo portiones magnae ignis; et argumentum tale nullum est, et effectivum eiusmodi rerum sunt radii solares et dispositiones
5 coelestes.
Ad tertium argumentum, quia dicebamus: omne receptivum figurarum
debere carere eis, | sed elementa sunt receptiva figurarum, ergo etc. Si ergo [332v]
sunt receptiva talium, ergo materia; tunc aut sunt materia transeunte, id est
alterationis, aut materia compositionis. Si hoc secundo modo, ergo ele10 menta remanent in mixto, etc.
Ad hoc do duas responsiones et una mihi placet magis quam alia. Et
cum dicis ‘omne receptivum figurae debet carere illa etc.’, vel intelligitur demateria compositionis vel alterationis. Dico quod intelligitur de materia
compositionis, sed non dico de materia compositionis mixtorum, sed dico
15 de materia compositionis figurarum. Et tunc dico quod remanet in receptione figurarum, et quoniam elementa recipiunt unamquamque figuram.
Nam aer quando est ‹in› ore habet figuram oris, quando est in naso figuram nasi et sic de aliis etc., elementis tamen remanentibus in sua substantia. Et sic aequivocabas de materia compositionis, id est in rebus figuratis.
20 Ista est prima responsio quae videre meo non est ad mentem Aristotelis,
licet sit vera, quoniam tunc ratio prima Aristotelis et prima ‹responsio›
coinciderent.
Secundo quia Aristoteles manifeste dixit in textu ‘cum recipiant figuras
mixti’, dixit ergo mixtorum. Ideo dico quod ipsa elementa proprie non sunt
25 materia alterationis, nec proprie compositionis, sed medio modo: non proprie materia alterationis, id est materia transiens, quia elementa remanent
19 materia compositionis] iter ms.
60
P S Nat.hist. IX, xli, 79; A Hist.an. V, 15, 548 a 6-8. See also PP De incant. III, 3, p. 18.
61
A M De causis proprietatum elementorum, I, tr. 2, ch. 12, pp. 82b-83a:«Movendo autem ignem, ut diximus, impossibile est ut moveat eum ut corporaliter descendat
deorsum: quoniam ignis simpliciter levis est, et illius est super omnia ferri et locari: et ideo si
corporaliter descenderet, hoc esset omnino contra naturam: sed movet eum ut diffundatur
calor ejus in radiis. Propter quod Philosophi quidam dixerunt, quod radii solis sunt calidiores
aliis, eo quod transeunt per ignem: licet non sit sufficiens dictum eorum: quia etiam radii
lunae transeunt per ignem, sed tamen non sunt calidi, sed frigidi et humidi, sicut diximus
superius. Dicatur igitur, quod sicut sol calidus est et siccus per effectum, et non informatio
caloris, ita radii hoc habent in effectu: et ideo ipsorum est movere ignem generando ignem in
his in quibus generatur ignis in inferioribus. Et iste modus est qui traditus est a Philosophis,
quod ignis in radiis solis descendit ad locum generationis. Sic ergo dictum est qualiter est
solem movere ignem».

P P

140

in mixto, nec compositionis, quia non formaliter remanent, sed medio
modo: nam forma mixti non est ignis nec aer neque aqua et sic de aliis.
Retinet tamen de omnibus et continens eminenter substantias continet
propria accidentia. Unde si elementa haberent proprias figuras, ita quod
essent essentiales eis, oporteret quod etiam remanerent ipsae figurae in
mixto, sicut continet calidum, refracte tamen. Sed hoc non potest diciquoniam, ut bene dicebat Commentator, figurae non possunt refrangi: nonenim magis et minus suscipiunt. Et ideo dico quod si ignis haberet propriam figuram, cum ignis dicatur materia compositionis mixti, et ut retinet
de caliditate ita etiam retineret illam figuram. Hinc ergo est quod non
habent figuram. Et haec quantum spectat ad materiam de remanentia elementorum in mixto. Ad laudem dei.

510

Lectio 36
Super commento lecto etiam solet dubitari. Nam Commentator volens
probare quod ad intensionem qualitatum primarum inducuntur formae
substantiales, ac si ignis amitteret unum gradum caliditatis, tunc ignis posset stare sine caliditate, contra Avicennam, et sic de aliis, ut dixi legendo.
Contra hoc solet dubitari: nam si sumas hominem, potest calefieri et exsiccari, tamen hoc non videtur quod, si potest stare sine uno gradu caliditatis et siccitatis, quod possit stare sine omnibus gradibus. Ergo argumentum
Commentatoris contra Avicennam nullum est. Dixi quod Commentator
erravit et non video quomodo possit salvari. Conclusio ergo apud me est
quod Commentator erravit. |[333r]

Aliud videndum in isto commento est, quia Commentator dicit vel
videtur dicere quod unumquodque elementum habet duas qualitates insummo, verbi gratia ignis est summe calidus et siccus, et sic de aliis. Dicit
enim: ignis enim non est ignis in actu nisi in calore et siccitate quae sunt in62
summo. Ugo Senensis citat hoc commentum et tenet hanc opinionem.
Huic tamen sententiae Commentator contrariatur in pluribus locis. Nam
1 mixto] sed medio modo: nam forma add. et del. ms.
62U S Super prima Fen I Canonis, f. 6rb: «Terra vero naturaliter est frigida etsicca in summo, ut potest colligi ex Commentatore, III Celi, commento 67. Nam ad omnem
remotionem alicuius gradus istarum qualitatum, sequitur forma substantialis remotio iuxta
suam positionem, licet II De generatione dicat terram magis siccam quam frigidam, et aquammagis frigidam quam humidam, et aerem magis humidum quam calidum, et ignem magis
calidum quam siccum. Quod ego interpretor quod unumquodque elementum habet unam
istarum qualitatum in summo, sue nature magis conformem, licet non habeat eam intensiorem».

15

20

25

L  D  

5

10

15

20

141

commento 39 IV huius, II De generatione, commento 23, IV Meteororum,
63
commento 10, in Cantica, commento 15, dicit oppositum. Unde dicit in
Cantica: aer non habet ita tantam caliditatem sicut humiditatem, quoniam
habet remissam caliditatem et humiditatem in summo. Et hoc etiam dicit
in omnibus aliis locis; et licet Thomas in II De generatione dicat quod ele64
mentum habet duas qualitates in summo, tamen in aliis locis dicit oppositum. Ideo puto opinionem Ugonis falsissimam. Domini, utrum elementa
habeant ambas qualitates in summo, deo volente, exacte dicam II De gene65
ratione. Unde nunc dico quod Commentator non fuit istius opinionis,
quod habeant ambas qualitates in summo; et dico quod dicere Commentatorem propter istum solum locum fuisse istius opinionis est leve et parum
experimenti in dictis Commentatoris. Et dico quod Commentator non sibi
contradicit: nam possumus dicere quod Commentator hic locutus est
exemplariter; de quibus exemplis non requiritur verificatio, sed manifesta66
tio, quoniam In Cantica Avicennae Commentator, commento 15, dicit
67
oppositum expresse, ut dixi. Aliter possumus etiam dicere quod quando
Commentator dicit hic quod ignis non est ignis etc. nisi quando habet
caliditatem in summo et siccitatem, intellexit non absolute sed in summo,
id est caliditatem et siccitatem convenientem ipsi igni. Nam ibi non fit
comparatio nisi ignis ad ignem, et non ignis ad alia elementa. Bene verum
est quod fiunt argumenta ad oppositum, probando quod elementa de-

63A In De gen.corr. II, c. 23, p. 110 (Giunta, 375 F): «Sed unaquaeque istarum quatuor
qualitatum simplicium est in uno illorum in fine. […] Ignis vero ‹est› calidus magis quamsiccus»; E. In De coel. IV, c. 39 (Giunta, 265 F): «Et omnes conveniunt quod humiditas ineo [scil. aere] est maior quam caliditas, cum videatur esse humidior elementis ex definitione
humiditatis, ut declaratum est in libro Peri Geneseos»; E. In Meteor. IV, c. 10 (Giunta, 469K): «Et exemplum huius est quoniam si ignis esset calor, et siccitas esset in eo in fine, et sic
frigiditas et humiditas in aqua, nunquam temperarentur et admiscerentur ignis et aqua, et
facerent aliquid. Et propter hoc, quod siccitas ignis non est in fine, nec humiditas in aqua,
potuit esse quod unum esset potentius, et ideo admiscent se»; E. In Cantica, t.c. 15(Giunta, 223 I-K): «Et cum dixit “et teneritas est inter aquam et nubem” intellexit per teneritatem humiditatem et per nubem aerem, ac si diceret duo elementa humida sunt, scilicet aer etaqua. Oportet tamen scire aerem esse humidiorem aqua […]».
64
P-T A In De generatione continuatio, II, l. 3, n. 5: «Deinde cum dicit:
sed tamen simpliciter quatuor etc., ostendit quae qualitas in quolibet elemento dominetur,dicens quod elementa cum sint quatuor, et quodlibet habeat duas qualitates, non tamen habet
eas aequaliter, sed unumquodque est unius, idest in unoquoque dominatur una, sicut in terra
magis dominatur siccitas quam frigiditas, in aqua magis frigiditas quam humiditas, in aere
magis humiditas quam caliditas, in igne vero magis dominatur caliditas quam siccitas».
65
Infra, T.3, p. 186, ll. 19-22.
66
A In De an. II, c. 67, p. 234 (Giunta, 85 C).
67
A In Cantica, c. 15 (Giunta, 223 I-K).

142

P P

termina‹n›t sibi qualitates ambas in summo; sed, ut dixi, reservo ad II De
68
generatione. Et hoc de isto examine.

68

Infra, T.3, p. 186, ll. 19-22.

TEXT 2
E     D    I(C  V, BAV, R.. 1279)| Lectio 22
5< die 5 Decembris 1521 > [151v]

Circa capitulum de mixtione maximae et plurimae occurrunt difficultates.1 Communiter omnes dubitant, cum mixtum componatur ex elementis
tamquam ex miscibilibus, utrum elementa remaneant in mixto. Et licet
anno elapso super III De coelo et mundo fecerim hanc quaestionem ad longum sermonem, hic tamen etiam faciam sed brevibus.2

Circa remanentiam elementorum in mixto potest fieri ista divisio quam
facit Commentator, scilicet: mixtio aut est secundum quantitatem aut
secundum qualitatem; secundum quantitatem dicitur eo quia non inducatur nova forma; secundum vero qualitatem est quando generatur nova
forma. Si secundum quantitatem, dupliciter autem: quia dividuntur in par15 tes indivisibiles secundum sensum; vel quia dividuntur in partes indivisibiles simpliciter. Sed quoniam Aristoteles reprobavit hanc, quod non potest
esse secundum quantitatem, ideo ego non loquar. Et ideo consideratio
nostra erit circa qualitatem.

10

Debetis ergo scire quod ista opinio quae tenet quod mixtio est secundum qualitatem et quod nova forma substantialis advenit mixto est bipartita. Nam aliqui tenent quod ultra formam mixti remanent elementa formaliter, ita quod sit in mixto ignis vere, aqua vere, aer vere et terra vere, etultra has quatuor formas elementorum est una | alia forma distincta ab illis [152r]
quatuor formis elementorum. Aliqui autem tenent quod formae elemento25 rum non remanent in mixto, sed tantum in mixto dicitur esse una forma
substantialis.3 Illi qui tenent formas elementorum esse vere in mixtis praeter formam mixti, maxime moventur una ratione et uno experimento. Ratio
autem est ista, quoniam Aristoteles ubique III De coelo et in isto I De generatione, videtur dicere quod elementa sunt materia mixtorum.4 Modo
30 materia non debet corrumpi in adventu formae sed remanere; immo ipsa
20

1A De gen.corr. I, t. 90 (Giunta, p. 370 H-I).
See infra, T.1, pp. 111-134.
3
Pomponazzi is quoting from M  I In De gen.corr. I, q. 22, f. 94r (see Essay,
fn. 109). The representatives of the first group are Avicenna and Galen, due to their theory ofcomplexion (see infra, T.1, p. 111, l. 25); the second group seems to refer to the Common
Opinion.
4A De coel. III, 8, 306 b 18-19, t. 67 (Giunta, 226 B).
2

144

P P

materia perficitur per ipsam formam; ergo debe‹n›t remanere elementa in
mixto. Confirmatur ex diffinitione elementi. Nam elementum est id ex quo
5componitur res et id in quod resolvitur res. Modo nihil componitur ex alio
nisi illud tale sit; nec etiam aliquod resolvitur in aliquod nisi illud remaneret.
Experimentum autem est quia, si sumamus mixta et corrumpantur,
videmus quod talia mixta resolvuntur in elementa, ut patet de cadavere
quod resolvitur in aquam, in terram. Similiter in alchimia videmus hoc:
nam alchimistae in ale‹m›biccho sciunt resolvere in sua principia, puta inoleum et eiusmodi. Quod esse non posset nisi ibi vere dicerentur esse
miscibilia.
Sed licet multi conveniant quod elementa vere et formaliter remaneantin mixto, non tamen omnes uno modo dicunt, quoniam aliqui tenent quod
formae elementorum integre et perfecte remanent; aliqui vero tenent quod
non integre et perfecte remanent. Qui vero tenent quod integre et perfecte
6
remanent, bipartiti sunt. Nam aliqui tenent quod nec elementa nec formae
eorum incorporentur, sed quod subiectum eorum est distinctum loco etsitu, ita quod ubi est ignis, ibi non est aer et ubi est aqua non est terra; etpost supervenit forma mixti: verbi gratia elementis quatuor venientibus ad
mixtionem, ignis remanet in proprio situ, aqua in proprio situ, terra in
proprio situ, aer in proprio situ, et concurrentibus istis quatuor elementis,
agunt et reagunt ad invicem, ita quod aqua generat suam formam substantialem in igne; et ignis generat suam formam substantialem in aqua; et terra
generat suam formam substantialem in aere; et aer suam in terra, remittendo accidentia eorum ad invicem. Quibus remissis, generatur una qualitas
media et inducitur forma mixti et in eadem parte generatur forma aeris,7
aquae, terrae; et ista fuit opinio Avicennae. Aliqui vero, insecuti Avicennam in hoc, quod formae substantiales elementorum remanent in mixto
secundum esse integrum, tamen discordati fuerunt in hoc, quoniam tenent[152v] | quod praecise in eodem loco ubi est ignis sit aqua, aer et terra, quoniam
formae miscentur, ita quod ubi est ignis, ibi sit forma ignis, aquae, terrae etaeris; ubi est aqua, ibi forma aliorum elementorum, et sic de aliis. Et ista
8
opinio fuit Pauli Veneti.
21 aer] terra ms.
5A Phys. III, 5, 204 b 33-34, t. 45 (Giunta, 105 A); E. Met. V, 3, 1014 a 26, t. 4
(Giunta, 104 K); cf. Auctor.Arist. 148:106; 173: 21.
6
See Essay, p. 48.
7
See A In De coel. III, c. 67, p. 635 (Giunta, 227 D); see Essay, fn. 39.
8P V Expositio super De gen.corr. II, f. 62va-b (see Essay, fn. 123).

5

10

15

20

25

30

L  D    

145

Alia est opinio, quae tenet quod elementa formaliter remanent in mixto,
non tamen secundum esse perfectum, quoniam sicut remittuntur accidentia, ita formae substantiales. Et ista fuit opinio Averrois.
Quidam alii tenent quod elementa non remanent nisi virtualiter in mixto, et quod tantum in mixto est una forma substantialis. Et isti sic tenentes
bipartiti sunt: quidam enim tenent quod virtus elementorum remanet in
mixtis, sed per virtutem intelligunt qualitates elementorum, scilicet caliditatem, frigiditatem, humiditatem, siccitatem, ut verbi gratia in me dicitur
esse ignis quia in me est caliditas; in me dicitur esse aqua quia in me est fri9
10 giditas, et sic de aliis. Et ista opinio attribuitur Aegidio, Thomae, Alberto.
5

Alii vero tenent quod elementa dicuntur esse virtualiter in mixto, nonautem formaliter, quoniam ibi non est ignis, aer, aqua, terra, sed virtualiter;
sed per ‘virtualiter esse ibi’ intelligunt aliter quam fecerit opinio Thomae,
quoniam secundum istam opinionem nihil aliud est nisi quando quatuor
15 elementa veniunt ad compositionem, formae substantiales elementorum
corrumpuntur sed generatur una forma quae non est ignis nec aer nec
aqua, sed eminenter illa forma contintet formas quatuor elementorum, et
ista dicitur esse seu remanere secundum esse virtuale.
Et sic habetis quinque opiniones in ista materia, scilicet opinionem Avicennae, Pauli Veneti, Averrois, sancti Thomae et quintam. Sed velle iudicare quae istarum quinque dicatur esse vera non est debilis et hebetis ingenii.
Nam perfectio alicuius rei, puta oculi, non habet attendi quia multa et delongiquo videat, sed penes hoc, quod distincte videat: unde perfectio ingenii habet attendi penes bene iudicare. Ideo ex quo meum ingenium non est
25 perfectum, non possum de hoc iudicare. Dicam tamen quod mihi videtur:
unde dico quod opinio quinta mihi melior videtur.

20

Quantum autem si‹ t › de opinione Avicennae, certe ea videtur verisimilis, ut patet in alchimia; tamen puto non esse ad mentem Philosophi: undecirca hanc opinionem duo dico. Primum quod opinio Avicennae videtur
30 probabilis in se; secundum est quod mihi videtur quod non possit stare ad
27 certe] certa ms.
9T A Summa Theologiae I, q. 76 a. 4 ad 4: «Nec minus est impossibile aliquid
esse medium inter substantiam et accidens. Et ideo dicendum est, secundum philosophum in
I De generat. quod formae elementorum manent in mixto non actu, sed virtute. Manent enim
qualitates propriae elementorum, licet remissae, in quibus est virtus formarum elementarium»; A R In De gen.corr. I, c. 84, p. 28va: «manent enim virtute et potentia.
Salvatur enim virtus eorum»; A M De gen.corr., I, tr. VI, ch. 5, p. 172a: «Et ideo
dicit Aristoteles quod virtute manent, virtute, inquam, qua fluunt a tali essentia elementi
quam habet in mixto».

146

P P

mentem Philosophi. Primum autem apparet inspicienti, quoniam habemus[153r] multos | auctores solventes rationes quae sunt contra Avicennam. Secundum autem ego probo, quoniam secundum opinionem Avicennae non
esset verum quod dicitur ab Aristotele, qui dicit quod generatio unius est
10
corruptio alterius; et corruptio unius non esset generatio alterius, quoniam quando elementa veniunt ad formam mixti, generatur aliquod, scilicet forma mixti secundum Avicennam, et tamen non corrumpitur aliquod,quia non corrumpuntur secundum eum formae elementorum. ‘O, dicetis,
accidentia corrumpuntur’. Dico quod nihil valet, quoniam sermo non est deaccidentibus, sed de substantia: quia generatur forma substantialis, debet
etiam corrumpi forma substantialis. Similiter corrumpitur mixtum, tamen
nihil generatur quoniam elementa praeerant.
Ugo Senensis, Prima Primi, in capitulo de complexione,11 adducit hocargumentum et glosat hanc propositionem, scilicet «generatio unius est
corruptio alterium», sed dicit quod non est distributio cuiuscumque individui, sed in omni tempore, ita quod in omni tempore semper ex uno elemento generatur aliquod. Nam in omni tempore generatur ignis et corrumpitur lignum; sed non pro quacumque generatione generatio unius est
corruptio alterius.
Sed quantum valeat ista responsio relinquo vobis, quoniam Aristoteles
dicit semper: generatio unius est corruptio alterius et e contra. Et ideo vide12
tur una cautela.
Item quod ista opinio Avicennae non sit ad mentem Aristotelis patet,
quia sequeretur: quando fit mixtum, inductio formae substantialis esset
alteratio, et quod plures formae substantiales essent in eodem; quo dato,
sequeretur quod alteratio esset generatio et destruerentur omnia quae dicuntur a Philosopho. Ugo Senensis adducit hoc argumentum et multas dat
responsiones; et dicit quod purus ignis non posset recipere formam substantialem aquae; sed bene ignis, aqua, terra et aer posset recipere ita quod,
inquit Ugo, Aristoteles negaret quod ignis solus non posset accipere for-10

A Met. II, 994 b 5-6, t. 7 (Giunta, 31 H); De gen.corr. I, 3, 318 a 23-25, t. 27(Giunta, 251 H). Auctor.Arist. 118: 45; 167: 7.
11U S Super prima Fen I Canonis, f. 5va: «Alia est auctoritas eius circa finem
ubi dicit ‘est alterius generatio semper in substantiis alterius corruptio, et alteri corruptio alterius generatio’; et ista est universalis de tempore quod omni tempore generatio unius est corruptio alterius. Et hoc est verum de elementis».
12
A precaution.

5

10

15

20

25

30

L  D    

147

13

mam substantialem, sed bene quatuor elementa. Sed quare hoc? Videtur
enim chimaera.
Item tunc non quaelibet pars mixti esset mixta. Respondet Ugo quod
intelligitur quotiens elementa quatuor illa dicuntur esse mixta, sed non si
5 sumatur quod nulla pars de per se diceretur esse mixta. Sed ita diceret
Democritus.
Item opinio Avicennae non mihi placet quoniam vult quod in omni
mixto sint quatuor minima elementi, quoniam si sumatur un punto et uno
14
minimo di capello, est tam parvum quod vix potest videri; et tamen Avi10 cenna vult quod ibi sit ignis, aqua, terra et aer. Sed si sic, cuius quantitatis
tunc erit? Et eo magis quia ignis est in decupla quantitate | ad aerem, et aer [153v]
ad aquam, et aqua ad terram. Quare ista opinio non mihi placet et nonvidetur ad intentionem Aristotelis.
15

Secunda autem opinio quae est Pauli Veneti, qui discrepavit ab Avicenna propter illud argumentum, scilicet qualiter quaelibet pars mixti dicatur
15
mixta; et ideo in qualibet parte posuit quatuor formas elementorum. Sed
ista etiam opinio habet contra se fere eadem argumenta. Nam tunc sequeretur quod plures formae substantiales secundum esse completum essent
in eodem; quod est contra Aristotelem.

Ad hoc Paulus Venetus respondet quod in mixto sunt quatuor formae
substantiales elementorum inhaerentes et non informantes, sed forma mixti est forma informans; formae vero elementorum sunt formae inhaerentes.
Unde, quantum possum concipere, Paulus Venetus ponit differentiam interformam informantem et inhaerentem; et per formam informantem videtur
25 mihi quod velit intelligere formam quae denominat: unde una est forma
quae informat, id est quae denominat (puta hoc mixtum dicitur ‘lignum’
per formam informantem et non aqua, ignis etc. per formas inhaerentes).
Unde inquit: non est inconveniens quod in eodem sint plures formae inhaerentes; sed bene esset inconveniens quod essent plures formae denomi30 nantes. Sed ista responsio est ridicula, quoniam dicerem quod ignis esset
elementum omnium aliorum.
20

13U S Super prima Fen I Canonis, f. 5va.
A point and a minimum of hair.
15P V Summa philosophiae naturalis, De gen.corr., cap. 10, f. 54va: «Tertio arguitur
quod forme substantiales elementorum sunt in mixto substantialiter, quia in lapide est forma
terre, igitur etc. Antecedens probatur: ubicumque reperitur dispositio forme terre, ibi est
forma terre. Sed in lapide reperitur dispositio forme terre scilicet tanta siccitas et frigiditas
quanta reperitur in terra saltem existente ex naturalem dispositionem, igitur etc.».
14

148

P P

Tertia opinio, quae est Commentatoris, videtur deliramentum. Commentator tenet quod formae substantiales elementorum possunt esse ineodem et quod formae elementorum intenduntur et remittuntur et quod
16
formae substantiales mixti non remittuntur nec intenduntur. Sed ego probo quod si formae substantiales intenduntur et remittuntur, etiam formae
substantiales mixti intenduntur et remittuntur, quoniam quando Aristoteles dixit quod miscibilia remane‹n›t in mixto potentia et non actu, intellexitde omnibus miscibilibus, et non tantum de elementis. Et de hoc facio argumentum demonstrativum apud me, quoniam Aristoteles in I huius determinavit de mixtione, et in II de elementis. Modo, si non absolute intellexitde omnibus miscibilibus, et non tantum de elementis, Aristoteles non observavit convenientem ordinem quoniam impossibile est intelligere mixtionem fieri ex elementis, nisi intelligamus elementa. Modo adhuc non fecit
mentionem de elementis quamvis miscibilia sunt, quoniam hoc faciet in II
huius. Quare dicendum est quod Aristoteles loquitur de mixtione in universali.
Quo stante, accipiamus tiriacam, in quam multa miscibilia ingrediuntur: ex illis miscibilibus resultat una forma. Vellem modo scire an formae
miscibilium remanent, an remane‹n›t in actu aut non; et si in actu aut se[154r] cundum esse completum. Si sic, | ista est opinio Avicennae, quam reprobas,
o Commentator. Si secundum esse incompletum, oporteret quod formae
elementorum mixti intendere‹n›tur; quare etc., quoniam ex quo miscibilia
possunt esse etiam mixta et miscibilia intenduntur et remittuntur, ergo
forma mixti intenditur et remittitur. Similiter quomodo possemus salvare
Aristotelem negantem quod aliquod existens in actu possit esse materia
generationis? Praeterea Aristoteles dixit: quando ista adaequantur, transmutantur in dominans ex sui natura; modo illa dicuntur transmutari quae
corrumpuntur. Quare mihi videtur quod miscibilia corrumpantur et superveniat una forma mixti. Et si istas rationes non intelligis hic, vade ad III De
coelo, ubi aperte habes istam materiam.
Et hoc de ista lectione, die 5 Decembris 1521.
16

Pomponazzi is probably referring to A In De coel. III, c. 67, pp. 634-635 (Giunta,
227 C-D): «Si igitur aliquis dixerit quod sequitur ex hoc ut formae eorum substantiales recipiant magis et minus, et haec est dispositio accidentium, non formarum substantialium (dictum est enim in multis locis quod formae substantiales non recipiunt magis et minus), dicemus quod formae istorum elementorum substantiales sunt diminutae a formis substantialibus
perfectis, et quasi suum esse est medium inter formas et accidentia; et ideo non fuit impossibile ut formae eorum substantiales admiscerentur et proveniret ex collectione earum alia
forma, sicut cum albedo et nigredo admiscentur, fiunt ex eis multi colores medii)».

5

10

15

20

25

30

L  D    149

Hodie ‹pro› certo erat, dicebatur et tenebatur pro firmo pontificem
Leonem X mortuum esse, quoniam gubernator fecit murare quatuor portas
urbis et alias clausas, et nullus poterat ingredi nec exire nisi per Portam
sancti Felicis et Stratae maioris. Praeterea clamatum fuit ad aringheriam
5 quod nullus auderet noctu appropinquare se moenibus intra, et nullus
noctu a quatuor horis ultra ire sine lumine, et quod nullus portaret arma
nec offensiva nec defensiva, nec aliquis auderet accipere homines nec rusticos nec alios domi ultra consuetum sub poena magna.
Lectio 23
In materia de elementis, an elementa remaneant in mixto secundum
Peripateticos, in praeterita lectione recitatae sunt quinque opiniones, ex
quibus tres sunt reprobatae, scilicet opinio Avicennae, opinio Pauli Veneti,
opinio Commentatoris. Omnes enim istae tres iudicio meo sunt falsae, etistae tres opiniones tenent quod elementa formaliter remanent in mixto.
15 Superest dicere de aliis duabus opinionibus, quae tenent quod elementa
non remanent formaliter in mixto. Et una ex istis duabus opinionibus est
communis: nam Thomas, Aegidius, Albertus, Scotus, Conciliator, Plusquamcommentator, Gentilis, Jacobus de Forlivio tenent istam opinionem,
scilicet quod elementa non formaliter remanent in mixto, quoniam hoc
17
20 videntur dicere verba Aristotelis, sed remanent virtualiter. Et in hoc,
scilicet de ista remanentia virtuali, discrepat ista opinio communis ab alia
opinione ex istis duabus opinionibus. Nam aliter per ‘remanentiam virtu10

17

For Albert, Aquinas and Giles of Rome see Essay, fn. 64; for Scotus see Essay, fn. 65-66; forPeter of Abano see Essay, fn. 69-70; for the Plusquam commentum in Microtegni Galieni, see
Essay, fn. 67; G F Super prima Fen I Canonis, f. 12r: «Considerandum quod
ex hoc Avicenna duo habet. Primo declarationem eius quod dixerit qualitatum in elementis
etc. Ostendit enim que sunt iste qualitates, quia sunt quatuor virtutes elementorum que
dicuntur virtutes ut sunt principium agendi; dicuntur qualitates ut sunt forme qualificantes.
Secundo habet declarationem eius quod intellexit, quod complexio resultat secundum similitudinem qualitatum. Nam complexiones mixtorum sunt per eas, scilicet qualitates elementorum, scilicet prout per materiam et per eas tamquam per agens, quia habent aliquem effectum
ad productionem complexionis, licet necessarium sit agens extra»; J  F Super
prima Fen I Canonis, doct. 3, f. 9rb: «Declarat secundum dicens quod quia virtutes proprie inelementis invente sunt quatuor, scilicet caliditas, frigiditas, humiditas et siccitas, tunc. Tunc
manifestum est complexiones in mixtis esse per eas. Et ex ista litera colliguntur duo. Primum
manifestatio qualitatum ex quibus resultat complexio. Supra enim dixerat complexiones ex
qualitatibus resultare et appellat eas virtutes inquantum sunt principia actionum et transmutationum, qualitates vero secundum subqualificant. Secundum est quia ex quo complexiones
mixtorum sunt per illas qualitates, et iste effective videntur concurrere in productione ipsarum, conveniens igitur est ut dominio istarum qualitatum proportionetur resultans complexio, ut supra secundum unam expositionem».

150P P

alem’ intellexerunt. Nam secundum opinionem communem elementa dicuntur remanere virtualiter in mixto, id est qualitates elementorum remanent in mixto, ita quod in omni mixto sunt virtutes, id est qualitateselementorum: imaginantur enim quod in quolibet mixto sit de caliditate,frigiditate, humiditate, siccitate. Unde pro quanto in mixtis est de caliditate[154v] dicitur participare de igne; | pro quanto est de frigiditate dicitur participare
de aqua; pro quanto est de humiditate dicitur participare de aere; proquanto est de siccitate dicitur participare de terra, quoniam primum
calidorum est ignis, primum frigidorum est aqua, primum humidorum est
aer, primum siccorum est terra. Secundum ergo istum modum elementa
remanent in mixto non quia formae et substantiae elementorum sint in
mixto, sed quia remanent virtutes, id est qualitates elementorum. Et huic
communi opinioni videtur assentiri Aristoteles, II De partibus animalium,
capitulo primo, quasi in principio, ubi ponit triplicem compositionem,
scilicet compositionem mixti ex elementis, compositionem mixti ex mixtis(puta ex sanguine, colera, flegmate et melancolia) et compositionem mixti
18
ex ipsis membris, scilicet carne, osse, nervis: nam homo constituitur ex
carne, osse, nervis. Et dicit ibidem Aristoteles quod compositio ex elementis verius dicitur compositio ex caliditate, frigiditate, humiditate et siccitate,quam compositio ex elementis; et certe non inveni textum qui magis sit adpropositum istius opinionis quam istum. Utrum autem caliditas, frigiditas,
humiditas et siccitas quae reperiuntur in mixtis sint quatuor formae vel una
forma participans istis quatuor, non est praesentis speculationis.
Sed haec opinio, si intelligitur ut verba sonant, est falsa in se et non potest stare ad intentionem Aristotelis. Unde, domini mei, quod elementa nonformaliter remaneant in mixto, sum cum ista opinione et hoc concedo; seddiscrepo quod ‘remanere virtualiter’ sit remanere secundum istas quatuor
qualitates. Nam si remanentia virtualis sit remanentia secundum quatuor
qualitates, mihi videtur inevitabile quomodo simplex non dicatur mixtum.
Nam si ex igne generatur aqua vel ex aqua generatur ignis, aqua quae est
valde humida, si debet transmutari in ignem, oportet quod habeat caliditatem ut 1, et frigiditatem ut 6; et post caliditatem ut 2 et frigiditatem ut 4; etpost caliditatem ut 3 et frigiditatem ut 2, et sic de aliis gradibus. Quare nonvideo quomodo simplex non habeat omnem speciem mixtionis et tamennon remanet forma substantialis, sed dicitur mixtio ratione qualitatum primarum. Item videtur inevitabile quomodo flegmaticus factus febriens et
18A De part.an. II, 1, 646 a 5-20, cap. 1 (Giunta, 127 C-E). See also P P Expositio super I et II De part.an. II, lectio 1, p. 130 (Essay, fn. 167).

5

10

15

20

25

30

35

L  D    

151

colericus non possit appellari colericus. Multa alia sequuntur et fiunt argumenta contra istam opinionem ab Ugone, Prima Primi, capitulo de elemen19
tis, quae mihi videntur demostrare adversus istam positionem. Quare,dimissa ista quarta opinione quae inscribitur tot viris, ut dixi (nescio tamen
5 an sit eorum et maxime Thomae qui fuit vir doctus), superest ponere quintam opinionem, quam puto veram et ad mentem Aristotelis.
Sed pro declaratione istius quintae opinionis advertatis quod fere nullus
expositorum intellexit mentem Aristotelis in ista parte, quae tamen est |clarissima. Nam communiter expositores dicunt quod Aristoteles hic deter- [155r]
10 minat de mixtione, qualiter scilicet mixta generantur ex elementis; undeomnes expositores in isto loco faciunt istam quaestionem: an elementa
formaliter remaneant in mixto. Nam credunt quod Aristoteles hic, scilicet
in capitulo de mixtione, determinet qualiter quatuor elementa veniant inmixtionem. Sed non est ita, quoniam Aristoteles determinat de omni mix15 tione, seu mixtio sit ex mixtis, ut est verbi gratia tiriaca, seu mixtio sit ex
quatuor elementis. Unde Aristoteles non declarat tantum qualiter ex elementis generetur mixtum, sed declarat qualiter ex miscibilibus generetur
mixtum. Nam si hoc non esset verum, Aristoteles non observasset ordinem
convenientem: nam impossibile est scire mixtionem ex elementis, ignoratis
20 elementis; modo Aristoteles hucusque non determinavit de generationeelementorum, quoniam de generatione elementorum determinat in II De
generatione. Unde Aristoteles in isto primo libro De generatione, in capitulo
ultimo, determinat de mixtione in communi; in II autem De generatione
determinabit de mixtione in particulari, quare etc.20
25

Secunda ratio ad idem est: nam in textu commento 46 II huius Aristoteles incipit determinare de generatione mixti ex elementis, postquam a primo textu huius II usque ad textum commenti 46 exclusum determinavit de
4 opinione] opinioni ms.
19U S Super prima Fen I Canonis, f. 4vb: «Unam quam recitat Thomas De
Garbo, et est in Summa, quod mixta non possunt quoquomodo fieri ex elementis et quod elementa nullo modo sunt in mixtis nec formae aliquae substantiales vel accidentales elementorum sunt in mixto. Sed quia mixta habent qualitates in virtute medias inter qualitates elementorum, sed compositionem virtualiter mediam inter caliditatem et frigiditatem. Ideo dicimus
metaphysice elementa esse secundum virtutes in mixto». The criticism is ibid., f. 5ra: «Prima
positio videtur mihi omnino irrationalis, quia mixta resolvuntur in elementa, ut sensus notat
in combustione. Si igitur impossibile esset ex elemento vel elementis fieri mixtum, iam tota
mixtorum materia transivisset in tempore preterito in materiam elementorum et nihil esset
mixtum».
20
A De gen.corr. I, 10, 328 a 18 - b 25, cap. 8 (Giunta, 370 A-M); ibid. II, 334 a 1525, t. 46 (Giunta, 381 F-K).

152

P P

generatione elementorum. Quare ne idem bis faciat, in hoc ultimo tractatu
I De generatione determinat de mixtione in communi, in II autem libro demixtione ‹in› particulari.
Tertia ratio ad idem: nam Aristoteles in textu 89 dicit quod quaedam
sunt faciliter et bene miscibilia ut humidum, si non viscosum sit, quaedam
quae sunt difficulter miscibilia, ut stagnum et aes; ubi videtis quod exemplum est de stagno et aere;21 modo stagnum et aes non sunt elementa:
quare loquitur de mixtione in universali.
Amplius, Aristoteles si hic non locutus fuisset de mixtione in communi,
fuisset insufficiens. Nam II De partibus animalium, capitulo primo, ad
principium, inquit quod triplex compositio, scilicet compositio mixti exelementis, compositio mixti ex mixtis (puta ex sanguine, colera etc.) et22
compositio mixti ex membris. Si ergo II De partibus posuit compositionem mixti ex mixtis (nam membra generantur ex sanguine, colera, flegmate
et melancolia), quaeritur ubi determinat Aristoteles de ista compositione.
Sed non potest dici quod determinaverit de ista compositione, scilicet
mixtio ex mixtis, nisi in isto primo libro De generatione, capitulo isto ultimo de mixtione. Quare concludendum est quod Aristoteles in isto loco
determinavit de mixtione in communi, et non tantum de mixtione elemen[155v] torum. | Quare omnes expositores erraverunt et maxime Averroes, qui
dicit quod Aristoteles hic loquitur de generatione mixtorum ex elementis.
Sed dicetis: ‘quorsum haec? Ut contradicas eis?’. Non certe, sed ut ex hoc
appareat falsitas opinionis Averrois. Nam secundum Aristotelem tenendum est infalla‹n›ter quod hic determinat de mixtione in universali. Nam
Aristoteles dicit universaliter quod miscibilia etc. et numquam nominatelementa, ut patet discurrenti. Secundum ergo Aristotelem in omni mixto,
sive tale mixtum sit ex elementis sive ex miscibilibus, id est quod miscibilia
sint mixta ut in tiriaca, semper miscibilia remanent virtualiter in mixto.
Sed Averroes voluit quod formaliter remanerent in mixto, sed non
secundum esse perfectum; sed sicut remittuntur accidentia, ita etiam remittantur formae substantiales elementorum. Unde ipse tenet quod formae
substantiales elementorum possunt intendi et remitti, sed non forma mixti.
Sed habito, ut rei veritas est sicut probavi, quod Aristoteles in isto ultimo
capitulo I De generatione determinet de mixtione in communi, oportet
quod Commentator concedat quod etiam forma mixti intendatur et remittatur, vel quod deveniat ad opinionem Avicennae quam damnavit III De
21
22

A De gen.corr. I, 10, 328 a 5-7, t. 89 (Giunta, 370 E-F).
A De part.an. II, 1, 646 a 5-20, cap. 1 (Giunta, 127 C-E).

5

10

15

20

25

30

35

L  D    

153

23

coelo et mundo, commento 67. Primum probatur, quoniam per Commentatorem formae substantiales elementorum intenduntur et remittuntur,
quia elementa miscibilia sunt. Sed miscibilia possunt esse mixta, ut probavi. Ergo formae substantiales istorum miscibilium intendentur et remit5 tentur; sed talia sunt sicut mixta. Ergo formae mixti intenduntur et remittuntur; cuius oppositum ipse dicit. Si autem non vult quod intendantur etremittantur, oportet quod sint secundum esse perfectum, ut tenet Avicenna; et tamen Commentator in hoc taxat Avicennam. Quare opinio Commentatoris est ex toto falsa. Et certe teneatis quod si Commentator scivisset
10 quod Aristoteles hic loqueretur de mixtione in universali, numquam
tenuisset nec dixisset illud quod dixit in ista materia. Quare oportet aut
devenire ad opinionem Avicennae, quae certe est sensatissima, aut ponere
aliam opinionem.
Dico tamen vobis quod de veritate opinionis Avicennae in se nescio;tamen bene dico quod non est ad intentionem Aristotelis, quoniam Aristoteles numquam concessit duas formas substantiales idem informare et essein eodem.24 Similiter ista opinio Avicennae non bene salvat qualiter parsmixti sit mixta. De opinione ergo Avicennae duo dico: unum, quod ipsa
opinio est sensata; aliud quod dico est quod non est ad mentem Aristotelis:
20 et de hoc non habeo nisi auctoritates Aristotelis. Rationes autem non
habeo.
15

Quid ergo erit dicendum et tenendum in hac materia? Dico, domini
mei, quod si Thomas, Albertus, Aegidius et Scotus et alii fuerunt istius opinionis, quam nunc | ponam, multum laetor et gaudeo, quod ego adhaeream [156r]
25 eorum opinioni; si autem praefati doctores non sunt eiusmodi opinionis,
ego dico quod non dixerunt veritatem. Unde ad hoc demonstrandum duo
faciam: primo ponam quomodo fiat mixtio; secundo ostendam quod secundum Aristotelem aliter dici non potest.
24 nunc] iter. ms.
23
A In De coel. III, c. 67, p. 635 (Giunta, 227 E-F): «Verum si formae elementorum
relinquuntur in composito in suis perfectionibus, utrum similiter relinquantur in suis qualitatibus propriis suis formis, aut non (verbi gratia in calore et frigore). Si remanent, contingit ut
in composito sit ignis in actu. Ignis enim non est ignis in actu nisi in calore et siccitate quae
sunt in summo. Si autem amittant quandam partem istarum qualitatum propter mixtionem,
et formae tantum remanent perfectae, possibile est ut formae eorum denudentur ab his qualitatibus secundum totum. Et totum hoc est impossibile. Paucitas vero exercitationis istius viri
[scil. Avicenna] in naturalibus et bona confidentia in proprio ingenio induxit ipsum ad istos
errores».
24A De an. II, 7, 418 b 17, t. 69 (Giunta, 86 B); Auctor.Arist. 180: 69.

154

P P

Quantum ergo sit de primo, sciendum est quod ad hoc quod mixtum
fiat ex elementis vel ex aliis quibuscumque miscibilibus (quae miscibilia
mixta sint, quoniam Aristoteles ponit multas mixtiones), oportet de necessitate concurrere quatuor elementa, scilicet ignem, terram, aquam etaerem. Unde concurrentibus istis quatuor elementis, ista quatuor elementa
agunt et reagunt ad invicem. Et tantum agunt et reagunt quod corrumpunt
se; quibus corruptis virtute alterationis praecedentis ex istis quatuor formis
substantialibus elementorum generatur una forma substantialis, quae eminenter continet omnes illas formas substantiales elementorum. Unde talis
forma genita non est ignis simpliciter nec aer nec aqua nec terra simpliciter; tamen est ignis, aqua, aer, terra secundum quid et eminenter. Et sicut
dicitur de mixto ex quatuor elementis, ita dicatur de mixto ex mixto, puta
25
de tiriaca: nam in tiriaca, concurrentibus omnibus miscibilibus, agunt etreagunt ad invicem; et tantum agunt et reagunt quod corrumpunt se; quibus corruptis virtute alterationis praecedentis ex omnibus formis miscibilium generatur una forma substantialis, quae eminenter continet omnes etcetera. Et hoc quantum sit de primo.
Quantum autem ad secundum, quod scilicet secundum Aristotelem
non possit dici quod aliter fiat mixtio quam diximus, apparet manifestissime et luce clarius textu commenti 89,26 ubi dicit: cum potentiae adaequantur aequaliter, tunc transmutatur utrumque in dominans in sui ipsius
natura; non enim generatur alterum eorum, puta non aqua, non ignis, nonaer, non terra, sed generatur medium commune, id est forma substantialis.
Textus, domini mei, dicit ‘transmutatur’, id est corrumpitur; et non dicit‘alteratur’. Nam, quando ignis transmutatur in aqua‹m›, corrumpitur et nonalteratur. Quid clarius? Quid lucidius? Quare patet quod ista sola opinio est
ad mentem Aristotelis, non autem aliae opiniones.
Item volo ut videatis, domini, qualiter nec opinio Avicennae nec opinio
Pauli Veneti, nec opinio Commentatoris nec alia quarta opinio est secundum mentem Aristotelis, quoniam transmutatio mixti est secundum qualitatem, et non secundum quantitatem. Si ergo essent in mixto quatuor
formae, ad quid, cum sat sit una forma communis? Et est similis illi opinioni quae tenet quod in homine sunt tres animae; sed ista opinio est mala,quoniam si una anima est quae continet omnes, ad quid opus est ponere[156v] plures animas? Et mixtum | est ratione formae substantialis, et non ratione
25

The example of the theriaca is discussed also by G F Super prima Fen I
Canonis, f. 11va.
26
A De gen.corr. I, 328 b 14-23, t. 89 (Giunta, 370 D-E).

5

10

15

20

25

30

35

L  D    

155

qualitatum. Et ex hoc videbis quod mixtio non est motus localis; non est
alteratio, quoniam generatur forma substantialis; non augmentum, quoniam in augmento remanet illud quod augetur; non generatio, quoniam ingeneratione non remanet illud ex quo fit generatio. In mixtione autem re5 manet natura miscibilium, quoniam corrumpuntur.
Habetis etiam quod elementa sunt vera materia mixti, sed non ex toto
materia transiens, nec ex toto immanens, sed quoquo modo transiens, quoquo modo immanens: quidem quia transmutatur utrumque in dominans,quidem quoniam non remanet praecise secundum illud esse. Salvamus
10 etiam apparentias secundum istas opiniones qualiter mixtum resolvatur insua miscibilia et elementa. Pro quo notatis quod nullum mixtum est in universo quod possit resolvi in unum simplex, quoniam aliquae partes attestantur igni, aliquae aeri etc. Ideo, licet in mixto sit una forma tantum,
tamen ubi aer, ibi pars magis attestatur aeri; et sic de aliis elementis. Et ideo
15 resolvuntur in aerem; et sic de aliis elementis. Et ex hoc apparet quod non
est mixtum quod secundum se totum possit converti in sanguinem, quoniam sunt partes dive‹r›sae: aliquae enim attestantur sanguini, aliquae
partes flegmati, etc. Et sic dico quod ista opinio est opinio Aristotelis; et
Aristoteles in illo textu 89 illud dixit; quare. Sed istas apparentias non pot20 est salvare opinio Thomae, quare etc.
Lectio 24<die 10 Decembris 1521>

In praeterita lectione vidistis quintam opinionem quae mihi videtur inse vera et ad mentem Aristotelis. Sed tamen contra istam opinionem insurgunt dubitationes. Ideo ut veritas magis elucescat, illas movebo.
Prima dubitatio est. Diximus in praeterita lectione quod ad hoc quod
fiat mixtum oportet quod miscibilia agant et reagant et corrumpant se etquod ex ipsis miscibilibus generetur forma mixti. Ideo contra hoc arguitur:nam si esset verum, tunc mixtum non posset generari ex uno solo elemento. Consequens autem est falsum, ergo. Sequela autem patet, quoniam
30 mixtum resultat ex quatuor elementis, quoniam hic nos loquimur de prima
mixtione quae est ex quatuor elementis. Falsitas autem consequentis patet,
quoniam in visceribus terrae generatur aurum, argentum etc. Similiter inaqua generatur piscis; in igne autem non generantur animalia etc.; quare.
Cum aurum sit mixtum et generetur in terra, ergo ex sola terra generatur.
35 Ergo falsum est quod mixtum non possit generari ex uno solo elemento;
25

156

P P

ergo falsum est illud ex quo sequitur. Sed hoc sequitur ex opinione quinta;
ergo opinio quinta falsa, quare etc. |[157r]

Ad hoc dico quod ex quo elementa sunt materia mixti, quoquo modo
transiens et quoquo modo immanens, non teneo quod mixtum possit generari nisi ex quatuor elementis.
Ad argumentum autem dico quod sunt varii modi respondendi. Albertus enim et Thomas existimant quod corpora coelestia transmittant ignem
27verum, aquam et aerem ad generationem mixtorum. Nam mundus inferior est contiguus mundo superiori; ideo necesse est quod virtus eorum gu28
bernetur inde. Si ergo in terra generatur mixtum, inquiunt praefati doctores quod corpora coelestia transmittunt ad terra‹m› ignem aquam etaerem; et ibi fit mixtio ex quatuor elementis. Si autem in aqua generatur
mixtum, corp‹o›ra coelestia transmittunt in aquam ignem, terram etaerem; et sic ibi fit mixtio ex quatuor elementis. Ex quo patet quid dicendum sit ad argumentum. Nam cum dicis: in visceribus terrae generatur
mixtum, puta aurum etc., concedo. Et post cum dicis: ergo mixtum fit ex
uno solo elemento etc., nego, quoniam in visceribus terre sunt quatuor
elementa: transmissa enim a coelo tria elementa fuerunt ad perfectionem
universi.

5

10

15

Alius modus dicendi ad hoc est. Nam tenet etiam iste modus quod mixtum non generetur nisi ex quatuor elementis. Sed iste modus dicendi imaginatur quod, si in terra generetur aurum, ignis, aqua et aer generantur ibi,
scilicet in terra, virtute solis et aliarum stellarum; et sic in terra erunt
quatuor elementa, ex quibus generabitur mixtum.

20

Sed dicetis: ‘in quo differt iste secundus modus dicendi a primo modo
Thomae et Alberti?’. Respondeo quod ambo conveniunt in conclusione; dif-25

27
T A Super Meteora, I, ch. 2, n. 3: «Et dicit quod necessarium est quod istemundus inferior consistat ex quatuor elementis, sic continuatis superioribus lationibus, idest
corporibus circulariter motis: continuum autem hic accipit pro contiguo, ut scilicet nihil sit
medium inter ea. Cuius quidem necessitatis ratio est, non solum quia impossibile est locum
vacuum esse, unde corpora oportet corporibus contiguari: sed etiam propter finem, ut scilicet
tota virtus inferioris mundi gubernetur a superioribus corporibus, quod non esset nisi setangerent; oportet enim quod agens corporale tangat passum et motum ab ipso»; A
M Meteora, I, tr. 1, ch. 1, p. 2b: «[…] et postquam etiam considerationem fecimus in
secundo De caelo et mundo, de stellis, quae motu suo et causalitate ordinant mundum inferiorem, eo quod movent elementa ad generationem et corruptionem»; ibid., I, tr. 1, ch. 7, p. 11b:
«Corpus ergo quod est sub corpore nobili circulari sempiterni motus, est subiectum ei etmagis recipiens impressionem et effectum motus eius, eo quod virtus uniuscuiusque moventis
maior est in immediato quam in eo, quod coniungitur ei per medium».
28
A Meteor. I, 1, 338 b 23 – 339 a 2, ch. 2 (Giunta, 400va).

L  D    

157

ferunt tamen in modo dicendi. Nam primus modus tenet quod ignis verus,aqua, aer transmittatur in terram; secundus autem modus vult quod virtute
stellarum generentur, scilicet ignis, aqua et aer in terra. Et hoc de ista dubitatione.
Secunda dubitatio, quae oritur circa eandem opinionem est ista. Nam
secundum istam quintam opinionem, quando elementa veniunt ad mixtionem, in primo instanti esse mixti corrumpuntur elementa et generatur
forma mixti. Sed hoc non videtur verum, quoniam ego accipio mixtum
sicut plumbum et marmor: marmor videtur quasi terra, plumbum quasi
10 aqua. Modo secundum istam opinionem, quando genitum est plumbum etmarmor, elementa corrupta sunt; ergo terra debet esse corrupta; sed nonvidetur quod in marmore terra sit corrupta, quoniam non corrumpitur
terra nisi introducantur dispositiones contrariae ipsi terrae; sed dispositio
contraria terrae est caliditas, sed marmor non habet caliditatem, quoniam
15 habet dispositiones convenientes terrae, scilicet siccitatem et frigiditatem.
Quomodo ergo terra in marmore fuit corrupta? Et ita dicatur de plumbo
modo suo; quare etc. Et hoc est bonum argumentum. |5Ad hoc argumentum respondeo et primo dico quod mihi videtur quod [157v]
nullo modo secundum mentem Philosophi habeamus dicere elementa for20 maliter remanere in mixto. Nam, textu commenti 84 huius I, facit distinctionem de actu et potentia; et dicit quod elementa non actu remanent,
29
generato aliquo ex eis. Modo si generatur aliquod ex eis tamquam ex
subiecto et termino, non dicitur remanere, quoniam illud ex quo aliquod
generatur corrumpitur. Item vellem scire quomodo possimus dicere secun25 dum Aristotelem quod elementa formaliter remaneant in mixto. Nam textu
commenti 89 huius I dicit: «quando autem potentiis adaequantur aequali30
ter etc. non generatur enim alterum, sed medium commune». Generatur
ergo secundum Aristotelem aliquod commune his. Si ergo generatur aliquod commune his, ad‹huc› ergo remanent elementa; et ideo, cum hoc
30 quod formae substantiales non possunt esse in eodem secundum Aristotelem, non mihi videtur quod elementa remaneant in mixto. Et ideo opiniones sic tenentes non mihi placent et inter omnes opinio Commentatoris est
pessima. Redeundo autem ad propositum et ad responsionem argumenti,
quoniam argumentum est difficile, dantur variae responsiones.
35

Prima responsio est Marsilii, qui dicit quod verum est quod terra inmarmore non corrumpitur ratione frigiditatis et siccitatis, sed deus vel
29
30A De gen.corr. I, 10, 327 b 30-31, t. 84 (Giunta, 369 E).
A De gen.corr. I, 10, 328 a 28-29, t. 89 (Giunta, 370 D).

158P P
31

influentia vel dator formarum est quod corrumpit terram. Et deus generat
formam mixti, quasi Marsilius velit dicere, ut mihi videtur, quod quantum
est virtute calidi, frigidi, humidi, sicci, quasi dicat quod per se non corrumpuntur elementa sed bene per accidens corrumpuntur et ratione influentiae
etc. Et ego certe non intelligo istam responsionem.

5

Verum tamen ista responsio non satisfacit, quoniam deus secundum
Philosophum non movet immediate, sed quidquid facit, facit per causas
secundas; quare etc.32 Sed quoniam, ut dixi, non bene intelligo, non vitupero.
Secunda responsio est, quam me dedisse mihi videtur alias, dum facerem istud argumentum. Quae talis est: quod secus est loqui de elemento
solitarie et per se sumpto, et cum venit ad mixtionem. Volo dicere: sumatur
terra de per se et solitarie; terra sic sumpta non potest corrumpi nisi corrumpantur frigiditas et siccitas; verbi gratia: terra sic sumpta non potest
corrumpi nisi corrumpatur medietas frigiditatis et siccitatis. Si autem
sumatur terra ut venit ad mixtionem, minorem latitudinem debet deperdere, ut verbi gratia: terra cum venit ad mixtionem corrumpitur etiam si
medietas frigidita‹t›is et siccitatis non corrumpitur, quoniam sufficit, verbi
gratia, quarta pars siccitatis et frigiditatis quod corrumpatur ad hoc quod
terra sic sumpta corrumpatur. Quo stante, ad argumentum cum dicitur: inmarmore non est corrupta terra, quoniam habet frigiditatem et siccitatem,
nego quod non sit corrupta terra in marmore. ‘O, habet frigiditatem etsiccitatem’. Concedo; sed quia terra devenit ad mixtionem natura ordinante,
hoc exigit minorem corruptionem frigiditatis et siccitatis. Et isto modo
consuevi respondere; et forte quod Marsilius voluit sic dicere, quare etc.
[158r]

Tertia responsio est ista: nam cum dicis quod in marmore terra non sit
corrupta, | nego. ‘O, probo: in marmore est intensior frigiditas quam interra; ergo terra non est corrupta’. Respondeo quod marmor a praedominio
est terreum et intensive et extensive; unde existimo quod quando ex terra
generatur marmor, quod in terra introducantur dispositiones disconvenien1 quod] quae ms.
31M  I In De gen.corr. I, f. 95vb: «Ad nonam, negetur antecedens, quod in
generatione lapidis manet terra in lapide. Ad probationem dicitur quod in mixtione frequenter generans formam mixti, sive sit deus sive dator formarum sive aspectus celi, est causa
principalis corruptionis huius elementi».
32
Liber de causis, prop. 3-4, p. 134: «Quod est, quia causa universalis prima agit in causatum
causae secundae, antequam agat in ipsum causa universalis secunda, quae sequitur ipsum.
Cum ergo agit causa secunda, quae sequitur causatum, non excusat ipsius actio a causa prima,
quae est supra ipsam».

10

15

20

25

30

L  D    159

tes terrae, et generatur forma mixti; et post ista forma mixti reducit se adfrigiditatem pristinam, quia est a praedominio frigidum. Unde in primo
instanti esse marmoris, marmor non est frigidum; sed quoniam forma
mixti est a praedominio frigidum, ideo ista forma reducit se ad pristinum
5 gradum frigiditatis, et est simile quando nascitur puer: est (ut sic dicam)
33
sicut una junchata tener; et ideo nutrix stringit nasum et post reducit se34
per se ad formam pristinam. Et sic mihi videtur respon‹den›dum in hac
quaestione.
Tertia dubitatio contra istam quintam opinionem est: nam dictum est ettenet talis opinio quod elementa corrumpant se. In hoc primo esset magnadifficultas de reactione. Nam si ignis corrumpit aquam, ergo ignis est dominans; et si aqua corrumpit ignem, ergo aqua est dominans et ignis dominatum. Ergo idem respectu eiusdem dominans et dominatum. Sed istam
quaestionem reservabo in II huius, in textu commenti 46, in tractatu de35
15 generatione elementorum. Sed est alia difficultas. Nam si elementa corrumpunt se, quaeritur de corrumpentibus elementa. Nam in primo instantiesse mixti elementa corrupta sunt; si ergo corrupta sunt, oportet quod aliquod fuerit quod ipsa corruperat, quoniam omne corruptum habuit corrumpens. Sed nihil corrumpit aliquod nisi sit in rerum natura. Sed ex quo
20 elementa corrupta sunt, ergo elementa non sunt ea quae corruperunt. Quidergo est corrumpens?

10

Ad hoc sunt diversi modi dicendi. Primus modus est quorundam philosophorum qui faciunt sicut boni theologi, qui referunt omnia in deum.
Sic faciunt isti philosophi, et dicunt quod corpora coelestia dicuntur esse ea
25 quae corrumpunt elementa. Referunt ergo hoc ad coelum. Sed ista responsio est contra Aristotelem, qui in textu commenti 87 huius I, quando dicitde mixtione, dicit quod res ex quibus fit mixtio, oportet quod sint activa et36
passiva; unde videtis Aristotelem ponere corruptionem elementorum fieri
ab elementis, et non currit ad coelum, licet omnia dependeant a coelo, quo30 niam secundus motus dependet a primo motu. Vult ergo Aristoteles quod
33

Soft like a soft cheese. Iuncata is the name of a traditional Italian soft cheese, that was
produced into boxes made of reed (giunchi).
34
In the Middle Ages nurses were used to shaping the soft nose of the baby to give it a form.
Some instructions for the nurses were given by the thirteenth-century physician Aldobrandino da Siena (A S Le régime du corps, p. 74: «Et quant ce sara ke levaura loier, si doit les menbres souef coucier, et metre à point à douner li bele fourme, cas c’est
legiere cose à faire à sage nourrice; car tot ausi comme li cire quant ele est mole prent telforme c’on li veut douner, ensi li enfant prendent tel fourme ke leur norrice leur doune […]»).
35
A De gen.corr. II, 334 a 15-25, t. 46 (Giunta, 381 F-K).
36
A De gen.corr. I, 328 a 18-21, t. 87 (Giunta, 370 A-B).

160

P P

elementa corrumpant elementa. Nam post sequitur in textu commenti 89:
37«cum potentiis adaequantur etc.». Ideo elementa corrumpuntur ab elementis.
Ad argumentum ergo respondetur et cum dicitur: ‘in primo instantiesse mixti est corruptio elementorum’, concedo. Et cum post dicitur: ‘nihil[158v] corrumpit quod non est’, respondeo ad hoc quod si teneamus | opinionem
communem quae mihi non placet – scilicet quod accidentia non corrumpantur, sed accidentia quae fuerunt in corrupto remaneant in genito, licet
forma substantialis corrumpatur – dico quod caliditas ignis corrumpit
frigiditatem aquae et istae qualitates sunt quoniam qualitates et accidentia
quae fuerunt in corrupto remanent in genito. Si autem teneamus opinionem veram quam tenet Ioannes Grammaticus, quod nulla accidentia quae
fuerunt in corrupto remaneant in genito, est difficile respondere.38 Tamen
solvitur argumentum; et cum quaeritur a quo corrumpuntur elementa, dicoquod ab elementis: ignis enim corrumpit aquam etc. Secundum Paulum
Venetum tria elementa corrumpunt quartum, ita quod si debet corrumpi
ignis oportet quod sit aqua, terra et aer, et sic de aliis; ita quod ogni tre
elementi corrompe el quarto.39 Sed ‘o, contra: in primo instanti esse mixti
corrumpuntur elementa’. Dico quod in primo instanti esse mixti elementa
sunt corrupta. ‘O, a quibus sunt corrupta?’. Dico per alterationem praecedentem. Breviter ergo dico quod esse corrupti et pro primo instanti esse
corrupti non oportet quod sit corrumpens; bene tamen verum quod immediate ante hoc fuerunt corruptiones, quare etc.
Quarta dubitatio quia visum est quod est corru‹m›pens elementa, quaeritur quid est generans formam mixti. Et difficile est videre hoc, quoniam
quando elementa veniunt ad mixtionem, generatur aurum, argentum etc. A
quo generatur aurum? Non ab igne, quia nihil generat perfectius se; non abaqua, per eandem rationem; non ab aere, per eandem; non a terra pereandem. Quare etc.
Ad hoc respondet Marsilius dicens quod deus generat mixtum.40 Domini, Marsilius bene dicit quia omnia a deo benedicto sunt, et ne folium
16 corrumpunt] corrumpit ms.
37

A De gen.corr. I, 328 a 33-35, t. 89 (Giunta, 370 D-E).
I G In De gen.corr. I, c. 73, f. 30a: «nihil permanet ipsius aeris materia
excepta».
39
Every three elements, the fourth corrupts.
40
M  I In De gen.corr. I, q. 22, f. 95vb: in mixtione frequenter generansformam mixti, sive sit deus sive dator formarum sive aspectus celi est causa principalis corruptionis huius elementi».
38

5

10

15

20

25

30

L  D    

5

10

15

20

161

quidem contra voluntatem dei movetur: et hoc etiam est tam secundum
philosophos quam secundum theologos. Sed differunt in hoc, quoniam
philosophi volunt quod deus immediate non possit agere, se‹d› mediantibus causis secundis, scilicet corporibus coelestibus; sed quoniam secundus
motus ordinatur in primum, ideo contra voluntatem dei folium non potest
moveri. Sed impium est dicere quod deus immediate non possit agere; ideo
theologi, qui concedunt quod deus moveat et agat in istis inferioribus per
causas secundas, dicunt quod hoc ordinarie est; tamen deus secundum
potentiam absolutam potest movere immediate. Redeundo ergo ad propositum, dico quod Marsilius bene dicit, tamen non est ad propositum, quoniam nos loquimur de immediato et proximo agente. Dico quod secundum
Aristotelem illud quod corrumpit elementa, illud idem generat mixtum,
quoniam quod corrumpit unum generat aliud. Corruptio enim unius, generatio alterius. Unde ipsa elementa vel qualitates elementorum corrumpunt | se ipsa, ita etiam generant mixta. ‘O, contra: nihil generat perfectius [159r]
se’. Respondeo quod, licet ista res sit valde disputata, tamen pro nunc dicoquod elementa seu qualitates elementorum, puta caliditas ignis, dupliciteragit: uno modo qua calidus, et isto modo ignis non producit perfectius se;alio modo qua instrumentum corporum coelestium et intelligentiarum, et
isto modo producunt perfectius se; unde Aristoteles, II De anima, de nutritione, dicit quod calor qua calor calefacit, qua instrumentum animae inducit carnem, ossa.41 Unde calor fabri qua calor, calefacit; qua vero directus
ab artifice, mollificat etc. Quare etc.

Quinta dubitatio. Aristotelis dixit in t.c. 89 huius I:42 «cum autem
25 potentiis adaequantur etc. utrumque in dominans in sui ipsius natura».
Quia dicit ‘in sui ipsius natura’, quaeritur numquid mixtio sit naturalis, id
est numquid elementa naturaliter moventur ad mixtum. Ex una partevidetur quod naturaliter, quia Aristoteles dixit: ex sui ipsius natura. Ex alia
parte videtur quod non naturaliter, quoniam quando aliquod mixtum
30 generatur, verbi gratia in terra, et cum non possit esse mixtum nisi sit ex
quatuor elementis, oportet ergo quod concurrant alia tria elementa, scilicet

13 Corruptio] Generatio ms. 22 directus] dilectus ms. 25 potentiis] potentiae ms.
41
Cf. A De an. II, 4, 416 b 29-35, t. 50 (Giunta, 75 C); T A Sentencia De anima, II, l. 9, n. 16: «Sic igitur calidum aliquod est instrumentum coniunctum
huius animae, in quo scilicet radicaliter est calor naturalis digerens; et propter hoc oportet,
quod omne animatum, quod nutritur, habeat calorem naturalem, qui est digestionis principium».
42
A De gen.corr. I, 328 a 28-35, t. 89 (Giunta, 370 D-E).

162

P P

ignis, aqua, aer. Ergo ex istis quatuor elementis unum tantum elementum
erit naturaliter locatum, puta terra, et alia tria violenter locata etc. Quare.
Amplius, quoniam in solutione praecedentis quaestionis dicebatur quod
qualitates sunt quae generant formam mixti; modo ignis quando concurrit
ad mixtionem ignis intendit corrumpere aquam et generare ignem; et sic
dicatur de aliis elementis. Quare praeter intentum erit quod generetur mixtum, quoniam ignis non intendit mixtum, sed intendit corrumpere aquamet convertere in ignem eam etc.
Divus Thomas movet istam quaestionem et mihi videtur quod sua
responsio sit conveniens. Et dicit ipse non inconvenire aliquam rem esse
violentam et naturalem. Unde si ignis movetur deorsum est violentum inordine ad ipsum ignem; est tamen naturale in ordine ad causam universalem pro perfectione universi. Quo stante, dicitur quod mixtio et est naturalis et est violenta. Violenta quidem in ordine ad elementa particulariterconsiderata; in ordine tamen ad causas superiores, quoniam ista inferiora
reducuntur ad superiora, est naturalis.
Et sic sit finis impositus primo libro De generatione, ad laudem dei omnipotentis qui vivit in saecula saeculorum, qui faciat creare novum po‹n›ti43
ficem post Leonem X Flore‹n›tinum, qui mortuus est die primo decembris 1521, qui sit bonus pastor et ponat pacem in mundo, ad laudem dei
amen. Die 10 decembris 1521. […][168v]| Lectio 30

5

10

15

20

< die 11 Ianuarii 1522 >Venit tandem nuncius de electione novi pontificis, die 10 Ianuarii 1522,
hora 21 Bononiae. Novus autem pontifex creatus fuit cardinalis tituli Sancti
Ioannis et Pauli, qui nomine proprio dicebatur Adrianus et erat vicerex
Hispaniae.44 Et tunc temporis, quando electus fuit in pontificem, erat in
Hispania et non in conclave, et numquam fuerat in Italia. Sed quoniam discordia erat inter cardinales Romae, qui erant numero triginta novem tunc
4 qualitates] elementa add. ms. s.l.
43
Leo X (Giovanni de’ Medici) was pope from March 1513 to December 1521. He was son ofLorenzo il Magnifico, and he became famous for his artistic patronage. For further literature
see P, Leone X, papa.
44
Adrian VI (Adriaan Florenszoon Boeyens d’Edel) was pope from January 1522 to September
1523. He became pope thanks to the intervention of his most famous student, namely theEmperor Charles V. Adrian VI tried to reform the Curia, starting from the corruption of someoffices, but his commitment to the reform pitted him against many canonists and cardinals.
For further literature see R, Adriano VI, papa.

25

L  D    163

in conclave et, mortuo Leone X pontifice Florentino, restaverat cardinalis
de Medicis, qui Iulius dicebatur, legatus de Bononia, et maxima habebat
sacerdotia: erat enim vicecancellarius, et multa alia habebat, quoniam45
omnia beneficia quae potuerat habere habuit. Hac de causa, quoniam cre5 debat post mortem pontificis Leonis assumi in po‹n›tificem propter sua beneficia, sed non fuit sic, quia alii cardinales et maxime cardinalis de domo
46
Columnorum, vir certe terribilis, numquam voluit assentiri, quare ex tanta discordia inter se, postquam in conclave steterant 13 dies, crearunt | et [169r]elegerunt in pontificem Adrianum absentem: erat enim, ut dixi, in Hispa10 nia, quare etc. Quoniam ergo creatus seu electus est novus pontifex, moveamus quaestiones ut promisimus.
Circa capitulum lectum47 multae occurrunt dubitationes, quibus vereor
nedum in toto, sed etiam in parte me posse satisfacere.48 Aristoteles ergo,
volens venari numerum elementorum per suas differentias, dixit quod cum
15 septem seu octo sint contrarietates, tantum tamen secundum duas contrarietates erat sumendus numerus elementorum, verum secundum calidum
et frigidum, humidum et siccum. Reliquae autem contrarietates reducebantur ad istas duas. Vult ergo Aristoteles calidum et frigidum esse qualitates
activas, humidum vero et siccum esse qualitates passivas.
Sed communiter circa hoc movetur bona dubitatio. Nam non minus
humidum et siccum videntur esse qualitates activae quam calidum et frigidum; similiter non minus calidum et frigidum sunt passiva quam humidum
et siccum. Quare Aristotelem male assumptum ostenditur. Nam quod humidum et siccum dicantur activa patet ex hoc, quoniam cum unumquod25 que elementum immediate sit transmutabile in aliud elementum, si ex igne
fiat aer, fit hoc modo, quoniam siccitas ignis corrumpitur et humiditas
introducitur. Modo cum siccitas ignis non possit corrumpi nisi ab humiditate, siccitas ergo est ea quae corrumpitur et humiditas est quae corrumpit;
ergo humiditas agit, ergo humiditas est qualitas activa. Similiter si ex aere20

45

Giulio de’ Medici was cousin of pope Leo X, who appointed him as governor of Bologna andthe Romandiola (i.e. the actual Romagna). On November 1523, after the death of Adrian VI,
Giulio was elected pope as Clement VII. For further literature see P, Clemente VII,
papa.
46
Pompeo Colonna was cardinal and vice-king of Naples. His family was openly in contrast
with the family de’ Medici, and Pompeo tried to contrast the election of Giulio. When Giulio
de’ Medici became pope, Pompeo voiced the interests of the Emperor Charles V in the Curia,
and he personally invaded Rome in 1526 with an army. For further literature see P,Colonna, Pompeo.
47
A De gen.corr. II, 2, 330 a, t. 14 (Giunta, 373 H).
48
Pomponazzi is referring to A In De gen.corr. I, c. 15, p. 25 (Giunta, 373 M – 374 H).

164

P P

fit ignis, humiditas aeris corrumpetur et siccitas introducetur. Sed cum humiditas non possit corrumpi nisi a siccitate, ergo humiditas est ea quae
corrumpitur et siccitas est quae corrumpit; ergo siccitas, si corrumpit, agit;
ergo siccitas est qualitas activa. Quare tam humiditas quam siccitas suntqualitates activae; similiter videtur quod caliditas et frigiditas sint passivae.
Nam si ex igne fiat terra, corrumpetur caliditas et introducetur frigiditas. Si
ergo caliditas corrumpetur, ergo caliditas patietur; et sic caliditas erit qualitas passiva. Si autem ex terra fit ignis, frigiditas corrumpetur et introducetur caliditas. Si ergo frigiditas corrumpetur, ergo frigiditas patietur; et sic
frigiditas erit qualitas passiva. Ergo calidum et frigidum erunt passiva:
quare Aristoteles male dixisse videtur. Et ista est prima dubitatio quae communiter movetur.
Ad hanc dubitationem quasi innumeri modi respondendi inventi sunt.
Ego tamen tres tantum ponam, qui mihi videntur magis satisfacere. |[169v] Quantum sit de primo modo, qui est communis, dicit: argumentum factum
concludit veritatem. Nam ex quo opus est elementa invicem agere et reagere seu repati secundum omnes qualitates, oportet quod omnes qualitates,
scilicet caliditas, frigiditas, humiditas, siccitas, sint activae et passivae. Verum tamen est quod calidum et frigidum dicuntur esse activa et humidum
et siccum passiva. Comparative hoc intelligendum est, hoc est: comparando caliditatem et frigiditatem humiditati et siccitati, calidum et frigidum
dicuntur esse activa, humidum et siccum passiva, quoniam actio calidi etfrigidi manifestior et citior est, quoniam calidum cito agit quia cito penetrat; similiter frigidum cito agit, licet non tam cito sicut calidum. Actio
autem humidi et sicci videtur esse quaedam passio; nam licet agat, tamen
multum tempus mediat antequam humidum agat et siccum agat: quarecalidum et frigidum dicuntur activa, licet et humidum et siccum agant.
Similiter quando dicitur quod humidum et siccum sunt passiva, etiam
comparative intelligendum est quoniam, comparando humidum et siccum
calido et frigido, humidum et siccum dicuntur passiva, quoniam manifestior est passio in humido et sicco: humidum enim cito patitur et siccum
cito patitur; unde licet et calidum et frigidum patiantur, non tamen hoc est
tam manifestum sicut in humido et sicco. Quare comparative hoc intelligendum est et non absolute. Et sic respondet primus modus.
Secundus modus respondendi ad hoc argumentum est qui etiam concedit quod argumentum factum concludit veritatem, sed tamen pro tantocalidum et frigidum dicuntur qualitates activae et humidum et siccum passivae, quoniam calidum et frigidum faciunt operationem et calidi et frigidi,

5

10

15

20

25

30

35

L  D    

5

10

15

20

25

30

165

et etiam faciunt operationem humidi et sicci; humidum autem et siccum
non faciunt operationem calidi et frigidi, sed tantum faciunt operationes
suas, scilicet humidi et sicci. Hinc ergo est quod calidum et frigidum dicuntur activae et humidum et siccum dicuntur passivae. Unde calidum calefacit et etiam facit operationem humidi et sicci, quoniam inducit humiditatem et siccitatem, sed tamen non primo. Nam quae sunt congelata a frigido, liquefiunt a calido, ut patet nunc de glacie quae est congelata a frigido,liquefit a calido, scilicet a sole: nam sol liquefaciendo inducit humiditatem,
quia inducit liquefactionem quae humida est. Similiter accipiatis panem
durissimum et siccissimum et ponatis igni: vos videbitis quod ille panis humectabitur, et fiet mollis. Item calor inducit siccitatem: calidum applicatum
alicui faciendo evaporare humidum et, resolutis partibus humidis, remanebit siccum. Calor ergo facit operationem humidi et sicci. Similiter frigidum
facit operationem humidi et sicci: nam producit siccitatem, ut patet nunc in
gelu: omnia enim siccescunt ut lutum. Immo ex | gelu fit pulvis qui est res [170r]
sicca, sed tamen non primo, sed ex frigido vel propter frigidum exprimuntur humores et remanent partes siccae. Similiter frigidum inducit humiditatem, ut patet: nam quando in nocte exponimus aliquid aeri, in mane eas
invenimus humidas. Sed de ratione huius effectus multae redduntur causae;
tamen causa vera huius est haec, quoniam in die propter solem elevati suntvapores ad mediam regionem aeris; unde, superveniente nocte et frigiditate, tales vapores liquefiunt et generatur aqua, et ita ex frigiditate generatur humiditas seu inducit humiditatem. Frigidum ergo inducit siccitatem ethumiditatem; et ita iam visum est quomodo calidum et frigidum habeantoperationes humidi et sicci. Quod autem humiditas et siccitas non generent
caliditatem et frigiditatem patet. Quare caliditas et frigiditas dicuntur
qualitates activae (licet etiam sint qualitates passivae) quoniam producunt
qualitates sibi similes, scilicet caliditatem et frigiditatem, et alias qualitates,
scilicet humiditatem et siccitatem. Passivae autem qualitates, scilicet humidum et siccum, non habent hoc, quoniam tantum sibi similes qualitates
producunt. Et ita hoc modo respondet iste secundus modus. Quare etc.

Tertius modus respondendi ad hoc argumentum est Ioannis Grammatici, in hoc loco, quem sequitur Averroes IV Meteororum, commento primo.49 Qui dicunt etiam quod argumentum factum concludit veritatem, et
35 ita videtis quod unusquisque istorum trium modorum convenit in hoc,
2 frigidi] sicci ms. 33 IV] I ms.
49

I G In De gen.corr. II, c. 8, f. 94b: «Hanc igitur dubitationem ex his quae
in quarto Meteororum dicta sunt dissolvemus, dicentes ut ad compositorum corporum generationem hoc dictum esse». A In Meteor. IV, c. 1 (Giunta, 467 L-M).

166

P P

quod argumentum factum concludit veritatem, sed in aliis non eodem
modo respondet. Dicunt ergo isti quod argumentum concludit, sed quod
calidum et frigidum dicantur activa et humidum et siccum dicantur passiva
est propter istam causam: quoniam istae quatuor qualitates, scilicet calidum, frigidum, humidum et siccum, sunt inventae propter generationem
mixtorum, et quia in generatione mixtorum calidum et frigidum tene‹n›t
locum activi et concurrunt active; humidum autem et siccum tenent locum
passivi. Nam, ut hic dicit Ioannes Grammaticus, calidum habet unire, movere elementa ad generationem, calidum permiscet, humidum autem facit
constare; unde humidum et siccum videntur esse sicut materia, calidum
50
vero videtur producere formam. Nam, verbi gratia, materia figuli est creta
quae est humida et sicca, calidum vero temperatum cum frigido producit
ipsam formam. Comparando ergo qualitates elementorum inter se licet
omnes sint activae et passivae, comparando tamen easdem ad mixtionem
et in ordine ad composita, calidum et frigidum dicuntur activa, humidumvero et siccum dicuntur passiva. Quare etc.

5

10

15

Quod si dicatis: activum et passivum sunt opposita, sed calidum noncontrariatur humido nec sicco, quoniam non agit in humidum nec in siccum, sed in frigidum, quare etc. |[170v]

Ad hoc, quoniam a nullo alio vidi, credo esse respondendum quod
humidum et siccum non dicuntur esse passiva ex eo quia corrumpantur,
sed quia se habent ut materia, quoniam humiditas se habet ut materia adfrigiditatem in aqua et siccitas se habet ut materia ad frigiditatem in terra.
Et sic mihi videtur esse respondendum ad istam dubitationem secundum
istos tres modos qui mihi videntur convenientes et in hoc non multum
dubito: et forte tertius modus est aliis melior, quare etc.
Secunda dubitatio est: nam Philosophus post, volens probare quod calidum et frigidum sint activa, et humidum et siccum sint passiva, dixit quia
calidum congregat homogenea, frigidum vero congregat homogenea etetherogenea, humidum terminatur termino alieno, siccum vero terminatur
termino proprio.51 Modo ‘congregare’ dicit actionem, ‘terminari’ dicit passionem, quare etc.
22 habent] hiabent ms.
50I G In De gen.corr. II, c. 8, f. 94b: «Haec autem adinvicem mixta se
mutuo continent, non tamen compositione exacta ipsa per se possunt operari sed indigent
calido et frigido, haec coniungente et formante, subiecti quidem et materiae rationem tenente
humido et sicco; formae autem proportionato calido et frigido».
51
A De gen.corr. II, 2, 329 b 29-32, t. 9 (Giunta, 373 B).

20

25

30

L  D    

167

Dubitatur ergo primo et videtur quod Aristoteles non convenienter diffinierit calidum, frigidum, humidum et siccum. Probatur quoniam huiusmodi diffinitiones datae sunt per operationes, scilicet congregare et cetera.
Sed quando aliquod diffinitur per operationem, debet diffiniri per operatio5 nem talem quae sit prima per se inseparabilis et immediate: modo immediata et inseparabilis operatio calidi est calefacere, humidi est humectare,frigidi infrigidare, sicci exsiccare; et non congregare et terminari. Quomodo ergo Aristoteles diffinivit ea per congregare et terminari?
10

15

20

25

30

Amplius, congregare et terminari dicunt motum localem. Modo calidietc. non est moveri localiter, immo motus localis sequitur ad calidum etc.
quare etc.
Ista dubitatio, quantum ego scio, non movetur ab aliquo; ideo si nonbene vobis satisfecero, habeatis me excusatum. Ad hanc dubitationem mihi
videtur dicendum quod argumentum demonstret et concludet veritatem.
Nam verius diffinitur calidum per calefacere quam per congregare, et sic dealiis dicatur. ‘O, ad Aristotelem qui diffinivit per congregare et terminari,quid dicemus?’. Nescio convenienter respondere; tamen coniectura dicam
quantum scio, quod scilicet forte dicendum est quod Aristoteles diffinivit
per congregare et terminari quia ita tunc erat famosum tempore suo apud
Graecos. Quod videtur etiam dicere Commentator, qui dixit quod vocabula
ita sonant: nam dicimus lapis quia pedes laedit; tamen laedere pedes non
est essentialis operatio lapidis; sed ita est famosum. Vel aliter respondetur
52
quod Aristoteles diffinivit calidum per congregare etc. quoniam diffinire
calidum per calefacere est quasi diffinire idem per idem, licet non proprie
sit per idem; similiter diffinire humidum per humectare, et sic de aliis, videtur quasi diffinitio eiusdem per idem. Sed quoniam ista videntur magis | [171r]
notificare de operatione, quoniam praesupponit alia esse nota (scilicet
calidi calefacere, frigidi infrigidare, humidi humectare, sicci exsiccare), ideo
Aristoteles diffinivit per congregare et terminari. Et isto modo mihi videtur
respondendum. Quare etc.

Tertia dubitatio est: dubitato quod diffinitiones istae datae ab Aristotele
non sunt convenientes, dubitatur et videtur quod istae diffinitiones sint falsae. Nam aliquod potest esse non conveniens et tamen esse verum: et apud
me istae diffinitiones sunt graves. Videtur ergo quod calidum non congre35 get: nam calidi est disgregare, quoniam calidi est rarefacere; immo calidum
per se disgregat, frigidum autem bene congregat. Confirmatur. Calidum
52

A Meteor. IV, 1, 378 b 15, t. 1 (Giunta, 467 F).

168

P P

opponitur frigido; congregare opponitur disgregare; sed frigidum congregat; ergo calidum disgregat. Ista ergo est tertia dubitatio.
Ad hanc (domini, ut multotiens dixi, non est hominis philosophari sedbene vivere; dei vero est philosophari iuxta illud Catonis: «Mitte arcana deiet noli inquirere quid sit»)53 mihi videtur dicendum quod (cum supportatione Aristotelis, quem credo non omnia scivisse, immo multo plura fuisse
quae nescivit quam quae scivit) quod argumentum demonstret et quod
calidum non per se congreget. Unde ego imaginor quod calidum habeat
multas operationes, scilicet primas, secundas et tertias; unde calidum
primo et per se disgregat, rarefacit et dilatat; et contingit quod ad dilationem et segregationem sequatur immediate congregatio; et pro tertio postcongregationem iterum sit segregatio, ut verbi gratia: si sumamus unam
massam in qua mixtum sit aurum, argentum, plumbum etc. et talis massa
fundetur et ponatur in alembiccho, videbimus omnes istas tres operationes.
Nam cum plumbum, aurum et argentum erant simul ratione frigidi congelantis et erant omnia una massa, calidum applicatum tali massae primo
separavit quae sunt unigenea: separavit enim aurum a plumbo et argento;
sed sic primo disgregando et separando, aurum tendit ad aurum, argentum
ad argentum, plumbum ad plumbum. Et ideo secundario sequitur unio etcongregatio, quae est secunda operatio calidi. Et post, ex quo aurum tendit
ad aurum, argentum ad argentum, plumbum ad plumbum, ideo tertio fit
separatio homogeneorum, quoniam unum homogeneorum separatur abaltero etherogeneo.
Quo stante, dico quod prima operatio calidi est disgregare et rarefacere:
et quantum ad hoc Aristoteles non diffinivit calidum; sed diffinivit quantum ad secundam operationem calidi. Ex quo patet solutio ad dubitationem
quod, licet calidum primo et per se disgreget, Aristoteles cum dixit quod
[171v] calidum congregat | non inspe‹xe›rit ad hoc, quoniam hoc erat notum
apud Graecos, sed tantum inspexit quoad secundam et tertiam operationem, quoniam congregat homogenea. Et ita mihi videtur dicendum in ista
dubitatione.
Sed adhuc stat dubitatio circa Aristotelem, et nostra dicta. Domini,
nostram philosophiam ut in pluribus habemus a theologis, qui spreverunt
ista, et de istis rebus fuerunt tantum medici qui tetigerunt haec; sed quoniam medici plus intendunt lucro quam scientiae, breviter tetigerunt. Ideo
13 plumbum] plumbus ms.
53

Disticha Catonis, p. 97.

5

10

15

20

25

30

35

L  D    

169

non miremini si de istis rebus parum scimus, et si sunt difficiles. Videtur
ergo quod calidum non habeat istas operationes quas diximus, quoniam
calidum commiscet etherogenea. Et probatur hoc primo de arte: nam videmus apud aromatarios, qui quando volunt facere confectiones, syruppos,
5 eluctuaria et cetera dividunt ingredientia ad minima et post ponunt ad
ignem et miscent donec deveniant ad inspissationem et incorporationem.
Unde dicunt medici: recipe zuchari, alli et eiusmodi et incorporentur et fiat
confectio solida. Calor ergo incorporat.
10

15

20

Confirmatur. Nam Aristoteles, IV Meteororum: «omnis generatio mixti
est a calido».54 Calor enim est qui commiscet; frigidum autem non ingreditur opus naturae per se. Calidum ergo facit mixtionem. Si ergo ita est, quomodo verum est quod dixit Aristoteles, qui dixit quod calidum et frigidum
congregat etherogenea?
Confirmatur. Nam si accipiamus picem et ceram, seu terbetinam etceram, quae sint commixta, et igni ponantur, numquam separabitur pix acera, immo magis miscentur. Calor ergo miscet et non separat. Ergo nonvidetur verum quod calor congreget homogenea, quoniam videtur quod
magis etherogenea commisceat. Pix enim et cera etherogenea sunt, quareetc.
Dubitationes istae non adducuntur ab aliis; et mihi videtur quod Aristoteles non omnia sciverit. Dicam ergo etiam ego aliqua. Et, domini, certe
istae dubitationes sunt pulchrae, licet responsiones forte non sint bonae.

Ad hanc ergo respondeo et dico quod quando Aristoteles dixit quod
calidum congregat homogenea, credo quod Aristoteles intelligat de his,
25 quae sunt congelata a frigido, quod calidum congreget, quoniam calidum
liquefacit primo, secundo congregat; et quod hoc sit verum dat exemplum
de metallo. In his autem in quibus calor facit evaporare, non est vera
Aristotelis propositio. Unde quoniam calor non tantum habet disgregare,sed etiam coagulare, ideo credo quod propositio Aristotelis non sit univer30 saliter vera, sed ubi contingit oppositum, ut in evaporatione. Ad confirmationem autem de pice et cera | dico quod debet intelligi sine impedimento, [172r]
sed ibi est pix, ibi est impedimentum, quoniam solet dici: ubi est pix non

54A In Meteor. IV, c. 1 (Giunta, 467 L-M): «Quoniam haec praedicta propositio depassivis et activis non considerabatur nisi in comparatione actionis individuorum mixtorum
et passivorum ad se, in hac mixtione fuit inventum quod calor et frigus sunt quae coniunguntur et applicant elementa rerum ad seinvicem, et admiscent quousque generetur ex illis elementis res nova».

170

P P

potest removeri, ideo est impedimentum. Et hoc modo mihi videtur respondendum, et meliores non habeo responsiones, quare etc.
Lectio 31
In ultima parte praeteritae lectionis pertractavimus quomodo calidum
congregat homogenea et separat etherogenea, et quid est vidistis. Cadit
modo dubitatio circa diffinitionem frigidi: utrum scilicet verum sit universaliter quod frigidum congregat etherogenea et homogenea. Videtur enim
quod non sit verum, ut patet nunc in istis temporibus frigidis, in quibus
purgationes nasi, id est muci, sunt liquefactae et guttatim cadunt; et quantomagis tempus est frigidum, tanto magis eiusmodi muci liquescunt. Ergofrigidum colliquat; et si colliquat, ergo non congregat.
Confirmatur. Nam Aristoteles, II De generatione animalium, capitulo
secundo, ubi determinat de natura spermatis seu seminis, quod idem est,
dicit quod semen in tempore frigido si sub divo, id est aeri, exponatur
55
colliquescit, et fit sicut aqua; ergo frigidum colliquat. Amplius, si sumatur
albumen ovi et in tempore frigido exponatur sub divo sicut aqua colliquescet; ergo frigidum colliquat. Quare non videtur verum quod frigidum congreget homogenea et etherogenea, quare etc.
Ad hoc credatis me non verum dicere: sunt enim talia difficilia. Mihi
tamen videtur quod argumentum demonstret et quod frigidum non universaliter congreget homogenea et etherogenea. ‘O, quid ad Aristotelem, qui
dixit illud?’. Dico quod credo quod, cum Aristoteles dixit quod frigidum
congreget homogenea et etherogenea, intellexit de his quae colliquantur acalido, et non de his quae colliquantur a frigido. Coagulatio enim et colliquatio fit et a calido et a frigido; fortior tamen est quae fit a calido, unde in
his quae congelantur a calido, sive sint homogenea sive etherogenea, colliquantur a frigido et e contra. Unde bonum semen et sperma prolificum
debet esse coagulatum; et talis coagulatio fit a calido. Ideo sive sit homogeneum sive etherogeneum, ideo a frigido liquefit; similiter, muci de nasosunt coagulati a calido, ideo a frigido liquefiunt; similiter albumen ovi est[172v] coagulatum a calido, ideo a frigido | liquefit. ‘Frigidum ergo etherogenea ethomogenea congregat’ intelligitur de his quae colliquantur a calido, quoniam ista congelantur a frigido; et quia congelantur a frigido et congelatio
est congregatio, ideo frigidum congregat. Et hoc de ista dubitatione etc.
55

A De gen.an. II, 2, 735 a 29-34, cap. 2 (Giunta, 72 L-M).

5

10

15

20

25

30

L  D    

171

Non minores dubitationes occurrunt de diffinitione qualitatum passivarum, scilicet humidi et sicci. Nam humidum diffinivit sic, scilicet «humidum est quod terminatur termino alieno, siccum vero quod terminatur termino proprio». Sed istae descriptiones non videntur bonae. Nam Ioannes
56
5 Grammaticus adducit hic duas dubitationes. Dicit enim: non videtur
quod terminari termino alieno competat humido, quoniam ignis terminatur termino alieno, quoniam faciliter terminatur ad figuram camini et continentis et tamen ignis non est humidus, quoniam est summe siccus. Ergosumme siccum terminatur termino alieno; ergo diffinitio humidi competit
10 alteri a diffinito; ergo non est diffinitio bona. Quare etc.
Alia dubitatio est de diffinitione sicci, quae etiam non videtur bona,quoniam videmus, si habeamus multitudinem cinerum,57 cinis terminabitur termino alieno, quoniam, ponamus in quocumque vase voluerimus,
figuram vasis cinis accipiet. Sed cinis est calidus et siccus, ut dicitur ab
15 omnibus; ergo siccum non terminatur termino proprio, nec humidum termino alieno. Quare ambae descriptiones sunt malae. Quare etc.
His dubitationibus non facile est respondere. Ego enim «mentiri nescio,
58
librum salvare nolo»: non enim scio dare tot glosas. Ideo dico quod apud
me difficile est salvare Aristotelem.
Ad has dubitationes respondet Ioannes Grammaticus; sed ego habeo
Ioannem Grammaticum inintelligibilem. Mihi tamen videtur quod sic
dicat. Ioannes ergo Grammaticus respondet ad primam dubitationem etnegat quod ignis non terminetur termino proprio; unde dicit quod ignis
terminatur termino proprio et semper servat suam figuram, et non figura25 tur figura camini, quoniam videmus, si invenit obstaculum, ignis non sistit,
sed quaerit exitum et hac et illac fluctuat, et rumpit et termino alieno terminari non vult.59 Quare ignis non terminatur termino alieno, sicut aqua et

20

56I G In De gen.corr. II, c. 9, p. 95b: «De flamma quoque aliqui dubitant,quae sicca sit et alieno termino figuretur in fornacibus».
57
I G In De gen.corr. II, c. 9, p. 95b: «Dubitare autem aliquis posset ad
definitionem sicci quomodo dicit ipsum esse bene terminabile proprio termino. Ecce enim
cinis siccus existens defluit».
58
I Satyrae III, 41-42: «[…] mentiri nescio; librum, / si malus est, nequeo laudare etposcere […]».
59
I G In De gen.corr. II, c. 9, p. 95b: « Dicendum autem primum quidem,
quod nunquam flamma exacte figuram a continentibus recipit, cum sursum feratur, et non
omnino configuretur ambienti. Citius enim hoc pacto extincta fuerit non intercepta vacuis
utrinque, vacuis dico ipsius ignis. Praeterea quoque et si concessum fuerit terminari ambientibus, propria tamen continetur figura: non enim decidit, nec funditur, sed continua manens
sursum procedit. Humidum autem ambientibus exacte configuratur. Si igitur in fictili congelata fuerit aqua, deinde fregeris fictile, videbis configuratam illi».

172

P P

aer; et semper ignis est figurae pyramidalis, quoniam in fundo est basis, insummitate cuspis, et si invenit obstaculum quod impediat talem figuram,[173r] hac et illac fluctuat et exit et rumpit et semper stat continuus | et non decidit. Non sic autem est de aqua, quoniam aqua non stat in propria figura,60
sed cadit ad partes, ut videtis quando aqua bullit, licet se alsi, tamen post
cadit in fundum. Responsio ergo stat in hoc, quod ignis non figuratur termino alieno; et si violentatur, vadit ad aliam partem et exit et si non potest
aliter facere, rumpit obstaculum. Quare etc.
Ad aliam dubitationem de cineribus respondet et dicit quod cineres
habent figuram propriam et terminantur proprio termino, hoc modo intelligendo: quod si ex cinere faciamus aliquam figuram, talis figura aliqualiter
et aliquo modo modico tempore stabit; quod non accidit de aqua nec deaere, quae numquam servant talem figuram per se.61 Haec dicit Ioannes
Grammaticus, quare etc.
Sed, domini mei, dimittamus nunc de cineribus, quoniam nunc (nuncseu paulo infra) dicam; et dicamus de igne. Dico quod Ioannes Grammaticus mihi videtur quod non recte sentiat, quoniam etsi quando ignis violentatur et vadat tunc ad aliam partem et exeat et, si aliter non potest facere,rumpet obstaculum, hoc non est quia habeat figuram propriam et terminetur termino proprio, quoniam ignis petit supra et facit ea quia non est in
loco suo et vult ire in locum suum. Quod etiam patet de aere qui, si
includatur in visceribus aquae, facit eundem effectum quem facit ignis,
quoniam vult ire ad locum suum; et tamen aer est humidus. Quare etc.
Sed contra hoc quod magis urget est Aristoteles, qui III De coelo et II(sed in III intentione propria) vult quod nullum elementum habeat propriam figuram, sed quod figurentur figuris continentis.62 Et II De coelo
dicit: ignis est rotundus, aer aqua terra similiter, ergo coelum est rotundum;63 quod autem terra, aqua etc. sint figurae rotundae facit argumentum
quod nullum elementum habet proprium terminum. Quare responsio illa
Ioannis Grammatici est mihi dubia.
60

Although it rises.
I G In De gen.corr. II, c. 9, p. 95b: «Ad quod dicendum quod et si non
circumscribatur cinis, et maneat, proprium terminum servans, potest tamen acervari, quod
humido non inest».
62
A De coel. III, 8, 306 b 3-5, t. 67 (Giunta, 225 M); A In De coel. III, c. 67,
p. 632 (Giunta, 226 F-G): «si posuerimus aquam habere figuram propriam et posuerimus
ipsam tangere secundum totum partes loci continentis habentis figuram aliam, necesse est,
cum sic tangat locum illum, ut non remaneat aqua. Tunc enim figurabitur figura illius continentis».
63
A De coel. II, 3, 286 a 11, t. 17 (Giunta, 105 M).
61

5

10

15

20

25

30

L  D    

5

10

15

20

25

30

173

Unde Averroes super IV Meteororum in paraphrasi quam translatavit
Helias Hebraeus (non dico in IV Meteororum ubi Commentator facit super64
textu, sed in Paraphrasi quae est divisa ab illo) vidit istam dubitationem
et hanc movet ibi, licet non tam clare, sicut ego feci. Ad quam respondet
quod non est credendum quod ignis non terminetur termino alieno, quoniam unumquodque elementum terminatur termino alieno. | Sed quid ergo [173v]
somniavit Aristoteles cum dixit quod siccum terminatur termino proprio et
humidum alieno? Domini, facile est intelligere dubitationem Averrois, difficile autem intelligere solutionem. Mihi tamen videtur quod Commentatorvelit sic intelligere, quod quando Aristoteles dixit «humidum terminatur
65
termino alieno et siccum termino proprio», intellexit in compositis et non
in simplicibus; et quando, III Coeli, dixit quod «elementa terminantur termino alieno», intelligatur in simplicibus, et non in ordine ad compositio66
nem. Et est dicere: quod mixta recipiant figuras, habent ratione humidi;
quod autem talia mixta retineant proprias figuras, habent ratione sicci. Et
dicit: vis videre hoc? Quod scilicet proprie humidi sit interminari et nonhabere terminum proprium, et sicci sit habere terminum proprium apparetex hoc: nam si sumamus aerem et aquam, quae sunt elementa intermedia,
aer pot‹est› rarefieri versus ignem et condensari versus aquam; ideo non
habet terminum proprium. Similiter aqua potest rarefieri versus aera, condensari versus terram; ideo non habet terminum proprium. Sed si sumas
ignem, ignis non potest amplius extendi et rarefieri; terra vero non potest
amplius diminui nec condensari. Quare interminari est ratione elementorum mediorum, scilicet aeris et aquae. Vult ergo Averroes quod istae
diffinitiones datae de humido et sicco, scilicet quod humidum sit bene
terminabile termino alieno et siccum bene terminabile termino proprio,
non contineant veritatem in simplicibus, sed bene in compositis. Undequando fit mixtio, puta planta, recipit talem vel talem figuram ratione
humidi, retinet autem eiusmodi figuram post ratione sicci. Ex quo patet
solutio ad argumentum quod Aristoteles hic intellexit ratione compositorum et in III Coeli ratione simplicium.
64A Paraphrasis in Meteor. IV, f. c3vb: «Nam ignis est siccus et non difficulter retinetur ab alio, immo videmus ipsum multotiens fieri in ipso figuram secundum figuram continentis ipsum. Et universaliter non inveniuntur elementa simplicia difficilia recipere retentionem et figuram a caliditate et frigiditate propter siccitatem, neque facilitas receptionis inest
eis propter humiditatem».
65
A De gen.corr. II, 2, 329 b 30-32, t. 16 (Giunta, 347 D-E); Auctor.Arist. 169: 27-28.
66
A De coel. III, 8, 306 b 9-11, t. 67 (Giunta, 225 M). Cf. A In De coel. III,c. 67, p. 631 (Giunta, 226 E): «Et locutus fuit de aqua et aere, quia ista sunt quae facile terminantur ab alienis. Terra vero non ita figuratur quia non facile patitur, nisi sit pulverosa».

174P P

Sed dicetis: ‘Quae istarum responsionum est melior?’ Dico quod mihi
magis placet illa Averrois, scilicet quod diffinitiones hic datae ab Aristotele
sint intelligendae in ordine ad mixtionem, et non in ordine ad simplicia.
Quare etc.
Verum tamen, domini, si teneamus istas responsiones, videtur quod siccitas non sit qualitas passiva. Nam responsio ista dixit quod mixtum recipit
figuram ratione humidi et eam retinet ratione siccitatis. Siccitas ergo est ea
quae facit constare figuram in mixto. Modo ‘facere constare’ dicit actionem
et non passionem; quare siccitas erit qualitas activa et non passiva.
[174r] Argumentum stat in hoc: ex quo | siccum facit humidum constare, siccum
facit actionem. Quare non videtur conveniens quod siccitas sit qualitas
passiva.
Ad ‹hoc› nescio an bene respondebo. Mihi itaque videtur sic dicere:quoniam ut dicit Commentator, commento primo IV Meteororum, istae
figurae a calore dantur. Nam quod dat formam dat consequentia formam.
Calor una cum frigore dat figuram, siccum autem concurrit: quare calor
67
principaliter active concurrit ad figuram, siccitas autem secundario. Responsio stat in hoc, quod licet siccitas videatur dicere actionem, immo
dicat in ordine ad humiditatem, tamen siccitas in ordine ad agens simpliciter et principale, scilicet calorem, concurrit passive, quare etc.
Aristoteles post in textu sequenti dixit quod subtile est humidi, grossum
autem est sicci. Vos scitis quod in textu movi ipsam dubitationem, sed noncomplete;68 ideo nunc videtur quod non sit verum quod subtile sit humidi
etc. Nam ignis est subtilissimus et tamen non est humidus, quoniam est
summe siccus. Confirmatur de cineribus, de farina ferri, id est limatura,quae sunt subtilia, tamen non sunt humida, sed sicca, quare etc.
69

Ad hoc mihi difficile est respondere. Paulus Venetus tamen hic in expositione vidit istam dubitationem, ad quam ipse respondet hoc modo, sci21 sequenti] sequens ms.
67
A In Meteor. IV, c. 1 (Giunta, 467 M): «in hac mixtione fuit inventum quod calor
et frigus sunt quae coniunguntur et applicant elementa rerum ad seinvicem, et admiscentquousque generaretur ex illis elementis res nova. Et fuit humidum inventum, cum quo recipit
res passionem caloris et frigoris, et mixtionis; et siccitas cum qua recipitur incorporatio etstatio in se».
68
Pomponazzi refers to his exposition of De gen.corr. II, t.c. 10, in BAV, Reg.lat. 1279, f. 165r-v.
69
Pomponazzi might refer to P V Summa philosophiae naturalis, Meteor., ch. 8,
f. 54va: «frigidum continentis statim undique penetrat exprimendo fere totum humidum subtile; ad cuius expressione discontinuantur partes, quia humidi est continuare. Et ex hoc videtur lana carminata».

5

10

15

20

25

L  D    

175

licet quod, quando Aristoteles dixit «subtile est humidum», intellexit per
subtile subtiliabile, id est quae possunt subtiliari malleo et huiusmodi, ut
plumbum etc.; et non intellexit rem subtilem ut est capillus et eiusmodi.
Unde ipse Paulus Venetus concedit quod non omne subtile est humidum,
5 quoniam ignis est subtilis et tamen est siccus. Vult ergo Paulus Venetus
quod per subtile intelligatur subtiliabile, unde quod aliquod mollificetur etfiat subtile est ratione humidi; quod autem aliquod non possit subtiliari est
ratione sicci. Ideo ignis, qui est siccus, non est subtiliabilis. Et ista est responsio Pauli Veneti, quae mihi placet; tamen habere videtur unam instan10 tiam. Nam videtur quod multa sicca dicantur esse subtiliabilia, quoniam
conclusio debet intelligi secundum medium. Modo Aristoteles vult probare
quod subtile sit humidum et habet pro medio quod bene replet; bene
replere ergo est medium per quod probat quod subtile sit humidum. Modo
multa sicca, ut farina | et limatura ferri, bene replent, cinis ignis et omnes [174v]
15 res minutae quae sunt siccae. Quare responsio Pauli Veneti non videtur
conveniens.
Ad hanc, quia res difficilis est, nescio quid dicere debeam. Tamen mihi
videtur dicendum, ut dicit Ioannes Grammaticus, quod cinis non ita fluit
sicut aqua et aer, quoniam ex cinere potest fieri una massa.70 Similiter quod
20 ignis non est ita bene repletivus sicut aer, aqua et farina: non bene replet
quia magis stat in aliqua figura quam in alia. Et nescio aliter dicere.
Sed adhuc dubitatur. Dicebat enim Commentator in commento: «omne
71
subtile est humidum, sed non omne humidum est subtile». Fecimus argumentum dum legebamus commentum. Sed si teneamus opinionem Pauli
25 Veneti, quod per subtile intelligatur subtiliabile, facilis est responsio: omne
subtile, id est omne subtiliabile, est humidum et non omne humidum est
subtiliabile. Et cum dicebatur: ‘si non omne humidum est subtile, ergo aliquod humidum est grossum’, non valet ‘non est subtile, est grossum’ quoniam absolute subtile et grossum non sunt opposita, sed tantum in compo30 sitis et non in simplicibus: unde subtiliabile et grossum sunt in compositis;
sicut non absolute valet ‘omne est par vel impar’, sed bene in numeris valet.
Quare etc.
70

I G In De gen.corr. II, c. 9, f. 95b, quoted in T.2, p. 172, fn. 61.
See A De gen.corr. II, 2, 330 a 3-4, t. 10 (Giunta 373 D); A In De gen.corr.
II, c. 10, p. 103 (Giunta, 373 D): «quia autem proprium est in rebus subtilibus et tenuibus implere vacuitates rerum et figurari secundum figuram continentis, manifestum est quod facile
terminantur ab alienis. Haec quidem est descriptio humiditatis praedictae. Omne ergo subtile
est humidum, sed non omne humidum est subtile. Subtilitas ergo est ex humiditate, cum humiditas est prior natura».
71

176

P P
72

Alia dubitatio in commento 15, in digressione, ubi damnat Alexandrum ubi Alexander dicit quod Aristoteles tacuit densitatem et raritatem,
aut quia collocantur sub gravi et levi aut sub duro et molli. Et Commentator reprehendit eum, quia dicit quod non est manifestum quod rarum sit
leve et densum durum. Sed ista reprehensio non caret reprehensione, quo73
niam Aristoteles, IV Physicorum, textu commenti 84, dicit quod rarum
est leve, densum est grave. Sed Commentator hic damnat Alexandrum:
ergo iniuste eum damnat. Themistius in Paraphrasi et ita alii expositores,
ut Thomas, dicunt quod verum est quod rarum est leve et densum grave ut
74
in pluribus, sed non semper est necessarium. Quare solvitur argumentum
Commentatoris de vitro. Aristoteles autem intellexit ut in pluribus, quantum facit ad suam propositionem; quare Commentator, non Alexander, estreprehendendus. ‘O, de Averroi?’. Dico quod Commentator non exponit
isto modo et ideo Commentator procedit suo modo; sed Alexander procedit sicut textus facit. Et haec quantum de isto examine. Quare etc. […]72

A In De gen.corr. II, c. 15, p. 105 (Giunta, 374 A-B): «Alexander autem dicit quod
Aristoteles tacuit densitatem et raritatem aut quia collocantur sub gravi et levi, aut sub duro etmolli; et tacuit asperitatem et lenitatem quia asperitas est siccitas et lenitas ex humiditate».
73
A Phys. IV, 9, 217 b 17-18, c. 84 (Giunta, 170 F).
74
T Paraphrasis in IV Phys., 85, f. 48r: «Sane densa sunt gravia; rara sunt levia»;T A De potentia, q. 4 a. 1 arg. 10: «Praeterea, rarum et densum sunt causa
gravis et levis, ut patet IV Phys. Sed iam erat rarum et densum in elementis; quia dicitur, quod
aquae erant rariores quam modo sint. Ergo erat grave et leve, et elementa habebant sua ubi,
quae eis attribuuntur ratione levitatis et gravitatis».

5

10

15

TEXT 3
E     D    (C  V, BAV, R.L. 1279)| Lectio 41[201v]

Circa capitulum lectum innumerae et maximae occurrunt difficultates,
adeo quod verear quod non possimus dicere nisi nugas; tamen dicemus
melius quam poterimus. | Prima difficultas quae occurrit tangitur a Thoma, [202r]
quae talis est.1 Nam Philosophus dixit: «in habentibus symbolum facilior
est transitus».2 Nam verbi gratia si ignis ex aere fit, non oportet quod cor10 rumpatur nisi una qualitas, scilicet humiditas, quoniam caliditas quae fuitin corrupto remanet in genito. Si vero ex aqua fiat ignis, oportet quod corrumpa‹n›tur duae qualitates, scilicet frigiditas et humiditas, quoniam ignis
et aqua non sunt symbolica.
5

15

20

Cadit modo dubitatio. Nam si aliqua qualitas quae fuit in corrupto
remaneat in genito, tunc videtur quod non sit transmutatio substantialis
quando ignis ex aere generatur. Nam transmutatio substantialis, ut dicit
3
Philosophus, generatio est. Transmutatio est totius in totum, nullo sensibili remanente. Quare etc.
Amplius si sic, tunc accidens migraret de subiecto in subiectum. Item si
sic, sequeretur quod accidentia non funderentur in composito, et in ente in
actu. Et ista est prima difficultas.
Ad hanc sunt duae celebres opiniones. Una est Averrois in De substan4
5
tia orbis, capitulo primo, quam fere omnes Parisienses insequuntur; quae
1P-T A In De generatione continuatio, II, l. 4, n. 3: «Dubitatur autem
de hoc quod hic dicit philosophus. Dicit enim quod, cum elementa quae habent symbolumtransmutantur, remanet una qualitas, sicut quando ex aere fit aqua, remanet humiditas: et sic
videtur quod corrupto subiecto remaneat accidens, quod est impossibile. Ad quod dicendum,
quod illud accidens sive illa qualitas non remanet eadem numero, sed eadem specie».
2A De gen.corr. II, 4 331 a 24-25, t. 25 (Giunta, 376 A).
3A De gen.corr. I, 4, 319 b 14-17, t. 24 (Giunta, 375 H); Auctor.Arist. 4: 3. See alsoA De gen.corr. I, c. 24 (Giunta, 375 L-M): «Manifestum autem est quod omne ex omni
potest generari, quoniam necesse est in contrariis adinvicem esse generationem et transmutationem […]».
4
See, for instance, I B, Quaestiones super De gen.corr. II, q. 7, p. 226, ll. 1-11;
A De substantia orbis, ch. 1 (Giunta, 7 B-C): «Sed invenimus substantiam deferentem
dimensiones, et dimensiones in corpore generabili et corruptibili, vel corporibus generabilibus
et corruptibilibus easdem numero in potentia, non easdem in actu, scilicet quod dimensiones
omnes communes omnibus corporibus generabilibus sunt eodem modo in potentia, quia in-178P P

tenet quod aliqua qualitas quae fuit in corrupto remanet in genito. Et ponunt unam regulam quae talis est: quod si sumatur corruptum et genitum,ea in quibus corruptum et genitum conveniunt remanent; ea vero in quibus
contrariantur corrumpuntur. Unde verbi gratia quia aer et ignis conveniuntin caliditate et in diaphaneitate, ideo caliditas et diaphaneitas quae fuit inaere corrupto remanet in igne genito; et quia ignis et aer contrariantur inhumiditate et siccitate (ignis enim siccus, aer humidus) contrariantur etiamin raritate et densitate (ignis enim rarus, aer densus), ideo humiditas etdensitas quae fuit in aere corrupto, non remane‹n›t in igne genito. Et ista
opinio movetur ex auctoritate Aristotelis qui dicit: «in habentibus symbolum facilior est transitus» quia tantum una qualitas corrumpitur. Item
quoniam non apparet a quo corrumpatur caliditas aeris (non enim a siccitate, quia siccitas non corrumpit caliditatem; nec etiam a caliditate ignis,
quoniam caliditas non corrumpit caliditatem), item non videtur a quibus
talia accidentia possint generari. Nam verbi gratia in cadavere videmus
multa accidentia quae non erant in vivo, et tamen non videtur a quibus
generentur, quare etc. Ista opinio sic tenet. |[202v]

Quantum autem sit de rationibus adductis in contrarium, satis diximus
in I huius, ideo nunc breviter nos expediemus. Ad primum respondet Commentator. Nam cum dicebatur: «generatio est transmutatio totius in totum
nullo sensibili remanente»,6 verum est quatenus subiectum; nam nihil remanet quatenus subiectum, sed bene remanet quatenus qualitas, et qualitas
ipsa. Quare argumentum illud nihil valet.
Ad secundum, cum dicebatur quod tunc accidens migraret de subiecto
in subiectum, respondetur quod duplex ‹est› subiectum, scilicet primum etsecundum. Subiectum primum est materia prima; subiectum secundum est
compositum. Unde dicimus quod, licet verum sit quod accidens non possit
migrari de subiecto in subiectum, intelligendo de subiecto primo, tamen
venimus idem corpus transferri de forma in formam et ex dimensionibus in dimensiones aliasin actu. Verbi gratia, quod corpus quod est aer transfertur in corpus quod est ignis».
5
See for example I B Quaestiones super De gen.corr. II, q. 7, p. 226, ll. 1-11:«Respondeo quod qualitas symbola maneat in generato quae fuit in corrupto. Probatur quia:
si interficitur equus, invenitur caliditas in cadavere; et non potest dici quod de novo generetur,
quia non posset dari modus per quem. Nam interficiens vel percutiens non est per se innatus
calorem generare. Ideo si calor prior corrumpatur, non potest dici quod calor qui post invenitur generetur nisi per modum sequelae ad formam substantialem consequentem et de novo
genitam. Et tamen hoc non est rationabile dicere, quia forma cadaveris adveniens non determinat sibi naturaliter caliditatem, immo potius frigiditatem; igitur corruptis prioribus accidentibus videtur quod magis per modum sequelae ad istam formam debet sequi frigiditas
quam caliditas».
6
See Essay, fn. 213.

5

10

15

20

25

L  D    

179

accidens potest migrari de subiecto secundo in subiectum secundum.
Quare habetis istum modum dicendi, qui est satis sensatus.
Verum aliqui tenent oppositum, ut Ioannes Grammaticus, Albertus
Magnus, Aegidius, Scotus, Thomas.7 Nam tenent quod omnia accidentia
5 fundentur in composito: unde, corrupto composito, corrumpuntur etiam
accidentia. Si teneamus istam opinionem, potest etiam patere solutio ad
obiecta. Nam dicunt isti: quando Philosophus dicit quod in habentibus
symbolum facilior est transitus quia tantum una qualitas corrumpitur (putaquando ex aere ignis generatur, corrumpitur tantum humiditas aeris et
10 remanet eadem caliditas), verum est per se loquendo de perseitate tertii
modi, id est solitarie.8 Nam caliditas aeris remanet per se, id est quantum
est ratione contrarietatis, cum caliditas caliditati non contrarietur et caliditas non corrumpat caliditatem, nec etiam siccitas caliditatem corrumpat.
Falsum tamen est per accidens et secundario, quoniam ex quo caliditas
15 aeris fundabatur in composito ex materia et forma (nam, ut dixi, secundum
istos accidentia fundantur in composito), ideo corrupto composito corrumpitur accidens. Quare ista consequentia valet: non habet contrarium, ergo
7A M Metaphysica, XI, tr. 1, ch. 9, pp. 471b-472a: «[…] sed accidentia et ideo sine
subjectis esse non possunt: sed tamen formarum harum et aliarum non est per se generatio et
corruptio, sicut ante dictum est, sed alio accidentali modo sunt et non sunt, quia generato
composito sunt et corrupto composito non sunt, sicut dicimus domum et sanitatem sinemateria non esse nisi sicut in artificialibus mentaliter et non secundum esse quod faciunt istae
formae quando sunt in propriis materiis extra animam»; P-T A In De
generatione continuatio, II, l. 4, n. 3: «Dubitatur autem de hoc quod hic dicit philosophus.
Dicit enim quod, cum elementa quae habent symbolum transmutantur, remanet una qualitas,
sicut quando ex aere fit aqua, remanet humiditas: et sic videtur quod corrupto subiecto
remaneat accidens, quod est impossibile. Ad quod dicendum, quod illud accidens sive illa
qualitas non remanet eadem numero, sed eadem specie»; A R In De gen.corr. II,
f. 35va: «Sed si hoc concedimus, consurgit gravior dubitatio. Numquam enim remanet accidens corrupto subiecto. Cum ergo corrumpatur aer, si ex eo fiat ignis, nulla qualitas eius remanebit», D S Quaestiones disp. De rerum principio, q. 17, art. 2, sect. 2, p. 610: «Circa
primum est sciendum quod positio negat, quod quantitas et accidentia contrarietatem non
habent; ideo eadem remanere non possunt, quia subjectum eorum idem non remanet. Ut ex
hoc aperte pateat, quod intendunt dicere quod ultra formam substantialem, generabilem etcorruptibilem, non est aliquid, quod possit esse subjectum accidentium, quia nihil remanet,
nisi pura materia communis generato et corrupto». Concerning Philoponus, Pomponazzi
might have in mind I G In De gen.corr. II, c. 17, f. 102a-b: «Sed possibile
est dicere quod Aristoteles quidem dixit unum perfici ex duobus non numero unum, sed
specie; neque enim possibile est hac aliqua qualitate corrupta non contrariam factam iri, ut
dicunt ex igne et aqua mutatis aer perficitur non unus numero, sed alius quidem ex igne, aliusvero ex aqua».
8D S Lectura, III, d. 1, q. 1, p. 20: «Alio modo dicitur ‘per se esse’ tertio modo
perseitatis, scilicet ‘solitarie’, includendo negationem dependentiae actualis et aptitudinalis[…]». A Post.An. I, 4, 73 b 5-7; Auctor.Arist. 314: 40. Cf. R G In
Post.an. I, 4, p. 114.

180

P P

non debet corrumpi per se. Non autem absolute valet, scilicet: non habet
contrarium, ergo non debet corrumpi, quia corrumpitur per accidens et perviam sequelae. Verum quoniam multoties generantur ipsae qualitates in
corrupto, quae non conveniunt genito, ut verbi gratia tenendo unam animam esse in homine, videmus figuram generari. A quo generatur? Respondent quod agens quod inducit formam cadaveris inducit alia accidentia[203r] ratione dispositionis passi; | et isti sunt duo modi dicendi ad hoc. Quis
autem istorum dicatur verius non est ignobilis ingenii iudicare. Nam ‹non›
ex eo quod quis multa intelligit, dignoscitur bonitas ingenii; sed ex eo quod
distincte cognoscit. Credo tamen quod isti duo modi sint probabiles. Ille
tamen Commentatoris videtur magis sensatus. Iste vero solus videtur rationabilius; non tamen habeo demonstrationes ad istos modos, quare teneatis
quid vultis.
Secunda dubitatio est quoniam secundum verba, ut notavi vobis supra,
Aristoteles videtur velle quod caliditas aeris et caliditas ignis, humiditas
aeris et humiditas aquae, et siccitas ignis et siccitas terrae, et frigiditas
aquae et terrae sint eiusdem speciei, immo sint eadem numero, licet secundum alium et alium gradum et secundum remissum et intensum. Sed alii
instant contra hoc, sic scilicet: ex operationibus arguimus essentias; sedcaliditas aeris est productiva alterius effectus quam caliditas ignis. Ergo
operationes sunt distinctae et convenientes essentiae eorum. Ergo caliditas
ignis et aeris non sunt eiusdem speciei. Minor declaratur quoniam caliditas
aeris est spirituosa; caliditas vero ignis est arsiva et combustiva. Item ex
humido aeris fovetur ignis. Ex humido autem aquae exti‹n›guitur ignis,
esto etiam quod aqua esset calidissima. Quare nec caliditas aeris nec ignis,
nec humiditas aeris et aquae sunt eiusdem speciei. Et sic dicatur de siccitate
et frigiditate.
In hac re sunt duae opiniones. Una opinio tenet quod sint diversarum
specierum, sed nescio cuius sit ista opinio. Nam doctores dicunt quod aliqui sic tenent et non dicunt qui sunt illi. Alia opinio tenet quod sint eius9
dem speciei et Marsilius facit de hoc diffusam opinionem, et tenet istam
9M  I In De gen.corr. I, q. 22, f. 95rb: «Confirmatur illud antecedens ex alio,quia aliquod mixtum est gravius alio in aere, quod non est gravius eo in aqua. Ergo gravitas
mixtorum est eiusdem speciei cum gravitatibus elementorum. Consequentia tenet, quia sinon, nulla esset ratio quare mixtum prius ponderans in aere respectu alterius non plus
ponderaret in aqua eodem. Antecedens patet, quia vinum plus ponderans in tertio quam una
libra plumbi in aere minus ponderat eadem libra plumbi in aqua. Cuius ratio non videtur alia
nisi quia in vino est gravitas aquae que in spera aeris trahit deorsum et ideo plus ponderabat
in aere; in aqua autem non trahit, et ideo minus ponderat in aqua; ex quo patet quod est eiusdem speciei cum gravitate aque. Ex illa conclusione sequitur contrarie quod caliditas mixti

5

10

15

20

25

30

L  D    

181

opinionem; unde ego sum cum eo. Immo videtur esse ‹opinio› Aristotelis
quod sint eiudem speciei, immo numero. Ratio autem in oppositum nonconcludit. Nam licet verum sit, quod ex operationibus arguamus essentias,
oportet tamen intelligere si secundum diversos modos sumantur. Unde si
5 caliditas ignis et caliditas aeris solae sumantur, semper eundem effectum
producerent. Tamen quia caliditas ignis et aeris sumuntur secundum diversos modos, ideo diversorum effectuum sunt productivae. Nam si caliditas
coniuncta cum siccitate sumatur, | comburit et ardet; si vero caliditas aeris [203v]
coniuncta cum humiditate sumatur, producit alium effectum quam quando
10 erat coniuncta cum siccitate. Item humiditas aeris coniuncta cum caliditate
est multum subtiliata. Humiditas vero aquae, quia coniuncta frigiditati,
suffocat ignem. Quare istud argumentum non convincit, quoniam oportet
intelligere illam propositionem ceteris existentibus paribus et non diversificato agente nec dispositione passi. Quare magis est substinendum quod
15 sint eiusdem speciei, immo numero, quam oppositum; quare etc.
Tertia difficultas est magna. Nam Aristoteles dixit quod si elementa nonsymbolica invicem coeant et combinentur, et quod una qualitas unius elementi corrumpat qualitatem contrariam ‹alterius› elementi et una qualitas
alterius elementi corrumpat aliam qualitatem contrariam alterius elementi,
20 ambo ista elementa corrumpuntur et generatur tertium, ut verbi gratia si
ignis et aqua combinentur et caliditas ignis corrumpat frigiditatem aquae ethumiditas aquae corrumpat siccitatem ignis, generatur aer; si vero frigiditas aquae corrumpat caliditatem ignis et siccitas corrumpat humiditatem
aquae, generatur terra.
25

Modo hic contingunt maximae difficultates quibus respondere magis
impossibile quam possibile esse credo.

Prima difficultas. Nam si ex igne et aqua, eo modo dispositis sicut dictum est, generatur terra vel aer, quaeritur a quo generetur terra vel aer. Nonpotest dici quod ignis generet ea, quia ignis generat ignem, non autem
30 terram vel aquam. Item non potest dici quod aqua generet ea, quia aqua
aquam generat. Item non potest dici quod ignis et aqua generent terram etaerem, quoniam sunt corrupta. Quare etc.
Sed vos dicetis quod nec ignis nec aqua generant terram vel aerem, sedsunt frigiditas aquae et siccitas ignis ‹quae› generant terram, et ignis calidi2 non] nam ms. 3 verum] est add. ms. 8 ardet] ardit ms.
non est solum virtualiter similis caliditati elementi, immo est actualiter similis speciei specialissime».

182

P P

tas et aquae humiditas generant aerem. Quare non ignis nec aqua generantea, sed sunt qualitates quae generant ea. Qualitates ergo generant terram etaerem. Sed tunc stat difficultas, quoniam VII Metaphysicae nihil agit ultra
10
gradum proprium. Unde substantia generat accidens; sed accidens non[204r] generat substantiam, quoniam | imperfectum non generat magis perfec11
tum. Quomodo ergo possibile est quod frigiditas et siccitas generent terram, et caliditas et humiditas generent aerem, quoniam frigiditas et siccitas
etc. sunt accidens, et terra et aer sunt substantia? Quomodo ergo est possibile quod accidens generet substantiam? Quod si dicatur quod accidens
virtute propria non generat substantiam, sed bene accidens ut instrumentum substantiae generat substantiam, licet Scotus, IV Sententiarum, multa
12
dicat contra Thomam, dicis ergo quod istae qualitates (puta, frigiditas
aquae et siccitas ignis) generant terram, non quatenus accidentia sunt, sed
in virtute substantiae; et tunc quaero quae est ista substantia; sed non videtur quod ista substantia sit alia quam ignis et aqua, quia siccitas est instrumentum ignis et frigiditas est instrumentum aquae. Ergo sequitur quod
ignis generet terram, et aqua generet terram, et ignis generet aera et aqua
generet aera. Quare etc.
Quod si dicatur quod siccitas est instrumentum ignis, quae si esset
coniuncta caliditati generaret ignem, sed ex quo coniuncta est frigiditati
ideo generat terram, siccitas ergo ignis ne generet ignem impeditur per
frigiditatem, quare generat terram. Sed quamquam ista responsio sit vera,
non tamen videtur posse stare, quoniam data ista responsione sequitur
quod, quando ex igne et aqua generatur terra, esset generatio a casu, quoniam est praeter intentionem ignis et aquae. Aqua enim intendit generare
aquam et ignis ignem; sed generant terram quia impediuntur, ut dicit
responsio. Ergo ex eo quod impediuntur, generatur aliud. Ideo esset genera10

This sentence cannot be found litterally in Aristotle, but it was widely known. See for
instance T A Super Sent., IV, d. 12, q. 1, a. 2, qc. 2, ad 2; E. De potentia,
q, 3, a. 8, arg. 13.
11
See rather T A Sentencia De sensu, tract. 1 l. 10 n. 10: «Si enim in elementis non est principium actionis forma substantialis sed accidentalis; cum nihil agat ultra speciem, non videtur, quod per actionem naturalem elementorum transmutetur ad formam
substantialem, sed solum ad formam accidentalem».
12D S Ordinatio, IV, d. 1, pars 1, q. un., pp. 32-33: «Respondetur hic quod accidens in
virtute substantiae potest esse principium producendi substantiam, tamquam instrumentum
substantiae, licet non possit in propria virtute (exemplum de calore, qui est instrumentum
animae in generando carnem, ex II De anima). Contra hoc: omne instrumentum – vel agens
in virtute alterius – aut attingit effectum principalem vel disponit ad terminum principalem;
sed in proposito neutrum potest dari […]. […] nec ergo potest agere accidens nisi in substantiam compositam, et ideo non in materiam puram». The first responsio is usually attributed to
Aquinas.

5

10

15

20

25

L  D    

183

tio a casu, cuius oppositum clamat Aristoteles II Physicorum, quod genera13
tio non est a casu etc.
Item cum imperfectius non possit generare perfectum, quomodo ergo
cum aqua sit imperfectior aere, potest generare aqua aerem? Quare etc.
Alia dubitatio est, quia quando generatur terra ex igne et aqua, ignis etaqua in primo instanti esse terrae non sunt. Quaero ergo de generante
terram, quid scilicet est illud quod generat terram? Non ignis, nec aqua,quia non sunt. ‘O, vos | dicetis quod frigiditas aquae et siccitas ignis gene- [204v]
rant terram, et non ignis et aqua’. Sed contra: nam si teneamus opinionem
14
10 sancti Thomae, qui tenet quod accidentia in composito fundantur, unde
corrupto composito corrumpuntur etiam accidentia quae sunt in eo, ideo
quoniam ignis et aqua corrupta sunt, etiam qualitates quae erant in illis
debent esse corruptae; et ideo frigiditas et siccitas sunt corruptae, quaresiccitas et frigiditas non sunt. Ergo frigiditas aquae et siccitas ignis non
15 generant terram, quare etc. Verum si teneamus aliam opinionem, quae nontenet quod omnia accidentia fundentur in composito, non est difficultas.
5

Alia difficultas est quia, si ex igne et aqua generatur terra et frigiditas
aquae et siccitas ignis generent terram, sequeretur quod efficiens esset
intrinsecum. Nam cum siccitas et frigiditas sit in isto subiecto in quo
20 generatur terra, producit in isto subiecto ipsam terram; quare efficiens erit
intrinsecum et non extrinsecum; quod abhorret Aristoteles, quare etc. nonvidetur quod illa combinatio sit bona.
Ad difficultatem, quae est tertia difficultas principalis, licet in se ut patet
habeat multas dubitationes, difficillimum est satisfacere, quoniam solus
25 deus scit quomodo istae res vadant, quoniam ipse est qui facit eas. Tamen
respondebimus melius quam scierimus.
Ad primam ergo difficultatem tertiae difficultatis, in qua quaerebatur aquo generabatur terra vel aer (an ab igne, an ab aqua, sed nec ab igne nec
ab aqua), respondetur; et infinitae opiniones sunt de hoc. Tamen videtur
30 quod de necessitate habeamus dicere quod terra generatur ab igne et aqua,sic combinatis ut positum est. Verum Marsilius dicit quod terra vel aer(combinatis igne et aqua ut dicebat) producu‹n›tur ab influentia, et non ab
13A Phys. II, 196 a 25-35, t. 45 (Giunta, 65 E).
P-T A In De generatione continuatio, II, l. 4, n. 3: «Dicit enim quod,
cum elementa quae habent symbolum transmutantur, remanet una qualitas, sicut quando exaere fit aqua, remanet humiditas: et sic videtur quod corrupto subiecto remaneat accidens,
quod est impossibile. Ad quod dicendum, quod illud accidens sive illa qualitas non remaneteadem numero, sed eadem specie».
14

184

P P
15

igne et aqua. Sed ego non nego influentias; tamen mihi videtur fatuitas
dicere quod influentia in hoc casu producat terram vel aerem. Dico ergo
[205r] quod ignis et aqua producunt terram | vel aerem. Nam, sicut dicit Commentator, illud idem quod alterat ad substantiam, producit substantiam etidem producit motum et terminum motus. Sed ignis est ille qui alterat per
siccitatem, et aqua est ea quae alterat per frigiditatem. Ideo ignis et aqua
producunt terram. Ideo non debemus negare quin ignis et aqua producat
16
terram: nam VII Metaphysicae, t.c. 31, idem est agens disponens et indu17
cens, contra Platonem et Avicennam, qui ponebat colchodeam. Quare etc.
Et cum dicebatur contra: ‘ignis intendit producere ignem et aqua
aquam; generant ergo non terram’, respondeo quod verum est quod ignis
intendit producere ignem et aqua aquam per se, id est si potest et si nonsint impedita. Unde quia ignis impedit aquam et aqua ignem, et natura depossibilibus facit quod melius est,18 ideo cum ignis impediatur et non
possit facere ignem ex aqua, et cum aqua impediatur et non possit facereaquam ex igne, faciunt terram vel aerem tamquam melius. Et faciunt sicut
fecerunt nostri cardinales qui era‹n›t numero 39 in conclave, et quia unus
impedit alterum, nullus qui esset in conclave factus fuit papa, sed unus
cardinalis qui erat gubernator Hispaniae et in Hispania erat et non Romae.
Quare etc.
Et cum dicebatur: ‘O, contra, si verum esset quod ignis impediretur abaqua et aqua ab igne, et ideo generarent terram, tunc terra vel aer produceretur a casu, et ita aliqua substantia generaretur a casu’. Ad hoc dicat Com5 terminum] terminus ms. 6 aqua2] aquam ms. 13 impedita] impediti ms. 17 39] 29 ms.
15M  I In De gen.corr. I, q. 21, f. 95vb: «Ad nonam, negetur antecedens, quodin generatione lapidis manet terra in lapide. Ad probationem dicitur quod in mixtione frequenter generans formam mixti, sive sit deus sive dator formarum sive aspectus celi, est causa
principalis corruptionis huius elementi».
16A In Met. VII, c. 31 (Giunta, 181 H-I): «manifestum est quod actio agentis pendet
ex subiecto propter hoc, quod pendet de forma. Illud igitur quod generat subiectum formae
est illud quod generat formam. Et, si subiectum formae generaretur ab aliquo agente et forma
ex alio, tunc unum actum, secundum quod est actum unum, generaretur a duobus agentibus,
quod est impossibile».
17
Ibid. (Giunta, 181 I): «Et homines erraverunt in hoc, quia non intellexerunt demonstrationem Aristotelis. Et non est mirum de Avicenna, sed de Alfarabio. Videtur enim in suo libro deduabus philosophiis dubitare de hoc. Et omnes homines inclinant magis ad opinionem
Platonis, quia est similis ei quod Loquentes nostrae legis opinantur, scilicet quod agens omnia
est unum et quod non operantur in se ad invicem».
18
A De coel, II, 5, 288 a 2-3, t. 34 (Giunta, 116 M); Auctor. Arist. 164: 57; T
A In De cael. II, l. 7, n. 5: «Dicit ergo quod inter ea quae contingit fieri, natura
semper facit id quod est optimum, tanquam mota et directa a primo principio, quod est ipsa
essentia bonitatis».

5

10

15

20

L  D    185

mentator quidquid sibi placeat. Ego (ut alias dixi, forte non dico verum, sed
tamen puto dicere verum) respondeo et dico quod non inconvenit quoduna et eadem res comparata ad aliquas causas dicatur esse casualis, comparata ad alias causas dicatur esse per se. Unde in proposito, licet generatio
5 terrae in ordine ad causas secundas et in ordine ad ignem et aquam sit
casualis, quoniam ignis nec aqua non intendebant hoc, tamen in ordine adsuperiora (quae sic ordinarunt quod, quando aqua et ignis coirent et ambo
corrumperentur, generaretur terra vel aer) est generatio per se, quoniam
19
superiora non habent casum. Unde etiam cardinales | in ordine ad se per [205v]
10 accidens creaverunt istum papam, quoniam legatus Romandiolae volebat
esse papa, et alii etiam, tamen non potuerunt; et ideo crearunt cardinalem
Adrianum ex Flandria, manentem et gubernantem Hispaniam; in ordine
tamen ad Spiritum sanctum fuit per se; et ita credo quod Spiritus sanctus
creaverit istum papam. Quare etc.
Et cum ulterius dicebatur: cum imperfectius non possit generare perfectum, quomodo ergo cum aqua sit imperfectior aere, aqua potest generare
aerem? Ad hoc debetis scire, ut omnes confitentur: omnia inferiora sunt
instrumenta superiorum; unde non inconvenit quod imperfectum in virtute superioris producat perfectum, quoniam ut habetis II De generatione
20 animalium, caliditas, qua caliditas est, non producit animal, sed qua caliditas animae; similiter II De anima in nutritione calor qua calor calefacit,
qua autem instrumentum animae generat carnem; unde non inconvenit
20
quod imperfectius producat perfectius, eo modo quo dictum est.
15

25

Ad aliud in quo quaerebatur de generante terram, cum in primo instantiesse terrae, ignis et aqua non essent ergo etc.: a quo ergo generabitur terra?
Marsilius et Parisienses dicunt quod a coelo et ab influentiis, et videtis
quod isti furfantes volunt quod aliud sit agens disponens et aliud inducens,
21
cuius oppositum dicit Philosophus, V‹II› ‹Meta›physicorum. Quare non
19A Phys. II, 4, 196 b 1-3, t. 46 (Giunta, 65 H-I).
A De an. II, 4, 416 b 29-35, t. 50 (Giunta, 75 C).
21
M  I In De gen.corr. I, q. 21, f. 95vb: «Ad probationem dicitur quod in
mixtione, frequenter generans formam mixti, sive sit deus sive dator formarum sive aspectus
celi, est causa principalis corruptionis huius elementi». Concerning Aristotle see rather A In Met. VII t.c. 31 (Giunta G-H): «Et demonstratio Aristotelis in hoc est, quod formae
non generantur per se quoniam si sic esset, tunc generatio esset non a materia. Et cum ita sit,
generatum est formans. Generans igitur est illud quod movet materiam, donec recipiat
formam, id est illud quod extrahit ipsam de potentia ad actum; et illud quod movet materiam,necessario est corpus habens qualitatem activam aut potentiam quae agit per corpus habens
qualitatem activam. Et, si illud quod generat subiectum formae esset aliud a generante formam, tunc subiectum et sua forma essent duo in actu, quod est impossibile. Et quia subiectum formae non habet esse nisi per formam, ideo actio agentis non pendet ab ipso, nisi
20

186

P P

bene dicunt. Et ideo ego dico quod, si teneamus illam opinionem quae
22
tenet quod accidentia ‹quae› fuerunt in corrupto remaneant in genito, ut
tenet Commentator ut dixi supra, facile est respondere. Nam in primo
instanti esse terrae sunt accidentia et qualitates scilicet ignis corrupti etaquae corruptae. Si vero teneamus aliam opinionem quod accidentia fundentur in composito etc., dico quod in primo instanti esse terrae non fit
terra, sed facta est, quoniam facta est per alterationem praecedentem;
quare etc.
Ad aliud, cum dicebatur: si siccitas ignis et frigiditas aquae producit
terram, sequeretur quod efficiens esset intrinsecum, et aliquod ageret inproprium subiectum. Ad hoc, ut mihi videtur, credo quod quando ignis et[206r] aqua invicem combinantur et frigiditas | aquae corrumpat caliditatem ignis
et remaneat siccitas quae corrumpat humiditatem aquae, imaginor quod
frigiditas aquae generet formam substantialem terrae, quoniam reperit
siccitatem bene dispositam, facientem pro terra; similiter siccitas ignis producat formam substantialem terrae, quoniam reperit frigiditatem bene dispositam. Et ideo sunt duo agentia, scilicet frigiditas et siccitas. Quare nonsequitur quod agat in subiectum proprium. Quare etc.
Sed adhuc occurrunt dubitationes, quoniam in commento 29 dicebat
Commentator: si ex igne et aqua generatur terra, in una fit additio, in alia
23
fit diminutio, quoniam secundum Averroem elementa non determinant24
sibi ambas qualitates in summo. Quaeritur modo: quid est illud quod
diminuat frigiditatem terrae et quid est illud quod intendat siccitatem
ignis? Unde ista est difficultas. Et Ugo Senensis isto vel consimili istius argumento tenuit quod omnia elementa determinarent sibi ambas qualitates
25
in summo, et dicit quod est opinio Commentatoris. Sed non est verum, ut
secundum quod pendet de forma etiam». Also Buridan attributed this opinion to Aristotle;
see I B Quaestiones super De gen.corr. II, q. 12, p. 254, ll. 9-10: «idem est
agens disponens materiam ad productionem formae et producens formam, ut dicitur octavo
Metaphysicae».
22
See T.3, p. 177, ll. 9-13.
23
A In De gen.corr. II, c. 29, p. 115 (Giunta, 376 M – 377 A): «[…] cum ex aqua et igne
generatur terra, calor ignis corrumpitur et remanet frigiditas aquae, et humiditas aquae corrumpitur et remane[n]t siccitas ignis».
24
Ibid.
25
U S Super prima Fen I Canonis, f. 6rb: «Terra vero naturaliter est frigida etsicca in summo, ut potest colligi ex Commentatore, III Celi, commento 67. Nam ad omnem
remotionem alicuius gradus istarum qualitatum, sequitur forma substantialis remotio iuxta
suam positionem, licet II De generatione dicat terram magis siccam quam frigidam, et aquammagis frigidam quam humidam, et aerem magis humidum quam calidum, et ignem magis calidum quam siccum. Quod ego interpretor quod unumquodque elementum habet unam istarum qualitatum in summo, sue nature magis conformem, licet non habeat eam intensiorem».

5

10

15

20

25

L  D    187

diximus supra, et hic luce clarius apparet quod Commentator tenet opposi26
tum, scilicet in commento 29.
Substinendo ergo Commentatorem et communem opinionem, quoniam
Albertus, Aegidius, Scotus, Ioannes Grammaticus tenent quod elementa
27
5 non determinant sibi ambas qualitates in summo, quid dicemus? Respon28
detur, et est responsio Thomae, quod actus activorum sunt in patiente
bene disposito; et ideo, quia terra debet habere tantum de frigido et nonplus et tantum de siccitate, ideo sicut frigiditas cum siccitate remissa, oportet ‹ut siccitas› cum frigiditate remittat; et hoc non inconvenit quia est
10 praeternaturaliter dispositum, hoc est: non inconvenit in eo quod est praeternaturaliter dispositum quod qualitates intendantur et remittantur.
Lectio 42
In praeterita lectione movimus multas dubitationes. Verum supersunt
longe difficiliores, in quibus non puto me vobis satisfacere, quoniam mihi
29
15 non satisfacio. Tamen quia scientiae sunt per additamenta, movebo.
Prima dubitatio est circa dictum Philosophi in parte lecta. Nam dixit
quod si ignis et aqua combinentur, contingit quod generetur tertium elementum: quandoque enim generatur terra, quandoque aer. Nam si contingit quod frigiditas aquae corrumpat caliditatem ignis et siccitas ignis cor20 rumpat humiditatem aquae, | generatur terra; si vero contingit vice versa, [206v]
26

A In De gen.corr. II, c. 29, p. 115 (Giunta, 376 M – 377 A).
See, for instance, A  S Quaestiones super De gen.corr. II, q. 4, f. 149rb, ad
secundum: «Quatum ad secundum sit prima conclusio. Unicuique elementorum inest primo
una qualitas. Patet hoc primo, quia cuiuslibet elementi forma substantialis est simplex, tam
substantialiter quam in virtute. Ergo videtur quod solum determinet sibi unam qualitatem que
inest sibi primo. Licet enim determinet sibi duas, non tamen eque»; D S Super Phys.
I, q. 12, p. 424: «ignis de facto habet caliditatem summam, quae est aut quae possibile est
esse»; A R In De gen.corr. II, t.c. 16, f. 33vb: «Amplius, supponebant in illaratione quod idem subiectum haberet frigidum in summo et calidum in summo, ut calidum
ignis et frigidum terre; que dicebant esse talia in summo, ponebant fundari in sicco. Hocautem videtur ipsis apparentibus repugnare»; concerning Philoponus (Ioannes Grammaticus),
it can be generally found in I G In De gen.corr. II, c. 33, f. 118a-b.
28A De an. II, 2, 414 a 11-12, t. 24 (Giunta, 61 D); Auctor.Arist. 179: 55. T
A Sentencia De anima, II, l. 4, n. 11: «Semper enim activorum actus, idest formae,
quae inducuntur ab agentibus in materia, videntur esse in patiente et disposito, idest in eo
quod est natum pati actiones agentis a tali agente, et quod est dispositum ad consequendum
finem passionis, scilicet formam ad quam patiendo perducitur»; P  A In
Politic. continuatio, VIII, ch. 1, p. 588, ll. 45-46. I thank Lidia Lanza for sharing the text of heredition with me.
29A De soph.elen. 34, 183 b 22-26 (Giunta, 175 E); E. Met. II, 1 993 a 30- b 1, t.
1 (Giunta, 28 E). Cf. P P De incant., IX, p. 63.
27

188

P P

scilicet quod caliditas ignis vincat et corrumpat frigiditatem aquae et humiditas aquae corrumpat siccitatem ignis, generatur aer.
Sed hic videtur contradictio, et una combinatio repugnat alteri, et si
prima combinatio est vera, scilicet quod frigiditas corrumpit caliditatem,
secunda non erit vera, scilicet siccitas corrumpet humiditatem et si caliditas superat frigiditatem, falsum erit quod humiditas corrumpat siccitatem.
Nam si hic sit ignis et aqua, et si frigiditas aquae superet caliditatem ignis,
oportet quod frigiditas aquae fiat potentior, quoniam caliditatem ignis in
sui naturam convertit. Sed frigiditas aquae non potest fieri potentior per
intensionem, quoniam nihil frigidius aqua; oportet ergo quod sit potentior,
id est maior substantia aquae. Modo si aqua fit potentior in frigiditate,etiam sua humiditas fit potentior; et sic non poterit superari a siccitate
ignis. Si vero caliditas ignis superat frigiditatem aquae, oportet quod caliditas ignis fiat potentior, quoniam frigiditatem in sui natura convertit. Sed
non fit potentior per intensionem, quoniam nihil igne intensius, et positum
est esse ignem. Oportet ergo quod sit maior potentia ignis, id est maior
substantia ignis. Modo, si ignis fiat potentior in caliditate, quanto magis in
siccitate; quare humiditas aquae non poterit eam corrumpere. Quare videtur quod data prima combinatione, non possit dari secunda et e contra;
immo videtur quod non possit generari tertium elementum. Quare. Quidergo dicendum?
Ad hoc dico quod istam dubitationem a nullo vidi et nescio respondere,et mihi videtur quod argumentum demonstret. Cum hoc tamen stat quod
Aristoteles dicat verum, quoniam Aristoteles locutus fuit conditionaliteretc., ita quod voluerit dicere: si ignis et aqua ita combinentur quod caliditas
superet frigiditatem et siccitas humiditatem, generabitur aer; si vero viceversa, generabitur terra. Sed impossibile est quod ponatur de inesse.
Sed tamen ista responsio videtur sophistica, quoniam Aristoteles dicit:
quandoque fit terra, quandoque aer. Tamen ego non habeo meliorem responsionem. Consideretis super hac.
Alia dubitatio et est dubitatio mota ab omnibus. Nam Aristoteles dixit:«in habentibus symbolum facilior est transitus». Sed hoc non videtur verum, quoniam citius ex aqua generatur ignis quam ex terra generetur ignis.
Modo ignis et terra habent symbolum, quoniam ambo sicci. Ignis autem etaqua non habent symbolum. Quod autem citius et facilius generetur ignis
et aqua, patet experientia quoniam, ut ego vidi et ita est, quando comburuntur magnae domus, quanto plus de aqua proicitis tanto plus accen33 quam] quod ms.

5

10

15

20

25

30

35

L  D    189

dunt‹ur› et ita generatur ignis. Quod autem difficile ex terra generetur ignis
etiam patet experientia: nam si ponatis lapidem in igne, in mille annis ex eo
lapide non generabitur | ignis. Quare etc. Philosophus male dixit.
[207r]
Marsilius et Paulus Venetus faciunt hoc argumentum et ponunt distinctiones, tot conclusiones quae multum intricant ingenium meum, et tandem
nescio quid velint dicere;30 sed ego paucis et vere respondebo. Unde dicoquod Philosophus bene dixit; sed dicta philosophorum intelliguntur per se,
ita quod dictum Philosophi quando dixit: «in habentibus symbolum» etc.
verum est per se, in tertio modo dicendi ‘per se’, id est solitarie. Falsum
10 tamen est per accidens. Nam si sumeretis solum frigiditatem terrae, et siccitas terrae esset in materia ita rara sicut est aqua, facilius ex terra generaretur ignis quam ex aqua. Sed quoniam materia terrae est valde densa (quaedensitas defendit terram), difficilius ex ea generatur ignis quam ex aqua. Et
ideo oportet intelligere ceteris existentibus paribus. Unde si per possibile
15 vel impossibile sumeremus aquam quae esset frigida et sicca, facilius ex taliaqua generaretur ignis quam ex aqua frigida et humida. Et ista est bona
responsio, contra quam responsionem non invenies argumentum.
5

20

25

30

35

Sed instatur. Nam in ista responsione dictum est: si per possibile vel
impossibile esset aqua frigida et sicca quae tamen esset rara sicut est aqua,frigida et humida, facilius ex aqua sicca generaretur ignis quam ex aquahumida. Sed hoc non videtur verum. Nam videtur quod ignis aeque faciliter et in eodem tempore generaretur in aqua humida et frigida sicut inaqua frigida et sicca, quoniam licet quando ignis agat in frigidam aquam et
humidam, corrumpat duo, scilicet frigiditatem et humiditatem, habet etiam
duo agentia, scilicet caliditatem et siccitatem; unde caliditas in frigiditatem
et siccitas in humiditatem agit et corrumpit. Si vero ignis agit in aquamfrigidam et siccam, non habet nisi unum agens et unum instrumentum,
quod est caliditas. Modo tantundem est si cum duobus instrumentis agat induo, sicut cum uno instrumento agat in unum. Quare aeque faciliter et in
eodem tempore generabit ignis ignem ex aqua frigida et humida et ex aquafrigida et sicca. Hoc argumentum faciunt Marsilius, Paulus Venetus et concedunt consequens et consequentiam. ‘O, ad Aristotelem qui dixit: «inhabentibus symbolum etc.», glosant sic, scilicet «in habentibus symbolum
facilior est transitus», id est non habet tot corrumpere: non enim habentnisi unum corrumpere, et sic ex aqua frigida et sicca facilius generatur |28 quod] quae ms. 35 corrumpere] corruptorem ms.
30M  I In De gen.corr. II, q. 10, f. 114rb; P V Summa philosophiae
naturalis, De gen.corr., ch. 9, f. 53rb.

190[207v]

P P

ignis, quia habet tantum unum corrumpere, scilicet caliditatem, quam ex
aqua frigida et humida, quia habet duos corrumpere, scilicet caliditatem et31
siccitatem, licet eodem tempore generaretur. Quare etc.’.
Sed ista glosa non est intelligere Aristotelem. Nam dicit: «facilius quia
unum tantum corrumpitur». Quare etc. aliter respondeo. Pro quo scitote
quod aliud ‹est› loqui in animatis et aliud in inanimatis; unde dico quod inrebus animatis argumentum nihil valet; in rebus autem inanimatis habet
difficultatem. Ostendo primo in rebus animatis, quoniam oculo videmus etauribus audimus; difficilius tamen est videre et audire simul, quam videretantum vel audire tantum, et tamen sunt duo instrumenta et duae operationes. Nam multotiens, cum sumus intenti alicui rei, delata sub sensu nonsentimus: et hoc arguit alligationem virtutum. Quare autem sit difficilius
audire et videre quam audire tantum vel videre? Est quia visio fit per
spiritus et auditus fit per spiritus, quoniam actiones animales fiunt per spiritum et sanguinem; ideo spiritus disperguntur et non ne può essere in tanteparte:32 ideo difficilius est habere duas operationes, licet habeant unaquaeque operatio suum instrumentum, quam habere unam operationem
tantum. Quare videtis quod in rebus animatis non tantundem est si cum
duobus instrumentis agat in duo sicut cum uno instrumento agat in unum.
Et sic in istis rebus argumentum nihil valet.
Sed in re inanimata (quae non habent spiritus et in eorum operationibus non mandantur spiritus) videtur difficile. Quid ergo erit dicendum?
Ad hoc dubitative respondeo et dico: forte quod difficilius est quod ex
aqua humida et frigida fiat ignis quam ex aqua frigida et sicca, licet habeat
1 ex] iter. ms. 19 unum] uno ms. 21 inanimata] inamimata ms.
31M  I In De gen.corr. II, q. 10, f. 114va: «Quinta conclusio est, quod omnia
elementa quae transeunt caliditatis actione et frigititatis, citius et facilius transeunt ceterisparibus quam que transeunt sola actione humiditatis et siccitatis ceteris paribus. Probatur deigne et de aqua, et de igne et de aere, quia ex parte humiditatis et siccitatis, ceteris paribus,
inter ignem et aerem ex uno latere, et aquam et ignem ex alio, est eque velox transitus. Sed exparte caliditatis et frigiditatis coagentium ad transitum inter ignem et aquam, velocitatustransitus multum, eo quod caliditas introducta disconveniens est aque, et non disconveniens
aeri. Igitur velocior erit transitur inter ignem et aquam, quam inter aerem et ignem»; P
V Summa philosophiae naturalis, De gen.corr., ch. 9, f. 53va: «Secunda conclusio. In
elementis habentibus symbolum est facilior transitus non ratione velocitatis, sed ratione
paucitatis corruptorum. Prima pars patet, quia elementa non habentia symbolum habentmaiorem contrarietatem quam habentia symbolum. Igitur velocius seinvicem transmutant.
Secunda pars declaratur, eo quod in elementis non habentibus symbolum duo corrumpuntur
necessario. Sed in habentibus symbolum solum unum corrumpitur. Nam si ex igne generatur
aqua, necessario corrumpitur caliditas et siccitas propter magnam latitudinem».
32
There cannot be in many parts.

5

10

15

20

L  D    191

duo instrumenta et etc., quoniam maior fit repassio, si agat per qualitatesambas (patitur enim per calidum et siccum), quam per unam qualitatem
tantum, licet habeat duo instrumenta. Ideo negatur quod tantundem sit sicum duobus instrumentis agat in duo sicut cum uno instrumento agat in
5 unum. Et ego non habeo meliorem responsionem ista. Quare etc.
Alia dubitatio, quoniam Aristoteles dixit quod unumquod‹que› elementum immediate transmutatur in alium,33 quod tamen non videtur verum. Et
primo dubitabimus numquid ex igne possit fieri aer et e contra; secundo,
numquid ex igne aqua et e contra; tertio numquid ex igne terra et e contra.
10 Quibus bene declaratis patebit | etiam de aliis.
[208r]
Primo ergo quaeritur numquid ex igne immediate possit fieri aer et econtra. Et videtur quod non, quoniam si sic, cum dixerimus aerem esse
remisse calidum et summe humidum, ita quod habet caliditatem ut 6 ethumiditatem ut 8, et ignis habet caliditatem ut 8 et siccitatem ut 6, si ergo
15 ex igne factus est aer, a quo corrumpentur illi duo gradus caliditatis, quoniam in igne erant 8 et in aere non sunt nisi 6 gradus caliditatis? Modo, di34
octo cavamus sei, resta du’; a quo ergo isti duo gradus caliditatis corrupti
sunt? Non quidem a caliditate ut 6, quia caliditas calidum non corrumpit,
immo auget. Non ab humiditate, quia humiditas non contrariatur caliditati,
20 sed siccitati. Quare etc.
Amplius, humiditas aeris est summa, siccitas ignis est remissa, scilicet
ut sex; quare si corrumpitur siccitas ut 6, introducitur humiditas ut 6.
Modo illi duo gradus humiditatis qui deficiunt (nam aer est humidus ut 8),
quomodo generabuntur? Et est dubitatio an generabuntur subito, an suc25 cessive. Non successive, quia non habet contrarium; nec etiam subito,
quoniam quomodo subito potest generari nisi corrumpatur siccitas? Quareetc. Si vero ponas quod ex aere generetur ignis, dubitatur quomodo humiditas ut 8 corrumpatur, cum ignis tamen sit siccus ut 6, et cum tantum dehumiditate corrumpatur quantum de siccitate inducitur. A quo ergo illi duo
30 gradus humiditatis corrumpentur? Quare etc.
Domini, in philosophia naturali raro certa reperiuntur, cuius signum est
quod sunt varii modi dicendi. In hac dubitatione sunt multi modi dicendi.
Quis autem sit verior ego nescio, et credo quod hoc homines non possint
scire.
14 81] et ignem add. ms.
33
34

A De gen.corr. II, 4, 331 a 20-21, t. 24 (Giunta, 375 J).
From eight we subtract six, that leaves two.

192

P P

Ugo Senensis propter istas difficultates posuit elementa determinare
35
sibi ambas qualitates in summo; quae opinio si esset vera, argumentum
nihil valet, quoniam supponit unum falsum, scilicet quod caliditas aeris etsiccitas ignis sit remissa; quare. Verum Commentator, Ioannes Grammaticus, Avicenna, Albertus, Thomas, Aegidius et Scotus non sunt istius opinionis; nec etiam videtur vera. Quare etc.
Tenentes autem quod elementa habeant qualitates remissas sunt diversificati. Aliqui enim, ut Hentisber, Marsilius etc., tenent quod omnis remissio sit per admixtionem sui contrarii; unde tenent quod si in aere est cali36[208v] ditas remissa ut 6, et frigiditas ut 2, etc. | Si teneamus istam opinionem,
etiam est facile respondere. Nam cum quaerebatur: si ex igne fiat aer, a quo
remittitur caliditas ignis, respondetur: a frigiditate, et humiditas a siccitate,quare etc. Sed ista opinio communiter non tenetur, nec consonat Aristoteli.
Non enim videtur quod ipse ponat tres qualitates debere cuicumque elemento. Quare aliter respondetur.
Alia responsio est quod, quoniam ex igne generatur aer, oportet imaginari quod humiditas aeris corrumpat siccitatem ignis, et corrupta siccitate
ignis quae est ut 6 et introducta humiditate ut 6, et imaginandum est quod
per viam sequelae corrumpa‹n›tur duo gradus caliditatis, qui non suntconvenientes caliditati aeris, qui debet esse calidus ut 6; et ita consequenterper viam sequelae introducuntur duo gradus humiditatis. Divus Thomas
dicit quod hoc fit per formam substantialem; sed incidit in idem cum dicere
per viam sequelae. Et post cum quaerebatur an subito an successive,
respondeo quod subito quia corrumpuntur subito, quia agens recipit talem
dispositionem. Et ista responsio mihi melior videtur. Quare etc.
Viso numquid ex igne possit generari aer et e contra, restat videre numquid ex igne possit generari aqua et e contra. Videtur quod ex igne nonpossit generari aqua, quoniam cum ignis sit calidus ut 8 et siccus ut 6, aqua
35

See T.1, p. 140, fn. 62.
H Sophismata, soph. XXXII: Impossibile est aliquid calefieri nisi aliquid frigefiat,
f. 165ra: «Et tunc quando arguitur quod si aliquod hujusmodi remisse calidum debeat calefieri
ex quo ipsum est remissum, sequitur quod in illo sit aliqua frigiditas quae erit alicujus
potentiae determinatae et non quaelibet pars principalis agentis est tantae potentiae, sicut
ibidem arguebatur, quia tunc sequitur quod totum agens foret infinitae potentiae; igitur cum
sit dare aliquam partem principalis agentis, sive sit summum sive remissum, quae est minoris
potentiae quam sit tota illa frigiditas, et per consequens sequitur quod illa frigiditas sufficit
reagere in illam partem principalem agentis, et sic sequitur quod ista pars frigefiat; igitur aprimo ad ultimum sequitur quod si aliquid calefiat quod aliquid frigefiat, huic dicitur quod hic
arguitur a multis conditionalibus impossibilibus a primo ad ultimum». Cf. M 
I In De gen.corr. I, q. 19, f. 88vb.

36

5

10

15

20

25

L  D    193

frigida intense, scilicet ut 8, et humida remisse, scilicet ut 6, sicut ergo ignis
est calidus ut 8, ita aqua frigida ut 8; ergo si ex igne generabitur aqua, cum
caliditas agit in frigiditatem aquae per gradum post gradum, oportebit
quod aliquando deveniamus ad caliditatem et frigiditatem aequalem, sci5 licet ad caliditatem ut 4 et frigiditatem ut 4. Et tunc quaeritur: cum sumus
in instanti in quo fit aequalis frigiditas et caliditas, an in illo instanti in ea
materia erit ignis vel aqua. Si dicis: ignis tunc erit in illa materia, contra
dicam tibi, quoniam si sic, tunc sequeretur quod erit aliquis ignis qui nonerit calidus; ergo erit ignis frigidus. Si vero dicas quod in illo instanti in illa
10 materia erit aqua, dicam: ergo erit aqua quae non erit frigida, quia nonhabet frigiditatem nisi ut 4; quare.
Marsilius respondet ad hoc argumentum; et dicit quod, quando eritcaliditas ut 4 in illa materia, in illo instanti erit ignis. ‘O, contra: erit ergoaliquis ignis frigidus’. Respondet ad hoc | et dicit quod non inconvenit quod [209r]
15 sit ignis frigidus in via corruptionis, quoniam tunc est praeternaturaliterdispositus. Si vero esset naturaliter dispositus, oporteret quod esset summe
calidus; quare.
Sed ista responsio non videtur satisfacere. Nam Aristoteles II De
partibus animalium, capitulo 2, dicit quod ignis non potest esse frigidus;
37
20 aqua autem bene potest esse calida. Ponit ergo Aristoteles inter ignem etaquam ‹aera›.
Posset dici ad hoc quod Aristoteles, cum dixit quod ignis non potest
esse frigidus, aqua vero bene calida, locutus est secundum vulgares, sed
haec responsio valeat quantum possit.
Sed ego aliter respondeo; et cum dicitur: ‘ex igne fiat aqua’, fiat! Cumpost dicebatur: aliquando deveniemus ad aequalem caliditatem et frigiditatem, quid erit in illa materia in illo instanti, an ignis, an aqua? Respondeo
quod aqua stabit. ‘O, tunc stabit aqua et non erit frigida, quia tantum habet
frigiditatem ut 4’. Respondeo quod non de omnibus est idem iudicium, quo30 niam verbi gratia cor non potest pati solutionem continui, nec apostema,tamen viscera, epar et cetera patiuntur haec; et hoc est propter perfectionem cordis: ratione enim perfectionis et nobilitatis cor determinat sibi
haec. Similiter est de igne, qui ratione suae nobilitatis determinat sibi maiorem latitudinem caliditatis quam aqua frigiditatis. Unde ignis non potest
25

18 II] III ms. 31 et1] iter. ms.
37

A De part.an. II, 2, 648 b 25-30, cap. 2 (Giunta, 131 F-G).

194

P P

esse ignis sub caliditate ut 4 nec ut 5 nec forte ut 6; aqua vero non sic; quareetc
Sed contra tu dicis quod ex igne potest fieri aqua immediate. Contra:
ignis est summe rarus, aqua vero densior aer‹e› et rarior terra; unde sisumme rarum debeat devenire ad raritatem aquae, oportet quod transeat
per raritatem aeris, quoniam transiens de extremo ad extremum transit per
medium. Modo vellem scire: quando ista materia ignis fit ita rara sicut aer,per quid ita rara fit? Non potes dicere nisi per dispositionem convenientem
aeri. Modo quod habet dispositionem convenientem aeri est aer; ergo prius
fuit aer quam aqua.

510Marsilius facit hoc argumentum et est bonum et respondet et concedit
quod deveniet ad raritatem aeris. Dicit tamen quod non erit propter hoc
aer.
[209v]

Sed ego quaero per quid habet istam raritatem aeris. Certum est quod
nisi per dispositionem | convenientem aeri, quia devenit ad raritatem eius.
Oportet ergo quod sit aer; quare mihi videtur quod Marsilius male dicat.
Quare dico quod ex igne immediate potest fieri aqua. Et cum dicebatur: ‘O,
numquam fiet aqua nisi deveniet ad raritatem aeris’, dico quod numquam
fiet aqua nisi pertranseat raritatem similem aeri. Sed raritas ignis et aeris
non sunt eiusdem speciei, et non habent easdem causas: nam ista raritas
quae est in igne causatur a calido et sicco; raritas vero aeris causatur acalido et humido. Quare licet ignis, antequam fiat aqua, fiat ita rarus sicut
aer, non tamen est aer, quia talis raritas non habet easdem causas quas
habet raritas aeris. Similiter, licet ignis non possit fieri aqua nisi deveniet adtantam levitatem quanta est illa aeris, ‹dico› quod prius debeat esse aer,
quoniam licet sit ita levis sicut aer, non tamen est levitas aeris sed levitas
ignea, quia causatur a calido et sicco – quod patet de rasis qui in incendiis
propter laetitiam proiciuntur: sunt densiores aere et tamen ascendunt inaere quia habent levitatem igneam. Quare etc.
Lectio 43< die 5 Februarii 1522 >In praeterita lectione vidimus numquid immediate ex igne possit fieriaqua. Superesset videre numquid ex aqua immediate possit fieri ignis. Sed

8 quid] quod ms.

15

20

25

30

L  D    195

quoniam eadem via est ab Athenis ad Thebas, quae est a Thebis ad Athe38nas, non insisto.
Sed videndum est numquid immediate ex igne possit fieri terra et econtra. Videtur quod non ex igne possit immediate fieri terra, quoniam
5 quis umquam vidit quod ex igne fiat terra? Et credo quod nullus. Nam videmus quod si ignis corrumpatur vertitur in fumum; quod vero ‹si› alia transmutentur sunt sensibilia.
Amplius si ex igne immediate potest fieri terra, cadit illa dubitatio: cum
ignis sit intense calidus, scilicet ut 8, et terra sit sicca ut 8, potest deveniri
10 ad illum terminum in quo non sit nisi caliditas ut 4 et siccitas ut 4; et quid
erit tunc? Vel ignis, vel terra. Sed praetermitto, quoniam quod dictum est
supra de igne et aqua respectu caliditatis ut 8 et frigiditatis ut 8, dicatur de
hoc modo suo. | Sed amplius, si ignis est summe rarus et terra est summe [210r]
densa, cum si ex igne debet fieri terra oportet quod ignis pertranseat per
15 raritates et densitates medias, scilicet aeris et aquae, quoniam in instanti
ignis non potest fieri terra, nisi per miraculum, ratione contrarietatis.
Modo, si habebit raritatem aeris et aquae videtur etiam quod habeat etiam
levitatem et gravitatem aeris et aquae. Erit ergo aer vel aqua. Nam nos non
cognoscimus substantiam nisi per accidentia. Quare ignis immediate non
20 potest fieri terra.
Istae sunt magnae difficultates et parum visae ab hominibus, quoniam
philosophia Latinorum habita est a religiosis fratribus, qui non multum se
intromittunt in ista materia, sed tantum in libro Physicorum et in libro De
anima; et si intromittunt se in istis materiis, quasi omnia dicunt falsa.
39
25 Medici autem sicco pede pertranseunt. Ego tamen dicam quid sentiam.
Quare ego dico quod ex igne immediate potest fieri terra, ut Aristoteles
dixit, et dico quod hoc magis ratione quam sensu cognoscimus. Nam credoquod difficile sit videre quod ex igne generetur terra; ratione tamen efficaci,
forti et firma probatur. Ratio autem est haec. Nam ignis et terra invicem
30 contrariantur secundum unam qualitatem, quoniam ignis calidus, terra frigida. Modo potest esse terra in tam magna quantitate quod potest alterare
ignem. Modo si possibilis est alteratio, possibilis est generatio et corruptio
et e contra. Ignis ergo potest alterari a terra; tunc si ignis potest alteraria terra, ergo corrumpi a terra. Ignis ergo potest corrumpi a terra. Modo
35 omne quod corrumpitur, in aliquod corrumpi necesse est. Corrumpetur
1 Athenis] Thebis ms. 14 terra] terri ms.
38
39A Phys. III, 2, 202 b 11-14, t. 21 (Giunta 94 F).
Iudit. 5, 12.

196P P

ergo in aliquod, sed non in mixtum, quoniam mixtum non est ex uno
elemento tantum; non in aerem, quoniam si ignis corrumpitur a terra, inducuntur qualitates terrae quae sunt frigiditas et siccitas; aer autem non est
frigidus et siccus; non in aquam, quoniam aqua non est sicca. Ergo necesse
est quod ignis corrumpatur in terram in isto casu; et istam rationem tetigit
40
Aristoteles in textu, quoniam dixit: elementa invicem generantur, quia
invicem alterantur. Quare ignis immediate generatur ex terra, et ista ratio‹est› efficacissima pro hoc, licet forte nullus umquam viderit qualiter ex
igne generetur terra; sed ratio dictat oppositum.
[210v]

Et ideo ad argumenta respondeamus. | Ad argumentum ergo, in quo
dicebatur: ignis est summe rarus, terra summe densa, quare oportet quod
pertranseant per raritatem, levitatem, gravitatem et densitatem aeris et
aquae, ergo ex igne prius generabitur aer et aqua quam terra. Sicut dixi inpraeterita lectione, Marsilius et Paulus Venetus faciunt hoc argumentum etdicunt quod bene habebit raritatem, densitatem, gravitatem et levitatem
aeris et aquae; sed tamen inquiunt: propter hoc non erit aer nec aqua.41
Sed, ut dixi, non intelligo, quia credo quod si habeat gravitatem et levitatem, raritatem et densitatem, esset aer et aqua. Quare ego dico quod si
ignis fiat terra, numquam habebit gravitatem, levitatem, raritatem, densitatem aeris et aquae, quoniam levitas et raritas aeris causatur a calido ethumido; densitas vero ignis et eius raritas causatur a calido et sicco. Et sic
dicatur de aqua, quoniam sunt distinctae causae. Quare dico quod licet ista
materia ignis fiat ita rara sicut aer et ita densa sicut aqua, numquam tamen
erit raritas et densitas eiusdem rationis quoniam una causatur a calido et
18 esset] essent ms.
40

A De gen.corr. II, 331 a 6-12, t. 24 (Giunta, 375 G-I).
M  I In De gen.corr. II, q. 9, f. 114va: «Sexta conclusio ex parte qualitatum
secundarum, scilicet densitatis et raritatis, seu duriciei et molliciei: ignis et terra sunt difficillime adinvicem transmutabilia. Patet quia difficillimum est ignem tantum condensari inmateria quia illa densitas fit conveniens terre vel e converso. Quod terra tantum rarefiet, quod
raritas sue materie fit conveniens ignis»; P V Summa philosophiae naturalis, De
gen.corr., ch. 9, f. 53vb-54ra: «Ad primum dicitur quod ignis posset esse ita fortis et aqua ita
debilis quod non corrumperetur caliditas ante siccitatem nec frigiditas ante humiditatem, ut
patet dum gutta aque proiicitur in magno igne. Nec est inconveniens aquam venire ad levitatem et raritatem ignis existentis extra naturalem dispositionem, quia ignis generatur extra
naturalem dispositionem, et post generationem seipsum reducit ad caliditatem et levitatem
summam per caliditatem virtualem. Item, non est inconveniens quod ignis veniat ad densitatem aque existentis extra naturalem dispositionem, sed bene est inconveniens ignem in sua
corruptione effici frigidum, nec est similitudo de aqua et de igne, quia forma ignis ratione sue
nobilitatis necessario sibi determinat intensiorem gradum quam sit gradus medius totius
latitudinis caliditatis».
41

5

10

15

20

L  D    

197

sicco, et alia a calido et humido et eiusmodi; quare erit levitas et raritas
alterius rationis. Sic ergo ego aliter respondeo quam illi et hoc argumentum
mihi demonstrat contra Marsilium ‹et› Paulum Venetum.
Sed hic est dubitatio, quoniam ista materia quae est sub forma ignis,
quando devenit ad tantam raritatem sicut est aer et ad tantam densitatem
sicut aqua, quid tunc erit ignis? Vel aer, vel aqua. Ad hoc dico quod probabile est apud me quod tunc sit ignis. ‘O, est magis densus’. Dico quod non
inconvenit, quia ignis noster est magis densus quam aer et tamen in aer‹a›ascendit, ut patet in rasis qui fiunt in baldoriis; et ideo dico quod quando
10 est sub tali densitate est ignis, licet non purus ignis. Et non inconvenit quod
ignis sit sub densitate quia est in via corruptionis. Et ita mihi videtur
dicendum.
5

Sed non minores difficultates sunt an ex terra generetur ignis. Primo
enim sunt eaedem difficultates quas fecimus an ex igne generetur terra.
15 Post sunt aliae difficultates quas hic dicam.
Prima difficultas est. Nam, si ex terra generetur ignis, pauperes scolares
et alii pauperes, quibus opus est emere ligna, possent loco lignorum ponere
terram: et | sic incommoda quantum ad frigus non paterentur. Modo si [211r]
quis poneret terram super igne ut ex terra generetur ignis et ut se caleface20 ret, a vulgo derideretur. Quare.
Amplius, illa ratio, cui contradicit sensus, est falsa. Sed huic rationi
contradicit sensus, ergo est falsa. Nam sumatis partem terrae et ponatis in
igne: in spacio mille annorum non fieret ignis; quod patet de cinere: unde si
vos scolares diceretis vestris ancillis: ‘Fac ignem ex cinere’, dicerent ipsae: ‘O
42
25 matti. Vos venistis Bononiam per el senno, et tamen facti estis insani’.
Quare videtur fatuitas dicere quod ex terra immediate fiat ignis. Quid ergosomniavit Aristoteles cum dixit hoc?
In oppositum est Aristoteles propter rationem, quae est: terra potest
alterari ab igne; ergo potest corrumpi quia si possibilis est alteratio, possibi43
30 lis est generatio, II Physicorum. Si ergo terra potest corrumpi igne agentein eam, oportet quod aliquod corrumpatur: non in mixtum, quia ex uno
elemento non generatur mixtum; non in aquam, quia non introducitur frigiditas (nam ignis non est frigidus nec humidus); non in aerem, quia aer est
19 calefaceret] calefacerent ms. 20 derideretur] deriderentur ms.
42

Oh crazy men. You came to Bologna for the wisdom, and you became mad.
This statement follows from A In Phys. VI, c. 45 (Giunta, 274 M): «Generatio et
corruptio sunt termini alterationis». Cf. Auctor.Arist. 155: 180.
43

198

P P

calidus et humidus, et ignis numquam generabit humidum. Ergo corrumpetur in ignem. Ergo ignis immediate generabitur. Et ista est ratio efficacissima; quare respondendum est ad rationem in oppositum et ad experientiam.
Ad hoc dicerem ego quod ex terra generatur ignis, sicut dicit Aristoteles, quia ex quo terra est valde densa et valde resistens, oportet magnus
ignis et longum tempus ad hoc ut terra convertatur in ignem. Et experimentum docet: si habeatis cineres super focum, quanto plus stabunt in
igne, tanto pauciores videbuntur, si alia de novo non ponerentur quae generarent alium cinerem, licet non videamus hoc. Quare non valet ista ratio:
non vidimus ex terra generari ignem, ergo non generatur.
Ad aliud, cum dicebatur: vulgares dicerent nos esse stultos si diceremus
eis hoc, respondeo quod non curandum est de vulgaribus quia parum
vident. Quare dico tibi quod ex terra generatur ignis; et causa quare ex
terra non facimus ignem est quia oportet ignis magnus et longum tempus:
et ideo esset maior impensa et frigore moriremus si ex terra ignem facerevellemus. Quare. |[211v]

Sed dicetis: ‘et bene, tu concedis quod ex terra potest fieri ignis’. Modoego vellem scire per quid fit ignis. Aristoteles dicit per calidum et siccum,
seu ex calido et sicco, et quia terra est frigida et sicca, faciliter expellitur
frigiditas a terra; quod patet si ponamus terram in fornace quae sit ardens
et restat siccitas. Dico ergo: ex quo faciliter a terra expellitur frigiditas et
restat siccitas, deberet ergo esse ignis illa terra sic cande‹n›s et ignita, quia
est calida et sicca; et tamen non est ignis, quia gravitat in aere. Quid ergo
est quod prohibet quod non fit ignis? Che li mancha? Lì ci è il caldo, lì ci è ilseccho.44 Et tamen non est ignis.
Hoc argumentum feci in disputatione quam fecit habere Cardinalis de
Grimanis Bononiae in domo ubi manebat, quando Leo X venerat Bononiam ad colloquendum cum rege Galliae Francisco. Ad quod multa dicta
sunt et unusquisque et ipse etiam Cardinalis dixit aliquod. Tamen numquam intellexi quid dicerent.
Ad hoc pro magis apparenti responsione datur ista responsio, quod ideo
terra sic in fornace ignita non est ignis, quia ignis non solum determinatsibi caliditatem et siccitatem, sed etiam determinat raritatem convenientem; et ideo, licet in illa terra sit caliditas et siccitas, tamen quia ibi non est
raritas conveniens, quoniam est densa, ideo non est ignis; quare etc.
44

What does it need? There is heat, there is dryness.

5

10

15

20

25

30

35

L  D    

199

Sed ista responsio, licet aliis sit minus mala, tamen nihil valet iudiciomeo, quoniam facit ista responsio Aristotelem insufficientem, quoniam
Aristoteles dixit: quoniam calidum et siccum faciunt ignem; deinde raritas
et densitas non sunt de qualitatibus activis nec passivis, sed sunt qualitates
5 secundae: nam raritas generatur a calido et sicco. Quare, si in illa terra est
45
caliditas et siccitas, deberet esse raritas. Quare ista responsio nihil valet;
sed nullus olfecit istas difficultates. Quid ergo dicemus?
Ad hoc suspicando dicam quod mihi videtur. Dico ergo quod apud me
sic ad hoc est dicendum, quod re vera, etsi sit caliditas et siccitas in illa
10 terra, non tamen est ignis, quia deficit raritas. ‘O, quomodo fiet ista raritas?’. Credo quod non sit ignis, quia non | habet tantam caliditatem quan- [212r]
tam deberet esse pro igne. Nam ex quo est in materia ita densa, est ibi
modicula frigiditas quae impedit caliditatem, puta est frigiditas ut 2; et ideo
non est summe calidus. Unde dico quod in terra sic ignita in fornaci sunt
15 duo gradus frigiditatis; et quia frigiditas est naturalis terrae, ideo multum
resistit. Quare illa caliditas in parvo tempore non potest facere ignem ex
illa terra. Quare etc.
Similiter etiam respondetur quare cum aqua, quando est calida, non est
aer, quoniam aqua est humida et cum calefacta est calida; ergo est tunc
20 calida et humida. Sed calidum et humidum faciunt aerem: quare ergo tunc
non est aer? Respondeo quod ibi non est caliditas sufficiens pro aere,quoniam in aqua calida est aliquid frigiditatis, et ex quo est in materia densa multum resistit: et ideo non est aer. Et non video aliam responsionem
meliorem.
Sed adhuc insurgunt difficultates. Aristoteles enim dicit quod terrae est
magis sicci quam frigidi; aquae magis frigidi quam humidi; igni magis calidi
quam sicci; aeri magis humidi quam calidi.46 Ly magis, exponatur quomodocumque velitis, videtur falsum. Nam non videtur aquae sit magis frigidi
quam humidi: nam quod magis inseparabile est, naturalius est; sed humidi30 tas est magis inseparabilis ab aqua quam frigiditas. Ergo aquae non est
magis frigidi quam humidi. Maior est nota; minor probatur, quia aqua si
ponatur ad ignem, calefit; tunc amittit frigiditatem et tamen non amittit
25

21 ibi] quod add. ms. 25 terrae] terra ms. 26 aquae] aqua ms. | igni] ignis ms. 27 aeri] aeris
ms.
45A In De gen.corr. II, c. 15, p. 106 (Giunta, 374 B): «Et visum est quoniam [Alexander] non tacuit raritatem et densitatem nisi propter hoc, quod sunt qualitates non activae,
consequentes calorem et frigus».
46
A De gen.corr. II, 3, 331 a 2-6, t. 23 (Giunta, 375 F).

200

P P

humiditatem, quia aqua calida est humida. Item, ut dicitur II De partibus
animalium, sicut se habet caliditas ignis ad ignem, ita frigiditas aquae ad
47
aquam. Sed caliditas ignis non potest separari ab igne nec ignis potest
separari a caliditate. Ergo frigiditas non potest separarari ab aqua et tamen
aqua calefit.

5

In hac difficultate essent multa dicenda. Marsilius et Paulus Venetus dicunt quod illa propositio, scilicet: illud quod est magis inseparabile sit naturalius, non est vera; quare solvunt argumentum.
[212v]

Sed hoc quod dicitur a Marsilio et Paulo Veneto habet dubitationem,48
quoniam, I Physicorum, | naturale est quod insequitur formam. Ergo si
illud quod est maxime naturale separetur, oportet quod natura et forma
separetur; quod videtur impossibile: nam forma bene potest corrumpi; sedquod separetur non. Sed consideretis super hoc; et do vobis tempus considerandi, quoniam cras propter festum legistarum non possum legere. Die
5 februari 1522.
Lectio 44

1015< die 6 Martii 1522 >Hodie est secundus dies quadragesimae et sextus dies Martii et vigilia
sancti Thomae.

In praeterita lectione reliqui in quaestione an aqua sit magis frigidi
quam humidi; et perficiamus ipsam. Aristoteles ergo dixit quod aquae est
magis frigidi quam humidi, terrae magis sicci quam frigidi etc. Et licet sint
diversi modi exponendi, omnes tamen conveniunt in hoc, quod frigiditas
sit magis naturalis aquae quam humiditas.
Cadit ergo dubitatio in hoc, scilicet numquid sit verum quod aquae sit
magis frigidi quam humidi. Et videtur quod non: nam videmus aquam faciliter expoliari a frigiditate; difficulter autem expoliari ab humiditate. Quis
enim umquam vidit aquam esse siccam? Et arguatur tunc sic: illud quod
inseparabile se habet ad aliquid, est magis naturale illi quam illud quod se21 terrae] terra ms.
47A De part.an. II, 2, 647 b 25-27, ch. 2 (Giunta, 130 H-I). Cf. P P
Expositio super I et II De part.an., lect. 5, p. 156.
48
Cf. A Phys. II, 1, 193 b 1-7, t. 11 (Giunta, 51 M – 52 D). See also Averroes’commentary ibidem: «[…] nihil dicimus habere naturam aut esse naturale dum fuerit inpotentia et non habuerit in actu illam naturam, verbi gratia quoniam quicquid est in potentia
caro aut os, non dicitur habere naturam ossis aut carnis donec recipiat formam carnis aut
ossis […]».

20

25

L  D    

201

parabile se habet ad illud; sed humiditas inseparabiliter se habet ad aquam,
et frigiditas separabiliter. Ergo humiditas est magis naturalis aquae quam
frigiditas; quare etc.
5

Confirmatur, quia si ita esset quod frigiditas esset magis naturalis aquae
quam humiditas, tunc ita se haberet frigiditas ad aquam sicut caliditas sehabet ad ignem. Se‹d› caliditas est inseparabilis ab igne (nullus enim umquam vidit ignem frigidum); ergo frigiditas est ‹in›separabilis ab aqua. Sed
hoc est contra experimentum, quoniam videmus aquam calidam; quare etc.

In oppositum est Aristoteles et commune dictum et deus novit istas res.
Domini, cum eram iuvenis omnia scire mihi videbatur; nunc, cum sum
senex, nihil scio et nescio quid dicam. Si vellem insequi Commentatorem,
facile esset respondere, quoniam Commentator in II De anima, commento
49
115, negat quod aqua pura possit calefieri, | sed si aqua calefit, est ratione [213r]
corpuscolorum quae sunt in ea. Sed ista opinio est contra Aristotelem,
15 contra veritatem, contra rationem et contra sensum. Contra Aristotelem
quidem quoniam, II De partibus animalium, cap. 2, dicit: «Ignis non
50
frigefit, aqua tamen calefit». Contra rationem scilicet quoniam, aqua corrumpitur, ergo alteratur et immediate fit ignis. Ergo aqua potest calefieri.

10

20

25

Sed ego Gregorius arguo contra praeceptorem, quoniam si ratio facta
probat quod aqua calefiat, etiam per eandem rationem probabo
quod ignis frigefiat, quoniam ignis corrumpitur; ergo ignis alteratur
et immediate fit ignis, ergo ignis potest frigefieri. Et si ratio praeceptoris est vera, etiam mea est vera; et si non, nec mea, quare. Bene considerandum est super hoc.
Est etiam illa opinio contra sensum, quoniam videmus et sentimus
aquam calefieri; quare etc.
Antiqui non ponunt istam difficultatem. Sed bene moderni, ut Marsilius
et Paulus Venetus; et concordes respondent quod verum est quod aquanaturalius determinat sibi frigiditatem quam humiditatem quoniam hoc

16 2] 5 ms.
49
A In De an. II, c. 115, p. 309 (Giunta, 111 D): «Propter hoc quod diximus, non est
opinandum aquam calefieri dum fuerit aqua pura, neque quod aer infrigidetur dum est aer
purus; sed hoc accidit propter corpora admixta cum eis, calida aut frigida».
50
A De part.an. II, 2, 648 b 25-30, ch. 2 (Giunta, 131 F-G).

202

P P
51

dicit Aristoteles. Ad rationem autem factam in oppositum respondent etdicunt quod non concludit quoniam cetera non sunt paria. Nam frigiditas
est paucae resistentiae et habet caliditatem pro contraria, quae est multae
activitatis. Humiditas autem est multae resistentiae et habet pro contraria
siccitatem, quae est paucae resistentiae. Et ideo quod aqua amittat frigiditatem et non humiditatem non est ratione naturalitatis sed est per accidens,
scilicet ratione paucae et magnae resistentiae. Unde dicunt praefati doctores quod illa propositio, scilicet illud quod inseparabiliter se habet ad aliquod est magis naturale illi quam illud quod separabiliter se habet ad idem,
est vera si cetera essent paria. Sed in proposito cetera non sunt paria, quoniam frigiditas est paucae resistentiae et humiditas est multae resistentiae,
et habet activum minus potens quam frigiditas; quare etc. Et ista est responsio praefatorum doctorum.
Multa hic essent dicenda. Tamen breviter dicam et dico quod non ex
toto approbo nec reprobo istam responsionem. Dico quod mihi videtur
quod forte melius posset dici.
Pro quo sciendum quod si sumamus hominem, certum est quod homo
intelligit, sentit et nutritur; unde intelligere magis naturale est homini
quam sentire, quoniam homo qua homo est; similiter sentire est magis
naturale homini quam nutriri, et tamen videmus quod facilius removetur
intelligere ab homine quam sentire et nutriri. Nam pueri in utero et infan[213v] tes, | delirantes, dormientes non intelligunt; sentiunt tamen et nutriuntur.
Quare illud quod est magis naturale removetur ab homine facilius quam
illud quod est minus naturale. Ideo illa propositio, scilicet ‘illud quod inseparabilius se habet ad aliquod est naturalius illi quam id quod separabilius se habet ad illud’ non est vera, sed est aequivoca: nam naturalitas
duplex, scilicet naturalitas formae et perfectionis et naturalitas materiae etimperfectionis. Unde dicimus quod intellectio et intelligere est magis naturale homini naturalitate formae et perfectionis; sensatio vero est magis
naturale homini naturalitate materiae et imperfectionis; unde dicimus quod
illud quod est naturale naturalitate formae non oportet quod se habeat
inseparabiliter ad illud in quo est; sed bene quod est ‹naturale› naturalitate
20 nutriri] nutrire ms. 21 nutriri] nutrire ms.
51M  I In De gen.corr. II, q. 6, f. 109rb: «Ad rationem arguentem quod aquanon sit primo frigida dicitur quod non oportet illam qualitatem per prius inesse aque aut
alicui elemento quae difficilius ab eo aufertur»; P V Summa philosophiae naturalis,
De gen.corr., ch. 8, f. 40rb: «Cuilibet elemento solum una qualitas sensibilis competit primo.
Ita quod igni competit primo caliditas, et aeris primo humiditas, et aque primo frigiditas, etterre primo siccitas».

5

10

15

20

25

30

L  D    

203

materiae oportet quod se habeat inseparabiliter quoniam est sicut basis. Et
sic respondetur et dicitur quod humiditas aquae est magis naturale aquae
quam frigiditas, scilicet naturalitate materiae et imperfectionis. Responsio
stat in hoc, quod humiditas est magis naturale naturalitate materiae, quo5 niam est sicut basis et est inseparabilis.
Ad confirmationem, quae magis urget, in qua dicebatur quod ita se habet frigiditas ad aquam sicut caliditas ad ignem, quoniam aqua contrariatur
igni secundum frigiditatem et humiditatem (nam si ignis est summe calidus, aqua debet esse summe frigida etc.), respondetur. Et mihi videtur quod
10 argumentum cogit negare maiorem, scilicet: ‘ita se habet frigiditas adaquam sicut caliditas ad ignem’, quoniam licet in aliquo sit similitudo, scilicet quia ignis est summe calidus, ita aqua summe frigida, quantum tamen
ad alia non est similitudo. Nam ignis est elementum perfectissimum, terra
autem non: unde videmus ‹quod›, quia cor est nobilissimum, non potest
15 pati solutionem continui, nec apostema; similiter homines delicati ex facili
re moriuntur; ideo negatur similitudo quantum ad hoc. Unde licet caliditas
non possit separari ab igne, non sequitur quod frigiditas non possit separari ab aqua, quoniam ignis habet illud ratione suae nobilitatis. Et ego non
habeo meliorem responsionem.
Alia dubitatio, in qua vellem habere qui me doceret, est numquid dentur elementa pura, hoc est: an detur terra, aer, aqua, ignis purus; et intelligimus de puritate qualitativa: id est, supposito quod ignis sit summe calidus
et siccus ut 6, utrum detur ignis ita calidus sicut potest esse. Et arguitur
quod non, sic scilicet: non datur terra pura, ergo non datur aqua pura nec
25 aer purus nec ignis | quoniam non est maior ratio de uno quam de alio. [214r]
Quod autem terra non sit pura probatur, quoniam in ea nascuntur multa
mixta, ut arbores, sulphur, aurum, quae non nascuntur ex pura terra. Similiter aqua aut est maris aut fluminum et fontium. Si maris, est salsa, ergo
mixta; si fluminum et fontium est dulcis. Modo ut dicitur in De sensu et
52
30 sensato: «dulcedo est passio mixti», quare. Similiter aer dividitur in tres
regiones: prima regio non est pura; media est intense frigida; ultima est
calida etc. Ergo si ista tria, scilicet terra, aqua, aer, non sunt pura, nec ignis
etiam erit purus; quare.
20

In oppositum arguitur quoniam natura nihil ociose operatur,53 nec
35 removet aliquam rem a propria perfectione. Modo summa caliditas est per21 terra] ignis ms.
52
53

Cf. A De sensu, 4, 441 b 24 – 442 a 11.
A Polit. I, 2, 1253 a 9; Auctor.Arist. 252: 4.

204P P

fectio et finis ignis, ergo summam caliditatem natura ab igne non removet.
Unde si natura dedit igni quod sit purus, et post removeret illud ab eo, tunc
natura deficeret et esset ociosa, quare. Unde Aristoteles, III De generatione
54
animalium, cap. 10, dicit quod in concavo orbis lunae est ignis purus;
ergo debet etiam dari aqua pura, quoniam si datur unum contrariorum
debet dari reliquum; et si datur ignis purus ‹et› aqua pura, debent etiam
dari alia elementa pura.
Ista quaestio est mihi difficilis et multotiens consideravi de primo ad
ultimum. Communiter dicitur quod homo est felicitabile animal et quod
finis hominis est felicitas (in quocumque consistat felicitas; nunc non curo),
et tamen numquam inventus est homo vere felix, quod patet discurrendo
per omnia. Nam si ponas felicitatem in habitu speculativo, plura sunt quae
ignorantur quam sciuntur. Ergo si homo debet habere tantam felicitatem et
non habet, ergo natura fuit ociosa. Forte dicetis ad hoc quod proveniunt ex
mala voluntate nostra; sed discurratis in aliis rebus et videbitis idem. Nam
nullus est equus, sit pulcher suo modo, cui non deficiat aliquod in naturaequi. Et tamen natura ordinavit equum in suam felicitatem et tamen removet talem felicitatem ab illo. Similiter accipiatis arborem: non invenietis cui
non deficiat aliquod in sua specie. Et sic discurratis in omnibus: non invenietis aliquam rem ex toto felicem; dico non absolute, sed in sua specie. Et
ideo dico quod elementum debet esse taliter dispositum et tamen non reperitur quomodo hoc est possibile.
[214v]

Et multum consideravi | et dicam quod mihi videtur in ista re, subiciendo me meliori opinioni et fidei christianae. Dico ergo quod mihi videtur
quod in unaquaque specie, verbi gratia quando dicimus quod homo est
animal felicitabile, credo quod sit distributio pro tota specie et non pro aliquo individuo, verbi gratia aliqui homines sunt speculativi, aliqui morales,
aliqui in una virtute, aliqui in alia: et ideo conveniunt homini secundum
55
speciem et non secundum individuum. Nam impossibile est, praeter
Christum, quod sit homo qui sit in omnibus doctus, omni pulchritudine
pulcher, et sic de aliis; sed tamen tota species compraehendit omnia. Nam
non credatis quod sit aliquis homo qui possit habere omnem pulchritudi54
See A M Meteora, I, tr. 1, ch. 6, p. 10, ll. 11-12; D S Super Meteora, I,
q. 7, a. 1, p. 30: «Ignis est in concavo orbis Lunae»; I D S B Tractatus deSphaera, 1478, f. 2v: «Elementaris quidem alterationi continuae pervia existens in quattuor
dividitur. Est enim terra tamquam mundi centrum in medio omnium sita: circa quam acqua,
circa aquam aer, circa aerem ignis illic purus et non turbidus orbem Lunae attingens, ut ait
Aristoteles in libro Metheororum».
55
On this division of the human beings see P P De immort.an. 14, pp. 10551058.

5

10

15

20

25

30

L  D    

205

nem; et non credatis quod Helena fuit tam pulchra sicut describitur, quoniam statua sua fuit facta: nam pictor seu sculptor sumpserat formositatem
56
unius unius partis et alterius alterius partis, ita quod invenit multos
homines habere omnem pulchritudinem. Simile faciunt poetae et bene
5 faciunt ad incitandum animos hominum ad virtutes; unde hoc bene factum
est. Cum ista sint generabilia et corruptibilia, oportet esse dispensatio;
unde ego non credo quod summa perfectio reperiatur in individuo uno, sed
bene in tota specie, id est: omnes homines habent unam perfectionem; et
hoc convenit universo, quia aliter mundus non staret. Unde in India non
57
10 sunt homines disciplinabiles. ‘O, ad quid fecit deus illos homines?’. Dicoquia fuit melius quod sint quam quod non sint. Est enim perfectio universi.
Quo stante, respondeo et dico quod homo est factus ad felicitatem: non
tamen aliquis homo potest esse felix, sed omnes homines participant defelicitate in hoc mundo, et unus magis et alius minus. Nam invenitur aliquis
15 qui est sicut deus, qui gubernat omnia: est sicut deus, non tamen est felix.
Impossibile enim est quod aliquis habeat omnes perfectiones convenientes
homini; et hoc non inconvenit, sed est ex perfectione universi.
Unde licet terra non debeat esse nisi una numero in se, per accidens
tamen est divisa; quae in se, licet debeat esse in ultimo sui esse, tamen quia
20 natura respicit ad totum et non ad partem, pro meliori fecit quod non
omnis terra sit in ultimo sui esse ratione universi. Et sic de aliis, quoniam si
aer esset purus, non viverent animalia. Unde deterius ordinatum est ad
perfectum. Et cum dicitur: ergo natura frustratur a suo esse, dico quod non
inconvenit, quoniam frustratur ad hoc quod uni|versum sit perfectum. [215r]
25 Oportet quod aliqua terra sit pura, aliqua non. Dico ergo quod est ignis
purus et sic de aliis elementis; et impossibile est quod non aliquis ignis
purus et sic de aliis. Verum tamen est quod pro maiori parte aut aliqua
parte aliquis ignis non debet esse purus et sic de aliis, quoniam natura
respicit totum et non partem tantum. Unde licet homo sit animal felicita56
See a similar argument in P S Nat.hist. XXXV, 64: «Reprehenditur tamen ceu
grandior in capitibus articulisque, alioqui tantus diligentia, ut Agragantinis facturus tabulam,quam in templo Iunonis Laciniae publice dicarent, inspexerit virgines eorum nudas et quinque elegerit, ut quod in quaque laudatissimum esset pictura redderet. Pinxit et monochromata ex albo. Aequales eius et aemuli fuere Timanthes, Androcydes, Eupompus, Parrhasius».
57
Pomponazzi probably refers to A De civitate Dei, XVI, 9, and to Augustine’s
description of imperfect human beings in the Antipodes. Pomponazzi himself had discussed
this topic, while commenting on Meteor. II (in Milano, Biblioteca Ambrosiana, R.96.sup.,f. 71v): «Unum est quod Augustinus negat illa loca, et tamen philosophi tenent et experientia
et sensus unius haec docere. Quid conclusio dicendum est. Etiam ibi sunt homines bestiales,
et non disciplinabiles». I am quoting from the transcription made by M, Experience of
the New World, p. 15, fn. 54.

206

P P

bile et speculativum, si omnes essent speculativi non staret mundus. Immo
non possunt esse omnes speculativi, quia si sic, quis araret terram et alia
58
quae pertinent ad victum faceret? Quare etc. Sic mihi videtur dicendum
in hac materia. Ad laudem Dei. [...][239r]| Lectio 57
Circa capitulum lectum multae occurrunt dubitationes, quarum prima
est: dicebat Philosophus, t.c. 48, quod mixtio elementorum fit isto modo,quia ex eo quod unum elementum non totaliter dominatur aliis, ideo
elementa refranguntur ad invicem, ita quod calida agunt in frigida et humida in sicca et fit quoddam medium.59 Sed calida et frigida, humida et sicca
non sunt adaequata, sed unum superat aliud aliquando secundum duplum,aliquando secundum aliam et aliam proportionem. Et hoc verbum notavit
Commentator et dixit quod in mixto non possunt esse aequales qualitates,
sed oportet quod semper una qualitas dominetur alteri. Quapropter Commentator inferebat quod non datur mixtum aequale ad pondus:60 nam
impossibile est quod unum sit tantum calidum quantum frigidum,‹tantum› humidum quantum siccum; sed oportet quod vel calidum dominetur frigido, vel frigidum calido etc. secundum aliquam divisibilitatem.
Et ideo dubitatur an sit possibile reperire aliquod mixtum aequale adpondus, id est aequale secundum gradum in qualitatibus alterativis. Et
ampliando hanc materiam etiam dubitatur an detur mixtum aequale secundum gradum in qualitatibus motivis, licet Aristoteles hic non loquatur nisi
de qualitatibus alterativis.
Et arguitur quod sic, quoniam datur animal temperatum et homo temperatus. Ergo videtur quod in isto homine temperato quod calidum et frigidum et humidum ‹et› siccum sint aequalia. Probatur consequentia quod
scilicet, si datur homo temperatus, quod in eo sit tantum de calido, frigido,
humido et sicco, id est qualitates sint adaequatae, quoniam si non essent
7 48] 49 ms. 10 sicca1] siccis ms. 24 Et] Primum argumentum adn. rep. marg.
58
The balance of different faculties, such as practical and theoretical, is described also inP P De immort.an. 14, pp. 1056-1058; and E. De fato II, 1, p. 296:
«homines quoque diversificari videmus in quanto et quali secundum diversitatem plagarum
caeli non solum quantum ad corpus verum quantum ad mores et etiam quoad intellectivam
partem».
59
A De gen.corr. II, 7, 334 b 25-28, t. 48 (Giunta, 382 D-E).
60
A In De gen.corr. II, c. 48, p. 137 (Giunta, 382 K-L); E. In De coel. I, c. 7 (Giunta,
6 G-H).

5

10

15

20

25

L  D    

207

qualitates adaequate, oporteret quod una qualitas dominaretur alteri.
Modo si una qualitas dominaretur alteri, non esset conveniens temperatura; verbi gratia, si temperatus homo esset calidus ut 5 et frigidus ut 3, nonesset temperatus, quoniam | calidum dominaretur frigido: quare calidum [239v]
5 destrueret frigidum, quoniam calidum et frigidum sunt contraria et unum
contrarium destruit alium. Quare si homo, et sic de aliis, debet esse temperatus, debet habere aequaliter tantum de frigido quantum de calido, et sic
de aliis; quare etc.
10

Confirmatur ab operibus. Nam videmus quod oleum rosatum calida infrigidat, frigida calefacit; quod non facere posse videtur nisi per complexionem aequalem. Nam si calefacit frigidum ut 5, oportet quod faciat peraequalem et temperatam caliditatem, et e contra. Ergo est aequale intercalidum et frigidum. Quare etc.

Similiter videtur quod etiam detur aequale ad pondus in qualitatibus
motivis. Nam experientia docet quod sunt multa mixta quae in duabus elementis levitant et in duabus elementis gravitant; quod non posset esse nisitantum haberent de gravi quantum de levi; quare. Probatur antecedens,
scilicet quod multa sunt mixta quae in duabus elementis gravitent etc. Nam
oleum gravitat in aere et in igne; levitat autem in aqua et a fortiori debet
20 ascendere super terram. Ergo videtur quod oporteat dari aequalia ad pondus; quare etc.
15

Sunt etiam argumenta quae communiter fiunt; licet etiam quae feci suntcommunia, sunt tamen difficiliora. Probatur etiam quod detur mixtum
aequale ad pondus, scilicet quod sit tantum calidum quantum frigidum.
25 Nam sit calidum ut 5 et frigidum ut 3, et tale fiat frigidum: cum de calido ut
5 non possit devenire ad frigidum ut 3 nisi deveniat ad medium, quare
datur aequale ad pondus in qualitatibus alterativis.
Consimili argumento probatur in qualitatibus motivis. Nam si aliquod
est magis grave quam leve, fiat igitur tale leve, et cum non sit devenire de
30 extremo ad extremum sine medio, quare videtur quod detur aequale adpondus.
In oppositum autem est Philosophus hic quoad qualitates alterativas;
quo vero ad qualitates motivas habetur I De coelo, t.c. 8, ubi dicit quod

33 8] 6 ms.

208[240r]

P P

omne | mixtum movet ad motum elementi praedominantis; et Commenta61
tor, IV Meteororum, commento 10, idem dicit. Quare etc.
Ista quaestio est difficilis et verum est quod sunt pleni libri de hac materia. Conciliator, Gentilis, Marsilius, Albertus, Jacobus de Forlivio, Ugo Senensis, faciunt istam quaestionem.62 Sed licet in praeterita lectione tantum
extollimus philosophiam, legendo libros De partibus animalium,63 lectione
21, tamen sunt duo quae obstant philosophiae; unum tamen est magis tollerabile quam aliud. Philosophia ergo ha du’ gran mali in se.64 Unum est
paupertas. Nam philosophia non est de pane lucrando: nam nihil est minus
necessarium vitae quam philosophia. Nam philosophia est ad se; sed quia
sumus homines, oportet edere, vestirsi:65 et ideo multi retrahuntur propter
hoc a philosophia. Aliud quod est magis, et minus tollerabile, est incertitudo. Nam philosophia est pulchra si esset certa, sicut est mathematica.
Nam metaphysica et philosophia sunt coniecturales et fere in omnibus suntquaestiones et è come uno giochare.66
Ita est de hac quaestione, unde difficile est intelligere veritatem. Ego nonreferam nec refellam Conciliatorem nec alios: potestis enim eos videre; etin multis conveniemus et in multis differemus. Et dicam in hac quaestionequantum mihi ‹videtur› per coniecturas et probabiliter, insequendo mentem Philosophi. Mihi ergo videtur dicendum quod forma mixti non possit
generari in materia nec conservari si qualitates alterativae essent aequales:
unde non potest dari mixtum ‹aequale› ad pondus. Et ratio est haec, quae
valeat quantum valere potest, scilicet: nam mixtum est unum per unam
formam secundum Philosophum, unde in hoc damnavit Empedoclem qui
67
posuit mixtum esse quandam congeriem. Unde si debet esse una forma in
mixto, non est possibile quod in eo sit tantum de calido quantum de frigido, tantum de humido quantum de sicco; sed oportet quod unum dominetur: nam aliter non esset una res, quia non insequeretur neque calidum neque frigidum; sed oportet quod habeat unum quod insequitur. Nam saltim
61A De coel. I, 2, 269 a 1-2, 28-30, t. 8 (Giunta, 6 I-K) and t. 12 (Giunta, 9 H);
E. Meteor. IV, c. 10.
62P  A Conciliator, d. 17, propter primum f. 24rb; G F Super
prima Fen I Canonis, f. 12vb-13va; A  S In De gen.corr. II, q. 11, f. 152vb;
J  F Super prima Fen I Canonis, q. 6, f. 3ra-b; M  I In De
gen.corr. II, q. 15, f. 120rb; U S Super prima Fen I Canonis, q. 2, f. 7vb;
63
cf. P P Expositio super I et II De part.an., lect. 21, p. 122.
64
Has two very bad things.
65
Wearing clothes.
66
It is like playing.
67
A De gen.corr. II, 7, 334 a 26-31, t. 46 (Giunta, 381 H).

5

10

15

20

25

L  D    

209

in artificialibus numquam stat aliqua res | nisi unum dominetur. Unde res [240v]
publica non posset stare nisi esset unus princeps et qui dominetur. Et si
dicas: ‘O, urbes quae reguntur populo non habent principem’, dico quod
etiam habent unum, qui est princeps, et non sunt aequales; et tale principa5 tum, puta il gonfalonieri aut signoria, adesso tocha a uno, adesso a uno
68
altro; aliter autem talis civitas non staret. Quare mihi videtur quod secundum naturam forma mixti non possit generari sub aequali qualitate: nam
aliter esset distractio. Quare insequendo naturam mihi videtur quod impossibile sit quod sit unum mixtum per unam formam et tantum habeat de10 una qualitate quantum de alia, quoniam tunc non haberet principale instrumentum. Et sic mihi videtur ‹quod› quantum ad qualitates alterativas
non detur aequale ad pondus.
Dico etiam: quantum ad qualitates motivas impossibile est quod sit
mixtum aequale ad pondus; sed oportet quod unum elementum gubernet
15 et regulet alia, quoniam aliter non esset unum. Nam Aristoteles I Coeli, t.c.
8, dicit: mixtum movetur ad motum elementi dominantis;69 nam semper
mixtum movetur secundum motum illius quod est plus aliis. ‘O, quare
hoc?’. Dico quod ratio huius est ‹ea› quam videtur hic tangere Commentator: quia unicuique mixto debetur locus proprius. Modo si in mixto tantum
20 esset de uno quantum de alio, nullum haberet locum proprium, quia non
ignem (quia alia elementa nollent ibi stare), non aer per idem, non aqua peridem, non terra per idem. Quare etc.
Sed vos dicetis, ut dicit Jacobus de Forlivio, quod locus proprius erit70
inter aquam et aerem. Nam ibi essent duo elementa trahentia sursum,
25 duo deorsum; et ideo ibi esset locus conveniens tali mixto aequali ad
pondus. Sed sic dicere est destruere quod dicitur, quoniam esto quod tale
mixtum foret ibi, tunc non naturaliter quiesceret, quia esset ibi per violentiam contra equilibrium: nam unum trahit huc, aliud illuc, et sic esset
distractio et corruptio. Unde quod quiescit in aliquo loco debet abundare
30 illo elemento in quo est. Et ideo, salvo meliori iudicio, secundum naturalia
16 8] 6 ms. 28 contra equilibrium] conieci, et equilibrium ms.
68

Imagine the Gonfaloniere or the Signoria: the power now it is up to the one, then it is up to
the other.
69
A De coel. I, 2, 269 a 1-2, 28-30, t. 8 (Giunta, 6 I); t. 12 (Giunta, 9 H).
70
J  F Super prima Fen I Canonis, q. 6, f. 3rb: «[…] aer situatum in spera aquesursum movebitur. Trahunt enim sursum levitas ignis et levitas aeris et non resistit nisi
gravitas terre, ut patet per secundam suppositionem. Et per idem patet quod tale corpus
situatum in spera ignis vel aeris moveretur deorsum. Ex ista conclusione et eius probatione
infero primo quod tale corpus equale ad pondus moveretur deducto impedimento quousquemedietas eius esset situata in spera aque et reliqua medietas in spera aeris».

210

P P

dico quod mihi videtur quod non possit dari mixtum aequale ad pondus;[241r] nam | aliter tale mixtum non haberet locum aliquem nec motum: ideo si
mixtum debet esse unum, oportet ibi esse praedominans. Quare mihi videtur quod in principiis Aristotelis non possit dari aequale ad pondus. Ex quo
sequitur quod qui aliter dicunt, male dicunt. Et sic mihi videtur dicendum.
Quo stante, respondendum est ad argumenta. Ad primum argumentum
in quo dicebatur: ‘datur homo temperatus; ergo datur aequale ad pondus’,
respondetur concedendo quod datur corpus temperatum, sed tale corpus
temperatum non est aequale ad pondus, sed aequale ad iustitiam. Aequaleautem ad iustitiam esse nihil aliud est nisi habere qualitates ut conveniunt
operationibus.71 Unde, esto quod daretur perfectissimus oculus, dico quod
ille oculus habet qualitates aequales, sed non secundum proportionem
arithmeticam, id est quod tantum sit de una qualitate quantum de alia; sedhabet qualitates aequales secundum proportionem geometricam, id est
quantum conveniunt illi. Unde oculus habet qualitates aequales, id est convenientes visioni, ita quod sunt perfectissime temperatae pro visione; et
non oportet quod sit tantum de calido quantum de frigido: nam si sic, forte
non videret; et sic dicatur de aliis; quare.
Confirmabatur hoc. Dicebatur enim: si plus haberet de calido quam defrigido, ergo calidum dominatur frigido et sic calidum corrumpit frigidum,
quare etc. Respondeo quod verum est quod calidum dominatur frigido
arithmetice; geometrice autem qualitates sunt aequata, id est ‹oculus›
tantum habet de calido quantum debet habere; et sic de aliis qualitatibus.
Et cum dicebatur calidum ut 5 et frigidum ut 3 sunt contraria, ergo unum
debet corrumpere aliud, respondeo quod caliditas ut 5 et frigiditas ut 3 noncontrariantur. Nam non excedunt latitudinem et ideo possunt simul stare.
Quare, licet sint inadaequatae qualitates arithmetice, non tamen oportet
quod una corrumpat aliam.
[241v]

Confirmabatur de oleo rosato, quod calida infrigidat, frigida calefacit; |similiter ius pulli proficit calefactis et infrigidatis: aequat enim humores. Ad
hoc mihi videtur dicendum quod ego non credo quod oleum rosatum et ius
pulli tantum calefaciunt praecise quantum infrigident, sed credo quod oleum magis calefaciat. Sed bene credo ubi extrema sint distemperata, scilicet
si aliquod sit supercalefactum, quod infrigidet, et e contra. Unde dico quod
71
J  F Super prima Fen I Canonis, q. 6, f. 10vb-11ra: «ideo dicuntur complexiones iste secundum hanc similitudinem equales ad pondus quia simili modo distributesunt membris et individuis diversarum specierum, vel etiam eiusdem speciei. Sicut ea quae
secundum distributivam iusticiam distribuuntur».

5

10

15

20

25

30

L  D    

211

si praecise tantum frigefaceret quantum infrigidaret, non esset per qualitates manifestas, sed a qualitate occulta. Quid autem sit qualitas occulta non
est praesentis speculationis; quare etc.
Ad aliud autem argumentum, in quo dicebatur quod datur mixtum
aequaliter calidum et frigidum (nam cum de calido deveniat ad frigidum,
cum non possit esse transitus ad extrema nisi transeat per medium, ergoaliquando deveniet ad aequalitatem), respondeo hoc negando, quod aliquod possit ‹esse› aequaliter calidum et frigidum, quoniam datur tepidum;
sed bene dico quod, licet aliquod sit aeque calidum et frigidum, illa tamen
10 dispositio non est sibi naturalis, sed est praeternaturalis et non convenit
sibi: unde tepiditas non convenit naturaliter aquae. Sed nos loquimur dedispositione naturali. Dico ergo quod credo quod praeternaturaliter aliquod sit aequaliter calidum et frigidum, humidum et siccum; sed non convenit secundum naturam et dispositionem naturalem, de qua in quaestione
15 nostra loquimur; quare etc.
5

Quantum autem ad qualitates motivas, quia videtur quod detur mixtum
aeque grave sicut leve, et adducebatur argumentum et experimentum deoleo, certe istud argumentum de oleo est maxime difficile apud me.
20

25

Jacobus de Forlivio, accipiens a Marsilio, respondet; sed non bene eos
intelligo.72 Mihi videtur quod dicant quod oleum est magis grave quam
leve, et ideo dicunt quod non valet argumentum: nam dicunt quod ex quo
oleum velocius descendit in aere quam ascendat in aqua, ergo est magis
grave quam leve, quoniam facilius descendit.
Sed ista responsio non mihi satisfacit. Nam quod oleum velocius descendat | in aere, etiam ascendat in aqua, est ratione medii. Nam si aer [242r]
debet moveri, oportet quod dividat medium. Quare, cum aer et aqua resistant divisioni, sed tamen magis resistat aqua quam aer, quoniam aqua in
19 respondet] respondent ms.
72

J  F Super prima Fen I Canonis, q. 6, f. 3ra: «Et confirmatur idem sic.
Oleum est equale ad pondus quoad qualitates localiter motivas, ergo etc. assumptum arguitur,quia tot sunt elementorum sphere in quibus naturaliter oleum ascendit, quot sunt sphere in
quibus naturaliter descendit. Igitur non magis debet dici grave quam leve, nec econtra. Patet
consequentia, et assumptum patet experimento. Ascendit enim in sphera terre et aque, etdescendit in sphera ignis et aeris, ergo etc.»; M  I In De gen.corr. II, q. 16,
f. 123rb: «Ad sextum conceditur antecedens, et negatur consequentia, quia de omnibus mixtis
quae a natura leviora sunt quam aqua, et graviora quam aer, est ita quod quiescunt naturaliterin intermedio aeris et aque; sed non sequitur quod sit temperamentum in talibus, ut in oleo,
ligno, stuppa, vel aliis huiusmodi. Et ad probationem dicitur quod supposito pro nunc quod intalibus esset adequatio in motivis, non tamen sequeretur quod esset in alterativis».

212

P P

decuplo est densior ipso aere (nam ex uno pugillo aquae fiunt decem pugilli
aeris), ideo si oleum in aere facilius descendat quam in aqua ascendat est
ratione medii, et non ratione gravitatis. Multa dicuntur de isto argumento,
quoniam est difficile. Nescio an recte dicam, et dicam sicut alias dixi.
Et primo ostendam oculata fide quod argumentum nihil valet. Nam si
sumamus aquam levificatam quae est praeternaturaliter dispositam, quoniam est facta levior quam aer, est tamen aqua. Ista aqua in duobus elementis descendit, quia in igne et in aere, et etiam in duobus elementis
ascendit: nam in terra ut dictum et II De coelo,73 et etiam si talis aqua ponatur in fundo aquae non levificatae, ista aqua levificata movebitur superior
quoniam, ex quo est levior, volet stare di sopra.74 Quare aqua, sic disposita,
in duobus elementis ascendit et in duobus descendit, et tamen nullus
diceret quod talis aqua sit aequale ad pondus. Consimiliter accipiatur aer
densus ac ingrossatus. Iste aer descendet in igne et in aere; si ponatur
supra, volet ire usque ad aquam, et ascendet in terra et in aqua; et tamen
talis aer non est aequale ad pondus.
Sed quid de oleo? Nescio et pro nunc non determino, quoniam quaedam auctoritates mihi videntur esse contrariae. Nam Aristoteles, IV Meteo75
rorum, videtur dicere quod omnia mixta sunt aut aquea aut terrea. Commentator tamen dicit quod oleum a praedominio est aereum. Dico tamen
et non teneo quod tenent moderni. Nam Jacobus de Forlivio, Marsilius etquasi omnes non tenent quod mixtum semper moveatur ad motum ele[242v] menti praedominantis, sed glosant et dicunt quod oleum, quando | est in
igne et in aere, movetur a terra et ab aqua et quando est in terra et in aqua,76
movetur ab igne et ab aere. Et ita tenent quod non semper ab eodem movetur.
Sed ut alias dixi, hoc non videtur conveniens nec convenire Aristoteli,quoniam credo quod, sicut aer in sphaera ignis descendit et in aqua ascen73

A De coel. II, 294 a 34 – b 7, t. 79 (Giunta, 151 C-D).
Stay above.
75
T A Super Meteora, IV, ch. 7, n. 1: «Dicit autem omnia corpora terminata
hic, scilicet inferius apud nos, ad differentiam corporum superiorum, quae sunt composita ex
materia et forma, non tamen sunt terrea vel aquea, sed sunt terminata aequivoce cum istis
inferioribus».
76
J  F Super prima Fen I Canonis, q. 6 (see T.3, p. 209, fn. 70); M 
I In De gen.corr. I, q. 21, f. 95ra: «Antecedens patet: cum oleum sit de natura aeris, ut
dicitur IV Metheororum, descendit in aere, quod non videtur ex alio nisi quia levitas aeris in
eo existens non trahit sursum in spera aeris, et ideo gravitates terre et aque trahentes deorsum, quia plus trahunt quam levitates ignis resistant, trahunt elementum usque ad speramaque».
74

5

10

15

20

25

L  D    213

dit, faciat per unam et eandem virtutem. Et ita credo quod moveatur mixtum, scilicet ab elemento praedominante sive ascendendo sive descendendo. Oleum non videtur quod possit esse terreum, sed potius aqueum a
praedominio, quoniam ipsum multum fluidum videmus. Ponatur ergo
5 quod oleum sit aqueum: quomodo ergo tunc ascendet in aqua? Dico: quoniam oleum ex quatuor elementis, igne scilicet, aere, aqua, terra, aqua quae
est in oleo est levificata ab igne et aere, et ideo ratione ignis et aeris ascendit in aqua, quoniam ignis levificavit aquam. Supposito ergo quod oleum sit
aqueum a praedominio, oleum descendit in aere et in igne, et in aqua
10 ascendit, quia aqua quae est in eo est levificata, et illud quod est leve vuol
77
stare sopra; similiter ascendit in terra, quia ponatur oleum in terra et post
proiciatis supra aquam: videbitis oleum ascendere. Et sic oleum ascendit etdescendit per unum et idem.
Quare supposito hoc, facile respondetur ad argumentum quod erat:‘oleum in duobus elementis levitat et in duobus gravitat, ergo aequale adpondus’. Respondetur quod non valet argumentum, sicut etiam non valet
de aqua levigata et aere condensato, quae in duobus ascendunt et in duobus
descendunt; quare etc. Et vos considerabitis super hoc, quoniam ego nonloquor secundum communem opinionem, quae non tenet quod mixtum
20 moveatur ad motum semper elementi praedominantis. Quod non est verum: nam oleo non debetur nisi unus locus; et ex quo debetur unus locus,
debetur ei per unam naturam. Sed idem est principium movendi et quiescendi, motus et quietis. Ergo per idem movetur et quiescit, quare. Et hoc
quod dixi, probabiliter ‹dixi›, quare. Et hoc de ista quaestione.
15| Lectio 58

25

Aristoteles, t.c. 49, dixit quod omnia mixta quaecumque resident circa
78
locum medium, scilicet circa terram; et legendo pro parte movi istam
quaestionem. Ioannes Grammaticus dicebat quod illa particula ‘quaecumque circa locum medium’ non erat posita tamquam discretiva, ita quod
30 sensus esset: quaedam mixta sunt circa terram, quaedam non, cum nullum
79
mixtum verum sit quod non sit circa terram; sed sensus erat: omnia mixta
77

It wants to stay above.
A De gen.corr. II, 8, 334 b 31-35, t. 49 (Giunta, 328 L).
79
I G In De gen.corr. II, c. 39, f. 121a: «Illud vero “Quaecunque circa medii
locum” dixit, non ad distinctionem, veluti quibusdam existentibus mistis non circa medium
locum, qualem aliqui dicunt congressum humidae et siccae exhalationis, quas in Meteorologicis dicit complexas ascendere, hae autem natura mistae non sunt neque aliquod compositum
perficiunt; sed per iuxtapositionem sibi mutuo haerent. Sed est quod dicitur aequale huic:
78[243r]

214

P P

quaecumque, id est appositive ‘quaecumque mixta’; et hoc modo etiam ex80
ponit Commentator. Latini autem dicebant quod illa particula erat posita
ad distinctionem mixtorum imperfectorum, quoniam mixta imperfecta, ut
81
nubes, non sunt circa terram.
Dubitavi numquid vera mixta resideant circa terram et, ut paucis colligam sermonem istum, dico quod multiplex potest esse sensus istius propositionis. Unus quod loquendo de vero loco, id est quae sunt in terra tamquam locatum in loco, non potest intelligi nisi de mineralibus, quae locantur in terra et nascuntur in visceribus terrae. Nam sola mineralia suntquae habent terram circumdantem. Sed si isto modo intelligeremus, sensus
Ioannis Grammatici et aliorum non esset verus nec etiam Aristoteles probasset universaliter quod omnia mixta etc. quod tamen est falsum, quoniam dicit: quapropter in omni composito etc., sed tantum particulariterprobasset.

510

Alio modo potest intelligi quando dicit «omnia mixta quae sunt circa
locum medium». Per locum medium potest intelligi aquam et terram, id
est: omnia mixta sunt supra terra aut supra aqua et cetera. Sed licet istesensus in se sit verus, non tamen est ad propositum Aristotelis, quoniam
Aristoteles, postquam dixit ‘omnia mixta’, dicit: «terra autem, quia unumquodque est maxime» ‹etc.›. Unde si per ‘medium’ intelligeret aquam etterram, bene probaret quod in omnibus esset terra vel aqua; sed ipse probat
quod omnibus est ratione loci, et non probat de his quae resident supraaqua, ut est oleum. Quare relinquitur quod expositio Ioannis Grammatici
est bona.

15

Sed dubitatur, quoniam non videtur verum quod omnia mixta resideant[243v] supra terra et super ea quiescant. Nam multa mixta stant et resident | supraaqua, ut oleum et lignum; quae duo, si terra esset naturaliter locata, moverentur a terra et vaderent ad aquam. Ergo videtur quod non omnia mixta
sint circa terram.

25

12 tamen] iter. ms.
omnia autem mista, quaecumque et circa medii locum sunt; inest enim mistis circa medii
locum esse».
80
Ibid.
81
See for instance A M Meteora, I, tr. 1, ch. 8, p. 12a, ll. 7-19; N O
In Meteor. I, q. 1, § 7 (forthcoming): «Et quia maior pars talium [scil. flamme, tonitrua, nubes ]fit super terram, ideo dicuntur ‘metheorologice’»; I B Quaestiones super De
gen.corr. II, q. 10, p. 237, ll. 12-16: «Tertio nota quod per ‘mixta quae circa medium locum
sunt’ Aristoteles intelligit mixta perfecta et consolidata, sicut sunt animata, plantae et lapides
et metalla.

20

L  D    

215

Aliqui tenent quod omnia mixta debent stare super terra; et ad obiectionem de ligno et oleo dicunt quod si lignum et oleum essent pura, substantia ligni et pura substantia olei starent supra terra, et non supra aqua.
Sed quoniam lignum et oleum habent multos poros, id est foramina quae
5 implentur aere, et ideo ratione aeris ascendunt et stant supra aqua: unde si
per possibile vel impossibile removerentur huiusmodi pori et remaneretpura substantia ligni, staret supra terra. Cuius signum est quoniam ligna
solida descendunt in aqua.
Sed ista opinio non videtur vera. Nam quid dicemus de oleo, quod videtur habere partes multas, continuas et commassatas, et non raras, et tamen
oleum ascendit? Dicunt isti quod oleum etiam habet poros, quos tamennon videmus. Sed ego quaero ab eis unde sciunt quod habeat poros. Item
Commentator, IV De coelo, c. 30, in calce dicit quod lignum descendit
ratione aeris, quoniam in eo aer est multiplex ad omnia elementa, et aer
82
15 gravitat in propria sphaera; unde dicit quod lignum et oleum a praedominio est aereum. Et ego credo quod in homine et animali et in carne sint
plures et maiores pori quam in ligno et oleo: nam videmus sudorem; tamen
caro mortua descendit in aqua. Sed dices: ‘hoc non est verum, quoniam visi
‹sunt› homines mortui stare supra aqua’. Respondeo quod hoc est verum,
20 sed est ratione aeris inclusi in eo, quoniam est facta putrefactio et aer
introivit; tamen quoniam putrefactio non erat, stabit supra terra. Quarequod lignum ascendat et oleum ratione aeris, non credo; et credo quod si
ab oleo per possibile vel impossibile removerentur pori illi, adhuc non descenderet. Quare sic dicere est dicere quod oleum et lignum sit aereum per
25 accidens, sicut de pumice.
10

Stat ergo difficultas: cum medium non possit esse nisi terra, quomodo
omnia mixta stent supra terra? | Post legendo dubitabat‹ur› cum dicebatur [244r]
maxime et multum etc. Thomas dic‹eb›at quod omne mixtum a praedomi83
nio est terreum; et ego dubitavi super hoc. Et nunc dico quod mihi vi30 detur esse aliqua mixta quae impossibile sit imaginari esse terrea. Nam si
7 terra] terram ms.
82
A In De coel. IV, c. 30, p. 719 (Giunta, 257 G – 258 E): «Et cum ita sit, causa igitur
propter quam lignum cuius pondus est centum libre est gravius in aere plumbo cuius pondus
est due libre, est quia lignum constat in aere ex tribus gravibus, scilicet aere, aqua terra, sedmagis aere».
83
T A Inserta super Meteora, IV, ch. 7, n. 1: «Dicit autem omnia corpora
terminata hic, scilicet inferius apud nos, ad differentiam corporum superiorum, quae suntcomposita ex materia et forma, non tamen sunt terrea vel aquea, sed sunt terminata aequivoce
cum istis inferioribus».

216

P P

accipiamus unum vinum subtile, penetrabile, limpidum, non videtur quodtali vino sit plus de terra quam de aqua, quia quid deficit illi quod non sit
aqua? Est enim fluidissimum. Quare cadit mihi dubitatio super hoc.
Aliqui tenent quod omne mixtum a praedominio est terreum, et lignum
et oleum et vinum, ut diximus. Sed mihi non videtur verum, quoniam ad
volendum cognoscere quid est quod est plus in aliquo, oportet quod cognoscatur per resolutionem. Modo olei parvissimam partem videmus resolvi interram, sed magnam in fumum. Quare etc.
Alia dubitatio quae mihi occurrit est circa dictum Commentatoris, qui
dicit: «si aliquod est in aliquo loco, et naturaliter ibi locetur, oportet quod
sit illud cui primo debetur talis locus aut a praedominio», ita quod sialiquod locatur in loco terrae, oportet quod sit terra vel a praedominio
terra, id est terreum; et sic de aliis. Sed hoc non videtur verum: nam oleum
locatur infra aerem et supra aquam; unde idem est locus aquae et olei:
locus aquae est aer et locus olei est aer. Quare, si illud quod locatur in loco
aquae oportet quod sit aqua vel aqueum, cum oleum locetur in loco aquae,
ergo oleum erit aqua vel aqueum. Sed oleum non est aqua, quod patet; nec
etiam aqueum, quoniam si esset aqueum non combureretur. Immo Commentator dicit quod oleum est aereum, quare etc.

[244v]

5

10

15

Ex alia parte videtur quod oleum non sit aereum. Nam si idem est locus
dominantis et sinceri, ut dicit Commentator, si oleum esset aereum, oporteret quod locaretur in loco aeris. Locus autem aeris est ignis, sed oleum
non locatur in igne, sed in aere, qui est locus aquae, et tamen non est aqueum. Quare tenemus lupum auribus. |20

Alia difficultas: Aristoteles in t. 50 videtur peccare per fallaciam conse84
quentis et non bene probare suam consequentiam. Nam volens probare
quod omnia mixta sunt ex omnibus elementis, probat per nutritionem.
Modo non omnia mixta nutriuntur, quoniam tantum mixta viventia suntquae nutriuntur; quare probavit universale per particulare; qui modus est
insufficiens et non valet; quare. Et ista sunt dubia quae mihi occurrunt in
ista parte.

25

Ad istas dubitationes cum essem doctior, id est cum videbar mihi doctus, aliter dicebam. Nunc ‹quia› factus ‹sum› ignorantissimus et cognosco
meam ignorantiam, aliter dicam. In ista materia nescio quid debeam dicere.
Dicam tamen aliquid per modum dubitantis. Ad primas duas difficultates:
2 quid] quis ms.
84

A De gen.corr. II, 335 a 14-23, t. 50 (Giunta, 383 C-G).

30

35

L  D    217

si teneamus quod quae natant in aqua non natant in aqua ratione suae
formae substantialis, sed tantum ratione aeris inclusi in eis, patet solutio. Et
ad Aristotelem, qui dicit quod omnia mixta resident supra terra, respondetur quod verum est quod omnia mixta resident supra terra per se; per
5 accidens autem fugiunt a terra et resident supra aqua. Unde oleum et lignum, si resident supra aqua, non est per se et ratione ligni et olei, scilicet
formae substantialis suae, sed est per accidens et ratione pororum plenorum aeris. Sed, ut dixi, istud non mihi videtur verum, quoniam in carnemortua videntur plures et maiores pori, et tamen descendit. Tamen si ista
10 opinio placet vobis, placeat. Mihi tamen non placet.
Quid ergo dicemus? Dico quod sum valde perplexus. Dicam tamen
probabiliter et tentative. Dico ergo: quando Aristoteles dixit quod omnia
mixta resident supra terra, debet intelligi actu aut origine; unde omnia
mixta stant supra terra actu aut origine: actu autem supra terra stant ea
15 quae a praedominio sunt terrea, sicut est ferrum et eiusmodi; quae autem
emergunt supra terra et resident supra aqua, dicuntur origine stare supra
terra, ut est oleum, lignum et cetera. Nam oleum nascitur ex oliva, quae
nascitur in terra (nam omnes plantae sumunt originem et ortum | a terra). [245r]
Unde licet in fontibus et in stagnis videmus herbas supra aqua, dico quod
20 illae herbae nascuntur in terra et habent radices et originem in terra. Sed
dices quod sunt quaedam herbae existentes in superficie terrae cuius radices non perveniunt usque ad terram. Respondeo quod verum est, tamen
illa aqua est multum grossa, terrea et lutulenta; quoniam si aliter esset, nonnasceretur ibi herba. Quare dico quod generatio mixti numquam fit nisi a
25 terra mediate vel immediate. Nam cum mixta ducant originem a terra, cum
res genita multum recipiat de loco, videtur quod sit terra; et isto modo
credo Aristotelem intellexisse, cum dixit: omnia mixta resident supra terra.
Ad difficultatem in qua dicebatur: unumquodque maxime et multum
est in suo loco, ita quod si nascitur in terra terreum est, multi tenent quod
30 secundum quantitatem omnia mixta sint terrea; et communiter hoc tenetur
et alluditur ad illud «deus creavit ex limo terrae et memento homo quia85
cinis es» etc.
Ego tamen multum dubito de hoc et non mihi videtur verum. Nam
Aristoteles expresse IV Meteororum, t.c. 29, videtur dicere quod omnia
86
35 constantia videntur esse a praedominio terrea aut aquea. Quare concludit
ibi quod in sola terra et in sola aqua est habitatio animalium, in igne autem
85
86Gen. 2, 7.
A Meteor. IV, 4, 382 a 4-5, t. 28 (Giunta, 474 G).

218

P P

et in aere non; et hoc modo posset stare quod aliqua essent terrea et aliqua
aquea, quoniam Aristoteles non loquitur quod omnia mixta essent terrea,
sed loquitur disiunctive.
Verum tamen est quod Aristoteles hic videtur dicere contrarium, quoniam dixit: «maxime et multum est»; quare. Quid ergo est dicendum?
Respondeo quod verum est quod dicit Aristoteles quod ex quo omnia
sumunt originem a terra, unumquodque in suo loco maxime conservatur etmultum habet de illo. Quare gloso textum Aristotelis: cum dixit «maxime
et multum», ly multum potest intelligi comparando terram ad alia elementa. Et hoc modo nego quod sit multum de terra in respectu aliorum |[245v] elementorum in unoquoque mixto. Alio modo: multum, id est habet multas
partes de terra, et multum retinet de loco generationis; et hoc modo mihi
videtur velle Aristotelem. Unde sicut dicimus: in ecclesia sunt plurimi
homines, non intelligimus quod in ecclesia sint plures homines quam extra,
sed intelligimus quod ibi sunt multi homines; et sic in proposito; quare etc.
Ad difficultatem quae oriebatur ex dicto Commentatoris de oleo, quoniam videbatur nos tenere lupum auribus, respondeo quod si tenemus illam
opinionem quae tenet quod oleum ascendit qua porosum et in quo actuale
est aereum, non est difficultas, quoniam per accidens stat super aqua.
Tamen, quia Commentator ponit quod lignum ascendit ratione aeris dominantis, et quia in eo est plus de aere, dico quod secundum istam opinionem
nescio an debeam dicere an oleum habeat plus de aere quam de aqua, quoniam Aristoteles, IV Meteororum t. ‹39› dicit: «omne mixtum est aereum
vel aqueum».87 Unde secundum hoc ponam oleum aqueum; et dico quod si
dicamus hoc, quod non affirmo esse verum, nullum sequitur inconveniens.
Et cum dicebatur: ‘O, si oleum esset aqueum, non esset aptum ignitioni’,
respondeo quod oleum est aptum ignitioni ratione aquae et terrae. Nam
videmus quod ignis olei est grossior ipso aere. ‘O, aqua non est apta ignitioni’. Respondeo quod verum est quod aqua non est apta ignitioni quando
est naturaliter disposita et quando non est alterata. Sed aqua quae est inoleo, est alterata et praeternaturaliter disposita: et ut sic est apta ignitioni.
‘O, si esset aqueum, quomodo ascenderet in aqua?’. Dico: ex quo aqua quae88
est in oleo est levigata et alterata; ideo vult stare di sopra alla altra aqua;

10 aliorum] iter. ms.
87
88

A Meteor. IV, 7, 383 b 22-24, t. 39 (Giunta, 477 K).
It wants to stay above the other water.

5

10

15

20

25

30

L  D    

219

quare, supposito quod oleum esset a praedominio aqueo, quia Aristoteles
videtur hoc tenere IV Meteororum, t. 29, nullum sequitur inconveniens.
Item si poneremus etiam oleum aereum, quod non determino esse
verum, non | sequeretur inconveniens. Et cum dicebatur, quod si esset [246r]
5 aereum, cum per Commentatorem idem locus conveniat dominanti et sincero, cum locus aeris sit ignis, ideo locus olei debet esse ignis. Quare etc.
Ad hoc respondeo quod locus olei est ignis et locus olei etiam est aer.
Nam, ut dixi heri, si sumamus aerem condensatum, stat sub aere non condensato; sed aer condensatus et aer non condensatus faciunt unum et idem:
10 tamen condensatus stat sub, quia est gravior pars. Similiter tota aqua debet
locari ab aere; tamen aqua subtilior stat supra, et contangit aerem. Sic in
proposito: oleum est aereum et est quasi aer condensatus; ideo debet staresub, quoniam oleum descendit per aerem, sicut etiam aer condensatus,
quia elementa gravitant in propria sphaera. Unde quia, quando aer est
15 praeternaturaliter dispositus, cum gravibus gravitat et cum levibus levitat,
ita si oleum esset aereum, quia proprie debetur locus qui debetur aeri. Sed
quoniam habet aerem valde alteratum, ideo debet stare sub illo aere. Et ita
patet responsio.
Ad ultimum respondeo quod verum est quod Aristoteles probavit
quoad partem. Vel aliter quod forte Aristoteles in illa sua probatione universaliter conclusit, quoniam viventia ratione nutritionis cognoscimus
quod sunt ex quatuor elementis. Nam ex eo quod viva mixta capiunt nutritionem a terra, cum illa sit metaphorica nutritio et nutritio est quaedam
generatio, dico ergo: cum omnia mixta capiant generationem a terra et cum
25 generatio sit quaedam nutritio et metaphorica; quare etc.

20

Hic esset locus tractatus de reactione. Tamen quae scivi dixi in tractatu
89
meo De reactione: et multum tempus consumerem. Ideo reli‹n›quo. Et
hoc de isto examine ad laudem Dei; quare etc.

21 quoniam] si add. ms.
89

Pomponazzi discussed about the reaction among qualities in his treatise De reactione(1515). Some general conclusions concerning the mixture can be found in P P
De react. II, ch. 9, pp. 796-802, esp. conclusions 8 and 9.

TEXT 4
E     M (P, BF, L 6448)| Liber quartus Meteororum.
5

Quoniam autem quatuor causae determinatae sunt elementorum, harum autem secundum.1

Hic est quartus liber Meteororum, quem prae manibus habemus, qui adalios tres libros sic continuatur. Postquam in primo libro Aristoteles determinavit de rebus contingentibus in alto, id est in loco proprio ipsis stellis
10 sicut galaxia, cometae et ignis expulsus; in secundo autem libro determinavit de his quae in regione aeris fiunt, sicut grandines, corruscationes etaliqua quae generantur ex vaporibus elevatis ab aqua et terra; in tertio libro
determinavit de his quae fiunt de vaporibus rectis in aqua vel terra, sicut
2
sunt venti, terraemotus et reliqua; in hoc autem quarto libro Aristoteles
15 vult determinare de passionibus communibus corporum homogeneorum,sive talia corpora sint in sublunari sive in basso sicut sunt generatio et putrefactio, digestio, indigestio et reliqua quae passiones veniunt in istis corporibus merito quatuor qualitatum primarum, quae sunt caliditas frigiditas
etc.
Quare scilicet determinatum est quod quatuor sunt causae elementorum; et sunt quatuor qualitates quae sunt causae elementorum non inquantum elementa sunt, sed in quantum ad invicem transmutantur, id est
secundum quatuor coniugationes istarum quatuor qualitatum concludit
esse quatuor elementa quorum qualitatum duae sunt activae, ut caliditas et
25 frigiditas, duae passivae, ut humiditas et siccitas. Quod primo probo ex

20

1A Meteor. IV, 1, 378 b 10, t. 1 (Giunta, 467 E).
This synthesis does not concern the three books of the Meteor., but rather the sole first book.
See A Meteor. I, 1, 338 a 24 – 339 a 2, ch. 1 (Giunta, 400): «Haec autem sunt quaecunque accidunt secundum naturam quidem, inordinatiorem tamen, primi elementi corporum circa locum maxime propinquum lationi astrorum, ut et de lacte et cometis, et ignitis etmotis imaginibus, et quaecunque ponemus utique aeris esse communes passiones et aquae.
Adhuc autem terrae quaecunque species et partes et passiones partium, ex quibus et de flatibus et terrae motibus consyderabimus utique causas et de omnibus quae fiunt secundum
motus horum in quibus haec quidem dubitamus, haec autem attingimus quodam modo.
Adhuc autem de fulminum casu et vorticibus et accensis turbinibus et aliis circularibus, quaecunque propter congelationem accidunt passiones eorundem horum corporum».
2[282r]

222

P P

effectibus, secundo ex diffinitionibus. Ex effectibus quia primo calidum
terminat, et hoc digerendo et debito miscendo humidum sicco. Secundus
effectus ipsius calidi est transmutare, quia de crudo facit maturum. Tertius
mollificat calidum, ea scilicet in quibus humiditas et siccitas sunt multum
compacta et humiditas non potest separari quin etiam trahat siccum sicut
est in cera, in oleo, in butirro. Mollificat etiam illa quae fuerunt a frigido
congelata, sicut sunt metalla, ut aes, plumbum, argentum. Quarto calidum
etiam indurat ea quae habent humiditatem etiam separabilem a sicco (etsiccitas et humiditas non sunt multum compacta sicut est in limo et inlateribus) resolvendo partes humidas et faciendo eas converti in vaporem;
quibus extractis, illa assatur et modificatur. Ipsi etiam effectus competunt
ipsae frigiditati. Primo frigidum terminat congelando sicut videmus in nive.
Secundo etiam humectat in quantum humidum spumosum aereum convertit in humidum corpulentum et aqueum. Et hoc videmus experientia: intempore hiemis, in superficie vasis nos videmus quasdam guttas aqueas;
hoc non ex alio nisi quia frigidum vitri convertit humidum aereum circumdans in humidum aqueum. Tertio exsiccat seu rarefacit vel comprimendo,
sicut est in luto congelato quod venit in cinerem; per accidens etiam rarefacit; pro quanto facit per calidum fugit ad partes interiores et ibi consumit
humidum; quo consumpto res remanet arida. Quare patet quomodo frigidum mollificat et quomodo indurat. Nam mollificat convertendo humidum
aereum in spumosum; indurat etiam congelando. Notandum etiam quod
exsiccat quia resolvendo partes subtiles ipsius mixti et convertit in vaporem, faciendo remanere partes grossas. Calidum non exsiccat per se sic
quod virtualiter contineat siccitatem sicut humiditas continet caliditatem,
ut opinatus est Gentilis, quia sic siccitas non esset qualitas prima, quia abalia prima qualitate produceretur, scilicet caliditate.3 Humiditas autem etsiccitas sunt qualitates passivae quia caliditas et frigiditas non producunt
illos effectus nisi in humiditate et siccitate.
[282v]

Secundo probatur ex diffinitionibus istarum qualitatum. Nam calidum |et frigidum diffiniuntur per congregare et segregare, quae sunt operationes
activae. Calidum enim congregat homogenea et segregat etherogenea, quia
calidum attrahit a mixto partes subtiles quae sunt sibi similes, et separat eas
1 diffinitionibus] Calidi effectus adn. marg rep. 10 faciendo] Frigidi effectus adn. marg. rep.
17 Tertio] secundo ms. 24 grossas] Calidum non exsiccat per se. Nam alioquin siccitas non
esset prima qualitas adn. marg. rep. 28 frigiditas] siccitas ms.
3G F Super prima Fen I Canonis, f. 12rb-va: «Calidum autem et frigidum
faciunt ista: calidum enim terminat quia generat, scilicet congregat homogenea; humectat trahendo humidum ad superficiem; exsiccat resolvendo; indurat et mollificat, ut patet».

5

10

15

20

25

30

L  M 

223

a partibus grossis, scilicet partibus aqueis et terreis. Frigidum vero homogenea et etherogenea congregat, quia partes subtiles movet ad centrum
facendo ipsas miscere cum partibus grossis aqueis vel terreis. Alexander
4autem has diffinitiones solo exemplo probat. Nam inquit ipse: sit una
5 massa composita ex auro et argento et plumbo, et eiiciatur in ignem, talis
ignis segregabit aurum ab argento et coordinabit partes auri ad invicem etpartes argenti ad invicem. Si ad aquam ponerentur istae partes congruerentur ad invicem.
Sed tu dubitabis et bene quia calidum digerit; modo digestio est debita
permixtio humidi cum sicco; modo talis permixtio est congregatio etherogen‹e›orum. Ergo calidum congelabit etherogenea. Ad hoc respondeo quod
calidum in sua natura simplici in quantum calidum est, habet hoc, scilicet
quod congregat homogenea et segregat etherogenea, quia calidum, ut calidum est, rarefacit summa rarefactione et sic faciendo necessario segregat
15 humidum a sicco. Sed calidum in quantum naturale et commensuratum(quam commensurationem habet a frigido) digerit et non rarefacit summa
rarefactione. Ideo non separat humidum a sicco, immo commiscet humidum cum sicco quia aliqualiter rarefaciendo humidum ipsum spergit insiccum et facit ipsum penetrare in siccum; et est simile sicut si ponatur ad
20 ignem cera et charta. Primo, quando illa cera non est multum rarefacta,
spergitur super chartam et penetrat in ipsam. In processu autem, quando
multum rarefacit separatur a charta.

10

Secundo dubitatur quomodo calidum et frigidum diffiniuntur per agere,cum calidum sit per totum mixtum et frigidum sit per totum mixtum. Ergo
25 idem aget in se ipsum, quod est falsum, quia actio non est nisi merito
contrarietatis; modo non est sibi ipsi contrarium. Pro solutione sciendum
quod in omni mixto mundi, praecipue de mixtis a natura intentis (quaesunt tria, plantae, mineralia, animalia; cetera autem aut sunt haec aut post
haec, ut cadaver, sperma, lignum et reliqua) sunt insita quaedam corpu30 scula valde calida ex quatuor elementis composita, a praedominio tamen
ignea; quae talia corpuscula habent totum mixtum generare. Et talia corpuscula non agunt in semet ipsa, sed agunt in corpuscula humida et in corpuscula sicca debite miscendo illa et generando mixtum. Natura autem non
14 rarefactione] Calidum in quanto naturale non rarefacit summa rarefactione cum digerit
adn. marg. rep.
26 Pro] Mixtorum tria genera tantum a natura intenta adn. marg. rep.
30 calida] Corpuscula calida in quocumque mixto adn. marg. rep.
4A A In Meteor. IV, 1, translatio Guilhelmi, p. 283: «proprium enim
ignis hoc, utputa aurum alienum quidem abicit, sive argentum sive aes fuerit, unit autem etcopulat partes ipsius invicem».

224

P P

fecit corpusculum frigidum sicut fecit corpusculum calidum quod a frigiditate est contemperatum.
In qua parte bene sunt tria examinanda, quae etiam sunt hic examinata
ab Alberto. Primo, quomodo dicatur consideratio de quatuor qualitatibus
hic et in II De generatione? Respondetur quod in II De generatione fecimus
sermonem de istis quatuor qualitatibus in quantum sunt repertae in elementis.5 Hic autem in quantum sunt repertae in mixtis et istos omnes effectus quos diximus inducunt.
Secundum quod est videndum qualiter istarum dictarum qualitatum
duae dicantur activae et duae passivae. Dico quod duae illarum qualitatum
sunt activae: primo agunt movendo a centro, sicut caliditas, vel agunt movendo ad centrum, sicut est frigiditas. Secundo quia omnis actio, sive sit exparte materiae sive formae, fit per virtute qualitatum activarum. Generatio
enim et digestio fiunt per calidum; ideo congelatio et induratio fiunt a6
frigido. Humidum autem et siccum sunt qualitates passivae, quia numquam humidum fit siccum nisi calidum extrahat humidum facendo remanere siccum, vel frigidum comprimat ipsum humidum; nec etiam siccum fit
umquam humidum nisi quia frigidum convertit humidum spumosum inhumidum aquaeum vel calidum extrahit humidum quod erat in profundo
compressum. Sed advertendum est, ut inquit Commentator in commento,[283r] quamvis istae duae qualitates, scilicet siccitas | et humiditas sint passivae
qualitates, tamen secundum quid etiam dicuntur activae quia istae qualitates etiam sibi similia producunt (nam siccum exsiccat et humidum etiam
humectat) contra multos modernos dicentes ipsos effectus, exsiccationem
et humectationem, non provenire a qualitatibus passivis, sed a qualitatibus
activis.
Tertius punctus examinatus ab Alberto est quod, licet caliditas et frigiditas sint qualitates activae, magis tamen caliditas propter multas causas.7
Prima causa est quia caliditas assimilatur formae, frigiditas autem materiae.
Nam caliditas rarefacit et in rarefactione est multum de forma et parum demateria. E contra frigiditas condensat; modo in condensatione est multum
3 In] Primae qualitates vel ut in elementis vel ut in mixtis adn. marg. rep. 9 Secundum] Cur
duae qualitates activae et duae passivae adn. marg. rep. 22 quid] quod ms. 24 contra] Infra
320a et 309a adn. marg. rep. 27 Tertius] Caliditas est magis activa quam frigiditas adn. marg.
rep.
5

Cf. infra, T.3.
A Meteor. IV, 2, 379 b 11-13, t. 14 (Giunta, 470 E).
7A M Meteora, I, tr. 1, ch. 2, pp. 212-213: «Inter activas autem caliditas est magis
activa propter novem causas».
6

5

10

15

20

25

30

L  M 225

de materia et parum de forma. Secunda causa est: nam caliditas congregat
et segregat; frigiditas autem solum congregat. Tertia causa est quia caliditas
est illa quae dat formam et determinationem omnibus mixtis et debite
miscere humidum cum sicco. Et hoc loquendo de calido in quantum na5 turale. Caliditas etiam dat corruptionem omnibus mixtis, in quantum est
causa putrefactionis separando humidum a sicco, et hoc quando est extraneatus. Quarta causa est quia caliditas facit vigiliam et dat motum animalibus; frigiditas autem dat somnum et quietem. Quinta causa quia calidum inagendo plus se extendit quam frigidum. Humidum autem et siccum sunt
10 qualitates passivae, quod ex eorum diffinitionibus manifestatur: nam humidum est male terminabile termino proprio et bene est terminabile termino
alieno. E contra autem siccum bene terminabile est termino proprio, maleterminabile termino alieno. Quae diffinitiones dicunt passionem.
Sed dubitatur contra diffinitionem datam de sicco, quia ignis in sua
sphaera est summe siccus et tamen bene terminatur termino alieno; ergo
falsum est quod siccum sit male terminabile termino alieno. Ad hoc ego
respondeo ponendo duas propositiones. Prima propositio est quod omnis
siccitas quae est in mixtis reperta est terr‹e›a, quod faciliter deducitur, quia
vel illa siccitas est terrea vel ignea; si terrea, habeo propositum; si ignea,
20 ergo aliquo mixto perfecto dominabitur ignis, quod est falsum quia si in aliquo mixto dominabitur ignis, talia mixta sunt imperfecta. Secunda propositio est haec: aliquod bene determinari termino alieno competit sibi quia
fluens est et impletivum. Aliquod autem bene terminari termino proprio
sibi competit quia non fluit nec implet. Haec sententia est Philosophi in II
8
25 De generatione, t.c. 9. Quo stante, ego dico quod si alicui sicco competit
quod bene terminetur termino alieno, hoc non competit sibi in quantum
siccum, quia ut sic non fluit nec implet, sed hoc inest sibi per accidens, quia
illud siccum est valde rarum et passibile sicut est de igne. Humido autem,
in quantum humidum est per se, competit quod bene terminetur alieno
30 termino, quia per se est fluxibile et impletivum.
15

9

Determinatis autem. Super hoc textum continetur una pulchra quaestio quam examinabimus et est quomodo elementa veniant ad mixtum
generandum. In qua quaestione est una positio Thomae de Garbo in sen14 Sed] An siccitas sit male terminabilis termino alieno adn. marg. rep. 19 est] Siccitas quae
est in mixtis perfectis est terrea adn. marg. rep. 25 9] 13 ms. 27 non] Siccum grandis raritatis potest bene terminari termino alieno adn. marg. rep. 32 veniant] Quomodo elementa
veniant ad mixtum generandum adn. marg. rep.
89A De gen.corr. II, 2, 329 b 32-34, t. 9 (Giunta, 373 B).
A Meteor. IV, 1, 378 b 27, t. 2 (Giunta, 468 A).

226

P P

tentia sua, quae tenet quod quaelibet duo elementa possunt generare mix10
tum; quae opinio est contra sententiam Aristotelis expresse in II De ge11
neratione, t.c. 41 seu 49, ubi probat necessario ad generationem mixti
concurrere quatuor elementa et primo individui, quia nos videmus unumquodquam mixtum perfectum resolvi in quatuor elementa. Secundo adfaciendum mixtum requiritur terra: nam omnia mixta terrea sunt, quam
terram oportet bene in partibus contineri. Talis continuatio fit ab aqua, sedtalia non possunt facere mixtum quia sunt in gradu intensa. Ergo ultra illud
requiritur ignis qui frigiditatem aquae remittat, et aer qui siccitatem terrae
remittat. Secunda opinio, quae tenet quod quatuor elementa ex se faciunt[283v] mixtum. | Sed contra, quia ad mixtionem tria requiruntur (‹primo› applicatio elementorum; secundo requiritur illorum elementorum applicatorum
divisio ad minima; tertio quod resultet una forma substantialis); modo
quatuor elementa ex se non possunt applicari nec misceri, quia sunt contraria et unum contrarium fugit aliud contrarium. Secundo, elementa ex senon possunt formam mixti producere, quia sunt in potentia et omne quod
agit, secundum quod est in actu agit. Quare isti non possunt salvare quomodo elementa misceantur et quomodo forma substantialis producatur.
Tertia opinio, quae tenet ‹quod› forma mixti producitur a coelo, dispositio autem ipsius naturae fit ab agente particulari. Sed contra istam opinionem arguitur quia haec forma mixti producitur a coelo mediante motu vel
lumine vel mediantibus aliis influentiis. Primum dici non potest, quia
motus et lumen calefaciunt; et si sic, quomodo ergo producent mixta frigida? Neque secundum, quia illae influentiae non fiunt omni tempore, sed
determinatis temporibus; mixta autem omni tempore producuntur. Am12
plius, idem est agens disponens et inducens formam mixti. Quidam alii,
1 mixtum] Duo elementa non possunt mixtum constituere per se adn. marg. rep. 2 quae] est
adn. ms. 11 Sed] Mixtionis conditiones adn. marg. rep. 18 producatur] praedicatur ms.
24 secundum] unum ms.
10T  G Summa medicinalis, l. 1, tr. 1, f. 3vb: «Ad quartum credimus nos mixtum posse fieri ex unico elemento alterato ab aliquo mixto. Et per predictam operationem ad
ipsum converso. Siquis vellet tenere quod non potest fieri nisi ex quatuor, haberet dicere quodquia mixtum in suis partibus est multum difforme, et ideo requirit materiam ex qua fit appropriatam ex rebus habentibus inter se difformitatem. Quodlibet autem elementum in suis partibus est uniforme».
11A De gen.corr. II, 8, 334 b 31-32, t. 49 (Giunta, 382 M – 383 A).
12A In Met. VII, c. 31 (Giunta, 181 H-I): «manifestum est quod actio agentis pendet
ex subiecto propter hoc, quod pendet de forma, illud igitur quod generat subiectum formae
est illud quod generat formam. Et, si subiectum formae generaretur ab aliquo agente et forma
ex alio, tunc unum actum, secundum quod est actum unum, generaretur a duobus agentibus,
quod est impossibile».

5

10

15

20

25

L  M 

227

ut Themistius et Alfarabius et Avicenna, tenent formam produci ab intelli13
gentiis abstractis; et ideo Scotus in II Sententiarum, dist. 12, q. 2, tenet
14
multas formas immediate produci a deo benedicto. Quas opiniones non
credo ad intentionem Philosophi.
Quare ego aliter dico, supponendo primo quod in generatione mixti
oportet tria considerare, scilicet applicationem elementorum; secundo est
applicatorum mixtio et mixtorum divisio ad minima; tertio est inductio
formae substantialis. Secundo suppono quod mixta sunt duplicia: quaedam
sunt perfecta, quaedam imperfecta. Mixta perfecta sunt illa quae ultima a
10 natura sunt intenta, et per se in specie reponuntur, et sunt tria numero,scilicet plantae, mineralia et animalia; mixta autem imperfecta vel sunt ante
haec vel post haec. Tertio suppono quod fieri mixta ex elementis potest
duobus modis intelligi: uno modo quod elementa veniant de novo ad mixtionem; alio modo quod unum mixtum generetur per corruptionem al15 terius mixti, in quo quatuor elementa praeexistebant. Quibus stantibus,
ponuntur hae conclusiones.
5

Prima conclusio est haec, scilicet mixta imperfecta ex duobus elementis
composita fiunt a coelo; et haec est sententia Philosophi, I Meteororum, ubi
habet quod motus solis in obliquo circulo est causa generationis et cor20 ruptionis mixtorum: et ideo in aestate generantur mixta ex igne et aere et
15
corrumpuntur mixta ex aqua et terra. E contra autem in hieme genera‹n›tur mixta ex aqua et terra et corrumpuntur mixta ex igne et aere. Et
hoc idem habet Philosophus in II De generatione, t.c. 56: generatio et cor16
ruptio non fiunt nisi ex latione.

2 2] 3 ms. 10 intenta] Mixta perfecta quae adn. marg. rep. 11 imperfecta] Imperfecta quaeadn. marg. rep. 17 Prima] Mixta imperfecta ex duobus elementis fiunt a caelo adn. marg. rep.
23 56] 51 ms.
13
Ibid. (Giunta, 181 B): «Et ideo, quia Avicenna obedit istis propositionibus, credidit omnes
formas esse ab intelligentia agente, quam vocat datorem formarum. Et existimatur etiam quod
Themistius dicat hoc». The mention of al-Farabi appears ibid. (Giunta, 181 I): «Et homines
erraverunt in hoc, quia non intellexerunt demonstrationem Aristotelis. Et non est mirum deAvicenna, sed de Alfarabio. Videtur enim in suo libro de duabus philosophiis dubitare dehoc».
14
See D S Reportata, l. 1, dist. 42, q. 2, p. 225: «Utrum Deus immediate possit producere quodcumque possibile».
15
See A In Meteor. I, ch. 1 (Giunta, 404 G): «Dictum est etiam ibidem quod causa efficiens generationis et corruptionis eorum secundum perpetuitatem aequalem et circulationem
est motus corporum coelestium, et maxime motus Solis suo circulo obliquo».
16
A De gen.corr. II, 10, 336 a 15-31, t. 56-58 (Giunta, 385 E-386 D).

228P P

Secunda conclusio: haec mixta imperfecta ex quatuor elementis (sicut
sunt lutum etc.) etiam possunt fieri a coelo, quia ibi non est inductio novae
formae substantialis, sed solum est elementorum applicatio et est mixtio
imperfecta. Et de istis semper loquitur Philosophus in II De generatione,
17
quando dicit quod istae generationes et corruptiones fiunt a coelo.

5

Tertia conclusio: mixta perfecta ultra coelum indige‹n›t agente particulari ad sui generationem, quia elementa ad hoc quod generent tale mixtum
indigent applicatione et mixtione perfecta. Haec autem mixtio perfecta nonpotest fieri a coelo.
Sed dices tu: ‘Quod est agens particulare ad generationem mixti requisitum?’. Ideo ponitur quarta conclusio. Tale agens particulare non potest esse
aliud quam corpus calidum. Primo oportet quod sit corpus et requiritur
quod contangat illa elementa; modo contactus est corporum; oportet etiam[284r] quod sit calidum: non enim potest esse | corpus humidum nec corpus siccum, quia humiditas et siccitas sunt qualitates passivae quae, si agunt, nonnisi remissa actione. Oportet ergo quod tale corpus vel sit frigidum vel
calidum. Non enim potest esse corpus frigidum quia ad hoc quod tale
mixtum perfectum generetur, oportet quod talia elementa bene misceantur
et quod minimum unius contangat minimum alterius. Sed frigidum noncommiscet, immo quietat et concentrat. Ergo oportet quod sit corpus calidum illud quod istam mixtionem facit.
Sed dices: ‘Declara mihi modum secundum quem corpus calidum
miscebit huiusmodi elementa’. Ego dico quod modus est iste, quia hoc
corpus calidum habet duo, scilicet quod sit calidum et quod sit naturale. In
quantum calidum est, spergit elementa humida, scilicet per elementa sicca,
sicut si ponatur ad ignem cera et charta: ignis sperget ceram supra chartam
et facit talem ceram penetrare per chartam; sic etiam in mixtione elementa
humida penetrabunt in elementa sicca et divident ipsa ad minimas partes
et bene glutinabuntur. In quantum autem hoc calidum est naturale, lineat
ac plasmat in plantis et animalibus, quia Aristoteles in II De generatione
animalium, capitulo quinto, assimilat naturalem calorem ipsi artifici.18
1 Secunda] Mixta imperfecta ex quatuor elementis fiunt a caelo adn. marg. rep. 11 quarta]
Mixta perfecta fiunt ab agente particulare quod est corpus calidus adn. marg. rep.
17

A De gen.corr. II, 10, 336 b 1-2, t. 69 (Giunta, 388 K).
See rather A De gen.an. II, 6, 743 a 28-30, ch. 4 (Giunta, 81 L-M): «Inest hic
calor in excremento seminali, tantam talemque habens motionem et actionem, quantam modice ad quamvis corporis partem accommodetur. Quod si vel deficit vel excedit rem quae fit,
aut deteriorem efficit, aut laesam et mancam, similiter ut in iis agitur quae foris igne coquuntur ad cibus, aut ad alium usum».

18

10

15

20

25

30

L  M 

229

Artifex enim, si debet ex ferro ensem facere, primo calefacit ac mollificat
ipsum ferrum; quo bene disposito per illam mollificationem, in ipsum inducit formam ensis sicut pariformiter facit calor naturalis: primo spergit
humidum supra siccum, minutatim commiscendo; secundo inducit for5 mam debitam. Ex quo infero correlarium quod coelum non immediate
producit haec mixta perfecta, sed mediate; sed quanto per accessum suum
producit illud corpusculum calidum, ex quo tamquam ex primo agente
producuntur haec mixta perfecta.
10

Quinta conclusio: haec mixta perfecta numquam immediate fiunt ex
quatuor elementis, sed ex aliis mixtis, ut mineralia fiunt ex exhalationibus.
Ex quo sequitur correlarium, quod quando generatur piscis in mari nondescendit ignis ad mare per generationem piscis, sed generatur piscis ex
alio mixto in quo erant quatuor elementa; et ratio huius est quia natura nontransit de extremo ad extremum sine medio.19

Sexta conclusio: inter mixta perfecta mineralia et aliquae plantae ex
mixtis imperfectis generantur, ut mineralia ex exhalationibus; aliquae plantae ex luto. Id autem quod producit talia mixta perfecta ex illis mixtis imperfectis est calor naturalis. Ideo sola exhalatio non facit mineralia, sed
exhalatio cui additur calor naturalis; quem calorem naturalem producit
20 coelum, quia calor ipsius coeli elevat a luto ipsum quoddam corpusculum
calidum, quod talem habet productionem ad ipsum lutum sicut spiritus
gignitivus ad semen. Quod corpus calidum, bene miscendo elementa
humida cum siccis et demum inducendo formam et figuram, producit
plantam. Sic etiam est dicendum de natura mineralium, et hoc voluit dicere
20
25 Philosophus in VII Metaphysicae, t.c. 5.
15

Septima conclusio: animalia omnia et plantae nobiliores ex mixtis perfectis generantur et nullo modo possunt generari ex mixtis imperfectis. Adverte tamen quod duplex est modus generandi haec mixta. Unus modus est
per propagationem, sicut sunt animalia genita ex semine et plantae genitae
30 ex semine. Alter modus generandi est per putrefactionem, ut quando lignum putrefit, exit quidam calor qui ex tali materia putrefacta generat
quosdam vermiculos. Ex quo sequitur quod plantae nobiliores generantur a
9 Quinta] Mixta perfecta non fiunt immediate ex quatuor elementis sed ex aliis mixtis adn.
marg. rep. 25 5] 31 ms.
19
A M Mineralia, II, tr. 1, ch. 1, p. 224: «Physicae et rationes quae in physico
auditu determinatae sunt, ostendunt quod non est motus de extremo ad extremum nisi per
medium».
20
A Met. VII, 2, 1028 b 9-13, t. 5 (Giunta, 155 B-F).

230

P P

semine, et non mineralia, quia illae plantae sunt calidiores mineralibus.
Ideo indigent quodam calore innato.
[284v]

Ultima conclusio de mente Alberti est quod calor innatus est ille qui
producit formam | substantialem in omnibus mixtis perfectis sive talia
mixta generantur per propagationem sive per putrefactionem loquendo deplantis et animalibus; et haec est sententia Aristotelis, VII Metaphysice, t.c.
3‹1›,21 quod talis calor innatus in animalibus genitis a casu habet talem proportionem ad materiam illam putrefactam qualem proportionem habet
calor innatus seu spiritus gignitivus ad ipsum sperma in animalibus genitis
ex propagatione. Averroes autem voluit talia animalia non generari ab innato calore retento in illa materia, sed ab ipso calore coelesti.

4 substantialem] Calor innatus producit formam substantialem adn. marg. rep.
intento ms.
21

11 retento]A In Met. VII, c. 31 (Giunta, 181 E-F): «In generabilibus autem non ex se, id est
casu, apparebit quod corpora coelestia sunt illa quae dant istis aliquid loco seminum etvirtutum, quae sunt in seminibus et in eis quae generantur ex semine […]. Virtus autem
informativa non agit per membrum proprium. Et ideo dubitat Galenus et dicit, nescio utrum
ista virtus sit creator aut non. Sed universaliter non agit nisi per calorem, qui est in semine.
Non itaque sit forma in eis sicut anima in calore naturali, sed ita quod sit inclusa in eis, sicut
anima est inclusa in corporibus coelestibus».

5

10

TEXT 5
E     D S  S
(P, BF, L 6536)

5

10

15

20

25

| […] Divus Thomas hic multa dicit de ordine elementorum et quomodo [46r]illa se habeant ad quatuor primas qualitates, ubi discordat ab his quae
scripsit II De generatione.1 Ibi enim alium ordinem posuit et dixit quod
terra non est primo sicca; quae opinio multum discordat a Philosopho et
via communi.2 Hic autem retractavit se, magis adhaerens viae communi. Et
ideo in praesenti volo ponere sententiam meam in hoc, scilicet ordinare
quatuor qualitates primas inter quatuor elementa. Dico igitur quod elementa recte ordinantur ab ipsa natura ut melius non possint, cui consonat
Plato in Timaeo3 et Aristoteles, libro De mundo ad Alexandrum, ubi inquit
quod iste orbis est ita ordinatus ut melius dari non possit.4 Erit igitur primo
ignis calidus et siccus; secundo aer calidus et humidus; tertio aqua frigida
et humida; quarto terra frigida et sicca. Unde recte Boethius De philosophica consolatione: «tu numeris elementa ligas».5 Hanc | opinionem teneo [46v]
et videtur Thomae hic, quamvis etiam non omnino. Dico igitur quod ignis
debuit esse calidus et siccus; pro quo scire debetis primo quod quatuor
sunt qualitates primae ex II De generatione, quarum duae sunt activae etduae passivae, ut IV Meteororum.6 Secundo sciendum quod activae suntnobiliores passivis. Tertio sciendum quod inter activas nobilior est caliditas
et inter passivas humiditas. His stantibus, dico quod ignis debet esse primo
calidus in summo et remisse siccus, quoniam unicuique elemento dandum
est suum dominium in una primarum qualitatum, aliter non essent elementa recte ordinata. Debuit autem esse primo calidus ignis quam habere aliam
4 Divus] Qualis ordo sit qualitatum primarum ad 4 elementa adn. marg. rep.
one] consideratione ms.
1

16 consolati-P-T A In De generatione continuatio, II, l. 3, n. 5: «Frigiditas enim
causatur ex distantia ab orbe, sicut caliditas ex propinquitate: cum ergo inter cetera elementa
terra magis distet a caelo, necessario sequitur quod terra frigidissima sit inter omnia elementa».
2T A Sentencia De Sensu, tr. 1 l. 10 n. 6: «Terrae vero competit quidem frigidum secundario, quasi ex propinquitate aquae; siccum autem competit ei proprie et per se[…]».
3P Timaeus, 29a 4-5.
4A De mundo, 5, 397 a 5-7.
5B Philosophica consolatio III, , 10.
6A De gen.corr. II, 2, 329 b 23-24, t. 8 (Giunta, 372 K); E. Meteor. IV, 1, 378 b
12-13, t. 1 (Giunta, 467 E-F).

232

P P

qualitatem in summo, quoniam perfectissimus est omnium elementorum,ut omnes conveniunt. Eius autem signum nobilitatis est quod iste contangit
coelum, igitur debuit habere qualitatem perfectissimam. Sed perfectissima
omnium est activa, et caliditas ideo. Non autem posset habere frigiditatem
remisse, quoniam minus potens est caliditate. Igitur secundum unam passivarum, non autem humiditatem, ut universaliter probatur, primo quoniam
natura non bene distribuisset si dedisset igni primam activarum et primam
passivarum. Aliam causam assignat Albertus, divus Thomas, quae mihi videtur insufficiens, quia scilicet calidi est expellere et consumere humidita7
tem: igitur cum ignis sit primo calidus, non potuit esse humidus. Quarerelinquitur quod cum caliditate habeat siccitatem; non quidem in summo,
quoniam natura non bene elementa ligasset: natura debet dare unicuique
suum dominium in una. Deinde est aer secundo loco ob sui raritatem etdebuit habere calidum et humidum in alios. Primo debuit esse humidus insummo, quoniam unicuique elemento est suum dominium in una qualitate
primarum et perfectiori perfectior qualitas; non potuit aeri dare primam
activarum, quia igni data est. Ratio dandi erat secunda activarum, sed non
potuit, quoniam semper pugnasset cum igne et propinquitate; ideo dedit
primam passivarum, humiditatem et caliditatem, sed remisse, quoniam
propinqua erat igni. Tertio loco aqua, quae debuit esse intense frigida, quoniam post primam activarum et primam passivarum nobilior restat secunda activarum; et debuit esse remisse humida, non sicca, propter situm,
quoniam propinqua est aeri. Ultimo loco est terra, cui non aliud erat dominium quam siccitatis et frigiditatis remisse. Siccitas enim intensa, ut[47r] haberet dominium, et ipsa tamen, quia illud | est infimum dominium interprimas qualitates, tum etiam propter stabilitatem (nam siccum maxime
retinet), ideo fuit etiam remisse frigida propter propinquitatem aquae, queerat intense frigida. Haec de ordine qualitatum primarum ad elementa.

5

10

15

20

25

8

Quando quidem ignis. Dixit quod humidum patitur a suo contrario, et
quod contrarium eius est siccum; vult modo in praesenti ostendere quod
2 nobilitatis] signum add. ms.
7A M De animalibus, XX, tr. 1, ch. 4, p. 1281: «Multos enim effectus ignis incorporibus animalium esse cognoscimus sicut est decoquere, digerere, separare omogenia ab
etherogeniis, congregare omogenia, perforare, ampliare vias, consumere humidum, expellere
cum impetu quaedam superflua, et huiusmodi alias operationes notas inveniet quis in animalium corporibus si quis diligenter intendens perscrutetur»; T A Summa
Theologiae I, q. 78 a. 2 ad 4: «Ad quartum dicendum quod, sicut iam dictum est, operatio
vegetativi principii completur mediante calore, cuius est humidum consumere».
8
The reportator wrongly transcribes Aristotle’s text Qua igitur ignis. See A De
sens. IV, 441 b 10-12 (Giunta, 188vb, l. 55).

30

L  D   S

233

vera contrarietas et vera actio non est ratione substantiae sed ratione qualitatis quae in ipsis substantiis. Unde inquit quod si ab substantia ignis etaliorum tollerentur qualitates contrariae, illae substantiae inter se non agerent. Quare substantia in substantiam non agit sed tantum ratione qualita5 tis. Divus Thomas et alii dubitationes tangunt quas dicam in examine. […]| Lectio 24[…]
Adhuc est dubitatio quia Philosophus dixit: «ignis non agit in quantum
9
ignis, sed pro quanto sibi inest contrarietas». Dubitatur ergo in ea proposi10 tione famosa an sit vera, et videtur primo quod sic, quoniam ignis qua ignis
calefacit. Calefactio est actio, ego minor patet. Maior probatur: ignis qua
ignis est calidus, sed caliditas qua caliditas calefacit, ergo ignis qua ignis
calefacit. Maior probatur ex V Metaphysicae, capite de ‘secundum quod
ipsum’; et I Posteriorum, ‘per se’ et ‘secundum quod ipsum’ convertuntur,
15 sed est per se calidum quia est primum calidorum, sed primo includit per
10
se. Ergo secundum quod ignis est calidus. Minor etiam patet quod calidum qua calidum calefaciat, quoniam illa est quarti modi dicendi ‘per se’‘calidum calefacit’. Secundo quoniam per se et per accidens opponuntur;
igitur si ignis per se non agit, ergo per accidens; quod nullus diceret, quo20 niam quod contingit esse potest non esse; modo ignis semper calefacit.
Tertio quia ignis est ignis per suam formam substantialem; sed formae est
11agere, ex VIII Metaphysicae et II Generatione. Ergo ignis agit qua ignis.
Item ignis esset quid vanum in natura si secundum se careret omni operatione. In oppositum est Philosophus ut audivistis, ideo etc.
25

Divus Thomas, Leo, Ioannes et omnes movent hanc quaestionem etquoniam recitant opinionem Alexandri, ideo volo me breviter expedire.12
5 Divus Thomas] Thomas Divus. ms. 8 Adhuc] Utrum ignis agat in quantum ignis adn. marg.
rep.
9A De sens. IV, 441 b 10-12 (Giunta, 188vb, l. 55).
A Met. V, 18, 1022 a 15-18, t. 23 (Giunta, 131 L); E. Post.an. I, 4, 73 a 34.
11A, In Met. VIII, c. 12 (Giunta, 220 G); A De gen.corr. II, 9, 335 b 29, t. 53(Giunta, 384 H) ad sensum; Auctor.Arist. 133: 216; 179: 39.
12
T A Sentencia De sensu, tr. 1 l. 10 n. 8: «Ad hoc sciendum est, quod quidam opinati sunt calorem esse formam substantialem ignis, et secundum suam formam substantialem habebit aliquod contrarium et per consequens erit activus: sed quia ignis nonsolum significat formam, sed compositum ex materia et forma, ideo hic dicitur, quod ignis
non est activus, nec est ei aliquid contrarium. Et sic solvit Alexander in commento»; L
T Super Parva naturalia, f. v: «verum haec recensio dubitationis alterius non
10

[51r]

234

P P

Voluit ergo Alexander quod cum dicitur «ignis qua ignis agat», si ly qua de[51v] terminat formam substantialem ignis, | «ignis qua ignis agit» quoniam persuam formam dicitur agere. Si dicas: Philosophus dicit oppositum, scilicet
quod ignis etc., respondet ipse: Philosophus intelligit quod ignis secundum
totum non agit quia non secundum materiam. De hac opinione Alexandri,
an ipse voluerit quod forma substantialis ignis esset calor, omitto. Si tenuit
quod sic, male dixit, sicut enim impugnant isti, quoniam quod uni accidit
alteri non substantia est; sed calor multis accidit, ergo. Et ideo, omisso hoc,
dico quod Alexander non habuit mentem Philosophi, quoniam non‹ne›dicit Philosophus (et hoc saepissime) quod homo qua homo est risibilis?
Ego possem dicere quod non, quia homo qua homo est risibilis secundum
formam suam, sed ego dicerem quod non, quia non secundum totum; ideosequeretur quod nulla esse‹t› propria passio alicuius subiecti conveniens
toti.
Deveniendo igitur ad opinionem Philosophi, sciatis ex V Metaphysicae
et I Posteriorum, quod multi sunt modi dicendi ‘per se’.13 Dico igitur quod sily qua dicat primum modum dicendi per se, ista propositio est falsa, «ignis
qua ignis est calidus», quia caliditas non est de ratione intrinseca ignis, quia
ex VII Metaphysicae accidentia non sunt de materia alicuius substantiae. Si
autem ly qua dicat secundum modum dicendi per se, vera est propositio«ignis qua ignis est calidus». Et si dicas: caliditas convenit multis aliis, ergo
non per se igni, dico quod etsi aliis primo tamen igni competit, et non aliis.
Unde sicut dicit Lincolniensis, I Posteriorum, secundus modus ‘per se’
habet multos gradus.14 Ulterius dico quod si ly qua determinat principatum
et immediatum principium substantiale ipsius ignis, falsum est quod ignis
qua ignis agat, quoniam ignis per suam formam nihil immediate agit; undesi per possibile vel impossibile posset a substantia ignis abstrahi omnia accidentia et sola remaneret substantia, nihil umquam operaretur. Quo igitur
immediate agit ignis dicendum per accidentia extrinseca ipsius ignis, quae
immerito industrio lectori ansam ad se impetendam praebere poterit. Si enim in elementis
substantialis forma actionis non est principium sed accidentalis forma, cum ex igne (verbi
causa) alius generatur ignis, secundum praedictam sententiam caliditas praecedit ignis ignem
generat et efficit posteriorem; istoque sane modo accidentalis forma substantialem producit etgenerat formam, quod absurdum nimirum et erroneum esse censetur»; I G In De gen.corr. II, c. 33, f. 118b: «Si enim ignis, quatenus ignis est, secundum summum etsyncerum calidum consideratur, non enim est ignis quatenus ignis, ad aliud quidem calidum,
ad aliud vero frigidum, sed summe calidum. Si ergo dicis summe calidum, ut summe calidum
esse corruptum, est autem ignis quatenus ignis summe calidus, proculdubio ignis quatenus
igis corruptus fuit in composito». For Alexander see Essay, fn. 27.
13
See Essay, p. 55; T.5, p. 233, fn. 10.
14
See R G In Post.an. I, 4, p. 114.

5

10

15

20

25

L  D   S

235

ipsum concomitantur, scilicet per caliditatem calefaciendo et siccitatem
exsiccando. Sed quantumcumque ignis per suam formam nihil immediate
agat, dico tamen quod in virtute principali suae formae omnia operatur, sed
non immediate, quoniam forma eius intrinseca secundum virtutem eius
5 movet caliditatem, quae postea calefacit. Nam cal‹idi›tas virtute propria
non potest calefacere, sed solum est in|strumentum substantiae ignis. Qua- [52r]re concludendo stabunt istae duae propositiones simul ‘ignis qua ignis nonagit’, et ‘ignis qua ignis agit’, si intelligantur ut dixi; et ideo restat ad argumenta respondere.
10

Lectio 25

Tacta fuit dubitatio: an ignis calefaciat qua ignis, quia Philosophus dicebat quod non. Argumentatus sum ad utramque partem. Postea dixi quod sily qua dicat primum modum per se, falsa est; vera autem si secundum.
Postea dixi quod ignis immediate non agit per suam formam substantialem,
15 sed qua est calidus. Et quantumcumque ibi nullam rationem adduxerim,
hoc tamen esse potest, quia aqua per suam formam substantialem non infrigidat; ergo pari modo ignis per suam non calefacit. Consequentia patet,
antecedens probatur quoniam, si aqua infrigidaret per suam formam, ubicumque esset aqua semper infrigidaret; sed videmus quod cum illa est su20 percalefacta non infrigidat, sed magis calefacit, ideo. Adduxi tamen quod,si ignis per suam formam calefaceret, est tamen ignis principium remotum
et principale ac originale.
Ex quibus patet solutio ad argumentum in oppositum, quod erat ‘ignis
qua ignis est calidus, sed qua calidus calefacit etc.’. Advertatis quoniam
25 sicut dicunt isti metaphysici, ex antecedente per se non sequitur consequens per se, ideo non valet ‘ignis per se immediate est calidus; calidum per
se immediate calefacit; ergo ignis per se immediate calefacit’, quoniam
variatur perseitas. Prima enim propositio est primi modi ‘per se’; minor
vero secundi modi; ideo non sequitur conclusio per se, neque etiam si non
30 variaretur perseitas; ideo tanto minus valet ubi variatur.
Cum dicitur secundo ‘si ignis per se non calefacit, ergo per accidens’,
dico quod una propositio assumpta potest esse vera et falsa: vera est si sic
intelligatur ‘ignis per se immediate non agit, ergo per accidens’, id est per
aliud immediate agit; est autem falsa quia ignis non agit vere per aliud ex23 Ex] Ad primum oppositum adn. marg. rep. 28 primi] secundi ms. 31 Cum] Ad secundum adn. marg. rep.

236P P

trinsecum, sed propria substantia principaliter, verum utitur alio tamquam
instrumento. Et do exemplum, sicut gubernator civitatis dicitur per sesuspendere furem et non per se illum suspendere: per se quidem, quoniam
auctoritate sua, carnifex autem tantum agit ex commisso; non per se autem
quoniam illum non suspendit manu propria, sed hoc admittit carnifici quia
minus vilesceret. Ita est de igne. Cum dicitur tertio: ‘ignis est ignis per suam
formam substantialem’ etc., dico quod ‘formae est’ dupliciter intelligitur:
uno modo principaliter et sic verum est; alio modo immediate et sic falsum
est. Tunc dico quod ignis qua ignis principaliter agit sed non immediate. |[52v]

Haec de argumentis ante oppositis. Sed circa hoc sunt dubia. Primo
quoniam dictum est quod intrinseca forma substantialis ‹non› est immediatum principium alicuius actionis, sed qualitas, qua forma utitur ut instrumento; dubitatur ergo quae sit causa huius, quod nulla forma substantialis possit immediate agere. Secundo quare si ita esset, sequeretur quod
forma accidentalis esset perfectior substantiali, contra Aristotelem, VII
Metaphysicae, qui vult quod substantia praecedat omne accidens tempore,diffinitione, materia et perfectione.15 Patet autem consequentia quare illud
videtur perfectius quod per se agit quam quod non per se agit. Tertio quia,
cum ignis generatur ex igne, quaero quid sit ‹im›mediatum productivum
illius ignis: an forma substantialis illius ignis vel accidentalis? Non substantialis, quia per te illa non est immediatum productivum; igitur forma
accidentalis et sic accidens produceret substantiam, quod inconvenit apud
philosophos quoniam nihil agit ultra gradum proprium. Quarto dubitatur
quoniam dictum est quod forma substantialis non potest agere nisi cum
medio et fuit dictum Philosophi; sed contra, quoniam aqua calefacta
inducitur ad pristinam frigiditatem et non a frigiditate quae est forma eius
accidentalis, quia non adest, ergo oportet quod a forma substantiali; et sic
ignis immediate ageret qua ignis contra philosophos omnes hic et omnes
latinos ac graecos, quamvis Alexander hic multum deviet ab aliis.
Quare quaeritur quid dicendum sit. Ego enim facio sicut Socrates qui
bene dubitabat, post nesciebat solvere, ideo conclusit se nihil scire et ita
16plus scivit quam alii. Dicam tamen quid scio. Ad primum: cum quaeritur
quare forma substantialis etc., hoc apud nos difficile est scire qui nonsumus dii. Nam dii qui faciunt res sciunt earum naturas. Dico igitur quod
10 Haec] Contra determinata adn. marg. rep.
marg. rep.
15
16

30 Quare] In Apologia Socratis de hoc adn.

A Met. VII, 1, 1028 a 32-33, t. 4 (Giunta, 154 F); Auctor.Arist. 128: 159.
P Apologia 21d.

5

10

15

20

25

30

L  D   S

237

hoc possumus habere ex experimento, quod forma substantialis de se nonagit quia, si ab aliquo removeatur frigiditas, non amplius frigefacit; immo si
inducatur caliditas calefaceret. Secundo ad hoc est ratio, quoniam videmus
quod forma substantialis alicuius numquam inducitur in aliquo, nisi prius
5 illud transmutetur per qualitates et prius fiat ordinatum ad recipiendum
illam formam per qualitates eo modo quo in adventu magni viri praeparatur locus; unde dixit Philosophus, II Generatione: omnem generationem
17
praecedit alteratio. Ideo formae substantiales de natura sua videntur habere quod non reperiantur in materia nisi sit disposita per qualitates. Et ad
10 hoc movemur experimento et ratione, ut dixi; et illud non arguit imperfectionem, sed magis perfectionem, ut dixi. Sed an istud arguat perfectionem |in deo sicut in istis quod non possit agere sine dispositionibus, dico quod [53r]sic secundum philosophos (quare non potest deus secundum ipsos ageresine coelestibus corporibus); secundum autem theologos imperfectionem.
15 Unde inquit Dionysius: illud quod reperitur perfectionis in istis est imper18
fectionis in deo. Ideo volunt quod deus agat sine instrumentis et aliis.
Sed quia sumus peripatetici dicamus cum eis quod arguit perfectionem.
Et sic ad primum quod provenit ex natura formae substantialis. Ad secundum, quia forma accidentalis esset perfectior, dico quod re vera si qualitas
20 accidentalis ageret immediate propria auctoritate, sequeretur; sed quoniam
agit in virtute alterius, scilicet formae accidentalis tamquam pedissequa,ideo minus perfecta, sicut de gubernatore et carnifice. Ad tertium, quid
generet ignem tamquam quid dicit‹ur› quod est ignis quoniam principium
actionis est ab igne; actio enim est suppositorum. Si ergo quaeras, duplici25 ter potest intelligi ly quo. Uno modo quo, id est quo principaliter: sic est
forma substantialis ignis. Si ly quo dicat instrumentum, respondetur quod aqualitate accidentali; et cum dicis: ‘forma accidentalis producit substantialem’, respondetur: non inconvenit quod accidens producat substantam etaliquid nobilius se tamquam instrumentum, sed bene tamquam principale.
30 Si autem quis dicat: ‘Tu bene salvas hoc in his quae habent unam causam
generationis univocam, sed quid dicendum de his quae putredine generant‹ur›?’. Dico quod hoc est aliud et ‹non› pertinet ad praesens et licet
2 frigefacit] calefacit ms.
17

See A De gen.corr. I, 4, 319 b 6, t. 23 (Giunta, 354 E). See also D S In
Librum Praedicamentorum Quaestiones, q. 40, p. 535: «Ignis enim non videtur determinate
calidus, neque aqua frigida: quia omnem generationem praecedit alteratio».
18
P-D A De divinis nominibus, II, 10 (PG 3, 647): «Causa omnium[…]. Perfecta quidem est in imperfecti, tanquam principalis causa perfectionis; imperfecta
autem in perfectis, tanquam supraquam perfecta et ante perfecta».

238

P P

multi multum fundantur in hoc, nihil tamen est ad propositum. Quare
optime solvit divus Thomas.
Cum quaeris quarto de aqua calefacta, a quo reducitur ad pristinam
frigiditatem, hoc opus, hic labor est.19 Notetis quod hic locus primus est
huic materiae, ideo mihi non ‹videtur› quod sit aliquid dicendum de hacmateria, ubi sunt multae opiniones.
Moderni sicut Marsilius Inguem, II De generatione, et haec fuit opinio
Nominalium, voluit quod ignis secundum quod ignis agat in substantiam
20
intrinsecam, sed non in substantiam extrinsecam, verum qualitas accidentalis; et sic intellexit positionem Philosophi: ignis secundum quod ignis
non agit de subiecto extrinseco. Sed quoniam res physicae sunt multum
difficiles, ideo haec opinio habet multas difficultates. Primo in principiis,
quoniam si aqua calefacta per suam formam propriam reduceret se in pristinam frigiditatem, sequeretur quod idem esset simul in actu et in potentia. VIII Physicorum, IX Metaphysicae et XII etiam destrueretur modus
21
probandi primum motorem esse. Consequentia autem probatur quoniam
quando aqua est calefacta caret frigiditate. Ergo est in potentia ad illam; sed
ut reddit se ad pristinam frigiditatem debet esse in actu frigida.
[53v]

Igitur simul esset in actu et in potentia frigida. Etsi ad hanc obiectionem| multa fabulentur Scotistae quod bene repugnat idem esse in actu et inpotentia formali, sed in actu virtuali et in potentia formali vel e contrario
non repugnat, verum his omissis facio unum argumentum quod alias feci:
nam omnia alia communia sunt. Si aqua calefacta posset reducere se ad
pristinam frigiditatem, sequeretur quod ethicus tertiae speciei posset reddere se ad pristinam sanitatem contra medicos. Pro quo notetis quod
‘ethica’ graece latine idem est quod ‘consumptio’. Ponunt autem medici tres
species ethicae: prima est difficilis cognitionis et facilis curationis; secunda
difficilis cognitionis et difficilis curationis; tertia facilior‹is› cognitionis et
3 Cum] Quomodo aqua calefacta ad pristinum reddatur adn. marg. rep. 7 Moderni] Opinio
Marsilii adn. marg. rep. 19 Igitur] Idem Scotus, primo Sententiarum, d. 3, q. 7, ad †…†; etsecundo Sententiarum, d. 2, q. x; primum principale; et d. 3, q. 8, ad 4 principale adn. marg.
rep.
19V Aeneides, VI, 129.
M  I In De gen.corr. I, q. 19, f. 89va: «Ad secundam dubitationem dicitur
quod non est simile de alteratione et de motu locali, et causa triplex potest assignari. Prima,
quia qualitas motiva localiter de per se non movet materiam extrinsecam, sed intrinsecam,
quare non habet a qua patiatur. Caliditas autem que est qualitas alterativa alterat qualitatem
extrinsecam».
21
See A Phys. VIII, 4, 255 a 31 – b 5, t. 32 (Giunta, 369 B); E. Met. XII, 6, 1071
b 10-25, t. 30 (Giunta, 314 B).
20

5

10

15

20

25

L  D   S

239

difficillimae curationis, immo impossibilis, quoniam in habente talem consumptus est totus calor naturalis et omnes vires. Modo illud deduco quoniam aqua marasmata in qua consumpta est tota eius frigiditas ac omnis
naturalis vis potest se reddere pristinae valetudini; ergo homo etiam potest
5 pristinae valetudini, etsi consumptus sit calor cum tamen anima remanserit; et melius homo quam aqua, quoniam anima hominis in tantu‹m› perfectior est quam aqua. Quare, etsi isti multa dicant, mihi non placet quod
ignis non agat in subiectum extrinsecum, sed in intrinsecum.
10

Alii dicunt quod aqua redditur a continente, scilicet ab aere, et haec fuit
Burlaei quam modo multi sequuntur,22 sed habet dubitationem: quoniam
acquirit maiorem frigiditatem quam sit frigiditas continentis, sed nihil agit
ultra gradum proprium; ergo. Non me latet quod isti dicunt quod illud
provenit ex dispositione passi; verum si illud sit, non erit ab aere.

Et ideo aliter dicitur sicut Averroes, II De anima 115 et II Physicorum
23
commento 1, quod, cum aqua est calefacta, non est credendum quod in
tota substantia aquae sit caliditas, sed reperiuntur quaedam corpuscula
calida; attamen substantia aquae remanet frigida et ideo, quando aqua redditur frigida, dicunt quod hoc est quia exhalant illae partes calidae, nonquod illa fiat frigida, sicut patet: cum volumus infrigidare fermentum,
20 agitamus illud, ferendo ut bene possint exhalare vapores calidi et videmus
sensu illos exhalare; quod si etiam remanerent aliquae partes calidae,
dicunt ipsi, quoniam sunt ibi partes frigidissimae, infrigidant illas. An
autem haec opinio vera sit deus scit; est tamen apparens; et sic secundum
istos faciliter solvitur dubitatio, quia aqua non reddit se pristinae frigiditati.
15

25

Verum fuit quarta opinio quod aqua vere calefit et quod in sui | sub- [54r]stantia calida est et quod postmodum frigescit vere cum derelinquitur suae
naturae, non a continente, ut dicit secunda opinio, neque a partibus frigidis, ut dicit Averroes, quae remanserunt vel quia evaporant partes calidae;
sed existimandum est quod, cum in aqua non sit frigiditas et inducitur
9 Alii] Opinio Burlei adn. marg. rep.
Quarta opinio adn. marg. rep.
22

14 Et] Opinio Averrois adn. marg. rep.

25 Verum]G B In Phys. II, t.c. 2, dub. 3, f. c8rb: «Sed ad huc circa tertium notabile est
unum dubium, quoniam ibidem dicitur quod nullum corpus simplex alterat se per se. Hoc
non videtur verum quia aqua calefacta derelicta proprie nature redit ex se ad frigiditatem[…].».
23
A In De an. II, c. 115, p. 309 (Giunta, 111 D) concerning the Physics, Pomponazzi
might have in mind A In Phys. II, c. 1 (Giunta, 48 E): «Et cum dixit et quaedam inalteratione, intendit transmutationem in substantiam, quae dicitur generatio et corruptio; ettransmutationem in qualitate, quae dicitur alteratio, ac si utatur hoc nomine alteratio hic
large».

240

P P

postea, oportet quod altero istorum modorum sit hoc: aut quia ibi remanserunt partes aliquae parvae frigidae aut quia illa inducitur ab extrinseco,scilicet ab aere. Unde si in aqua remanerent aliquae parvae partes frigiditatis, puta ut tria, illa sunt quae reducunt aquam ad totam priorem frigiditatem. Et si dicas: ‘Nihil agit ultra gradum proprium, quomodo ergo possunt
illae partes reducere aquam ad maiorem frigiditatem quam habuit?’. Dico
quod illud bene potest fieri, non quidem a continente, ut dicit Burlaeus,
neque ut dicit Averroes, sed quia illae parvae partes frigidae sunt naturales
ipsi aquae et regulatae a propria virtute aquae. Ideo, ut sic regulatae, possunt bene; quod non facerent si non essent regulatae. Et hoc verisimile est
sicut cum fuerint duo homines quorum unus statim intelligit uno verbo
appraehenso, alter vero non, etsi centum verba dicantur, et hoc evenit quia
ille primus est regulatus optime a natura perfecta, alter vero non; sic igitur
ita potest esse de illa parva frigiditate regulata a natura perfecta aquae.
Unde etiam multi dixerunt, sicut divus Thomas, quod subiectum est causa
24efficiens passionis et non tantum materialis. Cum di‹c›es: nihil agit ultra
gradum proprium, dico: hoc verum est formaliter, sed bene virtualiter
potest agere sicut est illa frigiditas regulata. Et hoc non est mirum si illa
parva frigiditas sic regulata possit; quod non, si non esset regulatio. Nam
intensa imaginatio potest causare mortem in subiecto proprio intrinseco, etmulta quae potest in propria substantia quae non posset in subiectum extrinsecum, secundum Aristotelem.25 Pro Avicenna dico quod voluit quod
etiam possit in extrinseco26. Et haec dicta sint de praesenti quaestione.

16 agit] quam add. ms.
24T A Summa Theologiae I, q. 77 a. 6 ad 2: «Ad secundum dicendum quod
subiectum est causa proprii accidentis et finalis, et quodammodo activa; et etiam ut materialis, inquantum est susceptivum accidentis»; Ibid. I-II, q. 54 a. 1 arg. 2: «Praeterea, potentia est
virtus quaedam simplex. Sed in uno subiecto simplici non potest esse diversitas accidentium,
quia subiectum est causa accidentis».
25
Cf. P P De incant. III, 6, p. 20.
26
See A L, De anima IV, 2, p. 27 ad sensum; V, 8, p. 181, ad sensum.

5

10

15

20

TEXT 6
Q     
(P, BF, L 6450)| Quaeritur utrum elementa in mixto sint actu aut potentia. Primo ar- [263]guitur quod in potentia. Primo auctoritas est Aristotelis, I De generatione
84, ubi Aristoteles, loquens de mixtione elementorum, concludit quod servatur virtus eorum.1 Ergo elementa sunt virtutes. Secundo est auctoritas
Aristotelis, II De partibus, cap. primo, ubi ponit triplicem compositionem:2
prima est quae ex primoribus resultat, et est ex ultimis, ut aiunt; sed forte
10 melius est dicere quod fiat ex virtutibus elementorum; et declarat quae sint
virtutes, et dicit: caliditas, frigiditas, humiditas et siccitas. Secunda compositio est membrorum consimilium. Tertia est compositio membrorum
organicorum. Et Galenus in I Elementorum in principio libri dicit: utrum
autem corpora quae miscentur secundum suas totalitates misceantur se15 cundum qualitates tantum, ut voluit Aristoteles, aut secundum totalitates,
3
non est necesse scire medico. Et infra dicit: «non est inconveniens ponere
elementa misceri secundum qualitates tantum: sic enim evitantur inconvenientia quae dixit Asclepiades», ita quod Galenus vult elementa misceri
secundum virtutes; et credo quod fundet se in II De partibus. Unde Conci20 liator in differentia 16, in tertio dicendorum, tenuit hoc ad mentem Aristotelis, quod elementa miscentur secundum qualitates.4
5

In oppositum est Commentator hic et Avicenna, secunda Fen Primi, in
capite de complexionibus, et VI Metaphysicae.5 Et isto modo procedam: |1A De gen.corr. I, 10, 327 b 30-31, t. 84 (Giunta, 369 E).
A De part.an. II, 1, 646 a 5-20, cap. 1 (Giunta, 127 C-E).
3
G De elementis IX, p. 136, see Essay, fn. 166.
4
P  A Conciliator, d. 16, propter tertium, f. 23vb (cf. Essay, fn. 69).
5
A In De coel. III, c. 67, p. 635 (see Essay, fn. 39); A Canon, I, fen 1, doct. 3,
f. 8ra: «Complexio est qualitas que ex actione adinvicem et passione contrariarum qualitatumin elementis inventarum, quorum partes ad tantam parvitatem redactae sunt ut cuiusqueearum plurium contingat plurium alterius provenit. Cum enim adinvicem agunt et patiuntur
suis virtutibus accidit in earum summa qualitas in toto earum similis que est complexio».
Concerning Avicenna’s metaphysics, Pomponazzi has in mind the critique against Alexander,in A L, Liber de philosophia prima, II, 1, p. 66-67: «Deinde iam aestimaverunt
multi [scil. Alexander of Aphrodisias] qui se reputabant sapientes quod aliqua res est substantia et accidens simul secundum respectum ad duo. Dixerunt enim quod calor accidens est corpori ignito, sed igni generaliter non est accidens, eo quod est in eo sicut pars eius; et etiam,quia non potest removeri ab igne, ita ut remaneat ignis. Igitur esse eius in igne non est ut esse
accidentis in eo; si enim esse eius in eo fuerit ut esse accidentis in eo, tunc esse eius in eo nonerit ut esse substantiae; et hic est magnus error. De hoc autem iam satis diximus in principio
logicae, quamvis ibi non esset locus eius, sed quia ipsi erraverunt ibi».
2

242
[264]

P P

primo declarabo titulum quaestionis, quia I Coeli 10, ubi est aequivocatio,
semper est confusio apud intellectum.6 Primus terminus est ‘elementum’.
Per elementum nota pro nunc: dupliciter sumitur. Uno modo pro elementis
universalibus omnium corporum, et de his Aristoteles loquutus est I Physicorum, quia ibi investigavit principia elementalia, ex quibus componuntur
7
omnia corpora. Et ista sunt prima materia et forma. Sunt iterum aliqua
elementa quae sunt principia intrinseca mixtorum et ista sunt elementa. De
hac distinctione vide Commentatorem, III Coeli 3‹1›, ubi Aristoteles diffinit elementum quod est corpus et dicit ibi quod elementum diffinitum hic
differt ab elementis diffinitis in I Physicorum; et dicit quod elementum
8
aequivoce dicitur de elementis diffinitis hic et I Physicorum. Quando ergo
quaero an elementa sint in mixto actu vel in potentia, quaestio est deelementis secundo modo sumptis, quia de elementis primo modo sumptis
notum est omnibus ea actu esse in mixto. Per mixtum autem quid intendendum sit, nota quod mixtum est duplex: quoddam perfectum, quoddam
imperfectum. Perfectum est quod componitur ex quatuor elementis invicem transmutatis. Imperfectum autem est cui non est addita forma alia a
miscibilibus, et tale est mixtum per iuxtapositionem. Et nos loquimur demixto perfecto potentia aut actu. Per potentiam intelligo privationem actus,
IX Metaphysicae, ita quod mixtum, postquam est genitum, habeat ista
miscibilia corrupta aut sint in actu.9 Et quia actus est duplex (scilicet perfectus et imperfectus) secundum utrumque significatum examinabimus
quaestionem. Haec de titulo quaesiti.
In hac quaestione Commentator in commento lecto recitavit duas opiniones, unam Avicennae, aliam propriam. Vidimus superius has opiniones
et in quo conveniant, et in quo differant. Sed Scotus arguit contra hos
quatuor argumentis et est in II Sententiarum, distinctione 15, quaestione10
unica. Dicit Scotus: vos convenitis in hoc, quod elementa secundum suas
6A In De coel. I, c. 10, p. 21 (Giunta, 8 E). Here, Pomponazzi freely interpretates what
Averroes said about the equivocal definitions of the circular movement.
7A Phys. I, 6, 189 b 17-29, t. 56 (Giunta, 33 F).
8A De coel. III, 3, 302 a 14-17, t. 31 (Giunta, 200 K); see also A In De coel.
III, c. 31, p. 562 (Giunta, 200 K.): «dicit et via ad cognitionem, quod corpora sunt elementa,
est procedere a definitione rei ad suum accidens. Corpus enim esse elementum est ei accidens
cum elementum dicatur in comparatione eius cuius est elementum». Cf. A Phys. I,
5, 188 b 27-35, t. 48 (Giunta, 29 I-K).
9A Met. IX, 1, 1046 a 29-34, t. 2 (Giunta, 226 F).
10D S Lectura, II, d. 15, q. un., p. 143, ll. 5-9: «Sed si contra hanc viam non haberem
aliud nisi quod ‘pluralitas non est ponenda sine necessitate’, hanc viam non dicerem. Nec est
aliqua operatio quae concludit ibi elementum esse secundum suam essentiam (nec generatio,
nec alteratio, nec motus secundum locum), licet sint ibi operationes remissae».

5

10

15

20

25

Q     

5

10

15

20

25

243

formas substantiales sunt in elemento mixto; contra, pluralitas non est
ponenda in entibus sine necessitate. Aristoteles, ubi potuit salvare unitatem, salvavit et praetulit multitudini, quia natura non abundat in super11
fluis. Unde dicit Commentator, I Physicorum 50: medicus qui pauca actio12
ne ‹agit›, satis melius agit quia ars imitatur naturam. Sed nulla necessitas
est in naturalibus quae cogat poni elementa formaliter in mixto; ergo. Probo quia, si qua esset necessitas, vel esset ratione operationis vel rationetransmutationis. Si dicis quod de ratione operationis, contra: operatio mixti
est specie distincta ab operationibus elementorum, ut patet; ergo non est
necesse ponere ratione operationis mixti elementa formaliter in mixto. Sivero dicas quod formae elementorum sunt in mixto propter transmutationem substantialem, quia forma mixti non potest terminare trasmutationem
per quam generatur nisi per formas elementorum, contra: generatio mixti
et generatio elementi sunt generationes distinctae; ergo generatio mixti
habet formam de se, per quam potest terminare generationem | propriam; [265]ergo. Ad hoc respondetur per oppositum utriusque, quod est necesse in
mixto ponere formas elementorum tam propter transmutationem quam
propter terminationem. Unde notandum est quod in mixto sunt duae
operationes: una insequitur formam mixti, ut forma mixti est, ut exempli
gratia quod magnes attrahat ferrum; hoc insequitur formam magnetis.
Unde dicit Mesue quod reubarbarum purgat coleram ratione propriae formae.13 Aliae vero sunt operationes mixtorum, quae conveniunt eis ratione
simplicis dominantis, ut quod magnes descendat non est a forma mixti, sed
est a forma simplicis, ut IX Metaphysicae 13 est videre, ubi dicit quod mixtum est in actu, scilicet motivo, et est unum per elementum dominans,14 etideo propter istam operationem ponimus elementa in mixto in actu.
Etiam dico quod ratione transmutationis substantialis ponimus formas
elementi in actu in mixto, quia materia non transmutatur immediate ad
formam mixti, sed formae elementares primo recipiuntur in materia, et his

11A De an. III, 432 b 5-6, t. 42 (Giunta, 190 D-E); Auctor.Arist. 188: 168.
See A Phys. II, 2, 194 a 21-22, t. 22 (Giunta, 56 F); Auctor.Arist. 145: 60.
13Canones universales divi Mesue de consolatione medicinarum, f. 235v: «Et in reubarbaro est
virtus mirabilis in hac parte: evacuat enim coleram et stringit de proprietate sanguinis et proprie cum succo lingue arietis».
14
Pomponazzi is referring to A De coel. I, 2, 269 a 1-2, t. 7 (Giunta, 6 D). See also
Auctor.Arist. 160: 7.
12

244

P P

mediantibus transit ad formam mixti, ut patet IX De historiis et II De gene15
16
ratione animalium: natura transit de imperfecto ad perfectum.
Secundum argumentum est: quaelibet forma substantialis actu est constituere suppositum in propria specie.17 Hoc patet II De anima 2: «forma
est per quam fit aliquid in actu».18 Si ergo secundum Commentatorem et
Avicennam in mixto in actu sunt formae substantiales, cum quaelibet
harum formarum sit apta facere unum per se, illud non erit unum, immo
erit in quatuor speciebus distinctis. Sed idem argumentum habet ipse in
doctrina sua contra se, et vide IV Sententiarum, d. 11, q. 3, ubi ipse tenet
quod in corporibus animatis est forma mixti distincta actu ab anima.19
Tunc quaero ab eo quomodo illud erit unum; et hoc magis est contra eum,quia forma mixti est perfectior formis elementorum.
Sed solvamus argumentum, et dico quod Avicenna diceret quod licet
istae formae sint in mixto, sunt tamen in mixto in esse ligato: ideo non
possunt constituere diversa in propria specie. Unde formae elementorum
sunt ut dispositiones ad formam mixti. Commentator autem diceret quod
istae formae elementorum in mixto non sunt perfectae sed refractae. Et
ideo unaquaeque ista, cum est in esse perfecto, apta est facere unum suppositum per se existens. Unde forma ignis in mixto concurrit in genere
causae materialis.
Tertium argumentum est: probo quod elementa non sint in actu in mixto, quia vel daretur penetratio corporum, vel mixtum esset unum per iuxta9 3] 9 ms.
15A De gen.an. II, 1, 733 a (Giunta, 68 A-B). See also T A Summa
Theologiae I, d. 17, q. 2, a. 2 co.: «Semper enim imperfectum est propter perfectius, sicut igitur
materia est propter formam, ita forma, quae est actus primus, est propter suam operationem,
quae est actus secundus; et sic operatio est finis rei creatae».
16
See rather A De coel. I, 2, 269 a 19-20, t. 12 (Giunta, 9 F); Auctor.Arist. 160: 11;
T A Super Sent., I, d. 17, q. 2, a. 2 co.; E. Summa Theologiae I, q. 96 a. 1
co.
17D S Lectura, II, d. 15, q. un., p. 143, ll. 15-18: «Item, forma elementaris cum
materia nata est constituere per se suppositum, sive compositum substantiae per se subsistens; si igitur in eo sunt formae quattuor elementorum et post haec forma mixti, tunc inquolibet mixto erunt quinque supposita».
18
A De an. II, 1, 412 a 7-8, t. 2 (Giunta, 49 B).
19D S Ordinatio, IV, d. 11, pars 1, a. 2, q. 1, p. 248: «Secundo sic: ex duobus actibus,
quorum unus non est potentia respectu alterius, non potest per se fieri unum (hoc videtur
accipi VII Metaphysice, cap. paenultimo et VIII libro cap. ultimo), quia ibi uterque illorum
actuum manet actus simpliciter respectu alterius, et ex duobus actibus in se et inter se non fit
per se unum; sed per te forma mixti et anima intellectiva sunt duo actus, et neuter potentialis
respectu alterius, quia neuter est ratio recipiendi alterum; ergo non fit per se unum ex eis».

5

10

15

20

Q     

245

20

positionem. Et hoc est difficillimum argumentum. Probo. Quantitas est
proprietas substantiae corporeae. Nam quodlibet corpus ‹est› quantum. Si
ergo in mixto sunt quatuor corpora, sunt quatuor quantitates et mixtum est
corpus et quantum. Ergo idem erit bis quantum. Probatur: quaelibet pars
5 mixti | est mixta. Ergo in qualibet parte mixti sunt ista corpora. Ergo dabi- [266]tur penetratio corporum. Quod si dicas quod non in qualibet parte mixti
sunt formae elementorum, ergo mixtum erit unum per iuxtapositionem.
Ad hoc nota quod Avicenna habet dicere quod non in qualibet partemixti sint ista quatuor elementa, quia daretur penetratio corporum; sed
10 nota quod in mixto sunt duae partes, materiales scilicet et formales. Illa est
pars formalis, quae est sub tanta quantitate, id est quod forma mixti, sub ea
quantitate existens, potest exire in suum actum, ut est pars minima mixti;
partes vero materiales sunt minores minimo, sub quibus illa forma nonposset operari. Tunc diceret Avicenna quod quaelibet pars formalis mixti
15 habet quatuor elementa; sed non quaelibet pars materialis habet quatuor
elementa, ut mediata minimi. Sed dicas: nonne pars materialis potest dici
mixta? Dico quod sic. Et nota quod quando dicitur quod quaelibet parsmixti est mixta, quod intelligitur quod forma mixti est extensa per totum
mixtum, non autem quod in qualibet parte mixti debeant esse quatuor
20 elementa.
Secundum Commentatorem autem iudicio meo evidentius solvitur hocargumentum, quia Avicenna ponit quodammodo mixtionem esse per21
iuxtapositionem, ut patet in capitulo de complexionibus. Ideo dico secundum Commentatorem quod, quando venerunt elementa ad mixtionem,
25 alterantur secundum suas qualitates usque ad suas formas, et in tali corruptione corrumpuntur omnes termini formarum substantialium, quos habebant in esse perfecto. Unde ratio quare non datur penetratio corporum est
ratione quantitatis; sed quantitates terminatae per illam transmutationem
corrumpuntur et per talem corruptionem formae illae deveniunt ad hoc, ut
30 in quacumque parte materiae omnes illae formae sint sine aliqua penetratione; et deinde, superveniente forma mixti, insequitur quantitas terminata.
Et ita non sunt ibi plures quantitates terminatae. Et quod hoc sit verum,
videas quod ipse habuit pro inconvenienti contra Avicennam quod in qualibet parte mixti non sint elementa.
16 mediata] conieci, mediatas ms.
20
21

D S Lectura, II, d. 15, q. un., p. 143 (T.1, p. 120, fn. 32).
A Canon, l. I, fen 1, doct. 3, f. 8ra (Essay, fn. 36).

246

P P

Ultimum argumentum est: mixtum generatur ex elementis, ergo in mix22
to non sunt elementa. Probatur, quia terminus a quo et terminus ad quem
sunt non ‹com›possibiles (ut cum aliquid transmutatur de frigido in calidum, frigidum corrumpitur), sic etiam elementa, cum sint terminus a quo
generationis mixti, non restabunt; sed cum supportatione suae subtilitatis
praesupponit unum falsum, scilicet quod mixtum fiat ex elementis tamquam ex termino a quo; sed fit ex elemento tamquam ex subiecto, et ex privatione tamquam ex termino a quo. Et nonne mixtum est substantia? Sed
in substantia non fit generatio de positivo in positivum: elementum autem
est positivum, ideo non est terminus a quo, sed est materia mixti. Deinde
Aristoteles ponit differentiam inter mixtionem et generationem. Generatio[267] proprie est transmutatio totius in totum, nullo sensibili restante. | Undevide II De generatione 48: generationi opponitur corruptio, mixtioni disso23
lutio. Unde quando mixtum fit ex elementis, non generatur, sed est mixtio. Ideo argumentum peccat dupliciter: primo quia dicit elementum esse
terminum a quo; secundo quia non ponit differentiam inter generationem
et mixtionem.
Plusquamcommentator, primo Tegni 15, inducet quasdam rationes
communes contra Commentatorem et Avicennam. Prima ratio consistit in
hoc: elementa si sunt formaliter in mixto, vel sunt in qualibet parte materiae vel non. Si non sunt in qualibet parte materiae, tunc non erit mixtio
24
nisi ad sensum, quod impugnavit Aristoteles, I De generatione 85. Si vero
dixerit quatuor elementa esse in qualibet parte materiae simul, contra: istae
formae elementares requirunt dispositiones contrarias; tunc sequeretur
25
quod contraria essent in eadem parte materiae.
22D S Lectura, II, d. 15, q. un., pp. 143-144: «Item, sic: mixtum generatur ex elemento
et corrumpitur in ipsum, sicut elementum generatur ex elemento et corrumpitur in ipsum, ut
patet de igne et de aëre: ergo inter formam ignis et aëris est talis oppositio sicut inter terminum ‘a quo’ et terminum ‘ad quem’’. Sed terminus ‘ad quem’ non potest manere cum termino‘a quo’, nec esse eius perfectio secundum formas substantiales».
23
See A In De gen.corr. II, c. 48, p. 136 (Giunta, 383 H): «Quomodo autem hoc sit, hoc
est secundum modum mixtionis. Mixtio enim non est generatio simpliciter neque alteratio, et
secundum hoc neque est transmutatio alterius contrariorum in alterum, neque transmutatio
eorum in materia, sed composita fiunt ab elementis secundum mixtionem et elementa a compositis secundum dissolutionem, et in potentia sunt illa».
24
A De gen.corr. I, 10, 327 b 31 – 328 a 3, t. 85 (Giunta, 369 F).
25
P T Plusquam commentum in Microtegni Galieni, I, c. 15, f. 12ra: «Impossibile
autem est in idem convenire dispositionem que requiritur ad formam ignis cum ea que requiritur ad formam aque. Quia huiusmodi dispositiones ignis et aque sunt contrarie. Contraria
autem impossibile est omnino esse in eodem. Impossibile igitur est quod in eadem parte mixti
sit forma substantialis ignis et aque».

5

10

15

20

25

Q     

247

Respondetur pro utroque et praecipue secundum Commentatorem.
Commentator dicit quod in qualibet parte materiae sunt formae elementares; unde notandum est quod in medio possunt esse contraria aliquo modo
sub esse refracto, V Physicorum 6, ut omnes colores medii sunt compositi
26
5 realiter ex extremis. Et tunc dico quod contraria in esse intenso non possunt esse simul; et ideo dico quod qualitates elementorum in mixto suntremissae, et sic sunt compossibiles. Utrum autem in qualibet parte materiae sint omnes formae, secundum Avicennam oportet dicere quod in qualibet parte formali; secundum Commentatorem quod in qualibet parte tam
10 formali quam materiali.
Secudum argumentum est: si elementa restarent in actu, sequeretur
quod generatio unius non esset corruptio alterius, cuius oppositum dicit
Aristoteles, I De generatione.27 Mirum est quomodo isti viri loquantur demixtione ac si esset generatio. Videas Aristotelem 23, I De generatione: «ge28
15 neratio est transmutatio totius in toto, nullo sensibili remanente». Si elementa corrumperentur, perderent rationem elementi, ut 67 III De coelo;29
et ideo elementa non corrumpuntur totaliter. Et similiter Avicenna diceret
quod «generatio unius est corruptio alterius» verum est de materiae generatione, non autem de mixtione. Commentator facilius solvit quia ponit ali20 qualem corruptionem.
Tertium argumentum est: sequeretur quod unum mixtum esset in diversis speciebus. Hoc argumentum, ut dixi, est magis contra Avicennam,
30
qui ponit quatuor elementa in esse perfecto, sed ‹non contra› Commentatorem, qui ponit elementa refracta in substantiis; ideo non habent rationem
4 6] 42 ms. 14 23] 83 ms. 22 Hoc] est add. ms. | est] iter. ms.
26

A Phys. V, 1, 224 b 32, t. 6 (Giunta, 209 K): «Medium enim quodam modo est
duo extrema»; E. Met. X, 7, 1057 a 20, t. 22 (Giunta, 269 G-H): «Media in eodem suntgenere et quorum sunt media».
27
P T Plusquam commentum in Microtegni Galieni, I, c. 15, f. 12ra: «Adhuc
autem si elementa sunt salvata in mixto secundum formas substantiales, non videbitur in generatione carnis vel ligni ex elementis aliquid corrumpi, quod est inconveniens, cum generatio
unius sit corruptio alterius».
28
A De gen.corr. I, 4, 319 b 14-17, t. 24 (Giunta, 354 E); Auctor.Arist. 167: 3.
29A In De coel. III, c. 67, p. 634 (Giunta, 227 B-C): «Dicamus igitur quod, si esset,
necesse esset ut nullum ens generaretur ex eis, diversum ab eis in forma substantiali, sedtantum in accidentibus. Et ideo necesse est cum ex eis generatur una forma, ut corrumpantur
formae eorum secundum medietatem, quoniam, si corrumperentur secundum totum, tunc
prima materia reciperet primo et essentialiter omnes formas et non reciperet formas compositorum mediantibus istis corporibus».
30
P T Plusquam commentum in Microtegni Galieni, I, c. 15, f. 12ra: «Adhuc
videbitur quod mixtum generatum habeat plures formas substantiales, quod est incoveniens,
quia tunc poneretur in diversis speciebus, et non in una».

248P P

formae sed induunt vicem materiae. Et ne hoc videatur mirum, nota quod
sicut in compositione rationis ut in diffinitione semper differentiae generales tenent se ex parte generis, differentiae vero particulares tenent se ex
parte formae, ut substantia animata sensitiva est genus, et rationalis est dif31
ferentia (hoc dicit Aristoteles, VII Metaphysicae 43), sic etiam imaginandum est in compositione reali quod forma quae praecedit formam univer32
saliorem induit vicem materiae, ut III De anima 36: respectus imperfectioris ad perfectius est respectus materiae ad formam; et hoc est quod
33
Commentator dicit in fine 67 III De coelo.
[268]

5

Deinde impugnat Turisanus opinionem Commentatoris, et adducit quatuor argumenta. Primum est hoc: falsum est dicere quod inter | substantiam et accidens detur medium.34 Et est argumentum divi Thomae, in I De
generatione et in Quaestionibus de anima. Probatur, quia inter esse in subiecto et non esse, non datur medium.35

10

Secundum argumentum est: medium debet esse eiusdem generis cum
extremis, XI Metaphysicae, 13-14.36 Sed inter substantiam et accidens non
datur medium quod sit eiusdem generis. Unde nota quod differentia est
inter differentia et diversa: diversa sunt quae non sunt in eodem genere;differentia sunt quae in aliquo conveniunt. Ad hoc nota quod imponunt
unum Commentatori quod non dicit Commentator, quod sint media inter15

6 praecedit] praevidet ms. 18 differentia] differentiam ms.
31
Pomponazzi is mixing some references from A Met. VII, 12, 1038 a 1-5, t. 43(Giunta, 194 H-M); T A Quaestiones disp. de anima, a. 7 arg. 17: «Genus
autem et differentia in diversis fundantur; sicut genus hominis, quod est animal, in natura sensitiva; et differentia eius, quae est rationale, in natura intellectiva».
32
See A In De an. III, c. 36, p. 485 (Giunta, 177 D-E).
33
A In De coel. III, c. 67, p. 636 (Giunta, 227 H): «formae quidem eorum [scil. elementorum], licet sint diversae, tamen in eodem ordine sunt in substantialitate, scilicet quod impossibile est ut quaedam sint materiae formarum quarundam […]».
34
P T Plusquam commentum in Microtegni Galieni, I, c. 15, f. 12ra: «[Averroes]
dicit quod ipse non maneant in mixto secundum suum complementum sed reducuntur in
quoddam medium suscipientes magis et minus».
35
P-T A In De generatione continuatio, I, l. 24, n. 7: «Primo quia esse
aliquid medium inter substantiam et accidens est omnino impossibile; esset enim aliquidmedium inter affirmationem et negationem: proprium enim accidentis est in subiecto esse,
substantiae vero in subiecto non esse». T A Quaestiones disp. de anima, a. 9
ad 10: «Nec aliquid est medium inter substantiam et accidens, ut ipse fingit».
36
See rather A Phys. V, 1, 224 b 30-31, t. 6 (Giunta, 209 I-K); VI, 1, 231 a 23, t. 1
(Giunta, 246 I); E. Met. II, 2, 994 a 27, t. 7 (Giunta, 31 G-H); P T Plusquamcommentum in Microtegni Galieni, I, c. 15, f. 12ra-b: «Sed ista positio est impossibilis, primoquidem quia non potest esse medium inter substantiam et accidens, nisi sicut inter affirmationem et negationem. Est enim proprium accidentis in subiecto esse, substantiae vero in subiecto non esse».

20

Q     

5

10

15

20

25

249

substantiam et accidens, sed sunt media inter substantias perfectas et accidentia. Sed nota in prima parte Sententiarum, quaestione 77, articulo 1,
divus Thomas quaerit an essentia animae sit potentia;37 et in Quaestionibus
38
de spiritualibus creaturis, in eadem quaestione, dicit quod potentiae animae sunt mediae inter substantiam et accidens. Et dicit quod uno modo
39
sumitur accidens, ut diffinitum fuit a Porphyrio; et hoc est idem quod
praedicamentum accidentale et hoc accidens non est idem quod accidens
distinctum a subiecto, quia tunc in praedicamento accidentium non esset
genus nec differentia. Sed illud est accidens in via Porphyrii, quod est praedicamentum accidentale; et inter hoc datur medium et est proprium. Unde
accidens quod fluit ex principiis speciei est medium inter substantiam et
accidens, quod fluit ex principiis individui. Eodem modo Commentator de40
clarat hoc IV Coeli 26: «Medium est duplex»; quoddam est verum medium, quod est per realem compositionem ex extremis, ut colores medii.
Est aliud medium quod dicitur secundum comparationem, ut aer dicitur
medium inter leve simpliciter (quod est ignis) et grave simpliciter (quod est
terra). Eodem modo anima intellectiva est media inter formas materiales etformas abstractas: non quidem per realem compositionem, sed secundum
similitudinem. Tunc dico quod formae substantiales elementorum non suntmediae quia sint compositae ex substantiis et accidentibus, sed sunt mediae
per similitudinem quia assimilantur substantiae per hoc, quod est in subiecto non esse. Communicat etiam cum accidentibus, quia sicut accidentia
suscipiunt magis et minus, sic etiam istae formae, et isto modo non inconvenit dari medium inter substantiam et accidens. Et per hoc patet solutio
ad secundum, quia medium, quod est vere medium secundum compositionem est eiusdem generis cum extremis.
Tertium argumentum est, et hoc est potissimum: si forma elementi
susciperet magis et minus, ergo in substantia esset motus; cuius oppositum
41
habetur V Physicorum 10. Probatur: si tu respondeas glosando de sub37

Pomponazzi is referring to T A Super Sent., I, d. 3, q. 4, a. 2, arg. 1: «Ad
secundum sic proceditur. Videtur quod essentia animae sit suae potentiae».
38
T A De spiritualibus creaturis, a. 11 co.: «Sic igitur potentiae animae suntmedium inter essentiam animae et accidens, quasi proprietates naturales vel essentiales, idest
essentiam animae naturaliter consequentes».
39
P Isagoge, p. 20: «Accidens vero est quod adest et abest praeter subiecti corruptionem. Dividitur autem in duo, in separabile et in inseparabile».
40
Pomponazzi is referring to A In De coel. IV, c. 26, p. 712 (Giunta, 255 D).
41
P T Plusquam commentum in Microtegni Galieni, I, c. 15, f. 12rb: «Adhuc
autem, si forme substantiales elementorum suscipiunt magis et minus, tunc generatio et corruptio elementorum esset motus continuus, quod est impossibile, quoniam motus et continuus non est nisi in tribus praedicamentis, sicut dicitur in V Physicorum, scilicet in qualitate
et quantitate, et ubi». Cf. A Phys. V, 2, 225 b 10-11, t. 10 (Giunta, 215 C-D).

250

P P

stantia perfecta, quare Commentator in simili casu damnavit Alexandrum,qui dicebat quod in substantia imperfecta non inconvenit quod sit contrarietas; unde si Commentator dixisset quod formae elementorum sunt contrariae, magis consequenter dixisset. Et quod auget difficultatem est dictum
42[269] Aristotelis, V Physicorum 45: | «semper minus est cum contrario». Si ergotenes formas elementorum suscipere magis et minus, semper tunc inest
contrarietas. Ergo sunt contrariae. Et videtur contradictio manifesta, quia II
Coeli 15, «non enim remissio fit per admixtionem contrarii».43 Huius oppositum dicit Alexander, et ipse ‹Aristoteles› oppositum habuit in V Physicorum, et tunc contradictio non fuit per me notata.44
Ad argumentum Plusquamcommentatoris, nego argumentum, quia
peccat per fallaciam consequentis quia, quando una conclusio habet plurescausas et infertur per unam earum, est fallacia. Unde ad hoc ut fiat motus
non requiritur ut suscipiat magis et minus. Immo dico unum quod dicit
45
Commentator V Physicorum 10: ponere contrarietatem in substantia nonsequitur quod sit motus. Et ponere contrarietatem in substantia non est
aliud malum nisi negare iudicium Aristotelis; et illa est demonstratio signi,
quia est per causam remotam. Et hoc nota ibi per ‘formam ergo suscipere
magis et minus et esse contrariam’ non est adaequata causa motus, sed
adaequata motus causa est ens in actu. Dato ergo quod forma elementi
suscipiat magis et minus, et secundum Alexandrum sint contrariae, nonsequitur contra eos quod in substantia sit motus, quia ista forma non est insubiecto ente in actu; non ergo valet argumentum. Sed quoad illas reflexio46
nes contra Alexandrum, quare Alexander non potest eodem modo glosare quod substantia composita non contrariatur alteri, non autem deformis; et tamen Commentator dicit formas elementorum suscipere magis
et minus, cum sint substantiae, quia sunt substantiae imperfectae. Et quod
auget difficultatem est ponere formas substantiales suscipere magis et minus; et tamen non valet eas esse contrarias.

42A Phys. V, 4, 229 a 2-3, t. 45 (Giunta, 234 L).
A In De coel. II, c. 15, p. 294 (Giunta, 104 K): «[…] iam manifestum est quod noncomponitur ex contrariis, et non sequitur ut remissio sit semper ex mixtione contrarii, sicut
dicit Alexander in multis locis».
44
A Phys. V, 2, 226 b 1-5, t. 19 (Giunta, 221 C-D).
45
A Phys. V, 2, 226 a 23-26, t. 10 (Giunta, 215 C-D).
46
A In Phys. V, c. 10 (Giunta, 215 F-G): «Et Alexander dicit ad hoc, quod dixit in libro
Praedicamentorum, est de substantiis quae sunt compositae ex forma et materia, et in libro
De generatione loquitur de simplicibus, scilicet de formis tantum, quae sunt in prima materia.
Et ista solutio non sufficit in hoc quod est dictum hic».
43

5

10

15

20

25

Q     

5

10

15

20

251

Ad hoc dico quod Commentator imponit Alexandro quod caliditas etfrigiditas erant formae substantiales elementorum et ipse impugnavit eam
47
opinionem, quia quod vere est, nulli accidit, VIII Metaphysicae 15; et hoc
in his quae univoce dicuntur, quia in aequivocis fallit regula. Cum ergo caliditas et caliditas accidentalis sint univoca caliditas, quia nullam differentiam percipit tactus inter has, ideo eam impugnavit Commentator, et etiam
quia Aristoteles negavit formas substantiales habere contrarietatem, et ideo.
Ad illud autem quod obiicitur ad contradictionem, quod mixtio semper fit
cum contrario, sed Aristoteles ibi loquitur de regularitate et irregularitate48
motus; et motus, V Physicorum 60, est de affirmativo in affirmativum;
ideo in motu semper ubi est magis et minus est propter admixtionem
maiorem vel irregularem cum contrario. ‘O, Alexander dicit quod semper
magis et minus non est cum admixtione contrarii’. Dico quod verum est in
his in quibus non est per se motus, ut in aere est caliditas et sine admix49
tione frigiditatis, I Meteororum, cap. 4. Magis ergo et minus non semper
est cum admixtione contrarii, ut in coelo est magis et minus sine admixtione contrarii. Sed dicit Commentator: videtur specialis in hac via, quia
nullus ponit magis et minus in substantia. Dico quod etiam viri graves, ut
Henricus, Quodlibeto 4, quaestione 15, Scotus, VIII Metaphysicae, 13, Antonius Andreas, XI Metaphysicae, vel XII, quaestione prima, et omnes Pari50
sienses | tenent quod omnis forma substantialis suscipiat magis et minus. [270]47

See A Phys. I, 3, 186 b 4-5, t. 17 (Giunta, 18 C).
A Phys. V, 2, 225 b 23-24, t. 12 (Giunta, 216 I). Cf. T A In Phys.,V, l. 3, n. 1: «Et hoc est contra rationem motus per se: quia omnis motus est de determinato ad
determinatum terminum».
49
A Meteor. I, 340 b 24 – 341 a 9 (Giunta, 401 F-M).
50
H  G Quodlibet 4, q. 15, pp. 255-256: « Intelligo: determinata existens sine
receptione eius quod est magis et minus in sua essentia, recipit magis et minus in subiecto;
quod ad litteram intelligit Philosophus, si quis inspiciat. Id etiam quod in se secundum suam
essentiam dicitur secundum magis et minus, non semper, sed aliquando, in subiecto dicitur
secundum maius et minus, et hoc quando per accidens se commensurat quantitati molis insubiecto; non enim iustitia secundum subiectum dicitur maior vel minor, sicut dicitur albedo»; D S Metaphysica, VII, q. 12, p. 201: «Contra secundum: sequitur quod universaliter forma substantialis suscipiat magis et minus»; E. Metaphysica, VIII, q. 3, p. 424:
«Substantia ergo, secundum speciem in universali considerata ut quiditas, non suscipit magis
et minus, sed in supposito potest, eo quod hoc individuum perfectius habet naturam specificam quam aliud suppositum»; A A Metaphysica, IX, f. [s6]v: «De secundo dico
ad questionem ad partem affirmativam, scilicet quod forma suscipiens magis et minus habet
intrinsece dictos gradus. Dico etiam quod precisa ratio suscipiendi magis et minus est latitudo
graduum in forma […]». Concerning the Parisienses, Pomponazzi seems to refer to I
 J, Quaestiones super Metaphysicam, V, q. 6, f. 59va: «Sed simplex substantia insubiecto recepta bene potest suscipere magis et minus. Sed forme elementorum sunt simplices in subiecto recepte. Ergo suscipiunt magis et minus sicut et qualitates. The opposite ismaintained by I B Quaestiones super De gen.corr. I, q. 21, p. 159, ll. 13-17.
48

252

P P
51‘O, Aristoteles dicit oppositum, VIII Metaphysicae 10’. Et in praesenti dicoquod Aristoteles dicit quod substantia quae est secundum speciem nonrecipit magis et minus; sed si qua est, est secundum speciem. Commentator exponit ista verba, quod forma de se non recipit magis et minus, sed52
ratione materiae. Vide in simili in I De anima 65. Dicit ibi Aristoteles: si
senex acciperet oculum iuvenis, videret ut iuvenis quia anima est eadem etin sua essentia in indivisibili consistit, sed melius operatur secundum bonitatem organ‹or›um. Et sic forma substantialis non recipit magis et minus,
sed recipit magis et minus secundum quod est in materia. Sed Scotus etsequaces aliter dicit quod forma substantialis uno modo consideratur in
specie secundum quod abstrahit a suppositis et includit solum praedicamenta quidditativa, ut equinitas. Dicit deinde quod quando Aristoteles
dicit substantiam non suscipere magis et minus, intelligit quidditative; sedsi qua est in materia, Scotus per materiam intelligit individuum et principium individuationis, id est quando materia specifica consideratur secundum quod est coniuncta individuis, recipit magis et minus quia perfectiorimodo operatur in uno individuo quam in alio. Et omnis natura perfecta
perfectiori modo operatur in uno individuo quam in alio.
Et iste est articulus damnatus Parisiis: «Qui dixerit animam intellectivam Christi non percipere magis naturam suam in puris naturalibus quamanimam Judae, damnatur».53 Haec dicta sunt ne videatur opinio Commentatoris sola ponere formas recipere magis et minus, quia intellectus in
praehabita responsione non quiescit. Ideo dico quod generatio primodiffinitur ab Aristotele, I De generatione 23 et 24: «generatio est transmuta54
tio totius in totum, nullo sensibili remanente». Primum diffinitur etiam in
IV Meteororum, t. 2: «generatio est mutatio simplex facta ab his virtutibus,
55
cum habeant rationem in materia». Haec autem sunt calidum etc. Tertia
diffinitio est in libro De morte et vita, ubi dicit quod generatio est participa56
tio in calido naturali et vita est eius permansio.
Tunc dico tres conclusiones. Prima est quod diffinitio data de generatione in I De generatione est diffinitio corporum simplicium; unde non est
mirandum, quia liber De generatione inscribitur de elementis, et ista est
51

See T.1, p. 108, fn. 5.
A De an. I, 4, 408 b 23, t. 65 (Giunta, 33 D).
53
Pomponazzi is quoting the art. 146 of Tempier’s condemnations (see H, Enquête,227).
54
A De gen.corr. I, 4, 319 b 14-17, t. 24 (Giunta, 354 E); Auctor.Arist. 167: 3.
55
A Meteor. IV, 378 b 30 – 379 a 1, t. 2 (Giunta, 468 A-B).
56
A De mort.vit. 4, 469 b 7-10 (Giunta, 257vb).
52

5

10

15

20

25

30

Q     

253
57

etiam sententia Alexandri et Ioannis Grammatici, quia in III Coeli 56
quaesivit modum secundum quem elementa possunt generari et corrumpi.
Et hoc distulit ad librum De generatione. In generatione enim unius elementi ex alio totum elementum corrumpitur.
Secunda conclusio. Illa diffinitio in IV Meteororum est conveniens generationi mixtorum. Et ut notat Alexander, ibi agit de generatione mixtorum,
et non est dicendus liber Meteororum, quia non tractat de sublunaribus.
Generatio ergo ibi est transmutatio facta ab his virtutibus, id est a qualitatibus habentibus commensuratam dispositionem secundum qualitates. Unde
10 in generatione mixti qualitates activae concurrunt ‹active› et passivae concurrunt passive et ut materia. Et quod ista sit diffinitio generationis mixtorum patet quia istae qualitates non restant in generatione elementorum. Et
pro hoc | vide Commentatorem ibi, ubi dicit quod caliditas et frigiditas est [271]activa non in se considerata; sed sunt activae in comparatione ad mixtum,
15 quia necesse est ut duae dominentur in generatione; et quando passivae
dominantur activis, tunc fit putrefactio.
5

Tertia conclusio est. Alia diffinitio in De morte et vita est proprie appropriata animalibus. Non ergo in his diffinitionibus uniformiter loquitur degeneratione; et ideo, ut dicit Commentator, I Coeli 20, potest esse triplex
58
20 generatio: una extremi ab extremo, ut simplicis ex simplici. Est alia generatio medii ex extremis et est quando mixtum generatur ex elementis. Estalia generatio medii ex medio, ut ex viridi pallidum, ut declaratur V Physi59
corum 52. Ita etiam mixta possunt invicem transmutari, ut panis et cibus
transmutatur in sanguinem. Tunc dico quod isti doctores peccant in argu25 mento per fallaciam aequivocationis cum dicunt: si elementa restarent in
mixto formaliter, tunc non erit generatio quia non est nullo sensibili restante. Dico quod generatio mixti ex elementis non est ea generatio diffinita
in libro De generatione, quia illa sola est appropriata elementis ad invicem.
Verum est quod Commentator melius responderet quia dicit quod ele30 menta refranguntur in substantia et ita est aliqualis corruptio. Similiter
7 sublunaribus] sublimaribus ms. 11 passive] passivae ms.
57

Pomponazzi is referring to A In De coel. III, c. 56, pp. 610-611 (Giunta, 218 I-K).
A In De coel. I, c. 20, p. 37 (Giunta, 14 L-M): «Sed compositum est eis contrarium,
ex quibus componitur, sicut medium dicitur contrarium extremis contrariis, ex quibus componitur. Et hoc erit quando id quod componitur a primis contrariis fuerit prima compositio,
non mediante aliquo composita […]. Compositum autem a primis contrariis mediante secundo composito, ut generatio sanguinis a pane et membrorum a sanguine, est ei contrarium, ex
quo fit secundum quod media quae sunt inter extrema contraria contrariantur se ab invicem,
cum inter extrema fuerint plura uno medio».
59
A Phys. V, 5, 229 b 14-16, t. 52 (Giunta, 238 H).
58

254

P P

dicit Commentator quod quando generatur mixtum ex mixto, tunc mixtum
corrumpitur secundum se totum, quia variatur proportio illa quae erat sub
uno mixto.
Videamus an argumenta Commentatoris contra Avicennam possint
reflecti contra eum. Primum fuit: si elementa restarent in actu in mixto,
sequeretur quod non posset fieri aliquid diversum. Valet consequentia, quia
unum subiectum habere unam solam formam est necesse. Reflecto argumentum: tu ponis istas quatuor formas restare refractas; sed idem est
iudicium totius et partis; unde illa medietas ignis est ignis. Ergo sicut tota
forma constituit suppositum, sic etiam medietas formae. Ad hoc dico quod
magis est contra Avicennam, quia ponebat illas formas esse in esse perfecto, et quando forma est in esse perfecto, videtur constitui suppositum inesse perfecto. Unde ignis, ut est substantia, non includit caliditatem nec
siccitatem, ut VII Metaphysicae 1, quia substantia abstrahit ab omni accidente.60 Sed Commentator non habet hanc difficultatem, quia ponit istas
formas refrangi ad medietatem, et sic non habent constituere individuum.
Et etiam propter aliam rationem, et est Scoti in Theorematibus, in 22 et
26.61 Dicit quod quando aliquod agens fit instrumentum, differt specie a se
ipso quando erat agens: exempli gratia, ignis potest considerari ut est ignis
et ut est instrumentum ut, II De anima, operatur. Propter hoc dicunt medici quod frigiditas non ingreditur opus naturae. Sed iste ignis, ut est instrumentum animae, habet multas operationes quas non habet dum est
agens principale. Nam ignis, ut est agens, habet rarefacere; cum vero est
animae instrumentum habet condensare: generat enim membra sperma[272] tiva. Et ideo Gentilis maxime erravit | in quarta Fen cum dixit quod calor
62
febrilis est alius a calore naturali, quia oppositum est verum. Vide 41 II De
anima: calor animati vel calor artis etc. ignis sunt idem; sed differt solum
penes regularitatem. Unde calor regulatus ab arte non consumit ferrum,63
sed ut regulatur a materia potest destruere. Tunc dico quod formae ele16 ad medietatem] conieci, ab medietate ms.
60

Cf. A Met. VII, 1028 a 36 – b 2, t. 4 (Giunta, 154 G).
D S Theoremata, pars 6, concl. 8, p. 654: «Sed nec diversa agentia consimiles operationes facerent, tantummodo consimilibus instrumentis, vel in similibus passis. Sed tantum
est differentia ex differentia perfectionum unitive habitarum in agente, quae ita sufficit sicut si
realiter differrent».
62
G F Super prima Fen IV Canonis, f. [i]ra: «Febris est calor extraneus».
63
A In De an. II, c. 41, p. 195 (Giunta, 71 F): «quemadmodum mollificare ferrum per
ignem ad faciendum aliquod instrumentum, secundum quod est mollificare, attribuitur igni etsecundum quod illa mollificatio habet terminum notum in unoquoque instrumento, attribuitur virtutis artis».
61

5

10

15

20

25

Q     

255

mentares, quando sunt in esse perfecto, habent rationem agentis principalis; sed quando sunt refractae, tunc habent vicem instrumentalis agentis, etinstrumenta sunt universalis agentis et subeunt vicem materiae, quia concurrunt in genere causae materialis.
Secundum argumentum, et hoc habet maximam difficultatem: si elementa essent in actu in mixto, sequeretur quod quaelibet forma esset distincta ab alia; et ita non quaelibet pars mixti esset mixta. Sed reflecto. Aut
ista corpora elementorum sunt simul aut non. Si sic, ergo datur penetratio
corporum. Si non, ergo mixtum non erit mixtum. Unde propter hoc argu10 mentum aliqui Averroistae tenent quod non in qualibet parte animae suntquatuor elementa simul; et dicunt quod requiritur maior dispositio disponens materiam respectu totius elementi, quam ratione partis. Et probatur
primo quia, nisi ita esset, tunc forma mixti non adveniret materiae, quia vel
forma elementi perfecte actuat materiam, vel non. Si sic, forma mixti non
15 erit necessaria; si non, tunc poterit suppleri per formam alia superveniente.
Sed hoc nihil valet, quia iste imaginatur quod primo una forma elementi
inducatur quam alia; sed non est sic, sed omnes simul miscentur, ex qua
mixtione inducitur forma mixti.
5

Secundum argumentum est formae impossibilis: ‘non potest esse dispositio alterius formae’. Concedo. ‘Sed sunt dispositiones tertii, id est formae mixti’. Contra: istae formae sunt invicem incompossibiles; ergo non
possunt disponere. Pro tertio dico quod istae formae sunt compossibiles
respectu tertii, cum sint refractae. Contra replicat: quia eadem forma ignis
stat sub minori et sub maiori quantitate, ergo. Respondetur quod quando
25 istae formae veniunt ad mixtionem, sunt in esse ligato, et sic possunt esse
simul in materia. Adhuc replicat: vel ista corpora sunt in eadem parte materiae, vel non. Si sic, est penetratio corporum; si non, ergo non erit mixtum.
Et propter hoc iste tenuit quod non in qualibet parte mixti sint omnes
formae elementorum. Sed hoc est contra Commentatorem, in 67 III De
64
30 coelo ubi dicit quod idem est iudicium ‹totius› et partis. Ergo si elementa
sunt in toto, sunt etiam in qualibet parte. Est etiam contra Aristotelem, I De
65
generatione 86, ubi Aristoteles determinat quod mixtio non sit secundum
parva salvata, id est non fit per minima separata ad invicem; et dicit quod
sequeretur quod non quaelibet pars mixti esset mixta, neque esset crasis,
35 sed esset compositio ad sensum. Respondent isti quod intelligit Aristoteles
de partibus formalibus; sed contra solveretur argumentum Aristotelis II De
20

64
65

A In De coel. III, c. 67, p. 635 (Giunta, 227 F).
A De gen.corr. I, 10, 328 a 10-15, t. 86 (Giunta, 369 K-L).

256

P P

generatione 46 et 47 contra Empedoclem, qui dicebat mixtionem fieri per66[273] minima. Dicit Aristoteles quod sequeretur quod non posset | fieri generatio ex qualibet parte minima; eodem modo contra eum, scilicet non inqualibet parte mixti sunt omnia elementa; et confirmatur quia, I Coeli 19,
67
idem est iudicium totius et partis in corporibus consimilibus. Et corpora
consimilia habent id nomen et rationem: ergo tanta dispositio intensive,non extensive, requiritur in materia pro tota forma mixti quanta pro parteformae mixti, ita quod si totum lignum requirit omnia elementa, ita etiampars ligni. Dico igitur, ut superius dixi, quod elementa ad mixtionem veniunt, resolvuntur ad minima, sicut faciunt aromatarii in compositione. Undeelementa resolvuntur ad minima et per suas qualitates agendo et reagendo
corrumpuntur qualitates et formae ad medietatem et corrumpitur quantitas terminata. Et propter hoc non datur penetratio corporum. Aromatarius
contrivit zinziber et piper et cinamomum; tunc una pars non potest de per
se stare. Ita est de mixtione elementorum, quia mixtio non est secundum
parva salvata, ut dicit Aristoteles.
Ultimum argumentum fuit: si forma ignis potest stare cum modica
caliditate, ergo sine caliditate, quia eadem est ratio totius et partis. Reflecto.
Istae formae sunt separatae secundum partem, ergo possunt secundum
totum separari. Similiter possunt separari a parte caloris, ergo a toto calore.
Scotus deridet in hoc Commentatorem. De loco et de calore dico quod
Commentator imaginatur, ut II De generatione 26, quod ignis est primo
68
calidus, et est unde quaelibet forma habet quandam naturalem proprietatem; unde, si forma ignis habet caliditatem pro naturali proprietate etremanens perfecta forma potest separari secundum partem, potest etiam
secundum se totam separari. Et eadem est ratio, quia si illa proprietas
separatur secundum partem, separatur etiam secundum totum, quia tunc
esset accidens separabile respectu formae; et accidens separabile potest
secundum se totum separari. Sed ad Commentatorem non contradicit,
quia Commentator ponit quod sicut qualitas corrumpitur secundum partem, etiam formae substantiales corrumpuntur secundum partem. Et cum
16 parva] principia ms.
66

A De gen.corr. II, 7, 334 a 26-30, t. 46 (Giunta, 381 G-K). See in particular
Averroes’ MC (ibid. Giunta, 381 K): «Hoc autem modo contingerent eis multa impossibilia,
quorum unum est praedictum, et est primorum inconveniens: quod mixtio sit compositio partium minimarum, sed tamen sensibilium».
67
A In De coel. I, c. 19 (Giunta, 14 A-B); Auctor.Arist. 148: 107.
68
See A In De gen.corr. II, c. 23, p. 110 (Giunta, 375 F): «Sed unaquaeque istarum
quatuor qualitatum simplicium est in uno illorum in fine. […] Ignis vero ‹est› calidus magis
quam siccus».

5

10

15

20

25

30

Q     

257

tu dicis: ‘Si materia potest separari a parte, ergo a toto’, nego, quia tunc nonesset mixtio et etiam quia ordo naturae est ut materia recipiat primo formas elementorum quam formam mixti.
Remansit una difficultas. In I De generatione, ultimo,69 recitat opinio5 nem Avicennae et non impugnat eam, et hic impugnat. Albertus Magnus in
III Coeli 6770 introducit hanc dubitationem et vult quod Commentator et
Avicenna sint eiusdem opinionis; et vult quod Avicenna velit fieri mixtionem secundum formas refractas. Forte quod hoc vidit Albertus in aliquo
tractatu speciali. Tamen hoc non vidi, sed scio quod Commentator, ubi
10 recitat opinionem Avicennae, recitat fideliter; et vidistis quomodo loquutus
sit contra Avicennam. Ideo solvo quod expositio Commentatoris in libro
De generatione est paraphrastica. Ideo non posuit impugnationem ibi, sed
hic vel in expositione magna quam non habemus.
Contra Commentatorem sunt dubitationes, quia sequeretur quod | mix- [274]tio non esset generatio naturalis sed violenta, quia gravia naturaliter descendunt et levia ascendunt. Si ergo mixtum generatur ex omnibus elementis, oportet ipsa descendere ad mixtionem. Unde quando generatur lapis inaere, oportet ut terra ascendat. Quod si dicas quod terra violenter ascendit,
ergo mixtum esset violentum, probatur: nullum mixtum generaretur in
20 fundo maris; quod est falsum, quia ibi generantur coralli et spongiae maris.
Quomodo ergo ignis poterit descendere ad fundum maris? Probatur: si ista
elementa moventur ad mixtionem, vel a se vel ab alio: si a se, tunc idem
moveretur ad sui corruptionem; si moverentur ab alio, quid est illud quod
movet?
15

25

Quia solutio aliorum dependet ex solutione tertii, ideo ab eo incipio etdico quod id quod movet elementa ad transmutationem est miscibile. Undedemonstratum est quod primum movens et alterans est coelum, ut II De
generatione 56 et VIII Physicorum primo et I Meteororum.71 Primo ergo
69

See A In De gen.corr. I, c. 90, p. 93 (Giunta, 370 K).
A M De caelo et mundo, III, tr. 2, ch. 8, p. 241a: «Quantum autem ad primum
esse miscentur quidem substantiae ipsorum et unaquaeque secundum aliquid corrumpitur adalterum, et secundum aliquid manet: et manet meo judicio confuso esse, et non distincto: et
hoc vocat Avicenna manere secundum esse secundum actum diminutum, et non perfectum,
non manere autem secundum esse distinctum et perfectum: et ideo dicit Averroes, quod nonmanet nisi secundum potentiam, et non est secundum rem contradictio aliqua inter istos duos
viros».
71
A De gen.corr. II, 10, 336 a 12 – b 5, t. 56 (Giunta, 385 D-K); E. Meteor. I, 2,
339 a 22-25. See also A In Phys. VIII, c. 1 (Giunta, 338 G): «Ista autem perscrutatio est
necessaria, quia apparet quod in mundo non est nisi alterum horum duorum: aut plures motus succedentes, aut unus motus continuus, scilicet motus corporis coelestis».
70

258

P P

immiscibile est coelum, quia non communicat in materia, I De generatione
72
46. Et tale corpus, cum sit instrumentum intelligentiae, movetur ab intelligentia: unde XII Metaphysicae 18, opus naturae est opus intelligentiae
non errantis; unde intelligentiae primo agunt propter se, secundo propter
73
ista inferiora, I Coeli 2. Corpora ergo coelestia sunt instrumenta intelligentiarum. Et nota quod sphaera solis movet sphaeram ignis, quia calefacit
74
per motum II Coeli 42. Sphaera lunae movet sphaeram aquae; sphaera
aeris a quinque planetis movetur; sphaera terrae a sphaera stellarum fixarum. Et ista corpora coelestia sunt motores remoti elementorum ad mixtionem.
Motor vero coniunctus est calor coelestis et sic movet elementa ad
locum mixtionis, et vide hoc XII Metaphysicae: calor solis et stellarum diffusus in aere et aqua generat animalia ex non semine.75 Et nota quod dicit
Aristoteles IV Meteororum t. 2: generatur autem calidum in materia.76
Quid est illud calidum quod generatur? Videtur quod sit calor elementaris;
ergo contradicis Aristoteli. Dico quod calor coeli et elementi distinguitur
specie accidentali, II De generatione 2, et secundo capitulo De substantia
orbis: calor coeli est generans, calor vero elementaris corrumpit.77 Est reidem calor, et vocatur elementaris quando agit virtute formae elementaris.
Adhuc vero calor elementaris prout regulatur a coelo est generans. Sic
72

See rather A In De gen.corr. I, c. 54 (Giunta, 363 H-I): «Et cum necesse est ut primum agens non patiatur, necesse est ut sit in non materia patientis. Et sic est de primo agente,scilicet corpore celesti, quia est in subiecto diverso a subiecto in quo sunt res patientes».
73
A Met. XII, 3, 1070 a 5-7, t. 18 (Giunta, 303 I-K) ad sensum. The sentence isoften quoted by Aquinas. See, for instance, T A Super Sent., I, d. 35, q. 1, a. 1
co.; II, d. 25, q. 1, a. 1 co.; De potentia, q. 1, a. 5, co.; q. 2, a. 3, ad 5; q. 3, a. 15 co.; In Phys., I, l. 4,
n. 6. For De coel. see Auctor.Arist. 165: 71; and B Sententiae philosophicae (PL 90,
1000D).
74
Pomponazzi is probably referring to A In De coel. II, c. 42, p. 349 (Giunta, 125 C):«causa autem calefactionis quae fit in aere ex stellis et praecipue a Sole, non est quia Sol etstellae sint igneae, cum declaratum sit quod ignis est levis et quod hoc corpus neque leve est
neque grave. Sed causa calefactionis aeris a Sole et stellis est confricatio partium aeris adinvicem propter motum Solis et stellarum».
75
A In Met. XII, c. 18 (Giunta, 305 C-D): «Calor igitur solis et stellarum, diffusus inaqua et terra, generat animalia ex putrefactione nata et universaliter omnia, que fiunt ex non
semine; non quod illic sit anima in actu inventa in orbe declivi et a sole, sicut narrat Themistius».
76
A Meteor. IV, 378 b 30 – 379 a 1, t. 2 (Giunta, 468 A-B).
77
A De gen.an., II, 3, 736 b 33 – 737 a 7 (Giunta, 74 h-K); A De substantia
orbis 2 (Giunta, 8 B): «et forte dicendum est ad hoc quod non est remotum ut calor dicatur in
eis aequivoce per hoc signum, scilicet quia actio eorum diversatur. Calor enim ignis corrumpit
et destruit entia et maxime ignis illuminantis; calor vero corporum coelestium largitur vitam
vegetabilem, sensibilem et animalem».

5

10

15

20

Q     

259

78

Alberto, IV Meteororum in digressione, videtur: sicut calor naturalis incorpore non semper ascendit sursum, sed etiam descendit generatus abanima, unde non est animatus spiritus, sed est instrumentum animae, eodem modo in mundo magno, quando levia descendunt quia fiunt instru5 menta superioris agentis, et elementa moventur a generante ad locum
suum mediante forma sua; unde corpora coelestia alterant aquam et terram
et terra et aqua evaporata ascendunt et moventur ad mediam regionem
aeris et permiscentur ibi, ubi est aliqualis ignis; et isto modo potest mixtum
generari. Licet ergo terra simpliciter considerata non habeat ut ascendat,
10 tamen alterata a coelo isto modo | habet ut ascendat, ut si verbi gratia esset [275]magnes sursum, traheret ferrum sursum, et iste motus esset simpliciter violentus; tamen secundum quod alteratum ab illa qualitate, naturaliter secundum quid ascendit; sic etiam est de terra ut, alterata a coelo, ascendit
naturaliter; sic etiam illud mixtum generatum in aere descendit quia aer ibi
15 naturaliter est alteratus. Elementa ergo moventur ad locum suum a generante; moventur autem ad generationem a coelo. Sed dicis: ergo elementa
appetunt sui corruptionem. Dico quod verum est quod elementa in mixto
non sunt naturaliter disposita; et ista est causa corruptionis mixtorum, cum
79nullum violentum sit perpetuum; vide II Coeli 17.
Elementa in mixto semper appetunt separari. Dico ergo quod elementa
ut sunt instrumenta superioris agentis, habent naturaliter moveri ad mixtionem, et sic naturaliter moveri, sicut spiritus ut est instrumentum naturaliter descendit per totum corpus. Mixtio ergo respectu naturae universalis
est naturalis, respectu vero naturae particularis est violenta. Sed quid ad
25 obiectionem in qua dictum ‹est› quod Aristoteles, textu 2 IV Meteororum
80
dicit quod frigiditas concurrit active ad mixtionem? Dico quod sola caliditas coelestis est ea quae introducit formam; frigiditas autem non concurrit per se sed per accidens, in quantum habet temperare caliditatem.
Dictum Aristotelis secundum Albertum intelligitur sic: quod frigiditas con30 currit ad opus naturae, quia habet condensare partes materiae ut materia
melius conservet formam. Sed dicis: quomodo ergo generatur mixtum hic
inferius? Dico quod ignis potest descendere per fulmina, per stellas cadentes, per pluvias: unde aqua pluviae est styptica. Descendit etiam per radios
20

19 17] 37 ms.
78

A M Meteora, IV, tr. 1, ch. 4, p. 215a: «Sic enim est in eo vis caeli et motorum
caelestium et vis complexionis sive formae illius naturae, quam format, sicut in calore seminis
plantae vel animalis est vis, quae vocatur formativa animalis vel plantae».
79
A De coel. II, 3, 286 a 17-18, t. 17 (Giunta, 106 A); Auctor.Arist. 163: 50.
80
A Meteor. IV, 378 b 30 – 379 a 1, t. 2 (Giunta, 468 A-B).

260

P P

solares, quia videmus in nemoribus, ubi sunt ferulae siccae, inciduntur a81sole. Descendit etiam in fundo maris ad generandum corallos et mineras,
quia ista elementa sunt ordinata ad mixtum. Et ideo videmus quod elementa non inveniuntur in sua puritate; ita etiam aqua maris non est aquapura cum in ea degant pisces et sit saporosa: et ideo potest ex ea fieri
mixtum; etsi nulla esset in ea mixtio, potest in ea generari mixtum ex mixto
82
existente sub aqua.
Vult Conciliator in differentia 16 quod illa etiam sit opinio Avicennae etquod male Commentator ei imponat.83 Sed vide Avicennam, VI Metaphysicae cap. 3; et in II suae Sufficientiae, cap. 3,84 facit capitulum longum. Ibi
ostendit quod nulla forma substantialis recipit magis et minus. Et quiapotest glosari de formis perfectis (vide VI Metaphysicae cap. 3, ubi dicit
quod nec gravitas recipit magis et minus) ideo male Albertus et Conciliatorconcordant Commentatorem cum Avicenna.
Restavit dubitatio quia contra est ratio quod qualitates primae intensione sui inferant intensionem in formis, quare etiam non ita est deforma mixti, cum sicut se habet qualitas ad formam elementi, eodem modose habeat complexio respectu formae mixti. Quare ergo variatio in qualitatearguit variationem in forma, non autem variatio complexionis arguit variationem in forma mixti. Nam complexiones recipiunt magis et minus, ut
85[276] probatur primo Tegni. Tu | dices quod hoc est quia forma mixti est magis
perfecta. Dico quod hoc nihil est quia qualitas est proprietas formae elementaris, sicut complexio formae mixti. Dico sic quod respectu formae
15 intensione] intensionem ms.
81
On the falling stars see A Meteor. I, 7 344 a 5 – b 9, ch. 3 (Giunta, 407); on thelighting bolts ibid., I, 3. On the corals see A M De animalibus, III, tr. 1, ch. 4,
p. 293: «Videmus enim corallum nasci ab humido maris et in ipso mari esse durissimum».
82
Pomponazzi is likely referrring to the argument of D S Lectura, II, d. 15, q. un.,p. 146 (cf. Essay, fn. 210).
83
P  A Conciliator, d. 16, propter secundum, f. 23ra: «Avicenna voluit formas
elementorum transmutari et confundi et in medium quoddam redigi, licet Averroes imponat
sibi ipsum eas posuisse integras in suis perfectionibus permanere, quod non aestimo ‹Avicennam› sensisse».
84
A L, Liber de philosophia prima, VI, 3, f. 92rb: «Dico igitur quod in modo
primo iam putatur quod in plerisque causatum minus est in esse quam causa in eademintentione. Si ipsa intentio fuerit talis ut recipiat magis et minus, sicut aqua cum calefit ab igne
est quasi similis ei cum reciperit hoc. Et sicut ignis de quo tenent verisimile quod convertit ase in consimilem sibi ignem, et tunc illud fit sibi equale in forma igneitatis, quam non recipit
magis et minus»; E. Suffic. II, 3, f. 26ra: «Sed figure et consimilia inveniuntur subito inmateria que recipit eas, et non recipiunt magis et minus».
85
Pomponazzi might refer to the balanced temperament, discussed by P T Plusquam commentum in Microtegni Galieni, I, f. 12vb.

5

10

15

20

Q     

261

mixti sunt duplices qualitates: quaedam praecedunt formam mixti et quaedam sequuntur, II De generatione 6: «primum principium rerum generabilium est materia prima»; secundum principium sunt primae contrarietates
et dictae sunt principia omnium corporum; tertium principium sunt ele86
5 menta. Istae qualitates quae sunt primae sunt qualitates insequentes primo elementa, et deinde sunt mixtae. Unde complexio dependet a qualitatibus primis. Et possumus dicere recte loquendo quod istae qualitates sunt
proprietates elementorum et dispositiones mixtorum, sicut tempus comparatur ad primum motum ut passio ad substantiam. Et quia motus ille est
10 unus, sic etiam tempus est unum. Comparatur vero tempus ad alios motus
ut numerus ad rem numeratam quia, sicut numerus non ponitur in diffinitione rei numeratae, sic tempus non ponitur in ratione motus aliorum. Vide87
hoc IV Physicorum 132.
Eodem moto qualitates primae vel sunt idem quod formae elementorum, ut voluit Alexander, vel sunt proprietates, ut voluit Commentator.
Sunt dispositiones tantum respectu mixtorum. Cum ergo forma mixti dependeat a complexione causata a qualitatibus primis, non valet quod arguat
intensionem et remissionem formae mixti, sed arguit intensionem et remissionem in forma elementorum. Non autem est proprietas formae mixti:
20 sicut mixtum in motu dependet a simplici, sic etiam in mixtione dependet
a qualitatibus. Sunt vero accidentia quae insequuntur formam mixti ut
mixtum est; et sic non intenduntur nec remittuntur, ut est in magnete
attractio ferri. Contra: videmus quod unum reubarbarum regionis melius
attrahit coleram quam aliud; similiter de stisado arabico, et de croco orien88
25 tali. Dico quod, sicut homo unus magis ridet quam alius, tamen non est
magis risibilis, aptitudo purgandi coleram competit simpliciter omni reubarbaro, non tamen actus.
15

23 melius] iter. ms.
86A De gen.corr. II, 1, 329 a 32-35, t. 6 (Giunta, 372 A).
A In Phys. IV, t.c. 132 (Giunta, 203 L): «Tempus igitur sequitur hunc motum, et istemotus accipitur in definitione eius; et ipsum mensurat illud, non secundum quod numerus
mensurat numeratum sed secundum quod mensurat aliquid quod est forma in re. Alios vero
motus mensurat secundum quod numerus mensurat numeratum, scilicet quod numeratum
non accipitur in definitione numeri».
88
Concerning the rhubarb see J  F Super prima Fen I Canonis, doct. 6, f.
62vb: «[…] sicut reubarbarum per solam suam virtutem attractivam attrahit choleram etrelinquit alios humores […]»; on the crocus see J  P Super Canonem, cap. 8,
doct. 2, fen 3, f. 143rb: «Et est zebrabegi caro cocta cum aqua cui postea admiscentur acetum
et crocus. Et est frigida que sanguinem et coleram reprimit rubeam». Concerning the stychados arabicus see A Canon, II, 2, § 601, p. 149ra: «Conturbat illum in cuius complexione cholera dominatur, et facit eum vomere et est ex eis quae faciunt sitim».
87

262

P P

Aliud dubium est utrum istae formae mixtorum sint realiter compositae
ex formis elementorum, ut color medius ex extremis. Dico quod non suntcompositae formae mixtorum sicut formae coloris medii, sed est forma
89
realiter distincta a formis simul iunctis, VII Metaphysicae ultimo: «Caro
non est ignis et aqua, sed aliud ab his», et est quaedam forma simplex in sesuperaddita formis elementaribus; alioquin lignum non esset unum, sed
plura. Primum argumentum fuit auctoritas Aristotelis, I De generatione, 84:90
non corrumpitur nec alterum nec ambo, sed salvatur virtus eorum. Ad
hoc: ut dicit Ioannes Grammaticus ibi, non debet intelligi ‘restare in virtute’
sicut unum elementum est in virtute in alio, ut in igne est aqua in virtuteabiiciens actum; sed elementa sunt in virtute quia non sunt in sua synceri91[277] tate sicut in suo loco. Et ideo hoc esse refractum | in mixto vocatur esse invirtute et est esse ligatum et esse violentum; in propriis autem locis est esse
naturale. Et quod hoc sit verum videamus conditiones mixtionis positas ab
Aristoteles: materia prima non dicitur misceri cum sua forma, nec etiam ea
quae miscentur sunt qualitates, sed est complexio. Et nota quod complexio
est mixtio qualitatis, sed mixtio est eorum quae possunt separari et separata uniri possunt. Talia autem non possunt separari et separata uniri: et sic
pro ‘esse in virtute’ intelligit ‘esse refractum’. Ad secundum (et est magis
difficile et credo quod ille locus fuerit causa quod Galenus imposuerit illam
92
opinionem Aristoteli) dicit Aristoteles quod melius est in compositione
esse per virtutes eorum93 et declarat quid ‹et› quae sunt virtutes eorum, etdicit: caliditas, frigiditas etc. materia sunt corporum compositorum. Et sic
videtur favere opinioni Latinorum; et Conciliator fundat se super hac sententia,94 et omnes Latini praeter Albertum tenent hanc sententiam.
Dicam expositionem Commentatoris et eam quam sum imaginatus; etrogo ut cogitetis. Expositio Commentatoris II De partibus talis est, quod
8 salvatur] solvatur ms.
89

A Met. VII, 17, 1041 b 17-18, t. 60 (Giunta, 207 L).
A De gen.corr. I, 10, 327 b 30-31, t. 84 (Giunta, 369 E).
91
I G In De gen.corr. I, c. 131, p. 84a: «Quapropter solutae sunt dubitationes: aliquo quidem modo servatis his quae mista sunt; aliquo autem modo non. Hoc enim
dubitationes volebant: servari scilicet ipsa et non servari. Igitur, inquit, inest mistio quae ipsa
per se subsistebant rursusque post mistionem nata sunt separari, sed non hoc dicit quod actu
existentia in mistura mista, sic rursus possint separari. Non enim utique essent mista, si actu
essent, et sine aliqua mutatione, sed aut hoc dicit quod nata sunt temperata, eo quod non
perfectam formam amiserint, sed synceram solum, per discretiva alterativaque quaedam instrumenta, integram rursus propriam formam recuperare».
92
G De elementis IX (see Essay, fn. 166).
93
A De gen.corr. I, 10, 327 b 30-31, t. 84 (Giunta, 369 E).
94P  A Conciliator, d. 16, propter tertium, f. 23vb (Essay, fn. 69).
90

5

10

15

20

25

Q     

263

95

elementa non sunt elementa nisi per has virtutes. Unde, ut dicit Albertus
96
in digressione 67, elementum non dicitur elementum nisi respectu rei elementatae, et quia ipsa elementa non fiunt elementa mixtionis nisi per alterationem ad invicem, sed actio est merito primarum qualitatum; unde non
5 fit alteratio ad substantiam per gravitatem nec per levitatem. Cum ergoelementa sint elementa mixtorum per qualitates, ideo prima compositio est
ex elementis secundum suas qualitates. Et hoc forte voluit dicere quod qualitates sunt formae elementorum non absolute sed sunt formae elementi
quatenus elementum, quia elementum ut elementum includit has virtutes;
10 non autem secundum quod ‹sunt› in substantia. Et nonne in Metaphysica
dicitur quod albedo non est de ratione hominis, sed est de ratione hominis
97
albi? Vide 8 textum II De generatione: calidum, frigidum etc. constituunt
98
elementa ut elementa sunt. Dicit ergo Commentator quod loquitur deelementis ut elementa sunt et quae constant per suas qualitates. Sed videtur
15 mihi quod non bene salvet subtilitatem Aristotelis, quia Aristoteles in libro99
De generatione constituerat elementum esse per has virtutes. Hic autem
dicit quod rectius est dicere elementum constituere mixtum ex virtutibus.
Sed nota quid sim ego imaginatus. Aliud est considerare elementa ut
veniunt ad mixtionem et aliud est considerare elementa ut sunt in mixto,
100
20 unde generatio diffinita IV Meteororum est propria diffinitio mixtorum.
Et licet generatio et mixtio sint idem secundum substantiam, tamen distinguuntur formaliter, quia mixtio est segregatorum unio. Sed nota quod ex
ista mixtione resultat mixti generatio, quae licet sit eadem subiecto differt
tamen formaliter. Ex his nolo dicere quod in doctrina Aristotelis in mix25 tione sunt immiscibilia quatuor, tamen in re mixta non sunt quatuor corpora miscibilia, sed quatuor virtutes. | Unde nota quod qui ponit quatuor [278]corpora elementorum esse in mixto non evadit ab altero duorum: vel quod
non erit mixtio, vel quod erit penetratio corporum. Et ideo antiqui ‹qui›
12 8] 7 ms.
95

A De part.an. II, 1, 646 a 5-20, cap. 1 (Giunta, 127 C-E).
A M De gen.corr., II, tr. 1, ch. 4, p. 179a: «Nos autem dicimus esse aliam abelementis aliquam materiam unam quatuor corporum sensibilium: sed dicimus hanc non esse
actu separatam ab elementis omnibus simul, sed divisim separatur modo ab uno, modo abalio, et est semper cum contrarietate, et ex illa sicut ex materia generantur corpora quae
vocantur elementata. De elementis autem certius determinatum est in tertio Coeli et Mundi:
sed tamen secundum modum quo ex materia generantur corpora prima, non est dictum ibi,
sed relinquitur hoc esse determinandum».
97
A Met. X, 9, 1058 b 3-5, t. 23 (Giunta, 274 A-B).
98
A De gen.corr. II, 2, 329 b 24-25, t. 8 (Giunta, 372 K).
99
A De gen.corr. I, 10, 327 b 30-31; t. 84 (Giunta, 369 E).
100
A Meteor. IV, 378 b 30 – 379 a 1, t. 2 (Giunta, 468 A-B).
96

264

P P

hoc opinabantur, cogebantur ad haec inconvenientia. Ideo Aristoteles,
videns hoc, dicit in libro De partibus quod melius est dicere mixtionem
101
fieri ex quatuor virtutibus elementorum, id est ex quatuor formis, nonautem ex quatuor elementis, quia dicere quatuor elementa videtur significare quatuor corpora divisa; unde quatuor formae possunt esse simul ineadem materia, non tamen quatuor corpora. Ideo Aristoteles, respiciens ad
opinionem antiquorum ponentium in mixto quatuor corpora, dicit ponendas esse quatuor virtutes elementorum. Vel teneat qualitates esse formas
vel non, ut Commentator, rectius est dicere formas elementorum esse materias compositorum. Et nota illam auctoritatem, quia favet Commentatori
dicenti formas elementorum concurrere in ratione materiae ad mixtionem.
Ea ergo quae veniunt ad mixtionem sunt quatuor corpora. Ex hac autem
mixtione calor coeli reducit eas ad hoc, ut una forma sit confusa alteri
formae; ideo mixtum rectius dicitur constare ex quatuor formis quam ex
quatuor elementis. Et cum dicis: Commentator dicit mixtionem esse ex
quatuor elementis, dico quod male intellexit, quia mixtio est ex quatuor
formis; vel, et melius, accipit Commentator totum pro parte: ex quatuor
formis elementorum, non autem ex quatuor corporibus.
Ultima est opinio Latinorum, et ponunt isti quod elementa virtualiter
restent in mixto quia isti invenerunt quod scriptum est in Genesi: «producatur ex aqua»;102 non autem ex communibus elementis. Ponunt igitur
quod elementa in generatione mixti veniant ad mixtionem. Imaginantur
autem quod in loco mixtionis alterentur invicem; et ista alteratio est merito
qualitatis et ex istis qualitatibus volunt quod producatur qualitas media,
quae nominatur complexio, et ista est dispositio pro forma mixti. Et hic est
duplex opinio. Scotus et divus Thomas volunt quod ista qualitas media nonsit realiter composita ex qualitatibus primis, quia non possunt qualitates
103
contrariae se compati. Marsilius vero tenet quod ista qualitas media sit
101A De part.an. II, 1, 646 a 5-20, cap. 1 (Giunta, 127 C-E).
Pomponazzi is referring to Gen. 1, 9, about the distinction between water and earth.
103D S Lectura, II, d. 15, q. un., p. 144: «Dico quod sicut extremae qualitates manent
in medio, non quia extrema maneant secundum suas realitates in medio (quia qualitas media
aeque simplex est sicut extrema), sed quia ‘medium convenientiam habet cum extremis’, ita inproposito in mixto dicuntur manere elementa tamquam in quodam causato medio […]»;
Aquinas seems to believe the contrary, see P-T A In De generatione
continuatio, I, l. 24, n. 7: «Considerandum est igitur quod qualitates activae et passivae
elementorum contrariae sunt adinvicem, et magis et minus recipiunt: ex contrariis autem qualitatibus quae suscipiunt magis et minus, constitui potest media qualitas, quae sapit utriusqueextremi naturam, sicut pallidum inter album et nigrum. Sic igitur remissis excellentiis elementarium qualitatum, constituitur ex eis quaedam qualitas media, quae est propria qualitas corporis mixti, differens tamen in diversis secundum diversam mixtionis proportionem».
102

5

10

15

20

25

Q     

265

104

realiter composita ex extremis. Sed primi volunt consequenter quod nec
qualitates nec formae elementorum remaneant, sed dicunt quod elementa
sunt in mixto secundum qualitates et formas secundum continentiam virtualem; et ponunt naturalem convenientiam: verbi gratia, color viridis ma5 gis convenit cum extremis quam extrema ad invicem. Hoc modo dicitur
quod albus et niger color sunt in colore viridi. Sic etiam imaginatur quod
ista complexio quae est qualitas simplex dicatur sapere naturam qualitatis
secundum naturalem convenientiam: et semper medium comparatum ad
105
extremum induit rationem contrarii. Formae vero elementorum sunt in
10 mixto propter convenientiam naturalem | quia magis convenit forma ele- [279]menti cum forma mixti quam forma elementi cum forma elementi etiam
propter continentiam virtualem quia, ut colligitur, forma imperfectio‹r›
continetur a forma perfectiori, ut in sensitiva virtualiter continetur vegetativa. Elementa ergo quoad suas formas substantiales continentur dupliciter
15 a forma mixti: primo propter convenientiam naturalem, secundo propter
continentiam virtualem. Et isto modo glosatur Aristoteles 84 I De generatione: remanet virtus eorum, id est virtualiter remanet propter convenien106
tiam naturalem et continentiam virtualem. Et omnes conveniunt in hoc.
Sed contra istum doctorem est difficultas, quia falsum videtur quodmaior convenientia sit inter formam mixti et elementi quam inter formas
elementorum, quia convenientia naturalis inter formas potest esse uno
modo, quia compossibiles sunt in subiecto et, ut sic, forma elementi nonpotest esse eodem modo in mixto, quia in eo non sunt formaliter. Aliomodo non magis conveniunt, quia formae elementorum magis conveniunt,
25 cum sint imperfectae, quam cum forma mixti quae est perfecta; nequeetiam per operationes, quia operationes sunt distinctae, scilicet formae
mixti et formae elementi. Ita quod arguunt sic: si forma elementi est in
mixto virtualiter per convenientiam naturalem, vel hoc erit quia forma elementi magis se compatitur in subiecto cum forma mixti quam cum forma
30 alterius elementi (et hoc non, quia per ipsum forma elementi non est in
mixto), vel quia formae elementorum conveniunt cum forma mixti quoad
perfectionem (et hoc non, quia forma elementi est imperfecta), vel quiaconveniunt in operatione (et hoc non, cum alia sit operatio formae mixti ab
20

104M  I In De gen.corr. II, q. 21, f. 93vb: «Ad probationem dicitur quod non
est simile de qualitatibus extremis componentibus media et de elementis, quia qualitates extreme saltem primae remisse remanent in mediis qualitatibus. Elementa autem non manent in
mixto, ut postea dicetur».
105
A Phys. V, 1, 224 b 30-31, t. 6 (Giunta, 209 I-K); Auctor.Arist. 152: 148.
106
A De gen.corr. I, 10, 327 b 30-31, t. 84 (Giunta, 369 E).

266P P

operatione formae elementi). Non ergo videtur quomodo sit ista convenientia naturalis inter formam mixti et formam elementi.
Contra istam viam sunt rationes Commentatoris. Prima est: si elementum corrumpitur, tunc elementum non esset elementum. Respondet Commentator et Gregorius, II Sententiarum, dist. 15, dicit quod illa diffinitio
data de elemento V Metaphysicae est diffinitio data de materia prima, quia
ibi ponitur ly primo;107 et ibi Commentator dicit quod hoc ponitur ad differentiam elementorum, ex quibus non fit primo;108 et breviter illa diffinitio
est de prima materia et forma. Verum est quod secundum expositionem
Divi Thomae illa diffinitio se extendit ad aliud;109 et secundum istam expositionem negatur consequentia: non enim amittunt rationem elementi, quiaaliquo modo existunt. Et posset confirmari, quia III Coeli 31 diffinitur elementum per hoc quod inexistit actu vel potentia.110 Sed contra hoc est fortis replica, quia postquam Aristoteles posuit diffinitionem elementi deindein 32 et 33 III De coelo111 ponitur quod lignum et caro non sunt in igne,
tamen ignis et aqua potentia sunt in ligno, quia per dissolutionem eorum
dissolvitur lignum, ergo.
Aliud argumentum est quia nos videmus mixtum dissolvi in quatuor |[280] elementa: videmus enim quod lignum viride cum ponitur ad ignem, exit
forma aquae, flamma et cinis. Respondet Gregorius quod aqua illa quae
exit ex ligno non est aqua elementaris nec flamma nec fumus nec cinis. Sed
112
quaero quae sint: si non sunt elementa, ergo erunt mixta. Ergo mixtum
erit compositum ex quatuor mixtis. Probatur: si ista responsio esset vera,
periret iudicium Aristotelis II De partibus, cap. 6, ubi vult quod complexio
cerebri attestatur, quia si decoquatur maxima pars quae resolvitur est
113
aqua. Similiter Avicenna in capitulo de membris, ubi graduat complexio107

G A In II sent., d. 15, p. 302, ll. 15-18: «Ad secundum dico quod nec
ignis nec aliquod aliorum trium corporum est alicuius substantiae que per se sit una elementum secundum illam diffinitionem elementi. Sed sic sole cause intrinsece rei, materia scilicet
et forma, sunt elementa ipsius».
108
A In Met. V, 4, c. 4 (Giunta, 105 G): «Per hoc igitur quod dicit ex quo res componitur primo excludit illud ex quo res componitur secundo».
109
T A Sententia Metaphysicae, V, l. 4, n. 1: «Primo ostendit quomodo elementum proprie dicatur. Secundo quomodo dicatur transumptive, ibi, et transferentes elementum
et cetera».
110
A De coel. III, 3, 302 a 15-16, t. 31 (Giunta, 200 K).
111
A De coel. III, 3, 302 a 22-27, t. 32 (Giunta, 201 C-F).
112
G A In II Sent., d. 15, p. 302, ll. 27-29: «Ad probationem dico quod nec
ille partes aquee sunt aqua que dicitur elementaris, nec illi cineres sunt terra, nec illi fumi suntaer. Et ideo in nullum trium elementorum resolvitur».
113
A De part.an. II, 7, 653 a 10-15, cap. 7 (Giunta, 137 I).

5

10

15

20

25

Q     

267

nem ossium, dicit quod nel lambico resolvit‹ur› maxima pars aquae in114
terra.
Aliud argumentum est Commentatoris, quia si elementa non restarent
formaliter in mixto, natura faceret saltus de extremo ad extremum sine
115
5 medio.
Respondent quod duplex est ordo naturae: unus est in perficiendo, alius est in transmutando. Forma habet ordinem in perficiendo,
quando materia immediate perficitur, et isto modo materia potest primo
perfici a forma qualibet. Est alius ordo in transmutando, ut cibus nonpotest transmutari in carnem et ossa, nisi transmutetur in quatuor humo10 res. Materia ergo primo transmutatur ad formas elementales; non tamen
est necesse ut quando venit forma mixti in perficiendo, maneant formae
elementorum. Hoc argumentum non solvo quia esset vitiare quaestionem
de per se, scilicet an per adventum ultimae formae formae praecedentes
corrumpantur.
15

Ultimum argumentum est quia mixtio est alteratorum unio, et noncorruptorum. Praeterea unio praesupponit ea quae uniuntur; ergo etc.
Respondent quod ly alteratorum unio est praeteriti temporis, id est: si fiat
mixtio necesse est ut elementa prius fuerint alterata. Ad secundum dicunt
quod restant virtualiter.

Ista sunt quae possunt dici. Alia omitto propter brevitatem et redeo ad
116
argumentum heri factum, quia quod dixi volo retractare, quia beatus
Augustinus composuit sex millia volumina et nullus magis laudatur quamliber De retractatione. Aristoteles, II De partibus animalium, ponit illam
triplicem compositionem; et volui videre XII De animalibus Alberti, qui est
117
25 II De partibus Aristotelis, et traductionem antiquam.
Et volunt quod

20

21 volo] nolo ms. 22 Augustinus] qui add. ms.
114

Pomponazzi rather refers to J  F Super prima Fen I Canonis, doct. 4,
f. 30rb: «[…] in omni mixto sunt a natura retente partes aquose ad velocem exiccationem prohibendam; cuius signum quia fere omnia ad elambicum posita aquositatem quandam emittunt». Cf. P P Expositio super I et II De part.an., II, lectio 18, p. 244: «Nam
unumquodque resolvitur in illud ex quo componitur; modo si cerebrum bulliatur et elambicetur, resolvitur in partem terream et aqueam; terra autem et aqua sunt frigida et humida;quare etc.».
115
Cf. A De gen.an. III, 10, 760 a 31 (Giunta, 104 B); Auctor. Arist. 225: 206.
116
Pomponazzi is probably referring to his argument infra, T.6, p. 241, ll. 7-21.
117
A De part.an. II, 1, 646 a 5-20, cap. 1 (Giunta, 127 C-E). See also P P Expositio super I et II De part.an., II, lectio 1, p. 130: «Et Commentator uno modo,
scilicet Averrois, interpretatur istum locum qui vult quod Aristoteles hic innuat tres compositiones: prima est materiae et formae, ex qua immediate resultant elementa; secunda compositio ‹est› quae resultat ex elementis, ex quibus fiunt caro, os, sicut est compositio membrorum
similium; tertia compositio est ex quibus fiunt organica»; A M De animalibus,

268P P

Aristoteles dicat triplicem esse compositionem. Una est quae est ex primis
principiis et ex quatuor elementis, et addit quod fortasse melius est ex vir118
tutibus elementorum et declarat: caliditas etc. Et nota quod Theodorus
erravit, quia transtulit in abstracto; sed textus graecus stat in concreto,scilicet: calidum, frigidum etc.; ita quod melius est dicere compositionem
fieri ex virtutibus elementorum, scilicet quam ex totis elementis. Secunda
compositio est membrorum consimilium. Tertia est organicorum. Secundum ergo traductionem Theodori Aristoteles vult esse triplicem compositionem. Prima est ex primis elementis, et melius dicitur esse ex virtutibus
elementorum quam ex quatuor elementis. Secunda compositio est mem[281] brorum similarium ex illis primis. | Ecce quod secunda compositio cum
prima coincidit. Albertus, videns hanc obiectionem, dicit quod ponit triplicem compositionem quae est in animalibus. Prima est ex quatuor elementis. Secunda est similium et haec facit complexionem. Tertia est quae facit
compositionem organicorum. Sed hoc non dicit textus verus. Sed iudicio
meo Commentator habet textum sinceriorem; et dicit quod prima compositio est ex elementis et haec fit ex virtutibus. Et nota quod error stat in una
littera haec et Theodorus habet ly haec et transtulit ex, sed ly haec abundat.
Unde textus vult dicere quod prima compositio est vocatorum elementorum, scilicet ignis, aeris, aquae et terrae. Prima ergo compositio est corporum quae vocantur elementa et quod ita sit vide quia Aristoteles dicit: «ut
quamvis dictum est» ‹etc.›.119 Exponit Commentator in II De generatione,
vide in II De generatione 6, ubi dicit: nos autem dicimus unam esse materiam corporum consimilium subiectam contrarietati ex qua generantur ele2 principiis] primordiis adn. rep. marg.
XII, tr. 1, ch. 4 p. 817: «Primum igitur dicamus, quod in corporibus animalium tres sunt compositiones. Et prima quidem est commixtio vocata, quae est ex alteratis ad invicem quatuor
elementis et qualitatibus ipsorum, per quam qualitates primae activae et passivae fractis excellentiis suis ad unum actum mixti deducuntur: qui actus differentias et gradus recipit secundum differentiam corporum animalium. Haec autem mixtio elementorum continue extenditur in alteratione quousque fiant ex ea quatuor humores, qui sunt sanguis et fleuma et utraquecolera, rubea videlicet et nigra. Secunda autem compositio est complexionalis humorumtransmutatione peracta, producens ex humorum transmutatione membra consimilia: et ideo
ad speciem membrorum consimilium haec operatio terminatur: et complexio haec compositio proprie vocatur. Tertia vero est constitutio membri officialis ex similibus et constitutio
totius corporis ex membris consimilibus et officialibus: quae licet duorum videantur esse
compositiones, tamen non sunt vere nisi una, quoniam membra consimilia non alterantur aformis suis in compositione membri officialis: et eumdem modum compositionis habent officialia in compositione totius corporis».
118
Theodorus Gaza († 1475), humanist and translator of Aristotle’s works.
119A De part.an. II, 1, 646 a 15 (Giunta, 127 D): «sed melius fortasse dici potest ex
virtutibus confici elementorum, iisque non omnibus, sed ut ante expositum est».

5

10

15

20

Q     

269

120

menta. Et infra, declarando in textu 8 quae sint quae constituunt ele121
menta, dicit quod istae sunt quatuor qualitates primae in materia prima.

5

10

15

20

Ergo compositio est elementorum, quae non ex omnibus partibus, sed
ex qualitatibus, et ille male transtulit propter errorem litterae. Elementa
enim ut elementa constant ex prima materia et ex virtutibus elementorum.
Sed dices: ‘illud rectius ad quid refertur?’. Nota quod elementa considerantur ibi sub eo quod sunt elementa et ut sic dicuntur esse activa et passiva, etquia elementa non agunt ratione formae suae, sed ratione qualitatum, ideo
Aristoteles in De sensu et sensato: «ignis non agit ut ignis sed ut calidus»;122et Aristoteles in libro De generatione considerat elementa ut elementa.123
Ideo in compositione elementorum, ut elementa sunt, melius dicuntur
componi ex virtutibus elementorum et materia prima quam ex formis
elementalibus, quia ut composita sunt ex formis substantialibus, abstrahunt
ab actione et passione. Et sic elementa ut elementa rectius dicuntur componi ex virtutibus elementorum ut elementa et ex materia prima, quam ex
formis substantialibus. Et declarat: calidum, frigidum etc. sunt materia corporum compositorum. Et propter hoc cessat illa subtilitas chimaerica quamdixi heri. Ideo teneo quod opinio Commentatoris evitat maiores difficultates quam alia; neque me pudet amore veritatis me ipsum retractare, undequi dicunt me aliis adversari ut contradicam mentiuntur. Oportet enim inphilosophia haereticum esse, qui veritatem invenire cupit.
die 30 Ianuarii 1526

120

A De gen.corr. II, 1, 329 a 26-30, t. 6 (Giunta, 372 A).
A De gen.corr. II, 2, 329 b 17-20, t. 8 (Giunta, 372 I).
122
A De sens. 4, 441 b 11-15 (Giunta, 7 I); Auctor.Arist. 197: 17. Cf. Infra, T.5, lectio
24, pp. 233-235.
123
A De gen.corr. I, 10, 327 b 30-31, t. 84 (Giunta, 369 E).
121

Major dates in the life of Pietro Pomponazzi

11462 Pietro Pomponazzi was born in Mantua, on 16 September. He grew up ina wealthy family, loyal to the Lords of Mantova, the Gonzaga. Documents
mention three further siblings: Pietro Giovanni, notary; Paolina, nun; andBernardino, jurisperitus.
1483 Pietro started attending the University of Padua. Among his teachers, itis worth mentioning the Dominican Francesco da Nardò and the Scotist
Antonio Trombetta; Pietro Trapolino and Nicoletto Vernia taught naturalphilosophy, while Pietro Roccabonella taught medicine.
1495 Pietro became professor of philosophy primo loco. As established by thestatutes of the University of Padua, the Aristotelian works were commented
on by two competing professors, who taught ‘in concurrence’ (concurrentes).
Pomponazzi’s teacher in concurrence was Agostino Nifo.
1496 In March he was promoted to Master in Medicine. In the same year hemoved to Ferrara, to teach at the court of Alberto Pio da Carpi. Here hefirst approached the doctrines of the Calculatores, with whom he never hid
his disagreement.2 Against them he wrote two treatises: De intensione etremissione formarum (1514) and De reactione (1515).
1499 Pietro was reappointed in Padua, where he taught continuously until 1509.
His new concurring professors were Antonio Fracanzian, Tiberio Baccilieri,
and Alessandro Achillini. In those years he commented on De an., Phys., andDe coel.
1509 In June the army of the League of Cambrai besieged Padua. The activitiesof the University were stopped. Pietro moved to Mantova, until he was appointed for one year in Ferrara (1509/10).
1 In this short biographical note I synthesise a more detailed biography which has been publishedby Perrone Compagni, «Pomponazzi, Pietro».
2 There is an extensive bibliography concerning the Calculatores. See e.g. Roudaut, La mesure
de l’être; Sylla – Di Liscia, Quantifying Aristotle. Concerning Pomponazzi and the Calculatores,
see Wilson, «Pomponazzi’s Criticism of Calculator»; Lewis, The Merton tradition and kinematics inlate sixteenth and early seventeenth century in Italy, p. 24; Caroti, «Pietro Pomponazzi e i ‘perplexis
ambagibus illius Suiseth involuti’»; Caroti, «La filosofia nelle università italiane»; Caroti, «Pomponazzi e la ‘Reactio’».

272

Major dates

1511

Pietro was appointed as professor of philosophy at the University of Bologna.
He started his teaching activity by commenting on Met. XII. He remained
affiliated with and teaching in Bologna until his death.

1514

The University of Bologna started investigating Pomponazzi’s teaching activity, since while commenting on Averroes’ prologue on Phys. III he allegedly
derided religious belief. The accusation had no follow-up.

1516

Pietro published his Tractatus de immortalitate animae. In this work heproposed that Aristotle was of no use for defending the immortality ofthe soul. A careful reading of De anima shows – he believed – that humanthought is completely bound to material souls; thus, after the death of thematerial body, there cannot be any further activity for the intellective soul.
The treatise provoked a harsh reaction from the religious authorities almost
everywhere in the north of Italy. Pope Leo X asked Pomponazzi to retract,
but this accusation had no effect, nor any political or academic consequences. The following year the University renewed Pomponazzi’s contract with ahigher salary.

1518

In February Pietro published the Apologia, in which he defended the Tractatus. The first book of the Apologia consists in a reply to the objections of his
own student, Gasparo Contarini, who had addressed him with doubts andcritiques. Books two and three, in contrast, have the religious authorities aspolemical targets.

1520 Between August and November, Pomponazzi finished the treatise De incantationibus. In November he also finished the De fato, libero arbitrio et
praedestinatione. These works were only circulated in manuscript form, andwere printed posthumously in Basel. In the De incantationibus Pomponazzi
proposed a naturalistic and ‘Aristotelian’ exposition of any miraculous phenomenon to be found in nature, thus excluding any supernatural power. In
the De fato he proposed a broad analysis of the Aristotelian notion of freewill, by comparing the Stoic notion of fate and the Christian doctrine of
freedom.
1521

Pietro composed the De nutritione et augmentione, where he discussed Aristotle’s biological philosophy.

1525

In March Pietro published a collection of his works, the Tractatus acutissimi,
utillimi et mere peripatetici. On 18 May he passed away after some weeks
of illness. His corpse was brought back to Mantua by his student Ercole
Gonzaga, son of the Duke of Mantua.

Bibliography
1. Manuscripts
Arezzo, Biblioteca civica
ms. 389 : 89
ms. 390 : 36
Città del Vaticano, Biblioteca Apostolica Vaticana
ms. Reg.lat. 1279 : 38, 89, 91
ms. Vat.lat. 2151 : 130
ms. Vat.lat. 5733 : 88, 98, 126, 128-129
Firenze, Biblioteca Medicea Laurenziana
ms. Ashb. 1048 : 35
Milano, Venerabile Biblioteca Ambrosiana
ms. A.52.inf. : 90
ms. Q.116.sup. : 89
ms. R.96.sup. : 205
Napoli, Biblioteca Nazionale ‘Vittorio Emanuele III’
ms. VIII.D.79 : 35
ms. VIII.D.80 : 30
Paris, Bibliothèque nationale de France
ms. Latin 6448 : 37, 89, 92
ms. Latin 6533 : 36, 99
ms. Latin 6534 : 88-90
ms. Latin 6536 : 89, 94
Osimo, Collegio Campana
ms. 18.L.44 (ex 45) : 89

274

Bibliography

2. Primary Literature
Aegidii Romani In De gen.corr.,in Egidius cum Marsilio et Alberto De generatione, Venetiis, apud Iunctas, 1518, ff.
1r–64v.
Alberti de Saxonia In De gen.corr.,in Egidius cum Marsilio et Alberto De generatione, Venetiis, apud Iunctas, 1518, ff.
132r–155v.
Alberti Magni De caelo,
Alberti Magni De caelo et mundo, hrsg. von P. Hossfeld, Münster i.W., Aschendorffsche Verlagsbuchhandlung, 1971 (Opera omnia, vol. V, pars 1).
Alberti Magni Meteora,
Alberti Magni Meteora, hrsg. von P. Hossfeld, Münster i.W., Aschendorffsche
Verlagsbuchhandlung, 2003 (Opera omnia, vol. VI, pars 1).
Alberti Magni De generatione et corruptione,
in Alberti Magni De natura loci, De causis proprietatum elementorum, De
generatione et corruptione, hrsg. von P. Hossfeld, Münster i.W., Aschendorffsche
Verlagsbuchhandlung, 1980 (Opera omnia, vol. V, pars 2).
Alberti Magni De causis proprietatum elementorum,in Alberti Magni De natura loci, De causis proprietatum elementorum, De
generatione et corruptione, hrsg. von P. Hossfeld, Münster i.W., Aschendorffsche
Verlagsbuchhandlung, 1980 (Opera omnia, vol. V, pars 2).
Alberti Magni Mineralia,
in Opera omnia, ed. A. Borgnet, Paris, 1890, vol. V, pp. 1–116.
Alberti Magni De animalibus,
Alberti Magni De animalibus libri XXVI, hrsg. von H. Stadler, Münster i.W.,
Aschendorffsche Verlagsbuchhandlung, 1916 (Opera omnia, vol. IX).
Aldobrandini Le régime du corps, ed. L. Landouzy – R. Pepin, Paris, H. Champion, 1911.
Alexandri Achillini De elementis, Bononiae, per Joannem Antonium de Benedictis, 1505.

Primary Literature

275

Alexandri Aphrodisiensis Super Meteora,
in Alexandre d’Aphrodisias, Commentaire sur les Météores d’Aristote, ed. A.J.
Smet, Louvain/Paris, Publications Universitaires de Louvain/Béatrice Nauwelaerts,
1968.
Averrois In De coel.,
Averrois Commentaria Magna in Aristotelem. De celo et mundo, ed. F.J. Carmody,
2 voll., Leuven, Peeters, 2003 [in brackets I have noted also the pages of Aristotelis De coelo, De generatione & corruptione, Meteorologicorum, De plantis, cum
Averrois Cordubensis variis in eosdem commentariis, Venetiis, apud Iunctas, 1562,
ff. 1r–271v].
Averrois Colliget,
in Averrois Cordubensis septem libri Colliget, et Avicennae Cantica, Venetiis,
apud Iunctas, 1560, ff. 9r–143v.
Averrois In Phys.,
in Aristotelis De physico auditu libri octo, cum Averrois Cordubensis variis in
eosdem commentariis, Venetiis, apud Iunctas, 1562.
Averrois In De an.,Averrois Cordubensis Commentarium magnum in Aristotelis De anima libros,ed. F.S. Crawford, Cambridge (Mass.), The Medieval Academy of America, 1953
[in brackets I have noted also the pages of Aristotelis De anima libri tres, cum
Averrois Cordubensis commentariis, Venetiis, apud Iunctas 1562].
Averrois In Canticam,
in Averrois Cordubensis septem libri Colliget, et Avicennae Cantica, Venetiis,
apud Iunctas, 1560, ff. 178r–246v.
Averrois Paraphrasis in Meteor.,
Averroes, In Meteora Aristotelis, Helia Cretense interprete, Venetiis, per Andream de Torresanis de Asula, anno Domini 1488, die vero 12 kalendis septembris.
Averrois In Meteor.,
in Aristotelis De coelo, De generatione & corruptione, Meteorologicorum, De
plantis, cum Averrois Cordubensis variis in eosdem commentariis, Venetiis, apud
Iunctas, 1562, ff. 400r–487v.

276

Bibliography

Averrois In De gen.corr.,
Averrois Cordubensis Commentarium medium in Aristotelis De generatione
et corruptione libros, ed. S. Kurland, Cambridge (Mass.), The Medieval Academyof America, 1956 [in brackets I have noted also the pages of Aristotelis De coelo,
De generatione & corruptione, Meteorologicorum, De plantis, cum Averrois Cordubensis variis in eosdem commentariis, Venetiis, apud Iunctas, 1562, ff. 345r–389r].
Avicennae Canon,
in Liber Canonis Avicennae […], impressus et diligentissime correctus per Paganinum de Paganinis, Venetiis, 1507 [Engl. transl. al-Qānūn fī l-ṭibb, English translation of the critical Arabic text, Jamia Hamdard, New Delhi, 1993].
Avicenna, De viribus cordis,
in Liber Canonis Avicennae […], impressus et diligentissime correctus per Paganinum de Paganinis, Venetiis, 1507, ff. 544r–573v.
Avicenna, Kitāb al-Shifā’, al-Ilâhiyyât,
Engl. transl. The Metaphysics of The Healing, ed. M.E. Marmura, Provo, Brigham
Young University Press, 2005.
Avicenna, al-Ishārāt wa’l-Tanbihāt,
It. transl. Le indicazioni e gli avvertimenti, a cura di F.O. Zamboni, Roma, WriteUp
Books, 2022.
Avicennae Sufficientia,
in Avicenne perhypatetici philosophi […] opera in luce redacta, Venetiis, mandato
ac sumptibus Heredum Octaviani Scoti, per Bonetum Locatellum 1508, ff. 13r–36v[Engl. transl. The Physics of The Healing, ed. J. McGinnis, Provo, Brigham Young
University Press, 2009].
Avicenna Latinus, Liber de philosophia prima sive scientia divina,édition critique de la traduction latine médievale par S. van Riet, introduction doctrinale par G. Verbeke, Louvain/Leiden, Peeters/Brill, 1977.
Avicenna Latinus, Liber tertius naturalium de generatione et corruptione,
par S. Van Riet, introduction doctrinale par G. Verbeke, Louvain-La-Neuve/Leiden,
Peeters/Brill, 1987.

Primary Literature

277

Avicenna Latinus, Sextus de Naturalibus seu De anima, édition critique dela traduction latine medievale par S. Van Riet, Introduction sur la doctrine psychologique d’Avicenne par G. Verbeke, Louvain/Leiden, Peeters/Brill, 1968.
Beda Sententiae philosophicae, in Patrologia Latina, vol. XC, coll. 963-1088.
Boethii Philosophica consolatio,
It. ed. La consolazione della filosofia, ed. C. Moreschini, Torino, Utet, 1994.
Boethii Daci, Quaestiones De gen.corr., ed. G. Sajó, København, G.E.C. Gad, 1972.
Calcidii Commentarium in Platonis Thimaeum,
It. ed. Commentario al Timeo di Platone, ed. C. Moreschini, Milano, Bompiani,
2003.
Canones universales divi Mesue de consolatione medicinarum, Venetiis, per Gregorium de Gregoriis, 1513.
Disticha Catonis, ed. M. Boas – H.J. Botschuyver, Amsterdam, North-Holland
Publishing Company, 1952.
Folengo, Baldo, Engl. transl. Ann E. Mullaney, Cambridge (Ma), The Harvard
University Press, 2007.
Galeni De elementis [translatio Gerardi Cremonensis],in Galeni Opera, Venetiis, per Philippum Pintium de Caneto impressa, v. 2, ff.
a1r–7v.
Gentilis Fulginatis Super prima Fen I Canonis,in Avicenne medicorum principis canonum liber, una cum lucidissima Gentilis Fulginatis expositione, Venetiis, apud Scotum, 1520.
Gentilis Fulginatis Super prima Fen IV Canonis, Patavii, [Nicolaus Petri deHarlem] 1476.
Gregorii Ariminensis In II Sent., ed. D. Trapp, Berlin, De Gruyter, 1979.
Gasparis Contareni Opera, Parisiis, apud Sebastianum Nivellium, 1571.

278

Bibliography

Gualteri Burlaei Expositio in Aristotelis Physica, Venetiis, Johannes Herbort
de Seligenstadt, 1482.
Gualtieri Burlaei Liber praedicamentorum,in Gualterius Burlaeus, Super Artem veterem, Venetiis, 1497.
Guilhelmi de Ockham, Quodlibeta septem, Argentine, 1491.
Henrici de Gandavo Quodlibet IV, ed. G.A.Wilson – G.J. Etzkorn, Leuven, Leuven University Press, 2011.
Hentisberi Sophismata, Venetiis, 1494.
Ioannis Buridani Quaestiones super De gen.corr., ed. M. Streijger – P.J. Bakker– J.M. Thijssen, Leiden, Brill, 2010.
(Ioannis) Duns Scoti Reportata Parisiensia,
in Ioannis Duns Scoti Opera omnia, ed. L. Wadding, Lugduni, 1639, vol. 11.
(Ioannis) Duns Scoti Metaphysica,
in Ioannis Duns Scoti Quaestiones super libros Metaphysicorum, ed. R. Andrews
et al., The Franciscan Institute, St. Bonaventure, NY, 1997.
(Ioannis) Duns Scoti Quaestiones in librum Praedicamentorum,in Ioannis Duns Scoti Quaestiones super libros Praedicamentorum, ed. R. Andrews et al., The Franciscan Institute, St. Bonaventure, NY, 1999.
(Ioannis) Duns Scoti Quaestiones disp. De rerum principio,
in Ioannis Duns Scoti Opera omnia, ed. L. Wadding, Lugduni, 1639, vol. 3.
(Ioannis) Duns Scoti Theoremata, ed. M. Dreyer – H. Möhrle, The Franciscan
Institute, St. Bonaventure, NY, and The Catholic University of America, Washington DC, 2004.
(Ioannis) Duns Scoti Super Meteora,
in Ioannis Duns Scoti Opera omnia, Parisiis, Vives, 1891, t. 4, pp. 3–266.
(Ioannis) Duns Scoti Super Physicam,
in Ioannis Duns Scoti Opera omnia, Parisiis, Vives, 1891, t. 2, pp. 352–677.

Primary Literature

279(Ioannis) Duns Scoti Lectura,in Ioannis Duns Scoti Lectura in librum Sententiarum, Civitas Vaticana, Typis
Vaticanis, voll. XVI–XXI, 1993–2004.
(Ioannis) Duns Scoti Ordinatio, Civitas Vaticana, Typis Vaticanis, voll. XI–XIV,
2008–2013.
Jacobi de Forlivio Super prima Fen I Canonis,
in Expositio Jacobi Forliviensis super primo Canonis Avicenne cum questionibus
eiusdem, Venetiis, apud Locatellum, 1495.
Jacobi de Partibus Super Canonem,in Expoxitio Jacobi Forliviensis in primum Avicenne Canonem cum questionibus
eiusdem […]. Huic et nove impressioni scito additam fore expositionem preclari Jacobi de partibus ultramontani super capitulis […], Papie, impressum per Jacob de
Burgofranco bibliopolam, 1512.
Ioannis Grammatici In De gen.corr.,in Ioannis Grammatici Philoponi Alexandrei Commentaria in libros de generatione et corruptione Aristotelis, Venetiis, apud Hieronymum Scotum, 1558.
Ioannis de Janduno Quaestiones super Met., Venetiis, apud Scotum, 1525.
Leonici Thomaei Super Parva naturalia,
in Aristotelis Stagiritae Parua naturalia… in latinum conuersa et antiquorum more explicata a N. Leonico Thomaeo, [Venetiis], Bernardinus et Mattheus
fratres Vitales Veneti, 1523 mense Iunii.
Liber de causis,
in A. Pattin, Liber de Causis, Leuven, Bibliotheek van de Faculteit Godgeleerdheid,
2000.
Ludovici Buccaferrei In duos libros De generatione et corruptione, Venetiis,
apud Franciscum Senensem, 1571.
Marsilii de Inguen Quaestiones in De gen.corr.,in Egidius cum Marsilio et Alberto De generatione, Venetiis, apud Iunctas, 1518, ff.
65ra–139rb.

280

Bibliography

Nicholai Oresme In Meteor.
Nicole Oresme, Questiones in Meteorologica de prima lectura. ed. A. Panzica,
Leiden, Brill, 2024 (forthcoming).
Pauli Veneti Expositio super De gen.corr., Venetiis, per Bonetum Locatellum,
1498.
Pauli Veneti Summa philosophiae naturalis,in Summa philosophiae naturalis magistri Pauli Veneti iam pridem recognita, et a
vitiis purgata… Vaenundantur in aedibus Iodoci Badii Ascensii, 1521.
Petri Aureoli In II Sent.,
in Petri Aureoli Commentarii in libros Sententiarum, Romae, ex Typographia
Aloisij Zannetti, 1605.
Petri de Abano Conciliator, Venetiis, apud Bonetum Locatellum, 1496.
Petri de Alvernia In Politic. continuatio,in Petri de Alvernia Scriptum super III–VIII libros Politicorum Aristotelis, ed.
L. Lanza, Wiesbaden, Reichert, 2021.
Petri Pomponatii Fragmenta super libros De anima, available at https://www.
hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost15/Pomponatius/pom_frl22732.html,
last accessed 03/03/2024.
Petri Pomponatii De reactione,
in Pietro Pomponazzi, Tutti i trattati peripatetici, ed. F.P. Raimondi – J.M.
Garcìa–Valverde, Milano, Bompiani, 2013, pp. 575–868.
Petri Pomponatii Apologia,
in Pietro Pomponazzi, Tutti i trattati peripatetici, ed. F.P. Raimondi – J.M.
Garcìa– Valverde, Milano, Bompiani, 2013, pp. 1107–1538.
Petri Pomponatii Expositio super I et II de Partibus animalium, ed. S. Perfetti,
Firenze, Olschki, 2004.
Petri Pomponatii De incant.,in Pietro Pomponazzi, De incantationibus, a cura di V. Perrone, after Compagni
con la collaborazione codicologica di L. Regnicoli, Firenze, Olschki, 2011.

Primary Literature

281

Petri Pomponatii De immort.an.,in Pietro Pomponazzi, Tutti i trattati peripatetici, ed. F.P. Raimondi –J.M.Garcìa–Valverde, Milano, Bompiani, 2013, pp. 923–1106.
Petri Pomponatii Expositio XII Met., ed. V. Perrone Compagni (forthcoming).
Petri Pomponatii Super libello de substantia orbis expositio,
in Pietro Pomponazzi, Corsi inediti dell’insegnamento padovano, 2 voll., ed. A.
Poppi, Padova, Antenore, 1966, vol. 1.
Petri Turisani Plusquam commentum in Microtegni Galieni, Venetiis, per Bonetum Locatellum, 1498.
Platonis Apologia, It. ed. B. Centrone, Torino, Einaudi, 2016.
Plinii Secundi Nat.hist.,
It. ed. Storia naturale, ed. G.B. Conte et al., Torino, Einaudi, 1982–1988.
Porphyrii Isagoge, translatio Boethii,
in Aristoteles Latinus, vol. I, 6–7, Categoriarum supplementa, ed. L. Minio-Paluello,
Bruges/Paris, Desclée De Brouwer, 1966, pp. 5–31.
Themistii Paraphrasis in IV Phys., interprete Hermolao Barbaro, Venetiis, 1499.
Thomae Aquinatis Super Sent., textum Parmae 1856 editum et automato translatum a Roberto Busa SJ in taenias magneticas denuo recognovit Enrique Alarcón
atque instruxit.
Thomae Aquinatis De potentia, textum Taurini 1953 editum et automato translatum a Roberto Busa SJ in taenias magneticas denuo recognovit Enrique Alarcón
atque instruxit.
Thomae Aquinatis Sententia Metaphysicae, textum Taurini 1950 editum et automato translatum a Roberto Busa SJ in taenias magneticas denuo recognovit Enrique
Alarcón atque instruxit.
Thomae Aquinatis De mixtione elementorum,in Opera omnia, editio Leonina, tomus xliii, Romae 1976, pp. 155–157.

282

Bibliography

Thomae Aquinatis Summa theologiae,in Opera omnia, editio Leonina, tomus iv–xii, Romae 1888–1906.
Thomae Aquinatis In Physic.,in Opera omnia, editio Leonina, tomus ii, Romae 1884.
Thomae Aquinatis Sentencia De sensu,
in Opera omnia, editio Leonina, tomus xlv/2, Romae 1985.
Thomae Aquinatis De spiritualibus creaturis,
in Opera omnia, editio Leonina, tomus xxiv/2, Romae 2000.
Thomae Aquinatis Super Meteora,
in Opera omnia, editio Leonina, tomus iii, Romae 1888, pp. 325–421.
Thomae Aquinatis Inserta super Meteora,
in Opera omnia, editio Leonina, tomus iii, Romae 1888, pp. lxiii–cxlv.
Thomae Aquinatis In De cael.,in Opera omnia, editio Leonina, tomus iii, Romae 1888, pp. 1–257.
Thomae Aquinatis Sentencia De anima,in Opera omnia, editio Leonina, tomus xlv/1, Romae 1984.
Thomae Aquinatis In De generatione,
in Opera omnia, editio Leonina, tomus iii, Romae 1886, pp. 261–322.
Pseudo-Thomae Aquinatis In De generatione continuatio,
in Opera omnia, editio Leonina, tomus iii, Romae 1886, pp. i–lxi.
Thomae de Garbo Summa medicinalis, Venetiis, per Bonetum Locatellum, 1506.
Tiberii Bacilerii Lectura in tres libros de anima et […] in duo de generatione etcorruptione, Papiae, per Jacob de Paucisdrapis de Burgofranco, 1508.
Tiberii Bacilerii Lectura in quattuor libros Aristotelis et Averrois de celo et mundo, Papiae, per Jacob de Burgofranco, 1509.
Ugonis Senensis Super prima Fen I Canonis,in Ugo In primam Primi, Venetiis, apud Iunctas, 1523.

Secondary Literature283

3. Secondary Literature
Ahnfelt N.O. – Fors H. – Wendin K., «Making and taking theriac: an experimental and sensory approach to the history of medicine», in British Journal of
History of Science. Themes, 7 (2022), pp. 39–62.
Barnes J., «Additional notes», in Porphyry, Introduction, ed. J. Barnes, Oxford,
Clarendon Press, 2003.
Boys-Stones G., «Plutarch on the Probable Principle of Cold: Epistemology andthe De Primo Frigido», in The Classical Quarterly, 47/1 (1997), pp. 227–238.
Burzelli L., «Pietro Pomponazzi and the Debate on the Four Elements», in N.
Polloni – S. Roudaut (eds.), Hylomorphism into Pieces: Elements, Atoms
and Corpuscles in Late Medieval Philosophy and Medicine, London, Palgrave
Macmillan (forthcoming).
Burzelli L., «A ‘Heated’ Debate. Pietro Pomponazzi and Contarini on the Natureof Fire», in Micrologus, 31 (2023), pp. 311–330.
Burzelli L., «Elements and Mixtures from Averroes to the Scholasticism (13th to
16th C.): A Metaphysical Survey», in N. Polloni (ed.), A Philosophical Historyof Prime Matter, Vol 2: Scholastic and Early Modern Conceptions, Cambridge,
Cambridge University Press (forthcoming).
Burzelli L., «Aspetti della tradizione aristotelica nel De immortalitate animae:
Gasparo Contarini lettore di Avicenna», in Rinascimento, s. II, 59 (2019),
pp. 365–390.
Burzelli L., «Tradition and success of a physical treatise: the reception of Contarini’s De elementis in the last XVI century», in Mediterranea, 5 (2020),
pp. 307–345.
Burzelli L., La natura e Aristotele insegnano. Studio sulla filosofia di Gasparo
Contarini, Venezia, IVSLA, 2022.
Burzelli L., «The work of the Third Day. An ‘interfaculty’ debate on the elementsin early 14th-century Paris», forthcoming in a volume edited by Russell Friedman.
Burzelli L., «John of Jandun and his Quaestio de remanentia elementorum»,
forthcoming in the proceedings of the Conference “John of Jandun and histime. New research perspectives” (ed. V. Decaix – I. Costa – J.B. Brenet).
Caroti S., «Pietro Pomponazzi e i ‘perplexis ambagibus illius Suiseth involuti’»,in Rinascimento, 59 (2019), pp. 63–80.
Caroti S., «La filosofia nelle università italiane: spinte dinamiche e resistenze nel
dibattito sulla intensio e remissio (secoli XV–XVI)», in V. Perrone Compagni– S. Caroti (eds.), Nuovi maestri e antichi testi. Umanesimo e rinascimento,
Firenze, Olschki, 2012, pp. 127–156.

284

Bibliography

Caroti S., «Pomponazzi e la ‘Reactio’: note sulla fortuna del pensiero oxoniensee parigino nella filosofia italiana del Rinascimento», in G. Federici Vescovini (ed.), Filosofia e scienza classica, arabo-latina medievale e l’età moderna,
Turnhout, Brepols, 1999, pp. 255–288.
Cerami C., Génération et substance: Aristote et Averroès entre physique et métaphysique, Berlin, De Gruyter, 2015.
Chandelier J., Avicenne et la médicine en Italie. Le Canon dans les universités(1200-1350), Paris, Honoré Champion, 2017.
Chandelier J. – Robert A., «Nature humaine et complexion du corps chez lesmédecins italiens de la fin du Moyen Âge», in Revue de synthèse, 134/4 (2013),
pp. 473–510.
Chianese M., «I corsi pomponazziani secondo i codici della Biblioteca Nazionale
Vittorio Emanuele III di Napoli», in Bruniana & Campanelliana, 20/1 (2014),
pp. 209–226.
Cordonier V., «Le mélange chez Averroès. Sources textuelles et implications
théoriques», in G.F. Vescovini – A. Hasnawi (eds.), Circolazione dei saperi
nel Mediterraneo : filosofia e scienze (secoli IX–XVII) / Circulation des savoirs
autour de la méditerranée (IXe–XVIIe siècles), Firenze, Edizioni Cadmo, 2013,
pp. 361–376.
Davari S., Lettere inedite di Pietro Pomponazzo, filosofo mantovano, Mantova,
Stabilimento Tipografico Mondovi, 1877.
Di Giovanni M., «Substantial Form in Averroes’s Long Commentary on the Metaphysics», in P. Adamson (ed.), In the Age of Averroes: Arabic Philosophy in the
6th/12th Century, London, Warburg Institute, 2011, pp. 175–194.
Di Napoli G., L’immortalità dell’anima nel rinascimento, Torino, Società Editrice
Internazionale, 1963.
Gilson É., «Autour de Pomponazzi: problématique de l’immortalité de l’âme en
Italie au début du XVIe siècle», in Archives d’Histoire Doctrinale et Littéraire
du Moyen Âge, 28 (1961), pp. 163–279.
Giovacchini J., «De elementis, 5, 14–16 : la tetrapharmakos et l’épistémologie
galénique du mélange», Aitia [online], 7/2 (2017).
Duba W., «Franciscan Mixtures: William of Brienne on the elements», in T. Suarez-Nani – A. Paravicini Bagliani (eds.), Materia. Nouvelles perspectives
de recherche dans la pensée et la culture médiévales (XIIe-XVIe siècles), Firenze,
Edizioni del Galluzzo, 2017, pp. 123–150.
Fioravanti G., «La Quaestio de mixtione elementorum di Taddeo da Parma», in
Archives d’histoire doctrinale et littéraire du Moyen Age, 83/1 (2016), pp. 149–210.
Fioravanti G., «Antonio da Parma e la mixtio elementorum», in L. Bianchi – C.
Panti – O. Grassi (eds.), Edizioni, traduzioni e tradizioni filosofiche (secoli
XII–XVI), 2 voll., Aracne, 2010, vol. II, pp. 369–395.

Secondary Literature

285

Fioravanti G., «La Quaestio de mixtione elementorum di Gentile da Cingoli», in
A. Civello (ed.), Società, Natura, Storia. Studi in onore di Lorenzo Calabi,
Pisa, ETS, 2015, pp. 41–62.
Flasch K., Nikolaus von Kues. Geschichte einer Entwicklung: Vorlesungen zur Einführung in seine Philosophie, Frankfurt a.M., Klosterman, 1998.
Frede D., «On Generation and Corruption I. 10: On Mixture and Mixables», in
F. De Haas – J. Mansfeld (eds.), Aristotle: On Generation and Corruption,
Book 1. Symposium Aristotelicum, Oxford, Clarendon Press, 2004, pp. 289–314.
Giglioni G., «The First of the Moderns or the Last of the Ancients? Bernardino
Telesio on Nature and Sentience», in Bruniana & Campanelliana, 16 (2010),
pp. 69–87.
Giovio P., An Italian Portrait Gallery: Being Brief Biographies of Scholars Illustrious, ed. F.A. Gragg, Boston Chapman & Grimes, 1935.
Girelli L., Bruno, Aristotele e la materia, Bologna, Archetipolibri, 2013.
Graciotti L., «Medicine and Philosophy in Pomponazzi’s Expositio libelli De
sensu et sensato (1524–1525)», in Micrologus, 31 (2023), pp. 295–310.
Graciotti L. – Lucchetti C., «Pietro Pomponazzi nella Biblioteca Storica
dell’Istituto Campana di Osimo: il codice 18.l.44», in Bruniana & Campanelliana, 27 (2021), pp. 117–134.
Guyomarc’h C. – de Haas F. (eds.), Studies on Alexander of Aphrodisias’ On
Mixture and Growth, Leiden, Brill, 2024.
Hankinson R.J., «Substance, Element, Quality, Mixture: Galen’s Physics and His
Hippocratic Inheritance», Aitia [online], 7/2 (2017).
Hauer M., «Simplicius on the relation between quality and qualified», in Méthexis.
Rivista internazionale di filosofia antica, 28 (2016), pp. 111–140.
Heisenberg W., Natural Law and the Structure of Matter, London, Rebel Press,
1981.
Hirai H., «Telesio, Aristotle, and Hippocrates on Cosmic Heat», in P.D. Omodeo(ed.), Bernardino Telesio and the natural sciences in the Renaissance, Leiden,
Brill, 2019, pp. 51–64.
Hissette R., Enquête sur les 219 articles condamnés à Paris le 7 mars 1277, Louvain,
Publications Universitaires de Louvain, 1977.
Hoffmann V. von, «Can Mixtures Be Identified by Touch? The Reception of Galen’s De complexionibus in Italian Renaissance Medicine», in Early Science andMedicine, 28/3–5 (2023), pp. 498–525.
Hyman A., «Aristotle’s ‘First Matter’ and Avicenna’s and Averroes’ ‘Corporeal
Form’», in A. Hyman (ed.), Essays in Medieval Jewish and Islamic Philosophy,
New York, Ktav, 1977, pp. 335–356.
Kristeller P.O., «Two Unpublished Questions on the Soul of Pietro Pomponazzi»,
in Mediaevalia et Humanistica, 8 (1955), pp. 76–101.

286

Bibliography

Kristeller P.O., Aristotelismo e sincretismo nel pensiero di Pietro Pomponazzi,
Padova, Antenore 1983.
Kupreeva I., «Alexander of Aphrodisias on Mixture and Growth», Oxford Studies
in Ancient Philosophy, 27 (2004), pp. 296–334.
Lambertini R. – Tabarroni A., «Le Questiones super Metaphysicam attribuitea Giovanni di Jandun. Osservazioni e problemi», in Medioevo, 10 (1984), pp. 41–
104.
Lemay R., «Prolegomena», in Petri Pomponatii mantuani Libri quinque defato, de libero arbitrio et de praedestinatione, ed. R. Lemay, Lucani, in aedibus
thesauri mundi, 1957, pp. i–lxii.
Lohr C., Latin Aristotle Commentaries. II: Renaissance Authors, Firenze, Olschki,
1988.
Maier A., An der Grenze von Scholastic und Naturwissenschaft. Studien zur Naturphilosophie des 14 Jahrhunderts, Essen, Essener Verlagsanstalt, 1949 (partiallytranslated in S. Sargent (ed.), On the Threshold of Exact Science: Selected
Writings of Anneliese Meier on Late Medieval Natural Philosophy, Philadelphia,
University of Pennsylvania Press, 1982, pp. 124–142).
Marmodoro A., «La nozione aristotelica di ‘per se’: una nuova prospettiva interpretativa», in Documenti e Studi sulla Tradizione Filosofica Medievale, 11(2000), 1–34.
Marrone F., Realitas obiectiva. Elaborazione e genesi di un concetto, Biblioteca
filosofica di Quaestio, Bari, Edizioni di Pagina, 2018, pp. 35–88.
Martin C., «Experience of the New World and Aristotelian Revisions of the Earth’s
Climates during the Renaissance», in History of Meteorology, 3 (2006), pp. 1–16.
Nardi B., Studi su Pietro Pomponazzi, Firenze, Le Monnier, 1965.
Nardi B., Saggi sull’aristotelismo padovano dal secolo XIV al XVI, Firenze, Sansoni,
1958.
Nardi B., «Achillini, Alessandro», in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 1,
Roma, Treccani, 1960, sub voce.
Opsomer J., «A much misread proposition from Proclus’ Elements of Theology(prop.28)», in Classical Quarterly, 65/1 (2015), pp. 433–438.
Pagnoni Sturlese M.R., «I corsi universitari di Pietro Pomponazzi e il ms. Neap.
VIII.D.81», in Annali della Scuola Normale Superiore di Pisa. Classe di Letteree Filosofia, Serie III, 7/2 (1977), pp. 801–842.
Pellegrini M., «Leone X, papa», in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 64,
Roma, Istituto dell’Enciclopedia Italiana, 2005, sub voce.
Perfetti S., «Pietro Pomponazzi e il De partibus animalium», in P. Pomponazzi,
Expositio super I et II De partibus animalium, ed. S. Perfetti, Firenze, Olschki,
2004, pp. xv–lxvii.

Secondary Literature

287

Perrone Compagni V., «L’Apologia: bilanci, anticipazioni, polemiche», in P.
Pomponazzi, Apologia, ed. V. Perrone Compagni, Firenze, Olschki, 2012, pp.
vii–lxi.
Perrone Compagni V., «Un’ipotesi non impossibile. Pomponazzi sulla generazione spontanea dell’uomo (1518)», in Bruniana & Campanelliana, 13/1 (2007),
pp. 99–111.
Perrone Compagni V., «Pomponazzi, Pietro», in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 84, Roma, Istituto dell’Enciclopedia Italiana, 2015, sub voce.
Perrone Compagni V., «Il nido della rondine. Due lezioni di Pomponazzi su Phys.
II, t. 80», in Tra antichità e modernità. Studi di storia della filosofia medievale
e rinascimentale, ed. F. Amerini – S. Fellina – A. Strazzoni, Noctua, 2019.
Petrescu L., Meteors and Mixtures. Problems of hylomorphic composition in Aristotelian natural philosophy, PhD thesis, University of Ghent, 2014 (prom.
Maarten Van Dyck).
Petrucci F., «Colonna, Pompeo», in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 27,
Roma, Istituto dell’Enciclopedia Italiana, 1982, sub voce.
Pine M., Pietro Pomponazzi. Radical Philosopher of the Renaissance, Padova, Antenore, 1986.
Poppi A., «Il significato di un ‘tractatus formalitatum’ attribuito a Giovanni Duns
Scoto», in De Dottrina Ioannis Duns Scoti. Acta Congressus Scotistici Internationali. Oxonii et Edimburgo 11–17 Sept. 1966, vol IV., Roma, Quaracchi, 1968,
pp. 171–183.
Poppi A., Il contributo dei formalisti padovani al problema delle distinzioni, Padova, Messaggero, 1966.
Poppi A., Causalità e infinità nella scuola padovana dal 1480 al 1513, Padova, Antenore, 1966.
Prosperi A., «Clemente VII, papa», in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 26,
Roma, Istituto dell’Enciclopedia Italiana, 1982, sub voce.
Regnicoli L., Processi di diffusione materiale delle idee: i manoscritti del De incantationibus di Pietro Pomponazzi, Firenze, Olschki, 2011.
Richardson K., «Avicenna and Aquinas on Form and Generation», in D.N. Hasse– A. Bertolacci (eds.), The Arabic, Hebrew and Latin Reception of Avicenna’s
Metaphysics, Berlin/Boston, De Gruyter, 2012, pp. 251–274.
Rosa M., «Adriano VI, papa», in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 1, Roma,
Istituto dell’Enciclopedia Italiana, 1960, sub voce.
Roudaut S., La mesure de l’être. Le problème de la quantification des formes au
Moyen Âge (ca. 1250–1370), Leiden, Brill, 2022.
Rubello N., «Una solenne entrata? Leone X a Bologna nel dicembre del 1515», in
Schifanoia, 38–39 (2010) pp. 261–270.

288

Bibliography

Schuhmann K., «Telesio’s Concept of Matter», in P. Steenbakkers – C. Leijenhorst (eds.) Selected Papers on Renaissance Philosophy and on Thomas
Hobbes, Dordrecht, Kluwer, 2004, pp. 99–116.
Siraisi N.G., Avicenna in Renaissance Italy: The ‘Canon’ and the Medical Teachingin Italian Universities after 1500, Princeton, NJ, Princeton University Press,
1987.
Sorabji R., «The ancient commentators on Aristotle», in R. Sorabji (ed.), Aristotle
Transformed. The Ancient Commentators and Their Influence, second edition,
London, Bloomsbury, 2016, pp. 1–34.
Spruit L., «Achillini, Alessandro», in M. Sgarbi (ed.), Encyclopedia of Renaissance
Philosophy, Cham, Springer, 2016, available at https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-319-02848-4_706-1, last accessed 09/02/2023).
Spruit L., «The Pomponazzi Affair. The Controversy over the Immortality of theSoul», in H. Lagerlund – B. Hill (eds.), Routledge Companion to SixteenthCentury Philosophy, New York/London, Routledge, 2017, pp. 225–246.
Stone A., «Avicenna’s Theory of Primary Mixture», in Arabic Sciences and Philosophy, 18/1 (2008), pp. 99–119.
Stone A., «Simplicius and Avicenna on the Nature of Body», available at https://people.ucsc.edu/~abestone/papers/corpsamp.pdf, last accessed 23/01/2023.
Sylla E. – Di Liscia D. (eds.), Quantifying Aristotle. The Impact, Spread and
Decline of the Calculatores Tradition, Leiden, Brill, 2022.
Todd R., Alexander of Aphrodisias on Stoic Physics. A Study of the De Mixtione
with Preliminary Essays, Text, Translation and Commentary, Leiden, Brill, 1976.
Todd R., «Some Concepts in Physical Theory in John Philoponus’ Aristotelian
Commentaries», in Archiv für Begriffsgeschichte, 24/2 (1980), pp. 151–170.
Ulacco A. – Opsomer J., «Elements and elemental properties in Timaeus Locrus»,
in Rheinisches Museum für Philologie, 157/2 (2014), pp. 154–206.
Ulacco A., «The Appropriation of Aristotle in the Ps-Pythagorean Treatises», in
A. Falcon (ed.), Brill’s Companion to the Reception of Aristotle in Antiquity,
Leiden, Brill, 2016, pp. 202–217.
Vasoli C., «Baccilieri, Tiberio», in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 5, Roma,
Treccani, 1963, sub voce.
Watson G., Theriac and Mithridatum. A study in therapeutics, London, Wellcome
Historical Medical Library, 1966.
Wood R. – Weisberg M., «Interpreting Aristotle on mixture: problems about
elemental composition from Philoponus to Cooper», in Studies in History andPhilosophy of Science, 35 (2004), pp. 681–706.
Zabarella G., De rebus naturalibus, 2 voll., ed. J.M. Garcìa–Valverde, Brill, Leiden, 2016.

Indexes
1. Index of names and places in the Essay
Adam of Wodeham, 9Adrian VII (Adriaan Florenszoon
Boeyens d’Edel), 40, 100
Achillini, Alessandro (Alexander
Achillinus), 22, 28-32, 60, 62, 85, 86,98
Ahnfelt, Nils-Otto, 57
Agostino da Norcia (Augustinus deNursia), 94
Albert of Saxony (Albertus de Saxonia),
23, 32, 38, 44, 62, 64, 67, 73
Albert the Great (Albertus Magnus),
21-23, 41, 46; De caelo et mundo, 21,
47; De gen.corr., 46
Alexander of Aphrodisia (Alexander
Aphrodisiensis), ix, 7, 11-14, 17-18, 2021, 27, 42, 55-56, 59, 82; De mixtione,
11; Super Meteora, 11
Ammonius, 11
Anaxagoras, 3Andromachus the Elder, 57
Antonini, Francesco, xi
Antonio da Parma, 20, 26, 86Arezzo, 36, 89
Argiropylos, John, 99
Aristotle, passim; Cat., 8, 12, 19, 24,
53; De an., 10-13, 35-36, 75, 83, 93,
102; De coel., vii-ix, xii, 4, 8, 10, 30,
38-41, 82-83, 91, 99, 101 ; De gen.corr.,
4-8, 10-11, 21, 24-25, 28-30, 32, 38-41,
44-45, 50-51, 63, 65, 68-69, 73, 78-80,
82-83, 102; De part.an., 4-5, 8, 39-41,
52, 63, 78, 98; De sens., viii-ix, 4-5, 8,
41, 55, 87, 89, 94; Met., 4-6, 13, 17, 43,
53, 55, 73, 75, 83, 101; Meteor., viii-ix,

4, 41, 87, 89, 93, 101; Phys., 20, 35-36,
38, 53, 78; Post.An., 56
Auctoritates Aristotelis, xii, 53, 55,
78-79, 96
Averroes, ix-x, 7-8, 12-14, 16-28, 30-32,
35-37, 42-63, 67-68, 70-72, 84-86, 90,
96-98, 102 ; In De an., 49; In Phys.,21, 53, 57, 61, 71; LC on De coel., 16-19,
21-22, 24, 28, 30-32, 45-46, 51-53, 58,
61, 97; MC on De gen.corr., 18, 21, 24,
28, 51-52
Avicenna, ix-x, 9, 11-18, 20, 22-25, 27, 35,
37, 42-51, 53, 55-56, 58-59, 61-63, 6768, 72, 82, 84-85, 97-98 102; Canon,
9, 14-15, 45-46, 49, 97; Categories, 14;
De generatione et corruptione, 14-15,
97; Kitāb al-išārāt, 16; Kitāb al-shifā,14; Liber de philosophia prima, 14;Sufficientia, 14-16, 45-46, 97
Baccilieri, Tiberio (Tiberius
Baccilerius), 22, 30-32, 85
Barnes, Jonathan, xii, 4-5, 17, 21, 43-44,
55, 82-83
Bentivoglio (family), 40
Benzi, Ugo (Ugo Senensis), 18, 21, 33, 38,
45, 48-49, 64, 76, 97-98
Bergamo, 95
Bobovnik, Nena, xi
Boccadiferro, Ludovico, 86
Boethius of Dacia, 26
Bologna, vii, ix, 2, 26-28, 30, 35-36, 38,
40, 85-86, 91-94, 96, 98-99
Boys-Stones, George, 4Bonamico, Lazzaro, 98
Bonfioli, Domenico, 89

290Indexes

Brescia, 94
Broggini, Silvana, xi
Bruno, Giordano, 85
Buridan, John (Ioannes Buridanus), 2223, 38, 44, 62, 64-65, 67, 73, 103
Burley, Walter (Gualtierus Burlaeus),
37, 53, 71, 74
Burzelli, Luca, 7, 18, 24, 27, 31-33, 41-42,
55-56, 67, 86, 94
Caprarola, 95
Caroti, Stefano, 37
Cerami, Cristina, xi, 8, 18
Chandelier, Joël, 9, 17
Charpentier, Jacques, 31
Chianese, Massimiliano, vii-viii, 35
Christ, 9, 91
Clemente VII (Giulio de Medici), 40,
100
Colonna, Pompeo, 100
Common Opinion, ix, 23-27, 29, 33, 3537, 42, 62-68, 73-77, 96, 98
Contarini, Gasparo (Gaspar
Contarenus), 11, 22, 31-32, 37, 55,
85-86, 98
Cordonier, Valérie, xi, 18
Cremona, 94
Crialesi, Clelia, xi
Curzio, Matteo (Matthaeus Curtius),
88
De Doncker, Ellen, xi
De Haas, Frans, 11
Democritus, 3
De Robertis, Tommaso, xi
Di Giovanni, Matteo, 8, 16, 21
Di Liscia, Daniel, 37
Di Napoli, Giovanni, 31
Duba, William, 8, 23
Duns Scotus, John (Ioannes Duns
Scotus), 22-26, 29, 43-44, 62-63, 68,
70-75, 78, 82, 85, 102; Lectura, 8, 22,
26, 72-73, 78; Reportata, 26, 73

Ferrara, 18, 91
Fioravanti, Gianfranco, xi, 20, 26
Flasch, Kurt, ix
Florence, 35, 95
Folengo, Teofilo, 2Fors, Hjalmar, 57
Fortier, Simon, xi
Fracanzian, Antonio, 35
Francis I of Valois, 38
Frede, Dorothea, 5Frediani, Gregorio, 38-39, 50-52, 87-89,
91-94, 100-101
Friedman, Russell, xi, 23
Gaetano da Thiene, 37
Galen, 9, 13-14, 57, 63, 82; De elementis,
9, 63; De theriaca ad Pisonem, 57
Galilei, Galileo, 27, 85
Gaza, Theodorus, 98
Gentile da Cingoli, 26
Gentile da Foligno, 38, 46, 62, 82
Giglioni, Guido, 85
Giles of Rome (Aegidius Romanus), 29,
32, 44, 62, 64
Gilson, Étienne, 31
Giovacchini, Julie, 14
Giovio, Paolo, 98
Girelli, Lucia, 85
Giulio de’ Medici (see Clemente VII)
Graciotti, Leonardo, viii, 41, 89, 94
Gragg, Florence A., 98
Gregorio de Gregoriis, 32
Gregory of Rimini (Gregorius
Ariminensis), 8-9, 17, 22-23, 26, 33,
44, 62, 71, 74, 82, 96, 103
Grimani, Domenico, 38
Guyomarc’h, Gweltaz, 11
Haly Abbas, 9Hankinson, Robert J., 14
Hauer, Mareike, 4, 11
Helen of Troy, 81
Henry Bate, 23Indexes

Henry of Ghent (Henricus de Gandavo),
9, 23, 60
Heisenberg, Werner, 3Heytesbury, Richard (Hentisber), 37
Hirai, Hiro, 85
Hoffmann, Philipp, 14
Hyman, Arthur, 16
Isaac Israeli ben Salomon, 9John Baconthorpe, 23John Capreolus, 33
John Dumbleton, 23
John of Jandun (Ioannes de Janduno),22-23, 32-33
Jacopo da Forlì (Jacobus Forliviensis), 9,
37-38, 62, 82
Julius II della Rovere, 40
Kiosoglou, Sokratis-Athanasios, xi
Kristeller, Paul O., viii, 88
Kupreeva, Inna, 11Lambertini, Roberto, 23
Lemay, Richard, 52, 88, 94
Leo X de’ Medici, 30, 40
Leuven, x-xi
Locatelli, Bonetto, 33
Lohr, Charles, 94
Lucca, 38-39, 87-88, 91-93
Lucchetti, Costanza, 41, 89
Maier, Anneliese, 7-8, 11-13, 23, 73
Manna, Pietro, 94
Mantovani, Mattia, xi
Manuzio, Paolo, 31
Marigliano, 95
Marmodoro, Anna, 56
Marrone, Francesco, 43
Marsilius of Inghen (Marsilius deInguem), 23, 32, 38, 42, 44, 53-54, 62,
64-65, 67, 73, 82
Masolini, Serena, xi
Meliadò, Mario, xi
Middle Platonism, 4Milano, 90

291

Moderni, 23Montesdoca, Johannes, 95
Mullaney, Ann, E., 2
Murari, Davide, xi
Naples, 30, 35
Nardi, Bruno, vii-viii, 28, 35, 38-39, 41,
52, 85, 87-91, 93-94, 99, 102
Neoplatonism, 4Nero, 57
Nifo, Agostino (Augustinus Niphus
Suessanus), 28, 86
Nominales, 37
Opsomer, Jan, xi, 4Osimo, 89
Oxford, 37, 73
Padua, ix, 27-28, 30-32, 35, 37, 86, 92
Pagnoni, Maria Rita, 35
Paris, 26, 31, 36-37, 90, 92, 94, 99
Parmenides, 3Passera, Alessandro, xi
Pavia, 18, 30, 33
Paul of Venice, 48
Perfetti, Stefano, viii, 40, 88, 96, 100-102
Perrone Compagni, Vittoria, viii, ix,
31, 36-37, 71, 90, 93
Peter Auriol, 9, 22-23, 60
Peter Lombard, 8Peter John Olivi, 23
Peter of Abano (Petrus de Abano), 23,
27, 53, 82
Petrescu, Lucian, 8, 26, 73, 85
Philoponus, John (Ioannis
Grammaticus), 7, 11, 51
Pine, Martin, 31
Pistoia, 93
Plutarch of Chaeronea, 4Polloni, Nicola, xi
Pomponazzi, Pietro, passim; De fato,86, 88, 95-96; De immort.an., 28,
31, 36; De incant., 86; De react., 32,
37-38, 41; Expositio in Phys., 35, 38,292

Indexes

87-88; Expositio libelli De substantia
orbis, viii, 92; Expositio super I De
an. (1503), viii; Expositio super De
an. (1514), 36, 93; Expositio super De
coel., viii, 38-39, 45, 50-51, 55, 60, 69,
72, 74, 87-91, 100; Expositio superDe gen.corr., viii, 38-41, 50-51, 60,
62, 64, 69, 72, 77, 79, 87, 89, 92, 99;
Expositio super De part.an., viii, 40,
64, 88, 101; Expositio super Meteora,viii, 41, 87, 89, 93; Expositio super De
sens., viii, 41, 55, 87, 89, 94; Expositio
XII Met., 36, 71, 90; Fragmenta super
De anima, 83; In De an. (1514), 36-37;
Quaestiones in De coel. (spurious),
35-36
Pontedera, xi
Poppi, Antonino, vii-viii, 35, 43
Porphyry, 13, 54, 59
Pre-Socratics, 4
Pythagoreanism, 4Regnicoli, Laura, 90, 92, 94
Richard of Mediavilla, 23
Richardson, Kara, 48
Robert, Aurélien, 17
Robiglio, Andrea A., xi
Roger Bacon, 23
Rome, 40, 99
Rossi, Pietro B., xi
Rubello, Noemi, 38
Ruz Troncoso, Guillermo J., xi
Schuhmann, Karl, 85
Scotists, 43
Scribanti,Virginia, xi
Sepulveda, Juan Gines, 42
Siderostomo, Ludovico, 96
Siegen, xi
Siena, 18
Simplicius of Cilicia, 4, 11
Siraisi, Nancy, 9, 14

Socrates, 100
Sorabji, Richard, 11
Spade, Paul V., 44
Speer, Andreas, xi
Spruit, Leen, 28, 31
St Andrew (UK), 3
Stone, Abraham, 11, 14-16, 49
Swineshead, Richard (Suiseth), 37-38
Sylla, Edith, 37
Tabarroni, Andrea, 23
Taddeo da Parma, 26
Telesio, Bernardino, 85
Timaeus of Locri, 4Thomas Aquinas, ix-x, 21-26, 29, 36,
43-44, 49-50, 62-65, 67-69, 73-76, 82,
84-85, 96; De mixtione elementorum,
22, 25, 44, 49, 73; Summa theologiae,
75
Todd, Robert, 11
Tomasini, Giacomo F., 52
Tomeo, Niccolò L., 42
Torrigiano, Pietro (Petrus Turisanus),
26, 29, 33, 61-62, 96
Trapolino, Pietro, 35
Treviso, 94
Ulacco, Angela, xi, 4Vasoli, Cesare, 30
Venice, 33, 93
Ventura, Iolanda, xi
Vernia, Nicoletto, 102
Visconti, Giovanni P., 94
Watson, Gilbert, 57
Weisberg, Michael, 5, 8, 11, 14
Wendin, Karin, 57
William of Ockham (Guilhelmus de
Ockham), 9
Wood, Rega, 5, 8, 11, 14
Zabarella, Giacomo, 85, 98
Zamboni, Francesco O., xi, 16
Zimara, Marcantonio, 32, 42, 95-96

Indexes

293

2. Index of names in the texts
Adrianus VI, 162-163, 185
Aegidius Romanus, 111, 145, 149, 153,
179, 187, 192; In De gen.corr., 145, 179,
187
Albertus de Saxonia, 187, 208
Albertus Magnus, 111, 119, 139, 145, 149,
153, 156, 179, 187, 192, 208, 224, 230,
232, 257, 259-260, 262-263, 267-268;
De animalibus, 232, 260, 267; De
caelo et mundo, 156, 257; De causis
proprietatum elementorum, 139;
De gen.corr., 145, 263; Metaphysica,
179; Meteora, 156, 204, 214, 224, 259;
Mineralia, 119, 229
Aldobrandinus Senensis, 159
Alexander Aphrodisiensis, 176, 199, 223,
231, 233-234, 236, 241, 250-251, 253, 261
Alfarabius, 184, 227
Androcydes, 205
Antonius Andreae, 251
Argiropolus, Johannes, 110
Aristoteles (Philosophus), passim; Dean., 138, 153, 161, 182, 185, 187, 195,243-244, 252, 254; De coel., 108, 133,
143, 172-173, 184, 207-209, 212, 242244, 258-259, 263, 266; De gen.an.,
170, 204, 228, 244, 258, 267; De gen.
corr., 110, 121-124, 130, 135, 142-143,
146, 148, 151-152, 154, 157, 159-163,
166, 171, 173, 175, 177-178, 185, 191, 196,
199, 204, 206, 208, 213, 216, 224228, 231, 233, 237, 241, 246-247, 250,
252-253, 255-258, 261-263, 265, 269;
De hist.an., 139, 244; De mort.vit.,
252; De part.an., 122, 150, 152, 193,
200-201, 208, 241, 263-264, 266-268;
De sens., 123, 128, 203, 232-233, 269;
De soph.elen. 187; Met., 108, 144, 146,
182, 184, 186-187, 229-230, 233-234,

236, 238, 242-244, 248, 251-252, 254,
258, 262-263, 266; Meteor., 119, 156,
167, 169, 204-205, 208, 212, 217-219,
221, 224-225, 227, 231, 251-253, 257260, 263; Phys., 108, 116, 123, 144, 176,
183, 185, 195, 197, 200, 238, 242-243,
247-251, 253, 257, 265; Polit., 203;
Post.An., 179, 233-234; Praedic., 108,
250; Rhet., 116; Top., 129(Ps. Aristotelis) De mundo, 231
Asclepiades, 241
Auctoritates Aristotelis, 108-109, 133,
138, 144, 146, 153, 173, 177, 179, 184,
187, 197, 203, 233, 236, 243-244, 247,
252, 256, 258-259, 265, 267, 269
Augustinus, 205, 267; De civitate Dei,
205; De retractatione, 267
Averroes (Commentator), passim;
Colliget, 119; De substantia orbis,
177, 258; In Cantica, 141; In De an.,109-110, 141, 201, 239, 248, 254; In De
coel., 107-109, 115-116, 120, 141, 144,
148, 153, 172-173, 206, 215, 241-242,
247-250, 253, 255-256, 258; In De gen.
corr., 115, 117, 140-141, 163, 175-177,
186-187, 199, 206, 246, 256-258, 268269; In De part.an., 262; In Met., 185,
226, 230, 233, 258, 266; In Meteor.,
141, 165, 169, 173-174, 208, 227; In
Phys., 108, 116-117, 197, 239, 243, 247,
250, 257, 261; Paraphrasis in Meteor.,
173
Avicenna (sive Avicenna Latinus), 107108, 110-115, 118-121, 125-129, 132-134,
136-138, 140-141, 143-149, 152-154,
184, 192, 227, 240-242, 244-247, 254,
257, 260, 266; Canon, 118, 127, 241,
245, 261; De anima, 240; De viribus

294

Indexescordis, 118; Liber de philosophia
prima, 241, 260; Sufficientia, 107, 260
Beda Venerabilis, 258
Boethius, 231
Calcidius, 135
Cato, 168
Charles V of Habsburg, 162-163
Christus, 204, 252
Colonna, Pompeo, 163
Conciliator (see Petrus de Abano)
Corpus Iuris Civilis, 116
Democritus, 147
Dionisius Aeropagita, 237
Empedocles, 208, 256
Eupompus, 205
Franciscus II of Valois, 198
Galenus, 111, 123, 135, 143, 230, 241, 262;
De elementis, 111, 123, 241
Gentilis Fulginas, 114, 118, 130-131, 149,
154, 208, 222, 254
Gregorius Ariminensis, 111, 123, 129,
266
Gregorius Frediani, 201
Grimani, Domenico, 198
Gualtierus Burlaeus, 115, 129-130,
239-240; In Phys., 239; Liber
Praedicamentorum, 115-116; Quaest.
In De gen.corr., 130
Guilhelmus de Ockham, 137
Helias Hebraeus, 173
Helena, 205
Henricus de Gandavo, 251
Hentisber, 192
Hissette, Roland, 252
Ioannes Buridanus, 124, 137, 177-178,
186, 214, 251
Ioannes de Ianduno, 251
Ioannes de Sacrobosco, 204
Ioannes Duns Scotus, 111, 120, 122-123,
129, 149, 153, 179, 182, 187, 192, 227,
238, 242, 251-252, 254, 256, 264; In

librum Praedicamentorum quaest.,
237; Lectura, 120, 130, 179, 242,
244-246, 260, 264; Metaphysica, 251;
Ordinatio, 182, 244; Quaest. Disp. De
rerum principio, 179; Reportata, 227;
Super Meteora, 204; Super Phys., 187;
Theoremata, 254
Ioannes Grammaticus, 115, 160, 165-166,
171-172, 175, 179, 187, 192, 213-214, 234,
253, 262
Iulius de’ Medici, 162
Iuno, 205
Iuvenalis, 171
Jacobus de Forlivio, 149, 208-212, 261,
267
Jacobus de Partibus 261
Juda, 252
Lanza, Lidia, 187
Latini, 197, 214, 262, 264
Leo X, 149, 162-163, 198
Leonicus Thomaeus, 233
Liber de causis, 158
Liber Genesis, 217, 264
Liber Iudit, 195
Lorenzo de’ Medici, 162
Maier, Anneliese, 130
Marsilius de Inguen, 111, 113, 116-117,
124-125, 128, 131, 133, 136-137, 143,
157-158, 160-161, 180, 183-185, 189-190,
192-194, 196-197, 200-202, 208, 211212, 238, 264-265
Martin, Craig, 205
Mesue, 243
Moderni, 201, 212, 224, 238
Nardi, Bruno, 128
Nicholaus Oresme, 214
Nominales (sive Secta nominalium),
123, 238
Parisienses, 177, 185, 251
Parrhasius, 205

Indexes

Paulus Venetus, 144-145, 147, 149, 154,
160, 162, 174-175, 189, 196-197, 200201; In De gen.corr., 144; Summaphilosophiae naturalis, 147, 174,
189-190, 196, 202
Pellegrini, Marco, 162
Peripatetici, 149, 237
Petrucci, Franca, 163
Petrus de Abano, 111, 115, 123, 149, 208,
241, 260, 262
Petrus de Alvernia, 187
Petrus Pomponatius, 107-111, 113, 116,
124, 128, 130, 135, 143, 148, 163, 174,
179, 205, 219, 239, 241-243, 248-249,
251-253, 258, 260, 262, 264, 267; De
fato, 206; De immort.an., 129, 204,
206; De incant., 139, 187, 240; De
react., 219; Expositio super De part.
an., 122, 144, 150, 200, 208, 267
Petrus Turisanus, 111, 115, 120, 123, 149,
246-250, 260
Plato, 135, 137, 184, 231; Apologia, 236;
Thimaeus, 137, 231
Plinius Secundus, 138-139, 205
Plusquamcommentator (see Petrus
Turisanus)
Porphyrius, 249
Prosperi, Adriano, 163
Robertus Lincolniensis (alsoGrossatesta), 179, 234

295

Rosa, Mario 162
Socrates, 236
Tempier, Étienne, 252
Themistius, 176, 227, 258
Theodorus Gaza, 268
Thomas Aquinas, 107-108, 111, 122-123,
126-129, 136-137, 141, 145, 149, 151,
153, 155-156, 162, 176-177, 179, 182-183,
187, 192, 200, 215, 231-233, 238, 240,
248-249, 264, 266; De potentia, 176,
182, 258; De spiritualibus creaturis,
249; In De cael., 184; In Phys., 108,
251, 258; Inserta super Meteora, 156,
212, 215; Quaest. disp. De anima,
248; Sentencia De anima, 161, 187;
Sentencia De sensu, 182, 231, 233;
Sententia Metaphysicae, 108, 266;
Summa Theologiae, 145, 232, 240,
244; Super Meteora, 156, 212, 215;
Super Sent., 182, 244, 249, 258(Ps. Aquinatis) In De generatione
continuatio, 141, 177, 179, 183, 231,
248, 264
Thomas de Garbo, 124, 151, 225-226
Timanthes, 205
Ugo Senensis, 113-115, 124, 126, 128, 131132, 137-138, 140-141, 143, 146-147, 151,
186, 192, 208
Vergilius Maro, 238