10 บทเรียนจาก
ฟูกูชิมะ

การลดความเสี่ยงและปกป้องชุมชน
จากหายนะภัยนิวเคลียร์
คณะกรรมการจัดพิมพ์หนังสือคู่มือฟูกูชิมะ

10 บทเรียนจาก
ฟูกูชิมะ

การลดความเสี่ยงและปกป้องชุมชน
จากหายนะภัยนิวเคลียร์
คณะกรรมการจัดพิมพ์หนังสือคู่มือฟูกูชิมะ

สารบัญ
ค�าน�า 3ค�าน�าผู้จัดพิมพ์ฉบับแปลภาษาไทย

5บทที่ 1 พลังงานนิวเคลียร์คืออะไร? กัมมันตภาพรังสีคืออะไร?

7บทที่ 2 เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ 17
1 อย่าถูกหลอกโดยค�าโฆษณาชวนเชื่อที่ว่า “พลังงานนิวเคลียร์ปลอดภัย” 18
2 ในภาวะฉุกเฉิน ข้อแนะน�าเบื้องต้นคือ ให้รีบหนี 22
3 การเข้าถึงข้อมูลและการจดบันทึกข้อมูลขณะออกจากพื้นที่มีความส�าคัญ 25
4 ผู้ได้รับผลกระทบจากรังสีมีสิทธิได้รับการตรวจสุขภาพอย่างละเอียดและ
ได้รับการเปิดเผยข้อมูล 31
5 เพื่อความปลอดภัยของอาหาร และเพื่อปกป้องการเกษตร ป่าไม้
และการประมง ประชาชนต้องมีส่วนร่วมในการตรวจวัดรังสี
การเปิดเผยข้อมูลมีความส�าคัญอย่างยิ่ง 35
6 การก�าจัดรังสีให้หมดเป็นไปไม่ได้ 41
7 อุบัติเหตุยังไม่อาจสรุปได้ ตราบใดที่คนงานยังไม่ได้รับการปกป้อง
และการดูแลสุขภาพที่ดีขึ้น 44
8 การสร้างชุมชนและชีวิตใหม่ให้แก่ผู้ได้รับผลกระทบเป็นเรื่องจ�าเป็น 48
9 การเรียกร้องของผู้ประสบภัยเพื่อขอมีส่วนร่วมในการตราและบังคับใช้
กฏหมายที่ออกมาเพื่อปกป้องพวกเขา 52
10 ผู้เสียภาษีก�าลังถูกผลักให้เป็นผู้แบกรับภาระค่าชดเชย 56
บทที่ 3 กฎหมายระหว่างประเทศและกรอบการด�าเนินงานเพื่อการลดความเสี่ยง
จากภัยพิบัติ - เครื่องมือที่เราสามารถใช้เพื่อปกป้องตัวเอง 63ค�าแถลงท้ายเล่ม 72ค�าแถลงท้ายเล่ม ผู้จัดพิมพ์ฉบับแปลภาษาไทย

74ค�าน�า
ประธานร่วม คณะกรรมการหนังสือคู่มือฟูกูชิมะ, มาซาอากิ โอฮาชิ
หนังสือคู่มือเล่มนี้คือข้อความถึงประชาชนทั่วโลก จากพวกเราประชาชนชาวญี่ปุ่น
ผู้ได้รับความเดือดร้อนและยังคงต้องแบกรับภาระอันหนักหน่วงจากหายนะภัยนิวเคลียร์
ขนาดใหญ่ที่โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ฟูกูชิมะ ไดอิชิ (หมายเลขหนึ่ง) ที่ด�าเนินการโดยบริษัท
พลังงานไฟฟ้าโตเกียว หรือ “เท็ปโก” (Tokyo Electric Power Company : TEPCO) อันมีสาเหตุโดยตรงมาจากแผ่นดินไหวครั้งรุนแรงทางภาคตะวันออกของประเทศญี่ปุ่นและคลื่น
ยักษ์สึนามิที่เกิดขึ้นเมื่อวันที่ 11 มีนาคม พ.ศ. 2554 พวกเรามุ่งหวังว่าหนังสือคู่มือเล่ม
นี้จะเป็นประโยชน์กับประชาชนทั้งหลายทั่วโลกที่มีความกังวลเกี่ยวกับความเสี่ยงของการ
เกิดสถานการณ์ที่คล้ายคลึงกันกับฟูกูชิมะ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง คนที่อาศัยอยู่ในประเทศที่
มีโรงไฟฟ้านิวเคลียร์เดินเครื่องอยู่ หรือที่ที่มีแผนการจะก่อสร้างโครงการนิวเคลียร์ เรายังหวังด้วยว่าหนังสือคู่มือเล่มนี้จะถูกน�าไปใช้อย่างเป็นประโยชน์สูงสุดโดยองค์กรพัฒนา
เอกชนและองค์กรประชาสังคมที่ท�างานกับประชาชนผู้อาศัยอยู่ในภูมิภาคเหล่านี้ และโดย
หัวหน้าและพนักงานขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นต่างๆ ที่ทา� งานเพื่อป้องกันหายนะจาก
นิวเคลียร์ และเพื่อลดผลกระทบจากหายนะเมื่อมันเกิดขึ้น
นับตั้งแต่หายนะภัยนิวเคลียร์กระหน�า่ ฟูกูชิมะเป็นต้นมา พวกเราได้ท�าหน้าที่อย่าง
แข็งขันในการถ่ายทอดเรื่องราวและบทเรียนที่เกิดขึ้นที่นี่ให้แก่ผู้คนจากทั่วโลกที่มาเยี่ยม
เยือนฟูกูชิมะ รวมทั้งในบางโอกาสที่ได้เดินทางไปทั่วญี่ปุ่นและประเทศอื่นๆ แต่เท่านี้ยังไม่พอ เรายังได้สื่อสารไปยังผู้คนอีกเป็นจ�านวนมากให้ทราบถึงข้อเท็จจริงของภัยพิบัติครั้งนี้
รวมทั้งความร้ายแรงและประเด็นยุ่งเหยิงซับซ้อนต่างๆ ที่เกิดขึ้นตามมา ผู้คนเหล่านี้จ�านวน
มากได้แสดงออกถึงความห่วงใยและความเห็นอกเห็นใจต่อความเจ็บปวดทุกข์ทนของผู้ที่ได้
รับผลกระทบ
อย่างไรก็ตาม มีเสียงเรียกร้องมากขึ้นเรื่อยๆ จากผู้คนเหล่านี้ที่รับฟังเรื่องราว
อย่างตั้งใจว่า ต้องการข้อมูลเกี่ยวกับว่าจะต้องท�าอะไรบ้างเพื่อป้องกันไม่ให้เกิดสถานการณ์
แบบนี้ในประเทศของตนเอง ข้อเรียกร้องนี้ทา� ให้เราเข้าใจว่า ถึงแม้ว่าการเล่าสู่กันฟังใน
เรื่องประสบการณ์จากหายนะภัยจะส�าคัญ แต่ฝ่ายผู้ที่ได้รับฟังค�าแนะน�าก็คงไม่อาจปฏิบัติใน
สิ่งที่เหมาะสมได้ เว้นแต่ว่าพวกเขาจะเข้าใจวิธีการคาดคะเนและป้องกันหายนะภัยของจริงที่
ได้จากฐานประสบการณ์ทั้งหมดของภัยพิบัติครั้งนี้ พร้อมไปกับการมีมาตรการเพื่อลดความ
เสียหายจากอุบัติเหตุหรือภัยพิบัติที่อาจเกิดขึ้น
ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2558 รัฐบาลญี่ปุ่นเป็นเจ้าภาพจัดงานประชุมโลกครั้งที่ 3ว่าด้วยการลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติ ซึ่งจัดขึ้นที่เมืองเซนได จังหวัดมิยากิ ห่างไปทางทิศ
เหนือประมาณ 90 กิโลเมตรจากโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ฟูกูชิมะ ที่นั่น รัฐบาลญี่ปุ่นได้ยอมรับ
กรอบการด�าเนินงานเซนไดเพื่อการลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติ หรือ Sendai Frameworkfor Disaster Risk Reduction ซึ่งเป็นการสถาปนากรอบการท�างานของโลกในการลดความ

3เสี่ยงจากพิบัติภัยที่จะใช้ปฏิบัติในทศวรรษที่จะมาถึงนี้ ทั้งนี้ กรอบการด�าเนินงานเฮียวโก
(Hyogo Framework for Action – HFA) ซึ่งเป็นแนวปฏิบัติระหว่างประเทศที่ได้สถาปนา
ขึ้นก่อนหน้านี้ เป็นแผนปฏิบัติที่ใช้กับเหตุการณ์อันตรายทางเทคโนโลยีเท่านั้น เช่นหายนะ
ภัยนิวเคลียร์ในกรณีที่เกิดขึ้นโดยมีสาเหตุเกี่ยวข้องกับภัยธรรมชาติ อย่างไรก็ตาม ในความ
เป็นจริงแล้ว หน่วยงานระหว่างประเทศทั้งหลายที่มีอยู่ในขณะนี้ไม่มีหน่วยงานใดเลยที่เป็น
ผู้เชี่ยวชาญในการป้องกันหรือรับมือกับหายนะภัยของเทคโนโลยีขนาดใหญ่อย่างหายนะภัย
นิวเคลียร์ กล่าวคือ จนถึงบัดนี้ หน่วยงานทั้งหลายดังกล่าวก็ยังขาดความช�านาญการเฉพาะ
ทางและขาดการท�าให้เป็นรูปแบบของสถาบันที่สามารถอธิบายความเสี่ยงที่เกี่ยวพันกับ
เหตุการณ์อันตรายเช่นนี้ หรือมีแผนการถอนตัวหรือแผนการอพยพที่จ�าเป็น การกู้ภัยฉุกเฉิน
การฟื้นฟูความเสียหาย การเยียวยาชดเชย และอื่นๆ เราได้เรียกร้องให้มีการปฏิรูปกรอบ
การด�าเนินงานระหว่างประเทศที่อยู่ในภาวะขาดประสบการณ์ในเรื่องเหล่านี้ เรารู้สึกยินดี
ที่ความพยายามทั้งหลายได้เกิดผลลัพธ์แล้วในบางส่วน นั่นคือ กรอบการด�าเนินงานเซนไดฯ
มีการระบุว่าหายนะภัยเช่นนี้ถูกจุดชนวนขึ้นจากการกระท�าของมนุษย์
อย่างไรก็ตาม ด้วยรูปแบบเศรษฐกิจที่เป็นไปตามโลกาภิวัตน์มากขึ้น ท�าให้
ศูนย์กลางการผลิตทั่วโลกมุ่งไปยังที่ที่ถูกถือว่าเป็น “ประเทศก�าลังพัฒนา” มากขึ้นเรื่อยๆ
ซึ่งเป็นที่ชัดเจนว่ามีการขยับขับเคลื่อนจาก “ประเทศพัฒนาแล้ว” ที่จะส่งออกโรงไฟฟ้า
นิวเคลียร์ไปยังประเทศก�าลังพัฒนาเพื่อส่งเสริมความแข็งแกร่งของภาคการผลิตในประเทศ
เหล่านั้น ทั้งๆ ที่การสร้างโรงไฟฟ้านิวเคลียร์โรงใหม่ในประเทศพัฒนาแล้วเองนั้น เต็มไป
ด้วยความยุ่งยากมากมาย ดังนั้น สิ่งที่คิดไม่ถึงแต่หลีกเลี่ยงไม่ได้ก็คือ อุบัติเหตุโรงไฟฟ้า
นิวเคลียร์และหายนะภัยนิวเคลียร์ครั้งต่อไปอาจเกิดขึ้นได้อย่างง่ายดายในพื้นที่ที่มีการสร้าง
โรงไฟฟ้านิวเคลียร์แห่งใหม่ ที่จะน�าความยุ่งยากมาสู่ภูมิภาครายรอบและประเทศเพื่อนบ้าน
ในช่วงเวลาแห่งพิบัติภัยนิวเคลียร์ฟูกูชิมะ ไม่เพียงแต่เราไม่มีความรู้พื้นฐานเกี่ยว
กับพลังงานนิวเคลียร์และกัมมันตภาพรังสีเท่านั้น แต่เรายังล้มเหลวที่จะน�าประสบการณ์
ของอุบัติเหตุเชอร์โนบิล (Chernobyl) และ ทรีไมล์ไอส์แลนด์ (Three Mile Island) มาใช้
เราไม่สามารถเข้าใจได้ดีพอในเรื่องวิธีบรรเทาและป้องกันผลกระทบ เราสับสนอลหม่านและ
เผชิญปัญหามากมายอยู่เบื้องหน้า ดังนั้น เราจึงจัดท�าหนังสือคู่มือเล่มนี้ขึ้นมา ด้วยหวังว่า
จะไม่มีใครต้องเผชิญกับประสบการณ์อันเลวร้ายเช่นนี้อีก รวมทั้งเป็นการตอบค�าถามของ
ผู้ที่ได้มาแลกเปลี่ยนประสบการณ์ของ ฟูกูชิมะกับเราที่ว่า “เราควรท�าอย่างไร?”ด้วยเจตนาที่จะท�าให้เป็นหนังสือส�าหรับผู้อ่านที่ไม่ได้เป็นผู้เชี่ยวชาญ หนังสือคู่มือ
เล่มนี้ให้ความส�าคัญว่าจะรับมือกับโรงไฟฟ้านิวเคลียร์และอุบัติภัยนิวเคลียร์อย่างไร บนฐาน
ประสบการณ์ของฟูกูชิมะ และจากมุมมองของผู้อยู่อาศัยในฟูกูชิมะ หนังสือคู่มือเล่มนี้จะถูก
น�าไปแปลและตีพิมพ์เป็นภาษาต่างๆ ทั่วโลก เราหวังเป็นอย่างยิ่งว่าประชาชนทั้งหลายจะได้
อ่านหนังสือคู่มือเล่มนี้ และหนังสือคู่มือเล่มนี้จะกลายเป็นเกณฑ์มาตรฐานส�าหรับการลงมือ
ปฏิบัติการในเรื่องที่เกี่ยวข้องกับพลังงานนิวเคลียร์

4ค�าน�าผู้จัดพิมพ์ฉบับแปลภาษาไทย
ความเป็นมาในการแปลและจัดพิมพ์ฉบับภาษาไทยของหนังสือคู่มือ “10 Lessons
from Fukushima : Reducing risks and protecting communities from nuclear disasters”
โดยคณะกรรมการอาสาสมัครไทยเพื่อการแปลและพิมพ์หนังสือคู่มือฟูกูชิมะ เริ่มต้นมาจาก
ความห่วงใยและกังวลต่อปัญหาสิ่งแวดล้อมและผลกระทบต่อสุขภาพจากพลังงานนิวเคลียร์
โดยน�าเอาประสบการณ์และบทเรียนของประชาชนในฟูกูชิมะ
ประเทศญี่ปุ่น
ซึ่งเกิด
เหตุการณ์โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ระเบิดหลังจากถูกคลื่นสึนามิซัดถล่มโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ฟูกูชิมะ
ไดอิชิ (หมายเลขหนึ่ง) ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2554 มาพิจารณา แม้ว่าในปัจจุบัน
ประเทศไทยยังไม่มีโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ แต่ในแผนพัฒนาก�าลังผลิตไฟฟ้าประเทศไทยฉบับ
ล่าสุดปี พ.ศ. 2558 (PDP 2015) ได้มีการก�าหนดโครงการโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ไว้อย่างน้อย
2 โรง แต่ละโรงมีขนาด 2,000 เมกะวัตต์ ในปี พ.ศ. 2578 และ พ.ศ. 2579 ตามล�าดับ
เราจึงหวังเป็นอย่างยิ่งว่า
หนังสือคู่มือฉบับแปลภาษาไทยเล่มนี้จะเป็นการให้
ข้อมูลแก่ประชาชนไทยเพื่อได้ทา� ความเข้าใจ และเรียนรู้บทเรียนเพื่อสร้างความตระหนัก
เกี่ยวกับมหันตภัยนิวเคลียร์ที่ไม่มีใครอยากให้เกิดขึ้น มิฉะนั้นแล้ว ย่อมจะน�ามาซึ่งความ
สูญเสียและผลกระทบที่ยาวนานและใหญ่หลวงอย่างยากที่จะประเมินได้
ด้วยจิตคารวะ
คณะกรรมการอาสาสมัครไทยเพื่อการแปลและพิมพ์หนังสือคู่มือฟูกูชิมะ

5บทที่ 1พลังงานนิวเคลียร์คืออะไร?
กัมมันตภาพรังสีคืออะไร?
ฮิซาโอะ ซากิยามะ โรงเรียนทาคากิ และอดีตสมาชิกคณะกรรมการอิสระสอบสวนอุบัติเหตุนิวเคลียร์ฟูกูชิมะ รัฐสภาญี่ปุ่น

หลักการในการผลิตไฟฟ้าคุ ณ สามารถผลิ ต ไฟฟ้ า ได้ จ ากแท่ งแกนหมุน
แม่เหล็กและขดลวด ถ้าหมุนแท่งแม่เหล็กโดย
สายไฟการปั่นล้อจักรยานจะท� าให้เกิดกระแสไฟฟ้า
(รูปที่ 1) ถ้าคุณติดใบพัดที่แกนหมุนเพื่อเพิ่ม
ประสิทธิผลในการหมุน คุณก็จะได้กังหัน ในขณะที่มีหลายวิธีในการผลิตไฟฟ้า แต่สุดท้าย
ขดลวดแม่เหล็ก
แล้วมีความแตกต่างเพียงอย่างเดียวคือ แหล่ง
ที่มาของแรงที่จะใช้ในการหมุนใบพัด การผลิต
รูปที่ 1 ไดนาโมรถจักรยาน
ไฟฟ้าพลังน�้าใช้น�้าที่ตกจากที่สูงมาปั่นใบพัด
การผลิตไฟฟ้าพลังงานลมใช้ลม โรงไฟฟ้าพลังความร้อน/ความร้อนจากพื้นพิภพใช้ความ
ร้อนเพื่อท�าให้เกิดไอน�า้ มาหมุนใบพัด และต่อมาก็มีการผลิตไฟฟ้าจากพลังงานนิวเคลียร์

โรงไฟฟ้านิวเคลียร์และระเบิดปรมาณู
พลังงานนิวเคลียร์เป็นเรื่องของการใช้ความร้อนอย่างมหาศาลที่ได้จากปฏิกิริยา
นิวเคลียร์ฟิชชั่นมาท�าให้น�้าเดือดจนเกิดไอน�า้ ไปหมุนใบพัด
แม้ว่าอุณหภูมิที่อยู่ตรงกลาง
เครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์จะสูงถึง 2,000 องศาเซลเซียส แต่ไอน�้าที่ใช้ในการหมุนใบพัด
มีอุณหภูมิอยู่ในราว 200 องศาเซลเซียส เราต้องใช้ความร้อนในปริมาณ 3 กิกะวัตต์
ระเบิดปรมาณู : ปฏิกิริยาฟิชชั่น/ปฏิกิริยาลูกโซ่ของ
อะตอมยูเรเนียม
การแผ่รังสีที่รุนแรงและความร้อนมหาศาล
จะถูกปล่อยออกมาในวงจรปฏิกิริยาฟิชชั่น
รังสีแกมม่า
ยูเรเนียม 235
นิวตรอน

ผลผลิตจาก
ปฏิกิริยาฟิชชั่น ยูเรเนียม 235(ขี้เถ้ามรณะ)ยูเรเนียม 235
รังสีแกมม่า
นิวตรอน

ผลผลิตจาก
ปฏิกิริยาฟิชชั่น
(ขี้เถ้ามรณะ)นิวตรอน

รังสีแกมม่า

ผลผลิตจาก
ปฏิกิริยาฟิชชั่น
(ขี้เถ้ามรณะ)นิวเคลียสของยูเรเนียม 235
มีโปรตอน 92 ตัว (ชมพู)และนิวตรอน 143 ตัว (ฟ้า)ผลผลิตจาก
ปฏิกิริยาฟิชชั่น
(ขี้เถ้ามรณะ)รูปที่ 2 ปฏิกิริยานิวเคลียร์ฟิชชั่นในระเบิดปรมาณู

8บทที่ 1ผลผลิตจาก
ปฏิกิริยาฟิชชั่น
(ขี้เถ้ามรณะ)เพื่อผลิตไฟฟ้า 1 กิกะวัตต์ สองในสามของความร้อนที่ไม่ได้กลายมาเป็นไฟฟ้า จะถูกปล่อย
ทิ้งลงในมหาสมุทรและแม่นา�้ ท�าให้แม่น�้าและมหาสมุทรร้อนขึ้น
เชื้อเพลิงทั่วไปที่ใช้ในเตาปฏิกรณ์นิวเคลียร์ใช้ธาตุยูเรเนียม 235 (U235) ซึ่งใช้ใน
การท�าระเบิดปรมาณูด้วย ทฤษฎีที่ใช้กับเตาปฏิกรณ์นิวเคลียร์และระเบิดปรมาณูนั้นเหมือน
กันคือการใช้นิวตรอนท�าให้อะตอมเหล่านี้แตกตัวโดยปฏิกิริยาฟิชชั่น
เชื้อเพลิงในระเบิดปรมาณูมียูเรเนียม 235 มากกว่า 95% เมื่อท�าให้เกิดปฏิกิริยา
ฟิชชั่น นิวตรอนจ�านวน 2-3 ตัวจะถูกสร้างขึ้นจากปฏิกิริยาฟิชชั่นหนึ่งรอบ และเข้ากระแทก
ยูเรเนียม 235 ต่อไปอีกเป็นทอดๆ หลังจากปฏิกิริยาฟิชชั่นเกิดขึ้นซึ่งเป็นไปอย่างฉับพลัน
(รูปที่ 2) กัมมันตภาพรังสีและความร้อนจ�านวนมหาศาลจะถูกปล่อยออกมา เปรียบเสมือน
กับการระเบิดอย่างรุนแรงที่ท�าลายสิ่งมีชีวิตจนหมดสิ้น ผลผลิตที่ได้จากปฏิกิริยาฟิชชั่นเรียก
อีกอย่างว่า “ขี้เถ้ามรณะ” (lethal ash) เนื่องจากมันปล่อยความร้อนและกัมมันตภาพรังสีที่
สูงมากออกมา จนสามารถท�าให้เกิดการเสียชีวิตได้ในกรณีที่ได้รับในปริมาณสูง
เชื้อเพลิงในโรงไฟฟ้านิวเคลียร์มียูเรเนียม 235 อยู่ 5% ส่วนที่เหลือคือยูเรเนียม
238 (U238) ซึ่งไม่สามารถเกิดปฏิกิริยาฟิชชั่นได้ ในโรงไฟฟ้านิวเคลียร์จะมีแท่งควบคุม
(control rods) คอยดูดซับนิวตรอนบางส่วนที่เกิดขึ้นจากปฏิกิริยานิวเคลียร์ฟิชชั่น เพื่อ
ควบคุมไม่ให้เกิดปฏิกิริยาลูกโซ่ที่รวดเร็วรุนแรง (รูปที่ 3) จากนั้นก็ใช้พลังงานความร้อนที่
ได้ไปต้มน�้าให้เดือดเป็นไอน�้าเพื่อผลิตไฟฟ้า ในขณะที่โรงไฟฟ้านิวเคลียร์มีขนาดใหญ่โตและ
สลับซับซ้อน ต้องใช้เงินจ�านวนมากในการก่อสร้าง แต่โดยพื้นฐานแล้วมันก็คืออุปกรณ์ที่ใช้
ท�าให้น�้าเดือดนั่นเอง
หลักการของโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ (ปรับปรุงภาพจาก
“Encyclopedia of Nuclear Power Generation”)เครื่องก�าเนิดไฟฟ้า

ควบคุม
นิวตรอน

ยูเรเนียม 235

แท่งควบคุม

นิวตรอน
ยูเรเนียม 235
นิวเคลียร์
ฟิชชั่น

พลังงานความร้อน
ควบคุม

หม้อต้มน�า้

แท่งควบคุม
ยูเรเนียม 238
ยูเรเนียม 235

นิวเคลียร์
ฟิชชั่น

พลูโตเนียม 239(วัตถุดิบของระเบิดปรมาณู)ยูเรเนียม 235

นิวเคลียร์
ฟิชชั่น
นิวเคลียร์
ฟิชชั่น

รูปที่ 3 หลักการของโรงไฟฟ้านิวเคลียร์
(ปรับปรุงภาพจาก Genshiryoku “Encyclopedia of Nuclear Power Generation”)พลังงานนิวเคลียร์คืออะไร? กัมมันตภาพรังสีคืออะไร?

9นิวตรอนบางส่วนที่ปลดปล่อยออกมาจากปฏิกิริยานิวเคลียร์ฟิชชั่นจะถูกดูดซับ
ไว้โดยยูเรเนียม 238 ท�าให้เกิดธาตุพลูโตเนียม 239 ซึ่งเป็นวัตถุดิบส�าหรับสร้างระเบิด
ปรมาณู โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ไม่สามารถหลีกเลี่ยงที่จะผลิตพลูโตเนียมได้ ดังนั้นจึงเป็นเหตุผล
ว่าท�าไมประเทศต่างๆ ที่ต้องการอาวุธนิวเคลียร์จึงมีแนวโน้มที่จะสร้างโรงไฟฟ้านิวเคลียร์
“ขี้เถ้ามรณะ” จ�านวนมหาศาลถูกผลิตขึ้นในโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ ขี้เถ้ามรณะ
ซึ่งจะมีปริมาณสะสมมากขึ้นๆ อย่างสม�า่ เสมอในระหว่างการผลิตไฟฟ้า จะปลดปล่อย
กัมมันตภาพรังสีและความร้อนต่อไปเป็นระยะเวลานับแสนปี และปัจจุบันยังไม่มีประเทศใด
ในโลกนอกจากฟินแลนด์ที่ได้มีการตกลงใจเกี่ยวกับแผนการส�าหรับการบ�าบัดจัดเก็บแท่ง
เชื้อเพลิงนิวเคลียร์ใช้แล้ว (ขี้เถ้ามรณะ) ด้วยเหตุนี้เอง ท�าให้โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ถูกเรียกว่า
“คฤหาสน์ที่ไร้ส้วม”อุบตั ภิ ยั ทีโ่ รงไฟฟ้านิวเคลียร์ฟกู ชู มิ ะยังไม่จบ
ผู้ด�าเนินการโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ฟูกูชิมะต้องสูบน�้าเข้าหล่อเย็นเชื้อเพลิงนิวเคลียร์ที่
หลอมละลายอยู่ภายในเตาปฏิกรณ์นิวเคลียร์จากอุบัติเหตุ พวกเขาท�าอย่างนี้เพราะว่าหาก
ไม่มีการหล่อเย็น เชื้อเพลิงจะหลอมละลายด้วยความร้อนที่ปล่อยออกมาจากขี้เถ้ามรณะ ซึ่งจะยิ่งเป็นความเสี่ยงมากขึ้นในการปล่อยสารกัมมันตรังสีออกสู่สิ่งแวดล้อม ในขณะหล่อเย็น
เชื้อเพลิง น�า้ หล่อเย็นจะน�าพาขี้เถ้ามรณะออกมาจากเตาปฏิกรณ์นิวเคลียร์ จนท�าให้เกิดการ
ปนเปื้อนอย่างหนักในกระบวนการหล่อเย็น ตามมาด้วยการรั่วไหลลงสู่ชั้นใต้ดินของอาคาร
เครื่องปฏิกรณ์ ด้วยน�้าใต้ดินปริมาณ 400 ตันที่ไหลเวียนอยู่ทุกวัน พื้นที่ทั้งหมดของโรง
ไฟฟ้านิวเคลียร์ฟูกูชิมะขณะนี้เต็มไปด้วยถังน�้าขนาด 1,000 ตันที่บรรจุไว้ด้วยน�้าปนเปื้อน
รังสี และพื้นดินที่ตั้งถังน�้าเหล่านี้ก็ไม่มั่นคง มันจึงพร้อมที่จะล้มคว�่าได้ตลอดเวลา ตั้งแต่เกิด
อุบัติเหตุเป็นต้นมา มีนา�้ ปนเปื้อนรังสีรั่วไหลลงสู่มหาสมุทรอย่างต่อเนื่อง แต่ไม่ทราบว่ารั่ว
มาจากจุดใด จึงไม่ใช่อย่างเด็ดขาดว่า กรณีนี้เป็นอุบัติเหตุที่อยู่ภายใต้การควบคุมแล้วณ ขณะนี้ เพื่อที่จะหยุดการไหลเข้ามาของน�้าใต้ดิน ผู้ปฏิบัติการก�าลังพยายาม
แช่แข็งดินที่อยู่รอบๆ อาคารเครื่องปฏิกรณ์ แม้ว่าวิธีนี้ไม่น่าจะประสบความส�าเร็จ เชื้อเพลิง
นิวเคลียร์ที่ควรจะถูกบรรจุอยู่ภายในเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ได้หลอมละลายและออกมา
สู่สิ่งแวดล้อมแล้ว นอกจากนี้ การรั่วไหลของน�้าปนเปื้อนภายในพื้นที่ก็เกิดขึ้นเป็นประจ�าอีก
ด้วย คนงานที่ทา� งานในพื้นที่ต่างได้รับรังสีเต็มพิกัดที่ก�าหนดในเวลาอันรวดเร็ว ท�าให้ขาด
คนท�างานที่มีประสบการณ์ อีกทั้งยังท�าให้งานปฏิบัติการเก็บกู้พื้นที่มีความซับซ้อนมากขึ้น

กัมมันตภาพรังสี และ สารกัมมันตรังสี
รังสีที่แผ่ออกมาจากสารกัมมันตรังสี (เรียกอีกอย่างว่ากัมมันตภาพรังสี) สามารถ
เปรียบได้กับความสัมพันธ์ของแสง (รังสี) และหลอดไฟ (สารกัมมันตรังสี) อย่างไรก็ตาม
รังสีแตกต่างจากแสงตรงที่มันมีพลังงานสูงและสามารถทะลุผ่านร่างกายได้ เรินต์เกนเป็น
บุคคลแรกที่สร้างรังสีสังเคราะห์ขึ้นมาซึ่งเรียกว่า “รังสีเอ็กซ์” รูปภาพที่เขาถ่ายไว้แสดงใน
รูปที่ 410บทที่ 1เนื่ อ งจากคุ ณ สมบั ติ ที่ ส ามารถท� า ให้มองเห็นทะลุผ่านร่างกายได้ รังสีเอ็กซ์ หรือ“เอ็กซ์เรย์” จึงถูกน�ามาใช้ในการตรวจวินิจฉัย
ทางการแพทย์ได้เป็นอย่างดี แต่สิ่งที่ไม่รู้ในเวลา
นั้นก็คือ เมื่อรังสีเอ็กซ์แทรกผ่านร่างกายมนุษย์
มันจะท�าลายเซลล์ต่างๆ ดังนั้น มนุษย์จึงอาบ
รังสีเอ็กซ์โดยไม่รู้ตัว และหลายคนเสียชีวิตด้วย
โรคมะเร็งและลูคีเมีย ประสบการณ์เหล่านี้จึง
เป็นบทเรียนให้มนุษย์ได้เรียนรู้ถึงผลกระทบที่
ก่อให้เกิดความเสียหายต่อร่างกายของรังสี

รูปที่ 4 ภาพถ่ายเอ็กซ์เรย์โดยเรินต์เกน

ชนิดของรังสีและลักษณะของการสัมผัสรังสี (แบบภายนอกและภายใน)นอกจากรังสีเอ็กซ์ตามที่ได้อธิบายข้างต้น ยังมีรังสีประเภทอื่นๆ ตามที่แสดงใน
รูปภาพที่ 2 ระหว่างการเกิดปฏิกิริยานิวเคลียร์ฟิชชั่น มีรังสีแกมม่าและรังสีนิวตรอนถูก
ปล่อยออกมา รังสีแกมม่าเป็นคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้าเหมือนรังสีเอ็กซ์ ส่วนรังสีนิวตรอน รังสี
เบต้า และรังสีแอลฟ่า เป็นอนุภาคของนิวตรอน อีเล็กตรอน และนิวเคลียสของธาตุฮีเลี่ยม
(Helium nuclei) ตามล�าดับ
การสัมผัสหรือได้รับรังสีจากภายนอกร่างกาย เรียกว่า การได้รับรังสีภายนอก
(external exposure) แต่ถ้ามีอนุภาคของสารกัมมันตรังสีผ่านเข้าสู่ร่างกายโดยการหายใจ
หรืออาหาร ท�าให้เกิดการสัมผัสรังสีจากภายในร่างกาย จะเรียกว่าการได้รับรังสีภายใน
(internal exposure) ในขณะที่การได้รับรังสีจากภายนอก เราอาจหลีกเลี่ยงได้โดยใช้
สิ่งก�าบังบางอย่าง เช่น ตะกั่ว หรือคอนกรีตกั้นระหว่างสารกัมมันตรังสีและร่างกาย หรือโดยการออกห่างจากสารกัมมันตรังสี นอกจากนี้ รังสีที่สามารถเดินทางได้เพียงระยะ 1มิลลิเมตรเช่นรังสีแอลฟ่า จะไม่ก่อให้เกิดอันตราย อย่างไรก็ตาม เมื่อสารกัมมันตรังสีต่างๆ
เข้าไปอยู่ภายในร่างกาย แม้ว่าจะเป็นรังสีที่สามารถเดินทางได้แค่ระยะสั้นๆ แต่มันก็ถูก
ล้อมรอบโดยเซลล์ต่างๆ หมายความว่าเซลล์จะถูกท�าลายอย่างแน่นอน รังสีแอลฟ่ามีความ
เป็นพิษมากถึง 20 เท่าของรังสีแกมม่าและรังสีเอ็กซ์ แม้ว่าจะได้รับในปริมาณเดียวกัน
พลูโตเนียมจะปลดปล่อยรังสีแอลฟ่า และเนื่องจากว่ามันต้องใช้เวลาถึง 24,000 ปีในการ
สลายตัวลดจ�านวนลงเหลือครึ่งหนึ่ง (เรียกว่าครึ่งชีวิต) จึงเป็นเรื่องยากอย่างยิ่งที่จะหลีกหนี
และเมื่อได้เข้าไปอยู่ในร่างกายแล้ว ร่างกายก็จะได้รับรังสีอย่างต่อเนื่องไปจนตลอดชีวิตของ
บุคคลนั้น
รังสีเบต้า เกิดจากสารกัมมันตรังสีไอโอดีนและสตรอนเตียม ซึ่งสารกัมมันตรังสี
พลังงานนิวเคลียร์คืออะไร? กัมมันตภาพรังสีคืออะไร?

11การได้รับรังสีจากภายนอก

การได้รับรังสีจากภายใน

ชนิดของรังสี
รังสีแกมม่า
สารกัมมันตรังสีไอโอดีน
รังสีเบต้า

ต่อมไทรอยด์

รังสีแอลฟ่า

(นิวเคลียสของธาตุฮีเลี่ยม)รังสีเอ็กซ์
รังสีนิวตรอน
รังสีเบต้า

(อิเลคตรอน)รูปที่ 5 การได้รับรังสีจากภายนอกและภายใน

ทั้งสองนี้มักจะเข้าไปสะสมอยู่ในต่อมไทรอยด์และในกระดูก ตามล�าดับ ก่อให้เกิดโรคมะเร็ง
ในต่อมไทรอยด์และมะเร็งกระดูก ส่วนตริเตียม เป็นสารกัมมันตรังสีที่เป็นปัญหามากเพราะ
ว่าไม่สามารถก�าจัดออกจากน�้าที่ปนเปื้อนได้ มันจะปล่อยรังสีเบต้าออกมา แต่ในความเป็น
จริงแล้วสารกัมมันตรังสีนี้จะเข้าไปสู่ยีนของมนุษย์
และมีความเป็นพิษมากกว่ารังสีเบต้า
ที่ปล่อยจากนิวไคลด์ชนิดอื่น ธาตุซีเซียม 137 ปล่อยรังสีเบต้าและรังสีแกมม่า และเนื่องจากว่ามันมีคุณสมบัติเหมือนกันกับธาตุโพแทสเซียม จึงถูกกระจายไปทั่วร่างกายรวม
ถึงกล้ามเนื้อ และก่อให้เกิดความเสียหาย ด้วยประการนี้ เมื่อได้รับรังสีจากภายใน อวัยวะที่
เป็นที่สะสมของสารรังสีและเกิดความเสียหายจะแตกต่างกันไป ขึ้นอยู่กับชนิดของนิวไคลด์

ความสัมพันธ์ของปริมาณรังสีและผลทางสุขภาพ
ผลกระทบที่รังสีมีต่อร่างกายขึ้นอยู่กับปริมาณที่ได้รับ หน่วยวัดปริมาณของรังสีมี
หน่วยเป็น เกรย์ (Gy) ซึ่งใช้วัดปริมาณพลังงานที่ถูกดูดซึมโดยวัตถุต่างๆ นอกจากนี้ยังมี
หน่วยซีเวิร์ต (Sv) ซึ่งใช้พิจารณาในแง่การก่อผลกระทบทางด้านชีววิทยาในสิ่งมีชีวิต รังสี
เอ็กซ์ รังสีแกมม่า และรังสีเบต้าปริมาณ 1 Gy เท่ากับปริมาณ 1 Sv
คณะกรรมาธิการระหว่างประเทศด้านการป้องกันรังสี (The International Commission on Radiological Protection – ICRP) มีข้อแนะน�าว่าส�าหรับประชาชนทั่วไปแล้ว
ไม่ควรได้รับรังสีเกินกว่า 1 มิลลิซีเวิร์ต (mSv) ต่อปี ซึ่งเป็นค่าที่ประเทศส่วนใหญ่ถือปฏิบัติ
การได้รับรังสีในปริมาณ 1 มิลลิซีเวิร์ต หมายความว่าอย่างไร รูปภาพที่ 6 แสดงให้เห็น
ถึงปริมาณโดยเฉลี่ยของรังสีที่ซึมผ่านเข้าสู่นิวเคลียสของเซลล์ ร่างกายของผู้ใหญ่ประกอบ
ด้วยเซลล์ต่างๆ มากถึง 60 ล้านล้านเซลล์ การได้รับรังสี 1 มิลลิซีเวิร์ตต่อปี หมายความ

12บทที่ 1นิวเคลียส
ของเซลล์

1 มิลลิซีเวิร์ต

5 มิลลิซีเวิร์ต

รูปที่ 6 การได้รับรังสีในปริมาณ 1 มิลลิซีเวิร์ต หมายความว่าอย่างไร?

ว่าในหนึ่งปีนั้น โดยเฉลี่ยแล้วนิวเคลียสของเซลล์ทุกเซลล์ในร่างกายจะถูกรังสีแทรกผ่าน
รังสีมีปริมาณพลังงานมหาศาล
ดังนั้นแม้เพียงการแผ่รังสีหนึ่งครั้งก็สามารถ
สร้างความเสียหายต่อโมเลกุลมากมายในร่างกาย มันสร้างความเสียหายอย่างร้ายแรงโดย
เฉพาะต่อดีเอ็นเอ ซึ่งเป็นพิมพ์เขียวของร่างกาย แม้เซลล์ต่างๆ จะสามารถซ่อมแซมความ
เสียหายได้เอง แต่อย่างไรก็ตาม ความเสียหายของดีเอ็นเอโดยปกติแล้วเป็นเรื่องที่ซับซ้อน
ดังนั้น โดยทั่วไปแล้วการซ่อมแซมเซลล์ที่เสียหายจึงไม่แม่นย�า ซึ่งผลลัพธ์ก็คือการกลายพันธุ์
และเป็นมะเร็ง
ถ้าบุคคลได้รับรังสีในปริมาณ 7,000 มิลลิซีเวิร์ตตลอดทั่วทั้งร่างกายโดยทันที
ในครั้งเดียว ดีเอ็นเอจะถูกฉีกออกเป็นชิ้นๆ และบุคคลนั้นจะตายโดยไม่มีทางรักษาได้ โดย
50% จะตายจากการได้รับรังสีที่ประมาณ 4,000 มิลลิซีเวิร์ต การได้รับรังสีในปริมาณ
มากจะท�าให้เกิดอาการวิงเวียน อาเจียน ท้องร่วง และมีไข้ ในกรณีอาการป่วยแบบรุนแรง
จะมีเลือดออกในล�าใส้ ผมหลุดร่วง และเลือดออกในเนื้อเยื่อใต้ชั้นผิวหนัง และต่อมาก็คือ
การเสียชีวิต เนื่องจากอาการเหล่านี้จะแสดงตัวให้เห็นหลังจากได้รับรังสีได้ไม่นาน อาการ
เหล่านี้จึงเรียกว่า “อาการป่วยจากรังสีแบบเฉียบพลัน” การได้รับรังสีในปริมาณ 100มิลลิซีเวิร์ตจะท�าให้น�้าเหลือง เม็ดเลือด และสเปิร์มลดลงชั่วคราว ปริมาณการรับรังสีที่
ต�า่ กว่านี้เชื่อว่าไม่มีผลให้เกิดการป่วยจากรังสีแบบเฉียบพลัน แต่ปริมาณระดับนี้ถูกเรียกว่า
“จุดเริ่มต้น” ของอาการป่วยแบบเฉียบพลัน และปริมาณรังสีที่ต�่ากว่า 100 มิลลิซีเวิร์ต จะถูกถือว่าเป็นปริมาณการรับรังสีระดับต�่า
แม้แต่คนที่หายจากการเจ็บป่วยจากรังสีแบบเฉียบพลัน
ในระยะยาวก็อาจจะ
ประสบกับโรคมะเร็งและความเจ็บป่วยอื่นๆ ได้ ขึ้นอยู่กับปริมาณรังสีที่พวกเขาได้รับ การได้รับรังสีระดับต�า่ ยังเพิ่มอุบัติการณ์ของโรคมะเร็งตามสัดส่วนของปริมาณรังสีที่ได้รับ ไม่มี
ปริมาณรังสีระดับต�่าสุดที่เราจะรับได้โดยไม่มีความเสี่ยงต่อโรคมะเร็ง พูดอีกอย่างคือ ไม่มี
ปริมาณการได้รับรังสีที่ปลอดภัย
คณะกรรมาธิการระหว่างประเทศด้านการป้องกันรังสี
เลือกที่จะยอมรับแบบจ�าลองความสัมพันธ์เชิงเส้น
(ระหว่างปริมาณรังสีกับผลกระทบ)(linear non-threshold model - LNT) (รูปที่ 8) ถ้ามีคน 10,000 คนได้รับรังสีปริมาณ 1มิลลิซีเวิร์ต จะมี 1 คนที่ป่วยเป็นโรคมะเร็ง ตัวเลขนี้จะเพิ่มขึ้นเป็น 10 คน ถ้าระดับรังสี
พลังงานนิวเคลียร์คืออะไร? กัมมันตภาพรังสีคืออะไร?

13ปริมาณรังสี (mSv)ปริมาณรังสียิ่งมาก อาการยิ่งปรากฏมาก
จนถึงขั้นสาหัส
น�้าเหลือง เม็ดเลือด และสเปิร์มลดลงชั่วคราว
100 mSv จุดเริ่ม
การบาดเจ็บแบบเฉียบพลัน
CT Scanอาการเฉียบพลัน

เลือดออกภายใน ผมร่วง ถ่ายเป็นเลือด

50% ตาย อาเจียน ท้องร่วง คลื่นไส้ มีไข้สูง ฯลฯระดับต�่ากว่า
100 mSv
เรียกว่า
รังสีระดับต�า่

เพดานการรับรังสีสูงสุดต่อปี
ส�าหรับบุคคลทั่วไป
การเอ็กซ์เรย์เต้านม
การเอ็กซ์เรย์หน้าอก (การตรวจคัดกรองในประชากรทั่วไป)รังสีจากธรรมชาติ : ค่าเฉลี่ยของโลก = 2.4 mSv/ปีจ�านวนการป่วยเป็นมะเร็งต่อ 10,000 คนรูปที่ 7 ความสัมพันธ์ระหว่างปริมาณรังสีที่ได้รับและผลทางสุขภาพ

ปริมาณรังสี (mSv)รูปที่ 8 ความสัมพันธ์ระหว่างปริมาณรังสีที่ได้รับและการป่วยเป็นมะเร็ง

14บทที่ 1ความเสี่ยงที่จะเป็นมะเร็ง

2 คนตายในอุบัติเหตุ JCO ปี พ.ศ. 2542
มากกว่า 99.9% ตายที่ได้รับเพิ่มขึ้นเป็น 10 มิลลิซีเวิร์ต การค�านวณนี้อยู่บนฐานของการประมาณความเสี่ยง
ครึ่งหนึ่งที่ได้มาจาก “ฮิบากุชา” ซึ่งเป็นกลุ่มผู้รอดชีวิตจากการทิ้งระเบิดปรมาณูที่ฮิโรชิมา
และนางาซากิ อย่างไรก็ตาม ตัวเลขนี้ถูกวิจารณ์ว่าประเมินความเสี่ยงต�่ากว่าความเป็นจริง
กลุ่มที่อ่อนไหวต่อรังสีมากที่สุดก็คือตัวอ่อนในครรภ์ที่กา� ลังประกอบสร้างดีเอ็นเอ
และเด็กทารก และความอ่อนไหวจะลดลงเมื่ออายุมากขึ้น นอกจากนี้ เด็กควรได้รับการดูแล
มากกว่าเป็นพิเศษเพราะพวกเขายังต้องเติบโตและมีชีวิตอีกหลายปี ซึ่งหมายความว่าพวก
เขามีโอกาสได้รับรังสีอื่นๆ อีกในอนาคต ความอ่อนไหวต่อรังสีจะแตกต่างไปตามเพศ โดยพบว่าผู้หญิงมีความอ่อนไหวต่อรังสีมากกว่าผู้ชาย (รูปที่ 9)แม้จะมีข้อก�าหนดไม่ให้บุคคลทั่วไปได้รับรังสีเกิน 1 มิลลิซีเวิร์ตต่อปี แต่ก็ไม่ได้
หมายความว่ามันจะปลอดภัย ผลของการประนีประนอมนี้ก็คือความล้มเหลวที่จะจัดความ
สมดุลระหว่างความเสี่ยงกับต้นทุนทางสังคม ส�าหรับคนงานในโรงงานนิวเคลียร์ ข้อก�าหนดคือการได้รับรังสีในช่วง 5 ปีต้องไม่เกิน 100 มิลลิซีเวิร์ต และในปีหนึ่งๆ จะต้อง
ไม่เกิน 50 มิลลิซีเวิร์ต บริเวณที่มีการท�างานเกี่ยวกับรังสีและมีปริมาณรังสีมากกว่า 5.2
มิลลิซีเวิร์ตต่อปี จะถูกก�าหนดให้เป็นพื้นที่ควบคุมรังสี พื้นที่เหล่านี้จะห้ามไม่ให้บุคคลที่อายุ
ต�า่ กว่า 18 ปีเข้า ห้ามสูบบุหรี่ ดื่มน�้าและรับประทานอาหาร
12ผู้หญิงได้รับผลกระทบจากรังสีง่ายกว่าผู้ชาย
อายุยิ่งน้อย ความอ่อนไหวต่อรังสียิ่งมากขึ้น
ชายจ�านวนคนต่อประชากร 10,000 คนผู้หญิงมีความอ่อนไหวต่อรังสี
มากกว่าผู้ชาย ยิ่งอายุน้อย
ผลกระทบจะยิ่งมากขึ้น

หญิงเด็กอายุต�่ากว่า 1 ปี จะมีความอ่อนไหวต่อรังสีเป็น
4 เท่าของคนอายุ 40 ปีรูปที่ 9 ความอ่อนไหวต่อรังสีเปรียบเทียบโดยอายุ และ เพศ(ตัวเลขการเกิดโรคมะเร็งในกลุ่มประชากรจ�านวน 100,000 คน) (รายงาน NAIIC)

พลังงานนิวเคลียร์คืออะไร? กัมมันตภาพรังสีคืออะไร?

15นโยบายการส่งกลับสู่ภูมิล�าเนาเดิมที่กา� ลังประชาสัมพันธ์อยู่ในฟูกูชิมะนั้น เป็นความพยายามที่จะให้ประชาชนกลับไปใช้ชีวิตประจ�าวันภายในเขตพื้นที่ควบคุมด้านรังสี
นโยบายนี้มีค�าสั่งการว่าการได้รับรังสีในปริมาณสูงถึง 20 มิลลิซีเวิร์ตต่อปีนั้นไม่มีอันตราย
นโยบายดังกล่าวปฏิบัติต่อประชาชนที่มีความอ่อนไหวต่อรังสี
(รวมถึงหญิงมีครรภ์และทารก) เช่นเดียวกับผู้มีอาชีพปฏิบัติงานด้านรังสี ภายใต้ข้อก�าหนดในระดับนานาชาติใน
เรื่องการได้รับรังสีข้างต้น นโยบายนี้ถือเป็นนโยบายที่ประมาทเลินเล่ออย่างสูง

ภาวะอันยากล�าบากของอาจารย์มหาวิทยาลัยแห่งชาติ
ก่อนเกิดอุบัติเหตุนิวเคลียร์
ข้อก�าหนดปริมาณรังสีสูงสุดที่รับได้ส�าหรับ
ประชาชนคือ 1 มิลลิซีเวิร์ตต่อปี หลังจากอุบัติเหตุ ปริมาณรังสีสูงสุดถูกปรับขึ้นเป็น
20 เท่า ประชาชนจ�านวนมากไม่ยอมรับข้อก�าหนดใหม่นี้และเลือกที่จะอพยพออกไป
นางจุนโกะ กอนดา (อายุ 43 ปี นามสมมติ) และลูกๆ ที่มีอายุ 16 และ 13 ปีเคยอาศัยอยู่ที่บ้านใกล้กับมหาวิทยาลัยฟูกูชิมะ แต่ได้อพยพออกไปและตอนนี้อาศัยอยู่ที่
โตเกียว อย่างไรก็ตาม สามีของเธอ นายจิโร (อายุ 46 ปี นามสมมติเช่นกัน) เป็นผู้
ช่วยอาจารย์อยู่ที่มหาวิทยาลัยฟูกูชิมะ เพราะว่าเป็นมหาวิทยาลัยแห่งชาติ เขาไม่มีทาง
เลือกอื่นนอกจากการยอมรับมาตรฐานความปลอดภัยที่รัฐบาลได้เห็นชอบ
ภายใต้
สถานการณ์เช่นนี้ จิโร ยังคงอยู่อาศัยด้วยตนเองใกล้กับมหาวิทยาลัย ซึ่งขัดกับเจตนา
ของเขา การห่างเหินจากสมาชิกในครอบครัวของเขาเองก่อให้เกิดความเครียดมาก แต่สิ่งที่ท�าให้จิโรรู้สึกแย่มากยิ่งกว่านั้นอีกก็คือ ในฐานะที่เป็นเจ้าหน้าที่ด้านการรับสมัคร
เรียนและประชาสัมพันธ์ เขาต้องประชาสัมพันธ์ส่งเสริมมหาวิทยาลัยฟูกูชิมะต่อบรรดา
นักเรียนมัธยม แม้ว่าในความเป็นจริงแล้ว เขาได้อพยพลูกของตัวเองที่มีอายุ 16 ปีออกไปแล้ว เขารู้สึกเศร้าเสียใจมาก และละอายใจอย่างลึกซึ้งที่พยายามชักชวนให้เด็ก
วัยรุ่นสมัครเข้าฟูกูชิมะ

16บทที่ 1บทที่ 2เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ
และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

1. อย่าถูกหลอกโดยค�าโฆษณาชวนเชื่อที่ว่า
“พลังงานนิวเคลียร์ปลอดภัย”พลังงานนิวเคลียร์ถูกน�าเข้าสู่ญี่ปุ่น : ประเทศที่เคยโดนระเบิดนิวเคลียร์
จากน�้ามือของสหรัฐเมริกา
ในช่วงทศวรรษ 1950 สหรัฐ
อเมริ ก าได้ ผ ลั ก ดั น ให้ ส ร้ า งโรงไฟฟ้ านิวเคลียร์ในญี่ปุ่น ประเทศซึ่งก�าลังโซซัด
โซเซจากระเบิ ด นิ ว เคลี ย ร์ ที่ ทิ้ ง ลงที่ เ มื อ งฮิโรชิมะและนางาซากิ
สหรัฐอเมริกา
เบี่ ย งเบนความสนใจไปที่ ก ารประกาศ
เผยแพร่ “การใช้พลังงานนิวเคลียร์อย่าง
สันติ”(1) ไปทั่วโลกโดยมีเป้าหมายเพื่อคง
การพัฒนาอาวุธนิวเคลียร์ไว้ภายใต้การ
ควบคุมของสหรัฐในช่วงยุคสงครามเย็นทั้ ง นี้ เ นื่ อ งจากวั ส ดุ ที่ เ กิ ด จากโรงไฟฟ้ าอาคารที่ถูกระเบิดที่เมืองฮิโรชิมะนิ ว เคลี ย ร์ ส ามารถน� า ไปใช้ ส ร้ า งอาวุ ธภาพโดย Takashi Kuroda
นิวเคลียร์ได้ ในญี่ปุ่นก็เช่นกัน นักการ
เมืองและสื่อมวลชนต่างโหนกระแส “การใช้อย่างสันติ” อย่างหนักแน่น ซึ่งได้ปลูกฝังความ
เข้าใจในสังคมญี่ปุ่นว่าอาวุธนิวเคลียร์รวมทั้งระเบิดปรมาณูและระเบิดไฮโดรเจนมีเอกลักษณ์
ที่แตกต่างอย่างสิ้นเชิงกับการใช้พลังงานนิวเคลียร์ “ในทางสันติ”ในช่วงกลางทศวรรษที่ 1960 การผลิตไฟฟ้าพลังงานนิวเคลียร์เชิงพาณิชย์ก็
เข้าสู่ช่วงเฟื่องฟู โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ถูกสร้างขึ้นตามแนวชายฝั่งซึ่งเป็นพื้นที่ด้อยโอกาสทาง
เศรษฐกิจหรือมีประชากรอาศัยอยู่น้อย เพื่อสนองต่อความต้องการพลังงานไฟฟ้าที่ขยายตัว
สูงมากในเขตเมือง เช่น โตเกียว และโอซาก้า

ท�าไมโรงไฟฟ้านิวเคลียร์จึงถูกสร้างขึ้นที่เมืองฟูกูชิมะ?
เช่นเดียวกับพื้นที่อื่นๆ ที่เป็นที่ตั้งของโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ ที่เขตชนบทฟุตาบะซึ่งอยู่
บนชายฝั่งของจังหวัดฟูกูชิมะไม่ได้มีอุตสาหกรรมส�าคัญอะไร ครัวเรือนส่วนใหญ่จะมีสมาชิก
หนึ่งคนที่ต้องออกไปหารายได้ในเมืองเพื่อมาเลี้ยงครอบครัว
จังหวัดฟูกูชิมะมีบทบาท
มายาวนานในการป้อนพลังงานไฟฟ้าให้กับเมืองโตเกียว รวมทั้งการท�าเหมืองถ่านหินและ
การผลิตไฟฟ้าพลังน�้า
(1) สหรัฐอเมริกาใช้ค�าขวัญ “Atoms for Peace” (ปรมาณูเพื่อสันติ) ในการรณรงค์ให้ทั่วโลกสนใจ
น�าพลังงานนิวเคลียร์ไปใช้ประโยชน์ โดยในส่วนของประเทศไทย สหรัฐอเมริกาได้มอบเครื่องปฏิกรณ์
ปรมาณูวิจัยขนาด 1 เมกะวัตต์ให้แก่รัฐบาลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ ซึ่งเป็นที่มาของการก่อตั้ง “ส�านักงาน
พลังงานปรมาณูเพื่อสันติ” ของไทยในปี พ.ศ. 2505 - ผู้แปล

18บทที่ 2ไฟฟ้าที่ผลิตในฟูกูชิมะไม่ได้ถูกใช้ในฟูกูชิมะ แต่ถูกส่งไปที่โตเกียว ความสัมพันธ์
ระหว่างเมืองใหญ่ที่บริโภคไฟฟ้าจ�านวนมหาศาลกับภูมิภาคที่ถูกบังคับให้ต้องพึ่งพาโรงไฟฟ้า
เหล่านี้เกี่ยวร้อยกันด้วยปัญหาความไม่เท่าเทียมทางเศรษฐกิจระหว่างภูมิภาคต่างๆ ในญี่ปุ่น

สถานการณ์ของฝ่ายปกครองท้องถิ่นและการต่อรองกับพื้นที่ตัวเลือกอื่นๆ
เมื่อนโยบายที่ล่อลวงให้สร้างโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ฟูกูชิมะไดอิชิประกาศออกมาในปี
พ.ศ. 2503 เทศบาลต่างๆ ให้การต้อนรับโครงการด้วยความหวังว่าการก่อสร้างโรงไฟฟ้า
นิวเคลียร์จะเป็นการดึงดูดโรงงานอื่นๆ เข้ามาและกระตุ้นเศรษฐกิจท้องถิ่น บริษัทพลังงาน
ไฟฟ้าโตเกียว หรือ “เท็ปโก” (Tokyo Electric Power Company) ตั้งโต๊ะเจรจากับผู้นา�
เทศบาลและคนงาน และตั้งข้อก�าหนดเกี่ยวกับการต่อรองค่าเวนคืนสิทธิในที่ดิน รวมทั้งค่า
ชดเชยในสิทธิการประมง เสียงของความกังวลและความเห็นที่คัดค้านได้ถูกท�าให้วางใจว่า
“การมีสารกัมมันตรังสีอยู่ที่นั่นไม่เป็นอันตราย”ในช่วงครึ่งหลังของทศวรรษที่ 1960 มีการเคลื่อนไหวเกิดขึ้นในฟูกูชิมะเพื่อ
คัดค้านอย่างแข็งขันต่อการก่อสร้างโรงไฟฟ้านิวเคลียร์เพิ่ม เบื้องหลังของการคัดค้านนี้ก็
คือปัญหาการเพิ่มขึ้นของมลพิษที่ร้ายแรงทั่วทั้งประเทศและปัญหาต่อเนื่องที่เกิดขึ้นกับโรง
ไฟฟ้านิวเคลียร์ฟูกูชิมะ ไดอิชิ (โรงที่ 1) ซึ่งเริ่มต้นเดินเครื่องแล้ว แต่โรงไฟฟ้านิวเคลียร์
ฟูกูชิมะ ไดนิ (โรงที่ 2) ก็ถูกสร้างขึ้นมาได้โดยการสกัดกั้นการเคลื่อนไหวของประชาชนใน
ท้องถิ่น และยังมีแผนการสร้างโรงไฟฟ้านิวเคลียร์นามิเอะ-โอดากะอีกหนึ่งโรง แต่โรงไฟฟ้า
นี้ถูกยกเลิกไปหลังจากมีการคัดค้านอย่างแข็งขันโดยการเคลื่อนไหวของเกษตรกรเจ้าของ
ที่ดินที่ลุกขึ้นมาจากเหตุการณ์หายนะภัยฟูกูชิมะในปี พ.ศ. 2554

การจัดตั้งระบบให้เงินอุดหนุนไฟฟ้า
ในปี พ.ศ. 2517 มีการผ่านกฎหมายหลายฉบับ ที่เรียกกันว่า กฎหมายพัฒนา
แหล่งพลังงานสามฉบับ เพื่อเป็นส่วนเสริมในการเป็นที่ตั้งของโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ที่อันตราย
เทศบาลต่างๆ จะได้รับผลประโยชน์เพิ่มเติมจากเงินอุดหนุนและภาษีทรัพย์สินที่ก�าหนดไว้
คงที่ เงินอุดหนุนจะถูกน�าไปใช้เพื่อการสร้างสิ่งอ�านวยความสะดวกที่ดีเลิศ และส่วนภูมิภาค
จะได้เก็บเกี่ยวความสมบูรณ์ทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นใหม่ อย่างไรก็ตาม 20 ปีหลังจากโรง
ไฟฟ้าถูกสร้างขึ้น ภาษีรายได้และเงินอุดหนุนก็ทรุดดิ่งลงอย่างมาก และได้ชักน�าภูมิภาคเข้า
สู่การพึ่งพาแบบหนึ่งคือ การก่อสร้างโรงไฟฟ้าโรงใหม่เป็นสิ่งจ�าเป็นเพื่อที่จะมีรายได้มาเป็น
ค่าบ�ารุงรักษาสิ่งก่อสร้างสาธารณะทั้งหมดที่ถูกสร้างขึ้น

การก่อตัวของชุมชนนิวเคลียร์ ค�าโฆษณาที่โกหกเรื่องความปลอดภัย
บริษัทผลิตไฟฟ้า โรงงานผลิตสินค้า กระทรวงต่างๆ เช่น หน่วยงานที่รับผิด
ชอบทางเศรษฐกิจ การค้า วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี สื่อสารมวลชน นักวิจัยกระแสหลัก
กลุ่มคนเหล่านี้คือคนที่รา�่ รวยมาจากการส่งเสริมพลังงานนิวเคลียร์ ซึ่งสรุปแล้วคนกลุ่มนี้
มีอิทธิพลอย่างมากในโลกการเมืองและการเงิน รวมทั้งชุมชนทางวิชาการและสื่อมวลชน
เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

19สมาคมพิเศษกลุ่มนี้ มีชื่อเล่นเรียก
ว่า “ชุมชนนิวเคลียร์”ในช่วงทศวรรษ 1960ที่โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ฟูกูชิมะ ไดอิชิ
ถูกสร้างขึ้น รัฐบาล บริษัทเท็ปโก
และสื่ อ มวลชนต่ า งประสานเสี ย งร้องสรรเสริญด้วยท่วงท�านองซ�้าๆ
กันว่า “พลังงานนิวเคลียร์ปลอดภัย
สะอาด พลังงานในฝัน” บริษัทผลิต
ไฟฟ้ า งั ด เม็ ด เงิ น จ� า นวนมหาศาล
ประตูทางเข้าเมืองฟุตาบะที่ไร้คนอยู่อาศัย เขียนว่า
“พลังงานนิวเคลียร์ พลังงานเพื่ออนาคตที่สดใส”,ออกมาเป็นค่าท�าการโฆษณาผ่าน
มีนาคม พ.ศ. 2557, ภาพจากชาวเมืองฟุตาบะ
ทางโทรทัศน์ วิทยุ หนังสือพิมพ์
นิตยสาร และหลักสูตรในโรงเรียน ทั้งหมดถูกอัดฉีดด้วยการณรงค์การตลาดที่ว่า “พลังงาน
นิวเคลียร์ปลอดภัยอย่างแน่นอน” ในช่วงตลอดหลายทศวรรษที่ผ่านมา ประชาชนท้องถิ่น
ถูกชี้ชวนให้เชื่อว่าพลังงานนิวเคลียร์ปลอดภัย โดยผ่านการบรรยายและหลักสูตรที่มีการชี้น�า
แผ่นพับต่างๆ และการพานักเรียนไปเยี่ยมชมโรงไฟฟ้า

หายนะอันซับซ้อนที่ “คาดไม่ถึง”หลังจากเหตุการณ์แผ่นดินไหวครั้งรุนแรงทางภาคตะวันออกของประเทศญี่ปุ่น
ในปี พ.ศ. 2554 โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ฟูกูชิมะไม่เพียงแค่สูญเสียระบบน�า้ หล่อเย็นเนื่องจาก
ความไม่มั่นคงต่อแผ่นดินไหวท�าให้สูญเสียกระแสไฟฟ้าจากสายส่งภายนอกเท่านั้น แต่ยัง
ถูกโจมตีด้วยคลื่นยักษ์สึนามิสูง 14-15 เมตร ท�าให้ไฟฟ้าส�ารองฉุกเฉินใช้การไม่ได้ไปด้วย
หมายความว่าระบบหล่อเย็นไม่สามารถท�างานได้อีกต่อไป
น�าไปสู่การหลอมละลายของ
เชื้อเพลิงนิวเคลียร์ และอุบัติเหตุใหญ่ก็เกิดขึ้นตามมา เนื่องจากก๊าซไฮโดรเจนซึ่งเกิดขึ้น
ภายในเตาปฏิกรณ์ได้ระเบิดขึ้น สร้างความเสียหายใหญ่หลวงต่ออาคารเครื่องปฏิกรณ์และ
ปล่อยสารกัมมันตรังสีอย่างมหาศาลออกมา รัฐบาลมีการเตรียมการที่เลวร้ายมากในการ
รับมือกับแผ่นดินไหว สึนามิ และหายนะภัยโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ที่เกิดขึ้นร่วมกัน ซึ่งเป็น
หายนะภัยที่มีความซับซ้อนมาก ไม่สามารถแม้แต่จะเข้าใจข้อมูลเกี่ยวกับเหตุการณ์ สายการ
บังคับบัญชาภายในรัฐบาลเกิดความสับสนอลหม่านไปหมด
เป็นที่รู้กันดีว่าแผ่นดินไหวขนาดใหญ่ที่มีศูนย์กลางอยู่ที่มหาสมุทรแปซิฟิกนอก
ชายฝั่งของภูมิภาคโตโฮกุนั้นเกิดขึ้นเป็นระยะๆ ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา และเป็นที่รู้กันดีด้วย
ว่าแนวชายฝั่งนี้เคยเกิดคลื่นสึนามิขนาดมหึมาในอดีต แม้จะมีความรู้นี้ก็ตาม แต่โรงไฟฟ้าก็
ถูกสร้างขึ้นภายใต้การประเมินที่ต�่ากว่าความเป็นจริงในเรื่องความเสี่ยงของแผ่นดินไหวและ
สึนามิ สุดท้ายแล้ว ประชาชนจ�านวนมากก็ต้องอาศัยอยู่ใกล้กับโรงไฟฟ้า ส�าหรับคลื่นยักษ์
สึนามิ บริษัทเท็ปโกเพียงแค่ออกแบบป้องกันคลื่นสึนามิที่มีความสูงมากที่สุด 5.7 เมตรเท่านั้น เมืองโตเกียวห่างออกไปเพียงแค่ 200 กิโลเมตรจากฟูกูชิมะ หากการรับมือกับ

20บทที่ 2อุบัติเหตุและทิศทางลมมีความต่างออกไปเพียงเล็กน้อย โตเกียวและทั่วทั้งพื้นที่ฝั่งตะวันออก
ของญี่ปุ่นอาจเกิดความเสียหายที่ร้ายแรงได้ง่ายๆ

บทเรียนที่ 1 อย่าถูกหลอกด้วย “มายาคติเรื่องความปลอดภัย”การก่อสร้างและปฏิบัติการโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ถูกอ้างว่าเป็นไป “เพื่อประโยชน์ของ
เศรษฐกิจท้องถิ่น” และมาพร้อมกับความปลอดภัยที่ถูกท�าให้มั่นใจว่า “อุบัติเหตุไม่อาจเกิด
ขึ้นได้” แม้กระนั้นในหลายกรณี “ความปลอดภัย” นี้ถูกอ้างว่าอยู่บนฐานของข้อมูลที่จัด
เตรียมโดยผู้เชี่ยวชาญที่ว่าจ้างโดยรัฐบาล โรงงานผลิตสินค้า และบริษัทผลิตไฟฟ้าที่เป็นผู้
ได้ผลประโยชน์จากการก่อสร้างโรงฟ้านิวเคลียร์
เมื่อเกิดอุบัติเหตุอย่างรุนแรงขึ้น คนท้องถิ่น อุตสาหกรรมและสิ่งแวดล้อมจะถูก
พัดกระหน�่าท�าลายอย่างเต็มที่ อย่างที่พวกเขาอาจไม่สามารถฟื้นตัวได้ ในขั้นนี้ก็สายเกินไป
เสียแล้ว คนที่เผยแพร่มายาคติเรื่องความปลอดภัย เมื่อเกิดหายนะขึ้นจริงแล้ว ก็จะออกมา
ปัดว่า “คาดไม่ถึง” และปฏิเสธที่จะรับผิดชอบใดๆ ประชาชนต้องร่วมมือกับผู้เชี่ยวชาญอิสระ
ในการด�าเนินการตรวจสอบ เพื่อที่จะเปิดโปงแผนของรัฐบาลและบริษัท ถ้าหากอุบัติเหตุ
ร้ายแรงเกิดขึ้น
มาตรการในเรื่องการอพยพจะถูกขยายระยะเวลาออกไปถึงคนอีกหลาย
รุ่น เช่นเดียวกันกับการรับมือในด้านสิ่งแวดล้อมที่จ�าเป็นต้องท�า การใส่ใจกับการจัดเตรียม
มาตรการในการรับมือเหตุการณ์ต่างๆ มีความจ�าเป็นอย่างยิ่ง อีกทั้งเพื่อเป็นการป้องกัน
การคอร์รัปชั่นและสมรู้ร่วมคิดระหว่างบริษัทที่เกี่ยวข้องกับพลังงานนิวเคลียร์และเทศบาล
ท้องถิ่น ฝ่ายประชาชนจะต้องยืนหยัดให้มีการเปิดเผยข้อมูลทุกอย่างที่เกี่ยวข้องกับโครงการ
พลังงานนิวเคลียร์และแผนต่างๆ

แม่ที่อพยพออกไปอยู่นอกจังหวัดกับลูกสาว
นางโทโมโกะ ซูซุกิ (อายุ 29 ปี นามสมมติ) อพยพพร้อมกับลูกสาววัย
4 ขวบออกจากฟูกูชิมะหลังจากเกิดอุบัติเหตุได้ไม่นาน ไปอยู่ที่จังหวัดยามากาตะซึ่ง
อยู่ติดกัน เธอแทบไม่มีความรู้เกี่ยวกับสารกัมมันตรังสีเลย และไม่เคยได้ยินหน่วยวัด
ปริมาณ “ซีเวิร์ต” แต่เธอก็อพยพออกไปเพราะเพื่อนสนิทของเธอคนหนึ่งบอกว่ามันเป็น
“สถานการณ์ที่มีสารพิษอันตรายที่เธอไม่ควรจะอยู่ต่อไป”แต่สามีของเธอไม่เห็นว่า
เป็นสถานการณ์ที่อันตราย เธอจึงต้องขัดใจกับสามีและตัดสินใจอพยพออกไปอยู่ที่อื่น
หลังจากนั้นเธอได้เรียนรู้เกี่ยวกับสารกัมมันตรังสีมากขึ้นจากการอ่านหนังสือที่เพื่อน
สนิทแนะน�า และตอนนี้เธอคิดว่าการตัดสินใจของเธอไม่ผิดเลย สามีของเธอไม่มีความ
ประสงค์จะลาออกจากงานของเขา และย้ายไปอยู่กับพวกเธอ ตอนนี้พวกเขาด�าเนินชีวิต
ต่อไปด้วยบ้านสองหลัง โดยที่สามีของเธอมาเยี่ยมในช่วงสุดสัปดาห์ บางครั้งโทโมโกะ
ก็นอนไม่หลับ และสุขภาพทรุดโทรมลงจากความกังวลว่าสถานการณ์เช่นนี้จะด�าเนินต่อ
ไปอีกนานแค่ไหน
เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

21

2. ในภาวะฉุกเฉิน ข้อแนะน�าเบื้องต้นคือ ให้รีบหนี
รังสีแพร่กระจายมากกว่ารัศมี 30 กิโลเมตร
ในญี่ปุ่น แผนการอพยพส�าหรับอุบัติเหตุ
ทางนิ ว เคลี ย ร์ มี ข อบเขตอยู ่ เ พี ย งแค่ ผู ้ ที่ อ าศั ย อยู ่ภายในรัศมี 10 กิโลเมตรจากโรงไฟฟ้านิวเคลียร์
เท่านั้น อย่างไรก็ตาม หายนะภัยฟูกูชิมะแสดงให้
เห็นว่าแผนการอพยพนี้ไม่เพียงพออย่างไร อีกข้อสั ง เกตหนึ่ ง คื อ การมุ ่ ง ความสนใจไปที่ ก ารอพยพ
ระหว่ า งเกิ ด หายนะหมายความว่ า การช่ ว ยเหลื อประชาชนที่ บ าดเจ็ บ ซึ่ ง จ� า เป็ น ต้ อ งได้ รั บ การช่ ว ยชีวิตจากคลื่นยักษ์สึนามิ ก็จะล่าช้าออกไป ถึงแม้ว่า
ศักยภาพการแผ่รังสีจะอ่อนแรงลงไปตามระยะห่าง
ที่มันเดินทางไป แต่ฝุ่นและอนุภาคขนาดเล็กอื่นๆ
ที่ปนเปื้อนรังสีนี้จะถูกลมพัดพาไป ทิศทางลมและ
ภูมิประเทศมีอิทธิพลอย่างมากต่อการกระจายและ เตาปฏิกรณ์ที่ 4 ของโรงไฟฟ้าฟูกูชิมะ
การปนเปื้อนรังสี ในบริเวณที่มีฝนหรือหิมะตกขณะ
ที่ถูกท�าลายจากอุบัติเหตุ, ภาพเดือน
ที่สารกัมมันตรังสีก�าลังถูกน�าพาไปโดยลม อนุภาค กรกฎาคม พ.ศ. 2554 โดย : JANIC
รังสีเหล่านี้จะเกาะติดกับน�้าฝนหรือหิมะและสร้าง “จุดอันตราย” (hot spots หมายถึง
บริเวณที่มีการปนเปื้อนอย่างเข้มข้น) ในบริเวณที่อนุภาคนั้นตกลงไป ส่วนในกรณีที่ไม่มี
หิมะหรือฝน สารกัมมันตรังสียิ่งถูกน�าพาไปไกลกว่า หลังจากอุบัติภัยที่ฟูกูชิมะ ในปี พ.ศ.
2554 มีการตรวจพบสารกัมมันตรังสีบางชนิดที่เดินทางไปไกลกว่า 100 กิโลเมตรจากโรง
ไฟฟ้านิวเคลียร์ ผลกระทบของน�้าปนเปื้อนรังสีอย่างเข้มข้นที่ถูกปล่อยทิ้งลงสู่ทะเลเมื่อตอน
หลังอุบัติเหตุ ยังถูกตรวจพบไกลออกไปถึงชายฝั่งทะเลด้านตะวันตกของสหรัฐอเมริกา

สารกัมมันตรังสีแพร่ไปทางตะวันตกเฉียงเหนือของโรงไฟฟ้า
ทั้งๆ ที่มีการยืนยันถึงการปนเปื้อนรังสีทั่วทั้งฝั่งตะวันออกของญี่ปุ่น แต่ช่วงที่มี
อุบัติภัยรัฐบาลไม่ได้ประกาศค�าสั่งอพยพใดๆ หรือสั่งการให้อพยพประชาชนที่อยู่นอกรัศมี
30 กิโลเมตรจากโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ บริเวณที่อยู่ไกลเกินรัศมี 30 กิโลเมตรซึ่งได้รับผล
กระทบอย่างมาก (สาเหตุหลักเพราะทิศทางลม) อยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือของโรง
ไฟฟ้านิวเคลียร์ ยิ่งไปกว่านั้น ขณะที่เกิดอุบัติเหตุเป็นช่วงที่มีหิมะและฝนตกหนักซึ่งท�าให้
สารกัมมันตรังสีตกลงไปยังจุดนี้ บริเวณที่ได้รับผลกระทบถูกสั่งให้อพยพหลังจากเหตุการณ์
ผ่านพ้นไปแล้ว ซึ่งกระแสลมที่เคยพัดไปทางตะวันตกเฉียงเหนือ กลับเปลี่ยนทิศทางมุ่งหน้า
เข้าสู่พื้นดินอันเป็นที่ตั้งของเมืองหลัก เช่น ฟูกูชิมะและโคริยามะ

22บทที่ 2สถานการณ์ในเมืองฟูกูชิมะ ซึ่งเป็นที่ตั้งของส�านักงานปกครองท้องถิ่น
เกิดอะไรขึ้นในเมืองฟูกูชิมะที่ตั้งอยู่ไกลประมาณ 60 กิโลเมตรจากโรงไฟฟ้า
นิวเคลียร์ฟูกูชิมะ? ที่นั่นมีประชาชนประมาณ 300,000 คนอาศัยอยู่ และเป็นที่ตั้งของ
ส�านักงานปกครองท้องถิ่น ประชาชนส่วนใหญ่ต่างคิดว่าทุกอย่างปลอดภัย แต่ในความ
เป็นจริงแล้วลมได้นา� พาสารกัมมันตรังสีจ�านวนมากตกลงมาพร้อมฝน
จนกระทั่งวันที่สี่
หลังจากเกิดอุบัติเหตุ ในกลางคืนของวันที่ 15 มีนาคม พ.ศ. 2554 ระดับกัมมันตภาพรังสี
(ที่ทางการจังหวัดฟูกูชิมะประกาศเมื่อวันที่ 16 มีนาคม) พุ่งขึ้นสูงถึง 23.88 ไมโครซีเวิร์ต
ต่อชั่วโมง (มากกว่าเกณฑ์ที่อนุญาตถึง 100 เท่า) และต่อมาวันที่ 16 มีนาคม สารรังสีไอโอดีนและซีเซียมถูกตรวจพบในน�้าประปา สถานการณ์ที่ใกล้เคียงกันนี้เกิดขึ้นในเมือง
การค้าอย่างเมืองโคริยามะซึ่งอยู่ห่าง 45 กิโลเมตรไปทางตอนใต้ของเมืองฟูกูชิมะด้วย
แต่ถึงที่สุดก็ยังไม่มีเมืองไหนถูกสั่งการให้อพยพหรือได้รับค�าแนะน�าใดจากรัฐบาลหรือเจ้า
หน้าที่รัฐ การปนเปื้อนอย่างรุนแรงแพร่กระจายไปตลอดชายฝั่งของจังหวัด รวมถึงในหลาย
เมือง หลายหมู่บ้าน และไกลไปถึงอีกหลายจังหวัดที่อยู่ใกล้เคียง
สารกัมมันตรังสีสามารถแพร่กระจายไปยังสถานที่ไกลๆ ซึ่งมันเหมือนเป็นไปไม่ได้
แต่ที่จริงขึ้นอยู่กับสภาพอากาศ การแพร่กระจายของอนุภาคเหล่านี้ไม่จ�าเป็นต้องเกิดขึ้นใน
รูปแบบที่กระจายออกจากจุดศูนย์กลางเท่ากันรอบทิศเสมอไป
ผลการติดตามสภาพอากาศครั้งที่ 4 โดย MEXT(การเปลี่ยนต�าแหน่งของซีเซียม 134 และ 137
บนพื้นผิวโลกในรัศมี 80 กิโลเมตรจากโรงไฟฟ้า
นิวเคลียร์ฟูกูชิมะ)การเปลี่ยนต�าแหน่งของซีเซียม 134 และ 137
บนพื้นผิวโลกในบริเวณภาคตะวันออกของญี่ปุ่น
ผลจากข้อมูลการติดตามสภาพอากาศครั้งที่ 4ที่มา : เอกสารน�าเสนอของกระทรวงวิทยาศาสตร์ฯ ญี่ปุ่น (MEXT), 16 ธันวาคม พ.ศ. 2554
(ช่วงเวลาการบันทึกข้อมูล : ระหว่างวันที่ 22 ตุลาคม - 5 พฤศจิกายน พ.ศ. 2554)
เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

23บทเรียนที่ 2 ในช่วงเวลาฉุกเฉิน ข้อแนะน�าพื้นฐานคือ ให้รีบหนี
ขึ้นอยู่กับปัจจัย เช่น สภาพอากาศ สารกัมมันตรังสีสามารถแพร่กระจายไปยัง
สถานที่ต่างๆ ที่ไกลไปกว่าที่คาดการณ์ได้ การแพร่กระจายเช่นนี้ไม่จ�าเป็นว่าจะเป็นการแพร่
กระจายไปรอบทิศเท่าๆ กันเสมอไป
เมื่อสถานการณ์ฉุกเฉินเกิดขึ้นที่โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ ไม่ว่าจะมีการสั่งการให้อพยพ
หรือไม่ ทันทีที่เรารู้ตัว จะต้องรีบออกห่างจากสถานที่นั้นๆ หรือพูดอีกอย่างได้ว่า เพื่อ
ความปลอดภัยของชีวิต ให้ออกจากบริเวณโรงไฟฟ้าให้ไกลที่สุดเท่าที่จะท�าได้และให้เร็วที่สุด
ด้วยเช่นกัน แผนการอพยพเป็นสิ่งจ�าเป็นที่ต้องมีเตรียมพร้อมไว้ และควรฝึกปฏิบัติตามแผน
อพยพในกรณีที่ผลของอุบัติเหตุไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะแค่ในเขตที่เป็นที่ตั้งของโรงไฟฟ้า แต่รวม
ไปถึงเขตอื่นๆ ในบริเวณโดยรอบด้วย
ในบางกรณี อุบัติภัยนิวเคลียร์สามารถยกระดับเป็นภัยพิบัติที่มีความซับซ้อนถ้ามี
แผ่นดินไหวหรือคลื่นยักษ์สึนามิเข้ามาเกี่ยวข้อง ในสถานการณ์เช่นนี้มีความเป็นไปได้อย่าง
มากที่คุณจะไม่สามารถอพยพได้เพราะสภาพการจราจรที่ติดขัดและโครงสร้างพื้นฐานที่พัง
เสียหาย จะมีประชาชนบางส่วนที่มีปัญหาในการเคลื่อนย้ายอพยพ เช่น ผู้ป่วย ผู้สูงอายุ
ผู้พิการ หรือผู้ป่วยในโรงพยาบาล ในกรณีเช่นนี้ การอยู่อย่างปลอดภัยที่บ้านเป็นสิ่งส�าคัญ
จะต้องท�าการป้องกันไม่ให้สารกัมมันตรังสีจากอากาศภายนอกเล็ดลอดเข้ามาในบ้าน และคอยติดตามข้อมูลข่าวสารต่างๆ อย่างใกล้ชิด การอพยพบุคคลที่ต้องมีคนดูแลอาจจบลง
ด้วยเรื่องเศร้า ถ้าหากสภาพการจราจรเลวร้ายหรือสถานที่รองรับไม่ปลอดภัย ดังนั้นเพื่อ
ให้การอพยพและการรับรองคนที่เจ็บป่วยเป็นไปด้วยดี โรงพยาบาลและสถานดูแลผู้สูงอายุ
ควรมีการเตรียมการในเรื่องการประสานความร่วมมือกับโรงพยาบาลอื่นๆ ที่ตั้งอยู่ห่างออกไป และจัดท�าแผนการอย่างเป็นรูปธรรม รวมทั้งแผนการขนส่งยาและทีมพยาบาล และแม้ว่าคุณจะอพยพออกจากพื้นที่แล้ว สถานที่ที่คุณอพยพไปอยู่อาจจะเป็นพื้นที่ที่มีอันตราย
ของรังสี ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับทิศทางลม ดังนั้นการรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับเรื่องนี้จึงเป็นสิ่งจ�าเป็น
อย่างยิ่ง การส่งข้อมูลทางอินเตอร์เน็ตเป็นช่องทางที่มีประโยชน์สา� หรับการรวบรวมและ
การแบ่งปันข้อมูล อย่างไรก็ตาม มีความเป็นไปได้ที่ไฟฟ้าจะดับเป็นระยะเวลานาน ดังนั้น
วิทยุที่ใช้แบตเตอรี่นับเป็นทางเลือกที่ดี

24บทที่ 2

3. การเข้าถึงข้อมูลและการจดบันทึกข้อมูลขณะ
ออกจากพื้นที่มีความส�าคัญ
การอพยพเริ่มต้นโดยขาดข้อมูลเชิงรายละเอียดใดๆ
หลังจากอุบัติเหตุนิวเคลียร์เกิดขึ้น
เป็นการยากที่หน่วยงานส่วนท้องถิ่นใน
บริเวณที่ใกล้กับโรงไฟฟ้านิวเคลียร์จะได้รับค�าสั่งโดยตรงจากรัฐบาลกลางให้ท�าการอพยพ
ประชาชน ส่วนหัวหน้าส่วนท้องถิ่นอื่นๆ ก็มักจะรู้เรื่องค�าสั่งอพยพจากข่าวโทรทัศน์ หรือไม่
ก็ตัดสินใจสั่งอพยพด้วยตนเอง ก่อนได้รับค�าสั่งอย่างเป็นทางการใดๆ
ส�าหรับประชาชนส่วนใหญ่นั้นไม่ได้รับข้อมูลในเชิงรายละเอียด และท�าให้ผู้ที่ก�าลัง
ถูกอพยพบางคนไม่ได้ตระหนักว่ามีอุบัติเหตุนิวเคลียร์เกิดขึ้นแล้ว เพราะหัวหน้าเลขาธิการ
คณะรัฐมนตรีได้ประกาศซ�้าไปซ�า้ มาผ่านทางโทรทัศน์ว่า “ไม่มีผลกระทบต่อสุขภาพอย่าง
ฉับพลัน” และการออกค�าสั่งอพยพก็แค่เพื่อความปลอดภัยเท่านั้น ประชาชนหลายคนหลง
คิดว่าพวกเขาคงจะได้กลับมาบ้านในไม่ช้า ด้วยเหตุนี้ พวกเขาจึงอพยพออกไปเพียงเสื้อผ้าที่
สวมใส่ โดยทิ้งของส�าคัญส่วนตัวและเอกสารส�าคัญไว้ ทิ้งปศุสัตว์และสัตว์เลี้ยง แต่แล้ว เป็นเวลานานมากที่พวกเขาไม่สามารถกลับมาที่บ้านได้อีกเลย

การอพยพมีปัญหาอย่างถึงที่สุด
หลังจากภัยพิบัติกระหน�่า ประชาชนบางคนไม่สามารถอพยพได้เนื่องจากมีน�้ามัน
รถไม่เพียงพอ ผู้คนจ�านวนมากเข้าแถวยาวเหยียดเพื่อพยายามซื้อน�า้ มัน ผลลัพธ์คือการ
จราจรติดขัดอย่างหนักบนถนนจากชายฝั่งที่มุ่งหน้าเข้าแผ่นดินฟูกูชิมะ จากการที่ประชาชน
พยายามอพยพด้วยรถยนต์ของตัวเอง
ด้วยเหตุที่ความเสียหายร้ายแรงค่อยๆ ปรากฏชัดขึ้น ค�าแนะน�าเรื่องการอพยพ
จากรัฐบาลได้ขยายจากรัศมี 2 กิโลเมตรเป็น 10 กิโลเมตร และต่อมาเป็นรัศมี 20กิโลเมตร ท�าให้มีประชาชนจ�านวนมากที่ต้องอพยพครั้งแล้วครั้งเล่าจนล้มป่วยจากความ
อ่อนล้า ส่วนสิ่งแวดล้อมภายในศูนย์อพยพนั้นก็ล�าบากอย่างมากส�าหรับมารดาที่มีเด็ก ผู้สูง
อายุ และผู้พิการ สถานการณ์ยิ่งเลวร้ายมากขึ้นไปอีกส�าหรับผู้ป่วยที่อยู่ในโรงพยาบาลและ
ผู้สูงอายุในสถานสงเคราะห์ ซึ่งผู้คนกลุ่มนี้บางคนทนไม่ได้กับระยะเวลาอันยาวนานในการ
เคลื่อนย้ายสถานที่และหลายคนเสียชีวิตในระหว่างการอพยพ

การละเลยไม่ยอมใช้ระบบ SPEEDIทั้ง ๆ ที่ในประเทศญี่ปุ่นมีระบบส�าหรับการท�านายข้อมูลขนาดความฉุกเฉินทางสิ่ง
แวดล้อมที่เรียกว่า SPEEDI (System for Prediction of Environmental Emergency Does
Information) เพื่อใช้ท�านายว่าสารกัมมันตรังสีจะแพร่กระจายออกไปอย่างไรในระหว่างเกิด
อุบัติเหตุนิวเคลียร์ แต่เครื่องมือนี้ไม่ได้ถูกน�ามาใช้ จนกระทั่งวันที่ 23 มีนาคม(1) ข้อมูล
(1)12 วันหลังเกิดอุบัติเหตุนิวเคลียร์ - ผู้แปล
เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

25

การท�านายค่อยถูกเผยแพร่ออกมา และท�าให้เห็นว่ามันเป็นข้อมูลที่มากเกินพอที่จะให้มีการ
สั่งอพยพ ด้วยเหตุนี้ท�าให้มีประชาชนจ�านวนมากที่ถูกอพยพไปโดนรังสีในพื้นที่ที่มีระดับรังสี
มากกว่าเดิม ทั้งๆ ที่สามารถหลีกเลี่ยงได้ไม่ยาก

พื้นที่ที่มีรังสีสูงแต่อยู่นอกรัศมี 30 กิโลเมตร
ในตอนเย็นวันที่ 11 มีนาคม ซึ่งเป็นวันที่เกิดแผ่นดินไหวและคลื่นยักษ์สึนามิที่
จังหวัดฟูกูชิมะ มีค�าสั่งให้อพยพประชาชนในรัศมี 3 กิโลเมตรจากโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ หลังจากนั้นค�าสั่งถูกขยายออกเป็น 20 กิโลเมตร ส่วนประชาชนที่อาศัยอยู่ในรัศมี 20-30กิโลเมตร ได้รับค�าสั่งให้อยู่ใน “ที่กา� บังในร่ม” (Shelter Indoors) ซึ่งหมายถึงให้อยู่แต่
ในบ้านให้มากที่สุดเท่าที่จะท�าได้ พยายามไม่ออกไปข้างนอกเพื่อหลีกเลี่ยงการได้รับสาร
กัมมันตรังสี ประชาชนได้รับค�าแนะน�าให้หาที่ก�าบังที่เป็นอาคารคอนกรีตที่สามารถป้องกัน
อากาศจากภายนอกเข้า ซึ่งในความจริงแล้ว ประชาชนส่วนใหญ่สรุปแล้วคือต้องอยู่ในบ้าน
ของตัวเองและปิดพัดลมและเครื่องปรับอากาศ อย่างไรก็ตาม บ้านของคนญี่ปุ่นส่วนใหญ่
เป็นบ้านไม้ที่เรียบง่าย ไม่ได้ถูกสร้างมาเพื่อป้องกันไม่ให้มีการระบายอากาศได้
ในเมืองมินามิโซมะซึ่งอยู่ห่าง 20-30 กิโลเมตรไปทางทิศเหนือของโรงไฟฟ้า
นิวเคลียร์ ประชาชนจ�านวนมากยังคงหลบอยู่แต่ในบ้าน ขณะที่การแจกจ่ายข้าวของเครื่อง
ใช้ในเมืองหยุดชะงัก ร้านค้า ธนาคาร และปั๊มน�้ามันทั้งหมดปิดบริการ ประชาชนถูกลอยคอ
ให้โดดเดี่ยวอยู่ในเมืองที่ทุกสิ่งในชีวิตประจ�าวันหยุดท�างาน ในเวลานั้น นายกเทศมนตรีได้
ตัดสินใจโพสต์วีดีโอพร้อมค�าบรรยายภาษาอังกฤษลงในอินเตอร์เน็ต เขาร้องวิงวอนดังนี้

นายคัตสึโนบุ ซากูไร นายกเทศมนตรีเมืองมินามิโซมะ ก�าลังพูดขอความช่วยเหลือผ่านยูทูป,มีนาคม พ.ศ. 2554

26บทที่ 2

“พวกเราก�าลังประสบความยากล�าบากในการแจกจ่ายของใช้ที่จ�าเป็น มาตรการที่รัฐบาลสั่ง
ให้อยู่แต่ในบ้านจ�ากัดการขนส่งของพวกเราอย่างมาก เราจึงต้องขอความช่วยเหลือจากคุณ
และผู้ที่จะอาสาตัว พวกเราต้องการให้ช่วยขนส่งข้าวของเครื่องใช้ แต่ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับอาสา
สมัครที่ีสามารถกระท�าการนี้โดยรับความเสี่ยงด้วยตัวเอง
เพราะมาตรการที่ให้อยู่แต่ใน
บ้านนี้เป็นค�าสั่งของรัฐบาล… ประชาชนก�าลังจะอดตายอยู่แล้ว ถ้าต้องอยู่ในระบบระเบียบ
ที่อดอยากอย่างนี้”ยังมีพื้นที่อื่นๆ เช่นหมู่บ้านอิตาเตะที่ตั้งอยู่นอกรัศมี 30 กิโลเมตร แต่ต้อง
เดือดร้อนจากระดับรังสีที่สูงมากๆ เพราะทิศทางลมและภูมิประเทศ จนกระทั่งผ่านมาถึง
เดือนเมษายน หมู่บ้านนี้จึงถูกก�าหนดให้เป็นเขตที่ต้องอพยพ ประชาชนจ�านวนมากถูก
ปล่อยให้โดนรังสีอยู่ในหมู่บ้านที่มีระดับรังสีสูงนานถึงหนึ่งเดือน กระทั่งกลางเดือนมิถุนายน
ประชาชนส่วนใหญ่ในหมู่บ้านจึงถูกอพยพออกไปหมด

การตัดสินใจอพยพด้วยตนเองจากเขตนอกค�าสั่งอพยพ
ในหลายเมืองรวมถึงเมืองฟูกูชิมะและโคริยามะ
ไม่ได้ถูกรวมอยู่ในเขตที่ถูกสั่ง
ให้มีการอพยพ ประชาชนหลายครอบครัว โดยเฉพาะครอบครัวที่มีเด็กเล็ก ได้อพยพออก
ไปด้วยความสมัครใจเพื่อหลีกเลี่ยงความเสียหายทางสุขภาพจากรังสี
ประชาชนที่อพยพ
โดยสมัครใจเหล่านี้ไม่ได้รับการช่วยเหลือหรือการชดเชยใดๆ จากบริษัทเท็ปโกและหน่วย
งานรัฐ สุดท้ายแล้ว พวกเขาต้องถูกบีบเข้าสู่สถานการณ์ที่ต้องแบกรับความเสียหายของ
ตัวเองเพราะพวกเขาอพยพด้วยเงินของตนเอง จึงมี “ผู้อพยพแม่ลูก” จ�านวนมากที่มาจาก
ครอบครัวที่พ่อยังคงต้องอยู่ที่เดิมเพื่อท�างาน ท�าให้ครอบครัวมีค่าใช้จ่ายประจ�าเพิ่มขึ้นจาก
การที่ต้องพักอาศัยอยู่ด้วยที่อยู่สองแห่ง

ประชาชนมากกว่า 120,000 คน ยังคงต้องอยู่ในศูนย์อพยพ
เมื่อเดือนกันยายน พ.ศ. 2557 สามปีครึ่งหลังอุบัติเหตุ ประชาชนประมาณ
126,000 คนยังคงอาศัยอยู่ที่ศูนย์อพยพและไม่สามารถกลับบ้านของตนเองได้ นี่เป็นเพียง
ตัวเลขจ�านวนผู้อพยพในเขตจังหวัดฟูกูชิมะที่ทางราชการมีข้อมูล แต่ความจริงแล้ว ยังมี
ประชาชนจ�านวนมากที่อพยพมาจากพื้นที่อื่นๆ ของภาคตะวันออกของญี่ปุ่น ซึ่งส่วนมาก
อพยพไปเพราะเหตุผลกระทบจากอุบัติเหตุโรงไฟฟ้านิวเคลียร์
ในจังหวัดฟูกูชิมะและจังหวัดโดยรอบ หลายครอบครัวมีคนสองหรือสามรุ่นคน
อาศัยอยู่ร่วมในบ้านหลังเดียวกัน แต่หลังอุบัติเหตุ ครัวเรือนประมาณครึ่งหนึ่งที่อพยพออก
ไปต้องอยู่ในสภาวะพลัดพรากจากสมาชิกในครอบครัวที่เคยอยู่ร่วมกันมาก่อน
ผู้สูงอายุ
จ�านวนมากต้องอยู่อย่างโดดเดี่ยวในบ้านชั่วคราว ซึ่งจ�านวนของผู้ที่ทนทุกข์เจ็บป่วยและเสีย
ชีวิตก�าลังเพิ่มมากขึ้น ทั้งๆ ที่ก่อนอพยพมาพวกเขาเคยมีสุขภาพดี

เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

27

จ�านวนผู้อพยพทั้งหมด = 126,327 รายจ�านวนประชาชนที่อพยพ
ออกไปนอกเขตจังหวัดฟูกูชิมะ

46,645จ�านวนประชาชนที่อพยพไปอยู่ที่อื่น
ภายในเขตจังหวัดฟูกูชิมะ

79,682จ�านวนผู้อพยพ ณ วันที่ 30 กันยายน พ.ศ. 2557
(ข้อมูลจากแผนกช่วยเหลือผู้อพยพ จังหวัดฟูกูชิมะ)จ�านวนที่เพิ่มมากขึ้นของการเสียชีวิตที่เชื่อมโยงกับภัยพิบัติ
นอกเหนื อ ไปจากความเสี ย หายโดยตรงจากแผ่ น ดิ น ไหวและคลื่ น ยั ก ษ์ สึ น ามิจ�านวน “การเสียชีวิตที่เกี่ยวโยงกับภัยพิบัติ” โดยอ้อมที่มีสาเหตุมาจากเงื่อนไขทางร่างกาย
ที่แย่ลงในศูนย์อพยพ มีดังนี้ จังหวัดอิวาเตะมีผู้เสียชีวิต 441 ราย จังหวัดมิยากิ 889 รายจังหวัดฟูกูชิมะ 1,704 ราย (ข้อมูล ณ สิ้นเดือนมีนาคม พ.ศ. 2557) จังหวัดฟูกูชิมะซึ่ง
ผ่านพบประสบการณ์หายนะภัยนิวเคลียร์มีจ�านวนผู้เสียชีวิตโดยอ้อมมากที่สุดอย่างชัดเจน
ตัวเลขเหล่านี้รวมถึงจ�านวนการฆ่าตัวตายของประชาชนที่สิ้นหวังต่ออนาคต ที่ถูกบังคับให้
อพยพออกจากบ้านเกิดที่ปนเปื้อนรังสี
ตัวเลขเปรียบเทียบการเสียชีวิตโดยตรงและ
การเสียชีวิตที่เกี่ยวโยงกับภัยพิบัติใน 3 จังหวัด

เสียชีวิตโดยตรง
เสียชีวิตโดยเกี่ยวโยง

จังหวัดอิวาเตะ

จังหวัดมิยากิ จังหวัดฟูกูชิมะ

(ข้อมูลจากรายงานของ Reconstruction Agency ณ วันที่ 27 พฤษภาคม พ.ศ. 2557)

28

บทที่ 2รัฐบาลกลางและส่วนปกครองท้องถิ่นเร่งรัดให้ประชาชนย้ายกลับบ้าน
เป็นเรื่องกลับกันกับอุบัติเหตุเชอร์โนบิล รัฐบาลญี่ปุ่นไม่เลือกแนวทางที่จะอพยพ
ประชาชนออกจากพื้นที่ปนเปื้อนอย่างเป็นกลุ่ม ถึงแม้ว่าสองปีครึ่งหลังอุบัติเหตุ รัฐบาลจะ
เห็นชอบนโยบายสร้างชีวิตใหม่ให้กับประชาชนที่มาจาก “พื้นที่ที่ยากแก่การกลับคืน” ซึ่งมี
ระดับรังสีต่อปีมากกว่า 50 มิลลิซีเวิร์ต แต่นโยบายส�าหรับประชาชนที่ถูกอพยพจากพื้นที่
อื่นนั้น โดยหลักแล้วก็คือการให้ย้ายกลับบ้าน ประชาชนหลายคนที่อพยพถูกบีบคั้นให้ต้อง
เผชิญกับความไม่แน่นอนอย่างมากของอนาคตของพวกเขา ไม่อาจแน่ใจกระทั่งว่าตัวเองจะ
ได้กลับบ้านหรือไม่
ในบริเวณที่มีระดับรังสีต่อปีต�่ากว่า 20 มิลลิซีเวิร์ต รัฐบาลก�าลังเร่งรัดงานก�าจัด
รังสี เพื่อหวังว่าจะได้ยกเลิกค�าสั่งอพยพไปทีละพื้นที่ ระดับรังสีขนาด 20 มิลลิซีเวิร์ตต่อปี
เท่ากับ 20 เท่าของระดับมาตรฐานที่ถือปฏิบัติกันทั่วไปคือ 1 มิลลิซีเวิร์ตต่อปี ถ้าเปรียบ
กับกรณีเชอร์โนบิล พื้นที่ที่มีระดับรังสีมากกว่า 5 มิลลิซีเวิร์ตต่อปีจะถูกก�าหนดเป็นเขต
บังคับอพยพ และพื้นที่ที่ระดับรังสีมากกว่า 1 มิลลิซีเวิร์ตต่อปีจะถูกก�าหนดเป็นเขตให้มี
สิทธิอพยพได้ เส้นมาตรฐานนี้ในกรณีฟูกูชิมะถูกก�าหนดไว้สูงมาก

บทเรียนที่ 3 การเข้าถึงข้อมูลและการจดบันทึกข้อมูล
ขณะออกจากพื้นที่มีความส�าคัญ
ดังที่เราได้เรียนรู้จากประสบการณ์ฟูกูชิมะ ระหว่างมีเหตุฉุกเฉิน มีความเป็นไป
ได้ที่รัฐบาลและบริษัทโรงไฟฟ้าอาจจะไม่ได้บอกกล่าวข้อมูลที่เหมาะสมกับประชาชน ดังนั้น
ในเวลาปกติ (ก่อนเกิดภัยพิบัติ) ประชาชนที่อาศัยอยู่ในบริเวณใกล้ที่ตั้งโรงไฟฟ้านิวเคลียร์
และพื้นที่ใกล้เคียง จะต้องแน่ใจว่าจะมีช่องทางในการแสวงหาข้อมูลข่าวสารอย่างไรเมื่อถึง
เวลาฉุกเฉิน รวมไปถึงมีระบบที่ชัดเจนส�าหรับใช้เผยแพร่ข้อมูลข่าวสาร ในระหว่างท�าการ
อพยพ ประชาชนจะต้องมีหน้ากากป้องกัน เสื้อกันฝน รองเท้าบูตยาวๆ และยาใดๆ ที่จ�าเป็นติดตัวไปด้วย
บ้านเรือนบริเวณใกล้เคียงโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ต้องเตรียมการส�ารองยาไอโอดีน
โรงเรียนและองค์กรท้องถิ่นต่างๆ สมควรอย่างยิ่งที่จะต้องมีเครื่องวัดรังสีของตนเอง โรงพยาบาลท้องถิ่นและพื้นที่สาธารณะต้องดูแลรักษาเครื่องตรวจวัด (เครื่องมือส�าหรับตรวจ
วัดการได้รับรังสีภายในร่างกาย)และเพื่อให้สามารถใช้งานได้ในระหว่างมีเหตุฉุกเฉิน
หน่วยงานเหล่านี้ควรจัดท�ากฏระเบียบการใช้เครื่องมือที่ถูกต้อง พร้อมๆ ไปกับจัดให้มีการ
ฝึกอบรมการใช้และบ�ารุงรักษาอุปกรณ์ด้วย
ในระหว่างเวลาปกติ
ประชาชนต้องสร้างเครือข่ายผู้เชี่ยวชาญอิสระที่สามารถ
ช่วยเหลือประชาชนได้ในระหว่างที่เกิดเหตุฉุกเฉิน เพื่อคอยให้คา� แนะน�าในยามที่ไม่มีการ
แจ้งข่าวสารข้อมูลทางสาธารณะ เพื่อช่วยตรวจสอบความจริงของข่าวสารสาธารณะ หรือเกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

29

เพื่อให้ข้อแนะน�าเกี่ยวกับทางเลือกในการตัดสินใจต่างๆ แม้ว่าจะมีสถานพยาบาลหลายแห่ง
ที่ตั้งอยู่ใกล้กับโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ที่สามารถให้การดูแลผู้ได้รับรังสีอย่างฉุกเฉินได้ แต่ด้วย
ความใหญ่โตมโหฬารของเหตุการณ์ภัยพิบัตินิวเคลียร์ หมายความว่าสถานพยาบาลเหล่านี้
กลับถูกใช้เพื่อวัตถุประสงค์ในการอพยพมากกว่าวัตถุประสงค์แต่เดิมของมัน อุบัติภัยฟูกูชิมะ
แสดงให้เห็นว่าควรต้องมีการทบทวนกรอบการท�างานด้านการรักษาพยาบาลฉุกเฉินเกี่ยว
กับรังสีที่มีอยู่ทั้งหมดเสียใหม่
มากไปกว่านั้น ในระหว่างเหตุฉุกเฉิน มีความส�าคัญอย่างยิ่งที่แต่ละบุคคลต้อง
ท�าการจดบันทึกข้อมูลในสิ่งต่างๆ ที่พวกเขาท�า (ระยะเวลาที่อยู่ในบ้านหรืออยู่นอกบ้าน,เคลื่อนไหวในบริเวณโดยรอบอย่างไรและได้ไปที่ไหนบ้าง, อาคารที่พักอาศัยอยู่เป็นอย่างไร,สภาพอากาศ, กินอะไร เป็นต้น) ไม่ว่ากรณีใด การบันทึกข้อมูลการกระท�าหรือพฤติกรรม
โดยทันทีที่เกิดเหตุการณ์ขึ้นจะเป็นสิ่งส�าคัญที่สามารถน�าไปใช้ในการประมวลถึงการรักษา
พยาบาลในปีและเดือนต่อๆ มาในภายหลังได้

บริเวณแหล่งท่องเที่ยวในเมืองฟูกูชิมะที่มีระดับรังสีสูงถึง 0.874ไมโครซีเวิร์ตต่อชั่วโมง, เมษายน พ.ศ. 2556, ภาพโดย JANIC

30บทที่ 2

4. ผู้ได้รับผลกระทบจากนิวเคลียร์มีสิทธิได้รับการตรวจ
สุขภาพอย่างละเอียดและมีสิทธิได้รับการเปิดเผยข้อมูล
ข้อกังวลที่สุด ผลกระทบต่อสุขภาพของเด็ก
หลังจากมีการเปิดเผยว่าอุบัติเหตุครั้งนี้ได้ปลดปล่อยสารกัมมันตรังสีออกมาเป็น
จ�านวนมาก สิ่งที่สร้างความกังวลอย่างมากไม่เพียงแค่ในเขตฟูกูชิมะเท่านั้น แต่ยังรวมไปถึง
ทั่วทั้งภาคตะวันออกของญี่ปุ่นด้วยก็คือผลกระทบของรังสีต่อสุขภาพของเด็ก ถ้าเปรียบเทียบ
กับผู้ใหญ่แล้ว เด็กทั่วไปและเด็กที่ปฏิสนธิในหลอดแก้วจะมีความอ่อนไหวต่อรังสีมากกว่า
เพราะก�าลังอยู่ในช่วงแบ่งเซลล์อย่างรวดเร็วและเป็นวัยก�าลังเจริญเติบโต กรณีเชอร์โนบิลปี
พ.ศ. 2529 มีเด็กเป็นจ�านวนมากที่ได้รับรังสีป่วยเป็นโรคมะเร็งต่อมไทรอยด์และโรคอื่นๆ
หลังเกิดอุบัติเหตุนิวเคลียร์
รัฐบาลและผู้ว่าราชการจังหวัดถูกคาดหมายว่าจะ
แนะน�าให้มีการจัดเตรียมไอโอดีนแก่ประชาชนเพื่อป้องกันโรคมะเร็งต่อมไทรอยด์อันเกิด
จากการได้รับรังสี แต่อย่างไรก็ตาม ในกรณีพิบัติภัยฟูกูชิมะ ข้อวินิจฉัยของรัฐบาล (ส�านักงาน
รับเหตุฉุกเฉินทางนิวเคลียร์ - Nuclear Emergency Response Headquarters) ไม่ได้ถูกส่ง
ไปถึงส�านักงานรับมือภัยพิบัติในฟูกูชิมะจริงๆ และผู้ว่าราชการจังหวัดก็ไม่ได้สั่งการให้มีการ
จัดเตรียมไอโอดีน สิ่งที่เกิดขึ้นแสดงว่า ในบรรดาเมืองและหมู่บ้านต่างๆ ในจังหวัดฟูกูชิมะ
มีทั้งเทศบาลเมืองที่มีการจัดเตรียมไอโอดีนหรือแจกจ่ายให้กับประชาชน และมีทั้งเทศบาล
เมืองที่ไม่ได้ท�าการแจกจ่ายไอโอดีนเพราะรอค�าสั่งให้ด�าเนินการ ผลทั้งหมดนี้เกิดขึ้นทั้งๆ ที่มีคลังยาไอโอดีนที่เตรียมพร้อมไว้อยู่แล้ว ประชาชนที่ได้รับแจกไอโอดีนจึงจ�ากัดอยู่เพียงใน
เขตเทศบาลบางแห่งที่ถูกเลือกอย่างไม่มีกฎเกณฑ์โดยศาลากลางจังหวัด และปัจเจคบุคคล
ส่วนหนึ่งที่ได้รับแจ้งเป็นการส่วนตัวจากบุคคลที่เกี่ยวข้องกับมหาวิทยาลัยแพทย์ฟูกูชิมะ

ปัญหาในการเปิดเรียนของโรงเรียน
ยังมีปัญหาเกี่ยวกับหลักเกณฑ์ในการเปิดโรงเรียนหลังจากที่เกิดภัยพิบัติ ในเดือน
เมษายน พ.ศ. 2554 กระทรวงการศึกษา วัฒนธรรม กีฬา วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี(MEXT) ได้ตัดสินใจก�าหนดเกณฑ์คุณภาพของพื้นที่ของโรงเรียนที่สามารถใช้ได้จะต้องมีค่า
กัมมันตภาพรังสีไม่เกิน 20 มิลลิซีเวิร์ต (3.8 ไมโครซีเวิร์ตต่อชั่วโมง) ซึ่งมากกว่าเกณฑ์
สูงสุดที่บุคคลทั่วไปสามารถรับได้ใน 1 ปีคือ 1 มิลลิซีเวิร์ต(1) เรื่องนี้ทา� ให้เกิดการประท้วง
อย่างกว้างขวางจากสาธารณะเนื่องจากค่ามาตรฐานดังกล่าวสูงเกินไปที่จะรับประกันความ
ปลอดภัยของเด็กๆ ได้ ตามมาด้วยการเคลื่อนไหวคัดค้านอย่างแข็งขันของกลุ่มผู้ปกครอง
ท�าให้รัฐบาลไม่มีทางเลือก จ�าต้องกล่าวว่าเกณฑ์สูงสุดส�าหรับเด็กนักเรียนให้อยู่ที่ 1 มิลลิซีเวิร์ต แต่อย่างไรก็ตาม ค่าเกณฑ์มาตรฐาน 20 มิลลิซีเวิร์ตต่อปีกลับยังน�ามาใช้กับ
ประชาชนที่ย้ายกลับมาอยู่บ้านหลังจากอพยพออกจากพื้นที่
(1) เกณฑ์มาตรฐานก่อนเกิดอุบัติเหตุ ซึ่งเป็นเกณฑ์สากลที่ใช้กันทั่วโลก - ผู้แปล
เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

31ประชาชนมีความตั้งใจที่จะเรียนรู้
ประชาชนเป็นจ�านวนมากที่ยังต้องอยู่ในพื้นที่ที่อยู่นอกเขตค�าสั่งให้อพยพ มีความ
กังวลไม่น้อยเกี่ยวกับผลกระทบของรังสีต่อสุขภาพของตนเอง
โดยเฉพาะผู้ที่มีเด็กอยู่ใน
ความดูแล ต่างพยายามหาทางหลีกเลี่ยงการได้รับรังสีโดยไม่จ�าเป็นด้วยการไม่ตากเสื้อผ้า
นอกบ้าน สวมหน้ากากทุกครั้งเมื่อออกนอกบ้าน และกินอาหารที่ไม่ปนเปื้อนรังสี เนื่องจาก
ก่อนที่เหตุการณ์จะเกิดขึ้นพวกเขาไม่เคยได้รับการอบรมความรู้ใดๆ เกี่ยวกับวิธีการป้องกัน
รังสี คนส่วนมากจึงต้องพึ่งตัวเองด้วยการหาข้อมูลจากอินเทอร์เน็ตและหนังสือ
แม้ว่าจะมีผู้เชี่ยวชาญหลายคนได้ลงพื้นที่ปนเปื้อนสารกัมมันตรังสี และได้พูดคุย
กับชาวบ้านเกี่ยวกับผลกระทบจากสารกัมมันตรังสี แต่ความคิดเห็นของคนเหล่านี้ก็แตกต่าง
กันอย่างมาก ทิ้งให้ชาวบ้านลังเลว่าจะเชื่ออะไรดี ในบรรดาผู้เชี่ยวชาญเหล่านี้ แพทย์ผู้หนึ่ง
ซึ่งได้รับการแต่งตั้งให้เป็นที่ปรึกษาของจังหวัดฟูกูชิมะเกี่ยวกับการจัดการความเสี่ยงด้าน
สุขภาพจากรังสี ได้แสดงความคิดเห็นว่า “ตราบใดที่ได้รับรังสีในระยะเวลาหนึ่งปียังไม่เกิน
100 มิลลิซีเวิร์ต จะไม่มีผลกระทบต่อสุขภาพ” ทั้งยังบอกว่า “เอาเลยครับ ปล่อยให้ลูกๆ
ได้ออกไปเล่นข้างนอก” ต่อมาเขาถูกต�าหนิจากกลุ่มภาคประชาชนว่าก�าลังท�าให้ประชาชน
กลับไปโดนรังสีที่พวกเขาควรต้องหลีกเลี่ยงอีก

หน่วยตรวจวัดกัมมันตภาพรังสีที่น�าโดยภาคประชาชน
จากการได้เห็นการปฏิบัติหน้าที่ของรัฐบาลหลังเกิดอุบัติเหตุ ประชาชนจึงรู้สึกไม่
ไว้วางใจรัฐบาลและเจ้าหน้าที่อีก ด้วยเหตุนี้ พวกเขาจึงจัดหาอุปกรณ์วัดรังสีในอากาศมาไว้
ใช้เอง และท�าการวัดค่ารังสีรอบๆ ตัว เครื่องวัดรังสีในอาหาร (Becquerel monitor) และเครื่องมือตรวจวัดการได้รับรังสีภายในร่างกายหรือ whole-body counter ซึ่งมีราคาแพง
ดังนั้น กลุ่มภาคประชาชนจึงได้รับ
การสนับสนุนจากภายนอก รวมทั้ ง มี ก ารเรี่ ย ไรเงิ น เพื่ อ ซื้ อ เครื่ อ งมือเหล่านี้มาไว้ใช้ ท�าให้สามารถจั ด ตั้ ง เป็ น หน่ ว ยตรวจวั ด รั ง สี ข องประชาชนได้ในหลายๆ พื้นที่ ต่อมาหนึ่งปีหลังเหตุการณ์
หน่วยตรวจวัดภาคประชาชนเหล่านี้หลายแห่ ง ก็ เ ริ่ ม ได้ รั บ การสนั บ สนุ น จากเทศบาลท้องถิ่น
สมาชิกองค์กรประชาสังคมก�าลังตรวจวัดรังสีในอาหาร,กรกฎาคม พ.ศ. 2555, ภาพโดย JANIC

32

บทที่ 2กิจกรรมสันทนาการส�าหรับเด็กๆ
กิจกรรมกลางแจ้งที่โรงเรียนและการเรียนรู้ธรรมชาติข้างนอกทั้งหลายเป็นสิ่ง
ที่ไม่สามารถท�าได้อีกต่อไป ท�าให้การเจริญเติบโตและพัฒนาการของเด็กๆ ถูกปิดกั้น ที่น่ากังวลเป็นพิเศษคือ ผลกระทบทางร่างกายและจิตใจจากการที่เด็กๆ ไม่สามารถออกไป
เล่นออกก�าลังกายในที่กลางแจ้งได้ ดังนั้น จึงจ�าเป็นต้องมีการสร้างกิจกรรมที่ช่วยในเรื่อง
“การพัฒนาด้านจิตวิญญาณ” ของเด็กๆ ซึ่งสัมพันธ์โดยตรงกับผลกระทบที่สามารถชี้วัดได้
เช่น การลดลงของความสามารถในการออกก�าลังกายและความอ้วน
ในการดู แ ลสุ ข ภาพของ
เด็กที่อาศัยอยู่ในพื้นที่ปนเปื้อนนั้น
ชาวบ้านได้ริเริ่มจัดกิจกรรมอย่าง
หนึ่งที่ท�ากันอย่างกว้างขวาง เรียก
ว่า “โปรแกรมสันทนาการ” ซึ่งจะมีการพาเด็กๆ ไปอยู่ในพื้นที่ที่
ปลอดภั ย จากรั ง สี เ ป็ น ระยะเวลา
หนึ่ง เพื่อให้เด็กๆ สามารถเล่นสนุ ก ได้ อ ย่ า งเต็ ม ที่ ต ามที่ ต ้ อ งการและเป็ น การพั ก ฟื ้ น สุ ข ภาพไป
เด็กๆ ก�าลังสนุกกับการส�ารวจสัตว์ท้องถิ่นในพื้นที่ที่
ปลอดจากรังสี ในช่วงเวลาของโปรแกรมสันทนาการ,ด้วย กิจกรรมนี้มีประชาชนจากทั่ว
สิงหาคม พ.ศ. 2557, ภาพโดย Shalomประเทศญี่ปุ่นที่เชื้อเชิญให้เด็กๆ ในเขตปนเปื้อนรังสีไปพักอาศัยอย่างต่อเนื่อง โดยมีการจัดเตรียมแค็มป์หรือที่พักอาศัยที่เด็กๆ
และผู้ปกครองสามารถพักอาศัยอยู่ร่วมกันได้ในช่วงเวลาหนึ่ง
กิจกรรมดังกล่าวนี้ได้แบบอย่างมาจากประเทศยูเครนและเบลารุสที่เคยน�ามาใช้
หลังอุบัติเหตุเชอร์โนบิล ในประเทศยูเครน เบลารุส และรัสเซียยังคงมีการจัดกิจกรรมนี้อยู่
โดยได้รับงบประมาณจากรัฐที่สามารถจัดได้นานถึงครั้งละ 3 สัปดาห์ เพื่อเป็นการช่วย
บรรเทาผลกระทบด้านสุขภาพของเด็กที่ได้รับรังสี แต่ส�าหรับญี่ปุ่นแล้ว ไม่มีการขยับเขยื้อนใดๆ จากรัฐบาลหรือหน่วยราชการที่จะท�าให้กิจกรรมสันทนาการนี้มีอยู่ต่อไปในระยะยาว

รัฐบาลไม่เคยด�าเนินการให้มีการตรวจสุขภาพประชาชนอย่างละเอียด
ภายหลังอุบัติเหตุฟูกูชิมะ เป็นเรื่องขาดเสียมิได้ที่รัฐบาลจะต้องจัดให้มีการตรวจ
สุขภาพอย่างละเอียดเพื่อดูแลผู้ที่อาจได้รับรังสี
และผู้ที่อาศัยอยู่ในเขตพื้นที่ปนเปื้อนรังสี
ซึ่งจะเป็นการป้องกันความเสียหายทางสุขภาพก่อนที่มันจะเกิดขึ้นให้เห็น และควรต้องจัด
เตรียมบริการทางการแพทย์ไว้เพื่อให้สามารถรองรับได้ในทันทีเมื่อการเจ็บป่วยปรากฏขึ้น
แม้จะมีข้อเท็จจริงว่าพื้นที่ที่มีการปนเปื้อนรังสีนั้นมีอาณาบริเวณข้ามเส้นแบ่งเขตจังหวัด แต่รัฐบาลก็ยังคงสนับสนุนงบประมาณแก่หน่วยงานส�ารวจสุขภาพแค่เพียงแห่งเดียวที่อยู่ใน
ฟูกูชิมะเท่านั้น (Fukushima Health Management Survey) ไม่เพียงเท่านั้น ขอบข่ายและ
หัวข้อในการตรวจวินิจฉัยของหน่วยงานนี้ก็ยังจ�ากัดอีกด้วย
เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

33

หัวข้อหนึ่งของการตรวจวินิจฉัยนี้ก็คือ การทดสอบเสียงสะท้อนของต่อมไทรอยด์
ในบุคคลที่อายุไม่เกิน 18 ปี ณ เวลาที่เกิดอุบัติเหตุ ผลการทดสอบที่ได้ทา� ไปเมื่อเดือน
มีนาคม พ.ศ. 2557 ปรากฏว่า มีกลุ่มตัวอย่าง 103 รายที่ได้รับการยืนยันว่าจะเป็น
มะเร็งแน่หรือต้องสงสัยว่าอาจเป็นมะเร็ง
ท่ามกลางความเห็นของผู้เชี่ยวชาญที่แตกเป็น
สองส่วน จังหวัดฟูกูชิมะได้รับเอาความเห็นด้านที่ว่าตัวเลขเหล่านี้มีนัยส�าคัญไม่มาก ทั้งยัง
ไม่ยอมรับสาเหตุเกี่ยวเนื่องใดๆ ระหว่างการวินิจฉัยครั้งนี้กับอุบัติเหตุโรงไฟฟ้านิวเคลียร์
อีกด้วย ภายใต้การเน้นย�า้ อย่างต่อเนื่องของเจ้าหน้าที่ที่ว่า “ไม่มีผลกระทบที่เกิดจากรังสี”ท�าให้สถานการณ์เกิดความยากล�าบากมากขึ้นในการโต้แย้งเกี่ยวกับผลกระทบของรังสีที่มี
ต่อสุขภาพ ทิ้งให้ผู้ปกครองเด็กต้องวิตกกังวลอย่างหนักหนาสาหัสเกี่ยวกับชะตากรรมของ
ลูกๆ ยิ่งไปกว่านั้น ผู้เข้ารับการตรวจเหล่านี้เป็นเพียงกลุ่มตัวอย่างที่สมัครใจเท่านั้น ยังเป็น
เรื่องส�าคัญที่จะต้องเพิ่มสัดส่วนประชาชนที่ต้องตรวจให้มากกว่านี้

บทเรียนที่ 4 ผู้ได้รับผลกระทบจากนิวเคลียร์มีสิทธิได้รับการ
ตรวจสุขภาพอย่างละเอียดและมีสิทธิได้รับการเปิดเผยข้อมูล
ฟูกูชิมะและเชอร์โนบิลนั้นเหมือนกันคือ องค์กรทั้งหลายที่อยู่ภายใต้ผลประโยชน์
จากพลังงานนิวเคลียร์เช่นรัฐบาลและบริษัทผลิตไฟฟ้า รวมไปถึงทบวงการพลังงานปรมาณู
ระหว่างประเทศ (International Atomic Energy Agency) ต่างพยายามลดทอนระดับความ
รุนแรงของความเสียหายทางสุขภาพที่เกิดจากรังสี ส่วนผู้ที่แบกรับความเสียหายก็คือผู้ที่
ทุกข์ทรมานจากภัยพิบัติที่เกิดขึ้น รวมทั้งเด็ก ดังนั้น จึงเป็นเรื่องส�าคัญยิ่งที่ผู้เดือดร้อน
เหล่านี้จะต้องยืนยันในสิทธิของตนเพื่อให้ได้รับการตรวจสุขภาพอย่างละเอียดโดยองค์กร
อิสระที่ไม่ได้อยู่ภายใต้อิทธิพลทางการเมืองใดๆ
วัตถุประสงค์เบื้องต้นของการตรวจสุขภาพนั้นไม่ใช่เพื่อเป็นการเก็บข้อมูล แต่เพื่อ
เป็นการรับประกันว่าข้อมูลทั้งหมดจะกลับไปยังตัวผู้ได้รับผลกระทบเอง เพื่อรับประกันว่า
ผู้ได้รับผลกระทบมีโอกาสพิจารณาความเห็นที่เป็นทางเลือก และต้องมีการติดตามผลการ
ตรวจวินิจฉัยให้กับพวกเขาซึ่งอยู่ในสภาวะการณ์ที่เต็มไปด้วยความวิตกกังวล
ในฟูกูชิมะ ภายใต้สถานการณ์ฉุกเฉิน เกณฑ์จ�ากัดของปริมาณรังสีที่สามารถ
รับได้ต่อปีของบุคคลทั่วไปรวมทั้งหญิงมีครรภ์และเด็กถูกผ่อนปรนให้สูงขึ้นเท่ากับคนงาน
โรงงานนิวเคลียร์ รัฐบาลและผู้ประกอบการธุรกิจต่างน้อมรับหลักเกณฑ์นี้เพื่อหวังที่จะลด
ขอบเขตในการจ่ายเงินค่าชดเชย หรือเพื่อผลประโยชน์ทางการเมืองหรือทางการเงินอื่นๆ
นี่คือการละเมิดสิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐานต่อผู้ที่ได้รับผลกระทบ ดังนั้น มาตรการอันผิดปกติ
ต่างๆ ที่ประกาศใช้เป็นกฎหมายในท่ามกลางสถานการณ์ฉุกเฉิน จะต้องถูกก�าจัดออกไปโดย
เร็วที่สุดเท่าที่จะท�าได้

34บทที่ 2

5. เพื่อความปลอดภัยของอาหาร และเพื่อปกป้อง
การเกษตร ป่าไม้ และการประมง ประชาชนต้อง
มีส่วนร่วมในการตรวจวัดรังสี การเปิดเผยข้อมูล
มีความส�าคัญอย่างยิ่ง
การปนเปื้อนในดินและผลผลิตทางการเกษตร
การแพร่ ก ระจายของสารกั ม มั น ตรั ง สี จ ากอุ บั ติ เ หตุ นิ ว เคลี ย ร์ ท� า ให้ ก ารเกษตร
ในจังหวัดฟูกูชิมะได้รับผลกระทบอย่างหนัก
พืชผักต้นฤดูใบไม้ผลิที่ปลูกในช่วงที่เกิด
อุบัติเหตุขึ้น
พบการปนเปื้อนของสารกัมมันตรังสีในปริมาณสูงและถูกระงับไม่ให้ส่งขาย
อุตสาหกรรมพื้นฐานล้วนพังทลายลงในพื้นที่ส่วนใหญ่ที่ถูกก�าหนดให้เป็นเขตบังคับให้อพยพ
ในจังหวัดฟูกูชิมะ การปนเปื้อนยังได้แพร่กระจายไปยังพื้นที่นอกเขตอพยพ และเกษตรกร
ชาวฟูกูชิมะทั้งหลายต้องพบกับบททดสอบที่แสนสาหัสจากปัญหาของการปนเปื้อนรังสีใน
ที่ดินและผลผลิตของพวกเขา
ในช่วงแรกหลังเกิดอุบัติเหตุ ประเทศญี่ปุ่นได้ก�าหนดค่ามาตรฐานชั่วคราวของ
การปนเปื้อนรังสีในอาหารที่ 500 เบคเคอเรลต่อกิโลกรัม (17 มีนาคม พ.ศ. 2554)
อาหารที่ปนเปื้อนเกินค่านี้จะไม่ได้รับอนุญาตให้ส่งขาย
(เบคเคอเรลคือหน่วยวัดปริมาณ
ของสารกัมมันตรังสี
ส่วนซีเวิร์ตคือหน่วยวัดปริมาณกัมมันตภาพรังสีที่ปลดปล่อยออกมา) ก่อนหน้านี้ ญี่ปุ่นมีค่ามาตรฐานที่ใช้ในเรื่องนี้อยู่เพียงค่าเดียวคือ 370 เบคเคอเรล
ต่อกิโลกรัม ซึ่งเป็นค่ามาตรฐานส�าหรับอาหารน�าเข้าที่ถูกบัญญัติขึ้นหลังเหตุการณ์เชอร์โน
ค่ามาตรฐานที่ใช้กับสารกัมมันตรังสีซีเซียม (ข้อมูลจากกระทรวงสาธารณสุข แรงงาน และสวัสดิการ)กลุ่มอาหาร

ค่าสูงสุดที่ยอมรับได้
ส�าหรับอาหารน�าเข้า
(Bq/Kg)*1

ค่าสูงสุดที่ยอมรับได้
หลังอุบัติเหตุใหม่ๆ
(Bq/Kg)*2ค่าสูงสุดปัจจุบัน
(Bq/Kg)ระยะเวลาที่บังคับใช้

1 พฤศจิกายน 2529
ถึงปัจจุบัน

17 มีนาคม 2554 ถึง
31 มีนาคม 2555

1 เมษายน 2555
ถึงปัจจุบัน

น�้าดื่ม
นมอาหารเด็ก
อาหารทั่วไป

200
370*

10
50

20*

50

500

100

*1 ใช้เฉพาะกับอาหารน�าเข้า
*2 ใช้ควบคุมสารกัมมันตรังสี 4 ชนิดคือ ไอโอดีน ซีเซียม ยูเรเนียม และพลูโตเนียม โดยในอาหารเด็กจะต้อง
แสดงปริมาณของยูเรเนียม และนมผงส�าหรับเด็กจะต้องมีไอโอดีนไม่เกิน 100 เบคเคอเรลต่อกิโลกรัม
เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

35

บิล ท�าให้เกิดความสับสนอย่างมากว่าจะบังคับใช้ค่ามาตรฐานที่แตกต่างกันนี้อย่างไร ตามแหล่งที่มาของอาหารที่ถูกผลิตในญี่ปุ่นหรือน�าเข้าจากต่างประเทศ (ยกตัวอย่างเช่น อาหาร
ที่มีค่าปนเปื้อน 400 เบคเคอเรลต่อกิโลกรัมถือว่ายอมรับได้หากเป็นอาหารที่ผลิตในญี่ปุ่น
แต่ถ้าเป็นอาหารที่นา� เข้าจะถือว่าไม่ผ่านเกณฑ์ใช่หรือไม่?) หลังจากนั้น ในวันที่ 1 เมษายน
พ.ศ. 2555 ประเทศญี่ปุ่นได้ก�าหนดค่ามาตรฐานใหม่ส�าหรับการปนเปื้อนสารกัมมันตรังสี
ในอาหาร (ตามตาราง) เพื่อใช้ควบคุมอาหารทั้งหมดในญี่ปุ่นนับตั้งแต่เกิดอุบัติเหตุ ส่วนอาหารน�าเข้ายังคงใช้ค่า 370 เบคเคอเรลต่อกิโลกรัมตามเดิม

การเฝ้าระวังที่ริเริ่มโดยเกษตรกรและประชาชน และการริเริ่มในเรื่องการ
เปิดเผยข้อมูล
สารกัมมันตรังสีถูกตรวจพบในพืชผักหลายชนิดที่เก็บเกี่ยวหลังจากเกิดอุบัติเหตุ
แม้ว่าเจ้าหน้าที่จะมีการสุ่มตรวจปริมาณรังสีในผลิตผลการเกษตร แต่จ�านวนของพืชผลที่
ตรวจก็จ�ากัดอยู่เพียงไม่กี่อย่าง นอกจากนี้ ยั ง ไม่ ส ามารถระบุ แ หล่ ง ที่ ม าของพื ชผลที่นา� มาตรวจได้อีกด้วย
เกษตรกรไม่
สามารถตัดสินใจได้เลยว่าผลผลิตที่ได้จาก
แปลงของตัวเองกินได้หรือไม่ รัฐบาลและ
เจ้าหน้าที่ที่เกี่ยวข้องเองก็ไม่ได้ด�าเนินการ
ตรวจสอบอย่างเพียงพอ แต่ถึงแม้จะไม่มี
ข้อมูล รัฐบาลก็ยังมุ่งที่จะย�า้ ว่ามันปลอดภัย
เพื่ อ พยายามลดทอนระดั บ ของความเสี ยหายจากอุบัติเหตุให้ดูน้อยลง สุดท้ายแล้ว
ประชาชนจ�านวนมากจึงคิดว่าไม่ควรเชื่อ
ถือรัฐบาลและเจ้าหน้าที่อีกต่อไป และมีการ
ขอความช่วยเหลือจากกลุ่มเคลื่อนไหวภาค
ประชาชน บริษัทเอกชน และมหาวิทยาลัย
ที่อยู่นอกเมืองฟูกูชิมะ รวมทั้งขอความช่วย
เหลือจากภายนอกประเทศ ประชาชนและ
กเครือข่ายเกษตรอินทรีย์ฟูกูชิมะก�าลังตรวจวัด
เกษตรกรซึ่งไม่เคยเกี่ยวข้องกับรังสีมาก่อน สมาชิ
รังสีในที่ดิน, ธันวาคม พ.ศ. 2554, ภาพโดย JANIC
เริ่มท�าการศึกษาเรียนรู้และท�าการตรวจวัด
รังสีกันด้วยตนเอง พวกเขาต้องการที่จะค้นหาค�าตอบให้ชัดเจนว่า ผลผลิตภายในจังหวัด
ฟูกูชิมะนั้นปลอดภัยหรือไม่
เหล่าเกษตรกรไม่ได้จ�ากัดอยู่แค่การตรวจสอบรังสีในผลผลิตของตัวเองเท่านั้น แต่ได้เริ่มที่จะตรวจสอบผลผลิตที่มาจากภูมิภาคโดยรอบด้วย พวกเขาเชื่อว่าการตรวจวัดไร่นา
อย่างใส่ใจและพิถีพิถันจะท�าให้พบหลักฐานเชื่อมโยงว่ามีการปนเปื้อนแพร่ขยายออกไปได้
อย่างไร และจะป้องกันอย่างไรไม่ให้มันแพร่เข้าสู่อาหาร แม้จะมีความกังวลเกี่ยวกับพืชผักที่

36บทที่ 2เก็บเกี่ยวมา แต่ผลผลิตส่วนมากก็อยู่ในเกณฑ์ปลอดภัยที่รัฐบาลก�าหนดไว้ ท�าให้เกษตรกรมี
ก�าลังใจอย่างมากและช่วยกันปกป้องชุมชนอย่างแข็งขัน
อย่างไรก็ตาม แม้จะมีการริเริ่มเหล่านี้ แต่ผู้บริโภคและผู้จ�าหน่ายสินค้าก็ยังกลัว
การปนเปื้อนรังสีและหยุดซื้อผลผลิตที่มาจากฟูกูชิมะ ปรากฏการณ์นี้เกิดขึ้นทั้งๆ ที่ความ
จริงแล้วผลผลิตเหล่านี้มีมาตรฐานดีตามที่รัฐบาลก�าหนด นี่คือ “ความเสียหายจากข่าวลือที่
เป็นโทษ” เพื่อที่จะเอาชนะปัญหานี้ เหล่าเกษตรกรได้ริเริ่มการท�างานร่วมกับส่วนปกครอง
ท้องถิ่นและมหาวิทยาลัย มหาวิทยาลัยฟูกูชิมะร่วมกับหน่วยงานความร่วมมืออื่นๆ และสหกรณ์การเกษตรได้ร่วมท�าการตรวจสอบที่ดินการเกษตรในจังหวัด และมีข้อแนะน�าดังนี้
1) แจกจ่ายแผนที่การกระจายของสารกัมมันตรังสีในพื้นที่เกษตรกรรม 2) จัดท�าฐาน
ข้อมูลค่าสัมประสิทธิ์การแพร่กระจายเป็นรายพื้นที่และรายชนิดของพืชผล รวมทั้งกรรมวิธี
ที่ใช้ป้องกันการดูดซับรังสีของพืชผัก 3) ปรับปรุงการติดตามเฝ้าระวังตั้งแต่ระดับผู้ผลิตไป
จนถึงการขนส่ง 4) ปรับปรุงการติดตามเฝ้าระวังทั้งในด้านผู้จา� หน่ายและผู้บริโภคโดยการ
ชี้แจงข้อมูลข่าวสาร ซึ่งจะเป็นการเรียกความเชื่อถือของผู้บริโภคกลับมา และช่วยป้องกันไม่
ให้เกิดข่าวลือที่เป็นโทษ
เช่นเดียวกับวิธีการก�าจัดรังสีในเขตเมือง ในพื้นที่การเกษตร วิธีการที่รัฐบาลน�า
มาใช้ก็คือการลอกหน้าดินชั้นบนหนาไม่กี่เซ็นติเมตรออกไปทิ้ง
แต่ส�าหรับเกษตรกรแล้ว
ดินในแปลงการเกษตรของพวกเขานั้นถือเป็นสิ่งล�้าค่าอย่างที่สุดที่ก่อตัวมานานปี จึงเป็น
เรื่องที่ยอมรับไม่ได้จริงๆ ที่จะขุดหน้าดินออกแล้วเอาไปทิ้ง ราวหนึ่งเดือนหลังอุบัติเหตุ
นิวเคลียร์ จังหวัดฟูกูชิมะได้ให้ความกระจ่างเกี่ยวกับ “วิธีปฏิบัติด้านการเกษตร” ที่ทาง
จังหวัดก�าหนดขึ้นว่า “จากการผสมเข้ากับดิน สารกัมมันตรังสีซีเซียมส่วนใหญ่ได้ถูกดูด
ซับไปแล้ว หมายความว่ามันจะไม่สามารถซึมซับเข้าสู่พืชผลได้… ให้ใช้วิธีการเหล่านี้ รวมทั้งการหมักปุ๋ยอินทรีย์ ท�าต่อไปเรื่อยๆ ให้นานที่สุดเท่าที่จะท�าได้” สิ่งที่บอกว่าเป็น “วิธีปฏิบัติ” นี้ เป็นการท�าให้สารซีเซียมเจือจางลงโดยการผสมไปกับเนื้อดิน และคอยตรวจสอบ
การกระจายตัวของรังสี ส�าหรับเกษตรกรอินทรีย์และนักวิจัยทั้งในและนอกจังหวัดฟูกูชิมะ
แล้ว พวกเขาถือว่าวิธีนี้เป็นแค่จุดเริ่มต้นของการศึกษาทดลองเท่านั้น
สิ่งที่ส�าคัญพอๆ กับการป้องกันการปนเปื้อนของผลผลิตก็คือ เรื่องของชาวไร่
ชาวนาที่ได้รับรังสี การได้รับรังสีของคนงานรับจ้างในไร่ที่ขยายระยะเวลาการท�างานนาน
ขึ้นในบริเวณที่มีรังสีปนเปื้อนค่อนข้างสูง ยังคงเป็นข้อกังวลที่ส�าคัญ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง
ในกลุ่มคนงานที่อายุยังน้อย สิ่งที่จา� เป็นต้องด�าเนินการตั้งแต่ตอนนี้ต่อไปในระยะยาวคือ
กรอบการท�างานในเรื่องการควบคุมสุขภาพโดยใช้งบประมาณสาธารณะ

ความเสียหายใหญ่หลวงของผลิตภัณฑ์นมและการปศุสัตว์
หลังอุบัติเหตุหนึ่งสัปดาห์ มีการตรวจพบสารกัมมันตรังสีในน�้านมดิบที่มาจากหมู่
บ้านอิตาเตะและถูกห้ามจ�าหน่าย ผู้เลี้ยงวัวต้องใช้เวลาทุกวันในการรีดนมวัวแล้วเอาไปเททิ้ง
สุดท้ายวัวเหล่านี้ถูกขายต่อไปยังภูมิภาคอื่น และผู้เลี้ยงโคนมในเขตอพยพก็ต้องเลิกกิจการ
เช่นเดียวกับผู้เลี้ยงปศุสัตว์อื่น แม้ว่าการปนเปื้อนอย่างรุนแรงจะเกิดขึ้นในพื้นที่ที่ติดต่อกับ
เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

37เขตอพยพด้วย แต่จากการที่พื้นที่เหล่านี้ไม่ได้ถูกก�าหนดรวมให้เป็นเขตอพยพ เกษตรกรใน
พื้นที่เหล่านี้จึงไม่มีสิทธิ์ได้รับเงินสงเคราะห์สาธารณะหรือการช่วยเหลือใดๆ นับเป็นความ
ทุกข์ยากเหลือคณาส�าหรับพวกเขา
นมและผลิตภัณฑ์จากนมทั้งหลายมีการตรวจพบสาร
กัมมันตรังสีตั้งแต่ขั้นแรกของการผลิต (น�้านมดิบ)ในด้านพืชอาหารสัตว์ ในบางพื้นที่ของจังหวัดฟูกูชิมะและจังหวัดอิวาเตะไปทาง
ทิศเหนือ หญ้าเลี้ยงสัตว์และทุ่งหญ้าส�าหรับเลี้ยงสัตว์ได้ถูกก�าหนดให้เป็นพื้นที่ “ควบคุมโดย
สมัครใจ” เกษตรกรผู้เลี้ยวโคนมในเขตพื้นที่ดังกล่าวจ�ายอมข่มใจท�างานหนักเพื่อท�าให้มั่นใจ
ได้ในความปลอดภัยของน�า้ นมดิบ โดยการสั่งน�าเข้าหญ้าเลี้ยงสัตว์มาเลี้ยงวัวนมแทน เป็นทางเลือกที่ต่างจากอาหารสัตว์ทั่วไป ซึ่งเป็นต้นทุนที่ค่อนข้างสูงในกิจการของพวกเขา
อาหารส� า หรั บ สุ ก รและโคเนื้ อ ก็ ถู ก ควบคุ ม ให้ เ ป็ น มาตรฐานเดี ย วกั น กั บ โคนมเกษตรกรโคเนื้อในพื้นที่ที่ถูกควบคุมการจ�าหน่ายต้องด�าเนินการตรวจสอบอย่างเต็มรูปแบบ
เทศบาลหลายแห่ ง ยั ง ได้ สุ ่ ม ตรวจเนื้อสัตว์อื่นๆ (หมู, ไก่) และไข่ที่รับ
มาจากโรงเชือดในพื้นที่เหล่านี้ด้วย
ต่างกับวัว หมู และไก่ที่
ไม่ได้เลี้ยงด้วยพืชอาหารสัตว์ แต่ใช้อาหารเม็ดน�าเข้าเป็นหลัก มีข้อ
กังวลเกี่ยวกับการปนเปื้อนรังสีของ
ไข่ที่มาจากโรงเลี้ยงขนาดเล็กที่ใช้
อาหารในท้องถิ่นนั้น แต่ก็ไม่อาจ
คาดการณ์ได้เพราะไม่มีหลักฐาน
มากนักที่บ่งชี้ถึงการปนเปื้อน
วัวถูกทิ้งไว้จนอดตายในเขตที่ถูกสั่งให้อพยพหนีจากพื้นที่,เมษายน พ.ศ. 2554, ภาพโดย Naomi Toyodaอุตสาหกรรมประมงเผชิญการตรวจสอบอย่างละเอียดของผู้บริโภค
เนื่องจากเกิดปัญหาน�้าปนเปื้อนสารกัมมันตรังสีรั่วไหลลงสู่ทะเลมาอย่างต่อเนื่อง
นับตั้งแต่เกิดอุบัติเหตุขึ้น ผู้บริโภคจึงจับตาดูอย่างเข้มงวดในเรื่องการปนเปื้อนในสัตว์น�้า
การออกท�าประมงและผู้ประกอบการเรืออวนลากตามแนวชายฝั่งจังหวัดฟูกูชิมะจึงมีการ
ก�าหนดเงื่อนไขข้อควบคุมแบบสมัครใจ เพื่อใช้ในการปฏิบัติงานของตนเอง ในสภาพการณ์
สืบเนื่องมาจากผลกระทบของอุบัติเหตุนิวเคลียร์เช่นนี้ จังหวัดฟูกูชิมะได้ชี้แจงต่อสาธารณะว่า สัตว์นา�้ ถือได้ว่าน่าจะปลอดภัย ซึ่งเป็นค�าตอบที่ได้จากการเฝ้าติดตามตรวจวัดมากกว่า
10,000 ครั้ง ณ ขณะนี้ ชาวประมงและพ่อค้าปลารายเล็กยังคงถือว่าท�างานอยู่ในระยะ
ทดลอง เพื่อคอยรับฟังเสียงสะท้อนจากผู้บริโภคที่ซื้อสัตว์น�้าของพวกเขา ซึ่งตามแนวทาง
นี้ “การปฏิบัติการทดลอง” จะยังคงด�าเนินต่อไปเพื่อให้ได้มาซึ่งความรู้เบื้องต้นที่ต้องการใน
การเปิดกิจการประมงขึ้นใหม่ในจังหวัดฟูกูชิมะ ณ วันที่ 30 กันยายน พ.ศ. 2557 มีสัตว์น�้า

38บทที่ 2

52 ชนิดที่อยู่ในขอบข่ายของการปฏิบัติการทดลอง สมาพันธ์ด้านสหกรณ์การประมง
จังหวัดฟูกูชิมะ (The Fukushima Prefectural Federation of Fisheries Co-operative
Associations) เป็นหัวหอกน�าในการจ�าหน่ายสัตว์น�้าเหล่านี้ ซึ่งทั้งหมดผ่านการคัดกรอง
การปนเปื้อนรังสีและท�าการชี้แจงต่อสาธารณะ สัตว์น�้าที่พบค่ารังสีเกินกว่า 50 เบคเคอเรล
ต่อกิโลกรัมจะถูกตัดออกจากรายการที่ทา� การทดลองของสหกรณ์การประมง
ในส่วนข้อ
กังวลเรื่องน�้าปนเปื้อน ทางจังหวัดก็กา� ลังเพิ่มการตรวจสอบพื้นที่มหาสมุทร โดยในบริเวณ
ที่อนุญาตให้ท�าประมงได้นั้น ไม่มีการตรวจพบสารซีเซียมและตริเตียม หรือเพียงตรวจพบ
ในปริมาณที่ตา�่ มากๆ เท่านั้น อย่างไรก็ตามควรกล่าวไว้ด้วยว่า มีข้อกังวลบางประการจาก
ข้อเท็จจริงที่ว่า ชนิดของสารกัมมันตรังสีที่มีการตรวจสอบนั้นค่อนข้างจ�ากัด
ปลาน�้ า จื ด มี ลั ก ษณะทางชี ว วิ ท ยาที่ ง ่ า ยมากต่ อ การสะสมของสารกั ม มั น ตรั ง สีซีเซียม และยังยากมากที่จะก�าจัดออกไป ยังคงมีตัวอย่างเกิดขึ้นให้เห็นหลายกรณีที่พบทั้งใน
จังหวัดฟูกูชิมะ และที่จริงแล้วรวมไปถึงพื้นที่ภาคตะวันออกของญี่ปุ่นอีกจ�านวนมากที่พบว่า
ปลาน�้าจืดมีการปนเปื้อนสารซีเซียมเกินกว่าจุดอ้างอิงมาตรฐาน (ยกเว้นในฟาร์มเลี้ยงปลา)ชาวประมงที่หาปลาในล�าธารภูเขาถูกบังคับให้ปฏิบัติตาม “นโยบายจับแล้วปล่อย” และถูก
เจ้าหน้าที่ท้องถิ่นสั่งห้ามไม่ให้น�าปลาที่จับได้กลับไปรับประทานที่บ้าน

บทเรียนที่ 5 การสร้างระบบติดตามเฝ้าระวังที่ทั้งผู้ผลิตและ
ผู้บริโภคสามารถมีส่วนร่วมได้เป็นเรื่องส�าคัญ
เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นเพียงหนึ่งครั้งจะเกิดค�าถามตามมามากมายเกี่ยวกับผลกระทบ
จากสารกัมมันตรังสี แม้ว่าผู้ประกอบการประมงจะแสดงให้เห็นว่าสินค้ามีความปลอดภัย
และผ่านการคัดกรองโดยกระบวนการที่เข้มงวด แต่ไม่ใช่เรื่องง่ายเลยที่จะเรียกความเชื่อมั่น
ของตลาดให้กลับมา และแม้ว่ารัฐบาลและผู้ผลิตจะพากเพียรในการขจัดข่าวลือที่เป็นโทษ
อย่างไร ผู้บริโภคก็จะไม่รู้สึกวางใจ เว้นแต่พวกเขาจะรู้สึกเชื่อถือในระบบการเฝ้าติดตามและ
ตรวจสอบสินค้า ยิ่งไปกว่านั้นคือความเชื่อมั่นในวงจรการซื้อขาย
ในฟูกูชิมะ อุบัติเหตุได้ผ่านพ้นไปแล้วสี่ปี แต่สถานการณ์ก็ยังไม่ได้ข้อสรุป ความหวาดกลัวเกี่ยวกับเชื้อเพลิงนิวเคลียร์และน�้าปนเปื้อนรังสียังคงอยู่ ความกังวลนี้ไม่ได้จ�ากัด
อยู่เพียงในจังหวัดฟูกูชิมะ และมีความหวังเพียงเล็กน้อยที่จะกอบกู้ความเชื่อมั่นให้กลับมา
พูดง่ายๆ คือเป็นไปไม่ได้เลยที่ในเวลาอันสั้น ผู้บริโภคจะกลับมาเชื่อมั่นในสินค้าพื้นฐานที่ถูก
ส่งมาจากพื้นที่ใกล้โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ที่ท�าให้เกิดหายนะ
มากไปกว่านั้น อุตสาหกรรมท้องถิ่นก�าลังประสบกับวิกฤตการขาดแคลนแรงงาน
อย่างหนัก เนื่องจากมีการอพยพออกจากพื้นที่ของประชาชนมากขึ้น และเนื่องด้วยความไม่
มั่นคงโดยภาพรวมของภูมิภาค ด้วยระดับปัญหาดังนี้ อุตสาหกรรมท้องถิ่นทั้งหมดอาจพัง
ทลายลงได้ นี่เป็นปัญหาที่ไม่สามารถแก้ไขได้ด้วยการให้เงินสงเคราะห์หรือเงินชดเชยเพียง
ล�าพัง
เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

39

จากผลกระทบของรังสีที่มีต่อสินค้าอุตสาหกรรมพื้นฐาน อุตสาหกรรมพื้นฐาน
จึงได้รับผลอย่างมหาศาล ไม่เพียงเท่านั้น แม้ว่าผลกระทบอาจไม่มีอันตรายมากนัก ความเสียหายก็ไม่สามารถหยุดยั้งได้เลย นอกเสียจากจะมีความเชื่อถืออย่างกว้างขวางในบรรดาผู้
ที่อยู่ในระบบตรวจสอบสินค้า
สุดท้ายนี้ ประชาชนในแต่ละประเทศต้องเรียกร้องให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องก�าหนด
มาตรฐานอ้างอิงเกี่ยวกับรังสีที่เหมาะสมต่อผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมพื้นฐาน
ผลิตภัณฑ์
อาหารและน�า้ ดื่มก่อนที่อุบัติภัยขนาดใหญ่จะเกิดขึ้น อย่างไรก็ตาม อันตรายยังคงอยู่แม้ว่า
คุณจะมีมาตรฐานอย่างเข้มงวดอยู่แล้วในภาวะปกติ เพราะทันทีที่เกิดอุบัติเหตุ หน่วยงาน
รัฐอาจหาช่องทางผ่อนปรนอย่างเต็มที่หรือแม้แต่ท�าการยกเลิกมาตรฐานเหล่านี้ไปเลยก็ได้
ปัญหาที่เป็นไปได้อื่นๆ ยังรวมไปถึงความผิดพลาดในการตรวจสอบสินค้า การปลอมแปลง
สินค้าว่าเป็นของที่มาจากภูมิภาคอื่น และข้อมูลเท็จ ประชาชนต้องการระบบตรวจตราที่
ครอบคลุมและเอาจริงเอาจัง รวมไปถึงการเสาะหาค�าแนะน�าจากผู้เชี่ยวชาญอิสระ
เครื่องมือตรวจและวัดค่ารังสีเป็นสิ่งขาดเสียมิได้ที่ต้องมีสา� รองไว้ตลอดเวลา และระบบที่ใช้ต้องให้ความมั่นใจได้ด้วยว่า ชาวสวนชาวไร่ ชาวประมง และผู้บริโภคสามารถน�า
ไปใช้ตรวจสอบได้ด้วยตัวเอง ทั้งในระดับสหกรณ์การเกษตร/การประมง สหกรณ์และชุมชน
การเปิดเผยข้อมูลเป็นกุญแจสู่ความเชื่อมั่นในระบบการตรวจสอบและตรวจวัดการปนเปื้อน
รังสี ประชาชนควรได้รับการฝึกอบรมอย่างสม�า่ เสมอเพื่อยกระดับความสามารถในการอ่าน
และการเข้าใจวิธีการตรวจสอบและตรวจวัดรังสี

รังสีคร่อมเส้นเขตจังหวัด
นายทาเคชิ ซาโตะ (อายุ 38 ปี นามสมมุติ) เคยอาศัยในหมู่บ้านในจังหวัด
มิยากิ ซึ่งมีเขตแดนติดกับทางตอนเหนือของจังหวัดฟูกูชิมะ เขาย้ายจากโตเกียวไปอยู่
ที่นั่นได้ 10 ปีแล้วด้วยความหลงไหลในวิถีชีวิตชนบท เมื่ออุบัติเหตุนิวเคลียร์เกิดขึ้น
เขารู้สึกว่าตัวเองปลอดภัยเพราะอยู่คนละจังหวัดกับฟูกูชิมะ แต่ว่าหมู่บ้านที่อยู่ติดกันใน
เขตจังหวัดฟูกูชิมะกลับค่อนข้างเป็นกังวลมากกว่า เพื่อนของเขาคนหนึ่งท�าการวัดค่า
รังสีในหมู่บ้านของเขาและท�าให้เกิดความตระหนกขึ้น ดังนั้น เขาจึงอพยพภรรยาและ
ลูกไปอยู่ที่เมืองเซนไดในจังหวัดมิยากิ ซึ่งพ่อแม่ภรรยาของเขาอาศัยอยู่ ถึงแม้หมู่บ้าน
ของเขาปนเปื้อนด้วยรังสี เขากลับไม่ได้รับค่าชดเชยใดๆ จากรัฐบาลหรือทางจังหวัด
ด้วยเหตุผลที่ไม่สามารถเข้าใจได้ คือ เมืองที่เขาอาศัยอยู่ไม่ได้เป็นส่วนหนึ่งของจังหวัด
ฟูกูชิมะ ทาเคชิได้เรียนรู้จากประสบการณ์ตรงว่า “กัมมันตภาพรังสีไม่สนใจอะไรทั้งสิ้น
กับเขตแดนที่มนุษย์เป็นผู้ก�าหนด”40บทที่ 2

6. การก�าจัดรังสีให้หมดเป็นไปไม่ได้
บ้านที่ไร้ส้วม
ตั้งแต่เริ่มต้นมาแล้วที่นโยบายพลังงานนิวเคลียร์ของญี่ปุ่นไม่ได้ระบุชัดเจนใน
เรื่องกระบวนการก�าจัดเชื้อเพลิงใช้แล้วในขั้นสุดท้าย ท�าให้พลังงานนิวเคลียร์เปรียบเสมือน
“คฤหาสน์ที่ปราศจากห้องส้วม” มากไปกว่านั้น หลังจากที่เกิดอุบัติเหตุฟูกูชิมะ ประเทศ
ญี่ปุ่นจะต้องท�าการบ�าบัดจัดเก็บเศษหินเศษปูนและเศษซากวัสดุอื่นๆ
ที่มีรังสีตั้งแต่บัดนี้
รวมทั้งเชื้อเพลิงที่ใช้แล้วและเศษซากวัสดุต่างๆ ที่จะเกิดขึ้นจากงานรื้อถอนโรงไฟฟ้าที่จะ
ด�าเนินไปเป็นเวลาหลายทศวรรษในอนาคต
เศษหินเศษปูนจากเหตุการณ์อุบัติภัยได้จุดประเด็นการถกเถียงที่ใหญ่โต เพราะ
เจ้าหน้าที่ได้ขนย้ายเศษหินเศษปูนเหล่านี้ออกไปยังนอกบริเวณเขตปนเปื้อนรังสีเพื่อท�าการ
บ�าบัดจัดเก็บนอกเขตภัยพิบัติ (wide-area disposal) ประชาชนต่างจับตาดูการขนย้ายนี้
อย่างใกล้ชิด และอดทนอดกลั้นต่อความกังวลเกี่ยวกับการแพร่ขยายของการปนเปื้อนรังสี
อย่างไรก็ตาม
คณะกรรมการสืบสวนที่จัดตั้งโดยกระทรวงสิ่งแวดล้อมไม่ได้ท�าให้เรื่องนี้
กระจ่างต่อสาธารณะและไม่อนุญาตให้ประชาชนเข้าร่วม ไม่เปิดเผยรายงานการประชุมต่อ
สาธารณะ งบประมาณ 1 ล้านล้านเยนถูกจัดสรรส�าหรับกระบวนการบ�าบัดจัดเก็บสิ่งปน
เปื้อนนอกเขตภัยพิบัติ โดยก�าหนดเวลาด�าเนินการที่มากกว่า 2 ปีนับจากปี พ.ศ. 2554
งานก�าจัดรังสีเริ่มในปี พ.ศ. 2555 อย่างไรก็ตาม หลังอุบัติเหตุเชอร์โนบิล
การก�าจัดรังสีในยุโรปถือว่าไม่ได้ผลดีนัก แม้ว่าจะเสียค่าใช้จ่ายอย่างมหาศาลก็ตาม ดังนั้น
จึงไม่มีวิธีการก�าจัดรังสีที่เคยท�ามาก่อนและสามารถเป็นตัวอย่างให้กับฟูกูชิมะได้

เผชิญหน้าประเด็นปัญหาที่ถูกละเลยมาช้านาน
การก� า จั ด รั ง สี จ ะก่ อ ให้ เ กิ ด ของเสี ย ปนเปื ้ อ นรั ง สี จ ากกระบวนการก� า จั ด ขึ้ น มาอีก รวมถึงดินและทรายที่เต็มไปด้วย
อนุภาคกัมมันตรังสี ของเสียจากการ
ก�าจัดรังสีถูกกองสุมรวมกันไว้ในพื้นที่
จัดเก็บชั่วคราว การก�าหนดสถานที่จั ด เก็ บ ชั่ ว คราวเหล่ า นี้ ถู ก ปล่ อ ยให้เป็นหน้าที่ของเมืองหรือหมู่บ้านเป็นผู้
ตัดสินใจ และการเริ่มต้นที่จะจัดการ
กับมันก็เป็นเรื่องที่ยากจะกระท�า ภายใต้มาตรการสุดท้าย ขยะเหล่านี้ก�าลัง
ถูกจัดเก็บไว้ชั่วคราวในสถานที่ที่เป็น
การก�าจัดรังสีในย่านใจกลางเมืองโดยใช้เครื่องฉีดน�า้
ลานโล่ง สวนของบ้านหลังใหญ่ และแรงดันสูง, กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2555, ภาพโดย JANIC
สถานที่อื่นๆ แผนการล่าสุดคือการ
เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

41

เคลื่อนย้ายขยะเหล่านี้ไปพักรอในโรงเก็บรักษาที่มีก�าหนดจะก่อสร้างในพื้นที่เขตเทศบาลที่
โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ฟูกูชิมะ ไดอิชิ ตั้งอยู่ (เมืองฟุตาบะ และเมืองโอกูมะ) หลังจากนั้นจึงส่ง
ออกไปนอกจังหวัดภายใน 30 ปี อย่างไรก็ตาม สถานที่ใดจะเป็นสถานที่สุดท้ายเมื่อสิ้นสุด
ระยะเวลาจัดเก็บชั่วคราวแล้วนั้น ยังคงไม่อาจทราบได้

การก�าจัดรังสีกระท�าโดยผู้ขาดทักษะ ท�าให้เสี่ยงต่ออันตรายมากขึ้น
แม้ว่าการก�าจัดรังสีจะเป็นงานของรัฐบาลกลางและเทศบาลเจ้าของพื้นที่ แต่ใน
ความเป็นจริงแล้ว บริษัทก่อสร้างและบริษัทวิศวกรรมโยธาขนาดใหญ่ได้เข้ามารับเหมาช่วงต่อ ซึ่งส่วนใหญ่แล้วเป็นบรรษัทขนาดใหญ่ที่ในญี่ปุ่นเรียกว่า “ผู้รับเหมาใหญ่” ที่มาจาก
นอกจังหวัด ผู้รับเหมายักษ์ใหญ่เหล่านี้ท�าสัญญาจ้างเหมาช่วงกับบริษัทขนาดเล็กถึงขนาด
กลางในท้องถิ่นที่รับสมัครคนงานจากทั่วประเทศ เป็นงานที่ไม่รู้ว่าภารกิจคืออะไร เป็นการ
รับเข้ามาในฐานะลูกจ้างทดลองงาน หรือรับเข้าท�างานอย่างไม่ถูกต้อง โดยงานพื้นฐาน
ก็คือการท�าความสะอาดและจากนั้นก็ขจัดเอาหน้าดินออก อุปกรณ์ฉีดน�้าแรงดันสูงที่ใช้ใน
การท�าความสะอาดได้ฉีดเอาสารกัมมันตรังสีไปลงในแม่น�้าที่ไหลต่อไปยังมหาสมุทร ท�าให้
ประชาชนออกมาต�าหนิว่าเป็นการท�าให้สารกัมมันตรังสีแพร่กระจายโดยใช่เหตุ ทางโตเกียว
จึงต้องชี้แนะให้คนงานแก้ไขให้นา�้ กลับมาสะอาดเหมือนเดิม

ความล่าช้าในการก�าจัดรังสีในที่อยู่อาศัย
การก�าจัดรังสีในที่อยู่อาศัยเป็นไปอย่างเชื่องช้า การก�าจัดรังสีในสถานรับเลี้ยง
เด็ก โรงเรียนอนุบาลและโรงเรียน เป็นการจัดจ้างคนภายนอกซึ่งเป็นธุรกิจรับจ้างใน
ท้องถิ่น หรืออาจท�าโดยเจ้าหน้าที่โรงเรียนและผู้ปกครอง ในบางกรณีก็มีอาสาสมัครเสนอ
ตัวเข้าช่วยเหลือ ในพื้นที่ที่ไม่มีค�าสั่งให้อพยพออกไป ชาวบ้านต้องอยู่ในพื้นที่ที่ความจริง
สมควรท�าการก�าจัดรังสีเรียบร้อยแล้ว เนื่องจากไม่สามารถทนรอคอยเจ้าหน้าที่ได้ ชาวบ้าน
จ�านวนมากจึงลงมือด�าเนินการด้วยตนเอง

ผู้รับเหมาใหญ่ซึ่งสนับสนุนนิวเคลียร์ได้ประโยชน์จากอุบัติเหตุนิวเคลียร์
งานบ� า บั ด จั ด เก็ บ สิ่ ง ปนเปื ้ อ นนอกเขตภั ย พิ บั ติ แ ละงานเกี่ ย วกั บ การก� า จั ด รั ง สีทั้งหลายได้สร้างผลก�าไรอย่างมากให้กับบรรดาผู้รับเหมาใหญ่
งานเหล่านี้ท�าให้บรรดา
บริษัทผู้รับเหมามีงานท�า โดยปฏิบัติการในนามของจังหวัดหรือโตเกียว หลังจากได้ก�าไร
เบื้องต้น พวกผู้รับเหมาใหญ่ก็จะจ้างผู้รับเหมาก�าจัดขยะอุตสาหกรรมท้องถิ่นอีกทอดหนึ่ง
ในระดับเมืองใหญ่ เมืองเล็ก และหมู่บ้าน งานก�าจัดรังสีท�าให้ผู้รับเหมาในท้องถิ่นมีโอกาส
สร้างสหภาพทางธุรกิจขึ้น และเป็นการสร้างแรงกระเพื่อมบางประการเพื่อฟื้นฟูความเป็น
ธุรกิจท้องถิ่นของตัวเอง แต่อนิจจา พวกเขาต้องต่อสู้อย่างหนักเมื่อมีผู้รับเหมาใหญ่จาก
นอกจังหวัดเข้ามาอยู่ในสถานการณ์ด้วย จนถึงบัดนี้ ผู้ที่ได้ประโยชน์จากนโยบายส่งเสริม
นิวเคลียร์ก็ยังได้ประโยชน์เพิ่มขึ้นอีกจากอุบัติเหตุนิวเคลียร์

42บทที่ 2วิธีการจ้างเหมาซ้อนหลายชั้น เป็นอุปสรรคต่อความเข้าใจภารกิจของคน
งานก�าจัดรังสี
คนที่อยู่แนวหน้าของงานก�าจัดรังสีมาจากบริษัทขนาดกลางไปจนถึงขนาดเล็ก
และเล็กมาก โดยงานจะถูกสั่งการลงมาจากบริษัทรับเหมาที่เป็นผู้ท�าสัญญารับงาน ผ่านผู้รับเหมาช่วงอีกหลายราย เป็นเรื่องปกติที่งานจะถูกส่งผ่านตัวกลางราว 4-5 ชั้น จากผู้รับ
เหมาไปยังผู้รับเหมาของผู้รับเหมาเป็นทอดๆ ไป นี่คือโครงสร้างตามธรรมเนียมปฏิบัติใน
ญี่ปุ่น ซึ่งไม่ใช่แค่งานก�าจัดรังสีเท่านั้น แต่ยังรวมไปถึงงานก่อสร้างและงานวิศกรรมโยธา
โดยทั่วไปด้วย ในงานรื้อถอนโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ก็เป็นเช่นเดียวกันที่ทา� ให้คนงานก�าจัดรังสี
ต้องได้รับรังสีและเสี่ยงต่อสุขภาพ แต่ก็เป็นงานที่ส�าคัญและจ�าเป็นต้องท�า แต่ทว่า สภาพแวดล้อมของการท�างานไม่น่าพึงประสงค์โดยสิ้นเชิง
ทั้งในเชิงเศรษฐศาสตร์และในเชิง
สภาพจิตใจ มีรายงานว่า คนงานรื้อถอนเตาปฏิกรณ์นิวเคลียร์ในยูเครนได้รับหลักประกัน
เกี่ยวกับสภาพเงื่อนไขการท�างานที่ดีพอ แต่ในฟูกูชิมะ สภาพเงื่อนไขการท�างานของคนงาน
แนวหน้าในการก�าจัดรังสีและงานรื้อถอนโรงงานนิวเคลียร์กลับไม่สมน�้าสมเนื้ออย่างยิ่งเมื่อ
เทียบกับความส�าคัญและความเสี่ยงของงาน

บทเรียนที่ 6 เป็นไปไม่ได้ที่จะก�าจัดการปนเปื้อนสารกัมมันตรังสี
ให้หมดไป
แม้จะใช้ค�าว่าการก�าจัดการปนเปื้อนสารกัมมันตรังสี (decontamination) แต่ในความเป็นจริงแล้วไม่มีทางเป็นไปได้ที่จะก�าจัดรังสีให้หมดไป
โดยกรณีส่วนใหญ่แล้ว
เป็นเพียงแค่การขนส่งวัตถุที่ถูกปนเปื้อนไปยังที่อื่น กระบวนการในการก�าจัดรังสีและการ
รวบรวมเศษซากสิ่งปนเปื้อนยังสามารถที่จะเพิ่มความเสี่ยงของการแพร่กระจายรังสี ดังนั้น
จึงควรมีการจ�าแนกว่าพื้นที่ใดที่มีความจ�าเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องท�าการก�าจัดรังสีและพื้นที่ใด
ที่มีความจ�าเป็นน้อย เพื่อไม่ท�าให้อันตรายของรังสีเพิ่มขึ้น ทั้งนี้ ในกระบวนการท�างานเพื่อ
ก�าจัดรังสี หรือเมื่อเกิดความผิดพลาดในระบบการจัดการเกี่ยวกับการก�าจัดรังสีและสิ่งปน
เปื้อนต่างๆ ย่อมสร้างอันตรายจากการได้รับรังสีเพิ่มมากขึ้น
แทนที่จะปล่อยให้เป็นหน้าที่ของเทศบาลและบริษัทเพียงไม่กี่แห่ง การก�าจัดรังสี
ต้องเป็นการด�าเนินการที่อยู่ภายใต้ระบบสาธารณะที่มีภาระความรับผิดชอบที่กว้างขวาง
เป็นความผิดพลาดอย่างร้ายแรงที่จะมองว่างานเหล่านี้เป็นความรับผิดชอบส่วนตัวของฝ่าย
ปกครองท้องถิ่นและชุมชนที่ได้รับความเดือดร้อน องค์กรสาธารณะต่างๆ ต้องถือเป็นภาระ
หน้าที่ในการชี้แจงให้กระจ่างชัดต่อประชาชนที่เดือดร้อน
ในฟูกูชิมะ คลื่นยักษ์สึนามิและอุบัติเหตุนิวเคลียร์สร้างความเสียหายประกอบกัน
มีตัวอย่างหลายกรณีที่เศษซากจ�านวนมหาศาลที่เกิดจากสึนามินั้น ไม่อาจน�าไปจัดการได้
เนื่องจากอาจมีการปนเปื้อนรังสี การจัดการกับความหายนะที่ซับซ้อนอาจท�าให้ปัญหายิ่งมี
ความซับซ้อนมากขึ้น นี่คือประเด็นที่ต้องระลึกไว้
เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

43

7. อุบัติเหตุยังไม่อาจสรุปได้ ตราบใดที่คนงาน
ยังไม่ได้รับการปกป้องและการดูแลสุขภาพที่ดีขึ้น
วิกฤตการขาดแคลนแรงงาน
การด�าเนินการโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ต้องการคนงานเป็นจ�านวนมาก ก่อนอุบัติเหตุ
เกณฑ์ ป ริ ม าณรั ง สี ที่ อ นุ ญ าตให้ ค นงานรับได้ถูกควบคุมอย่างเข้มงวด
แต่หลังจากอุบัติเหตุ การควบคุมนี้
ถูกผ่อนปรนอย่างน่าตกใจ แม้แต่ใน
เวลาที่โรงไฟฟ้านิวเคลียร์เดินเครื่อง
อย่างเป็นปกติ คนงานก็ไม่สามารถ
หลีกเลี่ยงการสัมผัสรังสีได้ ขณะนี้
ยังมีความต้องการคนงานมากกว่านี้
อีกเป็นจ�านวนมากเพื่อที่จะควบคุม
สถานการณ์ให้ได้ รวมทั้งการก�าจัด การท�างานภายในโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ฟูกูชิมะ ไดอิชิ
หลังเกิดอุบัติเหตุ, กรกฎาคม พ.ศ. 2556
รังสีให้เสร็จสิ้น
เช่นเดียวกันกับการป้องกันความเสียหายทางสุขภาพของคนงาน เกณฑ์มาตรฐาน
เกี่ยวกับการได้รับรังสีนั้นถูกน�าไปบังคับใช้ทางกฎหมายในการจ่ายค่าชดเชยเมื่อคนงานเกิด
ความเสียหายทางสุขภาพ อย่างไรก็ตาม เป็นที่ชัดเจนว่า บรรดาผู้บริหารต่างเกลียดมาก
ที่ต้องยอมรับความเสียหายที่เกี่ยวเนื่องมาจากการท�างาน โดยท�าการควบคุมค่าการได้รับ
รังสีที่ผิด เพื่อพยายามท�าให้ตัวเลขการได้รับรังสีของคนงานต�่ากว่าความเป็นจริง

การจ้างเหมางานซ้อนหลายชั้น บีบค่าแรงคนงาน
คนงานที่ท�างานอยู่แนวหน้าในการรื้อถอนเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ได้รับการดูแล
อย่างน่ารังเกียจภายใต้งานที่ตรากตร�า ยิ่งมีความเสี่ยงอันตรายต่อการรับรังสีสูงขึ้นกว่า
งานก�าจัดรังสี ระหว่างบริษัทรับเหมาตัวจริงที่ท�าสัญญารับงานจากโรงไฟฟ้ากับคนงานที่
อยู่หน้างาน ยังมีผู้รับเหมาช่วงอีกมากมายที่อยู่ระหว่างกลาง นั่นหมายความว่าคนกลาง
ทั้งหมดเหล่านี้ก�าลังเบียดบังค่าแรงไปจากพวกเขา คนงานจ�านวนมากเป็นลูกจ้างนอกระบบ
ที่ขาดสิทธิประโยชน์ในเรื่องอัตราค่าแรงรายชั่วโมงและรายวัน
คนไร้บ้านเป็นส่วนหนึ่ง
ในแรงงานเหล่านี้ที่ถูกส่งไปยังฟูกูชิมะโดยบริษัทนายหน้ารับเหมาค่าแรงคนงานในเมือง
(urban worker dispatch companies) อุตสาหกรรมประเภทนี้มีการด�าเนินการใต้ดินที่รู้จัก
กันดีในชื่อ “ผู้จัดส่งคน” (people dispatchers) ที่บ่อยครั้งมีการเชื่อมโยงกับแก๊งยากูซ่าหรือ
พวกมาเฟียญี่ปุ่น สถานการณ์การจ้างเหมางานซ้อนหลายชั้นภายในโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ถูก
ระบุว่าเป็นปัญหามาก่อนที่จะมีอุบัติเหตุ โดยมีการร้องเรียนจากกลุ่มภาคประชาชนไปยัง
บริษัทเท็ปโกว่ามีแก๊งยากูซ่า (กลุ่มอาชญากรรมจัดตั้ง) เข้ามาเกี่ยวข้องและเป็นแหล่งบ่ม

44บทที่ 2เพาะให้เกิดการปฏิบัติอย่างผิดกฎหมายต่อคนงาน

สวัสดิการด้านสุขภาพที่ไม่เพียงพอของคนงาน
โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ทั้งหลายบ่อยครั้งถูกก่อสร้างในพื้นที่ที่มีประชากรน้อยและ
ประชาชนมีความโน้มเอียงที่จะมองว่าบริษัทไฟฟ้าและบริษัทในเครือเป็นแหล่งงานที่มั่นคง
และมีเสถียรภาพ อย่างไรก็ตาม แรงงานส่วนมากในบริษัทรับเหมาช่วงเป็นแรงงานที่ไม่มี
การจัดตั้งรวมตัว โดยเฉพาะคนงานที่ท�างานอยู่แถวหน้าที่บ่อยครั้งเป็นแรงงานจ้างชั่วคราว
ที่รับค่าแรงเป็นรายวัน ขึ้นอยู่กับบริษัท แรงงานบางคนไม่ได้รับการท�าประกันสุขภาพด้วยซ�้า
ยังมี “แรงงานแฝง” อยู่ทั่วไป โดยแรงงานเหล่านี้ไม่ถูกนับเป็นแรงงานตามกฏหมายเพราะ
มันจะท�าให้เกิดปัญหาใหญ่กับบริษัทผู้จ้าง ถ้าหากพวกเขาเกิดป่วยหรือบาดเจ็บขึ้นมา ในประเทศญี่ปุ่น มีการฟ้องเรียกค่าเสียหายโดยคนงานโรงงานนิวเคลียร์ที่ป่วยจากอุบัติเหตุ
ทางรังสีครั้งแรกในปี พ.ศ. 2518 แต่ไม่ส�าเร็จ ซึ่งจนถึงปี พ.ศ. 2556 มีเพียง 16 รายเท่านั้นที่ได้รับเงินชดเชยจากการฟ้องคดี
ที่จริงแล้วประชาชนชาวฟูกูชิมะที่ได้รับผลกระทบจากอุบัติเหตุเองก็เป็นส่วนหนึ่ง
ในบรรดาคนงานทั้งหลายด้วย ก่อนเกิดอุบัติเหตุ โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ฟูกูชิมะ ไดอิชิ มีแรงงานรับเหมาช่วงที่ได้รับรังสีเป็นอัตราสูงที่สุดในประเทศ และกลายเป็นประเด็นปัญหา
ขึ้นมา ประเด็นคือคนงานที่ฟูกูชิมะได้รับรังสีสูงถึง 4 เท่าของลูกจ้างเต็มเวลาที่ท�างานใน
โรงงานนิวเคลียร์ทั่วประเทศญี่ปุ่น ทั้งๆ ที่ไม่มีอุบัติเหตุใดๆ เกิดขึ้นเลย คนงานบางคนยัง
ได้รับรังสีสูงถึง 8 มิลลิซีเวิร์ตต่อปี
ก่อนเกิดอุบัติเหตุ สื่อมวลชนไม่ได้รายงานข่าวมากนักในประเด็นคนงานโรงไฟฟ้า
นิวเคลียร์ที่ก�าลังได้รับรังสี ในขณะที่กลุ่มเคลื่อนไหวภาคพลเมืองได้สนับสนุนการช่วยเหลือ
แก่ผู้ป่วยมาอย่างต่อเนื่อง ส่วนบริษัทไฟฟ้าก็พยายามปกปิดข้อมูลอย่างมิดชิด เพื่อป้องกัน
ไม่ให้คนงานแถวหน้าบอกเล่าเรื่องราวในด้านของตน
คนที่ได้รับรังสีในโรงไฟฟ้าเป็น
กรรมกรของบริษัทรับเหมาช่วงที่อยู่หน้างานซึ่งได้รับรังสีสูงมาก 97% ของผู้ที่ได้รับรังสี
ทั้งหมดก็คือคนงานของบริษัทรับเหมาช่วง
ในระหว่างปฎิบัติหน้าที่ในสถานที่เกิดเหตุเพื่อควบคุมสถานการณ์จนถึงเดือน
มีนาคม ปี 2557 จ�านวนของคนงานที่ได้รับรังสีสะสมมากกว่า 100 มิลลิซีเวิร์ต มี 174
คน คนงานที่รับรังสีมากที่สุดเป็นคนงานของบริษัทเท็ปโกที่ได้รับถึง 678 มิลลิซีเวิร์ต และคนงานของบริษัทร่วมงานอีกคนหนึ่งที่ได้รับ 238 มิลลิซีเวิร์ต และยังมีกรณีที่ข้อมูลการ
ตรวจถูกปลอมแปลง
หลังเกิดอุบัติเหตุ โตเกียวได้เพิ่มเกณฑ์จา� กัดการรับรังสีสะสมของคนงานให้สูง
ขึ้นอย่างมากมายคือ 250 มิลลิซีเวิร์ต โดยผู้ที่ได้รับเกิน 50 มิลลิซีเวิร์ต ต้องเข้าตรวจ
โรคต้อกระจกทุกปี และถ้าเกิน 100 มิลลิซีเวิร์ตต้องเข้าตรวจโรคมะเร็งทุกปี อย่างไร
ก็ตาม กลุ่มผู้เชี่ยวชาญที่มีส่วนในการเขียนหนังสือ “คู่มือการป้องกันตนเองส�าหรับคนงาน
ที่ได้รับรังสี” (จัดท�าโดยกลุ่มประชาชนในนาม “คณะที่ปรึกษาฉุกเฉินกรณีอุบัติภัยโรงไฟฟ้า
นิวเคลียร์ฟูกูชิมะ” ได้บ่งชี้ข้อเท็จจริงว่า ประชาชนที่ได้รับรังสีหลังจากเหตุการณ์ฮิโรชิมะ
เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

45

และนางาซากิมีการบันทึกข้อมูลประวัติด้านสุขภาพส่วนบุคคลซึ่งท�าให้พวกเขาได้สิทธิ์ในการ
รักษาพยาบาลโดยไม่เสียค่าใช้จ่าย แต่ในทางกลับกัน คนงานจากเหตุการณ์ฟูกูชิมะไม่ได้
รับหลักประกันอะไรเหล่านี้เลย กลุ่มผู้เชี่ยวชาญดังกล่าวก�าลังกระตุ้นเตือนให้รัฐบาลจัดให้
มีการบันทึกประวัติทางสุขภาพและหลักประกันสุขภาพให้แก่คนงานที่ได้รับรังสีเหล่านี้ไป
ตลอดชีวิต
นอกจากนี้ จ�านวนชั่วโมงท�างานจริงของคนงานโรงไฟฟ้านิวเคลียร์สั้นกว่ามาก
เมื่อเทียบกับคนงานทั่วไป เพื่อเป็นการป้องกันการรับรังสี งานในบริเวณที่มีการแผ่รังสี
สูงอาจจ�ากัดอยู่แค่เพียง 10-20 นาทีต่อวัน แม้ว่าคนงานเหล่านี้รู้ว่าพวกเขาอาจมีความ
ผิดปกติในวันข้างหน้าจากการได้รับรังสี พวกเขาไม่รู้สึกอะไรโดยตรงหลังจากสัมผัสรังสี
ดังนั้น การเพิ่มความเข้มงวดในการจัดการและควบคุมการได้รับรังสีเป็นสิ่งที่จ�าเป็นอย่างยิ่ง

สภาพแวดล้อมในการท�างานและวิธีปฏิบัติต่อคนงานเป็นสิ่งที่ต้อง
ถูกทบทวนใหม่อย่างถึงรากถึงโคนตั้งแต่บัดนี้
ที่กล่าวมาแล้วข้างต้น เราได้เปรียบเทียบวิธีปฏิบัติต่อคนงานที่เข้าไปจัดการและ
ก�าจัดรังสีตั้งแต่เกิดอุบัติเหตุขึ้นที่ฟูกูชิมะกับเชอร์โนบิล มีช่องว่างขนาดใหญ่ในวิธีปฏิบัติต่อ
คนงานทั้งสองกลุ่มนี้ ในประเทศญี่ปุ่น แรงงานถูกละเมิดสิทธิผ่านระบบการรับเหมาช่วงต่อ
เป็นทอดๆ โดยไม่มีหลักประกันหรือความหวังในอนาคตให้แก่คนงานเลย ในขณะที่เม็ดเงิน
ส่วนใหญ่ตกอยู่กับบริษัทที่ท�าก�าไรโดยที่มือของพวกเขาไม่เปื้อนแม้แต่น้อย วิธีการจัดสรร
งานเช่นนี้ เป็นเรื่องที่ไม่ถูกสุขลักษณะโดยแท้ คนงานที่ได้รับรังสีจากการเข้าไปปฏิบัติ
งานก�าจัดรังสีต้องได้รับการปฏิบัติที่ดีและมีสภาพแวดล้อมในการท�างานที่ส่งเสริมความ
ปลอดภัยในทุกมิติ รวมทั้งระบบติดตามดูแลเมื่อพวกเขาเกษียณจากงานเหล่านี้ไปแล้ว

บทเรียนที่ 7 คนงานโรงงานนิวเคลียร์ต้องได้รับการดูแลสุขภาพ
อย่างเหมาะสม
เมื่อโรงงานนิวเคลียร์เกิดอุบัติเหตุขึ้น ในกรณีส่วนใหญ่นั้น สุดท้ายแล้วเหยื่อของ
เหตการณ์และครอบครัวมักจะกลายเป็นส่วนหนึ่งของผู้ที่เข้าไปปฏิบัติงานเก็บกวาดช�าระ
และรื้อถอนโรงงานนิวเคลียร์ มีมาตรฐานที่ใช้ปฏิบัติต่อประชาชนที่อยู่นอกเขตภัยพิบัติและ
คนงานในที่เกิดเหตุที่แตกต่างกันอย่างเห็นได้ชัด อย่างไรก็ตาม มาตรการดูแลสุขภาพของ
บุคคลทั้งสองกลุ่มก็ต้องเป็นไปในหลักการเดียวกันทุกกระเบียดนิ้ว เหนือสิ่งอื่นใด เมื่อคน
งานถูกบังคับให้เข้าไปแก้ไขสถานการณ์ฉุกเฉิน นั่นคืออันตราย เพราะสิทธิมนุษยชนของ
พวกเขาก�าลังถูกละเลย ส�าหรับข้อควรตระหนักอื่นๆ สิ่ิงที่ส�าคัญอย่างยิ่งคือ การยืนหยัด
ยืนยันให้มีการเปิดเผยข้อมูลข่าวสารเกี่ยวกับสภาพความเป็นไปของคนงาน ในขณะเดียวกัน
ความปลอดภัยและความวางใจจากข้อกังวลจะเกิดขึ้นได้ก็ด้วยการไม่ปิดบังข้อมูล
ดังนั้น

46บทที่ 2ผู้สื่อข่าวทั้งในประเทศที่มีและไม่มีโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ต้องผลักดันและกระตุ้นให้เกิดการ
เปิดเผยให้สาธารณะได้เห็นถึงสภาพการท�างานที่คนงานเหล่านี้เผชิญอยู่
ในส่วนของความรับผิดชอบของสาธารณะ คนงานชั่วคราวจ�านวนมากต้องได้รับ
หลักประกันค่ารักษาพยาบาลในระยะยาวหลังจากที่พวกเขาเกษียณแล้ว และต้องมีการท�า
บันทึกประวัติสุขภาพส่วนบุคคลเพื่อให้สิทธิแก่พวกเขาได้เข้าถึงการตรวจสุขภาพในภายหลัง
ไปตลอดชีวิต

การแอบเผาขยะกัมมันตรังสี
นางมายูมิ คานโนะ (อายุ 38 ปี นามสมมุติ) พื้นเพมาจากโตเกียวและเมื่อ
10 ปีก่อนเธอแต่งงานกับเกษตรกรในหมู่บ้านที่เมืองฟูกูชิมะ เวลา 4 ปีที่ผ่านไปนับ
ตั้งแต่เกิดอุบัติเหตุนิวเคลียร์ ปัจจุบันเธอก�าลังกังวลกับเตาเผาขยะที่ถูกสร้างขึ้นมาเตา
แล้วเตาเล่าในจังหวัดของเธอ มายูมิมีลูกเรียนอยู่ในโรงเรียนประถมศึกษา เธอคิดที่จะ
อพยพออกไปหลังจากเกิดอุบัติเหตุนิวเคลียร์ แต่ถูกสามีและพ่อตาแม่ยายคัดค้าน ท�าให้
เธอต้องจ�าใจอยู่ในฟูกูชิมะต่อไป กากสิ่งปฏิกูล ของเสียจากการก�าจัดรังสี เศษหินเศษ
ปูนและฟางข้าว ที่ล้วนแต่มีสารกัมมันตรังสีเจือปน จะถูกน�ามาเผาที่เตาเผาขยะเหล่านี้ หลังจากอุบัติเหตุ รัฐบาลได้แก้ไขมาตรฐานเกี่ยวกับการพิจารณาว่าขยะประเภทใด
ที่ต้องมีการจัดการแบบขยะกัมมันตรังสีนอกโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ โดยเพิ่มจาก 100เบคเคอเรลต่อกิโลกรัม เป็น 8,000 เบคเคอเรลต่อกิโลกรัม อย่างไรก็ตาม เป็นไปได้ที่
วัตถุปนเปื้อนสารกัมมันตรังสีมากกว่า 8,000 เบคเคอเรลต่อกิโลกรัมอาจถูกเผารวม
ไปในเตาเผาขยะเหล่านี้ ทั้งนี้ ไม่มีการก�าหนดขนาดรังสีสูงสุดของวัตถุที่สามารถเผา
ในเตาเผาขยะได้ มีแต่เพียงมาตรฐานควบคุมในเรื่องขึ้เถ้าจากการเผาขยะเท่านั้น มายูมิจึงเริ่มท�าการคัดค้านเรื่องนี้ร่วมกับเพื่อนๆ ในชุมชน
เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

47

8. การสร้างชุมชนและชีวิตใหม่ให้แก่ผู้ได้รับผลกระทบ
เป็นเรื่องจ�าเป็น
ประชาชนถูกกดดันไปสู่ทางเลือกที่ไม่สมเหตุสมผล
ประชาชนที่ เ ผชิ ญ หน้ ากั บ การปนเปื ้ อ นรั ง สี ที่ เ กิ ด จากอุ บั ติ เ หตุ นิ ว เคลี ย ร์ อ ยู ่ ภ ายใต้ แ รงกดดั น ที่ ต ้ อ งตั ด สิ น ใจหลายอย่ า งเพื่อพยายามรับมือกับสถานการณ์
ประเด็นเรื่องรังสีเป็นตัวก�าหนดใน
ทุกๆ การตัดสินใจ นับตั้งแต่เรื่อง
ใหญ่ๆ เช่นว่าควรจะอยู่ต่อไปหรือ
อพยพไปอยู่ที่อื่น
ไปจนถึงการ
ตัดสินใจในเรื่องเล็กๆ ในแต่ละวัน
ที่พักอาศัยชั่วคราวในเมืองฟูกูชิมะ, กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2557,
เช่น จะกินอะไร จะตากผ้าที่ไหน ภาพโดย Kristian Laemmle-Ruffความจริงที่ว่าสารกัมมันตรังสีเป็น
สิ่งที่มองไม่เห็นและมีเรื่องอีกมากที่เรายังไม่รู้เกี่ยวกับมัน รวมถึงผลกระทบทางสุขภาพของ
การได้รับรังสีระดับต�า่ ทุกอย่างล้วนแล้วแต่ท�าให้ประชาชนมีความกังวลมากขึ้น และเพิ่ม
ความยุ่งยากในการตัดสินใจขึ้นไปอีก
ความสมบูรณ์ของสิ่งแวดล้อมตามธรรมชาติที่ประชาชนสามารถเลี้ยงดูเด็กให้
เติบโตขึ้นมามีจิตใจสงบ งานที่ให้ความรู้สึกว่าคุ้มค่าที่จะท�า ที่ดินของบรรพบุรุษ ความสัมพันธ์กับเพื่อนบ้าน ร้านค้า โรงเรียนที่มีความจ�าเป็นในการด�าเนินชีวิตประจ�าวัน โรงพยาบาล และสาธารณูปโภคต่างๆ ทุกอย่างเหล่านี้เป็นสิ่งจ�าเป็นต่อการด�ารงชีวิตของ
ผู้คนที่สมควรมีอยู่ในพื้นที่ท้องถิ่นตามครรลองที่ควรจะเป็น แต่เนื่องด้วยอุบัติเหตุโรงงาน
นิวเคลียร์ ประชาชนจ�านวนมากต้องถูกบีบบังคับให้ตัดสินใจอย่างไม่สมเหตุสมผลว่าอะไรที่
ควรให้ความส�าคัญ และอะไรที่ควรละทิ้งไป

ความแตกแยกของคนที่อพยพออกไปกับคนที่ยังอยู่
การตัดสินใจว่าจะให้ความส�าคัญกับอะไรในขณะที่ตกอยู่ภายใต้ความกดดันที่ต้อง
เลือกอย่างไม่มีเหตุผลนั้น มีความแตกต่างกันระหว่างบุคคลและครอบครัว ในพื้นที่ที่ไม่มี
ค�าสั่งให้อพยพทั้งๆ ที่มีรังสีสูง ประชาชนตกอยู่ภายใต้แรงกดดันที่ต้องตัดสินใจว่าจะอยู่ที่นั่น
ต่อไปหรืออพยพหนี การอพยพออกไปในระยะยาวหมายถึงการต้องเสียสละอย่างใหญ่หลวง
ซึ่งรวมไปถึงการตัดสายสัมพันธ์กับงาน ชุมชนท้องถิ่น และโรงเรียนของลูก ประชาชนต้อง
ชั่งน�า้ หนักปัจจัยต่างๆ กับความเสี่ยงต่อรังสีเพื่อตัดสินใจด้วยตนเอง
ภายใต้สภาวะเหล่านี้ ประชาชนที่เลือกอพยพออกไปต่างรู้สึกเสียใจไม่ทางใดก็ทาง

48

บทที่ 2หนึ่ง หรือรู้สึกติดค้างต่อประชาชนที่อยู่ต่อ บางคนถูกเลือกปฏิบัติในพื้นที่ที่อพยพเข้าไปอยู่
ด้วยเหตุผลพื้นๆ ว่าเพราะมาจากฟูกูชิมะ หรือด้วยความเข้าใจผิดๆ เกี่ยวกับรังสี ในอีกด้าน
หนึ่ง คนที่อยู่ต่อก็ทรุดโทรมลงเพราะความกลุ้มใจกับการได้รับรังสีระดับต�่า

ความแตกแยกภายในครอบครัว
แม้แต่ภายในครอบครัว
สมาชิกในครอบครัวเองก็ไม่ได้จัดล�าดับความส�าคัญ
เหมือนกัน ความเครียดเพิ่มพูนขึ้นระหว่างแม่ที่ห่วงเรื่องสุขภาพ และพ่อที่ห่วงเรื่องหน้าที่
การงาน รวมไปถึงความเครียดเกี่ยวกับปู่ย่าตายายที่เคยชินกับการอยู่ในพื้นถิ่นเดิม มีความ
คิดเห็นที่แตกต่างกันว่าจะอยู่ที่ไหนดี เด็กๆ ควรจะกินอะไร และประเด็นอื่นๆ อีกในขณะที่อีกด้านหนึ่ง หลายครอบครัวที่เลือกให้แม่และเด็กอพยพออกไป ยังมีแม่
อีกหลายคนที่ต้องการอพยพออกไปพร้อมกับเด็กแต่ก็ต้องยอมจ�านนกับความคิดของคนอื่น
ในครอบครัวที่เห็นว่าไม่จา� เป็น มีหลายกรณีที่กัมมันตภาพรังสีเป็นเรื่องต้องห้ามที่ไม่อาจพูด
กันในบ้าน และความคิดเห็นของแม่ถูกโดดเดี่ยว มีหลายกรณีที่สามีภรรยาถึงกับต้องหย่า
ร้างกัน เมื่อเกิดวิกฤตทางความคิดเห็นที่แตกต่างกันเกี่ยวกับการเลี้ยงดูเด็กและความจ�าเป็น
อื่นๆ ในชีวิต

ความแตกแยกภายในโรงเรียน
เมื่อโรงเรียนเปิดการเรียนการสอนอีกครั้ง ผู้ปกครองที่กลัวว่าลูกจะได้รับรังสีได้
ตัดสินใจรับส่งเด็กด้วยรถยนต์ ห้ามไม่ให้เด็กออกไปร่วมกิจกรรมกลางแจ้งและเล่นกีฬา และยืนกรานให้เด็กๆ ห่อข้าวไปกินที่โรงเรียนเพราะกลัวว่าอาหารของโรงเรียนจะมีการปนเปื้อน
รังสี ขึ้นอยู่กับแนวความคิดของผู้ปกครอง เด็กบางคนได้ออกไปเล่นกีฬากลางแจ้งในขณะที่
เด็กคนอื่นๆ ออกไปเล่นไม่ได้ เช่นเดียวกับที่เด็กบางคนกินข้าวกลางวันที่ทางโรงเรียนเตรียม
ให้และมาจากวัตถุดิบในท้องถิ่นได้ ในขณะที่คนอื่นๆ ไม่สามารถกินได้ จึงเป็นสาเหตุของ
ความแตกแยกภายในโรงเรียนที่ต้องเจอทุกวัน มีกรณีต่างๆ ที่ทางเจ้าหน้าที่ของโรงเรียน
บังคับให้ผู้ปกครองที่กังวลต้องปฏิบัติเหมือนกับผู้ปกครองคนอื่นๆ

ความแตกแยกระหว่างพื้นที่ที่ถูกสั่งให้อพยพและพื้นที่ที่ไม่ถูกสั่ง
เนื่องจากสารกัมมันตรังสีกระจายตัวออกไปโดยไม่สนใจพรมแดนระหว่างเมือง
และหมู่บ้านต่างๆ
เป็นการกระจายตัวที่ซับซ้อนไปตามลักษณะของพื้นที่และสภาพดินฟ้า
อากาศ นั่นหมายความว่าการขีดเส้นแบ่งลงในหมู่บ้านหรือเมืองต่างๆ เพื่อชี้ว่าจะสั่งอพยพ
พื้นที่ไหนหรือไม่สั่งอพยพพื้นที่ไหนนั้น เป็นคนละเรื่องกับประเด็นว่าเราควรจะอยู่ต่อไปใน
พื้นที่นั้นได้หรือไม่ เพราะมันขึ้นอยู่กับว่าบ้านใครอยู่ฝั่งไหนของเส้นแบ่ง นอกจากนี้ จ�านวน
และประเภทของค่าชดเชยที่บริษัทเท็ปโกยอมจ่ายก็แตกต่างกันอย่างมีนัยส�าคัญ ในบางกรณี
แม้ว่าจะเป็นเพื่อนบ้านกันที่ตกอยู่ในสถานการณ์เดียวกันแท้ๆ บ้านหลังหนึ่งกลับได้รับค่า
ชดเชยเป็นรายเดือนๆ ละหลายหมื่นเยน (หลายร้อยดอลล่าร์) ในขณะที่เพื่อนบ้านติดกันอีก
หลังได้รับค่าชดเชยแบบเหมาจ่ายเพียงครั้งเดียว
ถือเป็นการเพิ่มความตึงเครียดแต่เพียง
เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

49

ถ่ายเดียวระหว่างชาวบ้านในชุมชนเดียวกัน

ความขัดแย้งระหว่างประชาชนที่มาจากเขตสั่งให้อพยพและ
ประชาชนท้องถิ่น
เมืองชายทะเลแห่งหนึ่งในจังหวัดฟูกูชิมะซึ่งตั้งอยู่ห่างประมาณ 40-50 กิโลเมตร
ทางทิศใต้ของโรงไฟฟ้าฟูกูชิมะ ไดอิชิ มีผู้เสียชีวิตจากสึนามิประมาณ 300 คน และมี
ประชาชนมากกว่า 7,000 คนที่ถูกผลักให้ไปอยู่บ้านพักชั่วคราวหรือต้องไปหาเช่าบ้านอยู่
แม้กระนั้น เมืองนี้ยังต้องเป็นที่รองรับผู้อพยพอีกประมาณ 24,000 คนจากเทศบาลต่างๆ
ในพื้นที่รอบๆ โรงไฟฟ้าฟูกูชิมะ ไดอิชิอีกด้วย ในเมืองนี้มีการกระทบกระทั่งกันระหว่างผู้
อพยพและคนท้องถิ่น คนท้องถิ่นถูกล้างผลาญโดยสึนามิและยังได้รับผลกระทบจากรังสีต่ออีก แต่พวกเขาได้รับค่าชดเชยเพียงเล็กน้อย ดังนั้นเอง พวกเขาจึงรู้สึกคลางแคลงใจและ
เกลียดชังฝ่ายผู้อพยพที่เป็นคนที่ก�าลังได้รับเงินชดเชยความเสียหายจ�านวนมากจากอุบัติเหตุ
นิวเคลียร์ มีปัญหาอื่นๆ อีกที่แตกแขนงออกมาจากการเข้ามาของผู้อพยพจ�านวนมาก ซึ่งเป็นการเพิ่มประชากรของเมืองอย่างฉับพลัน
ยิ่งซ�า้ เติมปัญหาเรื่องหมอที่มีไม่พออยู่แล้ว
ท�าให้ผู้ป่วยต้องรอนานขึ้นในโรงพยาบาล การจราจรยิ่งติดขัดหนักขึ้น เกิดการขาดแคลน
ที่เช่าพักอาศัย ทั้งยังท�าให้ราคาอสังหาริมทรัพย์และที่ดินพุ่งสูงขึ้นจากการเข้ามาหาซื้อบ้าน
ของผู้อพยพทั้งหลาย ปัญหาทั้งหลายเหล่านี้คือต้นตอของความรู้สึกเกลียดชังของประชาชน
ท้องถิ่นที่มีต่อผู้อพยพที่เข้ามาอยู่ในพื้นที่

บทเรียนที่ 8 ความส�าคัญของการฟื้นฟูวิถีชีวิตและชุมชน
ต้องไม่ถูกมองข้าม
กรณีอุบัติเหตุนิวเคลียร์ที่ฟูกูชิมะ
มีนักการเมืองระดับสูงหลายคนจากพรรค
การเมืองที่บริหารประเทศได้กล่าวอ้างอย่างไร้หัวใจว่า “ไม่มีใครเสียชีวิตจากอุบัติเหตุ” จึงน�าไปสู่การโต้แย้งอย่างใหญ่โต แม้จะเป็นความจริงว่าไม่มีผู้เสียชีวิตโดยตรงจากการได้รับ
รังสีอย่างรุนแรง แต่ข้อเท็จจริงก็คือ การที่มีประชาชนหลายคนเสียชีวิตจากการเจ็บป่วยและ
ความเครียดที่มีต้นตอมาจากความเปลี่ยนแปลงอย่างร้ายแรงในชีวิตของพวกเขา รวมไปถึง
การอพยพ สิ่งเหล่านี้กล่าวได้ว่าเป็น “ความตายที่เกี่ยวโยงกับอุบัติเหตุนิวเคลียร์” การจ�ากัด
ผลกระทบของอุบัติเหตุนิวเคลียร์ไว้เฉพาะแค่ความสูญเสียและความเจ็บป่วยที่เกิดขึ้นจาก
อุบัติเหตุโดยตรงนั้น ก็เพียงเพื่อท�าให้ความเสียหายดูเป็นเรื่องเล็กกระจ้อยร่อยเท่านั้นเอง
มาตรการรองรับผู้เดือดร้อนจากหายนะภัยนิวเคลียร์นั้นไม่ได้จ�ากัดอยู่แค่การจ่าย
ค่าชดเชยและการตรวจสุขภาพเพียงครั้งเดียวแล้วจบ หรือไม่ใช่แค่ว่าสร้างบ้านให้พวกเขา
แล้วจะแก้ปัญหาได้ การรับมือกับชีวิตในฐานะผู้อพยพที่ถูกขยายเวลาออกไปเรื่อยๆ เป็นเรื่องส�าคัญอย่างยิ่งที่จะต้องคิดในกรอบของการฟื้นฟูวิถีชีวิตของผู้ได้รับผลกระทบ และยัง
ต้องดูแลพวกเขาต่อไป หรือในพื้นที่ที่มีความจ�าเป็นก็ต้องฟื้นฟูชุมชนขึ้นมาใหม่ การที่จะท�า

50บทที่ 2อย่างนั้นได้ ต้องมีการด�าเนินการตั้งแต่เริ่มต้นอย่างมีบริบทที่ครอบคลุมทั่วถึง ตั้งแต่เรื่อง
อาชีพการงาน การสร้างความมั่นใจในการด�าเนินชีวิตต่อไป ที่อยู่อาศัย การศึกษา การพักผ่อน รวมทั้งการเยียวยาจิตใจ พร้อมๆ ไปกับการเรียกร้องให้รัฐบาลจัดสรรบริการต่างๆ
เหล่านี้ บทบาทของสมาคมแพทย์ท้องถิ่น กลุ่มนักกฎหมาย นักการศึกษา องค์กรพัฒนา
เอกชน และกลุ่มชุมชนต่างๆ ล้วนมีความส�าคัญอย่างยิ่งในการสร้างกรอบความร่วมมือใน
การท�างานเพื่อการฟื้นฟูชุมชนของผู้ได้รับผลกระทบ

การท�าเกษตรต่อไปในที่ดินปนเปื้อนรังสี
นางสาวมิโกะ เอนโดะ (อายุ 26 ปี นามสมมติ) เป็นลูกสาวคนเดียวของ
ครอบครัวเกษตรกรในเมืองคาวามาตะ
พ่อแม่ของเธอเป็นเกษตรกรอินทรีย์ที่ขาย
ผลิตผลในตลาดท้องถิ่น
มิโกะใกล้จะจบการศึกษาจากมหาวิทยาลัยและได้งานท�าที่
โตเกียว แต่ก็ต้องกลับบ้านมาช่วยพ่อแม่ที่มีความวิตกกังวลอย่างมากในเรื่องรังสี ในเวลาขณะนั้น ผลผลิตการเกษตรของพวกเขาตรวจพบกัมมันตภาพรังสีน้อยมาก หลังจากเกิดอุบัติเหตุ นักวิจัยจากมหาวิทยาลัยร่วมมือกับเกษตรกรเพื่อพยายามป้องกันสาร
กัมมันตรังสีในดินแพร่เข้าสู่พืชผัก มิโกะรู้สึกขอบคุณอย่างมากในความพยายามเหล่านี้ อย่างไรก็ตาม ปริมาณสารกัมมันตรังสีในพื้นที่การเกษตรของพวกเขายังคงมีอยู่สูง
และตัวของมิโกะเอง บางครั้งก็เกิดความหวั่นวิตกอย่างที่ไม่อาจควบคุมได้เลยว่า ตัวเธอ
เองอาจมีปัญหาด้านสุขภาพตามมา ถ้ายังคงท�าสวนต่อไปเรื่อยๆ
เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

51

9. การเรียกร้องของผู้ประสบภัยเพื่อขอมีส่วนร่วมในการ
ตราและบังคับใช้กฏหมายที่ออกมาเพื่อปกป้องพวกเขา
การประกาศใช้ พ.ร.บ. สงเคราะห์ผู้ประสบภัยพิบัตินิวเคลียร์
การระเบิดของโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ฟูกูชิมะท�าให้สารกัมมันตรังสีแพร่กระจายออก
ไปเป็นบริเวณกว้างและไกล ซึ่งพื้นที่นอกเหนือเขตที่รัฐบาลญี่ปุ่นประกาศเป็นพื้นที่อพยพ
ก็ถูกปนเปื้อนด้วย ในพื้นที่เหล่านี้
หลายๆ แห่ง ประชาชนจ�านวนมาก
ไม่มีทางเลือกนอกจากจ�าต้องอพยพ
ออกมาด้วยตัวเอง
เดือนมิถุยายน พ.ศ. 2555
หนึ่ ง ปี ใ ห้ ห ลั ง อุ บั ติ เ หตุ นิ ว เคลี ย ร์รั ฐ สภาญี่ ปุ ่ น ได้ อ อกกฎหมายใหม่ซึ่ ง ไม่ เ พี ย งแต่ มี วั ต ถุ ป ระสงค์ เ พื่ อช่ ว ยเหลื อ ประชาชนที่ ถู ก อพยพตามค�าสั่งของรัฐบาลเท่านั้น แต่แม่กับลูกก�าลังไปร่วมงานเปิดโรงเรียนวันแรก,ยั ง รวมไปถึ ง ประชาชนที่ ตั ด สิ น ใจเมษายน พ.ศ. 2554, ภาพโดย Naomi Toyodaอพยพออกไปอยู ่ ที่ อื่ น โดยสมั ค รใจและประชาชนที่ไม่ได้อพยพแต่ยังคงอยู่ในพื้นที่ที่พบว่ามีปริมาณรังสีสูงกว่าระดับมาตรฐาน
อ้างอิงซึ่งก�าลังกังวลใจเกี่ยวกับสุขภาพและปัญหาอื่นๆ ในการด�ารงชีวิตประจ�าวันอีกด้วย
กฎหมายฉบับที่ว่านี้คือ พ.ร.บ. สงเคราะห์ผู้ประสบภัยพิบัตินิวเคลียร์ (ชื่อเต็มอย่างเป็น
ทางการคือ พ.ร.บ. การส่งเสริมมาตรการในการสนับสนุนการด�ารงชีวิตของผู้ประสบภัยและ
เด็กที่ได้รับผลกระทบจากอุบัติเหตุนิวเคลียร์ของบริษัทเท็ปโก เพื่อปกป้องและสนับสนุนการ
มีชีวิตของพวกเขา) กฏหมายฉบับนี้ได้รับการผลักดันจากทั้งในส่วนของผู้ได้รับผลกระทบ
และประชาชนอื่นๆ ที่ให้การสนับสนุนโดยร่วมกันยื่นค�าร้อง ซึ่ง พ.ร.บ. ฉบับนี้ได้ผ่านการ
อนุมัติด้วยเสียงเป็นเอกฉันท์ อันเป็นผลจากความพยายามของกลุ่มสมาชิกรัฐสภาที่ไม่สังกัด
พรรคการเมือง
“พ.ร.บ สงเคราะห์ผู้ประสบภัยพิบัตินิวเคลียร์” ฉบับนี้ ถือเป็นกฎหมายฉบับ
ประวัติศาสตร์ที่มุ่งไปสู่การรับรอง “สิทธิในการหลีกเลี่ยงการได้รับรังสี” สิทธิดังกล่าว
ประกอบด้วย 2 กรอบความคิดคือ “สิทธิในการอพยพ” และ “สิทธิในการหลีกเลี่ยงการ
ได้รับรังสีในการด�าเนินชีวิตประจ�าวัน” หลักการส�าคัญของ พ.ร.บ. ฉบับนี้มีดังต่อไปนี้ :“บุคคลที่ได้รับความเดือดร้อนซึ่งอยู่อาศัยใน “พื้นที่เป้าหมายในการให้ความช่วยเหลือ” จะต้องได้รับความช่วยเหลือในกรณีที่พวกเขาเลือกที่จะด�ารงชีวิตในพื้นที่นั้น ในกรณีที่พวกเขา
เลือกที่จะอพยพออกไปหรือย้ายออกไปจากบริเวณนั้น หรือในกรณีที่ผู้อพยพออกไปเลือก
ที่จะหวนกลับไปอยู่ภูมิล�าเนาเดิม จะต้องให้ความช่วยเหลือในทุกกรณีที่กล่าวมา และต้อง

52บทที่ 2เคารพทุกการตัดสินใจอย่างเท่าเทียม”ฐานความคิดในเรื่อง “สิทธิในการหลีกเลี่ยงการได้รับรังสี” คือหลักการระวัง
ไว้ก่อน หลักการดังกล่าวมีรากฐานมาจากกฎหมายสิ่งแวดล้อมที่บัญญัติไว้ว่า “ในกรณีที่
เกิดผลกระทบอย่างใหญ่หลวงต่อสิ่งแวดล้อม มาตรการป้องกันพึงน�ามาใช้ แม้ว่ายังไม่มี
ข้อพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์ที่เพียงพอก็ตาม” ทั้งนี้ “พ.ร.บ. สงเคราะห์ผู้ประสบภัยพิบัติ
นิวเคลียร์” ระบุว่า เนื่องจากผลกระทบด้านลบของกัมมันตภาพรังสีต่อสุขภาพของมนุษย์
เป็นสิ่งที่ยังไม่ได้รับการพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์จนปราศจากข้อสงสัย
ดังนั้นการลดการ
สัมผัสกัมมันตภาพรังสีและส่งเสริมการดูแลสุขภาพของผู้ที่ได้รับรังสีถือเป็นมาตรการส�าคัญ
ในการช่วยเหลือตามหลักวิสัยทัศน์การป้องกันเชิงรุก

พ.ร.บ. สงเคราะห์ผู้ประสบภัยพิบัตินิวเคลียร์ในช่วงวิกฤต
ตอนที่ พ.ร.บ ฉบับนี้ผ่านการอนุมัติ ทั้งประชาชนผู้ได้รับผลกระทบและประชาชน
ที่สมัครใจอพยพต่างรู้สึกพอใจเพราะพวกเขารู้สึกว่ากฎหมายฉบับนี้จะเป็นประโยชน์ต่อพวกเขา แต่หลังจากที่กฎหมายฉบับนี้เริ่ม
ต้นใช้ได้สองปี ก็เห็นได้ชัดว่ารัฐบาลได้ ท� า ให้ ตั ว กฎหมายฉบั บ นี้ อ ่ อ นแอลงอย่างมีนัยส�าคัญ
แผนนโยบายพื้ น ฐานตามกฎหมายนี้ ที่ ค วรจะเกิ ดขึ้ น ภายในหนึ่ ง ปี ห ลั ง จากที่ ก ฏหมาย
บังคับใช้
กลับล่าช้าออกไปอย่างมาก แม้ว่าสุดท้ายแล้วหน่วยงานที่
รับผิดชอบจะออกนโยบายมาในเดือน
สิงหาคม ปี พ.ศ. 2556 แต่เนื้อหา “เวทีสมัชชาญี่ปุ่นทั้งหมดเพื่อการช่วยเหลือผู้ไดัรับผล
ของตัวนโยบายกลับไม่สอดคล้องกับ กระทบจากอุบัติเหตุโรงไฟฟ้านิวเคลียร์” ที่เมืองฟูกูชิมะ,กันยายน พ.ศ. 2556, ภาพโดย Shalomหลักการของ พ.ร.บ. แม้แต่น้อย
ถึงแม้ พ.ร.บ. จะก�าหนดว่า “พื้นที่เป้าหมายในการให้ความช่วยเหลือ” คือ “พื้นที่
ที่มีระดับรังสีต�่ากว่าค่ามาตรฐานอ้างอิงที่รัฐบาลใช้ในการประกาศพื้นที่สั่งอพยพ แต่สูงกว่า
ค่ามาตรฐานคงที่” แต่ตัวนโยบายพื้นฐานที่ออกมากลับละเลยสาระส�าคัญนี้ โดยจ�ากัดนิยาม
ของ “พื้นที่เป้าหมายในการให้ความช่วยเหลือ” ไว้อยู่เพียงแค่พื้นที่เล็กๆ ที่ประกอบไปด้วย
เมืองใหญ่ เขตเทศบาล และหมู่บ้านในจังหวัดฟูกูชิมะจ�านวนทั้งหมด 33 แห่งเท่านั้น
แทนที่จะเปิดเวทีหารือเพื่อก�าหนดนิยามของ “ค่ามาตรฐานคงที่” ว่าควรจะเป็นอะไรกันแน่
ที่เหมาะสม
ประชาชนที่ได้รับผลกระทบและภาคีผู้สนับสนุนต่างรู้สึกเดือดดาลมาก จึงท�าการ
จัดประชุมร่วมกับรัฐบาลและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง
และจัดเวทีรับฟังความคิดเห็นไปทั่ว
ประเทศเพื่อเรียกร้องดังต่อไปนี้ ให้รัฐบาลจัดเวทีรับฟังความคิดเห็นทั่วประเทศญี่ปุ่น โดยให้ประชาชนที่ได้รับผลกระทบและผู้สนับสนุนได้เข้าร่วมในกระบวนการถกเถียงสาธารณะ
เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

53

และขอให้อย่างน้อยที่สุด ต้องก�าหนดให้พื้นที่ใดก็ตามที่มีระดับรังสีมากกว่า 1 มิลลิซีเวิร์ต
เป็นพื้นที่เป้าหมายในการให้ความช่วยเหลือ
การเคลื่อนไหวนี้มีประชาชนจ�านวนมาก
รวมทั้งส่วนปกครองท้องถิ่นและสมัชชาท้องถิ่นต่างๆ จากทั่วประเทศที่ได้ส่งจดหมายแสดง
ความคิดเห็นไปยังรัฐบาล
อย่างไรก็ตาม ในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2556 ในขณะที่ยังไม่เคยมีการจัดเวทีรับฟัง
ความคิดเห็นตามที่ประชาชนเรียกร้อง
คณะรัฐมนตรีได้เพิกเฉยต่อความคิดเห็นของ
ประชาชนและสมัชชาท้องถิ่นต่างๆ อย่างสิ้นเชิง โดยการผ่านความเห็นชอบแผนนโยบาย
พื้นฐานที่ผ่านการปรับปรุงเพียงเล็กน้อย ทั้งๆ ที่ พ.ร.บ ฉบับนี้มีการก�าหนดไว้ว่า ในการ
ร่างนโยบายพื้นฐานรัฐจะต้องด�าเนินมาตรการต่างๆ ที่จา� เป็นเพื่อให้นโยบายพื้นฐานสะท้อน
ถึงความคิดเห็นของประชาชนผู้ได้รับผลกระทบจากภัยพิบัติ แต่ความคิดเห็นของประชาชน
เหล่านี้ไม่ถูกสะท้อนไว้ในนโยบายพื้นฐานดังกล่าวแต่อย่างใด

เปรียบเทียบกับอุบัติเหตุนิวเคลียร์เชอร์โนบิล
“พ.ร.บ สงเคราะห์ผู้ประสบภัยพิบัตินิวเคลียร์” มีแบบอย่างมาจากกฎหมายที่เรียก
กันว่า “กฎหมายเชอร์โนบิล” ซึ่งเป็นกฎหมายที่ประเทศรัสเซีย ยูเครน และเบลารุสร่วม
กันร่างขึ้นหลังจากเหตุการณ์เชอร์โนบิลเกิดขึ้นแล้วห้าปี กฎหมายเชอร์โนบิลเป็นการสร้าง
มาตรฐานเพื่อรองรับประชากรกลุ่มส�าคัญคือ เด็กที่เกิดในปี พ.ศ. 2529 โดยก�าหนดว่า
ปริมาณกัมมันตภาพรังสีจากอุบัติเหตุเชอร์โนบิลที่บุคคลได้รับไม่ควรเกิน 1 มิลลิซีเวิร์ตต่อปี
หรือ 70 มิลลิซีเวิร์ตในชั่วอายุคน ไม่ว่าจะเป็นเป็นพื้นที่ที่มีสภาพแวดล้อมเช่นไรก็ตาม (ไม่นับรวมการได้รับรังสีที่มีอยู่ตามธรรมชาติ) ตามหลักดังกล่าว กฎหมายเชอร์โนบิลก�าหนด
ให้มี “เขตที่มีสิทธิอพยพ” เป็นพื้นที่ที่ประชาชนผู้อยู่อาศัยสามารถเลือกว่าจะอพยพหรือไม่
ความแตกต่างของการจ�าแนกพื้นที่อพยพระหว่างฟูกูชิมะและเชอร์โนบิล
ปริมาณรังสีในอากาศ (ต่อปี)การแบ่งโซนของฟูกูชิมะ

การแบ่งโซนของเชอร์โนบิล

50 มิลลิซีเวิร์ตขึ้นไป

เขต “ยากที่จะหวนกลับ”เขตบังคับอพยพ

20 ถึงต�่ากว่า 50 มิลลิซีเวิร์ต

เขตจ�ากัดการอยู่อาศัย
(กลับได้ชั่วคราว)เขตบังคับอพยพ

ต�่ากว่า 20 มิลลิซีเวิร์ต

เขตเตรียมยกเลิกค�าสั่งอพยพ

เขตบังคับอพยพ

5 มิลลิซีเวิร์ตขึ้นไป

ไม่มีข้อก�าหนด

เขตจ�าเป็นต้องอพยพ

1 ถึงต�่ากว่า 5 มิลลิซีเวิร์ต

ไม่มีข้อก�าหนด

เขตให้มีสิทธิอพยพได้

0.5 ถึงต�่ากว่า 1 มิลลิซีเวิร์ต

ไม่มีข้อก�าหนด

เขตควบคุมรังสี

หมายเหตุ 1. ส่วนสีแดงคือพื้นที่ที่ถูกก�าหนดห้ามเข้า
2. การจ�าแนกพื้นที่ของเชอร์โนบิลพิจารณาจากระดับการปนเปื้อนในดินเป็นหลัก
และใช้วิธีค�านวณหาปริมาณรังสีสะสมต่อปีที่แตกต่างจากกรณีฟูกูชิมะ ตัวเลขใน
ตารางนี้พยายามท�าให้เปรียบเทียบกันได้อย่างง่ายๆ

54บทที่ 2ก็ได้ แม้ว่าพื้นที่นั้นจะอยู่นอกเขตบังคับให้มีการอพยพโดยรัฐก็ตาม ประชาชนในเขตดังกล่าว
มีสิทธิที่จะอพยพและสามารถเรียกร้องค่าชดเชยในการอพยพจากรัฐ รวมทั้งความช่วยเหลือ
ในด้านหลักประกันเกี่ยวกับที่อยู่อาศัยและงานในเขตที่อยู่อาศัยแห่งใหม่ ส่วนประชาชนที่
เลือกที่จะไม่อพยพและต้องการอยู่ในพื้นที่จะได้รับค่าชดเชยและค่ารักษาพยาบาล
ภายใต้ “พ.ร.บ สงเคราะห์ผู้ประสบภัยพิบัตินิวเคลียร์” ประชาชนในประเทศญี่ปุ่น
คาดหวังว่ารัฐบาลจะก�าหนดเขตที่ให้สิทธิอพยพได้ที่นอกเหนือไปจากเขตที่ถูกสั่งให้อพยพ
แต่จนถึงปัจจุบัน รัฐบาลก็ยังไม่ด�าเนินการใดๆ

บทเรียนที่ 9 กฏหมายรับรองสิทธิและบรรเทาทุกข์แก่ผู้ประสบ
ภัยพิบัตินิวเคลียร์ จะต้องให้ผู้ประสบภัยมีส่วนร่วมในการร่างด้วย
การช่วยเหลือผู้ได้รับผลกระทบไม่ใช่ความเมตตากรุณาหรือการแสดงออกถึง
ความห่วงใยของบริษัท ความชอบธรรมในการได้รับค่าชดเชยและการฟื้นฟูชีวิตของผู้ได้รับ
ผลกระทบเป็นสิทธิมนุยชนขั้นพื้นฐาน ตัวอย่างจากกรณี “พ.ร.บ สงเคราะห์ผู้ประสบภัย
พิบัตินิวเคลียร์” ท�าให้เห็นว่า ประชาชนผู้ได้รับผลกระทบสามารถต่อสู้เพื่อตัวเองและขอการ
สนับสนุนจากนักกฎหมายและสมาชิกสภานิติบัญญัติจนการต่อสู้ประสบผลส�าเร็จได้
แม้ว่ากระบวนการนี้จะไม่ใช่เรื่องง่าย
แต่มันมีแบบอย่างที่เกิดขึ้นแล้วทั่วโลกที่
ท�าให้เห็นว่าเป็นไปได้ รวมทั้งกรณีเชอร์โนบิลและฟูกูชิมะ และหวังว่าผู้คนทั่วโลกที่เสี่ยง
ต่ออุบัติเหตุนิวเคลียร์จะใช้บทเรียนเหล่านี้มาช่วยในการก�าหนดมาตรการในการรับมือและ
ป้องกัน
การสร้างระบบเหล่านี้
ชุมชนและปัจเจกบุคคลที่ได้รับผลกระทบสามารถเป็น
ศูนย์กลางของกระบวนการ บุคคลที่เป็นผู้มีส่วนได้เสียโดยตรงในกระบวนการนี้จะต้องสร้าง
กรอบการท�างานที่ส่งเสริมความร่วมมือ ต้องข้ามผ่านความแตกต่างทางความคิดและความ
ขัดแย้งซึ่งเป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ ทั้งนี้ แม้ว่ากฏหมายจะถูกบัญญัติขึ้นแล้ว แต่มันอาจจะ
ผิดเพี้ยนไปอย่างมากในขั้นตอนของการแปรไปสู่การปฏิบัติ ดังนั้นประชาชนที่ได้รับความ
เดือดร้อนจากภัยพิบัติตั้งแต่แรกจะต้องตรวจสอบก�ากับให้กฏระเบียบและโครงสร้างในการ
ใช้กฏหมายเป็นไปตามหลักการที่ตั้งไว้แต่แรก

เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

55

10. ผู้เสียภาษีก�าลังถูกผลักให้เป็นผู้แบกรับภาระค่าชดเชย
ใครต้องรับผิดชอบอุบัติเหตุนิวเคลียร์ฟูกูชิมะ?
อุบัติเหตุโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ฟูกูชิมะเป็นอุบัติเหตุที่ใหญ่มหึมาและสร้างผลกระทบ
ร้ายแรงกว่าอุบัติเหตุอุตสาหกรรมอื่นๆ ที่เคยเกิดขึ้นในประเทศญี่ปุ่น อย่างไรก็ตาม แม้ว่า
เหตุการณ์จะผ่านไปแล้วมากกว่า 4 ปี แต่ก็ยังไม่มีความชัดเจนว่า ใครจะเป็นผู้รับผิดชอบ
ต่อหายนะภัยครั้งใหญ่ครั้งนี้

ความรับผิดชอบของรัฐบาลญี่ปุ่นรั ฐ บาลญี่ ปุ ่ น ต้ อ งรั บ ผิ ด ชอบในฐานะที่ ส ่ ง เสริ ม การผลิ ต ไฟฟ้ า จากพลั ง งานนิวเคลียร์เป็นนโยบายแห่งชาติ รัฐบาลกลางและนักการเมืองบางคนมีสายสัมพันธ์กับบริษัท
ผลิตไฟฟ้าและบริษัทอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง แล้วรวมกลุ่มกันเป็น “ชุมชนนิวเคลียร์” เพื่อส่งเสริม
พลังงานนิวเคลียร์ รัฐบาลยังต้องรับผิดชอบในฐานะที่ไม่ได้จัดเตรียมมาตรการที่เพียงพอใน
การจัดการวิกฤตเพื่อป้องกันอุบัติเหตุ และที่ส�าคัญ รัฐบาลต้องรับผิดชอบต่อความล้มเหลว
ของระบบติดตามและตรวจสอบก�ากับผู้ด�าเนินกิจการโรงไฟฟ้านิวเคลียร์
เป็นเพราะรัฐบาลไม่คาดคิดว่าภัยพิบัติที่ซับซ้อนเช่นนี้จะเกิดขึ้น แผนการรับมือ
ภัยพิบัติช่วงแรกของส�านักนายกรัฐมนตรีจึงไม่มีประสิทธิภาพเพียงพอและท�าให้ประชาชน
จ�านวนมากได้รับรังสี ซึ่งที่จริงแล้ว ปัญหาเหล่านี้เป็นสิ่งที่สามารถหลีกเลี่ยงได้

ความรับผิดชอบของบริษัทเท็ปโกบริ ษั ท เท็ ป โกจะต้ อ งรั บผิดชอบในฐานะผู้ประกอบการโรง
ไฟฟ้านิวเคลียร์ที่เพิกเฉยต่อการจัด
เตรียมมาตรการที่มีประสิทธิภาพ
ในการจั ด การวิ ก ฤตเพื่ อ ป้ อ งกั นอุบัติเหตุทั้งที่ตระหนักรู้เป็นอย่างดี
ถึงอันตรายจากสึนามิ เพราะคิดถึง
แต่ผลประโยชน์ของตนเอง รวมทั้ง
เป็นเพราะ “มายาคติเรื่องความ
ปลอดภัย” ของเท็ปโกเอง
ผู้เสียหายเรียกร้องให้มีการด�าเนินคดีอาญาในกรณีหายนะภัย
ในช่ ว งที่ เ กิ ด อุ บั ติ เ หตุ ฟูกูชิมะ, กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2556, ภาพโดย Peace Boatนอกเหนื อ ไปจากปั ญ หาเกี่ ย วกั บการใช้ข้อมูลร่วมกันภายในบริษัทเท็ปโกและระบบส�ารองข้อมูลแล้ว
การเปิดเผยข้อมูล
เกี่ยวกับอุบัติเหตุก็ไม่เพียงพอ ความล้มเหลวของบริษัทเท็ปโกในการจัดเตรียมข้อมูลให้แก่
รัฐบาล ท�าให้ค�าสั่งอพยพออกมาล่าช้าและน�าไปสู่ความเสียหายที่มากขึ้น มิพักต้องกล่าว

56

บทที่ 2ถึงว่า จนถึงขณะนี้ก็ยังไม่มีสัญญาณบ่งบอกออกมาว่า
ปนเปื้อนรังสีที่ยังคงรั่วไหลอยู่นี้จะได้รับการแก้ไขเมื่อใด

การแพร่กระจายของรังสีและน�้า

ความรับผิดชอบของจังหวัดฟูกูชิมะ
ภาครัฐจังหวัดฟูกูชิมะถือว่าต้องมีส่วนรับผิดชอบที่ชักน�าให้เกิดโรงไฟฟ้านิวเคลียร์
ฟูกูชิมะ ไดอิชิ และเป็นผู้ส่งเสริมพลังงานนิวเคลียร์ ภาครัฐจังหวัดฟูกูชิมะยังต้องรับผิดชอบ
ต่อการพิจารณาที่ผิดพลาดของตนที่ก่อให้เกิดความเสียหายมากขึ้นในช่วงหลังเกิดอุบัติเหตุ
ซึ่งรวมไปถึงการปิดบังข้อมูลเกี่ยวกับการคาดการณ์การแพร่กระจายของรังสีโดยระบบ
SPEEDI และการไม่ออกค�าสั่งที่เหมาะสมเพื่อจัดเตรียมไอโอดีนให้แก่ประชาชน

ความรับผิดชอบของเทศบาลส่วนปกครองท้องถิ่น
เมืองโอคุมะและเมืองฟุตาบะ ซึ่งเป็นที่ตั้งของโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ฟูกูชิมะ ไดอิชิ
รวมทั้งเมืองนาราฮาและเมืองโตมิโอกะซึ่งตั้งอยู่ทางทิศใต้ของโรงไฟฟ้า
ต่างก็ได้รับเงิน
จ�านวนมหาศาลที่เปรียบเสมือนเงินสินบนในการเปิดพื้นที่ต้อนรับโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ และท�าให้เมืองของตนต้องพึ่งพาเงินจ�านวนมหาศาลเหล่านี้มากขึ้นเรื่อยๆ ในการพัฒนาท้องถิ่น
เทศบาลท้องถิ่นเหล่านี้ต้องรับผิดชอบต่อบทบาทของตนที่เผยแพร่
“มายาคติเรื่องความ
ปลอดภัยของนิวเคลียร์” ต่อประชาชน
ถึงแม้ว่าเทศบาลที่โรงไฟฟ้านิวเคลียร์ตั้งอยู่และเทศบาลใกล้เคียงจะมีฐานะเป็น
เหยื่อของอุบัติเหตุนิวเคลียร์เหมือนกัน แต่เทศบาลใกล้เคียงเหล่านี้ยังมีความรับผิดชอบต่อ
การดูแลความปลอดภัยของพลเมืองของตน ซึ่งในช่วงที่เกิดอุบัติเหตุขึ้นใหม่ๆ และยังไม่มี
ค�าสั่งใดๆ จากโตเกียวหรือทางจังหวัด เทศบาลแต่ละแห่งได้เป็นผู้ตัดสินใจสิ่งต่างๆ ที่เป็น
ตัวก�าหนดชะตากรรมของพลเมืองด้วยตนเอง ซึ่งปรากฎว่าเทศบาลเหล่านี้จ�านวนไม่น้อย
ไม่มีการเตรียมตัวรับมือเลย

โครงสร้างการชดเชยอุบัติเหตุนิวเคลียร์แอบส่งผ่านภาระให้ผู้เสียภาษี
ประเทศญี่ปุ่นมีกฎหมายที่ชื่อว่า “พ.ร.บ. การชดเชยความเสียหายจากนิวเคลียร์”ซึ่งรวมเป้าหมายที่ขัดกันอย่างสิ้นเชิง 2 อย่างไว้ด้วยกันคือ “การปกป้องเหยื่อนิวเคลียร์”และ “การเสริมสร้างความเข้มแข็งของอุตสาหกรรมนิวเคลียร์”กฎหมายฉบับนี้มีเงื่อนไขว่า ผู้ประกอบกิจการนิวเคลียร์จะต้องรับผิดชอบในการ
จ่ายค่าชดเชยเป็นหลัก หากมีส่วนที่ขาดเหลือ รัฐจะสมทบงบประมาณให้เพิ่มเติมในส่วน
ที่ขาด
กฎหมายฉบับนี้ไม่ได้ก�าหนดให้มีการสอบพิสูจน์ความประมาทในการปฏิบัติงาน
ดังนั้น ใครกันแน่ที่จะต้องรับผิดชอบยังคงเป็นเรื่องที่คลุมเครือ
ภายใต้โครงสร้างการชดเชยที่รัฐบาลก�าหนดขึ้นหลังอุบัติเหตุฟูกูชิมะ โดยหลัก
การพื้นฐานนั้นตั้งอยู่บนการค�้าจุนความอยู่รอดของบริษัทเท็ปโกซึ่งควรต้องเป็นผู้รับผิดชอบ
ต่ออุบัติเหตุ โดยให้บริษัทผลิตไฟฟ้าทั่วประเทศและรัฐบาลเป็นผู้ช่วยเหลือในการรับผิดชอบ
ซึ่งในท้ายที่สุดแล้ว ค่าใช้จ่ายในการชดเชยเหล่านี้ก็จะถูกส่งผ่านไปเป็นภาระของประชาชน
เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

57

ผ่านการขึ้นค่าไฟฟ้าและการเพิ่มภาษี

สภาพที่แท้จริงของการชดเชย
ผู้เสียหายจากอุบัติเหตุนิวเคลียร์สามารถเรียกร้องค่าชดเชยได้ทั้งหมด 3 วิธีคือ
1) เรียกร้องจากบริษัทเท็ปโกโดยตรง 2) ยื่นค�าร้องต่อศาล 3) เรียกร้องผ่านกระบวนการ
ระงับข้อพิพาททางเลือก
วิธีที่ 1 ผู้ประสบภัยจะต้องยื่นค�าร้องตามกฎระเบียบที่บริษัทเท็ปโกก�าหนด และต้องท�าตามขั้นตอนกระบวนการที่ยุ่งยากซับซ้อนที่บีบให้ผู้เสียหายยอมรับมาตรฐานที่บริษัท
เท็ปโกเป็นผู้ก�าหนด ส่วนวิธีที่ 2 ผู้เสียหายยื่นฟ้องศาลและต้องไปขึ้นศาล ซึ่งหมายถึงภาระ
ทางการเงินและการเสียเวลาเป็นอย่างมาก
ข้อจ�ากัดของทั้งสองวิธีดังกล่าวจึงท�าให้เกิด
“คณะกรรมการไกล่เกลี่ยความเสียหายจากนิวเคลียร์” เพื่อท�าหน้าที่เป็นตัวกลางระหว่าง
บริษัทเท็ปโกและผู้เสียหาย
อย่างไรก็ดี วิธีการนี้ยังคงมีอุปสรรคมากมายในระยะเริ่มต้น เช่น คณะกรรมการ
ไกล่เกลี่ยความเสียหายจากนิวเคลียร์ไม่รับค�าร้องที่บริษัทเท็ปโกพิจารณาว่าเป็นค�าร้องที่ไม่
อยู่ในเงื่อนไขที่บริษัทก�าหนด เป็นต้น

ค่าใช้จ่ายในการรื้อถอนเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์
บริษัทเท็ปโกระบุว่า การรื้อถอนเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ของโรงไฟฟ้านิวเคลียร์
ฟูกูชิมะ ไดอิชิจะใช้เวลาประมาณ 30-40 ปี แต่ที่จริงแล้วค่าใช้จ่ายและเวลาทั้งหมดที่จะ
ใช้ในการรื้อถอนนั้นอาจมากกว่าที่บริษัทประเมินไว้อย่างมากมาย แม้ว่าจะเป็นการรื้อถอน
เครื่องปฏิกรณ์ที่หยุดใช้งานแล้วก็ตาม เพราะหากพิจารณาจากกรณีของการแก้ไขปัญหา
น�า้ ปนเปื้อนรังสีเข้มข้นที่ยังคงรั่วไหลอยู่ขณะนี้จะเห็นได้ว่า เป็นเรื่องยากมากที่จะประเมินว่า
ต้องใช้เงินและเวลามากแค่ไหนในการจัดการปัญหาให้ลุล่วง
ยิ่งกว่านั้นก็คือ ผลของความเสียหายทางอ้อมที่เกิดจากอุบัติเหตุครั้งนี้ ท�าให้
นอกจากจะต้องรื้อถอนเครื่องปฏิกรณ์หน่วยที่ 1-4 ของโรงไฟฟ้าฟูกูชิมะ ไดอิชิ (หมายเลข
1) ที่ได้รับความเสียหายโดยตรงแล้ว ยังต้องรื้อถอนเครื่องปฏิกรณ์หน่วยที่ 5-6 ที่เหลืออยู่
รวมทั้งเครื่องปฏิกรณ์หน่วยที่ 1-4 ของโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ฟูกูชิมะ ไดนิ (หมายเลข 2) ด้วยซึ่งค่าใช้จ่ายเหล่านี้จะต้องรวมอยู่ในต้นทุนด้วย กลุ่มไฟแนนซ์กรีนวอทช์ (Finance Green
Watch) ซึ่งเป็นองค์กรที่ท�างานติดตามสืบค้นข้อมูลของสถาบันการเงินต่างๆ ในญี่ปุ่นที่
เกี่ยวข้องกับปัญหาสิ่งแวดล้อม ประเมินว่าค่าใช้จ่ายที่จะต้องใช้ในการรื้อถอนเครื่องปฏิกรณ์
นิวเคลียร์หน่วยที่ 1-6 เท่ากับ 7 ล้านล้านเยน หรือประมาณ 58,000 ล้านดอลลาร์
(ที่อัตราแลกเปลี่ยน 120 เยนต่อ 1 ดอลลาร์) ซึ่งในปี พ.ศ. 2529(1) ที่สหรัฐอเมริกา
ส�านักงานตรวจสอบความรับผิดชอบของรัฐ (US Government Accountability Office) ได้รายงานต่อรัฐสภาสหรัฐว่า อุบัติเหตุที่ร้ายแรงของโรงไฟฟ้านิวเคลียร์หนึ่งแห่ง จะสามารถ
สร้างความเสียหายเป็นมูลค่าสูงถึง 15,000 ล้านดอลลาร์
(1) ปีที่เกิดอุบัติภัยเชอร์โนบิล - ผู้แปล

58บทที่ 2การก�าจัดรังสีและการบ�าบัดจัดเก็บขยะปนเปื้อนรังสี
ในการค�านวณเบื้องต้น
เรื่องค่าใช้จ่ายในการก�าจัดรังสี
และขยะปนเปื้อน กลุ่มนักวิจัย
จากสถาบั น ความก้ า วหน้ า ทางวิ ท ยาศาสตร์ แ ละเทคโนโลยี
อุตสาหกรรมแห่งชาติ (National
Institute of Advanced Industrial Science and Technology(AIST)) ประเทศญี่ปุ่น เปิดเผยว่า
การก�าจัดรังสีในพื้นที่ที่อยู่อาศัย
และพื้นที่เกษตรกรรมในจังหวัด
ฟูกูชิมะมีค่าใช้จ่ายอย่างสูงที่สุด กองขยะที่เกิดจากกระบวนการก�าจัดรังสี, ตุลาคม พ.ศ. 2557,
ภาพโดย Fukushima Beaconไม่เกิน 5.13 ล้านล้านเยน
(ประมาณ 43,000 ล้านดอลลาร์) โดยแบ่งเป็นค่าใช้จ่ายส�าหรับ “พื้นที่ก�าจัดรังสีพิเศษ”ที่ดา� เนินการโดยรัฐบาลโดยตรงจ�านวน 1.83-2.03 ล้านล้านเยน (15,000-17,000ล้านดอลลาร์) และ “เขตก�าจัดรังสี” ที่ด�าเนินการโดยส่วนปกครองท้องถิ่น ประเมินไว้ที่
7 แสนล้าน - 3.1 ล้านล้านเยน (5,800-26,000 ล้านดอลลาร์) การค�านวณนี้คิดจาก
ฐานราคามาตรฐานต่อหน่วยและราคาสูงสุดต่อหน่วย ซึ่งเป็นตัวเลขที่ได้มาจากการหารือ
ร่วมกับเทศบาลส่วนปกครองท้องถิ่นต่างๆ การค�านวณนี้รวมค่าขนย้ายดินปนเปื้อนไปไว้
ในพื้นที่จัดเก็บชั่วคราวและโรงงานเก็บรักษาชั่วคราว และค่าใช้จ่ายในการดูแลในระหว่าง
เก็บรักษาที่โรงงานเก็บรักษาชั่วคราว (Kyoto News, 24 กรกฎาคม พ.ศ. 2556)

ข้อมูลเกี่ยวกับการชดเชยอื่นๆ ที่รัฐบาลและบริษัทเท็ปโกเปิดเผย
นโยบายใหม่เรื่องค่าชดเชยได้รับการอนุมัติไปเมื่อเดือนธันวาคม พ.ศ. 2556 ซึ่งใช้ตัวเลข 5 ล้านล้านเยน (42,000 ล้านดอลลาร์) ที่ค�านวณโดยเท็ปโก นอกเหนือจากนี้
ยังมีงบประมาณที่อนุมัติโดยจังหวัดโตเกียวและฟูกูชิมะเพื่อใช้ในการจัดการอุบัติเหตุอีก ดังนี้
1) 2 แสนล้านเยน (1,700 ล้านดอลลาร์) เป็นเงินอุดหนุนที่จ่ายให้จังหวัด
ฟูกูชิมะในฐานะที่ให้พื้นที่ในการตั้งโรงไฟฟ้านิวเคลียร์
2) 1.6 แสนล้านเยน (1,300 ล้านดอลลาร์) เป็นเงินอุดหนุนเพื่อเร่งการฟื้นฟู
3) 9.6 หมื่นล้านเยน (800 ล้านดอลลาร์) เพื่อการตรวจสุขภาพของพลเมือง
ในจังหวัด
4) 7.3 หมื่นล้านเยน (608 ล้านดอลลาร์) เพื่อการก่อสร้างเคหะสงเคราะห์
เนื่องจากภัยพิบัติ
5) 4 หมื่นล้านเยน (330 ล้านดอลลาร์) เพื่อเป็นกองทุนฟื้นฟูภัยพิบัตินิวเคลียร์
อย่างไรก็ตาม
ตัวเลขนี้ไม่ได้รวมค่าใช้จ่ายในการบ�าบัดจัดเก็บดินปนเปื้อนใน
เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

59

ขั้นตอนสุดท้ายเข้าไว้ด้วย รวมทั้งค่าใช้จ่ายส่วนบุคคลของเจ้าหน้าที่ที่เข้าไปรับมืออุบัติเหตุ
นอกจากนี้
ยังมีค่าใช้จ่ายในการปรับปรุงสภาพการท�างานของคนงานที่รับหน้าที่ในการ
ก�าจัดรังสีและรื้อถอนเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์ รวมทั้งค่าใช้จ่ายในการปรับปรุงวิธีการดูแล
สุขภาพและรักษาพยาบาลของคนงานเหล่านี้ที่ควรมีการพิจารณาเพิ่มเติมให้เหมาะสมด้วย
นับเฉพาะแค่ค่าใช้จ่ายที่ประเมินอย่างค่อนข้างจ�ากัดนี้ และค่าใช้จ่ายที่ประเมิน
ไว้สา� หรับการรื้อถอนเครื่องปฏิกรณ์นิวเคลียร์และก�าจัดรังสีที่ได้กล่าวไปแล้ว
ตัวเลขก็สูง
เกิน 2.3 ล้านล้านเยน (190,000 ล้านดอลลาร์) แล้ว อนึ่ง งบประมาณแผ่นดินประจ�าปี
พ.ศ. 2557 ของญี่ปุ่นคือประมาณ 95.9 ล้านล้านเยน (800,000 ล้านดอลลาร์)ต้นทุนของผู้ประสบภัยที่ไม่สามารถฟื้นตัวสู่สภาพเดิมได้ด้วยค่าชดเชย
การอพยพท�าให้ผู้ประสบภัยสูญเสียทั้งบ้าน ที่ดินและทรัพย์สินส่วนตัว ครอบครัว
ทั้งครอบครัวต้องสูญเสียทุกสิ่งที่พวกเขาสั่งสมมา รวมทั้งสิ่งของที่มีคุณค่าทางจิตใจ ซึ่งหมายความว่าพวกเขาต้องสูญเสียประวัติศาสตร์ของครอบครัว มีหลายกรณีที่แม่เลือกจะ
ย้ายออกไปกับลูกเพราะกลัวรังสี แล้วทิ้งพ่อไว้และต้องตัดขาดจากครอบครัว
มีกรณีไม่น้อยที่การแยกกันอยู่จบลงด้วยการหย่าร้างกัน ดังที่ได้กล่าวไปแล้ว ในกรณีคล้ายๆ กัน ค่าใช้จ่ายที่เพิ่มขึ้นจากการที่ต้องมีที่อยู่อาศัยสองแห่ง เช่นค่าเดินทางไป
มาหาสู่ เป็นต้น ท�าให้ครอบครัวที่มีรายได้น้อยต้องยากจนยิ่งขึ้นไปอีก

ชีวิตที่ถูกขโมยไป
การงานอาชีพไม่ใช่แค่การหาเงินเพื่อด�ารงชีวิตเท่านั้น แต่การท�างานยังหมายถึง
การช่วยเหลือเกื้อกูลสังคม ซึ่งเป็นสิ่งที่มีคุณค่าทางจิตใจ ท�าให้รู้สึกว่าเราเป็นที่ต้องการของ
สังคม ในมิตินี้ จึงไม่มีเม็ดเงินใดๆ ที่จะมาชดเชยให้แก่ผู้ที่สูญเสียได้ ผู้อพยพส่วนใหญ่ถูก
ปล้นสถานะทางสังคมที่พวกเขาบ่มสร้างมานานปี กระทั่งบางรายถึงกับสูญเสียความมั่นใจ
และศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ไปเลย

ชุมชนแตกสลาย การสูญเสีย
เพื่อนบ้าน บ้านเกิด
วัฒนธรรม และธรรมชาติผู ้ อ พยพส่ ว นมากเคยมี ชี วิ ตที่ เ ป็ น สุ ข ท่ า มกลางสิ่ ง แวดล้ อ มทางธรรมชาติที่เพรียบพร้อมทั้งภูเขาและ
ทะเล แต่พวกเขาไม่สามารถมีชีวิตที่
ใกล้ชิดธรรมชาติหรือเป็นส่วนหนึ่งของ
ชุมชนรากเหง้าของตนได้อีกต่อไป ผลพนักงานบริษัทเท็ปโกขอขมาครอบครัวเหยื่อของ
จากการอพยพ ไม่ว่าจะถูกบังคับหรือ เหตุการณ์ที่ประท้วงด้วยการจุดไฟเผาตัวตายในสวนของ
สมัครใจเอง และผลจากความไร้ฝีมือ
ตัวเอง, กันยายน พ.ศ. 2557, ภาพโดย ผู้เกี่ยวข้อง

60บทที่ 2ของรัฐบาลและเจ้าหน้าที่ ท�าให้ชุมชนมากมายต้องล่มสลาย ไม่รู้ว่าชีวิต “ชั่วคราว” ของเหยื่อเหล่านี้จะสิ้นสุดเมื่อไหร่ นอกจากนั้น ผู้คนเหล่านี้ต้องสูญเสียบ้านเกิดและในขณะ
เดียวกันก็ไร้หนทางในการเริ่มต้นชีวิตใหม่ วัฒนธรรมท้องถิ่นอาจด�ารงคงอยู่ต่อไปได้ถ้า
ชุมชนบางแห่งยังคงเกี่ยวร้อยกันไว้ แต่อย่างไรก็ตาม ส่วนใหญ่แล้วจะมีแต่คนเฒ่าคนแก่
เท่านั้นที่ย้ายกลับสู่บ้านเกิด แต่คนรุ่นหนุ่มสาวซึ่งจะเป็นผู้รับสืบทอดวัฒนธรรมนั้นได้ลาจาก
ชุมชนไปแล้ว

ข้อกังวลต่อปัญหาสุขภาพที่จะเกิดขึ้นในอนาคต และการเยียวยา
สภาวะทุกข์ทรมานทางจิตใจ
ยังมีผลกระทบทางสุขภาพอีกบางแง่มุมที่ต้องรอการพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์ ในปัจจุบันเรายังไม่มีองค์ความรู้เกี่ยวกับสิ่งที่เรียกว่าความผิดปกติทางสุขภาพที่ปรากฏช้าที่
อาจเกิดขึ้นได้ในอนาคต มีการจัดรณรงค์ที่ใช้ชื่องานว่า “จิตแจ่มใส” ในหลายๆ สถานการณ์
แต่สา� หรับพ่อแม่ที่เป็นห่วงอนาคตสุขภาพของลูกๆ แล้ว งานรณรงค์นี้กลับได้ผลลัพธ์ที่
ตรงกันข้าม โดยเฉพาะผู้อพยพแม่ลูกที่ต้องแยกจากครอบครัวซึ่งมีความตึงเครียดทางจิตใจ
มากกว่ากลุ่มอื่นๆ เพราะต้องทิ้งพ่อให้อยู่ที่เดิม

ความยุ่งยากในการชดเชย
แม้ประชาชนที่ได้รับความเสียหายอย่างต่อเนื่องจากอุบัติเหตุนิวเคลียร์จะมีสิทธิที่
ชัดเจนในการรับค่าชดเชย แต่เมื่อพิจารณาความร้ายแรงของความเสียหายที่ได้รับ รวมทั้ง
ความสูญเสียที่ไม่สามารถชดเชยได้ด้วยเงินทอง ในหลายๆ กรณี จ�านวนค่าชดเชยที่จ่าย
ให้ผู้ได้รับผลกระทบนั้นไม่เป็นที่น่าพอใจ ในขณะเดียวกัน ผู้ได้รับผลกระทบที่รับค่าชดเชย
ต่อเนื่องอาจสูญเสียความตั้งใจที่จะท�างาน และมีหลายกรณีที่เกิดความแตกแยกกันเองใน
ชุมชนเพราะจ�านวนเงินค่าชดเชยที่ได้รับแตกต่างกัน นโยบายการชดเชยไม่ได้ออกแบบมา
เพื่อการฟื้นฟูชีวิตของประชาชนผู้ได้รับผลกระทบ

บทเรียนที่ 10 ความเสียหายจากอุบัติเหตุจะต้องถูกนับเป็น
“ต้นทุนของพลังงานนิวเคลียร์”รัฐบาลและบรรษัทที่สรรเสริญพลังงานนิวเคลียร์มักจะอวดอ้างเสมอว่า “พลังงาน
นิวเคลียร์จะสร้างประโยชน์ต่อเศรษฐกิจท้องถิ่น” หรือไม่ก็ “พลังงานนิวเคลียร์ราคาถูกกว่า
พลังงานอื่นๆ” แต่ในหลายๆ กรณี ต้นทุนที่น�าไปค�านวณไม่ได้ครอบคลุมค่าใช้จ่ายในกรณีที่
เกิดอุบัติเหตุ ค่าชดเชยและค่าใช้จ่ายในการจัดการอุบัติเหตุ ในกรณีอุบัติเหตุฟูกูชิมะ แม้ว่า
เหตุการณ์จะผ่านไปแล้ว 4 ปี แต่ความเสียหายยังคงคาราคาซังและทวีคูณเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ
ด้วยซ�้า กระทั่งการค�านวณตัวเลขค่าเสียหายทั้งหมดก็ยังเป็นปริศนาที่ยากจะหาค�าตอบได้
แต่บริษัทเท็ปโกซึ่งควรต้องออกมารับผิดชอบก็ยังไม่ล้มละลายและยังคงด�าเนินกิจการต่อ
เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ

61ไปได้อย่างปกติ ฉากหลังของความจริงนี้ก็คือ บริษัทเท็ปโกผู้กระท�าผิดในเหตุการณ์ครั้งนี้
สามารถลอยนวลไปได้โดยไม่ต้องรับผิดชอบ
เพราะเงินภาษีจ�านวนมหาศาลที่จ่ายโดย
ประชาชนญี่ปุ่น ผู้ซึ่งเป็นเหยื่อของหายนะภัยครั้งนี้
รัฐบาลให้เงินอุดหนุนมากมายเพื่อการก่อสร้างและเดินเครื่องโรงไฟฟ้านิวเคลียร์
แต่ครั้นเมื่ออุบัติเหตุเกิดขึ้น รัฐบาลเดียวกันนี้ก็ยังสร้างตาข่ายนิรภัยทางการเงินมารองรับ
ผู้ประกอบการโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ หากด�าเนินการตามหลักนี้ หมายความว่าเมื่อใดที่
พลังงานนิวเคลียร์ถูกประกาศเป็นนโยบายแห่งชาติ
ผู้ประกอบการนิวเคลียร์ก็จะไม่ต้อง
แบกรับต้นทุนที่แท้จริงทั้งหมด และผลลัพธ์ที่จะตามมาก็คือ เหยื่อผู้เคราะห์ร้ายจากอุบัติเหตุ
นิวเคลียร์และประชาชนผู้เสียภาษีจะกลายเป็นคนแบกรับความเสียหายแทน

การได้รับรังสีโดยไม่รู้ตัว
นายทาคาชิ วาตานาเบะ (อายุ 33 ปี นามสมมุติ) เกิดในหมู่บ้านที่ตั้งอยู่
ห่างจากเมืองฟูกูชิมะในระยะขับรถ 30 นาที และเป็นจุดเริ่มต้นของภูเขาอาบุคุมะ เขาอาศัยอยู่กับภรรยาวัย 31 ปี ลูกสาวอายุ 7 และ 4 ปี รวมทั้งพ่อแม่ เขาเป็นเกษตรกร
เลี้ยงโคนม เลี้ยงวัวไว้ 20 ตัว หลังจากอุบัติเหตุนิวเคลียร์เกิดขึ้น ภรรยาของทาคาชิ
เกรงว่าลูกสาวทั้งสองจะได้รับรังสี แต่เพราะหมอและเจ้าหน้าที่จากโตเกียว (ที่อ้างตัวว่า
เป็นผู้เชี่ยวชาญ) ประกาศว่าไม่มีอันตรายใดๆ นายทาคาชิจึงโน้มน้าวภรรยาให้มั่นใจว่า
พวกเขาไม่จ�าเป็นต้องอพยพ อย่างไรก็ตาม หนึ่งเดือนให้หลัง มีประกาศออกมาให้คน
ทั้งหมู่บ้านอพยพ นายทาคาชิจ�าใจต้องละทิ้งวัวและทุกสิ่งทุกอย่าง นอกจากนี้เขายังถูก
บังคับให้อยู่คนละที่กับพ่อแม่ของเขา ล่าสุด ภรรยาของนายทาคาชิบอกกับเขาเรื่องผล
การส�ารวจของทางจังหวัด ซึ่งระบุว่า ประชาชนที่ได้รับรังสีมากกว่า 5 มิลลิซีเวิร์ต (ในช่วง 4 เดือนหลังจากอุบัติเหตุ) ส่วนใหญ่เป็นชาวบ้านในหมู่บ้านของเขา นายทาคาชิ
ไม่กล้าสบตาภรรยาอีกเลย

62บทที่ 2บทที่ 3กฏหมายระหว่างประเทศและ
กรอบการด�าเนินงาน
เพื่อการลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติ
- เครื่องมือที่เราสามารถใช้เพื่อปกป้องตัวเอง

ประชาชนทั่วไปที่ได้รับผลกระทบควรท�าอย่างไรเมื่อเกิดอุบัติเหตุนิวเคลียร์ขึ้น จะลุกขึ้นมาปกป้องสิทธิของตนอย่างไร? นอกจากนี้ สิทธิอะไรบ้างที่ระบุไว้ในระดับสากล
และประชาชนจะยืนยันสิทธิของตนเองอย่างไร? ด้านล่างนี้เป็นการสรุปเกี่ยวกับเครื่องมือที่
สามารถน�ามาใช้ได้ รวมทั้งข้อตกลงระหว่างประเทศต่างๆ

มุมมองด้านสิทธิมนุษยชน
มนุษย์ทุกคนมีสิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐาน และสังคมที่มนุษย์อยู่ร่วมกันก็ถูกสร้างขึ้น
บนฐานของหลักคุณค่าที่เป็นสากล ซึ่งรวมไปถึงสิทธิในความปลอดภัยของชีวิต สิทธิในด้าน
สุขภาพ สิทธิในการรับรู้และมีส่วนร่วม ทั้งนี้ การเข้าถึงข้อมูลข่าวสารและการป้องกันความ
ปลอดภัยนับเป็นสิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐานที่สากลให้การรับรอง สิทธิมนุษยชนขั้นพื้นฐาน
เหล่านี้ถูกประมวลไว้ในข้อตกลงระหว่างประเทศดังต่อไปนี้

* ตราสารสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศ
(International Bill of Human Rights) ค.ศ. 1948
http://www.un-documents.net/a3r217.htm
3 ปีนับจากก่อตั้งองค์การสหประชาชาติ ในวันที่ 10 ธันวาคม ค.ศ. 1948สมัชชาใหญ่แห่งสหประชาชาติได้ลงมติรับรองปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน ซึ่งถือเป็นหลักส�าคัญของสิทธิมนุษยชนสมัยใหม่
โดยบัญญัติไว้ว่ามนุษย์ทุกคนมีสิทธิ
พลเมือง สิทธิทางการเมือง เศรษฐกิจ สังคม และสิทธิทางวัฒนธรรม

* กติการะหว่างประเทศว่าด้วยสิทธิทางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรม
(International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights)
ค.ศ. 1976
http://www.ohchr.org/EN/ProfessionalInterest/Pages/CESCR.aspx
มีผลบังคับใช้ในปี ค.ศ. 1976 โดยมี 163 ประเทศที่ลงนามให้สัตยาบัน(ณ เดือนมกราคม ค.ศ. 2015) ข้อตกลงนี้ให้การส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิมนุษยชน
ที่รวมไปถึงสิทธิในการท�างานภายใต้เงื่อนไขที่เป็นธรรมและเหมาะสม สิทธิในความ
ปลอดภัยทางสังคม สิทธิในการได้รับมาตรฐานการด�ารงชีวิตที่เพียงพอ สิทธิของทุก
คนที่จะมีสุขภาพกายและสุขภาพจิตตามมาตรฐานสูงสุดเท่าที่เป็นได้ สิทธิในการรับการ
ศึกษา และสิทธิในการพัฒนาและเผยแพร่ด้านวิทยาศาสตร์และวัฒนธรรม

* อนุสัญญาว่าด้วยสิทธิเด็ก
(Convention on the Rights of the Child) ค.ศ. 1990
http://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/crc.aspx

64บทที่ 3มีผลบังคับใช้ในปี ค.ศ. 1990 โดยมี 193 ประเทศลงนามให้สัตยาบันอนุ สั ญ ญานี้ เ ป็ น กฏหมายที่ ร วบรวมสิ ท ธิ ม นุ ษ ยชนในทุ ก หมวดหมู ่ ที่ ใ ห้ ก ารปกป้ อ งคุ้มครองเด็ก และภายใต้อนุสัญญานี้ ทุกประเทศที่ให้สัตยาบันจะต้องไม่มีการเลือก
ปฏิบัติ และต้องยึดถือหลักปฏิบัตินี้ในการกระท�าทุกด้านเพื่อผลประโยชน์สูงสุดของเด็ก
เนื่องจากหายนะภัยฟูกูชิมะเป็นสิ่งที่ไม่อาจคาดการณ์ได้ ผู้ได้รับผลกระทบจาก
หายนะภัยครั้งนี้จึงถูกฉกฉวยสิทธิต่างๆ ไป สิทธิเหล่านี้รวมไปถึงเสรีภาพในการเลือกและ
เปลี่ยนที่อยู่อาศัยของประชาชน (มาตรา 22 ของรัฐธรรมนูญประเทศญี่ปุ่น) และสิทธิใน
ทรัพย์สิน (มาตรา 29 ของรัฐธรรมนูญประเทศญี่ปุ่น) ประชาชนจ�านวนมากไม่สามารถอยู่
อาศัยในบ้านของตัวเองได้ และถูกบังคับให้ต้องอพยพออกไปหรือย้ายบ้าน เนื่องจากพื้นที่
รอบบริเวณบ้านถูกปนเปื้อนด้วยรังสี หลายคนจึงสูญเสียทั้งบ้าน ที่ดิน และทรัพย์สิน ซึ่งสิ่ง
เหล่านี้เสื่อมราคาลงอย่างต่อเนื่อง หรือไม่สามารถใช้ที่ดินและทรัพย์สินได้อีกต่อไปแม้ว่าจะ
มีกรรมสิทธิ์อยู่ก็ตาม นอกจากนั้นยังมีหลายกรณีที่เป็นการละเมิดสิทธิในการแสวงหาความสุข ซึ่งเป็นสิทธิตามรัฐธรรมนูญ ประชาชนจ�านวนมากถูกปล้น “ความสุข” และ “จุดมุ่ง
หมายในชีวิต” ไป ซึ่งสิ่งเหล่านี้ไม่อาจเทียบเป็นมูลค่าเงินทองได้
โดยไม่มีข้อยกเว้น ประชาชนทุกคนมีสิทธิในการมีชีวิตอย่างสันติสุขและมีสุขภาพ
ที่ดี ปลอดจากความกลัวและมีอิสระในความต้องการ
รัฐธรรมนูญของประเทศญี่ปุ่น
บัญญัติว่า “ประชาชนทุกคนมีสิทธิในการได้รับมาตรฐานขั้นต�่าสุดในการด�ารงชีวิตอย่างมี
สุขภาพดีและมีวัฒนธรรม” ภายใต้กฎหมายระหว่างประเทศ กติการะหว่างประเทศว่าด้วย
สิทธิทางเศรษฐกิจ สังคม และวัฒนธรรม ซึ่งเป็นหนึ่งในกติกาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน มีบทบัญญัติที่รับรองในเรื่อง “สิทธิของทุกคนที่จะมีสุขภาพกายและสุขภาพจิตตามมาตรฐาน
สูงสุดเท่าที่เป็นได้” ดังนั้นประชาชนจึงมีสิทธิในการที่จะหลีกเลี่ยงการได้รับรังสีเพื่อป้องกัน
สุขภาพของคนในครอบครัว สิทธินี้จ�าเป็นต้องได้รับการรับรองว่าเป็นสิทธิมนุษยชนด้วย
ประเด็นต่างๆ ดังต่อไปนี้สามารถน�ามาอ้างอิงได้ถึงความสัมพันธ์ระหว่างหายนะ
ภัยนิวเคลียร์และสิทธิมนุษยชน

* รายงานของกรูฟเวอร์ (Grover Report) ค.ศ. 2013
http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/
Session23/A-HRC-23-41-Add3_en.pdf
ในเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 2013 นายอานันด์ กรูฟเวอร์ ผู้จัดท�ารายงาน
พิเศษของสหประชาชาติในเรื่องสิทธิในด้านสุขภาพ ได้เสนอรายงานที่ส�าคัญมากต่อ
องค์การสหประชาชาติ
ในรายงานนี้เขาได้กระตุ้นเตือนให้รัฐบาลญี่ปุ่นด�าเนินการ
เปิดเผยข้อมูลโดยเร็ว เพื่อให้มีการเฝ้าระวังสุขภาพและจัดเตรียมการรักษาพยาบาลที่
ครอบคลุมทั่วถึง การจัดเตรียมการบ�าบัดรักษาด้านจิตใจ และมีการตรวจสอบอย่าง
อิสระจากบุคคลภายนอกเพื่อให้เป็นไปตามกฏเกณฑ์ (ในเรื่องของเกณฑ์จา� กัดปริมาณ
รังสีที่บุคคลทั่วไปรับได้ไม่เกิน 1 มิลิซีเวิร์ตต่อปี) และยังมีข้อเสนอว่าประชาชนควรมี
ส่วนร่วมในกระบวนการตัดสินใจเกี่ยวกับนโยบายพลังงานนิวเคลียร์
กฏหมายระหว่างประเทศและกรอบการด�าเนินงานเพื่อการลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติ - เครื่องมือที่เราสามารถใช้เพื่อปกป้องตัวเอง

65

* ข้อเสนอจากการประชุมวาเซดะ (Waseda Symposium) ค.ศ. 2014

http://www.wcdrr.org/preparatory/commitments/110 64 Chapter 3ในเดือนตุลาคม 2014 มีการจัดประชุมสัมมนานานาชาติขึ้นที่มหาวิทยาลัย
วาเซดะ กรุงโตเกียว ในหัวข้อ “แง่มุมด้านกฎหมายและการแพทย์ต่อหายนะภัย
นิวเคลียร์และสิทธิมนุษยชน” ข้อชี้แนะในเอกสารฉบับสมบูรณ์ได้ส่งสัญญาณเตือนเกี่ยว
กับการปนเปื้อนสารกัมมันตรังสีที่มีสาเหตุมาจากการขาดจริยธรรมและความรับผิดชอบ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ข้อชี้แนะนี้ให้ความส�าคัญสูงสุดต่อสิทธิมนุษยชน และชี้ชวนให้
เห็นความส�าคัญของการจัดท�ากฏหมายและแผนงานที่จะใช้ในช่วงเวลาที่เกิดหายนะภัย

* จดหมายจากนักฟิสิกส์นานาชาติเพื่อการป้องกันสงครามนิวเคลียร์
(International Physicians for the Prevention of Nuclear War IPPNW) ถึงนายกรัฐมนตรีญี่ปุ่น นายนาโอโตะ คัง, ค.ศ. 2011
http://ippnweupdate.-les.wordpress.com/2011/08/ippnw_pmkan082211.pdf
ในเดือนสิงหาคม ค.ศ. 2011 นักฟิสิกส์ผู้ได้รับรางวัลโนเบลปี ค.ศ. 1985
จาก IPPNW ได้ส่งจดหมายถึงนายนาโอโตะ คัง นายกรัฐมนตรีญี่ปุ่นในขณะนั้น โดยได้เน้นย�้าถึงความจ�าเป็นของ “วิธีปฏิบัติที่ครอบคลุมครบถ้วน สอดคล้องกัน และเป็น
แบบอย่างที่ดี” ซึ่งเงื่อนไขในจดหมายนี้ประกอบด้วยการบริหารจัดการบนพื้นฐานของ
ระดับความรุนแรงที่เป็นจริงของสถานการณ์ ทั้งในเรื่องการปนเปื้อนรังสี การคาด
คะเนเกี่ยวกับการได้รับรังสีทั้งหมด ทั้งในแบบได้รับรังสีจากภายนอกและภายใน ไม่ใช่
ดูกันง่ายๆ แค่เรื่องระยะห่างจากโรงไฟฟ้าฟูกูชิมะเท่านั้น การติดตามเฝ้าระวังในระยะ
ยาวยังต้องด�าเนินต่อไปอย่างเหมาะสมแก่เวลา การรายงานให้สาธารณะรับรู้ทั้งหมด
เกี่ยวกับการปนเปื้อนในสิ่งแวดล้อมบนบกและในน�้า รวมทั้งในอาหาร พืช สัตว์ และน�้า
และส�าหรับบุคคลใดที่อาจได้รับรังสีเกินกว่า 1 มิลลิซีเวิร์ตต่อปี จะต้องให้ความช่วย
เหลือในการย้ายถิ่นฐานด้วย

* หลักการแนวปฏิบัติส�าหรับผู้พลัดถิ่นภายในประเทศ
(Guiding Principles on Internal Displacement) ค.ศ. 1998หลักการนี้ถูกเสนอต่อคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติใน
ปี ค.ศ. 1998 แต่ข้อตกลงนี้ขาดซึ่งข้อผูกพันทางกฎหมาย ข้อตกลงนี้ท�าหน้าที่เป็น
มาตรฐานนานาชาติที่ใช้รับรองสิทธิมนุษยชนของประชาชนผู้พลัดถิ่นภายในประเทศ
โดยกระตุ้นให้ประเทศที่ลงนามบัญญัติกฎหมายและนโยบายเพื่อให้สอดคล้องกับหลัก
การนี้ ซึ่งระบุอย่างหนักแน่นว่าผู้มีอ�านาจในประเทศนั้นๆ มีหน้าที่และความรับผิดชอบ
พื้นฐานในการปกป้องและช่วยเหลือผู้พลัดถิ่นภายในประเทศ รวมทั้งมีข้อก�าหนดใน
เรื่องสิทธิที่พึงได้ในค่าชดเชยส�าหรับทรัพย์สิน และสิทธิที่พึงมีในด้านสุขภาพกายและ
จิตใจ เสรีภาพในการเลือกอพยพและที่อยู่อาศัย และการยืนยันการมีส่วนร่วมของผู้
พลัดถิ่นภายในประเทศในการก�าหนดแผนและโครงการเกี่ยวกับการกลับสู่ถิ่นฐานเดิม

66บทที่ 3และการตั้งถิ่นฐานใหม่

* ปฏิญญาริโอว่าด้วยสิ่งแวดล้อมและการพัฒนา (Rio Declaration on
Environment and Development) ค.ศ. 1992
http://www.unep.org/Documents.Multilingual/Default.asp?DocumentID=
78 &ArticleID=1163
ปฏิญญานี้ผ่านการลงมติรับรองในการประชุมเอิร์ธซัมมิตที่กรุงริโอ เดอ จาเนโร ประเทศบราซิลในปี ค.ศ. 1992 โดยหลักการข้อที่ 15 ระบุดังนี้ “เพื่อการ
ปกป้องสิ่งแวดล้อม หลักการระวังไว้ก่อนควรน�าไปใช้อย่างแพร่หลายโดยรัฐต่างๆ ตามศักยภาพของตน ที่ใดที่มีการคุกคามอย่างร้ายแรงหรือเกิดความเสียหายที่ไม่สามารถ
ฟื้นฟูสภาพได้ การขาดซึ่งข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ที่แน่นอนจะต้องไม่ถูกน�ามาใช้เป็น
เหตุผลในการทอดเวลาที่จะใช้มาตรการที่มีประสิทธิภาพด้านต้นทุนในการป้องกัน
ความเสื่อมโทรมของสิ่งแวดล้อม” ภายใต้หลักการนี้ มาตรการการระวังไว้ก่อนที่เพียง
พอจะต้องน�ามาใช้กับพิบัติภัยนิวเคลียร์ที่สามารถท�าลายล้างสิ่งแวดล้อมได้อย่างร้ายแรง แม้ในกรณีที่การพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์ยังไม่สมบูรณ์ก็ตาม

มุมมองด้านการลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติ
ในขณะที่นโยบายการลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติของแต่ละประเทศถูกควบคุมโดย
กฎหมายภายในประเทศ เมื่อไม่กี่ปีมานี้ มีการให้ความส�าคัญมากขึ้นกับการปฏิบัติที่มีความ
รับผิดชอบ การด�าเนินนโยบาย และการสร้างความร่วมมือระหว่างประเทศในฐานะสมาชิก
ประชาคมโลก มีข้อตกลงกรอบการด�าเนินงานระหว่างประเทศและเอกสารระหว่างประเทศ
ที่อยากกล่าวถึงโดยเฉพาะ ดังนี้

* กรอบการด�าเนินงานเซนไดเพื่อลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติ
(Sendai Framework for Disaster Risk Reduction) ค.ศ. 2015
http://www.preventionweb.net/les/43291_sendaiframeworkfordrren.pdf
กรอบการด�าเนินงานระหว่างประเทศฉบับนี้ เป็นผลต่อเนื่องมาจากกรอบ
การด�าเนินงานเฮียวโก (Hyogo Framework for Action - HFA) ซึ่งผ่านการลงมติ
เห็นชอบจาก 187 ประเทศในการประชุมโลกครั้งที่สามของสหประชาชาติว่าด้วยการ
ลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติ (Third UN World Conference on Disaster Risk Reduction- WCDRR) ที่มีผู้เข้าร่วมในงานประชุมนี้และการประชุมที่เกี่ยวข้องมากกว่า 150,000คน ซึ่งเป็นครั้งแรกที่มีประเด็นอุบัติเหตุนิวเคลียร์รวมอยู่ในหัวข้อการพูดคุยของงาน
ประชุมระดับสูงด้านการลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติ กรอบการด�าเนินงานเซนไดฯ จะน�ามาใช้กับอันตรายที่เกิดจากการกระท�าของมนุษย์อย่างเช่นหายนะภัยนิวเคลียร์ใน
กฏหมายระหว่างประเทศและกรอบการด�าเนินงานเพื่อการลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติ - เครื่องมือที่เราสามารถใช้เพื่อปกป้องตัวเอง

67ทางเดียวกันกับภัยพิบัติทางธรรมชาติ โดยเน้นย�้าถึงการลงทุนอย่างเข้าใจและการลด
ความเสี่ยงจากภัยพิบัติ รวมทั้งการเสริมสร้างความเข้มแข็งของธรรมาภิบาลด้วย ในงานประชุมดังกล่าว ส�านักงานคณะรัฐมนตรีญี่ปุ่นได้มีการกล่าวถึง “การแยกให้ขาด
จากมายาคติเรื่องความปลอดภัยนิวเคลียร์” นี่คือเหตุการณ์ที่ถือเป็นหมุดหมายส�าคัญ
ที่อุบัติเหตุนิวเคลียร์มีการพูดว่า “การเมือง” เป็น “ความเสี่ยง” อย่างหนึ่งของภัยพิบัติ
กรอบการด�าเนินงานเซนไดฯ จะเริ่มใช้ตั้งแต่ปี ค.ศ. 2015 - ค.ศ. 2030

* กรอบการด�าเนินงานเฮียวโกะ (Hyogo Framework for Action - HFA)
ค.ศ. 2005
http://www.unisdr.org/we/coordinate/hfaในการประชุมโลกว่าด้วยการลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติที่เมืองโกเบ ประเทศ
ญี่ปุ่นในปี ค.ศ. 2005 ตัวแทนจาก 168 ประเทศได้ก�าหนดกรอบการด�าเนินงาน
เฮียวโกะ อัันเป็นแผนยุทธศาสตร์ 10 ปีในการผนวกรวมการลดความเสี่ยงจากภัย
พิบัติเข้าสู่แผนพัฒนาของแต่ละประเทศ กรอบการด�าเนินงานนี้เป็นแผนงานที่รับช่วง
สืบต่อจากยุทธศาสตร์และแผนปฏิบัติการโยโกฮาม่าเพื่อโลกที่ปลอดภัยขึ้น (Yokohama
Strategy and Plan of Action for a Safer World) ที่ได้รับการรับรองในปี ค.ศ. 1994
(http://www.unisdr.org/we/inform/publications/8241)
168 ประเทศที่เห็นชอบกับกรอบการด�าเนินงานเฮียวโกะต้องด�าเนินการ
เชิงรุกตามปฏิบัติการส�าคัญ 5 เรื่อง ดังนี้
ปฏิบัติการที่ 1 : รับรองว่าการลดความเสี่ยงภัยพิบัติเป็นเรื่องส�าคัญทั้งในระดับ
ชาติและระดับท้องถิ่น ที่จะต้องมีการด�าเนินการอย่างจริงจังในเชิง
สถาบัน
ปฏิบัติการที่ 2 : พิสูจน์ วิเคราะห์ และเฝ้าระวังความเสี่ยงภัยพิบัติและยกระดับการ
เตือนภัยแต่เนิ่นๆ
ปฏิบัติการที่ 3 : ใช้ความรู้ นวัตกรรม และการศึกษาเพื่อสร้างวัฒนธรรมความ
ปลอดภัยและความสามารถในการฟื้นฟูความเสียหายในทุกระดับ
ปฏิบัติการที่ 4 : ลดปัจจัยความเสี่ยงมูลฐาน
ปฏิบัติการที่ 5 : เสริมสร้างความพร้อมในการรับมือภัยพิบัติเพื่อการรับมืออย่าง
มีประสิทธิภาพในทุกระดับ
ภัยพิบัติขนาดใหญ่ที่ถูกจ�าลองขึ้นในการบัญญัติกรอบการด�าเนินงานเฮียวโกะ มีทั้งภัยพิบัติทางธรรมชาติและภัยพิบัติที่เกิดจากมนุษย์ เพื่อให้ครอบคลุมขอบเขต
ที่กว้างของภัยพิบัติ ดังนั้นมันจึงใช้ได้กับภัยพิบัติที่ซับซ้อนที่เกี่ยวกับโครงสร้างพื้นฐาน
ที่มีความเสี่ยงสูงอย่างเช่นโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ เอกสารระหว่างประเทศดังต่อไปนี้ต่าง
ก็ให้ความส�าคัญกับความสัมพันธ์ระหว่างความเสี่ยงของโรงไฟฟ้านิวเคลียร์และกรอบ
การด�าเนินงานระหว่างประเทศในเรื่องการลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติ

68บทที่ 3* ประธานกล่าวสรุป, ช่วงที่ 3 ของการประชุมเวทีโลกด้านการลดความ
เสี่ยงภัยพิบัติ และการฟื้นฟูหลังเกิดเหตุภัยพิบัติ (Third Session of the
Global Platform for Disaster Risk Reduction and World Reconstruction Conference) ค.ศ. 2011
http://www.preventionweb.net/_les/20102_gp2011chairssummary.pdf
เลขาธิการสหประชาชาติเรียกประชุมระดับสูงสมัชชาใหญ่แห่งสหประชาชาติ
ในครั้งถัดไปเพื่อยกระดับความเข้าใจและการรับมือกับความสัมพันธ์ระหว่างภัยพิบัติ
ธรรมชาติและภัยพิบัตินิวเคลียร์ โดยมีความเห็นร่วมกันในระดับโลกว่า การรับมือกับ
เรื่องนี้ต้องต้องอาศัยความร่วมมือระหว่างประเทศ

* มติสมาพันธ์กาชาดสากลและสมาคมเสี้ยววงเดือนแดง (International
Federation of Red Cross and Red Crescent Societies - IFRC)
ค.ศ. 2011
http://ndrc.jrc.or.jp/archive/item/?id=M2013091919392484046&lang=en
สมั ช ชาใหญ่ ข องสมาพั น ธ์ ก าชาดสากลและสมาคมเสี้ ย ววงเดื อ นแดงเมื่ อปี ค.ศ. 2011 ได้มีการลงมติรับหลักการ “การเตรียมพร้อมให้ความช่วยเหลือทาง
มนุษยธรรมกรณีอุบัติเหตุนิวเคลียร์”ซึ่งระบุบทบาทของกาชาดสากลและสมาคม
กาชาดต่างๆ ในการจัดเตรียมความช่วยเหลือเหยื่อผู้ประสบพิบัติภัยนิวเคลียร์ มตินี้มี
นัยส�าคัญอย่างมากที่บ่งชี้ถึงความส�าคัญของการท�างานร่วมกันระหว่างผู้มีส่วนได้ส่วน
เสียหลายฝ่ายในเหตุการณ์วิกฤตนิวเคลียร์ และการให้ความส�าคัญกับการเตรียมพร้อม
รับมือนั้น จะมีผลอย่างใหญ่หลวงต่อความสามารถในการรับมือกับเหตุการณ์วิกฤตจริง
ที่เกิดขึ้น
สิ่งที่ปรากฏชัดในกระบวนการประเมินการด�าเนินงานของกรอบการด�าเนินงาน
เฮียวโกเพื่อจัดท�ากรอบการด�าเนินงานเซนไดฯ ก็คือ ในส่วนของ 5 ปฏิบัติการส�าคัญ
ความส�าเร็จของปฏิบัติการส�าคัญที่ 4 (การลดปัจจัยความเสี่ยงมูลฐาน) อยู่ในระดับต�่าอย่าง
น่าสังเกตเนื่องจากปัจจัยที่หลากหลาย ดังรายละเอียดต่อไปนี้
1. ปัจจัยความเสี่ยงมูลฐานมีอยู่มากมาย ครอบคลุมถึงเรื่องความยากจน ความขัดแย้ง การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ การขยายตัวของเมืองที่รวดเร็ว และการลงทุน
ทางเศรษฐกิจที่น�ามาสู่การท�าลายล้างสิ่งแวดล้อม ดังนั้นเอง ความพยายามโดยล�าพังของ
ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียที่จะลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติจึงไม่เพียงพอ แต่จะต้องมองให้ไกลไปกว่า
ภาคส่วนที่เกี่ยวข้องกับการลดความเสี่ยงภัยพิบัติ และต้องผสมผสานนโยบายการลดความ
เสี่ยงภัยพิบัติเข้ากับยุทธศาสตร์การพัฒนา โดยการท�างานร่วมกันของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย
หลายฝ่ายที่อยู่บนฐานของหลักคุณค่าสากลในเรื่องสิทธิมนุษยชน
2. มีความโน้มเอียงที่จะมีการมองข้ามความเสี่ยงและอันตรายในภาพรวมทั้งหมด
ของหายนะภัยอย่างกรณีอุบัติเหตุฟูกูชิมะ ที่ปรากฏว่าหายนะอย่างหนึ่งเป็นตัวจุดชนวนให้
กฏหมายระหว่างประเทศและกรอบการด�าเนินงานเพื่อการลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติ - เครื่องมือที่เราสามารถใช้เพื่อปกป้องตัวเอง

69

เกิดหายนะอื่นๆ ตามมา เขตแดนระหว่างหายนะของมนุษย์และของธรรมชาติก�าลังขยับเข้า
ใกล้กันมากขึ้นทุกที
3. ถึงที่สุดแล้วกรอบการด�าเนินงานเฮียวโกะเป็นเพียงข้อตกลงระหว่างรัฐบาล
กับรัฐบาล และการสร้างความเข้มแข็งของหุ้นส่วนรากหญ้าในการบรรเทาปัจจัยความเสี่ยง
ของชุมชนเป็นสิ่งที่ยังไม่เพียงพอ สิ่งอื่นๆ ที่ยังขาดไปก็คือการขาดตัวชี้วัดที่เป็นจริงใน
กระบวนการเฝ้าระวัง
เนื้อหาของกรอบการด�าเนินงานเซนไดฯ ที่ผ่านการรับรองในการประชุมที่เมือง
เซนไดเมื่อเดือนมีนาคม ค.ศ. 2015 ได้เน้นย�้าถึงการเสริมสร้างการมีส่วนร่วมของชุมชน
ในการบ่งชี้และลดทอนความเสี่ยง กรอบการด�าเนินงานเซนไดฯ เน้นเป็นพิเศษในเรื่อง
ความส�าคัญของการบริหารจัดการความเสี่ยงที่มุ่งเป้าไปที่ชุมชน รวมทั้งการประเมินผลและ
การเปิดเผยความเสี่ยงไว้ล่วงหน้าในโครงการลงทุนทางเศรษฐกิจต่างๆ เราคาดหวังว่าผู้น�า
ชุมชนที่ได้รับหนังสือเล่มนี้จะมีความเชื่อมั่นในการประเมินค่าความเสี่ยงและบรรเทาความ
เสี่ยงที่ชุมชนของพวกเขาเผชิญอยู่ ดังที่ได้กล่าวไว้แล้วว่า กรอบการด�าเนินงานเซนไดฯ ได้เริ่มต้นความตั้งใจที่จะรับมือทั้งพิบัติภัยธรรมชาติและพิบัติภัยที่เกิดจากมนุษย์ด้วย
สิ่งที่ยังต้องยืนยันก็คือ
ความส�าคัญของการระบุให้ชัดเจนเกี่ยวกับหน้าที่ความ
รับผิดชอบของผู้มีส่วนได้เสียทั้งหลาย
ยุคสมัยแห่งการฝากความหวังไว้กับรัฐบาลกลาง
ของประเทศหนึ่งประเทศใดนั้นสิ้นสุดลงแล้ว ต่อไปนี้คือช่วงเวลาของการจัดตั้งหน้าที่และ
ความรับผิดชอบของผู้ประกอบการธุรกิจ / องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น / องค์กรระหว่าง
ประเทศ / และองค์กรพัฒนาเอกชน ข้อถกเถียงเกี่ยวกับการบริหารจัดการความเสี่ยงและ
การลดความเสี่ยงทั้งในระดับส่วนราชการท้องถิ่นและรัฐบาลกลาง รวมทั้งภายในชุมชนจะ
ต้องลึกซึ้งมากขึ้น ท้ายสุดแล้ว กรอบความคิดที่จ�าเป็นต่อการก้าวเดินต่อไปต้องเริ่มต้นด้วย
ว่า “ทุกๆ คนจะต้องเตรียมพร้อมเพื่อตัวเอง”จากกรณีที่ประชาชนชาวจังหวัดฟูกุอิได้ฟ้องร้องต่อศาลเพื่อให้ระงับการเปิดเดิน
เครื่องโรงไฟฟ้านิวเคลียร์โออิอีกครั้ง และในเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 2014 ศาลจังหวัด
ได้มีค�าสั่งให้ระงับการเปิดด�าเนินการโรงไฟฟ้าแห่งนี้
ผลที่เกิดขึ้นนี้ไม่อาจเป็นไปได้หาก
ประชาชนไม่ตกลงใจที่จะลงมือปฏิบัติการ หลักการด้านล่างนี้สามารถใช้อ้างอิงได้ในการถก
เถียงเกี่ยวกับประเด็นนี้

* หลักการพัฒนาประสิทธิภาพองค์กรประชาสังคมอิสตันบูล
(Istanbul CSO Development Effectiveness Principles) ค.ศ. 2010
http://cso-effectiveness.org/-istanbul-principles,067-.html
จากหลักการข้อที่ 3 ซึ่งส�าคัญเป็นพิเศษที่ว่า “มุ่งเป้าไปที่การเพิ่มอ�านาจ
ของประชาชน ผู้เป็นเจ้าของประชาธิปไตยและการมีส่วนร่วม” เราอาจกล่าวได้ว่าหลัก
การนี้ถูกละเลยหรือถูกผลักไสออกไปจากการรณรงค์ส่งเสริมพลังงานนิวเคลียร์ในอดีต
ที่ผ่านมา ดังนั้น การมีส่วนร่วมและความเป็นอิสระซึ่งเป็นแนวคิดที่ได้รับการยอมรับ
ในระดับสากล จะต้องถูกท�าให้เป็นที่ยอมรับในวงกว้าง

70บทที่ 3ปฏิบัติการที่จ�าเป็น
จากเนื้อหาทั้งหมดที่ได้กล่าวไปแล้ว ปฏิบัติการแบบใดคือสิ่งที่จ�าเป็นในขณะนี้?
สิ่งส�าคัญที่สุดอย่างแรก เราจ�าเป็นต้องเข้าใจว่าอะไรคือประเภทของความรับผิดชอบของ
รัฐบาลของเรา ทั้งในระดับภายในประเทศและระหว่างประเทศ กฎหมายระหว่างประเทศ
ไม่ได้ถูกน�ามาใช้โดยการที่ประเทศที่เข้าร่วมเป็นภาคีในกฏหมายนั้นน�าไปลงโทษประเทศที่
ไม่ได้เป็นภาคี แต่จะเป็นไปตามแบบกฏหมายอาญาที่ใช้ได้ภายในแต่ละประเทศเท่านั้น ซึ่งในทุกกรณี ประเทศที่ไม่เข้าร่วมมาตรฐานสากลจะถูกประเทศอื่นมองว่าไม่ด�าเนินการตาม
ความรับผิดชอบที่พึงมีของตน แน่นอนว่ารัฐบาลจะต้องหาทางท�าให้ตัวเองไม่ต้องขายหน้า
ในเวทีการประชุมนานาชาติ ดังนั้น วิธีการหนึ่งที่จะส่งผลดีก็คือการเข้าพบตัวแทนรัฐบาล
ของประเทศต่างๆ ที่เข้าร่วมการประชุมนานาชาติ เพื่อให้ข้อมูลตามความเป็นจริงและเพื่อ
ช่วยให้เกิดการปรึกษาหารือในเรื่องนโยบาย
อย่างไรก็ตาม ดังที่ได้กล่าวไปแล้วข้างต้น ไม่ใช่แค่รัฐบาลกลางเท่านั้นที่จะต้อง
รับผิดชอบ แต่ผู้ประกอบการทางธุรกิจ เทศบาลส่วนปกครองท้องถิ่น และหน่วยงานอื่นๆ
ต่างก็มีบทบาทและความรับผิดชอบของตนเอง ซึ่งเราจ�าเป็นต้องถกเถียงกันอย่างลึกซึ้งว่า
จะต้องจัดวางหน้าที่และความรับผิดชอบเหล่านี้อย่างไร เมื่อโศกนาฏกรรมอย่างอุบัติเหตุ
นิวเคลียร์เกิดขึ้น ใครต้องรับผิดชอบในเรื่องการรับมือสถานการณ์ฉุกเฉิน การอพยพ
ประชาชน การเปิดเผยข้อมูลความเสี่ยง การชดเชยความเสียหายของผู้ประสบภัย และเรื่องส�าคัญอื่นๆ? เป็นเรื่องจ�าเป็นที่ต้องท�าให้ชัดเจนว่าความรับผิดชอบด้านต่างๆ นั้นอยู่ที่
ใครบ้างหากเกิดกรณีที่ไม่มีผู้รับผิดชอบในเรื่องส�าคัญที่ต้องท�า เป็นเรื่องส�าคัญส�าหรับผู้น�า
ชุมชนที่ต้องรับรู้ข้อมูลเหล่านี้อย่างกระจ่าง เพราะเมื่อเกิดภัยพิบัติขึ้น บางทีพวกเขาอาจ
ต้องเป็นเจ้าหน้าที่กู้ภัยโดยตรงเอง
สิ่งที่เราได้เรียนรู้ ณ จุดนี้ก็คือ เมื่อเกิดภัยพิบัติขึ้น เราควรคาดหมายในสิ่งใดบ้าง
และทุกๆ สิ่ง ด้วยความที่ภัยพิบัติไม่มีขอบเขตจ�ากัด เราจึงขอกระตุ้นเตือนประชาชนทั่วโลก
ให้เรียนรู้แบบเชิงรุกจากประเทศญี่ปุ่นที่หลงผิดไปในมายาคติเรื่องความปลอดภัยที่ถูกสร้าง
ขึ้นมา และล้มเหลวในการท�าความเข้าใจและเปิดเผยความเสี่ยงที่เป็นจริง การบ่งชี้และ
จ�าแนกแยกแยะความเสี่ยงต่างๆ ไว้ล่วงหน้าเท่านั้นที่จะท�าให้เราสามารถรับมือกับภัยพิบัติ
และสามารถบรรเทาความเสี่ยงเหล่านี้ได้
ขอให้เตรียมพร้อมด้วยกรอบความคิดที่ว่า “คลี่คลายความเสี่ยงของเราด้วยตัว
ของเราเอง” เราจะต้องปฏิบัติการและขยายการสนทนาให้กว้างขึ้น นี่คือความรับผิดชอบ
ของเราที่มีต่อคนรุ่นต่อไป

กฏหมายระหว่างประเทศและกรอบการด�าเนินงานเพื่อการลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติ - เครื่องมือที่เราสามารถใช้เพื่อปกป้องตัวเอง

71ค�าแถลงท้ายเล่ม
แรงกระตุ้นที่อยู่เบื้องหลังของการจัดพิมพ์คู่มือนี้คือการเข้าร่วมงานประชุมโลก
ครั้งที่ 3 ว่าด้วยการลดความเสี่ยงจากภัยพิบัติ (3rd World Conference on Disaster Risk
Reduction : WCDRR) ที่จังหวัดเซนไดในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2558 คณะกรรมการจัดพิมพ์
หนังสือคู่มือชุดนี้ได้น�าบทเรียนต่างๆ จากมุมมองของพลเมืองต่อกรณีหายนะภัยนิวเคลียร์
ฟูกูชิมะ ซึ่งมาจาก “พันธมิตรภาคประชาสังคมญี่ปุ่นเพื่อการประชุม WCDRR 2015”(http://jcc2015.net/) ที่รวมตัวกันขึ้นโดยมีเจตนาในการส่งเสียงของภาคประชาสังคมใน
งานประชุมนี้
หนังสือคู่มือเล่มนี้ เราได้สังเคราะห์บทเรียน 10 ข้อที่ต้องเรียนรู้จากหายนะภัย
นิวเคลียร์ฟูกูชิมะ รวมทั้งน�าเสนอกฎหมายระหว่างประเทศและมาตรฐานระหว่างประเทศ
ต่างๆ ที่พวกเราสามารถน�าไปใช้ได้ บทเรียนดังกล่าวนี้ไม่ได้เป็นเพียงแค่การบันทึกเรื่องราว
ในอดีต อุบัติเหตุนิวเคลียร์ฟูกูชิมะผ่านมาแล้ว 4 ปี แต่ภัยพิบัติของมันยังคงด�าเนินต่อไป
อย่างมากมาย ตามสถานการณ์ที่เปลี่ยนแปลงอย่างต่อเนื่อง
มากไปกว่าการจัดพิมพ์เพื่อเรียนรู้เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในอดีต
เรามองหนังสือ
เล่มนี้ในแง่ที่ว่าเป็นการให้แนวทางในการจัดการปัญหาที่เป็นประเด็นอยู่ในปัจจุบัน และน่า
จะน�าไปใช้เพื่อป้องกันหายนะภัยที่อาจเกิดขึ้นได้อย่างง่ายดายในอนาคต เราตั้งใจที่จะแปล
หนังสือคู่มือเล่มนี้เป็นภาษาต่างๆ ให้มากเท่าที่จะเป็นไปได้ เพื่อที่จะได้นา� ไปเผยแพร่ใน
หลายประเทศที่มีโรงไฟฟ้านิวเคลียร์ หรือในประเทศที่มีแผนจะก่อสร้างโรงไฟฟ้านิวเคลียร์
หนังสือคู่มือเล่มนี้เลือกเอาเนื้อหาจากประเด็นที่มีอย่างท่วมท้น โดยมุ่งเจาะจงไป
ที่ปัญหาต่างๆ ที่ชุมชนต้องเผชิญ เราไม่ได้เจาะลึกลงไปในรายละเอียดเกี่ยวกับข้อท้าทายต่อ
รัฐบาลและการเมือง ปัญหาของเทคโนโลยีนิวเคลียร์ หรือรายละเอียดทางด้านการแพทย์
จึงอาจมีส่วนที่ต้องท�าการปรับปรุงหรือแก้ไขเปลี่ยนแปลงเมื่อสภาวการณ์เปลี่ยนไป เราหวัง
ว่าจะได้รับเสียงสะท้อนจากผู้อ่านทุกท่าน ซึ่งเราถือว่าเป็นส่วนหนึ่งของการท�างานนี้
ในการจัดท�าหนังสือคู่มือเล่มนี้ เราได้อ้างอิงถึงเอกสารวรรณกรรมต่างๆ รวมทั้ง
รายงานข่าวจ�านวนมาก เอกสารอ้างอิงได้รวมถึงรายงานของคณะกรรมการอิสระสอบสวน
อุบัติเหตุนิวเคลียร์ฟูกูชิมะ รัฐสภาญี่ปุ่น (NAIIC) (กรกฎาคม พ.ศ. 2555, http://warp.
da.ndl.go.jp/info:ndljp/pid/3856371/naiic.go.jp/en/) และ “เส้นทางสู่ญี่ปุ่นปลอดนิวเคลียร์
ของเรา : เค้าโครงนโยบายเพื่อยุติการใช้พลังงานนิวเคลียร์ (Our Path to a Nuclear-Free
Japan : Policy Outline for a Nuclear Phaseout)” ซึ่งจัดท�าโดยคณะกรรมการพลเมือง
ว่าด้วยพลังงานนิวเคลียร์ (Citizen’s Commission on Nuclear Energy) (เมษายน พ.ศ.
2557) โดยเฉพาะอย่างยิ่งในบทแรกที่มีเนื้อหาเต็มไปด้วยความเสียหายและการกอบกู้ชีวิต
ที่ถูกท�าลายไป (http://www.ccnejapan.com)
ในระหว่างการเขียนหนังสือคู่มือนี้
เราได้รับข้อคิดเห็นที่มีคุณค่ามากมายจาก
หลายบุคคล รวมถึงบุคคลต่างๆ ดังต่อไปนี้ :72

ทาคุมิ อิซาวา (ครู, หมู่บ้านอิตาเตะ)ฮิเดโอะ ฮาเซกาวา (Iwaki Independent Living Center)เคนนิอิชิ ฮาเซกาวา (ผู้น�าต�าบลมาเอดะ, หมู่บ้านอิตาเตะ)โยชิยูกิ อิโนอูเอะ (ส�านักข่าวโตเกียว ชิมบุน, ส�านักงานฟูกูชิมะ)ฮิเดกิ อิชิอิ (มหาวิทยาลัยฟูกูชิมะ)เคนนิชิ โอชิมา (มหาวิทยาลัยริทสุเมอิกาน)รูอิโกะ มูโตะ (ผู้ฟ้องร้องคดีอาญาในกรณีพิบัติภัยฟูกูชิมะ)อิอิชิ ซาดามัทสุ (องค์กร Save the Children ประเทศญี่ปุ่น)มากิ ซาโตะ (เครือข่ายแพทย์ญี่ปุ่น-อิรัก - JIM-NET)ซาโตชิ ซูไก (สมาคมกาชาดญี่ปุ่น)เซอิจิ ซูเกโนะ (เครือข่ายเกษตรอินทรีย์ฟูกูชิมะ)มิกาโกะ ทากาฮาชิ (Tsunagaro Minamisoma)เอมิโกะ โยชิดะ (NPO The People)ฮิโรยูกิ โยชิโน (Shalom)(และบุคคลอื่นๆ อีกหลายคน)เราขอขอบคุณอย่างมากต่อคุณฮิซาโอะ ซากิยามะ (อดีตสมาชิกคณะกรรมการ
อิสระสอบสวนอุบัติเหตุนิวเคลียร์ฟูกูชิมะ รัฐสภาญี่ปุ่น) โรงเรียนทาคากิ ที่กรุณาเขียน
เนื้อหาในบทที่หนึ่ง “พลังงานนิวเคลียร์คืออะไร? สารกัมมันตรังสีคืออะไร?” และให้ความ
ช่วยเหลือที่เป็นประโยชน์มากในด้านบรรณาธิการ
เราอยากกล่าวด้วยว่า ข้อคิดเห็นทั้งหมดที่เราได้รับนั้นไม่อาจถ่ายทอดออกมาได้
อย่างครบถ้วน ด้วยข้อจ�ากัดเรื่องเนื้อที่และความสามารถของพวกเราเอง และแม้หนังสือ
คู่มือเล่มนี้จะได้รับการสนับสนุนโดยความร่วมมือของหลายคนตามที่ได้กล่าวถึงข้างต้น แต่ความรับผิดชอบใดๆ ต่อเนื้อหาในหนังสือเล่มนี้ ถือเป็นความรับผิดชอบของคณะกรรมการ
จัดพิมพ์ ซึ่งมีสมาชิกตามที่ได้ระบุชื่อไว้ในตอนท้ายของหนังสือคู่มือนี้
เราหวังเป็นอย่างยิ่งว่า
หนังสือคู่มือเล่มนี้จะสามารถข้ามผ่านพรมแดนเพื่อ
เชื่อมโยงประสบการณ์ของประชาชนอีกมากมาย
และเป็นการเรียนรู้บทเรียนไปด้วยกัน
และอาจยังสามารถน�าไปใช้ในการเสริมสร้างสังคมที่สามารถรับมือภัยพิบัติอันเป็นการรักษา
ชีวิตของมวลมนุษย์
มกราคม พ.ศ. 2558

อาคิระ คาวาซากิ
ประธานร่วม คณะกรรมการหนังสือคู่มือฟูกูชิมะ

73

ค�าแถลงท้ายเล่ม ผู้จัดพิมพ์ฉบับแปลภาษาไทย
คณะกรรมการอาสาสมัครไทยเพื่อการแปลและจัดพิมพ์หนังสือคู่มือ “10 Lessons
from Fukushima : Reducing risks and protecting communities from nuclear disasters”
ขอขอบคุณคณะกรรมการจัดพิมพ์หนังสือคู่มือฟูกูชิมะ (Fukushima Booklet Committee)ประเทศญี่ปุ่น ผู้เป็นเจ้าของลิขสิทธิ์ที่ได้ให้อนุญาตในการแปลและจัดพิมพ์ฉบับภาษาไทย
รวมทั้งให้ความอนุเคราะห์งบประมาณในการจัดพิมพ์ครั้งนี้ ในการแปลเป็นภาษาไทยของ
หนังสือคู่มือเล่มนี้ เป็นการด�าเนินการโดยอาสาสมัครของคณะกรรมการอาสาสมัครไทยฯ
โดยไม่มีค่าตอบแทนใดๆ ตลอดระยะเวลาหลายเดือนในการท�างาน คณะกรรมการอาสา
สมัครไทยฯ ได้ศึกษาข้อมูลเพิ่มเติม อ่านทบทวนเพื่อท�าความเข้าใจข้อความอย่างละเอียด
เพื่อให้การแปลและการถอดความคงเนื้อความตามต้นฉบับภาษาอังกฤษเอาไว้มากที่สุดเท่าที่
จะเป็นไปได้
ขอขอบคุณคณะท�างานทุกท่านที่ได้ร่วมกันท�าให้การจัดพิมพ์หนังสือคู่มือเล่มนี้
เป็นผลส�าเร็จ ดังนี้
ผู้แปล :อารียา ติวะสุระเดช, มนทนา ดวงประภา,ทิพย์อักษร มันปาติ, มงคล ด้วงเขียว, เรืองฤทธิ์ โพธิพรม
บรรณาธิการ :สันติ โชคชัยช�านาญกิจ, อารียา ติวะสุระเดช
มนทนา ดวงประภา, ทิพย์อักษร มันปาติ

อาร์ตเวิร์ค :สันติ โชคชัยช�านาญกิจ

ที่ปรึกษา :สุวิทย์ กุหลาบวงษ์, ไพเราะ สุจิณพรัหม
ศิริพร โคตะวินนท์, สดใส สร่างโศก

ประสานงาน :ทิพย์อักษร มันปาติ

ในโอกาสนี้ คณะกรรมการอาสาสมัครไทยฯ หวังว่าความส�าคัญของปัญหาภัย
พิบัตินิวเคลียร์ที่เกิดขึ้นในฟูกูชิมะ ความร้ายแรงของเหตุการณ์ ความสูญเสียที่เศร้าสลด
และผลกระทบในระยะยาวต่อวิถีชีวิตของประชาชนชาวญี่ปุ่น จะสามารถเป็นบทเรียนให้กับ
ประเทศไทย ไม่เพียงแค่เพื่อสร้างความตระหนักถึงปัญหาที่ซับซ้อนและหนักหนาสาหัสอย่าง
ไร้ขอบเขตของพลังงานนิวเคลียร์เท่านั้น แต่จา� เป็นอย่างยิ่งที่ประเทศไทยต้องพิจารณาอย่าง
มีวิสัยทัศน์ตั้งแต่บัดนี้ถึงทางเลือกพลังงานหมุนเวียนอื่นๆ ที่มีความเป็นไปได้และเป็นมิตรกับ
สิ่งแวดล้อมมากกว่านี้
ด้วยความขอบคุณ
คณะกรรมการอาสาสมัครไทยเพื่อการแปลและพิมพ์หนังสือคู่มือฟูกูชิมะ

74

10 บทเรียนจากฟูกูชิมะ
การลดความเสี่ยงและปกป้องชุมชนจากหายนะภัยนิวเคลียร์
พิมพ์ครั้งแรก : 11 มีนาคม พ.ศ. 2558 พิมพ์ครั้งที่สอง : 29 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2559
ผู้จัดพิมพ์ : คณะกรรมการหนังสือคู่มือฟูกูชิมะ
http://fukushimalessons.jpคณะกรรมการหนังสือคู่มือฟูกูชิมะ (ผู้เขียนบทความในวงเล็บ)มาซาอากิ โอฮาชิ (ศูนย์องค์กรพัฒนาเอกชนญี่ปุ่นเพื่อความร่วมมือระหว่างประเทศ : JANIC) (ประธานร่วม) ......(บทน�า)อาคิระ คาวาซากิ (องค์กร Peace Boat) (ประธานร่วม) ......(บทที่ 2)โตชิยูกิ ทาเคอูชิ (เครือข่ายเตือนภัยฟูกูชิมะเพื่อชาวโลก : FUKUDEN) ......(บทที่ 2)อิมิโกะ ฟูจิโอกะ (เครือข่ายเตือนภัยฟูกูชิมะเพื่อชาวโลก : FUKUDEN) ......(บทที่ 2)ทาเคชิ โคมิโนะ (CWS Japan) ......(บทที่ 3)อาโออิ โฮริอูชิ (ศูนย์องค์กรพัฒนาเอกชนญี่ปุ่นเพื่อความร่วมมือระหว่างประเทศ : JANIC)มิยาโกะ สึคาโกชิ (องค์กร Peace Boat)เมริ จอยส์ (องค์กร Peace Boat)บรรณาธิการ : ทาเคชิ คุโรดะ
ออกแบบหนังสือ : จุน คัตสึรากาวะ
ภาพประกอบ : นาโอมิ โทโยดะ, Kristian Laemmle-Ruff, ทาเคชิ คุโรดะ, Shalom,
Japan NGO Center for International Cooperation (JANIC),
Fukushima Beacon for Global Citizens Network (FUKUDEN), Peace Boatและบุคคลอื่นๆ ที่ไม่ได้เอ่ยนาม
แปลภาษาอังกฤษ : Joel Challender (NPO CeMI)เรียงพิมพ์ภาษาอังกฤษ : มิคิโอะ โคดามะ

หนังสือเล่มนี้ยังต้องการเงินบริจาคเพิ่มเติมเพื่อใช้ในการแปลเป็นภาษาอื่นๆ ให้มากที่สุด
และเราขอขอบคุณผู้ให้การสนับสนุนทุกท่านเป็นอย่างสูง
คณะกรรมการหนังสือคู่มือฟูกูชิมะ http://fukushimalessons.jp/ติดต่อได้ที่ fukushimabooklet@gmail.com
หนังสือ “10 บทเรียนจากฟูกูชิมะ : การลดความเสี่ยงและปกป้องชุมชนจากหายนะภัยนิวเคลียร์” ฉบับนี้ แปลจากต้นฉบับภาษาอังกฤษ “10 lessons from Fukushima : Reducing risks and protecting communities from
nuclear disasters” ซึ่งพิมพ์ขึ้นครั้งแรกเมื่อเดือนมีนาคม พ.ศ. 2558 ในประเทศญี่ปุ่น และฉบับแปลภาษาไทยนี้ จัดพิมพ์โดยคณะกรรมการอาสาสมัครไทยเพื่อการแปลและพิมพ์หนังสือคู่มือฟูกูชิมะ (Thai Volunteer Committee for Fukushima Booklet Translation and Publication) ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2560 หากมีความผิดพลาด
ประการใดในการแปลฉบับภาษาไทย ถือเป็นความรับผิดชอบของคณะกรรมการอาสาสมัครไทยเพื่อการแปลและ
พิมพ์หนังสือคู่มือฟูกูชิมะ
ติดต่อได้ที่ NuclearInfoAccess.TH16@gmail.com
ผลงานฉบับแปลภาษาไทยของหนังสือคู่มือเล่มนี้อยู่ภายใต้ลิขสิทธิ์ครีเอทีฟคอมมอนส์ (Creative Commons) ไม่มี
วัตถุประสงค์เพื่อการค้า ไม่มีการดัดแปลงเนื้อหาต้นฉบับ ด�าเนินงานตามเงื่อนไข 4.0 International Licenseแสดงที่มา - ไม่ใช้เพื่อการค้า - อนุญาตแบบเดียวกัน ข้อมูลเกี่ยวกับลิขสิทธิ์นี้สามารถดูได้ที่ :http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/

สารบัญ
บทที่ 1 พลังงานนิวเคลียร์คืออะไร? กัมมันตภาพรังสีคืออะไร?
บทที่ 2 เกิดอะไรขึ้นที่ฟูกูชิมะ และ 10 บทเรียนที่ได้รับ
1 อย่าถูกหลอกโดยค�าโฆษณาชวนเชื่อที่ว่า “พลังงานนิวเคลียร์ปลอดภัย”2 ในภาวะฉุกเฉิน ข้อแนะน�าเบื้องต้นคือ ให้รีบหนี
3 การเข้าถึงข้อมูลและการจดบันทึกข้อมูลขณะออกจากพื้นที่มีความส�าคัญ
4 ผู้ได้รับผลกระทบจากรังสีมีสิทธิได้รับการตรวจสุขภาพอย่างละเอียดและ
ได้รับการเปิดเผยข้อมูล
5 เพื่อความปลอดภัยของอาหาร และเพื่อปกป้องการเกษตร ป่าไม้
และการประมง ประชาชนต้องมีส่วนร่วมในการตรวจวัดรังสี
การเปิดเผยข้อมูลมีความส�าคัญอย่างยิ่ง
6 การก�าจัดรังสีให้หมดเป็นไปไม่ได้
7 อุบัติเหตุยังไม่อาจสรุปได้ ตราบใดที่คนงานยังไม่ได้รับการปกป้อง
และการดูแลสุขภาพที่ดีขึ้น
8 การสร้างชุมชนและชีวิตใหม่ให้แก่ผู้ได้รับผลกระทบเป็นเรื่องจ�าเป็น
9 การเรียกร้องของผู้ประสบภัยเพื่อขอมีส่วนร่วมในการตราและบังคับใช้
กฏหมายที่ออกมาเพื่อปกป้องพวกเขา
10 ผู้เสียภาษีก�าลังถูกผลักให้เป็นผู้แบกรับภาระค่าชดเชย
บทที่ 3 กฎหมายระหว่างประเทศและกรอบการด�าเนินงานเพื่อการลด
ความเสี่ยงจากภัยพิบัติ - เครื่องมือที่เราสามารถใช้เพื่อปกป้องตัวเอง

คณะกรรมการจัดพิมพ์หนังสือคู่มือฟูกูชิมะ
http://fukushimalessons.jp
fukushimabooklet@gmail.com