MINISTERUL EDUCAŢIEI, CULTURII ŞI CERCETĂRII
AL REPUBLICII MOLDOVACURRICULUM NAȚIONALGAGAUZ DİLİ HEM
LİTERATURA
Clasele V-IX

			• Curriculum disciplinar			• Ghid de implementareChişinău, 2020
1

CURRICULUM DISCIPLINAR
Aprobat:- Consiliul Național pentru Curriculum, proces-verbal nr. 22 din 05.07.2019- Ordinul Ministerului Educației, Culturii și Cercetării nr. 906 din 17.07.2019
COORDONATORI:• Angela CUTASEVICI, Secretar de Stat în domeniul educației, MECC
• Valentin CRUDU, dr., șef Direcție învățământ general, MECC, coordonator
al managementului curricular• Ala NIKITCENKO, dr., consultant principal, MECC, coordonator al grupului
de lucru
EXPERŢI-COORDONATORI:• Vladimir GUȚU, dr. hab., prof. univ., USM, expert-coordonator general• Ion GUȚU, dr. conf. univ., USM, expert-coordonator pe aria curriculară
Limbă şi comunicare
GRUPUL DE LUCRU:• Anna STOLETNEAIA (coordonator), lector superior, US din Comrat• Oxana CONSTANTINOVA, grad did. întâi, IPLT „M. Guboglo”, r. CeadârLunga• Lidia İUSIUMBELI, grad did. întâi,  IPLT „B. Yanakoglo”, s. Copceac,r. Ceadâr-Lunga• Anna SUCMAN, grad did. întâi, Colegiul „Mihail Çakir”, Comrat

Gagauz dili hem literatura : Curriculum naţional : Clasele 5-9 : Curriculum disciplinar :Ghid de implementare / Ministerul Educaţiei, Culturii şi Cercetării al Republicii Moldova ;coordonatori: Angela Cutasevici, Valentin Crudu, Ala Nikitcenko ; grupul de lucru:
Anna Stoletneaia (coordonator) [et al.]. – Chişinău : Lyceum, 2020 (F.E.-P. "Tipografia
Centrală"). – 100 p. : fig., tab.
Referinţe bibliogr.: p. 98-100 (71 tit.). – 100 ex.
ISBN 978-9975-3400-8-3.
373.5.091:[811.512.165+821.512.165](073)G 13

2

GHID DE IMPLEMENTARE
Elaborat în conformitate cu prevederile Curriculumului disciplinar, aprobatla ședința Consiliului Național pentru Curriculum, prin ordinul Ministerului
Educației, Culturii și Cercetării nr. 906 din 17.07.2019
COORDONATORI:• Angela CUTASEVICI, Secretar de Stat în domeniul educației, MECC
• Valentin CRUDU, dr., șef Direcție Învățământ General, MECC,
coordonator al managementului curricular• Ala NIKITCENKO, dr., consultant principal, MECC, coordonator al grupului
de lucru
EXPERŢI-COORDONATORI:• Vladimir GUȚU, dr. hab., prof. univ., USM, expert-coordonator general• Ion GUȚU, dr. conf. univ., USM, expert-coordonator pe aria curriculară
Limbă şi comunicare
GRUPUL DE LUCRU:• Anna STOLETNEAIA (coordonator), lector superior, US din Comrat• Oxana CONSTANTINOVA, grad did. întâi, IPLT „M. Guboglo”, r. CeadârLunga• Lidia İUSIUMBELI, grad did. întâi, IPLT „B. Yanakoglo”, s. Copceac,r. Ceadâr-Lunga• Anna SUCMAN, grad did. întâi, Colegiul „Mihail Çakir”, Comrat

3ÖNSÖZBeşinci klaslarda üürenicilär gagauz dilinin artık sistemni kursunu üürenmääbaşlȇȇrlar. Alarsak esaba, ki büük terbietmäk perspektivasındayız, gagauz dili hem literatura kurikulumunun enilenmesi çok önemnidir.
Gagauz dilini hem literaturayı üürenän üüredicilerin, üürenicilerinin dikatını çekeriz,ki üüretim proţesindä önemni diişilmeklär oldu:• Gimnaziya üüretim uurunda gagauz dili hem literatura integrir üürenilecek. Kiyatlar da kurikuluma görä yapılacek.
• Gagauz dilinin hem literaturanın kompetenţiyaları enidän kuruldu (eni istediklerä
görä, 5 kompetenţiya urgulandı).
• Kompetenţiyaları tamannamak için subkompetenţiyaları düzüldü, speţifika terminneri hem da produktlar verildi.
• Kompetenţiyalara görä enidän bakıldı gagauz dilinin hem literaturanın standartları.
• Yılın sonunda genel bilgilär, becermeklär hem da paalılıklar belli edildi.
• Gagauz dili hem literatura predmetin başka okul predmetlerinnän baalantıları urgulandı.
• Literatura tekstleri teklif etmäk uurunda verildi.
• Gramatika tematikası enidän gözdän geçirildi, incelendi, bizim bakışımıza görä taa
uygun erleştirildi.
Gagauz dili hem literatura kurikulumunun baş neeti, ki ana dilindä aaraştırılmış
informaţiya dooru verilsin. Nicä dä başka predmetlerin kurikulumnarı, gagauz dilinin
hem literaturanın kurikulumu da gösterer, ki ana dilindä bilgilär üüreniciyä temellensinnär, üürenici üüretmäk/üürenmäk proţesindä subyekt olsun, hepsi neetlär ana dilindä
konkret olsunnar, becermeklär kazanılsınnar, üüretim fikirlemä, interaktiv metodların
yardımınnan geçirilsin.
Gagauz dili hem literatura kurikulumunun baş funkţiyaları: okul kiyatlarının kurulmasını esaba almak, metodologiya gidi, didaktika proyektinin kurulmasını bakmak, ki üüretim proţesi efektiv olsun, didaktika proţesini ilerletmäk, ana dilindä bilgilerin sonuçlarını
kantarlamak hem en önemni gagauz dilinin funkţiyası, ki gagauz dili hem literatura üüredicilerinä deyni teoriya hem sistema temelini kursun.
Şkolaların V-IX-cu klaslarında gagauz dili üüreniler nicä ayırı bir predmet. Üüretmäk
planına göra onun üürenilmesinä 3-är saat aftada veriler. Soţial durumu isteer, ki gagauzlar kendi adetlerini, kendi dilini, kendi kulturasını unutmasınnar. Şindiki yaşamayı
annamaa hem taa ii yapmaa deyni, lääzım öla üüretmeyi, terbietmeyi tamannamaa, kiüürenicilär yaradıcı kişi olsunnar. Bu soţial sımarlamaklarını, bu eni istediklerini tamannamaa deyni, şkolacılar lääzım ana dilini derindän üürensinnär hem bilsinnär, sora dayaşamalarında (praktikada) kullanabilsinnär, neçinki onunnan var nicä sevda duygularını

4dilimizä hem Vatanımıza terbietmää, var nicä uşakların bilgilerini dünnä hem yaşamak
için genişletmää hem derinnetmää.
Verili bilgilär temel olêrlar onnarın orfografiya, punktuaţiya sınışlarına hem baalantılı
sözünä.
Gagauz dilinin üürenmesindä komunikativ funkţiyası en önemnidir. Düşüneriz, ki buüüretim etapında, integrir kursu, neredä komunikativ funkţiyası, nicä yukarda sölenildi,
en lääzımni eri kaplȇȇr, üürenicilär ana dilindä serbest lafetmää başlayaceklar.
Komunikativ funkţiyasının yardımınnan üürenicilerä bildiriler, ani bizim Vatanımızçokmilletli bir devlet, ani gagauzlar kaavi ruhlu bir halk. Moldova Respublikasının vatandaşı olarak, gagauz halkı hepsi milletlärlän dostlukta hem annaşmakta lääzım yaşasın
hem da ana dilini kendi sözünda bol-bol kullansın, gagauzların hem da komuşuların kulturasını bilsin, kabletsin.
Kurikulum düzüldü Moldova üüretim kanunnarın uurunda, naţional hem uluslararası
politikanın üüretim programaların normativ dokumentlerin temelindä (Üüretim strategiyaları „Üüretim 2020” (2014 y.), TEMEL KURİKULUM, Üüretim Kodeksı – 2014 y., Genelüüretim için kompetenţiyaların sisteması – 2018 y., Dillär için Evropanın genel bakışları,
2018 y.
Kurikulum 2019 y. eni içindekiliinä hem düzülmesinä görä normativ bir dokumenttir,angısının temelinä eski kurikulumdan en faydalı, efektiv metodikalardan material alındı
hem da o üüredicilerä kolaylık verir, yaradıcılık uurunda çalışmaa deyni.
Kurikulum – bu bir dokument, angısına dooru herbir üüredici işindä kendi metodika
yolunu, açıp, bulsun.
2019 y. kurikulumu şkolalara üüredicilerä, üürenicilerä veriler nicä bir örnek gagauz
dilinin üürenmesindä, nicä bir genel uur, angısına görä lääzım olacek üüretmeyi düzmää,
neçinki bu kurikulum bakıldı hem direklendi gagauz dilindä üüredicilerin oturuşlarında.

5

I. „GAGAUZ DİLİ HEM LİTERATURA”
PREDMETİN DİDAKTİKA KONŢEPŢİYASI
Gumanitar disţiplinaların arasında gagauz dili önemni eri kaplêêr, çünkü uşaan büütmäk, terbietmäk, üüretmäk hem becermeklerini kurmak proţesindä ana dilindän paalı
yoktur. Ana dili üüreniciyi bilgi-terbietmäk tarafından ilerleder, hazırlêêr onu insan arasında yaşamaa, biri-birinnän annaşmaa.
Ana dilinin hem ana dilindä üüretmelerin neetleri soţial sımarlamaklarına baalı.
Büünkü gün, büünkü soţial durumu isteer, ki gagauzlar unutmasınnar kendi dilini, kendi
kulturasını.
Sözleşmektä dil bilmesi – en paalı, en lääzımnı. Uşak büüyärkän, ana dili ona yardımnêêr annamaa – kimdir o, tanımaa kendi erini bu dünnedä, kendi kişiliini. Ana dilinin
kolayınnan şkolacı üürener kullanmaa dedelerimizin yaşamak sıralarını, adetlerini. Anadili yardımnêêr taa derindän annamaa, beenmää hem sevmää kendi duuma tarafını,
ananı-bobanı, senselerini. Dil açêr adama öla yaşamak, dünnä gözelliklerini, paalılıklarını, angılarını o dilsiz, sözleşmeksiz, aaraştırmaksız hiç birkerä bilä annayamayaceydı.
Kurikulum üüretmesindä ilk erä disţiplinanın neetlerini koyêr, diil disţiplinanın içindekiliini.
Gagauz dilinin hem literaturanın üüretmäk/üürenmäk proţesinin baş neeti, ki etişmää Moldovadakı hem Evropadakı üürenmäk uurlarına, tamannamaa gagauz dilinin
standartlarını. Bu disţiplinanın konţepţiyasında isteniler, ki ana dili üürenilsin diil sadeorfografiya kurallarını bilmäk için, ama taa çok sözleşmäk için, taa çok sözü kullanmak
için. Gagauz dili lääzım üürenilsin ölä, ki olsun nicä kullanmaa onu praktika işlerindä,yaşamanın herbir situaţiyasında.
Gagauz dilinin hem literaturanın disţiplinasını üürenärkän yıl-yıldan şkolacıların sözlerini lääzım ilerletsinnär, taa dolu, taa zengin onnarın lafetmesini leksika tarafından
yapsınnar, ki şkolacılar bilsinnär ana dilini kullanmaa diil sade derstä, şkolada, ama sokakta da, evdä dä, herbir iştä dä, topluşlarda da, takrir hem yaratma yazmaklarında da.
Üürenicilär ana dilini dooru becersinnär kullanmaa, ana dilindä kendi fikirlerini becersinnär açıklamaa, ana dilindä kendi üüsek duygularını ürek dalgalanmasını, can sıkılıını söleyläbilsinnär, herbir adamın sözünä söz bulsunnar – budur ana dilinin, gagauz
dilinin, en önemni üüretmäk/üürenmäk prinţipi. Bundan başka gagauz dilinin hem literaturanın üüretmäk/üürenmäk proţesindä başka da prinţiplär gerçekleneer:• Semantika prinţipi. Bu prinţipin tamannaması götürer ona, ki üürenicilerin sözü
zenginnensin, dil birciklerinin maanaları annaşılı olsun diil sade konteksttä, ama
konteksttän ayırı da.
• Janra hem stilistika prinţipi izleer, ki üürenicilerin aazdan hem yazılı sözleşmesi
ilerlensin hem düzgün olsun.
6

Sözleşmäk prinţipi. Kullanmaa dili nicä bir sözleşmäk kolaylıını.
Aktiv aaraştırmak prinţipi. Aaraştırarkan eni informaţiayı, üürenicilär kendi bilgilerini, becermeklerini gagauz dilindä hem gagauz literaturasında üüsek uura kaldıraceklar.
• Autoterbietmäk prinţipi temelleneer ona, ki kabul edilmiş bilgileri üürenicilär
kendi-kendilerinin terbietmesini, kendi-kendilerinin ruh, annamak, seslemäk becermeklerini zenginnetsinnär.
Gagauz dilinin üüretmesindä, nicä dä başka disţiplinaların üüretmesindä, mutlak
lääzun olsun terbietmäk proţesi, angısında esaba alınacek bu neetlär: ana dilinä, ana
tarafına, halkımıza, Vatammıza sevda duygularını uyandırmaa, oluşturmaa; terbietmääçalışkannık, mukayetlik, işi, üürenmeyi sevmäk, terbietmää moral zenginniini: şkolacılarolsunnar namuzlu; cana yakın, yalpak, analarına-bobalarına hatır gütsünnär, sevsinnär
kafadarlarını, dostluu; ana dilinin hem literaturanın yardımınnan üüretmää şkolacıları
sevsinnär halkların etika hem estetika paalılıklarını, tanısınnar dünnänın gözelliklerini,dayanmasınnar acı, fena lafa; terbietmää sevda sport iilenmesinä, şkolacılar bilsinnär,
nica saalıını korumaa.
Gagauz dilinin üürenilmesindä üç aspekt esaba alınȇr: sözleşmäk (çünkü okulun enönemni neeti, ki üürenicileri üüretmää sözleşmää), dilin materialı hem dilin sisteması(çünkü bu iki aspekt sözleşmenin temelini kurêrlar). Serbest sözleşmektä gagauz dilindäüürenicilerin yaradıcılıı hem nicä açıklanmış informaţiayı annadılar belli olêr.
Gagauz dilinin hem literaturanın üürenilmesi gimnaziya basamaanda gösterer, ki lingvistika bilimnerinä temellenip, üürenicilerin fikirlii, aazdan hem yazılı sözleşmesi ilerlensin hem üürenicilär dooru gramatika hem literatura tarafından fikirlerini açıklasınnar,
kendi hem başka insannarın sözünä kritika yapsınnar.
Transversal kompetenţiyaları, nicä da biliner, kurulu genel kompetenţiyaların(ключевые компетенции) temelindä, onnar sade genişledilerlär hem da ilerledilerlär.
Kurikulumda verili genel kompetenţiyalar Moldovanın Üüretim Kodeksindä,2014 y, üüretim uurunda naţional politikasını göstererlär. Ama Genel üüretim içinkompetenţiyaların sisteması – 2018 y. uluslararası normalarını açıklȇȇr.
Genel kompetenţiyaları baalı türlü soţial yaşamak sferalarınnan. Onnar konkretizat
edilerlär speţifika kompetenţiyaların birimnerindä, üüretim işleri birimnerindä hem daproduktlar. İlerledilerlär yavaş-yavaş herbir üüretim uurunda hem da ţiklada.
Gagauz dili şkolaların gimnaziya basamaanda en önemni disţiplinaların sırasındadurêr. Biliner, ki ana dili herkerä verer temel bilgilär okulun öbür disţiplinalarını üürenmäk için deyecez, kendi ana dilini bilmediynän, kendi halkının adetlerini, istoriyasını,özelliklerini annamadıynan, başka disţiplinaları (istoriya, modern dillär, romun dili, rusdili) okulcular üürenämeyeceklär.
••

7

Onun için dä ana dilinin üürenilmesindä te bu kompetenţiyaları kurmalıyız:• serbest hem kolay sözleşmäk,• annamak, kullanmaa becermäk,• lingvistika kompetenţiyaları,• kultura hem etiket kompetenţiyaları.
Bu kompetenţiyalar hepsi tamannanarsa, ozaman üürenicilär kolay bileceklär hem
annayaceklar başka halkların da istoriyasını, onnarın çekilmesini, gelmesini, yaraştıraceklar Moldovada yaşayan halkların dilini, özelliklerini, adetlerini, etiket normalarını,yaraştıraceklar onnarın giimnerini, folklorunu, literatura yaratmalarını kendi halk giimnerinnän, ana dilinin folklorunnan hem literatura yaratmalarınnan.
Disţiplinalararası kompetenţiyalar izleerlär, ki urgulamaa okul disţiplinaların aralarında baalantıları. Gagauz dilinin hem literaturasının da üürenilmesindä disţiplinalararasıilişkilär lääzım urgulansın.
Disţiplinalararası kompetenţiyaların didaktika neetlerinä görä esaba alınêr: metodların hem tehnologiyaların seçilmesi, üüretim proţesinin formaları, bilgilerin hem becermeklerin kurulması, disţiplinalar, ki üürenicilerin intelektual becermekleri ilerlensin,üürenicilerin yaradıcılıı hem kendibaşına üürenmesi kurulsun.
Disţiplinalar arası ilişkilär (baalantılar) gagauz dili hem literatura uroklarında bir sistema gibi lääzım geçirilsin. Burada üüredicinin rolü büüktür. Üüreidci lääzım açıklasın gagauz dilinin hem literaturanın ilişkilerini başka okul disţiplinalarınnan ölä, ani inandırsın,
ki ana dilini ii bilärkän, sözleşmektä serbest hem dooru kullanarkan, onun kulturasını,
adetlerini hem özelliklerini annarkan, öbür disţiplinaları kolay olur annamaa, üürenmää.
Konkret burada var nasıl kullanmaa:
 informaţiyayı dil bilimnerinin istoriyasından (lingvistika terminnerinin açıklanması, bilgiç adamnarın yaşamaklarından olaylar); istoriya hem lingvistika kompetenţiyaları dilin sisteması için; etimologiya kaynakları kimi lafların açıklanması için (frazeologizmalar, arhaizmalar h.b.);
 yaraştırmaklar: gagauz dili yabancı dillärlän, gagauz dili hem romun dili, rus dili.
Gaguz dili koyȇr neetinä üürenicileri hertarafça ilerletmää: lafetmäk (sözleşmäk),okumak, seslemäk hem yazmak uurlarını, ki bu bilgilär hem sınışlar uşaklara olsunnar
temel üürenmektä da, türlü yaşamak situaţiyasında da.

8

II. „GAGAUZ DİLİ HEM LİTERATURA”
PREDMETİN ADMİNİSTRAŢİYA ETMESİ
„Gagauz dili
hem literatura”
predmetin statusu

Programaya görä
mutlak üürenilänÜüretmäkproţesindä
kullanmak

Klas

Dil hemsözleşmäk

V
VI
VII
VIII
IX

Saatların sayısı
haftadaSaatların sayısı
bütün yılda

Gagauz dili hem
literatura
3
3
3
3
3

Gagauz dili hem
literatura
102
102
102
102
99

2.1. „GAGAUZ DİLİ HEM LİTERATURA” PREDMETİNDÄ KLASLARA GÖRÄTEMALAR HEM SAATLAR
Klas

Temel/integrir birimnerin içindekilii

V

Sözleşmäk kulturası. Komunikativ situaţiyası. Sözleşmäk situaţiyalarınözellikleri.
Fonetika. Gagauz dilinin fonetikası hem grafikası. Gagauz dilinin alfabeti.
Seslär. Vokal hem konson sesleri. Vokal dönmeleri.
Gagauz dilinin vokal garmoniyası. Konsonnar. İkili konsonnar. V konsonun
dooruyazılması. H konsonun dooruyazılması. Y konsonun dooruyazılması.
Konson garmoniyası. Kısım. Urgu. Lafların sıradan sıraya geçirilmesi.
Fonetika analizi.

Saatların
sayısı
3
8

Folklor. Onun janraları: söleyişlär, bilmeycelär, türkülär.

4

Söz teoriyası. Baalantılı söz hem onun uurları: dooruluk hem demeklik.
Tekst baalantılı sözün bir payı.
Gagauz dilinin leksikası. Lafların maanaları. Birmaanalı, çokmaanalı
laflar. Sinonimnär. Omonimnär. Antonimnär. Profesional lafların hem
terminnerin kullanılması. Dialekt laflar. Frazeologizmalar.
Söz teoriyası. Literatura teksti. Tekstin düzülmesi, payları. Tekstin
paylarında leksika hem gramatika baalantıları. Tekstin temaları, öz fikiri.
Tekstin planı. Takrir yazması.

68
8

Literatura janraları. Annatma. Süjet.

6

Lafkuruluşu. Lafların morfemaları: kök, temel, afiks. Laf kuran hem lafdiiştirän afikslär. Laf kuruluşu analizi. Sadä, kurulu hem katlı laflar. Çiftli
laflar.

6

Artistik kolaylıkları: metafora, epitet, uydurma.

8

Tekst tipleri: annatma, yazdırma, fikirlemä. Annatma tekstlerin struktura
elementleri. Annatma tekstlerdä yazdırma elementleri.

89Morfologiya. Adlık. Kendili hem adetçä adlıklar. Cannı hem cansız adlıklar.
Adlıkların kurulması. Adlıkların hallanması. Adlıkların saabilik forması.
Adlıkların morfologiya analizi.

VI

VII

15

Funkţiona yazısı. Telefon mesajı. Bilet.

4

Refleksiv yazısı. Aylä kiyadı, mektubu. Kutlamak sözü.

4

Uydurulma yazısı. Yaşamaktan annatma.

4Üüredicinin bakışına görä saatların kullanması.

10

Söz teoriyası. Söz çeşitleri. Monolog hem dialog sözü.

4

Morfologiya. Nışannık. Nışannın morfologiya nışannarı hem sintaksisfunkţiyası. Nışannıın yarastırmak uurları. Nışannıkların kurulması,
dooruyazılması. Nişannıın morfologiya analizi.

8

Folklor. Masal. Şiirli masal.

6

Söz teoriyası. Tekstin planı. Yazdırmalı tekstlerin kullanılması.

6

Morfologiya. Sayılıklar nicä söz payı. Sayılıkların kuruluşça bölünmesi. Sıra
hem sayı sayılıklar.

6

Kiyat – kultura obyekti. Kiyadin strukturası.

6

Morfologiya. Aderlik. Üz aderlikleri. Hatırlık aderlikleri. Gosterici
aderliklär. Soruş hem ilişkilik aderlikleri. Bellisiz aderlikleri. Bellilikçi
aderlikleri. Inkär aderlikleri. Saabilik aderlikleri. Aderliklerin
dooruyazılması. Aderliklerin morfologiya analizi.

14

Söz teoriyası. Baalantılı sözün ilerlemesi.

6

Yardımcı söz payları. Ardlaflar. Ardlafların özellikleri. Ardlafların
dooruyazılması. İzmetçi adlar. Baalayıcılar. Baalayıcıların klasifikaţiyası
hem dooruyazılması. Laflar var, yok.

5

Literatura janraları. Şiir. Fabula. Artistik kolaylıkları: alegoriya, antiteza.

8

Elektronik mesajı.

8

Nonliterar tekstleri. Kutlamak yazması. Biblioteka fişanın doldurması.

4Funkţional yazısı. Electronik mesajı.

4

Refleksiv yazısı. Sadä argumentlemesi.

4

Uydurulma yazısı. Yazdırma. Dialog.

4Üüredicinin bakışına görä saatlarin kullanması.

10

Söz teoriyası. Baalantılı söz elementleri hem tipleri. Tekstlerin stilleri.

6

Aazdan hem yazılı söz. Dialog hem monolog situaţiyaları.

5

Morfologiya. Ișlik. İşliin temel forması. İşliklerin düzülmesi hem
dooruyazılması. İşliklerin inkärlik forması. Ișliklerin infinitiv forması.
Ișliklerin izin çalımında diişilmesi.
Kiyat – kultura obyekti (kiyatların istoriyasından momentlär, tiparlı kiyat
hem elektron kiyadı).
Oluşluk çalımı. Şindiki zaman. Şindiki zamanda işliklerin diişilmesi,
dooruyazılması.

10

10

4
4

Gelecek zaman. İşliklerin gelecek zamanda diişilmesi. Mutlak gelecek
zaman. Bellisiz gelecek zaman.

4

Literatura janraları. Poema. Poemanın özellikleri.

5

Geçmiş zaman. Mutlak geçmiş zaman. Bellisiz geçmiş zaman.

4

Nicä lääzım yaratma yazmaa. Yaratmanın teması. Yaratmanın sadä hem
katlı plan kurması.
İşliklerin sankilik çalımında diişilmesi. İşliklerin isteyişlik çalımı. İşliklerin
morfologiya analizi.
Literatura tekstlerin personajlarına harakteristika yapması. Patret. Üst
fizik hem moral kalitelerin yazdırılması.
İştennik. Morfologiya nışannarı hem sintaksis funkţiyası. İstennik
lafçevirtmesi. Haliştennik. Haliştennik lafçevirtmesi.

4
6
4
5

Artistik demekliin kolaylıkları: aliteraţiya, tekrarlamak.

3

Baalantılı söz. Derin maanalıı, kompoziţiya uygunnuu. Nicä düzmää
yaratma-yazdırma.
İşhallıkların düzülmesi. İşhallıkların gramatika formaları. İşhallıklarınbölümneri. İşhallıkların dooruyazılması. İshallıkların morfologiya analizi.

6
6

Mektup yazması hem onnarın tipleri.

4Funkţional yazısı. Bildirim. Reklama.

4

Refleksiv yazısı. Bakış-argumentlär, argumentlerin açıklaması.

4

Uydurulma yazısı. Yaşamaktan bir istoriya annatması.

4Üüredicinin bakışına görä saatların kullanması.

10

VIII Sözleşmäk kulturası. Dil – insanın sözleşmesindä temel aracı. Dialog.

3

Söz teoriyası. Fikirlemä sözlerin payları.

6

Serbest lafbirleşmeleri. İzafetlär. İzafet konstrukţiyalarının strukturası.
Bölünmäz lafbirleşmeleri.

8

Folklor. Legenda.

6

Artistik stili. Lirika yaratması. Rifma. Ritm.

8

Sintaksis. Sadä cümlä. Annatma, soruş hem izin сümlelär. Duygulu hem
duygusuz. Geniş hem dar cümlelär.

6

Bilim stili. Anotaţiya. Referat.

8

Sintaksis. Cümlenin baş payları: subyekt hem predikat. Gagauz dilindä
predikatın tipologiyası: a) işliktän b) adlardan c) var, yok tip predikatı. Adlardan predikatların afiksleri.

8

Kiyat – kultura obyekti. Virtual/elektron bibliotekası. Audiokiyatlar.

5

Sintaksis. Cümlenin ikincili payları. Tamamnık. Bellilik. Eklembellilik.
Hallıklar. Er hem zaman hallıkları. Nicelik hallıkları. Nekadarlık hallıkları.
Sebep hallıkları. Neet hallıkları.

8

Giperbola nicä artistik kolaylıı.

3

Sintaksis. Bir hem iki başpaylı cümlelär. Bir başpaylı cümlelerin soyları.
Bir başpaylı cümlelär: üzsüz cümlelär, belli üzlü cümlelär, bellisiz üzlücümlelär, bütünneştirici üzlü cümlelär.
Sadä cümlelerin sintaksis analizi.

7

11

IX

Funkţional yazısı. Anotaţiya. Konspekt.

4

Refleksiv yazısı. Kiyat (mektup) – danışmak.

4

Uydurulma yazısı. Dialog. Yazdırma (interyer, obyekt)

4

Metaliterar yazısı. Bir lirika tekstinä komentariya yapmak.

4Üüredicinin bakışına görä saatların kullanması.

10

Sözleşmäk kulturası. Dil – insanı sözleşmesindä temel aracı. Aazdan hem
yazılı sözün speţifikası. Söz etiketi.

3

Publiţistik stili. Dergilär. Gazetalar. Ese.

5

Sintaksis. Birsoy cümlä payları. Cümlenin birsoy paylarında baalayıcılar
hem bütünneştirici laflar. Birsoy cümlä paylarında durguçluk nışannarı.
Artistik yaratmalarının janraları (epika, lirika, dramatika); artistik
kolaylıkları: alegoriya, metafora, giperbola, epitet, metonimiya,yaraştırmak, tekrarlamak, antiteza.
Danışmak. Koyulma laflar hem cümlelär. Laflar: da, belli ki, diil, yok.
Duygucular cümledä.

5
10
5

Roman.

10

Söz teoriyası. Ofiţial-izmetçilik stili. Yalvarım. Bildirim. Kurikulum(curriculum) vitae.
Sintaksis. Katlı cümlä. Baalayıcılı dalsız katlı cumlä. Baalayıcısız dalsız katlı
cümlä. Dalsız katlı cümledä durguçluk nışannarı. Dalsız katlı cümleninsintaksis analizi.

56

Lafetmäk stili.

3

Sintaksis. Dallı katlı cümlelär. Baalayıcılı hem baalayıcısız. Dallı katlı
cümlelerin soyları. Bellilikçi dal cümleleri. Tamamnıkçı dal cümleleri.
Hallıkçı dal cümlelerin klasifikaţiyası: erlik dal cümlä; zaman dal cümlä;nicelik dal cümlä; nekadarlık dal cümlä; yaraştırma dal cümlä; sebeplik
dal cümlä; neetlik dal cümlä; sankilik dal cümlä; brakım dal cümlä.
Birkaç dal cümleli katlı cümlelär. Durguçluk nışannarı baalayıcısız katlı
cümlelerdä.
Cümlenin ayirili ikincili payları (belliliin, halliklarin, tamamniklarin
ayırılması).

12

4

Doorudan hem kiynaş sözü. Doorudan sözün kiynaş sözünä çevirilmesi.

4

Punktuaţiya: nokta, soruş nışanı, şaşma nışanı, virgül, nokta virgül, iki
nokta, parantezlär, kavıçlar (tırnaklar), çok nokta.

4Funkţional yazısı: curiculum vitae, sv-i

4

Refleksiv yazısı: argumentlemäk. Referat.

4

Uydurulma yazısı: yazdırma (işleri, predmetleri, işlemini).

4

Metaliterar yazısı: bir lirika tekstinä komentariya yapmaa; epika tekstin
fregmentınä komentariya yapmaa. Tekstin kısadan içindekilii (yakın
tekstä).

4Üüredicinin bakışına görä saatların kullanması.

1210

III. „GAGAUZ DİLİ HEM LİTERATURA”
PREDMETİN SPEŢİFİKA KOMPETENŢİYALARI
1. Aazdan sözleşmektӓ türlü söz situațiyalarında komunikativ işbirliindӓ pay alması,
tekstin baalantısını hem içindekiliin diskusiyaya görä göstererӓk.
2. Okumakta türlü strategiyaların yardımınnan artistik hem diil artistik tekslerininkabletmesi, gözlem hem kritika fikirlemesini göstererӓk.
3. Komunikativ neetlenmelerin realizațiyasına deyni türlü tiplerdӓ aazdan hem yazılı tekstlerini kurêr, literatura dilinin (orfografiya, leksika, fonetika, gramatika, semantika) normalarını esaba alarak hem kendi-kendinӓ kontrol yapmasını, meraklıı
hem yaradıcı davranışını göstererӓk.
4. Türlü-türlü okul hem yaşamak situațiyalarında dil hem okuyucu görgüsünü integriretmӓӓ, interesi hem pozitiv davranışını göstererӓk.
5. Millet kontekstindӓ kendi lingvistika hem kultura identikalıın kabletmesi, kişiliin
bütünnüünü, kıymetliini hem tolerantlıını göstererӓk.

13

14

Kompetenţiya
(subkompetenţiya) birimneri
1.1. Literatura yaratmalarının
janralarını
identifikaţiyalamaa(tanımaa, belli etmää),literatura terminnerini
aklında tutmaa.
1.2. Monolog sözünü dialog
sözündän ayırtmaa; dialog
dartışmalarında aktiv
payalmaa.
1.3. Farklı lafetmäk
situaţiyalarına görä uygun
leksikayı seçmää.
1.4. Aazdan sözdä leksika hem
gramatika yannışlıklarını
duymaa.
1.5. Aktiv seslemeyi
uygunnandırmaa;
komunikativ prinţiplerini
kullanmaa; informaţiyanın
kabul edilmesindä
meraklanmayı göstermää.
1.6. Literatura yaratmalarının
struktura komponentlerini,
artistik kolaylıklarını
duymaa.

Üüretim işleri hem produktlar• Monolog hem dialog formada tekstlär.
Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:• Annatma, yazdırma tekstlerin strukturası.
- epika hem lirika yaratmalarına analiz yapsınnar;• Fikirini açıklayıp, yaratma kurmak.
- analiz yapmakta artistik kolaylıklarını tanısınnar;• Dialog dartışmalarında kendi bakışını açıklamak.
- nonliteratura (başka tekst tipleri), tekstlerinin• Dialogta aktiv pay almak, fikirini serbest açıklamak.
stillerini tanısınnar;• Tekstä oluşların hronologiya sıralıı.
- tekstleri duygulu okusunnar;• Artistik kolaylıkları (metafora, epitet, yaraştırmak, - temasını öz fikirini süjetini açıklasınnar;
tekrarlamak).
- tekstleri duygulu okusunnar;• Konteksttä lafın maanası (semantikası).
- tekstlerdä artistik kolaylıklarını bulsunnar, analiz• Sinonimneri, omonimneri, antonimneri tanımak
yapsınnar;(identifikaţiyalamak).
- kısa dialoglar kursunnar, dialog sözünü devam• Literatura hem nonliterar tekstlerdä eni lafları duyetsinnär;
mak; kurulu laflar; laflar aylesi.
- dilin zenginnetmäk yollarını belli etsinnär;• Epika, lirika, tekstlerinin öz fikiri.
- dooruyazılmasını açıklasınnar.
• Nonliteratura (başka tekst tipleri) tekstlär.
- dialog dartışmalarında aktiv payalsınnar, başkasını• Cümlä paylarının hem cümlelerin teksttä demeklii.
meraklandırsınnar.
• Artistik kolaylıkları; dildä zenginnet-mäk kolaylıkla- Produktlar:
rı. arhaizmalar, neologizmalar.
- tekstä oluşların hronologiya sıralıını açıklamak;Spețifika terminnär:- artistik kolaylıkları (metafora, epitet, yaraştırmak)- arhaizmalar,bilmäk;- neologizmalar,- teksttä kimi lafların kıynaş maanasını açıklamak;- metafora,- literatura tekstlerinin süjeti, strukturası, epizodları;- epitet.
- cümlä paylarının hem cümlelerin teksttä demeklii;- koyulma laflar hem cümlelär;- kurulu laflar, katlı lafları bilmäk.

İçindekiliin birimneri

V KLAS

IV. „GAGAUZ DİLİ HEM LİTERATURA”
PREDMETİN ÜÜRETİM BİRİMNERİ

15

2.1. Bilgileri hem becermekleri
okunmuş tekstin öz fikirini
identifikaţiyalamaa.
2.2. Tekstlerdä eni lafları,
deyimneri tanımaa, onnarın
maanasını açıklamaa.
2.3. Okunmuş tekstlerdä eni
leksikanın ekspresivliini
açıklamaa.
2.4. Literatura tekstlerinin
temalarını, baş ideyalarınıbelli etmää; başka
tekstlerin temalarınnan, başideyalarınnan yaraştırmaä.
2.5. İki personajı yaraştırıp,harakteristika yapmaa;
personajları yazdırmakta
moral hem fizik kalitelerini
açıklamaa.
2.6. Literar hem nonliterar
tekstlerin kısadan
içindekiliini açıklamaa.

• İdeya, baş ideya.
Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:• Artistik literatura, folklor (masal, dastan).
- türlü janrada tekstleri okusunnar;• Tekstlerin içindekilii hem strukturası (proza ya şiir - masalların, yazılı literatura yaratmaların temasını;formada).
- ideyasını, baş ideyasını bulsunnar hem açıklasınnar;• Lafların öz maanası, ikincili maanası.
- epik tekstlerinin speţifikasını esaba alsınnar;• Kurulu laflar, yabancı laflar.
- artistik kolaylıklarını bulsunnar;• Yaratmaların temaları, baş ideyaları.
- tekstlerdä eni leksikayı seçsinnär; lafların öz hem• Sözlüklärlän iş.
ikincili maanalarını açıklasınnar; birmaanalı hem• Personajların harakteristikası; teksti. Çalıştırmak
çokmaanalı laflara analiz yapsınnar;(rezüme yapmak).
- türlü kolaylıkların yardımınnan personajlara• Epik hem lirik personajı.
harakteristika yapsınnar;• Kiyat – bilgi verän: adı, autoru, bölümneri.
- baş hem ikincili personajları ayırtsınnar;• Teksti dooru hem açık okumak.
- tekstlerdä adlıkları tanısınnar; öz hem adetçä• Okumak – model (1), tekstin içindekiliini annamak.
adlıkları ayırtsınnar;• İkinci okumak – model (üüredici, üürenci).
- türlü tip tekstlärlän işlesinnär; logıka• Ayırma (seçmä) okumak; soruşları cuvaplamak.
fragmentlerinä bölsünnär; plan kursunnar;• Teksti fragmentlerä logika hem semantika payetadlasınnar;
mäk hem adlamak (teksttän lafbirleşmelärlän, sö- - kısadan annatsınnar; bir personajın adından
leyişlärlän h.b.).
annatsınnar;• Planın kurulması; teksti adlamak/adını diiştirmäk; - soruşları cuvaplasınnar.
bir fragmentin annadılması. içindekiliin annadılma- Produktlar:sı, bir personajın adından (I, III üzdä).
- türlü janrada tekstleri okumak;
Spețifika terminnär:- yazılı literatura yaratmalarında temayı, ideyayı, baş˗ maani,ideyasını bulmak,- yabancı laflar,- epik tekstlerinin speţifikası;- eskiz,- lirik yaratmalarının ekspresivliini annamak; artistik- rezüme.
kolaylıklarını bulmak;- lafların öz hem ikincili maanalarını açıklamak; birmaanalı hem çokmaanalı laflara analiz;- türlü kolaylıkların yardımınnan personajlara harakteristika;- baş hem ikincili personajları.

16

3.1. İşidilmiş tekstin etika
hem estetika paalılıklarını
duymaa.
3.2. Dialogta aktiv pay almaa,
gagauz dilindä lafetmää
istediini göstermää, söz
kulturasını kullanmaa.
3.3. Kendibaşına okumayı
ilerletmää.
3.4. Yaratmalarda etika hem
kultura paalılıklarını
identifikaţiyalamaa(tanımaa, belli etmää).
3.5. Gramatika normalarına görä
dooru yazmaya sınaşmaa
hem yaşamakta kullanmaa.
3.6. Tekstlerdä sinonimneri,antonimneri kullanmaa;
leksikayı zenginnetmää;
3.7. Ana dilinin speţifikasını hemözelliklerini annamaa.
3.8. Dialekt hem literatura
formalarını bilmää.
3.9. İnsannık paalılıkların
hem dünnä bakışlarınınkategoriyalarını (iilik,
dooruluk, insannık, esaplık,
gözellik) annamaa.

• Tekstin struktura normalarını kurmak.
• Takririn strukturası.
• İdeyalara not yapmak, kısa plan.
• Dialog formasından tekstleri annatma tekstlerinäçevirmäk.
• Tekstlerin üzerinä kendi bakışını açıklamak.
• Personajları yazdırmak.
• Artistik kolaylıkları.
• Resimi yazdırmak.
• Yazıda kendi fikirini, duygularını açıklamak.
• Yazdırma tekstlär.
• Oluşların, personajların yazdırılmasında. Dil kolaylıklarını kullanmak.
• Kontekstä lafın maanası (semantikası), tekstlerdä
eni leksikayı seçmäk.
• Plan kurmak; işletmäk.
• Adlık (öz hem adetçä adlıı; hal, saabilik
kategoriyası); aderlik (gramatika kategoriyaları: üz,sayı, hal).
Spețifika terminnär:- telefon mesajı,- bilet,- notlar.

Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:- tekstlerdä eni leksikayı seçsinnär;- lafların öz hem ikincili maanalarını açıklasınnar;- birmaanalı hem çokmaanalı laflara analiz
yapsınnar;- verilmiş temaya görä takrir yazsınnar;- tekstlerin planını kursunnar;- tekstlerdä lafların maanasını açıklasınnar;- sözdä semantika kategoriyalarını kullansınnar.
Produktlar:- tekstin struktura normalarını kurmak;- personajları yazdırmak;- yazıda kendi fikirini, duygularını açıklamak;- plan kurmak;- orfografiya hem punktuaţiya prinţipleri bilmäk.

17

4.1. Yaşamak situaţiyalarında
dialog hem monolog sözünü
kullanmaa.
4.2. Söz kulturasının (etiketini)kurallarını bilmää.
4.3. Aktiv seslemeyi
uygunlandırmaa,
komunikativ prinţiplerini
kullanmaa.
4.4. İnformaţiyanın kabul
edilmesindä meraklandıınıgöstermää.
4.5. Lafetmektä kendi bakışını,kayıllıını, inkärliini,içindekilerini bilsinnär
göstermää.
4.6. Kendibaşına okumayı
ilerletmää.
4.7. Yaratmalarda etika hem
kultura paalılıklarını
tanımaa, belli etmää.
4.8. Yaratmadakı personajların
yaptıklarını kantara koymaa.

• Dialogta aktiv payalmak, fikirini serbest açıklamak. - dialog dartışmalarında aktiv payalsınnar;• Dialogu ilerletmäk; nonverbal (başka sözleşmäk
- başkalarını meraklandırsınnar;
tipleri) elementlerini (mimika, jest).
- yaşamak situaţiyalarında dialog hem monolog• Kullanmak.
sözünü kullanabilsinnär;• Yaratmalarda etika hem kultura paalılıklarını.
- mimika hem jest kullansınnar;• İdentifikaţiyalamak (tanımak, bellietmäk).
- farklı temalara görä yaratmalar kursunnar;• Analiz yapmak becermeklerini yaşamakta uygun- sözünü zenginnetsinnär;
kullanmak.
- yaratmalarda etika hem kultura paalılıklarını• Türlü yaratmalar havezlän kurmak.
identifikaţiyalasınnar (tanısınnar, belli etsinnär);• Kendi bakışını okumayaı çıklamak ilerletmäk.
- analiz kendi bilgilerinä yapsınnar;• Literatura tekstlerindä etika hem kultura- becermeklerini yaşamakta uygun kullansınnar;
elementleri.
- türlü yaratmalar havezlän kursunnar;• Literar/nonliterar tekstlän iş/algoritm: leksikaylan iş - kendi bakışını açıklasınnar.
(praktikada kullanmak, aklında tutmak).
Produktlar:Spețifika terminnär:- dialogta aktiv payalmak,- söz etiketi,- fikirini serbest açıklamak;- biografiya,- türlü tekst tiplerini annamak;- avtobiografiya,- artistik hem bilim tekst stillerini bilmäk;- nonliterar tekstleri,- yaratmaları havezlän kurmak;- kutlamak yazısı.
- kendi bakışını açıklamak;- kendibaşına okumayı ilerletmäk.

18

5.1. Türlü soyda, okunmuş hem
annadılmış millet kontekstin
içindekiliini annayıp
kabletmää.
5.2. Bilim hem artistik tekstleriniçindeliin düşünmekli
kavramaa hem aklısındatutmaa.
5.3. Okunmuş hem işidilimiş
tekstlerin tipini belli
etmää, içindeliindä baş
informaţiyayı seçmää.
5.4. İşidilmiş tekstlerin temasını
hem baş fikirini belli etmää.
5.5. Konteksttä eni leksikanınmaanasını annamaa hem
açıklamaa.
5.6. Tekstin içindeliini dooru
annayarak, demekli,
duygulu, çabuk okumaa.

• İnformaţiya tipleri (monolog, dialog, audio, video). Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:• Monolog: annatma teksti, yazdırma tekst; onnarın - okunmuş tekstlerin tiplerini belli etsinnär, baş
strukturası.
ideyasını, temasını, öz fikirini, strukturasını• Aazdan tekstlerin önemni elementleri (komunikativ
açıklasınnar;
situaţiyalar). Yaratma kurmak.
- informaţiyayı işlettirsinnär;• Dialog dartışmalar.
- nonverbal elementlerini adekvat kullansınnar;• Artistik tekstin özellikleri.
- lirika yaratmasına sadä analiz yapsınnar;• Baalantılı sözün tipleri, sözün stilleri (artistik, bilim). - masaldan, dastandan personajları seçsinnär,• Sadä cümlelerin soyları hem payları.
onnarın yaptıklarına görä analiz yapsınnar, yazılı• Konteksttä lafın maanası (semantikası).
literaturadan personajlarlan yaraştırsınnar;• Sinonimneri, omonimneri, antonimneri tanımak- avtorun harakteristikası personajlara;(identifikaţiyalamak).
- sadä cümlenini kullanarak, yazdırma tekstleriniSpețifika terminnär:
düzsünnär;- artistik, bilim stilleri,- metodları, çalımnarı kullanarak, personajlara- lirika yaratması,
harakteristika versinnär.
- anotaţiya,Produktlar:- kompoziţiya uygunnuu,- monolog: yazdırma, informaţiyalı tekstlär- rifma, ritm,
kullanmak;- mektub-danışmak.
- türlü temalara görä dialoglar kurmak;- literatura dilin normalarını halk lafetmesindä
ayırtmak;- monolog;- annatma teksti, yazdırma teksti;- fikirini açıklayıp, yaratma kurmak;- dialog proţesindä kendi bakışını açıklamak;- frazeologiya konstrukţiyalarının sözdä kullanmak;- bir başpaylı cümlelär, dar hem geniş cümlelär.

19

•
•
•
•

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Yılın bitkisindä son bilgilär hem becermeklär:
Gagauz dilinin orfografiya kurallarını kullanarak, demekli, annamaklı, dooru okumaa.
Tekstin stillerini (bilim, artistik) bilmää.
Tekstlerin soylarını (annatma, yazdırma, fikirlemä) içindekiliinä görä tanımaa.
Yaratmaları açıkgöz okumaa, verili soruşlara cuvap etmää.
Seslenmiş tekstinin temasını, mikrotemasını hem öz fikirini bellietmää.
Seslenmiş tekstlerdän personajların yaptıklarına kendi bakışını açıklamaa.
Aazdan sözün hem yazılı sözün benzeşmelerini hem özelliklerini annamaa.
Tekstin içindekiliini, olaylarını hem personajların yaptıklarını esaba alarak soruş kurmaa.
Tekstin logika urgularını hem pauzalarını esaba alarak, demekli hem akıntılı okumaa.
Artistik kolaylıklarını esaba alarak,yaratmanın personajlarına hem dilinä harakteristika vermää.
Dialog hem monolog sözündä kendi bakışlarını, fikirini açıklamaa.
Kimi işidilmiş şiirlerin yada proza yaratmalarını belli edili paylarını ezber üürenmää.
Teksti okuduktan sora sadä hem katlı cümlelerin durguçluk nışannarı için annatmaa.
baş hem ikincili payları için annatmaa.
Terminneri: metafora, epitet, yaraştırmak bilmää.
Paalılıklar:
Komunikativ prinţiplerini kullanmaa; informaţiyanın kabul edilmesindä meraklandıını göstermää.
Monologta yada dialogta ideyaları hem argumentleri kabul etmää.
Millı hem genel insannık özelliklerini, ana hem bütündünnä literaturaların başarılarını derindän annamaa.
Okunmuş tekstin estetika hem etika paalılıklarını duymaa.

Söz temalarını kurmak için teklif edilän tekstlär
5-inci klasa deyni
1. Vatan hem ana dili
NikolayTanasoglu „Bucak, Bucak”
Nikolay Baboglu „Ana dilimiz”, „Anam”, „Lunga-Lunga derecik”, „Çiidemnär”
Gavril Gaydarcı „Ana tarafım”
Kosti Vasilioglu „Şannı ol sän, halkım”, „Bucak”; „Paskellä”
Mina Kösä „Ana toprak”, „Benim tarafım”, „Kimä ana biz deeriz”
Vasi Filioglu „Bucak”, „İlkyaz sesi”, „Güneş”, „Ekmek için söz”
Todur Marinoglu „Biyaz fistan giimiş aaçlar”, „Lüzgär oynêêr”, „Gül-çiçek dolaylar”,„Zaman sözü”
2. Uşaklık hem aylä
MASALLAR „Cücä Todur”*, „Kardaşlar”, „Dädunun hem babunun evi”
Nikoly Baboglu. Annatmalar. „Vani Çilingir”, „Çiçeklik başçası”, şiir „Anam”
Dionis Tanasoglu. „Analar”, „İklyazım geldi”
Kosti Vasilioglu „Paskellä”
3. Uşaklık hem oyunnar
Maanilär. Söleyişlär hem bilmeycelär.
Halk türküleri: Adet hem şaka türkülerı. Bitki zamandakı halk türküleri
Kosti Vasilioglu „Goguşun duuma günü”
Dimitri Kara Çoban. „Panayırdan”
Todur Marinoglu „Dostluk”
Petri Çebotar „Nastradinin türküsü”
Todur Zanet „Evlär”, „Şen oynêêr gaguzlar”, „İlkyaz”
4. İilik hem girginnik
Dimitri Kara Çoban. „Nışannar”
Gavril Gaydarcı „Iki ool”
Mina Kösä „Dünnenin temeli”
Stepan Bulgar „Karpuz”,
Petri Çebotar „Fenalık”
Okumak için teklif edilän tekstlär
5-ci klas
Halk yaratmaları
Masallar„Cücä Todur”*, „Kardaşlar”, „Dädunun hem babunun evi”

20

Halk türküleri:
Adet hem şaka türkülerı. Bitki zamandakı halk türküleri
Maanilär
Söleyişlär hem bilmeycelär
Annatmalar
Nikolay Tanasoglu. „Bucak, Bucak”
Dimitri Kara Çoban. „Nışannar”
Nikolay Baboglu „Vani Çilingir”, „Çiçeklik başçası”
Gavril Gaydarcı „Iki ool”
Kosti Vasilioglu „Goguşun duuma günü”
Mina Kösä „Dünnenin temeli”
Stepan Bulgar „Karpuz”
Petri Çebotar „Yıldız şafkı”, „Fenalık”
Todur Marinoglu „Dostluk”Şiirlär
Dionis Tanasoglu. „Analar”, „İklyazım geldi”
Dimitri Kara Çoban. „Panayırdan”
Nikolay Baboglu „Ana dilimiz”, „Anam”, „Lunga-Lunga derecik”, „Çiidemnär”
Gavril Gaydarcı „Ana tarafım”
Kosti Vasilioglu „Şannı ol sän, halkım”, „Bucak”; „Paskellä”
Mina Kösä „Ana toprak”, „Benim tarafım”, „Kimä ana biz deeriz”
Petri Çebotar „Evlär”, „Şen oynêêr gaguzlar”, „İlkyaz”
Todur Marinoglu „Biyaz fistan giimiş aaçlar”, „Lüzgär oynêêr”, „Gül-çiçek dolaylar”,„Zaman sözü”
Vasi Filioglu „Bucak”, „İlkyaz sesi”, „Güneş”, „Ekmek için söz”
Ezber üürenmäk için tekstlärAşaada verili tekst tiplerini teklif ediler ezber üürenmää:
V-ci klas: 2 lirikalı şiir, epika yaratmasından (teksttän) bir fragment (1/3 sayfa).

21

22

Kompetenţiya
(subkompetenţiya) birimneri
1.1. Sözlü informaţiya içindä
temel hem detallı
informaţiyayı ayırtmaa;
1.2. Monolog sözünü dialog
sözündän ayırtmaa; dialog
dartışmalarında aktiv pay
almaa.
1.3. Aazdan sözdä leksika hem
gramatika yannışlıklarını
duymaa.
1.4. Lafetmektä söz etiketin
kurallarını kullanmaa,
esaba almaa lefedeninbakışını.
1.5. Lafedenin öz fikirini
tanımaa hem onun içinkendi bakışını göstermää.
Üüretim işleri hem produktlar• Baalantılı sözünün ilerlemesi. Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:• Monolog: annatma, yazdırma, - türlü tekstlerin tiplerin öz fikirini, strukturasını açıklasınnar;argumentlemäk.
- informaţiyayı işlettirsinnär;• Konteksttä lafın maanası- dialogu devam etsinnnär; informaţiyayı logika sıralıında aazdan(semantikası).
açıklasınnar;• Monologta ya dialogta- tekstlerdä lafların baş maanasını, ikincili manasını açıklasınnar; sözdä
ideyaları hem argumentleri
semantika kategoriyalarını kullansınnar;
kabul etmäk.
- sözünü sinonimnerin, antonimnerin, omonimnerin yardımınnan
• Dialogta aktiv payalmak,
zenginnetsinnär;
fikirini serbest açıklamak.
- yazılı literaturadan personajlarlan yaraştırsınnar;• Yazdırmalı tekst.
- soruşlara cuvap etsinnär hem tekstin içindekiliinä soruş koysunnnar;• Dialog kurması.
- tekstin içindekiliini soruşlara görä yada onnarsız annatsınnar;• Argumentleri açıklamak.
- literatura tekstlerin içindekiliini annatsınnar, annadıcının üzünü
Spețifika terminnär:diiştireräk, süjetin zamanını  başka yaparak, dialogu annatmaya çevireräk;- argumentli açıklamak,- çekettirilmiş annatma tekstini yazdırma elementlerinnän ilerletsinnär;- yazdırmalı tekst.
- söz etiketini kullanarak, verilmiş temaya görä dialog kursunnar;- cümlelerdä üürenilmiş söz paylarını dooru kullansınnar.
Produktlar:- lafların maanalarını açıklamak;- verili temalara görä rollu oyun kurmak;- dialog hem monolog kurmak;- tekstlerin tiplerini belli etmäk;- yaratmaların janrasını belli etmäk;- personajlara harakteristika vermäk;- tekstin içindekiliini annatmak;- yazdırmalı tekst;- argumentleri açıklamak;- şiir, fabula ezbere okumak;- verili temalara görä aazdan yartama kurmak.

İçindekiliin birimneri

VI KLAS23

2.1. Okunmuş tekstin öz hem • Yaratmalarda artistik
Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:detallı elementlerini
kolaylıklarının rolü
- türlü tekstleri okusunnar, intonaţiyayı, ses üüsekliini, logika urgusunu,
diferenţiyalamaa(yaraştırma, epitet, metafora,
pauza yapmasını kullansınnar;(ayırtmaa).
alegoriya, antiteza).
- teksti okuyup, tekstin soruşlarına cuvap versinnär, tekstin içindekilii için
2.2. Epika tekstlerinin• Masal. Şiirli masal.
kendindän soruş kursunnar;speţifikasını esaba almaa; • Şiir. Fabula.
- literatura yaratmalarında artistik kolaylıklarını tanısınnar;
lirika yaratmalarının• Nonliterar tekstleri. Kutlamak - okunmuş tekstlerdä deyimnerin maanasını açıklasınnar;
ekspresivliini annamaa.
yazısı.
- literatura tekstlerinin temalarını, baş ideyalarını belli etsinnär;
2.3. Literatura tekstlerinin• Okunmuş teksttä eni lafların, - türlü kolaylıkların yardımınnan personajlara harakteristika yapsınnar;
temalarını, baş ideyalarını
deyimnerin açıklanması- tekstlerdä söz paylarını identifikaţiyalasınnar (tanısınnar), belli etsinnär;
belli etmää; başka
(sözlüün yardımınnan).
- türlü tekstleri okusunnar, ses üüsekliini, logika urgusunu, intonaţiyayı
tekstlerin temalarınnan,• Sözlüün zenginnetmäk
kullansınnar;
baş ideyalarınnan
kolaylıkları. tekstlerdä yabancı - söz paylarını konteksttä morfologiya sayımnıının diişilmesini esabayaraştırmaa.
lafların bulunması.
alsınnar;
2.4. İki personajı yaraştırıp,• Temaların, baş ideyaların- kendibaşına okumayı ilerletsinnär.
harakteristika yapmaa.
açıklanması türlü
Produktlar:
2.5. Tekstlerdä morfosintaksis
yaratmalarda.
- teksti demekli, dooru, annamaklı okumak;
elementlerini esaba almaa. • Personajların harakteristika- tekstin içindekiliini annatmak;
yapılmasında dialogun- rollerä görä okumak;
kullanılması.
- tekstin temasını, öz fikirini annamak;• Söz paylarının morfologiya- harakteristika personajlara yapmak;
kategoriyaları: adlık, nışannık, - söz paylarını identifikaţiyalamak;
sayılık, aderlik; yardımcı söz- sözünü zenginnetmäk;
payları: baalayıcılar, ardlaflar, - deyimnerin maanalarını açıklamak;
paycıklar.
- kutlamak yazısı;- artistik kolaylıklarını tanımak.
Spețifika terminnär:- nonliterar tekstleri,- kutlamak yazısı,- alegoriya,- antiteza.

24

3.1. Cümleleri, frazaları dooru
kurmaa; orfografiya,
punktuaţiya normalarını
dooru kullanmaa.
3.2. Türlü yaratmalar havezlän
kurmaa; kendi bakışını
açıklamaa, zengin leksikayı
kullanmaa.
3.3. Tekst kurulmasında morfosintaksis normalarını
kullanmaa, punktuaţiya
kurallarını esaba almaa.
3.4. Nonliterar tekstleri
dooru yazmaa: kutlamak
yazısı, elektronik mesajı,
biblioteka fişasını
doldurmaa.
3.5. Becermää kullanmaa
biblioteka kaynaklarını,İnterneti, yardımcı(alternativa) literaturayı.

• Bakışını argumentlemäk;
Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:okunmuş teksti işletmäk;- türlü tekstleri yazsınnar, onnarın cümlelerindä bulsunnar orfografiya hem
okunmuş tekstlerä görä kendi
punktuaţiya kurallarını, söz payların dooruyazılmasını açıklasınnar;
fikirini açıklamak; resimi yaz- - verili temaya görä kısa bir baalantılı söz ya tekst yazsınnar;dırmak.
- takrir yazmaa becermeklerini ilerletsinnär;• Tekstlerin sintaksisä görä doo- - yaratmalarını artistik kolaylıklarınnan zenginnetsinnär;
ru kurulması.
- verili temaya yaratma kursunnar;• Fikirin açıklanmasında nışan- - türlü tekst tiplerindä nışannıkları, aderlikleri, sayılıkları
nıkların, sayılıkların, aderlikleidentifikaţiyalasınnar (tanısın, belli etsin), morfosintaksis analizini
rin kullanması.
gerçekleştirsinnär;• Konteksttä gramatika kate- tekstlerdä ardlafların rolünu açıklasınnar;
goriyaların dooru kullanması - kutlamak tekstlerini yazsınnar;
adlık, sayılık, aderlik, nışannık, - biblioteka fişalarını doldursunnar;
baalayıcı, ardlaf.
- verili tekliflerä görä elektronik mesajlarını yazsınnar;• Sintaksis funkţiyalarını cümle- - okunmuş tekstä görä refleksiv yazısı yapsınnar;
dä kullanmak.
- türlü temalara görä dialog yazsınnar.
• Nonliterar tekstleri. Kutlamak Produktlar:yazısı. Biblioteka fişanın dol- - kontrol diktantı yazmak,
durması.
- takrir yazmak,• Elektronik mesajı.
- toplum testleri,• Yaratıcı yazı. Dialog yazmak.
- elektronik mesajı yazmak,• Refleksiv yazması.
- dialog yazmak,• Argumentleri açıklamak.
- refleksiv yazısı,
Spețifika terminnär:- argumentleri açıklamak,- biblioteka fişası,- yaratma,- elektronik mesajı,- biblioteka fişası.
- üz aderlii,- hatırlık aderlii,- gösterici aderlii,- bellilikçi aderlii,- bellisiz aderlii,- inkär aderlii,- saabilik aderlii,- soruş aderlii,- ilişki aderlii,- sıra sayılıı,- sayı sayılıı.

25

Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:- yaşamak situaţiyalarında dialog hem monolog sözünü kullanabilsinnär;- mimikanın hem jestlerin kullanılmasına dikat etsinnär;- tekstlerin öz fikirini açıklasınnar, kendi bakışını verili temalara açıklamaa
becersinnär;- kısa dialoglar kursunnar;- dialogu devam etsinnär;- analiz kendi bilgilerinä yapsınnar, becermeklerini yaşamakta uygun
kullansınnar;- yazıda kendi fikirini, duygularını açıklasınnar.
Produktlar:- monolog,- dialog,- soruş koymak,- soruşlara cuvap etmäk,- nonliterar tekstleri kurmak,- argumentlemäk,- refleksiya yazısı,- dialogta aktiv pay almak, fikirini serbest açıklamak,- kendibaşına okumak.
5.1. Aktiv seslemeyi• Söz çeşitleri. Monolog hem
Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:uygunnandırmaa;
dialog sözü.
- informaţiyayı logika sıralıında aazdan açıklasınnar;
komunikativ prinţiplerini• Tekstin planı. Yazdırmalı- dialog dartışmalarında aktiv payalsınnar; dialogu devam etsinnär;
kullanmaa; informaţiyanın
tekstlerin kullanılması.
- yaşamak situaţiyalarında dialog hem monolog;
kabul edilmesindä• Söz paylarının morfologiya ka- - komunikativ situaţiyalarında aktiv payalsınnar; sözünü ilerletsinnär;
meraklandıını göstermää.
tegoriyaları: nışannık, sayılık, - tekstlerdä lafların baş maanasını, ikincili manasını açıklasınnar;
5.2. Monolog sözündä
aderlik; yardımcı söz payları: - sözdä semantika kategoriyalarını kullansınnar;
fikirini açık hem dooru
baalayıcı, ardlaf, paycık.
- sözünü sinonimnerin, antonimnerin, omonimnerin yardımınnan
sincirlemää (sıralamaa).
• Kiyat – kultura obyekti. Kiyazenginnetsinnär;
5.3. Okunmuş tekstin öz hem
dın strukturası.
- verili temalara görä kiyat sergilerini hazırlasınnar;
detallı elementlerini• Masal, şiirli masal.
- masaldan personajları seçsinnär; onnarın yaptıklarına görä analiz
diferenţiyalamaa• Şiir, fabula.
yapsınnar;(ayırtmaa).
- şiirleri, fabulaları ezberi üürensinnär.

4.1. Monolog sözündä• Kendi bakışını
fikirini açık hem dooru
argumentlemäk.
sincirlemää (sıralamaa).
• Replikaları dialog sözündä
4.2. Aazdan sözdä gagauz
kullanmak.
dilinin gramatika• Dialogu kapatmak.
kategoriyalarını kullanmaa. • Nonverbal (başka
4.3. Komunikativ
sözleşmäk tipi, jest, mimika)situaţiyalarında aktiv payelementlerini dialogta
almaa.
adekvat kullanmak.
4.4. Lafetmektä dooru• Dialogta bakışını (karşılık
kullanmaa söz etiketini,bakışını) açıklamak.
hesaba almaa lafedänkişinin bakışını.
Spețifika terminnär:
4.5. Lafetmektä kendi bakışını, - söz etiketi.
kayıllıını, inkärliini,içindekilerini bilsinnär
göstermää.

26

5.4. Kendibaşına
Spețifika terminnär:
Produktlar:
okumayı ilerletmää;- şiirli masal,- dialogta pay almak;
yaratmalarda etika hem- fabula,- monolog kurmak;
kultura paalılıklarını- adlık,- dialog kurmak;
identifikaţiyalamaa.
- aderlik,- tekstä plan kurmak;
5.5. Havezlän göstermää- nışannık,- şiiri ezbelemäk;
kendi baalantısını lafedän - sayılık,- artistik yaratmalarının janralarını belli etmäk;kişiylän, kullanarak- baalayıcı,- yazdırmalı tekst kurmak;
türlü soruşları hem çıkış
- ardlaf,- kiyat sergisi;
yapmakları, kendi bakışını - paycık,- kendibaşına okumaklafetmenin içindelii için
- izmetçi adlar.
üzä çıkarmaa.
5.6. Göstermää, ki ana dilinin
yardımınnan dünneyi,
gagauz halkının kulturasını
hem paalılıklarını var kolayı
tanımaa.
Yılın bitkisindä son bilgilär hem becermeklär:• Üüredicinin, lafedennerin sözünü üürenilmiş temaların içindeliinä görä, hergünkü stuaţiyalarda kabletmää hem annamaa.
• Üürenmäk tekstlerin içindekiliini kabletmää hem annamaa.
• Aazdan hem yazılı sözleşmäk araçlarını (verbal hem nonverbal) kabletmää, annamaa, aklında tutmaa hem adekvat kullanmaa.
• Yaratma personajların yaptıklarını kantarlamaa, verili temalara görä, plana görä hem plansız tekst kurmaa.
• Tekstleri annamaklı, dooru, çabuk hem demekli okumaa işbirliin lääzımnıını, annamaa.
• Üüretmäk tekstlerini audio-, tele-, videotedarıkların yardımınnan kabletmää hem annamaa.
Paalılıklar:• Aktiv seslemeyi uygunnandırmaa; komunikativ prinţiplerini kullanmaa; informaţiyanın kabul edilmesindä meraklandıını göstermää.
• Kendibaşına okumayı ilerletmää; yaratmalarda etika hem kultura paalılıklarını identifikaţiyalamaa (tanımaa, belli etmää).
• Analiz yapması becermeklerini yaşamakta uygun kullanmaa.
• Türlü yaratmalar havezlän kurmaa, kendi bakışını açıklamaa, argumentlemää.
• Türlü komunikativ situaţiyalarında tolerant olmaa hem saygı göstermää.

Söz temalarını kurmak için teklif edilän tekstlär
6-cı klas.
1. Vatan hem ana dili
Nikolay Tanasoglu „Bucak kırları”
Kosti Vasilioglu „Bucak”
Gavril Gaydarcı „Ana dilimä”, „Ay, Bucaam, Bucaam!”Todur Zanet „Bucaam”, „Bucak kışı”
2. Adam, tabiat (natura) hem dünnä
Nikolay Tanasoglu „Bostanda”, „Güzün”
Dimitri Kara Çoban „Fanatik”
Nikolay Baboglu „Sıırcık”, „Vani”
Mariya Kuyumcu „Romantikalı oyunnar”
Todur Marinoglu „İlkyaz zararı”, „İzin”, „Tabeet”, „Düş”
Mariya Mercanka „Büülü gözellik” (troiţa otun yazdırması)
3. Halk adetleri
Dimitri Kara Çoban „Eni yıla karşı”, „Evelki adet”
Nikolay Baboglu „Altıncık Bucak”, „Hay Moldova, Vatanım!”
Stepan Bulgar „Canavar yortuları”
Stepan Kuroglu „Çöşmenin dä boyunda”, „Ana sıcaa”
Vasi Filioglu „Unudulma adet”
Mariya Mercanka „Kadem kaynaa” („Paskellä önündä yortulu günnär”, „Trpoiţa”)
Aleksandra Kristova „Paskellä küçüklüümdä”
4. Ariflik hem kısmet
Nikolay Baboglu „Dädum”
Todur Marinoglu „Pay etmektä”, „İzin”, „Tabeet”, „Düş”, „Karezlik”
Kosti Vasilioglu „Ana-boba”, „Sabaa”
Vasi Filioglu „Adamın kısmeti”, „İnsanın ustalıı”
Nikolay Baboglu „Manuş”
Okumak için teklif edilän tekstlär
6-cı klas
Gagauz halk yaratmaları (folklor)
Masallar
Halk yaratması „Delicä”, „Garga„
Annatmalar
Nikolay Tanasoglu „Bucak kırları”, „Bostanda”, „Güzün”

27Dionis Tanasoglu „Bozka”
Dimitri Kara Çoban „Dua”, „Suratsız”, „Fanatik”
Nikolay Baboglu „Dädum”, „Sıırcık”, „Vani”, „Karımcalık”, „Dut imektä”
Kosti Vasilioglu „Bucak”
Stepan Bulgar „Usta”, „Kardaşlar”
Mariya Kuyumcu „Romantikalı oyunnar”
Todur Marinoglu „İlkyaz zararı”, „İzin”, „Tabeet”, „Düş”, „Karezlik”, „Karayka”
FıkralarPetri Çebotar „Seslemiş bobasını”, „Bän taradım”, „Şaşmalı tavşam”Şiirli masal
Nikolay Tanasoglu „Kuşlar bey seçerlär”Şiirlär
Nikolay Tanasoglu „Paalı Çadırım”
Dimitri Kara Çoban „Eni yıla karşı”, „Evelki adet”
Nikolay Baboglu „Altıncık Bucak”, „Toprak”, „Sallangaç”, „Hay Moldova, Vatanım!”,„Gözäl gül sana!”
Gavril Gaydarcı „Ana dilimä”
Stepan Kuroglu „Toprak”, „Toprak kokusu”, „Çöşmenin dä boyunda”, „Ana sıcaa”
Kosti Vasilioglu „Küçük Bucak”, „Ana-boba”, „Sabaa”, „Eni yıllan”
Mina Kösä „Seläm sana, topraam!”, „Üreemin topraa”, „Ana dilim”
Todur Zanet „Bucaam”, „Bucak kışı”, „Eski çöşmä”, „Ana dilim”, „Ayaz”
Vasi Filioglu „Adamın kısmeti”, „İnsanın ustalıı”, „Baaşlêêrım”, „Unudulma adet”
Ezber üürenmäk için tekstlärAşaada verili tekst tiplerini teklif ediler ezber üürenmää:
VI-cı klas: 2 lirikalı şiir, epika teksstän fragment (1/3 sayfa).

28

29

Kompetenţiya (subkompetenţiya)İçindekiliin birimneriÜüretim işleri hem produktlar
birimneri
1.1. Okumaktan sora aazdan sözdä• Fikirini açıklayıp, yaratma kurmak. Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:fikirini serbest açıklamaa.
• Dialag dartışmalarında kendi bakı- - fikirlemä, yazdırma tekstlär kursunnar;
1.2. Fikirlemä elementlerinişını açıklamak.
- öz fikirini açıklasınnar;
kullanarak, tekstin içindekiliini• Fikirlemä hem yazdırma tekstleri - kendi bakışını açıklasınnar;
kısadan annatmaa, öz fikirlerini
kurmak;- tekst tiplerindä sözlerin maanasınıaçıkla sınnar;
açıklamaa.
• Türlü tekst tiplerindä sözlerin ma- - sinonimneri antonimneri omonimneri, çokmaanalı lafları
1.3. Aazdan sözdä gagauz dilinin
anasınıaçıklamak.
tanısınnar, kullansınnar;
semantika kategoriyalarını esaba • Sinonimnär antonimnär omonim- - aazdan sözdä diişilän hem diişilmäz söz paylarını kullansınnar;
almaa.
när, çokmaanalı laflar.
- yaratmalara analiz yapmaa bilsinnär;
1.4. Morfo-sintaksis normalarını• Diişilän (adlık, aderlik, işlik h.b.)- sözündä cümlä payların topikasını (sıralıını) kullansınnar;
dooru kullanmaa.
hem diişilmäz (nışannık, iştennik - fikirini açıklayrkan, cümleleri dooru kursunnar.
1.5. Lafetmektä kendilerin hemh.b.) söz paylarını kullanmak.
Produktlar
lafedän kişinin söz yannışlıklarını • Cümleleri dooru kurmak.
- tekstlerin strukturalarını annamak;
doorutmaa.
Speţifika terminnär:- artistik kolaylıkları bulmak;- fikirlemä,- yaratmalarda temalarını, baş ideyalarını açıklanmak;- yazdırma,- literatura tekstlerin analizini yapmak;- diişilän söz payları,- çokmaanalı lafları tanımak;- diişilmäz söz payları.
- sözündä cümlä payların topikasını (sıralıını) kullanmak;- sözünü zenginnetmäk;- söz kulturasını kullanmak.
2.1. Artistik hem diil artistik• Tekstin artistik hem diil artistik
Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:tekstlerini annamaa.
stilini annamak.
- türlü tekstlär okusunnar (artistik diil artistik), temalarını
2.2. Tekstlerin türlü stillerini okuyup- • Bakışını argumentlemäk.
yazsınnar;
annamaa, speţifikasını esaba• Personajları yazdırmak.
- öz fikirini açıklasınnar;
almaa, lirika yaratmanın ekspre- • Yazıda kendi fikirini, duygularını- tekstlerin stillerini annasınnar;
sivliini annamaa.
açıklamak.
- lirika yaratmanın ekspresivliini annasınnar;• Fikirlemä, yazdırma tekstlär.
- personajlara harakteristika versinnär;

VII KLAS

30

3.1. Tekstin stilini hem tipini onun
içindeliinä görä annamaa.
3.2. Aazdan hem yazılı tekstlär türlü
maana hem funkţiya stillerindä
hem janralarda, koruyarak
tekstin struktura normalarını  kurmaa.

2.3. Literatura tekstlerin temalarını,
baş ideyasını belli etmää. Başka
tekstlerin temalarınnan, baş ideyasınnan yaraştırmaa.
2.4. Orfogragiya, punktuaţiya
normalarını  dooru kullanmaa.
2.5. Gramatika kurallarını dooru
kullanmaa.

• Lirika yaratmalarında artistik kolaylıklarını bulmak.
• Oluşların, personajların yazdırılmasında dil/stil kolaylıklarını kullanmak.
• Türlü yaratmalarda baş ideyasını
açıklamak.
• Artistik analizini yapmak.
• İşliklerin diişilmesi şindiki, geçmiş,gelecek zamannarda.
• Tekstleri sintaksisä görä dooru
kurulmak.
• Fikirin açıklanmasında işlik hemiştennik, haliştennik formalarını
kullanmak.
• Orfografiya hem punktuaţiya
prinţipleri iştennik hem haliştennik lafçevirtmelerindä.
Speţifika terminnär:- literar hem nonliterar tekst,- işlik, iştennik,- haliştennik,- dil/stil kolaylıkları.
• Tekstin struktura normalarını kurmak.
• Bakışını argumentlemäk.
• Personajları yazdırmak.
• Yazıda kendi fikirini, duygularını
açıklamak.
• Fikirlemä, yazdırma tekstlär.
Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:- türlü tekstlär okusunnar, temalarını yazsınnar;- öz fikirini açıklasınnar;- verilmiş temaya görä takrir yazsınnar;- tekstlerin planını kursunnar;- tekstlerdä lafların maanasını açıklasınnar;- sözdä semantika kategoriyalarını kullansınnar;- tekstlerdä işliklerin zamannarını identifikaţiyalasınnar, analiz
yapsınnar;- iştennik hem haliştennik çevirtmelerindä durguçluk nışannarını
dooru kullansınnar.
Produktlar- personajları yazdırmak;- lirika yaratmalarında fikirini, duygularını açıklamak;- orfografiya hem punktuaţiya prinţipleri iştennik hemhaliştennik lafçevirtmelerindä bilmäk.

31• Oluşların, personajların yazdırılmasında dil/stil kolaylıklarını kullanmak.
• Kontekstä lafın maanası (semantikası).
• Plan kurmak.
• İşliklerin diişilmesi şindiki, geçmiş,gelecek zamannarda.
• Tekstleri sintaksisä görä dooru
kurmak.
Speţifika terminnär:- tekstin stilleri, tipleri,- kompoziţiya uygunnuu,- artistik demekliin kolaylıkları,- aliteraţiya, tekrarlamak,- poema.
4.1. Yaşamak situaţiyalarında• Monologta ya dialogta ideyaları
dialog hem monolog sözünü
hem argumentleri kabul etmäk.
kullanmaa.
• Dialogta aktiv payalmak, fikirini
4.2. Söz kulturasının (etiketini)serbest açıklamak.
kurallarını bilmää.
• Dialogu ilerletmäk.
4.3. Aktiv seslemeyi uygunlandırmaa, • Nonverbal (başka sözleşmäk tipkomunikativ prinţiplerini
leri) elementlerini (mimika, jest)
kullanmaa.
kullanmak.
4.4. İnformaţiyanın kabul• Dialogta bakışını (karşılık bakışını)edilmesindä meraklandıını
açıklamak;
göstermää.
• Türlü tekst tipleri.
4.5. Kendibaşına okumayı ilerletmää. • Türlü tekst stilleri.
4.6. Yaratmalarda etika hem kultura • Yaratmalarda etika hem kultura
paalılıklarını tanımaa, bellipaalılıklarını identifikaţiyalamak
etmää.
(tanımak, belli etmäk).
4.7. Bilgilerinä analiz yapmaa,Speţifika terminnär:
becermeklerini yaşamakta- monolog, dialog,
uygun kullanmaa.
- karşılık bakış,- etika,- nonverbal (mimika, jest),- tekst stilleri, tipleri.

3.3. İşidilmiş tekstin leksikagramatika özelliklerini esaba
almaa; sözdä semantika
kategoriyalarını kullanmaa.
3.4. Verilmiş temaya görä takrir
yazmaa.
3.5. Orfogragiya, punktuaţiya
normalarını dooru kullanmaa.

Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:- dialog dartışmalarında aktiv pay alsınnar;- yaşamak situaţiyalarında dialog hem monolog sözünü
kullanabilsinnär;- farklı temalara görä yaratmalar kursunnar,  işliin formalarını
kullansınnar;- yaratmalarda etika hem kultura paalılıklarını
identifikaţiyalasınnar (tanısınnar, belli etsinnär);- analiz kendi bilgilerinä yapsınnar;- kendi bakışını açıklasınnar.
Produktlar:- dialogta aktiv payalmak, fikirini serbest açıklamak;- türlü tekst tiplerini annamak;- türlü tekst stilleri bilmäk;- yaratmaları havezlän kurmak;- kendi bakışını açıklamak;- kendibaşına okumayı ilerletmäk.

- yazıda katlı işlikleri dooru kullansınnar;- tekstlerdä işliklerin zamannarını identifikaţiyalasınnar, analiz
yapsınnar;- iştennik hem haliştennik çevirtmelerindä durguçluk nışannarını
dooru kullansınnar.
Produktlar- personajları yazdırmak;- yazıda kendi fikirini, duygularını açıklamak,- plan kurmak;- işliklerin diişilmesi şindiki, geçmiş, gelecek zamannarda
annamak;- orfografiya hem punktuaţiya prinţipleri iştennik hemhaliştennik lafçevirtmelerindä bilmäk.

32

5.1. Aazdan sözdä leksika hem
gramatika yannışlıklarını
duymaa.
5.2. İşidilmiş tekstin leksikagramatika özelliklerini esaba
almaa; sözdä semantika
kategoriyalarını kullanmaa.
5.3. Tekstin strukturasını praktikaişlerindä annamaa.
5.4. Dialogları kurarkan, söz
kulturasını hem etiketini
kullanmaa.
5.5. Yaratmalarda etika hem kultura
paalılıklarını identifikaţiyalamaa(tanımaa, belli etmää).

• Aazdan tekstlerin önemSözleşmäk hem işlerin çeşitleri:ni elementleri (komunikativ- tekst tiplerinin içindekiliini, öz fikirini, baş ideyasını, temasını,
situaţiyalar).
strukturasını, işlemin ilerlenmesini annasınnar;• Dialog sözünü ilerletmäk hem ba- - informaţiyayı logika sıralıında görä aazdan açıklasınnar;şarmak.
- dialogu devam etmää becersinnär;• Konteksttä lafın maanası (seman- - informaţiyayı logika sıralıına görä açıklasınnar;
tikası).
- tekstlerdä lafların baş maanasını, ikincili manasını açıklasınnar;• Sinonimneri, omonimneri, anto- - sözdä semantika kategoriyalarını kullansınnar;
nimneri identifikaţiyalamak (tanı- - yabancı lafları dooru kullansınnar;
mak, bellietmäk).
- tekstlerdä yada üürencilerin başka sözündä leksika hem• Alma laflar.
gramatika yannışlıklarını duysunnar.
• Kurallarını dooru kullanmak.
Produktlar:• Fikirini açıklayıp, yaratma kurmak. - tekstin öz fikiri, baş ideyası, teması;• Dialog dartışmalarında kendi bakı- - informaţiyayı logika sıralıınnı görä açıklamak;şını açıklamak. Leksika.
- sözündä semantika kategoriyalarını kullanmak;• Kendi bakışını argumentlemäk.
- sözündä leksika hem gramatika yannışlıklarını duymak;• Etika hem kultura paalılıklarını- tekstin problemalı soruşlarına cuvap vermäk;
identifikaţiyalamak.
- kişinin informaţiya neetini annamak;Speţifika terminnär:- kultura paalılıklarını identifikaţiyalamak.
- çokmaanalı laflar,- diişilän hem diişilmäz söz
paylarının,- uygun sözlär hem lafçevirtmeleri,- epika hem lirika personajı,- tekst tipleri, tekst stilleri.

33

Yılın bitkisindä son bilgilär hem becermeklär:
Sözün situaţiyasını: kiminnän, angı neetlän lafediler tanımaa.
Birkimseyin lafetmenin temasını, öz fikirinin hem neetini annamaa.
Teksti birkaç parçaya bölmää, herbir parçanın adını koymaa.
Cümlelerdä işliklerin, iştenniklerin hem halistenneklirenin düzülmesi için annatmaa.
Kimi tekstlerin süjetini okuyup-diiştirmää.
Teksti dooru, annamaklı, hızlı hem demekli okumaa.
Gagauz dilinin temel literatura dooru yazmak normalarını kullanmaa.
Dialogta cümlelerin tiplerini bulmaa.
Lafetmenin hem yazmanın aralarında farkını bulmaa hem ona argument vermää.
Kendinin hem başkasının sözünä hem yazısına kontrol yapmaa.
Takrirdän hem yaratmadan istedikleri: üüsek maanalık, emoţiyalık hem uygunnuk kompoziţiya tarafından annamaa.

Paalılıklar:• Aktiv seslemeyi uygunlandırmaa; komunikativ prinţiplerini kullanmaa; informaţiyanın kabul edilmesindä meraklandıını göstermää.
• Yaşamak situaţiyalarında dialog hem monolog sözünü kullanabilmää.
• Kendibaşına okumayı ilerletmää; yaratmalarda etika hem kultura paalılıklarını identifikaţiyalamaa (tanımaa, belli etmää), analiz yapmaa becermeklerini yaşamakta uygun kullanmaa.
• Türlü yaratmalar havezlän kurmaa; kendi bakışını açıklamaa.

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Söz temalarını kurmak için teklif edilän tekstlär
7-ci klas
1. Vatan hem ana dili
Nikolay Tanasoglu „Bizim küü”
Vasi Filioglu „Bucak”
Kosti Vasilioglu „Kendi yurtluunda sıcak hem raat”, „Sana benim türküm”
Dionus Tanasoglu „Vatana”
Grigore Vieru „Ana dilindä”
Petri Yalıncı „Kucaklȇȇrım”
Petri Moyse „Bucak”
2. Şkola – kişiliin ilerlemäk çevresi
Kostaki Kosti „Saygılı bay Todur!”„Genä şkolaya”, „Bilgi hem ruh zenginnii”„Şkola bibliotekasında”
3. İlk gençlik (отрочество) hem dostluk
Nikolay Baboglu „Görüntülär”
Kosti Vasilioglu „Telefonda”
Petri Yalıncı „İki kardaş”
4. İnsan hem ecel (kader)
Vlad Karagançu „Üüsüz ecel”
Nikolay Baboglu „Ayva çiçekleri”, „Çiftçi eceli”
Stepan Bulgar „Damga”, „Topal”
Stepan Kuroglu „Çoyun biri”
V. Suhomlinskiy „Haliz adam”
Nikolay Tanasoglu „Sofi”.
Okumak için teklif edilän tekstlär
7-ci klas
Gagauz halk yaratmaları (folklor)
Masallar„Dimitraş-Pıtıraş”, „Kül Pepeleşkası”
Literatura masalı
Kosti Vasilioglu „Okunmuş su”
Annatmalar
Dimitri Kara Çoban „Yolda karı”

34

Nikolay Baboglu „Eski adetlär batêrlar”
Kosti Vasilioglu „Pavluşun dostu”, „Hoş geldiniz”
Stepan Bulgar „Dolaşmak”
Petri Çebotar „Aydarlı Adestä”, „Kıırma kokusu”
Mariya Kuyumcu „Gel, anam, evä”
Poema
Dionis Tanasoglu „Andrey Galaţan”Şiirli masal
Gavril Gaydarcı „Kara Kotoy”
Şiirlär
Dionis Tanasoglu „Çalêr sazlar”, „Genç kasabam”, „Vatana”
Dimitri Kara Çoban „Kotlon başında düşünmäk”, „Nereyä kim gider?”, „Eh, kardaşım,ba kardaş!”, „Gecä bulut”
Nikolay Baboglu „Toprak”, „Sän, ecelim”, „Beklemäk”, „Yol-yolcaaz”
Gavril Gaydarcı „Çatırık yolda”, „Tarafım diişer”
Stepan Kuroglu „Girgin çoban”, „Tatlı ses”, „Canali”, „Allahtan izin”
Kosti Vasilioglu „Sana benim türküm”, „Yollar”, „Renkli güz”, „Kış gecesi”, „Severim
herbir zamanı”
Mina Kösä „Yaşa, Bucaam – ana topraam!” „Fikir duuması”, „İlkyaz”, „İki usta”,„Kalmayayım borçlu”, „Eh, türküm”
Petri Çebotar „Ana lafı”, „Uzaklıkta”, „Güz”
Todur Zanet „Gagauz milli marşı”, „İnsana lääzım”, „Olun yalpak!”, „Anama kiyat”,„Bucaam”, „Ana dilim”, „Pınar”
Todur Marinoglu „Sana, mamu!” „Sancılar”, „Güz duyguları”, „Yaamur”
Vasi Filioglu „Üreemdän”, „Sevinerim”, „Cömertlik”, „Şen ol, Gagauzistan!”
Ezber üürenmäk için tekstlärAşaada verili tekst tiplerini teklif ediler ezber üürenmää:
VII-ci klas: 3 lirikalı şiir, 1 fragment poemadan (1/3 sayfa).

35

36

Kompetenţiya (subkompetenţiya)birimneri
1.1. Söz kulturasını kullanarak,dialog, monolog kurmaa, proekt
korumasında pay almaa.
1.2. Teksttä oluşların hronologiya
sıralıına görä annatmaa, kendibakışını personajların yaptıklarına,türlü olaylara göstermää, kendipoziţiyasını argumentlemää,
inandırmaa.
1.3. Serbest/bölünmäz lafbirleşmelerini
hem sadä cümlenin soylarını
açıklamaa.
1.4. Lirika yaratmanın analizindä artistik
kolalıklarınnan kullanmaa.
1.5. Fikirlemä tekstin payların
strukturasını açıklamaa,
informaţiyayı işlettirmää.
1.6. Literatura yaratmalarının janralarını
identifikaţiyalamaa (tanımaa,bellietmää), iteratura terminnerini
aklında tutmaa.
Üüretim işleri hem produktlar• Teksttä oluşların hronologiya sıralıı.
• Artistik kolaylıkları (alegoriya, metafora, giperbola, epitet, yaraştırmak,
tekrarlamak, antiteza).
• Lirika yaratmanın strukturasının elementleri: ritmika (urguların sıralanması); rifma (sıraların sonunda ses yakısım uydurulması).
• Nonliterar (başka tekst tipleri) tekstleri (mektub-danışmak)• Proekt: Kiyat nicä kultura obyekti.

Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:- tekstlerin içindekiliini ana dilindä hronologiya  sıralıına,yakın tekstä yada kısadan annatsınnar;- serbest/bölünmäz lafbirleşmeleri, türlü sadä cümlelerin
soylarını sözündä kullansınnar;- serbest/bölünmäz lafbirleşmeleri, sadä cümlelerdä baş
payları hem ikincili payları bulup-açıklasınnar;- nonverbal elementlerini (ritmayı, intonaţiyayı hem sesin
tembrası) adekvat kullansınnar;- söz temasına görä dialog, monolog kursunnar;- nonliterar (başka tekst tipleri) tekstlerin stillerini
tanısınnar;Speţifika terminnär:- lirika yaratmalarına analiz yaparkan, yaratmanın- serbest/bölünmäz lafbirleşmesi,
strukturasının elementlerini açıklasın, artistik- lirika yaratma struktura komponentkullansınnar;
leri,- dartışmalarda kendi fikirini serbest açıklasınnar;- tezis, argument, çıkış,- fikirlemä tekstin payların strukturasını koruyarak, tekst- ritma, intonaţiya, sesin tembrası,
düzsünnär.
- literatura kolaylıkları: alegoriya, me- Produktlar:
tafora, giperbola, epitet, yaraştırmak, - serbest/bölünmäz lafbirleşmeleri, türlü sadä cümlelerin
tekrarlamak, antiteza),soyları;- diskusiya, debatı, proekt,- dialog, monolog (fikirlemä tekst);- sadä cümlä.
- intervyu;- rollü oyunnar;- aazdan prezentaţiyaların koruması (5 min aazdan sözä
veriler);- aazdan dokladlar.

İçindekiliin birimneri

VIII KLAS

37• Literar hem nonliterar tekstlerdä türlü Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:okumak strategiyaları.
- tekstleri dooru, annamaklı, çabuk, duygulu hem• Lirika yaratmasında logika urgusu.
demekli okusunnar;• Virtual/elektron bibliotekası, onun - lirika yaratmasını demekli okusun, logika urgusunu
soyları.
kullansınnar;• Kendibaşına okumak.
- eni lafların maanasını türlü sözlüklerdä bulsun hem• Baalantılı söz hem onun uurları: derinaçıklasınnar;
maanalı, kompoziţiya uygunnuu.
- virtual/elektron bibliotekasının speţifikasınnan
• Dooru, annamaklı, çabuk,  duygulutanışsınnar;
hem demekli okumak.
- literatura tekstlerindä logika-semantika fragmentlerä• Lieratura tekstlerin logika-semantika
bölsün, fragmentlerin aralarında baalantıyı göstersinnär;
fragmenti.
- sadä cümlenin baş hem ikincili paylarını bulsunnar;Speţifika terminnär:- okunmuş teksttä serbest/bölünmäz lafbirleşmeleri- logika-semantika fragmentleri,bulsunnar, çeşitlerini belli etsinnär;- annamaklı, çabuk,  duygulu hem
Produktlar:
demekli okumak,- tekstleri dooru, annamaklı, çabuk, duygulu hem demekli- Virtual/elektron bibliotekası,
okumak;- gagauzça terminnär sözlüü,- türlü sözlüklärlän iş;- lafların maanasını açıklamak sözlüü
- kiyatlan iş;h.b.,- virtual/elektron bibliotekasınnan tanışmak;- kompoziţiya uygunnuu,- kendibaşına okumak.
- anotaţiya.
3.1. Üürenmäk kontrol hem yaradıcılık • Yazmak ustalıı.
Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:işlerini: fikirlemä teksti, anotaţiya,• Kontrol hem yaradıcılık işleri.
- verili algoritmaya türlü tekstlär yazsınnar;
mektub-danışmak, dialog, yazdırma • Lirika yaratmasının yazılı analizi.
- söz situaţiyasına görä dialog, monolog düzsünnär;(interyer, obyekt), ese, referat,• Tekstlerdä serbest/bölünmäz.
- tekstlerdän serbest/bölünmäz lafbirleşmeleri, sadä
personajın ya literatura kahramanınlafbirleşmelerin, sadä cümlelerin
cümlenin paylarına (subyekt, predikat, bellilik,
harakteristikasını hem türlü
soyların kullanılması-yazılması.
tamamnık, hallık) sintaksis analizini gerçekleştirsinnär;
garamatika sınışaları yazmaa.
• Ana dilinin orfografiya prinţipleri.
- dooru yazmak için morfologiya hem sintaksis kurallarını
3.2. Yazılı formada lirika tekstinä
kullansınnar;
komentariya yapmaa.

2.1. Tekstleri dooru, annamaklı, çabuk,
duygulu hem demekli okumaa.
2.2. Literatura tekstlerindä logika
semantika fragmentlerä bölüp,fragmentlerin aralarında baalantıyı
göstermää.
2.3. Okumakta tekstlerdä serbest/bölünmäz lafbirleşmeleri, sadä
cümlelerin soylarını bulmaa.
2.4. Plana görä tekstleri okumaa.
2.5. Literar hem nonliterar tekstlerdä
türlü okumak strategiyaları
kullanmaa.
2.6. Kendibaşına okumayı ilerletmää,
ana dilini ilerletmäk için türlü
sözlüklär kullanmaa.

384.1. Literaturanın rolunu cümnäinsan
paalılıkların oşturmasında realyaşamakta görmää, annamaa.
4.2. Yaratmalarda etika hem kultura
paalılıklarını identifikaţiyalamaa(tanımaa, bellietmää).
4.3. Başka kaynakların yardımınnan
(yardımcı literaturaylan,
yayınnarlan/publiţistika işlärlän,
televideniyaylan, internet
resurslarlan) informaţiyayı
literaturada yada konkret yaratmayı
bulmaa hem kullanmaa.

3.3. Tekstlerdäserbest/bölünmäz
lafbirleşmeleri, türlü sadä
cümlelerin soylarını kullanıpyazmaa.
3.4. Ana dili gramatikasının speţifikasını
hem özelliklerini yazmakta hesaba
almaa.
3.5. Yazmak ustalıını, kırnaklıını
ilerletmää.

• Literaturanın rolu cümnäinsan paalılıkların oşturmasında.
• Etika hem kultura paalılıkları.
• Yardımcı kaynaklar: yayınnar/
publiţistika işleri, televideniya, internet resursları.
Speţifika terminnär:- yayınnar/publiţistika işleri,- internet resursları,- cümnäinsan paalılıkları,- grupalarda hem individual proektlär.

Speţifika terminnär:- serbest/bölünmäz lafbirleşmelerin
analizi,- sadä cümlenin sintaksis analizi,- orfografiya prinţipleri,- var, yok tip predikatı,- bir başpaylı cümlelerin soyları,- belli üzlü cümlelär,- bellisiz üzlü cümlelär,- üzsüz cümlelär,- bütünneştirici üzlü cümlelär,- işliktän hem adlardan predikat,- hallıkların çeşitlreri: er hem zaman
hallıkları, nıcelik, nekadarlık, sebep,
neet hallıkları).
- orfografşya, punktuaţiya, semantika kurallarını hesaba
alıp, küçeräk annatma, yazdırma (interyer, obyekt)tekstleri, anotaţiya, mektup-danışmak verili temalara
görä yazsınnar;- sadä cümleri kullanarak, yazdırma tekstlerini düzsünnär;- lafbirleşmelärlän sadä cümlelär düzsünnär;- baş personajın haraktestilkasını yazsınnar;- bir lirika tekstinä komentariya yazsınnar;- tekstlerdä yannışlıkları tanısınnar da doorutsunnar.
Produktlar:- sumativ testlär;- formativ testlär;- individual iş (portfolio);- yaratma-yazdırma;- anotaţiya;- mektup-danışmak;- yaradıcılık işi.
Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:- eni terminnneri sözündä, yaşamaklan baalayıp,
kullansınnar;- kullanarak dilin artistik kolalıklarını 1-1,5 tefter kadar
tekst düzsünnär;- radio hem televideniya kolverimnerin seslemesi, onnara
kendi anotaţiyasını yazsınnar;- analiz yapmak becermeklerini yaşamakta uygun
kullansınnar;- tekst „Nicä bän üürendim gagauz dilini” yazsınnar;- grupalarda hem individual proekti „Ana dilin gelecää
bizim elimizdä” hazırlasınnar;- kendibaşına okumayı ilerletsinnär.

39

4.4. Gramatika normalarına görä dooru
yazmaya sınaşmaa hem yaşamakta
kullanmaa.
4.5. Dialogta aktiv pay almaa, Gagauz
dilindä lafetmää istediini göstermää,
söz kulturasını kullanmaa.
5.1. Okunmuş hem annadılmış millet• Söz etiketi.
kontekstin içindekiliini annayıp• Sözleşmäk kuralları.
kabletmää.
• Baalantılı söz tipleri, söz stilleri
5.2. Artistik, bilim stillerin janralarını(artistik, bilim).
seçmää/ayırmaa.
• Artistik yaratması hem onun analizi.
5.3. İnsannık paalılıkların hem dünnä• Fikirlemä sözün payları: tezis,bakışlarının kategoriyalarını (iilik,argumentlär, çıkış.
dooruluk, insannık, hesaplık,• Lirika yaratmasının özellikleri.
gözellik) annamaa.
• Dialoglar sözleşmäk situaţiayalarında.
5.4. Türlü sözleşmäk komunikaţiyasında Speţifika terminnär:
pay alannara kıymetlik hem- artistik, bilim stillerin janraları,
tolerantlık göstermää.
- lirika yaratması,
5.5. Söz zenginniin ilerletmesindä- anotaţiya,audiokiyatların faydalıını duymaa.
- rifma, ritm,- mektub-danışmak,- giperbola,- audiokiyatlar.
Produktlar:- yazdırma, informaţiyalı tekstlär;- dialog;- söz temalara sözleşmäk situaţiyaları;- radio, televideniyayı seslemäk;- diskusiya.

Produktlar:- verili parametralara görä tekstlär;- grupalarda iş hem individual proektlär „Ana dilin gelecää
bizim elimizdä” h.b.
- ese;- rollerä görä oyunnar.
Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:- nonverbal elementlerini adekvat kullansınnar;- okunmuş hem annadılmış millet kontekstin baş ideyasını,
temasını, strukturasını, özelliini açıklasınnar;- artistik hem bilim stillerin janraların farklıını duysunnar;- diskusiyada, dialoglarda pay alsınnar, seslesinnär;- söz temalara görä dialaoglarad a pay alsınnar;- audio yaratmasını seslesinnär, söz zengiiniini  ilerletsinnär.

40

Yılın bitkisindä son bilgilär hem becermeklär:• Başka kaynakların yardımınnan (yardımcı literaturaylan, yayınnarlan/publiţistika işlärlän, televideniyaylan, internet resurslarlan)
informaţiyayı literaturada yada konkret yaratmayı bulmaa hem kullanmaa.
• Gagauz dilinin literatura normalarını dialekttän ayırmaa.
• Teksttä oluşların hronologiya sıralıına görä annatmaa, kendi bakışını personajların yaptıklarına, türlü olaylara göstermää, kendi poziţiyasını
argumentlemää, inandırmaa.
• Kendibaşına okumayı ilerletmää, ana dilini ilerletmäk için türlü sözlüklär kullanmaa.
• Tekstlerdän serbest/bölünmäz lafbirleşmelerinä, sadä cümlenin paylarına (subyekt, predikat, bellilik, tamamnık, hallık) sintaksis analizini
gerçekleştirmää.
• Üürenmäk kontrol hem yaradıcılık işlerini: fikirlemä teksti, anotaţiya, mektub-danışmak, dialog, yazdırma (interyer, obyekt), ese, referat,
personajın ya literatura kahramanın harakteristikasını hem türlü gramatika sınışları yazmaa.
• Literar hem nonliterar tekstlerdä türlü okumak strategiyaları kullanmaa.
• Lirika yaratmanın strukturasının elementlerini: ritmika (urguların sıralanması); rifma (sıraların sonunda ses ya kısım uydurulması)
identifikaţiyalamaa (tanımaa, bellietmää).
Paalılıklar:• Türlü sözleşmäk situaţiyalarında pozitiv davranışını hem hatırlık lefedennerä göstermää.
• Yaşamak paalılıkları: gramatika normalarına görä dooru yazmaya sınaşmaa hem yaşamakta kullanmaa.
• Türlü yaratmalar havezlän kurmaa; kendi bakışını açıklamaa.
• Dialogta aktiv payalmaa, gagauz dilindä lafetmää istediini göstermää, söz kulturasını kullanmaa.

Söz temalarını kurmak için teklif edilän tekstlär
8-ci klas
1. Vatan hem ana dili
Nikolay Baboglu „Masallı toprak”, „Yazımız-üzümüz”
Gavril Gaydarcı „Saalıcaklan, ana tarafım”
Kosti Vasilioglu „Vatanım-Bucak”
Dionis Tanasoglu „Büüttün beni”
Mina Kösä „Ayozlu dilim”
Todur Zanet „Atılma dilindän, halkım!”
Vatan için
Moldova Vatanı
2. Bän hem cümnä
Nikolay Tanasoglu „Sofi” (fragment)
Nikolay Baboglu „Demirçu”
Gagauz legendası „Bayır oolu”
Kosti Vasilioglu „Pantinin şekeri”
Nejdet Esir „Dilenci”
Konstantin Kreţu „Tilki hem üzüm”
Bizim üüredicimiz
Zengin adam.
3. Zaman hem istoriya
Dionis Tanasoglu Uzun kervan romanından fragment „Bitki göçmäk”
Dionus Tanasoglu „Uzak dedäm”
Dimitri Kara Çoban „Eski Bucak”,
Nikolay Baboglu „Düün”
Nikolay Baboglu „Mumnar saalık için” (fragment)
Todur Zanet „Aaçlık kurbannarı” (fragment)
4. Gerçeklik hem umut
Bibliya uşaklara deyni Yatalak hastanın alıştırması
Nikolay Baboglu „Ömür”
Galina Sirkeli „Acızgannık”
Tekst Lüdvig van Bethoven (üürenmäk kiyadı)
Tekst Neyä düşünerlär çocuklar? (üürenmäk kiyadı)
Tekst İnsanın saalıı için (üürenmäk kiyadı)
Tekst Vasi hem Aleksi (üürenmäk kiyadı)

41

Okumak için teklif edilän tekstlär
8-ci klas
Gagauz halk yaratmaları (folklor)
Masallar„Arif tilki”, „Kelcä-Külcä”
Gagauz legendası„Bayır oolu”
Annatmalar
Nikolay Tanasoglu „Sofi” (fragment).
Nikolay Baboglu „Demirçu”
Kosti Vasilioglu „Pantinin şekeri”
FabulaKonstantin Kreţu „Tilki hem üzüm”Şiirlär
Dionis Tanasoglu „Büüttün beni”, „Uzak dedäm”, „Düzen türküsü”*, „İnanım”*
Dimitri Kara Çoban „Eski Bucak”, „Sabaa”, „Temirä içindä”, „Karı”
Nikolay Baboglu „Masallı toprak”, „Dayma düşlerimä geler”
Gavril Gaydarcı „Saalıcaklan, ana tarafım”, „Büük yaamurun ardına”
StepanKuroglu „Şükürüm herbir insana”, „Kısmetliyim”, „Yıldızlı kaar”, „Saa-selemnik”,„Sızıntılarım”
Kosti Vasilioglu „Vatanım-Bucak”, „Durgun, yolcu”, „Kolada”
Mina Kösä „Ana topraam”, „Bana ilin geler”, „Topraan kokusu”, „Ayozlu dilim”
Todur Zanet „Atılma dilindän, halkım!”, „Ekmek için söz”, „Zamannayêrsın, evim!”
Lüba Çimpoeş „Havezlik”, „Yaamurlu hava severim”

Ezber üürenmäk için tekstlärAşaada verili tekst tiplerini teklif ediler ezber üürenmää:
VIII-ci klas: 3 lirikalı şiir, epika teksstän fragment (1/2 sayfa).

42

43

Kompetenţiya (subkompetenţiya)İçindekiliin birimneriÜüretim işleri hem produktlar
birimneri
1.1. Monolog sözünü dialog• Monolog: annatma teksti, yazdırma teksti, Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:sözündän  ayırtmaa.
argumentli tekst.
˗ monolog hem dialog kurmaa becersinnär;
1.2. Dialog dartışmalarında aktiv• Fikirini açıklayıp, yaratma kurmak.
˗ dartışmalarda kendi fikirini serbest açıklasınnar;
olmaa.
• dialog dartışmalarında kendi bakışını açık- ˗ yaratma kursunnar;
1.3. Aazdan sözdä gagauz dilinin
lamak hem argumentlemäk.
˗ sinonimnerin, antonimnerin, omonimnerin yardımınleksika gramatika normalarını• personajlara harakteristika yapmak.
nan sözünü zenginnetsinnär;
kullanmaa.
• Öz hem kıynaş maana, ikincili maana.
˗ tekstlerdä çokmaanalı laflara analiz yapsınnar;
1.4. Lafetmektä sintaktiksis ilişkilerini • Sinonimnär, antonimnär; omonimnär, çok- ˗ işidilmiş tekstlerdä yannışlıkları bulsunnar hem doodooru kullanmaa.
maanalı laflar.
rutsunnar;
1.5. Kendi fikirini açıklayıp,• Neologizmaların dooru kullanılması.
˗ metodları, çalımnarı kullanarak, personajlara haraktepersonajların moral durumnarını • Sözdä yannışlıklarının doorudulması.
ristika versinnär.
yazdırmaa.
• Lafbirleşmelerin çeşitleri; cümlenin birsoy Produktlar:
1.6. Lafetmektä söz etiketin
payları; bütünneştirici laflar; koyulma laflar, - monolog , dialog, türlü sözleşmäk situaţiyaları,
kurallarını kullanmaa, lefedenindanışmaklar.
- tekstä sadä hem katlı plan kurmak,bakışını esaba almaa.
• Sadä cümlä; katlı cümlä.
- personajların harakteristikası,• Baalayıcılar hem ilişkilik laflar katlı cümle- - şiiri ezbelemäk,dä.
- artistik yaratmaların janralarını belli etmäk,• Durguçluk nışannarı (punktuaţiya)- artistik kolaylıklarını (alegoriya, metafora, giperbola,• Personajlarının moral hem fizika durumnaepitet, metonimiya, yaraştırmak, tekrarlamak,rı; personajları yaraştırmak.
antiteza) bilmäk,Spețifika terminnär:- teksttä kimi lafların kıynaş maanasını açıklamak,- lirika yaratmanın struktura komponentleri, - şiirin struktura elementlerini: rifma , ritmika,- anotaţiya,- literatura tekstlerinin süjeti, strukturası, epizodları,- diskusiya, debat.
- cümlä paylarının hem cümlelerin teksttä demeklii,- koyulma laflar hem cümlelär.

IX KLAS

44

2.1. Literatura hem nonliterar (başka
tekst tipleri) tekstlerini tanımaa.
2.2. Tekstleri duygulu hem demekli
okumaa, öz fikirini annamaa.
2.3. Teksti logika semantika
fragmentlerinä bölmää,
fragmentleri adlamaa.
2.4. Literatura tekstlerinin
temalarını, baş ideyalarını
açıklamaa, başka tekstlerin
temalarınnan, baş ideyalarınnan
yaraştırmaa.
2.5. İki personajı yaraştırıp,harakteristika yapmaa; kendibakışlarını pozitiv hem negativ
personajlara açıklamaa,yaşamaklan baalantı kurmaa.
2.6. Okunmuş teksti adlamaa, plankurmaa, tekstin problemasınıbelli etmää.

• Annatma ̸ lirika tekstlerinin strukturası.
Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:• Teksttä oluşların hronologiya sıralıı.
˗ epika hem lirika yaratmalarına (eserlerinä) analiz yap• Artistik kolaylıkları (alegoriya, metafora,
sınnar;giperbola, epitet, fonetika tekrarlaması,˗ lirika geroyunun epika geroyundan farkını açıklasınyaraştırmak, tekrarlamak, antiteza).
nar;• Epika hem lirika yaratmalarına (eserlerinä) ˗ artistik kolaylıklarını tanısınnar;
analiz.
˗ lirika yaratmalarının (eserlerinin) strukturasına analiz• Lirika geroyunun epika geroyundan farkını
yapsınnar;
açıklamak.
˗ türlü tekstlerinin stillerini tanısınnar;• Artistik kolaylıklarını tekstlerdä˗ tekstleri duygulu okusunnar; temasını öz fikirini süjetiidentifikaţiyalamak (tanısın, bellietsin).
ni açıklasınnar;• Teksttä kimi lafların kıynaş maanası.
˗ tekstleri fragmentlerä bölsünnär; plan kursunnar; her• Şiirin struktura elementleri: ritmika (urbir fragmenti adlasınnar;
guların sıralanması); ölçü, rifma (sıraların
˗ literatura tekstlerinin temalarını, baş ideyalarını bellisonunda ses ya kısım uydurulması).
etsinnär; başka tekstlerin temalarınnan, baş ideyala• Epika, lirika, dramatika eserlerin özellii.
rınnan yaraştırsınnar;• Nonliteratura (başka tekst tipleri) tekstlär. ˗ personajlara harakteristika versin; kendi bakışını açık• Publiţistika, ofiţial-izmetçilik stilindä tekstlasınnar;lär.
˗ tekstlerdä dilin zenginnetmäk yollarını belli etsinnär;• Literatura yaratmalarının semantika strukliteratura yaratmalarda arhaizmaları tanısınnar.
turası; planın strukturası.
Produktlar:• Personajları yazdırmak: moral hem fizik- epika hem lirika yaratmalarına (eserlerinä) analiz;
durumnarı.
- artistik kolaylıklarını tanımak, bellietmäk;• Cümlä paylarının hem cümlelerin teksttä- personajların yaptıklarına analiz;demeklii; koyulma laflar hem cümlelär.
- tekstleri bölmäk, plan kurmak, bölünmüş fragmentleri• Arhaizmalar, neologizmalar. Kurulu laflar,
adlamak;katlı laflar.
- personajlara harakteristika;• Literatura tekstlerindä stilistika elementleri. - artistik kolaylıklarını bulmak;
Spețifika terminnär:- arhaizmaları tanımak.
- alegoriya, giperbola, antiteza, metonimiya,- fonetika tekrarlaması.

45• Sadä cümlä, katlı cümlä; cümlä payları;
Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:dalsız katlı hem dallı katlı cümlelär (bellilikçi - cümlä paylarına (subyekt, predikat; bellilik,  tamamnık,
dallı cümlä, tamannıklı dallı cümlä, hallıklı
hallık) sintaksis analizini gerçekleştirsinnär;
dallı cümlä).
- dalsız katlı hem dallı katlı cümleleri (bellilikçi dallı• Punktuaţiya nışannarının dooru
cümlä, tamannıklı dallı cümlä, hallıklı dallı cümlä)kullanılması.
tekstlerdä tanısınnar hem analiz yapsınnar;• Morfologiya hem sintaksis kurallarını kul- baalayıcıları hem punktuaţiyayı dooru kullansınnar;
lanmak.
- verili temalara görä fikirlemä, yazdırma tekstlerini• Kendi fikirini, duygularını yazıda açıklamak.
kursunnar, fikirini açıklasınnar; tekstlerä komentariya• Oluşların, personajların yazdırılmasında, dil,yapsınnar;
stil kolaylıklarını kullanmak.
- kurulu tekstlerdä fikir baalantıları gerçekleştirsinnär;• Plan kurmak.
- tekstleri strukturayca kursunnar: kompoziţiya, oluşların• Tekstlerä komentariya yapmak.
ilerlemesi, kulminaţiya, çıkış yapsınnar;• Argumentli tekstin strukturası.
Produktlar:• Problemasını belli etmäk, çıkış yapmak.
- fikirlemä tekst kurmak;• Türlü temalara görä dartışmalar.
- cümlä paylarına sintaksis analizi;Spețifika terminnär:- tekstlerä komentariya;- bellilikçi dallı cümlä,- kurulu tekstledä fikirin baalantısı;- tamannıklı dallı cümlä,- kurulu tekstlerin dooru strukturası.
- hallıklı dallı cümlä.
4.1. Yaşamak situaţiyalarında dialog • Monologta ya dialogta ideyaları hem
Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:hem manalog sözünü kullanmaa.
Argumentleri kabul etmäk.
- dialog dartışmalarında aktiv pay alsınnar;
4.2. Söz kulturasının (etiketini)• Dialogta aktiv pay almak.
- yaşamak situaţiyalarında dialog hem monolog sözünü
kurallarını bilmää.
• Fikirini serbest açıklamak.
kullanabilsinnär;
4.3. Literaturanın rolunu real
• Dialogu devam etmäk; nonverbal (başka
- nonverbal elementleri sözdä kullansınnar (mimika,yaşamakta annamaa,
sözleşmäk tipleri) elementlerini (mimika,jest);
yaratmalarda etika hem kulturajest) kullanmak.
- farklı temalara görä yaratmalar kursunnar;
paalılıklarını tanımaa, belli• Dialogta karşılık bakışını açıklamak;- nonliteratura yaratmaları (yalvarım, bildirim,
etmää.
• Türlü tekst tipleri hem stilleri;kurikulum Vitae/SV-i) kursunnar;
4.4. Lafetmektä kendi bakışını,• Yaratmalarda etika hem kultura- sözünü zenginnetsinnär;
kayıllını, inkärliini göstermää.
paalılıklarını identifikaţiyalamak;- yaratmalarda etika hem kultura paalılıklarını• Analiz yapmak becermeklerini yaşamakta
açıklasınnar;
uygun kullanmak;

3.1. Tekst kurulmasında dilinorfografiya, punktuaţiya,sintaksis kurallarını, prinţiplerini
bilmää hem dooru kullanmaa.
3.2. Türlü temalara görä tekst
kurmaa.
3.3. Argumentli tekst yaratmaa.
3.4. Literatura yaratmalarının artistik
kolaylıklarını duymaa; morfosintaksis kategoriyalarını esaba
almaa.
3.5. Sadä hem katlı cümlelerin
soylarını, yazıda onnarda
durguçluk nışannarını dooru
kullanmaa.
3.6. Literatura yaratmalarında sözün
zenginnetmäk yollarını izlemää.

46- analiz kendi bilgilerinä yapsınnar, yaşamakta
becermeklerini uygun kullansınnar;- türlü yaratmalar havezlän kursunnar.
Produktlar:- dialogta aktiv payalmak, fikirini serbest açıklamak;- türlü tekst tiplerini annamak;- türlü tekst stilleri bilmäk;- yaratmaları havezlän kurmak;- kendi bakışını açıklamak;- kendibaşına okumayı ilerletmäk.
5.1. Okunmuş hem annadılmış millet • Sözlü informaţiyasının öz lafları.
Sözleşmäk hem işlerin çeşitleri:kontekstin içindekiliini annayıp – • Yazdırma tekstlär.
- okunmuş tekstlerin tiplerini bellietsinnär, başkabletm.
• Türlü temalara görä dialoglar.
ideyasını, temasını, strukturasını, özelliini açıklasınnar;
5.2. Türlü tip tekstlerin içindeki• Aazdan sözdä nonverbal elementleri.
- nonverbal elementlerini adekvat kullansınnar;
liini dikatlı seslemää, sözlü• Lafetmektä nonverbal elementlerinin kulla- - sözdä literatura normalarını dooru kullansınnar;
informaţiyasının öz fikirini,nılması.
- cümleleri sintaksisä görä dooru kursunnar;
temasını, strukturasını, işlemin • Literatura normaları.
- tekstlerin içindekiliinä sadä hem katlı plan  ursunnar;
ilerlenmesini annamaa.
• Halk lafetmesinin özellikleri.
- metodları, çalımnarı kullanarak, personajlara
5.3. Kendi fikirini açıklayıp, personaj- • Sözlü informaţiyasında sintaktiksis ilişkileriharakteristika versinnär;
ların moral durumnarını yazdırni hesaba almak.
- grupada işlemää becersinnär;
maa, harakteristika yapmaa.
• Türlü tip tekstlerin problemaları.
- dialog, monolog sözünü kursunnar.
5.4. İşidilmiş tekstin leksika-gramati- • Sadä hem katlı planın strukturası;
Produktlar:ka özelliklerini hesaba almaa.
• Personajların moral hem fizik durumnarını. - tekstlerin tiplerini ayırmak,
5.5. Türlü sözleşmäk
Personajları yaraştırmak.
- nonverbal elementlerin kullanılmak,
komunikaţiyasında payalannara • Grupada işlärkän, başkasını dikatlı sesle- sadä hem katlı cümleleri kurmak,
kıymetlik hem tolerantlık göstermäk.
- personajlara harakteristika,
mää.
• Monologta ya dialogta ideyaları hem argu- - dialogta aktiv payalmak,
5.6. Predmetin içindekiliinä görä kimi
mentleri kabletmäk.
- fikirini açıklayıp, yaratma kurmak,işidilmiş şiirlerin ya proza yarat- • Dialogta aktiv pay almak, fikirini serbest- dialog proţesindä kendi bakışını açıklamak,
maların belliedili paylarını ezber
açıklamak.
- frazeologiya konstrukţiyalarının sözdä kullanılmak.
üürenmää.
Spețifika terminnär:- tezis,- argument

4.5. Yaratmadakı personajların• Türlü yaratmalar havezlän kurmak;
yaptıklarını kantara koymaa.
• Kendibaşına okumayı ilerletmäk.
4.6. Zanaat ayırmasında kendi yolunu Spețifika terminnär:
bulmaa, literatura personajların - referat,örneklerini esaba alma.
- yalvarım, bildirim,- kurikulum Vitae/SV-I.

47

Yılın bitkisindä son bilgilär hem becermeklär:
Grupada işlärkän,dikatlı seslemää.
Monologta ya dialogta ideyaları hem argumentleri kabul etmää.
Dialogta aktiv pay almaa, fikirini serbest açıklamaa; dialog, monolog sözünü kurmaa.
Kendibaşına okumayı ilerletmää; yaratmalarda etika hem kultura paalılıklarını identifikaţiyalamaa (tanımaa, belli etmää).
Literara hem nonliterar (başka tekst tipleri) tekstlerdä etika hem kultura elementleri; kendi bakışını açıklamaa.
Orfografiya prinţiplerini yazıda (takrir yazmasında, fikirini açıklamasında, kiyat yazmasında h.b.) yannışlıksız kullanılmaa.
Yazıda gagauz dilinin gramatika normalarını dooru kullanmaa; tekstlerdä yannışlıkları tanımaa hem doorutmaa.
Nonliteratura tekstleri (referat, yalvarım, bildirim, kurikulum vitae̸ sv-i) tanımaa hem kurmaa becermää.
Paalılıklar:• Uygun komunikativ davranış durumunda seslemäk prinţiplerini kullanmak, informaţiyanın kabul etmää meraklandıını göstermää.
• Dialogta uygun ilişkilär kurmaa; kendi fikirinin açıklamasında sesleyennerin dikatını çekmää.
• Kendibaşına okumayı ilerletmää; yaratmalarda etika hem kultura paalılıklarını identifikaţiyalamaa (tanımaa, belli etmää); analiz yapmaa, becermeklerini yaşamakta uygun kullanmaa.

•
•
•
•
•
•
•
•

Söz temalarını kurmak için teklif edilän tekstlär
9-cu klas
1. Vatan hem ana diliDionis Tanasoglu „Bitki göçmäk” („Uzun kervan” romandan fragment)
Dimitri Kara Çoban „Bir çift çarık”, „İhtär”, „Oolum, oolum”, „Geldim yoldan dingin bän”
Stepan Kuroglu „Harmanda”, „Allaa adamı”
Kosti Vasilioglu „Küçüklüüm”, „Anam”, „Tätü”, „Alatlama fenalık yapmaa”, „Sana bu çiçeklär”
Todur Zanet „Deräylän sözleşmäk”, „Malinin mezarında”, „Aaçlık”, „Çizilär”
Todur Marinoglu „Uursuz Dokäna”, „Vatanım”, „Ana dilim”, „Ömür”
Nikolay Baboglu. „Oglanın legendası”
Gavril Gaydarcı „Çörek”, „Zor yolu kısmet”
Mina Kösä „Turnalar”, „Baş yol”, „Dostlaştım”
Petri Çebotar „Adamaklar”, „Bulmadım”
Vasi Filioglu „Sabaa zamanında”, „Çeşmä”, „Budur yaşamak”
Lüba Çimpoeş „Dünnä kantarı”
Oli Radova „Mamu için söz”
Petri Moyse „Acı hem tatlı”, „Biyaz yortu”, „Evlenmäk”
2. Zanaat edenmäk için yollar
Nikolay Tanasoglu „Sofi” (fragment)
Nikolay Baboglu „Kulilär”, „Allahın izininnän”, „Manuş”
3. Artist hem poetika incäzanaatı
Dimitri Kara Çoban „İnandırılmadık”
Nikolay Baboglu „Tanaslan Nadi”
4. Gözellik hem sevda
Nikolay Baboglu „Tanaslan Nadi”
Dimitri Kara Çoban „Bobayı dolaşmak”
Petri Çebotar „Bakış”
Mariya Mercanka „Menevşa – sevda simvolu”
Okumak için teklif edilän tekstlär
9-cu klas
Roman
Dionis Tanasoglu „Uzun kervan” romanından fragment „Bitki göçmäk”
Annatmalar48

NikolayTanasoglu „Sofi” (fragment)
Dimitri Kara Çoban „Bir çift çarık”, „İnandırılmadık”, „İhtär”
Nikolay Baboglu „Tanaslan Nadi”, „Kulilär”
Stepan Kuroglu „Harmanda”
Kosti Vasilioglu „Küçüklüüm” (seçili paylar: „Satılık-Hacı”, „Anam”, „Tätü”)
Todur Zanet „Deräylän sözleşmäk”, „Malinin mezarında”
Todur Marinoglu „Uursuz Dokäna”
Poema
Nikolay Baboglu „Oglanın legendası”
Şiirlär
Dimitri Kara Çoban „Oolum, oolum”, Geldim yoldan dingin bän”
Gavril Gaydarcı „Çörek”, „Zor yolu kısmet”
Stepan Kuroglu „Allaa adamı”
Kosti Vasilioglu „Alatlama fenalık yapmaa”, „Sana bu çiçeklär”
Mina Kösä „Turnalar“, „Baş yol”, „Dostlaştım”
Petri Çebotar „Adamaklar”, „Bulmadım”, „Bakış”
Todur Zanet „Aaçlık”, „Çizilär”
Todur Marinoglu „Vatanım”, „Ana dilim”, „Ömür”
Vasi Filioglu „Sabaa zamanında”, „Çeşmä”, „Budur yaşamak”
Lüba Çimpoeş „Dünnä kantarı”
Oli Radova „Mamu için söz”
Petri Moyse „Acı hem tatlı”, „Biyaz yortu”, „Evlenmäk”
Ezber üürenmäk için tekstlärAşaada verili tekst tiplerini teklif ediler ezber üürenmää:
IX-cu klas: 1-är lirikalı şiir yada epika teksttän fragment herbir literatura temasınandan.

49

V. „GAGAUZ DİLİ HEM LİTERATURA”
PREDMETİN METODİKA TEMELİ
Metodika teklifleri gagauz dilinin hem literaturanın üürenmesindä predmetin
kompetenţiyalarına baalı. Nasıl da biliner, gagauz dili mutlaka üürenilän bir predmet.
Gumanitar üüretmesinä bakarak, tehnologiyaların kullanılması metodikaya karşı gitmeer, bilim gibi olarak, ama üüretmeyi bir incäzanaat gibi gösterer, angısına görä üüredici lääzım bilsin türlü-türlü metodları hem kolaylıkları, uşaklara üürenmäk materialını
vermää deyni. Bundan kaarä, büünkü liţeylerdä bu tehnologiyalar şindiki insan topluluun yaşamasında türlü informativ sistemalarına görä bir eni „üüretmäk süretini” göstererlär, angıları gagauz dilinin hem literaturasının gagauz üüretmesindä üüredicilerä
büük yardım vereceklär. Büünkü gündä üüredici, incäzanaat içindekisinin speţifikasını
bozmayarak, lääzım şkola üüretmesinin büünkü tehnologiya başarılarını esaba alsın.
Belliedili seçilmiş tehnologiyalar işleerlär aşaada verili prinţiplerä görä:• üüredici gimnaziyada üürenicilerin dil hem literatura ilerlemäk uurunu, onnarınbecermeklerini, intereslerini lääzım esaba alsın;• üürenilän tekstinin estetika özelliklerinä orientir yapması;• gagauz dili literatura üüretmesinin neetlerinä hem standartlarına görä üüretmäk
tehnologiyalarını seçmäk;• urokların çeşitli tiplerinä görä üüretmäk tehnologiyalarını seçmäk.
Gimnaziya klaslarında gagauz dilinin üüretmesindä hem kognitiv, hem refleksiv, hem
komunikativ çalışmak soyları teklif edilerlär.
Kognitiv soylarının aşaada verili tipleri var:
• artistik faktların bellietmesi hem onnarın konkret literatura tekstinin işlemesindä
maana annaması;• yaratmanın istoriya-literatura hem belliedili asirin kontekstindä analiz yapması
becermekleri;• literatura teoriyasının bakışına görä çıkışların hem gipotezaların argumentaţiyası;• kendibaşına okumaa deyni literatura yaratmaların hem kritika statyaların seçilmesi;• toplanılmış hem kontrol edilmiş literatura materialların sistematizaţiyası;• artistik olayların analizi.
Refleksiv (yaradıcı) soylarının bölä tipleri var:• liţeyistlerin yaradıcı bakışların ilerlemesi;• literatura yaratmasının analiz metodların bilmesi;• literatura alayında yaradıcı davaları (yaratmalar, testlär, reţenziyalar, kritika statyaları, monologlar-fikirlemelär, eselär h.b.);50

• bilim-aaraştırıcı harakterindä davalar (referatlar, tezislär, nasaatların hem haberlerin hazırlaması).
Üürenmäk soylarının bölä tipleri var:• kişilärarasında dayanmak temelindä davranmakların kurulması;• artistik tekstinin kolektiv analiz yapmasında dialogların, polilogların, polemikaların götürmäk becermekleri;• verili literatura olayına avtorun poziţiyasını başka avtorların bakışlarınnan yaraştırması;• kişinin farklı soţial yaşamasının hepsindä sferalarında aazdan hem yazılı literaturasözlerinin ilerlemesi.
Kantarlamak, kurikulumun bölünmäz payıdır. Kantarlamak kazanılmış bilgileri, becermekleri bellietmää yardım eder. Kantarlamak olabilir: uroon herbir etapında, temanın sonunda kontrol işi yada testlemäk, final (ekzamen), okul kontrol işi (üüredici okul
kontrol işini verer), dışardan gelän kontrol işi (Üüretmäk Bakannıı kontrol işini verer),
aazdan (sözlü), yazılı.
Bitki vakıt üüretmäk proțesindä oldu büük diişilmeklär. Üüredicilerdän isteniler, kiüüretsinnär hem terbietsinnär becerikli, talantlı uşakları, üürenicilär dä diil sade bilsinnär, ama becersinnär faydalı kullanmaa üürenilmişi yaşamakta. Bunnar tamannansınnar
deyni, üüredici türlü kantarlamak metodları, tehnologiyaları hem formaları lääzım kullansın.
Ne o kantarlamak?
• O bir sıkı baalantı üüredicinin hem üürenicinin arasında, angısı verer haber üürediciyä, angı uurda gerçeklendi koyulmuş subkompetențiyalar hem göstererüürenicilerin bilgilerin, becermeklerin, başarıların uurunu;• O bir proțes, angısı yaraştırêr real sonuçları standartlarlan hem subkompetențiyalarlan;• Üürenicilerin aktiv çalışması üürenmäk proțesindä.
Kantarlamanın neetleri:- Belli etmää üürenicilerin becermäk uurlarını;- Annamaa yannışlıkların sebepini;- Doorutmaa üüredicinin hem üürenicilerin çalışmasını üüretmäk proțesindä.
Kantarlamanın funkțiyaları: Üüretmäk – verer stimul üürenmektä, yardım eder genişletmää hem zeedelemää
bilgileri;
 Terbietmäk – düzer üürenicilerdä dooru bakış üüretmäk proțesinä.
 Diagnostik – izleer üürenicilerdä bilgilerin kalitesini üüretmäk proțesin etaplarında.

51

 Doorudan – doorudêr üürenicilerin fikir çalışmasını ölä, ki annasınnar üüretmäkproțesini hem kantarlasınnar kendi bilgilerini.
Kantarlamanın davaları:• Göstermää üürenicilerin becermeklerini, ama diil yannışlıkları.
• İzlemää üürenicilerin individual ilerlemesini.
• Üüretmää üürenicileri kendi-kendilerini kantarlamaa.
• Motivlemää üürenicileri görmää kendi yannışlıklarını hem çözülmäk yolunu üüretmäk proțesindä.
• Kurmaa baalantı üüredicinin, üürenicinin hem anaların-bobaların arasında.
En önemni üürenicilerä deyni şkolada o – başarılar. Bunun için uşaklar lääzım becersinnär kantarlamaa kendi bilgilerini hem yaraştırabilsinnär üüredicinin notasınnan.
Zamandaş kantarlamak lääzım olsun annaşılı nicä üürediciyä, ölä däüüreniciyä hem anaya-bobaya

52

GHID
DE IMPLEMENTAREA CURRICULUMULUIDISCIPLINAR

53

ÖNSÖZBeşinci klaslarda üürenicilär herbir predmetin artık sistemni kursunu üürenmää başlêêrlar.
Eni kurulmuş kurikuluma görä gagauz dilindä üüretmäk-üürenmäk-terbietmäkkonţepţiyası isteer, ki ana dili üürenilsin diil bilmäk için sade, ama taa çok kullanmak içinherbir erdä. Onun için üürenicilerä lääzım verilsin hertarafça bilgi: gramatika-orfografiya tarafından.
Büünkü gündä gagauz dili hem okumak literaturası gimnaziya klaslarında ayırı bir
predmet gibi üüreniler. O bir önemni faktor üüretmäk-terbietmäk proţesin ilerletmesindä, angısının baş neeti ölä üüretmää hem terbietmää üürenicileri, ki onnar büüdükçä
kendi kişiliini bu dünnedä bilsinnär, duysunnar, annasınnar, üüsek morallı haliz insan
olarak.
Gimnaziya klaslarına deyni kurikulum (V-IX klaslar) eni didaktika konţepţiyasına görä
kurulêr, angısı, bir taraftan, dil, sözleşmäk, komunikativ-işlem, funkţional hem kultura istediklerinä dayanêr hem baalanêr; başka taraftan, artistik literaturası - bir önemni kolaylık dünneyi hem insanın yaşamasını, insanın kendiliini annamaa deyni. Kultura, estetika
uurun üüseklii okumakta, dildä, komunikativ hem söz kompetenţiyasının ilerletmesindä
en önemniydir. Onnarı halizlendirmää deyni kurikulumda genel, aradakı, başka predmetlärlän baalantılı kompetenţiayları hem eni didaktika tehnologiyaları açık belliedili.
En büük diişiklik o, ani „Gagauz dili hem literatura” predmeti gimnaziya klaslarındabirerdä verilecek, integrir kursu gibi. Kiyatlar da eniycä (eni kurikulumuna görä) düzülecek.
Üüredicilerin dikatlarını çekeriz, ki literatura tekstleri kurikulumda verili teklif gibi.
Üüredici olur seçsin onnarı, angıları, onun bakışına görä, taa dolu hem dooru açıklayacek hem tamannayacek koyulu davaları. Literatura yaratmalarını, neredä milletin
istoriyası, kulturası hem adetleri – bu üç büük dayak, angılarının üstündä, angılarına
görä herbir millet (büük yada küçük olsun): gagauzlar da, moldovannar da, ruslar da, kurêrlar kendi kiyatlarını, dilini, literaturasını, oyunnarını hem türkülerini, sıralarını hemyaşamasını da. Yaratmaları, angıları üürederlär üürenicileri sevsinnär kendi dilini hem
da başka dillerä saygı göstersinnär.
Modernizat edili kurikuluma görä üüretmäk/üürenmäk kiyatları da diişilecek. Hem
da metodika uurunda üüredicilerä yardımcı olmak için bir eni GİD (“Gagauz dili hem
literatura” 5-9 klaslara deyni) hazırlamaa karar alındı.
Düşüneriz, ki bu GİD (metodika teklifleri) üüredicilerä taa bir ii orientir olacek, kurikulumnarı kendi işindä dooru hem dolu kullanmaa. Faydalı olur bu GİD kalendar (uzunvakıda deyni didaktika plannaması) hem urok plannarını (kısa vakıda deyni didaktika
plannaması) yazmakta hem da üüretmäk kiyadını kullanarkan, üüsek, profesional uurunda, 5-9 klaslarında üürenicilerä gagauz dili hem literaturada bilgileri vermektä.
54GİD verir herbir uroon lääzımnı metodlarını kullanmaa, onnarı logikayca düzmää,üürenicilerin bilgilerini derindän kontrol etmää hem kantarlamaa.
Bu GİDin neetleri, davaları, predmetlerin içindekilii, kursun metodologiyası hem
kantarlamak teklifleri gimnaziya klaslarına deyni speţifikalarını göstermää hem da derinbilgileri vermää.
Enilenmiş kurikuluma görä kantarlamak-notalamak strategiyaları kriterial kantarlamak-notalamak formasında verili.
Eni metodika tekliflerindä (GİDtä) üüretmäk tehnologiyaları hem kantarlamak strategiyaları verili.
GİDin praktika sayfalarında örnekleri üüredicilär, urokların (derslerin) proektlerini
düzärkän, kullanabilirlär.

55

1. „GAGAUZ DİLİ HEM LİTERATURA”
PREDMETİN KURİKULUMU
1.1. „Gagauz dili hem literatura” predmetin didaktika konţepţiyası
Gagauz dili başka gumanitar predmetlerin arasında önemni eri kaplêêr, çünkü uşaan
büütmäk, terbietmäk, üüretmäk hem becermeklerini kurmak proţesindä ana dilindänpaalı yoktur. Ana dili üüreniciyi bilgi-terbietmäk tarafından ilerleder, hazırlêêr onu insan
arasında yaşamaa, biri-birinnän annaşmaa.
Sözleşmektä dil bilmesi – en paalı, en lääzımnı. Uşak büüyärkän, ana dili ona yardımnêêr annamaa, kimdir o, tanımaa kendi erini bu dünnedä, kendi kişiliini. Ana dilinin
kolayınnan şkolacı üürener kullanmaa dedelerimizin yaşamak sıralarını, adetlerini. Anadili yardımnêêr taa derindän annamaa, beenmää hem sevmää kendi duuma tarafını,anasını-bobasını, senselerini. Dil açêr adama öla yaşamak, dünnä gözelliklerini, paalılıklarını, angılarını o dilsiz, sözleşmeksiz, aaraştırmaksız hiç birkerä bilä annayamayaceydı.
Kurikulum üüretmesindä ilk erä disţiplinanın neetlerini koyêr, diil disţiplinanın içindekiliini.
Gagauz dilinin hem literaturanın üüretmäk/üürenmäk proţesinin baş neeti, ki etişmää Moldovadakı hem Evropadakı üüretmäk/üürenmäk uurlarına, tamannamaa gagauz dilinin standartlarını. Bu disţiplinanın konţepţiyasında isteniler, ki ana dili üürenilsin
diil sade orfografiya kurallarını bilmäk için, ama taa çok sözleşmäk için, taa çok sözü
kullanmak için. Gagauz dili lääzım üürenilsin ölä, ki olsun nicä kullanmaa onu praktikaişlerindä, yaşamanın herbir situaţiyasında.
Gagauz dilinin hem literaturanın predmeti üürenärkän, yıl-yıldan şkolacıların sözlerini lääzım ilerletsinnär, taa dolu, taa zengin onnarın lafetmesini leksika tarafından yapsınnar, ki şkolacılar bilsinnär ana dilini kullanmaa diil sade derstä, şkolada, ama sokakta
da, evdä dä, herbir iştä dä, topluşlarda da, takrir hem yaratma yazmaklarında da.
Üürenicilär ana dilini dooru becersinnär kullanmaa, ana dilindä kendi fikirlerini becersinnär açıklamaa, ana dilindä kendi üüsek duygularını, ürek dalgalanmasını, can sıkılıını söleyläbilsinnär, herbir adamın sözünä söz bulsunnar – budur gagauz dilinin, enönemni üüretmäk/üürenmäk prinţipi. Bundan başka gagauz dilinin hem literaturanınüüretim proţesindä başka da prinţiplär gerçeklener:• bilim prinţipi: artistik yaratmaların analizi hem dil teoriyasının materialları lääzim
bilim tarafından bakılsınnar, üürenicilerin bilgileri üüsek uurda olsunnar deyni.
Buna deyni üüredicilerin dä bilgileri lääzım kaavi hem derin olsunnar, angısına
büük yardım bu kurikulum verer;• perspektiva prinţipi: üüredici lääzım uroklarda devamnı işlesin o üürenicilärlän,
angıları kendi yaşamasını ana dilinä baalayacek, angıları gelän zamannarda gaga56

uz dili hem literatura üüredicisi olacek, angıları ana dili problemalarının çözmesinä katılacek, dil hem literatura uurunda aaraştırmalarlan zanaatlanacek;• teoriyanın praktikaylan baalaşmak prinţipi: kabul edilmiş teoriya bilgileri praktikada kullanılaceklar, açan üürenicilär onnarı hergünkü lafetmesindä kullanaceklar, dooru yazmaa bileceklär hem becereceklär;• yaşamanın hem incäzanaatın aralarında baalantı prinţipi: bu prinţipä görä üürenicilerdä kreativlik kompetenţiyaları terbiedilecek, oluşturulacek, üürenicilär
becereceklär ayırtmaa yaşamanın gözäl taraflarını kötü taraflarından;• göstermäk prinţipi: üüredici hem okulcuların sözlüünü zenginneder, hem onnarı
estetika tarafından terbieder, hem üüreder kendi düşünmeklerini, bakışlarını, fikirlerini serbest hem logikayca dooru açıklamaa;• semantika prinţipi: üürenicilerin sözü zenginnensin, dil birimnerinin maanalarıannaşılı olsun diil sade konteksttä, ama konteksttän ayırı da;• janra hem stilistika prinţipi: izleer, ki üürenicilerin aazdan hem yazılı sözleşmesi
ilerlensin hem düzgün olsun;• sözleşmäk prinţipi: dili nicä bir sözleşmäk kolaylıını kullanaceklar;• aktiv aaraştırmak prinţipi: aaraştırarkan eni informaţiyayı, üürenicilär kendi bilgilerini, becermeklerini gagauz dilindä hem literaturada üüsek uura kaldıraceklar;• autoterbietmäk prinţipi temellener ona, ki kabuledilmiş bilgileri üürenicilär kendi-kendilerinin terbietmesini, kendi-kendilerinin ruh, annamak, seslemäk becermeklerini zenginnetsinnär.
Gagauz dilinin üüretmesindä, nicä dä başka disţiplinaların üüretmesindä, mutlak
lääzım olsun terbietmäk proţesi, angısında hesaba alınacek bu neetlär: ana dilinä, ana
tarafına, halkımıza, Vatanımıza sevda duygularını uyandırmaa, oluşturmaa; terbietmääçalışkannık, mukayetlik, işi, üürenmeyi sevmäk, terbietmää moral zenginniini: okulcularolsunnar namuzlu, cana yakın, yalpak, analarına-bobalarına hatır gütsünnär, sevsinnär
kafadarlarını, dostluu; ana dilinin hem literaturanın yardımınnan üüretmää okulcuları,
sevsinnär halkların etika hem estetika paalılıklarını, tanısınnar dünnänın gözelliklerini,dayanmasınnar acı, fena lafa; terbietmää sevda sport iilenmesinä, şkolacılar bilsinnär,
nicä saalıını korumaa.
Gagauz dilinin üürenilmesindä üç aspekt aynalanêr:- sözleşmäk (çünkü okulun en önemni neeti, ki üürenicileri üüretmää sözleşmää);- dilin materialı hem dilin sisteması (bu iki aspekt sözleşmenin temelini kurêrlar).
Serbest sözleşmektä gagauz dilindä üürenicilerin yaradıcılıı hem, nicä açıklanmış
informaţiyayı annadılar, belli olêr.
Gagauz dilinin hem literaturanın üürenilmesi gimnaziya basamaanda izleer, ki
lingvistika bilimnerinä temellenip, üürenicilerin , aazdan hem yazılı sözleşmesi ilerlensin
hem üürenicilär dooru gramatika hem literatura tarafından fikirlerini açıklasınnar, kendi
hem başka insannarın sözünä kritika yapsınnar.

57

1.2. İnovaţiya tehnologiyalarına göra üüretim
Zamandaş üüretim pedagogika tehnologiyaları
Zamandaş şartlarında peydalanȇr lӓӓzımnık kurmaa şkolacıların üüretmӓk metodikasını, kullanarak eni informaţya tehnologiyalarını.
Taa var nicä belli etmӓӓ gagauz dili uroklarında modulä görä üüretmäk tehnologiyasını. Yok lӓӓzımnık inandırmaa üürenicileri, ani pedagogika praktikasında pek önemni,
nekadar taa çok iliştirӓn üüretmäk metodikaları olsun, angıları vereceklӓr garantiya üüselsin üürenmӓk proțesin kalitesi.
Bu neetleri tamannamaa deyni, var nicӓ yardımnasın modul üüretmenin tehnologiyası, angısı verer kolaylık ilerlensin üürenicilerin üürenmӓk hem özel tarafları. Bu
tehnologiyanın önemni özellii – onun integraţiya kalitesi, zerä modül – içindekiliin hem
tehnologiyanın bütünnük birlii, onun üürenmesi gerçeklener toplam tehnologiyalarından. Modul üüretmenin özü: üürenän taa çok kendibaşına var nicӓ işlesin, verilmiş ona
individual üüretmӓk programasınnan, angısına girer informaţiya bankı. Bir modul var
nicӓ sayılsın nicӓ üüretmäk programası, içindekiliinӓ, üüretmӓk metodlarına hem kendibaşına çalışmak uuruna gorӓ olsun individual.
Onun ayırılması:İlk, üüretmenin içindekilii gösteriler kendibaşına bilän işlemää kişiyä. Herbir üürenici
kableder üüredicidӓn nasaatları yazmak formasında – nicӓ taa ii işlemӓä, neredä bulmaa lӓӓzımnı üürenmӓk materialını h.b.
İkinci, konuşmak forması düşer üüredicinin hem üürenicinin arasında.
Üçüncü, üürenici çok vakıt işleer kendibaşına, üürener plan yapmaa, kendini kontrol
etmӓӓ, notalamaa. Bu verer kolaylık duymaa kendini çalışmada.
Ne lӓӓzım yapsın üüredici modul üüretmesinӓ geçmӓӓ deyni?
 Kursun modul programası lääzım olsun didaktika neetindӓn hem modullerin toplamından.
 Oluştursun toplam didaktika neetini iki uurlan: üürenmӓk içindekiliin annamak uuru; üürenmӓk içindekiliin ileri dooru kullanmak uuru.
Pek önemni sayılȇr baalantılı prințipi (üüredici-üürenici-üüredici), zerӓ bir dä önderlik yok nicӓ olsun kontrolsuz, analizsiz hem doorultmalarsız.
Üüretmӓk kontrolun kuralları:
1. Herbir modulün önündӓ lӓӓzım yapmaa üürenicilerin bilgi hem becermӓk „giriş”
kontrolunu, bilmӓӓ deyni nasıl uşak enseyäbilecek eni modulü. Bunu hesaba alarak, eni iş uşak için düzmää. Kontrol formaları var nicӓ olsunnar türlü-türlü: oyunnar, terminologiya hem orfografiyӓ diktantları h.b.
2. Herbir üürenmäk elementin bitkisindä kontrol yapmaa.
3. İşi bitirdiktӓn sora, kullanmaa „çıkış” kontrolünü, angısı lӓӓzım göstersin modulün
annamak uurunu.
58İi başarılar olsunnar deyni, lӓӓzım tamannamaa te bu istedikleri:• Üürenmenin içindekilii lӓӓzım gösterilsin ölӓ, ki üürenici faydalı bu içindekilii aarasın;• Pek ii, açan üüredici sözleşecek üürenicilӓrlӓn, ki o doorutsun onnarı ii başarılara.
• Herbir modulün kartalarında lӓӓzım olsun filalar metodika nasaatlarınnan üüreniciyä deyni hem boş  erlӓrlӓn üürenicilerin soruşlarını yazmak için.
„Filadan informaţiyaya” analiz yapıp, üüredici var nicӓ yapsın çıkış, nicӓ annaşıldı
material, ne annaşılmadı, neyi lääzım hesaba almaa öbür urokta. Modullӓn işlemektӓen önemni dava – oluşturmaa uşakta kolaylıkları kendi ilerlemesinin geleceeni görmӓӓ.
Bunun için kullanılȇr reyting sisteması.
Reyting – o bir sayı sisteması, angısı çıkarılȇr, toplayıp hepsi kabledilmiş notaları bireri. Herbir üürenici görer, nesoy iş o lӓӓzım yapsın, etişsin üüsek sonuçlara deyni. Modulüüretmesindӓ herbir üürenici aktiv katılȇr üürenmӓk çalışmalarına. Modullerin kullanmasında tamannanȇr kontrolun hem kendi-kendini kontrolun individualizațiyası. Pek
önemni, ani üürenicinin var kolaylıı kendini gerçekleştirsin da bu yardım eder üürenmenin motivațiyasına. Bu üüretmӓk sisteması verer garantiya herbir üüreniciyӓ: annasınüüretmӓk standartını hem ilerlesin üüretmenin uurunda.
Büünkü gündӓ okullara lääzım üüretmӓk tehnologiyaları, angıları hazırlȇȇrlar herbirüüreniciyi kendibaşına herbir informațiyayı üürensinnӓr hem vererlӓr kolaylık edenmӓӓ
praktika becermeklerini. Haliz busoy sayılȇr modul üüretmenin tehnologiyası. Modulun
kullanması 5-ci klasta annadılȇr. Açıklanȇr, ki üürenmӓk materialı kolay bölüner birkaç
büük bloklara. Neylӓn „modul” urokları ayırılȇrlar adetçelerdӓn?
Uroktan ileri üüredici ayırȇr içindekilii, böler onu modullerӓ hem, ne en önemni,
gösterer herbir moduldӓ sonuçları, angılarını üürenici lӓӓzım tamannasın.
Herbir tehnologiyӓ kartasında nışannanȇr tema, koyulȇr üürenmӓk davası, konkretsıralanȇrlar bilgilӓr, becermeklär, angılarını lӓӓzım kebletsin üürenici. Tehnologiyӓ kartası kurulȇr üürenmӓk elementindӓn. Üürenmӓk elementleri adetçӓ olȇrlar 6-9 element,en önemni bunnar:• Uroon temasınnan hem davalarınnan tanışmak, herbir üüreniciylӓn individual davalarını hem neetlerini açıklamak, koymak.
• Bir klasta üürenän uşaklara, uurlarına görä material hazırlamaa yardım etmäk.
• Üüredicinin kontrolu.
• Herbir üürenicinin üürenmӓk çalışmaların davalarını hem neetlerini notalamak.
• En büük zorluk üüredici için, ani hazırlayarkan uroon kartasını, o lӓӓzım açık fikirlesin, nesoy konkret üürenmӓk sonuçları herbir urokta kebledecek herbir üürenici, da bundan sora kursun plan, koyulmuş neetleri tamannamaa deyni.
Modullerӓ görӓ iş verer kolaylık üürenicilerӓ kabletmӓӓ kaavi bilgileri hem bundan
kaarä diiştirmӓӓ ilişkileri üüredicinin hem üürenicinin arasında, uyandırarak onnarı
programaya görӓ individual işlesinnär.

59

Urokların götürmӓk sınaşmakları göstererlӓr, ani üürenicilӓr taa başarılı üürenerlӓrmaterialı. Ama en önemni, orta klaslarda uşaklar üürenerlär çalışmaların kuruluşunu,türlü soruşların kararlamasını. Üürenerlӓr davaları koymaa, neetleri, tamannamaa hem
da kendibaşına kabletmӓӓ bilgileri. Aaraştırarak temayı, onnar hem kendibaşına işleerlӓrverilmiş plana görӓ, hem dä doorudȇrlar, tamannȇȇrlar onu. Modul tehnologiyası verer
kolaylık üürenicilerӓ çıkmaa eni, yaradıcı çalışmak uuruna.
Üüredici göstermeer, ama nasaat verer, konsultaţiya yapȇr, yardım eder üüreniciyӓ
kurmaa hem annayabilmӓӓ kendi çalışmalarını.
Tamannanȇr herbir „üürenmenin” baş neeti – becermää kendibaşina ișlemӓӓ.
Biliner taa bir eni tehnologiya üüretmӓk sistemasında nicӓ „Portfolio”. Tehnologiyalar, angıları birleşerlӓr adlan „Portfolio” yardım ederlӓr oluşturulsun lӓӓzımnı refleksiyӓsınışları.
„Portfolio” – o bir tertip, üürenicinin kendi üürenmesini, yaradıcı çalışmasını notalamak için. Bu – üürenicilerin kendibaşına işlerin komplekti. Bu dokument komplektiüürediciylӓn hazırlanarkan, hesaba alınȇr:• „Portfolio” için materialı dooru parametralara görӓ ayırmak.
• Anketayı analar-bobalar doldurȇrlar, bu verer taa yakın üürenicinin işlerinnӓn tanışmaa.
Üürenici havezinӓ görӓ yada üüredicinin işinӓ görӓ ayırȇr kendi „Portfolio” işlerini,
angılarını yaptı urokta kendibaşına (kontrol işleri, testlӓr, yaratmalar h.b.) yada evdӓ(evdeki işleri), klasdışandakı işindӓ (proyektlӓr, referatlar h.b.). Ayırmak olȇr ya bir
predmetӓ görӓ, yada birkaç. Bütün ayda yapılan işlӓr, ilerdӓn gösterilerlӓr üüreniciylӓn,açıklayarak, neçin o sayȇr, ani lӓӓzım ayırmaa maasuz bu işleri. Üürenici herbir işӓ yapȇr
kısadan komentariya: ne onda başarılı oldu bu iştӓ hem ne dä olmadı; kayıl mı o üüredicinin notasınnan hem nesoy çıkışları var nicȇ yapsın işin sonuçlarında.
Üüredici var nicӓ teklif etsin üürenicilerӓ yada bütün klasa: kursunnar bölӓ „Portfolio” kendi predmetindӓ bir bölümӓ görӓ, verip soruşları, işleri onun strukturasını. En
önemni bu iştӓ – üürenici kendini notalasın, hem bu olsun, kendi dooruluunu inandırarak. Kimi kerӓ üürenici gösterer „Portfolio” prezentațiyasını kendisi, klasta ya üürenici
konferențiyasında, yada ana-boba topluşunda.
Bölӓ topluşta üürenici lӓӓzım göstersin kendi ilerlemesini.
O lӓӓzım yapsın çıkışları kendi çalışmaları hem da bilgileri için.
Bu tehnologiyanın prințpleri:• Notalamak üürenmӓk çalışmaların sonuçlarını, angıları gostererlӓr üürenicilerin
becermeklerinin uurunu, kendibaşına alınma kararları üürenmȇk proţesindӓ.
• Estetika hem tertiplik „Portfolio” donatmasında.
• Verilmiş „Portfolio” materialların bütünnüü hem tematika bitirilmesi.
• Görüm işleri hem tamannamak o işleri – Portfolio göstermesi.

60

Bölӓ „Portfolio” bütünnӓ gösterer üürenicinin çalışmasını gagauz dili uroklarında.
Portfolio lӓӓzım göstersin türlü işlär (yazmak işleri, proektlӓr). Hepsi bunnar lӓӓzım göstersin üürenicinin başarılarını gagauz dilindӓ, onun bakışını hem davranmasını gagauz
dilinä.
„Portfolio” içindä lӓӓzım olsun üürenicilerin klas hem evdeki işleri bütün semestrada. Düşünüler, ani üürenicilӓr göstereceklӓr kendi „Portfolio” işini ana-boba
konferențiyasında, göstermӓӓ deyni kendi becermeklerini kendibaşına düşünmӓӓ, yaradıcı kullanmaa kabledilmiş bilgileri. Bu bir kolaylık kendibaşına yapmaa analiz kendibaşarılarına da annatmaa bunun için analara-bobalara.
İleri dooru giderlӓr istediklӓr „Portfolio” donatmasına, angı vakıtta kuruldu „Portfolio” hem nezaman oldu prezentațiya konferențiyası.
Danışmakta annadılȇr, ki „Portfolio” olur donadılsın avtorlan serbest (kendibaşına)„Portfolio donatması”.
İleri dooru üüredici var nicӓ, sayarsaydı bunu lääzımnı, taa konkret göstersin kendi
istediklerini. „Portfolio” içindekiliindӓ lӓӓzım olsun bölӓ material:• Başlık (tıtul) sayfası („Portfolio” adı, üürenicinin adı hem predmetin adı).
• Kısadan istoriya üürenicinin başarılarına gagauz dilindӓ.
• Yazmaklar, evdeki işlӓr.
• Kontrol hem kendibaşına işleri.
• Testlӓr.
• İnformațiya tehnologiyaların kullanması.
• Sizin sevgili işiniz.
• Anaların-bobaların notalaması (anaların-bobaların yazmak rețenziyası).
Komentariyanın yapılması lӓӓzım olsun düşünmekli, göstersin uşaan fıkirini bütünnä„Portfolio” içindekiliinä görӓ. Üürenici, vererӓk harakteristika kendi başarılarına türlümateriallarına görӓ, dener kendi-kendinӓ kritika yapmaa hem obyektiv olmaa.
„Portfolio” kurulmasında en zor – düşünmekli komnetariyayı yazmak, angısını var
nicӓ göstermӓӓ kiyat gibi yada giriş gibi. Bu kiyatta lӓӓzım herbir materialı ayırı-ayırı
yazdırılsın. Komentariya yapmak için soruşlar: Nesoy iş siz yaptınız, ayırarkan material Portfolio içinä?
 Ne yapabildiniz, nesoy zorluklar vardı?
 Var mı bişey, ne koyamadınız „Portfolio” içinä?
 Var mı sizdӓ örnek, angısına görӓ işlediniz?
 Bu davanın kararlamasında ne sizä deyni taa zordu?
 Var mı nicӓ siz fikirleyӓsiniz ölӓ bir yaşamak situațiyasını, angısında bu problemavar nicä kullanılsın?
 Çiftlerdä işlemää beenersiniz mi?
 Portfolio kurulması oldu mu sizä deyni faydalı?

61

Var nicä teklif etmӓӓ soruşları analar-bobalar için dӓ:• Nesoydu sizin ilk bakışınız portfolio kullanmasına?
• Üürenicinin komentariyası için annadın.
• Kendi uşaanıza yardım etmää deyni, ne var nicä yapasınız?
• Kendibaşına mı uşak kurdu „Portfolio”?
• Nekedar sık o istedi sizdän yardım?
• Nesoy materialları, tehnologiyaları o kullandı „Portfolio” donatmasında?
Nicӓ gösterer görgü, „Portfolio” kurulması var nicӓ baalı olsun türlü-türlü üürenmӓkpredmelerinnän, onun kurulmak vakıdınnan, üürenicilerin yaşınnan h.b. Önemni, aniuşaklar üürenerlӓr yapmaa analiz kendi işinӓ, kendi başarılarına; obyektiv notalamaa
kendi kolaylıklarını hem görmӓӓ, nicӓ geçirmӓӓ zorlukları da etişmӓӓ üüsek sonuçlara,
rezultatlara.
Bölӓ „Portfolio” var nicӓ kurmaa diil sade maasuz üürenmӓk predmetlerinӓ görӓ.
„Portfolio” yardımınnan var nicä gözletmӓӓ, nasıl ilerleer uşaan harakteri.
Önemni, ki lӓӓzım teklif etmӓӓ üürenicileri yapsınnar bölӓ „Portfolio” birdӓn birkaç
predmettӓ. Üürenici var nicӓ sade bir kerӓ işlesin bir „Portfolio” tertipinnän. Zerä bu işinneeti – oluşturmaa üürenicinin kendi-kendini notalamak becermeklerini. En önemni diilokadar predmet, angısında kablediler bu becermeklär, nekadar çalışmanın kolaylıkları.
Onun için, şkolanın üürenmӓk bölümündä lääzım olsun grafik, angısına görӓ türlü klasların üürenicileri kursunnar bölӓ „Portfolio” işleri türlü temalara, üürenmäk predmetlerinä görӓ.
Büünkü gündӓ üüretim standartların gerçekleştirilmesi gimnaziya klaslarında modern üüretim tehnologiyaların yardımınnan tamannanȇr.
Büünkü gündӓ üüretmӓk proțesindӓ ana dilini üürenmӓk çок davalar tamannȇȇr.
En önemni dava – komunikativ kompetențiyasının oluşturması. Bu işlӓn barabar diişiler üüredicinin metodika sisteması da, neredӓ üürenici olȇr aktiv subyekt üüretmӓkproțesindӓ.
Butakım, gözletmektӓ şkolada biz gördük, nicӓ üüredicilӓr kullanȇrlar eni tehnologiyaları, angıları yapȇrlar üüretmӓk proțesini havezli, uşaklara meraklı, uroklar geçer
zamandaş uurda.
Büünkü gündӓ pek sık üüretmӓk proțesindӓ kullanȇrlar informațiya-komunikațiya
tehnologiyalarını, angıları baalı kompyuterlän.
Var nicӓ kullanmaa bir kompyuter, da proektorun yardımınnan ekranda göstermӓӓ
bütün klasa. Ozaman kullanılȇr ilüstrativ metodu, aaraştırmak metodu, açan uşaklar
kendi bakışını açıklȇȇr, ilerleder komunikativ kompetentiyasını.
Var nicӓ kullanmaa birkaç kompyuter. Açan birkaç uşak işleer bir kompyuterdä, ozaman iş grupalarda geçer.
Var nicӓ kullanmaa çok kompyuter, açan bir kompyuterdä işleer bir üürenici. Ozamanyakışȇr vermӓӓ individual iş. Ama bölӓ iş olȇr siirek, neçinki bizim şkolalar çok fukaara
tehnika tarafından.
62

Kompyuteri var nicӓ kullanmaa uroon herbir etapında: eni temanın annatmasında; bilgileri kaaviletmӓk etapında; bilgilerӓ kontrol yapmakta; tekrarlamakta.
Ne verer üüretmӓk proțesinӓ kompyuter kullanması?
 üüretmӓk kalitesini taa üüsek uura kaldırȇr; taa hızlı hem taa derindӓn eni temayı annatmaa yardım eder (var nicӓ taa çok
informațiya kullanmaa); üürenicileri meraklandırȇr, havezlendirer üürenmektӓ (üürenicilӓr taa dikat siireder gözӓl, renkli resimneri, tablițaları, tanışȇr eni bilgilӓrlӓn); üürenicilerin üürenmӓk aktivliini üüselder (taa ilin, hızlı aklında tutêrlar üürenmiş
temayı); üürenicilerin aklında tutmasını ilerleder; uroklar zamandaş uurda geçer; dersin vakıdı rațıonal kullanılȇr.
Predmetin üürenmesini kaldırmaa taa üüsek uura deyni, yardımcı olacek bir
informațiya tehnologiyası – prezentațiya. Herbir üüredici var nicӓ Microsoft Power Point programasında kursun prezentațiya üürenicilerin yaş uuruna görӓ, bilgilerinӓ görӓ,
temaya görӓ.
Prezentațiya – eni tehnologiya üüretmӓk proțesindӓ. O bir multimediya konspekt
slayd yardımınnan, angılarında kullanılȇr kısadan tekst, resim, türlü shemalar, tablițalar,animaţiya efektleri.
Prezentațiyanın neetleri:• bilgilerӓ aktualizațiya yapmaa;• bilgi uuru, becermӓk uuru ilerletmӓӓ;• dünnä görüşünü genişletmää;• dil hem okumak bilgilerini oluşturmaa;• üürenmӓk aktivliini kaldırmaa.
Büün üüretmӓk proțesinda çok kolaylık olȇr üürenicilerӓ, onnarın becerikliinӓ kompyuterda işlemӓӓ, onnar kendi dä hazırlȇȇrlar prezentaţiya. Üüredici lӓӓzım onnarı doorutsun, problemayı nışannasın, bir yardımcı koordinator olsun, sora kontrol etsin hazır
prezentațiyayı.
Taa bir enilik kabul ettilӓr skolalar – interaktiv taftalar.
İşlӓrkӓn interaktiv taftasınnan, üüredici hem üürenicilӓr bilӓ olȇrlar, nicӓ partnör. Üüredici görer uşakları, vakıt çok kalarsaydı, kaaviletmӓӓ uşaan bilgilerini. Ne yazırlȇr taftada, ne resimneneer, onu var nicӓ brakmaa (korumaa) kompyuterda, ani lӓӓzımsaydı, yakışsın geeri dönmӓӓ. Ani taa başarılı götürmӓӓ uroo deyni, interaktiv taftasınnan lӓӓzım
olsun algoritma:63 uroon neetini, temasını belli etmӓӓ; düzmӓӓ dersin strukturasını, belli etmӓӓ davayı, ki urok taa başarılı olsun; düşünmӓӓ zamanı (etapı), neredӓ lӓӓzım olacek interaktiv taftanın tertipleri; uroon etaplarını belli etmӓӓ; bulunan materialdan toplamaa prezentațiya-programa da yazmaa onun sırasını.
İnteraktiv taftanın kolaylııİnteraktiv taftada işleerlӓr maasuz elektronnu markerlän. Bu rejimdä markerlän diişiler resimnӓr, yazılar, shemalar, nesoy lӓӓzım urokta.
İnteraktiv taftası yardımnȇȇr üürediciyӓ harcamamaa çok vakıt uşaklara, angıları,
nesoysa sebeplӓn, kaçırdı dersi, neçinki üüredicinin sesi, annatması yazılȇr, ani var nicӓsora geeri dönmӓӓ. Dersä uşaklar var nicӓ hazırlasın kendibaşına prezentaţiya, urokkonferenţiya. Bölӓ hazırlamaklar geçer taa meraklı hem şıralı. Üüredici resimneer boş
shemaları, türlü metodlara görӓ, uşaklar da taftada çizer, yazȇr, doldurȇr, sora çıkȇr dooru variant, da uşaklar kendileri yapȇr kontrol biri-birinӓ. Kurmaa multimediyalı uroküüredici harcȇȇr çok vakıt, ama onnar geçer meraklı, da uşaklar hepsi aktiv işleer.
Çok faydalı ana dilinӓ üüretmektӓ proekt metodikasını kullanmaa.
Proekt – o bir kolaylık, angısı yardım eder uşaklara ideyalarını hem fikirlerini yaratmalı formada açıklamaa kendi bakışına görӓ. Bu metodika üüreder serbestlӓӓ, bir yaradıcılık getirer uroo, herbir üürenici katılȇr üürenmäk proțesinӓ.
Nicӓ gösterili shemada, proekt metodikası – o bir derin kaynak, angısında kullanılȇr
komunıkativ becermeklӓr. Uürenicilӓr derinneder hem genişleder bilgilerini herbir taraftan, onnar kolay annadȇr o işlӓг için, angıları önemni kendilerinӓ.

komu
n

b

üür

tiv kompe
ika

ası
nţiy
te

e
a bilgilӓrașk

in kendi g
ö
mü
rü

cin
ni

Proekt metodikanın özellikleri: Üürenici (uşak) o işi taa havezlän yapêr, angısını ayırdı kendisi.
 İşlemäk çıkêr predmetin sınırları aşırı.
 „Hepsi yaşamaktan, hepsi yaşamak için” – bola laflarlan gider işlӓr.

64

Proekt metodu pek sıkı baalı bilim ideyalarlan, angılarına üüredicinin hem üürenicinin işlemi desteklener, baalı kantarlamaklan hem eni kaliteli sonuçlarlan.
Proekt praktikada taa sık grupalarda kullanılȇr. Üüredici lӓӓzım dooru, becerikli, metodika tekliflerinӓ görӓ, grupalarda işi düzsün. Burada onun rolu сок önemni.
Grupaları lӓӓzım düzmӓӓ ölӓ, ki herbirindӓ olsun derin fikirli uşak, orta hem yufka
bilgilärlän üürenicilär. Grupa ayırȇr bir iş, ama herkezin var kendi payı, kendi ufak işi.
İşi yaparkan, uşaklar bir çıkışa gelerlär: proektin başarması baalı herkezin başarmasına, onuştan herbiri aarȇȇr eni informațiya, eni bilgi. Uşaklar üürenerlär işlemӓӓ eni
bölümdä, kendi paycaaz işini ii yapmaa, kendinin hem arkadaşlarının sonuçlarını kantarlamaa. Şkolacılar yaratmalı düşünmӓӓ üürenerlär, işlerinӓ kendibaşına plan düzmӓӓ,prognoz yapmaa o neetlerӓ, angılarını lӓӓzım gerçekleştirmӓӓ. Üüredici proektin etaplarında türlü roldä olȇr: o yardımcı, o siiredici, o informațiya kaynaa, o danıştıran, okoordinator. Üüredici lӓӓzım annasın, ani onun davası, diil eni bilgi vermektӓ, amaüüretmektӓ, bilgi kazanmak kolaylıklarında. Üüredici kendisi da lӓӓzım yapsın prognoz
bekleyӓn variantlara.
Birkaçını o variantların üürenicilӓr olur sölesin, kalanına – üüredici onnarı yaklaştırȇr
soruşlarınnan, situațiyalarlan.
Üürenicilӓr temaya baalı, yılın sonunda lӓӓzım yapsınnar bir plakat yada buklet, afişa
yada albom kısa tekstlӓn, resimnӓn, patretlӓn. Bu iş – proektin bir payıdır. Bitki etaptaüüredicinin rolü büüyer kantarlamak-notalamak taraftan, o yapȇr çıkış uşakların işinӓnicӓ ekspert.
Belliki, proekttӓ işlemӓk hepsi problemaları dil üürenmesindӓ sökmeyecek, ama obir ii kolaylık can sıkıntılıından, angısı genişleder usakların dil bilgilerini, ilerleder onnarın kendiliini, komunikativ becermekliini.

652. „GAGAUZ DİLİ HEM LİTERATURA” PREDMETİN
KURİKULUMUN DİDAKTİKA PLANNAMASI
2.1. „Gagauz dili hem literatura” predmetin kurikulumu nicä bir
didaktika proekti„Gagauz dili hem literatura” kurikulumun harakteristikası hem onun eri üüretim
programanın strukturasında.
„Gagauz dili hem literatura” disţiplinanın Kurikulumu - normativ bir dokumenttir.
Onun temelinä eski kurikulumdan en faydalı, efektiv metodikalardan material alındı
hem eniliklär koyuldu, ki üüredicilerä hem üürenicilerä yaradıcılık uurunda taa kolay
hem meraklı olsun çalışmaa.
Gimnaziya etapında „Gagauz dili hem literatura” disţiplinası kompleksli gerçekleştirilerː
• literar hem nonliterar tekstlerdä komunikativ becermeklerinin ilerlemesindä;• lingvistika hem komunikativ becermeklerin kaavileştirilmesindä;• praktika sınışlarında, dayanarak tekstä, okumak, yazmak, lafetmäk becermeklerinin oluşturmasında;• üürenicilerin biri-birini yada kendini kantalamak becermeklerinin çalışmalarında.
„Gagauz dili hem literatura” predmeti gerçekleştirilecek üç uurda: dil, literatura, sözleşmäk, angılarını üüredici uygun baalayabilir uroon etaplarında.
Literar hem nonliterar tekstleri, nicä komunikativ birimi hem informaţiya sızıntısı,
üürenicilerin komunikativ kompetenţiyasını taa derindän oluşturacek. Busoy tekstlerdä
dil bilgileri, komunikativ elementleri verer kolaylık annamaa, interpretaţiya hem analiz
yapmaa. Kurikulumda verili tekstleri ayırarkan, hesaba alındı genel kriteriyalar:a) üürenicinin yaşına, bilgi hem kultura uuruna görä uygunnuk;b) çeşitlilik – başka-başka avtorların hem tekstlerin fragmentlerini kullanmak;c) paalılık – diil sade tekstin terbietmäk neetini, ama milli hem global kulturalarınoluşturmasını da hesaba almak;d) meraklandırmak – onun yardımınnan üürenicinin taa çok havezi olacek okumaa
hem da kendi estetika duygularını ilerletmää.
Predmetin genel prinţiplerinä dayanarak, üüredici mutlak hesaba alêr:a) V-IX klaslarda „Gagauz dili hem literatura” disţiplinanın standartlarını;b) herbir üüreniciyä, herbir klasa hem o üüreniciyä, angısının var özel üüretim istedikleri hem zorlukları, üüretim strategiyaların uygunnuunu;c) sıralı didaktika modelin kurmasını, notalamasını, sözleşmeyä pozitiv davranmasını hem üürenicinin kendi komunikativ becermeklerinä inandırmasını;

66d) okunmuş tekstlerdä özel bakıştan dünnenin görmesindä becermeklerin ilerletmesini;e) kritikalı, refleksiv hem avtonom fikirlemenin debreştirmesini, dürtmesini;f) notalamakta loyal olmasını;g) üürenicinin başarıların belliedilmesini.
„Gagauz dili hem literatura” disţiplinanın uzun zamana didaktika plannamasında
kurikulumun kullanmak kolaylıklarınnan tanıştırmak.
Uzun zamana didaktika plannaması herbir klasta temellener konkret speţifika
kompetenţiyasına – subkompetenţiyaya – temel/integrir birimnerin içindekiliinä – üüretim işlerinä – notalamak çalışmasına.
Ana dilindä üüretim proţesin ilerlemesindä baş birimi – integrir uroo, integrir kursu.
Literar/nonliterar tekstleri yardımcı olêr integrir birimnerin içindekiliini gerçekleştirmaa. Üüredicinin da hakı var didaktika plannamasında taa serbest olmaa hem o kararıbulmaa, angısını o sayêr en uygun, ki kendi klasında didaktika proţesini taa efektiv oluşturmaa. Temel/integrir birimnerin içindekilii saatlarlan var verili herbir klasın kurikulumun strukturasında.
Üürenicilär havezlän üürensinnär deyni, nekadar taa çok eni informaţiya kabletsinnär deyni, neredä hem nicä kabledilmiş informaţiyayı kullanmaa annasınnar deyni, onnarı lääzım meraklandırmaa: türlü üüretmäk davalarını didaktika oyunnarın yardımınnan çözmää, taa çeşitli iş vermää (krosvord, rebus, oyun, proekt, prezentaţiya, rezüme,
referat, Curiculum (Kurikulum) Vitae hem başka), eni tehnologiyaları kullanmaa.
Üürenicilerin moţivaţiya uurunu urokta üüseltmää deyni, bütün çalışmak sistemasını
lääzım döndürmää üürenicinin kişiliinä, onun istediklerinä. Uroklarda ilkin hesaba alınêr
o problemalar, angılarınnan real yaşamakta uşaklar var nicä karşı gelsinnär. Örnek olarak, herbir klasa deyni belli söz temaları alınêr. Onnar kurikulumda veriler: „Vatan hem
ana dil”, „Uşaklık hem aylä”, „Adam, tabiat (natura) hem dünnä”, „Zaman hem istoriya”,„Zanaat edenmäk için yollar” h.b)Peydalandı yazılı işlerin eni yazmak soyları 5-inci, 6-ncı, 7-nci klaslarda, angıları üürenicilerin komunikativ kompetenţiyasını oluşturacek:
1) funkţional yazısı (telefon mesajı, bilet, elektronik mesajı, bildirim, reklama);
2) refleksiv yazısı (aylä kiyadı, mektubu, kutlamak sözü, sadä argumentlemesi, bakış-argumentlär, argumentlerin açıklaması);
3) uydurulma yazısı (yaşamaktan annatma, yazdırma, dialog, yaşamaktan bir istoriya annatması).
Taa bir eni yazmak işlerin soyu peydalandı 8-inci, 9-uncu klaslarda:
4) metaliterar yazısı (bir lirika tekstinä komentariya yapmak h.b.).
Kurikuluma temelleneräk, kalendar plannarı düzüler. Plannarın örnekleri veriler aşaada,  öbür metodologiya bölümündä. Üüredicinin hakı var doldurmaa hem genişletmää
bu strukturayı başka komponentlärlän ölä, nicä o sayêr lääzımnı, esaba alarak klasınuurunu, üüretim materialın zorunu h.b.
67Üürenmektä uşaklar materialın içindekiliini uydurêrlar, yaraştırêrlar, bu üzerä onnar
lääzım durmamayca düşünsünnär; analiz, sintez yaparkan, kendi çıkışlarını, kararlarını
inandırsınnar; çok cuvabın arasında doorusunu bulsunnar, ayırsınnar. Bir derstä üürenicilerä lääzım türlü işlär hem sınışlar verilsin; iş mikrogrupalarda, individual, diferenţial
hem toplam bütün klaslan geçsin.
Bitki vakıtlarda internet taa geniş yayılêr hem dil üüretmäk sferalarında kullanılêr.
İnternet resursları faydalı olsun deyni, üürenicilerä veriler belli iş soyları yapmaa (slaydşou, proekt, elektron kiyatları okumak, elektron sözlüklärlän işlemäk h.b.). İnternet resursları bibliografiyada verili olacek.
„Gagauz dili hem literatura” disţiplinanın kurikulumun başka disţiplinalarlan baalantısı„Gagauz dili hem literatura” disţiplinanın neetlerin birisi – üürenicilerä praktika uurunda ana dili için bilgileri vermää hem onnarda dil hem söz becermeklerini oluşturmaa.
O geler o hesaba, ani uroklarda aazdan hem yazılı formasında sınaşmaklara hazırlamaa
onnarı, ki yaşamakta praktika hem cümnä işbirleşmesindä yaradıcılı hem aktiv olmaa
onnara yardım edeceklär.
„Gagauz dili hem literatura” disţiplinasında üüretmäk proţesi lääzım o türlü düzülsün, ani teoriya materialı çetin baalı olsun yaşamakta praktika becermeklerinnän. Bu davayı tamamnamaa var nicä ozaman, açan olacek baalantı başka şkola disţiplinalarınnan.
Üüretmektä olayların baalantısının önemnii, lääzımnıı için yazardılar Y. А. Komenskiy,
F. А. Disterverg, İ. F. Gerbart, İ. G. Pestaloţi, K. D. Uşinskiy h.b.
Disţiplinalararası baalantısı – birinci, predmetlerin arasında uyan neetlär hem içindekiliklär, ikinci, üürenärkän kimi olayları, lääzımnı materialın kullanması.
„Gagauz dili hem literatura” disţiplinanın kurikulumun içindekiliinä girer söz hem
gramatika/lingvistika temaları, angıları türlü literar/nonliterar tekstlerin yardımınnan
üüreniler. Lingvistika terminneri, angıları baalı söz teoriyasından stillärlän, üürenilerbaşka dillerdä dä. Deyecez: romın dilindä üürenicilär geçerlär tekstlerin stillerini, baalantılı söz elementlerini hem tiplerini. Romın dilindä da hep lafetmäk hem kiyat stilleri
var. Var nicä üürenicilerä teklif etmää yaraştırmaa bu iki dildä stillerin özelliklerini.
Başka taraftan – dilin peydalanmasını, istoriyasını, onun ilerlemesini olur baalamaa
halkın istoriyasınnan, neredä nışannanêr halkımızın yaşamasından oluşlar. Butakım gerçeklener istoriyaylan transdisţiplinar baalantısı. Nicä insan sözü hem onun fikiri işleer,anotomiya uroklarında geçerlär. Dünnedä halkların zenginnii hem onnarlan baalı dillerin var olması – geografiya uroklarında h.b.
Ama sade üüredici olur onnarı geniş kullansın, üüredilmiş materiallardan enidän toplayıp, global dünneyin resimini açsın.
„Gagauz dili hem literatura” disţiplinanın kurikulumun başka disţiplinalarlan baalantısı üürenicilerin bilgi dünnägörüşünü oluşturêr, üürenmäk-bilinçliin derinniini kaavileder, üüselder, onnarın bakışını yaşamakta türlü olaylara genişleder.

682.2. Uzun zamana didaktika plannaması
Uzun zamana kalendar plannaması annamanın açıklaması hem bu proţesin genel
harakteristikası.
Uzun zamana kalendar plannaması:• önetim dokumenti, angısını üürenmäk yılın çeketmesindä herbir üüredici kurêr/düzer herbir predmettä hem var nicä üürenmäk proţesin ilerlemesindä, üürenicilerin başarıların dinamikasına bakarak, kimi diişilmekleri yapsın;• lääzım olsun funkţional instrumenti, angısı yardım edecek üürenmäk planın strukturasına görä temel/integrir birimnerin içindekiliini hem kantarlamayı gerçekleştirsin, koyarak neet üürenicilärlän kurikulumun kompetenţiyalarını tamamnasın;• lääzım olsun kendili/personal harakteri, birleştirsin didaktika normalarını üüredicinin yaradıcılıınnan hem profesional kompetenţiyasınnan – angısı, ilkin, faydalı
olacek üüreniciyä; tiparlı uzun zamana kalendar plannaması yardımcı olur kendi
proektlerin kurmasında/düzmesindä.
Uzun zamana kalendar plannamasına girer:• önsöz (titul yapraa);• predmetin administraţiya etmesinin proekti (var kurikulumda);• temel/integrir birimnerin (modullerin) içindekiliin proekti(var kurikulumda);• söz temalarını kurmak için teklif edilän tekstlär(var kurikulumda);• okumak için teklif edilän tekstlär (var kurikulumda).
Uzun zamana kalendar plannamasının önsözünä girer türlü bölümnär:• Titul yapraa – veriler hepsi haberlär: praktik - üüredicinin üüretmäk kurumu,disţiplinanın adı Üüretim plannarına görä, bütün yılda saatların sayısı, klas h.b.
• Disţiplinanın speţifika kompetenţiyaları bu klasta – çıkarêrız onnarı kurikulumdan
V-IX klaslara deyni.
• Bibliografiya – sıralanêr kurikulum produktları disţiplinada. Kurikulum produktları: kurikulum V-IX klaslara deyni, üürenmäk kiyadı, GİD (V-IX klaslara) kurikuluma(2019) görä, üüredicilerä deyni metodika kiyatları, türlü metodika teklifleri h.b.
Didaktika plannaması. Metodologiya hem etapların yazdırılması.
Didaktika plannaması – o „üürenmäk predmetin strukturasına” analiz yapması, okompetenţiyaların, subkompetenţiyaların payedilmesi modullerä görä, angıları uygun
dizili/koyulu/erleştirili sıravardır/ardısora, angıları gerçekleştiriler semestranın yada üürenmäk yılın süresindä.
Üürenmäk yılın çeketmesindä en ilkin üüredicilär V-IX klaslara deyni kurikulumun
istediklerinä görä lääzım kursunnar uzun zamana kalendar plannamasını. Bu işi çekedeceykän, üüredicilär hesaba alêr hepsi uzun zamana kalendar plannamasına girän komponentleri (bak yukarı).

69

Bundan kaarä, hesaba alınacek predmetin konţepţiyası hem speţifika kompetenţiyaları. „Gagauz dili hem literature” disţiplinanın konţepţiyasında isteniler, ki ana diliüürenilsin diil sade orfografiya kurallarını bilmäk için, ama taa çok sözleşmäk hem sözündä kullanmak için. Gagauz dili lääzım üürenilsin ölä, ki olsun nicä kullanmaa onu
praktika işlerindä, yaşamanın herbir situaţiyasında.
Gimnaziyada speţifika kompetenţiyaları:
1. Millet kontekstindӓ kendi lingvistika hem kultura identikalıın kabletmesi, kişiliin
bütünnüünü, kıymetliini hem tolerantlıını göstererӓk.
2. Aazdan sözleşmektӓ türlü söz situațiyalarında komunikativ işbirliindӓ pay alması,
tekstin baalantısını hem içindekiliini diskusiyaya görä göstererӓk.
3. Okumakta türlü strategiyaların yardımınnan artistik hem diil artistik tekslerininkabletmesi, gözletmäk hem kritika fikirlemesini göstererӓk.
4. Komunikativ neetlenmelerin realizațiyasına deyni türlü tiplerdӓ aazdan hem yazılı tekstlerini kurêr, literatura dilinin (orfografiya, leksika, fonetika, gramatika,
semantika) normalarını esaba alarak hem kendi-kendinӓ kontrol yapmasını, meraklıı hem yaratıcı davranışını göstererӓk.
5. Türlü-türlü okul hem yaşamak situațiyalarında dil hem okuyucu görgüsünü integrir etmӓӓ, interesi hem pozitiv davranışını göstererӓk.
Bu speţifika kompetenţiyaları teklif ederiz herbir kalendar-tematik plannarın çeketmesindä yazılı olsunnar.
Bunnardan başka: bu plannarı kurarkan, üüredicilär düşer kullansınnar herbir klasta
yazdırılı subkompetenţiyaları, angıları verili herbir speţifika kompetenţiyasına görä. Hesaba lääzım almaa, ani bir modulü plana koyarkan, var nicä 1-4 speţifika kompetenţiyası
seçilsin, 1-6 subkompetenţiyası ayırılsın. Subkompetenţiyaları taa dolu, taa konkret lääzım yazmaa. Subkompetenţiyalar var verili kurikulumda V-IX klaslarına deyni, onuştan
yakışêr onnarı göstermää ţifralarlan.
Planın ilk hem ikinci bölümneri „Speţifika kompetenţiyası” hem „Subkompetenţiyası”
açıklamasından sora, geçelim üçüncü bölümä „Blok/Modul”. Burada üüredicilär dikat
lääzım olsunnar. Kurikulumunda eni didaktika konţepţiyasına görä veriler herbir klasa
baş sözleşmäk temaları. Onnar verili blok gibi.
Örnek gibi 5-ci klasta dört söz teması var:
1. Vatan hem ana dili.
3. Uşaklık hem oyunnar.
2. Uşaklık hem aylä.
4. İilik hem girginnik.
Temel/integrir birimnerin içindekilii düzülü modullerdän. Örnek gibi 5-ci klası alalım: Sözleşmäk kulturası, Fonetika, Folklor h.b. Bu bölümdä onnarı gösterelim lääzım.
Dördüncü bölümün temelindä predmetin didaktika konţepţiyası koyulu. Onuştan da
Temel/integrir birimnerin içindekilii bu türlü veriler. Onnarın sıralıını uzun zamana kalendar plannamasında üüredici kendi bakışına görä var nicä erleştirsin.

70Beşinci bölümdä veriler literar/nonliterar tekstlär, angıları baalı olaceklar blok temasına. O tekstlär seçilecek söz temalarını kurmak için yada okumak için teklif edilän
tekstlerdän (üüredicinin bakışına görä).
Altıncı bölümdä veriler saatların sayısı, edinci bölümdä – kalendar zamanı.
Uzun zamana kalendar plannamasının strukturası hem örnekleri.
Örnek gibi aşaada veriler uzun zamana kalendar plannaması V-ci klaslara deyni (I-ci
semestr).
Titul yapraa:
MOLDOVA RESPUBLİKANIN ÜÜRENMÄK, KULTURA, AARAŞTIRMAK BAKANNIIGAGAUZ YERİN GENEL ÜÜRETMÄK MÜDÜRLÜÜ
_____________________ TEORETİK LİŢEYİGAGAUZ DİLİ HEM LİTERATURA KAFEDRASIİmzalêêrım: ___________________           Bakıldı: ___________________
Liţeyin müdürü: _________________       Müdürün yardımcısınnan: _________________«   »_____________ 2019               «   »_____________ 2019
UZUN ZAMANA KALENDAR PLANNAMASI
Gagauz dili hem literatura disţiplinasında
2019-2020 üürenmäk yılına
Klas: 5-ci „A”

Saatların sayısı: 102

Üüredici: ___________________________  Didaktika uuru: ________________________
Bakıldı hem imzalandı gagauz dili
hem literarura kafedrasının oturuşunda:
Protokol №__________ 2019
Kafedranın başı: ___________________

71

1.3
2.2
2.6
5.5

3.3
4.4

1
2
5

3
4

Speţifika
Sub-komkompetenpetenţiyasıţiyası
1
1.3
2
2.3
3
3.4
5
5.4
1
1.2
3
3.2
4
4.4
5
5.3

Blok/
Modul

Vatan hem ana dili

Sözleşmäk
kulturası

Fonetika

Folkloryardıcılık işi

72
Takrir.
Yannışlıklara görä iş.

N. Tanasoglu „Bucak, Bucak”• Fonetika.Gagauz dilinin fonetikası hem grafikası.
• Gagauz dilinin alfabeti. Seslär. Vokal hem konson
sesleri.
• Vokal dönmeleri. Gagauz dilinin vokal garmoniyası.
• Konsonnar. İkili konsonnar.
• V konsonun dooruyazılması. H konsonun dooruyazılması. Y konsonun dooruyazılması. Konson
garmoniyası.
• Kısım. Urgu. Lafların sıradan sıraya geçirilmesi.
• Fonetika analizi.
• Folklor• Söleyişlär
• Bilmeycelär• Türkülär
Tekst takrirä deyni

Söleyişlär
Bilmeycelär
Türkülär

Gavril Gaydarcı „Ana
tarafım”

N .Baboglu „Ana dilimiz”

Literar/nonliterar tekstlär• Sözleşmäk kulturası• Komunikativ situaţiyası• Sözleşmäk situaţiyaların özellikleri

Birimnerin içindekilii

5-ci klas I-ci semestr

V-ci klas (uzun zamana kalendar plannaması)

02.09
04.09
09.09

1
1
1

1
1
1
1
1
1
1

1
1
1
1
2
1

1
1

Kalendarzam.

Saatlar

73

1.1
2.2
3.4
4.5
5.6

1.3
1.5
2.6
3.4
4.1
5.5

3.6
4.4

4.1

1
2
3
4
5

1
2
3
4
5

3
4

4

Masal „Kardaşlar”

Gavril Gaydarcı. „İki ool”
(okumak için tekst).
Dimitri Kara Çoban.
„Nışannar”(okumak içintekst).
Aylä kiyadı, mektubu.
Kutlamak sözü

• Gagauz dilinin leksika.
• Lafların maanaları. Birmaanalı, çokmaanalı laflar.
• Sinonimnär.
• Omonimnär.
• Antonimnär.
• Profesional lafların hem terminnerin kullanılması.
• Dialekt laflar.
• Frazeologizmalar.
• Literatura teksti. Tekstin düzülmesi, payları.
• Tekstin paylarında leksika hem gramatika baalantıları.
• Tekstin temaları, öz fikiri.
• Tekstin planı.
• Aylä kiyadı, mektubu.
• Kutlamak sözü.
• Diktant.
• Yannışlıklarlan iş.

N. Baboglu. Annatma„Çiçeklik başçası”

Masal „Cücä Todur”
N .Baboglu. Annatma „VaniÇilingir“• Baalantılı söz hem onun uurları: dooruluk hem
demeklik.
• Tekst - baalantılı sözün bir payı.

Söz
teoriyası

Gagauz dilinin
leksikası

Söz teoriyasıUşaklık hem aylä

1
1

2
2

1
1

1

1
1
1
1
1
1
1
1
1

3

3

P.S. Bu örnektä programaya görä hepsi saatlar verilmedi. Üüredicinin var hakı eklemää orayı yada diiştirmää saatların sayısını.

1.6
4.1
5.2

1
4
5

Refleksiv
yazısı

Çıkış
notası

2.3. Kısa zamana didaktika plannaması„Kısa zamana didaktika plannaması” definiţiyanın açıklaması. Onun prinţipleri
hem harakteristikası.
Kısa zamana plannamak (uroon plannaması) – o bir konkret uroon plannaması, angısının teması kurulêr uzun zamana didaktika plannamasına görӓ. Üüredici belli eder
onun içindekiliini, neetlerini, plannêêr uroon etkili ilerletmesini, hesaba alêr üürenicilerin bilgilerini, becermeklerini, çalımnarını, angıların yardımınnan üürenmӓk materialını
kullanabileceklӓr. Düşüner, nicӓ didaktika prinţipleri gerçekleştirilecek. Belli eder uroktaçalışmak metodikasını: metodları, çalımnarı, formalarını, araçlarını. Hesaba alêr uroon
gidimini/örüyüşünü: nicӓ işlenilecek frontal, individual, çiftlerdӓ, nicӓ kontrol yapılaceküürenicilerin üürenilӓn temayı annamasına, nicӓ üürenicilerin aktivliini, çalışmak becemekliini bütün uroon süresindӓ tamannanacek, nicӓ vakıt kullanılacek, nicӓ çıkışlar hem
refleksiya yapılacek h.b. Kompetenţiyaları oluşturmak kontekstindӓ belli ediler didaktika proektleri tiplerin klasifikaţiyası.
Didaktika proektleri tiplerin klasifikaţiyası:- bilgileri kazanmak becermekleri oluşturmak uroo;- bilgileri annamak becermekleri oluşturmak uroo;- bilgileri kullanmak becermekleri oluşturmak uroo;- bilgilerӓ analiz-sintez yapmak becermekleri oluşturmak uroo;- bilgileri kantarlamak becermekleri oluşturmak uroo;- karışık (kombinir) urok.
Didaktika proektlerin strukturası var nicӓ başkalaşsın, kimi etaplar verilmesin. Örnek
gibi bilgileri kazanmak becermekleri oluşturmak uroonda bilgilerin aktualizaţiya etapı
var nicӓ verilmesin yada eni materialın üürenilmesi etapı – bilgileri kantarlamak becermekleri oluşturmak uroonda.
Uroon herbir tipin örnek için strukturası.
Bilgileri kazanmak becermekleri oluşturmak uroon strukturası:
1. Dikatın çekilmesi.
2. Neetleri bellietmӓk, problema koymak. Üürenmӓk çalışmasına motivlemӓk.
3. Bilgilerin aktual edilmesi.
4. Eni materialı üürenmӓk/üüretmӓk.
5. Materialın kaavilenmesi hem becermeklerin oluşturması (reproduktiv uurunda).
6. Kantarlamak.
7. Feedback,ın gerçeklenmesi.
8. Evdeki işin verilmesi.

74

Bilgileri annamak becermekleri oluşturmak uroon strukturası:
1. Dikatın çekilmesi.
2. Evdeki işӓ kontrol yapmak.
3. Bilgilerin hem becermeklerin aktual edilmesi.
4. Materialın kaaviletmesi hem becermeklerin oluşturması:a) reproduktiv uurunda;ӓ) produktiv uurunda.
5. Kantarlamak.
6. Feedback,ın gerçeklenmesi.
7. Evdeki işin verilmesi.
Bilgileri kullanmak becermeklerini oluşturmak uroon strukturası:
1. Dikatın çekilmesi.
2. Evdeki işӓ kontrol yapmak.
3. Bilgilerin hem becermeklerin aktual edilmesi.
4. Materialın kaaviletmesi hem becermeklerin oluşturması:a) produktiv uurunda;b) başka razgelişlerӓ geçirmӓklӓn.
5. Kantarlamak.
6. Fedback,ın gerçeklenmesi.
7. Evdeki işin verilmesi.
Bilgilerӓ analiz-sintez yapmak becermeklerini oluşturmak uroo:
1. Dikatın çekilmesi.
2. Evdeki işӓ kontrol yapmak.
3. Üürenilimiş teoriya materialına analiz-sintez yapmak (sistematizaţiya, klasifikaţiya,bütünneştirmӓk).
4. Üürenilmiş kararlanmak metodlarına analiz-sintez yapmak:a) produktiv uurunda;ä) başka razgelişlerӓ geçirmӓklӓn;b) yaradıcılık uurunda.
5. Kantarlamak.
6. Feedback,ın gerçeklenmesi.
7. Evdeki işin verilmesi.
Bilgileri kantarlamak becermeklerini oluşturmak uroon strukturası:
1. Dikatın çekilmesi.
2. Kantarlamak işini yapmak için instruktaj.
3. Kantarlamak işini yapmak (test, proektin koruması h.b.).
4. Feedback,ın gerçeklenmesi.
5. Evdeki işin verilmesi.

75

Karışık (kombinir) urok:
1. Dikatın çekilmesi.
2. Bilgilerin hem becermeklerin aktual edilmesi.
3. Eni materialı üürenmӓk/üüretmӓk.
4. Materialın kaaviletmesi hem becermeklerin oluşturması:a) produktiv uurunda;ӓ) başka razgelişlerӓ geçirmӓklӓn.
5. Kantarlamak:a) formativ (hergünkü), üüretmeli.
b) sumativ.
6. Fedback,ın gerçeklenmesi.
7. Evdeki işin verilmesi.
Didaktik plannamasının metodologiya hem etaplar yazdırılması.
Uroon didaktika proektin kurması temellener bu elementlerӓ görӓ:• neyӓ isteeriz etişmӓӓ - uroon neetleri;• ne lӓӓzım neetlerin etişmesinӓ deyni - içindekilii hem didaktika kolaylıkları (formalar, metodlar, çalımnar hem tehnikalar, üüretmӓk araçları);• nicӓ belli ederiz üürenmenin efektivliini - kantarlamak strategiyaları.
Uroon didaktika proektinӓ girer:• giriş payı;• uroon gidimi/örüyüşü.
Hergünkü plannamak gerçeklener zamandaş vakıtta bilinän modellerin birisinä gӧrä.
Nesoy da olmasa bu model, ana dilindä sӧzleşmäk kompetenţiyaları dili hem literaturayı üürenmäk proţesindä ilerlenerlär aktiv üürenmäk metodologiyasına gӧrä. Üürediciçeşitli uroklar düzäbilir, elbetki, herbir urok için başka-başka metodları kullanarak. Ama,
nicä da olmasa, uroon etaplarını üüredici lääzım sıraya dizsin hem urokların türlü tiplerini kullansın. Aşaada vereriz klasik modelinä gӧrä uroon didaktika proektlerin modellerini, angıları düzüler genel haberlerdän hem uroon ӧrüyüşündän.

76

I. Kısa zamana klasik plannamak modeliÜüredicininçalışması
Dikatın çekilmesi
Üüredicinin davası– seçmӓӓ bu urok
için yakışan metodu
hem ona görӓ material uydurmaa.
Uroon
Dikatlııını çekmӓk etapın ii hazırlanması yardım ede- Teklif edilsin var
neetlerinnӓncek üürenicilerӓ, kendileri görsün uroon ilk etapını nicӓ bir motivlitanıştırmak
hem neetlerin baalantısını.
cümlӓ: „Bu uroktabiz..., çünkü ...” h.b.
Üürenicilerin
Bu etapı var nicӓ herkerӓ plannanmasın, verilӓnÜüredici
bilgilerini üüren- zaman herbir urokta başakalaşsın. Önemni, ki forkonsultaţiya yapêr,miş temaya görӓ maları diişik olsun, uydurulsun soruşların speţifika açıklêêr, üüreniaktual etmӓk/kompetenţiyalarına görӓ, lӓӓzımnı bilgilerin hem
cilerin çalışmasını
eniletmӓkbecermeklerin varlıına görӓ.
doorudêr.
Eni materialın
Uroon materialını (resim, tekst, slayd, tabliţa,Üürediciaçıklaması
audio hem video yazıları) var nicӓ göstersin üürekonsultaţiya yapêr,dici dӓ, üürenicilӓr dӓ. Tekst var nicӓ profesional
açıklêêr, üürenicileinterpretaţiyasında seslensin, bir film yada spekrin grupalarda çalıştakli fragmenti bakılsın. Burada çekeder ortaklıkta
masını doorudêr.
üürenmӓk, çünkü grupalara bölünmӓk taa ilerlederçalışmayı.
Üürenmӓk/
Bu etap taa çok vakıt kaplêêr, buradaÜüredici üürenmӓküüretmӓk proţesi. „bilmemektӓn” „bilmeyӓ” geçmӓk olêr. Üürediciçalışmasını dooruEni temanın üüre- düşüner üüretmӓk işlemnerini, onnarın sonuçdêr, götürer yadanilmesi.
ların etişmesinӓ doorudêr. Üürenicilӓr var nicӓona katılêr, lӓӓzım
kabletsinnӓr individual, çiftlerdӓ, grupalarda çalışolursa. Uroon
mak için davayı; informaţiya işlettirmӓk için; tekstlӓr herbir momentindӓ
okumak için, angıların annaması gösterilecek;üüredici biler,soruşlar, neyä görӓ cuvaplar düzülecek; problem
ne olêr klasta,
situaţiyalarını kararlamak için düşünmeklӓr.
nicӓ üürenmӓk/üüretmӓk proţesi
geçer.
Başarılara
Kurulêr kolaylık, ki üürenici kendibaşına denesinÜüredicietiştirmӓk. Üüre- davayı gerçekleştirmӓӓ. Şindi önemni görmӓӓ, ani o konsultaţiya yapêr,nilmiş materialı
biler, nicӓ kendisi işleer.
açıklêêr.
kaaviletmӓk
Feedback,ın
Feedback,ın gerçeklenmesi yardım eder üüreniciyӓ Üürenici feedback,ın
gerçeklenmesi
görmӓӓ, angı uurda o bulunêr, uroon neetlerinӓ ba- gerçeklenmesi etakarak. Feedback var nicӓ üürenicilerin kendini yada pında geçirer bütün
biri-birini kantarlamasında da.
uroon süresindӓ,verbal hem nonverbal, pozitiv yada
negativ olarak.
Uroon etapları

Uroon içindekilii, üürenicilerin çalışması
(kısadan yazdırmak)
Bu ilk moment temanın girişindӓ, angısı doorudêr
üürenicileri uroon içindekiliinӓ.

77

KantarlamakÖnemni, ki üürenici annasın, nedӓ yannışlık yapêr,nedӓ zorlanêr. Herkerӓ notalamak kolaylıı var nicӓolmasın, burada üüredici mutlak kullanêr verbal
kantarlamasını.

Üürenilmiş
materialı
gercekleştirmӓkbecermekleri

Bu etap üürenicilerӓ başka üürenmӓk kontekstindӓbulunan eni davalar veriler. Üürenicilӓr eni bilgilerin gerçekleştirmӓk becermeklerini göstererlӓr,kimisindӓ halizdӓn dӓ kendi kompetenţiyalarınoluşturulması belli ediler, kimisi taa işleerlӓr onun
ilerletmesindӓ.
Nekadar? hem nesoy neetlӓn? kararı almaktan sora Üüredici birkaçüüredici verili temanın kontrol yapmak kolaylıını
variantlı davaları
hem onun gelӓn urokta kullanmasını düşünecek.
açıklêêr.
Bu razgeliştӓ tema olacek diil sade kontrol forması,ama üüretmӓk/üürenmӓk çalışmasının temel oluşturucu etkisi dӓ.

Evdeki işi��������
n�������
verilmesi

78Üüredici kantarlamak, kendini
kantarlamak hem
biri-birini kantarlamak metodlarını
kullanêr, klasın yadaayırı üürenicilerin
progresini gösterer.
Üüredicikonsultaţiya yapêr,açıklêêr.

UROON DİDAKTİKA PROEKTİ
Data:
Klas: 6-cı
Disţiplina: gagauz dili hem literatura   
Blok: Adam, tabiat (natura) hem dünnä
Modul: Sayılık
Tema: Sayılık
Uroon tipi: Bilgilerӓ analiz-sintez yapmak becermeklerini oluşturmak uroo
Kompetenţiyaların birimneri (subţompetenţiyalar):
2.1. Okunmuş tekstin öz hem detallı elementlerini diferenţiyalamaa (ayırtmaa);
2.6. Tekstlerdä morfo-sintaksis elementlerini esaba almaa;
1.3. Komunikativ situaţiyalarında aktiv pay almaa;
5.4. Kendibaşına okumayı ilerletmää; yaratmalarda etika hem kultura paalılıklarını  
identifikaţiyalamaa.
Uroon neetleri:
Uroon sonunda üürenici gösterecek, ani o becerer:- sayılıın maanasına hem morfologiya nışannarına analiz hem harakteristika yapmaa, başka söz paylarından ayırmaa;- aazdan hem yazılı sözdä sayılıkları dooru kullanmaa;- aazdan hem yazılı informaţiyayı adekvat kabletmää;- okunmuş tekstin içindekiliinä kendi davranmasını göstermää;- verili temaya görä materialı seçmää, sistematizaţiya yapmaa;- dialogta pay almaa, bölümnerdä hem kendibaşına çalışmaa.
Didaktik strategiyaları:- formalar: çiftlerdä, bölümnerdä, indiviadual, frontal;- metodlar hem çalımnar: operativ, sınış, ilüstraţiya, tekstlän işlemäk, oyun, sözleşmäk;- araçlar: resim, prezentaţiya, „bilgi sepetçii”, fotoprezentaţiya, fişalar, tabliţa, interaktiv taftası.
Kantarlamak strategiyaları: biri-birini kantarlamak, kendini kantarlamak, üüredicinin kantarlaması.
Bibliografiya:- Gagauz dili hem literatura, Kurikulum V-IX klaslarına deyni, Kişinău, 2019 .
- Gagauz dili hem literatura. Gid (V -IX klaslara), Kişinău, 2019.
- Gagauz dili hem literatura 6-ncı klas, Ştiinţa, 2017.
- Gagauzça-romınca hem romınca gagauzça sözlüü, Komrat, 2010.
- internet resursları.
7980Üürenilimiş teoriya
materialına analiz-sintez yapmak(sistematizaţiya,klasifikaţiya,bütünneştirmӓk)

Bilgilerin aktual
edilmesi
Uroon neetlerinnӓntanıştırmak

Dikatın çekilmesi

Uroon etapları

sayı, sıra

herbir cümlä
payıÇalışmamızı ilerledelim bu laflarlan, angısı bu urokta bir epigraf
olacek: „Ana sevdası bu dünnedä en üüsek duygu”? Nica annêêrsınız bu lafları?
Ana sevdası sınırsız. Bu lafları biz var nica söleyelim hem insannariçin, hem da bizim küçük kardaşlarımız için. Hayvannar becererlär
korumaa kendi yavrularını, sevmää onnarı, düşünmää onnar için.
Buna yaşamakta var çok örnek.

kaç? kaçıncı?

toplama, sadä,
katlı

Zaman hayır olsun. Ban mutluyum, ani görerim sizi. Nesoy
keflän siz geldiniz bizim dersä? Uroomuzu isteerim çekettirelim
bir melodiya seslemesinnän („Hayvannarın dünnesindän”
kolverimdän). Nicä diişildi kefiniz? Söläyin birär cümläylän.
Angı temayı biz üüreneriz?
Evdeki iştä zorluklar oldu mu? (evdeki işä kontrol yapılȇr).
Biz bu urokta bütünneştirecez biliglerimizi sayılık için, gösterecez,
nicä becereriz onu kullanmaa, üürenecez taa meraklı işlär için.
İşleyärkän, görecez, nesoy biligilerimiz var. Dooru cuvapları
sepetçik içinä koyacez, varsa yannış cuvap, onnarı doorudacez.
Ne bilersiniz sayılıklar için? (Üürenicilär yazılı laflara görä
cuvaplarını kurêrlar da interaktiv taftasında „bilgi sepetçiinä”koyêrlar).

Üüredicin/üürenicilerin çalışması

  3 m

3m

2m

Vakıt

üüredicininkantarlaması

biri-birini
kantarlamak

kendinikantarlamak

Kantarlamak
strategiyalarısoruş kurmak

interaktiv taftası

bilgi sepetçiiüüredicinin sözü

frontal soruları

muzıka seslemesi

Didaktika
strategiyaları
sözleşmäk,81Üürenilmiş kararlanmak Tekstlän işlemäk.
metodlarına analiz1996 yılda bir kedi 5 biraylık kediciklärlän yaşardı Nyu-York kasintez yapmak:
sabasında eski garajda.Bir gecä o garaj yanmış. Gelän ateşçilär
denemişlär, ani yanar yapının yanında kaçınêr kedi. İnsannar
görmüş, ani o dişlerindä çıkarêr kedicii. Bölä ana-kedi çıkarmış
yangından 5 yavrusunu. Onnarı çıkardıynan, kedi kaybetmiş kendini. 3 ay hayvannarı koruyan insannar ilaçlamışlar kediyi. Onun 4
yavrusu da kalmış saa. Geroya(kahramana) vermişlär ad Skarlet.
a) produktiv uurunda; Kedi yaşamış taa 13 yıl. Skarlet olmuş bütün dünnedä ana sevdası
hem inannık örnää. 1996 yılda kurmuşlar maasuz baaşış, angısı
veriler insannarı kurtaran hayvannara. Taa sık bu baaşış verileryıkık yapıların altından insannarı çıkaran köpeklerä. Kedi-geroyöldü oktäbrinin 11, 2008 yılda.
1. Tekstin tipi nesoy?
2. Tekstin temasını hem öz fikirini açıklayın.
3. Nışannı cümleyä sintaksis analizi yapın (bir üürenici taftada).
4. Nesoy sayılıklar var teksttä?
5. Nesoy cümlä payı var nicä olsun sayılık?
ä) başka razgelişlerӓ
Fotoprezentaţiya hayvannar-analar için. Bakarak bu fotolara,
geçirmӓklӓn;annêêrsın, ani hayvannar sever yavrularını hep ölä, nicä insannar
kendi uşaklarını. Nesoy sayılık bu fotolara görä var nicä sıralayasınız?
Hayvannar çoyu girdi Gines kiyadına.
İşlemää bölümnerdä.
b) yaradıcılık uurunda 1. Yazın laflarlan sayılıkları. Nesoy sayılıkar maanasına görä kullanılı teksttä? Toplama sayılıkları yazın tefterä.
• 6 yıl yaşamış aaçta Argentinadan kedi, angısının adı Minho. 7
tırnak herbir pançasında var Kanadadan kedidä, angısının adı
Djeyk. En aar kedi çekärdi 21 kila. 38 yıl yaşamış Tehastan bir
kedi. 30 000 sıçan tutmuş şotlandiyalı bir kedi Tauzer, bu üzerä
onun adında düzüldü bir anmak külesi. 92 deţibel – en üüsek
sesli kedinin baarması. Hep okadar ses kaavisi olêr erä dooru
gidän uçakta.
3m

1m

3m

5m

bölümnerdä biribirini kantaalamak

kendibaşına işi
kantarlamak

biri-birini
kantarlamak

bölümlerin işlerinisınış

individual iş fotoprezentaţiya

tekstlän işlemäk

82- Cuvap etmää soruşlara (yufka uurda üürenici):
Angı yılda sän duudun? Kaç yaşındaysın sän? Kaçıncı klasta sänüürenersin? Sizdä kaçar urok gündä olêr?

2. Okuyun dooru sayılıkları. Sıra sayılıkları yazın tefterä.
En aar köpek sayılêr mastif Aykam. Onun üüseklii – 94 santim,
aarlıı 1989 yılda – 155, 58 kila. 1849 yılda köpek Beng, koolarkan tavşamı, atlamış 9,14 metra uzunnuuna hem 1,4 metra üüseklää. En kaavi köpek sayılêr senbernar Raytes: 80 kilalık, angısı iyulün 21, 1978 yılda çekäbilmiş 2905 kila. Köpeklar yaşêêrlar
8-15 yıl. 29 yıl hem 5 ay yaşadı avstraliyalı bir köpek Blui. 27 yıl
hem 313 gün şotlandiyalı köpek Tefi.
3. Okuyun dooru sayılıkları. Bölmä sayılıkları yazın tefterä.
En üüsek beygirin (Sempson adı) boyu – 2 m 19 sm, aarlıı onun
1524 kg. O duumuş 1846 yılda. En küçük sayılêr poni Litl Pampkin, angısının aarlıı 1875 yılda çekärmiş 9,07 kila hem boyu
-35,5 sm. En üüsek atlamış beygir Uaso – 2,47m 1949 yılda. 8,4
m uzunnuuna atlamış beygir Samting 1975 yılda. En hızlı kaçan
beygir sayılêr Biç Rekit , angısı hızlandı Mehiko kasabasında
69,69 km/s.
Bölüklär işleyärkän, üürenicilär kendibaşına sınış yapêrlar:- Hallamaa: (S.h. hem D.h.) beş, irmi bir, iki dost (orta uurda üürenici). Nesoy çıkış var nasıl yapalım sayılıkların diişilmesi için?
- Kurmaa dava da ona göra örnää esaplamaa (üüsek uurda üürenici):

2m

1m

1m

2m

3m

biri-birini
kantarlamak

yaratıcı dava

ayırı işsınış

individu
al işlär (sınış)bölüklerdä sınış

83

Evdeki işin verilmesi

Feedback,ın
gerçeklenmesi

Kantarlamak

7. onikinci
8. üçlemää
9. birleşmää
10. üz bir

2. bin3. irmi

4. ikili

5. altıncı

15. birsoy

14. altmış

13. ikincili

12. altıkatlı

11. binnik

Dönelim uroon epigrafına. Göräbildik mi biz bu lafların
dooruluunu?
İlerledelim cümleyi: „Büün urokta biz…” Açıklayın. Nesoy çıkışa var
nicä gelmää bu dersin sonunda?
Fotoprezentaţiya „Anmak taşı hayvannara”. Çok devletlerdä var
anmak taşı hayvannara. Bu fotolar yardım olacek evdeki işi
yapmaa.
1. Kurmaa dava da esaplamaa örnää, yazıp onu laflan.
2. Yaşamaktan uydurulma yazısı bir sevgili hayvan için yazmaa,
kullanarak sayılık (6-8 cümlä).
3. Kurmaa 5 cümla ev hayvanı için.

Dava: tanımaa söz paylarını, sayılıklarda şamarlarını uurmaa.
Hayvannar için, onnar nicä bir can olduu için yaratmalar da kurulêr. Biz okuyacez S. Bulgarın anatmasını „Sıırcık“.
- Annatmanın baş personajı kimdir? Sıırcık nesoy bir ana?
- Öz fikirini açıklayın. Nicä bu tekst baalı epigraflan?
- Nesoy artistik kolaylıkları teksttä var?
Yapmaa analiz üürenicilerin çalışmasına.

6. beşlik

1. ikiOyun „Aplodisment”

1m

1m

2m

3
2m

5

1m

notalamak

fotoprezentatiya

tekstlän işlemäküüredicininkantarlaması
kendinikantarlamak

okumakoyun„Aplodisment”

aazdan sınış

3. „GAGAUZ DİLİ HEM LİTERATURA”
PREDMETİN KURİKULUMUN ÜÜRETİMİN
METODOLOGİYALARIN TEMELİ
3.1. Eni (2019 y.) kurikulumunun temelindä didaktika
strategiyaların kurulmasının prinţipleri„Gagauz dili hem literatura” predmetindä didaktika strategiyaların annaması hem
harakteristikası.
Didaktika strategiyaları – o bir yol, angısı yardım eder üüretmäk-üürenmäk-kantarlamak proţesini taa üüsek uurda, taa efektiv yapmaa/gerçekleştirmää. Didaktika strategiyası – o metodların, çalımnarın, türlü materialların hem başka resursların katlı sisteması,
angısı doorudulu neetlerin tamamnasına:- önemni eri kaplêêr didaktika çalışmasında, çünkü üüredici uroon proektini kurêr
strategiyanın kararına görä;- o benzeer katlı didaktika sţenariyasına, neredä pay alêrlar üüretmäk-üürenmäkkantarlamak proţesin subyektleri (üüredici-üürenici, üürenici-üürenici);- üüretmäk-üürenmäk-kantarlamak proţesindä konkret situaţiyanın kararını taa
uygun, taa efektiv hem taa logikayca predmetin metodologiyasını dooru bellieder(butürlü koruyarak proţesin subyektlerini türlü yannışlıklardan).
Üüretmäk strategiyaların komponentleri:• üüretim çalışmasının organizaţiya hem ilerlemäk sisteması;• metodologiya sisteması, didaktika metodları hem onnarın dooru kullanmasının
sisteması;• üüretim araçları;• operativ neetlerin sisteması.
Üüretim didaktika strategiyaların harakteristikası:
 konkret üürenmäk situaţiyalarında üürenicileri meraklandırêr; üüretmäk proţesin içindekiliini üürenicilerin psiho-individual özelliklerinä uydurêr hem raţional yapêr; disţiplinalararası işbirliini optimal yapmaa üüretmäk proţesindä yardım eder; üüretim proţesindä kontekstli, original, kimär kerä unikal elementleri.kaplêêr.
Üüretim didaktika strategiyalarının tipleri:
1. indukţiya strategiyaları, özeldän genelä üürenmäk geçer;
2. dedukţiya strategiyaları, geneldän özelä, kanonnara yada prinţiplerä görä üürenmäk geçer;
3. analogiya strategiyaları, üüretmäk hem üürenmäk modellerin kullanmasınnan
geçer;
84

4. transdukţiya strategiyaları, ölä nicä metaforaların yardımınnan açıklamak;
5. karışık strategiyaları: indukţiya-dedukţiya yada dedukţiya – indukţiya;6. algoritma strategiyaları;
7. evristika strategiyaları, problemayı, enilikleri, gipotezaların annamasını, evristika dialogu kullanarak, kendi fikir işlemesinnän ilerletmää bilgileri.
Didaktika strategiyaları tamamnanêr üüretmäk hem üürenmäk metodların kullanmasınnan (informativ hem aktiv pay alması, individual aaraştımaklar, kontrol etmäk
hem nota). Strategiyayı diil lääzım karıştırmaa metodlan hem didaktika metodologiyasınnan. Didaktika strategiyasının hem didaktika metodun arasında var farklık. Eer didaktika metodu – bir konkret olay, didaktika strategiyası – olayların modeli, angısı düzüler
uzun, orta ya kısa zamana.
Didaktika strategiyası temel metodun adını kableder. Örnek gibi, problema situaţiayısını çözmää deyni lääzım kuralım problematizaţiya strategiyasını, proekt çalışmasını
gerçekleştirmää deyni – proekt strategiyasını.
Herbir strategiyanın kendi metodları var. Üüretmäk–üürenmäk-kantarlamak proţesin
ilerletmesi için var nicä bu kriteriyaları nışannamaa, angıları didaktika strategiyalarınuurunu belli ederlär.
Didaktika strategiyaların var kendi kriteriyaları:• aktiv sözleşmäk;• aaraştıran olayların evristika tanıması;• kreativlik.
Didaktika strategiyasının içindekiliindä metodlar kombinir var nicä kullanılsın yadadiiştirilsin, hesaba alarsak:
1. eni materialın açıklamasını;
2. üürenmäk proţesin götürmesini (nesoy davalar çözüler urokta);
3. üüretmenin diferinţial kolaylıklarını (frontal, grupalarda yada individual).
Didaktika strategiyaların var türlü klasifikaţiyası. Onnar başkalaşêr belli kriteriyalara
görä. Pedagogika neetlerin dominant kriteriyalarına görä, onnar bölünerlär:

I. didaktika strategiyaları, angıların baş neeti baalı eni materialın
verilmesinnän (evristik sözleşmenin strategiyası, problemayı çözmäk
strategiyası, lekţiya strategiyası, algoritmalar kurmak strategiyası);

II. didaktika strategiyaları, angıların baş neeti kabledilmiş bilgilerin hem
becermeklerin funkţional verilmesinnän baalı (problematizaţiya sterategiyası);
III. didaktika strategiyaları, angıların baş neeti baalı üürenicilerin kişiliin
açıklamasınnan (didaktika oyunu, diskusiya, brainstorming).

85

Didaktika strategiyaların, sınaşmakların hem içindekiliin arasında baalantıların
açıklaması.
Gagauz dili hem literatura predmetin üürenmesi önemni eri kaplêêr gimnaziya üürenicinin komunikativ sınaşmakların oluşturmasında, okulcunun cümneyä integrir etmesindä. Zamandaş didaktikada uroon kurmasında/motodologiya proektin düzmesindä
var birkaç istemäk, angılarını üüredici mutlaka lääzım hesaba alsın:
 birinci, praktikada kullanmaa o didaktika strategiyaları, angıları uyêr predmetin
kurikulumunda verilmiş integrir birimnerin içindekiliinä; ikinci, üürenicilerin istemeklerinä, yaş uurlarına uyan türlü metodları kullanmaa;
 üçüncü, kimi metodların kullanmasını taa genişletmää, angıların yardımınnan üürenicilär taa aktiv olaceklar uroklarda, angıları meraklandıraceklar üürenmäk-üüretmäk-terbietmäk proţesindä.
Nicä taa ileri sölenildi, üüretmäk strategiyası baalı uroon neetlerinnän (BBS – bilgilär,
becermeklär hem sınaşmaklar) hem integrir temaların içindekiliinä. Hem onun var büük
etkilii üürenicilerin başarılarına, neçinki üürenicilerin başarıları baalı onunnan, nicä üüredici kullanêr hem doorudêr didaktika strategiyaların hem didaktika neetlerin arasındaişbirleşmesini.
Didaktika strategiyası – o bir strukturalı karar, nicä proekt yapmaa hem toplamaa türlü üüretmäk metodları, araçları, formaları, deyni üürenicilär o kolaylıkların yardımınnan
üüretmäk neetlerini tamamnasınnar.
Şkolada Üürenmäk proţesindä neet-içindekilii-strategiya arasında gösteriler bir algoritm, didaktika işlerinä uroklara hazırlanarkan, lääzım bunu hesaba almaa:• speţifika kompetenţiyaları, sora subkompetenţiyaları, ondan sora uroon neetleri
kurulêr;• üürenicilerin intelekt uurunu, becermeklerini, üürenmeyä motivaţiyasını hesaba
alarak, onnarın resurslarına analiz yapılêr;• insan hem material resurslarları belli ediler.
Didaktika strategiyaların düzmäk prinţipleri.
Didaktika strategiyaların düzmesindä kolaylıklar hem orientirlär.
Didaktika strategiyaların düzmesindä iki türlü olay var:a) teoriya olayı, açan birkaç metod hem çalım integrir kullanılêr, üüretmäk-üürenmäk-terbietmäk proţesini efektiv yapmaa deyni;b) praktika olayı, açan tehnologiyalar kantarlanêr (orayı girer üüredicinin stili dä),angıları kullanılan strukturayı optimal yapêrlar.

86

Didaktika strategiyalarının proekt yapılması geçer birkaç etap:Üüretimneetlerin
belliedilmesi

Bilgilerinölçüsünün
belliedilmesi

Didaktika
yolların
ardısora kurması

Metodların hem
tehnikaların
seçilmesi

Feedback,ın
bellietmesi

Verili algoritmaya görä didaktika strategiyaların kurulması gerçekleştirilecek.
Gagauz dilini hem literaturayı üüretmäk hem üürenmäk strategiyaların düzmesi pek
yakın türlü modellerä, angıları kullanılêr zamandaş dillerin üürenmesindä.
   Teleologiyaya (ne neetlän yapılêr türlü psihika proţesleri?) bakarak, lääzım uydurmaa üüretmäk strategiyalarını predmetin speţifika/subkompetenţiyalarınnan.
Deyecez, aazdan sözleşmektӓ türlü söz situațiyalarında komunikativ işbirliindӓ üürenicinin pay almasını oluşturmaa deyni, lääzım strukturalı düzmää didaktika strategiyasını komunikativ çalışmasının speţifikasınnan (seslemektän/lafetmektän/okumaktan/
yazmaktan sora annamayı).
Kompetenţiyalara görä üüredici ayırêr komunikativ, aaraştırmak, yazmak strategiyalarını. Reproduktiv, produktiv hem yaradıcılı metodlar hem çalımnar kullanılacek, teklif
edilän tekstlär sä yardımcı material gibi olaceklar sözleşmäk sınaşamklarını oluşturmaa
deyni.
Bu türlü strategiyalarda kritika düşünmeklerini ilerledän (KDİ) metodlara akţent yapılacek.
Bunnar hepsi olêr üüredicinin pedagogika ustalıına, becerikliinä görä.

3.2. „Gagauz dili hem literatura” predmetin üürenmäk-üüretim
didaktika strategiyaları
Didaktika strategiyası var nicä açıklansın türlü bakıştan. Metodların, kolaylıkların
hem tedarıkların kullanmasında didaktika strategiyası – üüretim proţesin efektiv yolları.
Didaktika strategiyası nışannanêr “İki ya taa çok metodtan” grupa, angısı kullanılêr üüretim proţesin efektivliini üüseltmäk için. Bir strategiyanın metodlarnı maasuz ayırmaa
lääzım.
Nicä ileri sölendi, nışannandı, “Gagauz dili hem literatura” predmetin üüretmesinin
sonunku neeti – dil kompetenţiyasını oluşturmak hem dili praktikada kullanmak. „Gagauz dili hem literatura” disţiplinanın içindekiliin temeli – tekstleri okumak, tekstlän işlemäk. Baalamaa üürenicinin çalışmalarını dooru yazmakta hem söz ilerlemesindä yardım
eder tekstlän iş – nicä temel didaktika bircii. Üüredicilerin çoyu biler, ani teksti annamamak, teksttä zorlanmak olêr ondan, ani okulcu annamamış okunmuş teksti hem tekstä
görä soruşları. Onuştan aşaada verili örnek, nicä işlemää tekstlän „Produktiv okumanıntehnologiyası” (POT) yardımınnan.

87Üüretmää uşaa „dooru”, „produktiv”, „efektiv” okumaa – üüredicinin baş davası.
Bu tehnologiyayı kurdu profesor N. Svetlovskiy, onun yardımınnan oluşturulêr o çıkışlar,angıları için sölener standartlarda. Bu tehnologiya universal hem olur kullanılsın herbirţiklada. O ilerleder hem oluşturêr hepsi universal üüretim çalışmalarını: kognitiv, komunikativ, regulativ, kişilik. Üüredici düzer uşakların aaraştırmak çalışmasını ölä, ki onnar kendileri “düşünsünnär ötää dooru” uroon baş problemayı çözmesinä kadar hem
kendileri annadêrlar nicä bu durumda efektiv olmaa. Üüredici olêr partnör, siiredici buçalışmada. POT-un üç basamaa var:
Testtän ileri çalışmak

Tekstlän çalışmak

„Başlık için prognoz”„Fikir Sepedi”, „Beyin saldırımı”„Glosariy”„Yarışêrız yazıcıylan”„Bilerin. İsteerim bilmää.
Üürendim”„Asoţiativ sırası”„Okumak çevredä”„Sessiz okumak soruşlarlan”„İnsert”„Okumak durgunmaklarlan”„Kaldır problemayı – verkarar”„Plan kur”

Teksttän sora çalışmak
„Kalın hem incä soruşlar”„Soruşların aacı”„Blumun kubu”„Pasport”„Renkli kırlar”„Reklama”„Telagrama”

I. Bu çalışmanın ilk etapı – Testtän ileri çalışmak. Onun neeti – ilerletmää üürenicinin becermeklerini düşünmää, prognoz yapmaa tekstin içindekiliinä. Yazdıralım birkaç
tehnikanın kullanmasını:
1. Tehnika „Başlık için prognoz”Sınış: Tekstin ilk sıralarını ya başlıı okuduktan sora, düşünün da söläyin, ne için anadılacek Mina Kösenin annatmasında ,,Dünneyin temeli!”, Nikolay Baboglunun annatmasında „Eski adetlär batêrlar” h.b. Tekstin ilk sıralarını okuduktan sora, düşünün dasöläyin, sanki ne iş için annadılacek bu teksttä? Uyêr mı bu başlık yaratmanın adına?
„Asopţiativ sırası”. Büün biz okuyacez hem lafedecez bu tema için ...... Nesoy asoţiaţiya
peydalanêr sizdä, okuyarkan bu temayı? Adlıkları kullanarak, verin örnek.
2. Tehnika ,,Beyin saldırımı” (,,Fikir (annama, ad) sepedi”)Sınış: Düşünün da söläyın, ne siz bilersiniz Mina Kösä için? Ne için annadılacek bu
teksttä? Kim bu anatmada baş personaj var nicä olsun? Nesoy oluşlar annatmada var
nicä yazdırılsın?
Bu tehnika kullanılêr üürenicilerin individual hem grupalarda çalışmalarında, uroon
ilk etapında. O verer kolaylık açıklamaa, ne düşünerlär üürenicilär uroon teması için.
Üüredici nışannêêr temanın baş annamasını da teklif eder üürenicilerä yazmaa nekadartaa çok laf hem lafbirleşmesi, baalı bu temaya ya annamaya. Uşaklar yazêr aklına gelän
hepsi asoţiaţiyaları. Üürenicilär işleerlär 2 minut individual. Sora 2 minut paylaşêrlar
fikirlerinnän çiftlerdä, grupalarda. Tekrarlanan hem original fikirleri hesaba alêrlar da
hazırlêêrlar kolektiv cuvap. 2-4 minut ,,Fikirleri sepedä atmak” . Herbir çift (grupa) sıraylan okuyêr yazılı fikirleri. Üüredici onnarı taftada nışannêêr. Tehnikayı geçirmäk zamanı:
7-8 minut. Baş şart – tekrarlamamaa onu, ne dedi başkası.Tehnikanın neeti: üüretimproţesindä herbir üürenicinin aktıv payalması.
883. Tehnika „Glosariy”Sınış: Bakın verili laflara da söläyin, nesoy laflar baalı bu tekstlän? (ekmek, bereket,
hesaplık, adet, cömertlik h.b.) Teksti okuduktan sora, dönün bu laflara da genä bakın
teksttä onnarın maanasına hem kullanmasına, annamalara kendi interpretaţiyanızı verin.
4. Tehnika ,,Yarışêrız yazıcıylan”Sınış: Resimnerä (illüstraţiya) süjet için bakın da verin prognoz, ne için sölenecek bu
teksttä, bu annatmada? Bir üürenici verer kendi variantını, kalanı onu tamannêêrlar.
II. Tekstlän çalışmak. Bu çalışmanın neeti – teksti annatmaa hem ona interpretaţiya
vermää, soruşları kurmaa, kendi fikirlerini tekstin süjeti için hem personajın rolu içinkompoziţiyada açıklamaa h.b.
1. Tehnika „İnsert”. Nişannar: (V) – bilerim; (+) – eni; (–) – diilim kayıl; (?) – annamêêrım. Olur başka nışannar da olsun: S – soruş; C – cuvap; B – bilerim; E – eni; M –meraklı; Х – isteerim üürenmää.
„İnsert” tehnikanın kullanmak prinţipleri:- açıkgöz teksti okuyun;- koyunuz (V) nışanını bu teksttä, eer varsa onda o fikirlär, angılarını ilerdän bilärdiniz;- koyunuz (+) nışanını, eer okunmuş informaţiya sizä deyni eni, ama siz onunnan
kayılsınız;- koyunuz (–) nışanını, açan informaţiyayı kabletmeersiniz, diilsiniz kayıl onunnan;- koyunuz (?) nışanını, açan informaţiya annaşılmaz yada lääzım taa aaraştırmaa.
Bu tehnikayı var nasıl, teksti okuyarkan, taa derin onun içindekiliinä daalmaa, düşünmeli analiz yaparak, okumak için yada eni lafları üürenmäk için. Monitoring için üürediciyä lääzım bölä bir tabliţa çizmää:
V

+

–

?

bilerimeni

diilim kayıl

annamêêrım

Üürenicilär tabliţayı doldurêrlar. Bundan sora bir diskusiya çekeder. Taa çok (-) hem(?) nışannarı hesaba alınêr. Şkolacılar söleerlär, ne bu teksttä iidi, ne onnarın düşünmeklerinä uymadı. Bu diskusiya yardım eder üürenicilerin bilgilerini ilerletmää.
2. Tehnika ,,Okumak durgunmaklarlan”. Teksti durgunmaklarlan okumaa, neredäsoruşlar koyulêrlar teksti annamak için hem içindekiliinä prognoz yapmak için.
3. Tehnika ,,Kaldır problemayı – ver hesabı”. Getirin aklınıza, nesoy zorluklarlan karşı gelärdi personajlar. Bu problemalar çevreyä alınêrlar. Sora üürenicilär paylaşêrlar grupalara hem vererlär kendi hesaplarını, nicä bu problemaları olur çözmää.

89III. Teksttän sora çalışmak. Neet – tekstin avtorlu maanasına dayanarak, okumakinterpretaţiyasına korekţiya yapmaa.
1. Tehnika „Ktlı hem sadä soruşlar”.
„Sadä soruşlar”„Katlı soruşlar”

Kim....?

Verin üç inandırmak...

Ne.....?

Neçin.....?

Nezaman......?

Nicä siz düşünersiniz, neylän
ayırılêrlar.....?

Bekim.......?

Ne olacek; eer....?

Var mı nicä...?

Kayılsınız mı siz, ani....?

Nesoy adı.....?

???

2. Tehnika „Sayıklamak aacı”.
Tehnikanın kuralları bölä: aacın dirää – tema, aacın dalları – sayıklamaklar, angıları iki
yoldan geçer – „bekim”, „olabilir” („dalların” sayısı – sınırsız, sayısız, „yapraklar” – sayıklamakların inandırılması, bakışların, fikirlerin argumentlemesi. Tekst okunêr diil bitkiyadan. Düzüler „Sayıklamak aacı”, angısının dalları – sonucun variantları. Argument gibialınêr faktlar teksttän. Lääzım düşünmää da sölemää: Nesoy oluşlar bu süjeti oluşturmaa engel eder? Personajın angı kaliteleri bu sutuaţiyayı ilerleder?
3. Tehnika ,,Blumun kubu”.
Kritikalı fikirlemesini ilerletmäk metodu. Bu metodun faydalıı – yaratmaa türlü harakterdä soruşları.
1. Üüredici haberleer dersin temasını, deyelim, Mina Kösenin annatmasına görä
„Dünneyin temeli”... Verili tema nışannêêr soruşların (sınışların) maanasını, angılarına lääzım olacek cuvap vermää. 2. Kubun (kiyattan yapılı) yannarında yazılısoruşlar: „Neçin? ”, „İnandır”, „Sırala”, „Teklif et”, „Düşün”, „Paylaş”, „Açıkla” h.b.
Üüredici ya üürenici atêrlar kubu, angı yana düştu, o soruşa da cuvap ederlär. Deyelem, düştü soruş „Sırala” – „Sırala ekmek masullarını, angıları var gagauzlarda.”„Teklif et”„Neçin?”„İnandır”„Sırala”„Düşün”„Açıkla”

Hepsi yukarda verili tehnikalar hesaba alêrlar tekstlän derin hem detallı çalışmayı,üürenicilerin kendibaşına üüretim materiyalınnan çalışmasını. Bu çalışmak verer kolaylık büük teksttän ayırmaa faydalı, lääzımnı informaţiyayı, moral görgüyü edenmää, dünneyi açıklamaa.

90

Yazılı işlerin örnekleri.
Eni kurikulumun davalarına görä diişilmeklär oldu, praktika uurunda eni terminnär
hem onnarlan baalı işlär/sınışlar V-IX klaslarda veriler: funkţional yazısı, refleksiv yazısı,
uydurulma yazısı, metaliterar yazısı. Onnar verili ayırı modul gibi, ani onnarı üüredicilär
mutlak lääzım götürsünnär, annadabilsinnär, üüredäbilsinnär yazıda dooru düzmää,
göstermää. Hepsi bu yazmak tipleri, angıları türlü yaşamak olayları, türlü situaţiyalarıkaplêêrlar, komunikativ kompetenţiyasını ilerlederlär hem oluşturêrlar. Butürlü işlerdä/çalışmaklarda informaţiyayı literaturada yada konkret yaratmayı bulmaa hem kullanmaa türlü kaynaklar (yardımcı literatura, yayınnar/publiţistika işleri, televideniya, internet resursları) yardımcı olur.
Zamandaş progresi yaşamakta izin eder, ani artistik, publiţistik, bilim tekstlerinnän
barabar lääzım üürenicilerin dikatını çekmää ofiţial-izmetçilik stilinä dä. Kimi üürenicilär,
9-cu klası başarıp, ayırêrlar kendi yaşamak yolunu: profesional kolecleri ya başka devletlerä giderlär iş aaramaa kendi becermeklerinä görä. Onnarın çoyu karşı geler zamandaş
yaşamak istediklerinnän. Onuştan ofiţial-izmetçilik stilin bir janrasınnan nicä CV-i. özelliklerinnän tanışmak önemni eri kaplayacek speţifika kompetenţiyaların oluşturmasında: türlü-türlü okul hem yaşamak situațiyalarında okulcunun görgüsünü integrir etmӓӓ
yardım edecek.
Funkţional yazısı modulündä 9-cu klasta veriler Curriculum Vitae (okunêr „kurikulumvite”) yada başka türlü CV-i (okunêr „si-vi”) yazması.
Ne o CV-i? Neçin üürenici lääzım becersin yazmaa CV? Bu soruşlara aşaada cuvap
vereriz.
Curriculum Vitae/CV (latin dilindän „yaşamanın gidimi/örüyüşü”, rusça – „rezüme”)– toplu bir dokument, angısında gösteriler insanın üürenmäk yılları hem iş uuru, başarıları hem individual kaliteleri, angıları için yok nicä annatmaa başka dokumentlerdä. CV –o ölä standartlı bir dokument, angısında veriler çetin formatta hem ardısora informaţiya
kişi için.
Neçin üürenici lääzım becersin yazmaa CV? Var iki sebep:
1. CV dokumenttä veriler en önemni informaţiya insan için: duuması, üürenmesi,adresleri, çalışması, becermekleri. Bunnara görä belli olêr, neylän hem nezaman
zanaatlanardı o hem nicä dooru harcardı vakıdını.
2. Taa sık CV – bu ilk dokument, angısını lääzım göstermää komisiyaya, angısına görä
peydalanêr ilk bakış kandidatın çalışmaları için, becermekleri için. Onuştan önemni, ani CV-i olsun verili üüsek uurda. Aşaada verili CV-i yazmasında bir örnek:Üürenicinin adı, soyadı

Uzun Marina Vasilyevna

Duuma yılı, ayı, günü

2004 yıl iyülün16İlk üürenmäk yılları

2007-2011 y. gittim Komrat rayonunda Kongaz küüyündä«Papatya» uşak başçasına.

91Başlankı klaslar yılları
Gimnaziya klaslar yılları

2011-2015 y. pek ii notalarlan başardım başlankı şkolayı
Kongaz küüyün T.Zanet adına liţeyindä.
2015-2020 y. başardım hep o liţeydä 9-cu klası.

Üürenmäk erin adresi, telefonu

Komrat dolayı, Kongaz küüyü, Gorkiy sokaa...

Ev adresi, telefonnarı (ev/mobil)

Moldova Respublikası Gagauz Avtonom Bölgesi
Komrat rayonu, Kongaz küüyü, Oktäbrskaya sokaa, 240298....

E-mail... @mail.ruİnsannık kalitelerinin (soţial)Cuvapçı, kreativ, namuzlu...
kompetenţiyaları
Organizaţiya becermeklerin hem Şkolada klasta üç yıl sıravardar starosta oldum.
sınaşmakların kompetenţiyası
Kompyuter kullanması

Microsoft Office, Internet.

Hobi

Beenerim oynamaa voleybol, kendibaşına üürenerim ingliz
dilini...

Refleksiya tehnologiyalarıÜüredici oluşturêr didaktika proţesini hem düzer ölä şartları, ki üürenici kendi çalışmasında bu refleksiyayı kullansın, ona baalı olsun. O verer kolaylık üüretim proţesini
ilerletmää, herbir üüreniciyi hesaba almaa.
Refleksiya olur geçsin ya uroon bitkisindä, ya temanın bitkisindä, ya birkaç uroktansora. Önemni faktor, angısı busoy çalışmayı efektiv yapêr – refleksiyanın türlü formaları,çeşitleri.
Üüretim refleksiyanın formaları:
˗ verbal: aazdan, annatma, soruşturmak;
˗ nonverbal: yaratma, yazılı anketa, resim, poster.
Refleksiya becermekleri üüretim proţesindä olsun efektiv deyni, lääzım kompleksli kullanmaa onun türlü formalarını hem metodlarını. Onun büük faydası onda, ani ogösterer zorlukları hem köstekleri herbir etapta, olêr baş tedarık fikirin ilerlemesindä,üüretim çalışmanın annamasında.
Çalışmak refleksiyası – ölä refleksiya çeşidi, angısı kullanêr evdeki işini kontrol etmäk
etapında, proekt işlerin korumasında, ama onun kullanması uroon bitkisindä herbir üürenicin aktivliini gösterer; burada refleksiya üüselder üüretim motivaţiyasını hem uroon
neetlerin gerçekleştirmäk uurunu, nicä baş tedarık fikir ilerlemesindä, angısı ilerlederpraktika çalışmasını, yardım eder belli etmää zorlukları. Örnek:tabliţa, angısı belli eder
neyi biler ya bilmeer üürenici.
AnnamaBilärdimÜürendim92İsteerim bilmää

3.3. Sonuçları kantarlamak strategiyaları hem instrumentleri
Kriterial kantarlamak-notalamak – o bir kesilmäz hem diferenţial üüretimin kantarlamak-notalamak sisteması, nezaman üüretim hem kantarlamak-notalamak düzüler kriteriyaların hem deskriptorların yardımınnan.
• Kriterial kantarlamak-notalamak o, açan üürenicilerin başarıları ölçülerlär deskriptorların yardımınnan, angısı üüretim proţesindä üürenicinin individual başarısını gösterer hem da başarıya görä yardımcı olêr kompetenţiyanın düzülmesinä.
• Kantarlamak-notalamak kriteriyaları – o kurulu önemni kalitelär, onnarı üüretim verilmesindä olur görelim hem onnar, bir sistema gibi, bu türlü tanınacek:“kriteriya = üüreniciyi kaliteli üüretmäk proţesi”.
• Deskriptorlar – kaliteli kantarlamak-notalamak kriteriyaları, angıları üürenicininkompetenţiya uurunu gösterer hem gerçekleştirer (en küçük/minimal, orta, enüüsek/maksimal). Bunu hesaba alarak, deskriptorlar kolaylık vererlär kaliteli uşaan üüretim uurunu belli etmää.
Bitki vakıt üüretim proțesindä oldu büük diişilmeklär. Üüredicilerdän isteniler, ki üüretsinnär hem terbietsinnär becerikli, talantlı uşakları, üürenicilär dä diil sade bilsinnär,
ama becersinnär faydalı kullanmaa üürenilmişi yaşamakta. Bunnar tamannansınnar
deyni, üüredici türlü kantarlamak metodları, tehnologiyaları hem formaları lääzım kullansın.
Ne o kantarlamak?
- O bir sıkı baalantı üüredicinin hem üürenicinin arasında, angısı verer haber üürediciyä, angı uurda gerçeklendi koyulmuş subkompetențiyalar, hem gösterer üürenicilerin bilgilerin, becermeklerin, başarıların uurunu;- O bir proțes, angısı yaraştırêr real sonuçları standartlarlan hem subkompetențiyalarlan;- Üürenicilerin aktiv çalışması üürenmäk proțesindä.
Kantarlamanın neetleri: Belli etmää üürenicilerin becermäk uurlarını;
 Annamaa yannışlıkların sebepini; Doorutmaa üüredicinin hem üürenicilerin çalışmasını üüretmäk proțesindä.
Kantarlamanın funkțiyaları: Üüretmäk – verer stimul üürenmektä, yardım eder genişletmää hem zeedelemää
bilgileri.
 Terbietmäk – düzer üürenicilerdä dooru bakış üüretmäk proțesinä.
 Diagnostika – izleer üürenicilerdä bilgilerin kalitesini üüretmäk proțesin etaplarında.
 Doorudan – doorudêr üürenicilerin fikir çalışmasını ölä, ki annasınnar üüretmäkproțesini hem kantarlasınnar kendi bilgilerini.

93

Kantarlamanın davaları:• Göstermää üürenicilerin becermeklerini, ama diil yannışlıkları.
• İzlemää üürenicilerin individual ilerlemesini.
• Üüretmää üürenicileri kendi-kendilerini kantarlamaa.
• Motivlemää üürenicileri görmää kendi yannışlıklarını hem çözülmäk yolunu üüretmäk proțesindä.
• Kurmaa baalantı üüredicinin, üürenicinin hem anaların-bobaların arasında.
En önemni üürenicilerä deyni şkolada – o başarılar. Bunun için uşaklar lääzım becersinnär kantarlamaa kendi bilgilerini hem yaraştırabilsinnär üüredicinin notasınnan.
Zamandaş kantarlamak lääzım olsun annaşılı nicä üürediciyä, ölä dä üüreniciyä hem
anaya-bobaya.
kantarlamak

Ana-bobaüüredici- Düzer taa uygun, kaliteliüüretmäk- üürenmäkterbietmäk proțesini;- enileder kantarlamak
metodlarını, tehnikalarını;- bütünneştirer üürenicilerin
sonuçlarını.

üürenici- Annêêr, ani lääzım üürenmää,
bilmää gagauz dilini hem
literaturayı;- sınaşêr sistematik işä;- becerer kantarlamaa kendini
hem arkadaşlarını.

- Kablederinformațiya uşaan
bilgilerin uuru
için;
- yardımnêêr
üüretmäkproțesindä.

Kantarlamak olsun taa efektiv deyni, üüredici kendi çalışmasında lääzım kullansın
türlü metodları, formaları hem tehnikaları. İsteerim açıklamaa te bu metodları, tehnikaları hem formaları.
Hafta çıkışları
 Neçin lääzım kullanmaa hafta çıkışlarını?
Hafta çıkışlarında var baalantı üüredicinin hem üürenicinin arasında. Bu çıkışta üürenici belli eder ne üürendi bu hafta hem nesoy zorluklarlan karşıgeldi.
 Ne o hafta çıkışları?
Hafta çıkışları – o filacık, angısını üürenici doldurêr aftanın sonunda, cuvap ederäksoruşlara: Ne üürendim bu hafta?
 Nesoy soruşları annamadım?
 Nesoy soruşları koyaceydım üürenicilerä, eer olaydım üüredici, ki kontrol etmää
onnarın bigilerini?
94

Ne üürendim bu hafta?

Dmitriy Kara Çoban. Annatma: „Dua’’

Nesoy soruşlar annamadım?

Yok annaşılmaz soruşlar.

Nesoy soruşlar koyaceydım üürenicilerä, eer
olaydım üüredici, ki kontrol etmää onnarınbilgilerini?

Deerlär, ki ömürü adama verer Allaa.
Nicä düşünersiniz, Allahtan mı verili, ki OlakPetri olsun bölä cansız, tamah?

İki yıldız hem bir istemäk
Kullanılêr, kantarlarkan üürenicilerin yaratma işlerini.
Üüreniciyä veriler kolaylık, ki kantarlasın başka üürenicinin yaratmasını da belli etsin:• İki yıldız – ne beendi;• İstemäk – ne lääzım incelemää, inandırarak „neçin”.
Deyecez: Yaratma „Tarafım diişer”. (Var nicä vermää üürenicilerä G.Gaydarcının şiirindän sora „Tarafım diişer”).
İlk yıldız: Üürenicilär lääzım yazdırsınnar ana tarafımızın büünkü gözelliini, yaraştırarak çöllü taraflan.
İkinci yıldız: Açıklasınnar gagauzların çalışkannıını, musaafirliini.
İstemäk: Yaratmanın sonunda lääzım nışannasınnar, ani gelän evladboyların borcu
korumaa, ilerletmää ana tarafımızı.
Tehnika: Signallar ellänÜüredici annadarkan temayı, yapêr pauza da teklif eder, ki uşaklar göstersinnär
signalları ellän:• Bän annêêrım – büük parmak bakêr yukarı;• Bän annamadım – büük parmak bakêr aşaa.
Gözlettiynän signalları, üüredici koyêr soruş:• Ne siz annadınız?
• Ne siz annamadınız?
Cuvaplara analiz yapıp, üüredici ya ilerleder temayı, yada genä annadêr. Bu önemli,
ki annamaa olêr mı diişilmeklär üüretmäk proțesindä.
Başarı aacı
Uroo çıkış yapȇrız aaçta. Üürenicilär ekleerlär aaca:emiş – urokta çalıştım, sınışları dooru yaptım;
çiçek – çalıştım, ama var yannışlıım;
yaprak – büün olmadı, ama bän umutlanêrım.
Kantarlamak basamaklarıSınışlar kurulȇr basamaklara görä da kullanılȇr bir modulün yada temanın sonunda.
Uşaklar kendibaşına ayırêrlar basamaa. Örnek: 9 klas, tema “Danışmak“:95Orta uurda sınış.Yazın
cümleleri, koyarak
durguçluk nışannarını.
1. Kaç göcen sauş buradan.
2. Ah tarafım tarafım erineşil korafımÜüsek uura sınış. Yazın,diiştireräk danışmayı
cümlenin ortasına hem
bitkisinä.
1. Mamu, braksana büün
bän lelülara gideyim.
2. Dostlar, sabaa giderizgezintiyä.

En üüsek uurun sınışı.
Kurun cümlä shemalara
görä:
1. D, ......... .
2. ....., d, ..... .
3. .........., d.

Bu tehnologiya yardımnêêr görmää uşaklara bilgilerin uurunu temaya görä.
3 minutluk pauzaÜürenicilerä veriler 3 minut. Bu vakıt onnar lääzım gelsinnär çıkışa, baalasınnar eni
temayı yaşamak paalılıklarınnan, ilerledip cümleleri:
Bän diiştirdim bakışımı
.
Bän taa çok annadım____________________ .
Bän kanaat oldum _____________________ .
Bän duydum ____________________________ .
Bu sınış kaavileder uşakların bilgilerini.
Çıkış yapmak bir soruşlan
Üürenicilär lääzım çıkış yapsınnar temaya bir cümleylän, angısı cuvap edeceksoruşlara: kim?, ne?, nezaman?, neçin?, nesoy?
Örnek: masal „Garga”. Bir vakıtlarda şiret garga tamaalık beterinä kaybeder canını.
Test (materialın bir payına)
Bu formada test kantarlêêr üürenicilerin bilgilerini bir konkret temaya görä.
Üürenicilerin davası – beş minudun içindä cuvap etmää soruşlara.
Örnek: 5-ci klas. Tema: Söz sesleri. Vokal hem konson sesleri.
Üürenicinin soyadı hem adı _________________________________________
1. Ne biz işideriz hem söleeriz? ______________________________________
2. Kaç vokal sesi var lafta yaamur? ___________________________________
3. Al o lafları çevreyä, neredä ses taa az nekadar bukva: adım, gittik, oruç, yollar,
dokuz, üüsüz.
4. Bul çiftli konsonnarı:
l
b			
p
ş
r
c			 ç
t
d
k			J
n
96

5. Sırala kalın vokalları: _____________________________
Ayırmalı test (dooru cuvabı bulmaa)
Herbir üürenici kableder kartoçkaları bukvalarlan A C B D. Üüredici teklif eder, kiüürenicilär cuvap etsinnär koyulmuş soruşa barabar, kaldırıp kartoçkayı dooru cuvaplan:Örnek: Paylaştıran sayılıı belli edin:A) ikinciC) ikişär
B) ikisiD) ikidä-birÜüredici kısa zamanın içindä kantarlêêr uşakların bilgilerini da karar verer ilerletmää
temayı, yada genä açıklamaa.
İndeks-kartoçkalar
Geçtiynän bir temayı, üüredici daadêr kartoçkaları, angıların iki tarafında da var sınış.
Deyecez: K. Vasilioglu, annatma „Bucak”.
1-ci tarafında: Belli edin mikrotemaları annatmada „Bucak”.
2-ci tarafında: Belli edin, ne siz annamadınız, da düzün 3 soruş annaşılmadık momentlerä.

97BİBLİOGRAFİYA
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

ANA DİLİNDÄ (diktant toplumu 5-11 klaslar için) İ. D. Bankova, F. İ. Marinoglu.
BABOGLU N., Güz çiçekleri: Seçmä yaratmalar (şiirlär). Kişinev, Pontos, 2003.
BABOGLU N., Bir öküzümüz var N. Baboglu çevirdi T. Tahiroglu. Kişinev, 1984.
BABOGLU N., Publiţistika yazılarından. Kişinev, 2000.
BABOGLU N., Bir öküzümüz var//N. Baboglu çevirdi T. Tahiroglu. Kişinev, 1984.
BABOGLU N., Mumnar saalık için. Kişinev, Basım evi „Ana sözü”, 1989.
BABOGLU İ., VASİLİOGLU K., STOLETNÄYÄ A., Metodika teklifleri V-IX klaslar için, Chişinău, 2000.
8. BABOGLU N., BABOGLU İ., Gagauz literaturası: Hrestomatiya 7-ci klaslar için. Kişinev,
Ştiinţa, 1997.
9. BABOGLU N., BABOGLU İ., Gagauz literaturası: Hrestomatiya 7-9 klaslar için. Kişinev,
Ştiinţa, 1987.
10. BABOGLU N., BABOGLU İ., Gagauz literaturası: Hrestomatiya 10-11 klaslar için. Kişinev, Ştiinţa, 1987.
11. BANCOVA İ. D., MİLEVA V.G., Gagauz dilindä tabliţalar. Chişinău, 2010. 64s.
12. COŢOFAN M., DOBOŞ M., Chid de teorie literară. Bucureşti, Polirom, 2001.
13. ÇİMPOEŞ L., Duygu Başçası (şiir toplumu).
14. FİLİOGLU V., Ha, tutunalım kol-kola: Okulda üürenicilerä peet toplumu. Komrat,
2004.
15. FİLİOGLU V., Can sızıntısı : peetlär, poyemalar. Kişinev, 2005.
16. GAGAUZ DİLİ HEM LİTERATURA, 5-nci klas, Ştiinţa.
17. GAGAUZ DİLİ HEM LİTERATURA, 6-ncı klas, Ştiinţa.
18. GAGAUZ DİLİ HEM LİTERATURA, 7-nci klas, Ştiinţa.
19. GAGAUZ DİLİ HEM LİTERATURA, 8-nci klas, Ştiinţa.
20. GAGAUZ DİLİ HEM LİTERATURASI, 9-ncu klas, Ştiinţa.
21. GAGAUZ DİLİNDÄ control işleri, 10-uncu – 12-nci klaslara, Komrat, 2008.
22. GAGAUZÇA-RUSÇA-ROMINCA sözlük, Pontos, 2002.
23. GUŢU V., Ghid de implementare a curiculumului modernizat în învăţământul gimnazial. Основы национального куррикулума. Chişinău, 2007. 110 s.
24. KARA ÇOBAN D., Seçmä yaratmalar. Türk kültür ve sanatları örtek önetimi. Ankara,
2004.
25. KÖCÄ S., Var neyä yaşamaa. Kişinev, 2004.
26. KÖSÄ M. V., Gercik yerim: Şiirlär. Tiraspol, 1996.
27. KÖSÄ M.V., Gülümsemää diil günaa. Tiraspol, 1996.
28. KÖSÄ M., Düşünmeklär: peetlär. Komrat, 2000.
29. KUROGLU S., Kauş avaları: stihlar. Kişinev, 1977.
30. KUROGLU S, Üüsek kuşlar stihlar
31. KUROGLU S., Kızgın çiilar Kişinev karta moldoveneaska, 1974.
32. VASİLİOGLU K., Bucak dannarı, Ştiinţa, 2007.
33. YALANCI P., Sünmaz yıldızlar. Şiirlär. Kişinev, Huperion, 1995.
34. ZANET T., Dramaturgiya (yaratma pyesalar hem çevirmelär). Kişinev, 2006.
35. ZANET T., Akar yıldız. Şiirlär. Kişinev, 1998.

9836. БАБОГЛУ Н., Бужак ежеллери. Kишинев, 1979.
37. БАБОГЛУ Н., Гвоздики расцвели вновь: Повесть, рассказы (перевод сгагаузского). В. Измайлова, художник О. Градинарь. Кишинёв Литература
артистикэ, 1986.
38. БАБОГЛУ Н., Тарафымын пеетлери. Кишинёв, Литература артистикэ, 1988 (нагагаузском языке).
39. БАЗОВЫЙ КУРРИКУЛУМ. Нормативные документы TIPCM, 1998.
40. БОГДАНОВА O., Методика преподавания литературы. Москва, 1995.
41. БОРОДОВСКАЯ Н. В., РЕАН А. А., Педагогика. Учебник для ВУЗов. С.-Петербург,Питер, 2001. 299 с.
42. БУЛГАР С., Жан пазары. Кишинев, 1988.
43. ГЛЕБОВА Л. С., ГРЕКУЛОВА О. Д., Педагогический энциклопедический словарь.
Москва, Большая Российская энциклопедия, 2003. 527 с.
44. ГУЛЯЕВ Н.А., Теория литературы. Москва, Просвещение, 1977.
45. ГУЦУ В., КРИШАН А., Проектирование базового куррикулума. Методическое
пособие, 1998.
46. ДЬЯЧУК И., Избранные произведения о гагаузской литературе. Комрат, 2003.
47. КАРА ЧОБАН Д., Азбука открытий: стихи. Кишинев, 1989.
48. KЕСÄ M., Kысмет. Кишинёв, Литература артистикэ, 1973.
49. KЕСÄ M., Tопраан ÿрек дÿÿлмеси. Кишинёв, Литература артистикэ, 1983.
50. КУРОГЛУ С., Ÿÿсек кушлар. Кишинев, Литература артистикэ, 1982.
51. ПАНИНА Т., С., ВАВИЛОВА Л. Н. Современные способы активизации обучения:Уч. пособие для студ. высш. уч. заведений. Москва, Академия, 2006. s. 3–175.
52. Поспелов Г.Н., Теория литературы. Москва, Просвещение, 1978. стр. 230-261.
53. СМЕЛКОВА З. С., Современный урок русского языка и литературы. Ленинград,Просвещение, 1990. 239 с.
54. ТИМОФЕЕВ Л.И., ГУРАЕВ С.В., Словарь литературоведческих терминов. Москва,Просвещение, 1974. стр. 506.
55. TАНАСОГЛУ Д., Aдамын ишлери. Кишинев, 1969.
56. ФИЛИОГЛУ В., Йыл кушаан корафлары. Кишинев, 1985.
57. ФОНГЕЛЬСОН И., А. Урок литературы. Знания. Умения. Навыки. Творческий
поиск. Книга для учителя. Материк, Альфа, 2006. 95 с.
58. ЧЕБОТАРЬ П., Жана йакын. Кишинев, Литература артистикэ, 1989.
59. ЧЕБОТАРЬ П., Гагаузская художественная литература. Очерки. Кишинев, 1993.
60. ЧИМПОЕШ Л.С., Дастанный эпос гагаузов. Кишинёв, 1987.
61. ШВАРЕВА А. М., ФОМИНА Н. Б., Учение с увлечением. Сборник практических
материалов по использованию интерактивных методик в учебновоспитательном процессе. Хабаровск, Интернэшнл, 2005. s. 3–195.
62. СОВРЕМЕННЫЙ УРОК В КОНТЕКСТЕ ФОРМИРОВАНИЯ КОМПЕТЕНЦИЙ. И.К.
АКИРИ Республика Молдова, г. Кишинэу, Институт Педагогических Наук (ISE)
https://virtkafedra.ucoz.ua/el_gurnal/pages/vyp9/akiry.pdf
63. http://www.gbm.md/
64. https://grt.md/
65. https://gagauzinfo.md/

99

66. http://anasozu.com/
67. https://virtkafedra.ucoz.ua/el_gurnal/pages/vyp9/akiry.pdf
68. https://studopedia.su/4_1628_vidi-strategii-chteniya.html
69. http://www.elitarium.ru
70. http://aee.edu.md/
71. https://mecc.gov.md/ro/content/invatamint-general100