序

この本は，2021 年 8 月に水声社から刊行した『古代教会スラヴ語入門』の別冊として作ったものです。

体裁は，古代教会スラヴ語の文献の選文集で，ロシア本国で多数刊行されている同種の本を参考にしていますが，前著の前書きでも書いた通り，私の本は，「現代ロシア語をよりよく知るための」という但し書きのついた入門書ですので，テキストの中には，古代教会スラヴ語の文献ではないものも含まれています。テキスト⑥に挙げた『戦争と平和』の一節は，19 世紀ロシア文学を読むために，古代教会スラヴ語の知識が必要なことを実感していただくためにとり上げたものですし，テキスト⑫に挙げた『セルギイ・ラドネシスキイ伝』は，15 世紀ロシアの物語です。
テキストは合計 12 ですが，体裁は一定していません。原テキストを挙げ，それを『古代教会スラヴ語入門』で採用した標準化正書法で書き直し，同時に句読点や括弧などを補って読みやすくしたテキストをその次に挙げる，という二重テキスト形式が基本ですが，原テキストを挙げるだけで，その他の操作は省略している場合もあります。福音書の翻訳は，文語訳，口語訳含めて，各種手に入りますので，付していません。注も，くわしくつけている場合と，それほど詳しくはつけていない場合があります。いくつかのテキストには，写本のコピーを添えました。ひとつずつ，考えながら読んでいっていただけるように配慮してあります。

『ロシア文法の要点』から 25 年かけて書き継いだ私のロシア語文法シリーズは，これをもって終わりとなります。いままでに書いたものの不備を改める作業は続けるつもりですが，新しいものを書くことはありません。

一定量の著作を世に出そうと思えば，間違いをひとつもなくす，などという
5

ことは不可能です。私の本にもたくさんの間違いがありますが，長所も欠陥も含めて愛読してくださった読者の方々に，感謝を申し述べたいと思います。
また，この 25 年間，私のわがままを聞き続けてくださった水声社の鈴木宏氏にも，改めて感謝を申し述べます。

6

目次

選文集 …………………………………………………………………………… 9
テキスト①テキスト②
テキスト③
テキスト④
テキスト⑤
テキスト⑥
テキスト⑦
テキスト⑧
テキスト⑨
テキスト⑩
テキスト⑪

マリア福音書より「ラザロの復活」 ………………………………………… 11
ゾグラフォス福音書より「放蕩息子の帰還」…………………………… 18
アッセマニ福音書より「山上の説教」……………………………………… 22
福音書対応「イエスの処刑」……………………………………………………… 28
シナイ詩篇より 第 35 章 ………………………………………………………… 38
トルストイ『戦争と平和』より ………………………………………………… 41
キエフ断片より …………………………………………………………………………… 49
エニナ・アポストルより …………………………………………………………… 52
シナイ祈祷書より ……………………………………………………………………… 57
クローツ文書より ……………………………………………………………………… 61
スプラシル写本より「テレンティウス，アフリカヌス，ポンペイウスの受難」 …… 64

テキスト⑫ 『セルギイ・ラドネシスキイ伝』より
補遺①
補遺②
補遺③
補遺④
補遺⑤

悪魔払いの話 ……………… 98

サモイルの墓碑銘 ………………………………………………………………………… 107обидеть の受動（被動）形動詞が обиденный になる理由 ……………… 109ошибиться の不思議 ……………………………………………………………………… 116ˉсти に接頭辞を付した動詞 ………………………………………………………… 119лгать, ткать の不思議 …………………………………………………………………… 121

語彙 ……………………………………………………………………………… 125

選文集

凡例
『古代教会スラヴ語入門』の参照個所を引くときは，「→」で示します。
例：→ §58。（＝『古代教会スラヴ語入門』§58 参照）
著者の他の著作の参照個所を引くときは，「→」の後，書名を示します。
例：→『共通スラヴ語音韻論入門』§20。
標準化正書法による書き換えに関しては，次の点を注意してください。
・н̑ь, н̑и, л̑ь, л̑и, р̑ь, р̑и は н, л, р が軟子音であることを示す。нь, ни, ль, ли, рь, ри は н,л, р が硬子音（の異音としての半軟子音）であることを示す。
・主として外来語で使われる，ге, ги, ке, ки, хе, хи という子音字と母音字の連続がある場合，г̑е, г̑и, к̑е, к̑и, х̑е, х̑и と綴る方法は本書ではとらない。J.Kurz の «Slovníkjazyka staroslověnského» ではこの表記法が使われている。
例：кесар̑ь（皇帝）は外来語をそのまま写した綴りなので，J.Kurz の «Slovník
jazyka staroslověnského» では к̑есар̑ь と表記する。
・ъ, ь の書き間違いは修正する。
例：вьходити → въходити

テキスト①

マリア福音書より「ラザロの復活」『罪と罰』の末尾近くのエピソードでもお馴染みの「ラザロの復活」の話をマリア福音書（『ヨハネ伝』第 11 章，第 1 節〜第 44 節）から。«V.Jagić, Quattuor
evangeliorum versionis palaeoslovenicae codex Marianus» にしたがってテキストを示し，標準化正書法によって書き直したもの（句読点を入れる，文を区切る，小文字を大文字に直す，などの操作をして読みやすくしてあります）をその後に示します。注（最初ですので，やや詳しくつけました）は後者にそえてあります。翻訳は付しませんので，邦訳福音書を参考に読んでいってください。

[1] BÜ же единъ болÑ лазарь. отъ витани¸ градъца мариина. ś мартăсестрă ¸. [2] бÜ же мариÜ помазавъшиÜ ga мãро‚. ś отьръши ноćÜвласă своими. е¸же братръ ла(за)рь1 болÜаше. [3] посъласте же сестрÜ егокъ нему гл‚шти. ги се егоже любиши болитъ. [4] слăшавъ же ис рече. сиболÜзнь нÜстъ къ съмръти нъ о славÜ бжŚи. да прославитъ сÑ снъ бжŚие‚. [5] люблÜаше же ис март˝ и сестр˝ е¸ и лазарÜ. [6] егда же услăша Üкоболитъ. тъгда же прÜбăстъ на немьже бÜ мÜстÜ дъва дьни. [7] по томьже гла ученикомъ. śдÜмъ въ Śюде‚ пакă. [8] глашÑ ему ученици его.
учителю. нăнÜ искаах˝ тебе камениемь побити июдеи. ś пакă ли идеши
тамо. [9] отъвÜшта ис. не дьвÜ ли на десÑте годинÜ есте въ дьни. аште ктоходитъ въ дьне не потъкнетъ сÑ. Üко свÜтъ мира сего видитъ. [10] аште ликто ходитъ ношти‚. потъкнетъ сÑ. Üко нÜстъ свÜта о немь. [11] си рече ипо семь гла имъ. лазаръ другъ нашъ усъпе. нъ ид˝ да възбужд˝ и. [12]рÜшÑ же ученици(ци)2 его. ги аште усъпе спснъ б˝детъ. [13] Śс же рече осъмръти его. они же мьнÜшÑ Üко о усъпении съна глетъ. [14] тъгда рече11имъ ис не обину¸ сÑ. лазаръ умьрÜтъ. [15] и раду‚ сÑ васъ ради. да вÜр˝имете Üко не бÜхъ ту. нъ идÜмъ къ нему. [16] рече же тома нарицаемăблизнецъ. къ ученикомъ. śдÜмъ и мă да умьремъ съ нимь. [17] пришедъже ис въ витани‚ обрÜте и четăри дьни юже им˝штъ въ гробÜ. [18] бÜ жевитаниÜ близъ има. Üко пÑть на десÑте стадии. [19] ś мъноćи отъ июдеи
бÜах˝ пришъли къ мартÜ и марии. да утÜшÑтă-и о братрÜ ею. [20] мартаже егда услăша Üко ис грÑдетъ. сърÜте и. а мариÜ дома сÜдÜаше. [21] òечеже маръта къ ису. ги аште би сьде бăлъ. не би братръ мои умрълъ. [22]нъ ś нăнÜ вÜмъ. Üко егоже колижъдо просиши у ба дастъ тебÜ бъ. [23] глаеи ис. вьскръснетъ братръ твои. [24] гла ему марта вÜмь Üко вьскрьснетъвъ вьскрÜшение вь послÜдьнии дьнь. [25] òече еи ис. азъ есмъ вьскрÜшениеи животъ. вÜру¸и въ мÑ аште умьретъ оживетъ. [26] ś вьсÜкъ живă ивÜру¸и въ мÑ. не умьретъ въ вÜкъ. śмеши ли вÜр˝ сему. [27] гла емуеи ги. азъ вÜровахъ Üко тă еси хъ снъ бжŚи. грÑдăи вь весь миръ. [28] ś серекъши иде и призъва мари‚ сестр˝ сво‚ таи. рекъши учитель се естъ изоветъ тÑ. [29] она же Üко услăша въста ¸дро. и иде къ нему. [30] не бÜже не у ис пришелъ вь весь. нъ бÜ на мÜстÜ еÝе идеже сърÜте и маръта.
[31] śюдеи же с˝Ýеи съ не‚ въ дому. ś утÜша‚ште ‚. видÜвъше мари‚Üко ‚дро въста ś изиде. по неи ид˝ гл‚Ýе. Üко идетъ на гробъ. да плачетъсÑ ту. [32] мариÜ же Üко приде иде бÜ исъ. видÜвъши и паде ему на ногу.
гл‚шти ему ги. аште би бăлъ съде. не би мои братръ умрълъ. [33] Śс жеÜко видÜ ‚ плач˝шт˝ сÑ. ś пришедъшÑ¸ съ не‚ июде¸ плач˝штÑ сÑ.
запрÜти дху. и възм˝ти сÑ самъ [34] и рече къде положисте и. глашÑ емуги грÑди виждъ. [35] и просльзи сÑ исъ. [36] глаах˝ же июдеи. виждь каколюблÜаше и. [37] едини же отъ нихъ рÜшÑ. не можааше ли сь отвръзăиочи слÜпоуму. сътворити да и сь не умьретъ. [38] äс же пакă прÜтÑ вьсебÜ приде къ гробу. бÜ же пешть и камень належааше на неи. [39] гла исвъзьмÜте камень. çла ему сестра умеръшааго марта ги юже смръдитъ.
четврÜдьневънъ бо естъ. [40] гла еи ис. не рÜхъ ли ти Üко аште вÜруеши.
узьриши слав˝ бжи‚. [41] вьзÑсÑ же камень идеже бÜ умерă лежÑ. Śсже вьзведе въ Śспрь очи и рече. Oтче хвал‚ тебÜ възда‚. Üко услăшамÑ [42] азъ же вÜдÜхъ. Üко вьсегда ме(не)3 послушаеши. нъ народа радисто¸штааго окръсть рÜхъ. да вÜр˝ им˝тъ Üко тă мÑ посъла. [43] и се рекъ.
гласомь велиемь възъва. лазаре грÑди вонъ. [44] ś изиде умерă. обÑзанъногама и р˝кама. укроемь ś лице его убрусомъ обÑзано. гла имъ исъраздрÜшите и и не дÜите его śти.
12

テキスト①【注】1
за が欠ける。V.Jagić のテキストでは (2ци が余分。V.Jagić のテキストでは (3 не が欠ける。V.Jagić のテキストでは (マリア福音書より) で補う。
) でくくられている。
) で補う。

標準化正書法で書き直したもの[1] BÜ же ˜динъ болÑ1 ìазар̑ь2 отъ œитани¸ градьца мариина3 и íартăсестрă ¸4. [2] BÜ же íари¯ помазавъши¯5 г(оспод)а6 мãро‚ и отьръши7ноćÜ 8 власă 9 своими, ˜¸же братръ 10 ìазар̑ ь болÜаше. [3] ðосъласте жесестрÜ11 ˜го къ н˜му12 гл(агол)‚Ýи: «ç(оспод)и, се ˜гоже13 любиши, болитъ.»[4] óлăшавъ же é(су)с(ъ) рече: «óи14 болÜзнь нÜстъ15 къ съмръти16, нъ

о17 славÜ б(о)жии, да прославитъ сÑ с(ă)нъ б(о)жии ˜‚18». [5] ìюблÜаше же
é(су)с(ъ) íарт˝ и сестр˝ ˜¸ и ìазар¯. [6] ˆгда же услăша ¯ко болитъ,тъгда же прÜбăстъ на н˜мьже бÜ мÜстÜ19 дъва дьни20. [7] ðо томь21 же
г(лаго)ла ученикомъ22: «éдÜмъ23 въ éюде‚ пакă». [8] çла(гола)шÑ ˜муученици24˜го: «Ěчителю25, нăнÜ искаах˝ тебе камени˜мь26 побити июдеии пакă ли идеши тамо». [9] ïтъвÜÝа é(су)с(ъ): «îе дъвÜ ли на десÑтегодинÜ27 ˜сте въ дьни28. AÝе кто ходитъ въ дьне28, не потъкнетъ сÑ, ¯косвÜтъ мира сего видитъ. [10] AÝе ли кто ходитъ ноÝи‚, потъкнетъ сÑ,¯ко нÜстъ свÜта о29 немь». [11] óи30 рече и по семь31 гл(гол)а имъ: «ìазаръ
другъ нашь усъпе32, нъ ид˝ да възбужд˝ и33». [12] òÜшÑ же ученици˜го: «ç(оспод)и, аÝе усъпе, с(ъ)п(а)с(е)нъ б˝детъ». [13] é(су)с(ъ) же рече осъмръти ˜го, они же мьнÜшÑ ¯ко о усъпении съна г(лаго)летъ. [14] ôъгдарече имъ é(су)с(ъ) не обину¸ сÑ34: «ìазаръ умьрÜтъ35. [15] и раду‚ сÑвасъ ради, да вÜр˝ имете36 ¯ко не бÜхъ ту. нъ идÜмъ къ н˜му». [16] òечеже ôома нарицаемă близнець37 къ ученикомъ: «éдÜмъ и мă да умьремъ38съ нимь». [17] ðришедъ же é(су)с(ъ) въ Vитани‚, обрÜте и четăри дьни39
юже40 им˝Ýь41 въ гробÜ. [18] ВÜ же Vитани¯ близъ é(˜русали)ма ¯ко пÑтьна десÑте стадии42 [19] и мъноćи43 отъ июдеи бÜах˝ пришьли44 къ íартÜи íарии, да утÜшÑтă-и45 о братрÜ ˜ю. [20] íарта же ˜гда услăша, ¯коé(су)с(ъ) грÑдетъ 46, сърÜте 47 и, а íари¯ дома сÜдÜаше 48. [21] òече жеíаръта49 къ éсу(су): «ç(оспод)и, аÝе би сьде бăлъ, не би братръ моиумрълъ50, [22] нъ и нăнÜ вÜмь51, ¯ко ˜гоже колижьдо просиши у б(ог)а,дастъ тебÜ б(ог)ъ52». [23] ç(лаго)ла ˜и éс(усъ): «Vъскрьснетъ братръ твои».
[24] ç(лаго)ла ˜му íарта: «VÜмь, ¯ко вьскрьснетъ въ въскрÜшени˜53 въ13