VELDSANITASIEGOEIE PRAKTYKE VIR WATER, VEE EN
MENSE IN LANDELIKE SUID-AFRIKA

Inleiding
Die “WASH in Watersheds” inisiatief integreer water, sanitasie en higiëne (WASH)
aktiwiteite en veeverbetering en bewaringsprogramme om die gesondheid vanmense,diere en die omgewing te verbeter. Conservation South-Africa (CSA) pas
hierdie raamwerk in landelike gebiede toe om waterhulpbron volhoubaarheid en die
veerkragtigheid van water in kwesbare waterskaars gebiede te verbeter.
Hierdie handleiding is die basis vir ‘n kapasiteitsbou program vir eweknie-onderwys.

Erkening:
Hierdie dokument is gebaseer op Veld Sanitation: Good Sanitation and Hygiene Practices
for Herders in the Veld (Maart 2018), vervaardig deur Conservation South Africa enConservation International met ondersteuning van die Africa Biodiversity Collaborative
Group (ABCG) en die United States Agency for International Development (USAID). Die
Alfred Nzo Distriks Municipaliteit (ANDM) en World Vision South Africa (WVSA) het ook tot
hierdie weergawe bygedra. Na aanleiding van die loodsprojek in uMzimvubu Catchment
Partnership, Oos-Kaap, is die materiaal aangepas vir gebruik in ander landelike gebiede.
Hierdie derde uitgawe is moontlik gemaak deur die ruim ondersteuning van ‘n private
skenker.
Afrikaans vertaling deur Elvine Dirkse en Sharley Saul, Oktober 2022.
Ontwerp en redigering deur Jive Media Africa.
Aanhaling:
Rose, C. (2019) Good practices for water, livestock and people in rural South Africa.
Conservation South Africa.

Foto krediete:
Voorblad: ©Conservation International / foto deur Caroline Rose
P2-3:

©Conservation International / foto deur Caroline RoseP7:	Top – ©Conservation International / foto deur Trond Larson,
Bottom – ©Conservation International / foto deur Caroline Rose
P8:

Foto deur Lynn Greyling, Pixabay

P9:	Savanna foto – ©Conservation International / foto deur Michael Grover,Grasslands foto – ©Conservation International / foto deur Trond Larson,
Succulent Karoo foto – ©Charlie Shoemaker
P11:©Conservation International / foto Caroline Rose

P15:

©Conservation International / foto Caroline Rose

P27:

©Conservation International / foto Caroline Rose

P30:

©Conservation International / foto Caroline Rose

Inhoud
Veldsanitasie ������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 2
Fasiliteerder inligting ����������������������������������������������������������������������������������������������� 4
Suid-Afrika se biodiversiteits brandpunte������������������������������������������������������������� 6
Veld ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 9
Waarvandaan kom water��������������������������������������������������������������������������������������� 10
Water vir lewe ��������������������������������������������������������������������������������������������������������� 11
Waterberging ���������������������������������������������������������������������������������������������������������� 12
Sleutel boodskappe: Veldsanitasie����������������������������������������������������������������������� 14
Sleutel boodskappe afdeling �������������������������������������������������������������������������������� 15
Boodskap 1: Weet wat kieme is en wat dit doen������������������������������������������������ 16
Boodskap 2: Was jou hande gereeld ������������������������������������������������������������������� 20
Boodskap 3: Onthou die kritieke tye van hande was����������������������������������������� 23
Boodskap 4: Skoon water is nie noodwendig skoon water nie ����������������������� 25
Boodskap 5: Berg water veilig ������������������������������������������������������������������������������ 27
Boodskap 6: Voorkom dat vullis in waterkanale gestort word ������������������������ 28
Maak ŉ waterstelsel in ŉ bottel ��������������������������������������������������������������������������� 31

1

VELDSANITASIEWATER, VEE EN GESONDHEID IS VERBIND
Mense en vee het
skoon water nodig
om gesond te wees. Een
manier om bewus te wees
van die verbande tussen
water, vee en gesondheid
is deur goeie sanitasie enhigiëne toe te pas, veral wanneer
jy in die veld is. Gesonde mense,
gesonde diere en skoon en gesondeomgewing laat mense toe om gesonde,
produktiewe lewens te lei.

Maak seker dat mense en
diere aparte waterbronne
gebruik

Versamel altydwater stroomop van
waar die diere en die
vee drink2

Hallo, my naam is Lwazi en ek werk
vir Conservation South Africa. Ek leer
mense oor die natuurlike omgewing en
hoe ons kan saamwerk om dit te beskerm.
Water, veral skoon water, is skaars.
Mense kan ’n rol speel om hulself, hul
vee en hul gemeenskappe teen skade
te beskerm deur die ses sleutel
boodskappe in hierdie gids
te volg. Daar moet opgetree
word om mense en vee sewelstand te beskerm.

Hallo, Ek is Mbali
en werk saam met Lwazi byConservation South Africa. Ek leer
mense hoe hulle hulself gesond kan
hou. Jy sal ons deurentyd in hierdie
gids sien terwyl ons inligting met jou
deel oor veldsanitasie en hoe om
jou omgewing en jouself
gesond te hou.

3

Fasiliteerder informasie
Bewustheid en kennis oor veldsanitasie is belangrik aangesien ons optrede
as mense die omgewing kan benadeel en ook ons en ons vee siek kan maak.
Hierdie gids bevat inligting om kennis rondom veldsanitasie op te bou en teverduidelik waarom dit belangrik is.
Daar is twee dele. Die eerste deel stel inligting bekend oor en verduidelik
inligting oor die omgewing en die natuurlike hulpbronne – soos water, gronden plante – waarvan ons afhanklik is om ons te onderhou. Dit verduidelik ookhoekom dit belangrik is om die omgewing te beskerm en te bewaar.

IN DIE EERSTE AFDELING SAL JY LEER OOR : Die konsep van veldsanitasie	Suid-Afrika se biodiversiteit –brandpunte en veld tipes ofbiome
 Klimaatsverandering Belangrikheid van die veld

Die tweede deel bevat ses sleutel
boodskappe om gemeenskappe in te
lig oor hoe om higiëne en grondgebruik
praktyke vir beide menslike enlewendehawe gesondheid te verbeter.
Hierdie ses boodskappe kan in verskillende
werkswinkels bespreek word.

Met opvoeding en bewustheid kan
hierdie impakte verminder word deurgedragsverandering rondom higiëne
praktyke en begrip van hoe sanitasie enhigiëne praktyke verband hou met die
natuurlike omgewing.

4

DAAR IS ‘KOM ONS PRAAT DAAROOR’ -VRAE DEUR DIE GIDS.
Voorstelle oor hoe deelnemers aan die vrae kan werk, sluit in: Persoonlike reaksie, werk in stilte.
	Vinnige “buzz” besprekings. Deelnemers draai na die persoon langs hulle en deel
inligting.
	Klein groepbesprekings. Vier tot ses deelnemers in elke groep is gewoonlik ŉgoeie grootte.
	Hele groepbesprekings met alle deelnemers. Dit kan plaasvind as gevolg van
terugvoer van persoonlike refleksie , gonsgroepe of kleingroepe, of enige
stadium in die werkswinkel. Vrae word so gemerk:

KOM ONS PRAAT DAAROOR!
Kook jy jou water voor jy dit bêre?
NEEM DIE VOLGENDE STAP: Wanneer jy by die huis
kom, maak seker dat al jou houers bedek is met ’n skoon
deksel of lap.

ALGEMENE RIGLYNE VIR DIE FASILITERING VAN WERKSWINKEL:	
Moedig aktiewe deelname aan op ŉ manier wat deelnemers help om te sien
dat hulle waardevolle bydraes het om tot die besprekings te maak.
	Gebruik die strokiesprente om vrae aan te moedig en om storie vertelling van
hul eie ervarings aan te moedig.
	Moedig deelnemers aan om die inligting op hul konteks toe tepas op ŉ manier wat prakties is en maklik is om voort te gaan.
	Beklemtoon die belangrikheid van opvoeding van beide mans envroue. Bevorder besprekings oor geslagskwessies op ŉ sensitiewe
manier. Moedig bydrae en besprekings van beide manlike envroulike deelnemers aan.
	
Sluit alle groeplede in, selfs diegene wat nie goed kan
lees nie. Vra die deelnemers vrae oor die sprokiesprenteof oorvertel van storie om te verseker dat almal die
boodskap verstaan. Sommige groepe kan dit geniet om
die situasies te rolspel om die boodskap te illustreer.
	Moedig die deelnemers aan om tuis deur hul gids te gaan. Hulle
kan die prente en boodskappe aan familielede verduidelik en hulle
aanmoedig om te leer.
5

Suid-Afrika se
biodiversiteit brandpunte
Alle lewende dinge is van mekaar afhanklik. In die natuur skep hierdie
afhanklikheid netwerke. Wanneer die stelsel in balans is, sê ons dit is
volhoubaar. Wanneer sekere diere of plante verwyder word, kan spesies wat van
hulle afhanklik is doodgaan – en die biodiversiteit van die gebied benadeel word.

Bio =
Lewe

Diversiteit =Verskeidenheid

Suid Afrika het driebiodiversiteit –brandpunte.
Hierdie gebiede het groot
biodiversiteit wat bedreig
word meestal deurmenslike aktiwiteite:

KaapseBlomstreek

Biodiversiteit =’n Volhoubare
netwerk van
verskeidenheid
lewende dinge wat
saamleef

SOUTH AFRICA

Die SukkulenteKaroo(gedeel met Namibia)

Maputoland Pondoland Albany(gedeel met Mosambiek en
Swaziland)

INDIAN OCEAN

SOUTH
ATLANTIC
OCEAN

Dit is uiters belangrik om maniere te vind vir die mens om in harmonie met die natuur teleef. Veldsanitasie uitdagings kan gekoppel word aan biodiversiteit brandpunte. Jou
gemeenskap het ’n rol om te speel om dit aan te spreek. Leer oor die uitdagings
wat jou area in die gesig staar en wees ’n voorbeeld vir ander. Jou optrede het ’n
impak op die biodiversiteit van jou area.
6

Bedreigings vir biodiversiteit
Ons biodiversiteit word bedreig, meestal deur menslike aktiwiteite soos oorbeweiding,menslike ontwikkeling, groeiende bevolking, boerdery, onbeplande en onbeheerde veldbrandeen plantasies van uitheemse bome.
Klimaatsverandering is nog ’n bedreiging vir biodiversiteit wat veroorsaak word deur dieverbranding van fossielbrandstowwe soos olie en steenkool.

WAT IS KLIMAATS VERANDERING?
Klimaatsverandering verwys na langtermynveranderinge in die gemiddelde weer van
verskillende streke regoor die wêreld. Dit
word oor die algemeen gesien as veranderingin die weerpatrone, soos wat ons verwag het.
Soos die aarde warmer word, verander die
weer en is daar toename in die frekwensie
en intensiteit van droogtes, vloede en anderuiterse weer gebeurtenisse.
Klimaatsverandering raak almal en alles. Ons
kan almal rol speel om te help om die impak
van klimaatsverandering te verminder.

KOM ONS PRAAT DAAROOR!
1.	Watter veranderinge in die weerpatrone het jy die
afgelope paar jaar in jou omgewing opgemerk?
2.	Watter effek het dit op jou gemeenskap se aktiwiteitesoos boerdery gehad?
3. Hoe kan jy die biodiversiteit in jou area beskerm?
7

Hoekom is veld belangrik?
	
Veld en weiveld is die tuiste van die meeste van Suid-Afrika se kommunaleboere en meeste van die landelike gemeenskappe in die land.
	
Gesonde veld verseker bron van inkomste vir veeboerdery en landbou.
Gesonde veld verhoed gronderosie en bevorder reënwaterinflitrasie in die
grond sodat dinge kan groei.
	
Veld gebiede verskaf kos, medisyne en materiaal vir skuiling sodat mense
kan oorleef. Hulle stoor water sodat ons skoon water kan drink. Hulle
absorbeer skadelike gasse uit die atmosfeer sodat ons skoon lug kan
inasem en blou lug kan hê.
	
Dit is belangrik om die verhouding tussen mense en die natuurlike
omgewing te verstaan en die voordele wat dit bied. Hierdie voordele
verseker die welstand van die vee wat op die veld wei en die gemeenskappe
wat van hulle afhanklik is vir hul bestaan.

PL A N TEG RO EI B IOM E IN S U ID -A FRI KA
FYNBOSSUKKULENTE KAROOWOESTYN
NAMA KAROOGRASVELDSAVANNAALBANY RUIGTEINDIESE OSEAAN(KUSLYN)
WOUDE

8

VELD
Daar is verskillende tipes plantegroei of veld in Suid-Afrika, wat tipiese
landskap tipes uitmaak wat bekend staan as biome. Elke bioom het
spesifieke omgewingstoestande, plante en dierelewe. Daar is 8 biome in
Suid-Afrika, maar in hierdie gids sal ons fokus op:

SAVANNA
Savanna, ook bekend as “Bosveld”, bestaan
uit baie gras met houtagtige bome en struike.
Somers is warm met goeie reënval tot 1000mm,
terwyl winters koud is. Dit kom voor in Limpopo,
Mpumalanga, Noordwes en KwaZulu-Natal,
asook Botswana, Zimbabwe en Namibië.

GRASVELD
Grasvelde bevat verskeie soort grasse met
baie min struike of bome. Daar is somerreënval,
dikwels met donderstorms, en ryp in die winter.
Daar is baie vleilande, en brande speel belangrikerol in die herlewing van grasveld. Dit kom voor in
die Oos-Kaap, Vrystaat, Gauteng, die binnelandvan KwaZulu-Natal en Mpumalanga.

SUKKULENTE KAROODie Sukkulente Karoo bestaan uit heuwelagtige en soms
bergagtige omgewing, met gebroke veld. Dit ontvang
beperkte water, reënval wissel tussen 240-290 mm per
jaar. Somers is baie warm, met temperature dikwels bo
40oC. Plantegroei is hoofsaaklik semi-woestyn struike
veld met baie vetplante, insluitend vygies. Die aantal
plantspesies is baie hoog, en baie van die spesies isuniek aan Suid-Afrika. Dit word in die Noord-Kaap en
die Wes-Kaap aangetref.

KOM ONS PRAAT DAAROOR!
1.

In watter tipe landskap woon jy?

2. Kan jy enige water verwante uitdaging in jou landskap beskryf?
3. Hoe beïnvloed hierdie kwessies die biodiversiteit van jou omgewing?
9

Waar kom water
DIE WATERKRINGLOOP
Die aarde se atmosfeer is geslote stelsel. Geen water kom in of uit die stelsel
nie. Alle water beweeg voortdurend rond in die watersiklus.

HIERDIE WATERDAMP STYG IN
DIE LUG OP WAAR DIT AFKOEL EN
KONDENSEER IN WATERDRUPPELSEN WOLKE VORM

WOLKE

WATERDAMPKOM DIE
ATMOSFEERBINNE

VERDAMPING

NEEREËNWATER VLOEI IN RIVIERE EN
VLEILANDE IN EN WORD IN DIEGROND OPGENEEM. SOMMIGEDAARVAN VLOEI SELFS NA DIE
SEE. LANGS DAARDIE REISVERDAMP DIT IN DIEATMOSFEER EN DIE SIKLUS
BEGIN WEER.

R

OPPERVLAK WATER

IE
RIV

Ons kan in die watersiklus sien dat dieselfde
water om en om beweeg van die see na die
wolke en terug na die grond toe.

10

vandaan?
WATER VIR DIE LEWE
WATER UIT DIE WOLKE VAL
OP DIE GROND AS REËN,SNEEU OF HAEL
Water kom as
fonteine uit die
grond

ERSLAG

Water is lewe. Allelewe – plante, diereen mense – het dit
nodig. Mense het baie
gebruike vir watersoos drink, kook, was,gewasse verbou en vee
onderhou.

VLEILAND

R
E
T
A
W
ROND

G

Daar is baie maniere
waarop ons water
kan opvang, maar ons
moet onthou om teverseker dat ons net
skoon water gebruik,
wat goed is vir ons
gesondheid.

KOM ONS PRAAT DAAROOR!
1. Bespreek die water siklus.
2. Waar kry jy jou water vandaan? Dink jy dit is skoon?
NEEM DIE VOLGENDE STAPPE: Vir skole en jeugdiges wat
gereeld bymekaar kom, kan jy ’n waterstelsel in ’n bottel maak.
Kyk na die aktiwiteit aan die einde van die gids.

11

WATERBERGINGEK GAANHIERDIE VLEIUITDROOG
EN GEWASSE
PLANT.

MOENIE DIT DOEN
NIE! DIT IS ’N ŉ
VLEILAND. DITSTOOR WATERREGDEUR DIE
JAAR.

WATER VERSAMELIN ’N RIVIER VAN
GRONDWATER EN
OPPERVLAKAFLOOP.
GROOT VOLUMESWATER WORD
STROOMAF NA DIE
SEE VERVOER .

VLEILANDE STOOR EN HOU NATUURLIKE WATERSKOON. DIE WATER IS DALK NIE VEILIG VIR MENSEOM TE DRINK NIE. DIE VLEILAND VERWYDERSOMMIGE BESOEDELENDE STOWWE UIT DIE WATER,
WAT DIT DIKWELS SKOON GENOEG MAAK VIR
PLANTE EN DIERE. DIT STEL OOK SKONER WATER AS
OPPERVLAKWATER VRY.

DAMME IS MENSGEMAAKTE RESERVOIRS WAT
DIE VLOEI VAN RIVIERWATER STOP OF BEPERK.
DAMME WORD GEBRUIK OM WATER TE BERG VIRMENSLIKE VERBRUIK, GEWASSE EN INDUSTRIËLEPROSESSE. DIT WORD OOK GEBRUIK VIR
VISVANG, BOOTVAART EN SWEM.

AAN WATTER SOORTWATERBRONNE IN JOU AREA
KAN JY DINK?
12

water
stroomindie vleiland grond en plantestoor en filtreer water

skonerwater word
stadigvrygestelUitheemse plante en waterbronne
WAT IS UITHEEMSE
PLANTE EN HOEKOM
MOET ONS DITVERWYDER?

UITHEEMSE PLANTE IS PLANTE WAT VAN
ANDER LANDE NA SUID-AFRIKA GEBRING
IS, SOOS DAARDIE WATTEL EN BLOEKOM,
WAT DAAR OORKANT GROEI.

HULLE IS DORSTIGE
PLANTE EN GEBRUIKMEER WATER AS
INHEEMSE PLANTE.
DIT KAN VLEILAND
GEBIEDE UITDROOG
EN KEER DATFONTEINE VLOEI.

HULLE GROEI OOK VINNIGER EN KAN OORGRASVELDE VERSPREI, WAT WEIDINGS GEBIEDE
VERMINDER. DIT VERANDER DIE HELE EKOSISTEEM
EN KEER DAT PLAASLIKE PLANTE EN GRASSEGROEI. DIT BEÏNVLOED WATER INFILTRASIE ENVERHOOG GRONDEROSIE.

JY KAN UITHEEMSE PLANTEEN BOME VERWYDER DEUR
BASTROOP, BAS IN ’N RINGVERWYDER OF DIE BOOM AFKAP.

UITHEEMSE BOME BRAND BAIE WARM
TYDENS VELDBRANDE, WAT MEER
SKADE AAN DIE VELD AANRIG.
DIT VERHOOG GRONDEROSIE EN
VERMINDER WATERKWALITEIT
DEUR MINDER WATERINFILTRASIE IN DIE GROND.
13

Sleutel boodskappe:
VELDSANITASIE
Nou dat ons weet van die gebiede waarin ons woon en
die watersiklus, kom ons praat oor veldsanitasie deurop ses sleutel boodskappe te fokus.

boodskap 1

boodskap 2

Weet watkieme isen wat dit
doen.

Was jouhandebehoorlik.

boodskap 3

boodskap 4

Onthou die
kritieketye vanhandewas.

Helder water
is nie noodwendig skoon
water nie.

boodskap 5

boodskap 6

Berg
water
veilig.
14

Voorkom dat
vullis in water
kanale gestortword.

Sleutel boodskap afdeling
Onthou, daar is drie besprekingspunte
vir elke afdeling.

HOEKOM MAAK DIT SAAK?
Bied ’n verduideliking

WAT OM TE DOEN
Fokus op praktiese aksies wat geneem kan word

SLEUTEL WOORDE
Help afrigters om sleutelkonsepte te onthou

15

Boodskap 1: Weet wat kieme
is en wat dit doen
HOEKOM MAAK DIT SAAK?
KIEME IS KLEIN MIKRO-ORGANISMES WAT SIEKTES VEROORSAAK. KIEME IS
SO KLEIN DAT DIT NIE MET DIE BLOTE OOG RAAK GESIEN KAN WORD NIE.
KIEME KAN MENSEEN DIERE SIEK
MAAK. ALMAL IS
KWESBAAR,
VERAL JONG
KINDERS ENOUER GROOTMENSE.

Kieme op jou hande
wat 600 keer
vergroot is met
behulp van ’nmikroskoop.

WAT OM TE DOEN
 Was jou hande deeglik met seep en skoon water Verhoed dat kieme versprei deur goeie higiëne toe te pas Weet die kritiese tye om hande te was Moenie vuil of onbehandelde water drink nie Bedek kos en borde/eetgerei om kontaminasie te verhoed
deur vlieë
 Bou toilet struktuur weg van water geriewe. Moenie ontlas
naby water geriewe nie As jy nodig het om toilet toe te gaan wanneer jy weg vanformele struktuur is, maak ’n gat en bedek dit. As die grondte hard is, bedek die ontlasting met blare, takkies of klippe Wees bewus van waterverwante siektes

SLEUTEL WOORDE: SIEKTE KIEME VERSPREIDING VUIL
16

Bly gesond met water
WATER IS LEWE
- ALLE LEWENDE
DINGE HET DITNODIG OM TEOORLEEF EN OM
GESOND TE BLY.

ONGELUKKIG, AS JY
NIE SKOON WATERHET OM TE DRINKEN TE GEBRUIK VIR
SKOONMAAK, KAN
DIT MENSE SIEK
MAAK.

WATERVERWANTE SIEKTES WORDOORDRAAGBAAR AS JY BESMETTE WATERDRINK. VOORBEELDE VAN DIE SIEKTES IS,CHOLERA EN TIFUS.

DAAR IS ’N
VERSKEIDENHEIDWATERVERWANTESIEKTES WAT
VERSPREI WORD
DEUR KIEME.

TIFUS EN CHOLERA IS ERNSTIGE SIEKTESWAT KOORS, KOPPYNE, BRAKING EN DIAREE
VEROORSAAK.

OM JOUSELF TE BESKERM
MOET JY ATYD JOU HANDEMET SEEP EN SKOONWATER
WAS.

17

Wat is waterverwante
insek siekteverspreiders?
WATERVERWANTE INSEK VEKTORSIEKTES, IS ’N SIEKTE WAT
VERSPREI WORD DEUR INSEKTE,SOOS MUSKIETE WAT IN WATER BROEI.

WEES VERSIGTIG VIR MALARIA!
DIT KAN ERNSTIGE KOORS,KOUE RILLINGS, KOPSERE EN
BEWERASIE VEROORSAAK.

DIE RISIKO KAN VERMINDER WORD DEUR
STAANDE WATER TE VERWYDER WAT NABYHUISE IS.

DAAR IS BAIE MANIERE WAT
MENSE SIEKTES KAN KRYWANNEER HULLE NIE SKOONWATER GEBRUIKOM TE DRINKEN TE
WAS NIE.

HIERDIE SIEKTES KAN JOUBAIE SIEK MAAK EN KANDIAREE VEROORSAAK.

BAIE MENSE VERAL KINDERS WORD SIEK MET DIAREE. OUER MENSE
EN BABAS ONDER TWEE JAAR IS VERAL ’N RISIKO. HULLE
MOET DADELIK BEHANDELING KRY, ANDERS KAN DIT LEI TOTERNSTIGE SIEKTE OF DOOD.
MET ’N KLEIN BIETJIE KENNIS KAN MEESTE VAN HIERDIESIEKTES VERHOED WORD EN MENSE KAN GESONDE LEWENS LEI.

 WAT WEET MENSE IN JOU OMGEWING VAN DIEOORSAAK VAN DIAREE SIEKTE?

 WAT KAN GEDOEN WORD OM DIT TE VERHOED?
18

Wat is diaree?
DIAREE IS ‘N TOESTAND WAAR IEMANDTEN MINSTE DRIE LOS, LOPERIGE OF
WATERIGE STOELGANGE PER DAG HET.
DIT WORD GEWOONLIK VEROORSAAK DEUR
ONHIGIËNIESE TOESTANDE WAAR KIEMEGEVIND WORD.
WANNEER JY DIAREE HET, KAN JOU LIGGAAM
NIE VOEDINGSTOWWE UIT JOU KOS ABSORBER
NIE. JY KAN MAKLIK DEHIDREER WAT SLEG IS
VIR JOU LIGGAAM.

DIT IS BAIE BELANGRIK OM JOU
HUIS SKOON TE HOU EN JOU
HANDE GEREELD TE WAS OM TEVERHOED DAT JY SIEK WORD.

MAAK SEKER JY DRINKSKOON WATER EN DATJY NIE WAS IN VUIL
WATERBRONNE NIE.

BEDEK KOS BINNE JOU HUISOM DIT WEG TE HOU VAN
VLIEË WAT SIEKTES KANVEROORSAAK.

NOTA: WATERDRAENDE SIEKTES IN JOU OMGEWINGSAVANNA GRASVELDGRASVELD(Mpumalanga, Limpopo)(Oos-Kaap, Kwazulu-Natal)

Malaria en Bilharzia

Cholera en siektes wat diaree veroorsaak

KOM ONS PRAAT DAAROOR!
1.	Kan jy paar waterverwante siektes noem in jou
omgewing?
2.	Wat is goeie persoonlike higiëne gewoontes wat dieverspreiding van kieme en hierdie siektes kan voorkom?
VAT DIE VOLGENDE STAP: Kyk dat al jou kos en borde
bedek is by die huis. So nie, kry deksels om dit te bedek.
19

Boodskap 2: Was jou hande
deeglik
HOEKOM MAAK DIT SAAK?
Om die regte manier van handewas te ken, verseker dat diehandewas effektief is en dat jou hande skoon is.

WAT OM TE DOEN
Om behoorlik te
was moet jy:

Jou hande nat
maak en seepaansmeer.

Skrop alle kante vir 20 sekondes,
insluitend jou palm, die agterkant
van jou hande en tussen jou vingers.

As daar nie seepis nie gebruik as ofskoon , droë grond.

Spoel hande
goed af met
skoon water.

Droog jou hande
met ’n skoon lap
af en waai jou handein die lug.

As jy nie lopendewater het nie, maakjou eie tippy tap.

Sing die geluk met jouverjaardag liedjie twee
keer om te onthou
dat jy 20 sekondes
lank moet was.

20

SLEUTELWOORDE: HANDEWAS SEEP AS WATER

Hoe om ’n tippy tap te maak
As jy nie lopende water by die huis het nie, moet jy verseker dat jy nog altyd
skoon water beskikbaar het vir was, skoonmaak, drink en kook. Om skoon
water te hê help om te verhoed dat kieme versprei en verhoed dat
jy ook siek word.
Skoon water moet gestoor word in houers en die tippy tap kan helpom water skoon te hou vir hande was.

Wat jy nodig het vir ’n tippy tap:

seep

plastiek
water
houer
gereedskap
vir grawetoue

2 gevurkte stokke 2 meter lank
2 reguit stokke 1 meter lank
Grawe twee gate
45 sentimeter diepen sowat 60 sentimeter
uitmekaar.

kers en naald

Plaas die gevurkte
stokke in die gate
en maak seker hulle
is op een vlak.

gruis

Vul die gate met
grond en klippe pak
styf teen mekaar.

Olie die onderkant van die
stok om termiete te voorkom.
21

Verhit die naald by
die kers en maakgate in die
water houer.

Hang die houer en seep op die
kruisstokke en plaas hulle op
die gevurkte stokke.

Maak n gat in die
seep en trek die
tou deur.
Maak ’n gruis area tussen
die regop stokke om ’nmodderige gebied
te voorkom.

Vul die houer
met skoon
water en maakdie tou vas.

Maak die anderkant van
die tou aan die punt van
die hefboom stok vas.
gruis

KOM ONS PRAAT DAAROOR!
1. D
 ink jy daaraan om jou hande te was by die huis ofwanneer jy in die veld is?
2. Wat gebruik jy om jou hande te was?

22

VAT DIE VOLGENDE STAP: Leer jou familie om die“Geluk met jou verjaardag” liedjie twee keer te singwanneer hulle hande was, om seker te maak hulle doen
dit deeglik.

Boodskap 3: Onthou die
kritiese tye vir handewas
HOEKOM MAAK DIT SAAK?
Verhoed die verspreiding van kieme en beskerm jouself teen siekte
met handewas. Daar is 5 tye wanneer dit krities is om jouself enander te beskerm teen kieme.

WAT OM TE DOEN
Was jou hande
gereeld met seep enskoonwater, veral…

Na jy ontlas of die
toiletgebruik het

Voor jy kos voorberei
of eetVoor jy ’n kind kos
gee

Wanneer jy
terugkeer
huis toenadat jy
buite gewerk
het.

Nadat jy ’n baba se
doek geruil het.

SLEUTELWOORDE: BESKERMING 5 KRITIESE TYE HANDEWAS
23

Dit is krities om hande te was voor en na ons kos eet. Dit isbelangrik wanneer ons saam met familie en vriende, by die
huis, of by seremonies waar ons kos deel, eet.

KOM ONS PRAAT DAAROOR!
Wat is die beste manier om hierdie inligting met
ander te deel?
VAT DIE VOLGENDE STAP: Wees ’n voorbeeld
vir ander deur te onthou om jou hande te wastydens die belangrike tye.
24

Boodskap 4: Deurskynende water
is nie noodsaaklik skoon water nie
HOEKOM DIT SAAK MAAK
Water kan besmet wees wanneer besoedeling of kieme dit vuil maak. Dit
kan skoon lyk maar nogsteeds skadelik wees. Besmette water kan gebeur
wanneer: Toilette gebou is naby waterbron of kanale Ontlasting spoel in strome wanneer dit reën Rommel, insluitend doeke en dooie diere word in waterkanale gestort Grafte is te naby aan waterkanale geleë
 Vee ontlas in of naby water Diptenke word nie onderhou nie

WAT OM TE DOEN
Bou toilette weg van waterbronneen vleilande.

Wanner daar nie toilette isnie, grawe ’n gat en bedek
ontlasting met grond.
Doeke moet op aangewese
plekke weggegooi word en nie
naby waterbronne nie. Doeke
bevat kieme wat skadelik isvir diere en mense.

Gebruik verskillende waterbronne
vir vee en mense.

Omhein waterbronne
wat vir mense
gebruik word.

Stort diptenk
afval ver van
waterbronne af.

SLEUTELWOORDE: BESMETTING TOILETTE VULLIS
25

WATER IS NIE ALTYD SOSKOON SOOS DIT LYK NIE.
MENSE KAN SIEK WORD VAN
DRINK OF WAS MET WATER WAT
NIE SKOON IS NIE.

WATER IS LEWE ALLE LEWENDE DINGEHET WATER NODIG OM TEOORLEEF EN OM GESONDTE BLY!

‘N GESONDE STROOMHET BAIE ORGANISMESWAT DAARIN WOON, MAARBESOEDELDE STROME
HET BAIE MIN.

BAIE SUID-AFRIKAANSE RIVIERE IS BESOEDEL METROMMEL, CHEMIKALIEË, VAN HUISE EN INDUSTRIE EN
ONTLASTING MATERIAAL (MIS EN URINE) VAN DREINE EN
RIOOLAANLEGTE, SKADELIKE MIKRO-ORGANISMES ENCHEMIKALIEË KAN MENSE SIEK MAAK EN DIE ORGANISMESDOOD MAAK WAT HELP DAT WATER GESOND BLY.

WAT ISDIE
PROBLEEM?

NOTA: KWESSIES IN JOU GEBIEDSAVANNA,GRASSLANDSUKKULENTE
KAROO(Mpumalanga, Limpopo)(Noord-Kaap)

Erosie, rommel,
vullis storting en
doeke in waterkanale,uitheemse plante, sandmyne en stukkende
krane

Ou infrastruktuur,
lekkenderioolaangelegte,
erosie en uitheemse
planteGRASVELDE(Oos-Kaap)

Storting van vullis,
karkasse en doeke,
ou infrastruktuur,
toilette naby aanwaterbronne en
erosie

KOM ONS PRAAT DAAROOR!
1. Aan watter kwessies kan jy dink in jou gebied?
2. Wat kan jy doen aan die kwessies?

VAT DIE VOLGENDE STAP: Maak seker jou toilet is nie
naby waterbronne nie, as dit is, werk saam met jou familie en
verwyder dit.
26

Boodskap 5: Berg water veilig
HOEKOM MAAK DIT SAAK
Water wat by ’n versamelpunt veilig is, kan by die waterbron
besoedel word, terwyl water vervoer word of binne die huis besmet
raak as gevolg van vlieë en vuilhande.

WAT OM TE DOENGEBRUIK HOUERS WATVOEDSELVEILIG IS OM
WATER TE BERG.

GEBRUIK HOUERS METDEKSELS EN SMAL
NEKKE ON KONTAMINASIETE VERMINDER.

MOENIE HOUERS GEBRUIK WAT
VOORHEEN CHEMIKALIEË, MELKOF SAP BEVAT HET NIE.

BEHANDEL WATER
DEUR DIT TE KOOK EN
DAN TE LAAT AFKOEL. DIT
MAAK KIEME DOOD.

MOENIE WATER OPVANG VAN BRONNE WAAR VEEDRINK NIE. DIERE URINEER EN ONTLAS IN WATER EN
MAAK DIT ONVEILIG VIR MENSE.

STOOR WATERHOUERS WEG VAN
HITTE EN DIREKTE SONLIG.

KOM ONS PRAAT DAAROOR!
Kook jy jou water voor jy dit berg?
VAT DIE VOLGENDE STAP: Wanneer jy by die huis kom, maakseker dat al jou waterhouers met skoon deksels of lap bedek is.

SLEUTELWOORDE: BERGING HANDEWAS KONTAMINASIE

27

Boodskap 6: Voorkom dat vullis
in waterkanale gestort word
HOEKOM DIT SAAK MAAK
Om vullis in waterkanale te stort, kan mense en diere siek maak enlaat kieme toe om te versprei. Dit affekteer plante wat in en om diewater groei.

WAT OM TE DOEN
Doeke moet op
aangewese plekke
weggegooi word en nie naby
waterbronne gestort wordnie.

Moenie dierekarkasse naby
waterbronne weggooi nie.

Kweek jou gewasse weg
van waterbronne om teverhoed dat chemikalieë diewaterkanale binnedring. Was
jou vrugte en groente om
insekdoders te verwyder.

As jy rommel weggooi,probeer altyd om teherwin, hergebruik en herbenut.

Vermy die gebruik van
chemikaliëe, plaagdoders,kunsmis of insekdoders naby
waterbronne. Dit kan plante,diere en mense benadeel.
Werk saam met jou
gemeenskap om tebesluit waar vullis gestort
kan word.

Moet nie vullis in die
omgewing gooi nie, hou
dit tot jy ’n drom kry.

Moenie rommel strooi nie.
Hou jou omgewing skoon.
Vlieë is ’n teken van vuil
toestande.

SLEUTELWOORDE: BESMETTING TOILETTE VULLIS
28

Wat is rommelstrooi?
ROMMELSTROOIING VIND PLAAS WANNEER AFVALNIE BEHOORLIK ONTSLAE VAN GERAAK WORD NIE,
SOOS WANNEER JY PLASTIEKPAKKIES, OMHULSELSEN VRUGTESKILLE OP DIE GROND GOOI.

DIT IS BELANGRIK OM NIE ROMMEL TESTROOI NIE, WANT DIT BENADEEL DIE
OMGEWING. DIT BEÏNVLOED MENSLIKEGESONDHEID, VERSPER WATERWEË EN
BENADEEL PLANTLEWE.

ROMMEL KAN SELFS IN
STROME EN DIE SEE GESPOEL
WORD, WAT WATERBESOEDELINGVEROORSAAK.

29

JY MOET DIT VERMY OM ROMMEL TESTROOI, WANT DIT BESOEDEL DIE GROND
EN WATER EN NEEM AL HOE MEER VAN
ONS GROND OP.

DIT KAN OOK GEËET
WORD DEUR DIERE WAT
HULLE SIEK MAAK.

VERMYROMMELSTROOIING EN
STREEF DAARNA OM TE
VERMINDER, TE HERWIN EN
TE HERGEBRUIK. DIT SALHELP OM JOU OMGEWINGEN GESONDHEID TE
BESKERM.

KOM ONS PRAAT DAAROOR!
1. Waar gooi jy jou vullis?
2. Het jou gemeenskap aangewese stortingsterrein?
VAT DIE VOLGENDE STAP: Praat met U gemeenskap oor’n aangewese vullisplek wat weg van waterbronne en huis is.
30

MAAK ’N WATERSTELSEL IN ’N BOTTELHIERDIE AKTIWITEIT IS VIR SKOLE OF JEUGGROEPE WAT GEREELD BYMEKAAR KOM

JY SAL BENODIG:
2 plastiek 2-liter bottels
2 sade van dieselfde tipe(suikerbone werk goed )
Grond
Water

Sit bietjie
grond in die
bodem van elkebottel, gooi een
saadjie in elkebottel en bedek met
nog ’n bietjie grond.

Kyk vir die
volgende paar
weke hoe die
plante groei.

Gooi dieselfde
hoeveelheid water inelke bottel (net genoeg
om die grond klam temaak). Maak die deksel
op een van die bottels
toe en laat die ander
een oop staan.

WAT GEBEUR?
Die plant in die oop bottel
het droog geword en het
uiteindelik gevrek. Dit isomdat die plant in hierdie
bottel water aan die
omgewing verloor, en omdat
sy deksel oop is, verlaat
al die water uiteindelik diebottel.

Moenie enige
water by enige
van die bottels
voeg nie.

Vog verdamp

Geslote watersiklus
binne verseëlde
bottelDie plante in die toebottel het gegroei
omdat die waterin die bottel gebly
het. Hierdie bottel
is ’n voorbeeld van’n geslote stelsel
wat die water siklus
binne die bottel hou.

Dit is ’n voorbeeld van hoe die watersiklus werk en
hoe water van die aarde af op in die wolke beweeg enweer na die aarde terugval, dit sirkuleer in dieselfde
patroon.
31

Notes________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
32