មាតិកា
បុព្វកថា

...............................................................................................................................................Iអារម្ភកថា ..............................................................................................................................................IIអារម្ភកថាពីវិទ្រយាសា្ថ្រនគរុកោសល្រយ .................................................................................................................... IIIអារម្ភកថាពីមូលនិធិនីបប៉ុន ................................................................................................................... IVស្រចក្ដីថ្ល្រងអំណរគុណ ...........................................................................................................................Vគណៈកម្មការរៀបរៀង .............................................................................................................................Vស្រចក្ដផី មើ្ដ ៖ ចរិតលក្ខណៈន្រកម្មវធិ សី ខុ ភាពសិកសា្រ ៖ តើតវូ្រ រៀន និងបង្រៀនយ៉ង្រ ដូចម្ដច
្រ ?........................XIX១. តើមនុស្រសមានសុខភាពល្អព្រញមួយជីវិតមានន័យដូចម្ត្រច? .......................................................................... XIX
២. សារៈសំខាន់ន្រការរៀន និងបង្រៀនមុខវិជា្ជ្រសុខភាពសិក្រសា ...............................................................................XX៣. ចរិតលក្ខណៈសម្របត្តិន្រសុខភាពសិក្រសាជាមុខវិជា្ជ្រមួយ ................................................................................... XXII៤. គោលដៅអភិវឌ្រឍន៍ប្រកបដោយចីរភាព (SDGs) និងសុខភាពសិក្រសា.............................................................XXIIIជំពូកទី ១៖ សុខភាព .................................................................................................................................1
១. ទិដ្ឋភាពផ្រស្រងៗន្រសុខភាព .................................................................................................................................1
២. សុខភាពគឺជាសិទ្ធិមនុស្រស.................................................................................................................................... 3
៣. សុខភាពនៅអំឡុងព្រលកំពុងអភិវឌ្រឍ ................................................................................................................ 4
៤. ការលើកកម្ពស់សុខភាព ...................................................................................................................................... 4

៤.១. សវតារន្បញ្ញត្តិក្នុងការលើកកម្ពស់សុខភាព ................................................................................................ 4
៤.២. កតិកាសញ្ញ្អូតាវា៉្ (Ottawa Charter) សម្្ប់លើកកម្ពស់សុខភាព .............................................................. 5
៤.៣. កតិកាសញ្ញ្ទីក្ុងបាងកកសម្្ប់ការលើកកម្ពស់សុខភាពនៅក្នុងសកលភាវូបនីយកម្ម .................................... 6
៥. គំនិតផ្តួចផ្តើមអំពីសុខភាពសិក្រសា ........................................................................................................................ 6

៥.១. វត្ថុបំណង និងគំនិតផ្តួចផ្ដើមន្សុខភាពសិក្សា .............................................................................................. 6
៥.២. អត្ថន័យសំខាន់ និងសរៈសំខាន់ន្ការអប់រំសុខភាពនៅតាមសលារៀន .......................................................... 7
៥.៣. ទំនាក់ទំនងរវាងសុខភាព និងការអប់រំ .......................................................................................................... 8
៦. គំនិតផ្ដួចផ្ដើមរបស់ប្រទ្រសកម្ពុជាលើក្របខណ្ឌធនធានផ្ត្រតលើប្រសិទ្ធភាពន្រការអប់រំសុខភាព ........................ 8
៧. អនាគតន្រសុខភាពសិក្រសាក្នុងប្រទ្រសកម្ពុជា ...................................................................................................... 9ជំពូកទី ២៖ របៀបរងកាយរបស់អ្នកធ្វើការ (យន្តការ និងមុខងារន្ររងកាយរបស់អ្នក) ......................... 13
១. ទម្រង់រូបផ្គុំ និងមុខងារន្រសារពាង្គកាយមនុស្រស..................................................................................................13

១.១. ទម្ង់រូបផ្គុំន្សរពាង្គកាយមនុស្ស (កោសិកា ស្ន ជាលិកា និងសរើរាង្គ) ......................................................14
២. ទម្រង់រូបផ្គុំ និងមុខងាររបស់សរីរង្គ ...................................................................................................................16

២.១. ប្ព័ន្ធចលករ ...........................................................................................................................................16
២.១.១. គ្្ងឆ្អឹង .......................................................................................................................................16
VIIIមាតិកា

២.១.២. សច់ដុំ...........................................................................................................................................16
២.២. ប្ដប់របត់ឈាម .....................................................................................................................................18
២.២.១. របត់ឈាម .....................................................................................................................................18
២.២.២. ការតម្ូវសមា្ព្ធឈាម .....................................................................................................................19
២.៣. ប្ដប់ដង្ហើម ...........................................................................................................................................19
២.៤. ប្ព័ន្ធប្សទ ......................................................................................................................................... 20
២.៤.១. មជ្ឍមណ្ឌលប្សទ ........................................................................................................................21
២.៤.២. បរិមណ្ឌលប្សទ (ប្ព័ន្ធប្សទសូមា៉្ទិច និងប្ព័ន្ធប្សទស្វ័យប្វត្តិ) ......................................... 22
២.៥. ប្ដប់រំលាយអាហារ ............................................................................................................................... 23
២.៦. ប្ព័ន្ធនោម ............................................................................................................................................. 24
២.៧. ប្ព័ន្ធអង់ដូគ្ីន ...................................................................................................................................... 25
២.៨. ប្ព័ន្ធវិញ្ញ្ណ ......................................................................................................................................... 26
២.៩. ប្ដប់បន្តពូជ ......................................................................................................................................... 27
២.៩.១. ប្ដប់បន្តពូជបុរស (ទម្ង់រូបផ្គុំ និងមុខងរ) ................................................................................... 27
២.៩.២. ប្ដប់បន្តពូជស្ត្ី (ទម្ង់រូបផ្គុំ និងមុខងរ)...................................................................................... 28
២.១០. ប្ព័ន្ធភាពសុំា ...................................................................................................................................... 29
៣. យន្តការដ្រលគំទ្រសកម្មភាពមនុស្រសក្នុងជីវិតប្រចាំថ្ង្រ ..................................................................................... 30

៣.១. ថ្រលំនឹងន្ផ្ន្កខាងក្នុង និងយន្តការតម្ូវ ................................................................................................ 30
៣.២. ការតម្ូវកម្ដ្......................................................................................................................................... 30
៣.២.១. ការផលិត និងការរំសយកម្ដ្រាងកាយ ............................................................................................ 30
៣.២.២. យន្តការតម្ូវកម្ដ្..........................................................................................................................31
៣.២.៣. ការប្្ប្ួលសីតុណ្ហភាពព្លថ្ង្ .................................................................................................... 32ជំពូកទី ៣៖ ការលូតលាស់ និងការអភិវឌ្រឍរបស់កុមារ ............................................................................. 37
១. ការអភិវឌ្រឍរបស់មនុស្រស ................................................................................................................................... 37
២. គោលការណ៍ន្រការលូតលាស់ និងការអភិវឌ្រឍរបស់កុមារ ................................................................................. 38

២.១. កុមារភាគច្ើនមានការអភិវឌ្ឍទៅតាមលំដប់លំដោយមួយជាក់លាក់ ........................................................... 38
២.២. ទិសដៅជាក់លាក់ត្ូវបានសង្ក្តឃើញក្នុងការលូតលាស់ និងការអភិវឌ្ឍ ....................................................... 39
២.៣. និរន្តរភាពន្ការលូតលាស់និងការអភិវឌ្ឍ និងភាពខុសគ្ន្ន្ល្បឿនលូតលាស់របស់សរើរាង្គ និងជាលិកា............ 39
២.៤. វាមានអំឡុងព្លសំខាន់ និងអំឡុងព្លវ្ទនារម្មណ៍ក្នុងដំណើរការលូតលាស់ និងការអភិវឌ្ឍរបស់កុមារ.......... 40
២.៥. ការលូតលាស់របស់បុគ្គលមា្ន្ក់ៗកាន់ត្មានការប្្ប្ួលខា្ល្ំងទៅតាមវ័យ ...................................................... 40
៣. អំឡុងព្រលន្រការលូតលាស់ និងការអភិវឌ្រឍទៅតាមវ័យ..................................................................................41

៣.១. ការលូតលាស់ និងការអភិវឌ្ឍអំឡុងព្លដើមកុមារភាព................................................................................41
៣.១.១. ការលូតលាស់កាយសម្បទា .............................................................................................................41
៣.១.២. ការអភិវឌ្ឍន្មុខងរចលករ ............................................................................................................ 42
៣.១.៣. ការអភិវឌ្ឍពុទ្ធិ ............................................................................................................................... 42
៣.១.៤. ការអភិវឌ្ឍផ្ន្កសតិអារម្មណ៍ និងផ្ន្កសង្គម...................................................................................... 42មាតិកា

IX

៣.២. ការលូតលាស់ និងការអភិវឌ្ឍអំឡុងព្លពាក់កណ្ត្លកុមារភាព .................................................................. 43
៣.២.១. ការលូតលាស់ និងការអភិវឌ្ឍកាយសម្បទា ....................................................................................... 43
៣.២.២. ការអភិវឌ្ឍចលករ .......................................................................................................................... 43
៣.២.៣. ការអភិវឌ្ឍពុទ្ធិ............................................................................................................................... 43
៣.២.៤. ការអភិវឌ្ឍផ្ន្កសតិអារម្មណ៍ និងផ្ន្កសង្គម ..................................................................................... 43
៤. កតា្ត្រនានាដ្រលមានឥទ្ធិពលចំពោះការលូតលាស់ និងការអភិវឌ្រឍរបស់កុមារ ...................................................... 45ជំពូកទី ៤៖ ភាពសា្អ្រត អនាម័យ និងសុខភាព.......................................................................................... 49
១. ភាពសា្អ្រត និងអនាម័យផ្ទ្រល់ខ្លួន និងបរិសា្ថ្រន (ផ្ទះ សាលារៀន ទីក្រុង/សហគមន៍) ................................................49

១.១. ភាពស្អ្ត និងអនាម័យផ្ទ្ល់ខ្លួន .................................................................................................................49
១.២. ភាពស្អ្ត និងអនាម័យក្នុងផ្ទះ ....................................................................................................................51
១.៣. អនាម័យសលារៀន ................................................................................................................................ 52
១.៤. អនាម័យតាមទីក្ុង និងសហគមន៍ ............................................................................................................ 56
១.៤.១. ការចោលកាកសំណល់ ................................................................................................................... 56
១.៤.២. ទឹកស្អ្តសម្្ប់ទទួលទាន និងប្ព្ឹត្តិកម្មទឹកស្អុយ .......................................................................... 56
២. ដំបូនា្ម្រនសម្រ្រប់ការបង្កើតភាពសា្អ្រត និងអនាម័យបរិសា្ថ្រនផ្ទ្រល់ខ្លួន .................................................................. 58

២.១. ការបង្ក្រការពុលចំណីអាហារ .................................................................................................................... 58
២.២. ការសមា្អ្ត .............................................................................................................................................. 59
៣. ការអនុវត្តអនាម័យល្អ ..................................................................................................................................... 60

៣.១. បច្ច្កទ្សលាងសមា្អ្តដ្ប្កបដោយប្សិទ្ធភាព..................................................................................... 60ជំពូកទី ៥៖ របៀបរស់នៅ និងសុខភាព ................................................................................................... 65
១. ទមា្ល្រប់របៀបរស់នៅ និងសុខភាពរបស់កុមារ ...................................................................................................... 65

១.១. ការលូតលាស់/ការអភិវឌ្ឍ និងទមា្ល្ប់របៀបរស់នៅ ....................................................................................... 65
១.២. ការបង្កើតទមា្ល្ប់រស់នៅជាមូលដ្ឋ្ន .............................................................................................................67២. របបអាហរ/អាហរូបត្ថម្ភ និងសុខភាព ..............................................................................................................68២.១. តើការទទួលទានមានន័យដូចម្ត្ចចំពោះសុខភាពមនុស្ស ..............................................................................68២.២. លក្ខណៈន្ឥទ្ធិពលរបបអាហារ ..................................................................................................................69
២.៣. របបអាហារដ្លល្អសម្្ប់សុខភាព ......................................................................................................... 70
២.៣.១. សរៈសំខាន់ន្សរជាតិចិញ្ចឹមរបស់កាបូអុីដ្ត .................................................................................71២.៣.២. សរៈសំខាន់ន្សរជាតិចិញ្ចឹមរបស់លីពីដ ....................................................................................... 72
២.៣.៣. សរៈសំខាន់ន្សរជាតិចិញ្ចឹមរបស់ប្ូត្អីុន ................................................................................... 72
២.៣.៤. សរៈសំខាន់ន្សរជាតិចិញ្ចឹមរបស់សរជាតិខនិជ ............................................................................ 72
២.៣.៥. សរៈសំខាន់ន្សរជាតិចិញ្ចឹមរបស់វើតាមីន ...................................................................................... 73
២.៣.៦. សរៈសំខាន់ន្សរជាតិចិញ្ចឹមរបស់អាហារមានជាតិសរស្ (ជាតិស្ករដ្លមិនអាចរំលាយ) .................. 74
២.៣.៧. បរិមាណសរជាតិចិញ្ចឹមក្នុងរបបអាហារដ្លត្ូវបានណ្នាំ .............................................................. 74
២.៤. ទមា្ល្ប់ន្ការជ្ើសរើសអាហារប្កបដោយសុវត្ថិភាព និងសន្តិសុខ .................................................................76
៣. លំហត់ប្រណ និងសុខភាព ..............................................................................................................................78Xមាតិកា

៤. ការសម្រ្រក/ការទទួលទានដំណ្រក និងសុខភាព ............................................................................................... 80
៥. ទមា្ល្រប់សុខភាពរបស់មនុស្រសព្រញវ័យ និងអាយុសង្រឃឹមរស់ ................................................................................ 80ជំពូកទី ៦៖ ការបងា្ក្ររជំងឺបណា្ត្រលមកពីរបៀបរស់នៅ .............................................................................. 85
១. ជំងឺបណា្ត្រលមកពីរបៀបរស់នៅទូទៅក្នុងចំណោមប្រជាជនកម្ពុជា ..................................................................... 85
២. ជំងឺបណា្ត្រលមកពីរបៀបរស់នៅ និងលក្ខខណ្ឌផ្រស្រងៗទៀតទាក់ទងនឹងទមា្ល្រប់របៀបរស់នៅ .................................87

២.១. ជំងឺបណ្ត្លមកពីរបៀបរស់នៅ ..................................................................................................................87
២.២. បញ្ហ្សុខភាពផ្ស្ងៗទៀតទាក់ទងនឹងទមា្ល្ប់របៀបរស់នៅ............................................................................91
២.២.១. ទំនាក់ទំនងរវាង BMI-ការស្ល្ប់ ........................................................................................................91
២.២.២. ភាពធាត់ខា្ល្ំង និងកង្វះទម្ងន់ ........................................................................................................... 92
២.២.៣. ជំងឺកង្វះឈាមក្ហម ................................................................................................................... 93
៣. ការបងា្ក្ររជំងឺបណា្ត្រលមកពីរបៀបរស់នៅ និងរបបអាហរ/អាហរូបត្ថម្ភ .............................................................. 95

៣.១. ការអនុវត្តទមា្ល្ប់របៀបរស់នៅចាំបាច់ ......................................................................................................... 95
៣.២. សរៈសំខាន់ន្ការស្ូបយកប្ូត្អីុនល្អសម្្ប់សុខភាព ............................................................................96
៤. ការអនុវត្តល្អប្រសើរក្នុងចងា្វ្រក់ជីវិតប្រចាំថ្ង្រ .....................................................................................................96

៤.១. ការថ្រក្សាប្ព័ន្ធថ្រលំនឹងជីវសស្្ត ...........................................................................................................96
៤.២. នាឡិកាជីវសស្្ត .....................................................................................................................................97
៤.៣. ទមា្ល្ប់របៀបរស់នៅដើម្បីរក្សាចង្វ្ក់ជីវសស្្តធម្មតា ....................................................................................98
៥. របបអាហរមិនសមស្រប និងបញ្ហ្រសុខភាព.......................................................................................................99ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង វិធីបងា្ក្ររ និងការពារ ............................................................................................ 103
១. និយមន័យន្រការបង្កម្ររោគ និងកតា្ត្រចម្របងទាំងបីន្រការបង្កម្ររោគ ...............................................................103

១.១. និយមន័យន្ជំងឺឆ្លង ...............................................................................................................................103
១.២. ម្រោគ ..................................................................................................................................................104
១.៣. ផ្លូវបង្ករោគ/ការឆ្លងជំងឺ៖ ការឆ្លងជំងឺតាមផ្លូវបញ្ឈរ និងការឆ្លងជំងឺតាមផ្លូវផ្ដ្ក .................................................105
១.៤. ភាពងយឆ្លងជំងឺរបស់ធ្មួល ......................................................................................................................106
២. យន្តការរបាំងការពារប្របជីវសាស្ត្រ ...............................................................................................................106

២.១. របាំងការពារប្បរូបសស្្ត ......................................................................................................................106
២.២. របាំងការពារប្បគីមីសស្្ត .....................................................................................................................107
២.៣. ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំ........................................................................................................................................107
២.៣.១. ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំធម្មជាតិ...................................................................................................................109
២.៣.២. ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំតំណប ឬប្ព័ន្ធភាពសុ្ំបន្សាំ ....................................................................................109
២.៣.៣. ភាពធន់ន្ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំ .............................................................................................................. 111
៣. ការបងា្ក្ររជំងឺឆ្លង ............................................................................................................................................. 111

៣.១. តើបុគ្គលមា្ន្ក់ៗអាចធ្វើអ្វីបានខ្លះ? ............................................................................................................ 112
៣.២. តើសលារៀនអាចធ្វើអ្វីបានខ្លះ? .............................................................................................................. 113
៣.៣. តើសង្គមអាចធ្វើអ្វីបានខ្លះ? ..................................................................................................................... 114
មាតិកាXI

៤. ជំងឺឆ្លងជាទូទៅនៅក្នុងប្រទ្រសកម្ពុជា .............................................................................................................. 114

៤.១. ជំងឺគ្ុនឈាម ........................................................................................................................................ 114
៤.២. ជំងឺគ្ុនចាញ់ ......................................................................................................................................... 115
៤.៣. ជំងឺរប្ង ............................................................................................................................................... 116
៤.៤. ជំងឺឆ្ក្ឆ្កួត............................................................................................................................................... 117
៤.៥. ការបង្ករោគដោយបរាសិត ........................................................................................................................ 117
៤.៥.១. ការបង្ករោគដោយព្ូនសំប៉្ត ......................................................................................................... 118
៤.៥.២. ការបង្ករោគដោយព្ូនមូល ............................................................................................................. 118
៤.៦. ការបង្ករោគក្នុងពោះវៀន .......................................................................................................................... 119
៤.៦.១. ការពុលចំណីអាហារបង្កដោយម្រោគ .............................................................................................. 119
៤.៦.២. វិធីបង្ក្រការពុលចំណីអាហារ ..........................................................................................................120
៥. បញ្ហ្រប្រឈមថ្មីជាមួយនឹងជំងឺឆ្លង .................................................................................................................... 121

ជំពូកទី ៨៖ សុខភាពភ្ន្រក និងសុខភាពមាត់ធ្ម្រញ ..................................................................................125
១. សុខភាពភ្ន្រក...................................................................................................................................................125

១.១. សរៈសំខាន់ន្សុខភាពភ្ន្ក ....................................................................................................................125
១.២. បៀបដ្លយើងអាចមើលឃើញវត្ថុមួយ.....................................................................................................126
១.៣. ជំងឺភ្ន្កដ្លអាចបណ្ត្លឱ្យមានកម្សាយគំហើញ ....................................................................................126
១.៣.១. ជំងឺភ្ន្កឡើងបាយ/ជំងឺបាយភ្ន្ក ....................................................................................................127
១.៣.២. ជំងឺសរស្ប្សទអុបទិច/ជំងឺទឹកដក់ក្នុងភ្ន្ក ..................................................................................127
១.៣.៣. ជំងឺស្ទាប់រ៉្ទីនបណ្ត្លមកពីជំងឺទឹកនោមផ្អ្ម..............................................................................127
១.៣.៤. ជំងឺត្កូម ...................................................................................................................................127
១.៣.៥. ជំងឺកង្វះវើតាមីនអា .........................................................................................................................128
១.៣.៦. កំហុសកំណុំរូបភាព (មើលជិតមិនច្បាស់ មើលឆ្ង្យមិនច្បាស់(មីញ៉ូប) និងអាស្ទិចមា៉្ត) .....................128
១.៤. ការក្តម្ូវកំហុសកំណុំរូបភាព ................................................................................................................130
១.៤.១. វ៉្នតា ..........................................................................................................................................130
១.៤.២. កញ្ចក់ភ្ន្កសិប្បនិមិ្មត .................................................................................................................... 131
១.៥. ដើម្បីការពារសុខភាពភ្ន្ករបស់អ្នក ...........................................................................................................132
១.៥.១. ឥរិយបថ .....................................................................................................................................132
១.៥.២. ពន្លឺ ..............................................................................................................................................133
១.៥.៣. សម្្កភ្ន្កឱ្យបានញឹកញាប់ .........................................................................................................133
២. សុខភាពមាត់ធ្ម្រញ..........................................................................................................................................133

២.១. តួនាទី និងការអភិវឌ្ឍរបស់ធ្ម្ញ ...............................................................................................................133
២.២. ជំងឺពុកធ្ម្ញ/ដង្កូវសុីធ្ម្ញ ........................................................................................................................135
២.២.១. យន្តការន្ការអភិវឌ្ឍ និងការវិវឌ្ឍន្ជំងឺពុកធ្ម្ញ .............................................................................135
២.៣. ជំងឺរលាកអញ្ច្ញធ្ម្ញ និងជំងឺរាក់សុីធ្ម្ញ ...............................................................................................137
២.៤. ការបង្ក្រជំងឺពុកធ្ម្ញ និងជំងឺរាក់សុីធ្ម្ញ ..................................................................................................137
XIIមាតិកា

២.៤.១. ការដុសធ្ម្ញ ................................................................................................................................138
២.៤.២. ខ្ស្អំបោះសមា្អ្តធ្ម្ញ...................................................................................................................139
២.៤.៣. ទមា្ល្ប់ក្នុងការទទួលទានដើម្បីថ្រក្សាសុខភាពមាត់ធ្ម្ញ (របៀប និងចំណីអាហារដ្លត្ូវទទួលទាន
ចនោ្ល្ះអាហារគោល) ....................................................................................................................140ជំពូកទី ៩៖ សារៈសំខាន់ និងវិធីសាស្ត្រន្រការពិនិត្រយសុខភាព.................................................................143
១. សារៈសំខាន់ន្រការពិនិត្រយសុខភាព ....................................................................................................................143
២. វិធីសាស្ត្រពិនិត្រយសុខភាព ...............................................................................................................................144

២.១. ការវាស់កម្ពស់ និងការថ្លឹងទម្ងន់ ................................................................................................................144
២.១.១. វិធីសស្ត្វាស់កម្ពស់ ......................................................................................................................144
២.១.២. វិធីសស្្តថ្លឹងទម្ងន់ ........................................................................................................................146
២.១.៣. ការវាយតម្ល្កម្ពស់ និងទម្ងន់ ..........................................................................................................147
២.២. ការធ្វើត្ស្តភ្ន្ក .....................................................................................................................................150
២.២.១. វិធីសស្្តធ្វើត្ស្តភ្ន្ក ...................................................................................................................150
២.២.២. ការវាយតម្ល្គំហើញ......................................................................................................................152
២.៣. ការធ្វើត្ស្តសមត្ថភាពស្ដ្ប់ឮ ..................................................................................................................153
២.៣.១. វិធីសស្ត្ន្ការធ្វើត្ស្តសមត្ថភាពស្ដ្ប់ឮ .......................................................................................153
២.៣.២. ការវាយតម្ល្សមត្ថភាពស្ដ្ប់ឮ .......................................................................................................154
២.៤. ការកត់ត្ .............................................................................................................................................155
៣. អនុវត្តន៍ ......................................................................................................................................................................... 156

៣.១. លំហូរន្ការពិនិត្យសុខភាព .....................................................................................................................156
៣.២. អនុវត្តន៍ការវាស់ .....................................................................................................................................156
៤. ការប្រើប្រស់កំណត់ត្រ ..................................................................................................................................157
៥. ការអនុវត្តនៅតាមសាលារៀន .........................................................................................................................158

៥.១. សរៈសំខាន់ន្ការបង្កើតឱ្យមានរចនាសម្ព័ន្ធសុខភាពសិក្សា.........................................................................158
៥.២. ឧទាហរណ៍ន្ការអនុវត្ត (ផ្នការ - ការអនុវត្ត - វាយតម្ល្) .........................................................................159

ជំពូកទី ១០៖ ផលប៉ះពាល់សុខភាពន្រការប្រើប្រស់ថា្ន្រំជក់ គ្រឿងស្រវឹង និងគ្រឿងញៀន .......................169
១. ការប្រើប្រស់ថា្ន្រំជក់ និងសុខភាព.....................................................................................................................169

១.១. ផលប៉ះពាល់សុខភាពន្ការប្ើប្ស់ថ្ន្ំជក់ ..............................................................................................169
១.២. សរជាតិគីមីក្នុងថ្ន្ំជក់ដ្លបង្កគ្ះថ្ន្ក់..................................................................................................170
២. ការប្រើប្រស់គ្រឿងស្រវឹង និងសុខភាព ..........................................................................................................172

២.១. ផលប៉ះពាល់សុខភាពន្គ្ឿងស្វឹង ........................................................................................................172
២.២. ការញៀនសុរា/ប្មឹក ..............................................................................................................................172
២.៣. ផលប៉ះពាល់សង្គមដ្លបណ្ត្លមកពីគ្ឿងស្វឹង ...................................................................................173
៣. គ្រ្រះថា្ន្រក់ន្រការប្រើប្រស់ថា្ន្រំជក់ និងការប្រើប្រស់គ្រឿងស្រវឹងដោយអនីតិជន .............................................173
៤. ការបំពានគ្រឿងញៀន និងសុខភាព .................................................................................................................174មាតិកា

XIII

៤.១. តើអ្វីទៅជាការបំពានគ្ឿងញៀន? ...........................................................................................................174
៤.២. តើអ្វីជាការញៀនគ្ឿងញៀន? ................................................................................................................176
៤.៣. ការរើករាលដលន្គ្ឿងញៀននៅតំបន់បា៉្សុីហ្វិកខាងលិច.........................................................................177
៥. ការរីករលដាលន្រការប្រើប្រស់ថា្ន្រំជក់ គ្រឿងស្រវឹង និងគ្រឿងញៀននៅប្រទ្រសកម្ពុជា...................................178

៥.១. ការប្ើប្ស់ថ្ន្ំជក់នៅប្ទ្សកម្ពុជា .......................................................................................................178
៥.២. ការប្ើប្ស់គ្ឿងស្វឹងនៅប្ទ្សកម្ពុជា ..............................................................................................180
៥.៣. ការប្ើប្ស់គ្ឿងញៀននៅប្ទ្សកម្ពុជា .............................................................................................. 181
៥.៤. កតា្ត្ចិត្តសស្ត្/សង្គមទាក់ទងនឹងការប្ើប្ស់ថ្ន្ំជក់ គ្ឿងស្វឹង និងគ្ឿងញៀន ......................................183

ជំពូកទី ១១៖ ការប្រ្រប្រួលផ្លូវចិត្ត និងរងកាយអំឡុងព្រលយុវវ័យ .....................................................189
១. លក្ខណៈន្រការលូតលាស់និងការអភិវឌ្រឍផ្ន្រកផ្លូវចិត្ត និងផ្លូវកាយអំឡុងព្រលយុវវ័យ ...................................189

១.១. ការប្្ប្ួលរាងកាយ ..............................................................................................................................189
១.១.១. សរៈសំខាន់ន្វ័យជំទង់នៅអំឡុងព្លឈានពីវ័យកុមារទៅព្ញវ័យ .................................................189
១.១.២. លក្ខណៈផ្លូវភ្ទបនា្ទ្ប់បន្សំ.............................................................................................................190
១.១.៣. មុខងរន្ប្ព័ន្ធបន្តពូជបុរស .......................................................................................................... 191
១.១.៤. មុខងរន្ប្ព័ន្ធបន្តពូជស្ត្ី .............................................................................................................192
១.១.៥. ចំណង់ផ្លូវភ្ទ ...............................................................................................................................195
១.២. ការប្្ប្ួលផ្ន្កផ្លូវចិត្ត និងផ្ន្កសង្គម ......................................................................................................195
១.២.១. ស្វ្ងយល់ពីការលូតលាស់ផ្លូវចិត្ត និងបញ្ហ្អាកប្បកិរិយអំឡុងព្លវ័យជំទង់ .....................................195
២. ដំណើរការន្រការមានផ្ទ្រពោះ និងការសម្រ្រលកូន ព្រមទាំងសា្ថ្រនភាពបច្ចុប្របន្នជុំវិញដំណើរការន្រះ .................198

២.១. ការមានផ្ទ្ពោះ ......................................................................................................................................198
២.១.១. ការប្្ប្ួលរូបរាងកាយ .................................................................................................................198
២.១.២. ការប្្ប្ួលរបស់ស្បូន ..................................................................................................................198
២.២. ការសម្្លកូន (ការឆ្លងទន្ល្) ................................................................................................................198
២.២.១. ការសម្្លកូន ដំណក់កាលទី ១ (ការបើកមាត់ស្បូន) ...................................................................198
២.២.២. ការសម្្លកូន ដំណក់កាលទី ២ (ការបញ្ច្ញកូន) ដល់ដំណក់កាលទី ៣ (ការទមា្ល្ក់សុក) ............199
២.៣. ស្ថ្នភាពបច្ចុប្បន្នជុំវិញការមានផ្ទ្ពោះ និងមា្ដ្យដ្លបំបៅដោះកូន ............................................................199
២.៤. ការពន្យារកំណើត .................................................................................................................................. 200
២.៤.១. វិធីពន្យារកំណើត .......................................................................................................................... 200
២.៥. សុខភាពផ្លូវភ្ទរបស់យុវវ័យ និងបញ្ហប្ ្ឈមនៅក្នុងប្ទ្សកម្ពុជានាព្លបច្ចុប្បន្ន .....................................201
២.៥.១. អាពាហ៍ពិពាហ៍កុមារ ......................................................................................................................201
២.៥.២. ការមានផ្ទ្ពោះ និងការបង្កើតកូននៅវ័យយុវវ័យ .............................................................................. 202
២.៥.៣. ការប្ើវិធីពន្យារកំណើតក្នុងព្លរួមភ្ទ ........................................................................................ 202
២.៦. សុខភាពបន្តពូជ និងសិទ្ធិ ........................................................................................................................ 204
៣. ជំងឺកាមរោគ .................................................................................................................................................. 205

៣.១. ជំងឺអ្ដស៍ ............................................................................................................................................ 205
៣.១.១. មូលហ្តុ និងផ្លូវបង្ករោគ .............................................................................................................. 205
XIVមាតិកា

៣.១.២. រោគសញ្ញ្ និងដំណក់កាលរបស់ជំងឺ............................................................................................. 205
៣.១.៣. បញ្ហ្ជុំវិញជំងឺកាមរោគ (ការប្កាន់/ការរើសអើងចំពោះអ្នកផ្ទុកវើរុស HIV/ជំងឺអ្ដស៍) ........................ 206
៣.២. ជំងឺកាមរោគផ្ស្ងៗ ............................................................................................................................... 208
៤. បញ្ហ្រប្រឈម និងដំណោះស្រ្រយសង្គមពាក់ព័ន្ធនឹងសុខភាពផ្លូវភ្រទ................................................................210

៤.១. ការគ្ប់គ្ងព័ត៌មានទាក់ទងនឹងផ្លូវភ្ទ.....................................................................................................210
៤.២. អំពើហិង្សាផ្លូវភ្ទ ...................................................................................................................................210
៤.៣. បទដ្ឋ្នផ្លូវភ្ទនៅប្ទ្សកម្ពុជា .............................................................................................................210
៤.៤. ការអប់រំទូលំទូលាយអំពីផ្លូវភ្ទ ................................................................................................................ 211
៤.៥. ការគ្ប់គ្ងអនាម័យព្លមករដូវ ............................................................................................................214
៥. ភាពចម្រុះន្រផ្លូវភ្រទ ......................................................................................................................................214

៥.១. យ្នឌ័រ .................................................................................................................................................214
៥.២. អត្តសញ្ញ្ណយ្នឌ័រ ..............................................................................................................................215
៥.៣. ការទទួលស្គ្ល់ភ្ទ ...............................................................................................................................215

ជំពូកទី ១២៖ សុខភាពផ្លូវចិត្ត ..............................................................................................................219
១. បញ្ញតិ និងការលូតលាស់ន្រផ្ន្រកចិត្ត និងសុខភាពផ្លូវចិត្ត .................................................................................219

១.១. ទស្សនៈទាំងបីអំពីចិត្ត ..............................................................................................................................219
១.២. ការអភិវឌ្ឍន្ចិត្ត ................................................................................................................................... 220
១.២.១. ការអភិវឌ្ឍន្ចិត្តក្នុងទិដ្ឋភាពជីវសស្ត្ ........................................................................................... 220
១.២.២. ការអភិវឌ្ឍផ្លូវចិត្តក្នុងទិដ្ឋភាពផ្លូវចិត្ត/ចិត្តសស្ត្ ................................................................................ 222
១.២.៣. ការអភិវឌ្ឍចិត្តក្នុងទិដ្ឋភាពសង្គម.................................................................................................... 224
១.៣. តើសុខភាពផ្លូវចិត្តគឺជាអ្វី? ...................................................................................................................... 224
១.៤. មនុស្សព្ញវ័យក្នុងពិភពលោក និងសុខភាពផ្លូវចិត្ត ................................................................................... 225
២. ការតានតឹងចិត្ត (ស្ត្រស) ក្នុងជីវិតប្រចាំថ្ង្រ និងសុខភាពផ្លូវចិត្ត ................................................................... 225

២.១. យន្តការសម្្ប់ការពារចិត្ត ..................................................................................................................... 225
២.២. ទំនាក់ទំនងរវាងចិត្តនិងរាងកាយ ព្មទាំងការតានតឹងចិត្តផ្ន្កចិត្តសង្គម ...................................................... 227
២.២.១. ទ្ឹស្ដីន្ការតានតឹងចិត្ត របស់ហានស្លី (Hans Selye) ................................................................ 227
២.២.២. យន្តការន្ការផ្សារភា្ជ្ប់រាងកាយ និងចិត្ត ......................................................................................... 229
២.២.៣. ឥរិយបថជំនះ ការគំទ្ផ្ន្កសង្គម និងញាណក្នុងការគ្ប់គ្ងការតានតឹងចិត្ត ....................................231
៣. បញ្ហ្រប្រឈមសុខភាពផ្លូវចិត្តនៅប្រទ្រសកម្ពុជា ............................................................................................. 233

៣.១. បញ្ហ្ស្ត្ងឡើងខាងក្្ និងបញ្ហ្ស្ត្ងឡើងខាងក្នុង ............................................................................... 233
៣.២. ជំងឺបាក់ស្បាតទាក់ទងនឹងរបបខ្ម្រក្ហម និងជំងឺបាក់ស្បាតជំនាន់ទី ២ ....................................................... 234
៣.៣. ការសម្លុតគំរាម អំពើហិង្សា និងការបៀតបៀនក្រខា្ម្ស .............................................................................. 235
៣.៣.១. ការសម្លុតគំរាម............................................................................................................................ 235
៣.៣.២. អំពើហិង្សាលើកុមារដោយគ្ូបង្ៀន ............................................................................................. 237
៣.៤. ភាពឯកា ការថប់បារម្ភ និងការធា្ល្ក់ទឹកចិត្ត ................................................................................................ 237
៣.៥. ការប៉ុនប៉ងធ្វើអត្តឃាត ការធ្វើអត្តឃាត ..................................................................................................... 238
មាតិកា

XV

៣.៦. ការញៀន និងការប្ើប្ស់គ្ឿងស្វឹង ឬគ្ឿងញៀន ..............................................................................241៤. ជំងឺផ្លូវចិត្តទូទៅ (ជំងឺវិកលចរិត និងជំងឺឆ្កួតជ្រូក) ......................................................................................... 242

៤.១. ជំងឺវិកលចរិត......................................................................................................................................... 242
៤.២. ជំងឺឆ្កួតជ្ូក ........................................................................................................................................... 242
៥. ការថ្រទាំសុខភាពផ្លូវចិត្ត ............................................................................................................................... 243

៥.១. អាកប្បកិរិយស្វ្ងរកការជួយ .................................................................................................................. 243
៥.២. ការផ្តល់ប្ឹក្សាយោបល់ ស្វាសុខភាពផ្លូវចិត្ត ............................................................................................ 243

ជំពូកទី ១៣៖ បរិសា្ថ្រន និងសុខភាព/អ្រកូសុខភាព ................................................................................. 247
១. សារៈសំខាន់ន្រសុខភាពបរិសា្ថ្រន .......................................................................................................................247
២. តើបរិសា្ថ្រនគឺជាអ្វី? ..........................................................................................................................................248
៣. ការរស់រនមានជីវិតរបស់មនុស្រស និងបរិសា្ថ្រនផ្រនដី ........................................................................................249
៤. សុខភាព និងបរិសា្ថ្រន ...................................................................................................................................... 250

៤.១. អន្តរកម្មរវាងធ្មួល និងបរិស្ថ្ន .................................................................................................................. 250
៤.២. ទំនាក់ទំនងរវាងកម្ិតប្ើ និងប្សិទ្ធភាពរបស់ថ្ន្ំ .................................................................................... 253
៥. សុខភាពឋានប្រព័ន្ធ និងសុខភាពមនុស្រស ......................................................................................................... 255

៥.១. តើឋានប្ព័ន្ធគឺជាអ្វី? តើវិធីសស្្តសុខភាពប្បអ្កូឡូសុីគឺជាអ្វី? ............................................................. 256
៥.២. កំណើនស្ដ្ឋកិច្ច និងការអភិវឌ្ឍសង្គមនៅប្ទ្សកម្ពុជា ............................................................................ 257
៥.៣. បញ្ហ្បរិស្ថ្ននៅប្ទ្សកម្ពុជា............................................................................................................... 257
៥.៣.១. ការអភិវឌ្ឍឆ្ន្រសមុទ្ និងការបាត់បង់ដើមកោងកាង ........................................................................ 258
៥.៣.២. ការកាប់បំផ្ល្ញព្្ឈើ ................................................................................................................ 259
៥.៣.៣. ការរ្ចរឹលដី ............................................................................................................................... 259
៥.៣.៤. ការបំពុលទឹក និងកង្វះទឹក............................................................................................................. 259
៥.៣.៥. ការប្្ប្ួលអាកាសធាតុ និងគ្្ះមហន្តរាយធម្មជាតិ ..................................................................... 260
៥.៣.៦. គ្្ប់មីន និងយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ ..................................................................................................261
៥.៣.៧. បរិស្ថ្នទីក្ុង និងបញ្ហ្សុខភាព .................................................................................................. 262

ជំពូកទី ១៤៖ សុវត្ថិភាពសាលារៀន និងការគ្រប់គ្រងវិបត្តិ ................................................................... 267
១. បញ្ញត្តិន្រសុវត្ថិភាព និងគ្រ្រះថា្ន្រក.់ ..................................................................................................................267

១.១. បញ្ញតិ្តន្សុវត្ថិភាព ..................................................................................................................................267
១.២. គ្្ះមហន្តរាយ និងគ្្ះថ្ន្ក់ .................................................................................................................268
២. លក្ខណៈន្រគ្រះថា្ន្រក់ទាក់ទងនឹងកុមារផ្អ្រកលើទស្រសនៈន្រដំណាក់កាលអភិវឌ្រឍន៍ ...........................................268

២.១. លក្ខណៈន្ចិត្ត រាងកាយ និងឥរិយបថអំឡុងព្លបឋមវ័យ ........................................................................269
២.២. ចរិតលក្ខណៈន្ចិត្ត និងរាងកាយ និងឥរិយបថរបស់សិស្សកម្ិតបឋមសិក្សា ...............................................269
២.២.១. បញ្ហ្ប្ឈមក្នុងការអប់រំសុវត្ថិភាពដល់សិស្សកម្ិតបឋមសិក្សា ....................................................... 270
២.៣. ចរិកលក្ខណៈន្ចិត្ត និងរាងកាយ និងឥរិយបថរបស់សិស្សកម្ិតអនុវិទ្យាល័យ.............................................271
២.៣.១. បញ្ហ្ប្ឈមន្ការអប់រំសុវត្ថិភាពរបស់សិស្សកម្ិតវិទ្យាល័យ ...........................................................271
XVIមាតិកា

៣. មូលហ្រតុន្ររបួសដោយសារគ្រ្រះថា្ន្រក់ចរចរណ៍ពាក់ព័ន្ធនឹងអនីតិជន............................................................ 272
៤. សុវត្ថិភាពចរចរណ៍ និងការបងា្ក្ររគ្រ្រះថា្ន្រក់ចរចរណ៍.................................................................................... 272
៥. ការបងា្ក្ររគ្រ្រះថា្ន្រក់ផ្ន្រកព្រហ្មទណ្ឌ ..................................................................................................................274

៥.១. ប្ព័ន្ធហាដវ្របង្ក្របទឧក្ិដ្ឋ (បរិកា្ខ្រ និងការដំឡើង) ...............................................................................274
៥.២. ប្ព័ន្ធសូហ្វវ្របង្ក្របទឧក្ិដ្ឋ ................................................................................................................. 275
៦. សុវត្ថិភាពសាលារៀន .......................................................................................................................................278
៧. ការគ្រប់គ្រងវិបត្តិនៅតាមសាលារៀន ..............................................................................................................279

៧.១. បញ្ញតិ្តន្ការគ្ប់គ្ងវិបត្តិនៅតាមសលារៀន ...........................................................................................279
៧.២. ការអនុវត្តជាក់ស្ត្ងន្ការគ្ប់គ្ងវិបត្តិនៅតាមសលារៀន ....................................................................... 280
៧.២.១. ការបង្ក្រការកើតឡើងន្ឧបទ្ទវហ្តុ/គ្្ះថ្ន្ក់ [ការបង្ក្រ] .............................................................. 280
៧.២.២. ត្ៀមរៀបចំសម្្ប់ការកើតឡើងន្ឧបទ្ទវហ្តុ/គ្្ះថ្ន្ក់ [ការត្ៀមរៀបចំ] ................................... 282
៧.២.៣. ឆ្លើយតបភា្ល្មៗចំពោះឧបទ្ទវហ្តុ/គ្្ះថ្ន្ក់ [ការឆ្លើយតប] ............................................................. 283
៧.២.៤. ការឆ្លើយតបជាបន្តបនា្ទ្ប់ចំពោះឧបទ្ទវហ្តុ/គ្្ះថ្ន្ក់ និងការស្ត្រឡើងវិញ [ការស្ត្រឡើងវិញ] ........... 284
៧.៣. បទពិសោធន៍ន្ឧបទ្ទវហ្តុ/គ្្ះថ្ន្ក់ និងការថ្ទាំសុខភាពផ្លូវចិត្ត.............................................................284
៧.៣.១. ការថ្ទាំសុខភាពផ្លូវចិត្តភា្ល្មៗបនា្ទ្ប់ពីមានវិបត្តិកើតឡើង.................................................................284
៨. តួនាទីបុគ្គលិកសាលាក្នុងការបង្កើតសាលារៀនប្រកបដោយសុវត្ថិភាព ..............................................................286
៩. ការអប់រំសុវត្ថិភាពដល់សិស្រស ...........................................................................................................................286

៩.១. ការអភិវឌ្ឍសមត្ថភាពដើម្បីព្យាករណ៍ និងចៀសផុតពីគ្ះថ្ន្ក់ ....................................................................286
៩.២. ការប្ើប្ស់ធនធានមនុស្ស/ធនធានសហគមន៍ ........................................................................................287

ជំពូកទី ១៥៖ ការសង្គ្រះបឋមនៅសាលារៀន ....................................................................................... 289
១. ភាពចាំបាច់ក្នុងការរៀនជួយសង្គ្រះបឋម .......................................................................................................289
២. សញ្ញ្រជីវិត .................................................................................................................................................... 290

២.១. ការមានស្ម្រតី ....................................................................................................................................... 290
២.២. ការដកដង្ហើម ........................................................................................................................................ 292
២.៣. ជីពចរ .................................................................................................................................................. 292
២.៤. សមា្ព្ធឈាម ........................................................................................................................................ 293
២.៥. សីតុណ្ហភាពរាងកាយ ............................................................................................................................. 293
៣. ជំហនន្រការសង្គ្រះបឋម .............................................................................................................................294

៣.១. ការសង្ក្ត .............................................................................................................................................294
៣.២. ការវាយតម្ល្ ..........................................................................................................................................294
៣.៣. សកម្មភាព ........................................................................................................................................... 295
៤. ការសង្គ្រះបឋមសមស្របចំពោះសា្ថ្រនភាពផ្រស្រងៗ ......................................................................................... 295

៤.១. ការសង្គ្ះបឋមចំពោះអ្នកមានរបួស....................................................................................................... 295
៤.១.១. របួសក្បាល.................................................................................................................................. 295
៤.១.២. របួសលើមុខ .................................................................................................................................296
៤.១.៣. របួសទ្ូង ឬពោះ ..........................................................................................................................296មាតិកា

XVII

៤.១.៤. របួសអវៈយវៈ................................................................................................................................296
៤.១.៥. រលាក ......................................................................................................................................... 302
៤.២. ការសង្គ្ះបឋមសម្្ប់ជំងឺនានា ........................................................................................................... 303
៤.២.១. ឈឺពោះ / រាករូស ......................................................................................................................... 303
៤.២.២. ឈឺក្បាល .................................................................................................................................... 304
៤.២.៣. គ្ុនក្ត្ ...................................................................................................................................... 304

ជំពូកទី ១៦៖ ពិការភាព និងតម្រូវការការអប់រំពិស្រស ......................................................................... 309
១. ទិដ្ឋភាពផ្រស្រងៗន្រជំងឺ ភាពចុះខ្រសាយន្ររងកាយ ពិការភាព និងជនពិការ...................................................... 309

១.១. ជំង.ឺ ...................................................................................................................................................... 309
១.២. ភាពចុះខ្សាយន្រាងកាយ ពិការភាព និងជនពិការ .....................................................................................310
១.២.១. និយមន័យន្ភាពចុះខ្សាយន្រាងកាយ ពិការភាព និងជនពិការ .........................................................310
២. គំរូន្រពិការភាព ..............................................................................................................................................310

២.១. គំរូវ្ជ្ជសស្្តន្ពិការភាព ........................................................................................................................310
២.២. គំរូសង្គមន្ពិការភាព ..............................................................................................................................310
២.៣. ចំណត់ថ្ន្ក់ជាអន្តរជាតិលើការបំព្ញមុខងរ ពិការភាព និងសុខភាព ជាគំរូសមាហរណកម្មន្ពិការភាព ........ 311
៣. តើសង្គមកម្ពុជាមានទស្រសនៈយ៉្រងណាចំពោះជំងឺ និងពិការភាព? ......................................................................312
៤. តម្រូវការការអប់រំពិស្រសសម្រ្រប់កុមារពិការនៅប្រទ្រសកម្ពុជា .......................................................................312

XVIIIមាតិកា

សុខភាពសិក្រសាសម្រ្រប់ទាំងអស់គ្ន្រ៖ ជំហនទៅ
កាន់ពិភពលោកដ្រលកាន់ត្រប្រសើរ
អត្ថបទដកស្រង់
ស្រចក្ដីផ្ដើម
០.១. ជំងឺ ពិការភាព និងបញ្ញត្តិន្សុជាតិវិទ្យា ...................................................................................... XXIIIជំពូកទី ១
១.១. តើអង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) គឺជាអ្វី?.................................................................................3
១.២. គោលនយោបាយជាតិស្តីពីសុខភាពសិក្សា ឆ្ន្ំ២០១៩ ត្ូវបានប្កាសឱ្យប្ើជាផ្លូវការ ......................... 10ជំពូកទី ២
២.១. ហ្តុអ្វីបានជាមនុស្សចាស់ងយនឹងដួល? (ភាពចំណស់របស់ឆ្អឹង និងសច់ដុំ) ................................. 17
២.២. សរស្ប្សទស្វ័យប្វត្តិសំដៅដល់ «ការប្យុទ្ធ ឬការរត់គ្ចច្ញ» និង «ការសម្្ក និងរំលាយអាហារ»............................................................................................................................23
២.៣. ហ្តុអ្វីយើងអាចមើលឃើញនៅទីងងឹត? (យន្តការអនុញ្ញ្តឱ្យមើលឃើញក្នុងទីងងឹត) ......................27
២.៤. ចង្វ្ក់សីតុណ្ហភាពសរពាង្គកាយរបស់ស្ត្ីក្នុងអំឡុងព្ល និងក្្យព្លព្ញវ័យ ............................32ជំពូកទី ៣គ្ម្នជំពូកទី ៤
៤.១. ភា្ន្ក់ងរសត្វល្អិត - សត្វល្អិតដ្លបង្កគ្ះថ្ន្ក់ដោយផ្ទ្ល់ដល់មនុស្សរួមមាន ច្ តឹកក្ខ្សាច់ កនា្ល្ត
និងរុយ........................................................................................................................................51
៤.២. ទឹកផឹកនៅប្ទ្សកម្ពុជា ..............................................................................................................52
៤.៣. ប្ប
ើ ស
្ ល
់ ប
្អ ផ
ំ ត
ុ មុនកាលបរិចទ
្្ឆ (a best-before) និង ប្បើ ស្ តា់ មកាលបរិចទ
្្ឆ (a use-by date) .....52
៤.៤. អនាម័យបរិស្ថ្នសលារៀននៅប្ទ្សជប៉ុន .................................................................................55
៤.៥. ប្សិទ្ធភាពរបស់សរជាតិសមា្ល្ប់ម្រោគ ........................................................................................59ជំពូកទី ៥
៥.១. ប្ការដ្លត្ូវពិចារណនៅព្លប្ើអាហារបំប៉ន ...........................................................................71៥.២. ប្តិកម្មអាឡ្សុីចំណីអាហារ ........................................................................................................72
៥.៣. អត្្ប្វា៉្ឡង់ន្កង្វះទម្ងន់ ការធាត់លើសទម្ងន់ និងភាពធាត់ខា្ល្ំងរបស់កុមារ និងមនុស្ស
វ័យជំទង់នៅប្ទ្សកម្ពុជាដ្លមានអាយុពី ៥-១៩ឆ្ន្ំ .....................................................................77
៥.៤. កម្មវិធីស្បៀងអាហារពិភពលោករបស់អង្គការសហប្ជាជាតិ (UN WFP) ..........................................78អត្ថបទដកស្ង់

315

ជំពូកទី ៦
៦.១. តើការហើមរលាក (inflammation) គឺជាអ្វី? ....................................................................................90
៦.២. អាចម៍ធ្ម្ញ និងកំបោរជើងធ្ម្ញ ....................................................................................................91
៦.៣. ព័ត៌មានសុខភាពដ្លទទួលបានផ្អ្កលើកម្ពស់រាងកាយ និងទម្ងន់ ....................................................92
៦.៤. ប្ជាជនកម្ពុជា និងជំងឺកង្វះឈាមក្ហម .......................................................................................94
៦.៥. រំញោចពីបរិស្ថ្ន ប្ព័ន្ធថ្រលំនឹងក្នុងខ្លួន និងមុខងរស្វយ័ត .............................................................98
៦.៦. ទមា្ល្ប់ន្របបអាហារដ្លបង្ក្ជំងឺបណ្ត្លមកពីរបៀបរស់នៅក៏នឹងជួយការពារជំងឺឆ្លងផងដ្រ ............100ជំពូកទី ៧
៧.១. វា៉្ក់សំង និងការចាក់ថ្ន្ំបង្ក្រជំងឺ ................................................................................................. 112
៧.២. ការប្យុទ្ធនឹងជំងឺអុតធំ............................................................................................................... 113
៧.៣. របៀបរស់នៅថ្មី .......................................................................................................................... 114
៧.៤. តើសរធាតុជំនួយជាអ្វី? ............................................................................................................. 115
៧.៥. អ្នកផ្ទុកម្រោគ (អ្នកផ្ទុកម្រោគមិនច្ញរោគសញ្ញ្) ...................................................................... 117
៧.៦. ជំងឺហ្សូណូសុីស (Zoonosis) ..................................................................................................... 117
៧.៧. តើសប៊ូសំយោគគឺជាអ្វី? ............................................................................................................121
៧.៨. ការបង្ក្រការរើសអើង និងការប្កាន់ដ្លបង្កឡើងដោយជំងឺឆ្លង ................................................... 122
ជំពូកទី ៨
៨.១. ភ្ន្ក និងអុបតាល់មុស (ophthalmus) .......................................................................................... 126
៨.២. ប្ជាជនអាសុី និងការមើលឆ្ង្យមិនច្បាស់ (មីញ៉ូប) ..................................................................... 129
៨.៣. កញ្ចក់ភ្ន្កសិប្បនិម្មិតដ្លទាន់សម័យបណ្ត្លឱ្យខូចភ្ន្ក!............................................................ 132
៨.៤. មូលហ្តុ និងការបង្ក្រក្លិនមាត់មិនល្អ........................................................................................... 137
៨.៥. ប្ភ្ទផ្ស្ងៗន្ថ្ន្ំដុសធ្ម្ញ ...................................................................................................... 139
ជំពូកទី ៩
៩.១. ការពិនិត្យសុខភាពគឺជា «ការពិនិត្យស្វ្ងរក (screening)» .............................................................144
៩.២. តើអ្វីជាគមា្ល្តស្តង់ដ (standard deviation)? ............................................................................... 148
៩.៣. ស្ថ្នភាពន្ភាពស្គមខា្ល្ំង (thinness) និងធាត់ខា្ល្ំង (obesity) ចំពោះកុមារកម្ពុជា..............................149
៩.៤. ផំ្ទងវាស់កមាំ្លងមើលរបស់ភ្្នកដ្លមានត្មួយអក្សរ ..................................................................... 152
៩.៥. ឧទាហរណ៍ន្សកម្មភាពរបស់ក្លឹបសុខភាពកុមារ (រូបទី ៩.១៨)...................................................... 159
ជំពូកទី ១០
១០.១. ការល្ចច្ញនូវផលិតផលថ្ន្ំជក់ប្ើថ្ម/បារើអ្ឡិចត្ូនិច (HTPs) ដ្លជាប្ភ្ទថ្ន្ំជក់ថ្មី .............. 171
១០.២. តើអ្វីជាទំនាស់ផលប្យោជន៍ (conflict of interest (COI))? ......................................................... 171
១០.៣. តើកញ្ឆ្គឺស្បច្បាប់ ឬខុសច្បាប់? ............................................................................................. 175
១០.៤. តើភាពធន់ (tolerance) នឹងគ្ឿងញៀនគឺជាអ្វី? .......................................................................... 177
316អត្ថបទដកស្ង់

១០.៥. តើគ្ឿងញៀនណកូទិចគឺជាអ្វី? ................................................................................................ 178
១០.៦. ការស្ទង់មតិយុវជនដ្លមានហានិភ័យបំផុត (Most at Risk Young People (MARYP)) នៅតំបន់ក្ដ្
(hot spots) .............................................................................................................................. 181
១០.៧. យុទ្ធសស្ត្សកលទាក់ទងនឹងថ្ន្ំជក់ និងគ្ឿងស្វឹង (រូបទី ១០.៧) ............................................. 183
១០.៨. របៀបប្ើប្ស់ឱសថ ............................................................................................................... 184
ជំពូកទី ១១
១១.១. កតា្តនា្ នាដ្លរួមចំណក្ ដល់ការចាប់ផមើ្ត ន្ការមករដូវ និងផលវិបាកសុខភាពន្អាយុមករដូវដំបង
ូ ...... 191
១១.២. តាមដនវដ្តរដូវរបស់អ្នក ............................................................................................................ 195
១១.៣. តើអ្វីជាអាម្មណ៍ច្បូកច្បល់ឬប្ឆំងគ្ន្ (ambivalence)? ........................................................... 196
១១.៤. វប្បធម៌ប្ព្ណីដ្លគំទ្ដល់ការសម្្លកូន (អាំងភ្លើង) និងការផ្ល្ស់ប្តូរន្ការសម្្លកូន ........200
១១.៥. ការប្ព្ឹត្តផ្លូវភ្ទក្នុងចំណមនិស្សិតសកលវិទ្យាល័យនៅប្ទ្សកម្ពុជាបច្ចុប្បន្ន ...........................204
១១.៦. ការប្ព្ឹត្តប្កបដោយគ្្ះថ្ន្ក់នៅជុំវិញពិភពលោក .................................................................. 211
១១.៧. ភាពបុនិ ប្សប់សម្ប្ ម់ រ្ ៀន និងគោលការណ៍ណ្នាំអំពីផ្លូវភ្ទនៅសលារៀន .............................. 216
ជំពូកទី ១២
១២.១. តើកន្សាមខួរក្បាលផ្ន្កខាងមុខ និងសុីណប់ន្កោសិកាប្សទគឺជាអ្វី? .......................................222
១២.២. អារម្មណផ៍ ស្ ង្ ៗ និងការគ្បគ់ ង្ អារម្មណ៍ ........................................................................................226
១២.៣. សុខភាពផ្លូវចិត្តរបស់ប្ជាជនកម្ពុជា ............................................................................................229
១២.៤. អរម៉ូនតានតឹងចិត្ត និងអរម៉ូនរើករាយ ............................................................................................230
១២.៥. ជំងឺចិត្តកាយវិបលា្ល្ស (Psychosomatic disease) ......................................................................230
១២.៦. របាំងការឆ្កួតចិត្ត (Manic defense) ................................................................................... 231
១២.៧. ផ្នត់គំនិតលោកខាងលិច និងផ្នត់គំនិតអាសុី ..................................................................................232
១២.៨. វិធីសស្្តរបស់សលារៀនទាំងមូល ............................................................................................240
១២.៩. ការបាត់បង់ ទុក្ខសោក និងការយកចិត្តទុកដក់លើស្ចក្ដីទុក្ខសោក ................................................240ជំពូកទី ១៣
១៣.១. ការបំពុលបរិស្ថ្នរបស់ម្ទីលបារត និងសុខភាពមនុស្ស ...............................................................250
១៣.២. កតា្ត្ហានិភ័យបរិស្ថ្ននៅក្នុងប្ទ្សដ្លមានប្្ក់ចំណូលទាប និងមធ្យម ...................................254
១៣.៣. ការពិតនៅពីក្យចមា្ក្រច្ក .....................................................................................................255
១៣.៤. អ្កូសុខភាព និងការគិតប្បប្ព័ន្ធ ............................................................................................257
១៣.៥. វិស័យទ្សចរណ៍សហគមន៍ និងអ្កូទ្សចរណ៍ .........................................................................260ជំពូកទី ១៤
១៤.១. គំរូហានិភ័យន្គ្ះថ្ន្ក់ ...........................................................................................................268
១៤.២. ស្ថន្ ភាពន្ការធ្វដើ ណំរើ របស់សសិ ស្ និងបញ្ហប្ ឈ្ មន្ការប្ប
ើ ស
្ ម
់ ក
ួ សុវត្ថភាិ ពនៅប្ទស្ កម្ពជា
ុ .. 274
១៤.៣. កុមាររស់នៅក្នុងយុគសម័យឌីជីថល ............................................................................................ 276
អត្ថបទដកស្ង់

317

១៤.៤. គ្្ះមហន្តរាយធម្មជាតិដ្លត្ងត្កើតឡើងនៅជុំវិញពិភពលោក ...............................................277
១៤.៥. ការឆ្លើយតបនឹងរន្ទះ ..................................................................................................................277
១៤.៦. ប្តិកម្មខួប (Anniversary reaction) ..........................................................................................285
១៤.៧. វិធានការទាក់ទងនឹងគ្្ប់មីននៅប្ទ្សកម្ពុជា ...........................................................................287
ជំពូកទី ១៥
១៥.១. តើការដឹងស្ម្រតីគឺជាអ្វី? ............................................................................................................291
១៥.២. ទ្ម៉ូម៉្ត្វាស់កម្ត្ពីចមា្ង្យ ......................................................................................................294
១៥.៣. តើស្ហុកគឺជាអ្វី? .........................................................................................................................295
១៥.៤. ការគ្ប់គ្ងការហូរឈាមតាមច្មុះ........................................................................................... 296
១៥.៥. ការយកចិត្តទុកដក់ពិស្សនៅព្លព្យាបាលការហូរឈាម ...........................................................298
១៥.៦. ការគ្ប់គ្ងរបួសនៅខាងក្្ផ្ទះដ្លបណ្ត្លមកពីសត្វ ឬសត្វល្អិត .............................................298
១៥.៧. ការរៀបចំសម្្ប់ការរងរបួសនៅសលារៀន ............................................................................... 301
១៥.៨. ការសង្គ្ះបឋមនៅតាមសលារៀន .......................................................................................... 301
១៥.៩. ការថ្ទាំរបួសបង្កើតឱកាសសម្្ប់ការអប់រំសុខភាព ....................................................................303
១៥.១០. ការបញ្ច្ញកាកសំណល់រាងកាយ/កម្អួត ....................................................................................303
១៥.១១. យន្តការន្ការប្ើថ្ន្ំ ការថ្ទាំ និងព្យាបាលដោយខ្លួនឯងប្កបដោយការទទួលខុសត្ូវ .................305
១៥.១២. ការជួយប្ះដូង/សួតឱ្យដំណើរការឡើងវិញ និងឧបករណ៍វាស់ចង្វក្ ប់ ះ្ ដូងស្វយ័ ប្វត្តិ (AED) ........305ជំពូកទី ១៦
១៦.១. ការអប់រំបរិយបន្នសម្្ប់កុមារ .................................................................................................. 313
១៦.២. សលាកុមារម្ត្ី ..................................................................................................................... 313
១៦.៣. តើយូនីស្ហ្វគឺជាអ្វី? ................................................................................................................ 313

318អត្ថបទដកស្ង់