តើហ្តុអ្វីចាំបាច់ត្ូវ លើកឡើងអំពីបញ្ហ្សុខភាពបរិស្ថ្ន? យោងតាមការបា៉្ន់ប្មាណរបស់អង្គការសុខភាព
ពិភពលោក (WHO) បរិស្ថ្នមិនល្អ ឬបរិស្ថ្នកខ្វក់ បណ្ត្លឱ្យមានអត្្មរណភាពសកលសរុប ២៣% ឬអ្នកស្ល្ប់ ១២,៦លាននាក់ នៅទូទាំងពិភពលោក ហើយអត្្មរណភាពរបស់កុមារក្្មអាយុ ៥ឆ្ន្ំ មានប្មាណ
២៦% ក្នុងឆ្ន្ំ២០១២ ដ្លបង្ហ្ញថ បរិស្ថ្នមានផលប៉ះពាល់ធំធ្ងទៅលើសុខភាពមនុស្ស។2 ក្នុងចំណម
កតា្ត្បរិស្ថ្ន ការបំពុលបរិស្ថ្នគឺជាបុព្វហ្តុបរិស្ថ្នធំបំផុតដ្លបង្កឱ្យមានជំងឺនិងការស្ល្ប់មុនអាយុ។ ជំងឺដ្ល
បណ្ត្លមកពីការបំពុលបរិស្ថ្នចូលរួមចំណ្កឱ្យមានការស្ល្ប់មុនអាយុប្មាណ ៩លាននាក់ ឬ ១៦% ន្ការស្ល្ប់ទាំងអស់នៅទូទាំងពិភពលោកក្នុងឆ្ន្ំ២០១៥។ អត្្ន្ការស្ល្ប់ន្ះត្ូវបានបា៉្ន់ប្មាណថមានចំនួនបីដងច្ើនជាង
ការស្ល្ប់ដោយសរជំងឺអ្ដស៍ ជំងឺរប្ង និងជំងឺគ្ុនចាញ់ និងជាង ១៥ដង ពីស្ល្ប់ដោយសរសង្គ្ម និងអំពើហិង្សា
ផ្ស្ងៗទៀត។2 ទាំងន្ះជាភស្តុតាងបញ្ជ្ក់ថ បរិស្ថ្នកខ្វក់ប៉ះពាល់យ៉្ងខា្ល្ំងដល់សុខភាពមនុស្ស។
ក្នុងចំណមទម្ង់ផ្ស្ងៗគ្ន្ន្ការបំពុលបរិស្ថ្ន អ្វីដ្លជាកង្វល់ជាងគ្នោះគឺខ្យល់កខ្វក់ខាងក្្ និងក្នុងផ្ទះ
ការបំពុលទឹក ការបំពុលដី និងចំណីអាហារដោយថ្ន្ំសមា្ល្ប់សត្វល្អិតចង្្ និងសរជាតិគីមីដទ្ទៀត និងការងរប្ឈមជាតិពុល/គ្្ះថ្ន្ក់។ គួរកត់សមា្គ្ល់ថ បើប្ៀបធៀបទៅនឹងប្ទ្សដ្លមានចំណូលខ្ពស់ សរជាតិបំពុល
បណ្ត្លឱ្យប៉ះពាល់យ៉្ងធំធ្ងដល់បរិស្ថ្ន និងសុខភាពមនុស្សនៅក្នុងប្ទ្សដ្លមានចំណូលទាបនិងមធ្យម
ជាពិស្សស្ត្ីមានផ្ទ្ពោះ ទារកក្នុងផ្ទ្ និងកុមារ ប្ជាជនក្ីក្ និងជនជាតិភាគតិច និងប្ជាជននៅជនបទដ្ល
ប្កបរបរចិញ្ចឹមជីវិតផ្ន្កកសិកម្ម និងជលផល។2 ជាលទ្ធផលន្ការធ្វើសកលភាវូបនីយកម្ម ទុនបរទ្ស ការស្វ្ងរក
សន្តិសុខស្បៀងអាហារកំពុងវាយលុកចូលទៅក្នុងឧស្សាហកម្មកសិកម្ម និងន្សទរបស់ប្ទ្សដ្លមានចំណូលទាប និងមធ្យម បង្កការបំពុលដី និងផ្លូវទឹក/ទឹកក្្មដីតាមរយៈការអភិវឌ្ឍតំបន់ឆ្ន្រ ការកាប់បំផ្ល្ញព្្ឈើ និងការ
ប្ើប្ស់ថ្ន្ំសមា្ល្ប់សត្វល្អិត។ ក្នុងរយៈព្លប៉ុនា្ម្នឆ្ន្ំចុងក្្យន្ះ ប្ទ្សជាច្ើនកំពុងជួបប្ទះនូវការប្មូល
ផ្តុំប្ជាជននៅក្នុងទីក្ុងដ្លកំពុងទាក់ទាញការយកចិត្តទុកដក់របស់ពិភពលោកចំពោះបញ្ហ្ការធា្ល្ក់ចុះន្បរិស្ថ្ន
ទីក្ុងដូចជា ការបញ្ច្ញផ្ស្ងរបស់យនយន្ត និងការបញ្ច្ញឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចក់ ការបង្ហូរទឹកស្អុយចូលទន្ល្ និងការ
ធ្វើប្ព្ឹត្តកម្មកាកសំណល់ច្ើនព្ក រួមទាំងប្ទ្សកម្ពុជាផងដ្រ។ ថ្វីត្បិតត្ប្ទ្ស និងតំបន់ផ្ស្ងៗគ្ន្អាចប្ឈមនឹងសរជាតិបំពុលផ្ស្ងៗគ្ន្ក៏ដោយ ក៏ការបំពុលបរិស្ថ្ននាំមកនូវហានិភ័យចម្បងដល់សុខភាពមនុស្សផងដ្រ។
ទោះជាយ៉្ងណក៏ដោយ នៅក្នុងប្ទ្សដ្លមានចំណូលទាប និងមធ្យមរួមទាំងកម្ពុជា ប្ព័ន្ធត្ួតពិនិត្យបរិស្ថ្ន
(environmental monitoring systems) មិនទាន់ត្ូវបានបង្កើតឡើងនៅឡើយទ្ ដូច្ន្ះហើយមានទិន្នន័យតិចតួច
អំពីការបំពុលបរិស្ថ្ន និងបញ្ហ្បរិស្ថ្នដទ្ទៀត។ ការកសងប្ព័ន្ធប្មូល និងវិភាគទិន្នន័យបរិស្ថ្នគឺជាកិច្ចការ
ដ្លចាំបាច់ដើម្បីលើកកម្ពស់វិធានការសុខភាពបរិស្ថ្នប្កបដោយប្សិទ្ធភាព។ នៅក្នុងបរិបទសុខភាពសិក្សាការផ្តលកា់ រអប់រសំ ខុ ភាពបរិសន
្្ថ (environmental health education) និងការអប់រអំ ក្ សូ ខុ ភាព (Ecohealth education)គឺជាគន្លឹះដើម្បីធានាការយល់ដឹងអំពីទំនាក់ទំនងរវាងបរិស្ថ្ននិងឋានប្ព័ន្ធ សុខភាពមនុស្ស និងការអភិវឌ្ឍសង្គម។២ តើបរិសា្ថ្រនគឺជាអ្វី?
តើបរិស្ថ្នសំដៅទៅលើអ្វីពិតប្្កដ? ភាវៈរស់ទាំងអស់ត្ូវបានហ៊ុំព័ទ្ធដោយលក្ខខណ្ឌផ្ស្ងៗខុសៗគ្ន្ វត្ថុធាតុឬ សភាពជាច្ើនអំពីពិភពខាងក្្ដ្លបង្កើតបានជាបរិស្ថ្ន។3 សម្្ប់គោលបំណងន្ជំពូកន្ះ ពាក្យ «បរិស្ថ្ន»សំដៅលើមនុស្សដូចជា លក្ខខណ្ឌ វត្ថុធាតុ សរពាង្កកាយ និងសភាពន្ពិភពខាងក្្ដ្លនៅជុំវិញមនុស្ស។
ខណៈព្លដ្លពិភពខាងក្្ដ្លព័ទ្ធជុំវិញមនុស្សជាតិគឺជាផ្ទ្ធំល្ហល្ហ្វគ្ម្នដ្នកំណត់ដូចលំហអាកាស យើងពិភាក្សាជាចម្បងអំពមី ណ្ឌលជីវ: (biosphere) (ជាផ្ន្កទ្ទ្ង់ជីវិតដ្លលាតសន្ធឹងជុំវិញផ្នដីរួមមាន ស្ទាប់ស្ថិតនៅលើលំហអាកាស និងក្្មផ្ទ្ដី មណ្ឌលបរិយកាស និងមណ្ឌលទឹក រួមទាំងស្ថ្នប្ព័ន្ធដ្លភាវ:មានជីវិត និងភាវ:គ្ម្នជីវិតមានអន្តរកម្ម) ហើយកំណត់ការពិភាក្សារបស់យើងឱ្យបានច្ើនបំផុតដល់កម្ិតដ្លមនុស្សជាតិ248

ជំពូកទី ១៣៖ បរិស្ថ្ន និងសុខភាព/អ្កូសុខភាពបានឈានទៅដល់លំហអវកាស។ និយយដូចោ្ន្ះ យើងប្ហ្លជាត្ូវពិចារណអំពីអ្វីផ្ស្ងទៀតដូចជា ព្ះអាទិត្យ
និងអាចម៍ផ្ក្យ។ មនុស្សជាតិមិនទាន់ទៅដល់ព្ះអាទិត្យនៅឡើយទ្ ប៉ុន្ត្ព្ះអាទិត្យមានឥទ្ធិពលយ៉្ងខា្ល្ំងមកលើ
ផ្នដី ខណៈដ្លអាចម៍ផ្ក្យអាចបង្កឱ្យមានអាកាសធាតុ ឬ បរិស្ថ្នប្្ប្ួល ឬគ្្ះមហន្តរាយច្ើនប្សិនបើវាធា្ល្ក់មកលើផ្នដីដ្លធ្វើឱ្យអាចម៍ផ្ក្យជាអ្វីដ្លយើងមិនអាចព្ងើយកន្តើយចំពោះឥទ្ធិពលរបស់វាលើបរិស្ថ្ន
និងសុខភាពរបស់យើង។
ចំពោះមណ្ឌលជីវ:ដ្លជាបរិស្ថ្នផ្នដី បរិស្ថ្ននិងឋានប្ព័ន្ធដ្លពាក់ព័ន្ធនឹងគុណភាពជីវិត និងសុខុមាលភាព
របស់មនុស្សនឹងត្ូវពិភាក្សាក្នុងជំពូកន្ះ (សូមមើលជំពូកទី ១ អំពីនិយមន័យសុខភាព)។៣ ការរស់រនមានជីវិតរបស់មនុស្រស និងបរិសា្ថ្រនផ្រនដី
ឥឡូវន្ះ ហ្តុអ្វីបានជាបរិស្ថ្នផ្នដីមានសរៈសំខាន់សម្្ប់យើង? ដូចដ្លយើងបានដឹងហើយថ ពីព្ះវាគឺ
ជាបរិស្ថ្នដ្លមានគ្ប់លក្ខខណ្ឌទាំងអស់សម្្ប់ជីវិត (រួមទាំងជីវិតមនុស្ស) ដើម្បីចាប់ផ្តើមវិវឌ្ឍ និងរើកចម្ើន
ជាមនុស្សជាតិសព្វថ្ង្ន្ះ។ ឧទាហរណ៍ន្លក្ខខណ្ឌទាំងនោះយ៉្ងហោចណស់រួមមាន បរិយកាស ទឹក អាហារ ស្ថិរភាព
អាកាសធាតុ ស្ទាប់ការពារដ្លការពារពីកាំរស្មី និងធាតុវិទ្យុសកម្មដ្លបង្កគ្ះថ្ន្ក់ នានាភាពន្ជីវៈចម្ុះ(biological diversity) និងការផ្គត់ផ្គង់ថមពលកម្ត្សមស្បពីព្ះអាទិត្យ។ ទាំងន្ះគឺជាលក្ខខណ្ឌដ្លមិនអាច
ខ្វះបានសម្្ប់សកម្មភាពជីវិតរបស់សរពាង្គកាយ (organism) ដ្លមានន័យថ ប្សិនបើលក្ខខណ្ឌទាំងន្ះន្
បរិស្ថ្នផ្នដីត្ូវបានរំខាន វាបង្កការគំរាមកំហ្ងដល់សុខភាព ឬសូម្បីត្ការរស់រានមានជីវិតរបស់មនុស្ស។
បញ្ហ្ដ៏អាក្ក់ធ្ងន់ធ្ងរមួយដ្លយើងជួបប្ទះក្នុងរយៈព្លប៉ុនា្ម្នឆ្ន្ំចុងក្្យន្ះគឺការពិតដ្លថ សកម្មភាព
របស់មនុស្សគឺជាបុព្វហ្តុន្ការបំផ្ល្ញបរិស្ថ្នដ្លជាការគំរាមកំហ្ងដល់សុខភាពមនុស្ស និងការរស់រានមានជីវិត។ជាពិស្សវាគឺជាសកម្មភាពដ្លមិនគិតវ្ងឆ្ង្យរបស់យើងដ្លគិតត្ពីផលប្យោជន៍ស្ដ្ឋកិច្ច និងអត្ថប្យោជន៍
សង្គមភា្ល្មៗ។ តាមពិតទៅ ប្វត្តិសស្ត្បានចង្អុលបង្ហ្ញថ អរិយធម៌បុរាណខ្លះបានដួលរលំដោយសរបញ្ហ្បរិស្ថ្ន
ធ្ងន់ធ្ងរ។ ឧទាហរណ៍ កោះអ៊ីស្ទើរដ្លគ្ស្គ្ល់ដោយសររូបចមា្ល្ក់ថ្មយក្សរបស់កោះន្ះ។ គ្ទទួលស្គ្ល់ថ អរិយធម៌
នៅលើកោះន្ះបានដួលរលំដោយសរត្ប្ជាជនរបស់ខ្លួនបានប្មូលផលធនធានព្្ឈើដ៏កម្ដើម្បីសងសង់ផ្លូវសម្្ប់ដឹកជញ្ជូនរូបចមា្ល្ក់ថ្មទៅកាន់វ្ទិកាសសនាផ្ស្ងៗនៅទូទាំងកោះដ្លបណ្ត្លឱ្យដីរអិល និងមាន
សំណឹកដី ធ្វើឱ្យដីបាក់បណ្ត្លឱ្យមានការលំបាកក្នុងការផលិតអាហារទ្ទ្ង់ពលរដ្ឋរបស់ខ្លួន។4 ប្ទ្សជប៉ុនក្នុង
កិច្ចប្ឹងប្្ងដើម្បីស្ត្រឡើងវិញបនា្ទ្ប់ពីបរាជ័យរបស់ខ្លួនក្នុងសង្គ្មលោកលើកទី ២ បានអនុវត្តផ្នការ ១០ឆ្ន្ំ
ដើម្បីបង្កើនប្្ក់ចំណូលជាតិរបស់ខ្លួនទ្វ្រដងដោយចាប់ផ្តើមនៅឆ្ន្ំ១៩៦១ និងលើកកម្ពស់ការធ្វើឧស្សាហូបនីយកម្មយ៉ង្ ឆប់រហ័សដ្លទីបផំ តុ សម្ច្ បាននូវកំណនើ ស្ដក្ឋ ចិ ដ្ច អ៏ ស្ចរ្ យ្ ។ ទោះជាយ៉ង្ ណក៏ដោយ នៅពីកយ្ សមិទផ្ធ លទាំងន្ះប្ទ្សជាតិបានជួបនឹងសោកនាដកម្មមួយគឺសរជាតិគ្ះថ្ន្ក់ដ្លបញ្ច្ញពីរោងចក្បានបំពុលបរិស្ថ្ននិងឋានប្ព័ន្ធដ្លបំផ្ល្ញសុខភាពមនុស្សនៅក្នុងសហគមន៍ ដ្លគ្ស្គ្ល់ថជាជំងឺបំពុលបរិស្ថ្នធំទាំងបួនរបស់ប្ទ្សជប៉ុនដូចជា ជំងឺមីណមា៉្តា (Minamata disease) ជំងឺហឺតឈ្ម្ះយ៉ូក្ឈិ (Yokkaichi asthma) ជំងឺអិុត្-អិុត្(Itai-itai disease) ជំងឺនីហា្គ្តាមីណមា៉្តា (Niigata Minamata disease)។5តើមានលក្ខខណ្ឌ ព្ឹត្តិការណ៍ ឬសរជាតិអ្វីខ្លះដ្លមានវត្តមាននៅក្នុងបរិស្ថ្នប៉ះពាល់ដល់សុខភាពមនុស្សរួមទាំងគុណភាពជីវិត និងសុខុមាលភាពរបស់យើង? ហើយតើការប្ព្ឹត្តរបស់មនុស្ស ឬសង្គមអ្វីខ្លះដ្លបណ្ត្ល
ឱ្យថយចុះន្ឋានប្ព័ន្ធ ហើយប៉ះពាល់ដល់សុខភាពមនុស្ស រួមទាំងគុណភាពជីវិតនិងសុខុមាលភាពរបស់យើង? យើងត្ូវសិក្សាអំពីបញ្ហ្ទាំងន្ះ ហើយគិតអំពីអ្វីដ្លយើងអាចធ្វើបានដើម្បីសម្្ចបាននូវអ្កូឡូសុីសុខភាពដ្លបរិស្ថ្ន/ឋានប្ព័ន្ធមានភាពសុខដុមនឹងការប្ព្ឹត្តរបស់មនុស្ស និងសង្គម និងសុខភាពមនុស្ស (សូមមើលជំពូកទី ១ ដើម្បី
ស្វ្ងយល់បន្ថ្មអំពីវិធីសស្្តសុខភាពប្បអ្កូឡូសុី (ecological health approaches))។ជំពូកទី ១៣៖ បរិស្ថ្ន និងសុខភាព/អ្កូសុខភាព249

អត្ថបទដកស្ង់ ១៣.១៖ ការបំពុលបរិស្ថ្នរបស់ម្ទីលបារត និងសុខភាពមនុស្ស

ជំងឺមីណមា៉្តា (Minamata) ដ្លរងការបំពុលពីធាតុផ្សំម្ទីលបារតបានជះឥទ្ធិពលដល់តំបន់មីណមា៉្តាតាមបណ្ត្យឆ្ន្រសមុទ្យ៉្តស៊ូសុីរ៉ូក្នុងខ្ត្តគូមា៉្ម៉ូតូប្ទ្សជប៉ុន។ មូលហ្តុន្ការបំពុលបរិស្ថ្នគឺដោយសរការបញ្ច្ញធាតុផ្សំម្ទីលបារតចូលទៅក្នុងសមុទ្ដ្លជាអនុផលកើតឡើងក្នុងអំឡុងព្លផលិតសរជាតិ
អាល់ស្តាល់ដ្អុីត (acetaldehyde) នៅក្នុងឧស្សាហកម្មទឹកសំណល់ពីរោងចក្របស់ក្ុមហ៊ុនជីអាស៊ូតជប៉ុន។ ធាតុផ្សំម្ទីលបារតបានបំពុលបរិស្ថ្នន្សមុទ្យ៉្តស៊ូសុីរ៉ូដ្លត្ី និងសត្វសមុទ្ផ្ស្ងទៀតបានសុី
ធាតុផ្សំម្ទីលបារតហើយបានចម្លង ធាតុផ្សំុទាំងន្ះតាមខ្ស្ចង្វ្ក់អាហារ (food chain) នៅក្នុងឋានប្ព័ន្ធ។
ន្ះនាំឱ្យមានការប្មូលផ្តុំជាតិគីមី (Bioaccumulation) ន្សរជាតិពុលក្នុងឋានប្ព័ន្ធដ្លនាំឱ្យមានបញ្ហ្
ប្ព័ន្ធប្សទកណ្ត្លរបស់មនុស្សនិងឆ្ម្ដ្លបរិភោគត្ី សិប្បីសត្វដ្លផ្ទុកសរជាតិបំពុលរបស់ម្ទីលបារត(សូមមើលចំណុច ៤.២. ទំនាក់ទំនងរវាងកម្ិតប្ើ និងប្សិទ្ធភាពរបស់ថ្ន្ំក្នុងជំពូកទី ១៣ ន្ះដើម្បីស្វ្ងយល់បន្ថ្មអំពីរោគសញ្ញ្ទាំងន្ះ)។អ្នកជំងឺដំបូងដ្លគ្បានស្គ្ល់អត្តសញ្ញ្ណគឺកុមារតូចមា្ន្ក់ដ្លនៅខ្ម្ស ឆ្ន្ំ១៩៥៦ បានច្ញរោគ
សញ្ញ្ធ្ងន់ធ្ងររួមមាន ពិបាកក្នុងការនិយយ ដើរ ឬញាុ្ំអាហារ។ មិនដល់ ១២ឆ្ន្ំ ក្្យមក ក្នុងឆ្ន្ំ១៩៦៨ ដ្លទីបំផុត
រដ្ឋ្ភិបាលបានទទួលស្គ្ល់ជាផ្លូវការថ ជំងឺមីណមា៉្តា Minamata ជាជំងឺបំពុលដោយបរិស្ថ្ន។ ក្នុងរយៈព្ល១២ឆ្ន្ំន្ះ ប្ទ្សជាតិបានជួបប្ទះនូវបញ្ហ្សង្គមជាច្ើន៖ ទ្ឹស្តីផ្ស្ងៗ និងការយល់ច្ឡំផ្ស្ងៗទាក់ទងនឹងបុព្វហ្តុន្ជំងឺន្ះ ការប្ឆំងជំទាស់របស់ក្ុមហ៊ុន ការប្កាន់ ការរើសអើង និងការមាក់ងយចំពោះអ្នកជំងឺនិងសហគមន៍មូលដ្ឋ្ន បណ្តឹងលើវិញ្ញ្បនប័ត្អ្នកជំងឺ អ្នកស្្វជ្្វផ្ន្កវ្ជ្ជសស្្តធ្វើការវិនិច្ឆ័យលម្អៀងទៅខាងរដ្ឋ្ភិបាល និងក្ុមហ៊ុន។ល។ ថ្មីៗន្ះ គ្ទើបត្ដឹងថប្ជាជននៅដីគោកក៏មានបញ្ហ្ប្ព័ន្ធប្សទកណ្ត្លដ្រដោយសរការពុលម្ទីលបារត បនា្ទ្ប់ពីបរិភោគត្ី និងសិប្បីសត្វ (ខ្ច្ ខ្យង គ្ំ លៀស)ពីឈូងសមុទ្មីណមា៉្តា ប៉ុន្ត្នៅត្មិនព្មស្វ្ងរកការទទួលស្គ្ល់អ្នកជំងឺព្ះខា្ល្ចមានការរើសអើង ហើយអ្នកជំងឺដីគោកនោះមិនបានទទួលការសង្គ្ះបនា្ទ្ន់ព្ះរដ្ឋ្ភិបាលគ្្ន់ត្បញ្ជ្ក់អ្នករស់នៅតាមឆ្ន្រសមុទ្ថជាអ្នកជំងឺមីណមា៉្តាប៉ុណ្ណ្ះ។ អស់រយៈព្លជាង ៦០ឆ្ន្ំហើយដ្លជំងឺមីណមា៉្តាមិនទាន់បញ្ចប់នៅឡើយទ្។
ការបំពុលបរិស្ថ្នរបស់ម្ទីលបារតបានបង្កើនការព្ួយបារម្ភមិនត្ឹមត្នៅក្នុងប្ទ្សជប៉ុនប៉ុណ្ណ្ះទ្ប៉ុន្ត្ក៏មាននៅក្នុងប្ទ្សជាច្ើនទៀតដ្រ។ ឧទាហរណ៍ ការបំពុលដោយលោហធាតុម្ទីលបារតដ្លប្ើសម្្ប់
ការចម្្ញ់មាសត្ូវបានគ្ឃើញនៅក្នុងអាងអាមា៉្ហ្សូនប្ទ្សដូចជា ប្្សុីល ហ្វីលីពីន តង់ហ្សានី និងឥណ្ឌូន្សុី។ នៅប្ទ្សកម្ពុជាក៏មានការបំពុលប្បន្ះដ្រ ម្ទីលបារតត្ូវបានគ្រកឃើញមានកំហាប់ខ្ពស់នៅ
នឹងសក់របស់ប្ជាជនដ្លរស់នៅក្នុងភូមិន្សទបានបរិភោគត្ី និងសិប្បីសត្វ (ខ្ច្ ខ្យង គ្ំ លៀស) ឬអ្នកដ្ល
កំពុងរើសសំរាមនៅកន្ល្ងចាក់សំរាម។ 6 ការបង្កើនការបំពុលបរិស្ថ្ន និងគ្្ះថ្ន្ក់សុខភាពដ្លបណ្ត្លមកពី
ធាតុផ្សំម្ទីលបារតគឺជាកង្វល់ដ៏ធំមួយនៅក្នុងប្ទ្សកម្ពុជា។៤ សុខភាព និងបរិសា្ថ្រន៤.១. អន្តរកម្មរវាងធ្មួល និងបរិស្ថ្ន
និយយឱ្យទូលាយ មានវិធីពីរយ៉្ងដើម្បីស្វ្ងយល់ពីទំនាក់ទំនងរវាងសុខភាពរបស់យើង និងបរិស្ថ្ន។ ទីមួយ
គឺដើម្បីដឹងថតើបញ្ហ្សុខភាព និងជំងឺប្ភ្ទណដ្លកើតឡើងដោយសរការប៉ះពាល់ទៅនឹងលក្ខខណ្ឌវត្ថុ ឬព្ឹត្តិការណ៍ក្នុងបរិស្ថ្ន។ ន្ះគឺដើម្បីកំណត់ពីសរជាតិ ឬលក្ខខណ្ឌដ្លមានគ្្ះថ្ន្ក់នៅក្នុងបរិស្ថ្ន និងលុបបំបាត់
ឬក្លម្អសរជាតិទាំងនោះដើម្បីធានាដល់សុខភាព និងសុវត្ថិភាព។ ន្ះគឺជាវិធីសស្្តសំខាន់និងជាគ្ឹះមួយនៅក្នុង250ជំពូកទី ១៣៖ បរិស្ថ្ន និងសុខភាព/អ្កូសុខភាព

សុខភាព និងអនាម័យបរិស្ថ្នក្នុងគោលបំណងការពារសុវត្ថិភាព និងសុខភាពរបស់កម្មករ ជាពិស្សនៅកន្ល្ងធ្វើការ
ដ្លកម្មករត្ូវប្ឈមនឹងសរជាតិ និងលក្ខខណ្ឌបរិស្ថ្នដ្លពួកគ្ជួបប្ទះ ជីវិតប្ចាំថ្ង្។ វិធីសស្្តន្ះផ្ត្តទៅ
លើទំនាក់ទំនងរវាងការប្ឈមនឹងបរិស្ថ្ន និងសុខភាពមនុស្ស។
ឧទាហរណ៍ ការិយល័យប្ចាំតំបន់របស់អង្គការសុខភាពពិភពលោកប្ចាំតំបន់បា៉្សុីហ្វិកខាងលិច (ដ្លកម្ពុជាជាផ្ន្កមួយន្ប្ទ្ស និងតំបន់មិនម្នកោះបា៉្សុីហ្វិក) បានចាត់ទុកថ ទឹកគ្ម្នសុវត្ថិភាព អនាម័យមិនល្អ ការបំពុល
បរិយកាស សរជាតិគីមីនិងសរជាតិពុលគ្្ះថ្ន្ក់ គ្្ះថ្ន្ក់ការងរ និងអាកាសធាតុអាក្ក់គឺជាឧទាហរណ៍ន្
កតា្ត្កំណត់សុខភាពបរិស្ថ្ន។7តាមវិធីសស្្តន្ះ ទំនាក់ទំនងរវាងមនុស្ស និងបរិស្ថ្នអាចត្ូវបានយល់ថជាអន្តរកម្មរវាងធ្មួល និងបរិស្ថ្នដោយ
កតា្ត្បរិស្ថ្នត្ូវបានរៀបចំតាមប្ភ្ទន្បរិស្ថ្នដូចជា បរិស្ថ្ន រូបសស្ត្ គីមីសស្ត្ ជីវសស្ត្ និងវប្បធម៌/ចិត្តសង្គម(តារាងទី ១៣.១)។ នៅក្នុងពិភពពិតជាក់ស្ត្ង កតា្ត្បរិស្ថ្នទាំងន្ះមិនប្តិដ្ឋនៅត្ឯងបានទ្ ផ្ទុយទៅវិញ កតា្ត្
ទាំងន្ះបង្កើតបរិស្ថ្នរួមបញ្ចូលគ្ន្ និងមានឥទ្ធិពលលើសុខភាព និងជីវិតរបស់មនុស្សដូចបង្ហ្ញក្នុង (រូបទី ១៣.១)រូបទី ១៣.១ គឺជាគំរូមួយដ្លបង្ហ្ញពីទំនាក់ទំនងរវាងមនុស្ស និងសកម្មភាពន្របៀបរស់នៅនិងបរិស្ថ្នរបស់
ពួកគ្ដ្លអង្គទាំងមូលមានភិនភាគតំណពូជ និងសមាសភាពជាក់លាក់ជាបរិស្ថ្នផ្ទ្ក្នុងរបស់ខ្លួនគឺមនុស្ស (ពោលគឺធ្មួល) មានទំនាក់ទំនងតាមរយៈអាកប្បកិរិយន្ការស់នៅ និងរបៀបរស់នៅរបស់ពួកគ្ជាមួយបរិស្ថ្ន (រូបសស្ត្/គីមីសស្ត្ ជីវសស្ត្ និង/ឬ វប្បធម៌/ចិត្តសង្គម) ន្ពិភពខាងក្្ហើយនៅព្លដ្លកតា្ត្ទាំងពីរមានឥទ្ធិពលលើគ្ន្
ទៅវិញទៅមក ស្ថ្នភាពសុខភាពរបស់មនុស្សត្ូវបានកំណត់ដោយលទ្ធផលន្អន្តរកម្មប្បន្ះ។សូមលើកយកបរិស្ថ្នការងរនៅការដ្ឋ្នសងសង់អគរមួយជាឧទាហរណ៍។ កម្មករមា្ន្ក់ដ្លមានភិនភាគតំណពូជ សមាសភាព និងរបៀបរស់នៅជាក់លាក់នឹងត្ូវប្ឈមមុខនឹងកតា្ត្រូបដូចជា រំញ័រ សំឡ្ងរំខាន សីតុណ្ហភាពខ្ពស់
កាំរស្មីស្វ្យអ៊ុលត្្ និងធូលីពីការងរសងសង់អគរ។ ពួកគ្ក៏អាចប្ឈមនឹងកតា្ត្គីមីដ្រដូចជាសរជាតិរំលាយ
សរើរាង្គដ្លប្ើសម្្ប់គូរគំនូរ និងបិតភា្ជ្ប់ ហើយប្សិនបើពួកគ្ជក់បារើក្នុងព្លសម្្កពួកគ្នឹងស្ូបយក
សរជាតិគីមីផ្ស្ងៗដ្លមាននៅក្នុងបារើផងដ្រ។ ប្សិនបើនរណមា្ន្ក់នៅកន្ល្ងធ្វើការរបស់ពួកគ្ផ្ទុកជំងឺកូវើដ-១៩ពួកគ្នឹងមានលទ្ធភាពខ្ពស់ក្នុងការឆ្លងម្រោគដ្លជាកតា្ត្បរិស្ថ្នជីវសស្ត្។ លើសពីន្ះទៅទៀត នៅកន្ល្ងធ្វើការពួកគ្អាចរងឥទ្ធិពលដោយកតា្ត្បរិស្ថ្នវប្បធម៌/ចិត្តសង្គមរួមទាំងលក្ខខណ្ឌការងរ (ដូចជា ម៉្ងធ្វើការយូរ ធ្វើការនៅកន្ល្ងខ្ពស់ និងកិច្ចសន្យាការងរមិនច្បាស់លាស់) ភាពតានតឹងទាក់ទងនឹងការងរ និងបទដ្ឋ្នសង្គមរបស់និយោជិត។បរិស្ថ្នការងរចម្ុះប្បន្ះគ្គិតថមានទំនាក់ទំនងជាមួយលក្ខណៈជីវសស្ត្ និងចិត្តសង្គមរបស់កម្មករដោយកំណត់ពីសុខភាពរបស់កម្មករ (រូបទី ១៣.២)។នៅក្នុងបរិស្ថ្នសលារៀនមួយ សុខភាពផ្លូវកាយ ផ្លូវចិត្ត និងសង្គមរបស់កុមាររងឥទ្ធិពលពីបរិស្ថ្នរូប (ឧទាហរណ៍ពន្លឺ សំឡ្ង អគ្គីសនី និងសីតុណ្ហភាព) បរិស្ថ្នគីមី (ទឹក ខ្យល់ និងថ្ន្ំសមា្ល្ប់ម្រោគ) និងបរិស្ថ្នជីវសស្ត្ (បាក់ត្រើម្រោគ និងសត្វ) ដ្លពន្យល់នៅក្នុងជំពូកទី ៤ ក្នុងការពិភាក្សាអំពីសុខភាពបរិស្ថ្នសលារៀន ព្មទាំងបរិស្ថ្នវប្បធម៌/ចិត្តសង្គម រួមទាំងទំនាក់ទំនងរបស់កុមារ រវាងកុមារនិងកុមារ និងជាមួយគ្ូ និងវប្បធម៌ថ្ន្ក់រៀនដ្លអាចពាក់ព័ន្ធនឹងបញ្ហ្ផ្ស្ងៗដូចជាការសម្លុតគំរាមកំហ្ងជាដើម។នៅក្នុងប្ភ្ទន្បរិស្ថ្នវប្បធម៌/ចិត្តសង្គម ភាពតានតឹងផ្ន្កចិត្តសង្គមបានកា្ល្យជាបញ្ហ្សំខាន់ដ្លជាកតា្ត្មួយបំផ្ល្ញសុខភាព។ ផលប៉ះពាល់សុខភាពន្ភាពតានតឹងក្នុងជីវិតដ្លមនុស្សជួបប្ទះនៅក្នុងបរិស្ថ្នការងរ គ្ួសរឬបរិស្ថ្នសលារៀនរបស់ពួកគ្ និយយនៅក្នុងជំពូកទី ១២ ក្នុងការពិភាក្សាអំពីសុខភាពផ្លូវចិត្ត។ជំពូកទី ១៣៖ បរិស្ថ្ន និងសុខភាព/អ្កូសុខភាព251តារាងទី ១៣.១៖ ប្ភ្ទបរិស្ថ្ន និងឧទាហរណ៍ន្កតា្ត្បរិស្ថ្នដ្លជាហានិភ័យសុខភាពប្ភ្ទបរិស្ថ្នឧទាហរណ៍ន្កតា្ត្បរិស្ថ្នរំញ័រ សំឡ្ងរំខាន រលកអ្ឡិចត្ូមា៉្ញ៉្ទិច សីតុណ្ហភាពខ្ពស់បរិស្ថ្នរូបសស្ត្សីតុណ្ហភាពទាប កមា្ល្ំងអគ្គិសនីខ្ពស់ សំណើម វិទ្យុសកម្ម អ៊ុលត្្វើយូឡ្ភាគល្អិតនៅក្នុងខ្យល់
ឌីអុកសុីន រ៉្អាបស្តូស សរជាតិរំលាយសរើរាង្គ បារត សំណ អាស្និកថ្ន្ំសមា្ល្ប់សត្វល្អិត សរជាតិរក្សាគុណភាពម្ហូបអាហារ ឱសថបរិស្ថ្នគីមីសស្ត្គ្ឿងសមា្អ្ង បារើ និងសុរា គ្ឿងញៀនខុសច្បាប់ និងសរជាតិគីមីសំយោគផ្ស្ងទៀត។
អតិសុខុមប្្ណបង្ករោគ និងបរាសិតដូចជា Escherichia coli O157,

បរិស្ថ្នជីវសស្ត្SARS, HIV (AIDS), និង SARS-CoV-2 ពស់ពិស សត្វព្ សត្វចង្្មូស រុក្ខជាតិប្ព័ន្ធសង្គម និងអង្គការសង្គម របបនយោបាយ បទដ្ឋ្នសង្គម ប្ព័ន្ធច្បាប់ គុណតម្ល្ ការរើសអើង/ការមា៉្ក់ងយ ទំនាក់ទំនងមនុស្ស (ដូចជាបរិស្ថ្នវប្បធម៌/ចិត្តសង្គមអំពើហិង្សា/ការរំលោភបំពាន និងការសម្លុតគំរាមកំហ្ង) ការប្មូលផ្តុំមនុស្សច្ើន គ្ួសរ/ញាតិសនា្ត្ន សសនា លក្ខខណ្ឌការងរ ស្ថ្នភាពហិរញ្ញវត្ថុ វិទ្យាសស្ត្ និងបច្ច្កវិទ្យា ការសិក្សាស្្វជ្្វ សិល្បៈបរិស្ថ្នវប្បធម៌/ចិត្តសង្គមបរិស្ថ្នជីវសស្ត្ស្ន/ធាតុផ្សំគោលន្បរិស្ថ្នខាងក្នុងឥរិយ្គ ំងទាមូល (ធ្មួល/មនបថរ

ស់នៅ (របៀប្ស )ុស)អង់នៅរសបរិស្ថ្នរូបសស្ត្/គីមីសស្ត្រូបទី ១៣.១៖ គំរូសម្្ប់ទំនាក់ទំនងរវាងមនុស្ស និងឥរិយបថរស់នៅ និងបរិស្ថ្នរបស់ពួកគ្252

ជំពូកទី ១៣៖ បរិស្ថ្ន និងសុខភាព/អ្កូសុខភាពបរិស្ថ្នជីវសស្ត្បរិស្ថ្នវប្បធម៌/ស់នៅ(រ ប ៀ បរ)ចិត្តសង្គមស្ន/ធាតុផ្សំគោលន្ឥរិយបថរស់នៅ

បរិស្ថ្នខាងក្នុង

មនុស្ស(ធ្មួល)បរិស្ថ្នរូបសស្្ត/គីមីសស្្តរូបទី ១៣.២៖ ទំនាក់ទំនងមនុស្ស-បរិស្ថ្ន (ករណីកម្មករសំណង់)៤.២. ទំនាក់ទំនងរវាងកម្ិតប្ើប្ស់ និងប្សិទ្ធភាពរបស់ថ្ន្ំវិធីមួយក្នុងចំណមវិធីនានាដើម្បីកំណត់ថតើបញ្ហ្សុខភាព ឬជំងឺប្ភ្ទណដ្លមនុស្សអាចមានដោយសរការប៉ះពាល់ទៅនឹងស្ថ្នភាព វត្ថុ ឬព្ឹត្តិការណ៍មួយនៅក្នុងបរិស្ថ្ន គឺវិភាគពីទំនាក់ទំនងរវាងកម្ិតប្ើ និងប្សិទ្ធភាព
របស់ថ្ន្ំ (រូបទី ១៣.៣) និងបង្ហ្ញពីកម្ិតគ្្ះថ្ន្ក់ និងកម្ិតសុវត្ថិភាពរបស់វា។ ទាំងន្ះផ្តល់នូវមូលដ្ឋ្នសម្្ប់បង្កើតស្តង់ដរសុវត្ថិភាពបរិស្ថ្ន ឬកម្ិតអនុញ្ញ្តសម្្ប់ប្ើប្ស់ថ្ន្ំ។ន្ះគឺជាវិធីសស្ត្មួយដើម្បីវាយតម្ល្ថ តើផលប៉ះពាល់សុខភាពប្ភ្ទណខ្លះដ្លអាចបណ្ត្លមកពីការប៉ះពាល់ទៅនឹងកតា្ត្រូបក្នុងបរិស្ថ្នដូចជា ធាតុវិទ្យុសកម្ម ឬដោយគិតពីចំនួនន្កតា្ត្គីមីដូចជាបារតសរើរាង្គ។ភាគរយន្ប្សិទ្ធភាពបុគ្គល100%50%
TD50 (កម្ិតពុល 50 កម្ិតប្តិកម្មពុលក្នុងចំណមប្ជាជនពាក់កណ្ត្ល) ឬ ED50(កម្ិតប្សិទ្ធភាព 50 កម្ិតប្សិទ្ធភាពថ្ន្ំក្នុងចំណមប្ជាជនពាក់កណ្ត្ល)0%កម្ិតគ្្ះថ្ន្ក់ ឬការព្យបាល
រូបទី ១៣.៣ ៖ គំរូខ្ស្កោងការប្ើថ្ន្ំ និងប្សិទ្ធភាព
ជំពូកទី ១៣៖ បរិស្ថ្ន និងសុខភាព/អ្កូសុខភាព253

រូបទី ១៣.៣ បង្ហ្ញពីទម្ង់ន្ការប្ើថ្ន្ំកម្ិត TD50 (កម្ិតពុល ៥០)។ ដោយលើកយកការពុលដោយធាតុផ្សំម្ទីលបារតជាឧទាហរណ៍។ វាគឺជាទម្ង់គ្ះថ្ន្ក់សុខភាពដ្លបណ្ត្លមកពីបរិស្ថ្ន/ឋានប្ព័ន្ធមានសរជាតិបារតដ្លមិនត្ឹមត្ត្ូវបានបង្ហ្ញដោយជំងឺមីណមា៉្តារបស់ជប៉ុនប៉ុណ្ណ្ះទ្ ប៉ុន្ត្ត្ូវបានគ្ឃើញទូទាំងពិភពលោក។ កម្ិត TD50 របស់វាសំដៅទៅលើកម្ិតដ្លប្ជាជនពាក់កណ្ត្លបង្ហ្ញរោគសញ្ញ្ន្ការពុលម្ទីលបារតដូចជា ភាពចុះខ្សាយមុខងរវិញ្ញ្ណដូចជា ចក្ខុវិញ្ញ្ណ សោតវិញ្ញ្ណ ឃានវិញ្ញ្ណ ជីវា្ហ្វិញ្ញ្ណ និងការប៉ះ និងភាពចុះខ្សាយសមត្ថភាពក្នុងការគ្ប់គ្ងចលនាអវយវៈ។ ក្នុងករណីការព្យាបាលប្ើសរជាតិគីមីត្ូវប្ើថ្ន្ំកម្ិត ED50(កម្ិតប្សិទ្ធភាព ៥០) ជាសូចនាករន្ប្សិទ្ធភាពរបស់វាដោយសំដៅទៅលើកម្ិតដ្លបង្កើតប្សិទ្ធភាពព្យាបាលក្នុងចំណមប្ជាជនពាក់កណ្ត្ល។ ក្នុងករណីណក៏ដោយទំនាក់ទំនងរវាងកម្ិតប្ើ និងប្សិទ្ធភាពរបស់ថ្ន្ំដូចបាន
បង្ហ្ញក្នុង រូបទី ១៣.៣ ត្ូវបានប្ើដើម្បីវាយតម្ល្កម្ិតគ្្ះថ្ន្ក់ ប្សិទ្ធភាពព្យាបាល និងសុវត្ថិភាព។
អត្ថបទដកស្ង់ ១៣.២៖ កតា្ត្ហានិភ័យបរិស្ថ្ននៅក្នុងប្ទ្សដ្លមានប្្ក់ចំណូលទាប និងមធ្យម

ឆ្ន្ំជីវិតប្្ប្ួលតាមពិការភាព (disability-adjusted life year) (DALY) គឺជារង្វ្ស់សង្ខ្បន្ផលប៉ះពាល់ទូទៅរបស់ជំងឺទៅលើសុខភាពរបស់មនុស្ស។ រង្វ្ស់ន្ះប្ើដើម្បីវាយតម្ល្ពីផលប៉ះពាល់របស់ជំងឺលើមនុស្សក្នុងកម្ិតប្ជាសស្ត្ដោយផ្អ្កលើចំនួនឆ្ន្ំន្ការបាត់បង់ជីវិតដោយសរការស្ល្ប់មុនអាយុដ្លបណ្ត្លមកពីជំងឺ និងចំនួនឆ្ន្ំដ្លជីវិតមានសុខភាពល្អត្ូវបាត់បង់ដោយសរពិការភាពដ្លបណ្ត្លមកពីជំងឺ។ចំនួនឆ្ន្ំដ្ល «បាត់» ត្ូវបានគណនាដោយប្អាើ យុសង្ឃឹមរស់ (life expectancy) (ឧទាហរណ៍ ចំនួនមធ្យមន្ឆ្ន្ំបន្ថ្មដ្លមនុស្សមា្ន្ក់ត្ូវបានគ្រំពឹងថនឹងរស់នៅ) របស់ជនជាតិជប៉ុនជាស្តង់ដរពីព្ះប្ទ្សជប៉ុនជាប្វត្តិសស្ត្មានអាយុសង្ឃឹមរស់វ្ងជាងគ្បំផុតនៅលើពិភពលោក។ ទោះជាយ៉្ងណក៏ដោយ ថ្មីៗន្ះគ្ប្ើវិធីសស្្តផ្ស្ងៗគ្ន្ដូចជា ការប្ើប្ស់តារាងជីវិតជាតិសម្្ប់ប្ទ្សនីមួយៗ។សូមកត់សមា្គ្ល់ថ DALY មួយតំណងឱ្យមួយឆ្ន្ំន្ការបាត់បង់ជីវិតសុខភាពល្អនៅក្នុងអាយុសង្ឃឹមរស់ដោយសរជំងឺមួយ។ តម្ល្ DALY ខ្ពស់បង្ហ្ញថ វាជាបន្ទុកកាន់ត្ធ្ងន់លើសុខភាព និងជីវិតមនុស្សដោយសរជំងឺ
ឬហានិភ័យសុខភាព។
ដោយប្ើ DALY ជារង្វ្ស់ ការសិក្សាពីបន្ទុកជំងឺសកល ឆ្ន្ំ២០១៩ បានបា៉្ន់ប្មាណកតា្ត្ហានិភ័យឈានមុខ
គ្ទាំង ២០ សម្្ប់ប្ទ្សដ្លបានដក់ជាក្ុមតាមកម្ិតន្ការអភិវឌ្ឍស្ដ្ឋកិច្ច និងសង្គមរបស់ពួកគ្។ 8ដោយសរការរើកចម្ើនផ្ន្កស្ដ្ឋកិច្ចនាព្លថ្មីៗន្ះ ប្ទ្សកម្ពុជាឥឡូវន្ះត្ូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងក្ុមប្ទ្ស
មានចំណូលមធ្យមកម្ិតទាប។ចំពោះក្ុមន្កម្ិតអភិវឌ្ឍទាំងន្ះ កតា្ត្ហានិភ័យបរិស្ថ្នឈានមុខគ្ចំពោះសុខភាពមានដូចខាងក្្ម៖
ចំពោះស្ត្ី៖ 8ខ្យល់កខ្វក់ក្នុងគ្ួសរ (ទី៥)ភាគល្អិតក្នុងបរិយកាស (ទី៧)ទឹកគ្ម្នសុវត្ថិភាព (ទី៨)អសុវត្ថិភាពអនាម័យ (ទី១៤) និងការលាងដ្ (ទី១៧)សម្្ប់បុរស៖
ភាគល្អិតក្នុងបរិយកាស (ទី៦)ខ្យល់កខ្វក់ក្នុងគ្ួសរ (ទី៨)ទឹកគ្ម្នសុវត្ថិភាព (ទី១២)254

ជំពូកទី ១៣៖ បរិស្ថ្ន និងសុខភាព/អ្កូសុខភាពអសុវត្ថិភាពអនាម័យ (ទី១៤)គ្្ះថ្ន្ក់ការងរ (ទី១៦) និងការលាងដ្ (ទី១៨)ទិន្នន័យទាំងន្ះបង្ហ្ញថការបំពុលបរិស្ថ្នបង្ហ្ញពីហានិភ័យសុខភាពយ៉្ងសំខាន់ ហើយជាពិស្សបុរសត្ូវប្ឈមនឹងកតា្ត្ហានិភ័យការងរ។៥ សុខភាពឋានប្រព័ន្ធ និងសុខភាពមនុស្រសជាវិធីសស្្តដើម្បីស្វ្ងយល់ពីទំនាក់ទំនងរវាងសុខភាព និងបរិស្ថ្ន យើងបានពិភាក្សាអំពីវិធីសស្្តន្ការពិនិត្យមើលលើការប្ឈមទៅនឹងកតា្ត្បរិស្ថ្ន និងសុខភាពមនុស្សនៅក្នុងផ្ន្កមុន។ វិធីសស្្តមួយទៀតគឺសុខភាព បរិស្ថ្ន ផ្ត្តលើផលប៉ះពាល់ន្ការអភិវឌ្ឍស្ដ្ឋកិច្ចលើឋានប្ព័ន្ធដោយផ្អ្កលើការអភិវឌ្ឍឋានប្ព័ន្ធ ឬ មុខរបរចម្បង (ការចិញ្ចឹមជីវិត)ទំនាក់ទំនងសុខភាព។ ដើម្បីស្វ្ងយល់ពីការអភិវឌ្ឍសង្គម និងស្ដ្ឋកិច្ច ឋានប្ព័ន្ធជីវិត និងមុខរបរចម្បង (ការចិញ្ចឹមជីវិត)ទំនាក់ទំនងសុខភាព យើងប្ើឧទាហរណ៍ចមា្ក្រច្កនៅក្នុងអត្ថបទដកស្ង់ខាងក្្ម។អត្ថបទដកស្ង់ ១៣.៣៖ ការពិតនៅពីក្យចមា្ក្រច្កគ្ជឿថច្កជាងមួយពាន់ប្ភ្ទដ្លមានពណ៌ រាង និងទំហំខុសៗគ្ន្ត្ូវបានផលិត និងប្ើប្ស់នៅ
ជុំវិញពិភពលោក។ ទោះជាយ៉្ងណ ប្ភ្ទច្ក Cavendish មាន ៤៧% ន្ផលិតផលពិភពលោក និង ៩៩% ន្ការ
នាំច្ញ។ ច្ក Cavendish សុទ្ធត្ជាពូជស្នដូចគ្ន្ និងការពឹងពាក់គ្ន្ច្ើនលើពូជត្មួយ ឬការបណ្តុះពូជត្មួយ
ដ្លបង្កហានិភ័យន្ការរើករាលដលជំងឺពាសព្ញពិភពលោក និងបង្កការខូចខាតយ៉្ងធ្ងន់ធ្ងរដល់ដំណំ។ 9ខណៈព្លដ្លវាពិបាកដកស្ង់ស្ថិតិពិតប្្កដស្តីពីការផលិតច្កប្ចាំឆ្ន្ំ របាយការណ៍មួយបង្ហ្ញថវាត្ូវបានគ្ផលិតបានចំនួន ១១៤លានតោន ក្នុងឆ្ន្ំ២០១៧។ អ្នកផលិតច្កធំជាងគ្បំផុតរបស់ពិភពលោកគឺ
ឥណ្ឌ្ (២៩លានតោន ផលិតជារៀងរាល់ឆ)ំ្្ន បនា្ទប្ ម់ កគឺបទ្ ស្ ចិន (១១លានតោន) និងហ្វលី ពី ន
ី (៧,៥លានតោន)ប្ទស្ អ្កាឌ្្វ រ័ និងប្ស្ លីុ ឈរនៅល្ខរៀងទី ៤ (៧លានតោន)។ ច្កភាគច្នើ ផលិតនៅឥណ្ឌ្ និងចិនគឺសម្ប្ ់ប្ើប្ស់ក្នុងស្ុកដោយមានតិចតួចបំផុតសម្្ប់នាំច្ញ។ អ្កា្វ្ឌ័រ ហ្វីលីពីន កូស្ត្រើកា កូឡុំប៊ី និងហា្គ្ត្មា៉្ឡា
គឺជាអ្នកនាំច្ញធំៗ។ ប្ទ្សឥណ្ឌ្ និងចិនគ្ឃើញមានការកើនឡើងតម្ូវការក្នុងស្ុកដោយសរកំណើន
ប្ជាជន។ ហើយនៅចនោ្លះ្ ឆ្នំ្ ២០០០-២០១៥ ការផលិតរបស់បទ្ ស្ ទាំងពីរន្ះកើនឡើង ៤៨% និង ៨៣%។ 9បញ្ហ្នៅជុំវិញចមា្ក្រច្ករួមមាន ការប្ើប្ស់សរជាតិគីមីក្នុងបរិមាណច្ើនដូចជា ថ្ន្ំសមា្ល្ប់សត្វចង្្
ថ្ន្ំសមា្ល្ប់សត្វល្អិត និងជីគីមីដើម្បីការពារជំងឺនៅក្នុងដំណំច្ក និងបង្កើនផលិតភាពដ្លអាចបង្កើតការបំពុលដី
និងទឹក ធ្វើឱ្យកម្មករ និងអ្នកស្ុកទទួលរងការបំពុលបរិស្ថ្ន។ លើសពីន្ះទៅទៀត ការអភិវឌ្ឍចមា្ក្រអាច
បណ្ត្លឱ្យមានការកាប់បំផ្ល្ញព្្ឈើ ឬការទិញ ឬជួលដីដ្លធ្វើឱ្យកសិករបាត់បង់ដីធ្លី។
ឧទាហរណ៍ នៅប្ទ្សឡាវ ក្ុមហ៊ុនចិនជាច្ើនបានចាប់ផ្តើមចូលមក ប្ហ្លរង្វង់ឆ្ន្ំ២០១០ ហើយបាន
ចាប់ផ្តើមដំណើរការចមា្ក្រច្កនៅតំបន់ភ្នំភាគខាងជើងន្ប្ទ្សដូចជា ខ្ត្តឧត្តមសយ (Oudomxay) និងលួងណំថ (Luang Namtha)។ ច្កដ្លដំនៅទីនោះសុទ្ធសឹងត្សម្្ប់នាំច្ញទៅប្ទ្សចិន។ ខណៈចមា្ក្រច្កទាំងន្ះបង្កើតការងរ និងប្្ក់ចំណូលសម្្ប់តំបន់ក្ីក្ វាក៏បាននាំមកនូវការបំពុលដល់ឋានប្ព័ន្ធ
ក្នុងតំបន់ និងគ្្ះថ្ន្ក់សុខភាពផងដ្រ។ ការបំពុលទឹកទន្ល្នៅក្ប្រនោះក៏បានសមា្ល្ប់ត្ីអាហារយ៉្ងច្ើនផងដ្រ
ដ្លធ្វើឱ្យអ្នកន្សទបាត់បង់ការងរ។ 10ជំពូកទី ១៣៖ បរិស្ថ្ន និងសុខភាព/អ្កូសុខភាព255នៅរដូវក្ត្ឆ្ន្ំ២០១៦ ទឹកជំនន់បាននាំឱ្យមានការសយភាយសរជាតិគីមីយ៉្ងច្ើនបំពុលដល់ឋានប្ព័ន្ធ និងបរិស្ថ្នក្នុងតំបន់ និងប៉ះពាល់ដល់ជីវិត និងសុខភាពអ្នកស្ុក។ បញ្ហ្ន្ះបានបង្ខំឱ្យរដ្ឋ្ភិបាលឡាវច្ញបម្្ម
លើចមា្ក្រច្កដ្លជាកម្មសិទ្ធិរបស់ជនជាតិចិន។ 10ករណីស្ដៀងគ្ន្ន្ះដ្រនៅប្ទ្សហ្វីលីពីន មុិកសុិក11 និងអ្កា្វ្ឌ័រ12 មានការបំពុលដី និងផ្លូវទឹក/ទឹកក្្មដី និងគ្្ះថ្ន្ក់ដល់សុខភាពអ្នកស្ុកដ្លបណ្ត្លមកពីការបាញ់ថ្ន្ំសមា្ល្ប់សត្វចង្្ទ្ង់ទ្យធំ និងការប្ើប្ស់ថ្ន្ំសមា្ល្ប់សត្វល្អិត និងជីគីមីយ៉្ងសម្បើម។៥.១. តើឋានប្ព័ន្ធគឺជាអ្វី? តើវិធីសស្្តសុខភាពប្បអ្កូឡូសុីគឺជាអ្វី?
ឋានប្ព័ន្ធគឺជាបញ្ញត្តិន្ការមើលឃើញសរពាង្គកាយទាំងអស់ដ្លរស់នៅក្នុងតំបន់ជាក់លាក់មួយរួមជាមួយបរិស្ថ្នគ្ម្នជីវិត ជាប្ព័ន្ធរួមមួយដោយផ្ត្តលើ លំហូរថមពល បណ្ត្ញអាហារ និងវដ្តភូគព្ភគីមី (វដ្តន្ធាតុផ្សំរបស់ភពផ្នដី)។ ស្ទាប់ជាច្ើនន្ឋានប្ព័ន្ធតូចៗ បង្កើតបានជាឋានប្ព័ន្ធដ៏ធំមួយគឺផ្នដី។ឧទាហរណ៍ ក្នុងករណីមនុស្សឋានប្ព័ន្ធច្ើនកម្ិត ចាប់ពីបុគ្គលមា្ន្ក់ៗដល់គ្ួសរ តំបន់ជិតខាង សលារៀន និងកន្ល្ងធ្វើការ ទីក្ុង ស្ុក និងខ្ត្ត ប្ទ្ស និងពិភពលោក។ នៅទូទាំងកម្ិតទាំងន្ះគឺជាវដ្ត ឬលំហូរន្ថមពលសមា្ភ្រៈ ព័ត៌មាន វប្បធម៌ នយោបាយ និងស្ដ្ឋកិច្ច។ និយយម្យា៉្ងទៀត គ្ប់កម្ិតទាំងអស់ន្ះពីបុគ្គលមា្ន្ក់ៗទៅសកលលោក គឺមានជាប់ទាក់ទងគ្ន្ និងជះឥទ្ធិពលគ្ន្ទៅវិញទៅមកតាមរយៈវដ្ត និងលំហូរប្បន្ះ។
ការអនុវត្តបញ្ញត្តិឋានប្ព័ន្ធចំពោះសុខភាពមនុស្សត្ូវបានគ្ស្គ្ល់ថជាវិធីសស្្តសុខភាពប្បអ្កូឡូសុី(ecological health approach)។ យោងតាមវិធីសស្្តទាំងន្ះ សុខភាព និងឥរិយបទសុខភាពរបស់មនុស្សត្ូវ
បានជះឥទ្ធិពលដោយកតា្ត្ផ្ស្ងៗគ្ន្ន្កម្ិតអ្កូឡូសុីផ្ស្ងៗគ្ន្ ខណៈព្លដ្លការប្ព្ឹត្ត និងការរស់នៅរបស់មនុស្សមានឥទ្ធិពលលើ និងនាំមកនូវការផ្ល្ស់ប្តូរដល់ឋានប្ព័ន្ធក្នុងកម្ិតផ្ស្ងៗគ្ន្។ ន្ះមានន័យថ សុខភាព និងការប្ព្ឹត្តដ្លមានសុខភាពល្អរបស់កុមារដ្លរស់នៅក្នុងតំបន់ណមួយន្ប្ទ្សកម្ពុជាទទួលឥទ្ធិពល និងមានឥទ្ធិពលលើឋានប្ព័ន្ធដ្លមានកម្ិតខុសៗគ្ន្ក្នុងមាត្ដ្ឋ្នសកលមួយទោះបីជាមានកម្ិតខុសគ្ន្ក៏ដោយ។នៅព្លនិយយអំពីការកំណត់កម្ិតផ្ស្ងៗគ្ន្ន្ឋានប្ព័ន្ធ ឧទាហរណ៍ អត្ថបទមួយដ្លមានចំណងជើង
ថសុខភាពវ័យជំទង់នៅសតវត្សរ៍ទី២១ បានបង្ហ្ញពីកម្ិតដូចខាងក្្ម (ពីតូចទៅធំ)៖ មនុស្សវ័យជំទង់មា្ន្ក់ៗ
សលារៀន/មិត្តភក្តិ គ្ួសរ អ្នកជិតខាង និងសង្គម។13 មជ្ឈមណ្ឌលគ្ប់គ្ង និងបង្ក្រជំងឺអាម្រិក (The US Centers
for Disease Control and Prevention) (CDC) ដ្លជាក្បខ័ណ្ឌសម្្ប់បង្ក្រអំពើហិង្សាបានបង្ហ្ញពីគំរូអ្កូឡូសុីសង្គមដ្លមានកម្ិតដូចខាងក្្ម៖ បុគ្គល ទំនាក់ទំនង សហគមន៍ (សលារៀន កន្ល្ងធ្វើការ និងសង្ក្ត់)និងសង្គម (មានន័យថ សង្គមធំ ដ្លបង្កើតជាបទដ្ឋ្ន និងវប្បធម៌ទាក់ទងនឹងអំពើហិង្សា ឬសង្គមដ្លមាននយោបាយទូទៅ នយោបាយសង្គម ស្ដ្ឋកិច្ច និងប្ព័ន្ធអប់រំនៅក្នុងនោះ) ដ្លព័ទ្ធជុំវិញកម្ិតថ្ន្ក់ក្ម។14តាមរយៈការប្ើប្ស់វិធីសស្ត្សុខភាពប្បអ្កូឡូសុី យើងអាចរៀបចំឡើងវិញនូវកតា្ត្ហានិភ័យសុខភាពនៅក្នុងបរិស្ថ្នដ្លបង្ហ្ញក្នុងតារាងទី ១៣.១។ កតា្ត្ហានិភ័យសុខភាពមាននៅក្នុងកម្ិតនីមួយៗន្ឋានប្ព័ន្ធ ហើយជះឥទ្ធិពលដល់គ្ន្ទៅវិញទៅមកក្នុងកម្ិតណមួយក៏ដូចជា កម្ិតផ្ស្ងៗគ្ន្ ដោយកំណត់សុខភាព អាកប្បកិរិយដ្លមានសុខភាពល្អ និងជីវិតរបស់បុគ្គលមា្ន្ក់ៗ។256ជំពូកទី ១៣៖ បរិស្ថ្ន និងសុខភាព/អ្កូសុខភាពអត្ថបទដកស្ង់ ១៣.៤៖ អ្កូសុខភាព និងការគិតប្បប្ព័ន្ធប្ព័ន្ធមួយគឺជាធាតុទាំងមូលដ្លមានភាពស្វ្ហាប់ និងស្មុគស្ម្ញដ្លក្នុងនោះធាតុផ្ស្ងៗគ្ន្មានឥទ្ធិពល
លើគ្ន្ទៅវិញទៅមក។ ឋានប្ព័ន្ធគឺជាប្ព័ន្ធមួយប្ប ដ្លវដ្ត ឬលំហូរន្ថមពល ព័ត៌មាន និងសមា្ភ្រ:កើតឡើងក្នុងចំណមធាតុផ្ស្ងៗដ្លបង្កើតជាឋានប្ព័ន្ធ។ ការគិតប្បប្ព័ន្ធដ្លផ្អ្កលើវិធីសស្ត្សុខភាពប្ប
អ្កូឡូសុីគឺជាបញ្ញត្តិមួយដ្លប្កាន់យកថ នៅក្នុងឋានប្ព័ន្ធដ្លមានច្ើនកម្ិត ធាតុផ្ស្ងៗគ្ន្មានឥទ្ធិពល
លើគ្ន្ទៅវិញទៅមកក្នុងកម្ិតនីមួយៗដ្លកំណត់សុខភាពរបស់ឋានប្ព័ន្ធ និងមនុស្ស។ ក្នុងករណីមានបញ្ហ្
សុខភាពដូចជា វិលមុខ ឈឺកបា្ ល និងរាករូសក្នងុ ចំណមអ្នកស្កុ ដ្លរស់នៅក្បរ្ ចមា្ករ្ ច្ក បញ្ហឋា្ នប្ពន័ ្ធនិងបញ្ហ្សុខភាពមនុស្សអាចនឹងកើតឡើងពីបណ្ត្ញស្មុគស្ម្ញន្ធាតុ ផ្ស្ងៗគ្ន្ដ្លមានឥទ្ធិពលលើគ្ន្ទៅវិញ
ទៅមកដូចជា ការសម្្ចចិត្តដ្លធ្វើឡើងដោយអាជា្ញ្ធរមូលដ្ឋ្នក្នុងការទទួលយកក្ុមហ៊ុន ស្តង់ដរន្ការរស់នៅ
ស្ថ្នភាពការងរ និងការប្ើប្ ស់ដីនៅក្នុងតំបន់ កតា្ត្ប្វត្តិន្ការចូលមករកសុីរបស់ក្ុមហ៊ុនក្នុងតំបន់
គោលនយោបាយប្តិបត្តិការ និងវិធានការសុវត្ថិភាព និងសុខភាពនៅចមា្ក្រ បរិមាណជី និងថ្ន្ំសមា្ល្ប់សត្វចង្្/ថ្ន្ំ
សមា្ល្ប់សត្វល្អិតដ្លប្ើសម្្ប់ដំណំច្ក និងកម្ិតគ្្ះថ្ន្ក់របស់វា ស្ថ្នភាពភូមិសស្ត្ន្ទន្ល្ដ្លជាប្ភពទឹក របៀបរស់នៅ និងមុខរបរ ចម្បងៗរបស់អ្នកស្ុក និងកម្ិតន្ការលំបាកផ្ន្កហិរញ្ញវត្ថុរបស់អ្នកស្ុក។
អ្កូសុខភាពប្ើប្ស់ការគិតប្បប្ព័ន្ធដើម្បីវិភាគ និងគូសផ្នទីទំនាក់ទំនង ជម្ះបញ្ហ្ស្មុគស្ម្ញ និងស្វ្ងរកដំណះស្្យ។៥.២. កំណើនស្ដ្ឋកិច្ច និងការអភិវឌ្ឍសង្គមនៅប្ទ្សកម្ពុជា
ប្ទ្សកម្ពុជាគឺជាប្ទ្សមួយដ្លសម្បូរទៅដោយធនធានធម្មជាតិនៅអាសុីអាគ្ន្យ៍រួមមាន ដីស្ចមា្ក្រធនធាន
ទឹក/ជលផល/ព្្ឈើ រ៉្ ប្្ង និងឧស្ម័នធម្មជាតិ។ ការប្ើប្ស់ធនធានទាំងន្ះបានល្អជួយលើកកម្ពស់វឌ្ឍភាព
ស្ដ្ឋកិច្ច។ តាមពិតប្ទ្សន្ះសម្្ចបាននូវកំណើនស្ដ្ឋកិច្ចថ្រក្នុងរយៈព្ល ២០ឆ្ន្ំ ចុងក្្យន្ះក្នុងអត្្
ប្ចាំឆ្ន្ំ ៧,៦%។ ការរើកចម្ើនផ្ន្កស្ដ្ឋកិច្ចបន្ថ្មទៀតអាចកាត់បន្ថយភាពក្ីក្បាន។15 ប្ទ្សកម្ពុជាគឺជាប្ទ្ស
ដ្លមានកាលានុវត្តភាពច្ើន។អ្វីដ្លយើងត្ូវពិចារណនៅទីន្ះគឺតម្ូវការជាមុនសម្្ប់វឌ្ឍនភាពស្ដ្ឋកិច្ចដ្លពឹងផ្អ្កលើធនធានធម្មជាតិ
គឺការអភិវឌ្ឍសង្គម។ វាអាស្័យលើប្ភ្ទន្ការអភិវឌ្ឍធនធានធម្មជាតិអាចបង្កើតផលប៉ះពាល់មិនត្ឹមត្ទៅលើ
ការរើកចម្ើនផ្ន្កស្ដ្ឋកិច្ចប៉ុណ្ណ្ះទ្ ថ្មទាំងលើបរិស្ថ្ន និងប្ព័ន្ធជីវៈចម្ុះដ្លមានធនធានទៀតផង។ ដូច្ន្ះគឺ
ចាំបាច់ត្ូវមានការតាមដនជាបន្តបនា្ទ្ប់នូវផលប៉ះពាល់ណមួយន្ការអភិវឌ្ឍទៅលើបរិស្ថ្នធម្មជាតិ និងប្ព័ន្ធ
ជីវៈចម្ុះ ដើម្បីជាប្យោជន៍ដល់វឌ្ឍនភាពស្ដ្ឋកិច្ច ពីព្ះផលប៉ះពាល់មួយចំនួនអាចជះឥទ្ធិពលអវិជ្ជមានដល់
ជីវិត និងសុខភាពរបស់មនុស្ស (សូមមើលអត្ថបទដកស្ង់ ១៣.៣៖ ការពិតនៅពីក្យចមា្ក្រច្ក)។
លើសពីន្ះទៅទៀត តើវឌ្ឍនភាពស្ដ្ឋកិច្ចដ្លនឹងនាំទៅរកការកាត់បន្ថយភាពក្ក
ី ក
្ ន
៏ ង
ឹ ពឹងផ្អក្ លើបព្ ន័ ស្ធ ង្គម
ដូចជា ការប្ងច្កទ្ព្យសម្បត្តិ និងសន្តិសុខសង្គមឡើងវិញ និងប្ព័ន្ធនយោបាយជាតិដ្លមានស្្ប់ ឬយ៉្ងណ។
ប្ជាជន និងតំបន់ជនបទក្ីក្ និងតំបន់ដច់ស្យលដ្លអត្្ន្ភាពក្ីក្ខ្ពស់ ហើយការកសងស្ដ្ឋកិច្ច
នៅមូលដ្ឋ្នមានបញ្ហ្គឺជាប្ជាជន និងតំបន់ណដ្លងយរងគ្្ះចំពោះបញ្ហ្បរិស្ថ្នធម្មជាតិ និងឋានប្ព័ន្ធ។៥.៣. បញ្ហ្បរិស្ថ្ននៅប្ទ្សកម្ពុជា
ឥឡូវន្ះ តើបញ្ហ្បរិស្ថ្នប្ភ្ទណដ្លប្ទ្សកម្ពុជាប្ឈមនាព្លបច្ចុប្បន្នន្ះ? យើងនឹងនិយយពី
បញ្ហ្ន្ះដោយយោងទៅលើរបាយការណ៍ពីរដ្លរបាយការណ៍មួយរៀបចំដោយសកលវិទ្យាល័យ ហោ្គ្ថ្នបឺក(Gothenburg) នៅប្ទ្សស៊ុយអ្ត15 និងរបាយការណ៍មួយទៀតរៀបចំដោយក្សួងបរិស្ថ្នរបស់ប្ទ្សកម្ពុជា
ដ្លមានចំណងជើងថ ទស្សនវិស័យបរិស្ថ្នកម្ពុជា។16ជំពូកទី ១៣៖ បរិស្ថ្ន និងសុខភាព/អ្កូសុខភាព257

បញ្ហ្បរិស្ថ្នចម្បងនៅប្ទ្សកម្ពុជាដ្លត្ូវបានកំណត់ដោយរបាយការណ៍ពីររួមមាន ការបាត់បង់ដើមកោងកាង
ការកាប់បំផ្ល្ញព្្ឈើ និងការថយចុះជីវៈចម្ុះ ការបំផ្ល្ញដី ការបំពុលទឹក ភាពងយរងគ្្ះ ចំពោះគ្្ះ
មហន្តរាយធម្មជាតិ (ទឹកជំនន់ គ្្ះរាំងស្ងួត និងខ្យល់ព្យុះ) ការប្្ប្ួលអាកាសធាតុ គ្្ប់មីន និងគ្្ប់មិនទាន់ផ្ទុះ
ផ្ស្ងទៀត ការបំពុលកាកសំណល់ និងការបំផ្ល្ញបរិស្ថ្នទីក្ុង។15,16 បញ្ហ្ទាំងន្ះបង្ហ្ញពីផលប៉ះពាល់ដល់
ឋានប្ព័ន្ធដ្លជាប់ទាក់ទងនឹងកំណើនស្ដ្ឋកិច្ច និងការអភិវឌ្ឍសង្គមរបស់ប្ទ្សកម្ពុជា ហើយបញ្ហ្ទាំងន្ះកើត
ឡើងក្នុងលក្ខណៈស្មុគស្ម្ញដ្លមានទំនាក់ទំនងគ្ន្ទៅវិញទៅមក។ ប្សិនបើផលប៉ះពាល់ប្បន្ះលើសពី
ភាពធន់ន្ឋានប្ព័ន្ធទោះបីជាកំណើនស្ដ្ឋកិច្ច និងការអភិវឌ្ឍសង្គមអាចនាំមកនូវទ្ព្យសម្បត្តិ ស្ដ្ឋកិច្ចដល់ជីវិតរបស់
ប្ជាជនក្នុងរយៈព្លខ្លីក៏ដោយ ការរ្ចរិលឋានប្ព័ន្ធនឹងបង្កគ្ះថ្ន្ក់ដល់សុខភាពដ្លទីបំផុតការលូតលាស់ ឬការអភិវឌ្ឍណមួយល្ងមានតម្ល្ក្នុងរយៈព្លវ្ងសម្្ប់មនុស្សដ្លរស់នៅក្នុងឋានប្ព័ន្ធ។ និយយម្យា៉្ងទៀតយើងមិនអាចហៅវាថ ការអភិវឌ្ឍប្កបដោយចីរភាពបានទ្។៥.៣.១. ការអភិវឌ្ឍឆ្ន្រសមុទ្ និងការបាត់បង់ដើមកោងកាង
ដើមកោងកាង គឺជាសហគមន៍រុក្ខជាតិដ្លដុះលូតលាស់នៅក្នុងតំបន់ជំនោរសមុទ្ (ពោលគឺចំណុចប្សព្វរវាងទឹកប្្និងទឹកសប ជាពិស្សនៅតំបន់ឆ្ន្រ ឬមាត់ឆ្ន្រ) នៅតំបន់ត្ូពិច និងអនុតំបន់ត្ូពិច។ បន្ថ្មពីលើការស្ូបយក
ឧស្ម័នកាបូនិច (CO2) ព្្កោងកាងជួយការពារតំបន់ន្សទ និងនានាភាពន្ជីវៈចម្ុះ (biological diversity) និងកាត់បន្ថយការខូចខាតពីព្យុះសុីក្លូន និងជំនោរសមុទ្ធំៗ។ ឆ្ន្រសមុទ្របស់ប្ទ្សកម្ពុជា (៤៤៣គីឡូម៉្ត្) ដ្លស្មើនឹង
១៤.៧% ន្ព្ំប្ទល់ប្ទ្សគឺស្ថិតនៅឈូងសមុទ្ថ្។ មួយផ្ន្កធំន្ឆ្ន្រសមុទ្គឺស្ថិតនៅខ្ត្តកោះកុងដ្លធា្ល្ប់
ជាតំបន់ព្ដើមកោងកាងធំជាងគ្របស់ប្ទ្សដ្លស្មើនឹង ៧៥% ន្ដើមកោងកាងទាំងអស់នៅក្នុងប្ទ្សកម្ពុជា
ក្នុងឆ្ន្ំ១៩៩២។ ទោះជាយ៉្ងណ ការកាប់ដើមកោងកាងខុសច្បាប់ដោយអ្នកស្ុកដើម្បីផលិតធ្យូងបានបំផ្ល្ញព្្កោង
កាងអស់មួយផ្ន្កធំ។ ក្នុងរយៈព្លប្ហ្ល ៣០ឆ្ន្ំ រវាងឆ្ន្ំ ១៩៧៣-២០០២ តំបន់ព្កោងកាង ៤០% ត្ូវបាន
បាត់បង់។ ទោះបីជាកិច្ចខិតខំប្ឹងប្្ងដំដើមឈើឡើងវិញតាមរយៈការដំដើមកោងកាងឡើងវិញបានធ្វើឡើងតាំង
ពីឆ្ន្ំ២០០០ ក៏ដោយ ប៉ុន្ត្ការបាត់បង់ដើមកោងកាងមិនត្ូវបានទប់ស្ក្ត់នោះទ្ដោយមានរហូតដល់ ៤៥% ន្ដើម
កោងកាងបានបាត់បង់នៅឆ្ន្ំ២០១៦/២០១៧ បើប្ៀបធៀបទៅនឹងឆ្ន្ំ១៩៧៣។
កសិដ្ឋ្នចិញ្ចឹមបង្គ្ដ្លចាប់ផ្តើមដំបូងនៅឆ្ន្ំ១៩៨៩ និងបានចាប់ផ្តើមពង្ីកនៅឆ្ន្ំ១៩៩១ ក៏បានបំផ្ល្ញព្្ឈើ
កោងកាងថ្មទៀត។ ការចិញ្ចឹមបង្គ្មាននៅក្នុងខ្ត្តចំនួនបួន គឺកំពត ក្ប ព្ះសីហនុនិងកោះកុងដ្លស្ះធំៗត្ូវបាន
បង្កើតឡើងនៅជិត ឬក្នុងព្្កោងកាង។ ដើម្បីចិញ្ចឹមបង្គ្ គ្បានកាប់បំផ្ល្ញព្្កោងកាងធំៗ។17 នៅប្ទ្សកម្ពុជា
ការបំផ្លិចបំផ្ល្ញព្្កោងកាងយ៉្ងឆប់រហ័សបានបណ្ត្លឱ្យមានការរ្ចរឹលដី និងទឹកដ្លជះឥទ្ធិពលយ៉្ងធ្ងន់
ធ្ងរដល់ការរស់នៅរបស់អ្នកស្ុកដ្លរស់នៅពឹងផ្អ្កលើការន្សទតាមឆ្ន្រសមុទ្ (ពោលគឺរបរចិញ្ចឹមជីវិត)។
លើសពីន្ះទៅទៀត សរជាតិសរើរាង្គ និងសរជាតិគីមី ជលជាតិអណ្ត្ត (Phytoplankton) និងបាក់ត្រើដ្លមាននៅ
ក្នុងទឹកដ្លហូរច្ញពីកសិដ្ឋ្នចិញ្ចឹមបង្គ្អាចមានសកា្ត្នុពលបំផ្ល្ញឋានប្ព័ន្ធនៅតាមឆ្ន្រសមុទ្។17 ប្សិនបើ
បញ្ហ្ទាំងន្ះបណ្ត្លឱ្យទិន្នផលត្ីធា្ល្ក់ចុះ និងនាំឱ្យមានការថយចុះនៅក្នុងវិស័យជលផលវាអាចបណ្ត្លឱ្យមាន
បញ្ហ្ស្បៀងអាហារដល់ប្ទ្សកម្ពុជា។ 15, 17លើសពីន្ះទៅទៀត មានការព្ួយបារម្ភថគម្្ងអភិវឌ្ឍន៍កំពង់ផ្ខា្ន្តធំ ការខួងយកប្្ង និងឧស្ម័នធម្មជាតិនៅ
ឈូងសមុទ្ និងគម្្ងអភិវឌ្ឍន៍ផ្ស្ងទៀតដូចជា អាជីវកម្មសណ្ឋ្គរ និងទ្សចរណ៍ក៏អាចនាំឱ្យមានការកាប់បំផ្ល្ញ
ព្្កោងកាងផងដ្រ។15258

ជំពូកទី ១៣៖ បរិស្ថ្ន និងសុខភាព/អ្កូសុខភាព៥.៣.២. ការកាប់បំផ្ល្ញព្្ឈើ
ព្្ឈើផ្តល់កន្ល្ងឱ្យប្ជាជនដើម្បីអភិរក្សវប្បធម៌ប្ព្ណីរបស់ពួកគ្ និងប្មូលអាហារ និងអុស។ នៅក្នុងបរិបទ
បរិស្ថ្ន ព្្ឈើជួយគ្ប់គ្ងអាកាសធាតុនៅកម្ិតមូលដ្ឋ្ន ចម្្ះទឹក ការគ្ប់គ្ងបរិមាណទឹកទន្ល្ ឬបង្ក្រទឹកជំនន់
ឬគ្្ះមហន្តរាយរអិលបាក់ដី។16,18 ការធា្ល្ក់ចុះន្ព្ឈើប្បន្ះគឺជាបញ្ហ្បរិស្ថ្នមួយក្នុងចំណមបញ្ហ្បរិស្ថ្ន
ដ្លកម្ពុជាកំពុងជួបប្ទះ។ភាគរយន្ព្ឈើដ្លគ្បដណ្តប់លើផ្ទ្ដីសរុបរបស់ប្ទ្សកម្ពុជា (តំបន់ព្ឈើ) គឺ ៧៥% នៅចុងទសវត្សរ៍ទី ៦០ប៉ុន្ត្វាបានធា្ល្ក់ចុះមកត្ឹម ៦០% នៅឆ្ន្ំ១៩៩៣ ៥៩% ក្នុងឆ្ន្ំ២០០៦ និងធា្ល្ក់ចុះមកត្ឹម ៤៧% ក្នុងឆ្ន្ំ២០១៨ ។អត្្ន្ការថយចុះន្តំបន់ព្ឈើនៅកម្ពុជាត្ូវបានគ្ចាត់ទុកថ ធំជាងប្ទ្សជិតខាង ឬស្តង់ដអន្តរជាតិ។16មូលហ្តុន្ការកាប់បំផ្ល្ញព្្ឈើរួមមាន ការធ្វើចមា្ក្រកស៊ូ និងកាប់ឈើសម្្ប់ការផលិតឈើហ៊ុប ឬធ្យូង។18ការសងសង់ផ្លូវឬការប្ើប្ស់ដីសម្្ប់លំនៅដ្ឋ្នដើម្បីឆ្លើយតបទៅនឹងចំនួនប្ជាជនកើនឡើងក៍ជាកតា្ត្ន្ការ
កាប់បំផ្ល្ញព្្ឈើផងដ្រ។ ការកាប់ឈើខុសច្បាប់គ្គិតថមានចំនួន ៩០% ន្ការកាប់បំផ្ល្ញព្្ឈើដ្ល
បណ្ត្លមកពីកង្វះប្ព័ន្ធគ្ប់គ្ងព្្ឈើ កង្វះច្បាប់ស្តីពីកម្មសិទ្ធិដីធ្លី និងអំពើពុករលួយដ្លនៅជុំវិញការកាប់
ឈើហ៊ុប។ 15, 16, 18

៥.៣.៣. ការរ្ចរឹលដី
ដីនៅកម្ពុជាមិនសូវមានជីវជាតិ ហើយផលិតភាពដីមានកម្ិតទាប។ យោងតាមស្ថិតិឆ្ន្ំ២០០១ វិស័យកសិកម្ម
មានត្ឹមត្ ២១% ន្ផ្ទ្ដីសរុប។16 កាន់ត្ធ្ងន់ធ្ងរជាងន្ះ ការកាប់បំផ្ល្ញព្្ឈើនឹងបណ្ត្លឱ្យដីច្ះបាក់ ខណៈព្ល
ដ្លការប្ើប្ស់ថ្ន្ំសមា្ល្ប់សត្វចង្្ច្ើនព្កនាំឱ្យមានការបំពុលដី ទឹក និងដំណំ។ ទម្ង់ន្ការបំពុលទាំងន្ះនៅ
ទីបំផុតអាចគំរាមកំហ្ងដល់សុវត្ថិភាពម្ហូបអាហារ និងសុខភាពមនុស្ស។ ការធ្វើសិកម្មដ្លពាក់ព័ន្ធនឹងការប្ើប្ស់ថ្ន្ំ
សមា្ល្ប់សត្វចង្្ច្ើនហួសប្មាណគឺគ្ម្ននិរន្តរភាពទ្។
ថ្ន្ំសមា្ល្ប់សត្វចង្្ដ្លនាំចូលមកប្ទ្សកម្ពុជាមួយឆ្ន្ំៗ មានចំនួនប្ហ្ល ៣៧ ៥០០តោន ក្នុងឆ្ន្ំ២០១៩។
ប្ទ្សឡាវដ្លជាប្ទ្សជិតខាងបាននាំចូលប្មាណជា ៣ ៣០០តោន ក្នុងមួយឆ្ន្ំៗ។ ន្ះមានន័យថ ខណៈព្ល
ដ្លចំនួនប្ជាជន និងផ្ទ្ដីរបស់ប្ទ្សទាំងពីរមានភាពខុសគ្ន្យ៉្ងខា្ល្ំង ប្ទ្សកម្ពុជាកំពុងនាំចូល និងសន្មតថ
កំពុងប្ើប្ស់ថ្ន្ំសមា្ល្ប់សត្វចង្្ប្ហ្ល ១០ដង ច្ើនជាងប្ទ្សឡាវ។ ចំនួនសរុបមានប្មាណ ៤៨ ០០០តោន
សម្្ប់ប្ទ្សភូមា ខណៈប្មាណ ១៩៩ ០០០តោន សម្្ប់ប្ទ្សវៀតណមដ្លធ្វើឱ្យប្ទ្សន្ះកា្ល្យជា
អ្នកនាំចូលដ៏ច្ើនមួយ។19

៥.៣.៤. ការបំពុលទឹក និងកង្វះទឹក
ជាទូទៅប្ទ្សកម្ពុជាត្ូវបានគ្ចាត់ទុកថជាប្ទ្សសម្បូរទឹក។ ទោះជាយ៉្ងណ ប្ជាជនប្មាណ ៣,៤លាននាក់
ដ្លភាគច្ើននៅតំបន់ជនបទខ្វះលទ្ធភាពទទួលបានទឹកស្អ្តប្ើប្ស់ ហើយប្ជាជន ៥លាននាក់ គ្ម្នលទ្ធភាព
ទទួលបានប្ភពទឹកស្អ្ត (សូមមើលអត្ថបទដកស្ង់ ៤.២៖ ស្ថ្នភាពទឹកផឹកនៅប្ទ្សកម្ពុជា)។ នៅក្នុងខ្ត្តចំនួន ៥ក្នុងចំណមខ្ត្តទាំង ១៣ សរជាតិអាស្និចពីធម្មជាតិត្ូវបានគ្រកឃើញនៅក្នុងកម្ិត ៩% ន្ប្ភពទឹកក្្ម
ដីដ្លមានកម្ិតខ្ពស់ជាងបទដ្ឋ្នរបស់អង្គការសុខភាពពិភពលោកដ្លធ្វើឱ្យទឹកមានគ្្ះថ្ន្ក់ចំពោះការផឹក។15លើសពីន្ះទៅទៀត ថ្ន្ំសមា្ល្ប់សត្វល្អិតចង្្នៅព្លប្ើក្នុងបរិមាណច្ើនដូចដ្លបានរៀបរាប់ខាងលើត្ូវបានបញ្ច្ញ
មិនត្ឹមត្ចូលទៅក្នុងដីប៉ុណ្ណ្ះទ្ ថ្មទាំងចូលទៅក្នុងទឹកក្្មដី និងទន្ល្ផងដ្រដ្លធ្វើឱ្យបំពុលដល់ប្ភពទឹក។
ការធានាសុវត្ថិភាពទឹកស្អ្តក្នុងបរិមាណគ្ប់គ្ន់ គឺជាបញ្ហ្ប្ឈមសម្្ប់ប្ទ្សកម្ពុជា។ទន្ទឹមនឹងន្ះ ការសងសង់ទំនប់វារើអគ្គិសនីនៅផ្ន្កខាងលើន្ដងទន្ល្ម្គង្គអាចមានផលប៉ះពាល់ដល់សន្ទុះទឹក
ជំនន់ ធនធានត្ី និងជលផល កសិកម្ម និងការផ្គត់ផ្គង់ទឹកនៅផ្ន្កខាងក្្ម។ រហូតមកដល់ព្លន្ះផលប៉ះពាល់
ន្កាកសំណល់ឧស្សាហកម្មលើគុណភាពទឹកមានតិចតួចដោយសរការអភិវឌ្ឍឧស្សាហកម្មមានភាពយឺតយ៉្វ។15ជំពូកទី ១៣៖ បរិស្ថ្ន និងសុខភាព/អ្កូសុខភាព259

៥.៣.៥. ការប្្ប្ួលអាកាសធាតុ និងគ្្ះមហន្តរាយធម្មជាតិ
ប្ទ្សកម្ពុជាមិនទាន់មានឧស្សាហកម្មកម្ិតខ្ពស់នៅឡើយទ្ដូច្ន្ះ មានការបញ្ច្ញបន្តិចបន្តួចនូវឧស្ម័នកាបូនិចនិងឧស្ម័នផ្ទះកញ្ចកដ់ ទ្ទៀត ដ្លជាកតា្ត្រួមចំណ្កដល់ការប្្ប្ួលអាកាសធាតុដោយការបញ្ច្ញកាបូនឌីអុកសុីត
ក្នុងមនុស្សមា្ន្ក់ ០,៩៧ម៉្ត្តោន (metric tonnes) ក្នុងឆ្ន្ំ២០១៩20 បើប្ៀបធៀបទៅនឹង ៤,១៤ម៉្ត្តោន (metrictonnes) សម្្ប់ប្ទ្សថ្ ៤,៥៨ សម្្ប់ប្ទ្សឡាវ ០,៤៩ម៉្ត្តោន (metric tonnes) សម្្ប់ប្ទ្សភូមា និង២,៥៧ម៉្ត្តោន (metric tonnes) សម្្ប់ប្ទ្សវៀតណម។កន្លងមក ប្ទ្សកម្ពុជាមិនសូវរងផលប៉ះពាល់ពីការប្្ប្សួលអាកាសធាតុទ្។ ទោះជាយ៉្ងណ សកា្ត្នុពលន្ការកើនឡើងបរិមាណទឹកភ្លៀង ឬប្្កង់ ឬអាំងតង់សុីត្ខ្យល់ព្យុះដ្លជាលទ្ធផលន្ការប្្ប្ួលអាកាសធាតុអាចនាំឱ្យ
មានទឹកជំនន់តាមរដូវដ្លរួមផ្សំជាមួយនឹងការរ្ចរឹល/សំណឹកដីដោយសរការកាប់បំផ្ល្ញព្្ឈើអាចបង្កជាគ្្ះមហន្តរាយរអិលបាក់ដី។ ព្ឹត្តិការណ៍ប្បន្ះអាចបង្កការខូចរខាតយ៉្ងធំធ្ងដោយសរប្ទ្សកម្ពុជាគ្ម្នភាពធន់នឹងគ្្ះមហន្តរាយធម្មជាតិ។ ទឹកជំនន់ជួយធ្វើឱ្យដីមានជីជាតិ និងបង្កើតផលប្យោជន៍ផ្ស្ងៗ ហើយប្ជាជនបាន
សម្បខ្លួនទៅតាមទឹកជំនន់ប្ចាំរដូវជាយូរមកហើយ។ ទឹកជំនន់ដ្លកើតឡើងចំព្លដ្លមិនបានគ្្ងទុកដោយសរ
ការប្្ប្ួលអាកាសធាតុពិបាកនឹងឆ្លើយតបណស់ ដូច្ន្ះអាចបណ្ត្លគ្្ះទឹកជំនន់ និងគ្្ះថ្ន្ក់ដល់សុខភាព។
ការរអិលបាក់ដីដ្លបណ្ត្លមកពីការរ្ចរិល/សំណឹកដីអាចធ្វើឱ្យមនុស្សបាត់បង់ផ្ទះសម្ប្ង ឬដីស្ចមា្ក្រដ្ល
អាចបង្ខំពួកគ្ឱ្យផ្ល្ស់ប្តូរទីលំនៅ។15លើសពីន្ះទៅទៀត ប្សិនបើការឡើងកម្ត្ផ្នដីដ្លនាំឱ្យកម្ិតទឹកសមុទ្កើនឡើង ហើយព្្កោងកាង
ល្ងមាននៅក្នុងទឹកប្្ទៀត វានឹងអាចប៉ះពាល់ដល់ឋានប្ព័ន្ធនៅតំបន់ឆ្ន្រសមុទ្ផងដ្រ។15ការព្ួយបារម្ភអំពីផលប៉ះពាល់សុខភាព ដ្លបណ្ត្លមកពីការប្្ប្ួលអាកាសធាតុ ឬព្ឹត្តិការណ៍អាកាសធាតុ
ធ្ងន់ធ្ងរដ្លមិនម្នជាគ្្ះមហន្តរាយធម្មជាតិរួមមាន ជំងឺឆ្លងតាមភា្ន្ក់ងរចម្លង (ឧទាហរណ៍ គ្ុនចាញ់ គ្ុនឈាម)សន្តិសុខស្បៀងអាហារ (កង្វះអាហារូបត្ថម្ភ ទុរ្ភិក្ស) ជំងឺឆ្លងតាមរយៈទឹក ការពុលចំណីអាហារ ការឆ្លងជំងឺឆ្លងពីសត្វកក្រ
និងជំងឺមិនឆ្លងនានា។21អត្ថបទដកស្ង់ ១៣.៥៖ វិស័យទ្សចរណ៍សហគមន៍ និងអ្កូទ្សចរណ៍

វិស័យទ្សចរណ៍ គឺជាឧស្សាហកម្មកំពុងរើកចម្ើនទូទាំងពិភពលោក។ នៅឆ្ន្ំ២០១៤ វិស័យទ្សចរណ៍បាន
បង្កើតប្្ក់ចំណូលចំនួន ៧,៦ពាន់លានដុលា្ល្រ ដ្លស្មើនឹង ១០% ន្ផលិតផលក្នុងស្ុកសរុបរបស់ពិភពលោក
និងការងរចំនួន ២៧៧លាន។ ទោះជាយ៉្ងណ កាលពីអតីតកាល ភា្ន្ក់ងរទ្សចរណ៍ទាំងតូច និងធំបានរៀបចំដំណើរកម្សាន្តនានា ហើយក្ុមហ៊ុនទាំងន្ះបានទាញយកប្្ក់ចំណ្ញភាគច្ើន ដោយសមាជិកសហគមន៍
មូលដ្ឋ្នទទួលបានផលប្យោជន៍ពីវិស័យន្ះតិចតួចប៉ុណ្ណ្ះ។ វិស័យទ្សចរណ៍ក៏បានទទួលខុសត្ូវចំពោះបញ្ហ្បរិស្ថ្នផងដ្រ។ ជាជម្ើសសម្្ប់ដំណើរកម្សាន្តប្បប្ព្ណី វិស័យទ្សចរណ៍សហគមន៍ (CBT) ថ្មីៗន្ះបានល្ចច្ញនៅតាមបណ្ត្ប្ទ្សជាច្ើន រួមទាំងប្ទ្សកម្ពុជាផងដ្រ។ ជាមួយវិស័យទ្សចរណ៍សហគមន៍ដំណើរទ្សចរណ៍ និងការប្ព្ឹត្តទៅ ត្ូវបានរៀបចំដោយសមាជិកសហគមន៍។ ធ្វើដូច្ន្ះ ធ្វើឱ្យដំណើរកម្សាន្តរបស់ពួកគ្កាន់ប្ព្ឹត្តទៅស្បតាមការអភិរក្សបរិស្ថ្នធម្មជាតិ សង្គម និងវប្បធម៌ក្នុងតំបន់ ខណៈសហគមន៍វិញទទួលបានផលប្យោជន៍ដ្លជួយលើកកម្ពស់កម្ិតជីវភាពរបស់សមាជិកសហគមន៍ និងផ្តល់អំណចដល់សហគមន៍។ បើប្ៀបធៀបទៅនឹងការធ្វើដំណើរធម្មតា វិស័យទ្សចរណ៍សហគមន៍ក៏អាចកាត់បន្ថយការខូចខាតដល់បរិស្ថ្ន សង្គម និងវប្បធម៌ក្នុងតំបន់ផងដ្រ។វិស័យទ្សចរណ៍សហគមន៍ដ្លប្ើប្ស់ធម្មជាតិរបស់កម្ពុជាជាធនធានបរិស្ថ្ន អាចជួយលើកកម្ពស់សុខុមាលភាព និងជីវិតស្ដ្ឋកិច្ចរបស់ប្ជាជន ស្បព្លការពារសង្គម និងវប្បធម៌របស់សហគមន៍ព្មទាំង260ជំពូកទី ១៣៖ បរិស្ថ្ន និងសុខភាព/អ្កូសុខភាពសុខុមាលភាពឋានប្ព័ន្ធ។ ប្ជាជនន្សហគមន៍មូលដ្ឋ្នអាចរកប្្ក់ចំណូលដ្លអនុញ្ញ្តឱ្យពួកគ្រស់នៅក្នុងលក្ខណៈដ្លជួយការពារធនធានព្្ឈើ និងឋានប្ព័ន្ធដ៏មានតម្ល្ដូចជា ព្្ឈើកោងកាងជាដើម។ទន្ទឹមនឹងន្ះដ្រ អ្នកទ្សចរបានស្គ្ល់នូវធម្មជាតិ សង្គម និងវប្បធម៌ខ្ម្រពិតប្្កដ។ មានក្តីសង្ឃឹមខ្ពស់លើវិស័យអ្កូទ្សចរណ៍ហគមន៍ដ្លនឹងរើកចម្ើនទៅជារបៀបទ្សចរណ៍ថ្មីមួយដ្លស្បតាមទស្សនវិជា្ជ្អ្កូសុខភាពដ្លជាការលើកកម្ពស់តុល្យភាពប្កបដោយសុខដុមរមនារវាងការអភិវឌ្ឍ ឋានប្ព័ន្ធសុខភាពជីវិត និងមុខរបរចម្បង និងសុខភាពរបស់ប្ជាជន។៥.៣.៦. គ្្ប់មីន និងយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ (រូបទី ១៣.៤)គ្បា៉្ន់ប្មាណថមានគ្្ប់មីនចំនួន ១០០លានគ្្ប់ នៅក្នុងដីនៅទូទាំងពិភពលោក។ សង្្គាមវៀតណម និងសង្គ្មសុីវិលដ្លបានបន្តអស់រយៈព្លប្ហ្ល ២០ឆ្ន្ំ បណ្ត្លឱ្យប្ទ្សកម្ពុជាអាចមានគ្្ប់មីនពី ៤-៦លានគ្្ប់និងយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ (UXO)22 ជាង ២,៤លានគ្្ប់ ដ្លបន្សល់ទុកដីបង្កបង្កើនផល ៤០% នៅទំន្រ។ (សូមមើលអត្ថបទដកស្ង់ ១៤.៧៖ វិធានការទាក់ទងនឹងគ្្ប់មីននៅប្ទ្សកម្ពុជា)។Photos provided by NGO JMAS (Japan Mine Action Service)រូបទី ១៣.៤៖ គ្្ប់មីន និង យុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ (UXO) នៅប្ទ្សកម្ពុជាចនោ្ល្ះពីឆ្ន្ំ ១៩៧៩-២០១៥ គ្្ប់មីន និងយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះបានបណ្ត្លឱ្យមនុស្សស្ល្ប់ និងរងរបួសប្មាណ ៦៥ ០០០នាក់។ ចំនួនន្ះបានធា្ល្ក់ចុះ។ យោងតាមអាជា្ញ្ធរសកម្មភាពមីន និងជំនួយជនរងគ្្ះកម្ពុជា
បានរាយការណ៍ថមានអ្នកស្ល្ប់ និងរបួសចំនួន ១១១នាក់ (ស្ល្ប់ ១៨នាក់ របួស ៩៣នាក់) ដោយសរគ្្ប់មីននិងយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះនៅឆ្ន្ំ២០១៥។ យោងតាមរបាយការណ៍សរុបន្ការស្ល្ប់ និងរបួសមាន ៣០% ត្ូវស្ល្ប់
៥៦% រងរបួស និង ១៤% ត្ូវដច់ជើង។ ការស្ល្ប់ និងរបួសបានកើតឡើងនៅទូទាំងប្ទ្ស ដោយខ្ត្តបាត់ដំបងរងផលប៉ះពាល់ខា្ល្ំងបំផុតបនា្ទ្ប់មកគឺ បនា្ទ្យមានជ័យ និងសៀមរាប។23ផលប៉ះពាល់ន្គ្ប់មីន និងយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះមានវិសលភាពធំធ្ងចាប់ពីសកម្មភាពស្ដ្ឋកិច្ចក្នុងតំបន់ដូចជា កសិកម្ម និងទ្សចរណ៍ដល់ជីវិតប្ចាំថ្ង្របស់ប្ជាជន លទ្ធភាពទទួលបានការព្យាបាលសុខភាព សុខភាពផ្លូវចិត្ត និងរាងកាយ និងបន្ទុករបស់គ្ួសរក្នុងការមើលថ្ទាំជនរងគ្្ះ។ ជាពិស្ស ធ្វើឱ្យជនរងគ្្ះ និងក្ុមគ្ួសររងរបួសផ្លូវចិត្តដ្លប៉ះពាល់អវិជ្ជមានដល់សុខភាពផ្លូវចិត្តរបស់ពួកគ្។ មនុស្សដ្លរស់នៅក្នុងតំបន់មានគ្្ប់មីន និងយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ មិនអាចមានអារម្មណ៍សុវត្ថិភាពទ្ ហើយពួកគ្មិនសូវហា៊្នចូលទៅប្ើប្ស់ដីនោះសម្្ប់ធ្វើស្ចមា្ក្រ ឬការចិញ្ចឹមសត្វ ការប្ើប្ស់ផ្ស្ងៗ ស្វាកម្ម ឬផ្សារ ឬទឹកផឹកដ្លមានសុវត្ថិភាព។ឧបសគ្គទាំងន្ះបណ្ត្លឱ្យមានបញ្ហ្មួយចំនួនដូចជា ការផលិត ការច្កចាយ និងការផ្គត់ផ្គង់ស្បៀងអាហារត្ូវជំពូកទី ១៣៖ បរិស្ថ្ន និងសុខភាព/អ្កូសុខភាព261

បានប៉ះពាល់ដ្លបណ្ត្លឱ្យខ្វះស្បៀងអាហារ និងទីបំផុតកើតជំងឺកង្វះអាហារូបត្ថម្ភ។ ដោយសរចំនួនអ្នករងរបួសកើនឡើង ការថ្ទាំសុខភាពដ្លខ្សាយស្្ប់កាន់ត្ទទួលរងសមា្ព្ធ។ បន្ទុកហិរញ្ញវត្ថុកាន់ត្ច្ើនឡើងដោយសរត្ថ្ល្ព្យាបាល និងការបាត់បង់កមា្ល្ំងរកប្្ក់ចំណូលដោយសរពួកគ្មិនអាចធ្វើការបាន។ រដ្ឋបាលខ្តត្ត ្ូវត្បង្វ្រមូលនិធិសម្្ប់បោសសមា្អ្តគ្្ប់មីន និងយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ (UXO) ច្ញពីថ្ល្ស្វាសធារណៈក្នុងមូលដ្ឋ្នដទ្ទៀតរួមទាំងការថ្ទាំសុខភាព និងការអប់រំ។23 បើមើលពីមួយជ្ុងទៀត ការបោសសមា្អ្តគ្្ប់មីន និងយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះនឹងដោះស្្យបញ្ហ្ទាំងន្ះ។ ហ្តុន្ះហើយបានជាកិច្ចសហប្តិបត្តិការអន្តរជាតិ និងជំនួយសម្្ប់ការបោសសមា្អ្តគ្្ប់មីន និងយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះមានសរៈសំខាន់។ទោះជាយ៉្ងណ ផ្ទ្ដីដ្លបានបោសសមា្អ្តគ្្ប់មីន និងយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ (UXO) ក្នុងអំឡុងព្ល ៥ឆ្ន្ំរវាងឆ្ន្ំ ២០១៤-២០១៨ មានចំនួន ១៩០ ៥២គីឡូម៉្ត្ការ៉្ បើប្ៀបធៀបទៅនឹងផ្ទ្ដី ៨៩០គីឡូម៉្ត្ការ៉្ ដ្លនៅត្ទទួលរងការបំពុលពីគ្ប់មីន និងយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះដ្លមានទំហំ ៤,៧ដង ធំជាងផ្ទ្ដីដ្លបានបោសសមា្អ្ត។24តាមអត្្ន្ះ គ្ត្ូវការរយៈព្ល ២៥ឆ្ន្ំ ទៀតដើម្បីកមា្ច្ត់គ្ប់មីន និងយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ (UXO) នៅប្ទ្សកម្ពុជា។ដើម្បីការពារប្ជាជនពីការធា្ល្ក់ខ្លួនរងគ្្ះដោយសរគ្្ប់មីន និងយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ (UXO) ចាំបាច់ត្ូវផ្តល់
ការអប់រំអំពីហានិភ័យន្គ្ប់មីននៅក្នុងកម្មវិធីសុខភាពសិក្សា។24 យោងតាមស្ថិតិ យុវជនដ្លមានអាយុក្ម១៨ឆ្ន្ំ មានចំនួន ១១% ន្ជនរងគ្្ះ ហើយភាគច្ើនន្ពួកគ្គឺជាក្ម្ងប្ុស (៩%)។ ដូច្ន្ះ តើយើងគួរបង្ៀន
អ្វីខ្លះ? អង្គការអន្តរជាតិ25 ដ្លមានមូលដ្ឋ្ននៅប្ទ្សជប៉ុនដ្លមានសកម្មភាពនៅមីយ៉្ន់មា៉្ អាហ្វហា្គ្នីស្ថ្ន និងអ៊ូហ្គង់ដបង្ៀនខ្លឹមសរដូចខាងក្្ម៖(i) ពណ៌ រូបរាង និងទំហំន្គ្ប់មីន និងយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ (UXO)(ii) ទីតាំងជាក់លាក់ដ្លរកឃើញគ្្ប់មីន និងយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ (UXO)(iii) អ្វីនឹងត្ូវធ្វើប្សិនបើមនុស្សមា្ន្ក់ជួបប្ទះនឹងគ្្ប់មីន និងយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ (UXO)

៥.៣.៧. បរិស្ថ្នទីក្ុង និងបញ្ហ្សុខភាពដោយសរកំណើនប្ជាជន ប្ទ្សជាច្ើនកំពុងជួបប្ទះការធ្វើចំណកស្ុករបស់ប្ជាជនពីតំបន់ជនបទទៅទីក្ុងដ្លកំពុងបង្កើតការប្មូលផ្តុំប្ជាជននៅក្នុងទីក្ុង និងបង្កឱ្យមានបញ្ហ្បរិស្ថ្ន និងសុខភាពផ្ស្ងៗ។
នៅប្ទ្សកម្ពុជាចំនួនប្ជាជនសរុបបានកើនឡើងក្នុងអត្្ប្ចាំឆ្ន្ំ ២,២% រហូតដល់ឆ្ន្ំ១៩៧០ មានចំនួន៦,៨លាននាក់។ បនា្ទ្ប់មកអត្្ន្ះបានធា្ល្ក់ចុះយ៉្ងខា្ល្ំងដោយសរអំពើប្ល័យពូជសសន៍នៅក្្មរបបខ្ម្រក្ហម។ បនា្ទ្ប់មកចំនួនប្ជាជនបានងើបឡើងវិញដល់កម្ិតមុនរបបប្ល័យពូជសសន៍ហើយចាប់ពីឆ្ន្ំ២០១០ មកចំនួនបានកើនឡើងក្នុងអត្្ប្ហ្ល ១,៥% ដ្លនាំឱ្យចំនួនប្ជាជនសរុបមាន ១៦,២៥លាននាក់ ក្នុងឆ្ន្ំ២០១៩។ប្ជាជននៅតំបន់ជនបទ ពឹងផ្អ្កលើការប្ើប្ស់ធនធានធម្មជាតិក្នុងបរិស្ថ្នសម្្ប់ការប្កបរបរចិញ្ចឹមជីវិតរបស់ពួកគ្។ ទោះជាយ៉្ងណ ដោយសរត្ការធា្ល្ក់ចុះន្ធនធានបានបណ្ត្លឱ្យមាននិនា្ន្ការន្ការធ្វើចំណកស្ុកទៅ
តំបន់ទីក្ុងដើម្បីស្វ្ងរកការងរធ្វើ។15,16 យោងតាមការបា៉្ន់ប្មាណនៅក្នុងទស្សនវិស័យនគរូបនីយកម្មពិភពលោក26អត្្ន្នគរូបនីយកម្ម (ពោលគឺភាគរយន្ប្ជាជនដ្លរស់នៅក្នុងតំបន់ទីក្ុង) នៅក្នុងប្ទ្សកម្ពុជាគឺមាន ២២,០%នៅក្នុងឆ្ន្ំ២០២០ បើប្ៀបធៀបទៅនឹង ៧៨% ន្ប្ជាជនដ្លរស់នៅតំបន់ជនបទ។ អត្្ន្ះត្ូវបានគ្បា៉្ន់ប្មាណ
ថនឹងឈានដល់ត្ឹមត្ ៣៦% ប៉ុណ្ណ្ះនៅឆ្ន្ំ២០៥០។ សម្្ប់ជាឯកសរយោង ការបា៉្ន់ស្ម្នឆ្ន្ំ២០២០ គឺ ៣៦% និង
៣១% សម្្ប់ប្ទ្សឡាវ និងប្ទ្សភូមារៀងៗខ្លួន។ អត្្នគរូបនីយកម្មរបស់ប្ទ្សជប៉ុនមានប្មាណ ៩២%។ខណៈព្លដ្លការជឿនលឿនផ្ន្កនគរូបនីយកម្មជារួមនៅក្នុងប្ទ្សកម្ពុជាមានភាពយឺតយ៉្វ រាជធានីភ្នំព្ញ
មានការប្មូលផ្តុំប្ជាជនចំនួន ២,១៣ លាននាក់ (ឆ្ន្ំ២០១៩) ដ្លស្មើនឹង ១៤% ន្ចំនួនប្ជាជនសរុបរបស់ប្ទ្ស។262

ជំពូកទី ១៣៖ បរិស្ថ្ន និងសុខភាព/អ្កូសុខភាពចំនួនន្ះគឺខ្ពស់ជាងសមាមាត្ន្ប្ជាជនជប៉ុនដ្លកំពុងរស់នៅក្នុងទីក្ុងតូក្យូ (៩%)។ នគរូបនីយកម្មនៅភ្នំព្ញនាំមកនូវកម្ិតន្ការប្មូលផ្តុំប្ជាជនដ្លអាចប្ៀបធៀបទៅនឹងរដ្ឋធានីនៅបណ្ត្ប្ទ្សអឺរ៉ុប និងអាម្រិកខាងជើង។ទោះជាយ៉្ងណក៏ដោយ ហ្ដ្ឋ្រចនាសម្ព័ន្ធសង្គមរបស់ទីក្ុងភ្នំព្ញនៅពុំទាន់មានលក្ខណៈគ្ប់គ្ន់ដើម្បីទទួលប្ជាជនច្ើនប្បន្ះឡើយ។ ភាពអត់ការងរធ្វើរបស់ទីក្ុងគឺខ្ពស់ជាងពីរដងន្តំបន់ជនបទគឺ ៩,២% ទល់នឹង ៤,៧%។15ភាពងយរងគ្្ះ និងភាពមិនគ្ប់គ្ន់ន្ហ្ដ្ឋ្រចនាសម្ព័ន្ធនៅក្នុងទីក្ុងភ្នំព្ញត្ូវបានឆ្លុះបញ្ច្ំងលើបញ្ហ្ប្ព្ឹត្ត
កម្មកាកសំណល់ ទឹកផឹក និង ទឹកស្អុយដ្លបានពិភាក្សានៅក្នុងជំពកូ ទី ៤។
បញ្ហ្បរិស្ថ្នទីក្ុងដ្លខុសពីតំបន់ជនបទដ្លទាក់ទងនឹងបរិស្ថ្នធម្មជាតិ និងឋានប្ព័ន្ធធម្មជាតិគឺជាបញ្ហ្
ន្បរិស្ថ្នសង្គម និងវប្បធម៌ (រូបទី ១៣.៥) ដ្លត្ូវបានបង្កើតឡើងដោយមនុស្ស។ បរិស្ថ្នសង្គម និងវប្បធម៌ពាក់ព័ន្ធ
នឹងធាតុជាច្ើនរួមមាន អគរ តំបន់ជិតខាង ផ្លូវថ្នល់ ឧទ្យាន ប្ព័ន្ធដឹកជញ្ជូន (រួមទាំងរថយន្ត) លំនៅដ្ឋ្ន ការផ្គត់ផ្គង់ទឹក
និងការចោលកាកសំណល់ បណ្ត្ញថមពល កន្ល្ងកំសន្ត ប្ព័ន្ធច្កចាយ ប្ព័ន្ធព័ត៌មាន ហ្ដ្ឋ្រចនាសម្ព័ន្ធឧស្សាហកម្ម
និងហ្ដ្ឋ្រចនាសម្ព័ន្ធពាណិជ្ជកម្ម (រូបទី ១៣.៤)។27 ដូច្ន្ះបរិស្ថ្នសំណង់មានផលប៉ះពាល់យ៉្ងធំដល់អ្កូឡូសុីទីក្ុង(Urban Ecology) និងសុខភាពមនុស្ស។ សុខភាពមនុស្សកំណត់ដោយលក្ខណៈផ្ស្ងៗគ្ន្ដូចជា ប្សិនបើសកម្មភាព
រាងកាយរបស់មនុស្សមា្ន្ក់ត្ូវបានលើកកម្ពស់ ឬរារាំង តើមនុស្សមា្ន្ក់អាចទទួលបានអាហារលើកកម្ពស់សុខភាពដ្រឬទ្
តើមនុស្សមា្ន្ក់ចូលចិត្តគុណភាពខ្យល់ក្នុងផ្ទះឬខាងក្្ល្អឬមិនល្អ តើមនុស្សមា្ន្ក់ត្ូវបានផត់ច្ញពីសង្គម ឬដក់ឱ្យនៅឯកោឬមានទំនាក់ទំនងសង្គមរលូនថ តើមនុស្សមា្ន្ក់មានលទ្ធភាពទទួលបានទឹកស្អ្តឬអត់ តើមាន
ប្ព័ន្ធដឹកជញ្ជូនប្កបដោយសុវត្ថិភាពឬអត់ តើមនុស្សមា្ន្ក់មានការងរធ្វើឬអត់ តើមនុស្សមា្ន្ក់បានបង្កើនឱកាសឆ្លង
ម្រោគដោយសរហ្វូងមនុស្សដ្រឬទ្។ល។27 ដូច្ន្ះចាំបាច់ក្នុងការត្ួតពិនិត្យមើលថ តើបរិស្ថ្នសំណង់នៅទីក្ុងភ្នំព្ញប៉ះពាល់ដល់សុខភាពមនុស្សយ៉្ងដូចម្ត្ច។

រូបទី ១៣.៥៖ បរិស្ថ្នទីក្ុងក្នុងរាជធានីភ្នំព្ញ

ជំពូកទី ១៣៖ បរិស្ថ្ន និងសុខភាព/អ្កូសុខភាព263

លំហត់សម្រ្រប់ការគិត និងការស្រ្រវជ្រ្រវបន្ថ្រម[១៣-១] ចូរប្្ប់ឈ្ម្ះបរិស្ថ្នដ្លមានសរៈសំខាន់សម្្ប់សុខភាពមនុស្ស និងការរស់រានមានជីវិត និងពិភាក្សាពីមូលហ្តុដ្លបរិស្ថ្នទាំងនោះមានសរៈសំខាន់។[១៣-២] ចូរលើកឧទាហរណ៍មួយអំពីបរិស្ថ្នន្រូបសស្ត្ គីមីសស្ត្ ជីវសស្ត្ វប្បធម៌ និងចិត្តសស្ត្ ហើយពិនិត្យមើលថ តើបរិស្ថ្នទាំងនោះទាក់ទងនឹងសុខភាពមនុស្សយ៉្ងដូចម្ត្ច។[១៣-៣] ចូររកមើលករណីមួយដ្លការអភិវឌ្ឍសង្គម និងស្ដ្ឋកិច្ចរបស់កម្ពុជាបង្កើតផលប៉ះពាល់ដល់សុខភាព
ឋានប្ព័ន្ធ ជីវិតរបស់ប្ជាជន មុខរបរចម្បង (ការរកសុីចិញ្ចឹមជីវិត) និងសុខភាពមនុស្ស។ ពិនិត្យករណីន្ះឡើងវិញហើយគូសគំនូសតាងដ្លបង្ហ្ញពីទំនាក់ទំនងដ្លនាំឱ្យមានបញ្ហ្សុខភាព។[១៣-៤] ចូរលើកយកបញ្ហ្មួយដ្លទាក់ទងទៅនឹងបរិស្ថ្នសំណង់នៅក្នុងរាជធានីភ្នំព្ញហើយពិនិត្យមើលថតើវាទាក់ទងនឹងជីវិត និងសុខភាពមនុស្សយ៉្ងដូចម្ត្ច។[១៣-៥] ចូរពិភាក្សាជាក្ុមអំពីគោលដៅទី ១៧ របស់ SDG (គោលដៅអភិវឌ្ឍន៍ប្កបដោយចីរភាពរបស់កម្ពុជា
https://csdgs.org/km/) បញ្ហ្សុខភាពបរិស្ថ្ន និងសុខភាពអ្កូឡូសុី ដ្លមានទំនាក់ទំនងគ្ន្។[១៣-៦] ធ្វើការស្្វជ្្វលើអង្គការដ្លចូលរួមការពារបរិស្ថ្ន ឬឋានប្ព័ន្ធហើយរាយការណ៍លទ្ធផល។264ជំពូកទី ១៣៖ បរិស្ថ្ន និងសុខភាព/អ្កូសុខភាពឯកសរយោង៖
1.

Skolnik R. Global Health 101 4th Edition, pp.189-218, Jones & Bartlett Learning, Burlington, MA, 20202.

Landrigan PL, Fuller R, Acosta NJR, Adeyi O, Arnold R, et al. The Lancet Commission on pollution and health,Lancet, 391: 462–512, 20183.

Merriam-Webster Dictionary online. environment.
https://www.merriam-webster.com/dictionary/environment

4.

Diamond J. Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed. Penguin Books. 2011

5.

Asakura T, Mallee H, Tomokawa S, Moji K, Kobayashi J. The ecosystem approach to health is a promising strategy ininternational development: lessons from Japan and Laos. Globalization and Health. 11: 3. 2015
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4340288/

6.

Honda S, Kamiya M. Environmental issues in Cambodia -with Field survey of mercury in biological samples-, Research reportsof the Kogakuin University, 108, 37-43, 20107.

WHO Regional Office For the Western Pacific Bureau. Environmental Health.
https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/259292/WPR-RC067-07-Environmental-health-2016-en.pdf?sequence=1&is
Allowed=y8.

Supplementary appendix 2a (Part 1 of 2) (GBD 2019 Risk Factors Collaborators. Global burden of 87 risk factors in
204 countries and territories, 1990–2019: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019.
Lancet 396: 1223–49, 2020)
https://ars.els-cdn.com/content/image/1-s2.0-S0140673620307522-mmc2a.pdf

9.

Food and Agriculture Organization of the United Nations. Banana facts and figures.
http://www.fao.org/economic/est/est-commodities/bananas/bananafacts/en/

10. Cash and chemicals: Chinese banana boom a blessing and curse in Laos. The Straits Times MAY 16, 2017https://www.straitstimes.com/lifestyle/food/cash-and-chemicals-chinese-banana-boom-a-blessing-and-curse-in-laos
11. Geissen V, Ramos FQ, Bastidas-Bastidas PJ, Dı´az-Gonza´lez G, Bello-Mendoza R. et al., Soil and Water Pollution in aBanana Production Region in Tropical Mexico. Bulletin of Environmental Contamination and Toxicology, 85:407-13, 2010https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2952104/
12. Svensson O, Bellamy AS, den Brink PJV, Tedengren M, Gunnarsson JS. Assessing the ecological impact of banana farms onwater quality using aquatic macroinvertebrate community composition, Environmental Science and Pollution Research.
25:13373-13381, 2018https://link.springer.com/article/10.1007/s11356-016-8248-y
13. Blum RW, Bastos FIPM, Kabiru CW, Le LC. Adolescent health in the 21st century. 379, 1567-1568, 2012https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(12)60407-3/fulltext
14. CDC. The Social-Ecological Model: A Framework for Prevention.
https://www.cdc.gov/violenceprevention/about/social-ecologicalmodel.html
15. Wingqvist GÖ. Cambodia Environmental and Climate Change Policy Brief. 2009 University of Gothenburg.
https://sidaenvironmenthelpdesk.se/digitalAssets/1683/1683319_cambodia-env-and-climate-change-policy-brief-2009.pdf
16. Ministry of Environment. Cambodia Environment Outlook, 2009https://wedocs.unep.org/handle/20.500.11822/8689
17. Lang O, Sothea M. Current Status of Shrimp Farming and Diseases in Cambodia. Addressing acute hepatopancreatic necrosis
disease (AHPND) and other transboundary diseases for improved aquatic animal health in Southeast Asia. 33-36. 2016.
https://repository.seafdec.org.ph/handle/10862/3086
18. Kajiyama T. Forest Resources and Their Transformations. In Waragai T Ed. Study on Cambodia: Its Nature, Culture, Society,Politics, and Economy. 111-131, Bunshin-do, 201919. Food and Agriculture Organization of The United Nations. Fertilizers. Indicators
http://www.fao.org/faostat/en/#data/EF/visualize
20. Ritchie H, Roser M. CO2 and Greenhouse Gas Emissions. Published online at OurWorldInData.org. 2020
https://ourworldindata.org/co2-and-other-greenhouse-gas-emissions
21. WHO. Climate Change and Health in Cambodia: A Vulnerability and Adaptation Assessment. 2010https://www.who.int/globalchange/mediacentre/events/2010/costa_rica_consultation_200710/CAMBODIA_va.pdf
22. JICA. What is Cambodia Mine Action Centre?
https://www.jica.go.jp/project/cambodia/0701732/outline/ku57pq0000231j8w-att/cmac_01.pdf
ជំពូកទី ១៣៖ បរិស្ថ្ន និងសុខភាព/អ្កូសុខភាព26523. Geneva International Center for Humanitarian Demining. ‘Finishing the Job’ An Independent Review of the Mine Action Sectorin Cambodia. 2016
https://www.gichd.org/fileadmin/GICHD-resources/rec-documents/Cambodia-Sector-Review-Final-Report-GICHD.pdf
24. Landmine and Cluster Munition Monitor. Landmine monitor 2019http://www.the-monitor.org/media/3074086/Landmine-Monitor-2019-Report-Final.pdf
25. AAR Japan. Mine Action.
https://www.aarjapan.gr.jp/english/what_we_do/landmine/
26. United Nations. World Urbanization Prospects 2018.
https://population.un.org/wup/Country-Profiles/
27. Dannenberg A, Capon AG. Healthy Communities. In Frumkin H Ed. Environmental Health-From Global to Local. Third edition.
377-411, Jossey-Bass, San Francisco, 2016266ជំពូកទី ១៣៖ បរិស្ថ្ន និងសុខភាព/អ្កូសុខភាព