ការបង្ករោគ (Infection) សំដៅដល់ការលុកលុយ និងការរើកលូតលាស់ន្ភា្ន្ក់ងរបង្ករោគនៅក្នុង ឬនៅលើ
ផ្ទ្ន្រាងកាយរបស់ធ្មួល។ ម្រោគ (Pathogen) គឺជាបុព្វហ្តុន្ជំងឺឆ្លងដូចជា បាក់ត្រើ វើរុស និងបរាសិតដ្លអាច
បង្កើតជាជំងឺ។ ធ្មួល (host) គឺជាអង្គកាយមួយ ឧទាហរណ៍ មនុស្ស និងសត្វដ្លត្ូវបានទទួលការបង្ករោគ
ដោយបាក់ត្រើ ឬវើរុស។ ភាពមិនប្ក្តីន្មុខងរសំខាន់ៗ របស់ធ្មួលដ្លបណ្ត្លមកពីការបង្ករោគហៅថ រោគសញ្ញ្
(symptom) ចំណ្កការបង្ហ្ញច្ញរោគសញ្ញ្ (manifestation of symptoms) ឬការចាប់ផ្តើមន្ជំងឺ (onset of
disease) គឺសំដៅលើស្ថ្នភាពព្លមានវត្តមានន្រោគសញ្ញ្។ ជំងឺដ្លបណ្ត្លមកពីអាការៈប្បន្ះសុទ្ធត្ជា
ជំងឺឆ្លង (infectious diseases)។
របៀបបង្ករោគអាចកើតឡើងផ្ស្ងៗគ្ន្អាស្័យលើ ព្លវ្លា ទីកន្ល្ង និងលក្ខណៈរបស់បុគ្គលមា្ន្ក់ៗ។ ការបង្ករោគ
តម្ូវឱ្យមានកតា្ត្បីគឺ៖ ម្រោគ (pathogens) ផ្លូវបង្ករោគ (infection routes) និងភាពងយឆ្លងជំងឺរបស់ធ្មួល (hostsusceptibility) (រូបទី ៧.១)។

១.២. ម្រោគ 2, 3ម្រោគជាទូទៅគឺជាសរពាង្គកាយតូចល្អិតដ្លបង្កឱ្យមានជំងឺ។ ដូចដ្លបានបង្ហ្ញនៅក្នុងតារាងទី ៧.១ ម្រោគ
អាចត្ូវបានប្ងច្កជាប្ភ្ទផ្ស្ងៗគ្ន្អាស្័យលើទំហំ និងរចនាសម្ព័ន្ធរបស់វារួមមាន វើរុស បាក់ត្រើ ផ្សិត និងបរាសិត ដ្លធ្វើឱ្យម្រោគនីមួយៗន្ះ មានលក្ខណៈខុសៗគ្ន្ និងដ្លបង្កឱ្យមានជំងឺឆ្លងផ្ស្ងៗគ្ន្ដ្រ។ ជំងឺឆ្លង
ផ្ស្ងទៀតរួមមាន ជំងឺព្ីយ៉ុង (prion diseases) ដ្លបណ្ត្លមកពីប្ូត្អីុនមិនប្ក្តីម្យា៉្ងហៅថ ព្ីយ៉ុង
(prions)។ ជំងឺព្ីយ៉ុងដ្លបង្កទុក្ខទោសដល់សត្វគោ បណ្ត្លឱ្យមានជំងឺរលាកខួរក្បាលគោធ្ងន់ធ្ងរ (ហៅម្យា៉្ងទៀត
ជំងឺគោឆ្កួត) ខណៈជំងឺព្ីយ៉ុងដ្លបង្កទុក្ខទោសដល់មនុស្ស នឹងបណ្ត្លឱ្យមានជំងឺគ្ឺតហ្វ្ល យ៉្កប (Creutzfeldt
Jakob disease (CJD))។
តារាងទី ៧.១៖ ប្ភ្ទភា្ន្ក់ងរបង្ករោគសំខាន់ៗនិងលក្ខណៈរបស់វា3–5
ប្ភ្ទម្រោគ
វើរុសលក្ខណៈ

ឧទាហរណ៍

ភាវៈគ្ម្នជីវិត

វើរសុ នីមយួ ៗផ្សឡំ ងើ ពីអាសុតី នុយក្លអ្ ចុិវើរុសគ្ុនផ្ត្សយ វើរុសអ្បូឡា

ទំហំប្ហាក់ប្ហ្ល

មិនអាចធ្វើការបំប្កខ្លួនដោយខ្លួនឯង

ប្ពន
័ ភា
្ធ ពសុមំ ្ នុសស្ ចុះខ្សាយរស់ ហើយត្ូវបានចាប់ចូលទៅក្នុង

virus) វើរុសរលាកថ្លើម វើរសុកោសិកាទាំងនោះដើម្បីចម្លងគំរូខ្លួន

ស្អូច វើរុសអុតស្វ្យ វើរុសរ៉ូតា

ចំណត់ថ្ន្ក់ជីវសស្ត្

(DNA ឬ RNA) និងប្តូ អ្ នុី ។ វើរុស

វើរុសកូរ៉ូណ វើរុសដ្លធ្វើឱ្យ

1-10 nm (ណណូម៉្ត្) បានទ្។ ពួកវាភា្ជ្ប់ខ្លួនទៅនឹងកោសិកា (human immunodeficiency
កោសិកានោះ បនា្ទ្ប់មកវាប្ើ
របស់ពួកវា។

បាក់ត្រើ

កោសិកាប្ូការើយ៉ូត
ទំហំប្ហ្ល
1-10 μm (មីក្ូម៉្ត្)104ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង ការបង្ក្រ និងការពារ

បាក់ត្រើគ្ម្នភា្ន្សណ្្វយ៉ូទ្
ប៉ុន្ត្វាមានភា្ន្សកោសិកា។

ជំងឆ
ឺ ឆ
្្ក ត
ួ្ក វើរសុ កញ្ជលិ្ វើរុស

(Rota) វើរុសណូរ៉ូ (Noro)វើរុសអាដ្ណូ (Adeno)

Staphylococci,
Streptococcus viridans,
Clostridium tetani,
Klebsiella pneumoniae,
Chlamydia psittaci,
Legionella pneumophila,
Clostridium botulinum,
campylobacter,
Escherichia coli,
Vibrio cholerae,ប្ភ្ទម្រោគ

ចំណត់ថ្ន្ក់ជីវសស្ត្

លក្ខណៈ

ឧទាហរណ៍
Shigella dysenteriae,
Salmonella enterica,
Vibrio parahaemolyticusផ្សិតបរាសិត

(ប្ូតូសូអ៊្)កោសិកាអឺការើយ៉ូត

ផ្សិតរួមមាន ផ្សិតដំប្(ម្នំបុ័ង)1-100មីក្ូម៉្ត្ (μm)និងផ្សិតបន្ល្ទូទៅ

ទំហំប្ហ្ល

កោសិកាអឺការើយ៉ូត

Candida, aspergillusផ្សិតផ្អួរ(ផ្សិតលើអាហារ)ប្ូតូសូអ៊្គឺជាប្ភ្ទពពួកបរាសិត
ដ្លមានកោសិកាត្មួយ

បរាសិតន្ជំងឺគ្ុនចាញ់,ព្ូនក្នុងថ្លើម

schistosome, Trichomonas
vaginalis, Toxoplasma
gondiiចំណំទី ១៖ ម្រោគដ្លមានគូសបនា្ទ្ត់ពីក្មគឺជាបុព្វហ្តុចម្បងន្ការពុលចំណីអាហារ
ចំណំទី ២៖ ឯកតា៖ 1 nm (nanometer) = 10-9 μm (micrometer) = 10-6 mចំណំទី ៣៖ អក្សរទ្្តជាឈ្ម្ះសិក្សារបស់ម្រោគ

១.៣. ផ្លូវបង្ករោគ/ការឆ្លងជំងឺ៖ ការឆ្លងជំងឺតាមផ្លូវបញ្ឈរ និងការឆ្លងជំងឺតាមផ្លូវផ្ដ្ក
ការបង្ករោគមានពីរផ្លូវ ឬពីររបៀប គឺតាមរយៈម្រោគដ្លអាចចូលទៅក្នុងភាវៈរស់បាន៖ ការឆ្លងជំងឺតាមផ្លូវបញ្ឈរ
(Vertical transmission) (ខ្ស្បណ្ត្យ) និងការឆ្លងជំងឺតាមផ្លូវផ្ត្ក (Horizontal transmission) (ខ្ស្ទទឹង)។
ការឆ្លងជំងឺតាមផ្លូវបញ្ឈរ (ខ្ស្បណ្ត្យ) គឺជាការឆ្លងជំងឺតាមរយៈម្រោគនៅគភ៌ ក្នុងអំឡុងព្លមានផ្ទ្ពោះ
ឬក្នុងអំឡុងព្លសម្្ល ឬទារកទើបនឹងកើត។ វាត្ូវបានគ្ស្គ្ល់ជាទូទៅគឺជាការចម្លងពីមា្ត្យទៅកូន។ ការចម្លង
ន្ះអាចប្ព្ឹត្តិទៅតាមរយៈការឆ្លងកាត់ទងសុក ផ្លូវសម្្លកូន ឬទឹកដោះមា្ត្យ។
ការឆ្លងជំងឺតាមផ្លូវផ្ត្ក (ខ្ស្ទទឹង) គឺជាការរាលដលន្ម្រោគពីប្ភពបង្ករោគដូចជា មនុស្ស ឬវត្ថុទៅកាន់ប្ភព
ដទ្ទៀត។ វាអាចចម្លងក្្មទម្ង់ ការប៉ះពាល់ (មាត់ ទឹករំអិល ឬការរួមភ្ទ) ការចម្លងតាមតំណក់ទឹកតូចៗ
ការចម្លងតាមខ្យល់ និងការចម្លងតាមភា្ន្ក់ងរចម្លងរោគ (fomite transmission) (វុិកទ័រ (vector transmission))។
ការចម្លងតាមភា្ន្ក់ងរចម្លងរោគរួមមាន ការបង្ករោគតាមរយៈឈាម ទឹករង្ ការបរិភោគ និងវុិកទ័រ (vectors) ផ្ស្ងៗ។
យោងទៅតាមអង្គការសុខភាពពិភពលោក WHO6 មនុស្សជាងមួយលាននាក់បានស្ល្ប់ជារៀងរាល់ឆ្ន្ំដោយសរ
ការបង្ករោគតាមរយៈវុិកទ័រដូចជា មូស ខ្យងទឹកសប និងពពួកច្ជាដើម។ ការចម្លងជំងឺតាមទឹក (Waterborne
transmission) គឺជាទម្ង់មួយន្ការចម្លងជំងឺតាមមាត់ និងជាបុព្វហ្តុចម្បងន្ជំងឺរាកដោយសរការបង្ករោគ
នៅផ្លូវរំលាយអាហារដ្លអាចបណ្ត្លឱ្យមានការផ្ទុះឡើងនូវជំងឺដោយមិនគិតពីអាយុ និងភ្ទ ជាពិស្សនៅក្នុង
ប្ទ្សកំពុងអភិវឌ្ឍន៍។7 ការឆ្លងជំងឺតាមទឹកន្ះបង្កឱ្យមានការស្ល្ប់ចំនួន ២,២លាននាក់ នៅទូទាំងពិភពលោក
ជារៀងរាល់ឆ្ន្ំ ហើយជនរងគ្្ះទាំងនោះភាគច្ើនគឺជាកុមារដ្លរស់នៅក្នុងប្ទ្សកំពុងអភិវឌ្ឍន៍។7ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង ការបង្ក្រ និងការពារ

105

១.៤. ភាពងយឆ្លងជំងឺរបស់ធ្មួល
នៅព្លម្រោគដដ្លចូលទៅក្នុងភាវៈរស់ វាអាចវិវឌ្ឍ ឬមិនវិវឌ្ឍច្ញជារោគសញ្ញ្ទ្។ ន្ះគឺបណ្ត្លមកពី
ភាពខុសគ្ន្ន្បរិមាណរបស់ម្រោគដ្លបានលុកលុយ និងភាពធន់នឹងជំងឺរបស់ធ្មួល ឬសកម្មភាពន្ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំ។
នៅព្លធ្មួលងយនឹងឆ្លងជំងឺដោយម្រោគ សកម្មភាពប្ព័ន្ធភាពសុ្ំរបស់ធ្មួលបានប្្ប្ួល ហើយធ្មួលអាចវិវឌ្ឍច្ញ
ជារោគសញ្ញ្ប្សិនបើមានការបង្ករោគ។ ផ្ទុយទៅវិញ នៅព្លធ្មួលគ្ម្នភាពងយឆ្លងជំងឺដោយម្រោគទ្មានន័យថ គត់មានភាពសុ្ំខា្ល្ំង ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំកមា្ច្ត់ចោលនូវម្រោគដ្លបានលុកលុយរាងកាយរបស់គត់ និងបង្ក្រគត់
ពីការវិវឌ្ឍច្ញជារោគសញ្ញ្។២ យន្តការរបាំងការពារប្របជីវសាស្ត្រ 8ភាវៈរស់មានយន្តការ របាំង ការពារប្បជីវសស្ត្ (Biological defense mechanisms)ដ្លជួយការពារខ្លនួ ពួកគ្ពី
ម្រោគ និងពីសរជាតិពខាី ងក្្ (ឧទាហរណ៍ សរជាតិដ្លមិនម្នជាធាតុផ្សំធម្មតាន្រាងកាយ) (រូបទី ៧.២)។

២.១. របាំងការពារប្បរូបសស្្ត
រាងកាយមានជីវិត មានទំនាក់ទំនងជាមួយពិភពខាងក្្តាមរយៈស្ប្ក និងភា្ន្សរំអិល។ ស្ប្ក និងភា្ន្សរំអិលមាន
ប្ព័ន្ធរបាំងការពារប្បរូបសស្ត្ (physical defense systems) ដ្លបង្ក្ររាងកាយពីការលុកលុយន្សរជាតិ
ពីខាងក្្។
ស្ទាប់កោសិកាងប់ (Stratum Corneum) ដ្លស្ថិតនៅផ្ន្កមា្ខ្ងន្ស្ប្កប៉ះជាមួយមជ្ឈដ្ឋ្នខាងក្្
(ស្ទាប់ក្បំផុត) មានមុខងរជារបាំងការពារ។ ស្ទាប់កោសិកាងប់រួមផ្សំឡើងពីកោសិកាកូណ្អូសុីត (corneocytes)និងសរជាតិខា្ល្ញ់នៅចនោ្ល្ះស្ទាប់កោសិកាងប់ (stratum corneum intercellular lipids)។ វាមានមុខងរបង្ក្រ
ការលុកលុយពីសរជាតិពីខាងក្្ចូលក្នុងរាងកាយ និងដើរតួនាទីរក្សាទឹកក្នុងខ្លួន។
1 របាំងការពារប្បរូបសស្ត្ និងគីមី
(Physical and chemical defense)2 របាំងការពារដោយប្ព័ន្ធភាពសុ្ំធម្មជាតិ
(ភាពសុ្ំមិនជាក់លាក់)3 ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំតំណប (ភាពសុ្ំជាក់លាក់)(Acquired immunity (specific immunity)(Natural immunity (non-specific immunity)

defense)defense)

1

2

3

ម្រោគ

ការឈា្ល្នពានចូលក្នុងសរពាង្គកាយ

ការច្ញរោគសញ្ញ្
(Onset of disease)

Copyright © JAPAN BLOOD PRODUCTS ASSOCIATION. All Rights Reserved.
Translated with permission.

រូបទី ៧.២៖ យន្តការរបាំងការពារទាំង ៣ ដើម្បីការពាររាងកាយ

ប្ដប់រំលាយអាហាររួមមាន មាត់ បំពង់អាហារ និងផ្លូវរំលាយអាហារ ហើយប្ដប់ដង្ហើមរួមមានបំពង់ខ្យល់
ដ្លត្ូវបានកាត់ផ្ត្ច់ពីមជ្ឈដ្ឋ្នខាងក្្ដោយភា្ន្ស។ បំពង់ន្ប្ដប់រំលាយអាហារត្ូវបានគ្បដណ្តប់ដោយ
106ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង ការបង្ក្រ និងការពារ

ភា្ន្សដ្លមានតួនាទីបង្ក្រប្ឆំងនឹងការលុកលុយរបស់ម្រោគ និងសរជាតិពីខាងក្្ដទ្ទៀត។ ភាវៈរស់មាន
ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំប្មាណ ៦០-៧០% នៅក្នុងប្ដប់រំលាយអាហារដ្លការពារភាវៈរស់ប្ឆំងនឹងការបង្ករោគរបស់
ម្រោគ។
ផ្លូវដង្ហើមគ្បដណ្តប់ដោយរោមឆ្ម្រៗដូចសក់ហៅថ រោមញ័រ (cilia) សម្្ប់រំកិលស្ទាប់ភា្ន្សរំអិលក្នុងទិសដៅ
ឡើងលើដើម្បីបញ្ច្ញសរជាតិពីខាងក្្ចោល។ ស្ទាប់ភា្ន្សរំអិលចាប់យកសរជាតិពីខាងក្្ដើម្បីរារាំងម្រោគ
ឬលម្អងក្នុងបរិយកាសមិនឱ្យចូលដល់សួតនៅព្លដកដង្ហើម។

២.២. របាំងការពារប្បគីមីសស្ត្
របាំងការពារប្បគីមីសស្ត្ត្ូវបានរួមបញ្ចូលជាផ្ន្កមួយន្យន្តការរបស់របាំងការពារប្បរូបសស្ត្។ ការបញ្ច្ញញើស ទឹកភ្ន្ក និងទឹកមាត់មានផ្ទុកនូវអង់សុីមមួយហៅថ លីសូសុីម (lysozyme) ដ្លអាចបំប្កកោសិការបស់
ម្រោគបាន («សកម្មភាពបំផ្ល្ញកោសិកាបាក់ត្រ»ើ )។ ប្ភ្ទខា្ល្ញ់ស្បូម (Sebum) និងអាសុីតក្ពះ (Gastric
Acid) មានមជ្ឈដ្ឋ្ន pH អាសុីត។ លក្ខខណ្ឌន្ះអាចជួយទប់ស្ក្ត់ការលូតលាស់ម្រោគដូចជាបាក់ត្រើដ្លមិនអាច
ធន់ទ្ំជាមួយមជ្ឈដ្ឋ្នអាសុីតបាន។

២.៣. ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំ
ប្សិនបើសរជាតិពីខាងក្្ដូចជា ម្រោគនានាអាចទម្លុះឆ្លងកាត់ប្ព័ន្ធរបាំងការពាររាងកាយប្បរូបសស្្ត
និងប្បគីមីសស្ត្បាន («របាំងការពារទីមួយ») សរជាតិទាំងនោះគឺស្ថិតនៅក្នុងភាវៈរស់នោះ។ ប្ព័ន្ធដ្លកមា្ច្ត់ចោល
ម្រោគដ្លលុកលុយចូលមកក្នុងរាងកាយហៅថ ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំ។ ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំរួមផ្សំដោយប្ព័ន្ធភាពសុ្ំធម្មជាតិ
(natural immune system) («របាំងការពារទីពីរ») និងប្ព័ន្ធភាពសុ្ំតំណប (acquired immune system)(«របាំងការពារទីបី» ហៅម្យា៉្ងទៀតថ ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំបន្សាំ (adaptive immune system))។ ពួកវាបំព្ញមុខងរ
ជាដំណក់កាលៗ ដំបូងផ្តើមពីប្ព័ន្ធភាពសុ្ំធម្មជាតិ ហើយបន្តដោយប្ព័ន្ធភាពសុ្ំតំណប។ ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំធម្មជាតិ
តំណងឱ្យយន្ដការការពារបឋមដ្លមានតាំងពីកំណើត ហើយវាមានមុខងរកមា្ច្ត់ចោលម្រោគលុកលុយតាមដំណើរ
ផកូសុីតូស (phagocytosis)។ ប៉ុន្ត្ការការពារដ្លផ្តលដោ់ យប្ពន័ ភា្ធ ពសុធំ្ ម្មជាតិមានកម្តិ ដ្លជាមូលហ្តុ
ធ្វើឱ្យប្ព័ន្ធភាពសុ្ំតំណបដើរតួយ៉្ងសំខាន់ក្នុងការការពារ។
ការឆ្លយើ តបរបស់បព្ ន័ ភា្ធ ពសុពាំ្ ក់ពន័ ទៅ្ធ នឹងកោសិកា និងសរើរាង្គជាច្ើន ហើយគោលិកាឈាមសជាអ្នក
ដើរតួនាទីចម្បង។ គោលិកាឈាមសកើតច្ញពីកោសិកាដើមដ្លគ្ស្គ្ល់ថជាម្កោសិកាបង្កើតកោសិកាឈាម
(Hematopoietic stem cells) ដ្លមាននៅក្នុងខួរឆ្អឹងខ្នង។ នៅព្លកោសិកាព្ញវ័យ វាកា្ល្យជាកោសិកា
ក្្នុយឡូសុីត (granulocytes) (ណឺត្ូភីល អ្អូសុីណូភីល និងបាសូភីល) កោសិកាម៉ូណូសុីត (monocytes)(ដ្លចាកច្ញ ឬ «បនា្ល្ស់ទី» ពី) ចរន្តឈាមចូលទៅក្នុងជាលិកាដ្លត្ូវបានលុកលុយដោយសរជាតិពីខាងក្្
និងបំប្ល្ងទៅជាកោសិកាដង់ឌ្ីទិក និងកោសិកាមា៉្ក្ូផស) កោសិកាឡាំផូសុីត (lymphocytes) (កោសិកាBកោសិកាT --កោសិកាTជំនួយ និងកោសិកាTសមា្ល្ប់-- និងកោសិកាសមា្ល្ប់ពីធម្មជាតិ (natural killer (NK) cells))(តារាងទី ៧.២)។ សូមកត់សមា្គ្ល់ថ ប្ភ្ទកោសិកាឈាមផ្ស្ងៗទៀតដូចជា បា្ល្ក្ត និងកោសិកាឈាមក្ហម
ក៏ធ្វើការបំប្ល្ងខ្លួនច្ញពីម្កោសិកាបង្កើតកោសិកាឈាមដ្រ។ ក្នុងចំណមកោសិកាឈាមសទាំងន្ះកោសិកា
ដ្លទទួលខុសត្ូវចំពោះភាពសុ្ំធម្មជាតិ គឺណឺត្ូភីល (neutrophils) (ដ្លមានចំនួន ៤០-៧០% ន្កោសិកាឈាមស)កោសិកាម៉ូណូសុីត (កោសិកាដង់ឌ្ីទិក និងកោសិកាមា៉្ក្ូផស មានប្មាណ ៥% ន្កោសិកាឈាមស) និងកោសិកាសមា្ល្ប់ពីធម្មជាតិ (NK) ខណៈភាពសុតំ្ ណំ បទាក់ទងនឹងកោសិកាT (កោសិកាTជំនួយ និងកោសិកាTសមា្ល្ប់)និងកោសិកាB។ ទាំងន្ះគឺជាកោសិកាសុ្ំទូទៅ។ កោសិកាអ្អូសុីណូភីល (Eosinophils) ទទួលខុសត្ូវចំពោះមុខងរ
ភាពសុ្ំដ្លការពាររាងកាយប្ឆំងនឹងការបង្ករោគរបស់បរាសិត។
ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង ការបង្ក្រ និងការពារ

107តារាងទី ៧.២៖ ប្ភ្ទ និងមុខងរន្គោលិកាឈាមសចម្បងដ្លពាក់ព័ន្ធនឹងប្ព័ន្ធភាពសុ្ំ
ប្ភ្ទគោលិកាឈាមស
ណឺត្ូភីល

តួនាទីចម្បង

ប្ភ្ទភាពសុ្ំ

ការសមា្ល្ប់ដោយផកូសុីត និងការ

សមា្ល្ប់បាក់ត្រើ បណ្ត្លឱ្យមានតំណប
រលាកកោសិកាឈាមស

កោសិកាដ្នឌ្ទី ក
ិ (បំបង
្្លការសមា្ល្ប់ដោយផកូសុីតទំនាក់

ផ្លស
្ ទ
់ ច
ី ញ
្ ពីចរន្តឈាមទៅ

(«ការបង្ហ្ញវត្តមានអង់ទីស្ន»)មា៉្ក្ូផស(បំបង្្ល ច្ញពី

ការសមា្ល្ប់ដោយផកូសុីត និងការ

ចរន្តឈាមទៅកាន់ជាលិកា)បណ្ត្លឱ្យមានតំណបរលាក

ច្ញពីកោសិកាម៉ណូ សូ តី ុ ដ្ល ទំនងបញ្ជូនព័ត៌មានអង់ទីស្ន

ធម្មជាតិ

កាន់ជាលិកា)កោសិកាម៉ូណូសុីតច្ញពី

សមា្ល្ប់បាក់ត្រើកម្ិតកម្ិតខ្ពស់
មានវត្តមានអង់ទីស្ន

កោសិកាTជំនួយ (បំបង្្លទទួលព័ត៌មានអង់ទីស្ន ពីកោសិកា

វ័យនៅក្នុងក្ព្ញទីមុស)ជំរុញការបង្កើនចំនួនកោសិកា និងច្ញពីកោសិកាTដ្លព្ញ

ដង់ឌទ
ី្ ក
ិ និងកា្លយ្ ជាសកម្មកងុ្ន ការ

ធ្វើឱ្យសកម្មចំពោះកោសិកាB ណដ្លមានព័ត៌មានអង់ទីស្នដដ្លន្ះ
ហើយកោសិកាខ្លះទៀតកា្ល្យជា

កោសិកាលំនឹកដើម្បីត្ៀមប្ឆំងនឹង
ការលុកលុយរបស់អង់ទីស្នដដ្ល
កោសិកា កោសិកាTសមា្ល្ប់ (បំប្ល្ង

ឡាំផូសុីត ច្ញពីកោសិកាTដ្លព្ញ
វ័យនៅក្នុងក្ព្ញទីមុស)ទទួលព័ត៌មានអង់ទីស្នពីកោសិកា
ដង់ឌទ
ី្ ក
ិ និងវាយប្ហារ និងកមា្ចត្ ់ចោលកោសិកាដ្លបានឆ្លងរោគ ហើយកោសិកាខ្លះទៀតកា្ល្យជាកោសិកាលំនឹក

តំណបដើម្បីត្ៀមប្ឆំងការលុកលុយរបស់
អង់ទីស្នដដ្ល
កោសិកាB (បំប្ល្ង និងព្ញ
វ័យនៅក្នុងលំព្ង)ធ្វើការបំប្កខ្លួន កា្ល្យជា សកម្ម និងបំបង្្ល ទៅជាកោសិកាផលិតអង់ទកី រ(កោសិកាបា្ល្ស្ម្) ដើម្បីផលិតអង់ទកី រជាក់លាក់សម្ប្ អ់ ង់ទសី ន្ នីមួយៗ

បង្ហ្ញវត្តមានអង់ទីស្ន កា្ល្យជា

កោសិកាលំនឹកដើម្បីត្ៀមប្ឆំងនឹង
ការលុកលុយរបស់អង់ទីស្នដដ្ល

កោសិកាសមា្ល្ប់ពីធម្មជាតិ
(NK)ជាឃាតករដ៏ខាង
ំ្្ល កា្លវា្ យប្ហារដោយ

ផ្ទ្ល់ និងកមា្ច្ត់ចោលកោសិកាដ្ល

បានឆ្លងរោគ និងកោសិកាមហារើកដ្ល
មានក្នុងខ្លួន

108ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង ការបង្ក្រ និងការពារ

ធម្មជាតិ

២.៣.១. ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំធម្មជាតិ
ក. ដំណើរផកូសុីតូស (Phagocytosis)នៅព្លដ្លបាក់ត្រើបានចូលទៅក្នុងភាវៈរស់មានកោសិកាដូចជា ណឺត្ូភីល ដង់ឌ្ីទិក (dendritic cells) និងមា៉្ក្ូផស បនា្ល្ស់ទីច្ញពីចរន្តឈាម ហើយទៅប្មូលផ្តុំក្នុងជាលិកាដ្លរងការបង្ករោគដើម្បីក្សោប
យកបាក់ត្រើទាំងន្ះចូលទៅក្នុងកោសិកា។ កោសិកាផកូសុីតត្ូវបានស្គ្ល់ថជាកោសិកា «អូតូឡូហោ្គ្ស
(autologous)» ឬធាតុផ្សំធម្មតាន្រាងកាយ និង «អ្ត្រ៉ូឡូហោ្គ្ស (heterologous)» ឬ «ធាតុផ្សំផ្ស្ងៗ»។កោសិកាផកូសុីតរំលាយ និងបំប្កសរជាតិពីខាងក្្ដ្លត្ូវបានក្សោបយកដោយអង់សុីមរបស់កោសិកា។
ដំណើរការន្ះហៅថ យន្តការបំផ្ល្ញដោយផកូសុីត (phagocytic mechanism)។
ខុសពីការបង្ករោគដោយបាក់ត្រើ ក្នុងករណីមានការបង្ករោគដោយវើរុស យន្តការបំផ្ល្ញដោយផកូសុីតមាន
ដ្នកំណត់របស់វា។ ន្ះគឺជាព្លដ្លកោសិកាសមា្ល្ប់ធម្មជាតិ (NK) ច្ញមុខវាយប្ហារដោយផ្ទ្ល់ និងបំផ្ល្ញ
កោសិកាដ្លបានរងបង្ករោគដោយវើរុស។ កោសិកាសមា្ល្ប់ពីធម្មជាតិ (NK) ក៏អាចសមា្គ្ល់បាននូវធាតុផ្សំ
អូតូឡូហោ្គ្ស និងធាតុផ្សំអ្ត្រ៉ូឡូហោ្គ្សដ្រ ហើយជាទូទៅមិនធ្វើការវាយប្ហារកោសិកាដ្លគ្ម្នការបង្ករោគ
ឬកោសិកាធម្មតាទ្ (សូមមើលចំណុច ២.៣.៣. ភាពធន់ន្ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំ (immunological tolerance))។ខ. ការហើមរលាក (Inflammation)នៅព្លភាពសុ្ំធម្មជាតិរបស់កោសិកាផកូសុីតបានធ្វើឱ្យមានការខូចខាតដល់រាងកាយ (តួយ៉្ងដូចជា មានការស្ល្ប់កោសិកាជាច្ើន) ព្លនោះកោសិកាមា៉្ក្ូផសកត់សមា្គ្ល់ដឹង ហើយប្មូលផ្តុំណឺត្ូភីលក្នុងចរន្តឈាម
ជាហ្តុបណ្ត្លឱ្យមានការហើមរលាកនៅនឹងកន្ល្ង។ នៅព្លដ្លសរស្ឈាមតូចៗសម្្ក និងរើកធំ
លំហូរឈាមបានកើនឡើងនៅនឹងកន្ល្ងដ្លក្នុងករណីខ្លះបណ្ត្លឱ្យមានការល្ចធា្ល្យបា្ល្ស្ម្ អមដោយ
ការហើម និងស្ប្កឡើងក្ហម។ កោសិកាមា៉្ក្ូផសបញ្ច្ញសរជាតិផ្ស្ងៗចូលទៅក្នុងចរន្តឈាមដ្ល
បំព្ញមុខងរនៅលើក្ព្ញអីុប៉ូតាឡាមូសន្ខួរក្បាល (ឧទាហរណ៍ សរជាតិអាំងទ្ឡឺគីន (interleukins))ជាហ្តុធ្វើឱ្យសីតុណ្ហភាពរាងកាយកើនឡើង (គ្ុនក្ត្) និងធ្វើឱ្យកោសិកាសុ្ំមានភាពសកម្ម។ យើងអាច
និយយម្យា៉្ងទៀតថ តំណបហើមរលាក (inflammatory response) គឺជាភស្តុតាងបង្ហ្ញថ ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំ
ត្ូវបានពង្ឹង។

២.៣.២. ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំតំណប ឬប្ព័ន្ធភាពសុ្ំបន្សាំ (Acquired immunity)
ក. ទំនាក់ទំនងពីប្ព័ន្ធភាពសុ្ំធម្មជាតិទៅប្ព័ន្ធភាពសុ្ំតំណប
ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំតំណប ត្ូវបានកំណត់ដោយលក្ខណៈន្សកម្មភាពជាក់លាក់របស់វាប្ឆំងនឹងសរជាតិ
ពីខាងក្្ជាក់លាក់ណមួយ។ អង់ទីស្ន (Antigen) គឺជាសរជាតិដ្លជំរុញឱ្យមានភាពសុ្ំតំណប។ ជាទូទៅ
ម្រោគពីខាងក្្ ត្ូវបានគ្ស្គ្ល់ថជាអង់ទីស្ន។
ជាដំបូងកោសិកាដង់ឌ្ីទិក និងកោសិកាមា៉្ក្ូផសមានមុខងរជាផ្ន្កមួយន្ភាពសុ្ំធម្មជាតិបានរំលាយ និងបំប្កសរជាតិខាងក្្ដូចជាម្រោគជាដើមតាមរយៈដំណើរផកូសុីតូស។ បនា្ទ្ប់មកកោសិកានោះក្សោប
យកសរជាតិពីខាងក្្ (អង់ទីស្ន) ហើយធ្វើដំណើរសំដៅទៅក្ព្ញទឹករង្ជាកន្ល្ងដ្លវាបង្ហ្ញព័ត៌មាន
របស់អង់ទីស្នដ្លនៅលើផ្ទ្កោសិកា ហើយបញ្ជូនព័ត៌មានរបស់អង់ទីស្នន្ះ ទៅកាន់កោសិកាT (កោសិកា
Tជំនួយ និងកោសិកាTសមា្ល្ប់) ដ្លជាផ្ន្កមួយន្មុខងររបស់ភាពសុ្ំតំណបនៅព្លបនា្ទ្ប់។ យន្តការ
ដ្លព័ត៌មានរបស់អង់ទីស្នត្ូវបានផ្ទ្រពីប្ព័ន្ធភាពសុ្ំធម្មជាតិទៅជាប្ព័ន្ធភាពសុ្ំតំណបហៅថ ការបង្ហ្ញ
វត្តមានរបស់អង់ទីស្ន (antigen presentation)។
ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង ការបង្ក្រ និងការពារ

109

ប្ពន
័ ភា
្ធ ពសុធំ ម្មជាតិ
កោសិកាណឺតភូ្ លីកោសិកាមា៉ក
្ ផ
ូ្ ស

ប្ពន
័ ភា
្ធ ពសុតំ ណំ បកោសិកា Tការបង្ហញ្ វត្តមាន
របស់អង់ទសី ន្កោសិកា B

ម្រោគ

អង់ទក
ី រ

រូបទី ៧.៣៖ តំណងភា្ន្ក់ងរអង់ទីករ ពីប្ព័ន្ធភាពសុ្ំធម្មជាតិ ទៅប្ព័ន្ធភាពសុ្ំទទួលបាន/បន្សាំ

ខ. ភាពសុ្ំអន្តរកោសិកា Cell-mediated) និងភាពសុ្ំអ៊ុយម័រ (Humoral Immunity)ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំតំណបមានយន្ដការពីរគឺ ភាពសុ្ំអន្តរកោសិកា ឬភាពសុ្ំក្នុងកោសិកា (cell-mediatedimmunity) និងភាពសុ្ំអ៊ុយម័រ ឬភាពសុ្ំក្កោសិកា (humoral immunity)។ នៅក្នុងភាពសុ្ំអន្តរកោសិកា
បនា្ទ្ប់ពីសមា្គ្ល់ឃើញការបង្ហ្ញវត្តមានរបស់អង់ទីស្នដោយកោសិកាដង់ឌ្ីទិក និងកោសិកាមា៉្ក្ូផសហើយ
កោសិកាTជំនួយ និងកោសិកាTសមា្ល្ប់ក៏បំប្កខ្លួន និងកា្ល្យទៅជាសកម្ម ហើយធ្វើដំណើរទៅកន្ល្ងមាន
ការបង្ករោគ។ នៅទីកន្ល្ងនោះកោសិកាTសមា្ល្ប់ ចាប់ក្សោបយក និងបំផ្ល្ញកោសិកាដ្លត្ូវបានបង្ករោគ
ក្នុងឥរិយបថជាក់លាក់មួយ។ ក្នុងព្លជាមួយគ្ន្ន្ះ កោសិកាTជំនួយដ្លបានបំប្កខ្លួនក៏ដស់កោសិកា
ណឺត្ូភីល កោសិកាមា៉្ក្ូផស និងកោសិកាB ឱ្យមានភាពសកម្មឡើង។ ទោះបីជាអង់ទីស្នត្ូវបានកមា្ច្ត់ចោល
ហើយក៏ដោយ ប៉ុន្ត្កោសិកាTជំនួយ និងកោសិកាTសមា្ល្ប់ នៅត្ជំរុញការបំប្ល្ងកោសិកាBសកម្មឱ្យកា្ល្យជា
កោសិកាលំនឹក (memory cells) (ឧទាហរណ៍ កោសិកាBលំនឹក) ដ្លនៅត្មានក្នុងរាងកាយរយៈព្លវ្ង
ដើម្បីត្ៀមប្ឆំងនឹងការបង្ករោគនាព្លក្្យៗទៀត។ ទន្ទឹមនឹងន្ះដ្រ កោសិកាTខ្លះក៏កា្ល្យជាកោសិកាTលំនឹក (កោសិកាTជំនួយលំនឹក និងកោសិកាTសមា្ល្ប់លំនឹក) ដើម្បីត្ៀមប្ឆំងនឹងការបង្ករោគនាព្លក្្យៗ
ទៀតដ្រ។
នៅក្នុងភាពសុ្ំអ៊ុយម័រ ឬភាពសុ្ំក្កោសិកា (Humoral Immunity) កោសិកាTជំនួយដ្លបំប្កខ្លួន
ដំបូងគ្គឺជាអ្នកធ្វើឱ្យកោសិកាBសកម្មដ្លអាចសមា្គ្ល់បាននូវអង់ទីស្នដដ្ល។ បនា្ទ្ប់មក កោសិកា Bបំប្ល្ងខ្លួនទៅជាកោសិកាផលិតអង់ទីករ (កោសិកាបា្ល្ស្ម្) ដើម្បីផលិតអង់ទីករ។ អង់ទីករត្ូវបានបង្កើតឡើង
ដោយប្ូត្អីុនអុីមុយណូក្លូប៊ុយលីន (immunoglobulin) ហើយពួកវាអាចធ្វើឱ្យអង់ទីស្នដ្លលុកលុយ
ឱ្យអសកម្មបានដោយធ្វើការភា្ជ្ប់ខ្លួនទៅនឹងអង់ទីស្នជាក់លាក់នោះ («ប្តិកម្មអង់ទីស្ន និងអង់ទីករ»)។អង់ទីស្នអសកម្មត្ូវបានកមា្ច្ត់ចោលតាមរយៈដំណើរផកូសុីតូសដោយកោសិកាណឺត្ូភីល និងកោសិកា
មា៉្ក្ូផស។ នៅព្លអង់ទីស្នក្នុងរាងកាយបានថយចុះ អង់ទីករក៏បាត់ទៅវិញជាទូទៅក្នុងរយៈព្ល
២-៣សបា្ត្ហ៍ក្យដ្រ ប៉ុន្ត្ដូចបានរៀបរាប់ខាងលើអង់ទីករខ្លះនៅបន្តស្ថិតនៅក្នុងខ្លួនក្នុងនាមជាកោសិកា
លំនឹកដើម្បីត្ៀមប្ឆំងនឹងការបង្ករោគនៅព្លក្្យៗទៀត។

110ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង ការបង្ក្រ និងការពារ

គ. តំណបសុ្ំជាលើកទីពីរ
នៅក្នុងភាពសុ្ំតំណប បនា្ទ្ប់ពីមានការលុកលុយពីម្រោគ ឬសរជាតិពីខាងក្្ដទ្ទៀតដ្លមានព័ត៌មាន
ដូចទៅនឹងព័ត៌មានដ្លមានផ្ទុកនៅក្នុងកោសិកាលំនឹក ដូច្ន្ះកោសិកាBក៏បំប្ល្ងខ្លួនភា្ល្មៗទៅជាកោសិកា
ផលិតអង់ទីករ (កោសិកាបា្ល្ស្ម្) ដើម្បីផលិតអង់ទីករ។ ជាទូទៅកោសិកាB ផលិតអង់ទីករក្នុងបរិមាណច្ើន
ជាងមុន និងលឿនជាងមុនព្លដ្លមានការបង្ករោគ និងការកមា្ច្ត់លើកទីមួយ។ ហ្តុន្ះហើយទើបបុគ្គល
មា្ន្ក់ៗអាចមានរោគសញ្ញ្ស្ល ឬមិនបង្ហ្ញច្ញរោគសញ្ញ្ទាល់ត្សោះនៅព្លមានការបង្ករោគលើកទីពីរ
ឬនៅព្លក្្យៗទៀត។

២.៣.៣. ភាពធន់ន្ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំ
ភាពធន់ន្ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំ (Immunological tolerance) គឺជាយន្តការរបស់រាងកាយដ្លបង្ក្រ
ភាពខុសឆ្គងរបស់ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំក្នុងការសមា្គ្ល់កោសិកាដ្លជាធាតុផ្សំធម្មតា និងជាលិកាដ្លជាអង់ទីស្ន
ហើយធ្វើការវាយប្ហារទៅលើកោសិកា និងជាលិកាទាំងនោះ។ ក្នុងករណីដ៏កម្ យន្តការន្ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំ
ន្ះបរាជ័យក្នុងការបំព្ញមុខងរឱ្យបានត្ឹមត្ូវ បណ្ត្លឱ្យមានភាពខុសឆ្គងក្នុងការសមា្គ្ល់កោសិកាដ្ល
ជាធាតុផ្សំធម្មតា និងជាលិកាដ្លជាអង់ទីស្ន ហើយធ្វើការវាយប្ហារទៅលើកោសិកា និងជាលិកាទាំងនោះ។
ករណីន្ះហៅថ ជំងឺស្វ័យភាពសុ្ំ (autoimmune diseases) ដ្លរួមមាន ជំងឺទឹកនោមផ្អ្មប្ភ្ទទី ១និងជំងឺរលាកសនា្ល្ក់រាុ្ំរ៉្។៣ ការបងា្ក្ររជំងឺឆ្លង
ដើម្បីបង្ករជំងឺឆ្លង ចាំបាច់ត្ូវកាត់ផ្ត្ច់ខ្ស្សង្វ្ក់នក្ តា្ត្បង្ករោគចម្បងៗទាំងបីដ្លបានពិពណ៌នានៅក្នុងផ្ន្កទីមួយ
ខាងដើម។ ជាពិស្សនោះគឺលុបបំបាត់ម្រោគ (គ្ប់គ្ងប្ភពបង្ករោគ) ទប់ស្ក្ត់ផ្លូវបង្ករោគ (គ្ប់គ្ងផ្លូវបង្ករោគ)និងពង្ឹងភាពធន់របស់ធ្មួលដើម្បីកាត់បន្ថយភាពងយឆ្លងជំងឺ (គ្ប់គ្ងភាពងយឆ្លងជំងឺ) (រូបទី ៧.៤)។ តាមរយៈ
ការកាត់ផ្ត្ច់កតា្ត្ណមួយក្នុងចំណមគោលការណ៍បង្ករោគចម្បងៗទាំងបី នោះការផ្ទុះឡើងខា្ល្ំងន្ការរាតត្បាតន្ជំងឺ
ឆ្លងអាចនឹងទប់ស្ក្ត់បាន។ ក្្ពីន្ះក៏ត្ូវមានការអនុវត្តនូវឥរិយបថបង្ក្រជំងឺរបស់បុគ្គលមា្ន្ក់ៗ និងការធ្វើឱ្យប្ព័ន្ធ
សង្គមមានភាពប្សើរឡើងដើម្បីបង្ក្រជំងឺឆ្លង។
វិធានការចម្បងៗ

កាត់ផ្ត្ច់ផ្លូវបង្ករោគ

កាត់ផ្ត្ច់ប្ភពបង្ករោគ

មធ្យាបាយកមា្ច្ត់ម្រោគមានច្ើន
ប្បអាស្័យតាមប្ភ្ទបាក់ត្រើ

ថ្រក្សាអនាម័យស្បក
្ /សម្លៀកបំពាក់

ផ្ទះឱ្យបានស្អត្ ល្អ រក្សាប្ពន័ ទ្ធ កឹ ស្អត្ ធានានូវ

អនាម័យ ការច្កចាយ ការស្តកុ ទុកនូវចំណអាី ហារពង្ឹងភាពសុ្ំ

រក្សាតុល្យភាពន្របបអាហារ

ហាត់បណ្សម្ក្ គ្ងឱ្យបានគ្បគ់ ន្ ់និង ចាក់ថ្ន្ំបង្ក្រជំងឺ

រូបទី ៧.៤៖ គន្លឹះទៅកាន់វិធានការបង្ក្រពីកតា្ត្បង្ករោគចម្បងទាំងបី
ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង ការបង្ក្រ និងការពារ

111

៣.១. តើបុគ្គលមា្ន្ក់ៗអាចធ្វើអ្វីបានខ្លះ?
យើងនឹងពិភាក្សាអំពីវិធានការទាំងឡាយដ្លបុគ្គលមា្ន្ក់ៗអាចអនុវត្តបាន ដោយផ្អ្កលើគោលការណ៍បង្ករោគ
ចម្បងទាំងបីន្ការចម្លងរោគ។ វិធានការគ្ប់គ្ងប្ភពបង្ករោគរួមមាន ការគ្ប់គ្ងចំណីអាហារឱ្យបានត្ឹមត្ូវ
ដើមប្ បី ង្ករ្ ការលូតលាស់របស់មរោ្ គ ព្មទាំងការកមា្ចត្ ម់ រោ្ គ (disinfection) និងការសមា្លប្ ម់ រោ្ គ (sterilization)។
វិធានការចម្បងមួយដើម្បីគ្ប់គ្ងផ្លូវបង្ករោគគឺការលាងសមា្អ្តដ្។ ខណៈផ្លូវបង្ករោគមានភាពខុសៗគ្ន្អាស្័យទៅ
តាមប្ភ្ទ ម្រោគដ្លផ្តល់ទុក្ខទោសដល់មនុស្ស គឺភាគច្ើនតោងជាប់នឹងដ្ ហើយនៅព្លដ្នោះប៉ះទៅនឹង
ភា្ន្សរំអិលន្ច្មុះ មាត់ និងភ្ន្ក ម្រោគក៏ត្ូវបាននាំចូលទៅក្នុងរាងកាយបាន។ លើសពីន្ះទៅទៀត នៅព្ល
ដ្ដ្លមានជាប់ដោយម្រោគន្ះទៅកាន់ប៉ះវត្ថុជាច្ើនក៏ដូចជាមនុស្សដទ្ទៀត ព្លនោះការបង្ករោគក៏រើករាលដល។
ការលាងសមា្អ្តដ្ឱ្យបានស្អ្តជាមួយទឹក និងសប៊ូគឺជាវិធីមួយដ៏មានប្សិទ្ធភាពដ្លមនុស្សគ្ប់គ្ន្អាចធ្វើបាន
ដើម្បីបង្ក្រការបង្ករោគ។ ចំពោះជំងឺឆ្លងតាមតំណក់ទឹកតូចៗដ្លកើតពីការក្អក និងកណ្ត្ស់វិញនោះ វិធីដ្លមាន
ប្សិទ្ធភាពក្នុងការកាត់បន្ថយតំណក់ទឹកនោះគឺត្ូវឱ្យអ្នកជំងឺមា្ន្ក់ៗពាក់មា៉្ស និងអនុវត្តឥរិយបថក្អកសមរម្យ (ឧទាហរណ៍
ខ្ទប់មាត់ និងច្មុះដោយប្ើកន្ស្ងដ្ ឬគនា្ល្ក់ក្ងដ្នៅព្លគ្ម្នមា៉្ស) ក៏ដូចជាបើកទា្វ្របង្អួចឱ្យមានខ្យល់
ច្ញចូលគ្ប់គ្ន់ផងដ្រ (មើលជំពូកទី ៤)។ ចំពោះវិធានការការគ្ប់គ្ងភាពងយឆ្លងជំងឺវិញជាចម្បងគឺការពង្ឹង
ប្ព័ន្ធភាពសុ្ំរបស់បុគ្គល។ ដើម្បីឱ្យមនុស្សអាចការពារខ្លួនពួកគ្ពីការវិវឌ្ឍទៅជាជំងឺឆ្លងមួយបាន ហើយរក្សា
មិនឱ្យកាន់ត្ធ្ងន់ធ្ងរបានបើមានការវិវឌ្ឍជាជំងឺឆ្លងហើយនោះ ចាំបាច់ត្ូវពង្ឹងភាពសុ្ំរបស់ពួកគ្។ ពោលគឺពួកគ្
គួរបង្កើតរបៀបរស់នៅដោយផ្ត្តលើតុល្យភាពរបបអាហារ ការទទួលទានដំណ្កគ្ប់គ្ន់ និងការហាត់ប្ណនៅក្នុង
កម្ិតមួយសមស្ប (មើលជំពូកទី ៥)។ ការចាក់វា៉្ក់សំង (Vaccination) (ការចាក់ថ្ន្ំបង្ក្រជំងឺ (immunization))គឺជាវិធានការដ៏មានប្សិទ្ធភាពមួយផ្ស្ងទៀតក្នុងការបង្ក្រជំងឺឆ្លងនានា។
តាមរយៈទស្សនៈន្ការបង្ក្រជំងឺឆ្លងតាមទឹក ការផ្ល្ស់ប្តូរទមា្ល្ប់ពីការបត់ជើងតូច និងបនោ្ទ្របង់ពាសវាលពាសកាល
ទៅប្ើប្ស់បង្គន់អនាម័យអាចបង្ក្រការធ្វើឱ្យកខ្វក់បណ្ត្ញ និងប្ភពទឹកដ្លដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងការបង្ក្រជំងឺឆ្លង។

អត្ថបទដកស្ង់ ៧.១៖ វា៉្ក់សំង និងការចាក់ថ្ន្ំបង្ក្រជំងឺ

ជំងឆ
ឺ ង
្ល បង្កឡងើ ដោយម្រោគដូចជា បាក់តរ្ ើ និងវើរសុ ។ យ៉ង្ ណក៏ដោយរាងកាយរបស់មនុសស្ ចងចាំនវូ ម្រោគ
ដ្លវាធា្ល្ប់បានលុកលុយរាងកាយពីមុនមក ហើយនិងមានប្ព័ន្ធការពារដ្លអាចការពាររាងកាយពីជំងឺ ឬកាត់
បន្ថយរោគសញ្ញ្ព្លមានការបង្ករោគដដ្លជាលើកទីពីរ និងព្លក្្យៗទៀត។ ការចាក់ថ្ន្ំបង្ក្រជំងឺគឺជាការ
អនុវត្តប្បវ្ជ្ជសស្្តសម្្ប់យន្តការន្ះ។ វា៉្ក់សំងមានផ្ទុកម្រោគដ្លខ្សាយ ឬដ្លបានបន្សាបភាពពុល
ហើយ។ ការចាក់ថ្ន្ំបង្ក្រជំងឺ មិនត្ឹមត្អាចការពារអ្នកពីជំងឺឆ្លងបានប៉ុណ្ណ្ះទ្ ប៉ុន្ត្វាក៏ជួយបង្ក្រការ
បង្ករោគដល់អ្នកដ្លនៅជុំវិញអ្នកផងដ្រ។ ទោះបីជាវា៉្ក់សំងត្ូវបានបន្ថយចំនួនម្រោគ ឬបានបន្សាបភាពពុល
របស់វាហើយក៏ដោយ ក៏លទ្ធភាពន្ប្តិកម្មបនា្ទ្ប់បន្សំបង្កដោយថ្ន្ំបង្ក្រជំងឺ នៅត្មិនអាចលុបចោលទាំងស្ុង
បានដ្រ។

112ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង ការបង្ក្រ និងការពារ

អត្ថបទដកស្ង់ ៧.២៖ ការប្យុទ្ធនឹងជំងឺអុតធំ

មនុស្សជាតិបានប្យុទ្ធប្ឆំងនឹងជំងឺឆ្លងជាច្ើនមកហើយ។ ជំងឺឆ្លងដំបូងបំផុតដ្លមនុស្សជាតិលុបបំបាត់
ចោលទាំងស្ុងបានគឺជំងឺអុតធំ។ ជាការឆ្លងដ៏កាចសហាវបំផុត ជំងឺអុតធំន្ះត្ូវបានគ្ខា្ល្ចរអាថជំងឺដ្លមាន
គ្្ះថ្ន្ក់ដល់ជីវិតតាំងពីមុនគ្ិស្តសករាជមកម្ល្៉ះ។ នៅចុងសតវត្សទី១៨ គ្កត់សមា្គ្ល់ឃើញថ អ្នកច្បាច់
យកទឹកដោះគោមិនកើតជំងឺអុតធំទ្ ខណៈពួកគ្អាចកើតជំងឺអុតគោដ្លជាដ្លគ្ម្នគ្្ះថ្ន្ក់ដល់ជីវិតទ្ ហើយរូបវិទូជនជាតិអង់គ្ល្សឈ្ម្ះ អ្ដវឺដ ជ្នណឺ (Edward Jenner) ក៏បានបង្កើតការចាក់ថ្ន្ំបង្ក្រជំងឺ
(វា៉្ក់សំងការពារជំងឺអុតធំ)។ បើទោះបីជាការដក់ឱ្យប្ើនូវវា៉្ក់សំងការពារជំងឺអុតធំបានកាត់បន្ថយអត្្
ស្ល្ប់បានយ៉្ងច្ើនក៏ដោយ ក៏វា៉្ក់សំងន្ះអាចរក្សាទុកបានត្ពីរបីថ្ង្ប៉ុណ្ណ្ះនៅក្នុងសីតុណ្ហភាពបន្ទប់
ធម្មតា ហើយវាមិនអាចបញ្ជូនទៅគ្ប់ទិសទីនៅលើសកលលោកបានឡើយ។ នៅឆ្ន្ំ១៩៦៧ គំនិតផ្តួចផ្តើមក្នុង
ការលុបបំបាត់ចោលទាំងស្ុងនូវជំងឺអុតធំបានចាប់ផ្តើមឡើងក្្មការដឹកនាំរបស់អង្គការសុខភាពពិភពលោក(WHO)។ ក្នុងគោលបំណងធានាឱ្យបាននូវគុណភាពន្ថ្ន្ំបង្ក្រជំងឺ ក្បួនខា្ន្តក្នុងការផលិតថ្ន្ំបង្ក្រជំងឺតវូ្ បានបង្កើត ហើយគោលការណ៍ណ្នាំស្តីពីការផលិតក៏ត្ូវបានច្កចាយ ស្បព្លដ្លការធ្វើឱ្យបច្្ចកទ្ស
ផលិតកាន់មានភាពសមញ្ញកំពុងត្ូវបានអភិវឌ្ឍផងដ្រ។ ជាលទ្ធផល បនា្ទ្ប់ពីករណីចុងក្្យបំផុតរបស់
បុរសវ័យក្ម្ងជនជាតិសូមា៉្លីក្នុងឆ្ន្ំ១៩៧៧មក ពុំធា្ល្ប់មានការរាយការណ៍ពីករណីជំងឺអុតធំ (smallpox)ទៀតឡើយ។ ក្នុងឆ្ន្ំ១៩៨០ អង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) បានប្កាសពីការបានលុបបំបាត់ចោល
ទាំងស្ុងនូវជំងឺអុតធំន្ះពីសកលលោក (global eradication)។ ការបានលុបបំបាត់ចោលទាំងស្ុងនូវជំងឺអុតធំ
បង្ហ្ញថ វាពិតជាចាំបាច់ណស់ដ្លបណ្ត្ប្ទ្សទាំងអស់ត្ូវធ្វើការរួមគ្ន្លើសពីព្ំដ្នតំបន់ទៅទៀត
ដើម្បីគ្ប់គ្ងជំងឺឆ្លងនានា។

៣.២. តើសលារៀនអាចធ្វើអ្វីបានខ្លះ?
ដោយសរសលារៀនជាទីកន្ល្ងដ្លកុមាររៀនជាក្ុមធំៗ ពួកគ្ងយប្ឈមនឹងវិសលភាពការឆ្លងតាម
តំណក់ទឹកតូចៗ (droplet transmission) និងការឆ្លងតាមរយៈការប៉ះពាល់ (contagious transmission)។ ដោយយោងលើហ្តុផលន្ះ វាមានការចាំបាច់ណស់ក្នុងការអនុវត្តនូវវិធានការនានាក្នុងការគ្ប់គ្ងជំងឺឆ្លងដោយផ្អ្កលើ
គោលការណ៍បង្ក្រពីការបង្ករោគចម្បងទាំងបី។ វិធានការគ្ប់គ្ងប្ភពបង្ករោគរួមមាន ការក្លម្អបរិស្ថ្ន
សលារៀន។ ជាពិស្សកន្ល្ងដក់ទឹកបរិភោគ និងបង្គន់អនាម័យគួរត្រក្សាភាពស្អ្តជានិច្ច។ ជាការល្អគួរត្
ពិនិត្យមើលគុណភាពទឹកស្អ្តសម្្ប់បរិភាគជាប្ចាំដើម្បីធានានូវស្តង់ដសុវត្ថិភាពអនាម័យ (សូមមើលជំពូកទី ៤អំពីស្តង់ដទឹកស្អ្តសម្្ប់ទទួលទាន)។
ការអប់រំសុខភាព (Health education) ដល់កុមារតូចៗ និងសិស្សានុសិស្សមានសរៈសំខាន់ណស់សម្្ប់ការ
អនុវត្តវិធានការគ្ប់គ្ងផ្លូវបង្ករោគ និងភាពងយឆ្លងជំងឺ (susceptibility)។ កុមារមិនគួរទទួលបានត្ឹមត្ចំណ្ះដឹង
នៅក្នុងថ្ន្ក់ប៉ុណ្ណ្ះទ្គឺត្ូវរៀនយកចិត្តទុកដក់ទៅលើអាកប្បកិរិយបង្ក្រនានាប្ឆំងនឹងការបង្ករោគក្នុងអំឡុង
ជីវិតសិក្សារបស់ពួកគ្ផងដ្រតួយ៉្ងដូចជា អាកប្បកិរិយបង្ក្រនៅព្លប្ើប្ស់បង្គន់អនាម័យ ការលាងសមា្អ្ត
ដ្បនា្ទ្ប់ពីប្ើប្ស់បង្គន់រួច និងអាកប្បកិរិយសមរម្យនៅព្លក្អកជាដើម។ នៅក្នុងប្ទ្សកម្ពុជាការបង្ក្រជំងឺ
ឆ្លងគឺជាបញ្ហ្ប្ឈមដ៏ចម្បង។ សម្្ប់ប្ជាជនកម្ពុជាក្នុងការរៀនអំពីចំណ្ះដឹងមូលដ្ឋ្នអំពីជំងឺឆ្លង និងជំនាញ
ក្នុងការបង្ក្រនៅសលារៀននឹងជួយការពារសុខភាព និងការលូតលាស់របស់ពួកគ្ក៏ដូចជាសុខភាពរបស់គ្ួសរ
និងសហគមន៍របស់ពួកគ្ឮផងដ្រ។

ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង ការបង្ក្រ និងការពារ

113

៣.៣. តើសង្គមអាចធ្វើអ្វីបានខ្លះ?
ដោយសរជំងឺឆ្លងរាលដលពីមនុស្សមា្ន្ក់ទៅមនុស្សមា្ន្ក់ទៀត វាមានការចាំបាច់ក្នុងការធានាទាំងការប្តិបត្តិន្
អាកប្បកិរិយបង្ក្រដោយបុគ្គលមា្ន្ក់ៗក៏ដូចជាធានាការក្លម្អប្ព័ន្ធសង្គមផងដ្រ។ ពោលគឺក្លម្អប្ព័ន្ធសុខភាព
សធារណៈដូចជា ប្ព័ន្ធទឹក និងប្ព័ន្ធលូដើម្បីបង្ក្រជំងឺឆ្លងនានា អនុវត្តការធ្វើចតា្ត្ឡីស័ក (quarantine) ដើម្បីបង្ក្រ
ការនាំចូលជំងឺឆ្លងចូលមកក្នុងប្ទ្ស និងលើកកម្ពស់ការចាក់ថ្ន្ំបង្ក្រជំងឺដល់ប្ជាជនទូទៅឱ្យមានភាពសុ្ំតំណប
សម្្ប់ជាវិធានការការពារទុកជាមុន (Prophylaxis)។ វាមានសរៈសំខាន់ក្នុងការបង្កើតប្ព័ន្ធតាមដនត្ួតពិនិត្យ
ការបង្ករោគនៅក្នុងប្ទ្ស ផ្សព្វផ្សាយព័ត៌មានជាក់លាក់ជូនប្ជាជន និងប្ើប្ស់ព័ត៌មានដ្លទទួលបានពីការសិក្សា
ស្្វជ្្វនានាសម្្ប់ចាត់វិធានការអនុវត្តនាព្លអនាគត។
អត្ថបទដកស្ង់ ៧.៣៖ របៀបរស់នៅថ្មី

ចាប់តាំងពីផ្តើមមានការផ្ទុះឡើងនូវជំងឺឆ្លងកូរ៉ូណ (កូវើដ-១៩) ក្នុងឆ្ន្ំ២០២០មក ការផ្ល្ស់ប្តូរតម្ូវឱ្យមាន
របៀបរស់នៅថ្មីដ្លឃើញមានការពាក់មា៉្ស និងការរក្សាគមា្ល្តយ៉្ងតិច ១,៥ម៉្ត្ ពីគ្ន្។ ការផ្ល្ស់ប្តូរទាំងន្ះ
មិនត្ឹមត្ផ្ល្ស់ប្តូររបៀបរស់នៅប្ចាំថ្ង្របស់យើងនោះទ្ ប៉ុន្ត្វាថ្មទាំងនាំទៅដល់ការផ្ល្ស់ប្តូររបៀបធ្វើការ
និងការរស់នៅរបស់យើងថ្មទៀត។ យើងទាំងអស់គ្ន្សុទ្ធត្មានអារម្មណ៍ស្ទ្ក់ស្ទើរក្នុងការផ្ល្ស់ប្តូររបៀបរស់នៅ
ដ្លយើងទមា្ល្ប់ជាយូរមកហើយ។ យ៉្ងណក្តី ការផ្ល្ស់ប្តូរក៏មិនម្នជារឿងអាក្ក់ទាំងអស់នោះដ្រ។ ខណៈព្លដ្លយើងចាប់ផ្តើមទមា្ល្ប់នឹងការលាងសមា្អ្តដ្ដើម្បីបង្ក្រជំងឺកូវើដ-១៩ អត្្ស្ល្ប់ដោយជំងឺផ្ត្សយធំ និងការពុលចំណីអាហារក៏ធា្ល្ក់ចុះផងដ្រ។ ដរាបណយើងជាផ្ន្កមួយន្ធម្មជាតិ ជំងឺឆ្លងដ្លបង្កដោយវើរុសនឹង
ត្ងត្មាន។ អ្វីដ្លយើងគួរផ្ត្តលើ មិនម្នការយកឈ្នះលើវើរុសនោះទ្ ប៉ុន្ត្គឺជាការច្ះសម្បខ្លួនរៀនរស់
ជាមួយវើរុសទាំងនោះ ខណៈព្យាយមកាត់បន្ថយការធ្វើទុក្ខទោសពីពួកវា។

៤ជំងឺឆ្លងជាទូទៅនៅក្នុងប្រទ្រសកម្ពុជា
ព័ត៌មានសង្ខ្បន្ជំងឺឆ្លងដ្លត្ូវបានគ្សង្ក្តឃើញជាទូទៅនៅក្នុងប្ទ្សកម្ពុជារួមមាន៖

៤.១. ជំងឺគ្ុនឈាម
យោងតាមរបាយការណ៍របស់អង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) ជំងឺគ្ុនឈាមសរុបមានចំនួន ៩ ១០៨ករណី
ដ្លក្នុងនោះមានករណីស្ល្ប់ចំនួន ១៤នាក់ ត្ូវបានគ្រាយការណ៍នៅក្នុងប្ទ្សកម្ពុជាគិតត្ឹមខ្កញ្ញ្ ឆ្ន្ំ២០២០។
ករណីដ្លរកឃើញន្ះមានត្ឹមត្ ១៥% ន្ ៦១ ១៩៨ករណី ប៉ុណ្ណ្ះបើធៀបទៅនឹងរយៈព្លដូចគ្ន្កាលពីឆ្ន្ំមុន។
ជំងឺគ្ុនឈាមនៅត្ជាជំងឺឆ្លងដ៏ធ្ងន់ធ្ងរមួយក្នុងប្ទ្សកម្ពុជានៅក្នុងអាកាសធាតុត្ូពិកន្ះ។
ជំងឺគ្ុនឈាម (Dengue fever) គឺជាជំងឺឆ្លងមួយដ្លបង្កឡើងដោយវើរុសគ្ុនឈាម និងចម្លងរាលដលដោយ
មូសដ្លបង្កជំងឺគ្ុនលឿង (yellow fever mosquito) ឈ្ម្ះ អាអ្ដ្ស អ្សុីបទី (Aedes aegypti) និងមូសខា្ល្ (tiger mosquito) ឈ្ម្ះ អាអ្ដ្ស អាល់បូពីកទុស (Aedes albopictus)។ វើរុសគ្ុនឈាមស្ថិតនៅក្នុងអំបូរន្
ហ្វឺឡាវើវើរើដ្ (Flaviviridae) និងមានបួនស្រ៉ូទីប (DENV 1–4)។ វើរុសគ្ុនឈាមបង្កើតជាវដ្តចម្លង (transmission cycle)ពីមនុស្សទៅមូសនិងទៅមនុស្សវិញ (រូបទី ៧.៥)។ គ្គិតថ ករណីបង្ករោគដោយវើរុសគ្ុនឈាមភាគច្ើនបាត់
ទៅវិញដោយគ្ម្នបង្ហ្ញច្ញនូវរោគសញ្ញ្ ឬមុនមានការបង្ករោគទៅទៀត។
ចំពោះករណីដ្លមានបង្ហ្ញរោគសញ្ញ្វិញមានពីរប្ភ្ទគឺ ជំងឺគ្ុនឈាមកម្ិតស្្ល (mild form of dengue fever)និងជំងឺគ្ុនឈាមមានហូរឈាមតាមសរើរាង្គ (dengue hemorrhagic fever) ដ្លជាប្ភ្ទមួយធ្ងន់ធ្ងរ។ ជំងឺគ្ុនឈាមបង្ហ្ញរោគសញ្ញ្ដំបូងក្នុងរយៈព្លពី ៣-៧ថ្ង្ ន្ការបង្ករោគជារឿយៗមានរួមជាមួយអាការៈឈឺក្បាល
(ជាពិស្សឈឺម្តុំរង្វង់ភ្ន្ក) ឈឺសច់ដុំ និងឈឺសនា្ល្ក់ជាដើម។ វាក៏អាចអមដោយអាការៈមិនឃា្ល្នអាហារ ឈឺក្ពះ
114

ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង ការបង្ក្រ និងការពារ

និងទល់លាមកផងដ្រ។ រយៈព្ល ៣-៤ថ្ង្ បនា្ទ្ប់ពីការបង្ករោគន្ះ វាផ្តើមមានកន្ទួលក្ហមៗនៅលើទ្ូង និងដងខ្លួន រួចរាលដលដល់អវៈយវៈ និងមុខ។ រោគសញ្ញ្ទាំងន្ះនឹងបាត់ទៅវិញក្នុងរយៈព្លប្ហ្លមួយសបា្ត្ហ៍
ហើយជាញឹកញយអ្នកជំងឺនឹងជាសះស្បើយដោយគ្ម្នផលវិបាកអ្វីឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ ទម្ង់ធ្ងន់ធ្ងរមួយហៅថ
ជំងឺគ្ុនឈាមមានហូរឈាមតាមសរើរាង្គធ្វើឱ្យអ្នកជំងឺមានល្ចច្ញរោគសញ្ញ្ជាបន្តបនា្ទ្ប់ ប៉ុន្ត្មុនព្លជាសះស្បើយ
អ្នកជំងឺមានទំនោរហូរឈាមតាមសរើរាង្គ ស្ហុកដោយសមា្ព្ធឈាមទាប និងការល្ងដំណើរការមួយភាគធំន្សរើរាង្គ។
គួរកត់សមា្គ្ល់ថ រោគសញ្ញ្ធ្ងន់ធ្ងរច្ើនត្ល្ចឡើងនៅព្លដ្លគ្ុនក្ត្ថយចុះ ហើយសីតុណ្ហភាពរាងកាយ
ចាប់ផ្តើមត្ឡប់មកសភាពធម្មតាវិញដ្រ។ ជំងឺទឹកក្នុងស្្មសួត និងជំងឺទាចទឹកមានអត្្ខ្ពស់ខា្ល្ំងអាចនឹងកើតឡើង។
អ្នកជំងឺអាចនឹងមានថ្លើមរើកធំ សរជាតិជំនួយមានភាពសកម្ម បា្ល្ក្តធា្ល្ក់ចុះ ឬកំណកឈាមមានភាពយឺតយ៉្វ។
លើសពីន្ះទៅទៀត ដូចទៅនឹងឈ្ម្ះរបស់វា «គ្ុនឈាមមានហូរឈាមតាមសរើរាង្គ» គឺ ១០%-២០% ន្អ្នកជំងឺ
មានហូរឈាមតាមច្មុះ ឬតាមក្ពះ ពោះវៀន។ ការព្យាបាលជំងឺន្ះគឺអាស្័យលើរោគសញ្ញ្របស់វា។
ចំពោះការបង្ក្រការបង្ករោគ ការសំខាន់គឺត្ូវចាត់វិធានការការពារកុំឱ្យមូសខាំ។ ពោលគឺត្ូវពាក់អាវដ្វ្ង និងខជើងវ្ង
លាបថ្ន្ំការពារសត្វល្អិតខាំ និងដ្កក្នុងមុង។ គោលបំណងមួយសំខាន់ទៀតក្នុងការបង្ក្រគឺការខិតខំប្ឹងប្្ងរបស់
សហគមន៍ដើម្បីកមា្ច្ត់មូស និងបញ្ឈប់ការបង្កើតកូនចៅមូស (ឧទាហរណ៍ ការលុបគ្លុកទឹកដក់ កាត់ជំរះសៅ្ម្ជាដើម)។
មនុស្ស

មូសមូសមនុស្ស

រូបទី ៧.៥៖ វដ្តចម្លងរបស់វើរុសគ្ុនឈាម

អត្ថបទដកស្ង់ ៧.៤៖ តើសរជាតិជំនួយគឺជាអ្វី?

សរជាតិជំនួយ (complements) គឺជាពាក្យសមា្គ្ល់ប្ត្អុីនដ្លជួយសម្បសម្ួលការឆ្លើយតប
របស់ភាពសុ្ំដើម្បីកមា្ច្ត់ចោលអង់ទីស្នទាំងឡាយដូចជា ម្រោគដ្លចូលលុកលុយភាវៈរស់។ គ្ហៅឈ្ម្ះវាថ សរជាតិជំនួយ ដោយសរពួកវាជួយបំព្ញបន្ថ្មលើមុខងររបស់អង់ទីករ។

៤.២. ជំងឺគ្ុនចាញ់
ជំងឺគ្ុនចាញ់ (Malaria) គឺជាជំងឺឆ្លងមួយដ្លកើតឡើងពីការចម្លងរបស់បរាសិតគ្ុនចាញ់ទៅក្នុងរាងកាយមនុស្ស
តាមរយៈមូសដ្កគោលញី។ បនា្ទ្ប់ពី១-៤សបា្ត្ហ៍ ន្រយៈព្លសំងំ បរាសិតគ្ុនចាញ់បង្កើនចំនួនយ៉្ងឆប់រហ័ស
ក្នុងកោសិកាថ្លើម និងកោសិកាឈាមក្ហម ហើយបង្កឱ្យច្ញរោគសញ្ញ្ដូចជា គ្ុនក្ត្ (ដ្លមានវដ្តគ្ុនក្ត្
កើតឡើងហើយបាត់ទៅវិញជាច្នើ ដង) ឈឺកបា្ ល ឈឺសនា្លក្ ់ ចង្អរ្ ជំងកឺ ង្វះឈាមក្ហម (anemia) ការរើកបោ៉ង
្ន្អណ្តកើ ឬលំពង្ ។ អ្នកជំងឺមួយចំនួនតូចវិវឌ្ឍរោគសញ្ញ្ទាំងអស់តាំងពីដំបូង ខណៈអ្នកជំងឺភាគច្ើនវិវឌ្ឍរោគសញ្ញ្
មិនតាមលំដប់លំដោយទ្។ ជំងឺគ្ុនចាញ់មានបួនប្ភ្ទដ្លធ្វើទុក្ខទោសដល់មនុស្សអាស្័យលើអំបូរន្បរាសិត
ដ្លមានដូចជា ផ្ល្ស្មូដ្យូម ហា្វ្លសុីបា៉្រ៉ូម (Plasmodium falciparum (P. falciparum)) ផ្ល្ស្មូដ្យូមវើវា៉្ក់
ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង ការបង្ក្រ និងការពារ

115

(Plasmodium vivax (P. vivax)) ផ្ល្ស្មូដ្យូមអូវា៉្ល់ (Plasmodium ovale (P. ovale)) និងផ្ល្ស្មូដ្យូមា៉្ឡារើ
(Plasmodium malariae (P. malariae))។ រយៈព្លសំងំ វដ្តគ្ុនក្ត្ជំងឺ និងវិធីព្យាបាលមានភាពផ្ស្ងៗគ្ន្អាស្័យ
ប្ភ្ទន្បរាសិត។ ការព្យាបាលគឺដោយប្ើថ្ន្ំប្ឆំងជំងឺគ្ុនចាញ់ ហើយការជ្ើសរើសថ្ន្ំគឺអាស្័យលើប្ភ្ទន្
បរាសិតផងដ្រ។ គ្ម្នការចាក់ថ្ន្ំបង្ក្រជំងឺគ្ុនចាញ់ទ្។ ដើម្បីបង្ក្រជំងឺគ្ុនចាញ់ចាំបាច់ត្ូវមានវិធានការកុំឱ្យមូសខាំ
(សូមមើលចំណុច ៤.១. ជំងឺគ្ុនឈាម)។

៤.៣. ជំងឺរប្ង
ជំងឺរប្ង (Tuberculosis) គឺជាជំងឺឆ្លងមួយដ្លបង្កដោយការដកដង្ហើមចូលនូវបាក់ត្រើជំងឺរប្ង (Tubercle
bacilli)។ វាជាបុព្វហ្តុនាមំ ខុ ន្ការស្លប្ ដោ់ យសរម្រោគប្ភទ្ ត្មយួ នៅទូទាងំ ពិភពលោកតាមពីកយ
្ ដោយ
ពីជង
ំ អ
ឺ ដ
្ ស៍។10 យោងតាមស្ថិតិរបស់អង្គការសុខភាពពិភពលោក WHO 10 មានអ្នកជំងឺប្ហ្ល ១០លាននាក់
(ស្ថិតនៅចនោ្ល្ះពី ៩-១១លាននាក់) បានឆ្លងជំងឺរប្ងក្នុងឆ្ន្ំ២០១៨ ហើយចំនួនន្ះនៅទ្ឹងនៅរយៈព្លប៉ុនា្ម្នឆ្ន្ំ
ចុងក្្យន្ះ។ ខណៈជំងឺរប្ងធ្វើទុក្ខទោសដល់មនុស្សដោយមិនប្កាន់ភ្ទ និងអាយុក្ដី វាកើតឡើងភាគច្ើនលើ
មនុស្សប្ុសដ្លមានអាយុចាប់ពី ១៥ឆ្ន្ំឡើងទៅដ្លមានប្ហ្ល ៥៧% ន្ចំនួនអ្នកជំងឺសរុប។ គ្បាន
បា៉្ន់ស្ម្នថ ជំងឺន្ះមានកើតលើស្ត្ីប្ហ្ល ៣២% និងកុមារអាយុក្ម ១៥ឆ្ន្ំ មានប្ហ្ល ១១%។ ផ្អ្កតាម
ទីតាំងភូមិសស្ត្ ករណីជំងឺរប្ងភាគច្ើនត្ូវបានគ្រកឃើញនៅក្នុងប្ទ្សឥណ្ឌ្ (២៧%) ចិន (៩%) ឥណ្ឌូន្សុី (៨%)ហ្វីលីពីន (៦%) បា៉្គីស្ថ្ន (៦%) នីសុីរើយ៉្ (៤%) បង់កា្ល្ដ្ស (៤%) និងអាហ្វ្ិកខាងត្បូង (៣%) ដ្លការបូកសរុប
តួល្ខរបស់ប្ទ្សទាំងប្្ំបីន្ះស្មើនឹង ៦៧% ន្អ្នកជំងឺទូទាំងពិភពលោក។ ប្ទ្សកម្ពុជាស្ថិតនៅក្នុងចំណម
ប្ទ្សទាំង ៣០ ដ្លមានអត្្ផ្ទុកជំងឺរប្ងខ្ពស់គឺមានអ្នកជំងឺ ៤៩ ០០០នាក់ និងមានអត្្អ្នកជំងឺរប្ងសកម្ម
៣០២នាក់ ក្នុងចំណមប្ជាជនចំនួន ១០០ ០០០នាក់។ ចំនួនន្ះប្ហ្លជា ២,៣ដង ជាមធ្យមន្រដ្ឋជាសមាជិកន្
អង្គការសុខភាពពិភពលោកដ្លមានអ្នកជំងឺជាមធ្យម ១៣២ ក្នុងចំណមប្ជាជន ១០០ ០០០ និងដ្លបានអនុវត្ត
វិធានការគ្ប់គ្ងជំងឺរប្ង។11ខណៈជំងឺរប្ងគឺជាជំងឺឆ្លងមានលក្ខណៈជាប្ព័ន្ធហៅថ រប្ងសួត (pulmonary tuberculosis) ដ្លបង្កឱ្យ
ដំបៅសួត មានច្ើនករណីរហូតប្ហ្ល ៨០% ន្ករណីទាំងអស់។ នៅព្លដ្លបាក់ត្រើន្ជំងឺរប្ង (Tubercle
bacilli) ចាប់ផ្តើមផ្ល្ស់ទីតាមចរន្តឈាមនៅក្នុងរាងកាយ ដំបៅក៏ចាប់កើតមាននៅតាមសរើរាង្គមួយចំនួនរួមមាន នៅស្្មសួត ក្ព្ញទឹករង្ តម្ងនោម និងឆ្អឹង ហើយរោគសញ្ញ្ក៏ចាប់ល្ចឡើងនៅតាមទីតាំងទាំងនោះ។ ប្សិនបើ
បាក់ត្រើន្ជំងឺរប្ង (Tubercle bacilli) ចូលទៅក្នុងសួតតាមផ្លូវដង្ហើម ហើយបណ្ត្លឱ្យមានគោលដៅបង្ករោគ
តូចដំបូងមួយ នោះគ្ចាត់ទុកថមានការបង្ករោគដំបូង (ការបង្ករោគដំណក់កាលដំបូង)។ ប៉ុន្ត្អ្នកជំងឺទាំងនោះ
ភាគច្ើនមិនបង្ហ្ញច្ញរោគសញ្ញ្ទ្ ហើយកា្ល្យជាអ្នកផ្ទុកម្រោគរប្ង។ ពួកគ្រស់នៅរាប់ឆ្ន្ំជាអ្នកផ្ទុក
ម្រោគរប្ងដ្លបាក់ត្រើន្ជំងឺរប្ង (Tubercle bacilli) នៅក្នុងថង់សួត និងអាចបង្ហ្ញច្ញរោគសញ្ញ្បានត្នៅ
បនា្ទ្ប់ពីច្ើនឆ្ន្ំទៅច្ើនទសវត្សរ៍ក្យ នៅព្លដ្លអ្នកផ្ទុកឈានចូលដល់វ័យចាស់ ឬធា្ល្ក់ខ្លួនឈឺ ហើយប្ព័ន្ធ
ភាពសុ្ំចុះខ្សាយ (ការឆ្លងដំណក់កាលទីពីរ)។ ជាញឹកញាប់កុមារទទួលការបង្ករោគតាមរយៈការឆ្លងនៅក្នុងផ្ទះដ្ល
ករណីភាគច្ើនជាជំងឺរប្ងដំបូង (ការបង្ករោគដំណក់កាលទីមួយ)។ ការព្យាបាលទូទៅសម្្ប់ជំងឺរប្ងគឺការ
រួមបញ្ចូលគ្ន្ន្ថ្ន្ំប្ឆំងជំងឺរប្ងជាច្ើន។ ប៉ុន្ត្មានការព្ួយបារម្ភច្ើនលើការល្ចឡើងពហុសុ្ំន្ថ្ន្ំប្ឆំង
ជំងឺរប្ង (multi-drug-resistant tuberculosis (MDR TB)) ហើយអង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO)13 ណ្នាំ
ការព្យាបាលដោយការសង្ក្តផ្ទ្ល់ ការព្យាបាលប្បគីមីរយៈព្លខ្លី (Directly Observed Treatment, Short-Course
Chemotherapy (DOTS)) ដោយគ្ូព្ទ្យជំនាញ គិលានុបដ្ឋ្កយិកា និងសមាជិកគ្ួសរត្ូវធ្វើការត្ួតពិនិត្យផ្ទ្ល់
លើការប្កាន់ខា្ជ្ប់នូវការប្ើប្ស់ថ្ន្ំរបស់អ្នកជំងឺដើម្បីជួយអ្នកជំងឺមិនបានរំលងការប្ើថ្ន្ំ។ ការចាក់ថ្ន្ំបង្ក្រ
ជំងឺមានប្សិទ្ធភាព ហើយប្ទ្សកម្ពុជាណ្នាំឱ្យមានការចាក់ថ្ន្ំបង្ក្រជំងឺដល់កុមារក្នុងចនោ្ល្ះ ១២ខ្ដំបូង
បនា្ទ្ប់ពីកើត។
116ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង ការបង្ក្រ និងការពារ

អត្ថបទដកស្ង់ ៧.៥៖ អ្នកផ្ទុកម្រោគ (អ្នកផ្ទុកម្រោគមិនច្ញរោគសញ្ញ្)មនុស្សខ្លះអាចទទួលការបង្ករោគពីវើរុស និងផ្ទុកម្រោគនោះក្នុងរាងកាយ ប៉ុន្ត្មិនបង្ហ្ញច្ញរោគសញ្ញ្ទ្។
ន្ះគឺជាលក្ខខណ្ឌដ្លកមា្ល្ំងរបស់ម្រោគ និងប្ព័ន្ធភាពសុ្ំរបស់មនុស្សមានតុល្យការល្អដ្លទប់ការបង្ហ្ញ
ច្ញរោគសញ្ញ្។ ទោះបីជាពួកគ្គ្ម្នបង្ហ្ញរោគសញ្ញ្ណមួយក៏ដោយ ក៏ពួកគ្ទាំងន្ះនៅត្អាចបញ្ច្ញ
បាក់ត្រើ និងវើរុសច្ញពីរាងកាយ ហើយបង្កហានិភ័យបង្ករោគដល់មនុស្សជុំវិញបានដ្រ។ មនុស្សប្ភ្ទន្ះហៅថ អ្នកផ្ទកុ បាក់តរ្ ើ ឬវើរសុ សម្ប្ កា់ របង្ករោគដោយបាក់តរ្ ើ ឬវើរសុ ហើយអ្នកដ្លមិនច្ញរោគសញ្ញជា្ ក់លាក់
ណមួយហៅថ អ្នកផ្ទុកម្រោគលាក់មុខ ឬគ្ម្នរោគសញ្ញ្។ ក្នុងការរើករាលដលន្វើរុសកូរ៉ូណថ្មី ជំងឺរប្ង
និងម្រោគអ្ដស៍ជំងឺអ្ដស៍ អ្នកផ្ទុកម្រោគប្បន្ះជាអ្នកដើរតួចម្បង ហើយវាសំខាន់ណស់ដ្លមនុស្សគ្ប់
រូបត្ូវអនុវត្តវិធានការបង្ក្រ និងធ្វើត្ស្តរកម្រោគ ទោះបីជាពួកគ្មិនដឹងពីរោគសញ្ញ្ណមួយក៏ដោយ។

៤.៤. ជំងឺឆ្ក្ឆ្កួត
ជំងឺឆ្ក្ឆ្កួត (Rabies) វិវឌ្ឍនៅព្លមនុស្សមា្ន្ក់ត្ូវបានខាំ ឬខា្វ្ចដោយ ឆ្ក្ ឆ្ម្ ប្ចៀវ ឬសត្វព្ដ្លមានការបង្ករោគ
ដោយវើរុសជំងឺឆ្ក្ឆ្កួត ហើយវើរុសចូលវាយលុករាងកាយតាមរយៈមុខរបួសនោះ។ រយៈព្លសំងំបនា្ទ្ប់ពីបង្ករោគ ជាធម្មតា
នៅចនោ្ល្ះពី ១-២ខ្ ទោះបីជាវាអាចមានភាពផ្ស្ងៗគ្ន្អាស្័យទៅតាមទីតាំងដ្លខាំក៏ដោយ។ រោគសញ្ញ្ន្គ្ុន
ផ្ត្សយធម្មតាអាចវិវឌ្ឍឡើងរួមមាន គ្ុនក្ត្ ឈឺក្បាល ល្ហិតល្ហ្ ឈឺសច់ដុំ អស់កមា្ល្ំង ចំណង់អាហារចុះខ្សាយ ចង្អ្រ
ឬក្អួត ឈឺបំពង់ក និងក្អកស្ងួត។ វាអាចអមដោយការឈឺចាប់កន្ល្ងខាំ និងការបាត់បង់ញាណដឹង ឬការកន្ត្ក់សច់ដុំជុំវិញ
កន្ល្ងខាំ។ រោគសញ្ញ្ន្ជំងឺរលាកខួរក្បាលល្ចឡើង ចាប់ផ្តើមដោយការមានអារម្មណ៍រំភើប ព្ួយបារម្ភ និងសតិមិនធម្មតា
បន្តដោយការប្កាច់ រវើរវាយ ច្ឡោត សច់ដុំកន្ត្ក់ដូចជាប្កាច់ខា្ល្ចទឹកជាដើម។ ចុងក្្យអ្នកជំងឺវិវឌ្ឍទៅរកការ
សន្លប់ និងស្លប្ ដោ់ យសរការឈប់ដកដង្ហមើ ។ នៅព្លដ្លជំងឆ
ឺ ឆ
្្ក ត
ួ្ក បានវិវឌ្ឍហើយនោះ អត្ស្ ប្្ល មា់ នស្ទរើ ត្ ១០០% ។ដោយហ្តុត្រយៈព្លសំងំរបស់ម្រោគមានរយៈព្លវ្ង ការវិវឌ្ឍរបស់ជំងឺឆ្ក្ឆ្កួតអាចបញ្ចៀសបានដោយការចាក់
ថ្ន្ំបង្ក្រជំងឺជាបន្តបនា្ទ្ប់ដោយត្ូវចាប់ផ្តើមភា្ល្មៗបនា្ទ្ប់ពីកើតហ្តុទាំងឡាយដ្លអាចបណ្ត្លឱ្យមានការបង្ករោគ
កើតឡើងបាន។ ដោយសរជំងឺឆ្ក្ឆ្កួតជាជំងឺហ្សូណូសុីស (Zoonosis) ការគ្ប់គ្ងឆ្ក្ព្ និងការចាក់ថ្ន្ំបង្ក្រជំងឺឱ្យ
ឆ្ក្ស្ុកមានសរៈសំខាន់ក្នុងការបង្ក្រជំងឺ។
អត្ថបទដកស្ង់ ៧.៦៖ ជំងឺហ្សូណូសុីស (Zoonosis)ជំងឺហ្សូណូសុីសគឺជាជំងឺមួយដ្លអាចចម្លងពីសត្វទៅមនុស្ស និងអាចបញ្ច្សមកវិញ។ ជំងឺហ្សូណូសុីស
ទទួលខុសត្ូវប្ហ្លជា ៥០% ន្ប្ភ្ទជំងឺឆ្លងទាំងអស់ ហើយរាប់បញ្ចូលទាំងជំងឺមួយចំនួនផ្ស្ងទៀត
ក្្ពីជំងឺឆ្ក្ឆ្កួតដូចជា គ្ុនផ្ត្សយបក្សី ជំងឺឆ្លងសរ (SARS) ជំងឺខ្លណូខ្យាសុីស (clonorchiasis) និងជំងឺប៉្ស
(Plague)។ ដោយហ្តុផលន្ះហើយទើបគំនិតន្សុខភាពត្មួយ (One Health) ដ្លមានន័យថ សុខភាព
មនុស្ស និងសុខភាពសត្វគឺពឹងផ្អ្កគ្ន្ទៅវិញទៅមក ត្ូវបានតស៊ូមតិជាលើកដំបូងក្នុងចំណមបសុព្ទ្យ។

៤.៥. ការបង្ករោគដោយបរាសិត
នៅប្ទ្សកម្ពុជា ជំងឺឆ្លងដោយបរាសិតជាច្ើនត្ូវបានរកឃើញ។ ក្នុងចំណមន្ះ ជំងឺជាទូទៅដ្លនឹងត្ូវលើក

យកមកពិភាក្សាក្នុងជំពូកន្ះរួមមាន ការបង្ករោគដោយព្ូនសំប៉្ត (trematode infections) និងការបង្ករោគដោយ
ព្ូនមូល (nematode infections)។

ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង ការបង្ក្រ និងការពារ

117

៤.៥.១. ការបង្ករោគដោយព្ូនសំប៉្ត
ព្ូនសំប៉្តមានមាត់ជញ្ជក់ពីរដ្លមួយនៅខាងចុងរាងកាយ និងមួយទៀតនៅផ្ទ្របស់ពោះ ហើយមាន
រាងសំប៉្ត និងត្ួតសុីគ្ន្។ ដើម្បីលូតលាស់ព្ូនសំប៉្តត្ូវការធ្មួលអន្តរការើ (Intermediate host) ដ្លជាកន្ល្ងកូនដង្កូវព្ូនធ្វើការបំប្កខ្លួនបង្កើតកូនចៅនៅក្នុងនោះ។ កូនដង្កូវព្ូនរើកធំធាត់នៅក្នុងធ្មួលអន្តរការើ
ទីមួយ និងទីពីរ ហើយចុងក្្យកា្ល្យជាព្ូនព្ញវ័យនៅក្នុងធ្មួលជាក់លាក់មួយ (Definitive host)។ ព្ូនសំប៉្តជាទូទៅរួមមាន ព្ូនទំពក់សុីឈាម (schistosomes) ដ្លបានចម្លងដោយជ្្បចូលតាមស្ប្ក និងរស់នៅក្នុងសរស្ឈាមរបស់ធ្មួល និងពពួកព្ូនសំប៉្តផ្ស្ងទៀតសំងំរស់នៅក្នុងសរើរាង្គនានាតាមរយៈការឆ្លង
ចូលតាមមាត់។ អាស្័យតាមប្ភ្ទព្ូនសំប៉្ត រោគសញ្ញ្ផ្ស្ងៗខុសៗគ្ន្ក៏វិវឌ្ឍឡើង។ បញ្ហ្មួយដោយឡ្ក
នៅអាសុីគឺជំងឺព្ូនសំប៉្តទាំងបួនប្ភ្ទន្ះឆ្លងតាមអាហារ (តារាងទី ៧. ៣)។
ព្ូនសំប៉្តបង្ករោគដល់ពពួកខ្យងទឹកសបដ្លជាធ្មួលអន្តរការើទីមួយ។ ធ្មួលអន្តរការើទីពីរអាចប្្ប្ួល
ទៅតាមប្ភ្ទន្ព្ូនសំប៉្ត ឧទាហរណ៍ ត្ីទឹកសបសម្្ប់ព្ូនថ្លើមក្លណូខ្យាសុីស (Clonorchiasis) និងព្ូនអូពីស្តូខ្យាសុីស (Opisthorchiasis) និងសត្វវន្តជាតិ (ប្ភ្ទសត្វសំបករឹងរស់ក្នុងទឹក) សម្្ប់ព្ូនបា៉្រា៉្ហ្គន
(Paragonimiasis) ចំណ្កព្ូនថ្លើមហា្វ្សសូល្យា (Fascioliasis) មិនត្ូវការធ្មួលអន្តរការើទីពីរទ្។ ធ្មួលជាក់លាក់
ជានិច្ចកាលគឺជាថនិកសត្វ។ មនុស្សទទួលការបង្ករោគដោយព្ូនសំប៉្តដោយបរិភោគត្ីឆៅ សត្វវន្តជាតិ
(crustaceans) ឬបន្ល្ឆៅដ្លមានជាប់កូនដង្កូវព្ូន។ យោងតាមការបា៉្ន់ស្ម្នរបស់ក្ុមអ្នកសិក្សាជំងឺ
រាតត្បាតបណ្ត្លមកពីអាហារ (Foodborne Disease Burden Epidemiology Reference Group (FERG))
ឆ្ន្ំ២០១៥ របស់អង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO)15 បានបង្ហ្ញថមានប្ភ្ទព្ូនសំប៉្តឆ្លងតាមអាហារ
ចម្បងបួនប្ភ្ទដ្លធ្វើឱ្យមានភាពមិនប្ក្តីន្រាងកាយលើប្ជាជនទូទៅសរុបប្មាណ ២០០ ០០០នាក់
និងបណ្ត្លឱ្យស្ល្ប់ច្ើនជាង ៧ ០០០នាក់ ក្នុងមួយឆ្ន្ំៗ។ ដើម្បីការព្យាបាលអ្នកជំងឺត្ូវល្បថ្នទ្ំ ំលាក់ព្ូន
(ដូចជា ប្្សុីកង់ត្ល (praziquantel)) ជាដើម។
តារាងទី ៧.៣៖ លក្ខណៈរាតត្បាតរបស់ជំងឺព្ូនដ្លឆ្លងតាមអាហារ
ជំងឺតំណបតាមរយៈ
ការទទួលទានអាហារ

ភា្ន្ក់ងរចម្លង

ធ្មួលជាក់លាក់ពីធម្មជាតិ
សម្្ប់ការបង្ករោគ

ព្ូនថ្លើមក្លណូខ្យាសុីស
(Clonorchiasis)

Clonorchis sinensisត្ីឆ្ក្ និងមំសសីដ្លសីុត្ី
ជាអាហារ

ព្ូនអូពីស្តូខ្យាសីុស
(Opisthorchiasis)

Opisthorchis viverrini,
O. felineusត្ីឆ្ម្ និងមំសសីដ្លសីុត្ី
ជាអាហារ

ព្ូនថ្លើមហា្វ្សសូល្យា
(Fascioliasis)

Fasciola hepatica, F.
giganticaបន្ល្ដ្លដុះក្នុងទឹកចៀម គោក្បី និងពពួកសត្វ
សីុរុក្ខជាតិជាអាហារ

ព្ូនបា៉្រា៉្ហ្គន
(Paragonimiasis)

Paragonimus spp.

សត្វវន្តជាតិ (កា្តម្ និង បង្កង)ឆ្ម្ ឆ្ក្ និងមំសសីដ្លសុី
សត្វវន្តជាតិជាអាហារ

ចំណំ៖ អក្សរទ្្តជាឈ្ម្ះសិក្សារបស់ភា្ន្ក់ងរបង្ករោគ

ប្ភព៖ អង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO)15

៤.៥.២. ការបង្ករោគដោយព្ូនមូល
ព្ូនមូល (Neomatodes) មានរាងកាយជាបំពង់ទ្វ្ង។ វាមានប្ហ្ល ៥០០ ០០០ប្ភ្ទ ត្ូវបាន
គ្ស្គ្ល់ ក្នុងនោះមាន ៥០ប្ភ្ទ ជាបរាសិតនៅក្នុងខ្លួនមនុស្ស។ ពួកវាមិនត្ូវការធ្មួលអន្តរការើជានិច្ចកាល
នោះទ្ ហើយប្ភ្ទខ្លះអាចបន្តវដ្តលូតលាស់ និងការបន្តពូជម្តងហើយម្តងទៀតនៅក្នុងធ្មួលជាក់លាក់ត្ម្តង។
ព្ូនមូលច្ើនចម្លងតាមមាត់ និងខ្លះទៀតជ្្បចូលតាមស្ប្ក។ ក្នុងជំពូកន្ះ យើងពិភាក្សាអំពពី ្ូនមូល
118

ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង ការបង្ក្រ និងការពារ(roundworm) ឈ្ម្ះ អាស្ក្រើឡាំប្៊ីកូអីុដ (Ascaris lumbricoides និងព្ូនអៀន (human pinworm)ឈ្ម្ះ អង់ត្រ៉ូប៊ីយូស វ្រមីគុឡារើ (Enterobius vermicularis)។ ចំពោះព្ូនមូលអាស្ក្រើ មនុស្សទទួល
ការបង្ករោគតាមរយៈអាហារដ្លមានពងដង្កូវព្ូន។ តាមធម្មតាពួកវាឱ្យជារោគសញ្ញ្តាមផ្ន្ករំលាយអាហារ
ហើយអាចបណ្ត្លឱ្យឈឺពោះស្ួចស្្វក្នុងករណីមានបរាសិតមិនប្ក្តីក្នុងបំពង់ទឹកប្មាត់។ ចំពោះព្ូនអៀន
(Enterobiasis) កើតមាននៅព្លមនុស្សល្បលាមក ឬអាហារកខ្វក់ដ្លជាប់លាមកចូលក្នុងមាត់ ឬបរិភោគ
ដោយដ្ដ្លបានប៉ះពាល់ជាមួយមនុស្ស ឬវត្ថុកខ្វក់ដ្លជាប់លាមក។ ហើយជំងឺន្ះច្ើនកើតជាពិស្ស
លើកុមារ។ ព្ូនពងនៅជុំវិញរន្ធគូទដ្លជាហ្តុធ្វើឱ្យរមាស់នៅជុំវិញតំបន់នោះ។ ការបង្ករោគអាចត្ូវចម្លង
តាមមាត់ដោយម្្មដ្ដ្លបានអ្ះត្ង់កន្ល្ងរន្ធគូទនោះ។ វាអាចបង្កឱ្យរលាកបង្ហូរនោម រលាកទា្វ្រមាស
ឬរលាកថ្លើម។ ដើម្បីព្យាបាល អ្នកជំងឺត្ូវល្បថ្ន្ំទំលាក់ព្ូន (anthelminthic) (ឧទាហរណ៍ ពីរ៉ង់ត្ល
បា៉្ម៉ូអាត (pyrantel pamoate)) សម្្ប់ទាំងព្ូនមូល (roundworm) និងព្ូនអៀន (human pinworm)។

៤.៦. ការបង្ករោគក្នុងពោះវៀន
ការបង្ករោគក្នុងពោះវៀនសំដៅលើក្ុមជំងឺទាំងឡាយណដ្លសមា្គ្ល់តាមការបង្ហ្ញច្ញរោគសញ្ញ្ដូចជា
រាករូស ក្អួត និងឈឺពោះដ្លបណ្ត្លមកពីបាក់ត្រើ វើរុស និងបរាសិតប្ូតូសូអ៊្។ ដោយសរមានម្រោគច្ើន ហើយរោគសញ្ញ្របស់ពួកវាមានភាពស្ដៀងៗគ្ន្ នាំឱ្យការធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យមានការលំបាក។ ទោះជាយ៉្ងណក៏ដោយ វាមាន
សរៈសំខាន់ណស់ក្នុងការកំណត់នូវមូលហ្តុបង្កឱ្យបានជាក់លាក់តាមដ្លអាចធ្វើទៅបាន ពីព្ះការព្យាបាល
គឺខុសៗគ្ន្អាស្័យលើប្ភ្ទន្ម្រោគដ្រ។ ក្នុងជំពូកន្ះ យើងនឹងពិភាក្សាអំពីប្ភ្ទការបង្ករោគក្នុងពោះវៀនដ្ល
សំខាន់បំផុតគឺការពុលចំណីអាហារ។
ការពុលចំណីអាហារជាជំងឺបណ្ត្លមកពីការបរិភោគអាហារមានជាតិពុលពីធម្មជាតិ សរជាតិគីមី ឬម្រោគដ្លមាន
ក្នុងអាហារ។ ផលប៉ះពាល់សុខភាពដ្លបង្កដោយជាតិពុលធម្មជាតិអាចបណ្ត្លមកពីការបរិភោគផ្សិត ឬរុក្ខជាតិ
ត្ីដ្លមានជាតិពុលដូចជា ត្ីកំពត ឬផ្សិតផ្អួរជាដើម។
ជាទូទៅការពុលចំណីអាហារបង្កដោយម្រោគ។ មូលហ្តុបង្កផ្ស្ងទៀតដ្លជាសរជាតិគីមីដូចជា ការពុល
លោហធាតុមកពីឆ្ន្ំង ឬចានស្ព្ន់ប្ើសម្្ប់ការបរិភោគ ឬជាតិសំណក្នុងអាហារកំប៉ុង និងសរជាតិពុលហុីស្ត្មីន
(Histamine) ដ្លមានក្នុងត្ីឆៅ ឬត្ីក្ច្ន្។

៤.៦.១. ការពុលចំណីអាហារបង្កដោយម្រោគ
សណ្ឋ្នទូទៅន្ការពុលចំណីអាហារគឺបង្កដោយម្រោគដ្លគ្ប្ងច្កជា ការពុលចំណីអាហារដោយ
បាក់ត្រើ និងការពុលចំណីអាហារដោយវើរុស។ ជាទូទៅ ការពុលចំណីអាហារដោយបាក់ត្រើ គឺធម្មតាមាននៅក្នុង
បរិស្ថ្នដ្លអំណយផលដល់ការលូតលាស់របស់បាក់ត្រើដូចជា ក្នុងអាកាសធាតុក្ត្សើមល្មម។ ផ្ទុយទៅវិញ
ការពុលចំណីអាហារដោយវើរុស ត្ងត្កើតច្ើននៅក្នុងអាកាសធាតុត្ជាក់ និងមានសំណើមទាប។

ក. ការពុលចំណីអាហារបង្កដោយបាក់ត្រើ
ទម្ង់ទូទៅន្ការពុលចំណីអាហារបង្កដោយបាក់ត្រើរួមមានជំងឺអាសន្នរោគក៏ដូចជាការបង្ករោគដោយម្រោគ
កំពីឡូបាក់ទ្ (campylobacter) ដ្លរស់នៅក្នុងពោះវៀនរបស់សត្វបក្សីដ្លយកមកធ្វើជាអាហារ។ ខណៈមានទម្ង់ជាច្ើនន្ការពុលចំណីអាហារកើតឡើងដោយសរការបង្ករោគរបស់បាក់ត្រើរស់ចនោ្ល្ះពី ១០០ ០០០ដល់ ១ ០០០ ០០០បាក់ត្រើ នោះ ជំងឺរាកមួល និងជំងឺរាក (Campylobacteriosis) អាចបង្ករោគបានដោយបរិមាណ
បាក់ត្រើតិចជាងន្ះ។ ក្នុងករណីជាច្ើនន្ការពុលចំណីអាហារ រោគសញ្ញ្ចម្បងមានក្អួត រាក និងគ្ុនក្ត្ ប៉ុន្ត្
ករណីខ្លះទៀតអាចអមដោយអាការៈឈឺក្បាល ឬរោគសញ្ញ្ពាក់ព័ន្ធនឹងប្ព័ន្ធប្សទ។ ការប្ុងប្យ័ត្ន
ខ្ពស់តម្ូវឱ្យមានចំពោះការបង្ករោគដោយបាក់ត្រើផលិតជាតិពុលដ្លបង្កឱ្យហូរឈាមក្នុងពោះវៀន ឈ្ម្ះ
ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង ការបង្ក្រ និងការពារ

119អ្សឆ្រើស្យា កូលី (Enterohemorrhagic Escherichia coli) (EHEC) O-157, O-26, O-111 និង O-128។បន្ថ្មពីលើអាការៈគ្ុនក្ត្ខា្ល្ំង និងរាកធ្ងន់ធ្ងរ ពួកវាក៏អាចបង្កឱ្យហូរឈាមក្នុងពោះវៀនដ្លរលាក និងរោគសញ្ញ្ខូចសរស្ឈាមតម្ងនោម (Hemolytic uremic syndrome) ដ្លអាចវិវឌ្ឍទៅជាខូចតម្ងនោម
ឬជំងឺរលាកខួរក្បាលដ្លបណ្ត្លឱ្យស្ល្ប់បាន។

ខ. ការពុលចំណីអាហារបង្កដោយវើរុស
ការពុលចំណីអាហារបង្កដោយវើរុសកើតឡើងដោយសរការទទួលទានសត្វសំបករឹង ឬទឹក ឬអាហារដ្ល
មានផ្ទុកវើរុស។ សណ្ឋ្នទូទៅរួមការបង្ករោគដោយវើរុសណូរ៉ូ (norovirus) និងវើរុសរ៉ូតា (rotavirus)។ ខណៈការពុលចំណីអាហារបង្កដោយបាក់ត្រើ បណ្ត្លមកពីបាក់ត្រើដ្លទុំជាប់លើផ្ទ្ន្ម្ហូបអាហារ និងរើកលូតលាស់
ក្នុងម្ហូបអាហារនោះ ផ្ទុយទៅវិញវើរុសមិនលូតលាស់ក្នុងអាហារទ្ ត្វាលូតលាស់ក្នុងរាងកាយ ឬកោសិការបស់ធ្មួល។

៤.៦.២. វិធីបង្ក្រការពុលចំណីអាហារ
គន្លឹះក្នុងការបង្ក្រការពុលចំណីអាហារគឺការអនុវត្តនូវ «គោលការណ៍បីដើម្បីបង្ក្រការពុលចំណីអាហារ» ដ្លគន្លឹះន្ះត្ូវប្្កដថ យើង «មិនអនុញ្ញ្តឱ្យម្រោគចូលមកប៉ះពាល់អាហារបាន» «មិនអនុញ្ញ្តឱ្យម្រោគបង្កើន
ចំនួនបាន» និង «បំផ្ល្ញម្រោគទាំងអស់»។ កម្ត្អាចសមា្ល្ប់បាក់ត្រើជាច្ើនប្ភ្ទដ្លធ្វើឱ្យចំណីអាហារពុល
បាន។ បាក់ត្រើដូចជាបាក់ត្រើកំពីឡូបាក់ទ្ (campylobacter) ងប់នៅព្លអាហារមានម្រោគត្ូវបាន
កម្ត្ក្នុងសីតុណ្ហភាពគោល ៧៥អង្សាស្ក្នុងរយៈព្ល ៣នាទី ឬយូរជាងន្ះ។ ទន្ទឹមគ្ន្ន្ះ បាក់ត្រើដ្លផលិត
ជាតិពុលមានភាពធន់ខា្ល្ំងជាងនឹងកម្ត្។ ជាតិពុលពីបាក់ត្រើស្ត្ភីឡូកូគុសអូរុស (Staphylococcus aureus)មិនងយងប់នោះទ្ ទោះបីជាកម្ត្វានៅសីតុណ្ហភាព ១០០អង្សាស្ ក្នុងរយៈព្ល ៣០នាទីក៏ដោយ ត្វានឹងត្ូវ
សមា្ល្ប់នៅសីតុណ្ហភាព ២០០អង្សាស្ ក្នុងរយៈព្ល ៣០នាទី ឬយូរជាងន្ះ។ ដូច្ន្ះវាជាការធម្មតាក្នុងការប្ើ
ភា្ន្ក់ងរប្ឆំងបាក់ត្រើ។
ភា្ន្ក់ងរបង្កជំងឺដោយបាក់ត្រើជាច្ើនអាចបង្កើនចំនួនដោយប្ងច្កទ្វ្ដងរៀងរាល់រយៈព្ល ២០-៣០នាទី។
ឧទាហរណ៍ បាក់ត្រើអឺកូលី (E. coli) មួយកើនទៅជា ៨ ក្្យរយៈព្លមួយម៉្ង និងកើនទៅជា ១០២២ក្្យរយៈព្ល ២៤ម៉្ង។ នៅព្លទុកអាហារដ្លបានប៉ះពាល់ជាមួយបាក់ត្រើចោលនៅក្នុងសីតុណ្ហភាពបន្ទប់
ធម្មតា បាក់ត្រើបង្កើនចំនួនក្នុងរយៈព្លដ៏ខ្លី។ បាក់ត្រើទាំងន្ះនឹងមិនងប់នោះទ្ ទោះបីជានៅក្នុងទូទឹកកកក៏ដោយ
វាគ្្ន់ត្បំប្កខ្លួនក្នុងអត្្យឺតជាងធម្មតាប៉ុណ្ណ្ះ។ ខណៈភា្ន្ក់ងរប្ឆំងបាក់ត្រើមានប្សិទ្ធភាពប្ឆំង
នឹងការលូតលាស់របស់បាក់ត្រើក៏ដោយ ប៉ុន្ត្វាគ្ម្នប្សិទ្ធភាពប្ឆំងនឹងវើរុសទ្។ វា៉្ក់សំងមានប្សិទ្ធភាព
សម្្ប់បង្ក្រប្ឆំងនឹងវើរុស ត្វើរុសទាំងអស់មិនសុទ្ធត្មានវា៉្ក់សំងបង្ក្រនោះទ្ ហើយការអនុវត្តវិធានការ
បង្ក្រប្ចាំថ្ង្គឺសំខាន់ណស់។
យើងអាចបង្ក្រការពុលចំណីអាហារដោយមធ្យាបាយសមា្ល្ប់ម្រោគជាមួយនឹងអាល់កុល ៧០%-៨០%និងការលាងនឹងសប៊ូសំយោគ។ ប៉ុន្ត្ក្នុងករណីវើរុសណូរ៉ូ (norovirus) អាល់កុលគ្ម្នប្សិទ្ធភាពខ្ពស់ទ្ ហើយការសមា្ល្ប់ម្រោគដោយប្ើសូដ្យូមអុីប៉ូក្លរើត (sodium hypochlorite) គឺចាំបាច់ណស់។
ទោះបីជាបាក់ត្រើ ឬវើរុសដ្លបង្កឱ្យពុលចំណីអាហារអាចចូលទៅក្នុងខ្លួនមនុស្សបានក៏ដោយ ប៉ុន្ត្របៀប
បង្ហ្ញច្ញរោគសញ្ញ្មានភាពខុសៗគ្ន្អាស្័យលើកមា្ល្ំងន្ភាពសុ្ំរបស់មនុស្សដ្លទទួលការបង្ករោគ។
ពីព្ះសូម្បីត្អ្នកផ្ទុកម្រោគដ្លគ្ម្នច្ញរោគសញ្ញ្ ក៏អាចបង្ករោគតាមរយៈដ្ ឬកាកសំណល់រាងកាយបានដ្រ
ដូច្ន្ះ ការលាងសមា្អ្តដ្ពិតជាមានសរៈសំខាន់ខា្ល្ំងណស់។

120ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង ការបង្ក្រ និងការពារ

អត្ថបទដកស្ង់ ៧.៧៖ តើសប៊ូសំយោគគឺជាអ្វី?

ទោះបីជាហៅថ «សប៊ូ» ត្សប៊ូសំយោគមានគុណភាពខុសពីសប៊ូធម្មតា។ សប៊ូន្ះមិនអាចជម្ះ
ភាពកខ្វក់ ឬស្ន្មប្ឡាក់បានទ្ ត្វាមានគុណសម្បត្តិក្នុងការសមា្ល្ប់បាក់ត្រើ និងសមា្អ្តម្រោគដើម្បីបំផ្ល្ញ
កោសិការបស់ពពួកផ្សិត និងបាក់ត្រើ។ វាគ្ម្នប្សិទ្ធភាពប្ឆំងនឹងវើរុសដ្លគ្ម្នកោសិកានោះទ្។ សប៊ូន្ះ
ត្ូវបានប្ើប្ស់ដើម្បីសមា្អ្តម្រោគនៅតាមម្្មដ្ និងចានសម្្ប់បរិភោគ បោកគក់សម្លៀកបំពាក់ និងលាង
សមា្អ្ត។ ដើម្បីសមា្អ្តម្រោគតាមម្្មដ្ ដំបូងគួរលាងដ្ជាមួយសប៊ូធម្មតាដើម្បីសមា្អ្តភាពកខ្វក់ បនា្ទ្ប់មក
ជាមួយសប៊ូសំយោគដើម្បីសមា្ល្ប់ម្រោគ។

៥បញ្ហ្រប្រឈមថ្មីជាមួយនឹងជំងឺឆ្លង
ក្នុងប្វត្ដិសស្ដ្មនុស្សជាតិ យើងបានប្យុទ្ធប្ឆំងនឹងជំងឺឆ្លងជាច្ើន ហើយទទួលបានជោគជ័យមួយចំនួន ដោយធ្វើឱ្យប្សើរឡើងនូវស្តង់ដថ្ទាំសុខភាព និងសុខភាពសធារណៈ។ ម៉្យាងវិញទៀត យើងកំពុងប្ឈមនឹងបញ្ហ្ប្ឈម
ថ្មីៗផ្ស្ងៗទៀត។ ឧទាហរណ៍មួយគឺជំងឺឆ្លងដ្លកំពុងត្ល្ចឡើង។ អង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO)16 ឱ្យនិយមន័យជំងឆឺ ង្ល ដ្លកំពងុ ត្លច្ ឡើងន្ះថជា «ការបង្ករោគដ្លទើបរកឃើញថ្មៗី និងការបង្ករោគដ្លមិនធា្លប
្ ស
់ ល
្្គ ់
ពីមុនមកដ្លអាចបង្កឱ្យមានបញ្ហ្សុខភាពសធារណៈទាំងក្នុងតំបន់ ឬអន្តរជាតិ»។ ខណៈដ្លជំងឺឆ្លងដ្លល្ចឡើង
ថ្មីៗទាំងអស់មិនសុទ្ធត្អាចបង្កគ្ះថ្ន្ក់ដល់អាយុជីវិតក៏ដោយ ក៏មូលហ្តុបង្ក និងផ្លូវចម្លងរបស់វាមិនត្ូវបានគ្
សមា្គ្ល់ដឹងនោះឡើយនៅព្លដំបូងៗដ្លន្ះជាហ្តុបណ្ត្លឱ្យមានការរាលដល ការបង្ករោគយ៉្ងឆប់រហ័ស។
បុព្វហ្តុមួយនៅពីក្យជំងឺទាំងន្ះ គឺការកើនឡើងនូវភាពកៀកគ្ន្រវាងសត្វព្ និងមនុស្សដោយសរសកម្មភាព
មួយចំនួនដូចជាការអភិវឌ្ឍតំបន់ព្ឈើជាដើម។ កាលដ្លមនុស្សមានឱកាសកាន់ត្ច្ើនចូលទៅជម្កសត្វព្
មនុស្សអាចប៉ះពាល់វើរុសដ្លផ្ទុកដោយសត្វព្ទាំងនោះ ឬប៉ះពាល់វើរុសដ្លដើមចមគួរត្បង្ករោគត្លើសត្វ
ប៉ុណ្ណ្ះ ត្វាប្រជាអាចឆ្លងកាត់ការលាយបញ្ចូលគ្ន្ន្ស្នរបស់វើរុសផ្ស្ងទៀតនៅក្នុងកោសិកាសត្វ ហើយផ្ល្ស់ប្តូរ
ស្នទៅជាវើរុសប្ភ្ទថ្មីមួយទៀតដ្លអាចបង្ហ្ញទៅជាម្រោគដ៏កាចសហាវ នៅព្លវាត្ូវបានចម្លងទៅមនុស្ស។
ដោយសរវាទាមទារព្លវ្លាដើម្បីបង្កើតវា៉្ក់សំងថ្មី ឬថ្ន្ំព្យាបាលថ្មី ជំងឺឆ្លងដ្លកំពុងល្ចឡើង អាចបង្កបញ្ហ្ប្ឈម
ដល់វិធីបង្ក្រនិងការព្យាបាលនៅជួរមុខ។
ឧទាហរណ៍ទីពីរ គឺជំងឺរាតត្បាត (pandemics)។ ជំងឺរាតត្បាតត្ូវបានគ្ឱ្យនិយមន័យថជាការរើករាលដល
ន្ជំងឺឆ្លងមួយដ្លកើតឡើងនៅទូទាំងប្ទ្ស និងតំបន់ផ្ស្ងៗគ្ន្ជាច្ើន។ ជាមួយសកលភាវូបនីយកម្មនាំមក
នូវការបនា្ល្ស់ទីរបស់ប្ជាជនកាន់ត្ទំលំទូលាយ ហើយការបំលាស់ទីន្ះអាចបណ្ត្លឱ្យជំងឺឆ្លងនៅក្នុងតំបន់
ណមួយ រាលដលយ៉្ងឆប់រហ័សទៅកាន់បណ្ត្ប្ទ្ស និងតំបន់ដទ្ទៀតជាច្ើនដ្លជាលទ្ធផលធ្វើឱ្យមាន
ការផ្ទុះរើករាលដលជាសកល។ អង្គការសុខភាពពិភពលោក (WHO) បានប្កាសពីការរើករាលដលន្ជំងឺផ្ត្សយបក្សី
(H1N1) ក្នុងឆ្ន្ំ២០០៩17,18 និងជំងឺរាតត្បាតកូវើដ-១៩ ក្នុងខ្មីនាឆ្ន្ំ២០២០19។ ដោយសរយើងមិនអាចបង្ក្រជំងឺ
រាតត្បាត ដោយពឹងផ្អ្កត្លើកិច្ចខិតខំប្ឹងប្្ងដោយប្ទ្សត្មួយឯកឯងបានដើម្បីអនុវត្តវិធានការតឹងរឹង
ក្នុងការគ្ប់គ្ងជំងឺឆ្លងបានទ្នោះ ទើបមានការកើនឡើងនូវការអំពាវនាវកាន់ត្ច្ើនឡើងៗទាមទារឱ្យមានការពង្ឹង
ប្ព័ន្ធសុខភាពសធារណៈដោយផ្អ្កលើកិច្ចសហប្តិបត្តិការអន្តរជាតិ ឧទាហរណ៍ ការគំទ្ពីអង្គការសុខភាព
ពិភពលោក (WHO) ជាដើម។
ក្្ពីអ្វីដ្លបានរៀបរាប់ខាងលើ បញ្ហ្ប្ឈមដ្លយើងកំពុងជួបប្ទះរួមមានការកើនឡើងន្សរពាង្គកាយសុ្ំ
នឹងពហុថ្ន្ំ (multidrug-resistant organisms) គឺម្រោគសុ្ំនឹងថ្ន្ំទើបបង្កើតថ្មីៗ និងជំងឺឆ្លងពីសត្វដោយសរ
ការកើនឡើងនូវការនាំចូលន្សត្វចិញ្ចឹម និងការផ្ល្ស់ប្តូររបៀបទំនាក់ទំនងរបស់មនុស្សជាមួយសត្វទាំងនោះ។

ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង ការបង្ក្រ និងការពារ

121

លើសពីន្ះទៅទៀត វិធានការគ្ប់គ្ងជំងឺឆ្លងត្ងត្ប្ឈមនឹងការរើសអើង និងការប្កាន់។ ការយល់ច្ឡំភាព
ភ័យខា្ល្ច និងក្តីបារម្ភទាក់ទងនឹងជំងឺឆ្លងអាចនាំឱ្យមានការរើសអើងកាន់ត្ច្ើន។ ក្នុងករណីមួយចំនួនដូចជា ការបង្ករោគ
ជំងឺឃ្លង់ និងម្រោគអ្ដស៍ (ជំងឺអ្ដស៍) ធា្ល្ប់មានករណីដ្លរដ្ឋ្ភិបាលបានអនុវត្តគោលនយោបាយគ្ប់គ្ងជំងឺដូចជា
ការដក់អ្នកជំងឺដច់ដោយឡ្កពីគ្ ទោះបីជាហានិភ័យន្ការឆ្លងមានកម្ិតទាបនៅក្នុងស្ថ្នភាពរស់នៅប្ចាំថ្ង្
ក៏ដោយ។ វិធីបង្ករជំងឺឆ្លងមានសរៈសំខាន់ ប៉ុន្ត្ចាំបាច់ត្ូវគិតពីសិទ្ធិមនុស្សរបស់អ្នកបានទទួលការបង្ករោគនៅព្ល
អនុវត្តវិធានការនានាដើម្បីកុំឱ្យពួកគ្កា្ល្យជាបុព្វហ្តុន្ការរើសអើង។
អត្ថបទដកស្ង់ ៧.៨៖ ការបង្ក្រការរើសអើង និងការប្កាន់ដ្លបង្កឡើងដោយជំងឺឆ្លង

នៅឆ្ន្ំ២០២០ ជាឆ្ន្ំដ្លបានឃើញនូវការរើករាលដលជាសកលន្ជំងឺឆ្លងកូរ៉ូណវើរុស (កូវើដ-១៩)ថ្ម។
ីកូវើដ-១៩ គឺជាជំងឺឆ្លងថ្មីដ្លបានល្ចឡើង ហើយយើងបានជួបប្ទះនឹងបញ្ហ្ប្ឈមក្នុងការឆ្លើយតប
ទៅនឹងការបង្ក្រការបង្ករោគន្ះ។ ក្នុងដំណើរន្ការដោះស្្យបញ្ហ្ន្ះ ការរើសអើងបានកើតមានឡើង
ប្ឆំងនឹងអ្នកបានទទួលការបង្ករោគន្ះ។ ន្ះមិនម្នជារឿងថ្មីនោះទ្។ ដូចករណីជំងឺអ្ដស៍ និងជំងឺ
អ្បូឡាហាក់ដូចជានៅថ្មីៗនៅឡើយ ហើយជំងឺឆ្លង និងជំងឺរាតត្បាតធា្ល្ប់មានប្វត្តិបង្កឱ្យមានការរើសអើង និងការប្កាន់ជាយូរយរណស់មកហើយ។ នៅពីក្យការរើសអើងប្បន្ះគឺជាក្តីព្ួយបារម្ភរបស់ប្ជាជន
លើសពីជំងឺជាក់ស្ត្ងទៅទៀត។ ការប្កាន់ និងការរើសអើងបង្កការគំរាមកំហ្ងដល់សុខភាពសធារណៈ។
វាមិនត្ឹមត្បង្កការខូចខាតដល់សុខភាពរាងកាយ និងផ្លូវចិត្ត និងសុខុមាលភាពរបស់ប្ជាជនដ្លរងគ្្ះនឹង
ការរើសអើងប៉ុណ្ណ្ះទ្ ប៉ុន្ត្វាថ្មទាំងបង្កការលំបាកក្នុងការទប់ស្ក្ត់ជំងឺឆ្លងទៀតផង។ អង្គការសុខភាព
ពិភពលោក (WHO) ផ្តល់អនុសសន៍ថ រដ្ឋ្ភិបាល ពលរដ្ឋ ប្ព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ អ្នកមានឥទ្ធិពល និងសហគមន៍
គួរចូលរួមចំណ្ករបស់ខ្លួនដើម្បីបង្ក្រការប្កាន់ និងការរើសអើងបង្កមកពីការរាលដលន្ជំងឺ។20 ជំហាន
ដ្លបានស្នើដើម្បីសម្្ចបាននូវសមិទ្ធិផលន្ះគឺ «ផ្សព្វផ្សាយការពិត» «ការចូលរួមពីអ្នកមានឥទ្ធិពលក្នុង
សង្គម» «ផ្សព្វផ្សាយនូវសំឡ្ងរបស់ប្ជាជនដ្លមានបទពិសោធន៍រស់នៅជាមួយវើរុសកូរ៉ូណ» «បង្ហ្ញពី
ភាពចម្ុះន្ជនជាតិនៅក្នុងឯកសរព័ត៌មានសធារណៈ» «លើកកម្ពស់វិជា្ជ្ជីវៈសរព័ត៌មាន» និង «ក្តម្ូវ
ជំនឿ ពាក្យចចាមអារា៉្ម និងផ្នត់គំនិតដ្លជំរុញឱ្យមានការប្កាន់រើសអើង»។21

122ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង ការបង្ក្រ និងការពារ

លំហត់សម្រ្រប់ការគិត និងការស្រ្រវជ្រ្រវបន្ថ្រម
[៧-១] ធ្វើការស្្វជ្្វផ្ន្កច្បាប់ និងវិធានការទាក់ទងនឹងជំងឺឆ្លង និងវិធានការទាំងឡាយណដ្លទាក់ទងការ
គ្ប់គ្ងអនាម័យនៅក្នុងប្ទ្សកម្ពុជា និងផ្តល់បទបង្ហ្ញពីចំណុចទាំងអស់នោះ។
[៧-២] ជ្ើសរើសយកជំងឺឆ្លងមួយប្ភ្ទដ្លកើតមានទូទៅនៅប្ទ្សកម្ពុជា និងសង្ខ្បពីវិធានការប្ឆំង
នឹងជំងឺឆ្លងន្ះ។ ក្នុងការសង្ខ្បន្ះ ចូររៀបរាប់ពីវិធានការតាមប្ភ្ទដូចតទៅ៖ គោលការណ៍ទាំងបី
ន្ជំងឺឆ្លង អ្វីដ្លបុគ្គលមា្ន្ក់ៗអាចធ្វើបាន អ្វីដ្លសលារៀនអាចធ្វើបាន និងអ្វីដ្លសង្គមត្ូវធ្វើ។
[៧-៣] ផលិតផ្ទ្ំងរូបភាពផ្សព្វផ្សាយលើកកម្ពស់ការការពារការពុលចំណីអាហារ។ ពិភាក្សាពីទីកន្ល្ងដ្លត្ូវ
បិទរូបភាពផ្សព្វផ្សាយធ្វើយ៉្ងណឱ្យមានប្សិទ្ធភាពដោយគិតជានិច្ចទៅលើអ្នកដ្លជាក្ុមគោលដៅ
របស់អ្នក ។[៧-៤] ពិភាក្សាក្នងុ ក្មុ ថ តើកតា្តអ្ ខី្វ ះ្ល ដ្លនាំមកនូវការរើសអើង និងការប្កាន់ចពោំ ះជំងឆឺ ង្ល ។ រៀបចំផន្ ការបង្ៀនលើប្ធានបទជំងឺឆ្លង និងសិទ្ធិមនុស្ស។
[៧-៥] លើកឡើងអំពីរបៀបរស់នៅថ្មីសម្្ប់យុគសម័យថ្មីន្ប្ជាជនដ្លកំពុងរស់នៅជាមួយវើរុសកូរ៉ូណថ្មី
នៅក្នុងប្ទ្សកម្ពុជា។

ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង ការបង្ក្រ និងការពារ

123

ឯកសរយោង៖
1.

Center Hospital of the National Center for Global Health and Medicine, Antimicrobial Resistance Clinical Reference Center.
Basics of infectious diseases: What is an infectious disease?
http://amr.ncgm.go.jp/general/1-1-1.html

2. Tokyo Food Hygiene Association. A guide to prevention of food poisoning as a threat to your family health. 2019.
https://www.fukushihoken.metro.tokyo.lg.jp/shokuhin///pamphlet2/files/r1july_guide.pdf
3. Kitasato H, et al. Viruses and bacteria: Illustrated. Tokyo: Gijutsu Hyoronsha, 2020.
4. Hatanaka M and Shimada J, Ed. Microbiology. Tokyo: Bunkodo, 2004.
5. Yamazaki S, et al, Ed. Companion guide to infectious disease prevention. Tokyo: Japan Public Health Association, 2001.
6. World Health Organization. Vector-borne diseases.
https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/vector-borne-diseases
7.

World Health Organization.. Water sanitation hygiene.
https://www.who.int/water_sanitation_health/diseases-risks/diseases/diarrhoea/en/

8. Byoki ga mieru: Vol. 6, Immunology, Collagen Diseases and Infectious Diseases (2nd ed). Medic Media, 2018.
9. WHO Western Pacific region. Update on the Dengue situation in the Western Pacific Region Dengue Situation Update Number
610. 202.
https://www.who.int/docs/default-source/wpro---documents/emergency/surveillance/dengue/dengue-20201105.pdf?sfvrsn=fc80101d_42
10. World Health Organization. Global Tuberculosis Report 2019: Executive Summary.
https://www.who.int/tb/publications/global_report/tb19_Exec_Sum_12Nov2019.pdf?ua=1
11. World Health Organization. Global Tuberculosis Report 2019: Annex2 Country Profile For 30High TB Burden Countries.
https://www.who.int/tb/publications/global_report/tb19_Report_country_pro files_15October2019.pdf?ua=1
12. World Health Organization. Global Tuberculosis Report 2019: Annex 3 Regional and Global Profile.
https://www.who.int/tb/publications/global_report/tb19_Report_regional_global_15October2019.pdf?ua=1
13. World Health Organization. Tuberculosis: What is DOTS (Directly Observed Treatment, Short Course).
http://origin.searo.who.int/tb/topics/what_dots/en/
14. Cambodia Demographic and Health Survey 2014, 14. Child Health-Immunization of Children, P.152. National Institute of
Statistics (Cambodia), Directorate General for Health (Cambodia) and The DHS Program (USA), 2015.
https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR312/FR312.pdf
15. World Health Organization. Foodborne trematode infection. 2020
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/foodborne-trematode-infections
16. World Health Organization. Emerging Infections Diseases. World Health Day 97.1
https://www.who.int/docstore/world-health-day/en/documents1997/whd01.pdf
17. Doshi P. The elusive definition of pandemic influenza. Bulletin of the World Health Organization 2011;89:532-538. doi: 10.2471/
BLT.11.086173
https://www.who.int/bulletin/volumes/89/7/11-086173/en/
18. WHO declares influenza A(H1N1) pandemic.
https://www.youtube.com/watch?v=10Nfk0zcTAk
19. Coronavirus outbreak: WHO declares COVID-19 a global pandemic
https://www.youtube.com/watch?v=xKPWngYf2Wk
20. IFRC, UNICEF, WHO. Social Stigma associated with COVID-19: A guide to preventing and addressing social stigma.
https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/covid19-stigma-guide.pdf
21. American Psychological Association. Combating bias and stigma related to COVID-19: How to stop the xenophobia that’s
spreading along with the coronavirus.
https://www.apa.org/topics/covid-19-bias

124ជំពូកទី ៧៖ ជំងឺឆ្លង ការបង្ក្រ និងការពារ