ក្្ពីជាសមាជិកសធារណជនទូទៅ គ្ូបង្ៀនក៏ជាអ្នកមានតួនាទីការពារកុមារឱ្យមានសុវត្ថិភាពនៅតាមសលារៀនដ្រ។ សលារៀនគឺជាកន្ល្ងដ្លក្ម្ងៗមានអាយុខុសៗគ្ន្រៀនជាក្ុម ជាកាលៈទ្សៈដ្លអាចបង្កឱ្យមានរបួស
ដ្លនឹកស្ម្នមិនដល់។ ដោយហ្តុផលទាំងន្ះ គ្ូបង្ៀនទាំងឡាយត្ូវរៀនអំពីការជួយសង្គ្ះបឋម។ លើសពីន្ះ
ទៅទៀត សលារៀនគឺជាកន្ល្ងមួយដ្លស័ក្តិសមបំផុតក្នុងការរៀនអំពីការសង្គ្ះបឋម មិនត្ឹមត្សម្្ប់
គ្ូបង្ៀនប៉ុណ្ណ្ះទ្ ថ្មទាំងសម្្ប់សិស្ស/និស្សិត ឪពុកមា្ត្យ និងអាណព្យាបាលរបស់ពួកគ្ ព្មទាំងសមាជិកសហគមន៍យ៉្ងទូលំទូលាយផងដ្រ។២ សញ្ញ្រជីវិតសញ្ញជ្ វី តិ គឺជាសូចនាករមូលដ្ឋន្ (សញ្ញ)្ ន្មខុ ងរទ្ទង្ ជ់ វី តិ (សម្ប្ ជ់ វី តិ ) របស់រាងកាយមនុសស្ ដ្លបង្ហញ
្ពីការថ្រក្សាមុខងរសរើរៈមូលដ្ឋ្នចាំបាច់សម្្ប់រាងកាយមនុស្សដើម្បីរស់។ ពោលគឺ សញ្ញ្ជីវិតសំដៅលើកម្ិត
ការមានស្ម្រតី ចង្វ្ក់ដង្ហើម ជីពចរ សមា្ព្ធឈាម និងសីតុណ្ហភាពរាងកាយ។ ការវាយតម្ល្សញ្ញ្ទាំងន្ះ ឧទាហរណ៍
ការពិនិត្យសញ្ញ្ជីវិតផ្តល់នូវការវាស់វ្ងអំពីស្ថ្នភាពរាងកាយរបស់មនុស្សមា្ន្ក់ៗ។
សញ្ញ្ជីវិតអាស្័យឥទ្ធិពលកតា្ត្មួយចំនួនដូចជា អាយុ និងភ្ទ។ កតា្ត្ទាំងន្ះក៏ប្ប្ួលឥតឈប់ឈរទៅកម្ិត
មួយអាស្័យសកម្មភាពប្ចាំថ្ង្ដូចជា ការធ្វើលំហាត់ប្ណ និងការទទួលទានអាហារ។ ទោះជាយ៉្ងណក៏ដោយ
ការផ្ល្ស់ប្តូរភា្ល្មៗនូវសញ្ញ្ជីវិតអាចបង្ហ្ញពីវត្តមានន្ការគំរាមកំហ្ងដល់អាយុជីវិត ហើយការយល់ដឹងពីវិធីត្ឹមត្ូវ
ក្នុងការវាស់ស្ទង់សញ្ញ្ជីវិត និងតម្ល្ខា្ន្តគោលរបស់វាមានសរៈសំខាន់ណស់នៅព្លអ្នកផ្តល់ការសង្គ្ះបឋម។
វាមានប្យោជន៍ផងដ្រក្នុងការដឹងពី កម្ិតធម្មតាន្ចង្វ្ក់ដង្ហើម ជីពចរ សមា្ព្ធឈាម និងសីតុណ្ហភាពរាងកាយរបស់អ្នក
ពីព្ះវាជួយអ្នកឱ្យដឹងពីភាពមិនប្ក្តីណមួយនៅក្នុងរាងកាយរបស់អ្នកដោយផ្អ្កលើសញ្ញ្ជីវិតរបស់អ្នក។២.១. ការមានស្ម្រតី
តាមក្បួនវ្ជ្ជសស្ត្ការមានស្ម្រតីមានន័យថ បុគ្គលអាចឆ្លើយតបបានត្ឹមត្ូវទៅកាន់រំញោចពីក្នុងខ្លួន ឬពីពិភពខាងក្្។ ស្ថ្នភាពន្ការមានស្ម្រតីរបស់បុគ្គលត្ូវបានវាយតម្ល្ដោយផ្អ្កលើស្ថ្នភាពទាំងពីររបស់បុគ្គលគឺ
ការប្ុងជើងការ និងមុខងរវិញ្ញ្ណ។
ដើមប្ វាី យតម្លកា្ រមានស្មរ្ តីរបស់នរណមា្នក្ ់ អ្នកត្វូ និយយទៅកាន់បគុ ល្គ នោះថ «លោក/លោកស្ី •• តើអក្ន មិនអីទឬ្ ?»ដោយអង្ួនស្ម្របស់គត់ថ្នមៗ ឬអនុវត្តកាឱ្យររំញោចឈឺចាប់ស្លៗ (រូបទី ១៥.១)។ ដោយសរត្ខួរក្បាលទទួល
ខុសត្ូវចំពោះការមានស្ម្រតី កម្ិតន្ការថយចុះការមានស្ម្រតីគឺជាសញ្ញ្មួយដ្លបង្ហ្ញថមានបញ្ហ្នៅនឹងAreyouOK?

ខួរក្បាលដ្លធ្វើឱ្យវាទៅជាការបនា្ទ្ន់ប្បវ្ជ្ជសស្ត្។រូបទី ១៥.១៖ វាយតម្ល្ការមានស្ម្រតី290ជំពូកទី ១៥៖ ការសង្គ្ះបឋមនៅសលារៀនវាមានមូលដ្ឋន្ រង្វស្ ជា់ ច្នើ ដើមប្ វាី យតម្លព្ ភាី ពចុះខ្សាយការមានស្មរ្ តី។ នៅទីនះ្ យើងជ្សើ រើសយកមូលដ្ឋន្
រង្វ្ស់មួយដ្លប្ើជាទូទៅនៅទូទាំងពិភពលោកឈ្ម្ះថ កា្ល្សហ្គូវខូមា៉្ស្ក្ល (Glasgow Coma Scale (GCS))2។ក្នុងការវាយតម្ល្ប្ប GCS ពិន្ទុសរុបកាន់ត្ទាបចង្អុលបង្ហ្ញពីកម្ិតការមានស្ម្រតីកាន់ត្ទាបដ្រ។ ពិន្ទុសរុបរបស់GCS ចាប់ពី ១៥ ឬខ្ពស់ជាងន្ះចង្អុលបង្ហ្ញថ បុគ្គលនោះមានស្ម្រតីទាំងស្ុង ពិន្ទុពី ១៣-១៤ ចង្អុលបង្ហ្ញពីភាពចុះខ្សាយខ្លះន្ការមានស្ម្រតី និងពិន្ទុ ១២ ឬទាបជាងន្ះគឺពាក់កណ្ត្លបាត់ស្ម្រតី ឬការបាត់ស្ម្រតីទាំងស្ុង(តារាងទី ១៥.១)។តារាងទី ១៥.១៖ ការវាយតម្ល្ការបាត់ស្ម្រតីប្បកា្ល្សហ្គូវខូមា៉្ស្ក្ល (Glasgow Coma Scale (GCS) 2

ការឆ្លើយតបដោយការបើកភ្ន្ក (E)ការឆ្លើយតបពាក្យសំដីបានល្អបំផុត (V)ការឆ្លើយតបចលករល្អបំផុត (M)បើកដោយឯកឯង4បើកដោយសរសំឡ្ង3បើកដោយការឈឺចាប់/សមា្ព្ធ2

គ្ម្ន

1

យល់បាន5ភាន់ច្ឡំ4និយយពាក្យមិនត្ឹមត្ូវ

3បង្កើតសំឡ្ងមិនអាចយល់បាន2គ្ម្ន1ធ្វើតាមពាក្យបញ្ជ្បាន

6ការឈឺចាប់ដោយកន្ល្ងៗ

5ការបត់អវៈយវៈ/រាថយគ្ចពីចំណុចឈឺចាប់4ការបត់អវៈយវៈខុសប្ក្តី3ការសន្ធឹងអវៈយវៈ2គ្ម្ន1អត្ថបទដកស្ង់ ១៥.១៖ តើការដឹងស្ម្រតីគឺជាអ្វី?

ការដឹងស្ម្រតីគឺជាសមត្ថភាពរបស់មនុស្សមា្ន្ក់ដើម្បីកា្ត្ប់បាន និងយល់ពីស្ថ្នភាពដ្លពួកគ្បានតាំងនៅដូចជា បច្ចុប្បន្នគឺជាព្លណ ហើយហ្តុអ្វីបានជាពួកគ្នៅទីនោះ។ ដើម្បីឱ្យមនុស្សមា្ន្ក់ដឹងស្ម្រតីបានល្អ
យ៉្ងហោចណស់វាគួរត្គ្ម្នការខូចខាតអ្វីធំដុំចំពោះមុខងរទៅលើស្ម្រតី ការដឹងដោយញាណ ការយកចិត្តទុកដក់
ការចងចាំ និងការគិតរបស់ពួកគ្ឡើយ។ ប្សិនបើមនុស្សខូចស្ម្រតី ឬបញ្ហ្ន្ការចងចាំដោយសរជំងឺសរើរាង្គខួរក្បាល ពួកគ្បានកា្ល្យទៅជា «វង្វ្ងស្ម្រតី»។ ពួកគ្ល្ងស្គ្ល់ទីកន្ល្ង និងអត្តសញ្ញ្ណ ឬព្លវ្លា និងកាលបរិច្ឆ្ទទៀតហើយ។ជំពូកទី ១៥៖ ការសង្គ្ះបឋមនៅសលារៀន

291

២.២. ការដកដង្ហើមការដកដង្ហើមទាក់ទងនឹងការនាំយកអុកសុីស្នដ្លត្ូវការដើម្បីផលិតថមពលសម្្ប់ទ្ទ្ង់ជីវិត និងធ្វើសកម្មភាពផ្ស្ងៗចូលក្នុងរាងកាយតាមរយៈការដកដង្ហើមចូល ហើយបញ្ច្ញកាបូនឌីអុកសុីតដ្លផលិតផលចុងក្្យន្យន្តការម្តាបូលីសច្ញពីរាងកាយតាមរយៈការដកដង្ហើមច្ញ (សូមមើលជំពូកទី ២)។ ល្បឿនន្ការដកដង្ហើមយឺត និងការដកដង្ហើមខ្លីៗចង្អុលបង្ហ្ញពីការទទួលអុកសុីស្នមិនគ្ប់គ្ន់។ អ្នកវាយតម្ល្ការដកដង្ហើមដោយផ្អ្កលើរង្វ្ស់ និងចង្វ្ក់ន្ការដកដង្ហើមដោយមើលចលនាទ្ូង និងពោះក្នុងមួយនាទី។ ការដកដង្ហើមខ្សាយនាំឱ្យមុខ ឬបបូរមាត់ប្ទៅជាពណ៌ស្វ្យជាំ។ ប្សិនបើមនុស្សមា្ន្ក់បង្ហ្ញរោគសញ្ញ្ប្បន្ះ (ឧទាហរណ៍ជំងឺស្ប្កឡើងពណ៌ស្វ្យ (cyanosis))) ចូរវាយតម្ល្ការដកដង្ហើមរបស់ពួកគ្ដោយយកចិត្តទុកដក់។ ការយកចិត្តទុកដក់ពិស្សក្នុងករណីដង្ហើមញាប់ខា្ល្ំង (២០ ៣០ ៤០ និង ៦០ ដង្ហើមក្នុងមួយនាទី ឬច្ើនជាងន្ះទៅតាមលំដប់
វ័យនីមួយៗ ចំពោះមនុស្សព្ញវ័យ និងក្ម្ងជំទង់ កុមារ ទារក និងទារកទើបនឹងកើត) ឬដង្ហើមយឺតខា្ល្ំង (១០ ១៥២៥ និង ៤០ដងក្នុងមួយនាទី ឬតិចជាងន្ះទៅតាមលំដប់វ័យនីមួយៗចំពោះមនុស្សព្ញវ័យ និងក្ម្ងជំទង់កុមារ ទារក និងទារកទើបនឹងកើត)។1

២.៣. ជីពចរជីពចរគឺជារលកឈាមដ្លអាចស្ទ្បដឹង ហើយដ្លបញ្ជូនចូលទៅក្នុងសរស្ឈាមក្ហមធំដោយការច្បាច់សប់របស់ប្ះដូងនៅព្លដ្លថតប្ះដូងខាងឆ្វ្ងកន្ត្ក់ហើយធ្វើដំណើរឆ្លងកាត់ប្ព័ន្ធសរស្ឈាមរបស់រាងកាយ(សូមមើលជំពូកទី ២)។ ចង្វ្ក់ជីពចរយឺត ឬមិនទៀងទាត់ចង្អុលបង្ហ្ញពីភាពមិនប្ក្តីនៅក្នុងប្ះដូង ឬប្ព័ន្ធរបត់ឈាម។ គ្អាចស្ទ្បជីពចរតាមរយៈជញ្ជ្ំងខាងៗន្សរស្ឈាម។ ជាធម្មតា គ្ស្ទ្បជីពចរដឹងត្ង់សរស្
ឈាមរត់លើឆ្អឹងកដ្ (រូបទី ១៥.២)។ ដើម្បីស្ទ្បជីពចរអ្នកដក់ម្មដ្ទាំងបីរបស់អ្នកគឺចង្អុលដ្ ម្្មកណ្ត្ល
និងម្្មនាងដ្ លើសរស្ឈាមឆ្អឹងកដ្របស់បុគ្គល ហើយរាប់ចង្វ្ក់ក្នុងរយៈព្ល ១នាទី។ ខណៈព្លកំពុងធ្វើដូច្ន្ះ អ្នកក៏វាយតម្ល្ចង្វ្ក់ ទំហំ កមា្ល្ំង និងគុណភាពរបស់វាបន្ថ្មលើការរាប់ចំនួនចង្វ្ក់ផងដ្រ។ នៅព្លមនុស្ស
មា្ន្ក់ស្ថិតក្នុងស្ថ្នភាពស្ហុក គ្ប្ហ្លជាពិបាកក្នុងការវាស់ជីពចរត្ង់សរស្ឈាមរត់លើឆ្អឹងកដ្។ ក្នុងករណី
ប្បន្ះ អ្នកត្ូវស្ទ្បជីពចរត្ង់អាទ្របំពង់ក (រូបទី ១៥.២)។ ប្សិនបើមិនអាចស្ទ្បជីពចរបានទ្ ចាំបាច់ត្ូវ
អនុវត្តជាបនា្ទ្ន់ការជួយសប់ផ្លុំដង្ហើមភា្ល្មដើម្បីជួយប្ះដូងឱ្យដើរឡើងវិញ (Cardiopulmonary resuscitation(CPR))។ កម្ិតចង្វ្ក់ជីពចរមានភាពប្្ប្ួលខុសគ្ន្ទៅតាមអង្គការ និងអាជា្ញ្ធរនីមួយៗ ប៉ុន្ត្ជាទូទៅ ចង្វ្ក់ជីពចរ
ស្ថិតនៅកម្ិតចនោ្ល្ះ ៧០-៩០ក្នុងមួយនាទីសម្្ប់កុមារនៅវ័យសិក្សា ហើយបើចង្វ្ក់ជីពចរទាបជាង ៥០ក្នុងមួយនាទីឬជីពចរ ១២០ក្នុងមួយនាទី និងខ្ពស់ជាងន្ះ យើងត្ូវស្វ្ងរកការព្យាបាលជាបនា្ទ្ន់។3ស្ទ្បជីពចរដឹងត្ង់សរស្ឈាមរត់លើឆ្អឹងកដ្ស្ទ្បជីពចរត្ង់អាទ្របំពង់ក

រូបទី ១៥.២៖ ចំណុចដើម្បីស្ទ្បជីពចរ292

ជំពូកទី ១៥៖ ការសង្គ្ះបឋមនៅសលារៀន

២.៤. សមា្ព្ធឈាមសមា្ព្ធឈាមគឺជាសមា្ព្ធន្ចរន្តឈាមផ្ទប់ទៅនឹងជញ្ជ្ំងសរស្ឈាមអាទ្រ។ សមា្ព្ធឈាមដ្លផ្ទប់ទៅនឹង
ជញ្ជ្ំងសរស្ឈាមអាទ្រនៅព្លប្ះដូងកន្ត្ក់ហៅថ សមា្ព្ធឈាមសុីស្តូលីក (systolic pressure) ខណៈប្ះដូងកំពុងសម្្កក្្យកន្ត្ក់ហៅថ សមា្ព្ធឈាមឌីយ៉្ស្តូលីក (diastolic pressure) (សូមមើលជំពូកទី ២)។កាលណប្ះដូងច្បាច់កាន់ត្ខា្ល្ំង និងភាពខ្ទប់នឹងសរស្ឈាមអាទ្រកើនឡើង ជាហ្តុនាំឱ្យសមា្ព្ធឈាមកាន់ត្ខ្ពស់ផងដ្រ។ ការថយចុះសមា្ព្ធឈាមចង្អុលបង្ហ្ញពីភាពមិនប្ក្តីន្របត់ឈាម។ ទន្ទឹមនឹងន្ះ ជំងឺលើសសមា្ព្ធឈាមគឺជាសូចនាករន្ការវិវឌ្ឍទៅជាជំងឺរឹងសរស្ឈាម។ ដោយសរសមា្ព្ធឈាមប្្ប្ួលទៅតាមអាយុភ្ទ ជនជាតិ និងលក្ខខណ្ឌរង្វ្ស់ បា៉្រា៉្ម៉្ត្ន្ជំងឺលើសឈាមត្ូវបានកំណត់ដោយអង្គការ និងអាជា្ញ្ធរនីមួយៗ។
អង្គការសុខភាពពិភពលោក WHO បានកំណត់អត្ថន័យន្ជំងឺលើសឈាមដូចខាងក្្ម៖
«ជំងឺលើសឈាមត្ូវបានគ្ធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យ ប្សិនបើនៅព្លដ្លបានវាស់សមា្ព្ធឈាមចំនួនពីរថ្ង្ផ្ស្ងគ្ន្ ហើយលទ្ធផលសមា្ព្ធឈាមសុីស្តូលីកក្នុងថ្ង្ទាំងពីរគឺ ≥១៤០mmHg (មិល្លីម៉្ត្បារត) និង/ឬ សមា្ព្ធឈាមឌីយ៉្ស្តូលីក
ក្នុងថ្ង្ទាំងពីរគឺ >= ៩០mmHg (មិល្លីម៉្ត្បារត)។» 4
សមា្ព្ធឈាមត្ូវបានវាស់ដោយប្ើឧបករណ៍វាស់សមា្ព្ធឈាមស្វីកម៉ូមា៉្ណូម៉្ត្ (Sphygmomanometer)។ឧបករណ៍វាស់សមា្ព្ធឈាមមានច្ើនប្ភ្ទដូចជា ប្ភ្ទអាណ្រ៉ូអីុត (aneroid) ឬប្ភ្ទឌីជីថល ហើយកន្ល្ងវាស់រួមមានដើមដ្ កដ្ ឬម្្មដ្។រូបទី ១៥.៣៖ គំរូឧបករណ៍វាស់សមា្ព្ធឈាមឌីជីថល២.៥. សីតុណ្ហភាពរាងកាយសីតុណ្ហភាពរាងកាយសំដៅទៅលើកម្ត្ក្នុងរាងកាយ ហើយការប្្ប្ួលសីតុណ្ហភាពរាងកាយអាស្័យលើទីតាំងសម្្ប់វាស់កម្ត្។ ខណៈព្លដ្លសីតុណ្ហភាពរាងកាយត្ូវបានគ្វាស់នៅរន្ធគូទ ក្នុងមាត់ ឬនៅក្នុងត្ចៀក ប៉ុន្ត្ជាទូទៅគ្វាស់នៅក្លៀក។ សីតុណ្ហភាពក្លៀកគឺជាសីតុណ្ហភាពស្ប្ក ដូច្ន្ះហើយវាមានកម្ត្ទាបជាងសីតុណ្ហភាព
ខាងក្នុងប្ហ្ល ១°C (អង្សាស្)។ នៅព្លវាស់សីតុណ្ហភាព ដំបូងត្ូវជូតញើសច្ញ បនា្ទ្ប់មកដក់ចុងទ្ម៉ូម៉្ត្នៅក្្មដ្ក្នុងប្អប់ក្លៀក តម្ង់មុំខាងចុងរបស់ទ្ម៉ូម៉្ត្ទៅផ្ន្កខាងក្នុងបំផុតន្ក្លៀកដូចបង្ហ្ញក្នុងរូប (រូបទី ១៥.៤)។សីតុណ្ហភាពរាងកាយប្្ប្ួលទៅតាមបុគ្គលមា្ន្ក់ៗ ដូច្ន្ះវាចាំបាច់ណស់ក្នុងការវាយតម្ល្សីតុណ្ហភាពដោយគិតគូរពីសីតុណ្ហភាពធម្មតារបស់បុគ្គលមា្ន្ក់ៗ។ សីតុណ្ហភាព ៣៨°C (អង្សាស្) (១០០,៤°F (ហា្វ្រិនហ្)) ឬខ្ពស់ជាងន្ះចាត់ទុកថមានជំងឺគ្ុនក្ត្។1ជំពូកទី ១៥៖ ការសង្គ្ះបឋមនៅសលារៀន293មុំន្ទ្ម៉ូម៉្ត្

នៅក្្មដ្៖ 30O - 45Oរូបទី ១៥.៤៖ របៀបវាស់សីតុណ្ហភាពរាងកាយអត្ថបទដកស្ង់ ១៥.២៖ ទ្ម៉ូម៉្ត្វាស់កម្ត្ពីចមា្ង្យចំពោះជំងឺរាតត្បាតកូវើដ-១៩ ទ្ម៉ូម៉្ត្វាស់កម្ត្រាងកាយ «ដោយមិនប៉ះ» កំពុងមានភាពព្ញនិយមខា្ល្ំងក្នុងចំណមប្ភ្ទទ្ម៉ូម៉្ត្ផ្ស្ងៗជាច្ើន។ ទ្ម៉ូម៉្ត្ប្បន្ះវាស់បរិមាណវិទ្យុសកម្មអុីនហ្វ្រ៉្ដ (infraredradiation) ដ្លបញ្ច្ញដោយរាងកាយមនុស្ស ហើយបំប្ល្ងវាទៅជាសីតុណ្ហភាព។ ឧបករណ៍ន្ះផ្តល់ជូននូវភាពងយស្ួលដ៏អស្ច្រ្យ ដោយអ្នកអាចវាស់សីតុណ្ហភាពរាងកាយប្កបដោយអនាម័យ និងរហ័ស។ ទោះជា
យ៉្ងណក៏ដោយ ដោយសរចនោ្ល្ះរវាងស្នស័រ និងវត្ថុដ្លត្ូវវាស់ នាំឱ្យការអានកម្ិតសីតុណ្ហភាពអាចរងឥទ្ធិពលលក្ខខណ្ឌសីតុណ្ហភាព។ ដូច្ន្ះសូមណ្នាំឱ្យអ្នកធ្វើតាមការណ្នាំរបស់សហគ្្សផលិត ហើយប្សិនបើលទ្ធផលអំណនមិនស្បតាមលក្ខខណ្ឌសង្ក្តឃើញផ្ទ្ល់ទ្នោះ (ឧទាហរណ៍ អ្នកមានអារម្មណ៍ក្ត្ប៉ុន្ត្សីតុណ្ហភាពទាប) អ្នកត្ូវវាស់ម្តងទៀតដោយប្ើទ្ម៉ូម៉្ត្វាស់ក្លៀក។៣ ជំហនន្រការសង្គ្រះបឋមជំហានន្ការសង្គ្ះបឋមមានដូចតទៅ៖ ការសង្ក្ត ការវាយតម្ល្ និងការថ្ទាំ។៣.១. ការសង្ក្តការសង្គ្ះបឋមផ្តើមដោយការសង្ក្ត។ អ្នកធ្វើការវាយតម្ល្តាមរយៈការស្ត្ប់ (សមា្ភ្សសួរព័ត៌មាន) ការមើល(ការពិនិត្យផ្ទ្ល់ភ្ន្ក) និងការប៉ះ (ការស្ទ្ប)។ ការស្ត្ប់មានន័យថ អ្នកសួរអំពីហ្តុការណ៍ន្ការរងរបួស ឬជំងឺដ្ល
បានកើតឡើង (ព្លណ កន្ល្ងណ ហ្តុអ្វី របៀបណ)។ ការមើលមានន័យថ ការសង្ក្តមើលស្ថ្នភាពទូទៅ
របស់បុគ្គលមា្ន្ក់នោះ និងស្ថ្នភាពរបួស ឬជំងឺយ៉្ងដិតដល់។ ការប៉ះមានន័យថ ការដក់ដ្របស់អ្នកទៅលើកន្ល្ង
ឬទីតាំងដ្លរងផលប៉ះពាល់ និងវាយតម្ល្លើការហើមស្ប្ក អារម្មណ៍ក្ដ្ ឬតឹងត្ង។ សញ្ញ្ជីវិតក៏ជាផ្ន្កសំខាន់ន្
ការសង្ក្តផងដ្រ។៣.២. ការវាយតម្ល្
អ្នកធ្វើការវាយតម្ល្ផ្អ្កលើព័ត៌មានដ្លទទួលបានតាមរយៈការស្ត្ប់ ការមើល និងការប៉ះផ្ទ្ល់ក៏ដូចជាកម្ិត
ន្សញ្ញ្ជីវិត។ គ្ូបង្ៀនគឺជាមនុស្សធម្មតា មិនម្នជាអ្នកជំនាញថ្ទាំសុខភាពទ្ ហើយមិនអាចធ្វើរោគវិនិច្ឆ័យ
បានទ្។ ទោះជាយ៉្ងណក៏ដោយ អ្នកអាចសន្និដ្ឋ្នអំពីរបួស ឬជំងឺបាន ហើយចាត់វិធានការទៅតាមនោះ។ ដំបូង ចូរអ្នក
កំណត់កម្ិតន្ភាពបនា្ទ្ន់។ ប្សិនបើករណីន្ះជារឿងបនា្ទ្ន់ អ្នករងគ្្ះគួរត្ស្វ្ងរកការព្យាបាលជាបនា្ទ្ន់។294

ជំពូកទី ១៥៖ ការសង្គ្ះបឋមនៅសលារៀន

ប៉ុន្ត្ប្សិនបើស្ថ្នភាពនោះមិនសូវបនា្ទ្ន់ទ្អ្នកផ្តល់ការថ្ទាំតាមរោគសញ្ញ្នោះសិន។ ស្ថ្នភាពបនា្ទ្ន់ន្ជំងឺ
រួមមាន ស្ម្រតីខ្សាយ ការចាក់ឱ្យមានរបួស ឬរបួសដោយគ្្ប់កាំភ្លើងនៅត្ង់ក្បាល ទ្ូង ក ឬពោះ ការបាក់ឆ្អឹង
អាងត្គក ឬឆ្អឹងភៅ្ល្ ឬការកាត់អវយវៈ និងការរលាកលើផ្ទ្ទំហំធំ។3៣.៣. សកម្មភាព
ផ្អ្កលើការវាយតម្ល្ដ្លបានធ្វើ ត្ូវចាត់វិធានការភា្ល្ម។ របៀបផ្តល់ការថ្ទាំតាមរោគសញ្ញ្នឹងត្ូវពិភាក្សានៅ

ក្នុងផ្ន្កខាងក្្ម។

អត្ថបទដកស្ង់ ១៥.៣៖ តើស្ហុកគឺជាអ្វី?

ស្ហុក (Shock) គឺជារោគសញ្ញ្ស្ួចស្្វមួយដ្លការវាយប្ហារទៅលើរាងកាយរស់ ឬការឆ្លើយតបរបស់
រាងកាយចំពោះការវាយប្ហារនោះបានបណ្តល្ ឱ្យបាត់បង់នវូ ការរក្សាលំហរូ ឈាមទៅសរើរាង្គមានជីវតិ នានាដ្លជា
លទ្ធផលបណ្ត្លឱ្យមានការរំខានដល់ការធ្វើម្តាបូលីសរបស់កោសិកា ឬការខូចខាតសរើរាង្គ ដ្លមានសកា្ដ្នុពល
គំរាមកំហ្ងដល់អាយុជីវិតបុគ្គលនោះ។ ប្សិនបើស្ហុកនៅត្វិវឌ្ឍទៅមុខ វាអាចបណ្ត្លឱ្យដំណើរការខុស
ប្ក្តី និងបណ្ត្លឱ្យស្ល្ប់បាន។ ប្សិនបើសង្កតឃើញមានរោគសញ្ញ្ស្ហុក ត្ូវចាត់វិធានការឆ្លើយតបជា
បនា្ទ្ន់។ រោគសញ្ញ្ន្ស្ហុករួមមាន ស្ល្កស្ល្ំង ចលនាពើតរមួល ប្កញើសត្ជាក់ ជីពចរដ្លមិនអាចស្ទ្បបាន
និងសមា្ព្ធឈាមថយចុះ។៤ ការសង្គ្រះបឋមសមស្របចំពោះសា្ថ្រនភាពផ្រស្រងៗ៤.១. ការសង្គ្ះបឋមចំពោះអ្នកមានរបួស៤.១.១. របួសក្បាល
របួសក្បាលមានភាពប្ល្កខុសៗគ្ន្ខា្ល្ំងអាស្័យលើទីកន្ល្ង និងវិសលភាពន្ការរងរបួសចាប់ពីរបួសធ្ងន់ធ្ងរ
រហូតដល់របួសស្្ល។ ឧទាហរណ៍សម្្ប់ករណីរបួសក្បាលធ្ងន់ធ្ងររួមមាន ការបាក់ឆ្អឹងលលាដ៍ក្បាល និងការក្ឡក
ខួរក្បាលដ្លបណ្ត្លមកពីការបោកខ្ទប់ត្ង់ក្បាល។ រោគសញ្ញ្មួយចំនួនទៀតដូចជាឈាមកកក្នុងខួរក្បាលស្ួចស្្លជាដើមអាចល្ចឡើងបនា្ទ្ប់ពីច្ើនថ្ង្ក្យមកទៀត។
ជំហានទូទៅដ្លគួរអនុវត្តមានរៀបរាប់ដូចតទៅន្ះ។ ដំបូង ស្វ្ងយល់ថ តើរបួសបានកើតឡើងដោយរបៀបណ។
ដោយសរអ្នករងរបួសប្ហ្លជាមិនដឹងអ្វីគ្ប់យ៉្ងដ្លបានកើតឡើង សូមស្វ្ងរកព័ត៌មានពីមនុស្សដទ្ទៀត
ដ្លបានស្ថិតនៅកន្ល្ងកើតហ្តុនោះ។ ការដឹងពីរបៀបដ្លរបួសនោះកើតឡើងនឹងជួយអ្នកកំណត់ពីភាពធ្ងន់ធ្ងរន្
របួស។ បនា្ទប់មក ពិនិត្យមើលសញ្ញ្ជីវិត ជាពិស្សកម្ិតមានស្ម្រតី។ ប្សិនបើសញ្ញ្ជីវិតមានភាពមិនប្ក្តី សូមបញ្ជូនអ្នកជំងឺទៅមន្ទីរព្ទ្យជាបនា្ទ្ន់តាមដ្លអាចធ្វើទៅបាន។ ប្សិនបើមានរបួស ត្ូវឃាត់ឈាម និងការពារកន្ល្ង
ដ្លរងរបួសទៅតាមប្ភ្ទរបួសនីមួយៗ។ ប្សិនបើមានការហើម សូមស្អំទឹកកកត្ង់កន្ល្ងដ្លរងរបួសនោះ។ក្នុងករណីមានស្ន្មជាំលើក្បាល រោគសញ្ញ្ន្ះនឹងវិវឌ្ឍកាន់ត្ធ្ងន់ធ្ងរទៅបន្តិចម្ដងៗ។
ដូច្ន្ះអ្នករបួសគួរត្ត្ូវដក់ឱ្យសម្្ក ២៤ម៉្ង ដោយមានការតាមដនពីស្ថ្នភាពរបស់ពួកគ្ផងដ្រ។ រោគសញ្ញ្
ដ្លត្ូវយកចិត្តទុកដក់ក្នុងអំឡុងព្ល ២៤ម៉្ង ន្ះរួមមាន ការក្អួត ការប្កាច់ ឈឺក្បាល ការស្ពឹកដ្ជើង និងបញ្ហ្
ភ្ន្ក។ ប្សិនបើសង្ក្តឃើញមានភាពមិនប្ក្តីណមួយក្នុងចំណមសញ្ញ្ទាំងន្ះ សូមទៅរកការព្យាបាលជាបនា្ទ្ន់។

ជំពូកទី ១៥៖ ការសង្គ្ះបឋមនៅសលារៀន295៤.១.២. របួសលើមុខ
ទម្ង់ដ្លបង្ហ្ញលើផ្ទ្មុខដូចជា ថ្ង្ស ច្មុះ មាត់ និងថ្ព្ល់ ងយប្ឈមនឹងការមានរបួសលើមុខណស់។

ប្ភ្ទមួយន្របួសលើមុខដ្លទាមទារការយកចិត្តទុកដក់ជាពិស្សនោះគឺការប៉ះទង្គិចភ្ន្ក។ ករណីន្ការប៉ះទង្គិចភ្ន្កអាចកា្ល្យទៅជាធ្ងន់ធ្ងរដោយសរវាអាចទាក់ទងដល់ការខូចខាតដល់រ្ទីន ឬការបាក់ឆ្អឹងក្្មភ្ន្កដ្ល

មានភាពស្តើង និងងយនឹងបាក់ប្ក។ វាយតម្ល្ភ្ន្កដ្លរងរបួសដោយប្ៀបធៀបវាទៅនឹងភ្ន្កមា្ខ្ងទៀតដ្ល

គ្ម្នរបួសដោយផ្ត្តលើការហូរឈាមណមួយ ចលនាភ្ន្ក និងការផ្ល្ស់ប្តូរគំហើញ។ ប្សិនបើចលនាភ្ន្ករបស់អ្នក
របួសមិនប្ក្តី ការមើលឃើញចំនួនពីរ ឬស្វាំង ឬគំហើញរួមតូច សូមស្វ្ងរកការព្យាបាលភា្ល្មៗ។
អត្ថបទដកស្ង់ ១៥.៤៖ ការគ្ប់គ្ងការហូរឈាមតាមច្មុះ

ការហូរឈាមតាមច្មុះភាគច្ើនបណ្ត្លមកពីការឆ្កឹះច្មុះ ឬខា្វ្ចដោយក្ចកដ្។ ការហូរឈាមជារឿយៗ
កើតឡើងនៅម្ដុំប្វ្ង ១សង់ទីម៉្ត្ ពីផ្ន្កខាងមុខច្មុះ(តំបន់គីស្លបាច់ (Kiesselbach))។ ដើម្បីថ្ទាំ
ការឈាមច្មុះ សូមដក់អ្នករបួសឱ្យផ្អៀងក្បាលចុះបន្តិច ខ្ជឹបច្មុះជុំវិញតំបន់ Kiesselbach ដោយម្្មម្ដ្
និងចង្អុលដ្ ហើយច្បាច់ឱ្យខា្ល្ំងសំដៅទៅខាងក្្យច្មុះ (រូបទី ១៥.៥)។ ជាធម្មតាការហូរឈាមនឹងឈប់
ក្នុងរយៈព្លប្ហ្ល ៥នាទី។ ការផ្ងើយក្បាលឡើងលើអាចបណ្ត្លឱ្យហូរឈាមចូលតាមបំពង់ក។ ការអោន
ក្បាលចុះក្្មគឺល្អជាង។ ការហូរឈាមតាមច្មុះដ្លបណ្ត្លមកពីការប៉ះទង្គិចអាចបង្ហ្ញពីសញ្ញ្ការបាក់ឆ្អឹង
ច្មុះ សូមធ្វើឱ្យច្មុះត្ជាក់ដោយយកកន្ស្ងសើមមកស្អំ បនា្ទ្ប់មកស្វ្ងរកការព្យាបាល។

តំបន់គីស្លបាច់(Kiesselbach)រូបទី ១៥.៥៖ ចំណុចត្ូវប្ើកមា្ល្ំងច្បាច់

៤.១.៣. របួសទ្ូង ឬពោះក្នុងករណីមានរបួសទ្ូង ឬពោះ វាអាចជាសញ្ញ្ន្ការខូចខាតសរើរាង្គខាងក្នុង។ សូមវាយតម្ល្ស្ថ្នភាពទូទៅ
របស់អ្នករបួសដោយផ្ត្តលើសញ្ញ្ជីវិត។ វាក៏មានប្យោជន៍ផងដ្រក្នុងការសកសួរនាំអំពីបុព្វហ្តុន្ស្ន្មជាំដើម្បីធ្វើ
ការសម្្ចចិត្តចាំបាច់នានា។ ប្សិនបើអ្នករបួសមានអាការៈមិនប្ក្តី ត្អូញត្អ្រពីការឈឺចាប់ខា្ល្ំង ឬមានរោគសញ្ញ្ស្ហុក
សូមស្វ្ងរកការថ្ទាំព្យាបាលជាបនា្ទ្ន់។៤.១.៤. របួសអវៈយវៈ
ក. របួសស្ន្ម
របួសស្ន្មរួមមាន ការដច់រលាត់ ស្ន្មកាត់ មុតធ្លុះ និងស្ន្មខាំ។ ការដច់រលាត់គឺជាមុខរបួសមួយដ្លតំបន់
សើស្ប្កត្ូវបានខូចខាតដោយសរការកកិតពីខាងក្្។ ស្ន្មកាត់គឺជាស្ន្មខូចខាតជាខ្ស្លើស្ប្កដ្លបណ្ត្ល
ដោយវត្ថុមុតស្ួចអូសកាត់លើផ្ទ្រាងកាយ។ មុតធ្លុះគឺជាការទម្លុះដ្លបណ្ត្លមកពីការចាក់វត្ថុមុតស្ួចចូលទៅ
ក្នុងស្ប្ក។ ស្ន្មខាំគឺជារបួសដ្លបណ្ត្លមកពីសត្វ ឬមនុស្ស (រូបទី ១៥.៦)។296

ជំពូកទី ១៥៖ ការសង្គ្ះបឋមនៅសលារៀន

ប្ភ្ទរបួសដច់រលាត់

លក្ខណៈរបួស / គន្លឹះក្នុងការព្យាបាល
សើស្ប្កក្នុងស្ប្កជាលិកាក្្មស្ប្កដច់រលាត់គជាឺ មុខរបួសមួយដ្លតំបន់សសើ ប្ ក្ ត្វូ បានខូចខាត
ដោយសរការ កកិតពីខាងក្្។ ផ្ទ្មុខរបួសត្ូវបានកោសដច់
រលាត់ ធ្វើឱ្យមានភាពមិនប្ក្តីជារឿយៗបណ្ត្លឱ្យវត្ថុមកពីក្
នៅជាប់ក្នុងមុខរបួសធ្វើឱ្យងយឆ្លងម្រោគ។ វាចាំបាច់ត្ូវការលាងសមា្អ្តជំរះវត្ថុមកពីក្នោះឱ្យបានហ្មត់ចត់។ស្ន្មកាត់ស្ន្មកាត់គឺជាស្ន្មខូចខាតជាខ្ស្លើស្ប្កដ្លបណ្ត្លមកពីវត្ថុមុតស្ួចអូសកាត់លើផ្ទ្រាងកាយ។ ស្ន្មកាត់ដ្លទុកចំហ
ចោលងយនឹងឆ្លងម្រោគ។ វាមានការណ្នាំឱ្យគ្បលើមុខរបួសដោយទាញភ្ជិតសច់ទាំងសងខាង ហើយបិតវាឱ្យជាប់ដោយប្ើបង់ស្អិតសម្្ប់មុខរបួស។មុតធ្លុះមុតធ្លុះគឺជាការទម្លុះដ្លបណ្ត្លមកពីការចាក់វត្ថុមុតស្ួចចូល
ទៅក្នុងស្ប្ក។ មុខរបួសអាចមានទំហំតូច ប៉ុន្ត្ប្សិនបើមុតជ្្វាអាចបណ្តល្ ឱ្យខូចខាត ផ្នក្ ខាងក្នងុ សច់។ របួសដ្លបណ្តល
្មកពីវត្ថុច្ ះ ឬកខ្វក់អាចបណ្ត្លឱ្យមានឆ្លងជំងឺត្តាណុសដ្លបណ្តល្ មកពីបាក់តរ្ ដើ ្លមិនត្ូវការខ្យល់ សូមពិនិត្យការទទួលបានការចាក់ថ្ន្ំបង្ក្រ និងស្វ្ងរកការថ្ទាំព្យាបាល។ស្ន្មខាំបណ្ត្លមកពីសត្វ ឬមនុស្ស។ ស្ន្មខាំដោយធ្ម្ញមុតស្ួចជាពិសស្ អាចបណ្តល្ ឱ្យខូចជាលិកាដ្លនៅជ្បា្ ន។ លើសពី
ន្ះទៅទៀត សត្វអាចផ្ទកុ បាក់តរ្ ើ និងវើរសុ ផ្សង្ ៗនៅក្នងុ មាត់របស់ពួកវាដ្លមិនត្មឹ ត្បណ្តល្ ឱ្យមានមុខរបួសឆ្លងម្រោគប៉ណ
ុះ្្ណទ្ ហើយធ្វើឱ្យមានការឆ្លងម្រោគពីសត្វមកមនុស្សថ្មទៀត។
សូមផ្តល់ការសង្គ្ះបឋម ហើយត្ូវប្្កដថ អ្នករបួសស្វ្ងរក
ការថ្ទាំព្យាបាលកុំខាន។រូបទី ១៥.៦៖ ប្ភ្ទរបួសសំខាន់ៗ លក្ខណៈរបួស និងការព្យាបាល

មូលដ្ឋ្នន្ការថ្ទាំគឺ៖ លាងសមា្អ្តមុខរបួស ឃាត់ឈាម និងការពារមុខរបួស (រូបទី ១៥.៧)។
ដំបូង អ្នកត្ូវលាងមុខរបួសដោយទឹកស្អ្ត។ ដោយសរវត្ថុចូលពីខាងក្្ណមួយដ្លនៅស្សសល់នៅលើមុខ
របួសអាចបណ្ត្លឱ្យមានខ្ទុះ សូមលាងសមា្អ្តមុខរបួសយ៉្ងប្ុងប្យ័ត្នដោយទឹកស្អ្តដើម្បីជំរះវត្ថុចូលពីខាងក្្
ឬបាក់ត្រើដ្លនៅជុំវិញមុខរបួស។ ការធ្វើដូចន្ះក៏អាចជួយឃាត់ឈាមបានលឿនផងដ្រ ពីព្ះទឹកត្ជាក់បណ្ត្ល
ឱ្យសរស្ឈាមរួមតូច។ យកល្អសូមប្ើទឹកមា៉្សុីនដើម្បីលាងសមា្អ្តមុខរបួស។ ប្សិនបើអ្នកគ្ម្នទឹកស្អ្តប្ើប្ស់
ទ្នោះ គប្បីប្ើទឹកដប ឬទឹកត្ដ្លគ្ម្នដក់ស្ករជំនួសវិញ។ ក្នុងករណីគ្ម្នទឹកស្អ្ត ការប្ើថ្ន្ំសមា្ល្ប់ម្រោគអាចមាន
ប្យោជន៍ដ្រ។ សូមកុំប្ើទឹកថ្លុកដើម្បីលាងមុខរបួស ពីព្ះទឹកនោះអាចមានភា្ន្ក់ងរបង្ករោគ។
ជំពូកទី ១៥៖ ការសង្គ្ះបឋមនៅសលារៀន297

ឃាត់ឈាមប្សិនបើមានករណីហូរឈាម។ គ្បមុខរបួសដោយកំណត់ស្អ្ត (ប្ើស្ប្ជាការប្សើរ) ហើយប្ើ
កមា្ល្ំងសង្កត់ពីលើកន្ល្ងរុំនោះ។ ឈាមមានយន្តការកំណកឈាមរបស់វា (ឧទាហរណ៍ ផ្ល្ក្តបង្កើតជាឆ្នុកទប់កន្ល្ងធ្លុះធា្ល្យន្សរស្ឈាម បន្តដោយសកម្មភាពន្កតា្ត្កំណកដ្លបង្កើតជាដុំឈាមកក)។ របួសភាគច្ើនគឺហូរឈាម
ច្ញពីសរស្ឈាមឆ្ម្រៗ ឬសរស្ឈាមវ៉្នតូច (ឧទាហរណ៍ ឈាមហូរច្ញក្្) ហើយការហូរឈាមន្ះអាចឃាត់
បានដោយគ្្ន់ត្សង្កត់ផ្ទ្ល់ត្ង់មុខរបួស។ ក្នុងករណីមានការហូរឈាមតាមសរស្ឈាមអាទ្ ហើយល្ចព្្លៗ
មកមិនអាចឃាត់បានតាមការសង្កត់លើមុខរបួសរុំទ្នោះ សូមស្វ្ងរកការថ្ទាំព្យាបាលឱ្យបានឆប់។
នៅព្លលាងសមា្អ្តមុខរបួស និងឃាត់ឈាមបានហើយ សូមយកកំណត់ស្អ្ត (ស្ប្កាន់ត្ប្សើរ) មករុំមុខរបួស
ហើយមុខរបួសឱ្យស្អ្ត និងការពារកុំឱ្យស្ងួត។ ផ្ល្ស់ប្តូរស្ប្រុំតាមតម្ូវការបើវាកខ្វក់ដោយឈាម ឬខ្ទុះហូរ។1 លាងសមា្អ្ត

លាងសមា្អ្តមុខរបួសដោយទឹកស្អ្ត2 ឃាត់ឈាម

គ្បរបួសដោយកំណត់ស្អ្ត និងសង្កត់3 ការពារ

ប្ើកំណត់ស្អ្ត ឬបង់រុំ

រូបទី ១៥.៧៖ គន្លឹះក្នុងការថ្រក្សារបួស

អត្ថបទដកស្ង់ ១៥.៥៖ ការយកចិត្តទុកដក់ពិស្សនៅព្លព្យាបាលការហូរឈាម

ជំងឺឆ្លងមួយចំនួនដូចជា ជំងឺរលាកថ្លើមប្ភ្ទប្ និងជំងឺអ្ដស៍ត្ូវបានចម្លងតាមរយៈឈាម។ នៅព្លថ្ទាំអ្នករងរបួសដ្លមានហូរឈាម សូមពាក់ស្មដ្ជ័រ ឬប្ើថង់បា្ល្ស្ទិក សូមថ្ទាំដោយប្ុងប្យ័ត្នកុំឱ្យប៉ះផ្ទ្ល់
ជាមួយឈាមរបស់អ្នករបួស។ ក្នុងករណីបានប៉ះពាល់ឈាម សូមលាងសមា្អ្តជំរះជាមួយទឹកភា្ល្មៗ។
វាគ្ម្នបញ្ហ្នោះទ្ព្លអ្នករបួសប៉ះពាល់ឈាមរបស់ខ្លួនឯងផ្ទ្ល់មានការណ្នាំថ ព្លខ្លះក៏អាចឱ្យកុមារ
ដ្លមានរបួសព្យាយមឃាត់ឈាមដោយខ្លួនឯង ប្សិនបើរបួសនោះស្្ល ឬតូចតាច។
អត្ថបទដកស្ង់ ១៥.៦៖ ការគ្ប់គ្ងរបួសនៅខាងក្្ផ្ទះដ្លបណ្ត្លមកពីសត្វ ឬសត្វល្អិត

• ពស់ចឹក
ច្បាច់វត្ថុរាវច្ញ (ឈាម) ច្ញពីមុខរបួសដ្លពស់ចឹករួចដុសលាងវាឱ្យស្អ្ត ហើយរុំវាដោយកំណត់
ស្អ្ត។ រក្សាទីតាំងរបួសនៅកម្ិតមួយទាបជាងប្ះដូង និងរក្សាវាឱ្យនៅនឹងថ្កល់មួយកន្ល្ង។ ប្សិនបើមនុស្ស
ត្ូវចឹកដោយពស់មានពិស អ្នករបួសនឹងមានការឈឺចុកចាប់ខា្ល្ំង និងមានអារម្មណ៍រលាកភា្ល្មៗបនា្ទ្ប់ពីពស់ចឹកហើយ កន្ល្ងចឹកនោះនឹងចាប់ផ្តើមហើម។ នៅព្លអ្នកមិនប្្កដថ ពស់ពិសចឹក ឬយ៉្ងណ ប៉ុន្ត្អ្នករងរបួស
មានការឈឺចាប់ និងហើមខា្ល្ំង សូមស្វ្ងរកការថ្ទាំព្យាបាលពីគ្ូព្ទ្យដោយមិនបង្អង់ក្នុងករណីដ្លវាពិតជាពស់
ចឹកម្ន។ ប្សិនបើអ្នកស្គ្ល់ប្ភ្ទពស់ដ្លបានចឹក សូមប្្ប់គ្ូព្ទ្យឱ្យបានដឹងព្លទៅដល់មន្ទីរព្ទ្យ។
•សត្វខាំ
សត្វមានផ្ទុកបាក់ត្រើផ្ស្ងៗនៅក្នុងមាត់ ហើយការខាំរបស់សត្វអាចបណ្ត្លឱ្យមុខរបួសកើតជាខ្ទុះ ឬនាំឱ្យ298ជំពូកទី ១៥៖ ការសង្គ្ះបឋមនៅសលារៀន

មានជំងឺត្តាណុស។ ឆ្ក្ ឬឆ្ម្អនាថខាំអាចបណ្ត្លឱ្យមានជំងឺឆ្ក្ឆ្កួត (rabies)។ នៅក្នុងប្ទ្សកម្ពុជា ការស្ល្ប់
ដោយសរជំងឺឆ្ក្ឆ្កួតមានប្មាណជា ៨០០នាក់ ក្នុងមួយឆ្ន្ំៗ ហើយ ៤០% ន្ជនរងគ្្ះមានអាយុក្ម ១៤ឆ្ន្ំ។ 5ក្នុងករណីសត្វខាំ ចាំបាច់ត្ូវលាងជំរះមុខរបួសដោយទឹកស្អ្ត និងការពារដោយកំណត់ស្អ្ត (ស្ប្) ហើយអ្នករបួសត្ូវស្វ្ងរកការថ្ទាំព្យាបាលដោយមិនបង្អង់ឡើយ។
•ឃ្មុំទិច
ច្បាច់កន្ល្ងទិចឱ្យខា្ល្ំង ហើយលាងរបួសដោយច្បាច់យកវត្ថុរាវនោះច្ញ (ឈាម)។ សូមយកទ្និចឃ្មុំនៅ

ជាប់តង្ ក់ ន្លង្ ទិចនោះច្ញបើវានៅជាប់។ នៅព្លធ្វវាើ សូមធ្វដោើ យប្យត័ ្ន និងចៀសវាងការចាប់កាន់ទន្ ចិ ពីពះ្
វាអាចបណ្ត្លឱ្យជាតិពិសចូលក្នុងខ្លួនអ្នករបួស។ ណ្នាំឱ្យស្អំឱ្យត្ជាក់ដល់កន្ល្ងដ្លសត្វបានទិចដោយប្ើកន្ស្ងសើម។
ចំពោះមនុស្សដ្លធា្ល្ប់ឃ្មុំទិចពីមុន ហើយមានរោគសញ្ញ្ដូចជា កន្ទួល និងក្អួតចង្អ្រ ការទិចលើកក្្យ
អាចបង្កឱ្យមានប្តិកម្មខា្ល្ំង។ ប្តិកម្មស្ហុកខា្ល្ំង (Anaphylactic shock) គឺជាការសង្គ្ះបនា្ទ្ន់ផ្ន្កវ្ជ្ជសស្ត្
ហើយអ្នកដ្លត្ូវឃ្មុំទិចគួរត្ូវតាមដនប្ហ្ល ៣០នាទី បនា្ទ្ប់ពីទិច (សូមមើលជំពូកទី ៥)។របួសនៅខាងក្្ផ្ទះដ្លបណ្ត្លមកពីសត្វ និងសត្វល្អិតគឺអាចបង្ក្របាន។ បុគ្គលមា្ន្ក់ៗគួរត្ស្វ្ងយល់
ជាប្ចាំអំពីព័ត៌មានដ្លទាក់ទងនឹងតំបន់ដ្លសម្បូរសត្វពស់ ឃ្មុំ។ល។ ហើយចៀសវាងកន្ល្ងដ្លអាចជួប
សត្វទាំងនោះ។ ណ្នាំដល់កុមារអំពីរបៀបស្លៀកសម្លៀកបំពាក់ និងបំរុងប្យ័ត្ននៅព្លច្ញក្្ផ្ទះ។ វាក៏មាន
សរៈសំខាន់ក្នុងការចាត់វិធានការសុខភាពសធារណៈដូចជា ការគ្ប់គ្ងឆ្ក្ព្ និងការចាក់ថ្ន្ំបង្ក្រជំងឺឆ្ក្ឆ្កួត។5ខ. ជាំ គ្្ច បាក់ឆ្អឹង និងភា្ល្ត់ឆ្អឹង (រូបទី ១៥.៨)ជាំគឺជាលក្ខខណ្ឌមួយដ្លមានការប៉ះទង្គិចខា្ល្ំងដោយសរការដួល ការជល់គ្ន្ជាដើម ធ្វើឱ្យខូចខាតដល់ជាលិកា
ខាងក្្មស្ប្កទោះបីជាគ្ម្នស្ន្មរបួសនៅលើផ្ទ្ស្ប្កក៏ដោយដ្លបណ្ត្លឱ្យហូរឈាមខាងក្នុង។ ដោយសរវាអាចកើតមាននៅកន្ល្ងណមួយក៏បានន្រាងកាយមនុស្ស វាចាំបាច់ត្ូវមានការយល់ដឹងច្បាស់លាស់អំពីកម្ិតន្ហានិភ័យ និងលក្ខណៈរបស់វា។គ្្ចគឺជាស្ថ្នភាពមួយដ្លកមា្ល្ំងខា្ល្ំងទៅលើសនា្ល្ក់ដ្លបណ្ត្លឱ្យខូចខាតជាលិកាសនា្ល្ក់ដូចជា សរស្ពួរក្ង ឆ្អឹងសនា្ល្ក់ ឬឆ្អឹងខ្ចី។ គ្្ចជារឿយៗកើតឡើងត្ង់កជើង។ ជាពិស្សទម្ង់ន្ការគ្្ចដោយជើងបត់ចូល
ទៅខាងក្នុងបណ្ត្លឱ្យខូចខាតដល់ផ្ន្កខាងក្្ន្កជើងហៅថ ថោ្ល្ះកជើងដ្លជាទម្ង់គ្ចដ្លកើតមានជាញឹកញាប់។
បាក់ឆ្អឹងគឺជាឆ្អឹងបាក់ដ្លបណ្ត្លមកពីការប្ើកមា្ល្ំងខា្ល្ំងជាងកមា្ល្ំងរបស់ឆ្អឹង។ ក្នុងករណីកុមារកំពុងលូតលាស់ការបាក់ឆ្អឹងមិនព្ញល្ញដោយឆ្អឹងកោង ឬប្្ះគឺជាបញ្ហ្ទូទៅមួយបន្ថ្មពីលើការបាក់ឆ្អឹងព្ញល្ញដ្លឆ្អឹងត្ូវបាក់ទាំងស្ុង។
ភា្ល្ត់ឆ្អឹងគឺជាស្ថ្នភាពមួយដ្លផ្ទ្សនា្ល្ក់ន្ក្បាលសនា្ល្ក់ឆ្អឹង និងប្ហោងឆ្អឹងបានផ្ល្ស់ប្តូរច្ញពីទីតាំងដើមធម្មតាដោយសរត្កមា្ល្ំងពីខាងក្្ ហើយនៅជាប់នៅក្នុងទីតាំងមិនប្ក្តី។ ការភា្ល្ត់ឆ្អឹងជាទូទៅកើតឡើងនៅ
ត្ង់ស្ម្ ក្ងដ្ និងសនា្ល្ក់ថ្គ្ម។

ជំពូកទី ១៥៖ ការសង្គ្ះបឋមនៅសលារៀន299

①②③ក្បាលសនា្ល្ក់ប្ហោងសនា្ល្ក់សរស្ពួរគ្្ច

បាក់ឆ្អឹង1 បាក់ត្ង់ចំណុចភា្ជ្ប់ន្ឆ្អឹងត្ឯង2 បាក់ចុងឆ្អឹងទាំងពីរ និងខូចជាលិកាជុំវិញ

ជាលិកាសនា្ល្ក់ខូចខាត3 ផ្ន្កមា្ខ្ងន្ឆ្អឹងភា្ល្ត់ និងកោង

ភា្ល្ត់ឆ្អឹងក្បាលសនា្ល្ក់ និងប្ហោងសនា្ល្ក់ជាប់ក្នុងទីតាំងមិនប្ក្តីដោយសរ
កមា្ល្ំងខាងក្្រូបទី ១៥.៨៖ ភាពខុសគ្ន្រវាង គ្្ច បាក់ឆ្អឹង និងភា្ល្ត់ឆ្អឹង

គ. វិធីសស្ត្ RICE សម្្ប់របួស
មូលដ្ឋ្នន្ការថ្ទាំសម្្ប់លក្ខខណ្ឌទាំងន្ះរួមមាន ការដក់ឱ្យសម្្ក (Rest) ការស្អំទឹកកក (Ice)ការរុំរបួស (Compression) និងការភ្ងើយឡើង (Elevation) ទាំងអស់ន្ះហៅថ វិធីសស្ត្ RICE (រូបទី ១៥.៩)។ការដក់ឱ្យសម្្កសំដៅលើការដក់ឱ្យសម្្កមិនកម្ើកត្ង់កន្ល្ងរងរបួស។ វាជួយកាត់បន្ថយចលនា
កន្ល្ងរងរបួស និងបន្ថយការឈឺចាប់ក៏ដូចជា កាត់បន្ថយការហូរឈាម (ហូរឈាមខាងក្នុង) និងការហើម។ អ្នកត្ូវ
ប្្កដថអ្នករងរបួសផ្ល្ស់ទី ឬសម្្កក្នុងឥរិយបថដ្លបង្ក្រទម្ងន់កុំឱ្យសង្កត់លើកន្ល្ងរបួស។ការស្អំទឹកកកសំដៅលើការធ្វើឱ្យត្ជាក់ត្ង់កន្ល្ងរបួស។ វាជួយឱ្យសរស្ឈាមនៅក្នុងជាលិកាត្ង់កន្ល្ងមុខ
របួសរួមតូចដ្លជួយកាត់បន្ថយការហូរឈាម (ការហូរឈាមខាងក្នុង) និងការហើម។ វាក៏ជួយកាត់បន្ថយការឈឺចាប់
ពីមុខរបួសផងដ្រ។ វាមានការណ្នាំឱ្យប្ើទឹកដក់ទឹកកកនៅសីតុណ្ហភាពសូន្យអង្សាស្ដើម្បីស្អំឱ្យមានប្សិទ្ធភាព
ត្ជាក់ដល់ផ្ន្កជ្្ខាងក្នុង។ ដក់ដុំទឹកកក និងទឹកក្នុងថង់បា្ល្ស្ទិក ហើយដក់ស្អំលើមុខរបួស។ ស្អំនៅត្ង់មុខរបួស
ប្ហ្លរយៈព្លពី ១៥-២០នាទី បញ្ឈប់ការស្អំនៅព្លអ្នករងរបួសស្ពឹកល្ងដឹងឈឺនៅលើស្ប្ក ហើយបន្តស្អំនៅ
ព្លគត់ដឹងឈឺឡើងវិញ។ សូមបន្តធ្វើប្បន្ះម្តងទៀតក្នុងរយៈព្ល ៧២ម៉្ងដំបូង បនា្ទ្ប់ពីរងរបួសគឺជាអំឡុងព្លដ្លត្ូវបានចាត់ទុកថជាដំណក់កាលស្ួចស្្វ។
ការរុំរបួសពាក់ព័ន្ធនឹងការរុំកម្ិតសមល្មមនៅលើមុខរបួសដ្លបង្ក្រធាតុរាវរបស់កោសិកានៅក្នុងជាលិកា
មិនឱ្យហូរចូលតំបន់ផ្ស្ងទៀត ដូច្ន្ះវាកាត់បន្ថយការហូរឈាម (ហូរឈាមខាងក្នុង) និងការហើម។ សូមយកចិត្ត
ទុកដក់លើកម្ិតន្ការរុំរបួស ពីព្ះបើរុំតឹងព្កអាចធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់របត់ឈាម។ ពិនិត្យមើលពណ៌ចុងម្្មនិងស្ទ្បសីតុណ្ហភាពឱ្យសមល្មមដើម្បីធានាថ វាមិនប៉ះពាល់ដល់របត់ឈាម។ការភ្ងើយឡើងសំដៅលើការដក់មុខរបួសឱ្យនៅខ្ពស់ជាងកម្ិតប្ះដូង។ វាជួយសម្ួលដល់ការហូរត្ឡប់មក
វិញន្លំហូរឈាមមកកាន់ប្ះដូងដ្លជួយកាត់បន្ថយការហូរឈាម (ហូរឈាមខាងក្នុង) និងការហើម។300ជំពូកទី ១៥៖ ការសង្គ្ះបឋមនៅសលារៀន

ការសម្្ក (Rest)ការស្អំទឹកកក (Ice)ការរំុរបួស (Compression)ការភ្ងើយឡើង (Elevation)រូបទី ១៥.៩៖ វិធីសស្ត្ RICE ដើម្បីថ្ទាំព្យាបាលការរងរបួស

អត្ថបទដកស្ង់ ១៥.៧៖ ការរៀបចំសម្្ប់ការរងរបួសនៅសលារៀនកុមារអាចរងរបួសនៅតាមសលារៀន។ ដើម្បីចៀសវាងការភ័យស្លន់សោ្ល្ចំពោះហ្តុការណ៍ប្បន្ះសលារៀនចាំបាច់ត្ូវមានប្ព័ន្ធឆ្លើយតបទុកជាមុន។ ជាពិស្ស ការត្ៀមរៀបចំសម្្ប់គ្អាសន្នត្ូវត្មាន
រួមមាន បុគ្គលដ្លផ្តល់ការថ្មទាំ បុគ្គលដ្លត្ូវទាក់ទងឪពុកមា្ត្យ និងអ្វីដ្លត្ូវធ្វើនៅព្លត្ូវបញ្ជូនកុមាររងរបួសទៅមន្ទីរព្ទ្យ។ សហគមន៍ផ្ទ្ល់អាចមាន ឬគ្ម្នស្ថ្ប័នសុខាភិបាល ហើយអាចមានវិធីសស្្តផ្ស្ងៗគ្ន្ក្នុង
ការថ្ទាំ (ឧទាហរណ៍ សលារៀនដ្លមានគ្ូបង្ៀនសុទ្ធត្បុរសប្ហ្លមិនអាចផ្តល់ការថ្ទាំដល់ក្ម្ងស្ីបានឪពុកមា្ត្យ ឬអ្នកអាណព្យាបាលរបស់កុមារគ្ម្នលទ្ធភាពបង់ថ្ល្ព្យាបាល) វាមានការណ្នាំឱ្យសលារៀនសហការ
ធ្វើការជាមួយឪពុកមា្ត្យ ឬអ្នកអាណព្យាបាល និងអង្គការជំនាញក្នុងមូលដ្ឋ្នដើម្បីបង្កើតប្ព័ន្ធមួយន្ះឡើង។
អត្ថបទដកស្ង់ ១៥.៨៖ ការសង្គ្ះបឋមនៅតាមសលារៀនវាមានការណ្នាំឱ្យកញ្ចប់សមា្ភ្រៈសង្គ្ះបឋមជាមូលដ្ឋ្នមួយរួមមាន ទ្ម៉ូម៉្ត្ កន្ត្កាត់ក្ចក បង់រុំ
របួស មា៉្ស់ ស្ប្ សំលៀកបំពាក់ព្ទ្យ និងថ្ន្ំសមា្ល្ប់ម្រោគ ដើម្បីអាចឆ្លើយតបទៅនឹងការរងរបួស ឬបញ្ហ្សុខភាពនានា។ វាមានន័យថ ការសង្គ្ះបឋមដ្លផ្តល់នៅសលារៀនគឺគ្ន់ត្ជានីតិវិធីមួយដើម្បីទប់របួស ឬជំងឺជាបណ្ត្ះអាសន្នមិនឱ្យធ្ងន់ធ្ងរព្ក និងបន្ថយការឈឺចាប់ប៉ុណ្ណ្ះ វាមិនម្នជាការព្យាបាលតាមវ្ជ្ជសស្ត្
នោះទ្។ ជាគោលការណ៍ គ្ូបង្ៀនមា្ន្ក់ដ្លមិនម្នជាអ្នកផ្តល់ស្វាថ្ទាំសុខភាពមិនគួរប្ើផលិតផលឱសថទ្។
គោលការណ៍មួយន្គោលនយោបាយជាតិស្តីពីសុខភាពសិក្សាឆ្ន្ំ២០១៩ គឺការបង្កើត «បន្ទប់សុខភាព»សម្្ប់ការសង្គ្ះបឋម។ ន្ះបង្ហ្ញថ សលារៀននៅក្នុងប្ទ្សកម្ពុជាកំពុងចាប់ផ្តើមមានការិយល័យ
គិលានុបដ្ឋ្កបន្តិចម្តងៗ (សូមមើលជំពូកទី ១)។ ជាដំបូនា្ម្ន បន្ទប់សុខភាព ឬបន្ទប់ណមួយគួរបំពាក់នូវអ្វីដ្ល
ចាំបាច់សម្្ប់ការសង្គ្ះបឋមដូចជា កញ្ចប់ឧបករណ៍សង្គ្ះបឋម តុ កអី និងកូនគ្្។ បន្ថ្មពីលើការ
ផ្តល់ការសង្គ្ះបឋម បន្ទប់សុខភាពដើរតួនាទីជាមណ្ឌលសុខភាពក្នុងសលារៀន ពីព្ះពួកគ្រក្សារបាយការណ៍
ន្ការចូលមកពិនិត្យសុខភាព និងបញ្ជ្ក់អំពីព្លវ្លា ទីកន្ល្ង និងប្ភ្ទរបួស និងបញ្ហ្សុខភាពអ្វីខ្លះ
ដ្លបានកើតឡើងក៏ដូចជាវាយតម្ល្ការលូតលាស់របស់កុមារប្ចាំថ្ង្ (តាមរយៈការពិនិត្យសុខភាព) និងច្ករំល្កព័ត៌មានទាក់ទងនឹងសុខភាព។
ជំពូកទី ១៥៖ ការសង្គ្ះបឋមនៅសលារៀន301

៤.១.៥. រលាកការរលាកគឺជាការខូចខាតជាលិកាស្ប្កដ្លបណ្ត្លមកពីកម្ដ្។ ការឈឺចាប់អាចបន្តកើតមាន ហើយវាអាច
កាន់ត្ខា្ល្ំងឡើងទៅតាមព្លវ្លា។ ការរលាកត្ូវបានចាត់ថ្ន្ក់ជាការរលាកកម្ិតទី១ ទី២ និង ទី៣ (I, II, III)អាស្័យលើជម្្ន្ការខូចខាតន្ជាលិកា (រូបទី ១៥.១០)។ វាមានន័យថ ភាពធ្ងន់ធ្ងរន្ការរលាកត្ូវកំណត់
ដោយផ្អ្កមិនត្ឹមត្លើជម្្ន្ការខូចខាតស្ប្កនោះទ្ ប៉ុន្ត្រួមផ្សំនឹងទំហំដ្លវារងផលប៉ះពាល់ផងដ្រ។កាលណទំហំន្តំបន់ខូចខាតកាន់ត្ធំ ហើយជំរៅន្ការប៉ះពាល់កាន់ត្ជ្ នោះការរលាកនោះកាន់ត្មានភាពធ្ងន់ធ្ងរ។ទី ១ (ស្ប្កស្ទាប់ទី ១)ស្ប្កក្្ស្ប្កស្ទាប់ទី ២ សើៗស្ប្កក្នុងស្ប្កស្ទាប់ទី ២ ជ្្ស្ប្កស្ទាប់ទី ៣ (តំបន់រលួយ)ជាលិកាក្្មស្ប្កកម្ិតទី ១ការខូចខាតស្ប្កក្។្ ស្ប្កត្ង់កន្ល្ងន្ះមានពណ៌ក្ហម ហើយរោគសញ្ញ្រួមមាន ការឈឺចាប់ពឺតៗ និងក្ត្រលាក។ ការរលាកដោយសរកម្ដ្ថ្ង្គឺជាឧទាហរណ៍ន្ការរលាកកម្ិតទី ១។ការខូចខាតរាលដលដល់ស្ប្កក្នុង។ មានរលាកពីរប្ភ្ទគឺ ការរលាកស្ប្កសើៗ និងរលាកស្ប្កកម្ិតទី ២ជ្្។ ស្ប្កត្ង់កន្ល្ងន្ះមានពណ៌ក្ហមដោយមានពងប្ក។ ចំពោះការរលាកកម្ិតទី ២ អ្នករបួស
មានរោគសញ្ញ្ដូចគ្ន្នឹងអ្នកដ្លមានការរលាកកម្ិតទី ១ ដ្រ ខណៈព្លដ្លការរលាកកម្ិតទី ២ ជ្្គឺមិនសូវឈឺចាប់ទ្ដោយសរការខូចខាតដល់ប្ព័ន្ធប្សទវិញ្ញ្ណ។

កម្ិតទី ៣ការខូចខាតដល់ស្ទាប់ស្ប្កទាំងអស់ដ្លពាក់ព័ន្ធនឹងជាលិកាក្្មស្ប្ក។ តំបន់ន្ះមានពណ៌សហើយគ្ម្នការឈឺចាប់។
រូបទី ១៥.១០៖ ចំណត់ថ្ន្ក់ន្ការរលាក

ដើម្បីថ្ទាំការរលាក សូមធ្វើឱ្យត្ជាក់ដោយយកទឹកស្អំកន្ល្ងដ្លរងរបួសឱ្យបានឆប់តាមដ្លអាចធ្វើទៅបាន។
ចំពោះកន្ល្ងមុខរបួសណដ្លមិនអាចស្អំទឹកបាន សូមប្ើកន្ស្ងសើមត្ជាក់ស្អំ។ ហាមដក់ទឹកកកផ្ទ្ល់ត្ង់ន្ល្ង
មុខរបួស ពីព្ះវាអាចធ្វើឱ្យខូចស្ប្ក។ ស្អំកន្ល្ងរលាករហូតដល់ការឈឺចាប់បានធូរស្បើយ។ បនា្ទ្ប់ពីស្អំរួច សូមការពារ
កន្ល្ងរបួសដោយរុំនឹងស្ប្ ឬកំណត់ដ្លស្អ្ត។ កុំជោះពងប្ក ពីព្ះវាជួយការពាររបួស។ ពងប្កផ្ទុះអាចនាំឱ្យ
មានការឆ្លងបាក់ត្រើ។ ស្វ្ងរកការព្យាបាលពីគ្ូព្ទ្យចំពោះការរលាកកម្ិតទី ២ ឬការរលាកធ្ងន់ធ្ងរដ្លគ្បដណ្តប់លើ
ផ្ទ្ធំទូលាយ ឬការរលាកកម្ិតទី ៣។ ប្សិនបើមនុស្សមា្ន្ក់ទទួលរងការរលាកដោយសំលៀកបំពាក់ជាប់នឹងខ្លួនប្្ណ
ការព្យាយមដោះខអាវច្ញអាចបណ្ត្លឱ្យខូចខាតដល់ជាលិកាស្ប្កបាន។ កុំដោះសំលៀកបំពាក់ច្ញ ប៉ុន្ត្
ត្ូវស្អំកន្ល្ងរលាកពីលើសម្លៀកបំពាក់ ហើយស្វ្ងរកការព្យាបាលភា្ល្មៗ។302ជំពូកទី ១៥៖ ការសង្គ្ះបឋមនៅសលារៀន

អត្ថបទដកស្ង់ ១៥.៩៖ ការថ្ទាំរបួសបង្កើតឱកាសសម្្ប់ការអប់រំសុខភាព

យោងតាមស្ចក្តីណ្នាំអន្តរជាតិស្ដីពីការសង្គ្ះបឋម និងការជួយឱ្យមានដង្ហើមឆ្ន្ំ២០១៦1 យើងត្ូវ
បង្ៀនកុមារពីរបៀបជួយសង្គ្ះបឋម មិនត្ឹមត្នៅក្នុងថ្ន្ក់សុខភាពសិក្សាប៉ុណ្ណ្ះទ្ ប៉ុន្ត្ថ្មទាំងនៅ
ក្នុងថ្ន្ក់ផ្ស្ងៗទៀត និងការប្ើប្ស់ឱកាសច្ើនផ្ស្ងទៀតផងដ្រ។ គ្ូបង្ៀនត្ូវយល់ពីតួនាទីក្នុងការ
ថ្ទាំសុខភាពកុមារដ្លបានរងរបួសនៅសលារៀន។ លើសពីការបញ្ឈប់ការរងរបួសដោយការថ្ទាំព្យាបាល
គ្ូបបង្ៀនអាចយកឱកាសន្ះណ្នាំកុមារឱ្យគិតអំពីការបង្ក្រទប់ស្ក្ត់ និងការឆ្លើយតបទៅនឹងរបួសផ្ស្ងៗ។សម្្ប់កុមារការធ្វើដូច្ន្ះនៅព្លដ្លពួកគ្ទើបត្មានរបួសនឹងធ្វើឱ្យពួកគ្ឆប់យល់ដោយផ្តល់ឱកាសឱ្យ
ពួកគ្រៀនពីអ្វីដ្លពួកគ្អាចប្ើបានសម្្ប់ឆ្ន្ំក្យៗទៀត។៤.២. ការសង្គ្ះបឋមសម្្ប់ជំងឺនានា៤.២.១. ឈឺពោះ / រាករូស
ការឈឺពោះ ឬរាករូសជារឿយៗកើតឡើងដោយសរបញ្ហ្ប្ដប់រំលាយអាហារ។ ប៉ុន្ត្អ្នកខ្លះអាចត្អូញត្អ្រពីការ
ឈឺពោះដ្លបណ្ត្លមកពីបញ្ហ្ប្ព័ន្ធទឹកនោម ឬរោគស្ត្ី។ ចំពោះមូលហ្តុទាំងន្ះវាចាំបាច់ត្ូវធ្វើការវាយតម្ល្
ដោយហ្មត់ចត់ និងការត្ួតពិនិត្យសញ្ញ្ជីវិត ដើម្បីកំណត់កម្ិតន្ភាពធ្ងន់ធ្ងរ។
ដំបូង សូមសង្ក្តមើលអាការៈន្ការឈឺពោះរបស់បុគ្គលដ្លកំពុងឈឺ ហើយសួរថ តើគត់មានរោគសញ្ញ្ដូចជា
ក្អួត និងរាករូស ដ្រឬទ្។ សួរអ្នកជំងឺអំពីការបរិភោគអាហារ ការបត់ជើងតូច និងការមករដូវករណីអ្នកជំងឺជាស្ត្ី។ ប្សិនបើ
អ្នកជំងឺមានអាការក្អួតញឹកញាប់ ឬរាកបន្ថ្មពីលើការឈឺពោះ សូមសង្ស័យថ គត់ប្ហ្លមានជំងឺរលាកក្ពះពោះវៀន(សូមមើលជំពូកទី ៧)។ ប្សិនបើវាមិនម្នជាករណីបនា្ទ្ន់ សូមទុកអ្នកជំងឺឱ្យនៅស្ងៀមហើយតាមដនស្ថ្នភាព
របស់ពួកគត់។ ប្សិនបើគត់កំពុងមានជំងឺរាករូស សូមឱ្យគត់ផឹកទឹកលាយអំបិលបំព្ញការបាត់បង់ជាតិទឹក(ទឹកអ្ឡិចត្ូលីត) ក្នុងចំនួនតិច និងញឹកញាប់ដើម្បីចៀសវាងកង្វះជាតិទឹក។
អត្ថបទដកស្ង់ ១៥.១០៖ ការបញ្ច្ញកាកសំណល់រាងកាយ/កម្អួតសលារៀនគឺជាកន្ល្ងដ្លមនុស្សរស់នៅជាក្ុម ហើយចាំបាច់ត្ូវចោលកាកសំណល់ពីរាងកាយមនុស្ស
ឬកម្អួតឱ្យបានត្ឹមត្ូវ ពីព្ះវាជាប្ភពន្ការបង្ករោគ។ ការបោះចោលកាកសំណល់រាងកាយ ឬកម្អួតមិន
ត្ឹមត្ូវអាចបណ្ត្លឱ្យមានការរើករាលដលន្ជំងឺផ្ស្ងៗ (ដូចជា ជំងឺចុះក្អួត (norovirus infection))តាមរយៈកាកសំណល់ទាំងនោះ។ ដូច្ន្ះវាចាំបាច់ដ្លគ្ូបង្ៀនមានចំណត់ការក្នុងការចោលកាកសំណល់ឱ្យ
បានត្ឹមត្ូវ។ ការណ្នាំអំពីការចោលកាកសំណល់មានដូចខាងក្្ម (រូបទី ១៥.១១)។i.

ស្លៀកពាក់បរិកា្ខ្រការពារ (យ៉្ងហោចណស់ពាក់មា៉្ស់ និងស្្មដ្បា្ល្ស្ទីក មា៉្ស់ និងស្្មដ្ប្ើម្តងបោះចោលគឺកាន់ត្ល្អ)។ ក្នុងករណីមានកន្ល្ងបិទជិត ត្ូវធ្វើយ៉្ងណឱ្យមានខ្យល់ច្ញចូល។ii. យកកន្ស្ងក្ដសកោសប្មូលកាកសំណល់រាងកាយ / កម្អួតទុកមួយដុំ ដើម្បីការពារការរើករាលដល។iii. ដក់កាកសំណល់រាងកាយ/កម្អួត និងកន្ស្ងក្ដសដ្លប្ើរួចក្នុងថង់បា្ល្ស្ទិកបិទឱ្យជិត ហើយបោះចោល។iv. សមា្ល្ប់ម្រោគនៅកន្ល្ងដ្លបានប្ឡាក់ដោយកាកសំណល់រាងកាយ ឬកម្អួតដោយប្ើថ្ន្ំសមា្ល្ប់ម្រោគ។
កម្អួតអាចរាត់រាយសព្វកន្ល្ង។ ដូច្ន្ះត្ូវសមា្ល្ប់ម្រោគក្នុងរង្វង់ ២ម៉្ត្ ជុំវិញកន្ល្ងប្ឡាក់ដោយបាញ់ពី
ក្្ចូលទៅខាងក្នុង។ បោះចោលកន្ស្ងក្ដស មា៉្ស់ និងស្្មដ្ដ្លប្ើរួចក្នុងថង់បា្ល្ស្ទិក។v. បនា្ទ្ប់ពីធ្វើរួចរាល់ ត្ូវលាងដ្របស់អ្នកជាមួយសប៊ូ និងខ្ពុរមាត់។

ជំពូកទី ១៥៖ ការសង្គ្ះបឋមនៅសលារៀន303

រូបទី ១៥.១១៖ ការចោលកាកសំណល់រាងកាយ / កម្អួត៤.២.២. ឈឺក្បាល
ឈឺក្បាលអាចកើតឡើងដោយសរកតា្ត្ផ្ស្ងៗគ្ន្។ ពិនិត្យមើលសញ្ញ្រស់របស់អ្នកជំងឺ ហើយសួរអំពីអាការៈ
ន្ការឈឺក្បាលឱ្យបានលម្អិត (ឧទាហរណ៍ តើចាប់ផ្តើមឈឺក្បាលនៅព្លណ? តើឈឺក្បាលប្បណ? តើឈឺរយៈព្លប៉ុនា្ម្នហើយ?)ជាដំបូង សូមពិនិត្យមើលការប៉ះទង្គិចណមួយ។ ប្សិនបើអ្នកជំងឺមានការប៉ះទង្គិច ក្អួត និងបាត់បង់ស្ម្រតីវាជា
ជំងឺដ្លត្ូវព្យាបាលបនា្ទ្ន់ប្បវ្ជ្ជសស្ត្។ ការឈឺក្បាលផង គ្ុនក្ត្ខា្ល្ំងផង និងប្កាច់ផង ក៏ត្ូវការការយកចិត្ត
ទុកដក់ជាពិស្សផងដ្រ។ ពិនិត្យរកមើលការហៀរសំបោរ និងវាយតម្ល្ស្ថ្នភាពបំពង់កផងដ្រ។ ចំពោះបញ្ហ្ត្ចៀក
ច្មុះ និងបំពង់កក៏អាចជាមូលហ្តុន្ការឈឺក្បាលដ្រ។
ប្សិនបើអ្នកជំងឺមានសញ្ញ្ជីវិតធម្មតា និងមានត្រោគសញ្ញ្ស្លៗទ្នោះ សូមឱ្យគត់សម្្ក និងតាមដន
ស្ថ្នភាពរបស់គត់។ ដោយសរការឈឺក្បាលអាចបណ្ត្លមកពីទមា្ល្ប់ន្ការរស់នៅមិនទៀងទាត់ រួមទាំងការគ្ងមិនលក់
និងឈឺភ្ន្កដោយសរសំឡឹងច្ើនព្ក ដូច្ន្ះសំខាន់ត្ូវពិនិត្យឡើងវិញអំពីជីវិតប្ចាំថ្ង្របស់គត់។៤.២.៣. គ្ុនក្ត្
គ្ុនក្ត្គឺជាប្តិកម្មរាងកាយឆ្លើយតបទៅនឹងការឆ្លងម្រោគ ឬបាក់ត្រើផ្ស្ងៗ។ ពិនិត្យមើលសញ្ញ្ជីវិត និងសង្ក្ត
មើលស្ថ្នភាពទូទៅរបស់អ្នកជំងឺ។ ជាទូទៅគ្ុនក្ត្មានសីតុណ្ហភាព ៣៨អង្សាស្ ឬខ្ពស់ជាងន្ះចាត់ទុកថជា
សីតុណ្ហភាពរាងកាយខ្ពស។់ មនុស្សមា្ន្ក់គ្ុនញាក់នៅព្លសីតុណ្ហភាពរាងកាយឡើងខ្ពស់។ ក្នុងអំឡុងព្លមានគ្ុនក្ត្
សូមឱ្យអ្នកជំងឺគ្ងដោយស្ងៀមស្ង្ត់ ហើយផឹកទឹកលាយអំបិល (ទឹកអ្ឡិចត្ូលីត) ដើម្បីការពារកង្វះជាតិទឹក។
ប្សិនបើគត់មានអាការៈញាក់ សូមយកភួយ ឬកន្ស្ងដណ្តប់ឱ្យគត់។ ប្សិនបើគត់ប្កញើស សូមឱ្យគត់ផ្ល្ស់ប្តូរ
សំលៀកបំពាក់។ ប្សិនបើមនុស្សមា្ន្ក់មានគ្ុនក្ត្ និងឈឺក្បាលធ្ងន់ធ្ងរ/ឈឺពោះ ឬក្អួត សូមស្វ្ងរកការព្យាបាល
ជាបនា្ទ្ន់ ព្្ះគត់អាចមានហានិភ័យធា្ល្ក់ក្នុងស្ថ្នភាពធ្ងន់ធ្ងរ។304

ជំពូកទី ១៥៖ ការសង្គ្ះបឋមនៅសលារៀន

អត្ថបទដកស្ង់ ១៥.១១៖ យន្តការន្ការប្ថើ ំ្្ន ការថ្ទាំ និងព្យាបាលដោយខ្លនួ ឯងប្កបដោយការទទួលខុសត្វូ

នៅក្នុងស្ចក្តីណ្នាំស្តីពីការប្ើប្ស់ផលិតផលឱសថ (ស្ចក្តីណ្នាំស្តីពីការវាយតម្ល្បទបញ្ញត្តិន្ផលិតផលឱសថសម្្ប់ការប្ើថ្ន្ំដោយខ្លួនឯង) អង្គការ WHO បានណ្នាំឱ្យអនុវត្តការថ្ទាំ និងការប្ើថ្ន្ំដោយ
ខ្លួនឯងប្កបដោយការទទួលខុសត្ូវដ្លបុគ្គលមា្ន្ក់ៗទទួលខុសត្ូវចំពោះសុខភាព និងការថ្ទាំដោយខ្លួនឯងសម្្ប់ «ជំងឺតូចតាច» ផ្ន្ករាងកាយ និងផ្លូវចិត្តដ្លមិនត្ូវការការព្យាបាលដោយមធ្យាបាយន្ការក្សម្ួល
ក្នុងការរស់នៅប្ចាំថ្ង្របស់ពួកគ្ និងការប្ើប្ស់ផលិតផលឱសថដ្លគ្ម្នវ្ជ្ជបញ្ជ្។6,7 រាងកាយមនុស្សមាន
ប្ព័ន្ធការពារពីកំណើត និងប្ព័ន្ធផ្ស្ងៗដ្លផ្តល់ឱ្យរាងកាយរបស់យើងនូវសមត្ថភាពក្នុងការជាសះស្បើយពីជំងឺ(យន្តការព្យាបាលដោយខ្លួនឯង) (សូមមើលជំពូកទី ៧)។ ឧទាហរណ៍ ការមានគ្ុនក្ត្ ឬហើមរលាកមានន័យថ ប្តិកម្មការពាររបស់រាងកាយយើងកំពុងព្យាយមកមា្ច្ត់ម្រោគ និងជំងឺយយីដទ្ទៀតពីក្នុងរាងកាយ។ បន្ថ្ម
ពីលើការប្ើប្ស់ស្វាកម្មថ្ទាំសុខភាព យើងក៏អាចប្ើប្ជា្ញ្របស់យើងដើម្បីប្កាន់យកអាកប្បកិរិយរស់នៅប្ចាំថ្ង្ដ្លមានប្សិទ្ធភាពក្នុងការជួយឱ្យរាងកាយយើងមានសុខភាពល្អឡើងវិញដូចជា ការទទួលទានអាហារដ្លមានតុល្យភាពល្អ និងការគ្ងឱ្យបានគ្ប់គ្ន់ ហើយគ្ប់យ៉្ងគឺអាស្័យលើរោគសញ្ញ្ជាក់លាក់ដ្លយើងកំពុងជួបប្ទះ។
ទោះជាយ៉្ងណក៏ដោយក្នុងករណីខ្លះ ការថ្ទាំ ឬការប្ើថ្ន្ំដោយខ្លួនឯងអាចមានផលប៉ះពាល់អវិជ្ជមាន។ដើម្បីលើកកម្ពស់ការថ្ទាំ និងការប្ើថ្ន្ំដោយខ្លួនឯងឱ្យទទួលបានជោគជ័យ ចាំបាច់ត្ូវលើកកម្ពស់ការផ្តល់អំណចដល់សង្គមផងដ្រ ក្នុងគោលបំណងលើកកម្ពស់ការអប់រំសុខភាព ចំណ្ះដឹងទូទៅ និងស្ថ្នភាពស្ដ្ឋកិច្ចសង្គម។
អត្ថបទដកស្ង់ ១៥.១២៖ ការជួយប្ះដូង/សួតឱ្យដំណើរការឡើងវិញ និងឧបករណ៍វាស់ចង្វ្ក់ប្ះដូងស្វ័យប្វត្តិ (AED)• ហ្តុអ្វីបានជាត្ូវការជួយប្ះដូង / សួតឱ្យដំណើរការឡើងវិញ (Cardiopulmonary resuscitation (CPR))?
ប្សិនបើអ្នកឃើញអ្នកជំងឺដ្លត្ូវការសង្គ្ះបនា្ទ្ន់ដូចជា អ្នកដ្លសន្លប់បាត់ស្ម្រតី គំងប្ះដូង ឬថប់ដង្ហើម
អ្នកអាចអាចជួយសង្គ្ះជីវិតអ្នកជំងឺបាន ប្សិនបើអ្នកអនុវត្តិវិធីជួយប្ះដូង/សួតឱ្យដំណើរការឡើងវិញ (CPR)។ទោះបីជាអ្នកជាមនុស្សធម្មតាមា្ន្ក់ដ្លមិនម្នជាអ្នកផ្តល់ស្វាថ្ទាំសុខភាពក៏ដោយ ត្ប្សិនបើអ្នកបានទទួលការបណ្តុះបណ្ត្ល និងអាចអនុវត្តនូវវិធី CPR ឱកាសរស់រានមានជីវិតន្អ្នកដ្លកំពុងសង្គ្ះមានច្ើន
ប្សិនបើអ្នកធ្វើចលនាទ្ូងខណៈព្លរង់ចាំរថយន្តសង្គ្ះមកដល់បនា្ទ្ប់ពីទាក់ទងស្វាព្យាបាល។CPR គឺជាបច្ច្កទ្សមួយដើម្បីស្ត្រលំហូរឈាម និងការដកដង្ហើមដោយខ្លួនឯងរបស់អ្នកជំងឺដ្លកំពុងស្ថិត
នៅក្នុងសភាពគំងប្ះដូង។ ការធ្វើចលនាទ្ូងជួយបង្កើនលំហូរឈាមទៅកាន់ខួរក្បាល និងប្ះដូងតាមរយៈ
ការសង្កត់ទៅលើតំបន់ជុំវិញប្ះដូង (រូបទី ១៥.១២)។ ប្សិនបើអ្នកដ្លបានឃើញអ្នកជំងឺរួចអនុវត្តវិធី CPRភា្ល្មៗ នោះឱកាសរស់រានមានជីវិតរបស់អ្នកជំងឹនឹងមានច្ើន។ 8,9i.

យកប្អប់ដ្មា្ខ្ងដក់ចំកណ្ត្លទ្ូងអ្នកជំងឺហើយយកប្អប់ដ្មា្ខ្ងទៀតដក់លើ
ប្អប់ដ្ទីមួយii. សង្កត់ត្ង់ចុះមកលើដើមទ្ូងរក្សាក្ងដ្របស់អ្នកឱ្យត្ង់ហើយដក់ស្ម្របស់អ្នក
នៅពីលើចំណុចសង្កត់

សង្កត់ ១០០ដង ក្នុង ១នាទីសង្កត់ចុះក្្មប្វ្ង ៥សង់ទីម៉្ត្រូបទី ១៥.១២៖ គន្លឹះក្នុងការសង្កត់ទ្ូងជំពូកទី ១៥៖ ការសង្គ្ះបឋមនៅសលារៀន305•បង្កើនការប្ើប្ស់ឧបករណ៍ AED
ពាក្យ AED មកពីពាក្យព្ញ ឧបករណ៍ស្ទង់ចរន្តប្ះដូងស្វ័យប្វត្តិ (automated external defibrillator)។AED គឺជាឧបករណ៍ព្ទ្យដ្លអាចវិភាគអគ្គិសនីចង្វ្ក់ប្ះដូង និងបង្កើតចរន្តចង្វ្ក់ប្ះដូង (ឧទាហរណ៍ ការបញ្ជូនចរន្តអគ្គិសនីទៅប្ះដូងដើម្បីកំណត់ចង្វ្ក់ធម្មតាឡើងវិញ) ហើយមនុស្សទូទៅអាចប្ើឧបករណ៍ន្ះបាន(រូបទី ១៥.១៣)។ នៅព្លអ្នកបើកកុងតាក់ ឧបករណ៍ AED វានឹងផ្តល់ការណ្នាំជាសំឡ្ង។ នៅព្លអ្នកដក់បន្ទះស្ទង់ទាំងគូទៅតំបន់ទ្ូង ការវិភាគដោយស្វ័យប្វត្តិន្អគ្គិសនីល្ខន្ប្ះដូងនឹងត្ូវបានដំណើរការ។ប្សិនបើការស្ទង់ចង្វ្ក់ប្ះដូងគឺត្ូវការ នោះនឹងមានការណ្នាំជាសំឡ្ងអំពីរបៀបដំណើរការ។ ចុចប៊ូតុងស្ទង់ចង្វ្ក់ប្ះដូង ដើម្បីចាប់ផ្តើមស្ទង់ចង្វ្ក់ប្ះដូង។ នៅព្លដ្លមនុស្សមា្ន្ក់គំងប្ះដូង ត្មិនបានស្ទង់ចង្វ្ក់ប្ះដូង អត្្ន្ការរស់រានមានជីវិតរបស់ពួកគ្ថយចុះពី ៧-១០% រៀងរាល់នាទី។8,9 ដូច្ន្ះវាចាំបាច់ណស់
ត្ូវប្ើឧបករណ៍ AED តាំងពីគ្ដំបូងដ្លអាចធ្វើទៅបានដើម្បីជួយសង្គ្ះជីវិតរបស់ពួកគ្។
នៅប្ទ្សកម្ពុជាមិនទាន់មានការយល់ដឹងច្ើនអំពីឧបករណ៍ AED នៅឡើយទ្ និងគ្ម្នទីតាំងច្ើន
ដ្លមានឧបករណ៍ AED នោះទ្ ទោះបីជាគ្បាននិងកំពុងប្ើជាទូទៅបន្តិចម្តងៗក៏ដោយ។ នៅភ្នំព្ញកីឡាករ
បាល់ទាត់ជនជាតិជប៉ុនមា្ន្ក់បានបរិចា្ច្កឧបករណ៍ AED ន្ះមួយគ្ឿងដើម្បីដក់នៅកីឡដ្ឋ្ន KMH ហើយមួយទៀតដក់នៅផ្សារអីុអនផងដ្រ។ គ្បានរំពឹងថ នាព្លខាងមុខនឹងមានការប្ើប្ស់ឧបករណ៍ AED
កាន់ត្ច្ើន ជាពិស្សនៅកន្ល្ងដ្លមានមនុស្សច្ើនប្មូលផ្តុំគ្ន្ហើយគ្្ះថ្ន្ក់ងយនឹងកើតឡើង។ ប៉ុន្ត្ក្នុងព្លជាមួយគ្ន្ន្ះ គ្ចាំបាច់របង្កើតឱកាសបន្ថ្មទៀតដើម្បីរៀនពីរបៀបប្ើប្ស់ឧបករណ៍ AED ដោយផ្ទ្ល់សម្្ប់មនុស្សឱ្យបានច្ើនតាមដ្លអាចធ្វើទៅបាន។•ចំណុចពិស្សគួរប្ុងប្យ័ត្ននៅព្លធ្វើ CPR(1) ប្សិនបើអ្នកជំងឺជាកូនក្ម្ង អ្នកត្ូវសម្បសម្ួលតម្ូវចំណុច និងជម្្ក្នុងការសង្កត់ សូមគិតទៅតាម
ទំហំតូចន្ដងខ្លួន។(2) ការណ្នាំជំហានក្នុងការធ្វើ CPR គួរត្ូវធ្វើបច្ចុប្បន្នភាព។ អ្នកត្ូវពិនិត្យព័ត៌មានថ្មីជាងគ្។រូបទី ១៥.១៣៖ ឧទាហរណ៍ន្ការប្ើប្ស់ឧបករណ៍ AED306

ជំពូកទី ១៥៖ ការសង្គ្ះបឋមនៅសលារៀន

លំហត់សម្រ្រប់ការគិត និងការស្រ្រវជ្រ្រវបន្ថ្រម
[១៥-១] ស្វ្ងយល់អំពីការរងរបួសក្នុងចំណមកុមារនៅកម្ពុជា ហើយពិភាក្សាអំពីវិធីការពារការរងរបួស។
[១៥-២] ឧបមាថ កុមារអាចមានរបួសអ្វីមួយដូចជា ការកកិត ឬការមុត ចូរពិភាក្សាអំពីវិធីសស្ត្បង្ៀនកុមារ
ពីរបៀបថ្ទាំរបួស។[១៥-៣] ទាក់ទងនឹងជំហានន្ការសង្គ្ះបឋមដ្លត្ូវបានអនុវត្តក្នុងជីវិតប្ចាំថ្ង្។ ចូរពិភាក្សាអំពីភស្តុតាងវិទ្យាសស្ត្ប្ភ្ទណខ្លះដ្លជាមូលដ្ឋ្នសម្្ប់ជំហានទាំងនោះ និងថតើមានអ្វីបន្ថ្មទៀតដ្លអាចធ្វើដើម្បីក្លម្អ។
[១៥-៤] ចូរក្ឡ្កមើលបទពិសោធន៍ផ្ទ្ល់ខ្លួនរបស់អ្នក ឬនរណមា្ន្ក់ដ្លនៅជិតអ្នកអំពីការរងរបួស ឬជំងឺ
កាលពីអតីតកាល ហើយឆ្លុះបញ្ច្ំងអំពីការថ្ទាំនាព្លនោះ តើមានសកម្មភាពឆ្លើយតបអ្វី និងអ្វីដ្លអ្នក/ពួកគ្អាចធ្វើ និងមិនអាចធ្វើបាន។ ចូរពិភាក្សាអំពីបញ្ហ្នានាដ្លប្ទ្សកម្ពុជាជួបប្ទះ។

ជំពូកទី ១៥៖ ការសង្គ្ះបឋមនៅសលារៀន307

ឯកសរយោង៖1.

The International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies. International first aid and resuscitation guidelines 2016
https://www.ifrc.org/Global/Publications/Health/First-Aid-2016-Guidelines_EN.pdf2.

Jain S, Iverson LM. Glasgow Coma Scale.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513298/

3.

Foundation for Ambulance Service Development: Report of the committee for the criteria for determining levels of severity andurgency during an emergency medical evacuation. 2004
https://www.mhlw.go.jp/shingi/2009/08/dl/s0825-6c.pdf

4.

WHO. Hypertension
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/hypertension

5.

Pasteur Institute in Cambodia. Rabies Prevention Centers – Pasteur Institute in Cambodia (pasteur-kh.org)
https://www.pasteur-kh.org/rabies-prevention-centers/6.

WHO. The benefits and risks of self-medication. WHO Drug Information. 14:1-2. 2000
https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/57617/WDI_2000_14_n1_p1-2_eng.pdf?sequence=1&isAllowed=y7.

Bennadi D. Self-medication: A current challenge. Journal of Basic and Clinical Pharmacy. 5.19-23. 2014
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4012703/

8.

American Heart Association: Hands-only CPR
https://international.heart.org/en/hands-only-cpr

9.

Larsen MP, Eisenberg MS, Cummins RO, et al. Predicting survival from out-of hospital cardiac arrest: a graphic model.
Annals of Emergency Medicine. 22:1652–8. 1993https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2600120/pdf/649.pdf

308ជំពូកទី ១៥៖ ការសង្គ្ះបឋមនៅសលារៀន