Ver1.0

農業技能測定試験कृ िष सीप मूल्याङ्कन परीक्षा
テキスト 耕種農業全般《पाठ्यपुस्तक： समग्र कृ िष खेती》ネパール語版

नेपाली भाषा सं स्करण

Japa

一般社団法人 全国農業会議所

रािष्ट्रय कृ िष पिरषद्

National Chamber of Agriculture（NCA）

विगतमा गरिएका सं शोधनसं स्करण सङ्ख ्यासं शोधन मितिसं शोधन रूपरेखासं शोधित ठाउँ हरू

1.02020 साल फे ब्रुअरी 17 तारिख

पहिलो सं स्करण प्रकाशित गरियो।

पहिलो सं स्करण प्रकाशित गरियो।

प्रारम्भिक
जापानको कृ षि फार्महरूमा श्रमिकको अत्यन्तै अभाव भइरहेको छ। तसर्थ हाम्रो देशको कृ षि फार्महरूमा सक्रिय भूमिका खेल्न सक्ने
विदेशी मानव सं साधन (विदेशी कृ षि सहयोग मानव सं साधन) लाई श्रम शक्तिको रूपमा जापानमा भित्र्याउने नयाँ कार्य ढाँचाको रूपमा
निर्दिष्ट सीप प्रणालीको स्थापना गरिएको छ। जापानको कृ षिलाई कायम राख्ने र कृ षि क्षेत्रको विकासलाई धान्ने प्रणालीको रूपमा विदेशी
प्राविधिक प्रशिक्षार्थी प्रणालीका साथसाथै यस प्रणाली प्रतिको आशा पनि बढिरहेको छ।यस प्रणाली मार्फ त विदेशी नागरिकले जापानको कृ षि फार्महरूमा काम गर्नको लागि, सरकारले तोके को कृ षि सम्बन्धी ज्ञान, सीप जस्ता
आवश्यकताहरू पूरा गर्नुपर्ने हुन्छ।
त्यसको लागि कृ षि, वन र मत्स्यपालन मन्त्रालयको सहयोगमा राष्ट्रिय कृ षि परिषदल् े आर्थिक वर्ष 2019 देखि, जापान प्रवेश अघि नैविदेशी नागरिकको कृ षि आदिसँ ग सम्बन्धित ज्ञान तथा सीपको जाँच तथा मूल्याङ्कन गर्ने परीक्षा (कृ षि सीप मूल्याङ्कन परीक्षा) सञ्चालन गर्ने
निर्णय भएको छ। यी मध्ये, ①समग्र कृ षि खेती, र ②समग्र पशुपालन कृ षि नामक दईु प्रकारका परीक्षाहरू सञ्चालन गरिनेछ।यो पाठ्यपुस्तकमा तस्बिर र चित्रको प्रयोग गरी, समग्र कृ षि खेतीको परीक्षा दिने व्यक्तिले थाहा पाउनुपर्ने ज्ञान र सीपबारे सजिलोसँ गबुझ्न सक्ने व्यवस्था गरिएको छ। परीक्षार्थीको अध्ययनमा यो पाठ्यपुस्तकले सहयोग पुर्‍याउँ छ र उपयोगी हुन्छ भन्ने हामीले आशा गरेका
छौ।ंसाथै समग्र कृ षि खेतीको परीक्षामा जापानमा कृ षिको काम गर्नको लागि आवश्यक जापानी भाषाको ज्ञान छ वा छै न जाँच तथामूल्याङ्कन गर्ने उद्देश्यका परीक्षा प्रश्नहरू पनि समावेश गरिएको छ। परीक्षाको लागि, राष्ट्रिय कृ षि परिषदल् े अलग्गै तयार गरेको जापानी
भाषा अध्ययन गर्ने पाठ्यपुस्तकको पनि उपयोग गर्नुहोस्।
अन्त्यमा, पाठ्यपुस्तक तयार गर्दा ठू लो सहयोग पुर्‍याउनुहुने उचुनोमिया विश्वविद्यालयका पूर्व प्राध्यापक योसिकाजु यामाकी ज्यू(फलफू लको रूख), युकिओ ओहासी ज्यू (सं रक्षित सं रचनामा गरिने कृ षि), तादासी नागासीमा ज्यू (धान खेती) र तोमोमी हिरासावा ज्यू(खेती) लगायतका प्रत्येक कृ षि सीप मूल्याङ्कन परीक्षा निर्माण समिति, खेती उपसमितिका सदस्यहरूप्रति हामी हार्दिक कृ तज्ञता व्यक्त
गर्दछौ।ं

2019 साल सेप्म्बटे रराष्ट्रिय कृ षि परिषद्

विषय सूची１ जापानमा गरिने सामान्य खेतीधान खेती……………………… 1तरकारी… …………………… 1फलफू लको रूख………………… 1２ सामान्य कृ षि खेतीप्रत्येक अङ्गको विकास… ………… 2रोपण प्रणाली र खेतीको प्रकार… … 4
बीउ रोप्ने… …………………… 5बेर्ना उमार्ने र बेर्ना सार्ने… ………… 6सिचँ ाइ (पानी हाल्ने)… ………… 8बिरुवा हुर्काउने माटो…………… 10माटो तयार गर्ने… …………… 12
लगातार खेतीको कारण हुने क्षति…… 15
मलहरू……………………… 16

 मल हाल्ने…………………… 19
 ड्याङ पार्ने…………………… 21
 टुप्पो चुँड्ने, पात हटाउने, फल पतल्याउने…… 22
 कृ त्रिम पराग सेचन… ………… 23
 हाँगा छाँटकाँट, थाँक्रो… ……… 23
 बाली सङ्कलन………………… 24
 छोप्ने सामग्रीको प्रयोग… ……… 25
 रोग तथा हानिकारक कीरा र घाँस, झारआदि नियन्त्रण सम्बन्धी ज्ञान�� 27

３ सुरक्षा तथा स्वच्छता ृ षि मेसिनहरू प्रयोग गर्ने
कसुरक्षित तरिका����� 30कीटनाशक छर्ने… …………… 32
वि द्युत आपूर्ति र पेट्रोलियम
पदार्थको ह्यान्डलिङ���� 34किसिमअनुसार वर्गीकरण रमिलाएर व्यवस्थापन गर्ने�� 36स ुरक्षित ढंगमा स्टेपल्याडर प्रयोग
गर्ने तरिका������� 37

４ धान खेतको कामबीउको तयारी………………… 38
बेर्ना उमार्ने…………………… 39
खेतको व्यवस्थापन… ………… 40
बाली सङ्कलन(धान काट्ने)……… 42

समायोजन तथा ढुवानी………… 42
बाली सङ्कलन पछि खेतको
व्यवस्थापन������ 42

５ बारी तथा तरकारीको कामखेती बिरुवाको विशेषता………… 45
ब ारी तथा तरकारी खेती व्यवस्थापन� 51

बीउ………………………… 52

６ सं रक्षित सं रचनामा गरिने कृ षि कार्यस ं रक्षित सं रचनामा गरिने कृ षिबालीका विशेषताहरू���� 55
संरक्षित सं रचनाको किसिमहरू रबनावट�������� 57
स ं रक्षित सं रचनामा छोप्न प्रयोग गरिने सामग्रीर ती सामग्रीका विशेषताहरू�� 58

स ं रक्षित सं रचना भित्रको
उपकरणहरू������ 60वातावरण व्यवस्थापन… ……… 62विकास जाँच… ……………… 64
हाइड्रोफोनिक कल्चर… ……… 65बेर्ना उमार्ने विधि……………… 66

7 फलफू ल खेतीको काम लफू लको रूखको परिभाषा रफकिसिमहरू������� 68फलफू ल खेतीको विशेषता… …… 68फलफू लको रूखको खेतीव्यवस्थापन������ 71

 लफू लको रूखको सं रक्षित सं रचनामा
फगरिने खेती������� 85मुख्य फलफू लको रूखहरूको
विशेषता र खेती व्यवस्थापन� 85फलफू लको रूखमा प्रयोग गरिने कृ षिसामग्री तथा कृ षि मेसिनहरू� 87

8 कृ षि कार्यका शब्दावली ………………………………………… 90तस्बिर सूची (तरकारी, छोप्ने सामग्री र फल)तरकारी…………… 94

छोप्ने सामग्री… …… 95

फल……………… 95

सुरुमा
जापान प्रवेश गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कु राहरू
जापान प्रवेश गरी कृ षिको काम गर्दा, घरपालुवा पशुपन्छी सं क्रामक रोग र हानिकारक कीराहरूलाई जापानमा पस्ननदिनको लागि अनिवार्य रूपमा निम्न नियमहरूको पालना गर्नुहोस्।

◦जापानमा आउनुभन्दा अगाडिको 1 हप्ता भित्र घरपालुवा पशुपन्छीलाई नछु नुहोस्।
◦सामान्यतया जापान प्रवेश (यसमा पुनः प्रवेश पनि पर्दछ) गरे को 1 हप्ता नबितेसम्म घरपालुवा

पशुपन्छी राखिने भवन र त्यस वरपर नपस्नुहोस्।
◦विदेशमा प्रयोग गरे को काम गर्दा लगाउने फोहोर पोसाक, जुत्ता, बुट आदि जापानमा लिएरनआउनुहोस्।
◦निरीक्षण प्रमाणपत्र नभएको मासु, ह्याम, ससेज, बेकन जस्ता मासुका उत्पादनहरू जापानमा

लिएर आउनु हुँदैन।
◦परिवार र चिनेको मान्छेहरूलाई सानो प्याकेज र सानो हुलाक सामग्री (अन्तर्राष्ट्रिय हुलाक) मामासुका उत्पादन आदि जापानमा नपठाउनुहोस् भनेर भन्नुहोस्।
◦अन्य, कृ षि फार्मको जिम्मेवार व्यक्तिको निर्देशनको पालना गरी, सुरक्षित ढं गमा काम गर्नुहोस्।

１जापानमा गरिने सामान्य खेतीधान खेतीधान खेती भनेको धानको बोटको खेती हो।सं सारभरि, मुख्यतया एशियामा, एशियन धानको बोट र अफ्रिकन धानको बोटहरू खेती गरिन्छ।
एशियन धानलाई मुख्यतया इन्डिका धान र जापोनीका धानमा विभाजन गरिन्छ र जापानमा प्रायः जापोनीका धानको खेती गरिन्छ।

इन्डिकाको खैरो चामलजापोनीकाको खैरो चामलधानको बोटमा फल्ने फलको बाहिरी खोस्टो निकालेपछि बाँकी रहने फललाई चामल भनिन्छ।
घरपालुवा पशुपन्छीको आहारा (खाद्य पदार्थ) बनाउने धान र चामलको पीठो जस्ता प्रशोधन प्रयोजन उद्देश्यको धानको पनि खेतीगरिन्छ।खेत खन्ने, खेत रोप्ने, बाली सङ्कलन (धानको बोट काट्ने), धान कु ट्ने र समायोजन गर्ने जस्ता धान खेतीका कार्यहरूलाई यन्त्रीकरण
गरिएको छ।तरकारी
खुला खेतबारीका साथसाथै ग्रीन हाउस जस्ता सं रक्षित सं रचनामा गरिने तरकारी खेती लोकप्रिय छन्।जरो र गानो प्रयोग गरिने कन्दमूल तरकारी, पात प्रयोग गरिने हरियो सागपात र फल प्रयोग गरिने फल तरकारीको खेती गरिन्छ।
उन्नत जात (ब्रिडिङ) तथा खेती प्रविधिको सुधारद्वारा उच्च गुणस्तरको तरकारीको उत्पादन भइरहेको छ।साथै कृ षकहरूले सं रक्षित सं रचनामा गरिने खेती र छोप्ने सामग्रीको विस्तारको कारण, एकै जातिको तरकारीहरू बाह्रै महिना उत्पादन
गरिरहेका छन्। यसलाई बाह्रमासे खेती भनिन्छ।
फलफू लको रूखसदाबहार फलफू लको रूख, उन्सु सुन्तला जस्ता सिट्रस जात र लौकाठ आदि छन्।पतझर फलफू लको रूखहरूमा स्याउ, अङ् ‌गुर, नासपाती आदि पर्छन्।
सामान्यतया, हिउँ दमा जाडो क्षेत्रहरूमा स्याउ र न्यानो क्षेत्रहरूमा उन्सु सुन्तलाको खेती गरिन्छ।

1

2सामान्य कृ षि खेतीप्रत्येक अङ्गको विकास

（１）बिरुवाको शरीरपात, डाँठ र जरो भनेको बिरुवाको विकास गर्ने अङ्गहरू हुन्। यी अङ्गहरूलाई पोषण अङ्गहरू भनिन्छ।फू ल र फल भनेको आफ्नो सन्तान बाँकी छोड्ने अङ्गहरू हुन्। यी अङ्गहरूलाई प्रजनन अङ्गहरू भनिन्छ।
टुप्पोको मुनाफू लप्रजनन अङ्ग

डाँठ
そくが

पाशर्व (दायाँが वा बायाँको) मुनापात(एिक्सलरी मुना)पोषण अङ्ग

जरो（２）पोषण विकास र प्रजनन विकास
पोषण विकास र प्रजनन विकास गरी विकास दईु प्रकारका हुन्छन्।
पात, डाँठ, जरो जस्ता पोषण अङ्ग ठू लो हुने विकासलाई पोषण विकास भनिन्छ।फल र बीउ बनाउने विकासलाई प्रजनन विकास भनिन्छ।
पोषण विकासबाट प्रजनन विकासमा परिवर्तन हुने सर्त र विधि बिरुवाको प्रकार अनुसार फरक हुन्छन्।
（３）प्रकाश सं श्लेषण
बिरुवाहरूले प्रकाश सं श्लेषण गर्छन्।
प्रकाश सं श्लेषणको लागि प्रकाश, कार्बन डाइअक्साइड (CO2) र पानी (H2O) आवश्यक पर्छ।
बिरुवाहरूले प्रकाश सं श्लेषणद्वारा कार्बोहाइड्रेट बनाउँ छन्।सामान्यतया प्रकाश जति तेज हुन्छ बिरुवाले त्यति नै धेरै प्रकाश सं श्लेषण गर्छ।

2

２ सामान्य कृ षि खेती（４）श्वासप्रश्वास
बिरुवाहरूले सास फे रिरहेको हुन्छन्।
धेरै विकास भइरहेको बेला र उच्च तापक्रम भएको बेला बिरुवाहरूले सक्रिय रूपमा सास फे र्ने गर्छन्।

राति उच्च तापक्रम भयो भने धेरै सास फे री, दिउँ सो बनाएको कार्बोहाइड्रेटको ठू लो मात्राको उपभोग हुने हुनाले, बिरुवाहरूमा कम मात्र
कार्बोहाइड्रेट बाँकी हुन्छ।
काबर्न डाइअक्साइड
CO2अिक्सजन
O2सूयर्को प्रकाश

प्रकाश सं श्लेषण

वाष्पीकरण
पानीस्टोमाटा

पानीH2O

काबोर्हाइड्रेट

श्वासप्रश्वास

स्टोमाटा

अजैिवक पोषक तत्त्व

पौिष्टक पानीको शोषण（５）वाष्पीकरण
बिरुवाहरूको पातको स्टोमाटाबाट पानी बाहिर निस्के र जान्छ। यसलाई वाष्पीकरण भनिन्छ।
（６）पौष्टिक पानीको शोषणबिरुवाहरूले जराबाट माटोमा भएको पोषक तत्त्व र पानी सोस्छन्।

3काबर्न डाइअक्साइड
CO2अिक्सजन O2पानी

２ सामान्य कृ षि खेती（７）फू लको मुना पलाउनु

निश्चित मात्रामा पोषण विकास भयो भने प्रजनन विकास सुरु भई फू लको मुना पलाउँ छ। यसलाई फू लको मुनामा छु ट्टिनु भनिन्छ।
निम्न दईु प्रकारमा फू लको मुनामा छुटिन्छन्।
①निश्चित विकास भएपछि, निश्चित क्रम अनुसार छु ट्टिने प्रकार।
उदाहरण: गोलभेडँ ा|②

तापक्रम, घाम लाग्ने समय जस्ता वातावरणको परिवर्तनको प्रभावले छु ट्टिने प्रकार।
उदाहरण: मूला, पालुङ्गो|छोटो दिनको आवश्यकता पर्ने बिरुवाहरू भनेको निश्चित समय भन्दा लामो समय अँध्यारो भयो (उज्यालो समय छोटो भयो) भनेफू लको मुनामा छु ट्टिने बिरुवाहरू हुन्। स्ट्रबरे ी, गोदावरी आदि यसमा पर्छन्।
लामो दिनको आवश्यकता पर्ने बिरुवाहरू भनेको निश्चित समय भन्दा छोटो समय अँध्यारो भयो (उज्यालो समय लामो भयो) भनेफू लको मुनामा छु ट्टिने बिरुवाहरू हुन्। पालुङ्गो आदि यसमा पर्छन्।
तापक्रम कम भयो भने फू लको मुनामा छु ट्टिने बिरुवाहरू पनि हुन्छन्। मूला, बन्दाकोबी, ब्रोकाउली यसमा पर्छन्।
रोपण प्रणाली र खेतीको प्रकार
①रोपण प्रणाली
रोपण प्रणाली भनेको खेतबारीमा लगाउने बिरुवाहरूको प्रकार र खेती गर्ने क्रमको प्रणाली हो।②

खेतीको प्रकारएकै बिरुवा भए तापनि खेती गर्ने समय वा खेती विधि फरक हुने अवस्थाहरू पनि हुन्छन्। यसलाई खेतीको प्रकार भनिन्छ। उदाहरणको लागि, बन्दाकोबी, मूला जस्ता हरियो सागपातहरू र कन्दमूल तरकारीको सन्दर्भमा, बीउ रोप्ने र बाली सङ्कलन गर्ने समयफरक हुन्छ। वसन्तमा रोप्ने खेती, ग्रीष्ममा रोप्ने खेती, शरदमा रोप्ने खेती आदि हुन्छन्। साथै गोलभेडँ ा, काँक्रोको सन्दर्भमा, खुला खेतबारीमा गरिने (सामान्य) खेती भन्दा बाली सङ्कलन समयलाई अगाडि सार्न सकिने
"विकासे खेती", बाली सङ्कलन समयलाई पछाडि सार्न सकिने "विकास नियन्त्रण खेती" जस्ता खेतीका प्रकारहरू छन्।4

２ सामान्य कृ षि खेतीखेतीका प्रकारहरूको उदाहरण
महिना जनवरीफे ब्रुअरी

मार्चअप्रिल

मे

जून

जुलाई

अगस्त

सेप्म्बटे रअक्टोबर

नोभेम्बर

डिसेम्बर

विकासे खेती (हाउस)काकडीखुला खेतबारीमा गरिने खेती (सामान्य खेती)विकास नियन्त्रण खेती (हाउस)वसन्तमा रोप्ने ग्रीष्ममा सङ्कलन गर्ने

बन्दकोबी

ग्रीष्ममा रोप्ने हिउँ दमा सङ्कलन गर्ने
शरदमा रोप्ने वसन्तमा सङ्कलन गर्ने
हिउँ दमाबीउ रोप्ने ग्रीष्ममा सङ्कलन गर्नेबीउ रोप्ने

हाउसबाली सङ्कलनबीउ रोप्ने

（１）बीउ रोप्नेबीउ रोप्ने कार्यलाई बीउ रोप्ने भनिन्छ।
अङ्कुरण (बीउबाट टुसा निस्कन) को लागि पानी, तापक्रम र अक्सिजन आवश्यक हुन्छ। यसलाई अङ्कुरणका तीन सर्तहरू भनिन्छ।
अङ्कुरणका तीन सर्तहरू कायम राख्नको लागि बीउलाई माटोले छोप्नुपर्छ।
प्रकाश पर्‍यो भने सजिलै उम्रने बीउहरू (प्रकाशमा उम्रने बीउ) र प्रकाश पर्‍यो भने उम्रन गाह्रो हुने बीउहरू (अँध्यारोमा उम्रने बीउ)हुन्छन्। प्रकाशमा उम्रने बीउलाई हल्का मात्र माटोले छोप्नुपर्छ। अँध्यारोमा उम्रने बीउलाई बाक्लो गरी माटोले छोप्नुपर्छ।
（２）सिधै बीउ रोप्ने
सिधै खेतबारीमा बीउ रोप्ने विधिलाई सिधै बीउ रोप्ने भनिन्छ।
मूला, गाजर जस्ता कन्दमूल तरकारीहरूको बीउ सिधै खेतबारीमा रोप्नुपर्छ।
（３）बीउ रोप्न प्रयोग गरिने कृ षि उपकरणहरू

ह्यान्ड-पुस बीउ रोप्ने मेसिन

सिडर
5

２ सामान्य कृ षि खेती（４）पतल्याउने कार्य (थिनिङ)सिधै बीउ रोप्ने खेतीमा पतल्याउने कार्य गर्नुपर्छ। पतल्याउने कार्य भनेको रोग तथा हानिकारक कीराले असर गरेको बेर्ना, असामान्य
बेर्ना र अनावश्यक बेर्ना निकाली, बेर्ना र बेर्ना बीच उचित दूरी बनाउनु हो।बाँकी राख्ने

राम्रोसँ गनहुिर्कएको

मिसनो डाँठतर अग्लो

असामान्य पात,कीराले खाएको

पतल्याउने

पतल्याउने

पतल्याउने

ज्यादै निजकबाँकी राख्ने

पतल्याउने

बाँकी राख्ने

बेर्ना उमार्ने र बेर्ना सार्ने

（１）बेर्ना उमार्ने

सिधै खेतबारीमा बीउ नरोपी, फरक ठाउँ मा बीउ राखी, बेर्ना बनाउने कार्यलाई बेर्ना उमार्ने भनिन्छ।
बेर्ना हुर्काउने ठाउँ लाई नर्सरी भनिन्छ।फल तरकारी (गोलभेडँ ा, काँक्रो आदि), हरियो सागपात (बन्दाकोबी, लेटस (सलाद साग) आदि) को बेर्ना उमार्ने गरिन्छ।
बेर्ना उमार्नुका फाइदाहरू
・वर्षा, हावाहुरी जस्ता मौसममा हुने परिवर्तन, रोग र कीराबाट बेर्नालाई बचाउन सकिन्छ।
・स्वस्थ र समान रूपमा हुर्किएको बेर्ना बनाउन सकिन्छ।
・खेतबारीमा खेती गर्ने समय कम हुने हुनाले, खेतबारीमा अन्य बिरुवा लगाउन सकिन्छ।
・साँघुरो ठाउँ मा प्रभावकारी ढंगमा बेर्ना बनाउन सकिन्छ।
（２）बेर्ना सार्ने
खेतबारीमा बेर्ना रोप्ने कार्यलाई बेर्ना सार्ने भनिन्छ।
बिरुवाको प्रकार अनुसार, बेर्ना सार्नको लागि उपयुक्त बेर्नाको विकास स्थिति र बेर्ना र बेर्ना बीच खाली राख्नुपर्ने दूरी (बेर्ना र बेर्ना बीचको
खाली ठाउँ ) फरक हुन्छ।
6

２ सामान्य कृ षि खेतीमेसिन प्रयोग गर्ने विधि र हातले रोप्ने विधि गरी, दईु विधिद्वारा बेर्ना सार्न सकिन्छ।

बेनार् र बेनार् बीचको खाली ठाउँट्रान्सप्लान्टर

मेसिनले रोप्ने विधि र हातले रोप्ने विधिका विशेषताहरू
○मेसिन (ट्रान्सप्लान्टर) प्रयोग गर्ने विधिफाइदा: ठू लो क्षेत्रफलमा छोटो समयमा रोप्न सकिन्छ।
बेफाइदा: बेर्नाहरू समान रूपमा हुर्काउने जस्ता उच्च सीप आवश्यक हुन्छ।
○मान्छेको हातले रोप्ने विधिफाइदाहरू: निश्चित रूपमा रोप्न सकिन्छ। खर्च लाग्दैन।
बेफाइदा: रोप्न समय लाग्छ र निहुरिनुपर्ने हुनाले कडा परिश्रम गर्नुपर्छ।

7हातले रोप्ने

２ सामान्य कृ वष खेतीव्याविाररक सीप○ठीकसँ ग बेना्य सानने विधध बुझौं।
पटको बेना्य िोप्े तरिका

पटबाट षनकालने

रोप्े तररका

सेलबक्सको बेना्य िोप्े तरिका

ड्ड्ाङको
याङको बीचरा
बीचरारोप्
रोप्ेने

बेना्मको के िी भाग परुररने गरी रोप्रु राम्ो हुनछपरुररनरुपनने भाग नपरुरीकन रोषपएको बेना्म

तेसबो पारेर रोषपएको बेना्मँ ाइ (पानी हालने)धसच（１）धसचँ ाइधसचँ ाइ (पानी िालने) पषन एउटा रित्त्वपूण्म कार िो।षबरुवाको षवकास म्स्षत र राटोको म्स्षत िेरेर धसचँ ाइ गनरु्मपछ्म ।तापरिर र आद्र्मता अनरुसार आवश्यक पानीको पररराण फरक हुनछ। धेरतै पानी िाल्ो भने जरा करु हिने सभिावना पषन हुनछ।
प्रायः जस्ो षबिानको सरयरा र बेलरुका पानी िालनरुपछ्म ।8

２ सामान्य कृ षि खेती（２）सिचँ ाइ विधि①ँ ाइअभरहेड सिच यो बिरुवाको माथिबाट पानी हाल्ने साधारण विधि हो। योविधिमा पाइप, चाल्नीदार टुटी, स्प्रिङ्कलर, सिचँ ाइ ट्यूब आदि प्रयोग
गरिन्छ। सके सम्म मध्य ग्रीष्मको दिउँ सोको समयमा यसरी पानी हाल्नु
हुँदैन।②ँ ाइफे द सिच यो बिरुवाको फे दमा पानी हाल्ने विधि हो। यो विधिमा थोपा सिचँ ाइ ट्यूब आदिप्रयोग गरिन्छ। पानीको बचत गर्न सकिन्छ।

③ँ ाइड्याङको बीचमा पानी लगाउने सिच यो ड्याङको बीचमा पानी बगाउने विधि हो। ठू लो परिमाणको
पानी आवश्यक हुन्छ।

（３）सिचँ ाइमा प्रयोग गरिने उपकरणहरू

चाल्नीदार टुटीसिचँ ाइ ट्यूब

स्प्रिङ्कलर

9थोपा सिचँ ाइ ट्यूब

２ सामान्य कृ वष खेतीव्याविाररक सीपँ ाइका मु् उपकिणहरू थाहा पाऔं।
○धसचँ ाइ गनने समय बुझौं।
○धसचँ ाइ ट्यूब, धसचँ ाइ ट्यूब जस्ा धसचँ ाइका उपकिणहरू थाहा पाऔं।
○थोपा धसचवबरुिा हुका्यउने माटो（１）राटोको बनोट अनरुसार वगथीकरण
जापानरा लेधसलो राटोको अनरुपात अनरुसार राटोको बनोटलाई 5 सरूिरा षवभाजन गररएको छ।रलललो पानने िक्ति (यसलाई रल धारण िक्ति पषन भषननछ), पानीको षनकास आहद राटोको बनोट अनरुसार ठू लो शभन्ता हुनछ।
राटोको बनोटलेधसलो राटोको अनरुपातरल धारण िक्ति

पानीको षनकास

चचम्ट्ाइलो (चचम्टे) राटो50.0% वा सोभन्ा बढीराम्ोनराम्ो

चचम्ट्ाइलो दोरट राटो37.5～50.0%राम्ोअलल नराम्ो

दोरट राटो

25.0～37.5%

राम्ो

राम्ो

बलौटे दोरट राटो12.5～25.0%

अलल नराम्ो

राम्ोनराम्ो

राम्ोबालरुवा राटो12.5% वा सोभन्ा करप्रायः षबरुवािरूको खेतीको लामग, ठीक रात्रारा बालरुवा र लेधसलो राटो भएको दोरट राटो र चचम्ट्ाइलो दोरट राटो उपयरुति हुनछ।

10

２ सामान्य कृ वष खेतीव्याविाररक सीप○माटोको नमुना हेिेि माटोको बनोट छु ट्याउन सक्े बनौं।
○सजजलै माटोको बनोट वनधा्यिण गन्य सक्े तरिका बुझौं।
िातरा राटो राखेर ररुठी पारे पषनडल्ो पददैनके िी रात्रारा डल्ो पछ्म तर चकने काठाउँ िरू हुनछन्

बालुिा～बलौटे रोमट माटोरोमट माटो～छचम्ट्याइलो रोमट माटोडल्ो परेको हुनछ।

छचम्ट्याइलो (छचम्टे) माटो○माटोको बनोट अनुसाि वतनीहरूको विशेषताहरू (मछललो पानने श�क्त, पानीको वनकास) बुझौं।
（２）राटोका हकधसरिरू
जापानरा भू-आकृ षत अनरुसारका षविेिता भएका खेती गररने जमरनिरू पाइनछ।मु् माटोको समूह①एण्सल (गािा खैिो माटो) पठार र पिाडरा व्यापक रूपरा पाइनछ। ररुख्य रूपरा �ालाररुखी खरानी अषन प्राङ्गाररक पदार्म हुनछ। यो कालो राटोको ति िो।जापानको आधा खेतबारीरा एण्डसल (गाढा खतैरो राटो) छ।②

होचो भू–भागको खैिो माटो िोचो भू–भागको पाँगो भूमरको प्राकृ षतक बाँध आहदरा पाइनछ। सबतै तििरू अरवा लगभग सबतै तििरू खतैरो राटाका तििरू हुन्।
खेतबारीरा प्रयोग गररनछ।
③होचो भू–भागको खिानी िङ्गको माटो राम्ोसँ ग पानीको षनकास हुने अलरुशभयल फ्ान र सररर भागरा पाइनछ। यो खरानी रङ्गको राटोको ति िो। धानको खेतरा प्रयोग
गररनछ।
④�े माटो पाँगो भूमरको खा�ािरूरा पाइनछ। यो षनलो र खरानी रङ्ग मरधसएको रङ्गको राटोको ति िो। धानको खेतरा प्रयोग गररनछ।

11

２ सामान्य कृ वष खेती（３）राटोको एकमत्रत दानाको सं रचनाएकमत्रत दाना भनेको राटोको कणको डल्ो िो।धेरतै एकमत्रत दाना भएको राटो (एकमत्रत दानाको सं रचना भएको राटो), नरर हुनछ र यो षबरुवाको खेतीको लामग उपयरुति हुनछ।
एकमत्रत दानाको सं रचनाको षवपरीत एकल दानाको सं रचना िो। एकल दानाको सं रचना भएको राटोरा कणिरू जार भई, कडा हुनछ।
एकमत्रत दानाको सं रचना बढाउनको लामग कम्ोस् र प्राङ्गाररक पदार्म िालनरुपछ्म ।धेिै एकत्त्त राना भएको माटोको विशेषता
・राटोरा खाली ठाउँ हुनछ।एकल दानाको सं रचनाएकमत्रत दानाको सं रचना・रलको पोिक तत्त्विरू सोसछ र रल धारण िक्ति हुनछ।
・िावाको आवतजावत र पानी धारण क्रता राम्ो हुने हुनाले, षबरुवािरू
राम्ोसँ ग हुक्म नछन्।एकल रानाको सं िचना भएको माटोको विशेषता
・िावाको आवतजावत, पानी पारगम्ता राम्ो नहुनाले, षबरुवािरू हुर्कन गाह्ो हुनछ।

व्याविाररक सीप○एकत्त्त रानाको सं िचना ि एकल रानाको सं िचना बुझौं।
（４）राटोको तीन तिको सं रचनाकडा ति (राटोको कण, प्राङ्गाररक पदार्म), तरल ति (पानी) र िावाको ति (िावा) बाट राटो बनेको हुनछ। यी तीन वटालाई राटोकोतीन तिको सं रचना भषननछ।कडा ति, तरल ति र िावाको तिको सन्रुलनले षबरुवाको षवकासरा असर गछ्म ।राम्ो राटोरा कडा ति, तरल ति र िावाको ति, सबतै 30～40% हुनछ।
माटो तयाि गनने（１）राटोको उत्ादन िक्ति
राटोको उत्ादन िक्ति भनेको सरग्र राटोको उत्ादन िक्ति िो।उत्ादन िक्ति भएको राटोरा षबरुवािरू राम्ोसँ ग हुर्कनछन् र ठू लो पररराणरा बाली उत्ादन गन्म सहकनछ।
राटोको उत्ादन िक्ति बढाउनको लामग राटो तयार गनने काय्म कृ षिको आधार िो।12

２ सामान्य कृ षि खेतीउत्पादन शक्ति भएको माटोको विशेषता
①बाक्लो नरम माटोको तह हुन्छ र हावाको आवतजावत र पानी धारण क्षमता हुन्छ।

②उचित मात्रामा बिरुवालाई आवश्यक पोषक तत्त्व हुन्छ र माटोको अम्लीयपना उचित दायरामा हुन्छ।

③उचित मात्रामा प्राङ्गारिक पदार्थ हुन्छ र माटोमा सूक्ष्म जीवाणुको गतिविधि सक्रिय हुन्छ।

（２）माटो तयार गर्ने
①खनजोत(खेतबारी खन्ने)・・・भौतिक सुधार
खनजोत भनेको माटो खनेर उल्टो पार्ने कार्य हो।माटोमा हावा पसाई, माटोलाई नरम बनाइन्छ।
खनजोत गर्नाले हावाको आवतजावत र पानीको निकास राम्रो हुन्छ।
माटोमा गहिराइसम्म खनजोत गर्ने कार्यलाई गहिराएर खन्ने भनिन्छ।

②अम्लताको सुधार・・・रासायनिक गुणहरूको सुधार
सामान्यतया जापानको माटोमा अम्लता बढी हुन्छ।
बिरुवा मिल्ने गरी अम्लीयपनाको सुधार गर्नुपर्छ।
अम्लता भएको माटो सुधार गर्नको लागि उचित परिमाणको चुना वा म्याग्नेसियम चुना छर्नुपर्छ।

③प्राङ्गारिक पदार्थ थप्ने・・・सूक्ष्म जीवाणु तहको सुधार माटोमा सूक्ष्म जीवाणुको सङ्ख्या वृद्धि गरी, सक्रिय गतिविधि हुने गरी कम्पोस्ट, प्राङ्गारिक पदार्थ जस्ता माटो सुधारका सामग्रीहरू
छर्नुपर्छ।
（３）उचित pH
pH (पि. एच., हाइड्रोजन आयन एकाग्रता सूचक) ले माटोको अम्लीयपना जनाउँ छ।
pH7 भनेको तटस्थ हो। 7 भन्दा बढी भयो भने क्षारिय र 7 भन्दा कम भयो भने अम्लीय हुन्छ।
pH7 भन्दा कम भएमा अम्लीय माटो, 7 भन्दा बढी भएमा क्षारिय माटो भनिन्छ।
जापानको प्रायः जस्ता बिरुवाहरूलाई pH5.5～6.5 उपयुक्त हुन्छ।
बिरुवाको किसिम र विकासको लागि उपयुक्त pH
6.5～7.0
6.0～7.0
6.0～6.5
5.5～6.5पालुङ्गो
मूला, बन्दाकोबी, गोलभेडँ ाभन्टा, लेटस (सलाद साग)स्ट्रबरे ी, प्याज, गाजर5.5～6.0
5.0～6.5
4.5～5.513सखरखण्ड
आलुचिया, ब्लूबरे ी

２ सामान्य कृ वष खेती（４）राटोको अम्ीयपना र pH रापन उपकरणिरू
राटोको अम्ीयपना नाप्े उपकरणको नार सोइल एधसहडमरटर िो।यस बािेक, रङ्ग तरुलना ताललकाद्ारा pH नाप्े हकधसर (रङ्ग तरुलना ितैलीको
pH जाँच रेधसन), राटोरा लछराएर नाप्े हकधसर, सं ख्या�क रान हडसप्े गननेहकधसर जस्ा अन्य रापन उपकरणिरू छन्।एधसहडमरटर

व्याविाररक सीप○माटोको अम्लीयपनाको मापन बुझौं।
सोइल एधसडडममटि प्रयोग गनने तरिकायो धसधतै राटोरा लछराई, त्यस राटोको लगभग अम्ीयपना नाप्े सजजलो रापन उपकरण िो।① सरुरुरा रापन गनने राटोरा पानी छकने र पया्मप् ओधसलो बनाउनरुपछ्म । (िातरा राखेर ररुठी पादा्म डल्ो हुने जचत्को
बनाउनरुपछ्म )② धातरुको भागको इलेक्ोरि ड पूरतै परुररने गरी राटोरा लछराउनरुपछ्म । (धातरुको भागरा राटो टाँधसने गरी राख्रुपछ्म )③ 1 मरनेट जषत षबतेपलछ, रान म्स्र भएरा ररहडङ गनरु्मपछ्म ।（５）"खनजोत" गदा्म प्रयोग गररने कृ षि उपकरणिरू
①कृ षि औजारिरू

चाँदे

दाँदे

स्कू प (साबेल)14

②２ सामान्य कृ षि खेतीकृ षि मेसिनहरू

मान्छे चढ्न मिल्ने ट्रयाक्टर

प्लाउरोटरी ह्यारोठे ल्ने ट्रयाक्टर (व्यवस्थापन मेसिन)※ट्रयाक्टरमा रोटरी र प्लाउ जडान गरी खनजोत गरिन्छ।
※खनजोत बाहेक पनि ट्रयाक्टरमा अन्य कामका मेसिनहरू जडान गरी, बाली सङ्कलन, कीरा नियन्त्रण, बीउ रोपण, ढुवानी आदि गर्न प्रयोग गर्नसकिने हुनाले, ट्रयाक्टर बहुउद्देश्यीय मेसिन हो। मान्छे चढ्न मिल्ने ट्रयाक्टरलाई सामान्य ट्रयाक्टर भनिन्छ भने, ठे ल्ने ट्रयाक्टरलाई, खनजोत गर्ने
मेसिन, व्यवस्थापन मेसिन भनिन्छ।

लगातार खेतीको कारण हुने क्षति

（１）लगातार खेतीको कारण हुने क्षतिएकै बिरुवा, एकै खेतबारीमा लगातार रोपिराख्यो भने, सजिलै रोग तथा हानिकारक कीराहरू उत्पन्न भई बिरुवाहरू राम्रोसँग हुर्किन
सक्दैनन् र बाली सङ्कलन परिमाण घट्ने सम्भावना पनि हुन्छ। यसलाई लगातार खेतीको कारण हुने क्षति भनिन्छ।
लगातार खेतीको कारण हुने क्षतिका कारणहरू
・माटो भित्र रोगाणुको वृद्धि
・निश्चित पोषक तत्त्वको कमी・नेमातोडे जस्ता कीराको वृद्धि
・बोटबिरुवाको विकासमा वाधा पुर्‍याउने तत्त्वको वृद्धि
（２）लगातार खेतीको कारण हुने क्षति नियन्त्रण उपायहरू
लगातार खेतीको कारण हुने क्षति नियन्त्रणको उपायको रूपमा रुचाइएको उपाय, बाली चक्र हो।फरक किसिमका बिरुवाहरू चक्रीय रूपमा खेती गर्नेलाई बाली चक्र भनिन्छ।यो उपाय बाहेक कलमीको प्रयोग, रोग प्रतिरोधक जातिको प्रयोग, कम्पोस्ट हालेर माटोको सुधार, विषाधी वा सूर्यको प्रकाशद्वारा माटोकीटाणुशोधन जस्ता विधिहरू छन्।15

２ सामान्य कृ षि खेतीग्रीष्मको िबरुवा र िहउँ दे िबरुवा िमसाइएको 2 वषर् 4 बालीको बाली चक्रको उदाहरण
सोयाफे ब्रुअरी अिप्रल

जून

गहुँ

सखरखण्ड

अगस्त अक्टोबर िडसेम्बर फे ब्रुअरी अिप्रल

जून

गहुँ

अगस्त अक्टोबर िडसेम्बर फे ब्रुअरी अिप्रल

ग्रीष्मको िबरुवा र शरदको िबरुवा िमसाइएको 2 वषर् 4 बालीको बाली चक्रको उदाहरण
चाइिनज बन्दाकोबी (हाकु साइ)खरबुजा

अगस्त अक्टोबर िडसेम्बर फे ब्रुअरी अिप्रल

जूनसखरखण्डफे ब्रुअरी अिप्रल

जून

मूला

अगस्त अक्टोबर िडसेम्बर फे ब्रुअरी अिप्रल

मलहरू（１）मलका तीन तत्त्वहरू
बिरुवाको विकासको लागि मल आवश्यक हुन्छ। किनभने माटोको पोषक तत्त्व मात्रले पुग्दैन।
नाइट्रोजन, फस्फोरस र पोटासियम मलका तीन तत्त्वहरू हुन्।
बिरुवाहरूको विकासमा नभईकन नहुने तत्त्वहरूलाई "अनिवार्य तत्त्वहरू" भनिन्छ। अनिवार्य तत्त्वहरू 16 वटा छन्।मलका तीन तत्त्वहरूको मूल तत्त्वहरूको चिन्ह, नाइट्रोजन: N, फस्फोरिक एसिड: P, र पोटासियम: K हो।सानो परिमाणका मूल तत्त्वहरू, क्याल्सियम (Ca), म्याग्नेसियम (Mg), सलफर (S), म्याग्निज (Mn), बोरन (B), आइरन (Fe),कपर (Cu), जिन्क (Zn), क्लोरिन (Cl) र मोलिब्डेनम (Mo) हुन्।
कार्बन (C), हाइड्रोजन (H) र अक्सिजन (O) हावा र पानीबाट प्राप्त हुन्छ र प्रकाश सं श्लेषणद्वारा स्थिर गरिन्छ। बोटबिरुवाले
अक्सिजन (O) र हाइड्रोजन (H) जरामुनिको पानीबाट लिन्छ र पातबाट हावाको कार्बन डाइअक्साइडबाट कार्बन (C) लिन्छ।
（２）मलका तीन तत्त्वहरूका विशेषताहरू
नाइट्रोजन (N) : बिरुवाको विकास र उपजसँ ग सम्बन्धित हुन्छ।
यसले मुख्यतया डाँठ र पातहरू लामो बनाई, पातको रङ्गलाई गाढा बनाउँ छ।नाइट्रोजनको मात्रा बढी भएमा बोटबिरुवाहरू कमजोर भएर हुर्किन्छन्।

16

２ सामान्य कृ षि खेतीफस्फोरस (P): यसले मुख्यतया फू ल फु लाउने र फल फलाउने कु रालाई प्रभाव पार्छ।

पोटासियम (K) : यसले मुख्यतया फू ल फु लाउने, फल फलाउने र जराको विकासमा प्रभाव पार्छ।
फल

डाँठ

अिक्सजन O
काबर्न Cस्टोमाटा

पात

हावा

जरो
िजन्क

B

Zn

Mo

क्लोिरन

Cuमोिलब्डेनम

बोरन

Mn

कपर

Fe

म्यािग्नज

आइरन

Mg

Ca

सलफर

K

क्यािल्सयम

P

3 तत्त्वहरू

म्याग्नेिसयम

Nपोटािसयम

पानीफस्फोरस

Hनाइट्रोजन

हाइड्रोजन

अिक्सजनOSClबिरुवालाई आवश्यक अजैविक पोषक तत्त्व

（３）मलका किसिमहरू
①रासायनिक मल (अजैविक मल)यो रासायनिक सं श्लेषण गरिएको मल हो। यसलाई अजैविक मल पनि भनिन्छ।
रासायनिक मलको फाइदा छिटो देखिन्छ।
मलका तीन तत्त्वहरू मध्ये एउटा मात्र समावेश मल, एकलतत्त्वयुक्त मल हो। मलका तीन तत्त्वहरू मध्ये दईु किसिम वा सोभन्दा बढी समावेश मल, बहुतत्त्वयुक्त मल हो। बहुतत्त्वयुक्त मलमा, रसायन सं युक्तमल र सं युक्त मल हुन्छन्। मुख्यतया रासायनिक मलको एकलतत्त्वयुक्त मल मिसाएर सं युक्त मल बनाइन्छ। यसमा नाइट्रोजन, फस्फोरिक एसिड, पोटासियम
मध्येको कु नै दईु वा सोभन्दा बढीको तत्त्वहरू हुन्छ र समावेश त्यस तत्त्वको कु ल परिमाण 10% वा सोभन्दा बढी हुने ग्यारेन्टी गरिएको
हुन्छ। प्रायः जस्तोमा प्राङ्गारिक मल मिसाइएको हुन्छ।
मलको वर्गीकरण
○एकलतत्त्वयुक्त मलनाइट्रोजन मल… अमोनियम सल्फे ट, यूरिया, आदिफस्फोरिक एसिड मलसुपरफस्फे ट, पग्लने फस्फोरस मल आदि
17

２ सामान्य कृ षि खेतीपोटासियम मलपोटासियम सल्फे ट, पोटासियम क्लोराइड आदि○बहुतत्त्वयुक्त मलरसायन सं युक्त मल	फस्फोरस अमोनियम नाइट्रेट, आमोनियम सल्फे ट-फोस्फे ट मल, पोटासियम सल्फे ट, फस्फोरस
क्लोराइड, NK (नाइट्रोजन, पोटासियम) रसायन, PK (फस्फोरिक एसिड पोटासियम) रसायनसं युक्त मल	BB मल, प्राङ्गारिक तत्त्व भएको सं युक्त मल रसायन सं युक्त मल मध्ये नाइट्रोजन, फस्फोरिक एसिड, पोटासियम मध्येको कु नै दईु किसिम वा सोभन्दा बढी समावेश गरी, त्यसकोकु ल परिमाण 30% वा सोभन्दा बढी मल उन्नत रसायन हो। 30% भन्दा कमको मल, सामान्य रसायन हो।②

प्राङ्गारिक मलयो जनावर र बोटबिरुवाबाट प्राप्त हुने प्राङ्गारिक पदार्थहरूबाट बनाइने मल हो।माछाको धुलो, पिना, हड्डीको धुलो आदि हो।प्राङ्गारिक मलको सन्दर्भमा, मलको फाइदाहरू बिस्तारै देखिन्छन्।

③कम्पोस्ट कम्पोस्ट भनेको गोबर, कु खुराको सूली, सुँगुरको मल, रूखको बोक्रा, झरेका पातहरू आदि कुहाएर बनाइने मल हो। मुख्य सामग्रीहरू
अनुसार, गोबरको कम्पोस्ट, सुँगुरको मलको कम्पोस्ट, कु खुराको सूलीको कम्पोस्ट, रूखको बोक्राको कम्पोस्ट, झरेका पातहरूका
कम्पोस्ट, परालको कम्पोस्ट आदि हुन्छन्।
कम्पोस्टमा माटो सुधार गर्ने फाइदाहरू मात्र नभईकन, मलका फाइदाहरू पनि हुन्छन्।
④झोल मल यो तरल अवस्थाको मल हो। मूल रूप, धुलो वा दाना अवस्था जस्ता ठोस पदार्थ भए तापनि, हाल्ने बेला पगालेर तरल बनाउने मलपनि झोल मलमा पर्दछ।
⑤छिटो लाग्ने मल र लामो अवधिसम्म बिस्तारै लाग्ने मल, ढिलो लाग्ने मलⅰछिटो लाग्ने मलमल हाले पछि तुरुन्तै फाइदा देखिन्छ। यसले 30 दिनसम्म फाइदा गर्छ।झोल मल र रसायन सं युक्त मल आदि यसमा पर्छन्।

ⅱलामो अवधिसम्म बिस्तारै लाग्ने मललामो समयसम्म निरन्तर फाइदा गर्छ। यसले 30～120 दिनको अवधिमा फाइदा गर्छ। मललाई पातलो झिल्लीले छोप्ने मल, पग्लेर निस्कने परिमाण समायोजन गरिएको माटोमा लाग्ने मल नियन्त्रित किसिमको मल आदियसमा पर्छन्।
ⅲ

ढिलो लाग्ने मलसूक्ष्म जीवाणुले गलाई टुक्रा-टुक्रा पार्ने हुनाले फाइदा देखिन लामो समय लाग्छ।
18

２ सामान्य कृ वष खेतीषपना, राछाको धरुलो आहद यसरा पछ्म न।् रासायषनक रलिरूरा 1 वि्म लाग्े रलिरू पषन हुनछन्।
（４）रलको आकार आहदप्रयोग सरलता, फाइदािरू आहदबाट रलिरू षवशभन् आकाररा
प्रिोधन गररएको हुनछ। धरुलो, दाना, तरल अवस्ा आहदको रल, अरवागोलो धसललन्डर आकार (पेलेट) रा प्रिोधन गररएको पेलेट बनाइएको

दानेदार रलधरुलो रलपेलेट रलतरल रलरल आहद हुनछन्।
हिजोआज रासायषनक रलरा प्राङ्गाररक रल मरसाइएको रल पषनहुनछ।व्याविाररक सीप○मु् मलहरूको ककधसम बुझौं।
○िासायवनक मल, प्राङ्गारिक मल ि कम्ोस्ट बुझौं।
○मलको आकाि ि िगगीकिण बुझौ ं।दानेदार रल, धरुलो रल, पेलेट रल, तरल रल मल हालने

（１）रल प्रयोग गनने तररका
षबरुवारा रल िालने काय्मलाई रल िालने भषननछ।रल दईु तररकारा िाललनछ। आधार रल र रप रल।आधार रल भनेको षबरुवा रोप्रु अगाहड िालने रल िो।आधार रलको रूपरा ररुख्यतया षबस्ारतै फाइदािरू देखखई, लारो अवधधसम्म षबस्ारतै लाग्े रल प्रयोग गररनछ।रप रल भनेको षबरुवाको षवकास आहदसँ ग मरलाएर रप्े रल िो।रप रलको रूपरा तरुरुन्तै फाइदा देखखने लछटो लाग्े रल (रसायन सं यरुति रल, झोल रल आहद) प्रयोग गररनछ।
बोटषबरुवाको पातिरूरा छर्कनको लामग पषन झोल रल प्रयोग गररनछ।रल िाल्ा, रलले बीउ र जरालाई धसधतै नछरु ने गरी िालनरुपछ्म । षबरुवािरू सरुकेर जाने सभिावना पषन हुनछ।
सारतै, आवश्यकता भन्ा धेरतै रल िाल्ो भने राटोको नरुषनलो तत्त्विरूको एकाग्रता बढी भई, षबरुवाको षवकासरा क्षत परुग् जानछ।
19

２ सामान्य कृ षि खेतीयसलाई नुनको क्षति भनिन्छ।
नुनिलो तत्त्वहरूको एकाग्रता पत्ता लगाउनको लागि इलेक्ट्करि ल कन्डक्टिभिटी (EC) ले मापन गरिन्छ। EC को उच्च मान भएकोमाटोमा धेरै मल बाँकी भएको हुन्छ।
प्रत्येक बिरुवाको मल हाल्ने मापदण्ड अनुसार मल हाल्नुपर्छ।
（２）मल हाल्दा प्रयोग गरिने कृ षि उपकरणहरू

ब्रोडक्यास्टर

म्यानुअर स्प्रेड

○मलको प्याके जमा हेरेर मल तत्त्वहरू आदि बुझौं।
・"10－8－8" भनेर लेखिएको रसायन सं युक्त मलको तत्त्वहरू हेर्ने तरिका
यसको अर्थ नाइट्रोजन: 10%, फस्फोरिक एसिड: 8%, पोटासियम: 8% हो।कु ल तत्त्व 30% भन्दा कम हुनाले यो सामान्य रसायन हो।・"10－8－8" भनेर लेखिएको मल (1 प्याकेट 20㎏) को तत्त्वहरूको वजन
10 =2यसमा 2㎏ नाइट्रोजन छ।नाइट्रोजन
20× 100
8 =1.6 यसमा 1.6㎏ फस्फोरिक एसिड छ।फस्फोरिक एसिड 20× 100
8 =1.6 यसमा 1.6㎏ पोटासियम छ।पोटासियम	20× 100

20लाइम सोवर

○मल हालने मापरण् बमोजजम, आि�क मलको परिमाण कहसाब गन्य सक्े बनौं।

２ सामान्य कृ वष खेती(प्र�) रल िालने रापदण्ड पूरा गनने, िालने रलको पररराण हिसाब षवधधA तरकारीको रल िालने रापदण्ड (10a रा िालने रलको पररराण)नाइटरिोजन (N)21㎏(जिाफ)

फस्ोररक एधसड (P)23㎏हकसाब िकधकपोटाधसयर (K)18㎏अमोनकयम सल्खफेट

प्रयोग गनने मल (तत्त्व समािेश रि)सुपिफस्खफेट

अरोषनयर सल्े ट(N: 21%)सरुपरफस्े ट(P: 46%)

पोटासकयम क्खलोिाइड

: 21
21 ×100=100 (kg): 23
46 ×100=50 (kg): 18
60 ×100=30(kg)पोटाधसयर क्ोराइड (K: 60%)रल िालने रापदण्डको रलको पररराण
रलको पररराण=×100तत्त्व सरावेि दर ड्ाङ पानने

（１）ड्ाङको आकारड्ाङ भनेको राटो रपेर अग्लो बनाएको बोटषबरुवा रोप्े ठाउँ िो। यसको उद्ेश्य पानीको षनकास र िावाको आवतजावत राम्ो गनरु्म िो।ड्ाङ बनाउने काय्मलाई ड्ाङ पानने भषननछ। यो बीउ रोप्रु अगाहड र बेना्म रोप्रु अगाहड बनाइनछ।
जमरनररुषनको पानीको स्र राधरसम्म भएको खेतबारीरा अग्लो ड्ाङ पानरु्मपछ्म ।अग्लो ड्याङ

समथर ड्याङ

だかड्याङको उचाइड्याङहरू बीचको दू रीड्याङको चौडाइ

बेडको चौडाइ

व्याविाररक सीप○ड्ाङको ककधसमहरू बुझौं।
अग्लो ड्ाङ, सररर ड्ाङ○ड्ाङको नाम बुझौ ं।ड्ाङको चौडाइ, ड्ाङको उचाइ, ड्ाङिरू बीचको दूरी, बेडको चौडाइ

21

２ सामान्य कृ षि खेती（２）ड्याङ पार्दा प्रयोग गरिने कृ षि उपकरणहरू
हातले काम गर्ने खण्डमा कोदालो आदि प्रयोग गरी ड्याङ पार्नुपर्छ।

मेसिन प्रयोग गरी काम गर्दा, ट्रयाक्टर र व्यवस्थापन मेसिनमा ड्याङ पार्ने मेसिन, हिलर आदि जडान गरी काम गर्नुपर्छ।

सानो ड्याङ पार्ने मेसिन

अग्लो ड्याङ पार्ने मेसिन टुप्पो चुँ ड्ने, पात हटाउने, फल पतल्याउने
（１）टुप्पो चुँड्ने

डाँठको टुप्पो चुँडेर निकाल्ने कार्यलाई टुप्पो चुँड्ने भनिन्छ।
टुप्पो चुँडेर सबै पात र फलहरूमा पोषक तत्त्व

टुप्पो चुँड्ने

पुर्‍याइन्छ।
साथै खेती व्यवस्थापन र बाली सङ्कलनको काम गर्नसजिलो हुन्छ।
पाशर्व (दायाँ वा बायाँको) मुना हटाउने

（２）पार्शव (दायाँ वा बायाँको) मुना हटाउने
डाँठ र पात जोडिएको ठाउँ बाट पार्शव मुना पलाउँ छ।धेरै फल लाग्नबाट रोक्न, धेरै पातहरू हुन नदिन र सबैतिर
राम्रोसँग घाम पर्ने वातावरण मिलाउनको लागि नयाँथाँक्रो

मुनाहरू हटाउनुपर्छ।
（３）पात हटाउनेपात हटाउनेफल पतल्याउने

रोगी पात र धेरै पातहरू भएको ठाउँ को पातहरू हटाउने
कामलाई पात हटाउने भनिन्छ।

थाँक्रपात हटाउनाले राम्रोसँग हावाको आवतजावत हुन्छ रघाम राम्रोसँग पर्छ।
22

２ सामान्य कृ वष खेती（４）कोषपला हटप्े, फू ल हटप्े र फल पतल्ाउने

अनावश्यक कोषपला, फू ल र फल हटपेर िटाउने काय्मलाई कोषपला हटप्े, फू ल हटप्े र फल पतल्ाउने भषननछ। कोषपला, फू ल र फलधेरतै भएको खण्डरा वा रोग तरा कीराले क्षत परुर्याएको फल, असारान्य फल आहद िटाउनरुपछ्म ।फल पतल्ाउनाले बाँकी रिेको फलरा पोिक तत्त्व र पानी जम्मा गराई, उच्च गरुणस्रको फल हुका्मइनछ।
सारान्यतया यो फलफू ल खेतीरा गररनछ तर खरबरुजा, तरबरुजो, गोलभेडँ ा जस्ा तरकारी खेतीरा पषन गररनछ।

व्याविाररक सीप○टुप्ो चुँ ड्खने, पाश्यि (रायाँ िा बायाँको) मुना हटाउने, पात हटाउने ि फल पतल्ाउने काय्यहरू बुझौं। कृ त्त्म पिाग सेचनस्तीके िरको रजकोिरा पराग लाग्े काय्मलाई पराग सेचन भषननछ।
पराग सेचन गन्म गाह्ो वातावरणरा कृ मत्रर रूपरा पराग सेचन गननेलाई कृ मत्रर परागसेचन भषननछ।

पुंकेशर
पोथी फू लको पोथी अङ्गमा
पराग दल्ने
पोथी अङ्ग

िाउस शभत्र रौरी, बम्बल रौरी जस्ा कीरािरू प्रयोग गररनछ।
स्रिबरे ीको पराग सेचनको लामग ररुख्यतया रौरी प्रयोग गररनछ।
खरबरुजा, तरबरुजो, फसथीरा षनजचित रूपरा फल फलाउनको लामग कृ मत्रर पराग सेचनगररनछ। हाँगा छाँटकाँट, थाँक्रो
（１）िाँगा छाँटकाँट

िाँगा छाँटकाँट भनेको िाँगािरूलाई काटेर िटाई, िाँगाको सङ् ख्या रिाँगािरू व्यवम्स्त गनरु्म िो।िाँगा छाँटकाँट गना्मले बाली सङ्कलन पररराण वृमधि हुनछ र कार गन्मसजजलो हुनछ।

23कृ ित्रम पराग सेचन पोथी फू ल

２ सामान्य कृ षि खेती（２）थाँक्रो
थाँक्रो दिनु भनेको हाँगालाई मार्गनिर्देशन गरी उचित ठाउँ मा व्यवस्थित गर्ने कार्य हो।थाँक्रो दिई बोटबिरुवा ढल्न र हाँगाहरू झाँगिनबाट रोकिन्छ। राम्रोसँग घाम पर्छ र काम गर्न सजिलो हुन्छ।
गोलभेडँ ा, भन्टा, काँक्रो आदिको थाँक्रोमा, मुख्य हाँगा वा दायाँबायाँको हाँगालाई टेकोमा वा टेपले बाँध्पनु र्छ।टेको र डाँठ िफक्स गनर्को लािगडोरी आिदले 8 को आकारमा
बाँध्नपु छर् । बाली सङ्कलन

（１）बाली सङ्कलन
बाली सङ्कलन भनेको बिरुवाबाट बाली सङ्कलन गर्ने कार्य हो।ठीक समय (उचित समय) मा बाली सङ्कलन गर्नुपर्छ।
उदाहरणको लागि बाली सङ्कलनको लगभग अनुमान, गोलभेडँ ा=रङ्ग लाग्न थालेपछि, पालुङ्गो=बोटको उचाइ, काँक्रो=फलको लम्बाइ,हेरेर गर्नुपर्छ।
तरकारी, फू ल र फलफू लको बाली सङ्कलन प्रायः जस्तो हातले गरिन्छ तर गाजर, आलु आदिको सन्दर्भमा यन्त्रीकरण भइरहेका छन्।（２）बाली सङ्कलनमा प्रयोग गरिने कृ षि उपकरणहरू
①कृ षि औजारहरू

बाली सङ्कलन कैं चीकन्टेनर

24बाली सङ्कलन झोला

②２ सामान्य कृ वष खेतीबाली सङ्कलन मेधसन

कम्बाइन (धान)तरकारी बाली सङ्कलन रेधसन (िररयो प्ाज)खन्े रेधसन (आलरु)（３）प्री-करु ललङप्री-करु ललङ भनेको खेतबारीबाट सङ्कलन गररएको तरकारी र फलफू ल चचस्याउने काय्म िो।यसको उद्ेश्य ताजापनलाई कायर राख्रु िो।प्री-करु ललङ फाइदा हुने हुनाले षबिान सबेरतै बाली सङ्कलन गररनछ।
प्रायः जस्ो प्री-करु ललङ गन्म भ्ाकरु र प्री-करु ललङ षवधध अपनाइनछ। यो बािेक फोस्मड् डरिाफ्ट षवधध आहद पषन छन्।भ्ाकरु र प्री-करु ललङरा उपकरणरा तरकारीलाई भ्ाकरु र म्स्षतरा राखी, तरकारीबाट षनस्कने तातोपन िटाई चचस्याउने गररनछ। तरुरुन्तै
चचस्याइने हुनाले छोटो प्री-करु ललङ सरयले रात्र परुगछ। छोप्े सामग्ीको प्रयोग
（１）टनेल खेतीटनेल खेती भनेको ड्ाङलाई छोप्े सारग्रीले टनेल आकाररा छोपेर गररने खेतीको तररका िो।यसको लामग टनेलको टेको र छोप्े सारग्री प्रयोग गररनछ।
टनेल खेतीका फाइदािरू भनेको तापरिर कायर राख्े र िावाहुरी, विा्म र कीराबाट बचाउनरु आहद िो।छोप्े सारग्रीको रूपरा, भाइनल क्ोराइड (PV), कृ षि प्रयोजनको पोललधरन फ्लिर, नबरुनेको कपडा, रेसरी कपडा, कीराबाट बचाउने
जाली आहद, उद्ेश्य अनरुसार चयन गनरु्मपछ्म ।टनेलको टेको（２）धसधतै छोप्े खेतीधसधतै छोप्े खेती भनेको छोप्े सारग्रीले षबरुवालाई धसधतै छरु वाएर अरवा अलल नछरु ने गरी छोपेर गनने खेती िो।धसधतै छोप्े खेतीका फाइदािरू भनेको म्स्र अङ्करुरण, राम्ोसँ ग प्रारम्भिक षवकास गनरु्म, िावाहुरी, विा्म र कीराबाट बचाउनरु आहद िो।छोप्े सारग्रीको रूपरा नबरुनेको कपडा, रेसरी कपडा आहद प्रयोग गररनछ।
25

２ सामान्य कृ वष खेती（３）रहलचङ
①मकलचङरहलचङ (रलच) भनेको पराल, प्ास्पस्कको फ्लिर आहदले राटोको सतिलाई छोप्रु िो।रलचले षनम्न फाइदािरू हुनछन्।
・राटोको तापरिर सरायोजन गरी, बोटषबरुवाको हुक्म ने वातावरण राम्ो बनाउँ छ।・नरर राटोलाई कायर राख्रुका सारतै, पानी र रलको बिाव रोकछ।
・रोग र कीराबाट बचाउँ छ।・िाँस, झार आहद उम्नबाट रोकछ।

परालको रलच②

फ्लिरको रलचमलच सामग्ीहरू तथा विशेषताहरू
छोप्े सारग्रीको रूपरा पराल, प्ास्पस्कको फ्लिर आहद प्रयोग गररनछ।
प्ास्पस्कको फ्लिरको सारग्री र रङ्ग षवशभन् हकधसरका हुनछन्।
फ्लिरको रङ्ग अनरुसार फाइदािरू फरक हुनछन्।

फ्लिमको िङ्गका ककधसमहरू ि वतनीहरूका फाइराहरू
पारदर्िी

जरहनको तापक्रर बढाउने यसको सबतैभन्दा ठूलो फाइदा िोिरहयो रङ्गजरहनको तापक्रर बढाउने फाइदा, पारदर्िी र कालो रङ्गको बीचरा िरुनछ् र यसले झार आदह उर्रनबाट पनह रोक्छ।

सेतो रङ्ग

जरहनको तापक्रर बढ्नबाट रोक्छ।

कालो रङ्ग

िाँस, झार आदह उर्रनबाट रोक्छ।
26

２ सामान्य कृ षि खेतीसेतो र कालो जोडेको दईु तहको फ्लिम (जमिनको तापक्रमको वृद्धि नियन्त्रण), सूर्यको प्रकाश प्रतिबिम्बित हुने सिल्भर फ्लिम
(प्रतिबिम्बित प्रकाशको प्रयोग, जमिनको तापक्रमको वृद्धि नियन्त्रण र कीरा रोकथाम), रोप्ने प्वाल भएका छिद्रमय फ्लिम, सूक्ष्म जीवाणुले
गलाई नष्ट गर्न सक्ने फ्लिम (नष्ट प्रक्रिया गर्नु नपर्ने) आदि छन्। छिद्रमय फ्लिम बाहेक अन्यले वर्षाको पानीलाई माटोमा पस्नबाट रोक्छ।
③मल्चमा प्रयोग गरिने कृ षि उपकरणहरू

समथर ड्याङ रोटरी मल्च（４）फ्लिम नष्ट प्रक्रिया
टनेल र मल्चमा प्रयोग गरिएको फिल्म प्रयोग गरेपछि नष्ट प्रक्रियामा ध्यान दिनुपर्छ। अनिवार्य रूपमा सम्बन्धित काम गर्ने कम्पनीलाई
नष्ट प्रक्रिया गर्न अनुरोध गर्नुहोस्।
खेतबारीमा जलाउन निषेध गरिएको छ। जलायो भने विषालु ग्याँस निस्कने खतरा हुन्छ। रोग तथा हानिकारक कीरा र घाँस, झार आदि नियन्त्रण सम्बन्धी ज्ञान
（１）रोग तथा हानिकारक कीरा नियन्त्रण
①आधारभूत विचाररोग तथा हानिकारक कीरा उत्पन्न हुन गाह्रो हुने वातावरण बनाउनुपर्छ।
प्रारम्भिक अवस्थामा पत्ता लगाई, नफै लिने गरी चाँडै नियन्त्रण गर्नुपर्छ।

②रासायनिक कीटनाशक नियन्त्रण
रोगको रोकथाम तथा नियन्त्रणमा प्रयोग गरिने रासायनिक कीटनाशकलाई कीटाणु मार्ने विषाधी भनिन्छ।यो कीराको रोकथाम तथा नियन्त्रणमा प्रयोग गरिने रासायनिक कीटनाशक, कीरा मार्ने विषाधी हो।③

रासायनिक कीटनाशक बाहेकका नियन्त्रणहरू
ⅰखेती विधिकडा रोग प्रतिरोधक जाति (रोग प्रतिरोधक जाति) प्रयोग गरिन्छ। रोग तथा हानिकारक कीरा नियन्त्रण गर्ने बिरुवाको खेती गर्नुपर्छ। उदाहरणको लागि, सयपत्री फू ल रोप्यो भने माटो नेमातोडेको
घनत्व कम हुन्छ। कु कु रबिटासी समूहको बिरुवा ओइलाउने रोगको रोगाणुको घनत्व कम गर्नको लागि जरामा प्याज समूहको बिरुवा रोप्ने गरिन्छ।
27

ⅱ

２ सामान्य कृ षि खेतीप्राकृ तिक शत्रुको प्रयोग कीरालाई समातेर खाने तथा अर्काको कीराको भरमा बाची त्यसलाई मारिदिने कीरा र सूक्ष्म जीवाणु प्रयोग गर्न सकिन्छ।
ⅲ

यौन फे रोमोनको प्रयोगफे रोमोन ट्रर्‍याप प्रयोग गरी नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। फे रोमोन डिस्पेन्सर प्रयोग गरी कीराको सहवासमा वाधा (सहवास अवरोध) पुर्‍याइ, कीराको अर्को पुस्ता कम गर्न सकिन्छ।
ⅳ

भिजुअलको प्रयोग
लाईको लागि प्रतिबिम्ब टेप लगाइन्छ।ँ बत्ती बालेर कीरा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।
पहेलोटासिने टेप प्रयोग गरी, कीरालाई टेपतिर आकर्षित गरी कीरालाई मारिन्छ।

ⅴभौतिक रूपमा नियन्त्रण
कीराबाट बचाउने जाली प्रयोग गरी कीरा पस्नबाट रोक्न सकिन्छ।

（２）घाँस, झार आदि नियन्त्रण
①आधारभूत विचार
खेतबारीमा घाँस, झार आदिको बीउ लिएर जानु हुँदैन।
घाँस, झार आदिले बीउ खसाल्नु अगाडि नै त्यसलाई हटाउने गरिन्छ।

②झारपात मार्ने विषाधी
झारपात मार्ने विषाधी भनेको घाँस, झार आदिको नियन्त्रणमा प्रयोग गरिने रासायनिक कीटनाशक हो।③

झारपात मार्ने विषाधी बाहेकका नियन्त्रणहरू
ⅰ प्रकाश नछिर्ने सामग्रीले मल्चिङ गरिन्छ।
ⅱ खेती गरिरहेको अवस्थामा ड्याङहरू बीचको
होचो ठाउँ खन्ने (ड्याङहरू बीचको माटो खन्ने) रमाटो थप्ने (बोटबिरुवाको फे दमा माटो थुपार्ने)माटो थुपानेर्

खन्नेगरिन्छ।
ⅲ

बिरुवा नभएको खेतबारी खनजोत गरिन्छ।
ड्याङहरू बीचको होचो ठाउँ खन्ने

28माटो थप्ने

④２ सामान्य कृ षि खेतीझारपात मार्ने विषाधी प्रयोग गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कु राहरू
ⅰ प्रत्येक घाँस, झार आदिलाई असर गर्ने झारपात मार्ने विषाधी प्रयोग गर्नुपर्छ। दर्ता नगरिएको गैर कृ षि क्षेत्रमा प्रयोग गरिने
झारपात मार्ने विषाधी प्रयोग गर्नु हुँदैन।
ⅱ झारपात मार्ने विषाधीको प्रयोग मापदण्ड (प्रयोग गर्न सकिने बिरुवा, प्रयोग सङ्ख्या, एकाग्रता आदि) को पालना गरी,उचित समयमा प्रक्रिया गर्नुपर्छ।
ⅲ झारपात मार्ने विषाधी छर्न प्रयोग गरेको उपकरणहरू, रोग तथा हानिकारक कीरा नियन्त्रणको लागि प्रयोग गर्नु हुँदैन।
ⅳ नजिकै बिरुवा भएको खण्डमा, तोकिएको नोजल वा कभर प्रयोग गरी, वरिपरि विषाधी नछरिने (ड्रिफ्ट नहुने) गरी ध्यान
दिनुपर्छ।

सामान्यतया झारपात मार्ने विषाधी छर्न प्रयोग गरिने नोजलसामान्यतया कीरा मार्ने विषाधी छर्न प्रयोग गरिने नोजल（３）रोग तथा हानिकारक कीराहरू नियन्त्रण र घाँस, झार आदि नियन्त्रणका कृ षि उपकरणहरू
①रोग तथा हानिकारक कीराहरू नियन्त्रण

ढाडमा बोक्ने प्रकारको स्प्रेयर

②पावर स्प्रेयर

स्पिड स्प्रेयर (SS)ठे ल्ने प्रकारको ह्याम्मर नाइफ मोअरमान्छे चढ्न मिल्ने मोअरघाँस, झार आदि नियन्त्रण

घाँस काट्ने मेसिन

29

3सुरक्षा तथा स्वच्छताकृ षि मेसिनहरू प्रयोग गर्ने सुरक्षित तरिका

（１）काम गर्नु अगाडिको तयारी

मेसिन चलाउनु अगाडि उक्त मेसिनको म्यानुअल आदि पढी, मेसिन सञ्चालन विधि राम्रोसँग बुझ्नुपर्छ।
इन्जिन स्टार्ट गर्ने तरिका, ब्रेक सञ्चालन विधि, इन्जिन रोक्ने तरिका राम्रोसँग बुझ्नुपर्छ।
（２）दैनिक निरीक्षण
दैनिक निरीक्षण गरेमा, मेसिनको क्षमता कायम राख्न, मेसिनको आयु लम्ब्याउन र कृ षिको काम गर्दा हुन सक्ने दर्घु टनाबाट बच्न सकिन्छ।
मेसिन चलाउनु अगाडि, चलाइरहेको बेला र चलाएपछि, असामान्यता देखिएको छ वा छै न, निरीक्षण गर्नुपर्छ।
निरीक्षण गर्ने बेला, मेसिन चलाइरहेको बेलाको कार्य निरीक्षण बाहेक अरू बेला अनिवार्य रूपमा इन्जिन बन्द गर्नुपर्छ।
（３）मेसिन सञ्चालन गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कु राहरू
①सबै मेसिनहरूमा लागु हुने कु रा・अस्थायी रूपमा मेसिन सञ्चालन रोक्ने बेला,अनिवार्य रूपमा इन्जिन बन्द गर्नुपर्छ।
・मेसिनमा आड्केको वस्तु हटाउने कार्य गर्दा पनि, अनिवार्य रूपमा इन्जिन बन्द गर्नुपर्छ।
②मान्छे चढ्न मिल्ने ट्रयाक्टर
・ट्रयाक्टरको बायाँपट्टिबाट चढ्ने र ओर्लने गर्नुपर्छ।
・सुरक्षा फ्रेम माथि फर्काएर काम गर्नुपर्छ।
・ट्रयाक्टर गुडिरहेको बेला दायाँबायाँको ब्रेक प्याडल जोड्नुपर्छ।
・काम पछि, ट्रयाक्टरमा जडान गरिएको मेसिन पानीले सफा गरेपछि निकाल्ने वाजमिनमा झारेर राख्नुपर्छ।

सुरक्षा फ्रेम

・काम पछि, इन्धन ट्याङ्क भरेर राख्नुपर्छ।
・सडकमा गुडाउने खण्डमा, सवारी साधन अनुमतिपत्र आवश्यक हुन्छ।
ब्रेक प्याडल जोडेको स्थिति

（４）उचित कार्य योजना
थाके को बेला सावधानी नपुग्ने हुनाले, दर्घु टना हुने सम्भावना हुन्छ। थाके को बेला मेसिन कार्य गर्नु खतरनाक हुन्छ।
साथै मदिरा सेवन पछि मेसिन कार्य गर्‍यो भने खतरा हुने हुनाले, कु नै पनि हालतमा त्यस्तो गर्नु हुँदैन।
30

３ सुिक्ा तथा स्वच्छता

कारको बीचबीचरा आरार गनरु्मपछ्म ।（５）सरुरशक्त पोसाक
पन्जारेधसन र बेल्रा बेररन सक्े हुनाले कारको लामग उपयरुति पोसाक

हेल्मटे

लगाउनरुपछ्म ।तलदेिख मािथसम्म जोिडएको पोसाक

सुरक्षा जुत्ता

व्याविाररक सीप○कृ वष मेधसनहरू प्रयोग गनने सुिक्क्त तरिका बुझौं।
○व्यिस्ापन मेधसन, घाँस काट्खने मेधसन आदरको इकनजन स्टाट्य गनने ि बन्द गनने तरिका बुझौं।
・व्यिस्ापन मेधसन स्टाट्य ि बन्द गननेस्टाट्य गनने・ररुख्य क्च लीभर र खनजोत क्च लीभर "अफ" तरा ररुख्य धसफ्ट लीभर न्यूटल्मरा भएकोररुख्य क्च लीभरअफकरु रा षनचिय गनरु्मपछ्म ।・इहनजन स्स्वच "अन" गनरु्मपछ्म ।・ररकोइल ितैलीको इहनजन स्ाटर ग्रीप जोड लगाएर तानी, इहनजन स्ाट्म गनरु्मपछ्म ।बन्द गनने

इहनजन स्स्वच अन・एक्ेलेरेटर लीभरले इहनजनको स्पस्ड िटाई, ररुख्य क्च लीभर "अफ" गनरु्मिोस् र रेधसन बन्गनरु्मिोस्।
・ररुख्य धसफ्ट लीभर न्यूटल्मरा राखी, इहनजन स्स्वच "अफ" गनरु्मपछ्म ।31स्ाटर ग्रीप तान्े

３ सुरक्षा तथा स्वच्छता

・घाँस काट्ने मेसिन स्टार्ट र बन्द गर्ने
स्टार्ट गर्ने
・स्लट लीभर खोल्नुपर्छ (1/3～आधा)।
・रबरको डल्लो (प्राइमरी पम्प) के ही पटक थिची, मिश्रित पेट्रोल कार्बोर�ेटरमा पठाउनुपर्छ।
・चोक लीभर "बन्द" गर्नुपर्छ। (कार्बोर�ेटरमा भएको हावाको परिमाण घटाउने)・डोरी (रिकोइल स्टाटर नब) बल लगाएर तान्नुपर्छ।
・इन्जिन स्टार्ट भएपछि चोक "खोल्ने" गर्नुपर्छ।

प्राइमरी पम्प・इन्जिन स्टार्ट नभएमा, सोही तरिका दोहोराउनुपर्छ।
・इन्जिन स्टार्ट भएपछि, स्लट लीभरलाई सबैभन्दा कम स्पिडमा फर्काई, इन्जिन वार्म-अप गर्नु
(तताउनु) पर्छ।
बन्द गर्नेचोक र डोरी・स्लट लीभरलाई सबैभन्दा कम स्पिडमा फर्काउनुपर्छ।
・इन्जिन बन्द नभएसम्म स्टप स्विच थिच्नुपर्छ।
कीटनाशक छर्ने

（１）पोसाक

कीटनाशक छर्दा छालामा कीटनाशक नपर्ने गरी उपयुक्त पोसाक लगाउनुपर्छ।
टोपी, प्रिभेन्टिभ पोसाक भनिने लामो बाहुला भएको कम्मर माथिको लुगा र पाइन्ट, रबरको बुट, कृ षिको काम गर्दा लगाउने मास्क,सुरक्षा चस्मा, रबरको पन्जा लगाउनुपर्छ। सूतीको पन्जा भिज्ने हुनाले, प्रयोग गर्नु हुँदैन।
प्रिभेन्टिभ पोसाकको कम्मर माथिको लुगाको बाहुला पन्जा माथिसम्म सारी, पाइन्टको मोताले बुटलाई छोप्नुपर्छ।
टोपीसुरक्षा चस्मा

मास्कसके सम्म पाली भएको टोपीतौल नाप्ने र समायोजन गनेर् बेला र छनेर् बेला मास्क लगाउने

अनुहारमा टपक्क टाँिसने गगल्स टाइपप्रयोग गनेर्

रबरको पन्जा
कम्मर मािथ लगाएको लुगा आिदको
बाहुलाले पन्जालाई छोप्नुपछर् ।िप्रभेिन्टभ पोसाक
िप्रभेिन्टभ पोसाक भिनने लामो बाहुला भएकोकम्मर मािथको लुगा र पाइन्ट लगाउने

बुटिवषाधीको िछटा पोसाक िभत्र नपस्ने गरी, पाइन्टको
मोताले काम गदार् लगाउने जुत्तालाई छोप्नुहोस्।
32

３ सुरक्षा तथा स्वच्छता

（２）प्रयोग मापदण्डको कडा पालना

कीटनाशक प्रयोग गरिएको बिरुवा वा त्यसको फल आदि खाए पनि हानि नहुने गरी, प्रयोग एकाग्रता, प्रयोग परिमाण, प्रयोग समय रप्रयोग सङ्ख्या जस्ता कु राहरूको प्रयोग मापदण्ड तोकिएको छ।कीटनाशक प्रयोग गर्ने बेला, राम्रोसँग कीटनाशकको लेबल पढी, अनिवार्य रूपमा प्रयोग मापदण्डको पालना गर्नुपर्छ।
（３）नियन्त्रण उपकरणहरूको निरीक्षण
स्प्रेयरको प्रत्येक जडान भाग खुकुलो छ वा छै न, निरीक्षण गर्नुपर्छ।
नोजलनोजल पाइप

※जडान भागको प्यािकङमा असामान्यताछ वा छै न, िनश्चय गनेर्

※पेच खुकुलो छ वा छै निनश्चय गनेर्

※पेच खुकुलो छ वा छै न िनश्चय गनेर्
※ब्यान्डमा क्षित भएको वा च्याितएकोछ वा छै न, िनश्चय गनेर्
※पेच खुकुलो छ वा छै न िनश्चय गनेर्

（４）सही तरिकामा छर्ने
कीटनाशक छर्ने बेला, कीटनाशक उडेर वरपरको ठाउँ मा नपर्ने (डिर्फ्ट नहुने) गरी सावधानी अपनाउनुपर्छ।
कीटनाशक छर्ने काम, कम हावा चलेको दिन गर्नुपर्छ र बेस्कन हावा चलेको बेला छर्ने कार्य स्थगित गर्नुपर्छ। सके सम्म बिहान र साँझको
शीतल समयमा गर्नुपर्छ।
कीटनाशक छर्ने काम गर्दा, हावा आइरहेको दिशा तर्फ ढाड फर्काएर कीटनाशक छर्नु गर्नुपर्छ। आफू मा सिधै कीटनाशक नपर्ने गरीछर्नुपर्छ।
लामो समय कीटनाशक छर्ने काम गर्नु हुँदैन। लामो समय गर्ने खण्डमा, आवश्यकता अनुसार बेलाबेलामा विश्राम लिनुपर्छ।
कीटनाशक छर्ने काम गरिरहेको बेला वा छरिसके पछि, रिँगटा वा वाकवाक जस्ता स्वास्थ्यमा वा शरीरमा असामान्यता महसुस गरेमा
तुरुन्तै चिकित्सकलाई देखाउनुपर्छ।
समायोजन गरिएको कीटनाशक बाँकी नरहने गरी, सबै कीटनाशक खेतबारीमा प्रयोग गर्नुपर्छ। नहर, कु लो आदिमा फाल्नु हुँदैन।

33

３ सुिक्ा तथा स्वच्छता

（５）कीटनािक छरेपलछ गनरु्मपनने करु रािरू
कीटनािक छनने कार धसमधिएपलछ उपकरणिरू राम्ोसँ ग धरुनरुपछ्म ।हावा चिलरहेको िदशाआफनो िात धोई, करु ल्ा गनरु्मपछ्म ।（６）कीटनािकको भण्डारण
प्रयोग गरेको कीटनािकको रेकड्म राखी, कीटनािकलाई तालचा
लगाउन मरलने षनजचित ठाउँ (भण्डारणस्ान आहद) रा भण्डारण गनरु्मपछ्म ।जाने िदशा

षवियरुति र िाषनकारक कीटनािकिरूको लामग सारान्य
कीटनािकिरू भन्ा फरक भण्डारणस्ानको व्यवस्ा गरी, सो बेिोरा लेखी, तालचा लगाएर सरुषनजचित ढंगरा भण्डारण गनरु्मपछ्म ।व्याविाररक सीप○सही तरिकामा �प्रभे�न्टभ पोसाक लगाउन सक्े हुनुहोस्ख।
○�ेयिको सुिक्ा वनिीक्ण गनने तरिका ि प्रयोग विधधका साथै कीटनाशक छिेपछछ गनु्यपनने कु िाहरू बुझौं।

● कीटाणुशोधन पराि्खथ पातलो बनाउने
टेकेर कीटाणरुिोधन गनने 10 ललटरको भाँडोरा 1,000 गरुणा पातलो गनरु्मपनने कीटाणरुिोधन पदार्म िालनको लामग कषतमरललललटर कीटनािक आवश्यक पछ्म िोला?
1 मरललललटर कीटनािकरा 999 मरललललटर पानी िाल्ो भने, 1 ललटरको 1,000 गरुणा पातलो कीटाणरुिोधन पदार्म बनछ।10 ललटर (10,000 मरललललटर) को 1,000 गरुणा पातलो कीटाणरुिोधन पदार्म भनेको यसको 10 गरुणा हुनाले, 10मरललललटर कीटनािक आवश्यक पछ्म ।विद्यतु आपू�त ि पेट्ोछलयम पराथ्यको ह्या�छलङ

（１）षवद्रुत आपूर्तको ह्ान्डललङकृ षि प्रयोजनको लामग धेरतै जस्ो, AC 100 भोल् र थ्ी-फे ज AC 200 भोल्को षवद्रुत आपूर्त प्रयोग गररनछ।
डरिायर, रोटर, िीटर आहदरा 200 भोल्को षवद्रुत आपूर्त प्रयोग गररनछ।
पावरबोड्म र षवद्रुत आपूर्त ताररा खाली िातले छोयो भने खतरा हुनछ। षविेि गरी, शभजेको िातले इलेक्क्करि प्ग छरु ने आहद गर्योभने करेन्ट लागेर दिु ्मटना हुन सकछ।34

３ सुरक्षा तथा स्वच्छता

200 भोल्ट र 100 भोल्टको प्लग सके टको आकारथ्री-फे ज AC 200 भोल्ट

AC 100 भोल्ट

थ्री-फे ज AC सम्बन्धी ध्यान दिनुपर्ने कु रा・विद्युतीय करेन्ट उच्च हुनाले चलाउने बेला सावधानी अपनाउनुपर्छ।
（２）पेट्रोलियम पदार्थका किसिमहरूकृ षि मेसिनहरूमा पेट्रोलियम पदार्थको रूपमा, पेट्रोल, फ्यूल ओइल, लाइट ओइल, मट्टीतेल, ब्लेन्ड ओइल आदि प्रयोग गरिन्छ। मेसिन
अनुसार प्रयोग गर्ने पेट्रोलियम पदार्थको किसिम फरक हुन्छ।
पेट्रोल

व्यवस्थापन मेसिन, ट्रान्सप्लान्टर आदिलाइट ओइल

ट्रयाक्टर, कम्बाइन आदिपेट्रोल र ओइलको ब्लेन्ड ओइलघाँस काट्ने मेसिन(2-साइकल-इन्जिन )फ्यूल ओइल र मट्टीतेल

ग्रेन ड्रायर, हट एयर-हिटर आदि（３）पेट्रोलियम पदार्थ चलाउँ दा ध्यान दिनुपर्ने कु राहरू
・पेट्रोल, लाइट ओइल जस्ता पेट्रोलियम पदार्थको किसिम निश्चय गरी, कृ षि मेसिनहरूमा मिल्ने पेट्रोलियम पदार्थ प्रयोग गर्नुपर्छ।
मेसिनमा नमिल्ने पेट्रोलियम पदार्थ प्रयोग गर्‍यो भने मेसिन बिग्रिन सक्छ।
・पेट्रोलियम पदार्थ हाल्दा, अनिवार्य रूपमा इन्जिन बन्द गर्नुपर्छ।
・पेट्रोलियम पदार्थ हाल्ने बेला, वरिपरि आगो नभएको कु रा निश्चय गर्नुपर्छ। विशेष गरी, पेट्रोलमा सजिलै आगो लाग्ने हुनाले
सावधानी अपनाउनुपर्छ।
・पेट्रोलियम पदार्थ हाल्ने बेला, ट्याङ्की भरिएर पेट्रोलियम पदार्थ नपोखिने गरी ध्यान दिनुपर्छ।
（４）इन्धनको भण्डारण
पेट्रोल र लाइट ओइल हाल्ने कन्टेनर कानुनद्वारा सीमित गरिएको छ।पेट्रोल धातुको कन्टेनरमा भण्डारण गर्नुपर्छ।
35

３ सुिक्ा तथा स्वच्छता

रटिीतेल िालने प्ास्पस्कको कन्टेनर (20 ललटर ) रा पेटोरि लभण्डारण गन्म षनिेध गररएको छ।धातुको कन्टेनि

30 ललटर वा सोभन्ा करको लाइट ओइल भएरा, त्यसलाई
प्ास्पस्कको कन्टेनररा भण्डारण गन्म सहकनछ।
भण्डारण स्ानरा आगो पूण्म रूपरा षनिेध गररएको छ र त्यिाँ
अमग् षनयन्तक राख्रुपननेछ।

(ध्ान दरनुपनने कु िा) प्रेसि वनकालेपछछ �ाप खोलने

लारो सरय भण्डारण गर्यो भने इन्न षबग्रनछ। त्यस्ो
इन्नले रेधसनरा क्षत परुग्े हुनाले, प्रयोग गनरु्म हुँ दतैन।

व्याविाररक सीप○प्रत्ेक कृ वष मेधसनको इन्न बुझौं।

ककधसम अनुसाि िगगीकिण ि ममलाएि व्यिस्ापन गननेँ कतै ँची जस्ा औजारिरू सिी ढंगरा प्रयोग गनने र भण्डारणरा पषन ध्ान हदनरुपछ्म ।करौती,
प्रयोग गनरु्म अगाहड षनरीक्ण र प्रयोग गरेपलछ रर्मत सभिार गनरु्मपछ्म ।36

３ सुिक्ा तथा स्वच्छता

सुिक्क्त िंगमा स्टेपल्ाडि प्रयोग गनने तरिका
प्रयोग गनरु्म अगाहड, चकने को, भाँचचएको वा बाहङ्गएको ठाउँ आहद छ वा छतै न, षनरीक्ण गनरु्मपछ्म ।स्ेपल्ाडर म्स्र हुने गरी राख्े करु रारा ध्ान हदनरुपछ्म ।स्पर (चेन वा हुक) ठीकसँ ग लगाउनरुपछ्म ।स्ेपल्ाडर राधर चढ्ने वा स्ेपल्ाडरको दईु पट्टि खरुटिा राख्े नगरीकन, धसढँ ीरा उशभएर कार गनरु्मपछ्म ।व्याविाररक सीप○सुिक्क्त िंगमा स्टेपल्ाडि प्रयोग गनने तरिका बुझौं।
गनर् नहुने कु राहरू
●चेन वा हुक नलगाउने

●स्टेपल्याडर माथि●स्टेपल्याडरको दुई तिर खुट्टा राखेर चढ्ने

●ट्राइपोडमा चढेको बेला शरीर ट्राइपोडबाट

37

चढ्ने

बाहिर तिर तन्काउने

4

धान खेतको कामजापानमा सामान्यतया खेत रोप्ने मेसिनको प्रयोग गरी ट्रान्सप्लान्ट विधिद्वारा खेती गरिन्छ।
मार्चअप्रिल

मे

जून

जुलाई

अगस्त

सेप्म्बटे रबीउ रोप्नेखेत रोप्ने

नयाँ डाँठ छु ट्टिने

बाला लाग्ने अवधिसुरु हुने अवधिबीउ भिजाउने र टुसा उमार्ने

बेर्ना उमार्ने

झारपात मार्ने विषाधी छर्ने

पाक्ने अवधिकलिलो बाला बन्ने अवधि कलिलो बाला बढ्ने अवधिबाली सङ्कलन
(धान काट्ने)खेतको माटो सुक्खा पार्ने

आधार मल र माटो हिल्याउने

बाला मल

धानको विकास चरणहरू र मुख्य कार्यको रूपरेखा (छिटो पाक्ने जातको खेती गर्ने मौसम)बीउको तयारी

（１）बीउको सं रचनाधानको बीउ, एम्ब्रियो र एन्डोस्पार्मबाट बनेको खैरो चामल र त्यसको सुरक्षा गर्ने भुसबाट बनेको हुन्छ। एम्ब्रियोमा अङ्कुरण पछि पात रजरा बन्ने अङ्गहरू हुन्छन् र एन्डोस्पार्ममा तिनीहरूको विकासमा आवश्यक पोषक तत्त्व सञ्चय गरिएको हुन्छ।
एन्डोस्पार्म
एम्ब्रियो

भुसभुसखैरो चामल

（２）बीउको कीटाणुशोधन
धानको बीउमा टाँसिएको ह्वाइट टिप नेमातोडे, बाकाइने रोग, बीउको बोक्रा सुकाउने ब्याक्टेरिया रोग, धान मरुवा आदि जस्ता रोगहरूको
कीटाणुशोधन गर्नुपर्छ।

38

4 धान खेतको काम（３）बीउ भिजाउने
10 दिन जति पानीमा डुबाएर राखी, धानको बीउलाई पर्याप्त पानी सोसाउनुपर्छ।
पानीको तापक्रम 10 देखि 15℃ मा 7 दिनदेखि 10 दिनसम्म पानी सोसाउनुपर्छ।
दैनिक औसत तापक्रमको योगफल 100℃ जति हुनुपर्छ।
बीउपानीको तापक्रम 10～15℃बीउ भिजाउने

（４）टुसा उमार्नेबीउ रोप्नु अघिल्लो दिन 30～32℃ को तापक्रममा तातो बनाई, टुसा उमार्नुपर्छ।
1mm जति टुसा निस्के को, परेवाको छाती भनिने स्थिति बनाउनुपर्छ।
■ टुसा उमार्ने

अपुग

उचित

बढी

परेवाको छाती जस्तो देखिने स्थितिको धानको बीउबेर्ना उमार्नेखेत रोप्ने मेसिनको प्रयोग गरी ट्रान्सप्लान्ट विधिद्वारा खेती गर्नको लागि बेर्ना बनाउने कार्यलाई बेर्ना उमार्ने भनिन्छ।
बेर्ना उमार्नको लागि, 60cm लम्बाइ, 30cm चौडाइ र 3cm गहिराइ भएको बेर्ना उमार्ने बक्समा मल मिसाइएको माटो (बेर्ना उमार्नेमाटो) हाली, पानी हालेपछि बीउ रोपी, माटोले छोप्नुपर्छ।
माटोले छोपेपछि, नर्सरी क्याबिनेटमा वा ग्रीन हाउसमा इन्सुलेसन सामग्रीले छोपी, बेर्ना उमार्नुपर्छ।
बेर्ना उम्रेपछि ग्रीन हाउसमा लाइनमा मिलाएर राखी, बेर्ना हरियो नभएसम्म छोपेर राख्नुपर्छ।
ग्रीन हाउस भित्रको तापक्रमलाई ध्यान दिदँ ै पानी हाली, बेर्ना उमार्ने अवधिको 20 दिन～25 दिनमा "कलिलो बेर्ना" भनिने बेर्ना र 30
दिन～35 दिनमा "मध्यम बेर्ना" भनिने बेर्ना बन्छ।
39

4 धान खेतको कामदोस्रो पातदोस्रो पातचौथो पात

तेस्रो पाततेस्रो पातअपूर्ण पातपहिलो पातपहिलो पातखोल पात
कलिलो बेर्ना
ग्रीन हाउसमा लाइन बनाएर राखिएका बेर्ना उमार्ने बक्सहरू

मध्यम बेर्ना
बेर्नाका किसिमहरू

खेतको व्यवस्थापन

（１）खेतको तयारी
ट्रयाक्टर (रोटरी) ले खेत खनजोत गरी समतल बनाउनुपर्छ। पानी लगाएपछि, खेत जोतेर माटोलाई नरम बनाउनुपर्छ। यसलाई माटोहिल्याउने भनिन्छ।

ट्रयाक्टरद्वारा माटो हिल्याउने

（２）मल हाल्ने
माटो हिल्याउनु अगाडि खेतको सम्पूर्ण भागमा मल छर्नुपर्छ। खेत रोप्ने बेलामा नै मल हाल्ने विधि पनि छ। त्यसलाई "रोपाइँ गर्दा मलहाल्ने" भनिन्छ।

मान्छे चढ्न मिल्ने खेत रोप्ने मेसिनद्वारा ट्रान्सप्लान्ट

40

4 धान खेतको काम（３）खेत रोप्नेखेत रोप्दा, 2 लाइनदेखि 8 लाइनमा खेत रोप्ने मेसिन प्रयोग गरिन्छ। खेत रोप्ने मेसिनको प्रयोग गर्दा, लाइन बीच 30cm को दूरी(अथवा खोल्सो भनिन्छ) कायम गरी रोप्नुपर्छ। खेत रोप्ने मेसिनद्वारा बेर्ना र बेर्ना बीचको खाली ठाउँ समायोजन गरिन्छ। सामान्यतया 10～30cm मा सेटिङ गर्नुपर्छ।
（４）पानीको व्यवस्थापनखेत रोपेपछि खेतमा पानी लगाई (यसलाई सिचँ ाइ भनिन्छ), बेर्नाको सुरक्षा गर्नुपर्छ। नयाँ जरा र पात आउन थालेपछि खेतको पानीकम गरी, नयाँ डाँठ (यसलाई नयाँ डाँठ छु ट्टिने भनिन्छ) को सङ्ख्या बढाउनुपर्छ।
त्यसपछि विकास क्रम अनुसार खेतको पानी बाहिर बगाउने (यसलाई खेतको माटो सुक्खा पार्ने भनिन्छ), खेतमा पानी लगाउने गर्नुपर्छ।
（５）झारपात मार्ने विषाधी छर्नेखेत रोपेपछि झारपात मार्ने विषाधी छर्नुपर्छ। ग्र्यानुल्स र फ्लोएबल जस्ता विषाधीका किसिमहरू छन्।（６）रोग तथा हानिकारक कीरा नियन्त्रणधान मरुवा र खैरो थोप्ले जस्ता रोगहरूको नियन्त्रण गर्नुपर्छ।खेत रोपेपछि पात र बाला खाने कीरा उत्पन्न हुने क्षेत्रमा कीरा नियन्त्रण गर्नुपर्छ।धान मरुवा (राइस ब्लास्ट)पतेरो (सोर्गम प्लान्ट बग)（７）थप मलधानको बाला निस्कनु 15 दिन～25 दिन तिर स्पाइकलेटको विभाजन वृद्धि भई, पहिलेको अवस्थामा फर्किन नदिनको लागि नाइट्रोजनर पोटासियम मल थप्नु (बाला मल) पर्छ। स्पाइकलेट भनेको घाँस (धान) समूहको बिरुवाको फू ल हो।41

4 धान खेतको कामबाली सङ्कलन (धान काट्ने)पोषण विकास अवधिबाट प्रजनन विकास अवधि सुरु भएपछि बालामा छु ट्टिन्छ। बालामा छुटिने अवधिलाई "कलिलो बालामा छुटिने
अवधि" भनिन्छ।
कलिलो बाला छुटिएको 30 दिन जतिमा बाला निस्किन्छ। यसलाई बाला निस्कनु भनिन्छ। बाला निस्के को 30～60 दिन जतिमा
बाली सङ्कलन (धान काट्ने) समय हुन्छ।
धेरै जस्तो क्षेत्रहरूमा कम्बाइनले बाली सङ्कलन (धान काट्ने काम) गरिन्छ। कम्बाइन भनेको "धान काट्ने मेसिन र धान चुटन् े मेसिनदबु लै ाई एउटैमा समेटिएको" मेसिन हो। सामान्यतया जापानमा "हेड फिडिङ कम्बाइन" प्रयोग गरिन्छ।हेड फिडिङ कम्बाइनद्वारा बाली सङ्कलन

समायोजन तथा ढुवानी
बाली सङ्कलन (धान काट्ने) बित्तिकै को धानको बोक्रामा उच्च पानीको मात्रा, 20～27%पानी हुने हुनाले, तापले सुकाई पानीको मात्रालाई 14～15% बनाउनुपर्छ।
सुकेको धानको भुस हटाउनको लागि धानलाई कु टेर खैरो चामल बनाउनुपर्छ। त्यसपछि
खैरो चामलबाट ढुटो हटाउने तथा समायोजनका कार्यहरू गरेपछि, 30kg को चामलको प्याकेटवा फ्लेक्सिबल कन्टेनर ब्यागमा हाली ढुवानी गरिन्छ।

ग्रेन ड्रायर

बाली सङ्कलन पछि खेतको व्यवस्थापन
बाली सङ्कलन पछि ट्रयाक्टर (रोटरी) ले खनजोत गरी, धान काटेपछि बाँकी रहेको धानको फे द, पराल र झारपातहरू पुर्नुपर्छ।

42

4 धान खेतको काम● कम लागतको धान ख ेत ीबार ेकम लागतमा धान खेती गर्नको लागि, ①सिधै बीउ रोप्ने (डाइरेक्ट सिडिङ पनि भनिन्छ) खेती, ②पातलो खेती जस्ता
विधिहरू छन्।①सिधै बीउ रोप्ने खेतीसिधै बीउ रोप्ने खेती भनेको, रोपाइँ नगरीकन, सिधै खेतमा बीउ छरेर धान खेती गर्ने विधि हो। बेर्ना उमार्ने काम नहुनाले, योविधिमा कामको समय कम हुन्छ र बेर्ना उमार्ने सामग्रीको आवश्यकता पर्दैन।
पानी भरेको खेतमा सिधै बीउ रोप्ने र सुक्खा खेतमा सिधै बीउ रोप्ने गरी दईु विधिमा बीउ रोपिन्छ।
पानी भरेको खेतमा सिधै बीउ रोप्ने विधि भनेको खेत खन्ने र माटो हिल्याउन गरी, माटोमुनि वा माटोको सतहमा बीउ रोप्ने विधिहो। राम्रो बेर्ना उमार्नको लागि, क्याल्सियम पेरोक्साइड वा आइरनले कोटिङ गरिएको बीउ प्रयोग गरिन्छ।
सुक्खा खेतमा सिधै बीउ रोप्ने विधिमा, सुक्खा स्थितिमा बीउ रोपी, बेर्ना उम्रेपछि पनि बारीकै अवस्थामा राखी, त्यसपछि पानीभरिन्छ। बीउ रोप्ने मेसिन जस्ता गहुँ बारीमा प्रयोग गरिने मेसिनहरू यहाँ पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
②पातलो खेतीपातलो खेती विधि भनेको, खेत रोप्ने मेसिनको बेर्ना र बेर्ना बीचको खाली ठाउँ फराकिलो बनाई, रोपण घनत्व कम गर्ने खेती हो।परम्परागत अभ्यासको खोल्सो 30cm मा बेर्ना र बेर्ना बीचको खाली ठाउँ 15cm लाई 28cm मा विस्तार गर्‍यो भने, बेर्ना
उमार्ने बक्स सङ्ख्या 40% वा सोभन्दा बढी कम हुन्छ। यसरी बीउ र बेर्ना उमार्ने सामग्री आदिको उत्पादन लागत र श्रम समयघटाउन सकिन्छ।

डाइरेक्ट सिडिङ खेती (बीउ रोप्ने मेसिन जडान गरिएको बहुउद्देश्यीय खेत रोप्ने मेसिन )फोटो: कृ षि कार्य सुविधा पुस्तिकाबाट . उद्धृत

43

4 धान खेतको कामु ो खाद्य पदार्थ बनाउन े चामलबार े● पश क
धानलाई घरपालुवा पशुपन्छीको आहारा बनाउने खण्डमा, धानको फल प्रयोग गरी पशुको लागि चामल र बाला, डाँठ र पातहरू
प्रयोग गरी धान WCS बनाउने गरिन्छ।
पशुको खाद्य पदार्थ बनाउने चामलधान WCSखेतीको लागि धान खेती कृ षक र पशु पालन कृ षक बीचको सहकार्य पनि आवश्यक हुन्छ।धान किण्वित (फर्मेन्टेड) रफे ज (धान WCS) भनेको धानको अन्न पाक्नु अगाडि बाली सङ्कलन (धान काटी) गरी, साइलेजमा
परिवर्तन गरिएको रफे ज हो। ठू लो मात्रामा डाँठ र पातहरू प्राप्त गर्न सकिने प्रजाति खेती गरिन्छ।
साइलेजको गुणस्तर राम्रो बनाउनको लागि "पहेलँ ो रङ्गमा पाके को अवस्था" तिर बाली सङ्कलन गर्नुपर्छ।
पशुको खाद्य पदार्थ बनाउने चामल भनेको खेतको उपयोग गरी उत्पादन गर्न सकिने उत्कृ ष्ट पशुको खाद्य पदार्थ हो। पशुको
खाद्य पदार्थ बनाउने चामल र मुख्य खानाको रूपमा प्रयोग गरिने चामल एकै विधि र कृ षि मेसिनहरूद्वारा उत्पादन गर्न सकिन्छ।
पशुको खाद्य पदार्थ बनाउने चामल उत्पादनमा परम्परागत रूपमा खेती गरिने प्रजातिको प्रयोग गरिनुका साथै, हाल पशुकै

खाद्य पदार्थ बनाउने चामलको प्रजातिहरू पनि विकास गरिएको छ। यसको विशेषताहरू भनेको, ①उच्च उत्पादन हुनु, ②खेतीविशेषताहरू (हतपत नढल्ने र सजिलै उत्पादन गर्न सकिने), ③रोग प्रतिरोधी प्रजातिहरू धेरै हुनु, ④भातको स्वाद र खैरोचामलको गुणस्तरमा प्रभाव नपर्नु, ⑤धेरै र ठू ला चामल हुनु, आदि हुन्।

मुख्य खानाको रूपमा प्रयोग गर्ने चामलको तुलनामा पशुको खाद्य पदार्थ बनाउने चामलको बिक्री मूल्य कम हुने हुनाले, कमलागतमा उत्पादन गर्नुपर्छ। सिधै बीउ रोप्ने (डाइरेक्ट सिडिङ) खेती र पातलो खेती, पशु पालन कृ षकको कम्पोस्टको प्रयोग जस्ता
उत्पादन खर्च घटाई, धेरै बाली प्राप्त गर्ने उपायहरू अपनाउनुपर्छ।

44

5बारी तथा तरकारीको कामखेती बिरुवाको विशेषता

（１）अन्न

अनाजमा गहुँ जाति, गेडागुडी जाति आदि पर्दछन्।
①गहुँ जाति
यसमा गहुँ, जौ, राई, ओट्स आदि पर्छन्।

②गेडागुडी जातियसमा सोया, आजुकी आदि पर्छन्।
कलिलो सोयालाई हरीयो भटमास भनिन्छ र यो तरकारीमा पर्दछ।

（２）ट्युबर (आलु) जाति यसमा सखरखण्ड, आलु आदि पर्छन्। यी स्टार्च आदिको कच्चा पदार्थको रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
काँच्चै खाने तरकारी मानिन्छ।
（３）तरकारी
①तरकारीका किसिमहरू
जापानमा लगभग 150 किसिमका तरकारीहरू खेती गरिन्छ। ठू लो क्षेत्रफलमा खेती गरिने तरकारीहरू, आलु, सखरखण्ड, मूला, बन्दाकोबी, चाइनिज बन्दाकोबी (हाकु साइ) आदि हुन्। यीबाहेक, प्याज, गाजर, पालुङ्गो आदि पनि धेरै खेती गरिन्छ। तरकारीको वर्गीकरण विधिमा, वनस्पति विधिको रूपमा प्राकृ तिक वर्गीकरण र प्रयोग अंगहरू अनुसार कृ त्रिम वर्गीकरण गरी दईुवर्गीकरण विधिहरू छन्।45

5 बारी तथा तरकारीको कामप्राकृ तिक वर्गीकरणमा एकै समूहको बिरुवामा साझा कु राहरू हुन्छन्।
प्राकृ तिक वर्गीकरण
समूहमुख्य तरकारीहरू
काँक्रो

तरबुजो

खरबुजा

फर्सीकु कु रबिटासी समूहभन्टा गोलभेँडा

भेडे खुर्सानी आलुलिलीएसी समूहप्याजहरियो प्याज

गोदावरी समूहलेटस(सलाद साग)चीनोपोडिएसी समूहपालुङ्गो

ब्रासिके सी समूहबन्दाकोबी

गाजर समूह

गाजरपिडँ ालु समूहपिँडालु

घाँस (धान) समूहमकैबाइन्डविड समूहसखरखण्ड

गुलाफ समूहस्ट्रबेरी

भन्टा समूहइडेबल बर्डक
(गोबोउ)गाल्यान्ड गोदावरी

चाइनिज बन्दाकोबी
(हाकुसाइ)

मूला

46

5 बािी तथा तिकािीको कामप्रयोग अंगहरू अनुसाि िगगीकिण
िररयो सागपात: पात खाने तरकारीिरू

पालरुङ्गो

चाइषनज बन्ाकोबी बन्ाकोबी
(िाकरु साइ)कन्रूल तरकारी: जरा र जमरनरूषनको गानो खाने तरकारीिरू
करलको जरा
आलरु

रूला

गाजर

करल

फल तरकारी: फल र बीउ खाने तरकारीिरू

काँरिो

②गोलभेडँ ाभन्टामु् तिकािीको विशेषता(कृ त्त्म िगगीकिण अनुसाि)ⅰहरियो सागपात
ａबन्दाकोबी
िीतल रौसररा उपयरुति हुनछ।
टरिान्प्ान्ट षवधधद्ारा खेती गररनछ।
काँचो खानको लामग प्रयोग गररनरुका सारतै षवशभन् पररकारिरूरा प्रयोग गररनछ।ｂचाइवनज बन्दाकोबी (हाकु साइ) यो अचार बनाउन प्रयोग गररनरुका सारतै िट-पट नारक पररकाररा नभईकन नहुने
िरदको तरकारी िो। िीतल रौसररा राम्ोसँ ग हुर्कनछन्। सारान्यतया टरिान्प्ान्ट षवधधद्ारा खेती गररनछ तर क्ेत्र अनरुसार धसधतै बीउ रोप्े
षवधधद्ारा पषन खेती गररनछ।
डल्ो हुने हकधसर, आधा डल्ो हुने हकधसर र डल्ो नहुने हकधसरका हुनछन्।

47भेडे खरुसा्मनी

िरीयो भटरास

ｃ

5 बािी तथा तिकािीको कामलेटस (सलार साग) पातिरू बेररएर डल्ो हुने, पातिरू नबेररने, पातिरू खरुहम्चने आहद, षवशभन् हकधसरका
हुनछन्।
िीतल रौसररा राम्ोसँ ग हुर्कनछन्।
टरिान्प्ान्ट षवधधद्ारा खेती गररनछ।
बीउले प्रकाि रन पराउँ छ। अम्ताप्रषत नाजरुक हुनछ।उ् च्च तापरिररा फू लको ररुनारा छरु हटनछ।
ｄपालुङ्गो बीउ छरेपलछ, 1 रहिना आधादेखख 2 रहिनारा बाली सङ्कलन गन्म सहकनछ। सजजलतै
खेती गन्म सहकने तरकारी िो। पातको उचाइ 25cm जषत भएपलछ बाली सङ्कलन गनरु्मपछ्म । सारान्यतया धसधतै बीउ रोप्े षवधधद्ारा खेती गररनछ तर हिजोआज टरिान्प्ान्ट षवधधद्ारापषन खेती गररनछ।
प्रजाषत षवकासको कारण बाह्रासे खेतीरा पषन प्रगषत भइरिेको छ।ⅱकन्रूल तरकारीａप्ाज यसरा पात र डाँठ भई खानको लामग प्रयोग गररने सेतो डल्ो हुनछ तर यो कन्रूल
तरकारी िो।टरिान्प्ान्ट षवधधद्ारा खेती गररनछ।

ｂ

मूला

 षवगतरा िरददेखख हिउँ दको "िरद रूला" ररुख्य धरयो, तर अहिले "वसन् रूला" र"ग्रीष्म रूला" को उत्ादनरा पषन वृमधि भई, विदैभरर खेती गररनछ। हिउँ दको सरयरा टनेलखेती पषन गररनछ।
धसधतै बीउ रोप्े षवधधद्ारा खेती गररनछ।कर तापरिर कायर रिेरा फू लको ररुनारा छरु हटनछ।

48

ｃ

5 बािी तथा तिकािीको कामआलु आलरुको रूपरा खाइने बािेक, स्ाच्म र प्रिोधधत खाद् पदार्मको कच्चा पदार्मको रूपरापषन प्रयोग गररनछ। खेतबारीरा धसड पोटेटो रोपेर खेती गररनछ।
ｄसखिखण् फरु लेर ठू लो भएको जरा खाइनछ। कर रल भएको राटोरा पषन राम्ोसँ ग हुर्कनछ। रल बढी भयो भने पात र डाँठ ठू लोभई, जरा ठू लो हुँ दतैन। धसड पोटेटोबाट पलाएको टरुसाको भागलाई काटेर षनकाली, त्यसलाई बेना्मको रूपरा
खेतबारीरा रोप्रुपछ्म ।ｅगाजि प्रिस् क्ारोहटन हुनछ। पररकार बािेक जरुसको रूपरा पषन प्रयोग गररनछ। िीतल रौसररा राम्ोसँ ग हुर्कनछन् तर जापानको षवशभन् ठाउँ िरूरा खेती गररनछ। धसधतै बीउ रोप्े षवधधद्ारा खेती गररनछ। सरुक्ा भयो भने अङ्करुरण हुन गाह्ो प्रकृ षतकोहुनछ।ⅲ

फल तरकारी
ａगोलभेडँ ा धेरतै हकधसरका हुने हुनाले, पकाउने प्रजाषत पषन हुनछन्। उच्च गरुललयोपन भएका साना गोलभेडँ ािरू (मरनी टोरेटो) पषनलोकषप्रय छन्। टरिान्प्ान्ट षवधधद्ारा खेती गररनछ। कलरी गररनछ। एउटा डाँठ भएको षबरुवाको रूपरा षवकास गन्मको लामग, पाि्मव (दायाँ वा बायाँको)ररुना सानतै हुँ दा चरुड्नेलाई "पाि्मव (दायाँ वा बायाँको) ररुना िटाउने" काय्म गनरु्मपछ्म । टरुप्ो
चरुँड्ने र फल पतल्ाउने काय्म पषन गनरु्मपछ्म ।49ｂ

5 बािी तथा तिकािीको कामकाँक्रो पाक्रु अगाहडको िररयो फल खाइनछ। सलाद र अचार बनाउन प्रयोग गररनछ। खरुला खेतबारीरा गररने खेती रात्र नभईकन, सं रशक्त सं रचना शभत्र पषन खेती गरी,विदैभरर बाली सङ्कलन गररनछ। फलको लम्बाइ लगभग 20cm जषत भएको बेला बाली सङ्कलन गनरु्मपछ्म । टरिान्प्ान्ट षवधधद्ारा खेती गररनछ। कलरी पषन गररनछ।
ｃ

भन्टा

 धेरतै हकधसरका हुनछन् र क्ेत्रीय प्रजाषतिरू पषन धेरतै छन्। खेती गन्म लारो सरय लाग्े हुनाले पया्मप् रल आवश्यक हुनछ। टरिान्प्ान्ट षवधधद्ारा खेती गररनछ। बेना्म हुर्कए सँ गतै टेको हदने, नयाँ ररुना िटाउने, राँरिो िालने, िाँगा छाँटकाँट गनने आहदगनरु्मपछ्म ।（４）औद्ोमगक बालीऔद्ोमगक बाली भनेको प्रयोग गन्मको लामग उच्च प्रिोधन आवश्यक बाली िो।ं क, बदार, सफ्ट रस, सरुतथी, सरुगर षबट, उखरु आहद पछ्म न।्यसरा चचया, कोन्यａछचया चचया भनेको चचयाको बोटको पात िो। रूख हुनाले एक पटकरोपेरा वि�सम्म बाली सङ्कलन गन्म सहकनछ। चचयाको बोट भएकोखेतबारीलाई बगान भषननछ। बाली सङ्कलन गन्म (चचयाको पात हटप्) सजजलो हुने गरी,चचयाको बोटलाई कम्मरसम्मको उचाइरा सीमरत गररनछ।

50ｂ

5 बारी तथा तरकारीको कामकोंन्यकं क पोटेटो सङ्कलन गरेपछि, जमिनमुनिको कोन्यं क बनाइन्छ।
प्रशोधन गरी कोन्य पानीको निकास राम्रो भएको समथर जमिन वाभिरालो जमिनमा खेती गरिन्छ। सिड पोटेटोबाट हुर्काउनुपर्छ।ｃबदाम लेगुमिनोसीमा पर्ने बिरुवा हो। जमिन माथिको फू लकोपराग सेचन पछि, लामो भएको गाइनोफोर (अण्डाशय)को स्टिग्मा जमिनमा गाडिएर, त्यसको टुप्पो फु लेर ठू लोभई कोसा बन्छ। खनेर जमिनमुनिको कोसा निकाली
बाली सङ्कलन गरिन्छ। खेतबारीमा बीउ छरेर खेती गरिन्छ।
（５）पशुको खाद्य पदार्थ बनाउने बिरुवा
पशुको खाद्य पदार्थ बनाउने बिरुवा भनेको घरपालुवा पशुपन्छीको आहाराको रूपमा प्रयोग गरिने बिरुवाहरू हो। यसमा घाँस, धान,मकै , जुनेलो, ओट्स आदि पर्छन्।
घरपालुवा पशुपन्छीलाई हरियो घाँस, सुक्खा घाँस र साइलेज दिइन्छ।
घाँस, धान र मकै को बाला, डाँठ र पातहरू एकै पटक बाली सङ्कलन गरी (काटी), अक्सिजन (हावा) नभएको अवस्था बनाई, पटक्कै
हावा नपस्ने ठाउँ मा भण्डारण गरी किण्वित (फर्मेन्ट) गरिएको पशुको खाद्य पदार्थलाई साइलेज भनिन्छ।
बिरुवामा उच्च पौष्टिक तत्त्व भएको समयमा बाली सङ्कलन गर्नुपर्छ।
बारी तथा तरकारी खेती व्यवस्थापन
①तापक्रम बिरुवाको किसिम र हुर्काउने समय अनुसार बिरुवा हुर्क ने उपयुक्त तापक्रमको दायरा हुन्छ। कु नै बिरुवाले कम तापक्रम मनपराउँ छन् भने कु नै बिरुवाले उच्च तापक्रम मन पराउँ छन्। प्रजाति विकास र खेती विधिमा विभिन्न उपायहरू अपनाई, खेती गर्न सकिने क्षेत्रको विस्तार भइरहेको छ। उच्च तापक्रममा राम्रोसँग हुर्किने बिरुवा भए तापनि, हाउस वा टनेल खेती, सिधै छोप्ने खेती आदिद्वारा जाडो क्षेत्रहरूमा पनि हुर्काउन
सकिन्छ।
51

5 बारी तथा तरकारीको काम②

प्रकाश तीव्रता र प्रकाश सं श्लेषण बिरुवाहरू प्रकाश सं श्लेषण गरी हुर्किन्छन्। सामान्यतया जति तीव्र प्रकाश भयो त्यति नै धेरै प्रकाश सं श्लेषण हुन्छ। तर प्रकाशको निश्चित तीव्रता नाघ्यो भने बिरुवाले थाम्न
नसक्ने बिन्दु हुन्छ। बिरुवा अनुसार आवश्यक प्रकाशको तीव्रता फरक हुन्छ। गोलभेडँ ा, तरबुजो, मकै , गाजर आदि तीव्र प्रकाश आवश्यक तरकारीहरू हुन्। जापानी धनियाँ, जापानी अदवु ा आदि कम प्रकाशमा हुर्किन्छन्।
③पानी मात्रा माटोमा भएको पानीको मात्राको स्थिति अनुसार बिरुवाको विकासमा फरक आउँ छ। पानीको मात्रा कम भयो भने ओइलाउँ छ र पोषक तत्त्वको कमी हुन्छ। यसको विपरीत, पानीको मात्रा आवश्यकता भन्दा बढी भयो भने अक्सिजन अपुग भई, जरा कु हिने सम्भावना हुन्छ। पानीको मात्रा नाप्नको लागि, सोइल मोइस्चर मिटर वा टेन्सन मिटर प्रयोग गरिन्छ। पानीको मात्राको मान, % अथवा pF मानद्वारा
जनाइन्छ। उचित माटोको पानीको मान, 35～55% हो।बीउ（１）बीउ
①अङ्कुरण बीउबाट टुसा निस्कन (अङ्कुरण) को लागि, पानी, तापक्रम र अक्सिजन आवश्यक हुन्छ। यसलाई "अङ्कुरणका तीन सर्तहरू"भनिन्छ। धेरै पानी हाल्यो भने अक्सिजन अपुग भई, अङ्कुरण राम्रो हुँदैन।
②प्रकाशमा उम्रने बीउ र अँध्यारोमा उम्रने बीउ प्रकाश पर्‍यो भने सजिलै अङ्कुरण हुने बीउलाई प्रकाशमा उम्रने बीउ(प्रकाश मन पराउने बीउ) भनिन्छ। उदाहरण: गाजर, लेटस (सलाद साग) आदि प्रकाश पर्‍यो भने अङ्कुरण हुन गाह्रो हुने बीउलाई अँध्यारोमा उम्रने बीउ (प्रकाश मन पराउने बीउ) भनिन्छ। उदाहरण: मूला, गोलभेडँ ा, खरबुजा आदि③

बीउको आयु र भण्डारण विधि बीउको आयु हुन्छ। आयु बिरुवा र तरकारीको किसिम अनुसार फरक हुन्छ र कु नै बीउको आयु लामो हुन्छ भने कु नै बीउको आयुछोटो हुन्छ। कम तापक्रम र सुक्खा अवस्थामा बीउको भण्डारण गर्नुपर्छ।
52

5 बािी तथा तिकािीको कामभण्डारण म्स्षत खराब भयो भने, बीउको आयरु छोटो हुनछ।
तरकारीको बीउको आयरु④

1～2 वि्म

गाजर, रकतै , पालरुङ्गो

2～3 वि्म

िररयो प्ाज, प्ाज, रूला, बन्ाकोबी

3～4 वि्म

गोलभेडँ ा, भन्टा

प्रशोधधत बीउ छन्म सजजलो बनाउन, राम्ोसँ ग अङ्करुरण हुने बनाउन, रोगको रोकरार र षनयन्तण आहदको लामग बीउरा षवशभन् उपायिरू अपनाउनेरिर बहढरिेको छ। ・कोहटङ बीउ: सरान गोलाकार आकाररा प्रिोधधत
 ・नेकेड बीउ: कडा बोरिो षनकालेर नाङ्गाइएको बीउ (पालरुङ्गो ) ・कीटाणरुिोधन बीउ: कीटाणरुिोधन गररएको बीउ ・धसड टेप: षनजचित दूरीको अन्रालरा बीउ च्ाषपएको टेप⑤

F1 (एफ-िान) बीउ F1 िाइब्ब्ड बीउ पषन भषननछ। यो िेटोरि धसस प्रयोग गरी बनाइएको आराबरुबाको उत्ृ ष्ट क्रता भएको बीउ िो। िाल धेरतै तरकारीरा F1 बीउको प्रयोग गररनछ। सारतै षपयोर ब्ीड प्रजाषत भनेको आराबरुबाको उत्ृ ष्ट गरुणिरू भएको बीउ िो। क्ोतो जजल्ारा उत्ाहदत (क्ो-यासाइ) तरकारी रइधसकावा जजल्ाको कानाजावा सिररा उत्ाहदत (कागा-यासाइ) तरकारी जस्ा करु नतै क्ेत्रको षविेि तरकारीलाई षपयोर ब्ीड भषननछ।
उत्ाहदत षबरुवाबाट बीउ षनकालन सहकनछ।

व्याविाररक सीप○तिकािीको बीउ हेिी, तिकािीको ककधसम थाहा पाउन सक्े हुनुहोस्ख।
○प्रशोधन प्रकक्रया गरिएको बीउ थाहा पाउन सक्े हुनुहोस्ख।
○बीउको भण्ािण विधध बुझौ ं।○तिकािीको ककधसम अनुसाि बीउको आयुको जभन्ता बुझौं।
○प्रकाशमा उम्रने बीउ ि अँध्ािोमा उम्रने बीउका मु् ककधसमहरू बुझौं।

53

5 बािी तथा तिकािीको काम（２）बीउ रोप्े
बाराराकी, सरुजजराकी र तेनराकी गरी तीन षवधधद्ारा बीउ रोषपनछ।
तरकारीको हकधसर सरुिाउँ दो षवधधरा बीउ रोप्रुपछ्म ।बीउ रोपेपलछ, राटोले छोप्े काय्मलाई "राटोले छोप्रु" भषननछ।

गाजर जस्ा प्रकािरा उम्ने बीउलाई धेरतै राटोले छोप्ो भने राम्ोसँ ग अङ्करुरण नहुने हुनाले, पातलो गरी राटोले छोप्रुपछ्म ।तेनमाकी

सुिजमाकी

बारामाकी

बेनार् र बेनार् बीचको खाली ठाउँ
たね
बीउ

बीउ
बेनार् र बेनार् बीचको खाली ठाउँएकै ठाउँ मा एक भन्दा बढी बीउ रोप्ने
(मूला आिद)ड्याङमा िसधा लाइनमा रोप्ने
(गाजर आिद)व्याविाररक सीप○बीउ िोप्े विधध बुझौ ं।

54ड्याङको सम्पूणर् भागमा रोप्ने
(प्याजको बेनार् उमानेर् आिद)6

सं रक्षित सं रचनामा गरिने कृ षि कार्यसं रक्षित सं रचनामा गरिने कृ षि बालीका विशेषताहरू

（１）तरकारी
①गोलभेडँ ाभन्टा समूहको फल तरकारी हो।विभिन्न खेतीका प्रकारहरू छन् र बाह्रमासे खेती भइरहेका छन्।अलि उच्च तापक्रममा राम्रोसँग हुर्किन्छन् तर कम तापक्रममा पनि हुर्किन्छन्।
विकासको लागि तीव्र प्रकाश आवश्यक हुन्छ।

②स्ट्रबेरी

गुलाफ समूहको फल तरकारी हो।उभिएको अवस्थामा नै काम गर्न सकिने एलेभेटेड बेन्च खेती बढिरहेका छन्। वनस्पतिक प्रजनन गरिन्छ। फू ल फु ल्ने र फल लाग्ने क्रिया समाप्त भएपछि, त्यान्द्रा उत्पन्न
भई, त्यसपछि पलाउने नयाँ बिरुवा प्रजननमा प्रयोग गरिन्छ। चाँडो फू लको मुनामा छुटिने, बेर्ना उमार्ने विधिको विस्तार भएकोले, कृ षकहरूले विकासे खेतीगरिरहेका छन्।③काँक्रोकु कु रबिटासी समूहको फल तरकारी (कलिलो फलको प्रयोग) हो। एकलिङ्गी फू ल हुनाले पर-पराग सेचन गर्छ तर पराग सेचन र गर्भधारण बिना नै फल लाग्ने
प्रकृ ति (पार्थेनोकार्पी) को हुन्छ।
धेरै जस्तो टेको बनाएर गरिने "टेको खेती" द्वारा खेती गरिन्छ।

④

अन्य

 पालुङ्गो (चीनोपोडिएसी समूह, हरियो सागपात), भन्टा (भन्टा समूह, फल तरकारी), भेडे खुर्सानी (भन्टा समूह, फल तरकारी)जस्ता धेरै तरकारीहरूको खेती सं रक्षित सं रचनामा गरिन्छ।
55

6 सं रक्षित सं रचनामा गरिने कृ षि कार्य

पालुङ्गो	भन्टा	

भेडे खुर्सानी

（２）फू लसं रक्षित सं रचनामा गरिने फू ल खेती पनि लोकप्रिय छ। फू ल फु ल्ने अवधि समायोजन गर्न सकिनुका साथै राम्रो गुणस्तरको काटिएकोफू ल र पटको फु लको उत्पादन गर्न सकिन्छ।
①गोदावरी
बहुवर्षीय बिरुवा हो।बिरुवाको कु नै भाग काटेर बेर्ना उमार्ने गरिन्छ। शरद् गोदावरी, छोटो दिनको आवश्यकता पर्ने बिरुवा हो। ढिला फू ल फु लाउनको
लागि, राति बिरुवामा प्रकाश पारी, लाइट कल्चर विधिद्वारा खेती गरिन्छ।
ग्रीष्म गोदावरी जस्ता धेरै प्रजातिहरू छन् र बाह्रै महिना बिक्रीको लागि पठाइन्छ।
②गुलाफफू लको बोटबाट काटिएको फू ल हो।सं रक्षित सं रचनामा खेती गरी, बाह्रै महिना बिक्रीको लागि पठाइन्छ।

③लिलीकन्दबाट हुर्किने काटिएको फू ल हो। इस्टर लिली, एजियाटिक प्रजाति, ओरिएन्टल प्रजाति जस्ता धेरै प्रजातिहरू छन्र चिलिङ प्रक्रिया आदिद्वारा बाह्रै महिना बिक्रीको लागि पठाइन्छ।

56

6 सं रक्षित सं रचनामा गरिने कृ षि कार्य

④कार्नेसन
कार्नेसन बहुवर्षीय काटिएको फु ल हो।एउटा डाँठमा धेरै फू लहरू फु ल्ने स्प्रे प्रकारको रोपण लगभग 70% गरिन्छ।सं रक्षित सं रचनाको किसिमहरू र बनावट

（１）किसिमहरू

छोप्ने सामग्री अनुसार, सिसाको ग्रीन हाउस र प्लास्टिक हाउसमा विभाजन गर्न सकिन्छ।
①सिसाको ग्रीन हाउससिसा प्रयोग गरिएको ग्रीन हाउस हो।सजिलै प्रकाश पसाउन सकिन्छ। साथै टिकाउ हुने हुनाले, धेरै वर्ष प्रयोग गर्न सकिन्छ।

प्लास्टिकको तुलनामा निर्माण खर्च महँ गो हुन्छ।
②प्लास्टिक हाउस हलुका र सजिलोसँ ग प्रयोग गर्न सकिने नरम फ्लिम र कडा फ्लिम प्रयोग गरिएको सं रक्षित सं रचना हो। सिसाको तुलनामा कमटिकाउ हुन्छ। लामो समयसम्म प्रयोग गर्न सकिने फ्लिमको विकास भएको, निर्माण खर्च कम जस्ता कारणले हिजोआज यसको प्रयोग
बढिरहेको छ।③

आकाशे पानी छे क्ने हाउसछतको भागलाई मात्र फ्लिमले छोप्ने प्लास्टिक हाउस हो। आकाशबाट परेको पानी सिधै बिरुवामा पर्नबाट जोगाउँ छ र रोग र कीराको नियन्त्रण,फलमा चिरा पर्नबाट जोगाउने जस्ता फाइदाहरू हुन्छन्।

（２）बनावट
①किसिमहरूａएकल प्रकार यो प्रकारको हाउसमा एउटा छत हुन्छ। हुरीबतास र हिउँ प्रति बलियो हुन्छ र राम्रोसँग हावाको आवतजावत हुनुका साथै घामपनि लाग्छ।ｂजोडेर लाइनै बनाइने प्रकार यो बहुसङ्ख्य एकल प्रकारको हाउस जोडिएको हाउस हो। एकल प्रकारको तुलनामा यसको हिटिङको कार्यकुशलता राम्रो हुन्छ।
57

6 सं रक्षित सं रचनामा गरिने कृ षि कार्य

भित्री भाग फराकिलो हुने हुनाले कार्यक्षमता राम्रो हुन्छ तर जोडिएको भागको किरण कम हुने जस्ता बेफाइदाहरू पनि हुन्छन्।
②छतको आकारａदबु ैपट्टि छत भएको प्रकार

छतको दबु ै भाग भिरालो हुन्छ र घरको जस्तो आकार हुन्छ।ｂगोलाकार छत प्रकार
गोलाकारको छत हुन्छ।

ｃथ्री-क्वाटर प्रकार
2 तहको छत मध्ये एकपट्टिको चौडाइ साँघुरो हुन्छ।

ｄभेन्लो प्रकारडच शैलीको जमिनदेखि छानाको किनारसम्मको भाग अग्लो भएको ठू लो हाउस हो।एकल प्रकारदबु पै ट्टि छत भएको प्रकारदबु पै ट्टि छत भएको प्रकार (ठू लो)गोलाकार छत प्रकार

थ्री-क्वाटर प्रकार

जोडेर लाइनै बनाइने प्रकार
जमिनदेखि
छानाको
किनारसम्म अग्लो

लाइनै दबु पै ट्टि छत भएको प्रकार

लाइनै गोलाकार छत प्रकार

भेन्लो प्रकारसं रक्षित सं रचनामा छोप्न प्रयोग गरिने सामग्री र ती सामग्रीका विशेषताहरू

（１）बाहिरी सामग्री
①सिसासिसाको प्लेट प्रयोग गरिन्छ। राम्रोसँग प्रकाश छिर्छ।

②

नरम फ्लिम यसमा नोउबी (कृ षि प्रयोजनको भाइनल क्लोराइड फ्लिम) र कृ षि PO विशेष फ्लिम (कृ षि प्रयोजनको पोलिओलेथिन विशेष
फ्लिम) पर्दछन्।

58

6 सं रक्षित सं रचनामा गरिने कृ षि कार्य

विशेषताहरू
ⅰनोउबी (कृ षि प्रयोजनको भाइनल क्लोराइड फ्लिम)यो फ्लिमबाट सजिलै प्रकाश छिर्छ र यसको तापक्रम कायम राख्ने क्षमता उच्च हुन्छ।
सामग्री गह् रुङ्गो हुन्छ। चिपचिपापन हुन्छ र सजिलै फोहोर हुन्छ। यो सजिलै च्यातिने प्रकृ तिको पनि हुन्छ।
1～2 वर्षमा परिवर्तन गर्नुपर्छ। जलायो भने विषालु ग्याँस निस्कन्छ।

ⅱ

कृ षि PO विशेष फ्लिम (कृ षि प्रयोजनको पोलिओलेथिन विशेष फ्लिम)नोउबीको तुलनामा हलुका हुन्छ। चिपचिपापन हुँदैन र हतपत फोहोर नहुने प्रकृ तिको हुन्छ।

2～3 वर्ष छाउन सकिने प्रकार र लामो अवधि, 3～5 वर्ष छाउन सकिने प्रकारका हुन्छन्।
③

कडा फ्लिमकृ षि प्रयोजनको फ्लोरिन फ्लिम हुन्छ। 10 वर्ष वा सोभन्दा बढी टिक्छ।
10 वर्ष वा सोभन्दा बढी छाउन सकिने एक्रिलिक प्लेट प्रकार पनि हुन्छ।

（２）भित्री सामग्री
①नरम फ्लिम नोउबी, नोउपोली (कृ षि प्रयोजनको पोलिथिन फ्लिम), नोउसाकु बी (कृ षि प्रयोजनको
एथलिन भाइनल एसिटेट कोपोलिमर रेजिन फ्लिम), कृ षि PO विशेष फ्लिम जस्ता पारदर्शी
फ्लिमहरू भित्रपट्टि पनि प्रयोग गरिन्छ। भित्रपट्टि बाहिरपट्टिको भन्दा पातलो सामग्री प्रयोग
गरिन्छ।नरम फ्लिमहरू मध्येमा नोउपोलीको तापक्रम कायम राख्ने क्षमता कम हुन्छ।
②नबुनेको कपडा तापक्रम कायम राख्ने पर्दाको रूपमा भित्रपट्टि प्रयोग
गरिन्छ। पारदर्शी फ्लिमहरूको भन्दा यसको प्रकाशको
पारदर्शिता कम हुन्छ तर यसमा मोइस्चर पारगम्यता रपानी पारगम्यता हुन्छ।
③नबुनेको कपडारेसमी कपडाप्रकाश छे क्नुका साथै हावाको आवतजावत पनि हुन्छ।

59रेसमी कपडा

6 सं िक्क्त सं िचनामा गरिने कृ वष काय्य

व्याविाररक सीप○छोप्े सामग्ीको ककधसमहरू ि मु् प्रयोग उद्दे�हरू बुझौं।सं िक्क्त सं िचना जभत्को उपकिणहरू

（１）हिहटङ उपकरण

हिहटङ षवधधिरूरा, तातो िावा षवधध र तातो पानी षवधध गरी दईु षवधधिरू छन्। तातो िावाषवधधका उपकरणिरू सिज भएकाले धेरतै प्रयोग गररनछ।
इन्नको रूपरा फ्ूल ओइल, रटिीतेल आहद धेरतै प्रयोग गररनछ । षबजरुली, ग्ाँस र उड पेलेट
फ्ूल प्रयोग गररने हिहटङ उपकरणिरू पषन छन्।सोलार हिटको प्रयोग र हिट पम् ल्ाउने कार पषन अगाहड बहढरिेका छन्। तातो नबनाइने ग्खिीन हाउसतातो नबनाइने ग्रीन िाउस भनेको िहटहङ उपकरणिरू प्रयोग नगरहने वहधह िो। कर तापक्ररप्रतह बलहयो बहररुवािरूलाई
उपयरुक्त िरुन्छ। इन्धन खर्च नलाग्नरु यसको फाइदा िो।सँगतै टनेल वहधहको प्रयोग गर्यो भने, रातहको सरयरा तापक्रर कायर राख्ने फाइदा बढाउन सकहन्छ।

（２）िावाको आवतजावत गराउने उपकरण
सूय्मको तापको कारण सं रशक्त सं रचना शभत्र हदउँ सोको सरयरा उच्च तापरिर हुनछ। िावाको आवतजावत गराएर, बाहिरको िावा शभत्र
पसाई, शभत्रको तापरिर धेरतै नबढ्ने गरी षनयन्तण गररनछ।
िावाको आवतजावत गराउने 2 षवधधिरू छन्।①प्राकृ वतक रूपमा हािाको आितजाित
िावाको आवतजावत �ाल वा छोप्े सारग्रीको के िी अंि खोलेर बाहिरको िावा पसाउने षवधध िो। रौसरको प्रभाव पछ्म ।②

उपकिणको प्रयोगद्वािा हािाको आितजाित गिाउने भेन्न्टलेिन पङ्ा चलाएर िावा बाहिरको िावा पसाउने षवधध िो। षबजरुली चाहिने हुनाले, िावा आवतजावत गराउने पङ्ाको क्रता
अनरुसार प्रभाव फरक हुनछ।

60

③

6 सं िक्क्त सं िचनामा गरिने कृ वष काय्य

हािाको आितजाित गिाउने क्रम सव्मप्ररर, प्राकृ षतक रूपरा िावाको आवतजावत गराउने षवधध प्रयोग
गररनछ। प्राकृ षतक रूपरा िावाको आवतजावत गराउँ दा, सरुरुरा शभत्रको छोप्े
सारग्री िटाई, त्यसपलछ छतको �ाल खोलनरुपछ्म । त्यषत गदा्म पषन तापरिर

उपकरणको प्रयोगद्वारा
हावाको आवतजावत गराउने
उपकरणको प्रयोग गरी बािहरको

छतको झ्याल

प्राकृ ितक रूपमा हावाको
आवतजावत
बािहरको हावा र िभत्रको
हावा झ्यालबाट फे नेर्हावा र िभत्रको हावा फे नेर्उच्च नतै रिेरा, दायाँबायाँको भाग पषन खोलनरुपछ्म । प्राकृ षतक रूपरा िावाको आवतजावत गराए तापषन तापरिर निटेरा,कन्ट्रोल प्यानल

उपकरणको कन्टरिोल प्ानलद्ारा िावाको आवतजावत गराउनरुपछ्म ।व्याविाररक सीप○हािाको आितजाित गिाउने विधध ि हािाको आितजाित गिाउने क्रम बुझौं।

（３）काब्मन डाइअक्ाइड जेनरेटर
काब्मन डाइअक्ाइडले षबरुवाको प्रकाि सं श्ेिण बढाउँ छ। िावा नपस्ने गरी बन् गररएकोसं रशक्त सं रचना शभत्र काब्मन डाइअक्ाइडको करी हुन सकछ। काब्मन डाइअक्ाइड जेनरेटर प्रयोग
गरी, काब्मन डाइअक्ाइड परुनःपूर्त गरेर प्रकाि सं श्ेिण बढाउन सहकनछ।
（４）रोग तरा िाषनकारक कीरा षनयन्तण उपायिरू

काब्मन डाइअक्ाइड जेनरेटरसं रशक्त सं रचना शभत्र उच्च आद्र्मता भई न्यानो हुने हुनाले सजजलतै रोग तरा िाषनकारक कीरा उत्न् भई, अचानक फतै ललन सकछ।सं रशक्त सं रचना शभत्र कीटनािक छदा्म, "आफतै चलने ितैलीको ्रिेयर" जस्ा स्वचाललत रूपरा कीटनािक छनने उपकरणिरू प्रयोग गरी,ँ बत्ीको "कीरा षनयन्तक प्रकािको उपकरण" जस्ा रासायषनक
श्रर िटाउने र कारदार सरुरक्ा सरुषनजचित गनने गररनछ। सारतै पिेलो
कीटनािक प्रयोग नगररने षवधधिरू पषन छन्।आफतै चलने ितैलीको ्रिेयर

कीरा षनयन्तक प्रकाि

61

6 सं रक्षित सं रचनामा गरिने कृ षि कार्य

वातावरण व्यवस्थापन
खुला खेतबारीमा गरिने खेतीमा, मौसम र मौसम अवस्थाले ठू लो फरक पार्दछ।सं रक्षित सं रचनामा गरिने खेतीमा जमिन माथिको वातावरण (तापक्रम, आर्द्रता, प्रकाश आदि) र जमिन मुनिको वातावरण (जमिनको
तापक्रम, माटोको पानीको मात्रा, पोषक तत्त्वको एकाग्रता आदि) समायोजन गर्न सकिन्छ।
（１）तापक्रम व्यवस्थापन
①तापक्रम व्यवस्थापन
बिरुवा हुर्क न उपयुक्त हुने तापक्रममा मिलाई सं रक्षित सं रचना भित्रको तापक्रम व्यवस्थापन गरिन्छ। दिउँ सो सं रक्षित सं रचना भित्रको तापक्रम बढी हुने अवस्थाहरू हुन्छन्। हावाको आवतजावत गराई तापक्रम घटाइन्छ। उच्चतापक्रम हुने ग्रीष्ममा कु लिङ उपकरणले तापक्रम घटाउने अवस्थाहरू पनि हुन्छन्। कम तापक्रम भएको अवधिमा, बिहान सबेरै र राति हिटिङ उपकरण प्रयोग गरी तातो बनाई तापक्रम बढाइने गरिन्छ।
②तापक्रम नाप्ने उपकरण रङ्गिन अल्कोहल हालिएको रड आकारको थर्मोमिटर (हालको तापक्रम प्रदर्शित हुन्छ), पारो (मर्क री) हालिएको अधिकतम न्यूनतम
थर्मोमिटर (हालको तापक्रम र अघिल्लो पटक रिसेट गरे पछिको अधिकतम र न्यूनतम तापक्रम प्रदर्शित हुन्छ), अङ्कमा हालको तापक्रम
प्रदर्शित हुने डिजिटल थर्मोमिटर (अघिल्लो पटक रिसेट गरे पछिको अधिकतम र न्यूनतम तापक्रम रेकर्ड गरेको हुन्छ) आदि छन्।रड आकारको थर्मोमिटर

③अधिकतम न्यूनतम थर्मोमिटर

डिजिटल थर्मोमिटर

तापक्रम कायम राख्ने विधि तापक्रम कायम राख्ने फाइदा, छोप्ने सामग्रीको सङ्ख्या (बहुसङ्ख्य, बहुसङ्ख्य तह) रसामग्रीको किसिमद्वारा निर्धारण हुन्छ। एकै सामग्री भएमा, सङ्ख्या जति बढी हुन्छ त्यति नै तापक्रम कायम राख्ने फाइदा पनिप्लािस्टक िफ्लम

पदार्

टनेल

बढी हुन्छ।
खाली ठाउँ बन्द गरेर हावा निस्कनबाट रोक्ने क्षमता बढाउन पनि प्रभावकारी हुन्छ। तापक्रम कायम राख्ने क्षमता बढाउने भित्री सामग्रीमा 2 विधिहरू छन्। ①बाहिरी सामग्रीको भित्रपट्टि थोरै खाली ठाउँ बनाई,इन्सुलेसन सामग्री फिक्स गर्ने विधि ②खोल्न र बन्द गर्न सकिने मुभ्एबल (पर्दा) विधि हो। ग्रीन हाउस भित्र एउटा टनेल र दईु वटा टनेल बनाउने विधिहरू पनि छन्।62

6 सं िक्क्त सं िचनामा गरिने कृ वष काय्य

व्याविाररक सीप○थमवोममटिको ककधसम ि प्रयोग गनने तरिका बुझौं।
○जापानरा सेल्सियस प्रयोग गररनछ।

30तापरिर िेदा्म, ररबोमरटररा भएको तरल पदार्मको ठ्याक्तै साइडबाट अङ्कआँखाको सही स्थान

21℃

20

िेनरु्मपछ्म । एकाइ हडग्री अरवा ℃ िो।व्याविाररक सीप○अधधकतम न्यूनतम थमवोममटिको प्रयोग गनने तरिका बुझौं।
○दायाँपिट्ट
बायाँपिट्ट
(न्यूनतम तापक्रम) (अिधकतम तापक्रम)एकतै पटकरा अधधकतर तापरिर, न्यूनतर तापरिर रिालको तापरिर गरी तीन प्रकारका तापरिर नाप् सहकनछ।
दायाँपट्टिको सूचक (तरल पदार्म शभत्रको तापरिरसूचक) को तल्ो अन्रा अधधकतर तापरिर नाप्रुपछ्म ।बायाँपट्टिको सूचकको तल्ो अन्रा न्यूनतर

‒20
‒10

सूचक

50
40
30

0
10

20

12℃

20

न्यूनतम तापक्रम हालको तापक्रम
(बायाँपिट्टको सूचकको तल्लो अन्त)आँखाको सही स्थान

10 अिधकतम तापक्रम
0(दायाँपिट्टको सूचकको तल्लो अन्त)पारो (मकर् री) स्तम्भ

तापरिर नाप्रुपछ्म ।（２）पानीको रात्रा
राटोरा भएको पानीको रात्राको म्स्षत अनरुसार षबरुवाको षवकासरा फरक आउँ छ।पानीको रात्रा कर भयो भने ओइलाउँ छ र पोिक तत्त्वको करी हुनछ।
यसको षवपरीत, पानीको रात्रा आवश्यकता भन्ा बढी भयो भने राम्ोसँ ग षवकास
नहुने रअक्क्जन अपरुग भई जरा करु हिने सभिावना हुनछ।
पानीको रात्रा नाप्को लामग, सोइल रोइसचर मरटर वा टेन्न मरटर प्रयोग
गररनछ। पानीको रात्राको रान, % अरवा pF रानद्ारा जनाइनछ।
उचचत राटोको पानीको रान, 35～55% िो।सोइल रोइसचर मरटर（３）आद्र्मतासं रशक्त सं रचना शभत्र तापरिर कायर राख्े र तातो बनाइने हुनाले सजजलतै आद्र्मता बढ्ने गछ्म ।63टेन्न मरटर

6 सं िक्क्त सं िचनामा गरिने कृ वष काय्य

षविेि गरी, हिउँ द ऋतरुको राषतको सरयरा सजजलतै आद्र्मता बढ्ने हुनाले, त्यो रोग उत्न्को कारण बनछ। आद्र्मता िटाई, िीत पनरु्मबाट
रोक्रु पछ्म ।（４）जहटल वातावरण षनयन्तण
तापरिर, आद्र्मता, प्रकाि, काब्मन डाइअक्ाइड जस्ा षवशभन् वातावरणीय तत्त्विरू एकतै सार व्यवस्ापन गनने कारलाई जहटलवातावरण षनयन्तण भषननछ।
कम्प्रुटर प्रयोग गरी िावाको आवतजावत, हिहटङ उपकरणको षनयन्तण आहदको स्वचाललत रूपरा व्यवस्ापन गन्म सभिव भएको छ।विकास जाँचपानी र रल िालने बेला षबरुवाको षवकास म्स्षत िेररनछ। षवकास म्स्षत रािा पाउनको लामग पातको सङ् ख्या, आँ�लो र आँ�लो
बीचको दूरी (आँ�लािरू बीचको दूरीको लम्बाइ), बोटको उचाइ, पातको रङ्ग आहद अवलोकन गनरु्मपछ्म ।व्याविाररक सीप［पातको सङ् ख्या]बीजपत्र पिछका
पातहरू गन्ने

○बोटको उचाइ ि आँ�लाहरू बीचको र�िी नाप्सक्े बनौ ं।○पातको सङ्ख ्ा बुझौं।

बोटको उचाइ64आँख्लाहरू
बीचको दू रीबीजपत्र नगन्ने

6 सं िक्क्त सं िचनामा गरिने कृ वष काय्य

व्याविाररक सीप○स्वस् बेना्य वनधा्यिण गन्य सक्े बनौं।
ँरधसनो डाँठ तर अग्लो, पात र डाँठरा रोगको दाग वा कीराले खाएको दाग, पातको नसािरू बीचको भाग पिेलो,बीजपत्र नभएको, पात र डाँठ बरुढो आहद अस्वस् बेना्मको षविेितािरू हुन्।

आँख्लाहरू बीच लामो दू रीपात पातलो र ठू लो भईसिजलै तल ितर झक्ु छमिसनो डाँठमोटो डाँठ

मिसनो डाँठ तर अग्लो बेनार्

आँख्लाहरू बीचकम दू रीपात सानो आकारकोभई लत्रक्क परेको हुन्छपात दृढता पूवर्क मािथफकेर् को हुन्छ

आँख्लाहरू बीच कमदू री भई रङ्ग गाढा हुन्छ

बीजपत्र दृढ हुन्छ

मोटो डाँठ

स्वस्थ बेनार्

बीजपत्र सानो आकारको हुन्छ
बुढो बेनार्

○विकासमा िाधा पुि्खयाउने कु िाको कािणहरू बु� सक्े बनौं।
◦पानीको करी: डाँठको टरुप्ो तल षतर झकु ी, पात ओइलाउँ छ।◦रलको करी・क्ाल्सियरको करी: िारीररक षवकार (फे द करु हिने) हुनछ।
 ・आइरनको करी: नयाँ पात पिेलँ ो हुनछ।फे द करु हिएको गोलभेडँ ा◦सूय्मको प्रकािको करी: डाँठ रधसनो भई, आँ�लािरू बीचको लारो दूरी हुनछ र पात पातलो तरा ठू लो हुनछ।

हाइड्ोफोवनक कलचि（１）िाइडरिोफोषनक कलचरिाइडरिोफोषनक कलचर भनेको राटो प्रयोग नगरीकन, पानीरा पोिक तत्त्व पगालेको कलचरसोलरुसनरा षबरुवा हुका्मउने षवधध िो।िाइडरिोफोषनक कलचररा ठोस राध्र प्रयोग गनने षवधध र प्रयोग नगनने षवधध छन्।िाइडरिोपोषनक् कलचरठोस राध्ररा रकउल, नररवलको बोरिा, षपट रस,गाभनेल आहद छन्।िाइडरिोपोषनक् र िाइडरिोएयरपोषनक् ठोस राध्र प्रयोग
नगनने षवधधिरू हुन्।
रकउल कलचर

65िाइडरिोपोषनक् गाभनेल कलचर

6 सं रक्षित सं रचनामा गरिने कृ षि कार्य

（２）हाइड्रोफोनिक कल्चरको विशेषता
・माटोबाट सं क्रमण हुने रोगहरू कम हुन्छन्

・लगातार खेतीको कारण हुने क्षति हुँदैन

・माटो तयार गर्ने, सिचँ ाइ, झारपात हटाउने काम गर्नु पर्दैन

・व्यवस्थापनलाई स्वचालित गर्न सजिलो हुन्छ

・मल खेर जाँदैन…

・सं रचना निर्माण खर्च लाग्छ

（３）हाइड्रोफोनिक कल्चर उपकरण

पम्पकल्चर सोलुसन भण्डारण ट्याङ्क, कल्चर बेड, कल्चर

ट्याङ्क

सोलुसनलाई बेडमा पठाउने पम्प आदि आवश्यक हुन्छ।

बेडखेती गनेर् ठाउँबेर्ना उमार्ने विधि（１）बेर्ना उमार्ने विधि①खेतबारीमा बेर्ना उमार्ने नर्सरी बनाई बीउ रोप्नुपर्छ। तातो नर्सरी र चिसो नर्सरी हुन्छ। चिसो नर्सरीमा विशेष सामग्री चाहिदँ ैन। तातो नर्सरीमा हिटिङ तारराखेर नर्सरीलाई तातो बनाइन्छ।
②बक्समा बेर्ना उमार्ने बेर्ना उमार्ने बक्समा बीउ रोपिन्छ। बेर्ना उमार्ने बक्स आवश्यक हुन्छ।
③पटमा बेर्ना उमार्ने प्लास्टिकको पटमा बीउ रोपिन्छ। पोलिपट विभिन्न साइजमा पाइन्छ।
④पेपर पटमा बेर्ना उमार्ने माटोमा विभाजन हुने पेपर पटमा बीउ रोपिन्छ।
⑤सेल बक्समा बेर्ना उमार्ने निश्चित सेल ट्रेमा बीउ रोपिन्छ। तरकारी अनुसार सेल ट्रेको प्वालको सङ्ख्या फरक हुन्छ।

66

6 सं िक्क्त सं िचनामा गरिने कृ वष काय्य

खेतबारीरा बेना्म उरानने

बेना्म उरानने बक्बक्रा बेना्म उरानने

पोललपट

पटरा बेना्म उराननेसेल बक्रा बेना्म उरानने

पेपर पटसेल टरिे

（２）कलरी बेना्म
कलरी बेना्म भनेको रुटस्करा धसयोन जोहडएको बेना्म िो।भन्टा, काँरिो, गोलभेडँ ा, खरबरुजा आहदको कलरी गररनछ।
रुटस्कको रूपरा रोग र कीराप्रषत बललयो प्रजाषत प्रयोग गररनछ।
धसयोनको रूपरा ठू लो पररराणरा बाली सङ्कलन गन्म सहकने, उच्च गरुणस्रको उत्ृ ष्ट प्रजाषतको प्रयोग गररनछ।
कलरी बेना्मको फाइदािरू भनेको, रोग र कीराप्रषत बललयो हुनरु र बाली सङ्कलन पररराण धेरतै हुनरु िो।（３）स्वस् बेना्म
राम्ो बेना्मको आँ�लािरू बीच कर दूरी हुनछ, रोटो डाँठ हुनछ र बेना्म बललयो हुनछ।
आवश्यकता भन्ा बढी पानी िालने, उच्च तापरिर हुने गरी तापरिर व्यवस्ापन गनने गर्यो भने बेना्मको डाँठ रधसनो र अग्लो (लारोिाँगा र डाँठ भएको बेना्म) हुनछ।
प्रकािको करी भयो भने पषन बेना्मको डाँठ रधसनो र अग्लो हुनछ।
नाइटरिोजन रलको करी भयो भने तलको पात पिेलँ ो भई, बेना्म बढ्न छोड्छ।

67

7फलफू ल खेतीको कामफलफू लको रूखको परिभाषा र किसिमहरू

（１）फलफू लको रूखको परिभाषाफल सङ्कलन गर्नको लागि खेती गरिने "रूख" लाई फलफू लको रूख भनिन्छ।
तरबुजा, खरबुजा आदिबाट पनि फल सङ्कलन गरिन्छ तर यी 1 वर्षमा नै सुक्ने "घाँस" हुनाले यिनीहरूलाई तरकारी मानिन्छ।
फलफू ललाई "फल" पनि भनिन्छ।
（２）फलफू लको रूखका किसिमहरू
हिउँ दमा पात झर्ने फलफू लको रूखलाई पतझर फलफू लको रूख भनिन्छ। यसमा स्याउ, अङ्गुर, नासपाती, आरु, हलुवाबेत, कटुस आदिपर्छन्।
वर्षैभरि पात हुने फलफू लको रूखलाई सदाबहार फलफू लको रूख भनिन्छ। यसमा उन्स्यु सुन्तला, युजु, लौकाठ आदि पर्छन्।
（３）किन फलफू लको रूखको खेती गर्ने?
गुलियो तथा बास्नादार फलफू लहरूले हामीले दैनिक रूपमा खाने खानेकुरालाई समृद्ध बनाउँ छन्।राम्रो गुणस्तरको फल महँ गो रकममा बिक्री हुने हुनाले सानो क्षेत्रफलबाट पनि धेरै आय आर्जन गर्न सकिन्छ।
फलफू ल खेतीको विशेषता

（１）फलफू लको रूखको जीवनफलफू लको रूखको बेर्ना रोपेपछि के ही वर्ष ती रूखहरू हुर्किने हुनाले त्यो अवधिमा फल फल्दैन।रूख हुर्किएपछि, फल फल्छ र फल सङ्कलन गरिन्छ।
त्यसपछि 20 वर्षदेखि 40 वर्षसम्म हरेक वर्ष फल सङ्कलन गर्न सकिन्छ। तर फल सङ्कलन गर्न सकिने अवधि किसिम अनुसार फरकहुन्छ।

68

7 फलफू ल खेतीको कामयुवा रूख

िवकास दर तथा फलको उपजकिललो रूखवयस्क रूखबुढो रूख

रूखको साइजफल लाग्न सुरुहुने समयफल लाग्ने पिरमाण

0

10

20

रूखको उमेर (वषर्)30फल लाग्ने पिरमाणफू लको मुनाको पिरमाण

किललो रूखयुवा रूख

वयस्क रूखबुढो रूख

फलफू लको रूखको जीवन (रूखको उमेर, पलाएका फू लका मुनाको परिमाण तथा फलको परिमाण)（２）फलफू लको रूखको विकास
①पातको मुना र फू लको मुना पलाउने फलफू लको रूखको मुनाहरूमा, पात पलाउने "पातको मुना" र फू ल फु लेर फल लाग्ने "फू लको मुना" हरू हुन्छन्। फलफू लको रूखको किसिम अनुसार रूखले फू लको मुना बनाउने समय फरक हुन्छ। धेरै फलफू लको रूखहरूले, फू ल फु लेर फललाग्नु अगाडिको सालमा, फू लको मुना बनाउँ छन्। फू लको मुना पलाउने 2 तरिकाहरू छन्। आरु र स्वीट चेरीको हकमा, अघिल्लो साल बढेको हाँगोमा फू लको मुना पलाउँ छ। स्याउ,नासपाती,अङ्गुरको हकमा, यही साल बढेको नयाँ हाँगोमा फू लको मुना पलाउँ छ। उन्स्यु सुन्तलाको सन्दर्भमा दबु ै तरिकामा फू लको मुनापलाउँ छ।फू लको मुनाको स्थान अनुसार हाँगा छाँटकाँट विधि फरक हुन्छ।फू लको मुनामा छु ट्टिन मद्दत पुर्‍याउने तत्त्वहरू
・नाइट्रोजन मलको प्रभाव कम गर्नुपर्छ।
・कम छाँटकाँट गर्नुपर्छ।
・धेरै फल लाग्नबाट रोक्नु पर्छ।
・माटोको पानीको मात्रा अलि थोरै बनाउनुपर्छ।

69

7 फलफू ल खेतीको कामफू लको मुनामा छु ट्टिने समय धेरै पतझर फलफू लको रूखहरू जूनदेखि अगस्तसम्ममा फू लको मुनामा छु ट्टिन्छन्। अङ्गुरको हकमा, मे महिनाको अन्त्यतिरमार उन्स्यु सुन्तलाको हकमा, अक्टोबरदेखि डिसेम्बरसम्ममा मुनामा छु ट्टिन्छन्।
②

फू ल फु ल्ने र फल लाग्ने फू ल फु लेर, स्त्रीकेशरमा पराग सेचन भएपछि फल लागी, फलको विकास हुन सुरु हुन्छ। उन्स्यु सुन्तला जस्ता पराग सेचन बिना नैफलको विकास हुने फलफू लका रूखहरू पनि हुन्छन्। गर्भधारण बिना नै फलको विकास हुनेलाई पार्थेनोकार्पी भनिन्छ। पार्थेनोकार्पी गर्ने फलफू लको रूखहरूमा उन्स्यु सुन्तला लगायतका
अंजीर, हिरातानेनासी हलुवाबेत आदि पर्दछन्। अङ्गुरमा जिबेरेलिन प्रक्रिया गर्‍यो भने बियाँ नभएको फल फल्छ।
③फलको विकास तथा पाके को अवस्था अलिअलि गर्दै फल ठू लो भई, गुलियो तत्त्व जम्मा गरी पाके पछि प्रायः फलफू लहरू गुलियो हुन्छन्। त्यसपछि कोषहरू परिवर्तनगरी नरम हुन्छन्। फलको विकासको क्रममा, सुरुमा कोषको सङ्ख्या वृद्धि भई, त्यसपछि कोषहरू ठू ला हुन्छन्।
（３）फलफू लको रूखको खेती वातावरण
①तापक्रम, सूर्यको प्रकाश, आकाशे पानीको परिमाण र हावा नयाँ हाँगो (=बढेको नयाँ हाँगो) र फलको विकासमा उपयुक्त तापक्रम, सूर्यको प्रकाश पर्ने समय र आकाशे पानीको परिमाण
आवश्यक हुन्छ। साथै ठू लो हावा चल्यो भने, फलमा चोट लाग्ने, फल खस्ने हुने हुनाले, हावा छे केर खेती गरिन्छ। नासपातीको सेल्फ खेती गर्नुको कारण, ताइफु न आदिको ठू लो हुरीले फलमा चोट लाग्न र फल खस्नबाट जोगाउनको लागि हो।②पोषण फलफू लको रूखको विकासमा नाइट्रोजन, फस्फोरस, पोटासियम लगायत सन्तुलित पोषक तत्त्व आवश्यक हुन्छ। उचित समयमा मल हाल्नु र उचित परिमाणको मल हाल्नु पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
③माटो फलफू लको रूखले माटोमा जरा गाडेर, पोषक तत्त्व र पानी सोस्नको लागि उचित माटो तयार गर्नुपर्छ। हतपत मल बगेर नजाने माटो, माटोको पानी धारण क्षमता (पानी धारण), ड्रेनेज (पानीको निकास) महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

70

7 फलफू ल खेतीको कामफलफू लको रूखको खेती व्यवस्थापन

（１）रूखको व्यवस्थापन
①बेर्ना उत्पादन तथा बेर्ना विकास सामान्यतया फलफू लको रूखको बेर्ना, "रुटस्टक" मा "सियोन" को "कलमी" गरी बनाइन्छ। राम्रोसँग जरा गाडी, रोगप्रति बलियो प्रजातिको रुटस्टक चयन गर्नुपर्छ। उच्च गुणस्तरको फल लाग्ने उत्कृ ष्ट प्रजातिको सियोन चयन गर्नुपर्छ। हाँगो कलमी र मुना कलमी गरी, कलमी दईु प्रकारका हुन्छन्। रुटस्टकमा हाँगो जोड्ने कार्यलाई "हाँगो कलमी" भनिन्छ। हाँगो कलमी विधिमा, काटेर गर्ने कलमी, फु टाएर गर्ने कलमी र छे उमा गर्ने कलमीहरू छन्। रुटस्टकमा मुना जोड्ने कार्यलाई "मुना कलमी" भनिन्छ।
 T आकारमा मुना कलमी र तासेर गर्ने मुना कलमी गरी मुना कलमी दईु प्रकारका हुन्छन्।

उत्पादन विधिव्याख्या

विशेषताहरू

कलमी प्रजनन

रुटस्टकमा सियोन जोड्ने

कटिङ प्रजनन

हाँगो, पात आदिको के ही अंश काटेर, माटो वा कल्चर माटोमा
अङ्गुर, अंजीर आदिरोपेर, मुना र जरा निकालेर बेर्ना बनाउने

पुर्ने प्रजनन

हाँगोको के ही अंश बङ्गाएर माटोले पुरी, जरा निस्के पछि छुट्टाएर
स्याउ आदिबेर्ना बनाउने

बीउबाट प्रजननबीउ रोपेर बेर्ना बनाउने

कटिङफलफू लको रूखहरूमा यो सामान्य होरुटस्टक उत्पादन गर्ने विधिपुर्ने (जरा उम्रनु अघि)71पुर्ने (जरा उम्रे पछि)

7 फलफू ल खेतीको कामबेना्म उत्ादन गन्मको लामग वनस्षतक प्रजनन षवधध (कलरी आहद) र बीउ प्रजनन षवधध गररनछ।
बीउबाट प्रजनन गररएको बेना्मलाई धसड्ललङ भषननछ।
रुटस्क षवकास गनने बेला वा नयाँ प्रजाषतको षवकास गनने अवस्ारा बीउ प्रजनन गररनछ।
राम्ो बेना्मको रधसना जरािरू लारो हुनछन् र रोग तरा िाषनकारक कीराले बेना्मलाई क्षत परुर्याएको हुँ दतैन।रोग तरा िाषनकारक कीराले क्षत नपरुर्याएको धसयोन प्रयोग गररनछ।
कलमीको उद्दे�
①एकतै प्रजाषत वा एकतै वं िको षबरुवा बढाउन सहकनछ।

②

फल लाग् सरुरु हुने सरय चाँडो आउने बनाउँ छ।③

राधरको कलरीले छोटो अवधधरा प्रजाषतको नवीकरण हुनछ।

④प्रषतरोधी रुटस्कले रोग तरा िाषनकारक कीराको क्षत कर गछ्म ।व्याविाररक सीप○मु् फलफू लको रूखको बेना्यहरू बुझौं।
सदाबिार फलफू लको रूखपतझर फलफू लको रूखधसटरिस फलफू लिलरुवाबेत

72अङ्गरुर

7 फलफू ल खेतीको कामव्याविाररक सीप○आधािभूत हाँगो कलमी तथा मुना कलमी विधध बुझौं।
《िाँगो कलरी》काटेर गनेर् कलमीफु टाएर गनेर् कलमीरुटस्टक र िसयोनको क्यािम्बयम लेयरिमलाई िसयोन िछराउनुपछर् ।रुटस्टक फट्टाएर V (ित्रकोण) आकारको िसयोन
िछराउनुपछर् । मुख्यतया मुख्य हाँगोको नवीकरणमा
प्रयोग गिरन्छ।छे उमा गनेर् कलमीहाँगो वा डाँठलाई दईु टुक्रा हुने गरीनकाटीकन, त्यसको बीचमा कलमीगनेर् िविध हो।《ररुना कलरी》①1 मुना काटेर िनकाल्ने।

②रुटस्टकमा T आकारको प्वाल बनाउने।

③मुना िछराउने।

④मुना िनकालेर टेप लगाउने।

○कलमीमा आि�कउपकिणहरू बुझौ ं।चक्रु (कीरीदासी)कलरी टेप

○कलमी बेना्य िोप्े तरिका बुझौं।

कलरी व्याक्

जोहडएको भाग जमरन बाहिर राख्रुपछ्म ।जोिडएको भागरुटस्टक

73

7 फलफू ल खेतीको कामव्याविाररक सीप○हाँगो कलमी गनने तरिका बुझौं।
रुटस्टक
①②③

जाइलम पेरेिन्कमाअिल िभत्रपिट्ट
गिहरो पारी काट्ने

क्यािम्बयम लेयरफ्लोएम
जाइलम (कन्डुएट ट्यूब)चक्कुले गिहरो
पारी काट्ने

④लगभग 3cm※

4.5～6cm①रुटस्टक काट्दा, जिमनबाट 4.5～6cm जितको उचाइमा काट्नुपछर् ।※बािहरपिट्ट फकार्यो भने बेस्कन कािटएर,ँ र हात कािटने डर हुनाले।
औला

②काँधको भाग 45 िडग्रीको कोणमा मािथ ितर फकार्एर काटी, िनकाल्नुपछर् ।③तेसोर् परे को भागलाई तल ितर फकार्एर तास्नुपछर् ।④काटेको ठाउँ सुक्नु अगािड नै िसयोन जोड्नुपछर् ।

िसयोन

①

②

③

रुटस्टकमा
िछराउने भागिसयोन िझक्ने भागलगभग 3.6cm

लगभग 3cm

45°लगभग 9mm①हाँगोको बीचको भागको, पयार्प्त मुना भएको ठाउँ को िसयोन प्रयोग गनुर्पछर् ।②1～3 वटा मुना भई, पातलो गरी लगभग 3.6cm जित तेसोर् पारे र छु िट्टने गरी काट्नुपछर् ।③पछािड 45 िडग्री जितको कोणमा, तेसोर् पारे र लगभग 9mm जित छु िट्टने गरी काट्नुपछर् ।कलमी गनेर् तिरका

②①साइडको भाग③

अगािडको भाग①रुटस्टक र िसयोनको क्यािम्बयम लेयर िमलाई िसयोन िछराउनुपछर् ।के ही पिन नलगाएको आँखाले क्यािम्बयम लेयरलाई िनश्चय गनर् नसिकने हुनाले, जाइलम (कन्डुएट ट्यूब) को बािहरपिट्ट िमलाउनुपछर् ।रुटस्टकको मािथको भागमा कलमी व्याक्स लगाउनुपछर् ।②राम्रोसँ ग टेपले िफक्स गनुर्पछर् ।③रुटस्टक र िसयोनलाई पोिलिथनको झोला आिदले छोप्नुपछर् ।रुटस्टक र िसयोन िमलाउने तिरका
राम्रो उदाहरण

(ध्यान िदनुहोस्) रुटस्टक र िसयोनको बीचमा खाली ठाउँ नहुने गरी ध्यान िदनुपछर् ।रुटस्टक

फ्लोएम

िसयोनरूखको बोक्रा

जाइलम (कन्डुएट ट्यूब)क्यािम्बयम लेयरफ्लोएम

जाइलम (कन्डुएट ट्यूब)दुबै क्यािम्बयम लेयर िमलाउने

नराम्रो उदाहरण

74जाइलम पेरेिन्कमा

②

7 फलफू ल खेतीको कामहाँगा व्यवस्थापन तथा छाँटकाँट
"हाँगा व्यवस्थापन" भनेको हाँगो काट्ने, थाँक्रो हाल्ने आदि गरी रूखको आकार मिलाउने काम हो।"छाँटकाँट" भनेको हाँगा काट्ने हो। यसको उद्देश्य राम्रोसँग फू ल लाग्ने बनाई, राम्रो फलको स्थिर सङ्कलन र काम गर्न सजिलो बनाउनु हो। हाँगा काट्ने स्तर अनुसार, "धेरै छाँटकाँट" र "थौरै छाँटकाँट" हुन्छ। डाँठ छाँटकाँटले पोषण विकासलाई सक्रिय बनाउँ छ। टुप्पा छाँटकाँटले पोषण विकास निष्क्रिय गरी, प्रजनन विकासलाई सक्रिय
बनाउँ छ। प्रत्येक किसिमको फलफू लको रूख र प्रजातिको आ-आफ्नै शैलीको कटाइ (रूखको आकार) हुन्छ। डोर्फ खेती गरिने स्याउ, आरु आदिको मेन ट्रन्क टाइप, स्याउ, हलुवाबेत आदिको मोडिफाइड मेन ट्रन्क टाइप, आरु आदिको
न्याचुरल ओपन टाइप, अङ्गुर र जापानी नासपाती आदिको सेल्फ कटाइ। हाँगा व्यवस्थापन गर्दा, रूखको मूल काण्डको एक ठाउँ बाट धेरै मुख्य हाँगाहरू निस्के को "चौतर्फी हाँगा" नहुने गरी ध्यान दिनुपर्छ।

चौतर्फी हाँगा हिउँ दमा गरिने "हिउँ दे छाँटकाँट" मुख्य छाँटकाँट हो। पूरकको रूपमा "ग्रीष्म छाँटकाँट" गरिन्छ।
 "हाँगोको बीचमा काट्ने" र "हाँगोको फे दमा काट्ने" गरी 2 किसिमका छाँटकाँट गर्ने तरिकाहरू छन्। "हाँगोको बीचमा काट्ने" मा बढेको नयाँ हाँगोलाई बीचैमा काटी, नयाँ हाँगा (नयाँ आउने हाँगो) को विकासलाई सक्रिय बनाइन्छ।
 "हाँगोको फे दमा काट्ने" मा आवश्यक हाँगाहरूलाई बाँकी राखी,अनावश्यक हाँगो काट्ने गरिन्छ। राम्रोसँग हावाको आवतजावत
हुने र सूर्यको प्रकाश पर्ने बनाइन्छ।

75

7 फलफू ल खेतीको कामव्याविाररक सीप○छाँटकाँटको धसद्धा� बुझौं।
छाँटकाँट गनरु्म अगाहड, पूरतै रूखको अवलोकन गरी, ररुख्य िाँगो र िाखा िाँगोको व्यवस्ापन, िाँगाको िनत्व, फलफलाउने स्ान आहद षवचार गरी, छाँटकाँट गनने िाँगो षनधा्मरण गररनछ।
सरुरुरा ररुख्य िाँगोबाट सरुरु गररनछ। टरुप्ोबाट फे द षतर िेरेर अनावश्यक िाँगािरू काहटनछ।ँ काटेर िटाइनछ। (िाँगोको फे दरा काट्ने)।
अनावश्यक रोटो िाँगोलाई िाँगोको फे दको भागबाट करौतीले
बाँकी राख्े रधसनो िाँगो बढाउन चािने हदिाको पातको ररुना राधर काहटनछ (िाँगोको बीचरा काट्ने)।
अनावश्यक रधसनो िाँगाको फे दको भागबाट कतै ँचीले काटेर िटाइनछ (िाँगोको फे दरा काट्ने)।

76

7 फलफू ल खेतीको कामव्याविाररक सीप○छाँटकाँटको विधध बुझौ ं।मूल काण्डबाट बढेको नयाँ हाँगा काट्ने

हाँगोको फे दमा काट्ने

हाँगोको बीचमा काट्ने
छाँटकाँट पिछछाँटकाँट अिघमूल हाँगोतल ितर फकेर् को हाँगो
(िवपरीत िदशामा बढेको हाँगो)मिसनो डाँठ तरअग्लो हाँगो

मिसनो डाँठ तरअग्लो हाँगो

रोटो िाँगोलाई काट्ने तररका

िसधा हाँगो

क्रस हाँगो

िवपरीत िदशामा
बढेको हाँगो
समानान्तर
हाँगोतल ितर फकेर् को हाँगो
डाँठ वा हाँगोमा
पलाएको मुनाफे दको हाँगो

छाँटकाँटको आवश्यकता भएको िाँगो

रधसनो िाँगोलाई काट्ने तररका

रधसनो डाँठ तर अग्लो िाँगो, धसधा िाँगो, षवपरीत हदिारा बढेको िाँगो, सरानान्र िाँगो, तल षतर फकने कोिाँगो, रिस िाँगो, नयाँ ररुना पलाएको िाँगो, फे दको िाँगो आहद छाँटकाँट गररनछ। रूल िाँगो काट्नरु हुँदतैन।
77

7 फलफू ल खेतीको कामव्याविाररक सीप○मु् कटाइका विधधहरू (रूखको आकाि) ि फलफू लको रूखको ककधसमहरू बुझौं।मूल काण्ड

मुख्य हाँगो

मुख्य हाँगो

मिसनो डाँठ तरअग्लो हाँगो

सेल्फमुख्य हाँगोमूल काण्डमूल काण्ड टाइप(स्याउ, आरु)(डोफर् खेती)③मोिडफाइड मेन ट्रन्क टाइप(स्याउ, हलुवाबेत)मूल काण्डमूल काण्ड
न्याचुरल ओपन टाइप(आरु, आलुबखडा, जापानी आलुबखडा)सेल्फ कटाइ(अङ्गुर, नासपाती)थाँक्रो
जापानी नासपाती, अङ्गरुर आहदको तरुनो िाँगो बढाउने हदिा तफ्म मरलाई, राँरिो िालने कार गररनछ।

④फल व्यिस्ापनफू ल फरु लनरु अगाहडदेखख फल सङ्कलन गनने बेलासम्मरा षनम्न कारिरू गनरु्मपछ्म ।ⅰकोवपला चुँ ड्खने ि फू ल दटप्े
राम्ो गरुणस्रको फल हुका्मई, अकबो साल राम्ोसँ ग फू ल फलने बनाउनको लामग, अनावश्यक कोषपला र फू ल हटपेर िटाउनरुपछ्म ।ⅱपिाग सेचन (गभ्यधािण)फू ल फरु लेको बेला कृ मत्रर पराग सेचनद्ारा स्तीके िररा पराग लगाउनरुपछ्म ।रौरी जस्ा कीरािरू प्रयोग गनने अवस्ािरू पषन हुनछन्।
धेरतै फल लगाउनको लामग फरक प्रजाषतको "पराग सेचन रूख" रोपेर राखखनछ।

78

7 फलफू ल खेतीको कामपतझि फलफू लको रूखव्याविाररक सीप○कृ त्त्म पिाग सेचनमा प्रयोग गनने उपकिणहरू बुझौं।कृ मत्रर पराग सेचन रेधसन

ⅲ

कृ मत्रर पराग सेचन रेधसनफे दर स्पस्कफल पतल्ाउने
राम्ो गरुणस्रको फल सङ्कलन गरी, अकबो साल राम्ोसँ ग फू ल फरु लने बनाउनको लामग, अनावश्यक कलललो फल हटपेर िटाउनरुपछ्म ।व्याविाररक सीपसबैमा लागु हुने कु िाहरू
○पतल्ाउनुपनने फल बुझौं।
①②③

रोग तरा िाषनकारक कीराले क्षत परुर्याएको वा चोट लागेको फलषवकासरा हढलाई भएको फल र आकार पररवत्मन भएको फलझोलाले छोप् गाह्ो हुने ठाउँ को फलनासपाती बाँकी राख्ने फलटाउकोमा प्लेट भएकोजस्तो देिखने फलसुन्तला बाँकी राख्ने फलपतल्याउने फलअंजीर जस्तो फलआकार पिरवतर्न भएको फल79लाम्चो धकोर्आिद भएको फलपतल्याउने फल

7 फलफू ल खेतीको कामसराबहाि फलफू लको रूखव्याविाररक सीप○उ�यु सु�लाको फल पतल्ाउने काय्य बुझौं।

ⅳ

झोलाले छोप्ेरोग तरा िाषनकारक कीराबाट जोगाई, राम्ो फल फलाउनको लामग फललाई झोलाले र्याप गररनछ।

व्याविाररक सीपपतझि फलफू लको रूख○आधािभूत झोलाले छोप्े तरिका बुझौ ं।80

7 फलफू ल खेतीको कामव्याविाररक सीपपतझि फलफू लको रूख○म्ु फलफू लको रूखको झोलाको ककधसम ि झोलाले
छोप्े तरिका बुझौ ं।आरुको लामगअङ्गरुरको लामग

आरु

िक्लप

झोलामा हावा भरेर ठू लो बनाई, झोलाको लाइन भएकोठाउँ मा हाँगो िछराई, िनिश्चत रूपमा फललाई बीचमा
हाल्नुपछर् ।झोलाको मुखलाई हाँगोको िवपरीत साइडमा खुम्चाएर
िमलाई, हाँगोको फे दमा सुताई, हाँगोलाई िभत्र पारेर
िक्लप लगाई, नफु स्कने गरी बाँध्नपु छर् ।अङ्गरुर
िक्लप

िक्लप

फल अक्ष

िक्लप भएको साइड खुम्चाएर िक्लपलाई
साइडमा ढलाई, फल अक्षमा बेरेर झोलाको मुखनफु स्कने गरी बन्द गनुर्पछर् ।झोलामा हावा भरेर ठू लो बनाई, झप्पु ोलाई
बीचमा हालेर, िक्लप नभएको साइडखुम्चाउनुपछर् ।【सबतैरा लागरु हुने करु रािरू】①षनजचित रूपरा फललाई झोलाको बीचरा िालनरुपछ्म ।②कसेर फ्क्प बेनने बेला फलको डाँठ र िाँगोलाई नधरचचने गरी ध्ान हदनरुपछ्म ।81

7 फलफू ल खेतीको काम⑤

फल सङ्कलन
स्याउ, जापानी नासपाती, धसटरिस फलफू ल आहद पाके पलछ फल सङ्कलन गररनछ।
यरुरोषपयन नासपाती, हकवी फल आहदको फल सङ्कलन गरेपलछ, भण्डारण गरी पकाउनरुपछ्म (हटपेपलछ पकाउने काय्म)।
मु् फलफू लको रूखको फल सङ्कलन समयउ�यु सु�ला

अक्ोबरको बीचषतर～हडसेम्बरको सरुरुषतर

�ाउसेप्म्बे रको सरुरुषतर～नोभेम्बरको बीचषतर

नासपाती

अगस्को बीचषतर～नोभेम्बरको अन्त्यषतर

अङ्गुि
आरुअगस्को बीचषतर～अक्ोबरको सरुरुषतर

हलुिाबेत

सेप्म्बे रको अन्त्यषतर～हडसेम्बरको सरुरुषतर

जरुनको अन्त्यषतर～अगस्को अन्त्यषतर

सराबहाि फलफू लको रूखव्याविाररक सीप○उ�यु सु�लाको फल सङ्कलन तरिका बुझौं।
▼दईु पटक काटी, "अक्ष (फलको डाँठ)"को लामो भाग काटेर हटाउनुपछर् ।▲धारको टुप्पोले सुन्तलालाई चोट नपुग्ने गरी हाँगोबाटछु ट्टाउनुपछर् । चुँड्यो भने फलमा चोट लाग्छ।

（２）प्रजाषत नवीकरण
①परुनः रोपणँ परुरानोलाई िटाई नयाँ बेना्म रोप्े "परुनः रोपण" जोस कर भएको रूख, उपज िटेको बरुढो रूख वा नराम्ो प्रजाषत भएको बगतैचारा
गररनछ।
②राधरको कलरी फलफू लको रूखको िाँगोरा, नयाँ प्रजाषतको िाँगो कलरी गनने षवधध िो। फे दको (फलफू लको रूखको) िाँगो काट्ने षवधध र बललयो
िाँगोको रूपरा बाँकी राख्े षवधध गरी, 2 षवधधिरू छन्।82

7 फलफू ल खेतीको काममुख्य हाँगो र शाखा हाँगोको बीचमा कलमी गनेर्।

कलमी स्थान

मुख्य हाँगो

कलमी गनेर् टुप्पो
काट्ने

शाखा हाँगो

शाखा हाँगो
मुख्य हाँगो

शाखा हाँगोमूल काण्डफे दको हाँगा काट्ने
मािथको कलमी गनेर् तिरका

कलमी गनेर् टुप्पो

मुख्य हाँगोफे दको हाँगो नकाट्ने
मािथको कलमी गनेर् तिरका

（３）माटोको व्यवस्थापन
①माटोको सतहको व्यवस्थापन

 ①झारपातहरू उम्रन नदिने विधि, ②धानको पराल वा घाँस ओछ्याउने विधि, ③घाँस सधै ँ जिउँ दै राख्ने विधि र ④ यी सबैमिसाइएको विधिद्वारा माटोको सतहको व्यवस्थापन गरिन्छ।
ँधेरै भिरालो जमिन भएको फलफू ल बगैचामा,माटो बग्ने हुनाले, विधि ① राम्रो हुँदैन।
②माटो सं रक्षण तथा सुधारठू लो वर्षा आदिले माटो नबग्ने गरी पानीको निकास हुने व्यवस्था गरिन्छ।
साथै, माटो नभत्किने गरी ढुङ्गाको किल्ला बनाउने गरिन्छ। गहिराइसम्म खन्ने (गहिराएर खन्ने) र प्राङ्गारिक पदार्थ हाल्ने गर्‍यो भने, माटोको पानी धारण क्षमता र हावाको आवतजावत राम्रो
भई, राम्रोसँग जरा हुर्किन्छ।
फलफू लको रूख अनुसार खेतीको लागि उचित माटोको pH (हाइड्रोजन आयन सूचक) फरक हुन्छ।
जापानमा धेरै जस्तो अम्लता भएको माटो हुनाले, क्षारीय चुना भएको सामग्री आदिले pH समायोजन गरिन्छ।

83

7 फलफू ल खेतीको काममुख्य फलफू लको रूखहरूको विकासको लागि उचित माटोको pHफलफू लको रूखका किसिमहरू
उन्स्यु सुन्तला
स्याउअङ्गुर
जापानी नासपाती
आरुहलुवाबेत
कटुस
लौकाठ
अंजीर
③

विकासको लागि उचित दायरा विकासको लागि सर्वोत्तम दायरा
4.2～ 7.0

5.4～ 6.3

4.6～ 7.1

5.5～ 6.6

5.0～ 7.9

6.1～ 7.4

4.3～ 6.7

5.3～ 6.2

4.3～ 6.7

4.8～ 5.9

4.5～ 7.0

5.5～ 6.6

4.1～ 6.1

4.6～ 5.5

4.3～ 6.5

5.1～ 6.0

5.5～ 7.5

6.1～ 7.2

पानीको व्यवस्थापन
फलफू लको रूखका किसिम र विकाससँ ग मिलाएर पानी हाल्ने समय र परिमाण समायोजन गरिन्छ।
साथै माटोको उचित पानी धारण क्षमता (पानी धारण) र ड्रेनेज (पानीको निकास) महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

④मल हाल्ने
मल, वर्षमा के ही पटक हालिन्छ तर फरक भूमिका भएका "आधार मल" र "थप मल" छन्।"आधार मल" भनेको 1 वर्षको विकासको आधार हुने पोषक तत्त्व हो।आधार मल मात्रले पोषक तत्त्व नपुग्ने बेला "थप मल" हालिन्छ। बढ्न सुरु हुनु अगाडि, सुस्त अवधिको बेला आधार मल हालिन्छ। पतझर फलफू लको रूखमा डिसेम्बर～जनवरीमा र सदाबहार
फलफू लको रूखमा मार्च～अप्रिलमा आधार मल हाल्ने गरिन्छ। सामान्यतया वयस्क रूखको हकमा, मललाई माटोको सतहमा छर्ने "सतहमा मल हाल्ने" गरिन्छ। यस बाहेक, गहिरो पारेर खनेको
बेला प्राङ्गारिक पदार्थ आदि सँ गै सबै तहहरूमा प्रयोग गरिने "सबै तहहरूमा मल हाल्ने", मलको तत्त्वहरू पानीमा पगालेर रूखको सम्पूर्ण
भागहरूमा स्प्रे गर्ने "पातमा स्प्रे" पनि गर्ने गरिन्छ।थप मलमा वसन्त मल, ग्रीष्म मल र शरद् मल छन् र थप मल हाल्दा छिटो लाग्ने मल प्रयोग गरिन्छ।
・वसन्त मल: नयाँ मुना, हाँगा र पातहरू हुर्काउनको लागि हालिन्छ। मुना उमार्ने मल पनि भनिन्छ।
・ग्रीष्म मल: फल हुर्काउनको लागि हालिन्छ। फल मल पनि भनिन्छ।
・शरद् मल: रूखको जोस पुनःस्थापित गर्न र भण्डारण पोषक तत्त्व बढाउनको लागि हालिन्छ। धन्यवाद मल पनि भनिन्छ।
（４）अन्य व्यवस्थापन
फलफू लको रूखलाई सजिलै प्रभाव पार्ने मौसमी विपदह् रू भनेको ठू लो हावा, जाडो, ठू लो वर्षा, खडेरी, ठू लो हिउँ , असिना आदि हो।84

7 फलफू ल खेतीको कामक्षति हुने सम्भावना भएको क्षेत्रमा कृ षकहरूले विभिन्न उपायहरू अपनाइरहेका छन्।（５）ढुवानी तथा भण्डारण
सङ्कलन गरिएको फललाई साइज, स्वाद, फलको रूप (बाहिरी रूप), आदि अनुसार छु ट्याई ढुवानी गरिन्छ। योजनाबद्ध तरिकामा
ढुवानी गर्नको लागि, भण्डारणलाई लामो गर्ने प्रविधि छ।सिट्रस फलफू लको हकमा, भण्डारण गर्नु अगाडि पानीको के ही प्रतिशत सुकाई "प्रारम्भिक उपायहरू" अपनाइन्छ।
स्याउलाई चिसो भण्डारमा चिस्याई, अक्सिजन कम गरी, कार्बन डाइअक्साइड बढाई, लामो अवधि भण्डारण (CA भण्डारण)गरिन्छ।
फलफू लको रूखको सं रक्षित सं रचनामा गरिने खेती（１）सं रक्षित सं रचनाका किसिमहरू

अङ्गुर, उन्स्यु सुन्तला, स्वीट चेरी जस्ता के ही फलफू लका रूखहरू सं रक्षित सं रचनामा पनि खेती गरिन्छ।
सिसाको कोठा, ग्रीन हाउस र आकाशे पानी छे क्ने सं रक्षित सं रचनाहरूमा खेती गरिन्छ।
साथै, हिटिङ मेसिन प्रयोग गरी, सं रक्षित सं रचना भित्रको तापक्रम बढाएर खेती गर्ने विधि पनि छ।（２）खेती व्यवस्थापन
बाहिरको तापक्रम र सं रक्षित सं रचना भित्रको तापक्रममा ठू लो अन्तर हुने हुनाले उचित खेती व्यवस्थापन आवश्यक हुन्छ। साथै,आकाशे पानी नपर्ने हुनाले, पानीको व्यवस्थापन पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
मुख्य फलफू लको रूखहरूको विशेषता र खेती व्यवस्थापन

（１）सिट्रस फलफू लसिट्रस फलफू लको खेती न्यानो क्षेत्रमा गरिन्छ।
जापानमा खेती भइरहेका सिट्रस फलफू लको 70% उन्स्यु सुन्तला हो।उन्स्यु सुन्तला जापानको रैथाने सुन्तला हो र मियागावा वासे (21%), आओसिमा उन्स्यु (14%), ओकिचु वासे (13%) मुख्य
प्रजातिहरू हुन्।
विशेष गरी जाडो र हुरीबतासप्रति सिट्रस फलफू ल कमजोर हुने हुनाले व्यवस्थापनमा ध्यान दिनु आवश्यक हुन्छ।
हरेक 1 वर्ष पछि, धेरै फल लाग्ने वर्ष र कम फल्ने वर्ष (पालैसँग फल्ने) हुने सम्भावना हुन्छ।

85

7 फलफू ल खेतीको कामउन्यरु सरुन्लाको फू ल（２）स्याउ
प्रायः जस्ो स्याउको खेती हिउँ दरा जाडो क्ेत्ररा गररनछ।
ररुख्य प्रजाषतिरू फरु जी (52%), चरुगारु (13%) र ओउररन (8%) हुन्।
स्तीके िररा पराग लगाउने कृ मत्रर पराग सेचन र कोषपला चरुँड्ने, फू ल हटप्े, फल पतल्ाउने जस्ा कारिरू गररनछ।रोग तरा िाषनकारक कीराको क्षत धेरतै फलफू लको रूख हुनाले, उचचत रूपरा षनयन्तण गनरु्म आवश्यक हुनछ। झोलाले छोप्े पषनगररनछ।कृ िकिरूले स्याउरा डोफ्म रुटस्क प्रयोग गररएको डोफ्म खेती गरररिेका छन्। रेन टरिन्क टाइपरा कटाइ गररएको रूखिरू बाक्ो गरीरोषपनछ। लछटो उपज बढाउनरुका सारतै रूखको उचाइ िटाई श्रर कर गनने करु रालाई लशक्त खेती षवधध िो।（３）अङ्गरुर
अङ्गरुरको खेती व्यापक रूपरा जापानभरर गररनछ।
ररुख्य प्रजाषतिरू क्ोिो (35%), डेलावेर(19%) र षपओने (16%) हुन्।
िाँगािरू सरान रूपरा फतै लाई, सेल् कटाइ गररनछ। िावा र रोगप्रषत करजोर हुनाले सं रशक्त सं रचनारा पषन खेती गररनछ।
षबरुवा िरबोन "जजबेरेललन" प्रयोग गरी, षबयाँ नभएको अङ्गरुर पषन खेती गररनछ।
वबयाँ नभएको अङ्गुि बनाउने तरिका फू ल फरु लनरु अगाहड र फू ल फरु लेपलछ 2 पटक जजबेरेललन पगाललएको तरल पदार्मरा झप्ु ोलाई डरुबाइनछ। जजबेरेललन प्रयोग गनने सरय र तरल पदार्मको एकाग्रता ठीकसँ ग पालना गनरु्म रित्त्वपूण्म हुनछ।

86

7 फलफू ल खेतीको काम（４）हलुवाबेत
गुलियो हलुवाबेत र टर्रो हलुवाबेत गरी, हलुवाबेत दईु किसिमका हुन्छन्।

हलुवाबेतको मुख्य प्रजातिहरू फु यु (गुलियो हलुवाबेत・25%), हिरातानेनासी (टर्रो हलुवाबेत・17%) र तोनेवासे (टर्रो
हलुवाबेत・15%) हुन्।
गुलियो हलुवाबेत जापानको रैथाने फलफू लको रूख हो र यो न्यानो क्षेत्रमा खेती गरिन्छ।
खेती भइरहेका हलुवाबेतको आधा टर्रो हलुवाबेत हो। टर्रो हलुवाबेतबाट टर्रो हटाउने प्रक्रिया गरिन्छ।
हरेक 1 वर्ष पछि, धेरै फल लाग्ने वर्ष र कम फल्ने वर्ष (पालैसँग फल्ने) हुने सम्भावना हुन्छ।
（５）नासपाती
नासपाती न्यानो र धेरै वर्षा हुने जापानको मौसम सुहाउँ दो फल हुनाले विभिन्न क्षेत्रमा खेती गरिन्छ।
मुख्य प्रजातिहरू कोउसुइ (40%), होउसुइ (27%) र निइताका(10%) हुन्।
युरोपियन नासपातीको खेती शीतल र सुक्खा क्षेत्रमा गरिन्छ।
नासपातीको हकमा, अन्य प्रजातिको पराग नभएमा पराग सेचन नगर्ने हुनाले, निश्चित रूपमा पराग सेचन आवश्यक हुन्छ।
हावाले जापानी नासपातीको फल सजिलै खस्ने हुनाले, सेल्फ कटाइ गरिन्छ।
（６）आरु
आरुको खेती धेरै जस्तो शीतल क्षेत्रमा गरिन्छ।
मुख्य प्रजातिहरूमा आकाचुकी (19%), हाकुहोउ (16%) र कावानाकाजिमा हाकु तोउ (14%) हुन्।
युवा रूखको चाँडो विकास हुन्छ र 3 वर्षमा फल लागी, 7～8 वर्षमा ठू लो रूख हुन्छ।
कोपिला चुँड्ने, फल पतल्याउने बाहेक, रोग तथा हानिकारक कीराबाट जोगाउनको लागि र बाहिरी रूप राम्रो बनाउनको लागि झोलाले
छोप्ने गरिन्छ।
फलफू लको रूखमा प्रयोग गरिने कृ षि सामग्री तथा कृ षि मेसिनहरू

（１）कृ षि सामग्री

ँफलफू ल बगैचाको
सामग्रीहरूमा, ग्रीन हाउस र सेल्फ कटाइका सामग्री, ठू लो हावा र चरा, कीरा आदिबाट जोगाउने जाली, नियन्त्रण रसिचँ ाइको लागि स्प्रिङ्कलर आदि पर्दछन्।
साथै, पराग सेचनमा मद्दत गर्ने मौरी जस्ता कीरा, रोग तथा हानिकारक कीरा नियन्त्रणको कीटनाशक, विकास वृद्धि गराउने बिरुवा
विकास रेगुलेटर (बिरुवा हर्मोन सहर फाइदा भएको रासायनिक कीटनाशक) आदि पनि हुन्छन्।
तुसारो क्षतिबाट जोगाउनको लागि तुसारोबाट जोगाउने पङ्खा प्रयोग गर्ने अवस्थाहरू पनि हुन्छन्।बरफ क्षतिबाट जोगाउनको लागि स्प्रिङ्कलर प्रयोग गर्ने अवस्थाहरू पनि हुन्छन्।
87

7 फलफू ल खेतीको काममु् फलफू लको रूखको वबरुिा विकास एड्खजस्टि प्रयोग उद्दे�
・फलको बोरिा उषक्नबाट रोक्े

: उन्यरु सरुन्ला

・षबयाँ नभएको बनाउन

: अङ्गरुर

・फल सङ्कलन अधि फल झन्मबाट रोक् : स्याउ, जापानी नासपाती आहद・लछटो पकाउन

: धेरतै फलफू लको रूखिरू

・जरा, िाँगोको षवकासलाई बढरुवा हदन : स्याउ आहदव्याविाररक सीप○फलफू लको रूखको मु् सामग्ी ि उद्दे� बुझौं।
चराबाट बचाउने जाली, कीराबाट बचाउने जाली, रलच सारग्री, प्रषतषबम्ब धसट र अन्य सारग्रीिरूचरा तरा कीराबाट बचाउने जालीरलचप्रषतषबम्ब धसटमलच सामग्ी
प्रयोग गनने तररका: फलफू लको रूखको जरा वररपररको जमरनरा िाललनछ।
उद्ेश्य: राटो बग्बाट रोकछ। पानीको वाष्ीकरण रोकछ। झारपातलाई रोकछ।
प्रवतवबम्ब धसटप्रयोग गनने तररका: फल सङ्कलनको सरयरा फलफू लको रूख ररुषनको जमरनरा ओछ्ाइने गररनछ।
उद्ेश्य: सूय्मको प्रकाि प्रषतषबन्म्बत भई फलरा रङ्ग बसी राम्ो बनाउँ छ।88

7 फलफू ल खेतीको काम（２）कृ षि रेधसनिरूकृ षि रेधसनिरूरा, राटो खन्े रेधसन, कीटनािक छनने रेधसन, झारपात िटाउन प्रयोग गनने रेधसन, फल व्यवस्ापनरा प्रयोग गनने रेधसन,ढरुवानीरा प्रयोग गनने रेधसन आहद छन्। सारान्यतया फलफू ल खेतीरा प्रयोग गररने चीज बािेक षनम्न करु रािरू पषन प्रयोग गररनछ।
षनयन्तण: स्पस्ड ्रिेयर (SS)ढरुवानी: रोनोरेल

खेती व्यवस्ापन: उच्च स्ानको कार गनने रेधसन

ढरुवानी: ढरुवानी गाडी（３）कृ षि औजारिरू (धेरतै जस्ो फलफू लको रूखरा प्रयोग गररने करु रािरू)छाँटकाँट कतै ँचीस्ेपल्ाडर

व्याविाररक सीप○मु् फलफू लको रूख प्रयोजनका कृ वष औजािहरू ि कृ वष मेधसनहरू बुझौं।
89

8

कृ षि कार्यका शब्दावली

शरद् मल (धन्यवाद मल)…………… फल सङ्कलन गरेपछि भण्डारण पोषक तत्त्व बढाउनको लागि मल हाल्ने कार्य
जमिन मुनिको पानी निकास पाइप…… माटो मुनि माटोको पाइप आदि पुरेर पानी निकास गर्ने विधिबेर्ना उमार्ने……………………… खेतबारीमा नभईकन नर्सरीमा बीउ रोपेर बेर्ना बनाउने कार्य
ड्याङ बनाउने…………………… खेतबारीको माटो एक तह अग्लो बनाई, बिरुवा रोप्ने ठाउँ (ड्याङ) बनाउने कार्यफू लको मुना……………………… फलको आधार हुने फू ल भएको मुना बन्ने मुनाखडेरी क्षति……………………… आकाशबाट पानी नपर्नाले बिरुवामा क्षति हुनेँ ाइ (पानी हाल्ने)……………… बिरुवामा पानी दिने कार्य
सिचखनजोत (खेतबारी खन्ने)…………… खेतबारीको माटो खनेर पल्टाई, खुकुलो र नरम बनाई, हावाको आवतजावत राम्रो बनाउने कार्य
प्रकाश सं श्लेषण…………………… बिरुवाले प्रकाशको मद्दतले पानी र कार्बन डाइअक्साइडबाट स्टार्च आदि बनाउने कार्य
टुसा उमार्ने……………………… बीउ रोप्ने अघिल्लो दिन, बीउबाट 1mm जति लामो टुसा बाहिर निस्के को अवस्था बनाउने कार्य
खेतीको प्रकार…………………… प्रजाति, ऋतु र वातावरण अनुसार खेती प्रविधि मिलाइएको खेती विधिकटिङ…………………………… हाँगो जस्ता रूखको कु नै अंश काटेर निकाली, माटो आदिमा गाडेर जरा निकाली, बेर्ना वा रुटस्टक
हुर्काउने विधिझारपात नियन्त्रण………………… कीटनाशक, मल्चिङ र अन्य विधिद्वारा झारपातहरू रोक्ने कार्य
सिधै बीउ रोप्ने…………………… खेतबारीको माटोमा सिधै बीउ रोप्ने कार्यसं रक्षित सं रचनामा गरिने कृ षि……… संरक्षित सं रचना (प्लास्टिक हाउस, ग्रीन हाउस आदि) भित्र बिरुवाको खेती गर्ने खेतीको प्रकार
कटाइ…………………………… फलफू लको रूखको किसिम वा प्रजाति सुहाउँ दो रूखको आकार90

8 कृ षि कार्यका शब्दावली

जिबेरेलिन प्रक्रिया………………… बियाँ भएको प्रजातिलाई बियाँ नभएको बनाउन र बियाँ नभएको प्रजातिको फलको दानालाईठू लो हुन बढावा दिनको लागि जिबेरेलिन प्रयोग गर्ने
बाली सङ्कलन/फल सङ्कलन………… खेतबारी वा रूखबाट पर्याप्त विकास भएको तरकारी, अन्न र फल सङ्कलन गर्ने वा टिप्ने कार्य
बीउमा अपनाइने प्रारम्भिक उपायहरू…… अङ्कुरण तथा अङ्कुरण पछिको लगातार विकास सुनिश्चित गर्नको लागि बीउ रोप्नु अगाडि "बीउछनौट" देखि "कीटाणुशोधन", "बीउ भिजाउने" "टुसा उमार्ने" सम्मका बीउमा गरिने कामको
शृङ् ‌खला (यो पुस्तकमा "बीउको तयारी" भनेर लेखिएको छ)कीटाणुशोधन…………………… बीउबाट सं क्रमण हुने रोग र हानिकारक कीरालाई "बीउ कीटाणुशोधन" द्वारा नियन्त्रण गर्नेँ आली र आवतजावत गर्ने बाटोको झारपातहरू हटाउने कार्य
झारपात हटाउने (विडिङ)…………… खेतबारी र फलफू ल बगैचा,माटो हिल्याउने…………………… खेतमा पानी लगाएर खनजोत गरी, धानको बेर्ना रोप्न सकिने गरी माटोलाई नरम बनाउने कार्यकृ त्रिम पराग सेचन………………… पराग सेचन आवश्यक फू लको स्त्रीकेशरमा कृ त्रिम रूपमा पराग लगाउने कार्यबीउ भिजाउने…………………… पर्याप्त मात्रामा अङ्कुरणमा आवश्यक पानी सोसाई अङ्कुरणलाई बढावा दिने कार्य
बाढी क्षति……………………… ठूलो वर्षाको कारण बिरुवालाई चोट वा रोग जस्ता क्षति हुने कु रालाइन रोपण (सुजिमाकी)…………… ड्याङमा सिधा (लाइन) हुने गरी बीउ रोप्ने
हाँगा व्यवस्थापन………………… अनावश्यक हाँगो काटेर हटाई, हाँगोलाई थाँक्रो दिई बिरुवा वा रूखको आकार फल उत्पादन
अनुकूल बनाउने
माटो मिलाउने…………………… खनजोत गरे पछिको खेतबारीको माटो समतल हुने गरी मिलाउने कार्यबीउ छनौट……………………… खराब बीउ हटाउनको लागि बीउको विशिष्ट गुरुत्व अनुसार छु ट्याउने, "नुन पानीद्वारा छनौट"गर्ने कार्य
छाँटकाँट………………………… हाँगो काट्ने कार्य
विकासे खेती……………………… संरक्षित सं रचना आदि प्रयोग गरी, सामान्य खेती भन्दा पनि छिटो बाली लगाउने खेतीको प्रकार

91

8 कृ षि कार्यका शब्दावली

रुटस्टक………………………… कलमी गर्ने बेला, जरा भएको बिरुवा वा रूखटर्रो हटाउने……………………… कृत्रिम रूपमा घुलनशील टानिन नघुल्ने (पानीमा नघुल्ने) स्थितिमा परिवर्तन गर्ने कार्यबीउ रोप्ने (सिडिङ)………………… बिरुवाको बीउ रोप्ने कार्य
ड्याङहरू बीचको होचो ठाउँ खन्ने……… बिरुवाको विकासको क्रममा खेतबारीको माटोको सतह हल्का खन्ने कार्यथप मल………………………… बिरुवाको विकासको क्रममा मल हाल्ने कार्य
कलमी………………………… हाँगो, मुना जस्ता बिरुवा वा रूखको के ही अंश काटेर निकाली, रुटस्टक वा फरक रूखमा कलमीगर्ने विधिबेर्ना सार्ने………………………… नर्सरीमा हुर्काएको बेर्ना खेतबारीमा सार्ने कार्यफू ल टिप्ने………………………… अनावश्यक फू ल हटाउने कार्यफल पतल्याउने…………………… हुर्काइरहेको फल छानेर बाँकी राखी, अन्य फल हटाउने कार्य
टुप्पो चुँ ड्ने……………………… बढेको डाँठ वा हाँगोको टुप्पो काट्ने कार्यपात हटाउने……………………… अनावश्यक पात हटाउने कार्य
कोपिला चुँ ड्ने…………………… अनावश्यक कोपिला हटाउने कार्यडट रोपण (तेनमाकी)……………… बीचमा खाली ठाउँ छोडेर एकै ठाउँ मा के ही बीउ रोप्ने विधिबाली लगाएको खेतको माटो सुक्खा पार्ने…… धानको विकासको क्रममा छोटो अवधि पानी बाहिर पठाई, खेत सुकाउने कार्यछे् ने (बारामाकी)………………… खेतबारी वा ड्याङको सम्पूर्ण भागमा बीउ रोप्ने विधि (ब्रोडक्याट सिडिङ पनि भनिन्छ)रोग तथा हानिकारक कीरा नियन्त्रण…… कीटनाशक आदि प्रयोग गरी, कीरा र रोगबाट जोगाउने
माटोले छोप्नु……………………… रोपेको वा छरेको बीउलाई माथिबाट पातलो गरी माटोले छोप्ने कार्य
सियोन (कलमी गर्ने टुप्पो)…………… कलमी गर्ने बेलाको, फल र फू ल लाग्ने भागको मुना, बेर्ना वा हाँगो
पतल्याउने कार्य (थिनिङ)…………… हुर्किरहेको बेर्ना वा हुर्किसके को बेर्ना वा हाँगो छानेर बाँकी राखी, अन्य हुर्किरहेको बेर्ना वाहुर्किसके को बेर्ना वा हाँगा हटाउने वा काट्ने कार्य
मल्चिङ………………………… माटोको सतहलाई फ्लिम, पराल आदिले छोप्ने कार्य

92

8 कृ षि कार्यका शब्दावली

आधार मल……………………… बिरुवा रोप्नु अगाडि वा फलफू लको रूखको मुना चल्न (बढ्न) सुरु गर्नु अगाडि माटोमा मल हाल्ने
कार्यथाँक्रो…………………………… बिरुवाको हाँगोलाई क्लिप वा टेको आदिले बाँधी, बढ्ने दिशा निर्धारण गर्ने कार्य
विकास नियन्त्रण खेती……………… विकासे खेतीको विपरीत, सामान्य खेती भन्दा पनि ढिलो समयमा बिरुवाको खेती गर्ने खेतीको
प्रकार
बाली चक्र……………………… बिरुवाको बाली सङ्कलन गरेपछि, त्यही खेतबारीमा फरक किसिमको बिरुवा हुर्काउने कार्य
चिसो क्षति……………………… ग्रीष्ममा असामान्यता मौसमको कारण तापक्रम कम भई, बिरुवामा क्षति हुने कु रालगातार खेतीको कारण हुने क्षति……… बिरुवाको बाली सङ्कलन गरे पछि एकै बिरुवा हुर्काएको कारण बिरुवाको विकास वा उपजमा हुनेकमीखुला खेतबारीमा गरिने खेती………… संरक्षित सं रचनामा नभईकन, प्राकृ तिक अवस्थामा बिरुवाको खेती गर्ने खेतीको प्रकार

93तस्बिि सूची (तिकािी, छोप्े सामग्ी ि फल)तिकाि ीमु् तिकािीहरू तथा िगगीकिण
1.हरियो सागपात

बन्दाकोबी

[ब्ाधसके सी सरूि]चाइवनज बन्दाकोबी (हाकु साइ)[ब्ाधसके सी सरूि]लेटस (सलार साग)[गोदावरी सरूि]पालुङ्गो

[चीनोपोहडएसी सरूि]2．कन्दमूल तिकािी

प्ाज

मूला

[लललीएसी सरूि]आलु[ब्ाधसके सी सरूि][भन्टा सरूि]सखिखण्

गाजि[बाइन्डषवड सरूि][गाजर सरूि]3．फल तिकािी

गोलभेडँ ाभन्टा[भन्टा सरूि][भन्टा सरूि]94काँक्रो

[करु करु रषबटासी सरूि]छोप्े सारग्र ीभाइनल �ोिाइड

नोउपोली

नबुनेको कपडािेसमी कपडाकीिाबाट बचाउने जाली

फल

�ाउ

अङ्गुि

आरु�ूबेिी

नासपाती

हलुिाबेत

कटुसउ�यु सु�ला

ककिी फल

युजु
95

लौकाठ

Support project to properly accept foreigners for agricultural support

Agricultural Skill Assessment Test
Text: General Crop farming
Nepalese Edition
Published by National Chamber of Agriculture, February 2020
Chuorodokijunkyokai Bldg. 9-8 Nibancho,Chiyoda-ku,Tokyo,Japan 102-0084
Dedicated Website http://asat-nca.jp/◎ All rights reserved