Imtihon toifasi(Fuqarolik muhandisligi)
Yozma imtihon
uchun darslik

Ver.20220908

1-bob: Yaponiyada qurilish uchastkasida nimalar muhim
1.1 Jamoada ishlash.............................................................................................. 1
1.2 Yaponiyada qurilish boʻyicha xizmat topshiriqlari ............................................ 1
1.3 Qurilishda karyera oʻsishi tizimi ....................................................................... 3
1.4 Salomlashish ................................................................................................... 4
1.5 Ertalabki majlis ................................................................................................ 4
1.5.1 Umumiy ertalabki majlis ........................................................................ 5
1.5.2 Ish toifalari boʻyicha ertalabki majlis ..................................................... 6

2-bob: Yaponiyada ishlayotganda rioya qilinishi zarur boʻlgan qonun va qoidalar
2.1 Mehnat qonunlari ............................................................................................. 9
2.1.1 Mehnat standartlari haqidagi qonun ..................................................... 9
2.1.2 Sanoat xavfsizligi va salomatlik toʻgʻrisidagi qonun .............................. 12
2.1.3 Eng kam ish haqi toʻgʻrisidagi qonun .................................................... 14
2.1.4 Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalardan tovon sugʻurtasi(ishchilarning tovon sugʻurtasi) toʻgʻrisidagi qonun ................................................... 15

2.1.5 Mehnat sugʻurtasi toʻgʻrisidagi qonun ................................................... 18
2.1.6 Qurilish ishchilarini ish bilan taʼminlashni yaxshilash toʻgʻrisidagi qonun 19
2.1.7 Kasbiy qobiliyatlarni rivojlantirishni ragʻbatlantirish toʻgʻrisidagi qonun 20
2.2 Qurilish biznesi toʻgʻrisidagi qonun .................................................................. 21
2.3 Qurilish standartlari toʻgʻrisidagi qonun ........................................................... 22
2.4 Chiqindilarni boshqarish toʻgʻrisidagi qonun.................................................... 23
2.5 Qurilish materiallarini qayta ishlash toʻgʻrisidagi qonun .................................. 24
2.6 Havoning ifloslanishini nazorat qilish toʻgʻrisidagi qonun ................................ 25
2.7 Shovqinni nazorat qilish toʻgʻrisidagi qonun va vibratsiyalarni nazorat qilish toʻgʻrisidagi
qonun ..................................................................................................................... 25
2.8 Suv ifloslanishining oldini olish toʻgʻrisidagi qonun ......................................... 25
2.9 Oʻt oʻchirish xizmati toʻgʻrisidagi qonun ........................................................... 26

2.10 Suv taʼminoti toʻgʻrisidagi qonun.................................................................... 26
2.11 Kanalizatsiya toʻgʻrisidagi qonun ................................................................... 27
2.12 Gaz biznesi toʻgʻrisidagi qonun ..................................................................... 28
2.13 Elektr biznesi toʻgʻrisidagi qonun ................................................................... 28
2.14 Telekommunikatsiya biznesi toʻgʻrisidagi qonun ........................................... 28
2.15 Radio toʻgʻrisidagi qonun ............................................................................... 29
2.16 Fuqarolik aviatsiyasi toʻgʻrisidagi qonun ........................................................ 29
2.17 Avtoturargoh toʻgʻrisidagi qonun .................................................................... 30

3-bob: Qurilish ishlari turlari va amaliyotlar
3.1 Qurilish ishlarining turlari ................................................................................. 31
3.1.1 Fuqarolik muhandisligi ishlari ................................................................ 31
3.1.2 Bino qurilishi ishlari ............................................................................... 36
3.1.3 Hayotiy muhim infratuzilma/uskunalarni oʻrnatish ................................ 41
3.2 Yirik maxsus ishlar ........................................................................................... 46
3.2.1 Tuproq ishlari ......................................................................................... 46
3.2.2 Quvurni bosib kirgizib tunnel qazish usuli ............................................. 48
3.2.3 Dengizdagi qurilish muhandislik ishi ..................................................... 48
3.2.4 Quduqlarni burgʻulash ishlari ................................................................ 49
3.2.5 Quvurli quduq qazish ishlari .................................................................. 50
3.2.6 Yoʻl qoplamasi yotqizish ishlari.............................................................. 51
3.2.7 Mexanik tuproq ishlari ........................................................................... 52
3.2.8 Qoziqoyoqlarni oʻrnatish ishlari ............................................................. 53
3.2.9 Havoza qurish ishlari ............................................................................. 54
3.2.10 Poʻlat karkaslash ishlari ...................................................................... 55
3.2.11 Poʻlat armaturalash ishlari (armatura ishlari) ...................................... 56
3.2.12 Armaturani ulash ishlari ....................................................................... 57
3.2.13 Payvandlash ishlari ............................................................................. 59

3.2.14 Opalubka oʻrnatish .............................................................................. 60
3.2.15 Nasos bilan beton quyish ishlari ......................................................... 61
3.2.16 Boʻyoq ishlari ....................................................................................... 62
3.2.17 Obodonlashtirish ishlari ....................................................................... 63
3.2.18 Suvoq ishlari........................................................................................ 64
3.2.19 Duradgorlik ishlari ............................................................................... 65
3.2.20 Tom yopish ishlari ................................................................................ 66
3.2.21 Arxitekturaviy metall list ishlari ............................................................ 67
3.2.22 Plitka terish ishlari ............................................................................... 69
3.2.23 Ichki pardoz ishlari .............................................................................. 69
3.2.24 Ichki yuza ishlari .................................................................................. 70
3.2.25 Fitting ishlari ........................................................................................ 72
3.2.26 Rom oʻrnatish ishlari ........................................................................... 72
3.2.27 Poliuretanli sprey koʻpikli izolyatsiyalash ishlari.................................. 73
3.2.28 Gidroizolyatsiya ishlari ........................................................................ 73
3.2.29 Tosh terish ishlari ................................................................................ 75
3.2.30 Elektr ishlari ......................................................................................... 75
3.2.31 Telekommunikatsiya ishlari ................................................................. 77
3.2.32 Quvurlar bilan ishlash ......................................................................... 78
3.2.33 Muzlatish va konditsioner apparati ishi ............................................... 78
3.2.34 Suv taʼminoti, drenaj va sanitariya inshootlarini oʻrnatish ................... 79
3.2.35 Issiqlik / sovuqlik izolyatsiyasi ishlari .................................................. 80
3.2.36 Pechni oʻrnatish................................................................................... 80
3.2.37 Yongʻinga qarshi uskunalarni oʻrnatish ............................................... 81
3.2.38 Buzish ishlari ....................................................................................... 82
3.3 Qurilish ishlari uchun zarur malakalar ............................................................. 83
3.3.1 Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi toʻgʻrisidagi qonunga muvofiq
malaka turlari ........................................................................................ 83

3.3.2 Malakalar roʻyxati va boshqalar. Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi
toʻgʻrisidagi qonunga muvofiq............................................................... 84

4-bob: Salomlashuvlar, atamalar va qurilish uchastkalarida jamiyatda yashashboʻyicha maslahatlar
4.1 Salomlashish, favqulodda ogohlantirishlar va boshqalar ................................ 99
4.1.1 “Xayrli tong”. .......................................................................................... 99
4.1.2 “Xavfsiz boʻling”. .................................................................................... 99
4.1.3 “Sa’y-harakatlaringiz uchun tashakkur”. ............................................... 100
4.1.4 “Minnatdorman”. .................................................................................... 100
4.1.5 “Kechirasiz.” .......................................................................................... 100
4.1.6 “Hushyor boʻling” ................................................................................... 101
4.2 Qurilish uchastkalarida ishlatiladigan atamalar ............................................... 101
4.2.1 Maketni belgilash bilan bogʻliq atamalar ............................................... 101
4.2.2 Vaqtinchalik toʻsiqlar bilan bogʻliq atamalar .......................................... 103
4.2.3 Tuproq ishlari bilan bogʻliq atamalar ..................................................... 105
4.2.4 Grunt asos va poydevor ishlari bilan bogʻliq atamalar .......................... 108
4.2.5 Havoza va vaqtinchalik konstruksiyalar bilan bogʻliq atamalar ............ 109
4.2.6 Armatura, opalubka va beton yotqizish ishlari bilan bogʻliq atamalar ... 109
4.2.7 Muvofiqlik va holatni tavsiflovchi atamalar ............................................ 112
4.2.8 Uzunlik, kenglik va en bilan bogʻliq atamalar ........................................ 115
4.2.9 Bino konstruksiyasini tavsiflovchi atamalar .......................................... 115
4.2.10 Elektr va telekommunikatsiya ishlariga oid atamalar.......................... 116
4.2.11 Hayotiy muhim infratuzilma/uskunalarni oʻrnatishda
foydalaniladigan atamalar .................................................................... 119
4.3 Kommunal yashash uchun ehtiyot choralari ................................................... 121
4.3.1 5S faoliyati ............................................................................................. 121

4.3.2 Ishchilar tanaffus qiladigan inshootlar................................................... 122
4.3.3 Kiyinishdagi ehtiyot choralari ................................................................ 123
4.3.4 Til ........................................................................................................... 124
4.3.5 Tozalash ................................................................................................ 125

1-bob: Yaponiyada qurilish uchastkasida nimalar muhim
1.1 Jamoaviy ish
Qurilish ishlarida ishni tugatishdan oldin koʻplab jarayonlar mavjud. Turli ish toifalaridagi
maxsus ishlar boʻyicha pudratchilar bosh pudratchidan ishni qabul qilib, qurilishning oʻziga
tegishli qismini davom ettiradi, keyin esa estafetani navbatdagi jarayonga topshiradi.
Maxsus ishlar boʻyicha pudratchilar oʻrtasidagi jamoaviy ish butun qurilish ishining yaxshi
borishini taʼminlash uchun muhimdir. Qurilish davomida brigadir uchastka boshligʻi bilan
maslahatlashib, texnik xodimlarga koʻrsatmalar beradi. Qurilish maydonlarida katta texnik
xodimlar tajribasi kamroq kichik texnik xodimlar bilan yonma-yon ishlaydi va ulargamaslahat beradi.

1.2 Yaponiyada qurilish boʻyicha ish topshiriqlari
Loyiha koʻlamiga qarab, Yaponiyada qurilish loyihalari boʻyicha turli ish topshiriqlarimavjud. Masalan, odatiy keng koʻlamli qurilish loyihasi 1-1-rasmdagi kabi reja boʻyicha
topshiriqni buyurtma berishdan tortib, uni bajarishgacha boʻlgan reja asosida bajariladi.
Umumiy uy-joy kabi kichik miqyosdagi qurilish loyihalarida buyurtmachi (binoni qurishga
buyurtma bergan shaxs) bosh pudratchi vazifasini bajaruvchi va maxsus ishlar boʻyicha
pudratchilarni boshqarishda uy-joy qurilishi loyihasini davom ettiruvchi qurilishkompaniyasiga buyurtma beradi.

1(1) Mijoz(2) Boshqaruvchi
muhandis(3) Dizayner(4) Butun qurilish loyihasini tashkil qiluvchi kompaniya(5) Uchastka boshligʻi(6) Maxsus ishlar boʻyicha pudratchilar(6) Maxsus ishlar boʻyicha pudratchilar(6) Maxsus ishlar boʻyicha pudratchilar

Misol: Poʻlat bilan mustahkamlash ishlari

Misol: Opalubka qurish

Misol: Havoza ishlari

Brigadir

Brigadir(armatura ishlari)

BrigadirIshchiIshchiIshchiIshchiIshchiIshchi1-1-rasm Ish topshirigʻiga misol[(1) Hacchusha] (Mijoz)
Pudratchidan qurilish loyihasini qabul qilishni soʻrash hacchu (buyurtma berish), deb
ataladi. Buyurtma beruvchi tashkilot yoki kompaniya bu – hacchusha (mijoz). Mijozlarga
misollar Yer, infratuzilma, transport va turizm Vazirligi, mahalliy hokimiyat organlari, xususiykompaniyalar va jismoniy shaxslarni oʻz ichiga oladi.
[(2) Kanrisha] (Boshqaruvchi muhandis) Qurilish chizmalarga muvofiq amalga
oshirilayotganini tasdiqlovchi lavozimdagi muhandis.
[(3) Sekkeisha] (Dizayner) Mijoz talablarini bajarish uchun loyiha hujjatlarini tayyorlovchi
muhandis.
[(4) Koji zentai wo matomeru kaisha] (Butun loyihani nazorat qiluvchi kompaniya) Odatda
zenekon (asosiy pudratchi), deb ataladi.
[(5) Genba kantoku] (Uchastka boshligʻi) Qurilish uchastkasini nazorat qiluvchi vaboshqaruvchi muhandis.
[(6) Senmon koji gyosha] (Maxsus ishlar boʻyicha pudratchilar) Har bir qurilish jarayoni
boʻyicha mutaxassislar. Ishni bir nechta ishchi brigadir rahbarligida bajaradi.
21.3 Qurilishda karyeraviy oʻsish tizimi
Yaponiyada Qurilishda karyeraviy oʻsish tizimi yoʻlga qoʻyilgan. Qurilishda karyeraviyoʻsish tizimi malakalarni adolatli baholash, qurilish sifatini yaxshilash va uchastkadagi
ishlarni tartibga solish uchun har bir texnik xodimning mehnat samaradorligi va malakasini
qayd etuvchi tizim sifatida ilgari surilmoqda. Texnik xodimlar uchun toʻrtta daraja mavjud va
tizimda roʻyxatdan oʻtgach, har bir texnik xodimga oʻz darajasini ifodalovchi karta beriladi.

1-2-rasm Karta namunalari
3-daraja

2-daraja

1-daraja

4-daraja

Oltin

KumushKoʻkOq

Uchastkada brigadir
sifatida ishlashga qodir
texnik xodimlar
Tajribasiz(Shogird darajasidagi
texnik xodim)Oʻrta daraja(Tajribali texnik
xodim)Ilgʻor boshqaruv
koʻnikmalariga ega texnik
xodimlar(masalan, malakali asosiymuhandis)

1-3-rasm-Karyeraviy oʻsish tizimi darajalari va kartalarning ranglari
Quyidagi uchta mezon asosida texnik xodim baholanishi kerak.
- Tajriba (ish kunlari soni)- Bilim va koʻnikmalar (egallagan malakalari)- Boshqaruv koʻnikmalari (malakali asosiy muhandis uchun trening/brigadir sifatidagi
tajriba)3

2-daraja uchun tizimda roʻyxatdan o'tgandan boshlab kamida 645 ish kuni (3 yil) talab
qilinadi, shu bois, har kim 1-darajadan boshlaydi.

1.4 Salomlashish
Uchastkalarda baxtsiz hodisalarning oldini olish Yaponiyada qurilish uchastkalarida
muhim ahamiyatga ega. Shu maqsadda har kuni turli tashabbuslar amalga oshirilmoqda.
Bu harakatning eng asosiy va muhim jihati salomlashishdir. Ertalab yo‘lakda ishchilar
yonidan o‘tayotganda “ohayogozaimasu (xayrli tong)” yoki “otsukaresamadesu(mehnatingiz uchun rahmat)” deb salomlashish odat tusiga kirgan. Turli toifadagi
ishchilarning bir-biri bilan salomlashishi birdamlik hissini hosil qiladi va bu birga ishlashuchun yoqimli muhit yaratadi. Keng tarqalgan salomlashish jumlalari 4-bobda batafsil
tushuntirilgan “otsukaresamadesu” va “Goanzenni (Bugun oʻzingizni asrang)” kabilarni
ichiga oladi.

1.5 Ertalabki majlis
Yaponiya qurilish uchastkalarida har kuni ish boshlanishidan oldin barcha ishchilar
ishtirokida majlis oʻtkaziladi. Bu chorei (ertalabki majlis), deb ataladi. Ertalabki majlislarning
ikki turi mavjud: umumiy ertalabki majlislar va ish toifalari boʻyicha ertalabki majlislar.
Shuningdek, Anzen chorei (xavfsizlik boʻyicha ertalabki majlislar), deb ham ataladigan har
ikkala ushbu ertalabki majlisning asosiy maqsadi qurilish uchastkalarida baxtsiz
hodisalarning oldini olishdir.

41.5.1 Umumiy ertalabki majlis
Umumiy ertalabki majlis asosan quyidagilardan
Ertalabki majlis paytida

iborat boʻladi.
(1) Uchastka boshligʻi tomonidan
salomlashish
Uchastka boshligʻining salomlashuvi ishchilaroʻrtasida birdamlik tuygʻusini rivojlantirish va shu

kungi ish xavfsiz va yoqimli oʻtishini taʼminlashga qaratilgan.
(2) Radio gimnastika
Ishdan oldingi badanni qizdirish mashqlari tana va ongni uygʻotadi, shu bilan
jarohatlarning oldini oladi. Radio taiso (radio gimnastika) – Yaponiyada yaxshi maʼlumboʻlgan va tonggi majlislarda bajariladigan musiqa ritmiga moslangan mashqlar turkumi.
Baʼzan musiqasiz oʻtkaziladi va bunday holatda ishchilar “1, 2, 3, 4” deb baland ovozda
sanab, tanalarini harakatga keltiradilar.
(3) Ish tarkibini tasdiqlash
Shu kuni ishlaydigan har bir brigadir barchaga shu kungi ish va xodimlarning joylashuvi
haqida xabar beradi. Uchastkada turli xil toifadagi ishchilar birgalikda ishlaydilar. Boshqa
ish toifalaridagi ishchilar xavflardan saqlanish uchun shu kungi ishning umumiy manzarasini
bilishlari muhimdir. Bu ishingizga qanday taʼsir qilishini bilishga ham yordam beradi. Bu
vaqtda yangi ishchilarni (yangi kelganlar, deb ataladi) birinchi kuniyoq tanishtirishlari ham
mumkin. Yangi kelgan ishchi sifatida tanishtirilsangiz, ismingiz, qaysi kompaniyadan
ekanligingiz va hokazolarni baland ovozda va aniq ayting.
(4) Xavfni bashorat qilish tadbirlari (KY tadbirlari)
KY (Kiken Yochi) tadbirlari sifatida ham maʼlum xavfni bashorat qilish tadbirlari shu kungi
ish vaqtida baxtsiz hodisalar sodir boʻlishi mumkin boʻlgan vaziyatlarni tasavvur qilish,
5

xavflarni aniqlash va baxtsiz hodisalar yuz berishidan oldin ularning oldini olish orqali
amalga oshiriladi. Xususan, qurilish materiallarini tashish, yirik qurilish texnikasini ko‘chirish
yoki yangi ish toifalarini qo‘shish kabi ishlarni avvalgidan boshqacha bajarish kerakbo‘lganda, xavflarni bashorat qilish va ularni jamoaning barcha a'zolariga yetkazishda judaehtiyot bo‘ling.
(5) Xavfsizlik tekshiruvi
Odatda, ertalabki majlis yakunida quyidagi xavfsizlik tekshiruvlari juftlikda ovoz chiqarib
bajariladi.
Oʻng tomonda hammasi joyidami?

Chap tomonda hammasi joyidami?

Yuqorida hammasi joyidami?

Pastda hammasi joyidami?

Old tomonda hammasi joyidami?

Orqa tomonda hammasi joyidami?

Shlemning iyagbogʻichi
mahkamlanganmi?

Kiyim va yorliq tablichka joyidami?

Xavfsizlik tekshiruvi(6) Salomlashuvlar va ishni boshlash
Xavfsizlik tekshirilgach, hamma “kyo mo goanzen ni!” (kuningiz xavfsiz oʻtsin!), deydi.
Umumiy ertalabki majlis tugaydi va ish boshlanadi. Bundan keyin ish toifalari boʻyicha
ertalabki majlislar oʻtkaziladi.

1.5.2 Ish toifalari boʻyicha ertalabki majlis
Umumiy ertalabki majlisdan soʻng ish toifalari boʻyicha ertalabki majlislar oʻtkaziladi.

6

(1) Xavfsizlik xirgoyisi (teginish va chaqirish)
Hamma barmogʻini nuqib, xavfsizlik shiorinibaland ovozda aytadi. Xavfsizlikni tasdiqlashdan
tashqari, bu jamoaviy ishda birlik hissini targʻib
qilishga yordam beradi. Quyida xirgoyi namunasi
Teginish va chaqirish

keltirilgan.

“Zero saygai de iko, yoshi!” (Umuman falokat boʻlmasligiga erishamiz, olgʻa!)(2) Xavfni bashorat qilish tadbirlari (KY
KY tadbirlaritadbirlari)
Butun ish uchastkasi bilan bogʻliq KY tadbirlariumumiy ertalabki yig'ilishda oʻtkaziladi va shu kabi
KY tadbirlari har bir ish toifasida ish boshlashdan
oldin amalga oshiriladi. KY tadbirlari odatda

1-4-rasm KY tadbirlari

quyidagi qadamlardan iborat.
[Xavfni aniqlash]
Kiken no point (ehtimoliy xavflar)ni chiqarib tashlang. Ishchilar har bir vazifa boʻyicha
bugungi ish tarkibi uchun ehtimoliy xavfli sharoitlar va harakatlar haqida bemalol gapirsin.
Baʼzan ishchilar xavfli tajribalarini boʻlishish va hammaning xavf-xatarga nisbatan
sezgirligini oshirish hamda bu orqali baxtsiz hodisalardan saqlanish uchun taqdimot qilishuchun taklif qilinadi.
[Qarshi choralarni koʻrib chiqish]

Xavfni bashorat qilish tadbirlari jadvali

Oy

Sana

Jamoaviy ish tarkibi

Har bir ehtimoliy xavfga qarshi choralarni

Ehtimoliy xavflar

Biz quyidagicha yoʻl tutamiz.

muhokama qiling va belgilang. Qarshi choralar
belgilangach, ularni xavfni bashorat qilishtadbirlari jadvaliga yozing.

Bugungi xavfsizlik
maqsadlari
Kompaniyanomi

7

Rahbar nomi

Ishchikishi

[Harakat maqsadlarini belgilash]Alohida ahamiyatga ega elementlar yuzasidan qaror qabul qiling va ularni bugungimaqsadlar sifatida belgilang.
[Baqirish]
Barcha ishtiroklar qabul qilingan harakat maqsadlari yozilgan KY kengashida shisa
kosho (koʻrsatish va chaqirish) oʻtkazadi va quyidagilarni oʻqiydi.
“XXX, yoshi!” (XXX, yaxshi!) “Kyo mo ichinichi anzensagyo de ganbaro! Oh!” (Yana bir
ish kunimiz xavfsiz oʻtsin! Ha!)8

2-bob: Yaponiyada ishlayotganda rioya qilinishi zarur boʻlgan
qonun va qoidalar
Qonun hukmron boʻlgan davlat sifatida Yaponiyada koʻplab qonunlar mavjud. Balki siz
kundalik hayotingizga oid qonunlar, masalan, yoʻl harakati qoidalarini avvaldan bilarsiz.
Qurilish sohasiga aloqador mehnat huquqiga oid bilishingiz zarur bir qancha qonunlar
haqida quyida maʼlumot beramiz.

2.1 Mehnat qonunlari
Mehnat huquqi bu – mehnat masalalariga oid qonunlar uchun umumiy nom. Buboʻlimda qurilish sohasida ishlayotganingizda bilishingiz zarur boʻlgan asosiy mehnat
qonunlarining umumiy tavsifi va asosiy jihatlari berilgan.

2.1.1 Mehnat standartlari haqidagi qonun(1) Umumiy tavsif
Yaponiya liberal mamlakat boʻlib, odatda, shartnomalar erkin tuzilishi mumkin. Biroq
ishchilar ish beruvchilarga nisbatan zaifroq mavqeda boʻlgani bois ularni himoya qilishuchun Mehnat standartlari haqidagi qonun oʻrnatilgan.
Minimal mehnat sharoitlari Mehnat standartlari haqidagi qonunda belgilangan va
standartlarga mos kelmaydigan shartlarning har qanday qismi noqonuniy hisoblanadi va
Mehnat standartlari haqidagi Qonunning qoidalariga boʻysunadi. Mehnat sharoitlarideganda ish joyidagi barcha tartiblar, jumladan, nafaqat ish haqi va ish vaqti, balki ishdanboʻshatish, baxtsiz hodisalar uchun kompensatsiya, salomatlik va xavfsizlik, kommunal uyjoy va boshqalarga aloqador shartlar ham tushuniladi.

(2) Asosiy jihatlar- Ish sharoitlarini kelishish
Mehnat sharoitlari ish beruvchi va ishchi oʻrtasida teng asosda belgilanishi hamda
9ishchilar va ish beruvchilar oʻz vaʼdalarini bajarishi shart.
- Teng huquqlilik
Ish beruvchilarga ishchining millati, eʼtiqodi yoki ijtimoiy mavqeyiga koʻra ish haqi, ishvaqti yoki boshqa mehnat sharoitlarida kamsitish taqiqlanadi.
- Majburiy mehnatni taqiqlashIsh beruvchilarga jismoniy zoʻravonlik, qoʻrqitish, qamab qoʻyish yoki xodimning ruhiy yoki
jismoniy erkinligini asossiz ravishda cheklaydigan boshqa vositalarni qoʻllash orqali
ishchilarni oʻz xohishiga qarshi ishlashga majburlash taqiqlanadi.
- Kuch ishlatib tajovuz qilishning oldini olish
Kuch bilan tajovuz bu – ish joyidagi ustunligidan foydalanib, aqliy yoki jismoniy ogʻriq
qoʻllash yoki ish muhitiga ish uchun zarur boʻlganidan ortiqcha zarar yetkazish harakati
sifatida taʼriflanadi.
“Mehnat chora-tadbirlarini kompleks takomillashtirish, ishchilar bandligini
barqarorlashtirish va ishchilarning kasbiy hayotini boyitish haqida”gi Qonunga (odatda“Kuch bilan tajovuzning oldini olish haqida”gi Qonun, deb nomlanadi) muvofiq, ish joyida
kuch bilan tajovuzga ruxsat berilmasligi va maslahat xizmatini taqdim etishni nazarda
tutuvchi siyosatni belgilash kabi profilaktika choralarini koʻrish majburiydir. Davlat
muassasalarida Mehnat byurosining maslahat burchagi mavjud.
- Mehnat shartlarini aniq belgilash
Ish beruvchilar quyidagi oltita bandni aniq koʻrsatishi shart.
(1) Mehnat shartnomalarining amal qilish muddati (2) Muddatli mehnat shartnomasini
yangilash mezonlari (3) Ish joyi va bajariladigan ishning xarakteri (4) Ish tugash vaqti,
qo‘shimcha ish vaqti, tanaffuslar, bayramlar va ta’tillar bilan bog‘liq masalalar (5) Ish haqini
belgilash, toʻlash usullari, yopilish sanalari, toʻlov sanalari va ish haqini oshirishga oid
masalalar (6) Pensiya va mehnat faoliyatini yakunlashga oid masalalar
10

- Yoʻqotish yoki zararlar uchun tovonni oldindan belgilashni taqiqlash
Mehnat shartnomasini buzganlik uchun pul jarimasini nazarda tutuvchi yoki tovon
miqdorini oldindan belgilovchi shartnoma tuzish taqiqlanadi.
- Ishchilarni ishdan boʻshatishga oid cheklovlar
Ishchi ish vaqtida olgan jarohati yoki kasalligi sababli davolanish uchun ketgan muddatga
yoki undan keyingi 30 kunlik davrga ishdan boʻshatilishi mumkin emas.
- Ishdan boʻshatish haqida oldindan ogohlantirish
Ishchi ishdan boʻshatilsa, 30 kun oldin ogohlantirilishi kerak.
- Ish haqi
Ish haqini (1) valyutada, (2) bevosita ishchiga, (3) toʻliq miqdorda, (4) kamida oyiga bir
marta va (5) belgilangan sanada toʻlash talab qilinadi. (Ish haqini toʻlashning besh tamoyili)- Qonunda belgilangan ish vaqti
Umuman, ishchilarga haftasiga 40 soatdan va kuniga 8 soatdan ortiq ishlashga ruxsat
berilmaydi.
- Tanaffuslar
Agar ish vaqti 6 soatdan oshsa, 45 daqiqalik tanaffus, ish vaqti 8 soatdan oshsa, ishsoatlari davomida bir vaqtning oʻzida 1 soatlik tanaffus berilishi kerak.
- Qonunda belgilangan dam olish kunlari
Ish beruvchi ishchiga haftasiga kamida bir kun dam olish berishi shart.
- Ish vaqtidan tashqari va dam olish kunlarida ishlash
Vaqtinchalik zarurat tugʻilganda va 36 ( saburoku ) kelishuv (Mehnat standartlari haqidagi
qonunning 36-moddasiga asosan mehnatni boshqarish kelishuvi) kelishuvi tuzilgan va
taqdim etilganda va ish vaqtidan tashqari ishlarga (qoʻshimcha ish vaqtidan tashqari) ruxsat
etiladi va belgilangan ustama ish haqi toʻlanishi kerak. Vaqtinchalik ehtiyojlar falokatdan
keyingi qayta tiklash ishlarini nazarda tutadi. Ustama toʻlov stavkalari odatdagi ish vaqtidan
11tashqari ish uchun 25% va undan ortiq, dam olish kunlaridagi ish uchun 35% va undan
ortiq, tungi qoʻshimcha ish uchun esa 25% va undan ortiqni tashkil etadi.
Ish vaqtidan tashqari ish soatlari maksimal miqdori oyiga 45 soat va yiliga 360 soatni
tashkil etadi. Bu yuqori chegara qurilish sanoati uchun 2024-yil aprel oyida kuchga kiradi,
ammo uzoq ish soatlari tufayli kelib chiqadigan sogʻliq muammolarining oldini olish uchun
2024-yildan oldin ham bu qoidaga rioya qilish tavsiya etiladi.
- Haq toʻlanadigan har yillik taʼtil
Ishga qabul qilingan kundan boshlab olti oy uzluksiz ishlagan va jami yillik ish kunlarining
kamida 80 foizini ishlagan ishchilar har bir qo‘shimcha doimiy ish yili uchun bir ish kuniqo‘shilgan holda 10 ish kunilik haq to‘lanadigan ta’til olish huquqiga ega. ikki yilu olti oydan
keyin uzluksiz xizmatning har bir qoʻshimcha yili uchun 20 ish kunigacha ikki ish kuniqoʻshiladi.

6,5 yil yoki
Xizmat yillari

0,5 yil

1,5 yil

2,5 yil

3,5 yil

4,5 yil

5,5 yilundan koʻp

Beriladigan
10 kun11 kun12 kun14 kun16 kun18 kun20 kunkunlar soni

Bundan tashqari, ish beruvchilar ishchilar foydalanmagan pullik taʼtil vaqtini qaytarib sotib
olishlari noqonuniy hisoblanadi.

2.1.2 Sanoat xavfsizligi va salomatlik toʻgʻrisidagi qonun(1) Umumiy tavsif
Ishchilar hayoti, tanasi va sogʻligʻi juda muhim va "Sanoat xavfsizligi va sogʻligʻitoʻgʻrisida" gi qonunning maqsadi ishchilarning ish joyida xavfsizligi va sogʻligʻini taʼminlash12va ularga zarar yetkazmaslik uchun qulay ish muhitini yaratishga yordam berishdir.

(2) Asosiy jihatlar- Xavfsizlik bayroqlari va boshqalar.
Ishchilarga nol baxtsiz hodisalar va nol jarohatlar
muhimligini eslatish uchun birinchi xavfsizlik belgilari,Xavfsizlik bayrogʻi (Xavfsizlik haftasining ramzi) va
Xavfsizlik va salomatlik bayrogʻi (xavfsizlikdan tashqari
salomatlik va gigiyenani targʻib qiluvchi belgi) qurilishXavfsizlik va salomatlik bayrogʻiga misollar

maydonchalarida oʻrnatilganligi va xavfsizlik va
gigiyena boshqaruvi haqida xabardorlikni oshirish muhim.
- Ishchining majburiyatlari
Ishlab chiqarish jarohatlarining oldini olish uchun ishchilar zarur yoʻriqlarga amal qilishlariva ish beruvchilar va boshqa tegishli shaxslar tomonidan ishlab chiqarish jarohatlarining
oldini olish choralarida hamkorlik qilishlari shart.
- Xavfsizlik va salomatlik boʻyicha taʼlim
Yangi ishchilar ishga qabul qilinganda yoki ishning turi oʻzgartirilganda xavfsizlik va
sogʻliqga oid taʼlim berish talab qilinadi. Bundan tashqari, kranni ishlatish uchun maxsus
tayyorgarlik, masalan, kasbiy taʼlim kursi talab qilinadi.
- Ishdagi baxtsiz hodisalarning sabablari2021-moliya yilida qurilish sohasida ishdagi baxtsiz hodisalarda halok bo‘lganlar soniga
qaraydigan bo‘lsak, ularning aksariyati majaqlanish va yiqilishlar (288 tadan 110 tasi) sababbo‘lgan., undan keyin qulash/parchalanish (31), qisilib qolish/oʻrtada qolib ketish/chalkashlik(27), yoʻl-transport hodisasi (yoʻllar) (25) va urilish (19) (-> 7.1 Qurilish ishlarida halokboʻlish holatlari) holatlari sabab boʻlgan. Majaqlanishlar va yiqilishlarning oldini olish,
ayniqsa, yuqorida bajariladigan ishlarda muhim ahamiyatga ega va kamida 40 sm
13

kenglikdagi ishchi platforma xavozalar va muhofazalarni taʼminlash uchun toʻsiqlaroʻrnatilishi kerak. Asosan, toʻliq jabduqli yiqilishdan himoya vositalaridan foydalanish kerak(7.2.4 Ish xavfsizligi uchun uskunalarga qarang).
- Issiqlik urishining oldini olishYozda issiq urishning oldini olish uchun soya, suv va tuzli pastillar bilan taʼminlash va
favqulodda vaziyatlarga javob berishga tayyor boʻlish kerak.
- Risklarni baholash va KY faoliyati
Xavfni baholash - bu ish joyidagi potentsial xavf yoki xatarlarni aniqlash va bartaraf etish
usuli. Tadbirkorlar xavf-xatarni baholash va xavflarni baholash natijalariga koʻra baxtsiz
hodisalarning oldini olish choralarini koʻrish orqali ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarning
oldini olishga harakat qilishlari shart. Xavflar har doim qurilish maydonchalarida mavjudboʻladi va xavflarni bashorat qilish faoliyati (boshqacha nomi KY faoliyati) obyektda yuzaga
kelishi mumkin boʻlgan xavflarni aniqlash orqali baxtsiz hodisalarning oldini olish uchun
keng qoʻllaniladi.
- Tibbiy koʻrik
Kompaniyalar oʻz xodimlarini tibbiy koʻrikdan oʻtkazishlari shart. Oldingi tekshiruvdan
keyin bir yil ichida oʻtkazilishi kerak boʻlgan teiki kenko shindan (muntazam tibbiy koʻriklar)
va ishga qabul qilish vaqtida oʻtkaziladigan tibbiy koʻriklar mavjud.
- Stressni tekshirish
50 yoki undan ortiq xodimi boʻlgan ish joylari muntazam ravishda psixologik zoʻriqish
darajasini aniqlash uchun shifokor, sogʻliqni saqlash hamshirasi yoki boshqa sogʻliqni
saqlash mutaxassisi yordamida yiliga bir marta stress tekshiruvini oʻtkazishi shart.

2.1.3 Eng kam ish haqi toʻgʻrisidagi qonun(1) Umumiy tavsif
14

Eng kam ish haqi mehnat sharoitlarini yaxshilash, ishchilar hayotini barqarorlashtirish,
ishchi kuchi sifatini oshirish, tadbirkorlik faoliyatida halol raqobatni ta’minlash maqsadida
belgilanadi. Ish beruvchilar ishchilarga kamida eng kam ish haqini toʻlashlari kerak va
qonunbuzarliklar uchun jarimalar mavjud.

(2) Asosiy jihatlar- Mintaqaviy eng kam ish haqi
Narxlar va ishchilarning ish haqi darajasi mintaqaga qarab farq qilganligi sababli,mintaqaviy eng kam ish haqi prefektura tomonidan belgilanadi. Bu bandlik holati yoki ishoʻrni toifasidan qatʼiy nazar, har bir prefekturadagi ish joylarida ishlaydigan barcha ishchilar
va ularning ish beruvchilariga nisbatan qoʻllaniladi. Eng kam ish haqi rasmiy gazetada
ommaviy eʼlon qilinadi va turli manbalarda, masalan, har bir prefekturaning mehnat
byurosining veb-saytida eʼlon qilinadi.

2.1.4 Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalardan tovon sugʻurtasi(Ishchilarning tovon sugʻurtasi) toʻgʻrisidagi qonun(1) Umumiy tavsif
Ishchi shikastlanganda, kasal boʻlib qolganda, nogiron boʻlib qolganda yoki ishlab
chiqarish yoki ish joyidagi baxtsiz hodisa natijasida vafot etganda, ishchining
kompensatsiya sugʻurtasi jabrlanuvchiga yoki uning tirik qolgan oilasiga sugʻurta toʻlovlarini
beradi. Kasalxonada davolanish uchun barcha xarajatlar ishchilarning kompensatsiya
sugʻurtasi tomonidan toʻlanadi va ish beruvchi barcha sugʻurta badallari uchun javobgardir.
Baxtsiz hodisa sodir boʻlgan taqdirda, xavfsizlik tasdiqlaganidan keyin jabrlanganlarni
qutqarishga ustuvorlik beriladi. Bundan tashqari, mehnat standartlarini nazorat qilishidoralari baxtsiz hodisaning ish bilan bogʻliq yoki yoʻqligini aniqlash uchun baxtsiz hodisani
tekshirishni amalga oshiradi, shu sababli, baxtsiz hodisa sodir boʻlgan vaqt, holatlari va
15

vaziyatini iloji boricha aniq va batafsil qayd etish kerak.

(2) Asosiy jihatlar- Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar
Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar - bu mehnat va jarohatlar oʻrtasida maʼlum sababoqibat bogʻliqligi boʻlgan va zarar koʻrgan ishchining oʻz ishining bir qismi sifatidagi xattiharakati yoki ish joyidagi obʼyektlar va jihozlarni boshqarish sharoitlari tufayli yuzaga
keladigan baxtsiz hodisalar.
- Ishga qatnash vaqtidagi baxtsiz hodisalar
Ishga qatnash vaqtidagi baxtsiz hodisalar - bu turar joy va ish joyi o‘rtasida yoki bir ish
joyidan boshqasiga borishda sodir bo‘ladigan baxtsiz hodisalar. Bunday baxtsiz hodisalar
deya tasniflash uchun ular tegishli qatnov yoʻnalishida va usullarida sodir boʻlgan boʻlishi
kerak. Misol uchun, agar siz avtobusdan foydalanish uchun roʻyxatdan oʻtgan boʻlsangiz,
lekin velosiped haydash paytida baxtsiz hodisaga uchragan boʻlsangiz, siz bunday baxtsiz
hodisa beradigan huquqqa ega boʻlmaysiz.
- Tibbiy imtiyozlar
Kasalxonada davolanish vaqtida davolanish xarajatlari qoplanadi.
- Vaqtinchalik ishga kelmaslik davrida ish haqini yoʻqotganlik uchun nafaqa
Bu nafaqalar, agar shaxs jarohati yoki kasalligi tufayli davolanish paytida mehnatga
layoqatsiz boʻlsa va ish haqi ololmasa, toʻlanadi.
- Omon qolgan oila uchun imtiyozlar
Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisa tufayli ishchi vafot etgan taqdirda, boquvchisiniyoʻqotgan oilaga nafaqa yoki bir martalik toʻlov va dafn marosimi bilan bogʻliq xarajatlartoʻlab beriladi.
- Tibbiy qarov imtiyozlari
Bir yil va olti oylik tibbiy davolanishdan keyin jarohat yoki kasallik hali tuzalmagan va
16

bemor hali ham nogiron boʻlib, tibbiy qarov yordami olayotgan taqdirda unga nafaqa
toʻlanadi.
- Ishchilarning kompensatsiyasi sugʻurtasi boʻyicha maxsus sugʻurta qoplamasi tizimi
Ishchilarning tovon sugʻurtasi ishlaydigan ishchilarni qoplaydi, biroq baʼzi ishchiboʻlmaganlar ham borki, ular ishining haqiqiy xususiyati va baxtsiz hodisa sodir boʻlgan
sharoitlarga qarab ishchilarnikiga oʻxshash himoyaga loyiqdir. Ishchilarning kompensatsiya
sugʻurtasining maxsus sugʻurta qoplamasi tizimi ushbu xodimlarni tizimga roʻyxatdanoʻtishga imkon berish orqali ularni himoya qilish uchun tashkil etilgan boʻlib, u xodimlarning
kompensatsiya sugʻurtasi tizimining asl maqsadiga putur yetkazmaydi. Bunga haqli
shaxslar qurilish sohasidagi kichik va oʻrta biznes kompaniyalarining ish beruvchilari,ularning oilaviy ishchilari va mustaqil pudratchilardir.
- Jarohatlarni yashirish
Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisa natijasida jarohat yoki kasallik yuzaga kelganda, ishberuvchi mehnat standartlari boʻyicha nazorat idoralariga rodosha shishobyo hokoku(Ishchining oʻlimi, kasalligi yoki shikastlanishi toʻgʻrisida hisobot) taqdim etishi va ishchilarga
tovon toʻlanishi uchun ariza berishi kerak. Biroq, bunday ish beruvchilarga cheklovlar
qoʻllaniladi, chunki ishlab chiqarishdagi jiddiy baxtsiz hodisalardan jabr koʻrgan
kompaniyalar endi davlat loyihalari boʻyicha tenderlarda qatnasha olmaydi. Shu sababli, ishberuvchilar ishchining oʻlimi, kasalligi yoki jarohatlari toʻgʻrisidagi hisobotni taqdim
qilmaslikni afzal koʻrgan, va jabrlanuvchilarga oddiy tibbiy sugʻurtadan foydalangan holda
kasalxonada davolanishni buyurgan , va goʻyo ushchining jarohatlari oʻzining beparvoligi
tufayli sodir boʻlgan, deb hisoblaydigan ish beruvchilar mavjud. Bu rosai kakushi(jarohatlarni yashirish) deb ataladi, bu sanoat xavfsizligi va ishchilar sogʻligʻi toʻgʻrisidagi
qonunni buzish va jinoyat hisoblanadi. Iltimos, jarohatni yashirish holatida ish beruvchi bilan
hamkorlik qilmang.
17

2.1.5 Mehnat sugʻurtasi toʻgʻrisidagi qonun(1) Umumiy tavsif
Odamlarni ish bilan taʼminlaydigan ish beruvchilar mehnat sugʻurtasiga ega boʻlishlarishart. Xuddi shu narsa chet el fuqarolariga ham tegishli. Biror shaxs mehnat sugʻurtasiga
yozilsa, unga koyo hoken hihokenshasho (mehnat sugʻurtasi kartasi) beriladi. Mehnat
sugʻurtasi shitsugyoto kyufu (ishsizlik uchun nafaqa) va koyo hoken nijigyo (mehnat
sugʻurtasi xizmatlari) dan iborat.
Ishsizlik boʻyicha nafaqalar ishdan ayrilgan yoki taʼlim treningi oʻqiyotganlarga beriladigannafaqalar (toʻlovlar) hisoblanadi. Badallar ishchining oʻzi va ish beruvchi tomonidan
toʻlanadi, shuningdek, davlat gʻaznasi tomonidan ham toʻlanadi (yaʼni, markaziy va mahalliyhukumatlar tomonidan).

(2) Asosiy jihatlar- Mehnat sugʻurtasi boʻyicha nafaqalarga qoʻyiladigan talablar(1) Mehnat sugʻurtasi boʻyicha sugʻurtalangan shaxs (sugʻurtalangan shaxs) ishidan
ajralgan (ishni tark etgan) va shitsugyo (ishsiz) holatida, yaʼni garchi ishlashga tayyor va
layoqatli boʻla turib ish topa olmayotgan holatda boʻlsa.
(2) Sugʻurtalangan shaxs ishdan ajralish sanasidan oldingi ikki yil ichida jami kamida 12
oy davomida sugʻurtalangan boʻlishi kerak.
Umuman olganda, chet el fuqarosi boʻlgan tegishli malakali ishchi ishsiz qolsa, u
Yaponiya fuqarosi bilan bir xilda nafaqalar olishi mumkin. Agar siz ishingizni yoʻqotsangiz,
sizdan darhol oʻz mamlakatingizga qaytishingiz talab etilmaydi, lekin siz ish izlayotgan
ekansiz, yashash maqomingiz muddati tugaguncha qolishingiz mumkin. Agar siz
Yaponiyada tokutei gino (belgilangan koʻnikmalar) bilan bogʻliq faoliyat bilan
shugʻullanmasdan, uzrli sabablarsiz uch oydan ortiq vaqt davomida qolgan boʻlsangiz,18

masalan, Yaponiyada uch oydan ortiq ish izlamasdan turib, sizning yashash maqomingiz
bekor qilinishi mumkin.
- Mehnat sugʻurtasi boʻyicha nafaqalar
Mehnat sugʻurtasi nafaqalari kyushokusha kyufu (ishga talabgorlar uchun nafaqalar) ni
oʻz ichiga oladi. Ishga talabgorga beriladigan imtiyozlarda odam ishsiz boʻlganda bazaviynafaqa beriladi. Bazaviy nafaqa miqdori ishdan boʻshatilgunga qadar olti oylik kunlik ish
haqining 45-80% ga teng. Nafaqa olish mumkin boʻlgan kunlar soni 90 dan 360 kungachani
tashkil etadi, u ishdan boʻshatilgan kundagi ishchining yoshiga, sugʻurta muddatiga, ishdan
ajralish sababiga va boshqa omillarga qarab belgilanadi.

2.1.6 Qurilish ishchilarini ish bilan taʼminlashni yaxshilash toʻgʻrisidagi
qonun(1) Umumiy tavsif
Rasmiy ravishda bu kensetsu rodosha no koyo no kaizento ni kansuru horitsu (Qurilishishchilarini ish bilan taʼminlashni yaxshilash toʻgʻrisidagi qonun) deyiladi. Kensetsu koyo
kaizen keikaku (qurilishda bandlikni yaxshilash rejasi) qurilish sohasida bandlik muhitini
yaxshilash uchun ishlab chiqilgan boʻlib, u bandlikni yaxshilash, ularning qobiliyatlarini
rivojlantirish va yaxshilash hamda qurilish sohasida ishlayotganlarning farovonligini oshirishboʻyicha chora-tadbirlarning asosiy jihatlarini belgilaydi.
(2) Qurilishda bandlikni yaxshilash rejasi*Sog‘liqni saqlash, mehnat va ijtimoiy taʼminot Vaziri 2021-moliya yilidan 2025-moliya yiliga
qadar (2021-yil mart) dai 10ji kensetsu koyo kaizen keikaku (Qurilishda bandlikni
yaxshilash bo‘yicha o‘ninchi reja)ni e’lon qildi. Rejaga quyidagilar kiradi.
- Yoshlarni ishga qabul qilish va o‘qitish* Qurilishda karyeraviy oʻsish tizimini (CCUS) va hokazolarni targʻib qilish orqali ishchilarni
himoya qilish va rivojlantirish.
19

- Jozibador mehnat muhitini yaratish uchun asos tayyorlash*Qoʻshimcha ish soatlari toʻgʻrisidagi nizomning jarimalar bilan amalga oshirilishini kutgan
holda uzoq ish soatlarini yaxshilash (2024-moliya yili)*Ish haqini yaxshilash va mehnat va ijtimoiy sugʻurtaga yozilishni ragʻbatlantirish*Sanoatdagi baxtsiz hodisalarning oldini olish uchun yiqilishning mumkin boʻlgan
masofasiga muvofiq tegishli himoya vositalaridan foydalanishni taʼminlash uchun toʻliq
jabduqlar turini yuqorida bajariladigan ish joylaridan yiqilishning oldini olish uchun umumiy
qoidaga aylantirish.
- Kasbiy koʻnikmalarni rivojlantirish va koʻnikmalarni olib kirishni ragʻbatlantirish*Qurilish sohasining kelajagi boʻlgan kadrlar uchun kasbiy tayyorgarlikni taʼminlash- Bandlikni yaxshilashga koʻmaklashish tizimini yaratish*CCUSʼni targʻib qilish va yangi ninaite-3-po (qurilish ishlari taʼminlovchilari uchun yangi uch
qonun) ni normallashtirish (Davlat loyihalarida sifat taʼminotini ragʻbatlantirish toʻgʻrisidagi
qonun, Qurilish biznesi toʻgʻrisidagi qonun va Davlat loyihalarida toʻgʻri tender oʻtkazish va
shartnoma tuzishni ragʻbatlantirish toʻgʻrisidagi qonun).
*Qurilish bilan bogʻliq subsidiyalardan foydalanish- Chet ellik ishchilarga murojaat qilish*Chet ellik ishchilar bandligini boshqarishni takomillashtirish*Chet ellik texnik stajyorlar va belgilangan malakali ishchilarni tegishli ravishda qabul qilish2.1.7 Kasbiy qobiliyatlarni rivojlantirishni ragʻbatlantirish toʻgʻrisidagi
qonun(1) Umumiy tavsif
Kasbiy qobiliyatlarni rivojlantirish toʻgʻrisidagi qonun, masalan, kasbiy tayyorgarlik va
malaka testlari kontentini takomillashtirish orqali ishchilarning kasbiy qobiliyatlarini
20oshirishga qaratilgan.

(2) Asosiy jihatlar- Kasbiy taʼlim
Kasbiy taʼlim - bu ishchilarni oʻz kasbi uchun zarur boʻlgan koʻnikma va bilimlar bilantaʼminlash orqali ularning qobiliyatlarini rivojlantirish va oshirish. Qonun standartlarga javob
beradigan va prefekturalar gubernatorlari tomonidan akkreditatsiya qilingan xususiy ish
beruvchilar va boshqalar tomonidan oʻtkaziladigan kasbiy taʼlim akkreditatsiyalangan kasbiytaʼlim deb ataladi.
- Kasb koʻnikmalari testlari
Kasb koʻnikmalari testi - bu ishchilar ega boʻlgan koʻnikmalar darajasini sinovdan
oʻtkazadigan milliy tizim boʻlib, bu orqali koʻnikmalar hukumat tomonidan tasdiqlanadi. Agarsiz kasb koʻnikmalari testidan oʻtsangiz, sizga imtihondan oʻtganlik haqida sertifikat beriladi
va oʻzingizni ginoshi (sertifikatlangan malakali ishchi) deb atashingiz mumkin boʻladi. 2022yil 1-aprel holatiga ko‘ra, qurilish sohasida maxsus, birinchi, ikkinchi, uchinchi va asosiy sinf
tasniflari yoki bir darajali 32 xil turdagi kasb ko‘nikmalari testlari mavjud. Har bir ish oʻrni
toifasi uchun kasb koʻnikmalari testi mavjud, ammo baʼzi ish toifalari uchun kasb
koʻnikmalari testi mavjud boʻlmasligi mumkin.

2.2 Qurilish biznesi toʻgʻrisidagi qonun
Qurilish biznesi toʻgʻrisidagi qonun beshta maqsadga erishish orqali jamoat farovonligini
oshirishga hissa qoʻshish uchun oʻrnatilgan. Maqsad buyurtmachi ham, ishni oʻz zimmasiga
olgan maxsus ishlar pudratchisi ham tegishli shartnomani imzolashi va bajarishinitaʼminlash orqali qurilish sanoatining sogʻlom rivojlanishiga koʻmaklashishdir.
Beshta maqsad
1. Qurilish faoliyati bilan shugʻullanuvchi shaxslarning malakasini oshirish (qurilish biznesi
21

litsenziyasi)
2. Qurilish ishlari uchun tegishlicha shartnoma tuzish (smeta va shartnomalar)
3. Maqsadga muvofiq qurilishni taʼminlash (bosh muhandis va boshqaruvchi muhandis)
4. Mijozni himoya qilish (obyektlardagi agentlar, ish jurnali, ish rejasi)
5. Qurilish sanoatining sogʻlom rivojlanishiga koʻmaklashish
Qurilish biznesi toʻgʻrisidagi qonun quyidagi 29 turdagi biznes uchun ruxsatnomalarni
talab qiladi.
Fuqarolik inshootlari qurilishi biznesi / Qurilish biznesi / Duradgorlik biznesi / Suvash
ishlari biznesi / Estakada va tuproq ishlari
Duvarchilik biznesi / Tom yopish biznesi / Elektr qurilish biznesi / Santexnika biznesi /Plitka, gʻisht va beton bloklari biznesi
Poʻlat konstruksiyalarni qurish biznesi / Poʻlat armatura biznesi / Trotuar biznesi /Dragalash ishlari biznesi / Metal list biznesi
Shisha qoʻyish biznesi / Boʻyoq ishlari biznesi / Gidroizolyatsiya biznesi / Intererni
pardozlash biznesi / Mashina va uskunalarni oʻrnatish biznesi
Issiqlik izolyatsiyasi biznesi / Telekommunikatsiya muhandisligi biznesi / Obodonlashtirish
biznesi / Quduq burgʻulash biznesi / Armatura biznesi
Suv va kanalizatsiya inshootlari biznesi / Yongʻindan himoya qilish inshootlari biznesi /Sanitariya inshootlari biznesi / Inshootlarni buzish ishlari biznesi

2.3 Bino qurilishi standartlari toʻgʻrisidagi qonun
Qonun binoni qurish yoki foydalanishda rioya qilinishi kerak boʻlgan minimal qoidalarni
belgilaydi. Bu qonun odamlarning xavfsiz va himoyada yashashi uchun binolarni qurish va
ulardan foydalanish qoidalariga rioya qilishni taʼminlash uchun qabul qilingan. Bino
standartlari toʻgʻrisidagi qonun ikki qismdan iborat: tantai kitei (individual qoidalar) va
22

shudan kitei (kollektiv qoidalar).
[Tantai kitei] (Individual qoidalar) Binoning xavfsizligi va mustahkamligi, zilzilaga
chidamliligi, yongʻinning oldini olish va seysmik standartlar, tomlar, tashqi devorlar, yashash
xonalaridagi yorugʻlik va shamollatish, hojatxonalar, elektr jihozlarining ishlashi vaboshqalarga oid standartlarni belgilaydi.
[Shudan kitei] (Kollektiv qoidalar) Ushbu qoidalar hududda binolar birgalikda qurilganda
yaratilgan yaxshi shahar muhitini taʼminlash uchun moʻljallangan. Masalan, obyektlar va
yoʻllar uchun standartlar, binolarning qamrov nisbati, yashash maydoni nisbati, balandlik
cheklovlari, turli xil tekislik cheklovlari, yongʻinning oldini olish tumanlari va boshqa qoidalar
mavjud. Asosan, bu shahar rejasiga kirgan hududlar va kvazishahar rejasiga kirgan
hududlarga tegishli.

2.4 Chiqindilarni boshqarish toʻgʻrisidagi qonun
Ushbu qonunning rasmiy nomi haikibutsu no shori oyobi seisou ni kansuru horitsu(Chiqindilarni boshqarish va jamoat joylarini tozalash toʻgʻrisidagi qonun). Qonun
chiqindilarning paydo boʻlishini nazorat qilish va hosil boʻlgan chiqindilarni qayta ishlash va
boshqa usullar orqali toʻgʻri yoʻq qilish orqali odamlarning yashash muhitini himoya qilishuchun ishlab chiqilgan.
Gomi (chiqindilar) ikki toifaga boʻlinishi mumkin: tadbirkorlik faoliyati natijasida hosilboʻlgan va uy xoʻjaliklari tomonidan hosil boʻlgan chiqindilar.
Tadbirkorlik faoliyati natijasida hosil boʻladigan chiqindilar yana ikki toifaga boʻlinadi: sangyo
haikibutsu (sanoat chiqindilari) va jigyokei ippan haikibutsu (tijoriy faoliyat chiqindilari).
Qurilish obyektlari kelib ketadigan koʻplab pudratchilar bilan band boʻlib, ularning har biri
qurilish jarayonida chiqindini keltirib chiqaradi va ularni utilizatsiya qilish kerak. Ushbu
chiqindilarni qurilish maydonchasidan olib tashlash uchun haikibutsu shushu unpangyo no23

kyoka (chiqindini yigʻish va tashish uchun ruxsatnoma) olinishi kerak. Bu, bir nechta
istisnolardan tashqari, toʻgʻridan-toʻgʻri mijozdan qurilish buyurtmasini oladigan boshpudratchi tomonidan amalga oshirilishi kerak. Buning oʻzi subpudratchilar ishlab
chiqaradigan sanoat chiqindilariga toʻgʻri munosabatda boʻlmasligiga olib kelishi mumkin.
Shu sababli, ushbu qonun qurilish obʼyektlarida ishlab chiqarish chiqindilarini hokan(saqlash) boʻyicha subpudratchilarga ham taalluqlidir.
Bosh pudratchi ishlab chiqarish chiqindilarini yoʻq qilish toʻgʻrisida manifest (qurilishchiqindilarini nazorat qilish varaqasi) tayyorlashi kerak, bu esa chiqindilarni toʻgʻri yakuniyutilizatsiya qilishgacha boʻlgan jarayonlarni tasdiqlashi kerak. Yakuniy utilizatsiya qayta
ishlashni oʻz ichiga oladi. Obyektdagi ishchilar ushbu manifestga muvofiq chiqindilar bilan
ishlashlari kerak.

2.5 Qurilish materiallarini qayta ishlash toʻgʻrisidagi qonun
Qurilish materiallarini qayta ishlash toʻgʻrisidagi qonun - bu chiqindi materiallarni toʻgʻri
yoʻq qilish va qayta ishlashni ragʻbatlantiradiganqonun. Ushbu qonunning rasmiy nomi kensetsu
koji ni kakawaru shizai no saishigenkato ni
kansuru horitsu (Qurilish materiallarini qayta
ishlash toʻgʻrisidagi qonun) deb ataladi. Qurilishmateriallarini qayta ishlash toʻgʻrisidagi qonun
qurilish chiqindilarini qayta ishlash va qayta
ishlatishni ragʻbatlantirish uchun material turiga qarab ajratilishini talab qiladi. Qurilishobʼyektlarida hosil boʻlgan chiqindilar obʼyektda belgilangan tasniflash usuli boʻyicha
belgilangan joyda saqlanishi kerak.

24

2.6 Havoning ifloslanishini nazorat qilish toʻgʻrisidagi qonun
Atmosfera ifloslanishini nazorat qilish toʻgʻrisidagi qonun moddaning turi va obʼyekt turi vao’lchami boʻyicha zavodlar va ish joylaridan chiqariladigan yoki tarqaladigan havo
ifloslantiruvchi moddalar uchun emissiya standartlarini va boshqalarni belgilaydi. Bundantashqari, asbest (maxsus chang) qoʻllanadigan binolar yoki inshootlarni buzish, qayta
qurish yoki taʼmirlash bilan bogʻliq qurilish ishlarida bu haqda prefektura gubernatori
belgilangan zarrachalar emissiyasi chiqishi yoki boshqa shunga oʻxshash ishlar
boshlanishidan kamida 14 kun oldin xabardor qilinishi kerak.

2.7 Shovqinni nazorat qilish toʻgʻrisidagi qonun va vibratsiyalarni nazorat
qilish toʻgʻrisidagi qonun
Bu qonunning maqsadi zavodlar faoliyati va qurilish ishlari natijasida hosil boʻladigan
shovqin va vibratsiyani nazorat qilish hamda avtomobillar shovqini uchun ruxsat etilgan
chegaralarni belgilash orqali insonlar yashash muhitini muhofaza qilish va aholi
salomatligini muhofaza qilishga yordam berishdir. Qurilish ishlarini loyihalashda qurilishmaydonchasi atrofidagi hudud sharoitlarini oʻrganish va umuman shovqin va vibratsiyalarni
kamaytirish uchun quyidagi narsalarni hisobga olish kerak.
- kam shovqinli va past vibratsiyali qurilish usullarini tanlash- kam shovqinli qurilish uskunalarini tanlash- ish vaqtini va jarayonlarini rejalashtirish- shovqin va vibratsiya hosil qiluvchi qurilish uskunalari joyini belgilash- ovoz oʻtkazmaydigan vositalarni oʻrnatish va boshqalar.

2.8 Suv ifloslanishining oldini olish toʻgʻrisidagi qonun
Ushbu qonun umumiy foydalanishdagi suv va yer osti suvlarining ifloslanishining oldini
25

olish uchun qabul qilingan. Qurilish maydonlaridan hosil boʻlgan oqova suvlarni
kanalizatsiya yoki daryolarga oqizishda har bir prefektura tomonidan belgilanganmeʼyorlarga rioya qilish kerak.

2.9 Oʻt oʻchirish xizmati toʻgʻrisidagi qonun"Oʻt oʻchirish xizmati toʻgʻrisida"gi qonunning maqsadi
1. yongʻinlarning oldini olish, ogohlantirish va oʻt oʻchirish, odamlarning hayoti, salomatligi
va mol-mulkini yongʻindan himoya qilish;
2. yongʻinlar yoki zilzilalar va boshqa ofatlar natijasida yetkazilgan zararni kamaytirish va
3. ofatlar oqibatida jarohatlangan yoki kasal boʻlib qolgan odamlarni toʻgʻri tashish orqali
jamoat tartibini saqlash va jamoat farovonligini oshirishga hissa qoʻshish va hokazo.
Binolarda oʻt oʻchirish asboblari, bino ichidagi yongʻin gidrantlari va purkagichlar kabiyongʻinni oʻchirish anjomlariga oid; evakuatsiya narvonlari kabi evakuatsiya anjomlariga oid;yongʻinlarning oldini olish, yongʻin va oʻt oʻchirish haqida ogohlantirish, odamlarni
yongʻindan qutqarish uchun signalizatsiya tizimlariga oid qoidalar oʻrnatilgan.

2.10 Suv taʼminoti toʻgʻrisidagi qonun
Suv taʼminoti toʻgʻrisidagi qonun suv inshootlari faoliyatini tartibga soluvchi qonun
hisoblanadi. Qonun toza, yetarli va arzon suv ta’minotini ta’minlash orqali aholi salomatligi
va turmush sharoitini yaxshilash maqsadida qabul qilingan. Buning uchun “Suv taʼminoti
toʻgʻrisida”gi qonunda nazarda tutilgan muhandis-texnik xodimlar tayinlanishi, ular
rahbarligida ishlar olib borilishi kerak.

26

2.11 Kanalizatsiya toʻgʻrisidagi qonun
Kanalizatsiya toʻgʻrisidagi qonun shaharlarning sogʻlom rivojlanishiga koʻmaklashish,aholi salomatligini yaxshilash va kanalizatsiya tizimini rivojlantirish orqali aholi uchun suv
sifatini muhofaza qilishga qaratilgan. Quyidagilarni keltirib chiqaradigan oqava suvlar
umumiy aholi kanalizatsiya tizimiga tashlanmasligi kerak.
- Kanalizatsiya inshootlarini korroziyaga olib keladigan.
- Boshqa oqava suvlar bilan aralashganda zaharli gazlar hosil qiladigan.
- Kanalizatsiya quvurlari oqimini toʻsib qoʻyadigan.
- Kanalizatsiya quvurlari ichida ishlashni xavfli qiladigan.
- Kanalizatsiya tozalash inshootlarida biologik tozalash samaradorligini pasaytiradigan.
- Kanalizatsiya tozalash inshootlari va boshqa inshootlarda hosil boʻladigan loyni tozalash
va utilizatsiya qilishni qiyinlashtiradigan.
Yuqoridagi sabablarga koʻra, suvdagi vodorod-ion konsentratsiyasi, muallaq suzib
yuruvchi qattiq jismlar, kadmiy, qoʻrgʻoshin, umumiy xrom, mis, rux va boshqalar darajasi
standart qiymatlardan yuqori boʻlgan suvlarni umumiy kanalizatsiya tizimiga chiqarilmasligi
kerak. Qurilish maydonlarida hosil boʻladigan oqava suvlar quyidagilarni oʻz ichiga oladi.
- beton ishlab chiqaruvchi zavodlarda dozatorni yuvishdan kelib chiquvchi oqova suv- armaturalarni yuvishdan hosil boʻlgan oqova suv- beton orqali oqib oʻtgan yomgʻir suvi va buloq suvi
- quvursimon quduq drenaj suvi, chuqur quduq drenaj suvi (hajmiga qarab)
Beton ustidan yoki beton orqali oqib oʻtadigan suv yuqori ishqorli oqava suvga aylanadi,
bu esa karbonat angidrid gazi yoki kimyoviy moddalar bilan neytrallash orqali u suvga
ishlov berishni talab qiladi.

27

2.12 Gaz biznesi toʻgʻrisidagi qonunGaz biznesi toʻgʻrisidagi qonun xavfsizlikni taʼminlash va gaz foydalanuvchilarini himoya
qilish maqsadida gaz quvurlari orqali yetkazib beradigan shahar gaz biznesi faoliyatini
tartibga soladi. Gaz sizib chiqishi va notoʻgʻri ventilyatsiya oʻlimga olib keladigan baxtsiz
hodisalarga olib kelishi mumkinligi sababli, uskunalar, jihozlar gaz isteʼmol qilinganda
ishlatiladigan chiqindi gazni ventilyatsiya qilishga oid batafsil qoidalar oʻrnatilgan.

2.13 Elektr biznesi toʻgʻrisidagi qonun
Elektr toki notoʻgʻri ishlatilsa, u yongʻinga, uskunaning avariyalariga va tan jarohatlariga
olib kelishi mumkin. Misol uchun, elektr tok sizib chiqishi yongʻin yoki elektr toki urishi kabi
jiddiy ofatlarga olib kelishi mumkin. Elektr biznesi toʻgʻrisidagi qonunning maqsadi elektr
energiyasi biznesining toʻgʻri va maqsadga muvofiq faoliyat koʻrsatishiga oid standartlarni
belgilash, elektr energiyasidan foydalanuvchilarning manfaatlarini himoya qilish va elektr
inshootlarini qurish, texnik xizmat koʻrsatish va ulardan foydalanishni tartibga solish orqali
jamoat xavfsizligini taʼminlash va atrof-muhitni muhofaza qilishdir. Elektr energetikasi
toʻgʻrisidagi qonundan tashqari, elektr inshootlarining xavfsizligiga oid qonunlar va
qoidalarga elektr jihozlari uchun texnik standartlarni taʼminlash toʻgʻrisidagi vazirlik buyrugʻi(elektr qurilmalari uchun texnik standartlar), elektr jihozlar va materiallar xavfsizligi
toʻgʻrisidagi qonun, Elektr xodimlari toʻgʻrisidagi qonun va Adolatli elektr biznes
amaliyotlarini taʼminlash toʻgʻrisidagi qonun (Elektr biznesi toʻgʻrisidagi qonuni) kiradi.

2.14 Telekommunikatsiya biznesi toʻgʻrisidagi qonun
Telekommunikatsiya biznesi toʻgʻrisidagi qonun liniyalar va boshqa inshootlarni oʻrnatish
orqali abonentlarga telekommunikatsiya xizmatlarini koʻrsatadigan telekommunikatsiya
korxonalari faoliyatini tartibga soladi. Telekommunikatsiya biznesi toʻgʻrisidagi qonun
28

nafaqat metall simlar orqali signallarni oʻtkazadigan simli aloqa tizimlari, balki simsiz aloqa
va optik tolali aloqa tizimlariga ham taalluqli. Telefonlar, kompyuterlar va boshqa
terminallarni telekommunikatsiya operatorlarining telekommunikatsiya liniyalariga ulash
ishlarini notoʻgʻri bajarish aloqa liniyasining uzilishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun
bunday qurilish ishlari koji tanninsha shikaku (montaj boʻyicha litsenziyali texnik) tomonidan
bajarilishi va nazorat qilinishi majburiydir.

2.15 Radiotoʻlqinlar toʻgʻrisidagi qonun
Radiotoʻlqinlar toʻgʻrisidagi qonun radiotoʻlqinlardan adolatli va samarali foydalanishnitaʼminlash orqali jamoat farovonligini oshirishga qaratilgan. Radio toʻlqinlarining chiqishi va
u foydalanadigan chastotalarga qarab, uzatuvchi uskunadan foydalanish uchun litsenziya
talab qilinadi. Oʻzida litsenziya boʻlmay turib litsenziyani talab qiladigan qabul qiluvchi
qurilmadan foydalanish noqonuniy hisoblanadi. Chet elda ishlab chiqarilgan qabul qiluvchi
qurilmalardan foydalanish, agar ular Yaponiyada ruxsat etilmagan boʻlsa, noqonuniyhisoblanadi. Jamoat inshootlarini quruvchi qurilish obʼyektlarida va radiouzatish uskunalariqoʻllaniladigan yirik qurilish obʼyektlarida radiotoʻlqinlarga oid qonun va qoidalarga rioya
qilish zarur.

2.16 Fuqarolik aviatsiyasi toʻgʻrisidagi qonun
Fuqarolik aviatsiyasi toʻgʻrisidagi qonun samolyot harakati xavfsizligini taʼminlash va havokemalari navigatsiyasi natijasida yuzaga keladigan toʻsiqlarning oldini olish usullarini
belgilaydi. Binolar va kranlar kabi qurilish uskunalari balandligiga qarab, ularsamolyotlarning xavfsiz navigatsiyasiga xalaqit berishi mumkin. Yerdan yoki suv sathidan
60 metr yoki undan yuqori boʻlgan obʼyektlarda toʻsiqlar borligini bildiruvchi chiroqlari29

oʻrnatilishi kerak. Balandlikdan tashqari, aerodromga yaqinlashishga toʻsqinlik qiladiganyoki samolyot navigatsiyasi xavfsizligiga jiddiy putur yetkazadigan har qanday obyektda
ham toʻsiq chiroqlarini oʻrnatish talab qilinadi.
Soʻnggi paytlarda qurilish loyihalarida joyni oʻrganish uchun uchuvchisiz uchish
apparatlari (dronlar) qoʻllanila boshlandi. Ogʻirligi 100 g va undan ortiq boʻlgan dronlarni
uchuvchisiz uchish apparatlar sifatida roʻyxatdan oʻtkazish talab qilinadi. Shuningdek,
parvozlar taqiqlangan hududdan qatʼiy nazar (mast holatda uchmaslik, tunda uchmaslik,koʻz koʻradigan masofadan uzoqqa uchmaslik va hokazo) rioya qilinishi lozim boʻlgan
qoidalar mavjud.

2.17 Avtoturargoh toʻgʻrisidagi qonun
Avtoturargohlar toʻgʻrisidagi qonun - bu shaharlarda avtoturargohlar uchun inshootlarni
rivojlantirishga oid qonun. Uning maqsadi yoʻl harakati qulayligini taʼminlash, shu orqali
aholiga qulaylik yaratish va avtoturargohlar va uskunalar uchun zarur boʻlgan masalalarni
belgilash orqali shahar funksiyalarini taʼminlash va qoʻllab-quvvatlashdan iborat.
Avtoturargoh qurilishi boshlanganda, qurilish boshlanishidan oldin mahalliy hokimiyatni
xabardor qilish kerak.

30

3-dbob: Qurilish ishlari turlari va operatsiyalari
3.1 Qurilish ishlarining turlari
Qurilish ishlarini uchta asosiy turga boʻlish mumkin: fuqarolik isnhootlari qurilishi ishlari,bino qurilishi ishlari va hayot uchun muhim infratuzilmalar/uskunalarni oʻrnatish.

3.1.1 Fuqarolik inshootlari qurilishi ishlari
Fuqarolik muhandisligi qurilishi ishlari tabiiy muhitni, masalan, okeanlar, daryolar, togʻlarva oʻrmonlarni oʻz ichiga oladi. Bu ish bizning kundalik hayotimiz va iqtisodiyotni qoʻllabquvvatlovchi infratuzilmani yaratadi va quyidagi qurilish turlarini oʻz ichiga oladi[Dam koji] (toʻgʻon qurilishi) Daryolarga oqib tushadigan suv miqdorini tartibga solishuchun toʻgʻonlar quriladi. Toʻgʻonlarning ikkita maqsadi chisui (suv toshqini nazorati) va risui(suvdan foydalanish) hisoblanadi. Toshqinga qarshi
kurashda, daryoga oqadigan suv miqdorini boshqarish
orqali kuchli yomgʻir paytida suv toʻplanib, daryo toshib
ketishi va suv toshqini zarar yetkazi oldi olinadi. Suvdan
foydalanish nuqtai nazaridan u qishloq xoʻjaligi va sanoatda
barqaror suv taʼminotini taʼminlash uchun mavjud suv
miqdorini tartibga solishda rol oʻynaydi. Ayni vaqtda
Toʻgʻongidroenergetika yoʻli bilan elektr ishlab chiqarish ham olib
boriladi. Yaponiya togʻlardan oqib oʻtadigan koʻplab daryolarga ega mamlakat. Yaponiyada
suv toshqini nazorati va/yoki suvdan foydalanish uchun qurilgan 3000 dan ortiq toʻgʻon
mavjud. Toʻgʻon qurilishi keng koʻlamli loyihadir, shuning uchun toʻgʻon qurilishi
boshlanishidan oldin yoʻllar quriladi va daryo oqimi oʻzgartiriladi. Bundan tashqari, koʻplabyirik qurilish texnikasi qoʻllaniladi.
[Kasen/kaigan koji] (daryo va qirgʻoq boʻyi qurilishi) Daryolar va dengiz uchun har xil
31

turdagi qurilish ishlari. Bu muhim ish odamlarni va mulkni ofatlardan himoya qiladi va u
toʻlqinqaytargich, himoya devorlarini, daryolar toʻsiqlarini, qirgʻoq dambalarini va suv
yoʻllarini qurishni oʻz ichiga oladi. Bu ish, shuningdek, tabiatni muhofaza qilish uchunmahalliy flora va faunani hisobga olgan daryo muhitini muhofaza qilish va yaratishni oʻzichiga oladi.

Toʻlqin qaytargich

Himoya devori[Doro koji] (yoʻl qurilishi) Bu odamlar va transport
vositalari oʻtishi uchun yoʻllar qurilishi hisoblanadi. Bu
yoʻllarga magistral yoʻllar, mamlakat miqyosidagi yoʻllar,
prefektura yoʻllari va shahar yoʻllari kiradi. Shu bilan
birga, qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi yoʻllari ham

Yoʻl qurilishi

bor. Sirtni asfalt yoki sement bilan qoplashdan tashqari,
turli xil maxsus ishlar ham amalga oshiriladi. Masalan, yoʻl belgilari o‘rnatish, svetofor vako‘cha chiroqlarini o‘rnatish hamda zarur elektr ta’minoti ishlari, manzarani goʻzallashtirish
uchun landshaft ishlari, g‘isht va blok terish ishlari, piyodalar yo‘laklari qurish, yo‘l sirtiga oq
chiziqlar chizish ishlari va hokazo. Ayni paytda eski yo‘llarni ta’mirlash bo‘yicha kengko‘lamli ishlar amalga oshirilmoqda.

32

[Tunnel koji] (tunnel oʻtkazish) Tunnellar temir yoʻllar,
avtomobil yoʻllari, suv yoʻllari va boshqa infratuzilmaobʼyektlarini qurishda kerak boʻladi. Tunnellarning har
xil turlari va qurish usullari mavjud boʻlib, uni qurish
Tunnel qurilishi

usuli tunnel oʻtkaziladigan joyning geologik sharoitga
qarab tanlanadi. Tunnel oʻtkazish usullarining toʻrt turi

mavjud: togʻ orqali tunnel oʻtkazish usuli, ochiq kesish usuli, qalqon usuli va quvurlarni
bosib kirgizish usuli.
[Sangaku tunneli] (togʻdan tunnel oʻtkazish usuli) Asosan togʻli hududlarda qattiq
toshlarni yemirish orqali qazilgan tunnellar. Tunnel portlatish yoki tunnel oʻtkazish
mashinalari bilan qaziladi va qazilgan sirtga torkretbeton, poʻlat tirgak va shtanga kreplarnioʻrnatish orqali tunnelni tayanc bilan taʼminlash uchun NATM deb ataladigan usulqoʻllaniladi.

Shtanga krepPoʻlat tirgak
Torkretbeton[Kaisaku tunneli] (ochiq kesish usuli) Tuproqning qulashiga yoʻl qoʻymaslik uchun
tuproqni ushlab turuvchi tayanch yordamida yer yuzasidan qazish usuli. Bu kaisaku koho(ochiq kesish usuli) deb ataladi. Tunnel qazilgan maydonda quriladi. Bu usulda tunnel
qurgandan soʻng tunnel ustidagi maydon yana toʻldirilib yopiladi.
[Qalqon tunnel] (qalqon usuli) Qalqon usuli qalqon mashinasi deb ataladigan tunnel
33

mashinasidan foydalanadi, bu mashina tunnel qazish uchun maxsus moʻljallangan.
Birinchidan, tunnel qazish uchun qalqon mashinasi uchun asos sifatida shaxta quriladi.
Keyin qalqonli tunnel qazish mashinasi shaxtadan gorizontal ravishda ishga tushiriladi va
qazish paytida tunnel qurish uchun mashinaning orqa qismida segmentlar deb ataladiganbeton yoki poʻlat panellar yigʻiladi. Bevosita uning ustidagi mavjud kontruksiya boʻlsa ham,yumshoq yerni qazishda undan foydalanish mumkin.
[Suishin tunnel] (quvurni bosib kirgizish usuli) Tunnel qazish mashinasi, qoʻrgʻoshin
qalqoni yoki kesish gʻildiragini ishga tushirish va qabul qilish vallari oʻrtasida zavodda ishlab
chiqarilgan quvurning uchiga ulash va keyin uni surish orqali qurilgan tunnellar, quvurni
domkratdan surish kuchi yordamida ishga tushirish validan yerga tushirish.
Foydalaniladigan bosib kirgiziladigan quvurlar beton quvurlar, egiluvchan quvurlar va poʻlat
quvurlarni oʻz ichiga oladi, ular asosan shaharlarda ijtimoiy infratuzilma (kanalizatsiya, suv,
elektr, kommunikatiya, gaz va boshqalar) uchun ishlatiladi.
[Kyoryo koji] (koʻprik qurish) Okeanlar va daryolar boʻylab oʻtishni taʼminlaydigan narsa
kyoryo (koʻpriklar) deb ataladi. Tuzilishiga koʻra toʻsinli koʻpriklar, fermali koʻpriklar, arkali
koʻpriklar, qattiq karkasli koʻpriklar, arqonli koʻpriklar, osma koʻpriklar va boshqalar mavjud.
Qurilish ikkita asosiy jarayonda amalga oshiriladi:
kabuko (quyi inshoot qurilishi) va jobuko (ustki
inshoot qurilishi). Pastki konstruksiya qurilishidakoʻprikni koʻtaradigan poydevor qoʻyiladi. Yuqori
konstruksiya qurilishida koʻprikning asosiy tanasi

Koʻprik qurilishi

transport vositalari va odamlarning oʻtishi uchun
quriladi. Qurish usullarga egilgan usul, kabelni oʻrnatish usuli, bosqichma-bosqich ishga
tushirish usuli, sayohatchi kranning egilgan usuli va suzuvchi kran usuli kiradi. Koʻprikni
qurish joyiga qarab ish uchun eng yaxshi qurilish usuli tanlanadi.
34

[Kaiyo doboku koji] (dengizdagi fuqarolik muhandisligi qurilishi ishlari) Okeanlar va
daryolarda portlar va aeroportlar kabi obʼyektlarni qurish. Bunga kemalar toʻxtab turishi
mumkin boʻlgan portlar, toʻlqinlarning oldini olish toʻlqinqaytargichlar, kemalar uchun xavfsiz
oʻtish yoʻllari, zavodlar va boshqa obʼyektlar joylashgan qayta ishlangan yerlar, shuningdek,

Toʻlqinqaytargich
qurilishi

Portning panoramikkoʻrinishi

dengiz osti tunnellari, dengiz koʻprigi va dengizdagi
shamoldan energiya ishlab chiqarish minoralari kabi
boshqa inshootlar va port inshootlarini qurish
kiradi .
Dengizdagi qurilish ishlari va inshootlari judaGʻavvos

katta hajmli boʻlganligi sababli, qurilish dengiz tubini
qazib, ogʻir narsalarni koʻtara oladigan sagyosen (ishchi qayiqlar) deb nomlangan katta
mashinalar bilan amalga oshiriladi. Dengiz qurilish ishlarining yana bir xususiyati - dengiz
tubining shaklini oʻlchash uchun geodeziya uskunasidan foydalanish va sensuishi(gʻavvoslar) yoki dengizda suv ostida ishlay oladigan odamlardan foydalanish.
[Tetsudo koji] (temir yoʻl qurilishi) Qurilish bilan bogʻliq deyarli barcha ixtisoslashtirilgan
ishlarni, jumladan, nafaqat qurilish ishlari, balki elektr ishlari va qurilish ishlarini jalb qilishorqali bajariladigan qurilish ishlari.

35

[Josuido koji] (suv va kanalizatsiya ishlari) Bu
qurilish ishlari, suv inshootlari yoki kanalizatsiya
quvurlarini yotqizish ishlari boʻlishi mumkin. Bu yerdagi
qurilish ishlari suv tozalash inshootlari va kanalizatsiya
tozalash inshootlari uchun uchastkalarni qurish

Kanalizatsiya
ishlariishlarini oʻz ichiga oladi.

[Saigai fukkyu koji] (ofatdan keyingi tiklash ishlari) Har yili Yaponiyada yoʻllar, daryolar
va boshqa qurilish inshootlari toʻfonlar, kuchli yomgʻirlar,zilzilalar va boshqa tabiiy ofatlardan zarar koʻradi.
Ushbu qurilish ishlari shikastlangan obʼyektlarni tezda
tiklashdan iborat. Daryolar, qirgoqlar, yemirilishni
nazorat qilish inshootlari, yoʻllar, portlar, suv va
kanalizatsiya tizimlari va boshqalar kabi turli xil jamoat

Tabiiy ofatlardan keyingi
tiklash ishlari

qurilish inshootlari kiradi.
[Sonota no doboku koji] (boshqa fuqarolik
muhandisligi qurilishi ishlari) Boshqa ishlarga
aeroport qurilishi, yerni qayta moslash, qishloqxoʻjaligi qurilish ishlari, emirilishga qarshi kurash va
Aeroport qurilishioʻrmon xoʻjaligi qurilish ishlari kiradi.

3.1.2 Bino qurilishi ishlari
Kenchiku koji (Qurilish ishi) - yashash uchun zarur boʻlgan binolarni, jumladan, turar-joy
binolari va uylar, shifoxonalar, maktablar va restoranlarni qurish jarayoni.
36

Binolarni tuzilishiga ko‘ra tekkin beton zo (temir-beton), tekkotsu zo (po‘lat karkas),tekkotsu tekkin concrete zo (temir-karkas beton konstruksiya), moku zo (yog‘och karkas),concrete block-zo (beton blok) va boshqalarga tasniflash mumkin.
Temir-beton binolar ichiga temir armatura oʻrnatilgan opalubkaga beton quyish yoʻli bilan
quriladi. Poʻlat karkasli bino - bu poʻlat qismlardan ustunlar va toʻsinlar sifatida
foydalanadigan strukturadir . Ularning orasidagi farq shundaki, birida armatura ishlatiladi,
ikkinchisi poʻlat qismlardan foydalanadi va ikkalasini ishlatadigan struktura temir-poʻlatkarkasli beton konstruksiya deb ataladi. Poʻlat qismlar atrofida mustahkamlovchi panjaralar
yigʻiladi va binoni yaratish uchun beton quyiladi. Yogʻochdan yasalgan karkasli tuzilishkoʻpincha umumiy uy-joylarda ishlatiladigan tuzilma boʻlib, ustunlar va balkalar uchunyogʻochdan foydalanadigan qurilish tuzilmalarini bildiradi. Beton blokli konstruktsiyada
beton bloklar teriladi, mustahkamlovchi poʻlat panjaralar bloklardagi boʻshliqlardan oʻtib,qurilish aralashmasi va boshqa materiallar bilan mustahkamlanadi.
Binolar, kondominiumlar va boshqalar kabi nisbatan yirik qurilish loyihalari quyidagi
ketma-ketlikda amalga oshiriladi.
[Junbi koji] (tayyorgarlik ishi) Bino qurilishi kerak boʻlgan maydon atrofida toʻsiq oʻrnatilib,
qurilish ishchilari uchun vaqtinchalik qurilish idoralari va dam olish joylari quriladi. Bundantashqari, qurilish uchun elektr va santexnika ishlari olib boriladi.
Bino qurilishi kerak boʻlgan maydon qoziqoyoqlarni (koʻtarib turuvchi qatlam) koʻtaradiganqatlamni tekshirish uchun yer osti tadqiqotidan (tadqiqot) oʻtkaziladi. Shuningdek, yerostidagi toʻsiqlar yoki arxeologik obyektlar
mavjudligini aniqlash uchun sinov qazish ishlari olib
boriladi.
[Yamadome koji] (tuproqni ushlab turuvchi
konstruksiyani oʻrnatish ishi) Qazish ishlari
37

Tuproqni ushlab turuvchi
konstruksiyani oʻrnatish ishi

natijasida tuproq devorlarining qulashini oldini olish jarayoni yamadome deb ataladi. Devor
qulab tushmasligi uchun yer ostiga vaqtinchalik devor quriladi ( shihoko (qisqich ) deb
ataladi).
[Kui koji] (qoziqoyoqlarni oʻrnatish ishi) Binoni ogʻirligini koʻtarib turadigan qoziqoyoqlar
yerga oʻrnatiladi. Qoziqning uchi yerning bino ogʻirligini koʻtarib turadigan qatlamiga yetib
borishi kerak. Qoziqoyoq qo‘yishning ikki turi mavjud: bashouchi beton qoziqlar (joyida
quyiladigan beton qoziqlar) joyida tayyorlanadi va kisei kuyi (yig‘ma qoziqlar) zavodda
tayyorlangan va uchastkaga yetkazilgan qoziqlar.
[Koji qiling] (tuproq ishlari) Tuproq sathidan pastda
konstruksiyalar qurish uchun yerni qazish. Qazish
uchun ekskavator va greyferlar kabi qurilish texnikasiqoʻllaniladi. Zando (qazishdan olingan tuproq)samosvallar yoki boshqa texnikalar bilan olib

Yukortgich yordamida tuproq va qumni
yuklashtashlanadi. Bundan tashqari, qazish paytidachiqadigan suvni nasos bilan chiqarib tashlash kerak boʻladi.
[Chika kutai koji] (yer osti karkas konstruksiya)
Yer osti karkasi qurilishi

Binoning poydevor, ustunlar, toʻsinlar, devorlar, pollar
va boshqalardan iborat konstruksiya qismi kutay(karkas) deb ataladi. Tuproq ishlari tugagandan soʻng,
yer osti karkasi quriladi. Bu bosqichdan boshab turli
ixtisoslashgan pudratchilar kelib-ketadi. Masalan,
karkasni mustahkamlash uchun armatura ishlari, armaturalarni ulash uchun bosimli
payvandlash, beton quyiladigan qurilish opalubkalari, opalubkaga beton quyish uchun
beton nasoslari va turli asbob-uskunalarni oʻrnatish ishlari. Qurilish rejalashtirilgan tarzda
davom etishini taʼminlash uchun pudratchilar oʻrtasidagi hamkorlik muhim ahamiyatga ega.
38

[Chijo kutai koji] (yer usti karkasi konstruksiyasi) Katta binoning qurilishi ogʻir poʻlatdan
yasalgan qismlardan foydalanishni oʻz ichiga oladi.
Ushbu qurilish tekkotsu koji (poʻlatdan yasalgan
karkasni oʻrnatish) deb ataladi. Koʻchma kran poʻlat
qismini koʻtarish, uni joylashtirish va murvat bilan
mahkamlash uchun ishlatiladi. Odatda, uchta

Yer usti konstruksiyalar
qurilishi

qavatning ustunlar, toʻsinlar va pollarini qurish
tugallangandan soʻng (toʻgʻridan-toʻgʻri poydevor ustidagi qism), beton quyish tugagandansoʻng yuqori qavatlarni qurish davom etadi. Minora kranlari poʻlat qismlarni yuqori
qavatlarga koʻtarish uchun ishlatiladi.
[Nai/gaiso shiage koji] (ichki va tashqi pardozlash ishlari] Karkas qurilishi tugagach,binoning tashqi pardoz ishi boshlanadi. Ichki va tashqi pardoz ishlar koʻplab maxsus
loyihalarni oʻz ichiga oladi, jumladan, gidroizolyatsiya, metall plitalar, tom yopish, plitkalar,parda devorlari, suvoq, boʻyoq ishlari va armaturalash. Binoning goʻzal koʻrinishi uchun,shuningdek, marmar, granit va boshqa tosh materiallardan foydalangan holda tosh ishlari
ham amalga oshiriladi.
Tashqi ishlar

Ichki ishlar[Taishin koji] (seysmik ish) Seysmik ishlar binolarni zilzila silkinishiga chidamliroq qiladi
va shu bilan ularning qulashini oldini oladi. Qurilish meʼyorlari toʻgʻrisidagi qonunga koʻra,bino 5 ball yoki shunga oʻxshash intensivlikdagi zilzilalarda oʻz funksionalligini saqlab turishi
39

va 6-7 balli yuqori intensivlikdagi keng koʻlamli zilzila sodir boʻlganda qulab tushmaydigankonstruktsiyaga ega boʻlishi kerak. Seysmik ishlar seysmik bardoshlilik, tebranish nazorati
va seysmik izolyatsiyani yaxshilashni oʻz ichiga oladi.
- Seysmik bardoshlilik ishlari: ustunlar va balkalarni katta zilzilalarga bardosh beradigandarajada mustahkam qilib quriish.
- Vibratsiyani nazorat qilish ishlari: tebranishlarni boshqarish uchun binolarga amortizatorlar
kabi energiyani yutuvchi mexanizmlar oʻrnatiladi.
- Seysmik izolyatsiyalash ishlari: zilzila kuchini binoga o‘tkazishni kamaytirish uchun
poydevorga izolyator va amortizator kabi seysmik izolyatsiyalash moslamalari o‘rnatiladi.

Seysmik izolyatsiyalash
moslamasi

Vibratsiyani nazorat qilishishlaridan keyingi bino

[Iji/hozen/kaishu koji] (taʼmirlash/saqlash/rekonstruksiya ishlari) Tugallangan binolarni
uzoq vaqt davomida yaxshi holatda saqlash uchun taʼmirlash va saqlash rejasini tuzish va
shunga mos ravishda rekonstruksiya ishlarini olib borish muhimdir. Masalan, quyidagi
rekonstruksiya ishlari amalga oshiriladi.
- Tashqi: tashqi devorlarni tozalash, qayta yopishtirish, tashqi dizaynni oʻzgartirish,
gidroizolyatsiyani qayta jihozlash va boshqalar.
- Ichki: toʻsiqsiz, oʻzgarish , qurilish materiallarini, shu jumladan asbestni tozalash ishlari,sxema oʻzgarishlari va boshqalar.
Oʻzgartirish: mavjud konstruksiyani olish va bino ichini yangi foydalanish uchun qayta
40loyihalash.
Asbest: oʻtmishda yongʻinga qarshi, issiqlik izolyatsiyasi va yongʻinning oldini olish uchun
ishlatilgan material. Endi sogʻliq uchun xavfli boʻlganligi sababli undan
foydalanish taqiqlangan.
- Jihozlar: yoritish moslamalarini almashtirish (LED va boshqalar), konditsioner uskunalarini
yangilash, suv taʼminoti va drenaj uskunalarini yangilash, sanitariya-texnik vositalarni
yangilash va boshqalar.
Uskunani beton karkasga oʻrnatish yoki almashtirishda anker mahkamlagichlar karkasgaoʻrnatilishi kerak. Ushbu anker mahkamlagichlar atoseko anchor deb ataladi ( qurilishdan
keyingi ankerlar). Ikki turdagi ankerlar mavjud: metall va yopishtiruvchi.

3.1.3 Hayotiy muhim infratuzilma/uskunalarni oʻrnatish(1) Hayotiy muhim infratuzilma ishlari
Elektr, gaz va suv kabi kundalik hayot uchun ajralmas vositatlar lifeline (hayotiy muhim
infratuzilma) deb ataladi. Hozirgi axborot jamiyatida telefon va internet kabi aloqa
vositalarini ham hayotiy infratuzilma deb hisoblash mumkin.
[Denki koji] (elektr ishi) Elektr stansiyalarida ishlab chiqarilgan elektr quvvati
podstansiyalardagi transformatordan yer usti yoki yer osti elektr uzatish liniyalari orqali
binolarga yuboriladi. Binoga uzatilgan elektr energiyasi taqsimlash shiti orqali oʻtadi va
binoning turli joylariga yetkazib beriladi. Bunga elektr ishlari orqali erishiladi. Elektr ishiga
xos boʻlgan baxtsiz hodisa bu kanden jiko (tok urishi). Tok urishi bilan bog'liq baxtsiz
hodisalarning oldini olish uchun ishni bajarishdan oldin quvvatning yoniq va oʻchiq holati
haqida xabar berish kerak va ishni boshlashdan oldin zaryadlash qismidagi kuchlanishni
tekshirish kabi xavfsizlik tekshiruvlari oʻtkazilishi kerak.

41

[Toshi gaz koji] (shahar gaz taʼminoti ishi) Katta sisternalarda tashiladigan suyuq tabiiy
gaz saqlash rezervuarlariga joylashtiriladi. Saqlash rezervuarlaridagi gaz oqimi gaz
ushlagichlari deb ataladigan sferik rezervuarlarda saqlanishdan oldin yer ostiga koʻmilgan
gaz quvurlari orqali oʻtadi va yoʻlda bugʻlangan va hidlangan holga keladi. Gaz
ushlagichlarida saqlanadigan gaz quvurlar orqali zavodlarga, turli obʼyektlarga va uylarga
sozlangan bosim bilan yetkazib beriladi. Shahar gaz taʼminoti ishlari asosan gaz oʻtadigan
Shaharni gaz bilan taʼminlash mexanizmi
Gaz ushlagichi
LNG (suyultirilgan tabiiy gaz) tashuvchilari

Bosimning

Bosimningsozlanishi

sozlanishi

Bugʻlanish va
hidlanish
Yuqori bosimliOʻrta bosimli

Past bosimlioʻtkazgichoʻtkazgichoʻtkazgich

Saqlashrezervuari

quvurlarni qurish va gazdan foydalanish uchun uskunalarni oʻrnatishni oʻz ichiga oladi.

[Josuido koji] (suv ishlari/kanalizatsiya ishi) Suv
ishlarida daryolar va boshqa manbalardan olingan

Kanalizatsiya
ishlarisuv tozalash inshootlarida toza suvga aylantiriladi va
toza suv havzalari va taqsimlovchi suv omborlarida
saqlanadi. Yer osti suvlaridan olingan suv toza suv
havzalari va tarqatuvchi suv omborlariga borishdan
oldin dezinfeksiya qilinadi. Tarqatish rezervuaridagi suv yer ostiga koʻmilgan suv quvurlari
orqali suv taʻminoti hududining barcha qismlariga yetkazib beriladi. Suv quvurlaridateshiklar ochiladi va bu teshiklardan suv taʼminoti liniyalari tarmoqlanib, uy yoki binoning
ichki qismiga ulanadi. Suv ishlari suv quvurlarini koʻmish va suv quvuri liniyalarini binoga
tortishni oʻz ichiga oladi. Kanalizatsiya ishlarida binolarda ishlatiladigan kanalizatsiya
oqovalari kanalizatsiya tarmoqlarida toʻplanadi, kanalizatsiya tozalash inshootlarida toza42

suvga aylantiriladi va daryolar yoki dengizlarga oqiziladi. Kanalizatsiya tarmoqlari mavjudboʻlmagan joylarda kanalizatsiya oqovalari tozalash inshootida tozalanadi va hosil boʻlgan
toza suv daryolarga yoki dengizlarga oqiziladi.
[Denki tsushin koji] (telekommunikatsiya ishi) Bu ish axborotni uzatish va ulardan
foydalanish tarmoqlarini, birinchi navbatda telefon va Internet tarmoqlarini qurishni oʻzichiga oladi. Axborotni uzatishning ikki turi mavjud: simli va simsiz. Telekommunikatsiya
tarmogʻini yaratuvchi telekommunikatsiya binolaridan foydalanuvchilarga, masalan, uyxoʻjaliklariga simli signal uzatish qurilmalari kirish setsubi (kirish moslamasi) deb ataladi.
Aloqa kabellari signallarni simli uzatish uchun ishlatiladi. Telekommunikatsiya vositalariuchun kabellar metall va optik tolali kabellarni oʻz ichiga oladi. Soʻnggi paytlarda optik tolalikabellar koʻproq qoʻllanilmoqda. Telekommunikatsiya ishlari, shuningdek, aloqa kabellari,
lyuklar, tutqichlar va kabel tunnellari (aloqa kabellari uchun) uchun quvurlarni qurish
ishlaridan iborat telekommunikatsiya qurilishi muhandislik ishlarini ham oʻz ichiga oladi. Bu
ish qurilish uskunalari yordamida qazishni ham oʻz ichiga oladi.
Bundan tashqari, foydalanuvchilarning Internet va axborot infratuzilmasi kabi tarmoq
xizmatlaridan foydalanishlari uchun uzluksiz elektr taʼminotini amalga oshirish uchun aloqa
uchun elektr quvvati obʼyektlari, aloqa manzillariga ulanish uchun kommutatsiya uskunalari,yuqori quvvatli aloqa uchun uzatish uskunalari qurilishi va sunʼiy yoʻldosh va mobil aloqa
uchun simsiz uskunalar zarur. LAN va boshqa qurilish ishlari ham bino ichida amalga
oshiriladi.
(2) Uskunani oʻrnatish

43

Karkas qurilishi tugallangandan soʻng, binoni odamlar uchun yashash joyiga aylantirish
uchun jihozlar va qurilmalarga oid turli xil ishlar, jumladan, ichki va tashqi ishlar amalga
oshiriladi. Uskunani oʻrnatish ishlari yorugʻlik, elektr jihozlari, IT uskunalari va elektr motorli
jihozlar, shuningdek, ofatlarning oldini olish uskunalarini va inson hayoti uchun zarurboʻlgan boshqa narsalarni quvvat bilantaʼminlaydigan elektr taʼminoti jihozlarinioʻrnatishni; xonalarni qulay qiladigan konditsioner
uskunalarni; odamlarning sog‘lom va gigiyenik
turmush tarzini ta’minlash uchun suv ta’minoti,

Sovutish suvi
sirkulyatori

drenaj va sanitariya anjomlarini oʻrnatishni oʻzichiga oladi. Karkas qurilishida boʻlgani kabi, koʻplab ixtisoslashgan pudratchilar binoni
qurish uchun qurilish maydonchasiga kiradi va chiqadi.

[Reito kucho setsubi koji] (sovutgich va konditsionerni oʻrnatish) Harorat va namlikni
sozlaydigan va qulaylik uchun havoni tozalaydigan uskunani oʻrnatish.

[Kyuhaisui eisei setsubi koji] (suv taʼminoti, drenaj va
sanitariya jihozlarini oʻrnatish) Suv va issiq suvdan
foydalangan holda gigiyenik va toza yashash muhitini saqlashuchun zarur boʻlgan vositalarni oʻrnatish. Oʻrnatish ishlari suv
taʼminoti, drenaj, gaz va boshqalar uchun quvurlarni, sovuq va
issiq suv bilan taʼminlash jihozlarini va boshqalarni oʻrnatishni oʻzichiga oladi.

44

Suv beruvchinasos

[Hoʻon/horei koji] (issiqlik/sovuqlik izolyatsiyasi ishi) Issiqlik izolyatsiyasi,
termoizolatsiya, sovuqlik izolatsiyasi va kondensatsiyalanishdan himoya qilishni talab
qiladigan quvurlar va uskunalar bilan bogʻIiq ishlar.

Issiqlik / sovuqlik
izolyatsiyasi
ishlariIssiqlik / sovuqlik
izolyatsiyasi
ishlari【Shobo setsubi koji】(yongʻinni oʻchirish uskunalarini oʻrnatish) Odamlar va
binolarni yongʻindan himoya qilish uchun jihozlarni oʻrnatish. Masalan, binoga oʻrnatilgan
detektor va uzatgichlardan signallarni qabul qiladigan va yongʻin sodir boʻlganligi toʻgʻrisidabinoning oʻzi va yongʻin boʻlimiga xabar beradigan kasai jushinki (yongʻin signalizatsiyasi
jihozlari)ni oʻrnatilishi, issiqlikni sezganda avtomatik ravishda suv purkaydigan sprinklerlarnioʻrnatish. yongʻinni oʻchirish va yongʻinga qarshi tadbirlar davomida suv bilan taʼminlashuchun shoka nasosini (yongʻin nasoslari) oʻrnatish.
SepgichYongʻin nasosi

Yongʻin signalini qabul
qiluvchi qurilma45

3.2 Yirik maxsus ishlar
3.2.1 Tuproq ishlari
Obyektlardagi qurilish ishlari yerni qazishni oʻz ichiga oladi;

Gidravlik ekskavator

tuproq va qumni yuklash, tashish va toʻldirish; toʻldirish;
zichlash; surish va pogʻonalashni oʻz ichiga oladi. Ushbu
vazifalarni bajarish uchun gidravlik ekskavator kabi
mashinadan foydalanish mumkin boʻlmasa, ish qoʻlda amalga
oshiriladi. Inson kuchi bilan bajariladigan bu ish doko (yer ishlari) deb ataladi. Tuproq
ishlari quyidagi vazifalarni oʻz ichiga oladi[Kussaku sagyo] (qazish ishlari) Tuproq, qum va toshlarni qazish va olib tashlash
jarayoni qussaku sagyo deb ataladi. Baʼzan toshlar va boshqa materiallarni yoʻq qilishuchun portlovchi moddalar ishlatiladi va bu happa (portlatish ) deb ataladi. Binoning
poydevori tuproq ostida koʻmiladi. Buning uchun yerni qazish negiri deb ataladi .
[Dosha no tsumikomi/unpan sagyo] (tuproq va qumni ortish va tashish) Ekskavatorlar
va samosvallar tuproq va qumni yuklash va tashishda ishlatilmasa, ish qoʻlda bajariladi.
[Morido/kirido sagyo] (toʻgʻrilash va tuproqni kesish) Morido (toʻldirish) - tuproq toʻplash
orqali qiyaliklar va notekis yerlarni tekislash jarayoni. Tuproqni kesish va tekislash kirido(tuproqni kesish) deb ataladi.
[Umemodoshi sagyo] (toʻldirish) Tuproqni qazib, yertoʻla yoki poydevor qurilgandansoʻng konstruksiya va uning atrofida hosil boʻlgan qoʻshimcha maydonni tuproq bilan
toʻldirish jarayoni.

46

[Shimekatame sagyo] (zichlash ishlari)
Tuproqning choʻkishiga yoʻl qoʻymaslik uchun
tuproqni shibbalash yoki vibratsiyalash orqali tuproq
va qum orasidagi boʻshliqni kamaytirish jarayoni.
[Suichu pump no secchi to haisui] (suvQoʻlda boshqariladigan roliklar yordamida zichlash

nasoslarini oʻrnatish va drenajlash) Koʻp suv
chiqadigan joylarda suvni chiqarib tashlash uchun suvga botadigan nasoslar yoki shungaoʻxshash qurilmalar oʻrnatiladi.
[Norimen no tofu/uetsuke sagyo] (qiyalik yuzasiga surtish va oʻsimlik ekish ishlari)
Nishablik qulab tushmasligi uchun qurilish aralashmasi sepiladi va nishabga surtiladi.
Urugʻlar, oʻgʻitlar va oʻsimliklar uchun toʻshak materiallari bilan koʻmilgan to’shamalar bilan
butun nishablik yuzasi qoplanadigan usul ham mavjud.

47

3.2.2 Quvurni bosib kirgizib tunnel qazish usuli
Quvurni bosib kirgizib tunnel ochish qalqon usuli bilan bir xil turdagi qurilish usuli boʻlib, utunnellarni qazish uchun tunnel mashinalaridan foydalanadi. Tunnel qazish mashinasi ishga
tayyor boʻlgach, tunnelni qazishni boshlash uchun oldindan qurilgan ishga tushirish
shaxtasidan u ishga tushiriladi. Quvurni bosib kirgizish usulida zavodda ishlab chiqarilgan
quvurlar tunnel qazish mashinasiga ulanadi va ishga tushirish shaxtasiga oʻrnatilgan
domkratlar yordamida yerga bosib kirgiziladi. Tunnel qurish uchun bu jarayon takrorlanadi.
Temir yoʻl / poezd

Avtoyoʻl

Daryo

Quvur
yotqizish

Tunnel qazish mashinasi

Domkrat

Quvur

Quvur

Quvur

yotqizish

yotqizish

yotqizish

Ishga tushirish shaxtasi

Qabul qiluvchi shaxta

3.2.3 Dengizdagi qurilish muhandislik ishi
Quyida port inshootlari va dengiz inshootlarini qurishni oʻz ichiga olgan dengiz qurilishi
loyihalariga xos misollar keltirilgan.
[Shunsetsu koji] (tozalash ishi)
Okean yoki daryo tubidanchoʻkmalarni olib tashlash
jarayoni. Bu ish shunsetsusen(dredgerlar) deb nomlangan ishchi

Qumtashuvchisi

Greyferli ekskavator

qayiqlardan foydalanishni oʻzichiga oladi, bu kemalar dengiz
tubiga urilmasdan oʻtishi mumkin boʻlgan xavfsiz oʻtish joyini va kemalar toʻxtashi uchun
48

portlarda xavfsiz joylarni qurishni oʻz ichiga oladi.
[Umetate koji] (meliorativ ish) Yangi yer yaratish uchun tuproq va qum yigʻish jarayoni.
Qurilish jarayonida dragirovka yoʻli bilan olib tashlangan choʻkmalar qayiq yoki mashinada
meliorativ ish maydoniga olib boriladi va maydonni qurish uchun dengizga joylashtiriladi.
[Ganpeki koji] (kvarka qurilishi) Ganpeki (kvarka) — portdagi kemalar yuk ortish va
tushirish uchun toʻxtab turadigan inshoot. Kvarka qurilishi choʻkindilarni dengizga qulab
tushmasligi uchun poʻlat shpunt poyalar va konstruksiyani koʻtarib turish ustunlarini qurish
uchun qoziqoyoqlar bilan devorlarni qurish orqali amalga oshiriladi.
[Bohatei koji] (toʻlqinqaytargich qurilishi)
Bohatei (toʻlqinqaytargich) - kemalar xavfsiz
tarzda toʻxtashi, yuklarini yuklashi va tushirishi
uchun toʻlqinlarning bandargohga kirishigatoʻsqinlik qiluvchi obʼyekt. ToʻlqinqaytargichToʻlqinqaytargich
qurilishi

konstruksiyalarida dengiz tubiga tekislashuchun toshlar qo‘yiladi, tepasiga kesson deb

ataladigan betondan yasalgan quti konstruksiya qo‘yiladi, uni barqarorlashtirish uchun
uning ichiga tuproq va qum solinadi.

3.2.4 Quduq burgʻulash ishlari
Quduq yaratish uchun yerni qazish jarayoni sakui koji (quduq burgʻulash) deb ataladi.
Quduqlar qurish ishlarining bir necha turlari mavjud.
[Suigensei koji] (suv manbai qudugʻini barpo qilish) Yer osti suvlariga yetish va ularni
nasos bilan chiqarish. Yer osti suv tomirlarigacha qazish uchun burgʻilash mashinasi deb
ataladigan maxsus mashinadan foydalaniladi. Quduqni qurishdan oldin nafaqat suvningsifatini, balki quduqning suv isteʼmol qilinadigan atrofdagi hududga taʻsirini ham oʻrganish49kerak.
[Kansokusei koji] (kuzatish quduqlarini qazish) Kansokui (kuzatish quduqlari) geologik
shakllanishlar holatini aniqlash uchun ishlatiladi. Masalan, yerning choʻkish holatini aniqlashuchun kuzatuv quduqlari mavjud. Tuproqning choʻkishi temir quvurlarni qattiq qatlamlar
ichiga koʻmib, quvurlarning yuqori qismini kuzatish orqali oʻlchanadi.
[Onsensei koji] (qaynoq buloq qudugʻini qazish) Issiq buloq suviga yetish va nasos
bilan uni chiqarish. Quduq taxminan 500-1000 metrgacha qaziladi. Issiq buloq qudugʻini
qazish uchun baʼzi ruxsatnomalar talab qilinadi, chunki burgʻulash jarayonida tabiiy gaz
chiqishi mumkin, bu esa falokatga olib kelishi mumkin.
[Chinetsusei koji] (geotermal quduq qazish) Geotermal energiya ishlab chiqarish
quduqlarini qazish ish. Quduqlar chuqurligi taxminan 2000 m bo‘lib, issiq suv, bug‘ va xavfli
moddalar chiqishi ehtimoli tufayli boshqa quduqlarni burg‘ulash loyihalariga qaraganda uyuqori texnologiyani talab qiladi.

3.2.5 Quvurli quduq qazish
Bino poydevorini qurish, yer osti quvurlarini yotqizish yoki septik rezervuarlarni koʻmishuchun suv sathidan pastgacha qazish paytida yer osti suvlarini nasos bilan tortib olish va
drenajlash kerak. Quvurli quduq qazish – suvsizlantirish uchun ishlatiladigan usullardan biri.
Kollektor quvurga ulangan bir nechta quvurli quduqlar yoki yigʻish quvurlari vakuum
nasoslari yordamida yer osti suvlarini nasos bilan chiqarish uchun yerga uriladi. Nasos
bilan tortib olingan yer osti suvlari chiqarish quvurlari orqali chiqarib toʻkiladi. Quvurli quduq
qazish uchun ruxsat etilgan maksimal chuqurlik taxminan 10 metrni tashkil qiladi va
chuqurroq yer osti suvlari uchun chuqur quduq deb ataluvchi boshqa usul qoʻllanadi.
Quvurli quduq qazish nafaqat suvsiz qurilishga imkon beradi (quruq ish deb ataladi), balkizaifroq zaminlarni barqarorlashtiradi. Ushbu usul tejamkorlik, barqarorlik va samaradorlik
50

nuqtai nazaridan juda koʻp afzalliklarga ega.

Chuqurlikli
rezervuar

Separator rezervuar
Kollektor quvur

Quvurli quduq

3.2.6 Yoʻl qoplamasi yotqizish ishlari
Hoso koji (yoʻl qoplamasi) - yoʻlga asfalt yoki beton yotqizish jarayoni. Bu ishlar odamlar
va transport vositalarining yo‘ldan xavfsiz foydalanishini ta’minlashda muhim ahamiyatga
ega. Yo‘l qoplamasi ham obodonlashtirishni yaxshilashga xizmat qiladi. Obyektnioʻrganishdan soʻng quyidagi ishlar amalga oshiriladi.
[Rosho koji] (tuproq qatlami bilan bogʻliq ishlar) Qoplamali yoʻllar asfalt yoki betonningsirt qatlami ostida bir necha qatlamlarga ega. Rosho (pastki qatlam) - barcha ogʻirlikni
oladigan eng pastki qatlam. Ogʻir texnika yordamida taxminan 1 metrga qadar qazilganidansoʻng, qum pastki qismda bir xil qilib yoyiladi.
[Roban koji] (toʻldiruvchi asos qatlam ishlari) Zamin qatlami ustidagi qatlam roban(toʻldiruvchi asos qatlam) deb ataladi. Ikki qatlamni yaratish uchun tuproq qatlamining
ustiga ezilgan tosh yoki boshqa materiallar yotqiziladi. Materialni zichlash uchun rolik deb
ataladigan ogʻir mashina ishlatiladi.

51

[Kiso koji] (poydevor qatlamni yotqizish ishi)

Asfalt tekislagich

Asfalt yotqizish va asfalt tekislagich deb ataladiganmashinadan foydalanib, toʻldiruvchi asos qatlam usti
tekislanadi. Qatlam yotqizilgandan va tekislangandansoʻng, zichlash uchun yana roliklar ishlatiladi.
[Hyoso koji] (sirt qatlam ishi) Nihoyat, pishiq, suvga chidamli va sirpanmaydigan asfalt
yotqiziladi va zichlanadi.

3.2.7 Mexanik tuproq ishlari
3.2.1 boʻlimda tavsiflangan mashinalar tomonidan amalga oshiriladigan tuproq ishlari
kikai doko (mexanik tuproq ishlari) deb ataladi. Mashinani haydash va boshqarish uchun
operator belgilangan kasbiy taʼlim kurslarini va xavfsizlik boʻyicha mashgʻulotlarni oʻtashi
kerak.
[Kussaku sagyo] (qazish ishlari) Gidravlik ekskavatorlar yordamida qazish. Katta toshlar
yoki valunlar mavjud boʻlsa, tosh maydalash perforatorlari ishlatiladi.
[Oshido/tsumikomi/unpan sagyo] (dozalash/yuklash/tashuv ishi) Oshido (dozalash)buldozerlar va tashish uchun boshqa mashinalar yordamida tuproq va qumni surish
demakdir. Samosvallarga yuklash uchun gʻildirakli yuk ortgichlar va gidravlik
ekskavatorlardan foydalaniladi.
Yuklanmoqda

Qazish[Morido/shimekatame] (tekislash/zichlash) Tekisliklar tuproqni uyish va buldozerlar
52yordamida zichlash orqali koʻtariladi. Nishab yuzalar gidravlik ekskavatorga qiyalik kovshinibiriktirish orqali shakllantiriladi. Zichlash uchun moʻljallangan roliklar va boshqa mashinalar
ham qoʻllaniladi.

ToʻsiqNishabni
shakllantirish

3.2.8 Qoziqoyoqlarni oʻrnatish ishlari
Qoziqoyoqlarni oʻrnatish ishlari - bino yoki inshootni koʻtarib turuvchi poydevor qurish
uchun beton yoki poʻlat qoziqoyoqlardan foydalanish. Koʻpqavatli binolar va koʻpriklar kabi yirik inshootlar uchun
poydevor qoziqoyoqni oʻrnatish ishlari amalga oshiriladi.
Poydevor qoziqoyoq - bu asosan yumshoq zaminda qurilgan
konstruksiyalar uchun poydevor sifatida qoʻllaniladigan usul.
Qattiq qatlamlarga dumaloq ustunlarni kiritish orqali hatto
yumshoq yerlarda ham konstruksiyalar qurish mumkin.
Konstruksiyalarning pishiqlik darajasini bu usul yaxshilashi

Qoziqoyoqlarnioʻrnatish ishlarisababli, u koʻpincha Yaponiyada bu yerda yer koʻpincha yumshoq va zilzilalar va toʻfonlar
kabi ofatlar tez-tez sodir boʻladigan joylarda ogʻir konstruksiyalarni qurish uchun ishlatiladi.
Qoziqoyoq materiallariga yogʻoch, temir va beton kiradi.
Ikkita asosiy usuli mavjud.
[Kisei kui koho] (zavodda tayyorlangan qoziqoyoqni oʻrnatish usuli) Qoziqoyoqlar
zavodda ishlab chiqariladi, qurilish maydonchasiga olib boriladi va yerga kirgiziladi. Buni
53oʻrnatishning ikkita usuli mavjud: ularni qoziq haydovchi uskuna bilan yerga kirgizish va
qoziqlarni yerga joylashtirish. Qoziqoyoq haydovchi uskunalar qoʻllanadigan usullar katta
shovqin va vibratsiya hosil qilishi sababli, baʼzi qurilish maydonchalarida yerga joylashtirish
usullari qoʻllaniladi.
[Bashouchi kui koho] (obyektning oʻzida beton quyish orqali qoziqoyoqni oʻrnatish
usuli) Bu usulda qurilish maydonchasining oʻzida qoziqlar quyiladi. Qoziq uchun chuqur
qaziladi, chuqurga temir poʻlatdan yasalgan silindrsimon qafas qoʻyiladi va qoziqni yaratish
uchun yangi beton quyiladi.

3.2.9 Havoza qurish ishlari
Qadimgi Yaponiyada (Edo davrida) yongʻin chiqqanda, yongʻin qoʻshni uylargatarqalmasligi uchun uylarni buzadigan mutaxassislar boʻlgan. Bu ish baland joylarda
bajarilganligi sababli, u qush boʻlgan tobi (qora kalxat) ni bildiruvchi xitoycha harfdan
foydalangan tobi-shoku deb nomlangan. Qurilish paytida ish baland joylarda bajarilishi
kerak, bu yerda tobi-shoku (baland joylarda ishlovchi) muhim rol oʻynaydi. Misol uchun,boʻyoq ishlari paytida qurilish ishini havozasiz davom ettirib boʻlmaydi. Ushbu havozani
quradigan tobi ashiba-tobi deyiladi. Bunga qoʻshimcha ravishda, tobi ishlarining quyidagi
turlari mavjud[Tekkotsu-tobi] (poʻlat karkas ishlarini
bajaruvchi verxolaz) Koʻp qavatli binolar va
kondominiumlar karkasini yigʻish uchun poʻlat
qismlardan foydalanadi. Poʻlat qismlar kran bilankoʻtariladi va murvat bilan qotiriladi.

Tekkotsu-tobi[Kyoryo-tobi] (koʻprik karkasi ishlarini
bajaruvchi verxolaz) Koʻpriklar, toʻgʻonlar, poʻlat minoralar va magistral avtomobil yoʻllari54

uchun poʻlat qismlarni yigʻadi.
[Juryo-tobi] (ogʻir sharoitlarda bajariladigan ishlarga ixtisoslashgan verxolaz) Bir
necha yuz tonna ogʻirlikdagi mashina va uskunalarni tashish va oʻrnatish ishlarini bajaradi.
[Soden-tobi] (elektr liniyasi ishlari verxolazi) Balandlikda elektr ishlari bilan
shugʻullanadi, masalan, poʻlat minoralardan elektr uzatish liniyalarini tortish, elektr uzatish
liniyalarini tekshirish va texnik xizmat koʻrsatish.
[Machiba-tobi] (mahalliy bino ishlari verxolazi) Machiba-tobi mahalliy binolar, ayniqsa
uylar va kondominiumlar uchun havoza quradi.

3.2.10 Poʻlat karkaslash ishlariPoʻlat karkas boʻyicha ishlar – temir qismlardan
foydalangan holda ustunlar va to'sinlar kabi binoning
karkasini yigʻish jarayoni. Poʻlatdan yasalgan qismlar
kesma shakliga koʻra quyidagi toifalarga boʻlinadi.

Poʻlat karkas
ishlariPoʻlat qismlarning turlari

H shakllibalka

I shakllli
balkaBurchak

Kanal

Kvadratbalka

Dumaloqbalka

Qalinligi boʻyicha toifalarga ajratish qalinligi 6 mm dan kam boʻlgan poʻlat materiallardan
foydalanadigan keiryo tekkotsu (yengil poʻlatdan yasalgan qismlar) va 6 mm yoki undankoʻp qalinlikdagi poʻlat materiallardan foydalaniladigan juryo tekkotsu (ogʻir poʻlatdan
yasalgan qismlar).
55

Poʻlat qismlardan yasalgan konstruktsiyalarga mahkamlangan, qattiq karkasli va fermenkonstruktsiyalar kiradi. Qavsli tuzilmalar ustunlar orasiga qavslar oʻrnatish orqali
mustahkamlanadi. Qattiq karkas konstruksiyasidapoʻlat ustunlar va toʻsinlar bir-biriga gosetsugo (qattiq
Poʻlat karkas ishlariuchun xavfsizlik

birikmalar) deb ataladigan usul bilan boʻgʻinlarda

anjomlaribirlashtiriladi. U zilzilaga mukammal qarshilikka ega va
binoning ichki qismida koʻproq ochiq joyni taʼminlaydi.
Fermen konstruksiyalari uchburchak shakllarga
asoslanadi va tomlar, gumbazlar va koʻpriklarda
qoʻllaniladi.
Poʻlatdan yasalgan karkasning ikki turi mavjud: tatenige hoshiki (qurilish usuli) va suihei
tsumiage hoshiki (gorizontal taxlash usuli). Tatenige hoshiki ko‘chma kran yordamida binoni
uchastkaning orqa qismidan old tomoniga qarab yig‘adi. Suihei tsumiage hoshiki bir
vaqtning oʻzida bir qavatni yigʻish uchun minora kranidan foydalanadi. Bu usul osmonoʻparbinolarni qurishda qoʻllaniladi.

3.2.11 Poʻlat armaturalash ishlari(armatura ishlari)

Armatura

Binolar va koʻpriklar kabi beton bilan qoplangankonstruktsiyalar, tashqi tomondan koʻrinmasa ham,poʻlat balkalarni karkas sifatida ishlatadi. Bu
karkasni oʻrnatish uchun mustahkamlovchi poʻlatbalkalar ishlatiladi. Bu jarayon tekkin seko(armatura oʻrnatish) deb ataladi. Inson tanasiga
qiyoslasak, mustahkamlovchi poʻlat armatura
56

Armatura zavodi

suyakdir va mustahkamlovchi poʻlat armaturani
qoplaydigan beton esa mushakdir. Armatura qayta
ishlash zavodida kesiladi va egiladi va yigʻish uchun
qurilish maydonchasiga olib boriladi. Binoni
qurishda birinchi qadam beton poydevorni qurishdir.

Armaturani egish

Ushbu poydevorlarda har doim mustahkamlovchi poʻlat sterjenlar qoʻllaniladi. Poydevor
qurilgandan soʻng, karkas qurilishi, shu jumladan ustunlar, devorlar, balkalar va pollarni
qurish ishlari bajariladi, ularda mustahkamlovchi sterjenlar ham qoʻllaniladi.
Armatura ishlari tugallangandan soʻng, armatura atrofida beton quyish uchun opalubka
qurish uchun katavaku koji (opalubka ishlari) bajariladi. Bu ishni bajaradigan kishi katavaku
daiku (oplubka ustasi) deb ataladi. Shunday qilib, armatura oʻrnatish jarayonida
opalubkalarni opalubka ustasi va armatura ulash
ishlari kabi boshqa ish toifalarida ishlovchi texnik
xodimlar bilan ishlash muhimdir.

Armatura ishlari

3.2.12 Armaturani ulash ishlari
Armatura 12 m yoki undan kam standart uzunliklarda ishlab chiqariladi. Agar 12 m
yetarlicha uzun boʻlmasa, ikkita armatura birlashtiriladi bitta uzun armatura yasash uchun.
Bu tekkin tsugite koji (armaturani ulash ishi) deb ataladi. Ikki armatura orasidagi
boʻgʻinlarning mustahkamligi butun binoning mustahkamligiga taʼsir qiladi, shu sababli,boʻgʻinlarni ulash uchun yuqori darajadagi texnik
mahorat talab etiladi. Quyidagi kabi ulash usullarining
bir necha turlari mavjud.
Gaz bosimi bilan payvandlangan chok

57

[Gas assetsu tsugite] (gaz bosimi bilan payvandlangan ulanish) Ikki armatura
orasidagi boʻgʻinni isitish va eksenel yoʻnalishda bosim qoʻllash orqali armaturalarni ulash
usuli. Ulanish joylari kislorod va asetilen gazi yoki kislorod va tabiiy gaz bilan olovda
isitiladi. Gaz bosimi bilan payvandlangan ulanish eng
koʻp qoʻllaniladigan usuldir.
[Yosetsu tsugite] (payvandlangan chok)Armaturlarning payvandchok yuzalarini birlashtirish
Payvandlanganuchun elektr yoyli payvandlash usuli. Bu usul katta

chokdiametrli armaturalar, yig‘ma beton ustunlar, balka
asosiy sterjenlari va bosim bilan payvandlash mumkin bo‘lmagan sakigumi tekkin (oldindan
yig‘ilgan armatura) uchun qo‘llaniladi.
[Kikai-shiki tsugite] (mexanik ulash) Birlashtiruvchi deb ataladigan qismdan foydalanib,
rezbali poʻlat sterjenlarni birlashtirish usuli.
[Kasane tsugite] (armaturalarni ustma-ust ulash) Yupqa armatura bilan ishlatiladiganusul. Armaturalar bir-birining ustiga chiqadigan qism (birlashish qismi) biror usul bilan,
masalan, elektr yoyli payvandlash usuli bilan birlashtiriladi. Plitalarda mustahkamlovchi
sterjenlar kesishgan boʻlsa, armaturani ustma-ust ulash usuli qoʻllaniladi, shundan soʻngular beton bilan birlashtiriladi.

Armaturani ustma-ust

Mexanik ulash

ulash

58

3.2.13 Payvandlash ishlari
Payvandlash - bu issiqlik va / yoki bosim qoʻllash
orqali ikki yoki undan ortiq elementlarni birlashtirish.
Payvandlash bilan shugʻullanadigan texniklarni kajiko deb ham atashadi.
Poʻlat materiallarni payvandlash uchun turli

Elektr yoyli payvandlash
ishlariqurilish maydonchalarida payvandlash ishlari olib
boriladi. Masalan, armaturani ulash uchun payvandlash, qoziqoyoqlarni oʻrnatishda qoziqlar
uchun armatura qafaslarini payvandlash, qurilish karkaslari uchun poʻlat qismlarni
payvandlash va tuproqni ushlab turuvchi konstruksiya ishlarida shpunt poyalarini (poʻlat
plitalar) payvandlash. Vintlar yoki bolt bilan ulashdan koʻra bu usul ancha germetik va
yengilroq. Koʻplab payvandlash usullari mavjud, ammo uchta asosiy turi eritib payvandlash,bosimli payvandlash va kavsharlash.
[Yusetsu] (eritib payvandlash) Eng keng tarqalgan payvandlash usuli. Bu
payvandlashning ikkita usuli mavjud: biri asos metallni eritish (payvandlanadigan material),
ikkinchisi esa payvandlash elektrodi va asos metallni eritishdir. Payvandlash usullariga
elektryoyli payvandlash, gaz bilan payvandlash, lazerli payvandlash va nurli payvandlash
kiradi. Jarayon oz sonli qadamlar talab qilinganligi sababli oz vaqt talab etadi va hatto katta
asos metall qismlarni ham payvand qilish mumkin, ammo yomon tomoni shundaki, sifat
texnikning mahoratiga bogʻliq.
[Assetsu] (bosimli payvandlash) Birlashtiriladigan asos metallarning sirtlariga issiqlik va
bosim qoʻllaniladigan payvandlash usuli. U koso setsugo (qattiq holatdagi bogʻlanish) deb
ham ataladi, chunki payvandlash asos metallni suyuq holga keltirigan holda eritmasdan
amalga oshiriladi. Bosim bilan payvandlashning bir necha usullari mavjud, ammo gaz
bosimi bilan payvandlash koʻpincha qurilish maydonchalarida armaturani armatura bilan59ulash uchun ishlatiladi.
[Rosetsu] (kavsharlash) Payvandlash usuli, bunda asosiy metalldan past erish haroratiga
ega boʻlgan plomba eriydi va materiallarni birlashtirish uchun yopishtiruvchi vazifasini
bajaradi.

3.2.14 Opalubka oʻrnatish
Beton bilan qoplangan bino betonni biror qolip ichiga quyish orqali yaratiladi. Bu qolip
katavaku (opalubkalar) deb ataladi.
Katawaku koji (opalubka oʻrnatish) armatura ishlarida oʻrnatilgan
mustahkamlovchi poʻlat sterjenlarni
Opalubka oʻrnatish

qoplaydigan opalubkalarni qurish jarayoni.
Bu ishni bajaradigan kishi katavaku daiku (oplubka ustasi) deb ataladi. Yaponiyada
yogʻochdan binolar quradigan usta Daiku deb ataladi. Daiku (duradgor) soʻzi opalubkalaruchun ishlatiladi, chunki u xuddi yogʻochdan yasalgan binolarda boʻlgani kabi yogʻoch bilan
ishlash orqali yasaladi.
Beton opalubkaga quyilgani sababli, opalubka ichkaridan katta bosimga duchor boʻladi.
Opalubka bu bosimga bardosh bera olmasa, u sinadi va beton oqib chiqib ketadi. Bunga
yoʻl qoʻymaslik uchun opalubkani tashqi tomondan yetarlicha tayanch bilan taʼminlanishi va
mustahkamlanishi kerak. Armatura uchun poʻlat quvurlar ishlatiladi. Opalubkani poʻlat
quvurlar bilan mustahkamlash shihoko (tirgak bilan mahkamlash) deb ataladi.

60

Bino qurib bitkazilgandan soʻng opalubkalar olib tashlansa-da, bu ishning muhim qismiboʻlib, binoning shaklini yaratadi.
Binolarning murakkab shakllariga moskeladigan opalubkalarni aniq oʻrnatish
uchun yuqori mahorat talab qilinadi.

Opalubka rejasi

Bundan tashqari, opalubkalarni qurish
uchun kakozu (opalubka rejalari) deb nomlangan chizmalarni oʻqish qobiliyati talab qilinadi.
Beton quyilgandan soʻng, opalubka kerak boʻlmaydi. Belgilangan kuch tasdiqlaganidansoʻng, opalubkani olib tashlash ham opalubkachi duradgorining ishi. Binolar va
kondominiumlarni qurishda demontaj qilingan opalubkalar yuqori qavatlarda qayta
qoʻllaniladi.

3.2.15 Nasos bilan beton quyish ishlari
Opalubka qurib boʻlingandan soʻng, unga beton
quyiladi (dasetsu (yotqizish) deb ataladi). Ilgarigi

Beton quyuvchi nasosli
yuk mashinasi

davrda doko sagyo (tuproq ishlari) obyekt joyida
sement va toʻldiruvchi materialni aralashtirish orqali
beton tayyorlashni oʻz ichiga olgan va beton neko
yoki gʻildirak aravada olib kelinlgan, opalubka ichiga
quyilgan va ichidagi havo pufakchalarini ketkazish
uchun tayoq bilan teshilgan. Bugungi kunda sifat
nazorati ostidagi beton (tayyor beton qorishma yoki
nama-con deb ataladi) qurilish maydonchasiga
beton qorishtiruvchi yuk mashinasi (nama-con yuk
mashinasi) bilan yetkazib beriladi va nasosli yuk
61

Neko (arava)

mashinalariga oʻtkaziladi. Yangi beton opalubka ichiga beton nasoslar yordamida gidravlik
yoki mexanik bosim yordamida nasos yordamida quyiladi. Bu beton asso (nasos bilan
beton quyish) deb ataladi.
Beton quyish jarayonida havo pufakchalari betonda yoʻq boʻladi. Vibratorlar beton
mustahkamligining yomonlashuviga yoʻl qoʻymaslik uchun keraksiz havoni chiqarib tashlashuchun opalubkadagi barcha betonni burchakdan burchakka vibratsiyalash uchun ishlatiladi.
Bu jarayon shimekatame (zichlash) deb ataladi. Yangi beton vaqt oʻtishi bilan qattiqlashadi,
shuning uchun unga samarali ishlov berish kerak.
Buning uchun uch kishining jamoaviy ishlashi
muhim ahamiyatga ega: beton nasos sosaoperatori (operator), beton nasos shlangining
Beton yotqizish ishlariuchini boshqaradigan tsutsusaki sagyoin (shlang
operatori) va zichlashni bajaradigan doko sagyoin(tuproq ishlari ishchisi).

3.2.16 Boʻyoq ishlariBoʻyoq ishlari binoning tomi va devorlarining mustahkamligi va estetik jozibasini himoya
qilish va yaxshilash uchun qoʻllaniladigan jarayondir. Boʻyash uchun sirt materialiga qarab
turli boʻyoqlarni toʻgri tanlash uchun boʻyoqlar haqida chuqur bilim kerak.
Sirt materialiga boʻyoqni qoʻllash usullari

Rolik bilan tashqi tomonniboʻyash ishlari

quyidagilarni oʻz ichiga oladi.
[Hake nuri] (choʻtka bilan boʻyash ishlari)Boʻyoqni qoʻllash uchun hake (choʻtka)
ishlatiladigan boʻyoq ishlari usuli. Boʻyash
maydoniga qarab turli xil turdagi choʻtkalar qoʻllaniladi.
62

[Rolik nuri] (rolik bilan boʻyash ishlari) Rolikli choʻtkadan foydalanadigan boʻyash ishlari
usuli. Katta sirtlarni, masalan, tashqi devorlarni boʻyash uchun moʻljallangan, chunki u katta
sirtlarni samarali boʻyash imkonini beradi. Pardoz sifati boʻyicha choʻtkada bajarilganboʻyash ishlari eng ideal hisoblanadi.
[Havo purkagich toso] (havo purkagich bilanboʻyash ishlari) Bu usulda boʻyoq sirtga tuman
holatda purkaladi. Havo kompressori bilan siqilgan
havo suyuqlik bilan aralashtiriladi va havo purkagich
Purkagich bilan boʻyash
ishlariyordamida sepiladi.

3.2.17 Obodonlashtirish ishlari
Yaponiyada teien (bogʻlar) uzoq vaqtdan beri bogʻlarda tabiiy landshaftlarni qayta tiklashva qadrlash amaliyoti sifatida foydalanilgan. Zoen - bu har xil turdagi daraxtlar, oʻsimliklar
va toshlardan foydalangan holda landshaft yaratish jarayoni. Obodonlashtirish nafaqat
qurilish sohasini bilishni, balki daraxtlar va oʻsimliklarning xususiyatlarini ham bilishni talab
qiladi. Bundan tashqari, daraxtlar va toshlarni toʻgʻri joylashtirish uchun estetik did talab
qilinadi. Obodonlashtirish quyidagi ish turlarini oʻz ichiga oladi.
[Shokusai koji] (ekish ishi) Bino atrofidagi maydonlarga daraxt va oʻsimliklar ekish (gaiko
deb ataladi).
[Okujo ryokka koji] (tomni koʻkalamzorlashtirish ishlari) Binoning tomlari va devorlarinikoʻkalamzorlashtirish.
[Hiroba koji] (park ishi) Maysalar yoki sport maydonchalari boʻlgan parklar yaratishloyihasi.
[Koen setsubi koji] (park inshootlarini oʻrnatish) Bogʻda gulzorlar, dam olish joylari,favvoralar va yurish yoʻlaklarini qurish.
63

[Ryokuchi ikusei koji] (yashil maydonni oʻstirish ishlari) Daraxtlar, maysazorlar va
gulzorlar yetishtirish uchun tuproqni yaxshilash, daraxtlar uchun tayanchlar oʻrnatish va
hokazo.
Qora qaragʻayni butash

Maysazorni
parvarish qilish3.2.18 Suvoq ishlari
Ichki va tashqi burchaklar uchun

Sakan koji (suvoq ishi) - bino qurib boʻlingandanmoʻljallangan shpatel

keyin kote (shpatel) deb nomlangan asbob
yordamida turli xil pardozlash materiallarini surtish
jarayoni. Bu boʻyoq ishlariga oʻxshaydi, lekinishlatiladigan asboblar boshqacha. Bu,
shuningdek, uzoq vaqtdan beri ishlatilgan koʻplab jargonlarga ega boʻlgan ish toifasidir.
Ishlatiladigan materiallarga devor loy, qurilish aralashmasi, yapon gipsi, oddiy
shpaklyovka va tolalar kiradi. Xususan, devor loyi va yapon gipslari Yaponiyada qadim
zamonlardan beri ishlatilgan materiallardir. Suvoq koʻpincha binolarning tashqi devorlari va
ichki qismlarida amalga oshirilganligi sababli,
Yapon suvoq devoriga misol

mahorat ayniqsa muhimdir va shuning uchunchiroyli pardoz uchun yuqori mahorat talab etiladi.
Soʻnggi yillarda u sirtni bezashning turli usullarinioʻz ichiga olgan artistik kasbga aylandi. Endianʼanaviy suvoq jarayonini mashinalar bajaradigan64

Fukitsuke koji (sepish ishlari) ham amalga oshirilmoqda. Bundan tashqari, pardozlash
ishlari togidashi (silliqlangan toʻldiruvchi qoplama) va araidashi (ochilgan toʻldiruvchi
qoplama) deb ataladi, bunda toʻldiruvchi material yuzada koʻrinib turadi.
[Togidashi koji] (sayqallaydigan toʻldiruvchilipardozlash) Toshning yaltiroqligini koʻrsatish uchun uning
yuzasini sayqallaydigan va tekislaydigan pardozlash
ishlari.
[Araidashi koji] (ochiq toʻldiruvchili pardoz) Taneishi
deb ataladigan mayda toshlarni yuzaga chiqaradigan

Ochiq toʻldiruvchilipardozga misol

pardoz ishlari. Taneishi ni sement, ohak va boshqa materiallarlarga aralashtirish va
aralashmani soʻng bino yuzasiga surtish. Keyin sirtdagi qurilish aralashmasini yuvish uchun
hake yoki choʻtka ishlatiladi.

3.2.19 Duradgorlik ishlari
Qadim zamonlardan beri Yaponiyada koʻplab yogʻoch binolar, masalan, ibodatxonalar,ziyoratgohlar va uylar qurilgan. Kenchiku daiku (duradgor)ning vazifasi bu yogʻoch binolarni
qurishdir. Uylarni qurishda kometen deb
Anʼanaviy yapon yogʻochnomlangan kichik kompaniyalar

karkasini qurish

loyihalashdan tortib yogʻochni qayta ishlash,qurilish va qurilishni boshqarishgachaboʻlgan barcha ishlarni oʻz zimmalariga olib
shartnoma tuzadilar. Talab qilinadigan tajriba

bino turiga bogʻliq va daiku (duradgor) soʻzi ishlatiladigan koʻplab ishlar mavjud, masalan,ular quyida keltirilgan.
[Machi daiku] (shahar duradgori) Eng keng tarqalgan duradgor, shuningdek, kaoku daiku(uy duradgori) nomi bilan ham tanilgan. Yogʻoch uylar qurishda ishlaydigan duradgor.
65

Daiku-san soʻzini aytganda, koʻpchilik yaponiyaliklar ko’z oldiga machi daiku keladi.
[Zosaku daiku] (eshik, deraza ha hokazo duradgori) Bino konstruktsiyasi quribboʻlingandan soʻng, bu duradgor bino ichki makonini eshiklar, shoji ekranlar, fusuma(surilma eshiklar) va boshqa ichki bezaklar bilan bezatadi.
[Miya daiku] (ziyoratgoh va ibodatxona duradgori) Ibodatxonalar, ziyoratgohlar va
boshqa inshootlarni quruvchi yoki taʼmirlovchi duradgor. Yuzlab yillar davomida shamol vayomgʻirga bardosh beradigan bino qilish uchun yogʻochni bilish va yogʻochni yogʻochgaulashning ilgʻor usullari talab qilinadi.
[Katavaku daiku] (opalubka duradgorligi)→ 3.2.14 ga qarang.

3.2.20 Tom yopish ishlariKoʻpgina yapon uylari kawara deb nomlangan tom yopish materialidan foydalanadi.
Kawara bilan tom yopish kawara-buki deb ataladi. Kawara - loydan yasalgan, shaklli va
pechda pishirilgan plitkalar. Tom yopish materiallari, shuningdek, metall shingillalar va
boshqa materiallar boʻlishi mumkin. Qaysi materialdan foydalanilishidan qatʼi nazar, yomgʻir
suvining binoga kirishiga yoʻl qoʻymaslik uchun bu ishga oid bilim va texnikalar talab qilinadi(amajimai deb ataladi). Bundan tashqari, bu ish nishablikda bajarilishi sababli, yaxshi
ishlashga yaroqli boʻlgan havozalarni qurish va yiqilib tushishning oldini olish uchun xavfsiz
harakatlanish amaliyotlarini qoʻllash ham talab qilinadi. Tom yopish ishlari nafaqat tom
yopish, balki quyidagi ishlarni ham oʻz ichiga oladi.
[Yane fukikae koji] (qayta tom yopish ishlari) Mavjud tom yopish materiallari va
brezentlarni olib tashlash va ularni yangi tom yopish materiallari bilan almashtirish.

66

[Yane kasanebuki koji] (ustma-ust tom yopishishi) Mavjud tomning ustiga yangi tom yopish
materiallari yopish.
[Shikkui hoshu koji] (Yaponcha gips bilan
Yapon gips bilan taʼmirlashtaʼmirlash ishlari) Shikkui (yapon gipsi) deb

ishlarinomlangan material tom yopish uchun
ishlatiladigan tuproqning ochiq joylarini himoya qilishuchun ishlatiladi. Yapon gipslari toʻfonlar yoki kuchliTaʼmirlashga muhtoj novalaryomgʻirlar tufayli yorilib ketganda yoki qulab
tushganda, tomdan chakka oʻtishi, binoga zarar
yetkazishi mumkin. Yapon gipsini taʼmirlash ishlarivaqti-vaqti bilan amalga oshirilishi kerak.
[Amadoi kokan koji] (nova almashtirish ishi) Singan novalarni almashtirish.
[Yane toso koji] (tomdagi boʻyoq ishlari) Tomni boʻyash. Bu mavjud tom yopish
materiallari suv oʻtkazmaslik funksiyasini yoʻqotganda amalga oshiriladi.

3.2.21 Arxitekturaviy metall list ishlari
Kenchiku bankin koji (arxitekturaviy metal listishi) binolar uchun zarur boʻlgan metall listlar
tayyorlash va ularni binolarga oʻrnatish uchun
metall listlarni ishlashni anglatadi. Metall listlar

Bukish jarayoni

odatda ingichka boʻladi. Ular kesish, bukish,shaklga keltirish va birlashtirish orqali qayta ishlanadi. Arxitekturaviy metall list ishlarida
quyidagi ishlar bajariladi.

67

[Yane koji] (tom yopish ishi) Bino tomini yopish
Metall tom

jarayoni yane wo fuku deb ataladi. Har xil turdagi
tom yopish materiallari mavjud, shu jumladan
kawara, lekin tom yopish ishlari, xususan,
arxitekturaviy metal list ishchilari orqali amalga
oshiriladi. Bundan tashqari, binoni tomidan
tushadigan yomgʻirdan himoya qilish uchun yomgʻir suvini muntazam ravishda drenajlash
kerak. Bu amajimai (yomgʻirdan himoya qilish) deb ataladi. Yomgʻirdan himoya qilish uchun
zarur boʻlgan asbob-uskunalarni ishlab chiqarish va oʻrnatish ham arxitekturaviy metal list
ishining bir qismidir.
[Duct koji] (kanal ishi) Havo oʻtkazuvchi quvurlar kanallar deb ataladi. Havo yoʻllari deb
ham ataladigan kanallarga yongʻin sodir boʻlganda
tutunni tashqariga olib chiqadigan tutun chiqarish
kanallari, sovuq, issiq va toza tashqi havoni
ichkariga olib boradigan konditsioner kanallari va
asbob-uskuna xonalarida, elektr xonalari va

Xususiy energiya ishlab chiqarish
uskunalari uchun chiqarish kanallari

hojatxonalarda hosil boʻlgan issiqlik va hidlarni
tashqariga chiqaradigan chiqindi kanallari kiradi. Kanal ishlarida metall listlar oʻrnatish
joyiga moslab qayta ishlanadi va montaj ishlari amalga oshiriladi.
[Gaiheki koji] (tashqi devor ishlari) Binolarning tashqi devorlarini qurish uchun devor
panellari va gofrirovka qilingan listlar kabi devor materiallari ishlatiladi.
[Kanban/kanamono] (belgi panellari/apparat) Arxitekturaviy metal list ishlari, shuningdek,
turli joylarda ishlatiladigan belgi panellar va apparat vositalarini qayta ishlash va oʻrnatishnioʻz ichiga oladi. Koʻrinadigan joylarda ishlatiladigan apparatlar nafaqat aniq, balki chiroyliboʻlishi kerak.
683.2.22 Plitka terish ishlari
Plitka bari koji (plitka yotqizish ishi) devor va polga plitkalarni oʻrnatish jarayonidir. Binoga
plitka qoʻyish unga chiroyli tashqi koʻrinish berishi mumkin. Plitkalar, shuningdek, binoni
himoya qilish va uning pishiqligini oshirish uchun xizmat qiladi. Binodan qulab tushgan
plitkalar halokatli baxtsiz hodisalarga olib
kelishi mumkin, shuning uchun oʻrnatishbilimlari va koʻnikmalari nafaqat plitkalarni
chiroyli pardozlash uchun, balki ularni qulab
tushishiga yoʻl qoʻymaslik uchun ham talab
qilinadi.

Plitka terish ishlari

Plitka qoʻyish ishlari koʻpincha boshqa ish
toifalarini oʻz ichiga oladi. Suv taʼminoti va drenaj tizimlarini va oʻrnatilgan elektr jihozlariatrofida plitka yotqizish ishlari quvur yoʻli va elektr liniyalarini hisobga olishi kerak. Misol
uchun, quvur chiqish joylarini hisobga olmagan holda plitka terilgan boʻlsa, keyingi quvur
ishlarini bajarib boʻlmaydi. Bunga qoʻshimcha ravishda, teshiklar atrofida romli toriai (turli
tuzilmalar birlashadigan chiziq) va boshqalarni hisobga olish kerak.

3.2.23 Ichki pardoz ishlari
Binoning ichki ishlariga naiso shiage koji (ichki
pardozlash ishlari) deyiladi. Ichki bezatish ishlari
quyidagi ish turlarini oʻz ichiga oladi.
[Kosei shitaji koji] (poʻlat shpilkali karkas ishlari)
LGS ( Light Gauge Steel yoki Light Gauge Stud) deb

Poʻlat shpilkali karkas ishlari

nomlangan materiallardan foydalangan holda devor
va shiftlar uchun karkas ishlari. Ushbu karkas qurilishi keiten koji deb ham ataladi. LGS
69baʼzan shpilkalar deb ataladi.
[Board hari] (gipsokarton yopish) Gips kartonpoʻlat shpilkali karkas ustiga yopiladi. Gipsokartalar
ustiga devor qogʻozi osilganda gipskartonlar
orasidagi ariqchalar sezilmasligi uchun ariqchalar

Gipsokarton yopish

shpaklyovka bilan tekislanadi.
[Cloth bari] (devor qogʻozi) Osilgan devor qogʻozi, devor pardozlash materiali,
gipsokarton asosiga.
[Toso shiage] (boʻyoq bilan pardozlash) Oboi oʻrniga pardozlash uchun boʻyoq
ishlatiladi.
[Yuka shiage] (polni pardozlash) Polga plitka, gilam, tatami va hokazolarni yotqizish ish.
[Parda koji] (parda ishi) Pardalar yasash va ularni osib qoʻyish uchun matoni kesish va
tikish ishlari. Bunga sahnalarda va boshqa joylarda ishlatiladigan pardalar (katta pardalar)tayyorlash ham kiradi.
[Yuka shiage (enka vinil kafel)] (polni pardozlash (vinilxlorid plitka)) Pol shakliga moskeladigan materiallarni qayta ishlash.

Poldagi PVX plitka qoplamasi

3.2.24. Ichki yuza ishlari
3.2.23-bandda tavsiflangan binolarning ichki pardozlash ishlari, poʻlat shpilkali karkas va
gispokarton yopishdan tashqari, hyoso koji (sirt ishi) deb ataladi. Bu asosan devorlar,
70

shiftlar va pollarni pardozlash uchun moʻljallangan. Foydalaniladigan materiallarga qarab,turli xil pardozlash usullari mavjud.
[Kabe shiage (devor qogʻozi)] (devor bezaklari (devor qogʻozi)) Gips kartonlari ustiga
yopishtirilgan devor qogʻozi. Gipsokartonlar orasidagi tutashuv chiziqlari shpaklyovka bilan
toʻldiriladi va devor qogʻozi notekis koʻrinmasligi uchun tekislanadi.

Oboyli pardozlash[Tenjo shiage (devor qogʻozi)] (shiftni pardozlash (devor qogʻozi) Ish har doim
yuqoriga qaragan holda bajarilishi kerak va devor qogʻozini bukmasdan tekis yoyish va
yopishtirish mahorat talab qiladi.

Shiftni oboy bilan bezash713.2.25 Fitting ishlari
Binolarda koʻplab ochiqliklar mavjud. Tategu (garnitura) - binolardagi ochiqliklarga moskeladigan eshiklar, derazalar, fusuma (surma eshiklar), shoji (qogʻozli surma eshiklar) va
boshqalar va ularni biriktirish uchun
ishlatiladigan ramkalar. Garnitura yogʻoch,ramka va boshqa alyuminiy, plastmassa,poʻlat va zanglamaydigan poʻlatdan
yasalgan garniturani oʻz ichiga oladi.
Fitting ishi

Tategu koji (garnitura ishi) - zavodda
ishlab chiqarilgan garnituralarni obyektga oʻrnatish. Garnitura ishlari zulfinni oʻrnatish va
avtomatik eshiklarni oʻrnatishni oʻz ichiga oladi.

3.2.26 Rom oʻrnatish ishlari
Garnitura ishlaridan metall armaturalarni oʻrnatish ramkani koji (ramka oʻrnatish ishlari)deb ataladi. Bu nafaqat derazalar uchun alyuminiy romlarni, balki hammom eshiklari,ekranlar, parda devorlari va boshqalar kabi metall jihozlarni oʻrnatishni ham oʻz ichiga oladi.
Kondominiumni taʻmirlashda koʻplab alyuminiy ramkalar almashtiriladi. Bunday hollarda,
agar romli karkaslar ham almashtirilsa, duradgorlik, suvoq va boʻyoq ishlari talab qilinadi,
bu esa loyihani qimmat va koʻp vaqt talab qiladigan qiladi. Cover koho (ustiga oʻrnatish
usuli) bu muammoni hal qiladi. Ustiga oʻrnatish usulida eski ramka olib tashlanmaydi, balki
uning oʻrniga yangi ramka eskisini ustidan oʻrnatiladi.

72

3.2.27 Poliuretan sochma koʻpikli izolyatsiyalash ishlari
Qattiq poliuretan koʻpik issiqlik izolyatsiyasi xususiyatlariga egaligi tufayli qurilishizolyatori sifatida ishlatiladi.

Fukitsuke uretan

dannetsu koji (poliuretan purkagichli koʻpikli
izolyatsiyalash ishi) qattiq poliuretan ko'pikli
suyuqlikni toʻgʻridan-toʻgʻri ramkaga va
hokazolarga maxsus purkagich yordamida

Poliuretan sochma koʻpikli
izolyatsiyalash ishlari

purkash ishidir. Qurilishning bu usuli boʻshliqsiz
izolyatsiya qatlami taʼminlaydi.
Fukitsuke uretan dannetsu koji-yo genʼeki (qattiq
poliuretan koʻpikli suyuqlik) poliol komponenti va
poliizosiyanat komponentidan iborat va poliol
komponenti katalizatorlar, koʻpikli moddalar va
Ish bajarilgandan keyingi yuza holatikoʻpikni regulyatorlar kabi qoʻshimchalar bilanaralashtiriladi.
Agar beton yuzasi chang yoki yogʻ bilan ifloslangan boʻlsa, yopishtiruvchi xususiyati
buziladi va koʻpikning koʻchib tushishiga olib keladi, shuning uchun sepiladigan sirt yaxshi
tozalanishi kerak.
Boshlashdan oldin, koʻpik zichligini tekshirish uchun har tomondan taxminan 450 mm
boʻlgan kvadrat taxta ustiga sepiladi. Qurilish jarayonida qalinligi poliuretan koʻpik qalinliginioʻlchagich asbobi yordamida 4 ~ 5 m oraliqda tekshiriladi.

3.2.28 Gidroizolyatsiya ishlari
Yomgʻir va qor suvlarining binoning ichki qismiga kirib kelishiga yoʻl qoʻymaslik uchun
qilingan ishlar bosui koji (gidroizolyatsiya) deb ataladi. Foydalabiladigan materiallarga73qarab, gidroizolyatsiya ishlarini beshta asosiy turga boʻlish mumkin.
[Uretan bosui koji] (poliuretan bilan gidroizolyatsiyalash ishlari) Sirtga suyuq
gidroizolyatsiya materialini qoʻllash orqali gidroizolyatsiya qilish usuli. Bu usul murakkab
shakllarga ega bolgan joylarni suv oʻtkazmaydigan qilishi mumkin. Terassalar, balkonlar va
tomlarni gidroizolyatsiya qilish uchun, shuningdek, suv oqadigan joylarni taʼmirlash uchunqoʻl keladi.
[FRP bosui koji] (FRP gidroizolyatsiya ishi) Shisha tolali toʻshamalar yotqiziladigan va
toʻshamalar ustiga poliester qatroni qoʻllaniladigan usul. Bu usul pishiqlikni taʼminlaydi va
tez quriydi.
[Sheet bosui koji] (choyshabni gidroizolyatsiya qilish ishi) Sintetik kauchuk yoki
sintetik qatron listlari yopishtiruvchi modda
yordamida yopishtiriladigan usul. Bu usul bir
vaqtning oʻzida katta sirtlarni qoplashi mumkin.
[Asfalt bosui koji] (asfalt bilan
gidroizolyatsiyalash) Asfalt bilan ivitilgan sintetik

Asfalt toʻshamali gidroizolyatsiya

tolali mato boʻlagi asos yuzasiga yopishtiriladiganusul. Asos sirt va list oʻrtasidagi yopishqoqlikni yaxshilash uchun listni yopishtirishdan oldin
asos yuzaga suyuq asfalt surtiladi.
[Sealing bosui koji] (zichlamali gidroizolyatsiya
ishi) elementlar orasidagi tutash chiziqni suv
oʻtkazmaydigan qilish uchun qoʻllaniladigan usul.
Germetiklash moddasi bilan toʻldirishdan oldin
Zichlamali gidroizolyatsiya ishlaritutash chiziqlarga gruntlash moddasi surtiladi.

743.2.29 Tosh terish ishlari
Ishi koji (tosh terish ishi) - bu dunyoning turli burchaklaridan toshlarni qayta ishlash va
kerak boʻlgan joylarda ularni oʻrnatish. Tosh bilan ishlaydigan hunarmandlar ishiku(toshkorlar) deb ataladi va ishiku-san deb ataladi. Tosh ishi binoning tuzilishi bilan bogliq
emas, lekin u binoga hashamat berishi mumkin. Bu
ish xatolarga yoʻl qoʻyishga ruxsat bermaydi, chunki
ishlov berish jarayonida tosh yorilib yoki sinib ketsa,
uni endi ishlatib boʻlmaydi. Bundan tashqari, turli
shakllardagi tasodifiy toshlardan foydalangan holda
Spa inshootlari uchun vanna

chiroyli yulka qoplamasini yaratish uchun koʻp yillik

qurilishi

tajriba talab etiladi.
Foydalaniladigan toshlarga nafaqat dayiseki (marmar) va mikageishi (granit) kabi tabiiy
toshlar, balki toshlar va beton bloklarga oʻxshash giseki (taqlidiy toshlar) ham kiradi.

Bloklarni terish ishlari

Yotqiziladigan yoʻlka
toshlarini qayta ishlash

3.2.30 Elektr ishlari
Elektr ishi koʻplab odamlarning hayotini qoʻllab-quvvatlaydigan muhim ishdir. Qurilishda
elektr ishlarining koʻp turlari mavjud. Yuqori kuchlanish bilan bogʻliq qurilish ishlari juda
xavflidir. Toʻgʻri bilim va ishni ehtiyotkorlik bilan va toʻgʻri bajarish uchun koʻnikmalarboʻlmasa, bu yongʻin va boshqa ofatlarga olib kelishi mumkin. Shuning uchun, faqat
malakali denki kojishi (elektrik) tomonidan bajarilishi mumkin boʻlgan juda koʻp vazifalar75

mavjud. Elektrchi sertifikatining ikki turi mavjud: I va II sinf. Katta binolar va fabrikalarda
yetarli darajada elektr ishlarini bajarish uchun I sinf sertifikati talab qilinadi. Elektr ishlarini
ikkita asosiy toifaga boʻlish mumkin, ular odatda gaisen koji (tashqi liniya ishi) va naisen koji
(ichki liniya ishi) deb ataladi.
[Gaisen koji] (tashqi liniya ish) Binoni elektr
energiyasi bilan taʻminlash uchun elektr simlarini
simyogʻochlar va yer ostiga ulash ishi.
Simyogʻochlar yordamida bino ichiga tortiladigan
Yuqoridan oʻtuvchi simlarni

simlar kaku haisen (yuqoridan oʻtuvchi simlar) deb

ulash ishlariataladi. Chichu haisen (yer osti simlari) - kabellar
yer ostiga koʻmilgan konstruksiyalar orqali oʻtkazilib, bino ichiga tortiladi.
[Naisen koji] (ichki chiziqli ish) Binoda elektr energiyasidan foydalanishni yoqish ishlari.
Tipik qurilish loyihalari quyidagilarni oʻz ichiga oladi.
- Tok urishi va elektr oqishini oldini olish uchun yerga ulash ishlari- podstansiyalarni oʻrnatish- Energiya uskunalarini oʻrnatish- Elektr energiyasini saqlash moslamalarinioʻrnatish- Energiya ishlab chiqarish uskunalarini oʻrnatish

Taqsimlash qutisini oʻrnatish- Tarqatish shitlarini oʻrnatish- Isitish va sovutish uskunalarini quvvat bilan taʼminlash- Elektr yoritish uskunalarini oʻrnatish- Simlarni ulash va kalitlarni, rozetkalarni va boshqalarni oʻrnatish.

76

3.2.31 Telekommunikatsiya ishlari
Elektr ishlari orasida telefon, televizor va Internet kabi telekommunikatsiya uskunalaribilan bogʻliq ishlar denki tsushin koji (telekommunikatsiya ishi) deb ataladi. Axborotni
uzatishning ikkita usuli mavjud: kabellardan foydalangan holda simli uzatish usullari va
radio toʻlqinlardan foydalangan holda simsiz usullar. Kabellar mis simlar ishlatiladiganmetall kabellarga va optik tolalar ishlatiladigan optik kabellarga boʻlinadi.
Telekommunikatsiya ishi hayot uchun muhim infratuzilma bilan bogʻliq boʻlganligi sababli,toʻgʻri bilim va koʻnikmalarning yetishmasligi
tarmoqning katta nosozliklariga olib kelishi mumkin.
Shuning uchun, faqat malakali koji tanninsha(oʻrnatish boʻyicha mutaxassis) yoki denki tsushin
Optik tolali kabel bilan ishlashshunin gijutsusha (bosh telekommunikatsiya

muhandisi) tomonidan bajarilishi mumkin boʻgan baʼzi qurilish loyihalari mavjud. Odatdagi
va tanish telekommunikatsiya vositalariga quyidagilar kiradi.
[Yusen setsubi] (simli qurilmalar) Simyogʻochlar, yuqoridan oʻtuvchi kabellar va yer osti
kabellari, optik tolali kabellar, kabel predoxrantellari, telefon uskunalari, PBX (telefon
kommutatori) va boshqalar.
[Musen setsubi] (simsiz uskunalar) Simsiz uskunalar, antennalar va boshqalar.
[Tsushin doboku setsubi] (telekommunikatsiya qurilish muhandislik ishi) Quvurlar,
kabel tunnellari, kuzatuv tuynuklari va boshqalar.
[Kokan denso setsubi] (kommutatsiya va uzatish uskunalari) Abonent kommutatsiya
tizimi, releli kommutatsiya tizimi, uzatish uskunalari va boshqalar.
[Tsushin denryoku setsubi] (aloqa quvvat uskunalari) Energiya uskunalari(rektifikatorlar, akkumulyator batareyalari, dvigatellar va boshqalar)773.2.32 Quvurlar bilan ishlash
Bu ish suv, neft, gaz, bug‘ va hokazolarni metall quvurlar va boshqalar orqali kerakli
joyga yetkazib berish imkonini beradi. Bunga suv taʼminoti, drenaj, yongʻinni oʻchirish
tizimlari, xona sovutgichlari va konditsionerlar
kiradi. Shunday qilib, quvur ishi xavfsiz va qulay
fuqarolik hayotini qoʻllab-quvvatlaydigan muhim
ishdir.
Asosiy koʻnikmalar quvur materialini kesish

Quvur ishi

(kesish), quvurlarni ulash (birlashtirish) va
quvurlarni yigʻish qobiliyatini oʻz ichiga oladi.

3.2.33 Muzlatish va konditsioner apparati ishi
Muzlatish va konditsioner qurilmalari konditsionerlar va muzlatgichlar kabi
sovutgichlardan foydalanadigan uskunani anglatadi. Muzlatish va konditsioner qurilmalariishi muzlatish va konditsioner apparatlarini, shu jumladan sovutgich modda quvur yoʻllarinioʻrnatishni oʻz ichiga oladi va mis quvurlariga ishlov berish kabi quvur ishi koʻnikmalarini
talab qiladi.
Muzlatish va konditsioner qurilmalarining odatiy misollari quyidagilarni oʻz ichiga oladi.
Muzlatish va konditsioner qurilmalari ishi muzlatish apparatlari, muzlatgichlar, muzlatgichlar,
qadoqlangan va alohida turdagi konditsionerlar, uy havosi kabi muzlatish va konditsioner
uskunalarini, konditsionerlar, tijorat muzlatgichlari va muzlatgichlar, muzlatgich/muzlatgichli
vitrinalar, transport sovutgichlari va boshqalarni qismlarga ajratish, yigʻish, oʻrnatish va
sozlash ishlarini, shuningdek quvurlarni oʻrnatish ishlarini oʻz ichiga oladi.

783.2.34 Suv taʼminoti, drenaj va sanitariya inshootlarini oʻrnatish
Fuqarolar uchun xavfsiz va qulay turmush tarzini ta’minlash maqsadida binolarni
gigiyenik va toza saqlash maqsadida sovuq va issiq
suvdan foydalanadigan ob’yektlar kyuhaisui eisei
setsubi (suv ta’minoti, drenaj va sanitariya inshootlari)deb ataladi va quyidagi ish turlarini o‘z ichiga oladi.

Suv taʼminoti va drenaj
ishlariga misol- suv taʻminoti inshootlarini oʻrnatish- Drenaj va ventilyatsiya inshootlarini oʻrnatish- suv isitgichlarini oʻrnatish- sanitariya-texnik vositalarni oʻrnatish- Gaz uskunalari ishi
[Kyusui setsubi koji] (suv taʼminoti inshootini
oʻrnatish) Nasoslar va suv qabul qiluvchi idishlarnioʻrnatish, shuningdek, suv quvuridan suvni taqsimlash
Issiq suv baki

quvurlari orqali hojatxonalar, oshxonalar va
boshqalarga yetkazib berish uchun quvurlarni tortish ishlari.
[Haisui/tsuki setsubi] (drenaj/ventilyatsiya tiziminioʻrnatish) Hojatxona va oshxonadagi iflos suvni
asosiy kanalizatsiya liniyasiga chiqarish ishi.
[Kyuto setsubi] (suv isitgichi) Suvni isitish va issiq
suv bilan taʼminlash ishi.
Hojatxona[Eisei kigu setsubi koji] (sanitariya uskunalariishi) Hojatxona unitazmari, yuvinish vannalari va boshqalarni oʻrnatish.

79

3.2.35 Issiqlik / sovuqlik izolyatsiyasi ishlari
Bu ish issiq narsalarni sovuqdan saqlashga va sovuq
narsalarning isishdan saqlashga qaratilgan ish. Kanallar va
quvurlarga issiqlik va sovuqlik izolyatsiyasi materiallarni(issiqlikni osonlikcha oʻtkazmaydigan materiallar) oʻrnatish
issiqlik yoʻqotilishini oldini oladi va yoqilgʻi sarfini
kamaytiradi. Bundan tashqari, issiq predmetning yuzasiga
issiqlik izolyatorini oʻrnatish kuyishning oldini oladigan

Quvurlar uchun issiqlik /sovuqlik izolyatsiyasi

xavfsizlik chorasi hisoblanadi. Issiqlik/sovuqlik izolyatsiyasi
ishlari olib boriladigan uskunalar konditsioner va sanitariya texnikasi qurilmalarini oʻz ichiga
oladi.

3.2.36 Pechni oʻrnatish
Ro (pech) - bu turli xil materiallarni yoqish yoki eritish uchun ularni issiqlik bilantaʻminlaydigan uskuna. Chikuro koji (pechni oʻrnatish) - pech qurish va texnik xizmatkoʻrsatish. Odatda pechni oʻrnatish quyidagilarni oʻz ichiga oladi.
[Shokyakuro] (yondiruvchi) maishiy va sanoat chiqindilarini yoqish uchun ishlatiladi.
[Cupola] Temir eritish uchun pech. Temir koksning yonishi natijasida hosil boʻlgan issiqliktaʼsirida eritiladi. Quyma uchun eritilgan temir ishlatiladi.
[Shodonro] (tavlanadigan pech) Metall materiallarning xossalarini bir xil qilish uchun
ishlatiladigan oʻchoq.
[Dasshuro] (deodorizatsiya pechi) Yomon hidli chiqindi gazining hidini yoʻqotish uchun
ishlatiladigan pech. Hidlar hid komponentlarining oksidlanish reaktsiyalari orqali yoʻqqilinadi.
[Alumi yokairo] (alyuminiy eritish pechi) Mahsulotlar tayyorlash uchun alyuminiy80qoldiqlari va quymalarini eritish uchun ishlatiladigan pech. Bu eritilgan alyuminiy deb
ataladi.
[Biomassali qozon] Qazilma yoqilgʻi oʻrniga yoqilgʻi sifatida zavoddan chiqqan yogʻochchiqitlar, qurilish chiqindilari va boshqa materiallardan foydalanadigan qozon. Yonish
jarayonidagi issiqlik suvni isitish uchun ishlatiladi. Bundan tashqari, u elektr energiyasini
ishlab chiqarish uchun turbinani aylantirish uchun bugʻdan foydalanadigan tizim bilan
birgalikda ishlatiladi.
[Denkiro] (elektr pech) Temir kabi metallarni eritish uchun ishlatiladigan pech. U
elektromagnit induksiya natijasida paydo boʻladigan uyurma oqim tomonidan ishlab
chiqarilgan issiqlikdan foydalanadi.

3.2.37 Yongʻinga qarshi uskunalarni oʻrnatish
Ushbu uskuna yongʻin yoki boshqa ofatlar yuz
Yongʻinga qarshi uskunalarni

berganda binolarga, odamlarga va mulkkaoʻrnatishyetkazilgan zararni minimallashtirish uchun zarurboʻlib, "Yongʻin xizmati toʻgʻrisida" gi qonunga
muvofiq oʻrnatilishi va texnik xizmat koʻrsatilishi
kerak. Yongʻin oʻchirish uskunalarini oʻrnatishshobo no yo ni kyosuru setsubi (yongʻin oʻchirish uchun ishlatiladigan asbob-uskunalar)quyidagilarni oʻz ichiga oladi: yongʻinlarni oʻchirish,
signallarni yuborish va evakuatsiyani osonlashtirish
vositalari; shobo yosui (oʻt oʻchirish uchun suv) ; va
shoka katsudojo hitsuyo na shisetsu (yongʻinoʻchirish uchun zarur boʻlgan vositalar), masalan,Favqulodda radioaloqa uskunalari va kuzatuv
kameralaritutun chiqarish tizimlari va favqulodda chiqish
81

joylari. Yongʻin xavfsizligi toʻgʻrisidagi qonun bilan belgilangan yongʻinni oʻchirish uchun
foydalaniladigan vositalar quyidagilarni oʻz ichiga oladi.
[Shoka setsubi] (yongʻin oʻchirish uskunasi) Bino aholisiga yongʻinni oʻchirishga imkon
beruvchi asbob-uskunalar (masalan, koridorlarda oʻrnatilgan), purkagichlar va boshqalar.
[Keiho setsubi] (signal uskunasi) Tutun va issiqlikni avtomatik ravishda aniqlaydigansignalizatsiya uskunasi, favqulodda qoʻngʻiroqlar va favqulodda eshittirishlar qurilmalari.
[Hinan setsubi] (evakuatsiya uskunalari) Yongʻin sodir boʻlganda evakuatsiya qilishuchun ishlatiladigan vositalar. Evakuatsiya traplari va narvonlari oʻrnatiladi.

3.2.38 Buzish ishlari
Eskirish yoki boshqa sabablarga koʻra binolar va inshootlar oxir-oqibat qayta qurish yoki
buzib tashlashni talab qiladi. Kaitai koji (buzish ishi) - bino yoki inshootni buzish jarayoni.
Buzish ishlari nafaqat yer ustidagi koʻrinadigan qismlarni, balki yer osti karkasni buzishni
ham oʻz ichiga oladi. Aholi zich joylashgan yoki gavjum joylarda buzish ishlari tebranish,
shovqin va qulab tushadigan buzilish materiallariga ehtiyotkorlik bilan eʼtibor berishni talab
qiladi. Sogʻliq uchun zararli boʻlgan asbest binolarda ishlatilishi mumkinligi sababli, buzish
paytida asbestning atrofga uchib ketishi yoki ishchilar va boshqalar tomonidan nafas
olishiga yoʻl qoʻymaslik choralarini koʻrish uchun oldindan tekshiruv oʻtkaziladi. Demontaj
qilingan chiqindi material kaitai gara (buzish chiqindilari) deb ataladi. Buzish chiqindilari
beton, poʻlat va boshqalarga ajratiladi va utilizatsiya qilinadi. Asbest va boshqa zararlimateriallar maxsus choralarni talab qiladi.

82Buzish ishlari

Buzish chiqindilari

3.3 Qurilish ishlari uchun talab qilinadigan malakalar
Qurilish ishlarida baʼzi vazifalar litsenziyani talab qiladi, baʼzilari esa kasbiy taʼlim kurslari
yoki maxsus taʼlimdan oʻtmasdan bajarilishi mumkin emas.

3.3.1 Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi toʻgʻrisidagi qonunga
muvofiq malaka turlari“Sanoat xavfsizligi va sog‘liq muhofazasi to‘g‘risida”gi qonunga muvofiq malakalarninguch turi mavjud: kokka menkyo ga hakko sareru kokka shikaku (milliy litsenziya beriladiganmilliy malaka), gino koshu (kasbiy taʼlim kursi) va tokubetsu kyoiku (maxsus ta’lim). Kasbiytaʼlim kurslari tegishli prefekturaning mehnat byurolarida roʻyxatdan oʻtgan tashkilotlar
tomonidan oʻtkaziladi. Kasbiy taʼlim kursiini tamomlagandan va ko‘nikmalarga egabo‘lgandan soʻng, rodo anzen eiseiho niyoru gino koshu shuryosho (Sanoat xavfsizligi va
sog‘liq muhofazasi to‘g‘risidagi qonunga muvofiq kasbiy taʼlim kursini tamomlaganlik
guvohnomasi beriladi. Sanoat xavfsizligi va sogʻliq muhofazasi toʻgʻrisidagi qonundakoʻrsatilgan ishlar uchun bunday ishlarni bajaruvchi ishchilarga rahbarlik qilish uchun ish
joyida sagyo shuninsha (ishlab chiqarish boshligʻi) tayinlanishi kerak. Shuningdek, Sanoat
xavfsizligi va sogʻliq muhofazasi toʻgʻrisidagi qonunda "Xodimni Sogʻliqni saqlash, Mehnat
va farovonlik vazirligining buyrugʻi bilan belgilangan xavfli yoki zararli ishlarga tayinlashdan
oldin, ish beruvchi ushbu ishchini xavfsizlik yoki sog'liqni saqlash boʻyicha oʻqitishi kerak,
83chunki u ishlar Sogʻliqni saqlash, mehnat va farovonlik vazirligining buyrugʻiga binoan
bunday ishlarga taalluqlidir. (59-moddaning 3-bandi). Bu taʼlim tokubetsu kyoiku (maxsus
taʼlim) deb ataladi. Taʼlim olishning ikki yoʻli mavjud: kompaniyadan tashqarida yoki
kompaniya ichida.

3.3.2 Malakalar roʻyxati va boshqalar. Sanoat xavfsizligi va sogʻliq
muhofazasi toʻgʻrisidagi qonunga muvofiq(1) Kranlar va boshqalar.
Kran, machtali kran, koʻchma kran, qurilish lifti yoki stropovka uskunalari bilan ishlashuchun har bir yuk koʻtarish quvvati turi uchun litsenziya, kasbiy taʼlim kursini tugatish yoki
maxsus taʼlimni tugatish talab qilinadi.

Ishlab chiqarish boshligʻi va

Vazifalar

Malaka (taʼlim) talablari

Nizomlar/moddalar

ishchi(lar)Yuk koʻtarish quvvati 5 tonna va undan
ortiq boʻlgan kranlar va machtali kranlarni
ishlatish

Litsenziya (kran va machtali kranoperatori, kranlar bilan ishlashga
ruxsat berilgan mashina turini
cheklovchi operator litsenziyasi)

Yuk koʻtarish quvvati 5 tonna yoki undan

Litsenziya (kran va machtali kran

Mehnat muhofazasi va
texnik xavfsizlik haqidagi
qonun tartibi 20(6)(8)
Kranlar uchun xavfsizlik
qoidalari 22,108
Mehnat muhofazasi va
texnik xavfsizlik haqidagi

Kran va machtali kranortiq boʻlgan va yerda ishlaydigan tizim va operatori)

operatorlari

operator koʻchirilgan yuk bilan birga

yoki kasbiy taʼlim kursini

harakat qiladi.

tamomlagan shaxs

1. Yuk koʻtarish quvvati 5 tonnadan kam

Litsenziya (kran va machtali kran

Mehnat muhofazasi vaboʻlgan kranlar va machtali kranlarni

operatori)

texnika xavfsizligi buyrugʻiishlatish

Kasbiy taʼlim kursini tamomlagan

36(15)(17)

2. Yuk koʻtarish quvvati 5 tonna va undanshaxslar

Kranlar uchun xavfsizlik

ortiq boʻlgan telferni boshqarish.

Maxsus taʼlimni oʻtagan shaxslar

qoidalari 21,107

Ishlab chiqarish boshligʻi va

Vazifalar

Malaka (taʼlim) talablari

qonun tartibi 20 (6)Kranlar uchun xavfsizlik
qoidalari 22

Nizomlar/moddalar

ishchi(lar)Mehnat muhofazasi va
Yuk koʻtarish quvvati 5 tonna va undan
ortiq boʻlgan mobil kranlarni ishlatish

texnik xavfsizlik haqidagi
Litsenziya (mobil kran operatori)

qonun tartibi 20 (7)Kranlar uchun xavfsizlik

Mobil kran operatori

qoidalari 68
Yuk koʻtarish quvvati 1 tonna yoki undan

Litsenziya (mobil kran operatori)

Mehnat muhofazasi va

ortiq, lekin 5 tonnadan kam boʻlgan mobil

yoki kasbiy taʼlim kursini

texnik xavfsizlik haqidagi

kranlarni ishlatishtamomlagan shaxs

qonun tartibi 20 (7)84Kranlar uchun xavfsizlik
qoidalari 68

Litsenziya (mobil kran operatori)
Yuk koʻtarish quvvati 1 tonnadan kam

Kasbiy taʼlim kursini tamomlaganboʻlgan mobil kranlarni ishlatish

shaxslarMaxsus taʼlimni oʻtagan shaxslar

Mehnat muhofazasi va
texnika xavfsizligi buyrugʻi
36(16)
Kranlar uchun xavfsizlik
qoidalari 67
Mehnat muhofazasi va
texnika xavfsizligi buyrugʻi

Qurilish liftining operatori

Qurilish liftlarini boshqarish

Maxsus taʼlimni oʻtagan shaxslar

36(18)
Kranlar uchun xavfsizlik
qoidalari 183

1 tonna va undan ortiq yuk koʻtarish

Mehnat muhofazasi va

moslamalarini yoki yuk koʻtarish quvvati 1
tonna va undan ortiq boʻlgan kranlarni,koʻchma kranlarni yoki machtali kranlarni
Slinger

Kasbiy taʼlim kursini tamomlagan
shaxslartexnik xavfsizlik haqidagi
qonun tartibi 20 (16)
Kranlar uchun xavfsizlik

stropovka qilishqoidalari 221

1 tonnadan kam yuk koʻtarish

Mehnat muhofazasi va

moslamalarini yoki yuk koʻtarish quvvati 1

texnika xavfsizligi buyrugʻi

tonnadan kam boʻlgan kranlarni, koʻchma

Maxsus taʼlimni oʻtagan shaxslar

36(19)

kranlarni yoki machtali kranlarni stropovka

Kranlar uchun xavfsizlik

qilishqoidalari 222(2) Gondola
Uni boshqarish uchun maxsus talimni tugatish kerak, koʻp qavatli binolarning tashqi
qismini taʼmirlash, derazalarni yuvish va boshqalar uchun gondollar ishlatiladi.

Ishlab chiqarish boshligʻi

Vazifalar

Malaka (taʼlim) talablari

Nizomlar/moddalar

va ishchi(lar)Mehnat muhofazasi

Gondola operatori

Maxsus taʼlimni oʻtagan

Gondolani boshqarish

shaxslarva texnika xavfsizligi
buyrugʻi 36(20)Gondolalar uchun
xavfsizlik qoidalari 12(3) Qurilish mashinalari va boshqalar.
Quyidagi jadvalda keltirilgan qurilish mashinalarini boshqarish yoki ular bilan ishlash

85

uchun maxsus taʼlimni tugatish talab qilinadi. Avtomobil tipidagi qurilish mashinalari - bu
quvvat yordamida oʻzini harakatga keltira oladigan qurilish mashinalari. Buldozerlar, elektr
belkuraklar, kovshli gʻildirakli ekskavatorlar va beton nasosli yuk mashinalari kabi ogʻirmashinalar avtomobil tipidagi qurilish mashinasidir.

Ishlab chiqarish boshligʻi

Vazifalar

Malaka (taʼlim) talablari

va ishchi(lar)arMehnatMashinaningogʻirligi

Kasbiy taʼlim kursini

Avtomobil tipidagi qurilish

3t yoki undan

Belgilanmagan joyga oʻz-oʻzidan

mashinalariogʻirroqharakatlanish imkoniyatiga ega

Operator (tekislash,tashish, yuklash, qazish
uchun)

Nizomlar/moddal

tamomlagan shaxslar

ogʻirligi

Maxsus taʼlimni oʻtagan
shaxslar3t dan kam

haqidagi qonun

Mehnatboshqarish xizmatlari. Biroq, bu
avtoyoʻlda haydashni istisno qiladi.

texnik xavfsizlik

tartibi 20 (12)boʻlgan transport vositalarini
Mashinaning

muhofazasi va

muhofazasi va
texnika
xavfsizligi
buyrugʻi 36(9)MehnatMashinaningogʻirligi
Avtomobil tipidagi qurilishmashinalari

3t yoki undan

Belgilanmagan joyga oʻz-oʻzidanogʻirroqharakatlanish imkoniyatiga ega

tamomlagan shaxslar

Mashinaningogʻirligi

Maxsus taʼlimni oʻtagan
shaxslar3t dan kam

texnik xavfsizlik
haqidagi qonun

Mehnatboshqarish xizmatlari. Biroq, bu
avtoyoʻlda haydashni istisno qiladi.

muhofazasi va

tartibi 20 (12)boʻlgan transport vositalarini

Operator (poydevor
ishlari uchun)

Kasbiy taʼlim kursini

muhofazasi va
texnika
xavfsizligi
buyrugʻi 36(9)MehnatPoydevor qurilishi uchun
Qurilish mashinasi
operatori

Belgilanmagan joylarga oʻz-oʻzidan yura oladigan

Maxsus taʼlimni oʻtagan

quvvat tizimi bilan jihozlangan mashinani boshqarish.

shaxslarmuhofazasi va
texnika
xavfsizligi
buyrugʻi 36(9-2)

Avtomobil tipidagi qurilishmashinalari
Ishchi biriktirma operatori(poydevor qurish uchun)

Quvvat tizimi bilan jihozlangan va belgilanmaganjoylarga oʻzi yura oladigan mashinaning ishchi
biriktirmasini boshqarish(kabinadagi operator oʻrindigʻida ishlash bundan

MehnatMaxsus taʼlimni oʻtagan
shaxslarmustasno)

muhofazasi va
texnika
xavfsizligi
buyrugʻi 36(9-3)
MehnatAvtomobil tipidagi qurilishmashinalariOperator (zichlash uchun)

Rolikli haydash operatsiyalari (yoʻlda haydashdan

Maxsus taʼlimni oʻtagan

tashqari)

shaxslarmuhofazasi va
texnika
xavfsizligi
buyrugʻi 36(10)86MehnatAvtotransport tipidagi

muhofazasi va

qurilish mashinasining
ishchi biriktirmasini

Beton quyish mashinalari ishchi biriktirmasini ishlatish

boshqaruvchi shaxslar

Maxsus taʼlimni oʻtagan

texnikashaxslarxavfsizligi
buyrugʻi 36(beton yotqizish uchun)

Avtomobil tipidagi qurilishmashinalariOperator (buzish uchun)(Buzgichlar, poʻlat(10-2)
MehnatMashinaningogʻirligi

Kasbiy taʼlim kursini

3t yoki undan

Belgilanmagan joyga oʻz-oʻzidanogʻirroqharakatlanish imkoniyatiga ega

tamomlagan shaxslar

mashinalari, beton

Mashinaning

maydalagichlar, buzishogʻirligi

uchun ushlagichlar)

3t dan kam

haqidagi qonun

Mehnatboshqarish xizmatlari. Biroq, bu
avtoyoʻlda haydashni istisno qiladi.

texnik xavfsizlik

tartibi 20 (12)boʻlgan transport vositalarini

qismlarni kesish

muhofazasi va

Maxsus taʼlimni oʻtagan
shaxslarmuhofazasi va
texnika
xavfsizligi
buyrugʻi 36(9)Mehnatmuhofazasi va

Burgʻilash mashinasi
operatori

Burgʻilash mashinalarini boshqarish

Maxsus taʼlimni oʻtagan

texnikashaxslarxavfsizligi
buyrugʻi 36(10-3)
MehnatBalandligi 10 m va undan yuqori boʻlgan ish
platformasida balandlikda ishlash uchun transport

Kasbiy taʼlim kursini

vositasini boshqarish ishi (avtoyoʻlda yurishdan

tamomlagan shaxslar

tashqari)

muhofazasi va
texnik xavfsizlik
haqidagi qonun
tartibi 20 (15)

Avtovishka platformasi

Mehnatoperatori
Balandligi 10 m dan kam boʻlgan ish platformasidabalandlikda ishlash uchun transport vositasini
boshqarish ishi (avtoyoʻlda yurishdan tashqari)muhofazasi va
Maxsus taʼlimni oʻtagan

texnikashaxslarxavfsizligi
buyrugʻi 36(10-5)
MehnatMaksimal yuk koʻtarish qobiliyati 1 tonna yoki undan
ortiq boʻlgan transport vositasini boshqarish ishi
Avtoulovni notekis(avtoyoʻlda yurishdan tashqari)

Kasbiy taʼlim kursini
tamomlagan shaxslar

texnik xavfsizlik
haqidagi qonun
tartibi 20 (14)yerlarda haydash
Operator

muhofazasi va

MehnatMaksimal yuk koʻtarish qobiliyati 1 tonnadan kamboʻlgan transport vositasini boshqarish ishlari(avtoyoʻlda yurishdan tashqari)

Maxsus taʼlimni oʻtagan
shaxslarmuhofazasi va
texnika
xavfsizligi
buyrugʻi 36(5-3)

Temir yoʻllarda
harakatlanuvchi dvigatellitransport vositalari

Odamlarni yoki yuklarni temir yoʻl orqali tashiydigan

Maxsus taʼlimni oʻtagan

devigatelli transport vositasini boshqarish

shaxslar87

Mehnatmuhofazasi va

operatori

texnika
xavfsizligi
buyrugʻi 36(13)

Ishlab chiqarish boshligʻi

Vazifalar

Malaka (taʼlim) talablari

Nizomlar/va ishchi(lar)moddalar
MehnatMaksimal 1 tonna yoki undan ortiq yuk koʻtaruvchi
vilkasimon yukortgichni boshqarish (avtoyoʻlda
yurishdan tashqari)muhofazasi va

Kasbiy taʼlim kursini

texnik xavfsizlik

tamomlagan shaxslar

haqidagi qonun

Vilkasimon yukortgich

tartibi 20 (11)Operator

MehnatMaksimal yuki 1 tonnadan kam boʻlgan vilkasimon

Maxsus taʼlimni oʻtagan

yukortgichni boshqarish (avtoyoʻlda yurishdan tashqari)shaxslarmuhofazasi va
texnika
xavfsizligi
buyrugʻi 36(5)MehnatMaksimal yuki 1 tonna yoki undan ortiq boʻlgan kovshli
yuk ortgich yoki vilkali yuk ortgichni boshqarish ishlari(avtoyoʻlda yurishdan tashqari)muhofazasi va

Kasbiy taʼlim kursini

texnik xavfsizlik

tamomlagan shaxslar

haqidagi qonun
tartibi 20 (13)Kovshli yuklagich
Operator
Maksimal yuki 1 tonnadan kam boʻlgan kovshli yuk
ortgich yoki vilkali yuk ortgichni boshqarish ishlari(avtoyoʻlda yurishdan tashqari)

MehnatMaxsus taʼlimni oʻtagan

muhofazasi va

shaxslartexnika
xavfsizligi
buyrugʻi 36(5-2)(4) Koʻtargich
Yuk koʻtargich - koʻtarish va tushirish, tashish, tortish ishlari va boshqalar uchun
ishlatiladigan mashina. U, shuningdek, chigʻir deb ataladi. Elektr quvvati bilan
boshqariladigan koʻtargichlarni boshqarish uchun maxsus taʼlimni tugatish talab qilinadi.

Ishlab chiqarish

Vazifalar

Malaka (taʼlim)

boshligʻi va ishchi(lar)talablari
Elektr tizimli yuk koʻtargichlar (elektr

Koʻtargich operatori

Nizomlar/moddalar

Mehnatkoʻtargichlar, pnevmatik koʻtargichlar va

Maxsus taʼlimni

muhofazasi va

gondollarga tegishli boshqa koʻtargichlaroʻtagan shaxslar

texnika xavfsizligi

bundan mustasno)buyrugʻi 36(11)88(5) Silliqlash gʻildiragi
Silliqlash gʻildiragi asosan metallarni tekislash va silliqlash mashinasi boʻlib, maydalagich
yoki silliqlash mashinasiga biriktiriladi. Silliqlagichlar va silliqlash mashinalari yordamida
silliqlash ishlari xavflidir, chunki disk shaklidagi silliqlash gʻildiragi yuqori tezlikda aylanadi.
Shuning uchun, silliqlash gʻildiraklarini almashtirish yoki ularning sinovlari bilan bogʻliq ishlarbilan shugʻullanish uchun maxsus taʼlimni tugatish talab qilinadi.

Ishlab chiqarish

Vazifalar

Malaka (taʼlim)

boshligʻi va ishchi(lar)Silliqlash gʻildiragini
almashtirish sinovinioʻtkazish operatori

Nizomlar/moddalar

talablari
MehnatAlmashtirish vaqtida silliqlash gʻildiraklarini

Maxsus taʼlimni

muhofazasi va

almashtirish yoki ularning sinov ishlarioʻtagan shaxslar

texnika xavfsizligi
buyrugʻi 36(1)(6) Payvandlash
Payvandlash - bu materiallarni birlashtirish uchun ularni eritish uchun issiqlikdan
foydalanadigan usul. Tok urishi, yorugʻlikdan koʻzlarga salbiy taʼsir, terining kuyishi,
yonuvchi materiallarning yonishi va portlashi ehtimoli tufayli gazli payvandlash va boshqa
payvandlash ishlari bilan shugʻullanish uchun maxsus talimni tugatish kerak. Bundantashqari, asetilen payvandlash uskunasi yoki kollektor yordamida gazli payvandlash
uskunasi yordamida payvandlashda ishchilarga ishni qanday davom ettirishni koʻrsatuvchi
gaz yosetsu sagyo shuninsha (gazni payvandlash boʻyicha ishlab chiqarish boshligʻi)boʻlishi shart. Nazoratchi sifatida tayinlanish uchun litsenziya talab qilinadi.
Ishlab chiqarish

Vazifalar

Malaka (taʼlim)

boshligʻi va ishchi(lar)Gazli payvandlashboʻyicha ishlab
chiqarish boshligʻi

Nizomlar/moddalar

talablari

MehnatAsetilenli payvandlash uskunalari yoki
kollektor yordamida gazli payvandlash
uskunalari yordamida metallarni
payvandlash, kesish va isitish

89

muhofazasi va
Litsenziya

texnika
xavfsizligi
buyrugʻi 314,316

Yonuvchan gaz va kislorod yordamida
Gazli payvandchi

metallarni payvandlash, kesish yoki
isitishKasbiy taʼlim
kursinitamomlagan
shaxslar

Mehnatmuhofazasi va
texnik xavfsizlik
haqidagi qonun
tartibi 20 (10)MehnatElektr yoyli
payvandchi

Elektr yoyli payvandlash mashinalariyordamida metallarni payvandlash,kesish va hokazo.

Maxsus taʼlimnioʻtagan shaxslar

muhofazasi va
texnika
xavfsizligi
buyrugʻi 36(3)(7) Elektr
Quyidagi jadvaldagi Juden denro (tok mavjud zanjir sxemasi) yoqilgan va tegilsa elektr
toki urishiga olib kelishi mumkin boʻlgan ochiq elektr zanjiri koʻrsatilgan. Tok urishi xavfi
tufayli, tok mavjud zanjirlarni oʻz ichiga olgan qurilish ishlari bilan shugʻullanish uchun
maxsus taʼlimni tugatish kerak.

Ishlab chiqarish

Vazifalar

Malaka (taʼlim)

boshligʻi va ishchi(lar)Elektrchi(Yuqori yoki past
kuchlanish)

Nizomlar/moddalar

talablari

MehnatTok mavjud zanjirlarni yoki ularning
tayanchlarini yotqizish, tekshirish,

Maxsus taʼlimnitaʼmirlash va ishlatish, shuningdek ochiq

oʻtagan shaxslar

tokli qismlar bor kommutatorlarni ishlatish

muhofazasi va
texnika
xavfsizligi
buyrugʻi 36(4)(8) Portlatish va karer qazish
Happa (portlatish) - bu toshda teshik ochish, uning ichiga portlovchi moddalar qoʻyish va
uni portlatish jarayoni. Karyer va qurilish maydonchalarida portlatish ishlarini bajarish uchun
portlatish operatorining litsenziyasi talab qilinadi. Bundan tashqari, karyer qazish uchun 2 myoki undan ortiq balandlikda qazish ishlarini bajarish uchun kasbiy taʼlim kursini tugatish
kerak.

Ishlab chiqarish

Vazifalar

Malaka (taʼlim)

90

Nizomlar/moddalar

boshligʻi va ishchi(lar)talablari

Mehnatmuhofazasi va
texnik xavfsizlik
Portlatish ishlari (burgʻilash, berish,
Portlatish operatori

simlarni ulash, oʻt yoqish va notoʻgʻri
yoqilgan va qoldiq poroxni tekshirish va
hokazolar)

Litsenziya(portlatish
operatori)

haqidagi qonun
tartibi 20(1),Mehnatmuhofazasi va
texnika
xavfsizligi 318buyrugʻi
MehnatKaryer qazishboʻyicha ishlab
chiqarish boshligʻi

Qazish yuzasining balandligi 2 m yoki

Kasbiy taʼlim

muhofazasi va

undan ortiq boʻlgan toshlarni Karyer

kursinitexnikaqazish boʻyicha qonunning 2-moddasida

tamomlagan

xavfsizligi

belgilangan qazish ishlari.

shaxslarbuyrugʻi403 404(9) Kislorod tanqisligi ishi
Quvurlarda, yer osti oʻtish yoʻllarida, kanalizatsiya va tunnellarda anoksiya (kislorod
tanqisligi) va sulfid bilan zaharlanish xavfi mavjud. Anoksiyaga olib kelishi mumkin boʻlgan
joylarda ishlash uchun kasbiy taʼlim kursini tugatish va sulfid bilan zaharlanishni keltirib
chiqarishi mumkin bolgan joylarda ishlash uchun maxsus taʼlimni tugatish talab qilinadi.

Ishlab chiqarish

Vazifalar

Malaka (taʼlim)

boshligʻi va ishchi(lar)talablari

U bilan ishlashboʻyicha ishlab
chiqarish boshligʻikislorod tanqisligi

Nizomlar/moddalar

Kasbiy taʼlim
Kislorod tanqisligi xavfi boʻlgan I va II
toifali joylarda ishlash

xavfi

kursiniAnoksiyatamomlagan

haqidagi qaror

shaxslar (I va II

11

toifa)
Mehnatmuhofazasi va

Kislorod tanqisligi
xavfi bilan
ishlaydigan ishchilar

texnika
Kislorod tanqisligi bilan ishlash bilan

Maxsus taʼlimni

xavfsizligi

bogʻliq operatsiyalaroʻtagan shaxslar

buyrugʻi 36(26)Anoksiyahaqidagi qaror
1291

(10) Chang
Materiallarni maydalash yoki toʻplash natijasida hosil boʻlgan va havoga tarqaladigan
modda zarralari funjin (chang) deb ataladi. Havoda har doim chang boʻladigan joylarda
uzoq vaqt ishlash changning doimiy nafas orqali yutish tufayli inson tanasiga zarar
yetkazishi mumkin. Ushbu joylarda muntazam ravishda ishlash uchun maxsus taʼlimni
tugatish kerak.

Ishlab chiqarish

Vazifalar

Malaka (taʼlim)

boshligʻi va ishchi(lar)Nizomlar/moddalar

talablari

Mehnatmuhofazasi va
texnika
Belgilangan chang

Belgilangan changli ishlarga tegishli

Maxsus taʼlimni

xavfsizligi

muhiti ishchisi

muntazam ishoʻtagan shaxslar

buyrugʻi 36(29)Changtoʻgʻrisidagi
qonun 22(11) Xavfli moddalar
Zararli moddalar bilan ishlash uchun maxsus taʼlimni tugatish kerak.

Ishlab chiqarish

Vazifalarboshligʻi va ishchi(lar)Malaka (taʼlim)

Nizomlar/talablarimoddalar

Belgilangan
kimyoviyQuyidagi uchun
ishlab chiqarish
boshligʻi
belgilangan
kimyoviy moddalarvatetra-alkil
qoʻrgʻoshin va

moddalar
Belgilangan kimyoviy moddalarni ishlab

haqidagichiqaradigan yoki ishlov beradigan ish

Kasbiy taʼlim

farmon 27,28(elektr yoyli payvandlash boʻyicha ishlab

kursini

Tetra-alkil

chiqarish boshligʻi)tamomlaganqoʻrgʻoshin

Tetra-alkil qoʻrgʻoshin bilan ishlash va

shaxslarbilanboshqalar.

zaharlanishda
n himoyaboshqalar.

toʻgʻrisidagi
qonun 14,15

Xavfli ishlarQoʻrgʻoshin bilan bogʻliq ishlar (izolyatsiya

92

Kasbiy taʼlim

Qoʻrgʻoshinda

boʻyicha ishlab

qilingan xonalarda masofadan boshqarish

kursinin himoyachiqarish boshligʻipultidan tashqari)tamomlaganbuyrugʻi 33,34

shaxslarAsbest zararimavjud ishlar
boshligʻi

Kasbiy taʼlim
Belgilangan asbestni ishlab chiqarish yoki

kursiniishlov berish va hokazo.

tamomlagan
shaxslarAsbest bilan ishlash

Asbest va boshqalar ishlatiladigan binolar

Maxsus taʼlimni

ishchiyoki inshootlarni buzish kabi ishlaroʻtagan shaxslar

Asbestboʻyicha qaror
19
Asbesttoʻgʻrisidagi
qonun 27
Mehnatmuhofazasi va
texnika
xavfsizligi
buyrugʻi

Tetra-alkil
qoʻrgʻoshin bilan
ishlaydigan ishchilar

Tetra-alkil qoʻrgʻoshin bilan ishlash kabi

Maxsus taʼlimni

amallaroʻtagan shaxslar

36(25)
Tetra-alkil
qoʻrgʻoshinbilanzaharlanishda
n himoyatoʻgʻrisidagi
qonun 21

Organik erituvchilar va 5% yoki undan ortiq
Organik eritmalarorganik erituvchilarni oʻz ichiga olgantaʼsiri bor ishlar

moddalar bilan ishlov beriladigan yopiq ishboshligʻi

joylarida, rezervuarlarda va hokazolarda
ishlash.

Kasbiy taʼlim
kursinitamomlagan
shaxslar

Organik
erituvchiga oid
qaror 19,19-2
Mehnatmuhofazasi va

Chiqindilarni qayta ishlash inshootlarida ishbilan bogʻliq kuygan hid va chang, kuygan

Maxsus taʼlimni

kul va boshqa kuyish qoldiqlari bilanoʻtagan shaxslar

ishlashtexnika
xavfsizligi
buyrugʻi36(34)

Chiqindilarni qayta

Chiqindilarni qayta ishlash inshootlarida

ishlash inshootlarioʻrnatilgan chiqindilarni yoqish moslamasi

ishchilari

va chang yigʻuvchi va boshqa uskunalarga
texnik xizmat koʻrsatish va tekshirish

Mehnatmuhofazasi va
Maxsus taʼlimni

texnikaoʻtagan shaxslar

xavfsizligi
buyrugʻiboʻyicha ishlar.

36(35)

Chiqindilarni qayta ishlash inshootlarigaoʻrnatilgan chiqindilarni yoqish moslamalariva chang yigʻuvchilar va boshqa jihozlarni
demontaj qilish va boshqalar, shuningdek,
kuyindi va chang, kuygan kul va boshqa

93

MehnatMaxsus taʼlimnioʻtagan shaxslar

muhofazasi va
texnika
xavfsizligi
buyrugʻikuygan qoldiqlarni qayta ishlash ishlari.

36(36)(12) Yuk ortish va yuk tashish operatsiyalariYigʻilgan yuk hai, yukni baland uyum qilib taxlash haizuke, yuk tushirish esa xaikuzushi
deb ataladi. Notoʻgʻri taxlash yukning qulashiga va jiddiy baxtsiz hodisalarga olib kelishi
mumkin. Quyidagi jadvalda koʻrsatilgan vazifalarni bajarish uchun maxsus taʼlimni tugatish
kerak.

Ishlab chiqarish

Vazifalar

Malaka (taʼlim)

boshligʻi va ishchi(lar)talablari

Balandligi 2 m va undan ortiq boʻlgan yuk
Yuklarni taxlash

qoziqlari uchun yuklarni taxlash yoki

boʻyicha ishlab

tushirish operatsiyalari (faqat yuk tashishchiqarish boshligʻimashinasining operatori tomonidan
bajariladigan ishlar bundan mustasno)

Kasbiy taʼlim
kursinitamomlagan
shaxslar

Yuklarni kemaga yuklash, yuklarni
Yuklash-tushirishboʻyicha ishlab
chiqarish boshligʻi

Nizomlar/moddalar

kemadan tushirish yoki kemada yuklarni

Kasbiy taʼlim

tashish boʻyicha ishlar (yalpi tonnaji 500

kursinitonnadan kam boʻlgan kemada yuk

tamomlagankoʻtarish moslamalarini ishlatmasdan

shaxslarbajarilgan ishlar bundan mustasno).

Mehnatmuhofazasi va
texnika
xavfsizligi
buyrugʻi 428,429
Mehnatmuhofazasi va
texnika
xavfsizligi
buyrugʻi 450,451
Mehnat1 tonna va undan ortiq yuk koʻtarish
moslamalarini yoki yuk koʻtarish quvvati 1
tonna va undan ortiq boʻlgan kranlarni,koʻchma kranlarni yoki machtali kranlarni
stropovka qilishmuhofazasi va
Kasbiy taʼlim

texnik xavfsizlik

kursinihaqidagi qonun

tamomlagan

tartibi 20 (16)shaxslar

Kranlar uchun
xavfsizlik
qoidalari 221

Slinger

Mehnat1 tonnadan kam yuk koʻtarish
moslamalarini yoki yuk koʻtarish quvvati 1
tonnadan kam boʻlgan kranlarni, koʻchmakranlarni yoki machtali kranlarni
stropovka qilishmuhofazasi va
Maxsus taʼlimnioʻtagan shaxslar

texnika
xavfsizligi
buyrugʻi 36(19)Kranlar uchun
xavfsizlik

94qoidalari 222(13) Giperbarik ish
Atmosfera bosimi yuqori boʻlgan joylarda ishlash uchun maxsus taʼlimni tugatish kerak.
Xususan, giperbarik kameralar va gʻavvoslar ishida ishlash uchun ishlab chiqarish boshligʻilitsenziyalari talab qilinadi.

Ishlab chiqarish

Vazifalarboshligʻi va ishchi(lar)Giperbarik

Yuqori bosimli kamera ichidagi ish (ichki

kameralar ichidabosim atmosfera bosimidan oshib

ishlash boʻyicha

ketadigan ish xonasi yoki shaxta ichidaishlab chiqarish

kesson usuli yoki boshqa siqilgan havo

boshligʻiusullari bilan bajariladigan ish)Malaka (taʼlim)

Nizomlar/talablarimoddalar

Yuqori
Litsenziya

bosimdagi ishlartoʻgʻrisidagi
buyruq 10
Mehnatmuhofazasi va
texnikaHavo

Ish xonasiga yoki man-lock kamerasiga

kompressorlarihavo yuborish uchun havo kompressoriniboʻyicha mutaxassis

ishlatish

xavfsizligi
Maxsus taʼlimni

buyrugʻi 36(20-oʻtagan shaxslar

2)
Yuqoribosimdagi ishlartoʻgʻrisidagi
buyruq 11
Mehnatmuhofazasi va
texnika
xavfsizligi

Ish kameralari yoki gʻavvoslik ishchilariga
Havo sozlagichi

yetkazib beriladigan havo miqdorini

klapani mutaxassisi

sozlash uchun ishlaydigan klapanlar yoki
kranlarni boshqarish ishibuyrugʻi
Maxsus taʼlimni

36(21,23)oʻtagan shaxslar
Yuqoribosimdagi ishlartoʻgʻrisidagi
buyruq 11
MehnatGermetik kameraga yetkazib beriladigan
Bosimni sozlash

toza havo yoki undan chiqariladigan havo

Maxsus taʼlimni

texnigi

miqdorini sozlash klapanlari va kranlarinioʻtagan shaxslar

boshqarish ishi

muhofazasi va
texnika
xavfsizligi
buyrugʻi 36(22)95Yuqoribosimdagi ishlartoʻgʻrisidagi
buyruq 11
Mehnatmuhofazasi va
texnika
Qayta siqish
kamerasini ishlatish

Qayta siqish kamerasi bilan ishlashboʻyicha mutaxassis

Maxsus taʼlimnioʻtagan shaxslar

xavfsizligi
buyrugʻi 36(24)Yuqoribosimdagi ishlartoʻgʻrisidagi
buyruq 11

Ishlab chiqarish

Vazifalarboshligʻi va ishchi(lar)Malaka (taʼlim)

Nizomlar/talablarimoddalar

Mehnatmuhofazasi va
texnika
xavfsizligi
Giperbarik kamera

Giperbar kamerada ishlash bilan bogʻliq

Maxsus taʼlimni

buyrugʻi 36(24-ishchilari

amaliyotlaroʻtagan shaxslar

2)
Yuqoribosimdagi ishlartoʻgʻrisidagi
buyruq 11
Mehnatmuhofazasi va

Havo kompressoridan yoki qoʻlda nasos
yordamida yoki siqilgan havo silindridan
Gʻavvoshavo olish paytida gʻavvoslik apparati
yordamida suvda amalga oshiriladiganishlar.

texnika
Litsenziya(gʻavvos)

xavfsizligi
buyrugʻi 20(9)Yuqori bosim
ostidagi ishlar
togʻrisidagi
buyruq 1296

(14) Boshqa qurilish ishlari
Quyidagi jadvalda keltirilgan qurilish ishlari bilan shugʻullanish uchun kasbiy taʼlim
kurslarini yoki maxsus taʼlimni tugatish talab qilinadi.
Ishlab chiqarish

Vazifalar

Malaka (taʼlim)

boshligʻi va ishchi(lar)Beton buzgich
Ishlab chiqarish
boshligʻi
Tabiiy yerni qazish
va tirgaklar bilan
mahkamlash ishlariboʻyicha ishlab
chiqarish boshligʻiTunnel qazish va
boshqalar boʻyicha
ishlab chiqarish
boshligʻiTunnel qoplamasi
va hokazolarni
ishlatish boʻyicha
ishlab chiqarish
boshligʻi

Nizomlar/moddalar

talablariKasbiy taʼlim

MehnatBeton buzgichlar yordamida sindirish

kursinimuhofazasi va

amallari

tamomlagan

texnika xavfsizligi

shaxslarbuyrugʻi 321-3,-4

Qazish yuzasining balandligi 2 m va

Kasbiy taʼlim

undan ortiq boʻlgan tabiiy zaminningkursinitirgaklarini oʻrnatish yoki olib tashlash,tamomlagan

qazish ishlarishaxslarTunnellarni qazish va boshqalar yoki ubilan bogʻliq boʻlgan loyni yuklash,tunnel tirgaklarini yigʻish, murvatlarni
mahkamlash yoki beton purkash ishlariva boshqalar.

Kasbiy taʼlim
kursinitamomlagan
shaxslar

Mehnatmuhofazasi va
texnika xavfsizligi
buyrugʻi 359,360,
374 375
Mehnatmuhofazasi va
texnika xavfsizligi
buyrugʻi 383-2,-3Tunnel betonini yigʻish, koʻchirish,

Kasbiy taʼlim

Mehnatdemontaj qilish va beton quyish -kursinimuhofazasi va

tunnellarni qoplash uchun tirgak vatamomlagan

texnika xavfsizligi

boshqa ishlar va boshqalar.

shaxslarbuyrugʻi 383-4,-5

MehnatTunnel ichidagi
ishchilar

Tunnellarni qazish, qoplash va hokazo.

Maxsus taʼlimni

muhofazasi vaoʻtagan shaxslar

texnika xavfsizligi
buyrugʻi 36(30)Beton opalubkasi
tirgagini yigʻish va
hokazo boʻyicha
ishlab chiqarish

Kasbiy taʼlim

MehnatBeton opalubkasi tirgaklarini yigʻish yoki

kursinimuhofazasi va

demontaj qilishtamomlagan

texnika xavfsizligi

shaxslarbuyrugʻi 246,247

boshligʻi
Havoza yigʻish va

Osma havoza, yoki 5 m yoki undan

Kasbiy taʼlim

Mehnathokazo boʻyicha

ortiq balandlikdagi havozalarni yigʻish,kursinimuhofazasi va

ishlab chiqarish

demontaj qilish yoki oʻzgartirish

tamomlagan

texnika xavfsizligi

boshligʻiboʻyicha ishlar

shaxslarbuyrugʻi 565,566

Havozalarni yigʻish, demontaj qilish yoki

Maxsus taʼlimni

muhofazasi vaoʻzgartirish bilan bogʻliq ishlaroʻtagan shaxslar

texnika xavfsizligi

Havozalarni yigʻishva boshqa
operatsiyalar

Mehnatbuyrugʻi 36(39)97Ishlab chiqarish

Vazifalar

Malaka (taʼlim)

boshligʻi va ishchi(lar)Binolarning temirkarkaslarini yigʻishva hokazolarboʻyicha ishlab
chiqarish boshligʻiva boshqalar.

Nizomlar/moddalar

talablari

Metall elementlardan tashkil topgan
binolar yoki minoralar karkasini yigʻish,demontaj qilish yoki oʻzgartirishboʻyicha ishlar (balandligi 5 m va undan
ortiq boʻlganlar bilan cheklangan)

Kasbiy taʼlim

Mehnatkursinimuhofazasi va

tamomlagan

texnika xavfsizligi

shaxslarbuyrugʻi 517-4,-5

Kasbiy taʼlim

Mehnatkursinimuhofazasi va

tamomlagan

texnika xavfsizligi

shaxslarbuyrugʻi 517-8,-9

Metall elementlardan tashkil topganPoʻlat koʻpriknioʻrnatish va hokazoboʻyicha ishlab
chiqarish boshligʻikoʻprik ustki inshootlarini oʻrnatish,demontaj qilish va oʻzgartirish boʻyicha
ishlar (balandligi 5 m boʻlganlar yokikoʻprik oraligʻi 30 m va undan ortiqboʻlgan bunday ustki tuzilmalarning bir
qismi bilan cheklangan)Yogʻochli binolarnikoʻtarish va hokazoboʻyicha ishlab
chiqarish boshligʻi

Kasbiy taʼlim

Yogʻoch binolarning qurilishelementlarini yigʻish yoki tom va tashqi
devor tagliklarini oʻrnatish ishlari

Betonkursinitamomlagan
shaxslarKasbiy taʼlim

konstruktsiyani

5 m balandlikdagi beton

buzish va hokazo

konstruktsiyalarni demontaj qilish yoki

boʻyicha ishlab

buzish boʻyicha ishlar

kursinitamomlagan
shaxslarchiqarish boshligʻiKoʻprik ustki inshootlarini oʻrnatish,
Beton koʻprikni

demontaj qilish va oʻzgartirish boʻyicha

Kasbiy taʼlim

oʻrnatish va hokazo

ishlar (balandligi 5 m boʻlganlar yoki

kursiniboʻyich ishlab

koʻprik oraligʻi 30 m va undan ortiq

tamomlaganchiqarish boshligʻiboʻlgan bunday ustki inshootlarning bir

shaxslarqismi bilan cheklangan)

Mehnatmuhofazasi va
texnika xavfsizligi
buyrugʻi 517-12,13
Mehnatmuhofazasi va
texnika xavfsizligi
buyrugʻi 517-17,18
Mehnatmuhofazasi va
texnika xavfsizligi
buyrugʻi 517-22,23

Yuk koʻtarish moslamalari yordamida
bajariladigan va ishchi bunday yuk

MehnatArqon bilankoʻtarish moslamalari yordamida 2 m va

Maxsus taʼlimni

muhofazasi vabalandlikda ishlash

undan ortiq balandlikda ishlaydiganoʻtagan shaxslar

texnika xavfsizligi

platformani taʼminlash qiyin boʻlgan
joyda bajariladigan ishlar.

98

buyrugʻi 36(40)4-bob: Salomlashuvlar, atamalar va qurilish uchastkalarida
jamiyatda yashash boʻyicha maslahatlar
Qurilish

Joylarda kundalik hayotda tez-tez ishlatilmaydigan maxsus soʻzlar va atamalarqoʻllaniladi. Bularni tushunish nafaqat qulayroq muloqot qilish, balki ishning xavfsiz va
samarali davom etishini taʼminlash uchun ham muhim

imdir

.

4.1 Salomlashuvlar, favqulodda ogohlantirishlar va boshqalar.
KishidaU bilan salomlashayotgan inson haqida yaxshi taassurot qolishi ehtimoli koʻproq boʻladi.

Shuningdek, iboralarni tanlash kimningdir kunini yorqin qilishi mumkin. Hammaga
xushchaqchaqlik bilan salom bering, hatto tanimasangiz ham.

4.1.1 "Ohayogozaimasu." (“Xayrli tong”)"

Ohayogozaimasu" - xayrli tong deyish va asosiy tonggi salom hisoblanadi. Oʻsha kuni

ertalab birinchi marta koʻrganda odamlarga “Ohayogozaimasu!” deb ayting.

4.1.2 "Goanzenni." (“Xavfsiz boʻling”)
Qurilish maydonlarida koʻplab xavflar mavjud. Oʻzingizning xavfsizligingiz haqidaoʻylashdan tashqari, hamkasblaringiz ham xavfsiz boʻlishiga va ular kunlik ishni hechqanday baxtsiz hodisa va jarohatlarsiz yakunlashiga umid bildirish uchun "Goanzenni"
jumlasidan foydalaning. Bu ibora boshqa odamga eʼtibor koʻrsatganlikni bildiradi, shusababli, uni eshitganlarga bu oʻz ishlarini bajarishda dalda beradi.
Misol uchun, ertalabki yigʻilish oxirida hamma ishga kirishishdan oldin "Kyo mo ichinichigoanzenni" deb aytadi, bu orqali hamma uchun kun xavfsiz boʻlishi tilanadi. Xavfli ish bilan
shugʻullanayotgan odamning yonidan oʻtayotganda, shuningdek, “Goanzenni!” deb ayting.

99

Bu ibora aytilgan kishi ish joyiga ijobiy kayfiyat va ehtiyotkor boʻlish istagi bilan borishi
mumkin.

4.1.3 "Otsukaresamadesu." (“Sa’y-harakatlaringiz uchun tashakkur”)“Otsukaresamadesu” boshqa odamning mehnati va mashaqqati uchun rahmat va
minnatdorchilik bildiruvchi iboradir. "Goanzenni" ("xavfsiz qoling") iborasidan farqli oʻlaroq,"Otsukaresamadesu" iborasini nafaqat qurilish uchastkalarida, balki ishchilar boʻlgan har
qanday joyda ishlatilishi mumkin. Undan ofisda, tanaffus olish joyida, koridorda va
hokazolarda oʻtib ketayotganda insonlar bir-biriga nisbatan ishlatishlari mumkin. Agar kimdir
ishdan keyin ketayotganini koʻrsangiz, u kishiga rahmat aytish va uni xayrlashish uchun
quvnoqlik bilan "Otsukaresamadeshita!" deb ayting.

4.1.4 "Gokurosama." (“Minnatdorman”)"Gokurosama" bu boshqa odamning siz uchun qilgan ishlari uchun va minnatdorchilik
bildirish uchun ishlatiladigan iboradir. Garchi bu atama uchastka boshliqlari, brigadirlar va.

yuqori lavozimdagilar kabi lavozimi sizdan yuqori odamlar uchun ishlatilishi mumkin boʻlsada, aksariyat yaponiyaliklar boshliqlar bilan gaplashganda uni qoʻllashni odobsizlik deb
biladi. “Gokurosama” iborasini boshliqlaringizga nisbatan ishlatmaslik yaxshiroqdir.
Boshqa tomondan, agar boshliq sizga “Gokurosama!” deb aytsa, bu u sizdan minnatdor
ekanligini bildiradi. Dadillik bilan “Arigatogozaimasu!” iborasini aytib javob qiling.

4.1.5 “Shitsureishimasu.” (“Kechirasiz”)“Shitsureishimasu” (kechirasiz) iborasi nafaqat qurilish sohasida, balki hamma tomonidan
ishlatiladigan keng tarqalgan ibora hisoblanadi. Rei xushmuomalalikni (odob-axloqni),

100shitsu esa yoʻqotishni anglatadi. Bu soʻzning asl maʻnosi "odob-axloq yoʻqligi" dir, ammo bu
ibora haqoratli emas.
Masalan, xonaga kirganingizda, "Shitsureishimasu (suhbatingizni toʻxtatganingiz uchun)"deb aytishingiz mumkin, bu siz xonada ishlayotgan birovning toʻxtatib qoʻygan boʻlishingiz
mumkinligini bilishingizni koʻrsatadi.
Siz zudlik bilan gaplashishingiz kerak boʻlgan odam boshqa birov bilan suhbatda boʻlsa,
siz "Shitsureishimasu" deb ayting.
Boshqa birov ishlayotgan paytda ish joyini tark etayotganingizda, "Osakini
shitsureishimasu" (men taʼtilimni olaman) iborasini ishlatishingiz mumkin. Buning uchun"Otsukaresamadeshita" deb ayting.

4.1.6 “Abunay” (“Hushyor boʻling”)
Diqqatingizni ishingizga qaratib turganingizda, sizga yaqinlashayotgan xavfni
sezmasligingiz mumkin. Odamlar kimdir xavf ostida qolganini sezganda, darhol “Abunay!”
deb aytishadi. Agar xavf tepadan yoki yon tomondan yerga qulab tushayotgan predmetdan
kelib chiqsa, “Abunay! Yokero!” ("Hushyor boʻling! Qoching!”) deb aytishadi. Agar “Abunai!”degan ovozni eshitsangiz, darhol reaksiya bering.

4.2 Qurilish maydonlarida ishlatiladigan atamalar
4.2 Bu boʻlim brigadir yoki yuqori lavozimli xodim rahbarligida ishlashda bilishingiz kerakboʻlgan atamalarni tushuntiradi.

4. 2.1 Maketni belgilash bilan bogʻliq atamalar[Sumidashi] (maketni belgilash) Qurilish uchun zarur boʻlgan yerga turli xil belgi

101

chiziqlarini chizish va hokazo. Anʼanaviy chiziq markerlar va lazer belgilagichlaridan
foydalaniladi.
[Kijunzumi] (nisbat belgilari chizish) Qurilishda nisbat belgilari sifatida foydalaniladigangorizontal va vertikal chiziqlar. Nisbat belgilaridan, ustunlarning va devorlarning oʻqchiziqlari chiziladi.
[Torishin] (oʻq chizigʻi) markazdan oʻtadigan chiziq. Baʼzan ular kabeshin va hashirashin
ni bildirish uchun ishlatiladi.
[Nigezumi] (ofset belgisi) Toʻsiqlar tufayli nisbat belgisini chizish mumkin boʻlmaganda
chiziladigan chiziq. U kaerisumi deb ham ataladi. Chiziq nisbat belgisiga parallel qilib yoki
uning kengaytmasi sifatida chiziladi. Nisbat belgisidan boshlangan masofa miqdori
kelajakda maʼlumot uchun yozib qoʻyiladi.
[Rokuzumi] (darajani belgilash) Standart balandlikni koʻrsatadigan gorizontal chiziqlar,
ular rikuzumi deb ham ataladi. Koshizumi, mizuzumi va suiheizumi deb ham ataladi.
[Tatezumi] (vertikal tayanch maʼlumot belgisi) Devorlar, ustunlar va boshqa sirtlardakoʻrsatiladigan vertikal chiziqlar.
[Jizumi] (polga chiziladigan tayanch maʼlumot chizigʻi) Pollar kabi gorizontal yuzalarga
bevosita chiziladigan tayanch maʼlumot chiziqlari.
[Shiagezumi] (sayqal belgisi) Oʻq chiziqlari va bino karkasi sirtlari asosida sayqaloʻlchamlarini koʻrsatadigan chiziqlar.

102

Karkasdagi belgilarga misol
VertikalDerazalar uchun

tayanchmarkaz chizigʻini

maʼlumotbelgilash (tashqi

belgisi (sayqal

pardoz belgisi)

belgisi)(Pardozbelgisi)RokuzumiOʻq chizigʻi (yerga
chiziladigan tayanchmaʼlumot belgisi)
Kirish/chiqish joylariuchun markaz chizigʻi
belgisi (yerga chiziladigantayanch maʼlumot belgisi)Oʻq chizigʻi uchun ofset
belgisi (yerga chiziladigantayanch maʼlumot belgisi)

Devor
Devorningmarkaziychizigʻi[Kabeshin] (devorning markaziy chizigʻi)
Devorning markazidan oʻtgan chiziq.
Ustun

Ustunningmarkaziychizigʻi[Hashirashin] (ustun markaziy chizigʻi) Ustun
UstunningmarkaziychizigʻiDevor

markazidan oʻtgan chiziq.
[Oyazumi] (asosiy belgilash) Oʻq chizigʻini

Devorningmarkaziychizigʻichizish va darajani belgilash kabi maketni
belgilash ishlarining keyingi jarayoni uchun tayanch maʼlumot sifatida ishlatiladigan chiziq.
[Kane vo furu] (perpendikulyar belgilash) Perpendikulyar chiziq chizish.
[Sumitsuke] (tamgʻalash) Ishlab chiqarish uchun yogʻoch elementlarni tamgʻalash.

4.2.2 Vaqtinchalik toʻsiqlar bilan bogʻliq atamalar[Yarikata] (vaqtinchalik ihota toʻsiq) Vaqtinchalik oʻrab olingan toʻsiqlar tayanch maʼlumot

chiziqlari (ustunlar va devorlarning markaziy chiziqlari, gorizontal chiziq va boshqalar),binoning oʻrni, toʻgʻri burchak va tekislikni (balandlik koʻrsatkichi) topish mumkin boʻlishi
uchun oʻrnatiladi. U mizunuki deb ataladigan yogʻoch qoziqlar va panellardan yasaladi.
Fuqarolik muhandisligi qurilishida buning oʻrniga chobari atamasi ishlatiladi.
103

[Mizunuki] (panel) Panellar vaqtinchalik toʻsiq yasash uchun yogʻoch qoziqlarga gorizontal
ravishda uriladi.
[Mizumori] (tekislash) Bu bino balandligi uchun standart sifatida tekislikni oʻrnatishdir. U
mizumori deb ataladi, chunki u mizumori-kan deb nomlangan asbobdan foydalanadi.
[Jinavahari] (belgilash) Binoning oʻrnini belgilash uchun yerga belgi qoʻyish jarayoni.
Arqon yoki qattiq tasma ishlatiladi.
[Mizuito] (daraja chizigʻi) Vaqtinchalik ihota toʻsiq taxtalari orasida choʻzilgan va darajanikoʻrsatadigan chiziq. Bu oʻq chizigʻi uchun tayanch maʼlumot hisoblanadi.
[Benchmark/BM] Uchastka yoki bino balandligi uchun tayanch maʼlumot belgi nuqtasi.
Bino qurib bitkazilmaguncha u olib tashlanmaydi. Tayanch maʼlumot sifatida BM berilganda,
yuqori pozitsiyalar "+" raqamlari va quyi pozitsiyalar "-" raqamlari bilan koʻrsatiladi. Misol:
GL=BM+200[GL] Ground Level (tuproq sathi) yoki Ground Line (tuproq sath chizigʻi) qisqartmasi. Bu
bino qurilishi kerak boʻlgan yer yuzasining balandligini bildiradi.
[FH] Formation Height (yer polotnosi balandligi) ning qisqartmasi. Rejalashtirilgan
uchastkaning balandligi.
[FL] Floor Level (pol sathi) yoki Floor Line (pol sath chizigʻi) qisqartmasi. Polningsayqallangan yuzasining balandligi. Birinchi qavat 1FL, ikkinchi qavat esa 2FL deya
ifodalanadi.
[SL] Slab Level (Plitalar sathi) yoki Slab Line (Plitalar sath chizigʻi) ning qisqartmasi.
Plitaning sayqallangan yuzasi balandligi.
[CH] Ceiling Height (Shift balandligi)ning qisqartmasi. Bu pol sathidan pardozlangan shift
yuzasiga qadar boʻlgan balandlik.

1044.2.3 Tuproq ishlari bilan bogʻliq atamalar[Dokoji] (tuproq ishlari) Binolar uchun zamin asosi, poydevor va yer osti konstruksiyalarini
barpo qilish boʻyicha qurilish ishlari.
[Morido] (koʻtarma) Nishabliklarda, notekis yerlarda va past balandlikdagi yerlarda
tuproqni yigʻish orqali tekis yuza yaratish jarayoni.
[Dankiri] (terrasalash) Tik nishabliklarda koʻtarma ishlari qilinganda, tuproq qulab
ketmasligi uchun zinapoyaga oʻxshash shakllar kesiladi.
[Shimekatame] (zichlash) Tuproqqa, qumga yoki asfaltga zarrachalar orasidagi
boʻshliqlarni kamaytirish va ularning zichligini oshirish uchun bosim qoʻllash jarayoni( mitsujitsu deb ataladi). Misol uchun, trotuar qurishda qattiq toʻldiruvchi materialli asos
qatlamni yaratish uchun zichlash ishlari qilinadi.
[Tenʼatsu] (mashinada zichlash) Shinali roliklar yordamida tuproqni zichlash va
boshqalar. Tosh boʻlaklari va shagʻallarni shibbalash mashinasi kabi kichik mashinalar bilan
zichlash ham tenʼatsu deb ataladi.
[Umemodoshi] (toʻldirish) Yertoʻla balkalari kabi yer osti ishlari yakunlangach, binoning
ichida va tashqarisida tuproqni doma darajasigacha (uy ostidagi tuproq) toʻldirish jarayoni.
[Tsukikatame] (zichlash yoʻli bilan shibbalash) Shibbalash mashinalari, plitalar yoki
boshqa vositalar yordamida toʻldirilgan tuproqning zichligini oshirish jarayoni.
[Roban] (toʻldiruvchi materialli asos qatlam) Grunt qatlami ustida hosil qilingan qatlam.
U asfalt yuza qatlamidan uzatiladigan kuchlarni singdirish va ularni grunt qatlamigaoʻtkazish uchun xizmat qiladi.
[Rosho] (grunt qatlami) Trotuar qoplamasining vaqtinchalik yuzasidan taxminan 1 m
masofada joylashgan qoplamani koʻtaruvchi tuproq qismi.
[Hyoso] (sirt qatlami) Asfalt qoplamasidagi eng yuqori qatlam.
[Jinavahari] (belgilash) Poydevor qamrovini koʻrsatish uchun poydevorning perimetrini
105

arqon, vinil ip va boshqalar bilan belgilash jarayoni. Bu atama arxitekturada qoʻllanadi.
[Nekiri] (poydevor qazish) Bu ogʻir texnika yoki boshqa asbob-uskunalar yordamida
poydevor tubiga chuqur qazish (kussaku deb ataladi) jarayonidir.
[Neire nagasa] (oyoq chuqurligi) Poydevor qavatidan poydevor yoki qoziq tepasigachaboʻlgan uzunlik yoki chuqurlik.
[Subori] (himoyasiz qazish) Agar yerning holati yaxshi boʻlsa va qulash xavfi boʻlmasa,
qazish tuproqning qulashiga yoʻl qoʻymaslik uchun qoʻllaniladigan dodomsiz (tuproqni
ushlab turish) amalga oshiriladi.
[Dodom] (tuproqni ushlab turish) Nishabliklarni ushlab turish, toʻldirish, qazilgan
xandaqlar va boshqalar qulashiga yoʻl qoʻymaslik choralarini koʻrish.
[Yoheki] (ushlab turuvchi devor) dodom (yerni ushlab turuvchi) uchun devorga oʻxshash
konstruksiya, u yoheki deb ataladi.
[Bashouchi] (joyida quyish) Zavodda quyilgan beton mahsulotlaridan foydalanish oʻrniga
betonni obʻyektning oʻzida joyida bevosita quyish ishlari. U genbauchi (joyida joylashtirish)
deb ham ataladi. Masalan, qoziqoyoq oʻrnatishning ikki turi mavjud: kisei kui koho (oldindan
quyilgan qoziqoyoq usuli) va bashouchi beton kui koho (joyida quyilgan beton qoziqoyoq
usuli).
[Utsu] (quyish/yotqizish) Utsu urish degan maʼnoni anglatadi, ammo qurilishterminologiyasida beton quyish utsu yoki dasetsu suru (quyish) deb ataladi.
[Yobori] (qoʻshimcha qazish) Poydevor qazish paytida ish uchastkasi maydonini
kengaytirish uchun qoʻshimcha joy qazish.
[Sukitori] (baholash) Oldindan belgilangan balandlikda tekis yuza hosil qilish uchunobʻyekt maydoni va poydevor qavatidagi ortiqcha notekisliklarni qirib tashlash jarayoni.
[Tokozuke] (tubni tekislash) Deyarli rejalangan chuqurlikka qazilgach, poydevor qavatini
aniq tekislash va sayqallash jarayoni.
106

[Kuima sarai] (qoziqoyoqlar orasini tekislash) Tubni tekislash vaqtida qoziqoyoqlar orasi
va atrofida toʻplangan tuproq qazilib, tekislanadi.
[Dan bane] (qadamli qazish) Poydevor chuqur boʻlganda qazilgan tuproqni (haido debataladi) olib tashlash uchun tuproq zinapoyasimon holatda qoldiriladi va qazilgan tuproq
ketma-ket yuqori qavatga tashlanadi.
[Jiyama] (teginilmagan zamin) Bu atama yerning tabiiy holatini bildiradi.
[Norimen] (nishablik) Nishab yuza, u nori deb ham ataladi. Qurilish uchastkasida u nishab
holatdagi qazish yuzasini bildiradi.
[Yama ga kuru] (koʻchki) Tuproqni ushlab turuvchi konstruksiya yoki qazilgan
nishablikning qulashi. Bu koʻpincha obʻyektlardagi baxtsiz hodisalarga olib keladi.
[Yamadome] (tuproqni ushlab turish) Yerning qulashini oldini olish uchun tuproqni ushlab
turish uchun shpunt poyalari va boshqa vositalardan foydalanish. Uchastkada joy mavjudboʻlsa, yerni burchak ostida kesish uchun ochiq kesish koho (ochiq kesish usuli) usuli
ishlatiladi. Uchastkada yetarli joy boʻlmasa, yamadome kabe ochiq kesish koho (tuproqni
ushlab turuvchi devor yordamida ochiq kesish usuli) usuli devorlar va cheklagichlarnitaʼminlash uchun ishlatiladi.
[Yaita] (shpunt poyalari) Zamin/tuproqni toʻxtatish uchun ishlatiladigan panellar.
[Koyaita] (poʻlat shpunt poyalar) Bir-biriga birikishi uchun uchi oʻyiq poʻlat shpunt poyalar.
[Mizukae] (suv drenaji) Poydevor sathida toʻplangan suvni nasos va boshqalar yordamida
suv toʻplanadigan chuqur hosil qilish orqali chiqarib toʻkish.
[Kamaba] (suv chuquri) Suvni drenajlash uchun suv nasosi oʻrnatiladigan chuqur.
[Yamazuna] (togʻlardan olingan qum) Quruqlikdan yigʻilgan qum. U daryolardan yigʻilgan
qumga qaraganda yuqori suvni ushlab turish qobiliyatiga ega.
[Mizushime] (suv bilan zichlash) Tuproqqa suv quyish orqali toʻldirilgan tuproqni zichlash
jarayoni. Bu toʻldiruvchi materialni yanada zichroq qilish uchun bajariladi. Misol uchun,107

tuproqni ushlab turish uchun moʻljallangan poʻlat shpunt poyalar sugʻurib olinganda, poyalar
bilan birga atrofdagi choʻkindilarning bir qismi ham chiqadi. Boʻshliqlari borligi uchun
toʻldirilgan boʻlsa, bir muncha vaqt oʻtgach, bu choʻkishga olib keladi. Bu choʻkishni oldini
olish uchun suv bilan zichlash amalga oshiriladi.
[Manbo] (hisoblash) Uchastkaga kiradigan yuk mashinalari va odamlar soni, shuningdek,yogʻoch gʻoʻla va yogʻoch qoziqlar sonini sanash.

4.2.4 Grunt asos va poydevor ishlari bilan bogʻliq atamalar[Jigyo] (grunt) Poydevor plitasi ostidagi maydon yoki u bilan bogʻliq ishlar. Poydevor
plitasini koʻtarib turish uchun qum, shagʻal, tosh boʻlaklari, konstruksiyasiz beton va
qoziqoyoqlar ishlatiladi. Materialning turiga qarab, turli xil grunt asosni barpo qilish ishlarimavjud.
[Kiso] (poydevor) Konstruksiyaning ogʻirligini (kenzobutsu kaju (bino yuki) deb ataladi)toʻgʻridan-toʻgʻri yerga oʻtkazadigan qism. Bu turlarga chuqur joylashmagan poydevor va
qoziqoyoqli poydevor kiradi.
[Chokusetsu kiso] (chuqur joylashmagan poydevor) Bino ogʻirligini toʻgʻridan-toʻgʻri
yerga oʻtkazadigan poydevor. Binoning butun tub qismini qoplaydigan poydevor beta kiso
(mat poydevori) deb ataladi . Bunga qoʻshimcha ravishda, faqat maʼlum bir yuklamaqoʻllaniladigan joyda qurilgan, teskari "T" harfiga oʻxshash poydevor asos ustun deb ataladi.
Zamin mustahkam va qattiq boʻlgan joylarda ikkalasi ham ishlatiladi.
[Kui kiso] (qoziqoyoq poydevor) Tuproq zaif joylarda quriladigan poydevor. Kui(qoziqoyoqlar) deb ataladigan silindrsimon ustunlar bino yukini koʻtarish uchun qattiq yerga
yetib boradigan qilib quyiladi.
[Plita] Asli "plitalar" soʻzi tekis plastinka yoki tosh plitani anglatadi, ammo binolarda u sathyoki poydevor kabi tekis maydonni anglatadi. Binoni koʻtarib turuvchi plita kozo plitasi108

(konstruksiyali plita) deb ataladi, aynan poydevorni nazarda tutuvchi konstruksiyali plita kiso plitasi (poydevor plitasi), balkalarsiz plita esa boshqa turli xil soʻzlar bilan birgalikda
tekis plita deb ataladi va hokazo.
[Kui jigyo] (qoziqoyoqli poydevorni barpo qilish ishi) Qoziqoyoqli poydevorni qurish
ishi. Zavodda quyilgan beton qoziqyoqli poydevor, poʻlat qoziqoyoqli poydevor va obyektnioʻzida quyilgan beton qoziqoyoqli poydevor ishlari mavjud.
[Kiso menshin] (poydevor izolyatsiyasi) Zilzila sodir boʻlganda binoga qoʻllaniladigangorizontal kuchlarni oʻzlashtiradigan va binoga uzatiladigan kuchlarni kamaytiradigan tizim.
Bu qurilish usuli zilzilalar tez-tez sodir boʻladigan Yaponiyada binolar va kondominiumlarni
qurish uchun zarurdir. U grunt va poydevor oʻrtasida oʻrnatiladi.

4.2.5 Havoza va vaqtinchalik konstruksiyalar bilan bogʻliq atamalar[Havoza qurish] Foydalanish va tuzilishga qarab har xil turdagi havozalar mavjud. Qurilishuchastkasida aylana kesmali egilgan profil yoki maxsus materiallar bilan yigʻilgan
vaqtinchalik qavat yoki yoʻlakni nazarda tutadi. Koʻpincha karkasli havoza, quvurli havoza
va halqa fiksatorli havozalar ishlatiladi.
[Sagyo yuka] (ishchi platforma) Havoza taxtasi (nunoita (ilgakli havoza taxtasi) deb
ataladi) va odamlar ustida ishlay olishi uchun choʻzilgan boshqa materiallardan yasaladi.
[Karigakoy] (vaqtinchalik ihota toʻsiq) Xavf va oʻgʻirlikning oldini olish uchun qurilishda
ishtirok etmaydigan shaxslarning obʼyektga kirishini cheklash uchun qurilish uchastkasini
tutash obyekt yoki yoʻldan ajratib turadigan vaqtinchalik toʻsiqlar.

4.2.6 Armatura, opalubka va beton yotqizish ishlari bilan bogʻliq atamalar[Haikin] (armatura yotqizish) Armatura panjaralarini joylashtirish va yigʻish. Armaturani

109joylashtirish usullari ikki marta armaturalash, bitta armaturalash va pogʻonali
mustahkamlashni oʻz ichiga oladi.
[Hiroidashi] (hisoblash) Chizmalar va spetsifikatsiyalardan kelib chiqib keraklimateriallarni, ularning miqdorini va mehnat hajmini (qancha odam kerak boʻlishi) hisoblash.
[Asobi] (lyuft) Marja va lyuft.
[Aki] (boʻshliq) Armatura orasidagi masofa.
[Kankaku] (oraliqlash) Armatura markazlari orasidagi masofa.
[Sute beton] (konstruksiyasiz beton) Qalinligi 5 sm dan 10 sm gacha boʻlgan tekis
yotqiziladigan beton, asosan maketni belgilash va opalubkalarni oʻrnatish uchun. U suteconsifatida qisqartiriladi. Belgilangan balandlik uchun belgini oʻrnatishdan tashqari,mustahkamlagichlarsiz beton opalubkalarni va armaturalarni aniq joylashtirish uchun asos
sifatida ishlatiladi.
[Kessoku] (bogʻlash) Biror narsani bogʻlash. Armaturalash ishlarida, maxsus bogʻlovchi
sim, hacker deb ataladigan asbob yordamida mustahkamlovchi armatura panjaralarining
kesishmasida bogʻlanadi. Tasukigake (kesishmali bogʻlash) va kata dasuki (oddiy bogʻlash)
deb ataladigan ikkita turdagi tugun mavjud.
[Kaburi atsusa] (beton qoplamining qalinligi) Armaturalar va ularni qoplaydigan beton
yuza orasidagi masofa.
[Tatekomi] (opalubkalarni oʻrnatish) Maketni belgilash chiziqlariga muvofiq opalubkalarnioʻrnatish jarayoni.
[Noro] (sement qorishma) Suvda erigan sement noro deyiladi. Beton opalubka birikishjoylari orasidagi boʻshliqlardan sizib chiqishi mumkin va bu opalubka qotirish ishida norodeb ham ataladi.
[Anko] (vaqtinchalik qopqoq) Betonda murakkab oʻyiq yoki chuqurcha hosil qilinganda,
bu element oʻsha hududga qoʻyilgan betonning bu oʻyiqqa yoki chuqurchaga quyilishining110

oldini oladi. Beton qotib qolgach, u olib tashlanadi.
[Tenʼyo] (qayta foydalanish) Ayni opalubka materiallarini boshqa obyektlarda ishlatish.
Har bir qavatning konstruksiyasi bino qurilishi kabi qurilish loyihasida bir xil boʻlsa,
ishlatiladigan opalubkalar yuqori qavatga koʻchiriladi va yana ishlatiladi.
[Panku] (boʻrtib chiqish) Betonni qoʻyish yoki qattiqlashtirish (oʻrnashtirish) paytida
opalubka sinishi va beton tashqariga oqib chiqishi. Boʻrtib chiqish cheklagich moslama
yetarlicha boʻlmaganda sodir boʻladi.
[Kugi jimai] (mixlarni olib tashlash) Opalubka materialini qayta ishlatish uchun
opalubkadan mixlarni olib tashlash. Shuning uchun bu atama opalubkalarni olib tashlashuchun ishlatiladi.
[Uchikomi] (ikkinchi quyish) Opalubkaga beton quyish va boʻshliqlarsiz toʻldirish.
[Uchikasane] (qoʻshimcha quyish) Hali qotib ulgurmagan betonning ustiga beton quyish.
Agar oldingi partiya qotib ulgurmasdan beton quyilmasa, sovuq choklar paydo boʻladi.
Tashqi harorat 25 ° C dan past boʻlsa, ikkinchi quyish 150 daqiqa ichida amalga oshirilishi
kerak; tashqi harorat 25 ° C dan yuqori boʻlsa, ikkinchi quyish 120 daqiqa ichida amalga
oshirilishi kerak.
[Sovuq chok] Ikkinchi quyish vaqtida amalga oshirilmaganda paydo boʻladigan chok.
[Uchitsugi] (bosqichlash) Allaqachon qotib qolgan beton ustiga beton quyish.
Bosqichlash konstruksiya yoki gidroizolyatsiya bilan bogʻliq muammolar boʻlmagan joylarda
amalga oshiriladi.
[Shimekatame] (zichlash) Tuproq ishlarida ham uchraydigan atama, lekin beton yotqizish
ishida, betondagi boʻshliqlarni bartaraf etish va uni zichlashtirish uchun quyilgan beton
vibrator asbob bilan vibratsiyalanadi yoki opalubka rezina bolgʻa bilan uriladi.
[Shibbalash] Plitaga qoʻyilgan betonning zich boʻlishi uchun plita opalubkasining yuzasini
shibbalash jarayoni.
111

[Nerimaze] (aralashtirish) Sement va toʻldiruvchi materialni bir xilda aralashtirish.
[Haigo] (aralashma) Beton qilish uchun ishlatiladigan har bir materialning nisbati.

4.2.7 Muvofiqlik va holatni tavsiflovchi atamalar[Osamari] (mos) narsalarning joylashuvi muvozanatini ifodalash uchun ishlatiladigan soʻz.
U osamari ga ii (yaxshi oʻrnatilgan) yoki osamari ga warui (yomon oʻrnatilgan) maʼnolarida
ishlatiladi.
[Toriai] (interfeys) Ikki yoki undan ortiq turli elementlar uchrashadigan qism yoki bu
qismga ishlov berish. Ikki qism bir-biri bilan toʻqnashmasligi kerak boʻlgan nuqtada
toʻqnashganda, u toriai ga warui (yomon interfeys) deb ataladi. "Yomon oʻrnatilgan" iborasi
ham xuddi shu maʼnoda qoʻllaniladi. Tenjo to kabe no toriai (shift-devor interfeysi) iborasi
shift va devor oʻrtasidagi birikuvni anglatadi.
[Mitsuke] (koʻrinadigan yuz) Qurilish tugagach, old tomondan koʻrinadigan elementning
Men (yuzi).
[Miegakari] (koʻrinadigan qism) mitsuke ga oʻxshash, bu atama qurilish elementiningkoʻrinadigan qismini bildiradi. Mitsuke koʻrinadigan butun sirtni bildirsa, miegakari oraliq
orqali yoki burchak ostida koʻrinadigan qismni nazarda tutadi.
[Miekakure] (yashirin qism) Miegakari atamasining teskarisi boʻlib, u “kamroqkoʻrinadigan” degan maʼnoni anglatadi. Bu koʻrinadigan yoki koʻrinmaydigan narsani
anglatadi, yaʼni biror narsa koʻchirilganda yoki agʻdarilganda koʻrinadigan elementni
anglatadi.
[Tori] (toʻgʻrilik) Toʻgʻri chiziqda boʻlish holati. Agar biror narsa egilgan yoki buzilgan boʻlsa,
u tori ga warui (toʻgʻri emas) deb ataladi. Biror narsa toʻgʻri yoki yoʻqligini tekshirish jarayoni
tori vo miru deb ataladi.
[Tsura] (yuza) Sirt. U men deb ham ataladi.
112

[Tsuraichi] (toʻgʻri) Ikki elementning sirtlari tekis va bir chiziqda boʻlgan holat. U tsuraichi ni
suru (tekish qilish) deb ishlatiladi.
[Sori] (botiq) botiq holatda boʻlgan chiziq yoki notekis sirt.
[Mukuri] (qavariq) Qavariq holatda boʻlgan chiziq yoki notekis sirt.
[Roku] (gorizontal) riku deb ham ataladigan gorizontal holatni bildiradi. Misol uchun,gorizontal tomga roku yane (tekis tom) deyiladi.
[Furoku] (notekis) Sirt notekis boʻlgan holatga ishora qiladi. Furiku deb ham ataladi.
[Mechigai] (bir chiziqda tizilmagan) Taxtalar , panellar, qoziqlar va boshqalarning sirtlaribir-biriga ulanganda bir-biriga nisbatan bir chiziqda boʻlmagan yoki birikuvlar tekislanmagan
holatga ishora qiladi.

[Ogamu] (egilish) Tik turishi kerak boʻlgan, ammo egilib turgan bino yoki boshqa
konstruksiyani tasvirlash uchun ishlatiladigan atama.
[Kane] (toʻgʻri burchak) Toʻgʻri burchak.
[Korobi] (qiyshaygan) Vertikal boʻlishi kerak boʻlgan ustun yoki devor egilganda. Qiya
ustunlar uchun ham ishlatiladi.
[Nige] (ruxsat etiladigan ogʻish) Oldindan oʻrnatilgan oʻlchamlardagi yoki oʻrnatishdagi
ruxsat etilgan ogʻish. Nige (ruxsat etiladigan ogʻish) materialni qayta ishlash xatolarini va
obyekt joyida oʻrnatish xatolarining ruxsat etiladigan qiymatini belgilash uchun oʻrnatiladi.
[Mikiru] (qirqish) Ikki ishning birikuv qismini tozalash. Buning uchun ishlatiladigan element
mikirizai (trimmer) deb ataladi. Masalan, pol va devor orasidagi chegara trimmerlar bilanehtiyotkorlik bilan bezatiladi. Bundan tashqari, devorlardagi boʻyoq ishlarida, pardoz
qoplamada boʻshliqlar yoʻqligiga ishonch hosil qilish uchun birikuv joylarga tibbiyot tasmasi
ishlatilishi mumkin.
[Najimi] (yopishqoqlik) Ikki yoki undan ortiq elementlar birlashtirilganda, bu atama birikuv
joylarning bir-biriga mahkam yopishishini ifodalash uchun ishlatiladi. Qachonki yopishish
113

holati yaxshi boʻlsa, najimi ga ii (yaxshi yopishish), agar yopishish yomon boʻlsa, najimi ga
warui (yomon yopishish) deb ataladi.
[Sute] (nostrukturaviy) Materialning tuzilishi yoki pardozi bilan bogʻliq boʻlmagan, ammo
konstruktsiyaning mosligini yaxshilash uchun ishlatiladigan materiallar uchun atama. Misol
uchun, u sute concrete (mustahkamlagichlarsiz beton) kabi ishlatiladi.
[Beta] (toʻliq yoyilgan) Biror narsaning butun yuzaga boʻshliqlarsiz yoyilganligini
tavsiflovchi atama. Beta kiso (toʻshama poydevor) - binoning butun pastki qismini qoplash
uchun quyiladigan beton poydevor turi. Beta nuri - butun yuzaga qoʻllaniladigan qoplama.
[Fukashi] (oʻlchamdan ortiq) Tugallangan loyihaning dizaynda koʻrsatilganidan kattaroq
qismiga ishora qiladi. Bundan tashqari, pardozlangan yuza old tomondan koʻrinadiganholga keltirilishini koʻrsatish uchun ham ishlatiladi. Fukasu soʻzi fukashi qilish deganmaʼnoni anglatadi.
[Temodori] (qayta bajarish) Tugallangan jarayonni qayta bajarish, temodori ga okoru(qayta bajarish sodir boʻladi) kabi ishlatiladi.
[Dandori] (tayyorlash) Qurilish usulini koʻrib chiqish va qayta bajarishga yoʻl qoʻymaslikuchun protsedurani oldindan rejalashtirish.
[Tenaoshi] (qayta qoʻl urish) Bajarilgan ishning bir qismini tuzatish. Qayta qoʻl urish
chizmalardan farq qiladigan yoki nuqsonli ishga ega boʻlgan qismlar mavjud boʻlganda
amalga oshiriladi.
[Dame] (kamchilik) Deyarli tugallangan qurilish loyihasining eʼtiborsizlik bilan qilingan yoki
tugallanmagan qismlari mavjudligini koʻrsatish uchun ishlatiladigan atama. Bu qismni
tugatish dame naoshi (kamchilikni tuzatish) deb ataladi.
[Tappa] (balandlik) Balandlik.
[Uvaba] (yuqori chekka) Predmet yoki elementning yuqori chekkasini tasvirlash uchun
ishlatiladigan atama.
114

[Shitaba] (pastki chekka) Predmet yoki elementning pastki chekkasini tasvirlash uchun
ishlatiladigan atama.

4.2.8 Uzunlik, en va kenglik bilan bogʻliq atamalar[Pitch] Ajratmalar orasidagi interval.
[Ou] (yotqizish) Oʻlchamlarni mos yozuvlar holatidan olish uchun.
[Sunpo] (uzunlik) Uzunlik.
[Ikken] (1 ken) Qadim zamonlardan beri Yaponiyada ishlatilgan uzunlik birligi. Taxminan
1,8 m. Aniqrogʻi 1818 mm.
[Isshaku] (1 shaku) Yaponiyada qadim zamonlardan beri ishlatilgan uzunlik birligi.
Taxminan 30,3 sm.
[Issun] (1 sun) Isshakuʼning oʻndan bir qismi. Taxminan 3,03 sm.
[Hitotsubo] (1 tsubo) Yaponiyada qadim zamonlardan beri ishlatilgan maydon birligi. 1
tsubo = 1 ken x 1 ken.

4.2.9 Bino konstruksiyasini tavsiflovchi atamalar[RC konstruksiya] RC temir-betonning qisqartmasi. Bu bino konstruksiyasida beton
mustahkamlovchi poʻlat panjaralar oʻrnatilgan opalubka ichiga quyiladi va qotadi. Tekkinbeton zo deb ham ataladi.
[S konstruksiya] S - poʻlat soʻzining qisqartmasi. Ustunlar va balkalar uchun poʻlat
qismlardan foydalanadigan bino konstruksiyasi. Tekkotsu zo deb ham ataladi.
[SRC konstruksiya] S va RC t konstruksiya birgalikda qoʻllangan bino konstruksiyasi.
Poʻlat qismning atrofida mustahkamlovchi armatura panjaralar yigʻiladi, soʻngra beton
quyiladi. Tekkotsu tekkin beton zo deb ham ataladi.

115

[Moku zo] (yogʻoch karkasli konstruksiya) Ustunlar va balkalar uchun yogʻochishlatiladigan bino konstruksiyasi.
[Beton blok zo] (beton blokli konstruksiya) Terilgan beton bloklardan yasalgan bino
konstruksiyasi.

4.2.10 Elektr va telekommunikatsiya ishlari bilan bogʻliq atamalar[Setsuzoku] (ulanish) Umuman olganda, setsuzoku (ulash) atamasi ikki yoki undan ortiq
narsalarni birlashtirishni bildiradi. Aloqa liniyalari bir-biriga ulanganda, u kessen (simlarni
ulash) deb ham ataladi.
[Haisen] (simlarni oʻtkazish) Metall kabellar, optik tolali kabellar va boshqalarni tortish.
[Rikaku] (ayrolikni taʼminlash) Simlar va quvurlarni bir-biridan ajratish. Oraliq masofa
rikaku kyori (ayrolik masofasi) deb ataladi.
[Zetsuen] (izolyatsiya) Elektr tokining bir qismdan ikkinchisiga oʻtishining oldini olish.
[Kantsu] (teshish) Devorda, polda, shiftda va hokazolarda butunlay teskari tomonga
chiqadigan teshik ochish.
[Kanro] (oʻtkazgich) Ichidan elektr simlari oʻtadigan quvur. Quvurlar yordamida simlarni
yer ostiga koʻmish usuli kanroshiki (oʻtkazgich usuli) deb ataladi.
[Maisetsu] (yer ostida oʻrnatish) Elektr kabellarini va boshqalarni yer ostiga koʻmish. Yer
ostida oʻrnatishning uchta asosiy usuli mavjud.
- Oʻtkazgich quvur usuli: Bu usulda qattiq vinil yoki metall quvurlar koʻmiladi va ularning
ichidan kabellar oʻtkaziladi.
- Toʻgʻridan-toʻgʻri koʻmish usuli: Bunda ish maxsus toʻgʻridan-toʻgʻri koʻmiladigan kabellarnioʻtkazish orqali amalga oshiriladi.
- Kabel uchun tunnel usuli: Bu usulda elektr liniyalarini oʻtkazish uchun maxsus tunnel yoki
umumiy xandaq qaziladi.
116

[Kaku haisen] (simlarni tepadan oʻtkazish) Bu usul kabellarni binoga oʻtkazish uchun
yordamchi ustunlardan foydalanadi.
[Haikan suru] (quvur yoʻli) Ichidan kabel oʻtadigan quvur yoʻlini oʻrnatish.
[Tsusen] (sim tortish) Kabellarni quvur yoʻli orqali oʻtkazish.
[Slab haikan] (plitalar ichidan quvur yoʻlini oʻtkazish) Binoning poli yoki shifti ichidanoʻtkaziladigan quvur yoʻli.
[MDF] Main Distribution Frame (bosh taqsimlash shiti) qisqartmasi, bu binoning ichidan
tashqarisiga aloqa liniyalarini boshqarish va ulash uchun ishlatiladigan simlar paneli.
[Inpei] (yashirish) Biror narsani sezilarsiz qilib yashirish. Misol uchun, konditsioner quvuryoʻlini devor ichida oʻtkazish orqali koʻrinmas holga keltirish inpei xaikan (yashirin quvuryoʻli) deb ataladi.
[Roshutsu] (ochiq) Yashirin boʻlmagan holda yuzada koʻrinib turadigan holatda boʻlish.
Inpei xaykanning atamasining teskarisi roshutsu xaykan (ochiq quvurlar).
[Fuseru] (chiqish joyini yaratish) Shiftdagi plitadan quvur chiqish joyini yaratish uchun
chekka elementlardan foydalanish.
[Kanden] (elektr toki urishi) Inson tanasi orqali oqadigan elektr toki.
[Roden] (elektr sizib chiqishi) Elektr toki boʻlmasligi kerak boʻlgan qismlarga tok sizib
chiqishi.
[Secchi/erth] (yerga ulash/zaminlash) Elektr jihozlari yoki zanjirlar va yer oʻrtasidagi
elektr aloqasi. Bu elektr toki sizib chiqishi sodir boʻlganda elektr toki urishining oldini olish
va aloqa qurilmalarini shikastlanishdan himoya qilish uchun amalga oshiriladi.
[Xiraishin] (yashinqaytargich) Binolarni va odamlarni chaqmoqlardan himoya qilishqurilmasi. U chaqmoqni qabul qiladi va chaqmoq natijasida paydo boʻlgan tokni tezda
atmosferaga chiqaradi.
[Hiraiki] (kuchlanish sakrashlaridan himoya qiluvchi qurilma) Aloqa uskunalari,117terminal uskunalari va boshqalarni chaqmoq urishidan himoya qiluvchi qurilma.
[Tanraku] (qisqa tutashuv) Past qarshilikka ega oʻtkazgich bilan elektr zanjiridagi ikkita
nuqta oʻrtasidagi aloqa. Qisqa deb ham ataladi.
[Teiatsu] (past kuchlanish) doimiy tok uchun 750V yoki undan kamroq va oʻzgaruvchan
tok uchun 600V yoki undan kamroq diapazondagi kuchlanish. Koatsu (yuqori kuchlanish) va
tokubetsu koatsu (oʻta yuqori kuchlanish) taʼrifi Vazirlikning Elektr jihozlari uchun texnik
standartlarni taʼminlash toʼgʻrisidagi buyrugʻida belgilangan.
[Koatsu] (yuqori kuchlanish) Doimiy tok uchun 750 V dan 7000 V gacha va oʻzgaruvchan
tok uchun 600 V dan 7000 V gacha boʻlgan kuchlanish.
[Tokubetsu koatsu] (oʻta yuqori kuchlanish) Bu doimiy va oʻzgaruvchan tok uchun 7000
V dan yuqori kuchlanishlar hisoblanadi.
[Acchaku] (qisish) Bosim qoʻllash orqali biriktirish. Elektr ishlarida oʻzak simlarni va siqish
terminallarini siqish uchun maxsus asboblar (masalan, kaj ombur) mavjud.
[Chokuryu] (doimiy tok) Vaqt oʻtishi bilan kattaligi yoki yoʻnalishi oʻzgarmaydigan tok.
Shuningdek, DT (doimiy tok) deb ham ataladi.
[Koryu] (oʻzgaruvchan tok) Vaqti-vaqti bilan kattaligi va yoʻnalishi oʻzgarib turadigan tok.
OʻT (oʻzgaruvchan tok) deb ham ataladi.
[Tenmetsu] (miltillovchi chiroq) Chiroq yonib oʻchganda.
[Hifuku] (qoplama) Oʻzak simni qoplaydigan vinil yoki izolyatsion qism.
[Ichijigawa/nijigawa] (asosiy/ikkilamchi tomon) Tomoni elektr inshootiga elektr tokikiradigan joy birlamchi tomon, elektr toki chiqadigan tomon esa ikkilamchi tomon deb
ataladi.
[Mashishime] (qayta mahkamlash) Vintlarning boʻshamaganligini tekshirish va ularni
qayta mahkamlash jarayoni.
[Belgilash] Qayta mahkamlangandan soʻng, vintlar maʻlum vaqtdan keyin vibratsiya tufayli118

boʻshashishi mumkin.
Belgilash bu maʼlum vintning boʻshaganligini koʻrsatish uchun amalga oshiriladi.
[Tsuden] (quvvatlangan) Elektr quvvati yoqilgan.
[Ataru] (tekshirish) Biror narsani tekshirish. Elektr ishlarida bu soʻz kuchlanishni tekshirish
apparatida quvvatlangan holatni tekshirish yoki oʻlchov uskunasi yordamida kuchlanish va
tok kuchini tekshirish uchun ishlatiladi.
[Kashimeru] (siqish) Halqa vtulka kabi qisish terminalini siqish uchun kaj ombir yordamida
sim ulanish joyini mahkam qotirish.
[Shikomu] (tayyorgarlik) Ishga oldindan tayyorgarlik koʻrish.
[Furu] (qayta yoʻnalish) Toʻsiqlarni aylanib oʻtish uchun quvurlar yoki simlar yoʻnalishinioʻzgartirish.
[Seru] (xalal berish) Predmetlar bir-biri bilan toʻqnashmoqchi boʻlganda.
[Tobu/ochiru] (Ishga tushish) Zanjir uzgich ishga tushganda va zanjir uzilgandagi holat.
[P] Diametr. Toʻgʻri koʻrsatkich fai (phi), lekin qurilish sanoatida u pai deb ataladi.

4.2.11 Hayotiy muhim infratuzilma/uskunalarni oʻrnatishda
foydalaniladigan atamalar[Kucho] (konditsioner) Xonadagi harorat, namlik va hokazolarni sozlash. Bu kuki chowa
setsubi jumlasining qisqartmasi.
[Ondo] (harorat) Issiq va sovuq darajasi. Yaponiyada ishlatiladigan birlik ℃ (Selsiy).
[Shitsudo] (namlik) Havodagi namlikning foizi. Namlikni taʼriflaganda, namlik koʻpboʻlganda "hoʻl va nam", namlik kam boʻlsa, "toza va past namlik" deb taʼriflanadi.
Foydalaniladigan birlik % hisoblanadi.
[Kanki] (shamollatish) Xonadagi iflos havoni toza havo bilan almashtirish.
[Haien] (tutunni ventilyatsiya qilish) Yongʻin sodir boʻlganda hosil boʻladigan tutun va
119boshqa moddalarni xonaning ichidan tashqariga chiqarish uchun.
[Eisei] (gigiyena) Odamlarning sogʻligʻini saqlash va tozalikni saqlashni anglatadi. Eisei
setsubi (sanitariya inshootlari) atamasi oshxonadan tashqari suv bilan bogʻliq boʻlganobʼyektlarni (masalan, hojatxonalar, hammom va boshqalar) anglatadi.
[Shinimizu] (turgʻun suv) Uzoq vaqt davomida harakatsiz turgan bakdagi yoki
quvurlardagi suvga ishora qiladi.
[Bari] (gʻudur) Qayta ishlash jarayonida mahsulot chekkasidagi chiqib turgan metall yoki
plastmassaning ortiqcha qismi. Bari tori (gʻudurlarni yoʻqotish) silliq sayqalni taʼminlashuchun gʻudurlarni yoʻq qilish jarayonidir.
[Gyakuryu] (teskari oqim) Toʻgʻri oqimga teskari yoʻnalishda oqadigan suyuqlik yoki gaz.
[Bunki] (tarmoqlanish) Bitta quvurni ikki tarmoqga boʻlish.
[Shinshuku] (choʻzilish va qisqarish) Materiallarning choʻzilgan yoki qisqargandagi
holati.
[Jabara] (silfon) kengayadigan va qisqaradigan quvur shaklidagi narsa.
[Astar] Quvurlar va kanallar yuzasini yupqa plyonka bilan qoplash, shuningdek qoplama
deb ataladi. Qoplamaning qalinligiga qarab, qalinroq qoplama astar deb ataladi va ingichka
qoplama qobiq deb ataladi, lekin ular koʻpincha bir-birining oʻrnida ishlatiladi.
[Roei shiken] (sizib chiqishni tekshirish) Quvurlar oʻrnatib boʻlingandan keyin suv sizib
chiqishini (oqish deb ataladi) tekshirish ishi. Shuningdek, suv bosimi sinovi, toʻliq yuklama
sinovi va boshqalar mavjud.
[Suiatsu shiken] (suv bosimi sinovi) bosim qoʻllash uchun suv taʼminoti quvurlari va issiq
suv quvurlari kabi quvurlarga suv quyish orqali hech qanday sizib chiqish yoʻqligini
tekshirish sinovi.
[Mansui shiken] (toʻliq yuklama sinovi) Sizib chiqish yo'qligini tekshirish uchun drenaj
quvurlari suv bilan toʻldirilgan sinov.
120

[Kobay] (nishablik) Suv oqishiga imkon beruvchi kichik nishablik.
[Osui] (kanalizatsiya) Hojatxonadan axlatni drenajlash.
[Zatsu haisui] (maishiy chiqindi suv) Hammom, yuvinish xonalari va oshxonadanchiquvchi oqava suvlar.
[Shin] (oʻq) Quvur yoki kanalning markaziy chizigʻi.
[Saki] (uch) Quvurning uchi.
[Tsura] (flanets yuzi) Flanetsning yuzi.

4.3 Kommunal yashash uchun ehtiyot choralari
4.3.1 5S faoliyati
Xavfsiz, yoqimli va qulay ish muhitini yaratish uchun Yaponiyada 5S deb nomlanganfaoliyat joriy etilgan. 5S bu yapon tilida S harfi bilan boshlangan beshta soʻzni bildiradi: Seiri(saralash), Seiton (tartibga solish), Seisou (tozalash), Seiketsu (standartlashtirish) va
Shituke (barqarorlik). Baʼzan esa uchta “saralash”, “tartiblash” va “tozalash” elementlarini
ichiga olgan 3S tadbirlari va bu faoliyatga “barqarorlik” qoʻshiladigan 4S ishlari bajariladi.
(1) Saralash
Saralash zarurni keraksizdan ajratish, keraksizni tashlab yuborish, keyinroq
ishlatiladiganlarni chetga olib qoʻyish jarayonini anglatadi. Saralash sizga ishlashingiz kerakboʻlgan narsalarni tezda olish imkonini beradi. Uchastkaga faqat yaqin kelajakda
foydalaniladigan materiallarni olib keling va saranjomlikni saqlash uchun uzoq vaqt
ishlatilmaydigan narsalarni olib kelishdan saqlaning.
(2) Tartibga solishTartibga solish zarur narsalarni belgilangan joylarga qoʻyishni anglatadi. Uchastkaga olib
kelingan materiallar va boshqa narsalarni bir-biriga parallel va perpendikulyar holda
saqlang va topish qulay boʻlishi uchun saranjomlikni taʼminlang. Xususan, ishlatilgan
121

asboblar va boshqa narsalarni keyingi foydalanuvchi osongina topishi uchun ularni
belgilangan joylarga qaytarish kerak. Shuningdek, shikastlangan yoki buzilgan narsalarnimasʼul shaxsga xabar qiling.
(3) Tozalash
Ish tugagandan soʻng, keyingi ish kuni yoqimli boshlanishi uchun ish joyini tozalang.
(4) Standartlashtirish
Standartlashtirish toza standartni taʼminlash uchun saranjomlash, tartibga solish va
tozalashni anglatadi. Umuman olganda, qachon, nima va qancha hajmda bajarish kerakligi
toʻgʻrisida belgilangan standartlar mavjud boʻlib, tozalikni ishni kim bajarishidan qatʼiy nazar,taʼminlash mumkin.
(5) Barqarorlik
Barqarorlik saralash, tartibga solish, tozalash va standartlashtirishga rioya qilinishinitaʼminlash uchun qoidalarni oʻrgatish va koʻrsatmalar berishni anglatadi. Har kim oʻrnatilgan
qoidalarga amal qilishi muhim.

4.3.2 Ishchilar tanaffus qiladigan inshootlar
Qurilish uchastkasida dala idorasi va ishchilar dam olish joyi sifatida foydalanish uchun
qurilgan vaqtinchalik binolar mavjud. Dala idorasi bu maʼmuriy ishlar, yigʻilishlar va
boshqalar uchun joy. Ishchilarning tanaffus maskani bu – ishchilar uchun kiyim almashtirish,
ovqatlanish va dam olish joyi. Barcha ishchilar oʻzlarini qulay his qilishlarini taʼminlashuchun ishchilar tanaffus joyida belgilangan qoidalarga rioya qiling.
(1) Faqat belgilangan joylarda chekish
Qurilish uchastkasida va tanaffus maskanida chekish taqiqlanadi. Faqat chekish uchunmoʻljallangan joyda cheking. Belgilanmagan joylarda chekish uchun yashirinib chekishga
ham yoʻl qoʻyilmaydi.
122

(2) Chiqindilarni notoʻgʻri joyda tashlash taqiqlanadi
Axlatni belgilangan joylardan tashqariga tashlash Yaponiyada poi sute (axlatni notoʻgʻri
joyga tashlash) deb ataladi. Chiqindilarni notoʻgʻri joyga tashlash taqiqlanadi. Chiqindilar
qayta ishlanishini eʼtiborga oling va axlatni toʻgʻri ajrating va belgilangan joylarga tashlang.
Agar siz yerda axlat topsangiz, uni darhol oling va belgilangan joyga tashlang. Bundantashqari, saqich chaynab ishlamang. Bu nafaqat axlatni notoʻgʻri joyga tashlashga olib
keladi, balki biror narsa qulab tushib kelib tekganda tasodifan tilni tishlab olish kabi baxtsiz
hodisalarga ham olib kelishi mumkin.
(3) Dubulgʻa va xavfsizlik kamarlarini belgilangan joylarga joylashtiring
Dubulgʻa va xavfsizlik kamarlarini ishlatishdan keyin duch kelgan yerga tashlab ketmaslik
kerak. Tanaffus qilishdan oldin ularni belgilangan joylarga qoʻyganingizga ishonch hosil
qiling.
(4) Shaxsiy narsalarni shkafga qoʻying
Shaxsiy narsalaringizni yoʻqotish muammoning manbai boʻlishi mumkin. Shaxsiynarsalaringizni shkafda saqlang.
(5) Qoʻl yuvish, dezinfektsiyalash va tomoqni chayqash
Tanaffusga kirish va chiqishda qoʻllarni yuvish, dezinfektsiyalash, tomoqni chayqash va
hokazolar orqali gigiyena qoidalariga rioya qiling.
(6) Eʼlonlar taxtasini tekshiringEʼlonlar taxtasida nafaqat hamma uchun maʼlumot, balki alohida shaxslar uchun foydali
boʻlgan maʼlumotlar, masalan, sugʻurta maʼlumotlari boʻlishi mumkin. Eʼlonlar taxtasini
tekshirishni odat qiling.

4.3.3 Kiyinishdagi ehtiyot choralari
Yaponiyada "Tartibsiz kiyinish tartibsiz aqlni anglatadi" degan naql bor. Yaʼni, “Pala123

partish kiyingan odamning ichki goʻzalligi yoʻq”, lekin qurilish uchastkasida uningqoʻshimcha xavfsizlik elementi mavjud. Quyidagi kiyimlarga ruxsat berilmaydi.
(1) Ish joyiga qisqa yengli kiyim va shortik kiygan holda kirish
Qurilish maydonlarida koʻplab xavflar mavjud. Ish paytida faqat qoʻllar va yuzlar ochiq
boʻlishi kerak. Tegishli uchastkadagi ishlar uchun mos ish kiyimlarini kiying. Ish joyiga kalta
yengli kiyim yoki shortiklar kirmang. Bundan tashqari, tozalikni saqlash uchun ish kiyimlarini
yuving.
(2) Oldi ochiq boʻlgan kamzullar
Kamzulingizni old tugmalari oʻtkazilmagan va ochiq boʻlmasligi kerak. Ish joyida koʻplabboʻrtib chiqqan joylar mavjud va ularga ilinib ketish jarohat yoki baxtsiz hodisaga olib kelishi
mumkin.
(3) Qaytarilgan yenglar
Shikastlanishning oldini olish uchun yenglarni bilaklargacha qaytarish kerak.
(4) Qoʻllarni choʻntakga solib yurish
Qoʻlingizni choʻntagingizda solib yurmang. Bu holat jarohat yoki baxtsiz hodisaga olib
kelishi mumkin boʻlgan toʻsatdan yiqilib ketish holatlarida reaksiya berishga toʻsqinlik qiladi.

4.3.4 Til
Qurilish obʼyektlarida ishlarning ravon bajarilishi uchun muloqot muhim ahamiyatga ega
va muloqot kalitini tavsiflovchi horenso atamasi mavjud. Bu soʻz oʻyini horenso (ismaloq)
deb nomlangan sabzavotdan foydalanish. Horenso jumlasi hokoku (xabar qil), ren raku
(aloqa) va sodan (maslahat) so‘zlarining birikmasidan iborat. Quvnoq ohangdan
foydalanishga eʼtibor bering, muhokama qilmoqchi boʻlgan fikrlarga urgʻu bering, aniqboʻling va birinchi navbatda xulosalaringizni ayting.
Xabar ber: ishning borishi va natijalari toʻgʻrisida rahbarlar va brigadirlarni xabardor qilish.
124

Aloqa: ish bilan bogʻliq maʼlumotlar, jadvalingiz va boshqalarni rahbarlar va birgadirga
yetkazish.
Maslahat: agar muammo yuzaga kelsa yoki savollaringiz boʻlsa, yuqori lavozimli
rahbarga va birgadirga xabar bering.

4.3.5 Tozalash
Ish tugagandan soʻng har doim joyni tozalang. Keyingi kungi ishga sozlanish vatayyorgarlik koʻrish niyatida ishdan keyin joyni tozalang. Agar siz ishda olov ishlatganboʻlsangiz, uning oʻchirilganligiga ishonch hosil qiling.

125