10 Lekcji z Fukushimy
w celu ochrony ludzi
przed katastrofą nuklearną
Komitet Broszury Fukushima

10 Lekcji z Fukushimy
w celu ochrony ludzi
przed katastrofą nuklearną
Komitet Broszury Fukushima

Spis treści
Wstęp do wydania polskiego

3

Wstęp

9

Rozdział 1 Co to jest elektrownia jądrowa,
co to jest promieniotwórczość?

11

Rozdział 2 10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie

21

1 Nie dajmy się ogłupiać propagandzie „Bezpiecznej energetyki jądrowej”

22

2 W czasie awarii priorytetem jest uciekać

26

3 Ważny jest dostęp do informacji i przygotowanie rzetelnego raportu

29

4 Ludzie dotknięci katastrofą mają prawo do kompleksowej opieki zdrowotnej
i dostępu do informacji

35

5 Obywatele muszą brać udział w pomiarach radioaktywności, aby zapewnićbezpieczeństwo żywnościowe oraz ochronę rolnictwa, leśnictwa i rybołówstwa.
Niezbędny jest również dostęp do informacji
6 Całkowita dekontaminacja jest niemożliwa

39
45

7 Nie ma nadziei na opanowanie sytuacji związanej z katastrofą, jeśli pracownicy
nie będą lepiej traktowani i nie otrzymają opieki zdrowotnej

48

8 Zasadnicze znaczenie dla osób poszkodowanych ma odbudowa codziennego życia
i społeczności

52

9 Wezwanie do udziału osób dotkniętych skutkami katastrofy w ustanawianiu
i wprowadzaniu w życie praw, które mają służyć ich ochronie
10 Przerzucanie kosztów odszkodowania na podatników

56
60

Rozdział 3 Prawo międzynarodowe oraz sposoby zapobiegania
i ograniczania skutków katastrof― narzędzia, których możemy użyć w celu własnej ochrony

67

Posłowie

76

Aneks

78

Wstęp do wydania polskiego*
Yasuhiro Igarashi, Marcin Wrzos
Komitet Tłumaczenia na Polski Publikacji „10 Lekcji z Fukushimy” składa sięz Japończyków i Polaków, którzy są przekonani o potrzebie wykonania tej pracy orazmają stosowne umiejętności by to zrobić. Celem jest zapoznanie obywateli Polski
z tytułowymi 10 Lekcjami, przed którymi stanęli Japończycy po katastrofie w elektrownijądrowej w Fukushimie. Komitet nie chce zabierać głosu w sprawie zasadności polskiego
programu energetyki jądrowej. Interpretacja tej publikacji jest otwarta dla każdego
czytelnika.
Publikacja tłumaczona jest na polski częściowo z oryginalnej wersji japońskiej,a częściowo z angielskiej. W tłumaczeniu zostały wprowadzone niewielkie zmiany, które
wydały się konieczne dla lepszego zrozumienia lokalnego kontekstu. Zamysłem tłumaczy
było przekazanie zdobytej po katastrofie wiedzy, a nie dosłowne tłumaczenie. Dlategojeśli porównacie Państwo wydanie polskie z oryginalną wersją japońską znajdziecie
w naszej publikacji dodatkowe informacje, które dla czytelnika japońskiego byłybyzbędne. Zdecydowaliśmy się również dodać do wersji polskiej aneks. Poruszamy w nim
kilka tematów związanych z relacjami polsko­japońskimi, które są w Polsce stosunkowo
mało znane. Polski Komitet uzyskał na to zgodę od japońskiego komitetu (Fukushima
Booklet Committee). Pani Masako Goto opracowała i przetłumaczyła różnice pomiędzy
pierwszym a drugim wydaniem Publikacji „10 Lekcji z Fukushimy”.
Motywacja tłumaczenia, którą my japońscy członkowie komitetu ogólnie podzielamy
jest taka: katastrofa wywołana trzęsieniem ziemi i tsunami, która wydarzyła się
w Japonii 11 marca 2011 roku była szeroko pokazywana w polskich mediach. Polski rządod razu włączył się w pomoc i przekazał rządowi Japonii pieniądze na rzecz
poszkodowanych. Natychmiast zaktywizowali się również polscy obywatele
oraz Japończycy mieszkający w Polsce i zorganizowali dla poszkodowanych zbiórkę
pieniędzy. Fakty te są znane Japończykom i stanowią dla nich dowód przyjaznych
stosunków między oboma narodami. Jesteśmy bardzo wdzięczni za współczucie
i wsparcie, jakie otrzymaliśmy. Ale teraz zadajemy sobie samym pytanie, czy wystarczyza okazaną pomoc tylko podziękować?
W katastrofie z 2011 roku ludzie ucierpieli nie tylko w wyniku trzęsienia ziemi
i tsunami. W Fukushimie doszło do awarii w elektrowni jądrowej. Ponieważ polski rząd*Treść „Wstępu do wydania polskiego” została przygotowana przez Komitet Tłumaczenia na Polski
Publikacji „10 Lekcji z Fukushimy” i nie reprezentuje poglądów Komitetu Broszury Fukushima(Fukushima Booklet Committee).

3

podjął decyzję o budowie elektrowni jądrowej w 2009 roku, w Polakach na nowo odżyły
obawy i wątpliwości co do sensowności tego projektu. Polskie media od czasu do czasu
informują o awarii w Fukushimie, ale jak wynika z poniższego tekstu, pokazywane treści
nie są wystarczające do zrozumienia ogromu tej tragedii.
A zatem, jakie działania podjęła dotąd strona japońska, i co, naszym zdaniem, powinna
teraz zrobić? W 2010 roku zostało podpisane polsko­japońskie „Memorandumo współpracy w dziedzinie pokojowego wykorzystania energii jądrowej”. Awaria
nuklearna w 2011 roku nie powstrzymała japońskiego rządu od zachęcania Polski do
kupna japońskiej elektrowni jądrowej. Również japońskie koncerny Hitachi, Toshibai Mitsubishi, które zainteresowane są budową elektrowni w Polsce, budują pozytywny
obraz energetyki jądrowej.
Japonia nazywana jest czasem przez Polaków krajem samurajów. Kojarzona jestz honorem i wysoką etyką. Ambasada Japonii, czyli oficjalne przedstawicielstwo nie
tylko japońskiego rządu, ale i wszystkich Japończyków jedynie w małym stopniu
informuje o rzeczywistych następstwach awarii w Fukushimie. Nie prostuje również
fałszywych informacji, które są pokazywane w polskich mass mediach. I to pomimo, żecały czas przyjmuje wpłaty od Polaków na rzecz poszkodowanych. Gotowość do
przyjmowania przez stronę japońską pomocy pieniężnej od Polaków jest niewspółmierna
ze znikomym poziomem informowania społeczeństwa polskiego, przez Japończyków,
o rzeczywistych następstwach Fukushimy. Z tego powodu jest nam wstyd.
Jesteśmy przekonani, że polskiemu społeczeństwu należą się również informacjeo negatywnych skutkach japońskiej energetyki jądrowej, których my tak boleśnie
doświadczyliśmy. Wiedza upowszechniana, zwłaszcza w erze globalnego internetu
w XXI wieku, wzmocni tylko nasze wzajemne relacje. Milczenie zaś doprowadzi doutraty wzajemnego zaufania, utrudni współpracę w przyszłości i kłaść się będzie cieniem
na historii stosunków polsko­japońskich.
Obserwujemy, że eksperci odpowiedzialni za rozwój energetyki jądrowej w Polsce
dezinformują opinię publiczną podając nieprawdziwe informacje na temat wydarzeń
w Fukushimie. Polscy naukowcy i dziennikarze, którzy specjalizują się w japońskiej
tematyce, nie mówią o tym, z małymi wyjątkami, co się naprawdę wydarzyło i nadal
dzieje w Fukushimie. Tym samym nie wypełniają najlepiej swojej społecznej roli. Polskie
organizacje pozarządowe mają zaś ograniczone dostęp do informacji na temat wydarzeń
w Fukushimie. Polskie społeczeństwo jest więc skazane na opinie ekspertów odenergetyki jądrowej. Mimo upływu blisko sześciu lat od katastrofy, ta dziwna sytuacja
trwa nadal.
Promowanie mitów o pozytywnych aspektach energetyki jądrowej w mass mediach.
Arogancja i nie mająca potwierdzenia w faktach pewność siebie ekspertów (mimo, że4dostępna jest im jedynie obca technologia). Cenzurowanie informacji z powodu konfliktu
interesów. Brak kontroli i korupcja. Lekceważenie przez polityków głosów lokalnych
społeczności. Wymuszanie przekupstwem i groźbą zgody na lokalizację elektrowni.
Zamykanie oponentom ust w sądach przez firmy energetyczne i postępująca w związku
z tym obojętność większości obywateli wobec energetyki jadrowej... itp. Polska jest dziśna początku drogi, na którą Japonia weszła w latach pięćdziesiątych XX wieku.
Wszystkie wymienione wyżej nieprawidłowości doprowadziły do awarii w elektrownijądrowej w Fukushimie.
Nam Japończykom sytuacja ta jawi się jako koszmarne déjà­vu.
Znając fakty widzimy wyraźnie, że sytuacja może się powtórzyć w Polsce w XXI wieku.
Niestety nasz kraj przyczynia się do realizacji tego scenariusza, co wywołuje w nas złość
i bezsilność.
Lech Wałęsa po upadku komunizmu w Polsce powiedział; „Zbudujmy w Polsce drugą
Japonię”. Cytat ten stał się symbolem przyjaznych stosunków polsko­japońskich.
My pragniemy, żeby Polska nie została drugą Japonią w dziedzinie energetyki jądrowej.
Chcielibyśmy, by uczyła się na naszych błędach.
Obserwujemy również brak „nauki obywatelskiej”, która służyłaby ludziom, a nie
władzom. Zwłaszcza w tej dziedzinie. Dlatego potrzebna jest bezpośrednia i oddolna
wymiana informacji pomiędzy Japonią a Polską. Publikacja, którą Państwu
przedstawiamy została napisana przez ekspertów z punktu widzenia zwykłych obywateli,szczególnie mieszkańców prefektury Fukushima, którzy ucierpieli w największym
stopniu z powodu awarii jądrowej. Powstanie publikacji koordynowała niezależna
organizacja pozarządowa. To oznacza, że czytelnicy mogą uzyskać informacje, które
zasadniczo nie są przekazywane oficjalnie polskim obywatelom przez stronę japońską
oraz polskich ekspertów w tej dziedzinie. Dlatego zdecydowaliśmy się przetłumaczyć jąna język polski.
Po awarii w Fukushimie, każdy nowy projekt budowy elektrowni jądrowej powinien
obejmować środki zarządzania kryzysowego. To jedyne rozsądne rozwiązanie. Nasza
publikacja opisuje to zagadnienie wyczerpująco. Realnego sensu pozbawione są
stwierdzenia, że „w Polsce nie ma trzęsień ziemi ani tsunami, prawdopodobieństwo
takiej awarii jest więc zbyt małe”. Pytać raczej należy o co innego.
Czy Polski Program Energetyki Jądrowej obejmuje wystarczające środki zarządzania
kryzysowego? Czy obywatele mają podstawy wierzyć, że nie stanowi on zagrożenia? Najakie społeczeństwo warto postawić w przyszłości: żyjące w cieniu zagrożenia awariijądrowej, czy takie które nie narusza równowagi ekologicznej? Mamy nadzieję, że
czytelnicy zadadzą sobie wyżej wymienione pytania i znajdą na nie własne odpowiedzi.

Yasuhiro Igarashi
5Katastrofa w Fukushimie wydarzyła się w momencie, kiedy Polska przystąpiła dorealizacji projektu budowy elektrowni atomowej. Decyzję o rozpoczęciu prac nad nowym
Programem Polskiej Energetyki Jądrowej podjęła Rada Ministrów na początku 2009
roku. Projekt był realizowany po cichu, jednocześnie nie szczędzono pieniędzy na
budowanie przychylnej atmosfery dla atomu. W marcu 2011 roku większość Polaków nie
miała nic przeciwko budowie elektrowni atomowej. Wydarzenia z Fukushimy sprawiły,
że w Polsce doszło w ogóle do jakiejkolwiek debaty o zasadności tej inwestycji. Były też
ciosem w cierpliwie budowany mit bezpiecznej energetyki jądrowej.
W Polsce decyzja o budowie elektrowni atomowej nie ma charakteru ekonomicznego.
Pierwsze pomysły na budowę elektrowni atomowej pojawiły się na początku lat
siedemdziesiątych. Dla ówczesnych socjalistycznych elit energetyka jądrowa byłasynonimem nowoczesności. Taki sposób myślenia wciąż jest bardzo żywotny, chociaż odtamtego czasu minęło wiele lat i dokonał się w tym obszarze olbrzymi postęp
technologiczny. W styczniu 1982 roku Rada Ministrów podjęła uchwałę w sprawie
budowy Elektrowni Jądrowej Żarnowiec. Inwestycja była realizowana mimo
skomplikowanej sytuacji politycznej i trudnej sytuacji ekonomicznej. Zgodnie z planem
pierwszy blok miał zostać oddany do eksploatacji w grudniu 1990 roku.
Olbrzymim ciosem dla zwolenników energetyki jądrowej w Polsce była awaria
elektrowni atomowej w Czarnobylu w kwietniu 1986 roku. Protesty, które miały dotąd
lokalny charakter nabrały masowego charakteru. Początek przemian demokratycznych
w Polsce był końcem energetyki jądrowej. Pierwszy niekomunistyczny rząd, utworzony
przez Tadeusza Mazowieckiego na rok zawiesił prace w elektrowni w Żarnowcu.
W maju 1990 roku odbyło się lokalne referendum, w którym 86,1% opowiedziało się
przeciwko kontynuowaniu inwestycji. Przeciwnego zdania było 13,9% głosujących.
Oznaczało to koniec tego projektu.
Zwolennicy energetyki jądrowej obawiają się, że może powtórzyć się sytuacja poawarii w Czarnobylu i katastrofa w Fukushimie może doprowadzić do zablokowania
budowy pierwszej elektrowni atomowej w Polsce. Dlatego informacje na temat wydarzeń
z Fukushimy były od początku w Polsce bagatelizowane. W mediach dominowałprzekaz, że nic wielkiego się nie stało a sytuacja od razu została opanowana. Pod koniec
marca 2012 roku ruszył rządowy program „Poznaj atom”. Jego oficjalnym celem byłopodjęcie debaty na temat zasadności budowy elektrowni atomowej. Jednak decyzja
zapadła już wcześniej i wszyscy o tym wiedzieli. Prawdziwym zadaniem programu, naktóry przeznaczono 18 mln złotych było zapewnienie poparcia dla energetyki jądrowej,
które zaczęło dynamicznie spadać po katastrofie w Fukushimie.

6

Na uroczystej inauguracji ówczesny pełnomocnik rządu ds. energetyki jądrowej
i zarazem wiceminister gospodarki Hanna Trojanowska mówiła, że celem rządu nie jest
indoktrynacja, tylko zaproszenie do debaty. Tak naprawdę chodziło tylko o budowanie
przyjaznego obrazu energetyki jądrowej, w oparciu o przemilczenia, półprawdy
i bagatelizację zagrożeń. W mediach pojawiają się naukowcy, którzy zapewniają
o dobroczynnym wpływie promieniowania na ludzki organizm (pseudonaukowa
hormeza). Sprzeciw wobec energetyki jądrowej jest przedstawiany zawsze, jako wyraz
ignorancji i braku elementarnej wiedzy naukowej.
Plany budowy elektrowni atomowej w Polsce ciągle ulegają opóźnieniu. W tej chwili
bardzo trudno nawet w przybliżeniu określić datę uruchomienia elektrowni. Mimo toprace postępują i nic nie wskazuje, by zostały one zarzucone, chociaż już teraz generują
olbrzymie koszty. W październiku 2015 roku miały miejsce wybory parlamentarne, które
wyłoniły inną niż dotąd większość. Niewiele to zmieniło. Wiadomo, że przeciwko
budowie elektrowni atomowej wypowiadała się premier Beata Szydło. Jednak
sekretarzem stanu w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów i pełnomocnikiem Rządu do
spraw strategicznej infrastruktury energetycznej jest Piotr Naimski, gorący zwolennik
atomu. Wiele wskazuje na to, że projekt będzie kontynuowany.
Polskie władze dbają tak bardzo o pozytywny obraz energetyki jądrowej, że nie
zabierają głosu w sprawie planów budowy elektrowni atomowych na Białorusi i w obwo­
dzie Kaliningradzkim. Są one budowane z pogwałceniem międzynarodowych ustaleń
dotyczących bezpieczeństwa oraz łamią konwencję o oddziaływaniu na środowisko(Konwencja z Espoo). Obie inwestycje leżą blisko granicy z Polską i stanowią dużezagrożenie dla sporej powierzchni naszego kraju. Szczególnie duże budzi elektrownia
w Ostrowcu, która zgodnie z decyzją prezydenta Aleksandra Łukaszenki ma byćbudowana „szybko i tanio”. Wielokrotnie swoje obawy podnosił rząd litewski. Dla rządu
polskiego to temat tabu.
W tym kontekście „10 Lekcji z Fukushimy” to bardzo potrzebna publikacja, która maszansę stać się częścią polskiej debaty o energetyce jądrowej. Przybliża bowiem sprawy,
które przez dużą część polskich mediów są przemilczane. Problem „nuklearnej wioski”
w Polsce bowiem zaistniał, zanim została uruchomiona pierwsza elektrownia. Publikacji
stworzona przez ludzi, którzy dotkniętych katastrofą w Fukushimie trudniej odmówić
wiarygodności. Ma ona szansę stać się inspiracją dla istniejących ruchów obywatelskichi wskazać im zupełnie nowe ścieżki działania. Polacy powinni mieć możliwość
zapoznania się z faktami, które pokazują słabe strony energetyki jądrowej. Bez wątpienia
publikacja ta sprawia, że ich prawo do informacji będzie pełniejsze.

Marcin Wrzos
7

Komitet Tłumaczenia na Polski Publikacji „10 Lekcji z Fukushimy”(tłumaczone rozdziały w nawiasach):

Maya Takeuchi
Yasuhiro Igarashi
Aki Morikawa
Krzysztof Protasewicz
Jan Skoczylas
Piotr Bernardyn
Masako Goto

Warszawa
Warszawa
Kraków
Kraków
Warszawa
Tokio
Fukushima/Tokio

Redakcja wydania polskiego:
Fukushima/Tokio
Warszawa
Układ graficzny wydania polskiego:(Wstęp)(Rozdział 1)(Rozdział 2, Lek. 1 – 3)
(Rozdział 2, Lek. 4 – 6)
(Rozdział 2, Lek. 7 – 9, Posłowie)(Rozdział 2, Lek. 10)(Rozdział 3, tytuł i inne)

Masako Goto
Marcin Wrzos
Yasuhiro Igarashi

Komitet pragnie serdecznie podziękować Karolowi Tomokiemu Yamazakiemu(Warszawa) za pomoc techniczną w graficznym przygotowaniu broszury.

8WstępWspółprzewodniczący Komitetu Broszury Fukushima

Masaaki Ohashi

Ta publikacja jest przesłaniem do całego świata od nas, narodu japońskiego,
dotkniętego ogromną katastrofą nuklearną, której skutków nadal doświadczamy. Doszło
do niej 11 marca 2011 roku w elektrowni jądrowej Fukushima Daiichi (numer Jeden),
wskutek wielkiego trzęsienia ziemi i tsunami. Elektrownia tą zarządzała firma TEPCO(Tokyo Electric Power Company). Mamy nadzieję, że publikacja przyniesie pożytek
wielu ludziom na całym świecie, którzy obawiają się, że może ich spotkać podobne
nieszczęście, szczególnie tym żyjącym w krajach, gdzie funkcjonują elektrownie jądrowe
lub gdzie budowa takich elektrowni jest planowana. Chcielibyśmy również, żeby z tej
publikacji skorzystały organizacje pozarządowe (NGO) i organizacje społeczeństwa
obywatelskiego (CSO), które współpracują z mieszkańcami zagrożonych regionów.
Może ona być również wykorzystana przez lokalne władze przy opracowaniu planów
zapobiegania katastrofom nuklearnym i redukowania ich skutków.
Od momentu katastrofy w Fukushimie proaktywnie dzielimy się swoimi doświadcze­
niami z osobami, które decydują się przyjechać do Fukushimy oraz z ludźmi w różnych
miastach w Japonii i na świecie. Pomimo, że nasze działania nie są wciąż wystarczające,to udało nam się już poinformować wielu ludzi o faktach związanych z katastrofą,o wielkości skażenia, zagrożeniach oraz wielu skomplikowanych konsekwencjachkatastrofy. Wielu okazało troskę i współczucie ofiarom tragedii.
Jednocześnie coraz częściej spotykamy się z prośbą o informację o tym, jak można
zabezpieczyć się przed podobnymi zdarzeniami. Zrozumieliśmy, że ważne jest dzieleniesię przeżyciami i doświadczeniami związanymi z tym dramatem. Należy to jednak robić
w taki sposób, by ludzie mogli się równocześnie dowiedzieć jak można przewidzieć
katastrofę, zapobiec jej oraz jak postępować, by zminimalizować jej ewentualne skutki.
W marcu 2015 roku Japonia była gospodarzem Trzeciej Światowej Konferencji na
temat Zmniejszania Ryzyka Katastrofy, która odbyła się w mieście Sendai w prefekturze
Miyagi, położonym w odległości około 90 km na północ od elektrowni jądrowej
w Fukushimie. Zostały tam przyjęte Ramy Działania z Sendai na Rzecz Redukcji Ryzyka
Klęsk Żywiołowych na Lata 2015–2030, regulujące światowe zasady ograniczania
ryzyka katastrofy na nadchodzącą dekadę. Plan Działania Hyogo (HFA), który zawiera
obowiązujące międzynarodowe wytyczne dla ograniczania ryzyka katastrofy, reaguje nazagrożenie ze strony technologii jedynie w wypadku, gdy towarzyszy ono klęsce
żywiołowej. Żadne zaś istniejące międzynarodowe agencje nie specjalizują się
w zapobieganiu i reagowaniu na zagrożenie technologią na wielką skalę, takich jakkatastrofa nuklearna. Nie zostały dotąd jasno określone zagrożenia, plany ewakuacji,9akcji ratowniczej, odszkodowań itd. Zwracaliśmy uwagę na konieczność zreformowaniamiędzynarodowych zasad oraz nieodpowiednich praktyk w tym zakresie i dlatego cieszynas, że wysiłki te przyczyniają się również do uwzględnienia zagrożeń stwarzanych przez
człowieka w Ramach Działania z Sendai na Rzecz Redukcji Ryzyka Klęsk Żywiołowych.
W związku z postępującą globalizacją ekonomii, na całym świecie coraz większe
znacznie mają centra przemysłowe powstające w krajach uważanych za „rozwijające
się”. Podejmowane są kroki, by eksportować tam z krajów rozwiniętych również
technologie nuklearne, które mają być lekarstwem na pojawiające się niedobory energii,
pomimo trudnej sytuacji w zakresie budowy nowych elektrowni jądrowych w krajach
posiadających tą technologię. Obawiamy się, że następna nieunikniona katastrofa
w elektrowni jądrowej łatwo może się wydarzyć w takim właśnie miejscu, dotykając
również sąsiednie kraje.
W czasie katastrofy w Fukushimie brakowało nam nie tylko wiedzy na temat energii
jądrowej i promieniotwórczości, ale również niewiele wiedzieliśmy o awariach
w elektrowniach w Czarnobylu i Three Mile Island. Dlatego nie zawsze potrafiliśmy
podjąć właściwe kroki, by uniknąć lub chociaż zminimalizować skutki tej wielkiej
tragedii. Musieliśmy nieoczekiwanie, bez przygotowania zmierzyć się z wieloma
problemami. Sporządziliśmy niniejszą broszurę informacyjną w nadziei, że już nikt nigdy
nie będzie musiał przeżywać czegoś podobnego. Naszym celem była również odpowiedź
na często zadawane pytanie: Co powinniśmy zrobić? Informacje te skierowane są dolaików z punktu widzenia zwykłego obywatela, a oparte są na doświadczeniachmieszkańców Fukushimy. Mamy nadzieję, że cała ta publikacja lub chociaż jej fragmenty
zostaną przetłumaczona na wiele języków na świecie i że stanie się ona inspiracją dla
wielu ludzi oraz punktem odniesienia dla ich działań związanych z energią jądrową.

10

Rozdział 1
Co to jest elektrownia jądrowa,
co to jest promieniotwórczość?
Dr Hisako Sakiyama (Szkoła Takagi* / Była członkini samodzielnej komisji dochodzenia
ds. awarii nuklearne w Fukushimie Narodowego Parlamentu Japonii (NAIIC))*Szkoła Takagi została założona przez dr Jinzaburo Takagi, japońskiego chemikajądrowego,

w

celu

szkolenia„obywatelskich

naukowców”.

Otrzymał„The Right Livelihood Award” w 1997 roku. (Od redakcji wydania polskiego)

nagrodę

Zasada wytwarzania elektryczności

Każdy może zbudować generatorOś wirnika
elektryczny z magnesem i uzwojeniem.
Kabel
elektryczny
W rowerze obracając kołem, powodujemy,
że znajdujący się w dynamie magnes
generuje elektryczność i rozświetla żarówkę
(rysunek 1). Jeśli dodamy skrzydła do Uzwojenie
wirnika dynama i zwiększymy wydajność
Magnesobrotu, to mamy turbinę. Istnieją bardzoróżne sposoby wytwarzania elektryczności. Rysunek 1 Dynamo rowerowe
Zasadniczo różni je tylko rodzaj mocy, jaki
wykorzystamy do wprawienia turbiny w ruch. Elektrownie wodne wykorzystują energię
potencjalną i kinetyczną wody. Turbiny wiatrowe energię kinetyczną powietrza zaś,z pary wodnej (uzyskanej dzięki spalaniu paliwa) wytwarzana jest energia
w elektrowniach geotermalnych, cieplnych i jądrowych.
Elektrownia jądrowa a bomba atomowa

Energetyka jądrowa polega na wykorzystaniu olbrzymiej ilości ciepła, które uzyskuje
się z rozszczepienia jądra atomowego (reakcji rozszczepienia). Następnie służy ono do
podgrzania wody i powstania strumienia pary wodnej, który wprawia turbinę w ruch.
Temperatura w środku pręta paliwa jądrowego wynosi około 2000 stopni Celsjusza. Para
wodna, która porusza turbinę ma około dwustu kilkadziesiąt stopni Celsjusza. W celu
wytwarzania miliona kilowatów (kW) energii elektrycznej wymaga trzech milionów
Bomba atomowa: reakcja rozszczepienia i reakcja łańcuchowa uranu
Produkt reakcji
rozszczepienia(śmiertelny popiół)
Produkt reakcji
rozszczepienia Uran­235(śmiertelny popiół)

Wysokie promieniowanie i ogromnailość ciepła są wyemitowane podczas
reakcji rozszczepienia

Uran­235
Promieniowanie Promieniowanie
gamma
gamma

NeutronUran­235
Neutron

NeutronPromieniowanie
gamma

Produkt reakcji
rozszczepienia(śmiertelny popiół)Jądro uranu­235 składa sięz 92 protonów (różowych)
i 143 neutronów (niebieskich)

Produkt reakcji
rozszczepienia(śmiertelny popiół)

Rysunek 2 Reakcja rozszczepienia w bombie atomowej

12

Rozdział 1

Produkt reakcji
rozszczepienia(śmiertelny popiół)

Neutronkilowatów ciepła. Więc zasadniczo dwie trzecie sumy wytworzonego ciepła, które nie
jest zamieniane potem na energię elektryczną, jest oddawane do oceanów i rzeki ogrzewa je. Zwykłe paliwo jądrowe składa się z uranu (U­235), takiego samego, jaki
wykorzystywany jest w bombie atomowej. Teoria reaktora nuklearnego i bomby
atomowej jest identyczna: w wyniku zderzenia neutronami atomów ulegają one
rozszczepieniu.
W bombie atomowej U­235 stanowi ponad 95 procent paliwa, który wywołuje reakcje
rozszczepienia. Dwa, trzy neutrony wyemitowane z jednej reakcji sukcesywnie
bombardują inne atomy uranu, po tym wszystkie reakcje odbywają się błyskawicznie(rysunek 2). Wyemitowane zostaje masowe promieniowanie i wytworzona ogromna ilość
ciepła. Towarzyszy temu, również silny podmuch wiatru. Wszystko to sprawia, że żyweorganizmy natychmiast giną. Produkty reakcji rozszczepienia często nazywa się„śmiertelnym popiołem” ze względu na dużą ilość emitowanego ciepła i promieniowania
radioaktywnego. Wystarczy by człowiek znalazł się w ich zasięgu, by doprowadziło to dojego śmierci.
W paliwie jądrowym w elektrowni jądrowej U­235 jest około 5 procent, reszta to uranU­238, który nie wywołuje reakcji rozszczepienia. W elektrowni jądrowej pręty sterujące
pochłaniają część neutronów wyemitowanych z reakcji rozszczepienia i kontrolują je tak,by zapobiegać gwałtownej reakcji łańcuchowej (rysunek 3). Uzyskane w ten sposób
ciepło służy do podgrzania wody, która po zmianie w parę wodną generuje elektryczność.
Elektrownia jądrowa to bardzo złożony i przeprowadzony na dużą skalę projekt, który
generuje olbrzymie koszty. Z technicznego punktu widzenia jest to tylko skomplikowaneurządzenie do podgrzewania wody.
Zasada działania elektrowni jądrowej

Kontrola
Uran­235 Neutron
NeutronPręty
sterujące
Uran­235

Rozszczepienia
jądraatomowego

Wytwarzanie
elektryczności

Uwalnianie
promieniowania
i energii cieplnej

Wrzenie wody

KontrolaPrętysterujące Uran­238

Pluton 239 (składnik
bomby atomowej)

Uran­235
Rozszczepienia
jądraatomowego

Produkt reakcji rozszczepienia(śmiertelny popiół)

Uran­235
Rozszczepienia
jądraatomowegoRozszczepienia
jądraatomowego

Rysunek 3 Zasada działania elektrowni jądrowej(poprawiony diagram z „Genshiryoku ga Wakaru Jiten” (Encyklopedia energii jądrowej))

Co to jest elektrownia jądrowa, co to jest promieniotwórczość?

13Część neutronów wyemitowana z reakcji rozszczepienia jest pochłaniana przez U­238.
Ulega on transmutacji na pluton (Pu­239), który może zostać później wykorzystany do
produkcji bomby atomowej. Funkcjonowanie elektrowni jądrowych nieuchronnie
prowadzi do produkcji plutonu. Dlatego kraje, które chcą wejść w posiadanie broni
atomowej najpierw chcą rozbudowywać cywilne programy jądrowe. Elektrowniajądrowa produkuje również duże ilości „śmiertelnego popiołu”. Gromadzi się onniezmiennie podczas wytwarzania elektryczności i emituje promieniowanie oraz ciepło
przez setki tysięcy lat. Obecnie oprócz Finlandii, żaden kraj na świecie nie posiada
technologii utylizacji zużytego paliwa jądrowego. Z tego powodu elektrownia jądrowa
jest często nazywana „mieszkaniem bez toalety”.
Katastrofa w elektrowni jądrowej Fukushima Daiichi jeszcze się nie skończyła

W elektrowni jądrowej w Fukushimie nadal istnieje konieczność schładzania paliwajądrowego, które stopiło się i wydostało z reaktora podczas awarii. Bez chłodzenia,
z powodu ciepła emitowanego przez zużyte paliwo jądrowe ryzyko uwolnienia do
atmosfery substancji radioaktywnych na dużą skalę, stałoby się bardzo realne. Ponieważ
woda chłodzi paliwo jądrowe i jednocześnie przepłukuje „śmiertelny popiół”
w reaktorze, dlatego staje się mocno skażona. Potem przecieka do gruntu na terenie, na
którym znajduje się elektrownia. Ponieważ do chłodzenia reaktora zużywa się codziennie
400 ton wody, dlatego na terenie elektrowni Fukushima Daiichi jest już zbyt dużozbiorników o pojemności 1000 ton każdy. Grunt pod nimi nie jest stabilny, dlatego
istnieje niebezpieczeństwo ich wywrócenia. Ponadto od daty katastrofy ta skażona wodaciągle przecieka do Oceanu. Z tych wszystkich powodów nie można powiedzieć, że
sytuacja jest pod kontrolą.
Aktualnie operator próbuje zamrozić ziemię wokół terenu elektrowni jądrowej, żebyzapobiec wyciekom do wód gruntowych, ale szanse na powodzenie tej akcji nie są duże.
Paliwo jądrowe przeniknęło poza reaktor i nic nie chroni środowiska przed skażeniem.
Dlatego często się zdarzają wycieki skażonej wody na terenie elektrowni. Limity
dopuszczalnego promieniowania dla pracowników, którzy pracowali przy likwidacji
skutków awarii w elektrowni szybko zostały przekroczone. Dlatego brakujedoświadczonych pracowników, choć prace na terenie elektrowni stają się coraz bardziej
skomplikowane.
Promieniowanie i substancje promieniotwórcze

Promieniowanie jest emitowane przez substancje promieniotwórcze (często nazywane
radioaktywnością). Można to porównać do związku między światłem (promieniowanie)a żarówką (substancje promieniotwórcze). Niemniej promieniowanie różni się od światła.
Ma ono tak dużą energię, że może przedostawać się przez ciało człowieka. Wilhelm
Röntgen po raz pierwszy w historii odtworzył sztuczne promieniowanie, które nazwał

14

Rozdział 1promieniowaniem X (promieniowanie rentgeno­
wskie).
Ponieważ promieniowanie rentgenowskie
przenika przez ciało człowieka, to zaczęło być
ono aktywnie wykorzystywane w medycynie. Napoczątku ludzie nie wiedzieli, że promieniowanie
rentgenowskie uszkadza żywe komórki podczas
przenikania. Wiele osób, zostało niepotrzebnie
napromieniowanych i później zmarło na raka lub
białaczkę. Dopiero takie doświadczenia sprawiły,że ludzie dostrzegli negatywny wpływ promie­
niowania na ludzki organizm.

Rysunek 4 Zdjęcie rentgenowskie
wykonane przez Wilhelma Röntgena

Rodzaje promieniowania i napromieniowania (zewnętrzne i wewnętrzne)

Poza wyżej wymienionym promieniowaniem istnieją różne inne rodzaje
promieniowania. Jak widać w rysunku 2, w czasie reakcji rozszczepienia emitowane jest
promieniowanie gamma oraz promieniowanie neutronowe. Podczas, gdy promieniowanie
gamma jest falą elektromagnetyczną taką jak promieniowanie rentgenowskie,
promieniowania neutronowe, beta i alfa są odpowiednio neutronem, elektronem i jądrem
helu.
Jeśli nasze ciało zostanie napromieniowane z zewnątrz to mamy do czynienia
z zewnętrznym promieniowaniem. Jeśli substancje promieniotwórcze dostały się donaszego organizmu, na skutek wdychania lub konsumpcji skażonych produktów, to
wtedy określamy je jako promieniowanie wewnętrzne. Możemy zapobiegaćzewnętrznemu napromieniowaniu poprzez stosowanie materiałów izolujących, takich jak
beton czy ołów, które tworzą skuteczną barierę pomiędzy naszym organizmem
a substancjami promieniotwórczymi. Najskuteczniejszym sposobem jest oczywiście
trzymanie się z daleka od źródeł promieniowania. Ponadto promieniowanie, które
przelatuje dystans do 1 mm (takie jak promieniowanie alfa) nie uszkadza nic. Natomiast,gdy ono wejdzie do środka organizmu, mimo przejściu tak krótkiego dystansu, na pewno
zaszkodzi organizmowi, ponieważ wokół niego są żywe komórki. Szkodliwość
promieniowania alfa jest w takim przypadku około 20 razy większa, niż promieniowania
gamma czy promieniowania rentgenowskiego, nawet przy takiej samej jego dawce.
Pluton emitując promieniowanie alfa rozszczepia się. W ciągu 24 000 lat liczba jąder
zmniejsza się o połowę (tzw. okres połowicznego rozpadu). Jeśli dostanie się on do
Co to jest elektrownia jądrowa, co to jest promieniotwórczość?

15

Zewnętrzne napromieniowanieWewnętrzne napromieniowanie

Rodzaje promieniowania
Promieniowanie gamma
Promieniotwórczy jod

Tarczyca

Promieniowanie beta

Promieniowanie alfa(jądro helu)
Promieniowanie rentgenowskie
Promieniowanie neutronowe
Promieniowanie beta
(elektron)

Rysunek 5 Zewnętrzne i wewnętrzne napromieniowanie

organizmu niezwykle trudno jest się go pozbyć. Człowiek będzie napromieniowywany
przez całe życie. Promieniotwórczy jod i stront, emitujące promieniowanie beta,
gromadzą się odpowiednio w tarczycy i w kościach, a potem prowadzą do powstawania
nowotworów. Jeszcze bardziej niebezpieczny jest tryt, którego nie można usunąć zeskażonej wody, która została wykorzystana do schładzania reaktora. Dostaje się doludzkiego genu, dlatego jego szkodliwość jest większa niż innych nuklidów emitujących
promieniowanie beta. Cez­137 emituje promieniowanie beta oraz gamma i ma podobnewłaściwości chemiczne do potasu. Przemieszcza się przez organizm uszkadzając mięśnie
w całym ciel. Wewnętrzne napromieniowanie wywołuje bardzo różne objawy. Wszystkozależy, jakie nuklidy je wywołały oraz w jakich częściach organizmu doszło do ich
koncentracji.
Związek między dawką promieniowania a uszkodzeniem organizmu

Wpływ promieniowania na zdrowie człowieka zależy do jego dawki. Jednostką dawki
promieniowania jest Grej (Gy), który wskazuje ilość energii promieniowania pochłoniętej
przez materię oraz Siwert (Sv), który odnosi się do działania promieniowania na
organizmy żywe. 1 Gy promieniowania rentgenowskiego, gamma, i beta jest
porównywalny do 1 Sv. Międzynarodowa Komisja Ochrony Radiologicznej (ICRP)
wnioskowała, żeby dawką graniczną, jaką może przyjąć człowiek przez cały rok był
1 mili Siwert (mSv). Dużo krajów wprowadziło to zlecenie. Co to znaczy być pochłonąć
dawkę promieniowania w wysokości 1 mSv? Jak widać na rysunku 6, oznacza to, żejedno promieniowanie przenika jedno jądro komórkowe. Ciało dorosłego człowieka

16

Rozdział 1

KomórkiJądrakomórkowe

1 mSv

5 mSv

Rysunek 6 Co to znaczy napromieniowanie dawką 1 mSv?

składa się z około 60 bilionów komórek, a napromieniowanie 1 mSv w ciągu roku byznaczyło, że przeciętnie jedno promieniowanie przenika przez każdą komórkę.
Ponieważ promieniowanie ma dużą energię, nawet jedno napromieniowanie uszkadzaróżne cząsteczki w komórce podczas przenikania. Groźne jest zwłaszcza uszkodzenie
DNA, ponieważ jest ono nośnikiem informacji genetycznej organizmów żywych.
Chociaż komórki mogą naprawiać uszkodzenia DNA, to ponieważ uszkodzenia
spowodowane radioaktywnością są skomplikowane często dochodzi do błędów.
Naprawione błędnie DNA może potem stać się przyczyną nowotworu.
Jeśli człowiek zostanie poddany w bardzo krótkim czasie promieniowaniu 7000 mSv,
to jego DNA zostanie kompletnie „pocięte na kawałki” i wkrótce umrze. W takim
przypadku nie istnieją żadne sposoby leczenia, nic już się nie da zrobić. Jeśli
napromieniowanie wyniesie około 4000 mSv, to statystycznie co druga osoba ma szansę
na przeżycie. W takiej sytuacji pojawiają się mdłości, wymioty, biegunka, gorączka.
Ostrzejsze symptomy, które towarzyszą tak silnemu napromieniowaniu to smołowaty
stolec, wypadanie włosów, skaza krwotoczna, a później śmierć. Te objawy pojawiają się
w krótkim czasie po napromieniowaniu i są zwane efektami progowymi. Przynapromieniowaniu w wysokości 100 mSv liczby limfocytów i plemników czasowo
zmniejszają się. Przyjmuje się, że efekty progowe nie pojawiają się w przypadku
mniejszego napromieniowania. Dlatego ta dawka jest zwana „progiem” efektów
progowych, a dawka mniejsza niż 100 mSv jest zwana małą dawką promieniowania.
Osoby, którzy wyzdrowiały z efektów progowych, po długim czasie i w zależności od
przyjętej dawki promieniowania mogą mieć efekty podprogowe takie jak np. nowotwory.
Nawet promieniowanie w małych dawkach wywołuje nowotwory, a prawdopodo­bieństwo zachorowania zwiększa się proporcjonalnie do przyjętej dawki. Nie istnieje
próg, poniżej osiągnięciu którego nowotwory by się nie pojawiały. To znaczy, że nie ma
bezpiecznej dawki promieniowania. Dlatego ICRP wprowadziła liniowy model
bezprogowy (z ang. LNT, rysunek 8). Według niego jeśli 10 000 osób zostanie
poddanych promieniowaniu w wysokości 1 mSv, to wywoła to nowotwór u jednej osoby.
Jeśli promieniowanie wyniesie 10 mSv, to zachoruje 10 osób. Ponieważ te wyliczenia
Co to jest elektrownia jądrowa, co to jest promieniotwórczość?

17

Dwóch pracowników zmarło
po awarii JCO w 1999 (Japonia)

17 000~20 000

Wypadanie włosów, smołowate
stolce, wymioty, biegunka,mdłości, gorączka, itd.
Im większa dawka, tym różniejsze
objawy się pojawiają, i zaostrzasię choroba
Czasowe zmniejszanie się
liczby limfocytów i plemników
100 mSv: próg efektów progowych

Tomografia komputerowa

Pod 100 mSv
Dawka podprogowa

Roczna dawka graniczna dla ogółu populacji

0,15

Mammografia

0,05Zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej(masowe badania przesiewowe)

Dawka od tła naturalnego:średnia globalna 2,4 mSv/rok

Liczba zachorowań na nowotwory
na każde 10 000 osób

Rysunek 7 Związek między dawką promieniowania a wpływem na zdrowie

Dawka promieniowania (mSv)

Rysunek 8 Związek między dawką promieniowania a występowaniem nowotworów

18

Rozdział 1

Ryzyko nowotworów
i efektów podprogowych

Dawka promieniowania (mSV)

50% populacjiginie

Efekty progowe

Ponad 99,9% populacji giniebazują na badaniach przeprowadzonych wśród osób, które przetrwały bombardowania
w Hiroszimie i Nagasaki, coraz częściej pojawiają się wątpliwości czy nie są one
niedoszacowane.
Wrażliwość na promieniowanie jest większa u dzieci w okresie płodowym i wśród
niemowlaków, ponieważ replikacja DNA jest wtedy aktywna. Potem wraz ze wzrostemwieku maleje wrażliwość na promieniowanie. Co więcej, przed dziećmi jest jeszcze całeżycie, podczas którego mogą być jeszcze wielokrotnie narażone na promieniowanie
i odziaływanie innych szkodliwych substancji. Dlatego powinny być one poddaneszczególnie uważnej opiece. Podatność na promieniowanie zależy również od płci.
Organizm kobiety jest wrażliwszy na radioaktywność od organizmu mężczyzn(rysunek 9).
Chociaż dawkę graniczną dla człowieka w ciągu roku ustalono na 1 mSv, to nie jest to
dawka bezpieczna. Takie, a nie inne określenie wysokości dozwolonego promieniowania
jest tylko wynikiem kompromisu między potencjonalną zachorowalnością a kosztami,
które społeczeństwo ma ponosić z powodu usuwania skażenia. Dawka graniczna dla
pracowników w elektrowni jądrowej wynosi 100 mSv w ciągu 5 lat, przy czym nie możeprzekroczyć 50 mSv w ciągu roku. W Japonii, w miejscach, gdzie pracownik ma
styczność z substancjami promieniotwórczymi (The Radiation Controlled Area) istniejemożliwość otrzymania w ciągu roku dawek promieniowania większych niż 5,2 mSv. Dlaosób, które nie ukończyły 18 lat, wstęp do takich miejsc jest zabroniony. Z uwagi na
promieniowanie nie można tam również palić, pić i spożywać posiłków.
1) Kobiety są narażone na promieniowanie bardziej niż mężczyźni
2) Im niższy wiek, tym większa jest wrażliwość na promieniowanie
Liczba zachorowań na nowotwory
w populacji 100 000 ludziMężczyźni

1) Wrażliwość kobiet na
promieniowanie jest wyższa
niż mężczyzn, a im młodszy
jest wiek, tym większa
różnica we wpływie na ich
zdrowie

Kobiety2) Wrażliwość niemowlęcia na
promieniowanie jest 4­krotniewiększa niż czterdziestolatka

Wiek
Rysunek 9 Różnicy wrażliwości na promieniowanie w zależności od wieku i płci(liczba zachorowań na nowotwory w populacji 100 000 ludzi). (sprawozdanie NAIIC)Co to jest elektrownia jądrowa, co to jest promieniotwórczość?

19Mając na uwadze powyższe fakty, należy ocenić obecną politykę prowadzoną
w Fukushimie, za co najmniej lekkomyślną. Uznanie terenów, na których
promieniowanie nie przekracza w ciągu roku 20 mSv za bezpieczne i zachęcanie
mieszkańców do powrotu do swoich domów jest trudne do zrozumienia. Mieszkańcy
prefektury w Fukushimie (w tym również kobiety w ciąży i niemowlęta, które są bardziejwrażliwe na promieniowanie) traktowani są tak samo jak zawodowi pracownicy
elektrowni jądrowej i zmuszani do życia na skażonym terenie.

Kolumna
Dylematy profesora z państwowego uniwersytetu w Fukushimie
Przed awarią jądrową dawka graniczna w ciągu roku dla człowieka została ustalona na
1 mSv. Potem została ona 20­krotnie zwiększona. Wiele osób nie chce otrzymać tej
dopuszczalnej dawki promieniowania i kontynuuje ewakuację. Pani Junko Gonda (l. 43,
pseudonim) i jej dzieci (l. 16 i 13), które mieszkały obok Uniwersytetu Fukushimy, ewakuowały
się i teraz mieszkają w Tokio. Jej mąż Pan Jiro (l. 46, pseudonim) jest docentem na
Uniwersytecie Fukushimy. Uczelnie państwowe muszą przyjmować standardy bezpieczeństwa
wprowadzone przez rząd. Z tego powodu Pan Jiro nie ma wyboru i musi mieszkać sam blisko
uniwersytetu.
Życie z dala swojej rodziny jest dla niego źródłem wielkiego stresu. Dodatkowo czuje siębardzo źle, ponieważ zajmuje się promocją uczelni i do jego zadań należy rekrutacja studentówspośród uczniów liceum. Mimo, że ewakuował swoje 16­letnie dziecko, to zachęca
17 – 18­latków do przyjazdu lub pozostania w Fukushimie. Jest to dla niego trudny dylemat
i czuje z tego powodu wyrzuty sumienia.

20

Rozdział 1Rozdział 2
10 Lekcji z wydarzeń
w Fukushimie1 Nie dajmy się ogłupiać propagandzie„Bezpiecznej energetyki jądrowej”
Technologia jądrowa trafiła do Japonii ze Stanów Zjednoczonych, które testowałyją wcześniej zrzucając bomby atomowe na Hiroszimę i Nagasaki

W latach pięćdziesiątych XX wieku Stany Zjednoczone zaproponowały Japonii, która
jako pierwszy stała się ofiarą bomby atomowej, zbudowanie elektrowni jądrowych.
W okresie zimnej wojny Stany
Zjednoczone propagowały globalnie„pokojowe wykorzystywanie energii
jądrowej”. Działo się tak, ponieważ
materiały produkowane w elektro­
wniach jądrowych mogły być później
wykorzystane do celów militarnych.
W Japonii udało się klasie politycznej
wraz mediami przekonać ludzi, żeelektrownia jądrowa jest to coś
zupełnie innego niż broń jądrowa,
bomba atomowa czy bomba wodorowai można wykorzystać ten sposób Kopuła Bomby Atomowej w Hiroszimie.
energii, nie w celu niszczenia, ale dla Zdjęcie: Takashi Kuroda
dobrobytu ludzi i rozwoju państwa.
W połowie lat 60­tych ubiegłego wieku w Japonii komercyjne wytwarzanie energii
elektrycznej przez elektrownie jądrowe stało się faktem. Powstawały one wzdłuż
wybrzeży, na terenach słabiej rozwiniętych ekonomicznie i o niskiej gęstości zaludnienia.
Ich celem było zaspokajanie coraz bardziej rosnącego zapotrzebowania na energię
z wielkich miast, takich jak Tokio czy Osaka.
Dlaczego zbudowano elektrownie jądrowe w Fukushimie?

Jak wiele innych miejscowości, gdzie powstały elektrownie jądrowe, nadmorski
powiat Futaba w Fukushimie nie był rozwiniętym przemysłowo regionem. Większość
rodzin z trudnością wiązała tam koniec z końcem. W przetrwaniu pomagały pieniądze
przysyłane przez członków rodziny, którzy wyjechali za pracą do dużych miast.
Prefektura Fukushima, jeszcze zanim powstała tu elektrownia jądrowa pełniła rolędostawcy energii dla Tokio. Tu wydobywano węgiel i tu budowano elektrownie wodne.
Wytwarzana energia elektryczna w Fukushimie nie była używana przez jej
mieszkańców, ale w całości przesyłano ją do Tokio. Relacja miedzy miastami dużymi,gdzie konsumuje się ogromną ilość prądu a miejscowościami wytwarzającymi dla nich

22

Rozdział 2energię, pokazuje problem nierównomiernego rozwoju różnych regionów Japonii.
Sytuacja gmin, którym zaproponowano budowanie elektrowni jądrowej
i negocjacje w miejscach kandydujących

Gdy w roku 1960 oficjalnie ogłoszono propozycję zbudowania elektrowni jądrowej
numer 1 w Fukushimie, gmina przywitała ją entuzjastycznie, oczekując, że to przyciągnie
inne inwestycje i ożywi lokalną gospodarkę. Firma Tokyo Electric Power Company(TEPCO) przystąpiła do negocjacji w sprawie nabycia praw do ziemi i rekompensat dla
osób żyjących z rybołówstwa.
Głosy niepokoju i opinie lokalnych mieszkańców sprzeciwiające się inwestycji zostały
uciszone zapewnieniami, że „nie istnieje żadne niebezpieczeństwo, i nie będzie żadnychzniszczeń spowodowanych radioaktywnością”. W drugiej połowie lat 60­tych
w Fukushimie powstał silny opór przeciwko budowie nowej elektrowni jądrowej.
Powodem były poważne problemy, jakie w całej Japonii wywoływały wtedy
zanieczyszczenia wynikające z szybkiego uprzemysłowienia kraju. Duże znaczenie miały
liczne awarie w Fukushima Daiichi (Fukushima 1) elektrowni jądrowej, która rozpoczęła
już działanie. Mimo protestów mieszkańców elektrownia jądrowa Fukushima Daini(Fukushima 2) została wybudowana. W pobliżu planowano budowę jeszcze jednej
elektrowni jądrowej. Mimo bardzo silnego sprzeciwu mieszkańców, a szczególnie
miejscowych rolników władze były zdecydowane na doprowadzenie inwestycji
w Namie–Odaka do końca. Plany zostały porzucone dopiero po katastrofie w Fukushimie
w 2011 roku.
Ustanowienie systemu subsydiów

W roku 1974 uchwalono serię ustaw, które regulowały współpracę między zakładami
wytwarzającymi energię a lokalnymi mieszkańcami. W zamian za życie w cieniu
niebezpieczeństwa i ewentualne straty zapewniały one gminom, które wyraziły zgodę nabudowę elektrowni jądrowej ogromny zysk w postaci dotacji oraz dochodu z podatków.
Dotacje pozwoliły na budowę luksusowych obiektów publicznych i wzrost zamożności
mieszkańców. Jednak po 20 latach od budowy elektrowni jądrowej, podatki płacone
przez elektrownie i dotacje gwałtownie się zmniejszyły. Aby utrzymywać stan obiektów
publicznych gminy muszą zgodzić się na budowę kolejnej elektrowni jądrowej. W ten
sposób regiony, w których już raz została zbudowana elektrownia jądrowa, wpadają
w stan uzależnienia od energetyki jądrowej.
Ukształtowanie systemu wspierającego energię jądrową oraz propagowanie mitu
bezpieczeństwa

Przedstawiciele przedsiębiorstw energetycznych, producenci współpracujący z elektro­
wniami, ministerstwa odpowiedzialne za gospodarkę, handel, naukę i technikę oraz
10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie

23środki masowego przekazu,a także naukowcy z główne­go nurtu – ci ludzie tworzą
grupę, która promowała
energię jądrową i czerpała
z tego ogromne zyski.
Z czasem jej wpływ na świat
polityczny, biznesowy, nau­
kowy i akademicki oraz
media stał się bardzo silny.
Grupa miała charakter elita­
rny i zamknięty, izolujący Napis w opuszczonym mieście Futaba:się, stąd ironicznie nazywano „Energia nuklearna — energia dla lepszej przyszłości”.
Marzec 2014. Zdjęcie dostarczone przez mieszkańców
ją „nuklearną wioską”.
W latach 1960, gdy została zbudowana Fukushima Daiich Genpatsu (elektrowniajądrowa w Fukushimie numer 1) rząd Japonii, TEPCO i media podjęły wspólną akcję
propagandową, która miała przekonać wszystkich, że „elektrownia jądrowa to
bezpieczne, czyste i wspaniałe źródło energii”. Przedsiębiorstwa energetyczne wykładały
ogromne sumy na reklamę w telewizji, gazetach i czasopismach. Aby prowadzonakampania marketingowa była jeszcze bardziej skuteczna „bezpieczeństwo energetykijądrowej” stało się częścią edukacji szkolnej. Ludzie mieszkający wokół elektrowni,
przez dziesięciolecia byli indoktrynowani poprzez wykłady, szkolenia, broszury
i organizowane dla ich dzieci szkolne wycieczki do elektrowni jądrowej.
Nieprzewidywana, złożona i skomplikowana katastrofa

W roku 2011 miało miejsce katastrofalne trzęsienie ziemi w północno­wschodniej
Japonii. Elektrownia jądrowa Fukushima Daiichi była słabo na to przygotowana,brakowało chłodziwa i zasilania prądem zewnętrznym. A w dodatku przez fale tsunamio wysokość 14 – 15 metrów zostało uszkodzone zasilanie awaryjne. Nieschłodzone
paliwo jądrowe rozpoczęło proces topnienia rdzenia reaktora jądrowego. W wyniku tegobudynek, w którym był umieszczony reaktor, wypełnił się wodorem i po jego wybuchu
został uszkodzony, a ogromna ilość substancji radioaktywnych wydostała się na zewnątrz
do atmosfery. Rząd japoński kompletnie nie był przygotowany na taką złożoną
katastrofę, nie brał pod uwagę tego, że trzęsienie ziemi może wywołać w elektrowni
zniszczenia i falę tsunami, a oba te czynniki łącznie awarię jądrową o olbrzymiej skali.
Nawet system przekazywania informacji na temat wypadków nie działał jak należy. Niemogąc dostać rzetelnych informacji o wypadkach, rządowa struktura dowodzeniapogrążyła się w chaosie.
Wielkie trzęsienia ziemi z epicentrum na wybrzeżu Oceanu Spokojnego występowały

24Rozdział 2regularnie. Wiadomo było też, że nieraz wielkie Tsunami atakowało wybrzeża północno­
wschodniej Japonii. Jednak ryzyko wynikające z trzęsienia ziemi i tsunami zostało
oszacowane na dużo niższym poziomie niż powinno mieć to miejsce przy budowie
elektrowni jądrowych. Ponadto blisko elektrowni jądrowej mieszkało dużo ludzi. TEPCO
było przygotowane na tsunami o wysokości fal maksymalnie do 5,7 metrów. Odległość
między Fukushimą a Tokio wynosi około 200 km, jeśli więc reakcja po awarii i kierunek
wiatru byłyby nieco inne, to cała środkowa cześć Japonii, łącznie ze stolicą w Tokio
mogłaby ponieść katastrofalne szkody.

Lekcja 1 Nie dajcie się nabrać na mit„bezpieczeństwa”
Budowę i działanie elektrowni jądrowej reklamuje się zawsze w ten sam
sposób, zawsze jest „to zysk dla lokalnej ekonomii”, a „wypadki nigdy się nie
zdarzają”. Niestety „bezpieczeństwo” udowadniane jest zawsze tylko na
wygodnych dla rządu, producenta i zainteresowanych specjalistów danych.
Są one mało wiarygodne, ponieważ wiadomo, że zależy im przede wszystkim na
wybudowaniu elektrowni jądrowej.
Gdy chociaż raz nastąpi poważny wypadek, skutki są nieodwracalne.
Codzienne życie lokalnej ludności, gospodarka i środowisko – wszystko zostaje
całkowicie zniszczone. Wtedy już jest za późno, nic nie można naprawić. Ludzie,
którzy cały czas głosili mit bezpieczeństwa, po katastrofie twierdzą bezwstydnie,że to było nieprzewidywalne i nie mogą ponosi za to odpowiedzialności.
Mieszkańcy lokalnych miejscowości, na terenach planowanej budowy
elektrowni jądrowej powinni współpracować z niezależnymi od rządu i firmenergetycznych specjalistami, przeprowadzić indywidualne badania, aby
informować o ukrywanych przez rząd i firmy faktach. Po nastąpieniu poważnej
awarii, będą potrzebne środki ewakuacji ludności obejmującej kilka pokoleń, jakrównież środki zaradcze zanieczyszczeniom środowiska. Wcześniejsze
przygotowanie na wypadek takich zdarzeń jest niezbędne. Współpraca między
firmami odpowiedzialnymi za elektrownie jądrowe i samorządem lokalnym rodzi
wiele zagrożeń. Dlatego by zapobiec korupcji należy domagać się ujawniania
wszystkich informacji na temat planów budowy i działania elektrowni.

10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie

25

2 W czasie awarii priorytetem jest uciekaćSkażenie przekraczało teren w promieniu 30 km

Według japońskiego planu ewakuacji w przypa­
dku awarii w elektrowni jądrowej mieszkańcy
żyjący w promieniu 10 kilometrów od elektrownimuszą natychmiast uciekać. Jednak, to co się
zdarzyło w Fukushimie udowodniło, że ten plan był
niewystarczający. Pomoc ofiarom tsunami sięopóźniła z powodu ewakuacji, która była priory­
tetem. Moc promieniowania słabnie w zależności
od odległości od źródła, ale kurz i cząstki skażone
radioaktywnością przemieszczają się z wiatrem.
Tak więc na skażenie radioaktywne mają dużywpływ kierunek wiatru i ukształtowanie geografi­czne terenu. Jeśli w trakcie roznoszenia się cząstek
radioaktywnych przez wiatr pada deszcz czy śnieg,cząstki radioaktywne się przyklejają do nich Reaktor 4 w elektrowni Fukushima
Daiichi, który został zniszczony w wypa­
i spadają na ziemię, która zostaje mocno skażona – dku. Lipiec 2011. Zdjęcie: JANIC
tworzy się Hot Spot (miejsca ekstremalnie
niebezpieczne). Jeśli nie będzie padał deszcz ani śnieg, cząstki radioaktywne zostaną
przetransportowane jeszcze dalej. Po wypadku w Fukushimie w 2011, cząstki radio­
aktywne znalazły się w odległości 100 km od elektrowni jądrowej, a mocno skażona
woda, która wylewała się z uszkodzonych obiektów elektrowni do oceanu dopłynęła ażdo amerykańskiego zachodniego wybrzeża.
Substancje radioaktywne rozprzestrzeniły się na północny zachód od uszkodzonej
elektrowni jądrowej

Mimo, że potwierdzono skażenie w całej północnej części Japonii, rząd na początku
nie nakazał ani nie poinstruował o sposobach ewakuacji z terenów prefektury Fukushimy,
które leżały dalej niż 30 kilometrów od elektrowni. Okazało się, że szczególnie
miejscowości położone na północny zachód od elektrowni jądrowej zostały mocnoskażone z powodu wiatru. Problem był poważny, ponieważ akurat padał deszcz
i śnieg. Ogromna ilość radioaktywnych cząstek spadła tam na ziemię. Dopiero później
ten teren został wskazany, jako miejsce, z którego należy się ewakuować. Prąd powietrza
napływający w kierunku północnozachodnim potem zmienił się i zaczął się
przemieszczać nad tereny większych miast jak Fukushima czy Koriyama w interiorze.

26

Rozdział 2Sytuacja miasta Fukushima, stolicy prefektury

Jaka była sytuacja miasta Fukushima, które jest oddalone około 60 km w prostej linii
od elektrowni jądrowej? Miasto Fukushima jest stolicą prefektury o takiej samej nazwie.
Ma około trzysta tysięcy mieszkańców. Dużo ludzi myślało, że jest tam bezpiecznie,
jednak ogromna ilość cząstek radioaktywnych została tam przeniesiona przez wiatr
i spadła na ziemię wraz z deszczem. W cztery dni po wypadku, w nocy 15 marca 2011
dawka promieniowania (według oficjalnych danych prefektury Fukushimy z dnia
16 marca) osiągnęła tam poziom 23,88 mikrosivertów na godzinę (ponad 100 razywiększa dawka niż ogólnie dozwolona maksymalnie). Dzień później wykryto również
radioaktywny jod oraz cez w wodzie z kranu. W mieście handlowym Koriyama (około
trzysta tysięcy mieszkańców), które leży około 45 km dalej na południe niż miasto
Fukushima, sytuacja była podobna. W obu miastach, ze strony rządu czy władz
administracji, nigdy nie była nakazana ewakuacja ani nawet nie poinstruowano
o sposobie jej przeprowadzenia. Poważne skażenie rozprzestrzeniło się do innych miasti wsi w interiorze prefektury Fukushimy, a także dalej aż do większości sąsiednich
prefektur.
Wyniki czwartego monitoringu lotniczego, prowa­
dzonego przez Ministerstwo Edukacji, Kultury,
Sportu, Nauki i Technologii. (Suma osadzania
cezu­134 i 137 na powierzchni Ziemi w obrębie
80 km od elektrowni Fukushima Daiichi)

Suma osadzania cezu­134 i 137 na powierzchni
Ziemi w całej wschodniej części Japonii, odzwie­
rciedlająca dane z czwartego monitoringu lotni­
czego.

Źródło: Informacja prasowa Ministerstwa Edukacji, Kultury, Sportu, Nauki i Technologii, z dnia
16 grudnia 2011. (Okres realizacji monitorowania: od 22 października do 5 listopada 2011)
10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie

27

Lekcja 2 Uciekać to priorytet w czasie awarii

Substancje radioaktywne, zależnie od sytuacji, na przykład klimatycznej, mogąrozprzestrzenić się bardzo daleko, nawet tam gdzie trudno uwierzyć w ich
obecność. Skażenie nigdy nie przemieszcza się równomiernie w koncentry­
cznych kręgach od źródła.
W przypadku awarii elektrowni jądrowej, niezależnie od tego, czy jest oficjalnynakaz ewakuacji czy nie, należy uciekać jak najszybciej i jak najdalej od
elektrowni jądrowej, aby chronić swoje życie. Ważne jest jednak to, aby nie tylko
samorząd lokalny, gdzie znajduje się elektrownia jądrowa, a także okoliczne
samorządy, na które mógłby mieć wpływ wypadek w elektrowni jądrowej,
rutynowo przygotowywały i organizowały plany ewakuacji mieszkańców,i przeprowadzały na wszelki wypadek ćwiczenia ewakuacyjne.
Wypadek w elektrowni jądrowej może być złożoną katastrofą, z klęskamiżywiołowymi jak trzęsienie ziemi czy tsunami. Ogromne korki czy uszkodzenie
infrastruktury mogą spowodować fizyczną niemożność ewakuacji. Niektórzy nie
są w stanie tego zrobić z powodu chorób, wieku, również dlatego że są
niepełnosprawni lub leżą w szpitalnych łóżkach. W takich okolicznościach przede
wszystkim należy szczelnie zamykać budynki, aby odizolować pomieszczenia odzewnętrznej atmosfery z substancjami radioaktywnymi i koncentrować się na
zbieraniu informacji.
Ewakuacja mieszkańców wymagających pomocy może doprowadzić dokatastrofalnych skutków, jeśli nie ma dla nich zabezpieczonych środków
transportu i zawczasu przygotowanych miejsc na przyjęcie tych ludzi. Szpitale
i domy opieki, aby mogły przyjąć w razie wypadku wzajemnie pacjentów
i wysiedlonych, powinny współpracować z innymi szpitalami oraz domami opiekina możliwie szerokim obszarze. Dlatego należy zawczasu zawrzeć partnerstwo
między sobą i przygotować konkretne plany, które będą zawierać również ruchy
personelu pielęgniarskiego i medycznego.
Również w przypadku ewakuacji wiedza o przebiegu katastrofy jest bezcenna.
Koniecznie trzeba orientować się w kierunku wiatru, aby uniknąć narażenia na
promieniowanie. Bardzo przydatny w takiej sytuacji jest dostęp do Internetu,łatwiej jest wtedy zbierać informacje i dzielić się nimi. Z uwagi na możliwość
przerwania dostawy prądu lepiej być wyposażonym w baterie i radio.

28

Rozdział 23 Ważny jest dostęp do informacji i przygotowanie
rzetelnego raportu
Ewakuacja się zaczęła bez szczegółowych informacji

Po awarii elektrowni jądrowej tylko nieliczne samorządy wokół elektrowni otrzymały
wskazówki na temat ewakuacji bezpośrednio od rządu. Większość zdecydowała
samodzielnie o ewakuacji mieszkańców zanim taka informacja dotarła. Był nawet
przypadek, że burmistrz jednego z miasteczek dowiedział się o nakazie ewakuacjiz telewizji.
Mieszkańcom trudno było uzyskać szczegółowe informacje. Dużo z nich ewakuowało
się, nawet nie mając świadomości, co się stało w elektrowni jądrowej. Szef gabinetu
premiera powtarzał w telewizji, że „w tym momencie nie ma niebezpieczeństwa, jednak
na wszelki wypadek należy się ewakuować”. Dlatego dużo ludzi myślało, że ewakuacja
ma charakter chwilowy i niedługo będą mogli wrócić do swoich domów. Wyjeżdżając
zostawiali cały swój dobytek, cenne przedmioty, ważne dokumenty, również zwierzęta
domowe i hodowlane. Potem okazało się, że długo nie będą mogli wrócić do domu.
Ekstremalnie trudna ewakuacja

Po katastrofie brakowało paliwa i z tego powodu niektórzy nie mogli się ewakuować.
Kierowcy stali w długich kolejkach żeby kupić benzynę. Drogi prowadzące z wybrzeży
do wnętrza kraju były całkowicie zakorkowane samochodami ewakuujących się ludzi.
Rząd powiększał strefę ewakuacji. Początkowo nakazał ją w promieniu od 2 do
10 kilometrów, ale później, z czasem jak stawała się jasna powaga sytuacji zwiększył ją
do 20 kilometrów. Wiele osób uciekało w miejsca, z których potem ponownie musieli się
ewakuować. Zmęczenie pogorszało ich stan fizyczny. Warunki w miejscach tymczasowej
ewakuacji były dosyć ciężkie, szczególnie dla matek z małymi dziećmi, dla ludzi
starszych i osób niepełnosprawnych. Jeszcze gorzej znieśli ten permanentny stan chaosu
pacjenci szpitali i starsi. Wielu z nich ucierpiało podczas ewakuacji, zdarzały się również
wypadki śmierci.
Niewykorzystywana prognoza SPEEDIW Japonii funkcjonuje komputerowy system SPEEDI (System for Prediction ofEnvironmental Emergency Dose Information [System Prognoz Rozprzestrzeniania się
Substancji Radioaktywnych w Powietrzu]), który z danych o promieniowaniu
i warunków pogodowych wskazuje geograficzne rozproszenie materiałów radio­
aktywnych oraz stan skażenia w przypadku awarii elektrowni jądrowej. Dane uzyskane
w oparciu o niego zostały oficjalnie ogłoszone dopiero 23 marca, w 12 dni po awarii.
Dlatego przy ewakuacji ludzie nie mieli kluczowych informacji o stanie przemieszczenia
10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie

29się materiałów radioaktywnych. Przez to wielu mieszkańców ewakuowało się tam, gdzie
promieniowanie było jeszcze wyższe i naraziło się na radioaktywność, której mogli
uniknąć, jeśli system SPEEDI byłby odpowiednio wykorzystany.
Ewakuacja do budynków na długi okres oraz strefa przekraczająca promień 30 km
z wysoką dawką promieniowania, w której nakaz ewakuacji był opóźniony

W prefekturze Fukushima wieczorem 11 marca, w dniu, kiedy nastąpiło trzęsienie
ziemi i tsunami nakaz ewakuacji był ogłoszony dla mieszkańców mieszkających
w promieniu 3 km od elektrowni jądrowej. Później zwiększono promień do 20 km.
Mieszkańcom żyjącym w promieniu od 20 do 30 km zalecano pozostanie wewnątrz
budynków i nie wychodzenie na zewnątrz. Mieli się schronić w obiektach zbudowanych
z betonu, które są odizolowane od zewnętrznej atmosfery i pozostać tam tak długo, jak tomożliwe. Jednak w rzeczywistości większość ludzi zostawała po prostu w swoich
domach, wyłączając tylko klimatyzację czy wentylację. Japońskie domy są zbudowane
z drewna i nie mają konstrukcji izolacyjnej od zewnętrznej atmosfery, która chroniłaby
wystarczająco przed promieniowaniem.
W mieście Minamisoma, gdzie mieszkańcy zastosowali się do rządowych zaleceń
i zostali w swoich domach, miasto przestało funkcjonować. Sklepy, banki i stacje
benzynowe zostały zamknięte. Ludzie kompletnie zostali odizolowani. Burmistrz miasta
na stronie internetowej umieścił film z napisami w języku angielskim prosząc o pomoc:„Z powodu nakazu ewakuacji przestał działać transport w naszym mieście. Nie ma
dostaw potrzebnych towarów, lekarstw i paliwa. Mieszkańcy zostają w domach z powodu

Burmistrz miasta Minamisoma Katsunobu Sakurai prosi o pomoc na YouTube po katastrofie.
Marzec 201130

Rozdział 2wysokiego promieniowania, ale z czasem zabraknie im jedzenia. Rząd zaleca schronić się
w domach, ale to puste słowa. W rzeczywistości, w ten sposób państwo w ogóle nie
chroni obywateli. Prosimy Was o pomoc, jednak jeśli zdecydujecie się zostać
wolontariuszami to musicie zdawać sobie sprawę z tego, że przyjedziecie tutaj na swoją
odpowiedzialność”.
Wieś Iitate znajduje się poza wyznaczoną 30 km strefą. Jednak kierunek wiatru i jejpołożenie spowodowały tam bardzo wysokie promieniowanie radioaktywne. Większość
mieszkańców zostało zapomnianych na ponad miesiąc. Dopiero w kwietniu rządzdecydował wskazać tą wieś, jako objętą strefą planowanej ewakuacji. Mieszkańcy Iitatezdążyli już jednak dostać wysokie dawki promieniowania. Dopiero w połowie czerwcawiększość z nich opuściła skażony teren.
Dobrowolna ewakuacja spoza stref, gdzie zalecano ewakuację

Z miejsc gdzie nie było zalecanej ewakuacji, na przykład miasta Fukushima czy
miasta Koriyama, aby unikną narażania zdrowia na promieniowanie radioaktywne,
dobrowolnie ewakuowało się wiele rodzin, szczególnie mających dzieci. W większości
przypadków nie mogą dostać odszkodowania od TEPCO i wsparcia od władz
samorządowych. Są zmuszeni straty spowodowane ewakuacją ponosić sami.
W przypadku wielu rodzin ojciec musiał zostać, by nie stracić pracy, a matka z dziećmi
wyjechała z dziećmi by ich nie narażać. Koszty utrzymania poszły drastycznie w górę,ponieważ muszą teraz opłacić dwa mieszkania.
Nadal ponad 120 tysięcy ludzi czeka na powrót do domów

We wrześniu 2014 roku, w trzy i pół roku po wypadku, 126 tysięcy ludzi dalej niemoże wrócić do swoich domów. Są to oficjalne dane, udostępnione przez władze
samorządowe prefektury Fukushima. W rzeczywistości liczba uchodźców jestŁączna liczba ewakuowanych: 126 327 osób

Liczba ewakuowanych
poza prefekturą

46 64579 682

Liczba ewakuowanych do innychmiejscowości w prefekturze

Liczba ewakuowanych z dnia 30 września 2014.
(Na podstawie danych z Sekcji Wsparcia Ewakuowanych Prefektury Fukushima)
10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie31zdecydowanie wyższa. Po awarii w elektrowni jądrowej wiele osób ewakuowało się
samodzielnie z różnych miejsc północno­wschodniej Japonii.
W prefekturze Fukushima oraz jej bezpośrednim sąsiedztwie wiele rodzin mieszkało
w dwu­trzy pokoleniowym domu. Po wypadku połowa ewakuowanych rodzin zmuszona
została do rozdzielenia się. Dużo starszych mieszka samotnie w tymczasowych domkach
zbudowanych dla ewakuowanych ludzi. Coraz więcej starszych osób zapada na zdrowiu
i umiera, mimo, że przed awarią nie narzekali na zdrowie.
Zwiększająca się liczba śmierci związana z katastrofą

Liczba przypadków śmierci pośrednio związanych z katastrofą (na przykład
z pogorszenia stanu zdrowia w wyniku ewakuacji), w trzech prefekturach najbardziej
poszkodowanych przez trzęsienie ziemi i tsunami jest następująca: Prefektura Iwate:
441 osób, prefektura Miyagi: 889 osób. Znacznie więcej jest takich osób w prefekturze
Fukushimy: 1704 (dane pod koniec marca 2014). Wśród nich są ludzie, którzy popełnili
samobójstwo, ponieważ stracili wszelką nadzieje i nie widzieli żadnej przyszłości po
ewakuacji. Tęsknili żyjąc z daleka od rodzinnej miejscowości, gdzie wystąpiło wysokieskażenie i prawdopodobnie, do której już nie będzie można powrócić.
Porównania śmierci bezpośrednio/pośrednio w trzech
prefekturach dotkniętych z katastrofą
9593

10 000
9000
8000
7000
6000
5000

Śmierć bezpośredniozwiązana z katastrofą

4672

Śmierć pośredniozwiązana z katastrofą

4000
3000

1603

1704

2000
1000

Porównania śmierci bezpośrednio/pośrednio w trzech prefekturach dotkniętych z katastrofą.
(Na podstawie danych z raportu przez Agencję Przebudowy z dnia 27 maja 2014)Rząd i samorządy chcą szybkiego powrotu mieszkańców w ich rodzinne strony

Inaczej niż po wypadku w Czarnobylu, rząd Japonii nie wybrał opcji grupowego
przesiedlenia mieszkańców ze skażonych terenów. W dwa i pół roku po wypadku, rządogłosił politykę odbudowy życia dla mieszkańców wysoko skażonych terenów, gdzie

32

Rozdział 2roczna dawka promieniowania radioaktywnego przekracza 50 mSv i powrót do nich jest
obecnie raczej niemożliwy. Rząd zakłada, że wszyscy ewakuowani w najbliższej
przyszłości wrócą do rodzinnych miejscowości. Jednak wiele osób, które mają wrócić naskażone tereny dalej nie jest pewna, czy będzie to w ogóle możliwe. Nie widzi jasno,
gdzie będzie ich przyszłość.
Rząd planuje anulować nakaz ewakuacji dla terenów, gdzie roczna dawka
promieniowania po odkażeniu wskaże poniżej 20 mSv. Dwadzieścia mSv jako roczna
dawka promieniowania jest 20­krotnie większa niż maksymalnie wskazany standard
w czasie normalnym. Porównując z ustaleniem z Czarnobyla, gdzie teren powyżej 5 mSv
został oznaczony, jako strefa przymusowego przesiedlenia [Ta strefa obejmuje zarówno„strefę obowiązkowej ewakuacji” jak i „strefę obowiązkowego przesiedlenia”, które
przedstawione są w tabeli na str. 58 (Od redakcji wydania polskiego)], a powyżej 1 mSv,
jako strefa z prawem do przesiedlenia, wartość ustalona przez rząd japoński jest
niezwykle wysoka. Niektórzy uważają, że anulowanie nakazu ewakuacji jest za wczesne
z punktu widzenia dawki promieniowania oraz fatalnej infrastruktury na skażonych
terenach. Jednak rząd i administracje samorządowe promują postulat szybkiego powrotu
ewakuowanych ludzi do rodzinnych miejscowości.

Lekcja 3 Ważny jest dostęp do informacji orazarchiwizacja swoich działań
Z doświadczenia w Fukushimie wiadomo, że w czasie awarii istniejemożliwość, że rząd i firmy energetyczne nie dostarczą mieszkańcom
niezbędnych informacji. Dlatego w miejscu, gdzie jest elektrownia jądrowa
i w jego okolicach koniecznie należy potwierdzić, jak działa systemprzekazywania informacji w trybie awaryjnym (zanim dojdzie do poważnej
awarii). Na wszelki wypadek należy również przygotować różne przedmioty, któremogą okazać się bardzo przydatne w razie ewakuacji, takie jak maska, płaszcz
przeciwdeszczowy, gumowe buty oraz niezbędne lekarstwa, które są regularnie
stosowane w sytuacjach zagrożenia radioaktywnego.
Koniecznie każda rodzina powinna być zaopatrzona w zapobiegawczy jod.
W szkołach i organizacjach mieszkańców muszą być liczniki promieniowania.
Szpitale i obiekty publiczne muszą być wyposażone w urządzenia pomiaruwewnętrznego promieniowania ludzkiego ciała (whole body counter). Aby
utrzymywać stan tych urządzeń w gotowości na natychmiastowe użytkowanie
w czasie awaryjnym, należy ustalić zasady sposobu korzystania z nich oraz
regularnie przeprowadzać kontrole i szkolenia.
Również ważne jest nawiązanie kontaktu z niezależnymi ekspertami, naktórych można liczyć w czasie awarii. Ich opinie mogą się bardzo przydać
10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie

33w przypadku braku oficjalnych informacji. Mogą się również przydać do ich
weryfikacji, kiedy się w końcu pojawią lub jako druga opinia. Ponadto
w Fukushimie większość obiektów socjalnych, które miały zapewnić opiekę
w przypadkach nagłego promieniowania radioaktywnego, znajdowało się zbyt
blisko elektrowni jądrowej. Po wypadku trzeba było się stamtąd ewakuować i niemożna było z nich skorzystać. Po wypadku w Fukushimie jest wymagane, aby
cały system opieki medycznej w dziedzinie promieniowania radioaktywnegoprzeszedł gruntowny przegląd.
W czasie awarii bardzo ważne jest sporządzanie raportów o swoich
czynnościach. Kiedy i gdzie oraz co się robiło – na zewnątrz czy wewnątrz
budynku, ile tam spędziło
się czasu itp. Należy
zamieścić
informacjeotrasiei
metodzie
przemieszczania, konstru­
kcji
budynkuoraz
pogodzieijedzeniu.
Szczególnie
początkowy
raport ma duże znaczenie
dla późniejszej efekty­wności kontroli własnego
zdrowia w następnych
Obszar turystyczny w mieście Fukushima, gdzie jest mierzona
wysoka dawka promieniowania o 0,874 mikrosiwertów na miesiącach i latach.
godzinę. Kwiecień 2013. Zdjęcie: JANIC

KolumnaEwakuacja poza prefekturę matki z córką
Pani Akiko Suzuki (l. 29, pseudonim) ewakuowała się z Fukushimy do sąsiedniej prefektury
Yamagata z czteroletnią córką zaraz po wypadku. Nie miała wiedzy o radioaktywności, nieznała jednostki „sivert” określającej skalę promieniowania. Jednak jej przyjaciółka powiedziała:„Nie możecie zostać w domu, ponieważ jest tam zbyt niebezpiecznie”. Jej mąż nie podzielał tegozdania, dlatego zdecydowała o ewakuacji wbrew jego woli. Potem przeczytała książki polecone
jej przez przyjaciółkę i teraz ma pewność, że jej decyzja nie była błędem. Jednak jej mąż nie mazamiaru zrezygnować z obecnej pracy i przeprowadzić się do niej. Swoją rodzinę odwiedza
w weekendy. Czasami Pani Akiko nie może spać nie mając odpowiedzi na pytanie, jak długo
taki stan rzeczy będzie trwał.

34

Rozdział 24 Ludzie dotknięci katastrofą mają prawo
do kompleksowej opieki zdrowotnej
i dostępu do informacji
Największy problem – wpływ na zdrowie dzieci

Po tym jak okazało się, że w katastrofie nuklearnej została uwolniona olbrzymia ilość
materiałów radioaktywnych, największą troską, nie tylko dla Fukushimy, ale dla całej
wschodniej Japonii, było promieniowanie, na które zostały narażone dzieci.
W porównaniu do dorosłych, dzieci, włączając w to dzieci w łonie matki, bardziej
podatne są na efekty promieniowania, ponieważ rosną, a ich komórki ulegają
gwałtownym podziałom. Po katastrofie w elektrowni jądrowej w Czarnobylu w 1986
roku, u wielu dzieci na skutek promieniowania rozwinęły się nowotwory tarczycy orazinne choroby.
Po katastrofach nuklearnych, rząd, jak i gubernatorzy prefektur mają za zadanie
upewnić się, że osoby zamieszkujące w dotkniętych katastrofą rejonach otrzymały
odpowiednią dawkę jodu, aby zapobiec rozwojowi chorób takich jak nowotwór tarczycy,
które powodowane są przez promieniowanie. Jednakże, w przypadku katastrofy
w Fukushimie, decyzja podjęta przez rząd (Kwaterę Główną Reagowania na Zagrożenie
Nuklearne) nie dotarła do siedziby w Fukushimie, a gubernator prefektury nie zleciłpodania jodu. Z tego powodu wśród miast i wsi w prefekturze pojawiły się i takie okręgi,gdzie rozdano jod mieszkańcom lub go wzięto, a jednocześnie były i takie, gdzie go nie
podano w oczekiwaniu na formalne dyrektywy. W rezultacie, mimo posiadanych
zapasów jodu, otrzymali go jedynie mieszkający w kilku okręgach, gdzie władze lokalnezarządziły jego podanie; oraz nieliczne jednostki, którym, osoby związane
z Uniwersytetem Medycznym w Fukushimie prywatnie przepisały jod.
Problemy z otworzeniem szkół

Pojawiły się również problemy związane z kryteriami dotyczącymi otworzenia szkół
po katastrofie. W kwietniu 2011 Ministerstwo Edukacji, Kultury, Sportu, Naukii Technologii (MEXT) zdecydowało, że lekcje mogą się odbywać na terenach, gdzie
promieniowanie nie przekracza w skali roku 20 mSv (godzinna dawka 3,8 mSv). Dawkata dwudziestokrotnie przewyższa roczny limit wystawienia na promieniowanie
w normalnym okresie (1 mSv). Opinia publiczna sprzeciwiła się nowym normom,
twierdząc, że są one zbyt wysokie i nie gwarantują bezpieczeństwa dzieci. W wyniku
zdecydowanego sprzeciwu rodziców, rząd zmienił zdanie i uznał, że w przypadku dzieci
w wieku szkolnym maksymalna dawka wyniesie jednak 1 mSv. Jednakże, dla osób
powracających do domów po ewakuacji przyjętą miarą pozostało 20 mSv.

10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie

35

Obywatele chętni do nauki

Wielu mieszkańców pochodzących z miejsc, gdzie nie wydano nakazu ewakuacji,
pozostało w swoich domach, martwiąc się o efekty promieniowania na własne zdrowie.
Mieszkańcy ci, a zwłaszcza rodzice z dziećmi, na różne sposoby próbowali uniknąć
nadmiernego promieniowania np.: poprzez nie wywieszanie prania na zewnątrz, noszenie
masek ochronnych poza domem oraz zaopatrywanie się w niezanieczyszczonepożywienie. Ponieważ żadna wiedza dotycząca ochrony przed promieniowaniem nie
została nigdy przekazana mieszkańcom, większość z nich sięgnęła do Internetu orazksiążek, aby dokształcić się indywidualnie.
Mimo, że wielu ekspertów odwiedziło skażone rejony i rozmawiało z mieszkańcami
na temat efektów promieniowania, ich opinie często były ze sobą sprzeczne. Wzbudzało
to dodatkową niepewność, mieszkańcy nie wiedzieli, komu mogą wierzyć. Lekarz, który
został wyznaczony na Doradcę Prefektury Fukushima w sprawie Zarządzania Ryzykiem
dla Zdrowia Powodowanym Przez Promieniowanie skomentował sytuację następująco:,„Jeśli roczny limit wystawienia na promieniowanie nie przekracza 100 mSv, nie istnieje
zagrożenie dla zdrowia”, oraz: „Proszę pozwolić bawić się dzieciom na zewnątrz”. W ten
sposób naraził wielu ludzi na promieniowanie, którego powinni byli unikać. Był za topóźniej powszechnie krytykowany przez obywateli.
Punkty zapobiegania promieniowaniu prowadzone przez obywateli

Reakcji rządu na katastrofę sprawiła, że obywatele przepełnieni byli poczuciem braku
zaufania do władz. Sami zaopatrzyli się w instrumenty pomiaru promieniowania
kontrolowali poziom promieniowania. Instrument pomiaru dawek promieniowania
w jedzeniu (Monitor Becquerela) oraz urządzenia pomiaru dawek promieniowania
w ciele człowieka (licznik promienio­
wania całego ciała) są urządzeniami
drogimi. Grupy obywateli otrzymały
wsparcie z zewnątrz, dodatkowo
zorganizowały zbiórkę pieniędzy na
zakup
wspomnianychurządzeń,tworząc w ten sposób w wielu
miejscachspontanicznie
punktyzapobiegania promieniowaniu. Rok pokatastrofie wiele ze wspomnianych
punktów zostało wsparte przez władze
miejskie.
Członek CSO zaangażowany w pomiary promienio­
wania w jedzeniu. Lipiec 2012. Zdjęcie: JANIC

36

Rozdział 2Programy rekreacyjne dla dzieci

Po katastrofie dzieci nie mogły dłużej cieszyć się zabawami na wolnym powietrzu
oraz na łonie przyrody, w ten sposób został zahamowany ich zdrowy wzrost i rozwój.
Szczególną uwagę należy zwrócić na zagrożenia fizyczne i psychiczne dotyczące
niemowląt i małych dzieci, które nie mogły już cieszyć się ćwiczeniami na świeżym
powietrzu. Programy rekreacyjne były potrzebne dla „rozwoju duchowego dzieci”. Ich
brak rodzi bezpośrednio takie skutki u dzieci jak spadek wydolności fizycznej i otyłość.
Aby utrzymać zdrowie mieszkających w skażonych rejonach dzieci, obywatele
przejęli inicjatywę. Zaczęli rozpowszechniać tzw. „programy rekreacyjne”, które
sugerują, aby wysyłać dzieci w miejsca niezagrożone skażeniem, gdzie mogłyby się bez
ograniczeń bawić na zewnątrz i wracać do zdrowia. Grupy obywatelskie z całej Japonii
zapraszają dzieci ze skażonych rejonów, organizują dla nich obozy i udostępniają im orazich rodzicom obiekty, gdzie wszyscy mogą się zatrzymać.
Programy rekreacyjne oparte były na tych prowadzonych na Ukrainie i Białorusi pokatastrofie w Czarnobylu.
Na
Ukrainie,
Białorusi
i w Rosji nadal funkcjonują
finansowane przez państwo
programy obejmujące wyja­
zdy trwające do 3 tygodni.
Organizuje się je w celu
utrzymania zdrowia orazzłagodzenia promieniowanianaorganizm
ludzki.
W Japonii jednak ani rząd,ani lokalne władze nie pro­
Dzieci objęte programem rekreacyjnym, które obserwują rośliny
wadzą tego typu długo­ w rejonie wolnym od skażenia promieniowaniem.
terminowych
programów Maj 2014. Zdjęcie: Shalom
rekonwalescencyjnych.
Brak kompleksowej opieki zdrowotnej prowadzonej przez rządPo katastrofie w Fukushimie niezbędne było wprowadzenie kompleksowej opieki
zdrowotnej. Jej celem jest ochrona mieszkańców, którzy byli wystawieni na
promieniowanie i mieszkali w skażonych rejonach. Innym ważnym celem jest
zapobieganie pogorszeniu się zdrowia oraz zapewnienie szybkiej opieki medycznej
w przypadku zaistnienia symptomów wywołanych promieniowaniem. Mimo, żezanieczyszczenie radioaktywne przekroczyło granice prefektury w Fukushimie „Program
Opieki Zdrowotnej w Fukushimie” jest jedynym obecnie obowiązującym
i finansowanym przez rząd programem opieki zdrowotnej.
10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie37Jednym z jego elementów było badanie tarczycy dla mieszkańców prefektury, którzy
nie ukończyli w dniu katastrofy dziewiętnastego roku życia. Wyniki wczesnych badań
przeprowadzonych w marcu 2014 roku wykazały, że u 103 przebadanych osób
zdiagnozowano potwierdzony lub podejrzewany nowotwór. Podczas gdy opinieekspertów są podzielone, prefektura w Fukushimie przyjmuje stanowisko, że podane
liczby nie są wyjątkowo wysokie i nie potwierdzają związku między wspomnianymi
diagnozami, a katastrofą elektrowni jądrowej. Z powodu utrzymywanego przez władze
stanowiska, że „nie zaistniały żadne efekty wywołane promieniowaniem” dominuje
atmosfera, w której coraz trudniejsze jest wyrażenie obaw związanychz konsekwencjami promieniowania na zdrowie. Rodzice zamartwiają się o los swoich
dzieci. Ponadto wspominane badania są dobrowolne i dlatego ważne jest podniesienie
liczby badanych.

Lekcja 4 Ludzie dotknięci katastrofą mają prawo
do kompleksowej opieki zdrowotnej
i dostępu do informacji
Zarówno w przypadku Fukushimy jak i Czarnobyla podmioty, które dużozainwestowały w energię jądrową, takie jak rządy krajów, przedsiębiorstwa
energetyczne oraz Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej (IAEA) próbują
zminimalizować powagę zagrożenia dla zdrowia wynikającą z promieniowania.
Osoby bezpośrednio dotknięte katastrofą, włączając w to dzieci, padają ofiarą
pogarszającego się zdrowia. Niezbędne jest, aby osoby te domagały się swego
prawa do kompleksowej opieki zdrowotnej prowadzonej przez ciało niezależne,które nie jest podatne na jakiekolwiek wpływy polityczne.
Głównym celem badań zdrowotnych nie powinno być zbieranie danych.
Informacje zebrane w ten sposób muszą być przekazane w całości mieszkańcom
skażonych terenów. Możliwość konsultacji i badań kontrolnych musi być
zapewniona wszystkim osobom, które ucierpiały w skutek katastrofy i obawiają
się o swoje zdrowie.
W Fukushimie, ze względu na sytuację wyjątkową, roczny limit promienio­
wania dla zwykłych obywateli, włączając w to kobiety w ciąży, podniesiony został
do tego samego poziomu, który obowiązuje profesjonalnych pracowników
elektrowni jądrowych. Rząd i właściciele firm, bagatelizują skutki katastrofy by jak
najbardziej zmniejszyć ilość wypłaconych rekompensat. Decydują się również natakie działania, aby osiągnąć korzyści polityczne i uniknąć innych strat
finansowych. Zagraża to podstawowym prawom człowieka, które się należą
osobom narażonym na skutki katastrofy. Stany wyjątkowe wprowadzone w takich
przypadkach powinny zostać zniesione najszybciej jak to tylko możliwe.

38

Rozdział 25 Obywatele muszą brać udział w pomiarachradioaktywności, aby zapewnić bezpieczeństwo
żywnościowe oraz ochronę rolnictwa, leśnictwa
i rybołówstwa.
Niezbędny jest również dostęp do informacjiSkażenie gleby i produktów żywnościowych

Rozprzestrzenienie się materiałów radioaktywnych po katastrofie spowodowało
znaczne straty w rolnictwie w Fukushimie. Warzywa wyhodowane wczesną wiosną
w trakcie katastrofy okazały się wysoce radioaktywne, a ich dystrybucja została
zakazana. W ten sposób z powodu obowiązkowej ewakuacji w prefekturze w Fukushimie
załamaniu uległa podstawa lokalnej gospodarki. Skażenie rozprzestrzeniło się pozarejony ewakuowane, a rolnicy w prefekturze Fukushima doświadczyli wielkich strat
spowodowanych skażeniem ich ziemi i produktów rolnych.
Tuż po awarii w elektrowni jądrowej, rząd Japonii ustalił standard 500 bekereli (Bq)na kilogram dla radioaktywnych materiałów w jedzeniu (17 marca 2011), zakazując
dystrybucję żywności przekraczającej ten poziom. (Bekerel (Bq) to jednostka aktywności
promieniotwórczej [aktywność próbki równa się 1 Bq, gdy zachodzi w niej jeden rozpad
promieniotwórczy na sekundę. (Od tłumacza)]. Natomiast Siwert (Sv) to dawka
promieniowania jonizującego na organizmy żywe.) Wcześniej standardem ustalonym pokatastrofie w Czarnobylu i obowiązującym w Japonia było 370 Bq/kg. Domyślnie
dotyczyło to jednak żywności importowanej z zagranicy. Wprowadzenie dwóch różnych
progów doprowadziło do dużego zamieszania. Czy żywność wykazująca 400 Bq/kg była
by zaakceptowana, ponieważ wyprodukowana została w Japonii, a niezdatna dokonsumpcji, gdyby pochodziła z zagranicy? W rezultacie 1 kwietnia 2012 roku, Japonia
Dopuszczalne wartości dla radioaktywnego cezu
(na podstawie danych Ministerstwa Zdrowia, Pracy i Opieki Społecznej)
Grupa żywności

Limit dla żywności
importowanej (Bq/kg)*1

Limit zaraz pokatastrofie (Bq/kg)*2

Obowiązujący limit(Bq/kg)Obowiązujący limit(Bq/kg)Od 1 listopada 1, 1986
do dziś

Od 17 marca, 2011
do 31 marca, 2012

Od 1 kwietnia 2012
do dziś

Woda pitna
Mleko
Jedzenie dla dzieci
Ogólne produktyżywnościowe

10
200
370*

50

20*

50

500

100

*1 Stosuje się tylko do żywności importowanej.
*2 Wybrane 4 materiały radioaktywne, których konsumpcja powinna być zredukowana – radioaktywny
jod, radioaktywny cez, uran i pluton. Wartości uranu dotyczą jedzenia dla dzieci. Radzi się, aby
radioaktywny jod nie przekraczał 100 Bq/kg dla mleka w proszku dla dzieci.
10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie

39ustaliła nowy standard radioaktywności dla żywności, według którego kontrolowane są
produkty spożywcze (zobacz tabelkę powyżej). Dla żywności importowanej obowiązuje
istniejący standard 370 bekereli na kilogram.
Inicjatywy monitorowania wychodzące od rolników i obywateli, oraz inicjatywy
dotyczące jawności informacji

Radioaktywne
pierwiastki
zostały
wykryte w warzywach zebranych bezpo­średnio po katastrofie. Mimo, że władze
przeprowadziły
wyrywkowebadaniapoziomu promieniowaniaw produktach
rolnych, ilość próbek była ograniczona,przez co niemożliwe było określenie,z których rejonów one pochodziły. Rolnicy
nie byli w stanie określić, czy ich własne
produkty zdatne były do spożycia. Anirząd, ani władze lokalne nie przepro­
wadziły odpowiednich badań. Mimo braku
odpowiednich danych, żywność ogłoszono
jako bezpieczną, chcąc umniejszyć skalę
strat spowodowanych przez katastrofę.
W zaistniałej sytuacji większość obywateli
nie była w stanie zaufać ani władzom
Członkowie Sieci Rolników Ekologicznych
lokalnym, ani rządowi. Obywatele i rolni­ Fukushimy (Fukushima Organic Agriculturecy, którzy nigdy dotąd nie mieli do Network) mierzący promieniowanie ziemi.
czynienia z promieniowaniem, zaczęli Grudzień 2011. Zdjęcie: JANIC
kształcić się w tym zakresie. Korzystali z pomocy powstających spontanicznie inicjatyw
obywatelskich, prywatnych firm, ośrodków naukowych. Udało się im uzyskać również
wsparcie za granicą. Obywatele i rolnicy zmuszeni byli do upewnia się we własnym
zakresie czy produkty z prefektury były bezpieczne czy nie.
Rolnicy nie ograniczyli się do pomiarów pierwiastków radioaktywnych w ichwłasnych produktach, ale zaczęli również badać produkty z całego regionu. Przekonani
byli, że staranne i dokładne pomiary pól uprawnych zaopatrzą ich w cenne wskazówki
dotyczące rozpowszechniania się skażenia i pomogą w zapobieganiu przenikania dopożywienia. Mimo początkowych obaw związanych ze zbiorami warzyw, większość
z nich wykazała ilości pierwiastków radioaktywnych poniżej wyznaczonych przez rządstandardów. Wyniki pomiarów podniosły rolników na duchu i przyczyniły się do
wzmocnienia społeczności.

40

Rozdział 2Jednakże, mimo tych inicjatyw, konsumenci i dystrybutorzy przejęci skażeniem
radioaktywnym przestali kupować produkty z Fukushimy. Podobne zachowanie
utrzymywało się mimo, że żywność wykazywała ilość pierwiastków radioaktywnych
znacznie poniżej wyznaczonego standardu. Później nazwano to zjawisko „zniszczeniem
spowodowanym szkodliwymi pogłoskami”. Aby walczyć z tego typu zachowaniem
rolnicy zaczęli współpracować z władzami miast i środowiskami akademickimi.
Uniwersytet w Fukushimie, z którymi spółdzielnie dokonywały pomiarów pól uprawnych
w obrębie prefektury, wydały następujące zalecenia: 1) Rozpowszechnienie mapmateriałów radioaktywnych na obszarze rolnym; 2) Stworzenie bazy danych obejmującej
współczynniki migracji według regionów/pozycji i środki zapobiegawcze absorpcji;
3) Poprawienie monitorowania produktów na poziomie producenta przed dystrybucją;
4) Poprawienie monitorowania produktów zarówno przez dystrybutorów jak i w rejonach
konsumentów, wraz z udostępnieniem informacji, co przywróci zaufanie konsumentów
i zapobiegnie „szkodliwym pogłoskom”.
Rząd przeprowadził dekontaminację terenów miejskich poprzez usunięcia kilku
centymetrów górnej warstwy gleby, co również zastosowano na terenach wiejskich. Dla
rolników ich ziemia jest wyjątkowo cenna, by była urodzajna należy uprawiać ją przez
wiele lat. Pozbycie się wierzchniej warstwy gleby oznaczało, że pole przestaje byćwłaściwie przydatne rolniczo. Miesiąc po katastrofie prefektura w Fukushimie ogłosiła
swoje stanowisko dotyczące upraw: „Z powodu mieszania ziemi większość radio­
aktywnego cezu została wchłonięta, co oznacza, że nie może on przeniknąć do produktów
rolnych... Jeśli się tylko da, uprasza się o wprowadzenie wytycznych włączając w to
kompostowanie”. Tego typu strategia, dzięki której poprzez mieszanie ziemi zmniejszasię ilość radioaktywnego cezu kontrolując w ten sposób jego rozpowszechnienie, uznana
jest nadal przez rolników ekologicznych i badaczy (zarówno w Fukushimie, jak i pozanią), za punkt wyjściowy do badań i pomiarów.
Kwestia wystawienia robotników na promieniowanie jest równie ważna, cozapobieganie skażeniu żywności. Zgoda na pracę ludzi (szczególnie młodych i mniej
odpornych) przez dłuższe okresy na stosunkowo wysoce skażonych ziemiach, ciągle
pozostaje problematyczna. Obecnie konieczne jest stworzenie wytycznych dladługoterminowych i ciągłych kontroli zdrowotnych finansowanych przez państwo.
Znaczne straty w przemyśle mleczarskim i pogłowiu zwierząt gospodarskich

W tydzień po katastrofie, pierwiastki radioaktywne zostały wykryte w świeżym mleku
z wioski Iitate, z której dystrybucja została zakazana. Rolnicy codziennie doili krowy
i pozbywali się mleka. W rezultacie krowy zostały sprzedane poza region, a mleczarze
w rejonie ewakuacji zmuszeni zostali do zamknięcia swoich mleczarni. To samo
dotyczyło hodowców zwierząt gospodarskich. Mimo poważnego skażenia rejonów
przylegających do stref ewakuacji, ponieważ rejony te nie były formalnie w strefie,
10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie

41rolnicy z nich pochodzący nie kwalifikowali się do otrzymania żadnych subsydiów ani
odszkodowań. Wiadomość ta była dla nich całkowicie druzgocąca. Mleko i nabiał badane
były na etapie materiału surowego (świeżego mleka).
Jeśli chodzi o karmę dla zwierząt, w niektórych rejonach zarówno w prefekturze
Fukushima, jak i w prefekturze Iwate na północ od Fukushimy podawanie świeżej karmy
jak i wypas uzależnione były od „ograniczeń indywidualnych”. Lokalni rolnicy
produkujący mleko, aby zapewnić nieskażone mleko zaczęli kupować świeżą karmę dla
swojego bydła spoza obszaru skażenia. Przyczyniło się to do znacznego zwiększenia
kosztów produkcji.
Karma dla świń i bydła była poddawana badaniom i podlegała tym samym
standardom, co karma dla bydła mlecznego. Hodowcy bydła na mięso zmuszeni byli do
poddania się gruntownym badaniom w miejscach, gdzie zastosowano restrykcje
dystrybucji. Władze miast przeprowadziły badania próbne na mięsach różnego rodzaju(wieprzowina, kurczak) i jajkach pochodzących z ubojni w tych rejonach.
W przeciwieństwie dokrów, świnie i kurczaki nie
są karmione paszą, lecz
głownie
importowanymi
ziarnami. Obawiano się, żejajka pochodzące od kur
hodowanych na małych
farmach i karmionych paszą
pochodzącą z lokalnychźródeł
będąskażone.
Jednakże wbrew obawom,skażenia nie wykazano.
Krowy, które padły z głodu w opuszczonej strefie ewakuacji.
Kwiecień 2011. Zdjęcie: Naomi Toyoda

Rybołówstwo – pod lupą konsumentów

Woda skażona pierwiastkami radioaktywnymi od momentu katastrofy bezustannie
wycieka do oceanu, z tego powodu konsumenci nadal bacznie śledzą skażenie produktów
morskich. Przedsiębiorstwa rybackie wzdłuż wybrzeża prefektury Fukushima, w tym
przedsiębiorstwa, w których połowów dokonuje się trawlerami, przyjęły dobrowolne
ograniczenia z powodu konsekwencji związanych z katastrofą nuklearną. W tychokolicznościach prefektura Fukushima, w oparciu o wyniki ponad 10 000 pomiarów
monitoringowych, opublikowała listę gatunków ryb uważanych za bezpieczne. Obecnie,
w ramach eksperymentu, prowadzi się połowy i sprzedaż na małą skalę i na ich
podstawie gromadzi się dane o skażeniu. Działania te są kontynuowany, ażeby pozyskać
podstawową wiedzę wymaganą do ponownego otwarcia przedsiębiorstw rybackich

42

Rozdział 2w prefekturze Fukushima. Badania objęły 52 gatunki (stan na 30 września 2014).
Spółdzielcze Zrzeszenie Przedsiębiorstw Rybackich Prefektury Fukushima dystrybuuje
wspomniane gatunki, upewniając się, że ich wyniki są wcześniej upublicznione. Gatunki
ryb, u których wykryto ponad 50 Bq/kg są usuwane z listy kontrolowanych połowów
przez Spółdzielnie Rybackie. W obawie o skażenie wód Prefektura Fukushima zaostrzabadania radioaktywności oceanów. Radioaktywny cez i tytan nie zostały wykryte, lubznaleziono je w dozwolonych strefach połowów w śladowych ilościach. Trzeba
odnotować, że z niektóre źródła poddają to w wątpliwości, ponieważ badania
ograniczone są tylko do pewnego rodzaju odmian tych pierwiastków.
Ryby słodkowodne charakteryzują się tym, że z łatwością absorbują cez radioaktywny,
który jest bardzo trudny do wyeliminowania z organizmu. Istnieje wiele przypadków,
zarówno w prefekturze Fukushima jak i we wschodniej Japonii, gdzie u ryb stwierdzono
przekraczające normy ilości radioaktywnego cezu, wyłączając z tego ryby hodowlane.
Rybacy dokonujący połowu w strumieniach objęci są nakazem wypuszczania złowionych
ryb i poinstruowani są, aby nie zabierać ich do spożycia w domu.

Lekcja 5 Ważne jest stworzenie systemu monitoro­
wania, w którym mogą brać udział zarówno
producenci jak i konsumenci
Nawet, jeśli produkty przedsiębiorstw rybackich wykazują zdatność dospożycia w drobiazgowo przeprowadzonych badaniach, odzyskanie zaufania
konsumentów nie jest łatwe w sytuacji, w której powstają wątpliwości związane
z poziomem promieniowania. Nawet, jeśli rząd i przedsiębiorcy usiłują
zaprzeczyć „szkodliwym pogłoskom”, konsumenci nie będą spokojni, dopóki niebędą mieli pełnego zaufania do systemów monitoringu i badania, a nawetw większym stopniu, do systemów dystrybucji.
Katastrofa w Fukushimie miała miejsce w 2011 roku, jednak sytuacja nie
została nadal opanowana. Ciągle są żywe obawy związane ze zgromadzonymna terenie elektrowni zużytym paliwem jądrowym oraz skażoną wodą. Niepokój
ten nie ogranicza się wyłącznie do prefektury Fukushima. Nadzieja na
odzyskanie całkowitego zaufania jest nikła w obecnych okolicznościach. Mówiąc
wprost, trudno jest sobie wyobrazić, aby w krótkim czasie ludność odzyskała
zaufanie do podstawowych produktów pochodzących z rejonów położonych
w pobliżu elektrowni jądrowej, w której doszło do katastrofy.
Co więcej, lokalne przedsiębiorstwa zmagają się z wzrastającymi brakami
pracowników. Ma to oczywiście związek z powiększającą się liczbą
ewakuujących się ludzi oraz ogólną niestabilnością regionu. Przy obecnym
tempie zmian, cała lokalna gospodarka może ulec załamaniu. To problem, który
10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie

43nie zostanie rozwiązany przez jednorazowe subsydia i rekompensaty.
Lokalna gospodarka odniosła wielkie straty z powodu wpływu promieniowania
na wytwarzane produkty. Nawet, jeśli jego wpływ jest na tyle niski, że spełnione
są wszystkie normy, straty nie mogą zostać zahamowane bez ogólnego zaufaniekonsumentów do systemów pomiarowych.
Obywatele każdego państwa powinni domagać się, aby odpowiednie władze
przed zaistnieniem potencjalnej katastrofy, ustaliły podstawowe standardy
dotyczące dopuszczalnych poziomów promieniowania w produktach będących
podstawą lokalnej gospodarki, podstawowych produktach żywnościowych
i wodzie pitnej. Istnieje niebezpieczeństwo, że mimo ustalenia tych standardów,
w razie katastrofy zostaną one znacznie obniżone lub całkowicie zniesione. Inne
potencjalne problemy obejmują niedopatrzenia w procesie monitorowania,
fałszowanie oznaczeń produktów, jako pochodzących z regionów nieskażonych
oraz fałszowanie danych. Obywatele muszą mieć możliwość weryfikacji danychz wielu niezależnych źródeł oraz możność szeroko rozpowszechnionego
nadzoru.
Niezbędne jest posiadanie przyrządów mierzących promieniowanie. Należy
stworzyć system, w którym rolnicy, rybacy i konsumenci sami będą mogli
przeprowadzić pomiary na poziomie spółdzielni rolniczych, rybackich, innych
spółdzielni oraz społeczności. Rozpowszechnienie informacji jest kluczowym
elementem do zdobycia zaufania dla monitorowania i pomiarów. Obywatele
powinni zostać poddani regularnym szkoleniom podnoszącym ich zdolność
odczytu i interpretacji pomiarów.

Kolumna
Promieniowanie przekracza granice prefektury
Pan Takashi Sato (l. 38, pseudonim) mieszkał we wsi w prefekturze Miyagi, która sąsiaduje
na południu z prefekturą Fukushima. Tęskniąc za wiejskim życiem przeniósł się tam 10 lat temuz Tokio. Po katastrofie w elektrowni jądrowej czuł się bezpieczny, ponieważ zamieszkiwał
w innej prefekturze. Jednakże ludzie z sąsiedniej wioski w prefekturze Fukushima bylizaniepokojeni. Jeden z jego przyjaciół zmierzył poziom promieniowania w jego wiosce
i podniósł alarm. Pan Takashi ewakuował swą żonę i dziecko do miasta Sendai w prefekturze
Miyagi, gdzie mieszkali jego teściowie. Mimo skażenia jego wioski promieniowaniem, nie
kwalifikuje się on do otrzymania żadnej rekompensaty od rządu ani prefektury. Powód jest tylko
jeden: nie mieszka w prefekturze Fukushima. Pan Takashi zrozumiał, że promieniowanie nie
zwraca uwagi na wyznaczone przez ludzi granice.

44

Rozdział 26 Całkowita dekontaminacja jest niemożliwa

Dom bez toalet

Od samego początku japońskie procedury regulujące działalność energetyki jądrowej
nie precyzowały sposobu pozbywania się zużytego paliwa jądrowego. Tego typu postępo­wanie zyskało określenie: „dom bez toalety”. Po katastrofie w Fukushimie, Japonia musi
pozbyć się dodatkowo radioaktywnego gruzu oraz innych skażonych substancji. Całyczas problemem pozostaje zużyte paliwo jądrowe i odpady, które są nadal zbierane na
terenie elektrowni. Prace likwidacyjne będą trwały przez kolejne kilka dziesięcioleci.
Decyzja władz dotycząca wywozu gruzu z katastrofy poza Fukushimę wywołałaożywioną debatę publiczną. Obywatele bacznie obserwowali posunięcia władz, obawia­
jąc się rozpowszechnienia skażenia radioaktywnego. Chociaż Ministerstwo OchronyŚrodowiska zorganizowało komisję śledczą, to wynik jej prac łącznie z protokołami ze
spotkań, nie został nigdy upubliczniony i pozostaje poza zasięgiem obywateli. Wiadomojuż jednak, że 1 bilion jenów został przeznaczony na pozbycie się odpadów radio­
aktywnych w ciągu 2 lat, jakie minęły od katastrofy.
Prace dekontaminacyjne rozpoczęły się w 2012 roku. W Europie po katastrofie
w Czarnobylu dekontaminacja uznana została za niezbyt efektywną, biorąc pod uwagę jej
ogromne koszty. Dlatego nie ma do czego porównać prac dekontaminacyjnych
prowadzonych w Fukushimie.
Co zrobić z odwlekanymi zbyt długo problemami

Produktem dekontaminacji są odpady radioaktywne, włączając w to glebę, piasek
i inne radioaktywne cząsteczki.
Odpady radioaktywne składowa­
ne są w tymczasowych magazy­nach. Wybór ich lokalizacji pozo­
stawiony został miastom i wsiom.
Od samego początku decyzje
w tym zakresie nie były łatwe.
Ostatecznie często składowano
odpady w tymczasowych maga­
zynach na świeżym powietrzu,
w parkach, ogrodach, dużych
domach i innych pustych miej­
scach. Najnowszy plan wspomina Dekontaminacja śródmieścia przy użyciu sprzętu oczyszcza­
o przeniesieniu odpadów do nia wysokociśnieniowego. Luty 2012. Zdjęcie: JANIC
10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie

45

tymczasowego składowiska, które ma być wybudowane na terenie miast, gdzie znajdujesię elektrownia jądrowa w Fukushimie (miasta Futaba i Okuma), po czym odpady
zostaną rozesłane poza prefekturę w przeciągu 30 lat. Jednakże, jak na razie nie
wiadomo, gdzie zostaną wysłane odpady po tym czasie.
Dekontaminacja wykonana przez amatorów naraża ich na promieniowanie

Mimo, że za dekontaminację odpowiada państwo i władze lokalne, w praktyce
najczęściej zleca się ją dużym firmom budowlanym oraz przedsiębiorstwominżynieryjnym. Większość z nich to wielkie korporacje pochodzące spoza prefektury,
znane w Japonii, jako „wykonawcy ogólni”. Ci ogólni wykonawcy z kolei zlecają prace
mniejszym firmom lokalnym, które zatrudniają pracowników z całego kraju. Pracedekontaminacyjne nigdy nie były prowadzone na tak dużą skalę i dlatego były często
prowadzone metodą prób i błędów. Podstawowa metoda to oczyszczanie i usunięcie
wierzchniej warstwy gleby. Sprzęt oczyszczania wysokociśnieniowego przedmuchujemateriał radioaktywny do rzek, które wpływają do oceanu. Spotkało się to z krytyką ze
strony obywateli. Zwracano uwagę, że w ten sposób materiały radioaktywne są
niepotrzebnie rozprzestrzeniane. Dlatego władze centralne zadecydowały, że należy
odzyskiwać całą wodę wykorzystaną w procesie dekontaminacji.
Opóźniona dekontaminacja domostw

Dekontaminacja domostw od samego początku była powolna. Dekontaminacjażłobków, przedszkoli i szkół była zlecona miejscowym przedsiębiorstwom, czasem była
wykonana przez pracowników szkół i rodziców. W niektórych przypadkach pomagali
wolontariusze. W rejonach, gdzie nie obowiązywały dyrektywy ewakuacji, mieszkańcy
pozostali w budynkach, w których powinna być dokonana dekontaminacja. Nie mogąc
doczekać się na działania władz, obywatele sami przejęli inicjatywę.
Wykonawcy ogólni, którzy promowali elektrownie jądrowe, teraz czerpią korzyści
z katastrofy nuklearnejWiększość szerokiego pozbycia się skażonego gruzu i prace dekontaminacyjne dostar­czą zysków „wykonawcom ogólnym”. W przypadku szerokiego pozbycia się skażonego
gruzu, otrzymane zlecenia wykonują w imieniu prefektury lub rządu japońskiego. Po
odliczeniu swojego zysku, „wykonawcy ogólni” dalej zlecają przeprowadzenie dekonta­
minacji miejscowym firmom, które zajmują się przetwarzaniem odpadów przemysło­
wych. Na poziomie miast i wsi dekontaminacja umożliwia miejscowym zleceniobiorcom
tworzenie związków i dzięki prowadzonym pracom odbudowanie lokalnej gospodarki.
Jednakże musieli oni walczyć o zlecenia, gdy na miejscu pojawiali się „wykonawcy
ogólni” spoza prefektury. Osoby, które czerpały dotąd korzyści z dotychczasowej polityki
energetycznej, opartej o energię jądrową, teraz czerpią korzyści z katastrofy.

46

Rozdział 2Wielopoziomowe zlecanie prac hamuje poczucie wykonanej misji
u robotników zaangażowanych w prace dekontaminacyjne i likwidacyjne

Osoby bezpośrednio zaangażowane w prace dekontaminacyjne pochodzą z małych,średnich i bardzo małych przedsiębiorstw. Praca przechodzi od zleceniodawcówpoczątkowych przez kilka poziomów. Normalne jest zlecanie pracy kolejnym
zleceniobiorcom angażując po drodze 4 do 5 pośredników. To tradycyjna japońska
metoda, która nie ogranicza się wyłącznie do prac dekontaminacyjnych. Popularna jest
również w przypadku budownictwa i inżynierii lądowej. Podobnie jest w przypadku
dekontaminacji na terenie elektrowni jądrowej, gdzie pracownicy ryzykują własne
zdrowie będąc wystawieni na promieniowanie. Mimo, że jest to praca niezbędna,warunki (ani te finansowe, ani psychiczne), w których jest ona wykonywana nie są
dostateczne. Odpowiednie warunki rzekomo zostały zapewnione osobom pracującym
przy zamknięciu reaktorów na Ukrainie. Jednakże w Fukushimie warunki proponowane
robotnikom bezpośrednio pracującym przy dekontaminacji i likwidacji skutków
katastrofy są całkowicie nieadekwatne do ponoszonego ryzyka.

Lekcja 6 Niemożliwe jest całkowite pozbycie sięzanieczyszczenia radioaktywnego
Mimo użycia terminu „dekontaminacja” nie jest możliwe całkowite pozbycie sięskażenia. W większości przypadków sprowadza się to do przeniesienia radio­
aktywnych materiałów w inne miejsce. Proces dekontaminacji i pozbywania się
odpadów radioaktywnych może zwiększyć ryzyko wystawienia na promienio­
wanie. Konsekwentnie, ażeby zapobiec ryzyku wystawienia na promieniowanie,
rejony skażone powinny zostać podzielone na te, gdzie dekontaminacja jest
całkowicie niezbędna i te gdzie nie musi mieć miejsca. Ryzyko wystawienia na
promieniowanie rośnie w procesie prac dekontaminacyjnych lub z powodu
nieodpowiedzialnego systemu zarządzania dekontaminacją i odpadami radio­
aktywnymi.
Prace dekontaminacyjne powinny być poddane władzy centralnej i skoordyno­
wane na możliwe dużym obszarze. Poważnym błędem jest zepchnięcie odpowie­
dzialności na dotknięte katastrofą miasta i społeczności oraz zlecanie prackorporacjom. Publiczne organizacje muszą ponosić całkowitą odpowiedzialność
udzielenia pełnych wyjaśnień obywatelom dotkniętych katastrofą.
W Fukushimie tsunami i katastrofa w elektrowni jądrowej doprowadziły dozniszczeń o bardzo złożonym charakterze. Istnieją przypadki, w których pozbyciesię gruzu, które było skutkiem tsunami nie jest możliwe z powodu podejrzenia
o skażenie promieniowaniem radioaktywnym. Postępowania w przypadku złożo­nych katastrof jest procesem skomplikowanym, o czym nie należy zapominać.
10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie

47

7 Nie ma nadziei na opanowanie sytuacji związanej
z katastrofą, jeśli pracownicy nie będą lepiej
traktowani i nie otrzymają opieki zdrowotnejPoważny niedobór pracowników

Doobsługielektrownijądrowej
potrzeba
wielu
pracowników. Przed katastrofą
poziom promieniowania, na
który mogli być narażeni
pracownicy był ściśle uregulo­
wany, po katastrofie ograni­
czenia te zostały znacznie
złagodzone. Nawet podczas
normalnego funkcjonowania
elektrowni jądrowej, praco­
wnicy nie mogą uniknąć Praca po katastrofie w elektrowni jądrowej Fukushima Daiichi.
narażenia na promieniowanie Lipiec 2013
radioaktywne. Obecnie potrzeba o wiele więcej pracowników, aby opanować sytuację pokatastrofie i zakończyć prace likwidacyjne.
Normy narażenia na promieniowanie służą zarówno do ochrony zdrowia
pracowników, jak i ustalania prawa do odszkodowania, jeśli nastąpi uszczerbek na
zdrowiu. Jednakże są dowody na to, że menedżerowie bardzo niechętnie uznają szkody
zdrowotne związane z pracą, i poprzez niewłaściwą kontrolę narażenia na
promieniowanie próbują wykazać poziom narażenia niższy od faktycznego.
Wielopoziomowe podwykonawstwo, mizerne płace

Robotnicy pracujący na pierwszej linii przy likwidacji reaktora, są nędznie wynagra­
dzani za swój trud, wiążący się z większym ryzykiem narażenia na promieniowanie niż
praca przy odkażaniu. Pomiędzy zleceniobiorcą, z którym przedsiębiorstwa użyteczności
publicznej pierwotnie podpisały umowę, a pracownikami na pierwszej linii, jest wiele
poziomów podwykonawców, co oznacza, że wszyscy pośrednicy biorą część z wynagro­
dzenia robotników. Wielu z nich jest zatrudnionych na umowach czasowych, bez
ubezpieczenia i innych świadczeń, i jest opłacana według stawek godzinowych lub
dziennych. Wśród robotników wysyłanych do Fukushimy przez miejskie agencje pracy
tymczasowej znajdują się osoby bezdomne. W tego rodzaju pośrednictwo pracyzaangażowani są nielegalni pośrednicy, często powiązani z japońską mafią (Yakuza).
Wielopoziomowe podwykonawstwo w elektrowniach jądrowych zostało uznane za

48

Rozdział 2problem jeszcze przed katastrofą, grupy obywatelskie ostrzegały, że biorą w nim udziałzorganizowane grupy przestępcze (Yakuza), co skutkuje niezgodnym z prawem
traktowaniem pracowników.
Niewystarczająca opieka zdrowotna dla pracowników

Elektrownie jądrowe są często budowane na obszarach słabo zaludnionych i ludziemają tendencję do postrzegania przedsiębiorstw użyteczności publicznej i firmpowiązanych, jako solidnych i stabilnych miejsc pracy. Jednak większość pracowników
w firmach podwykonawczych to robotnicy niezorganizowani, szczególnie osoby
zatrudnione na pierwszej linii, to często pracownicy tymczasowi otrzymujący
wynagrodzenie za dzień pracy. W zależności od przedsiębiorstwa, niektórzy pracownicy
nie są nawet ubezpieczeni. Bardzo rozpowszechnione jest również zatrudnianie„na czarno”, ponieważ formalna umowa o pracę oznaczałaby poważne problemy
przedsiębiorstwa, gdyby pracownik zachorował lub doznał obrażeń. W Japonii wniosek
o odszkodowanie dla pracownika w związku z wypadkiem w elektrowni jądrowej został
po raz pierwszy wniesiony w 1975 roku, ale nie zostało ono przyznane. Do roku 2016,
tylko 16 osób dostało tego rodzaju odszkodowania.
Wśród pracowników są osoby z Prefektury Fukushima bezpośrednio dotknięte
skutkami katastrofy. Przed wypadkiem w elektrowni jądrowej Fukushima Daiichi,
odsetek pracowników podwykonawców narażonych na promieniowanie byłzdecydowanie najwyższy w całym kraju, i stawało się to problemem. Byli oni narażeni
na czterokrotnie wyższy poziom promieniowania, niż pracownicy zatrudnieni na umowę
o pracę w elektrowniach jądrowych w całej Japonii. Pomimo że nie zdarzył się żaden
wypadek, niektórzy z nich byli narażeni na otrzymanie rocznej dawki 8 mSv.
Przed katastrofą media nie poświęcały dużo uwagi kwestii narażenia pracowników
elektrowni jądrowych na promieniowanie. Podczas gdy zajmują się nią stale grupy
obywatelskie, firmy energetyczne trzymają informacje w ścisłej tajemnicy, co
powstrzymuje pracowników pierwszej linii od opowiadania swoich historii. 97% całości
promieniowania, na które narażeni są pracownicy elektrowni jądrowych, przypada na
pracowników zatrudnionych przez podwykonawców.
Do marca 2014 roku podczas prac mających na celu opanowanie sytuacji w miejscu
katastrofy, 174 pracowników przyjęło dawki promieniowania wyższe niż 100 mSv.
Rekordzistami byli pracownik TEPCO narażony na 678 milisiwertów oraz robotnik ze
współpracującego z tą firmą przedsiębiorstwa narażony na dawkę 238 mSv. Były
przypadki fałszowania danych pochodzących z kontroli promieniowania.
Po katastrofie rząd podwyższył limit kumulowanego narażenia na promieniowanie
radioaktywne dla pracowników do 250 mSv. Narażenie powyżej 50 mSv wymaga
obowiązkowych corocznych badań na kataraktę, a powyżej 100 mSv na raka. Jednak
eksperci, którzy napisali „Self­Guarding Manual for Manual Laborers Exposed to
10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie

49

Radiation” (Podręcznik bezpieczeństwa dla pracowników fizycznych narażonych na
promieniowanie), wydany przez grupę obywatelską „Emergency Council on Fukushima
Nuclear Plant Accident”, zwracają uwagę na fakt, że ludzie narażeni na promieniowanie
po eksplozjach bomb atomowych w Hiroszimie i Nagasaki otrzymali karty zdrowia
uprawniające ich do bezpłatnej opieki zdrowotnej, podczas gdy pracownikom
w Fukushimie prawo takie nie przysługuje. Eksperci apelują do rządu o wydanie
podobnych kart i zapewnienie opieki zdrowotnej narażonym pracownikom do końca
życia.
Co więcej rzeczywisty wymiar pracy dla robotników w elektrowni jądrowej jest
krótszy w porównaniu do zwykłej pracy, ze względu na narażenie na promieniowanie
radioaktywne. Praca na terenach o wysokim poziomie promieniowania może być
ograniczona nawet do 10 – 20 minut dziennie. Nawet jeśli pracownicy wiedzą, żew późniejszym życiu mogą zachorować na skutek narażenia na promieniowanie,
bezpośrednio po narażeniu nie odczuwają żadnych symptomów. Konieczna jest o wielebardziej rygorystyczna kontrola narażenia na promieniowanie.
Niezbędna jest radykalna zmiana myślenia w odniesieniu do środowiska pracy
i traktowania pracowników

W poprzednim podrozdziale, porównaliśmy traktowanie pracowników zatrudnionych
przy usuwaniu zanieczyszczeń i likwidacji elektrowni po katastrofach nuklearnych
w Fukushimie i Czarnobylu. Istnieje ogromna różnica w traktowaniu tych dwóch
zespołów ludzi. W Japonii pracownicy są wyzyskiwani w konsekwencji wielopozio­
mowego podwykonawstwa, i nie mają pewności ani nadziei, co do swojej przyszłości,podczas gdy na końcu łańcucha znajdują się firmy zarabiające duże pieniądze nie brudząc
sobie rąk. Tego rodzaju organizacja pracy jest po prostu nieprawidłowa. Pracownicy
zatrudnienie do działań likwidacyjnych wiążących się z narażeniem na promieniowanie
powinni mieć zapewnione odpowiednie traktowanie i środowisko pracy spełniające
wszystkie aspekty bezpieczeństwa, a także system opieki po odejściu z tej pracy.

50

Rozdział 2Lekcja 7 Pracownikom elektrowni jądrowych należy
zapewnić odpowiedni system ochrony
zdrowia
W razie wypadku w elektrowni jądrowej, w większości przypadków, wśród
osób zaangażowanych w usuwanie skażenia i działania likwidacyjne znajdują się
ofiary i ich rodziny. Ludzi mieszkających poza terenem elektrowni i pracowników
pracujących na miejscu wypadku dotyczą inne konkretne normy, jednak do obu
tych grup odnosi się ta sama zasada – opieka zdrowotna musi być niezwykle
gruntowna. Nade wszystko, gdy pracownicy zmuszeni są do działania w sytuacjinadzwyczajnej, istnieje niebezpieczeństwo, że zostaną pogwałcone ich
podstawowe prawa człowieka. Poza innymi kwestiami, kluczowe znaczenie madomaganie się ujawnienia informacji dotyczących warunków pracy. Jakkolwiekmogą to utrudniać względy bezpieczeństwa i poufność niektórych danych,dziennikarze, zarówno z krajów, w których działają elektrownie jądrowej, jak
i takich, w których ich nie ma, powinni być zachęcani do podawania informacji na
temat warunków, w jakich pracują robotnicy na miejscu katastrofy.
Liczni pracownicy tymczasowi muszą mieć zagwarantowany zwrot kosztów
medycznych na długi okres czasu po zakończeniu pracy i otrzymać karty zdrowia
uprawniające do badań kontrolnych w późniejszym życiu – jest to kwestia
publicznej odpowiedzialności.

Kolumna
Potajemne spalanie odpadów radioaktywnych
Pani Mayumi Kanno (l. 38, pseudonim) pochodzi z Tokio i dziesięć lat temu poślubiła
rolnika z wioski w Prefekturze Fukushima. Minęły cztery lata od katastrofy nuklearnej,
i niepokoją ją teraz spalarnie budowane jedna po drugiej w Prefekturze Fukushima. Pani
Mayumi, która ma dziecko w szkole podstawowej, po katastrofie rozważała ewakuację, jednak
jej mąż i teściowie byli temu przeciwni, musiała więc żyć dalej w Fukushimie. W spalarniachbędą spalane osady ściekowe, odpady po dekontaminacji, gruz i słoma ryżowa, wszystkie z nichzawierają materiały radioaktywne. Po katastrofie rząd podniósł standard decydujący o tym, couznaje się za materiał radioaktywny, ze 100 Bq/kg do 8000 Bq/kg poza terenem elektrownijądrowych. Możliwe, że w spalarniach spalane będą materiały zawierające więcej niż8000 Bq/kg. Nie ustalono maksymalnej dawki promieniowania dla materiałów przywożonych
do spalarni, ograniczenia dotyczą jedynie popiołu po spalaniu. Pani Mayumi, wraz
z przyjaciółmi z lokalnej społeczności, zaczęła się temu sprzeciwiać.

10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie

51

8 Zasadnicze znaczenie dla osób poszkodowanych
ma odbudowa codziennego życia i społeczności
Ludzie są zmuszeni do dokonywania absurdalnych wyborów

Ludzie stojący w obliczu skażenia radioaktywnego spowodowanego przez awarię
reaktora w elektrowni jądrowej, aby poradzić sobie z sytuacją, muszą podejmowaćróżnorakie decyzje. U podłoża każdej z nich leży kwestia promieniowania, odpoważnych spraw, takich jak
dylemat: czy zostać, czy też
ewakuowaćsię
gdzie
indziej, po mniejsze decyzje
dotyczące
codziennegożycia, takie jak: co jeśći gdzie powiesić pranie.
To, że promieniowanie jest
niewidzialne i istnieje wiele
niewiadomych, w tym mają­cych związek z wpływem
narażenia na niskie dawki
promieniowania radioakty­ Tymczasowe zakwaterowanie w mieście Fukushima.
Luty 2014. Zdjęcie: Kristian Laemmle­Ruff
wnego na zdrowie, powię­ksza niepokój i sprawia, że decyzje stają się jeszcze bardziej skomplikowane.
Bogate i różnorodne środowisko naturalne, gdzie ludzie mogą ze spokojem
wychowywać swoje dzieci, dostarczająca satysfakcji praca, ziemia przodków, relacjez sąsiadami, konieczne dla codziennego życia sklepy i szkoły, szpitale i infrastruktura –wszystkie te elementy, które są niezbędne do prowadzenia normalnego życia, są prawem
człowieka i powinny znajdować się na obszarze lokalnym. Jednak na skutek katastrofy
nuklearnej, wielu ludzi zostało zmuszonych do podejmowania absurdalnych decyzji
dotyczących tego, co potraktować priorytetowo, a z czego zrezygnować.
Podział pomiędzy ludźmi, którzy się ewakuowali, a tymi, którzy zostali

Decyzje o tym, co uznać za priorytet, gdy jest się zmuszonym do podejmowania tegorodzaju niedorzecznych wyborów, różnią się w zależności od indywidualnych osób
i rodzin. W rejonach, gdzie pomimo wysokiego poziomu promieniowania, nie byłonakazu ewakuacji, ludzie musieli zdecydować, czy zostają w swoich miejscachzamieszkania, czy też je opuszczają. Ewakuacja na dłuższy okres czasu oznacza poważne
wyrzeczenia, w tym utratę pracy, zerwanie więzów z lokalną społecznością, a dla dzieci
ze środowiskiem szkolnym. Ludzie muszą wszystkie te kwestie rozważyć w kontekście

52

Rozdział 2ryzyka związanego z promieniowaniem, i sami podjąć decyzje.
W takich okolicznościach ludziom, którzy wybrali ewakuację jest w jakiś sposób
przykro wobec tych, którzy zostali, czy też czują się ich dłużnikami. Niektórzydoświadczyli dyskryminacji w swoich nowych miejscach zamieszkania, tylko dlatego, że
przyjechali z Fukushimy, lub z powodu błędnych przekonań na temat promieniowania.
Z drugiej strony ludzi, którzy zostali, dręczył niepokój w związku z narażeniem na niskie
dawki promieniowania.
Podziały wewnątrz gospodarstw domowych

Nawet w rodzinach ludzie nie mają takich samych priorytetów. Narastały napięcia
pomiędzy matkami niepokojącymi się o zdrowie dzieci, a ojcami martwiącymi sięo swoją pracę, a także ich rodzicami przywiązanymi do swojego miejsca zamieszkania.
Poszczególni członkowie rodziny mieli odmienne zdania na temat wyboru nowego
miejsca do życia, tego, co powinny jeść dzieci i innych kwestii.
Podczas gdy wiele rodzin zdecydowało się na ewakuację matek z dziećmi, były
również matki, które chciały to zrobić, ale zrezygnowały, ponieważ reszta rodziny nieuważała, by było to konieczne. Zdarzają się rodziny, w których promieniowanie jest
tematem tabu, i matki są odosobnione w swoich punktach widzenia. W więcej niż kilku
przypadkach doszło do rozwodów, ponieważ kryzys ujawnił różnice poglądów na temat
sposobów wychowywania dzieci i zbioru priorytetów w życiu.
Podziały wewnątrz szkół

Gdy otwarto ponownie szkoły, rodzice obawiający się narażenia dzieci na promienio­
wanie decydowali się zawozić je i odbierać ze szkoły samochodem, zabraniali im udziału
w zajęciach na otwartym powietrzu, i nalegali, że będą im dawać własny lunch do
zjedzenia w szkole, bojąc się skażenia radioaktywnego posiłków szkolnych. W zależno­ści od podejścia rodziców, niektóre dzieci mogły uczestniczyć w zajęciach sportowych naświeżym powietrzu, inne nie, podobnie część dzieci jadła lunch z lokalnych produktów
dostarczany przez szkołę, inne nie mogły tego robić, co powodowało powstawanie
podziałów wewnątrz szkół. W niektórych przypadkach szkoły wywierały nacisk na
zaniepokojonych rodziców, aby postępowali podobnie jak inni rodzice.
Podział pomiędzy rejonami, które otrzymały nakaz ewakuacji, a tymi, które gonie dostałySkażenie radioaktywne rozprzestrzenia się bez względu na granice pomiędzy miastami
i wsiami, rozpraszając się w skomplikowany sposób, w zależności od ukształtowania
terenu i warunków pogodowych. Z tego powodu nakreślono linie graniczne,
przebiegające wewnątrz wsi i miast, aby wskazać, które obszary podlegają nakazowi
ewakuacji, a które nie. Oprócz dylematu, czy żyć tam dalej, czy też wyjechać, od tego po
10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie

53

której stronie linii granicznej znajduje się dom, zależy rodzaj odszkodowania
wypłacanego przez TEPCO i jego wysokość, a różnice są znaczne. W niektórych
przypadkach pomimo prawie dokładnie takich samych warunków, jedno gospodarstwo
domowe mogło otrzymywać dziesiątki tysięcy jenów (setki dolarów) miesięcznie
odszkodowania, a ich sąsiedzi dostawali jednorazową wypłatę, co powodowało konflikty
w ramach tej samej społeczności.
Konflikt pomiędzy ludźmi przybyłymi z rejonów objętych nakazem ewakuacji
a lokalnymi mieszkańcam

Jedno z przybrzeżnych miast w prefekturze Fukushima, które znajduje 40­50 km na
południe od Fukushima Daiichi, straciło ponad trzystu mieszkańców podczas tsunami,
a 7000 innych zostało zmuszonych do skorzystania z tymczasowego zakwaterowania lub
wynajęcia mieszkań. Mimo to miasto to przyjęło 24 000 osób ewakuowanych z miastpołożonych w pobliżu elektrowni jądrowej Fukushima Daiichi. W mieście tym istnieją
tarcia pomiędzy ewakuantami, a miejscowymi obywatelami. Życie tych lokalnych
mieszkańców zostało zniszczone przez tsunami i nadal są oni narażeni na promienio­
wanie, jednak dostali niewielkie odszkodowania, i z tego powodu mają wątpliwości
i czują niechęć do osób ewakuowanych, które otrzymały znaczne sumy pieniędzy
w ramach odszkodowań za katastrofę nuklearną. Z faktu, że duży napływ osób
ewakuowanych powiększył nagle lokalną populację, wynikają również inne, osobne
problemy: dalsze zwiększenie odczuwanego już wcześniej niedoboru lekarzy,pogorszenie korków ulicznych, brak wystarczającej ilości nieruchomości na wynajem
oraz wzrost cen nieruchomości i ziemi, ponieważ ewakuanci wykupują domy w okolicy.
Wszystkie te czynniki zostały zidentyfikowane, jako podstawowe przyczyny antypatii
odczuwanej przez lokalnych mieszkańców wobec nowych przybyszów.

54

Rozdział 2Lekcja 8 Znaczenia odbudowy codziennego życia
i społeczności nie można ignorować
Kilku wysokich rangą polityków z partii rządzącej, odnosząc się do katastrofy
nuklearnej w Fukushimie, bezdusznie stwierdziło, że „nikt nie zmarł na skutek
katastrofy”. Wywołało to ożywioną debatę – podczas gdy prawdą jest, że nikt nie
stracił życia bezpośrednio z powodu narażenia na wysokie dawki promienio­
wania, nie da się zaprzeczyć, że wielu ludzi zmarło na skutek choroby i stresu,będących konsekwencją dramatycznych zmian w ich życiu, w tym ewakuacji.
Nazywa się to „zgonami mającymi związek z katastrofą nuklearną”. Ograniczanie
skutków katastrofy do bezpośrednich zgonów i chorób służy tylko dobanalizowania zniszczeń.
Wypłaty jednorazowych rekompensat i kontrole stanu zdrowia, ani zbudowanie
im domów, nie rozwiążą problemów osób dotkniętych skutkami katastrofy.
W odpowiedzi na ich przedłużający się status osób ewakuowanych, podstawowe
znaczenie ma myślenie w kategoriach odbudowy codziennego życia tych ludzi,
a także podtrzymania lub, tam gdzie to konieczne, odtworzenia społeczności, doktórych należą. Aby było to możliwe, niezbędne są kompleksowe inicjatywy,
obejmujące zatrudnienie, zapewnienie możliwości zarabiania na życie,
zakwaterowania, edukacji, odpoczynku, a także opieki w zakresie zdrowia
psychicznego. Poza rządem, od którego należy domagać się zagwarantowania
tych usług, bardzo ważną rolę w działaniach na rzecz stworzenia wspólnych
programów odbudowy społeczności, mają do odegrania lokalne stowarzyszenia
lekarskie, prawnicy, profesjonaliści w dziedzinie edukacji, organizacje
pozarządowe i grupy społeczne.

Kolumna
Kontynuacja uprawy roli na skażonych obszarach
Pani Yoshiko Endo (l. 26, pseudonim) jest jedyną córką w rodzinie rolników z miasta
Kawamata. Jej rodzice byli rolnikami ekologicznymi, sprzedającymi swoje produkty na
lokalnym targu. Pani Yoshiko kończyła studia uniwersyteckie i miała stabilną pracę w Tokio, ale
zdecydowała się wrócić do domu, aby wspomóc swoich rodziców, którzy bardzo niepokoili się
kwestią promieniowania. W tej chwili promieniowanie z ich produktów rolnych jest ledwie
wykrywalne. Po katastrofie naukowcy z uniwersytetu współpracowali z rolnikami, próbując
zapobiec przedostaniu się materiałów radioaktywnych z gleby do roślin uprawnych. Pani
Yoshiko jest bardzo wdzięczna za te wysiłki. Jednak poziom promieniowania w ich
gospodarstwie jest nadal wysoki i czasami ogarnia ją trudny do opanowania niepokój, że jeśli
będzie kontynuowała uprawę roli, może mieć problemy zdrowotne.

10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie

55

9 Wezwanie do udziału osób dotkniętych skutkami
katastrofy w ustanawianiu i wprowadzaniu
w życie praw, które mają służyć ich ochronie
Uchwalenie Ustawy ws. Pomocy Ofiarom Katastrofy Nuklearnej

Na skutek eksplozji spowodowanej przez wypadek w elektrowni Fukushima Daiichi,
materiały radioaktywne zostały rozproszone na dużych obszarach, skażając tereny poza
strefami, w których rządjapoński wydał nakazy
ewakuacji. W takich miej­
scach wielu ludzi nie miało
innego wyboru, poza własną
decyzją o ewakuacji.
W czerwcu 2012 roku,
rok po katastrofie nuklear­nej, parlament japoński
uchwalił nowe prawo. Jegocelem było zapewnienie
pomocy nie tylko osobom
ewakuowanym na podsta­ Matki i dzieci wybierają się na uroczystości pierwszego dnia
w szkole podstawowej i przedszkolu.
wie nakazów rządu, lecz Kwiecień 2011. Zdjęcie: Naomi Toyoda
również tym wszystkim,
którzy ewakuowali się dobrowolnie, jak również ludziom, którzy wybrali pozostanie na
miejscu, lecz mieszkali na obszarach, gdzie wykryto poziomy promieniowania
przekraczające podstawowe normy, i teraz, w swoim codziennym życiu musieli stawić
czoła obawom o własne zdrowie i innym lękom. Zostało ono nazwane Ustawą ws.
Pomocy Ofiarom Katastrofy Nuklearnej (Nuclear Disaster Victims’ Support Act –oficjalna nazwa: Act Concerning the Promotion of Measures to Provide Living Support tothe Victims, including the Children, who were Affected by the TEPCO Nuclear Accident
in Order to Protect and Support their Lives). Ustawa ta powstała pod wpływem apeli
zarówno ze strony osób dotkniętych katastrofą, jak i popierających ich obywateli,i została przyjęta jednogłośnie przez japońskie Zgromadzenie Narodowe. Ustawa ws.
Pomocy Ofiarom Katastrofy Nuklearnej była przełomową regulacją prawną uznającą
wprost „prawo do uniknięcia narażenia na promieniowanie”. „Prawo do uniknięcia
narażenia na promieniowanie” składa się z dwóch pojęć: „prawa do ewakuacji” i „prawa
do uniknięcia narażenia na promieniowanie w codziennym życiu”. Główne zasadyzawarte w ustawie są następujące: „Pomoc musi zostać udzielona osobom dotkniętym
skutkami katastrofy mieszkającym na «Obszarze Docelowym Pomocy» w przypadku, gdy

56

Rozdział 2wybierają one pozostanie na miejscu, w przypadku, gdy decydują się na ewakuację lub
opuszczenie terenu oraz w przypadku, gdy decydują się na powrót do pierwotnego
miejsca zamieszkania. Pomoc musi zostać udzielona we wszystkich tych przypadkach,i wszystkie wybory powinny być tak samo szanowane”.
Założenie „prawa do uniknięcia narażenia na promieniowanie” jest oparte na Zasadzie
Ostrożności. Wynika ona z prawa ochrony środowiska mówiącego, że „w przypadkach,w których występuje poważne oddziaływanie na środowisko, powinny zostać zastosowaneśrodki zapobiegawcze, nawet jeśli wiedza naukowa jest niewystarczająca”. Ustawa ws.
Pomocy Ofiarom Katastrofy Nuklearnej stwierdza, że ponieważ negatywny wpływ
promieniowania radioaktywnego nie został zweryfikowany naukowo w stopniu
wykluczającym uzasadnione wątpliwości, minimalizowanie narażenia i zapewnienie
pełnej ochrony zdrowia osób narażonych są z perspektywy aktywnego zapobiegania
szkodliwym skutkom zdrowotnym, koniecznymi środkami pomocy ofiarom.
Kryzys Ustawy ws. Pomocy Ofiarom Katastrofy Nuklearnej

Kiedy to prawo zostało uchwalone,
wielu ludzi dotkniętych katastrofą,w tym ci, którzy ewakuowali sięz własnego wyboru, było bardzo
zadowolonych, ponieważ czuli, żeprzyniesie im ono korzyści. Jednak po
dwóch latach od przyjęcia ustawy, stało
się oczywiste, że została ona
w znacznym stopniu osłabiona przez
rząd. Podstawowy plan polityki, który„Ogólnokrajowe zgromadzenie na rzecz pomocy dla
miał powstać w ciągu roku od ofiar awarii jądrowej” zostało zwołane w mieście
uchwalenia ustawy, został znacznie Fukushima. Wrzesień 2013. Zdjęcie: Shalomopóźniony. Jakkolwiek Agencja Odbudowy oficjalnie ogłosiła go w sierpniu 2013 roku,
był on całkowicie niezgodny z zasadami ustawy.
Pomimo, że zgodnie z ustawą „obszarem docelowym pomocy” powinny być „tereny,na których dawka promieniowania jest niższa od podstawowego standardu ustalonego
przez rząd w przepisach dotyczących ewakuacji, lecz wyższa od określonej normy”,
podstawowy plan polityczny kompletnie zignorował to założenie, ograniczając „obszar
docelowy pomocy” do niewielkiego obszaru zawierającego trzydzieści trzy miasta
i wsie w prefekturze Fukushima, zamiast przeprowadzić debatę w celu ustalenia, jaka
powinna być wyżej wspomniana określona norma.
Obywatele dotknięci skutkami katastrofy nuklearnej i ich stronnicy byli tym oburzeni,
i odbyli spotkania z rządem i powiązanymi agencjami oraz zorganizowali zgromadzenia
w całym kraju – apelując o: przeprowadzenie publicznych wysłuchań w całej Japonii,
10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie

57zaangażowanie osób dotkniętych katastrofą i ich stronników w proces debaty publicznej
oraz uznanie za obszar docelowy pomocy każdego terenu o rocznej dawce promienio­
wania przynajmniej powyżej 1 mSv. Wielu ludzi wysłało do rządu swoje opinie w formie
pisemnej, nie tylko indywidualni obywatele, lecz także władze samorządowe i lokalne
zgromadzenia z całej Japonii.
Jednak w październiku 2013 roku bez przeprowadzenia jakichkolwiek publicznych
wysłuchań, i całkowicie ignorując opinie obywateli i zgromadzeń, rząd zatwierdził plan
podstawowy z niewielkimi poprawkami. Pomimo że ustawa zobowiązuje rząd dozapewnienia, aby podstawowy plan polityki odzwierciedlał opinie osób dotkniętych
skutkami katastrofy, nie zostały one uwzględnione w jakikolwiek sposób.
Porównanie z Czarnobylem„Ustawa ws. Pomocy Ofiarom Katastrofy Nuklearnej” została opracowana częściowo
w odniesieniu do ustawodawstwa znanego, jako „Prawo Czarnobyla”, uchwalonego
przez Rosję, Ukrainę i Białoruś pięć lat po katastrofie w Czarnobylu. Prawo Czarnobyla
jasno określa normę, że dla krytycznej grupy ludności – dzieci urodzonych w 1986 roku
– skuteczna dawka narażenia na skutek katastrofy w Czarnobylu nie powinna
przekraczać 1 mSv na rok i 70 mSv w ciągu całego życia, w jakimkolwiek określonymśrodowisku (z wyjątkiem promieniowania naturalnego). Na podstawie tego podstawo­
wego założenia, Prawo Czarnobyla ustanowiło „strefy z prawem do ewakuacji”[Poprawnie powinno być: „strefa z prawem do przesiedlenia”, jak przedstawiono
w tabeli poniżej (Od redakcji wydania polskiego)], gdzie mieszkańcy mogą wybrać, czyRóżnice w segmentacji ewakuacji pomiędzy Fukushimą a Czarnobylem
Promieniowanie w powietrzu(roczne)Fukushima – podział na strefy

Czarnobyl – podział na strefy

50 mSv i powyżej

Strefa „trudnego powrotu”

Strefa obowiązkowej ewakuacji

20 – mniej niż 50 mSv

Strefa ograniczonego
zamieszkania(możliwy powrót tymczasowy)

Strefa obowiązkowej ewakuacji

Mniej niż 20 mSv

Strefa przygotowywana dozniesienia nakazu ewakuacji

Strefa obowiązkowej ewakuacji

5 mSv i powyżej

Brak instrukcji

Strefa obowiązkowego
przesiedlenia

1 – mniej niż 5 mSv

Brak instrukcji

Strefa z prawem do przesiedlenia

0,5 – mniej niż 1 mSv

Brak instrukcji

Strefa kontroli promieniowania

Uwaga 1: W segmentach w czerwieni w zasadzie obowiązują zakazy wstępu.
Uwaga 2: W Czarnobylu ustala się segmenty dla każdej strefy, głównie w zależności od oceny stopnia
zanieczyszczenia gleby. Metoda obliczania rocznej kwoty ekspozycji również różni się od przypadku
Fukushimy, zatem w tym rysunku upraszczamy opis w celu przybliżonego porównania.

58

Rozdział 2się ewakuować, czy też nie, nawet poza obszarami, na których rząd zarządził
przymusową ewakuację. Mieszkańcy tych terenów mają prawo do migracji, i mogądomagać się rekompensaty od rządu na pokrycie kosztów związanych z przeprowadzką,jak również pomocy w zapewnieniu zakwaterowania i zatrudnienia w nowym miejscu
zamieszkania. Z drugiej strony osoby, które zdecydowały się na pozostanie w regionie,
otrzymały odszkodowania i zapłacono im koszty medyczne.
Obywatele Japonii oczekiwali, że w wyniku obowiązywania Ustawy ws. Pomocy
Ofiarom Katastrofy Nuklearnej, rząd wyznaczy strefy z prawem do ewakuacji poza
obszarami podlegającymi wytycznym w sprawie ewakuacji, jednak do chwili obecnej taksię nie stało.

Lekcja 9 Przepisy dotyczące praw i pomocy dla
osób poszkodowanych muszą być
tworzone przy ich udziale
Pomoc dla ofiar nie jest czymś wynikającym z życzliwości rządu ani wyrazem
troski korporacji. Otrzymanie zasadnego odszkodowania i pomoc w odbudowie
twojego życia są podstawowymi prawami człowieka. Przykład Ustawy ws.
Pomocy Ofiarom Katastrofy Nuklearnej pokazuje, że osoby poszkodowane mogąsię bronić, zjednać sobie poparcie prawników i ustawodawców, i wygrać. Nie jestto łatwe, ale istnieją precedensy z całego świata, w tym z Czarnobyla
i Fukushimy, pokazujące, że jest to możliwe. Jest nadzieja, że na podstawie tych
precedensów, ludzie na całym świecie zagrożeni awariami elektrowni jądrowych,będą w stanie opracować środki zapobiegawcze.
Podczas tworzenia tego rodzaju systemów, absolutnie fundamentalne
znaczenie ma to, aby w centrum procesu znalazły się społeczności i ludzie
bezpośrednio poszkodowani. Osoby zaangażowane w ten proces muszą
stworzyć ramy dla współpracy, przezwyciężając nieuniknione konflikty i różne
punkty widzenia. Nawet po stworzeniu systemu prawnego, jego znaczenie
znacznie się różni, w zależności od tego, w jaki sposób wprowadzany jest
w życie. Ludzie dotknięci skutkami katastrofy powinni być stale obecni, biorąc
czynny udział w ocenie uregulowań organizacyjnych i zasad ramowych.

10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie

59

10 Przerzucanie kosztów odszkodowania na
podatników
Kto ponosi odpowiedzialność za wypadek?

Awaria w elektrowni Fukushima Daiichi była na skalę nieporównanie większą niż
wypadki przemysłowe, które dotykały Japonię w przeszłości. Spowodowała ona wielkie
i dotkliwe zniszczenia. Pomimo to, cztery lata później, wciąż nie wyjaśniono, kto ponosi
odpowiedzialność za tę olbrzymią tragedię.
Odpowiedzialność japońskiego rządu

Władze Japonii promowały energetykę jądrową w ramach narodowego programu.
Rząd w Tokio oraz niektórzy politycy utrzymywali bliskie stosunki z firmami
energetycznymi i im pokrewnymi, tworząc wspólnie tzw. „nuklearną wioskę”. Jej celem
było promowanie energetyki jądrowej. Rząd ponosi również odpowiedzialność za brakwdrożenia dostatecznych środków zarządzania kryzysowego do zapobiegania
wypadkom. Poważnym uchybieniem było zwłaszcza to, że system mający monitorować
i regulować operatorów energii nie funkcjonował.
I ponieważ rząd nie był w stanie przewidzieć tak wielowymiarowej katastrofy,
pierwsze kroki zaradcze zastosowane przez urząd premiera okazały się daleko
niewystarczające, narażając ludzi na promieniowanie radioaktywne, którego mogli
uniknąć.
Odpowiedzialność TEPCOTEPCO, jako operator elektrowni jądrowej ponosi odpowiedzialność za zaniedbaniewdrożenia
dostatecznychśrodków zarządzania kryzy­
sowego do zapobiegania
wypadkom, i to pomimo
wiedzy o zagrożeniach,jakie niesie ze sobą tsunami.
Zamiast tego TEPCO kiero­wało się żądzą zysku,
w oparciu o wykreowany
przez siebie „mit bezpiecze­ństwa” energetyki jądrowej.
Kiedy
doszłodowypadku, obok problemów Poszkodowani wzywają do uznania katastrofy w Fukushimie za
przestępstwo kryminalne. Luty 2013. Zdjęcie: Peace Boatzwiązanych z komunikacją

60

Rozdział 2wewnątrz TEPCO i z systemami awaryjnymi, najpoważniejszy okazał się brakdostatecznej jawności informacji. Uchybienie ze strony TEPCO w przekazywaniu
informacji rządowi, spowodowało opóźnienia w rozporządzeniach o ewakuacji, cow rezultacie doprowadziło do jeszcze większych szkód. Osobną kwestią pozostają
wydostające się cały czas do atmosfery cząstki radioaktywne oraz wyciek skażonej wodyze zniszczonej elektrowni. Brakuje jednoznacznej deklaracji, kiedy problem ten zostanie
rozwiązany.
Odpowiedzialność władz prefektury Fukushima

Władze prefektury Fukushima muszą ponieść część odpowiedzialności za
sprowadzenie na swój teren inwestycji elektrowni Fukushima Daiichi oraz za
promowanie energetyki jądrowej. Władze powinny również odpowiedzieć za różne
uchybienia w nadzorze, które spowodowały szkody bezpośrednio po katastrofie. Chodzi
zwłaszcza o nie upublicznienie danych z systemu szacującego wysokość skażenia
środowiska w czasie wypadku tzw. SPEEDI oraz o nie wydanie odpowiednych instrukcji
dotyczących pobierania jodu.
Odpowiedzialność władz miejscowości w prefekturze Fukushima

Miasta Okuma i Futaba, w których leży elektrownia jądrowa Fukushima Daiichi, jakrównież na południe od niej miasteczka Naraha i Tomioka, gdzie znajduje się elektrownia
Fukushima Daini (numer 2) – wszystkie one otrzymywały znaczące granty za
utrzymywanie u siebie elektrowni, stopniowo się od tych sum uzależniając.
Władze wspomnianych miejscowości ponoszą także odpowiedzialność za
rozpowszechnianie mitu bezpieczeństwa energetyki jądrowej wśród miejscowej ludności.
I choć tereny dookoła elektrowni oraz władze okolicznych miejscowości uznać trzeba za
ofiary nuklearnej katastrofy, to równocześnie były i są one odpowiedzialne za
bezpieczeństwo mieszkańców na swoim terenie. W czasie katastrofy w elektrowni
Fukushima Daiichi, tam gdzie brakowało stosownych instrukcji od rządu centralnego
i ze szczebla prefektury, władze lokalne podejmowały decyzje, które decydowały o losie
ludności. Część tej lokalnej administracji była rażąco nieprzygotowana na awarię
elektrowni.
Przyjęta formuła odszkodowania za wypadek nuklearny obciąża podatnika

Istniejące w Japonii prawo „Akt zadośćuczynienia za szkodę nuklearną” próbuje
godzić dwa sprzeczne cele: „bezpieczeństwo ofiar” oraz „energiczny rozwój przemysłu
nuklearnego”. Prawo to stypuluje, że w pierwszym rządzie to operator elektrowni jest
zobowiązany do zadośćuczynienia ofiarom, a gdy zadośćuczynienie to jest
niewystarczające, to z dodatkową finansową pomocą przychodzi państwo. Nie wymagasię przy tym przedstawienia dowodu o winie zaniedbania, stąd kwestia
10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie61

odpowiedzialności za wypadek pozostaje często niejasna.
Przesłanką formuły odszkodowania przyjętej przez rząd po katastrofie, nie jest, jakpowinno, obarczenie ciężarem odpowiedzialności TEPCO tylko utrzymanie tej firmy
przy życiu. Odbywa się to przy wsparciu władz i firm energetycznych w całym kraju.
W efekcie koszt zadośćuczynienia przerzucany jest na społeczeństwo zarówno poprzez
podwyższenie opłat za prąd jak i nakładanie podatków.
Faktyczny stan dochodzenia odszkodowań

Poszkodowani na skutek wypadku elektrowni jądrowej mają trzy sposoby
dochodzenia od TEPCO odszkodowania: (1) Żądanie odszkodowania wprost od TEPCO,(2) Droga sądowa, (3) Droga alternatywnego rozwiązywania sporów (ang. ADR,
Altenrative Dispute Resolution).
W przypadku (1) poszkodowani zobowiązani są korzystać z formuły przygotowanej
przez TEPCO i muszą przejść kompleksowy proces do uzyskania odszkodowania, który
wymusza na nich podporządkowanie się standardom, tak jak je zdefiniowała ta firma.
Metoda (2), w której poszkodowani występują o odszkodowanie na drodze sądowej,
oznacza natomiast dla nich duże obciążenie czasowe i finansowe. W tej sytuacji
utworzono „Komitet Pojednawczy do Spraw Szkód Nuklearnych” (ang. Dispute
Reconciliation Committee for Nuclear Damage, ADR Center), który ma być ciałem
mediacyjnym między TEPCO a poszkodowanymi.
Jednakże od samego początku napotyka się tu przeszkody np. gdy ADR odrzuca
sprawy, które TEPCO uznało za wykraczający poza obszar uznany przez siebie zawłaściwy do rozpatrywania.
Koszty dekontaminacji

Według TEPCO uprzątnięcie zniszczonych reaktorów elektrowni Fukushima Daiichi
zajmie 30 – 40 lat. Jednakże całkowity koszt i czas likwidacji skażenia znacznie
przekroczy te szacunki. Dotyczy to także prac likwidacyjnych rektorów wyłączonychz użycia. A jeśli dodać do tego niekończący się problem utylizacji wysoko skażonej
wody, to podanie potrzebnej kwoty i daty definitywnego uporania się z problememzniszczonej elektrowni wydaje się tym trudniejsze.
Co więcej przewiduje się, że obok zniszczonych reaktorów 1 – 4 w elektrowni
Fukushima Daiichi, pośrednim efektem katastrofy będzie konieczność likwidacji również
pozostałych reaktorów 5 i 6 w tej samej elektrowni oraz czterech reaktorów w elektrownisąsiedniej Fukushima Daini. Wydatki na ich likwidację powinny być wliczone do
kosztów katastrofy.
Organizacja Finance Green Watch (FGW) udostępniająca informacje o środowisku
naturalnym związane z japońskimi instytucjami finansowymi, ustaliła koszty likwidacji
reaktorów 1 – 6 na 7 trylionów jenów (ok. 58 mld dolarów, przy założeniu

62

Rozdział 21 USD = 120 JPY). Wartoprzy okazji wspomnieć, żerządowe biuro audytu w USA(Government Accountability
Office, GAO) w raporcie do
Kongresu z 1986 roku
informowało,iż
szkodywyrządzonew
wynikuwielkiej katastrofy sięgną
maksymalnie 15 mld dolarównajedną
elektrownię
jądrową.
Stos odpadów radioaktywnych po dekontaminacji.
Październik 2014. Zdjęcie: Fukushima Beacon

Dekontaminacja i usuwanie odpadów

W wyniku wstępnych kalkulacji grupa badawcza z AIST (National Institute ofAdvanced Industrial Science and Technology) ustaliła maksymalny całkowity koszt
dekontaminacji wewnątrz prefektury Fukushima, dla terenów mieszkalnych i rolnych, na
5,13 trylionów jenów (ok. 43 mld dolarów). Koszt na „Specjalnych Obszarach do
Dekontaminacji” zarządzanych przez władze rządowe skalkulowano na
1,83 – 2,03 trylionów jenów (15 – 17 mld USD). Koszt dekontaminacji w gestii
jednostek administracyjnych na „obszarach podlegających dekontaminacji” oszacowano
na 700 mld – 3,1 trylionów jenów (5,8 – 26 mld USD). Kalkulację oparto na dwóch
metodach: w pierwszym przypadku chodzi o standardowy koszt jednostkowy, w drugimo maksymalny koszt jednostkowy, który ustalono w wyniku serii wywiadów z władzami
samorządowymi. Kalkulacja objęła koszty transportu skażonej ziemi na przejściowe
obszary składowania i do tymczasowych magazynów, jak również koszt przechowywania
w tych magazynach. (Za agencją Kyodo, 24.07.2013)
Inne dane dotyczące kosztów odszkodowań upublicznione przez rząd i TEPCO

W grudniu 2013 zatwierdzono nowe zasady przyznawania odszkodowań, które według
szacunków TEPCO przekraczają 5 trylionów jenów (42 mld USD). Oprócz tego rządi prefektura Fukushima przyjęły następujące budżety w związku z wypadkiem
nuklearnym:
1) 200 mld jenów (1,7 mld USD) jako pomoc dodatkowa dla prefektury Fukushimaza utrzymywanie na swoim terytorium elektrowni jądrowych.
2) 160 mld jenów (1,3 mld USD) fundusze na przyspieszenie odbudowy orazrekonstrukcji.
10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie

633) 96 mld jenów (800 mln USD) na pokrycie kosztów opieki zdrowotnej ludności
w prefekturze.
4) 73 mld jenów (608 mln USD) na pokrycie kosztów wybudowania publicznych
lokali mieszkalnych dla poszkodowanych w katastrofie.
5) 40 mld jenów (330 mln USD) na Fundusz Odbudowy po Katastrofie Nuklearnej.
Dane te nie uwzględniają kosztów ostatecznej utylizacji skażonej ziemi zgromadzonej
w procesie dekontaminacji oraz kosztów personelu urzędniczego zajmującego się
skutkami tragedii. Zasadne wydaje się również doliczenie kosztów pomocy wymaganej
przy zmianie warunków zatrudnienia pracowników biorących udział w dekontaminacji
i w czynnościach likwidacyjnych elektrowni, jak również wydatki związane z postępem
w ochronie zdrowia i sposobie leczenia. Uwzględniając jedynie te, wciąż ograniczone,
szacunki oraz wcześniejsze dane dotyczące likwidacji reaktorów i dekontaminacji, ichłączny koszt przekracza 23 tryliony jenów (190 mld USD). Tak się składa, że budżet
kraju za rok 2014 wynosi ok. 95,9 trylionów jenów (800 mld USD).
Straty, których nie zrekompensuje odszkodowanie

Na skutek ewakuacji, ofiary wypadku elektrowni Fukushima Daiichi utraciły swoje
domy z wyposażeniem oraz ziemię. Całe rodziny zostały bez dobytku życia, w tym
przedmiotów o wartości sentymentalnej. Oznacza to utratę rodzinnej historii. Zdarzało sięczęsto, że w obawie przed promieniowaniem radioaktywnym matki przenosiły sięz potomstwem daleko od miejsca zamieszkania, zostawiając za sobą mężów i ojców
swoich dzieci, narażając tym rodziny na rozbicie.
Taka wymuszona separacja kończyła się nierzadko rozwodem, jak już wskazanowcześniej. W innych przypadkach wzrost wydatków związany z koniecznością
utrzymywania dwóch gospodarstw domowych (np. koszty komunikacji), spychał rodziny
o niskich dochodach w ubóstwo.
Pozbawienie środków utrzymania

Wykonywanie zawodu służy nie tylko zarabianiu pieniędzy na codzienne życie. Praca
to również udział wnoszony do społeczeństwa, dający poczucie wartości, poczucie bycia
potrzebnym. W tym sensie żadna kwota odszkodowania nie zwróci komuś utratyśrodków utrzymania i powołania. Większość ewakuowanych została okradziona ze
swojej pozycji społecznej budowanej przez lata. Wiązało się to nierzadko z utratą
zaufania do samego siebie i godności, jako ludzkiej istoty.
Zniszczone społeczności, utracone otoczenie sąsiedzkie, rodzinne miejscowości,lokalne kultury i naturaWiększość ewakuowanych prowadziła wcześniej satysfakcjonujące życie w bogatymśrodowisku naturalnym, w otoczeniu gór i oceanu. Dziś utracili możliwość koegzystencji

64

Rozdział 2z naturą i bycia częścią zakorzenionej społeczności. Na skutek ewakuacji, przymusowej
albo dobrowolnej, oraz na skutek nieudolności rządu i władz lokalnych, wiele tych
społeczności zostało zniszczonych. Po utracie swoich rodzinnych miejscowości i żyjąc
w niewiedzy, kiedy ich„tymczasowy” los ewakuo­
wanych się skończy, ludzie
ci pozbawieni są równocze­śnie możliwości, by zacząć
swoje życie na nowo.
Kultury
lokalnemogąprzetrwać
nienaruszone,
gdy zachowają się więzy
międzypokoleniowe spaja­jące społeczność. Jednakwiększość młodych, którzypowinni odziedziczyć tę Pracownicy TEPCO składają oficjalnie przeprosiny rodzinie ofiary,która dokonała samospalenia w swoim ogrodzie, w następstwie
kulturę, wyjechało. Jeśli awarii elektrowni.
kiedyś nastąpi możliwość Wrzesień 2014. Zdjęcie przekazane przez bliskich ofiar
powrotu, dotyczyć to będzie zatem głównie ludzi starszych.
Obawa o zdrowie w przyszłości, cierpienie psychiczneWciąż do naukowej weryfikacji pozostają aspekty szkodliwości promieniowania
radioaktywnego. Brakuje wiedzy o opóźnionych objawach chorobowych mogących
wystąpić w przyszłości. W takich okolicznościach prowadzone kampanie społeczne
o braku zagrożeń, są dla rodziców żyjących w strachu o zdrowie własnych dzieci
w późniejszym czasie, po prostu przeciwskuteczne. Szczególnie matki z dziećmi,
odseparowane na skutek ewakuacji od swoich rodzin, zmagają się z dużym stresem.
To samo dotyczy ojców żyjących z dala od najbliższych.
Problemy powiązane z odszkodowaniami

Ludzie, którzy ponieśli szkody mają pełne prawo do wypłaty odszkodowań. Biorąc
pod uwagę ciężar tych szkód, w tym straty nie do wyrównania przez kwoty pieniężne,w większości przypadków wysokość odszkodowań nie jest satysfakcjonująca. Z drugiej
strony istnieje groźba, że poszkodowani w katastrofie otrzymujący odszkodowanie
w formie regularnych wypłat, mogą utracić chęć do pracy. W wielu przypadkach rodzą
się też podziały między ludźmi i społecznościami na skutek otrzymywania różnych kwot
odszkodowań. Formuła taka nie sprzyja zatem powrotowi poszkodowanych donormalnego życia.

10 Lekcji z wydarzeń w Fukushimie

65

Lekcja 10 Szkody z wypadków muszą być ujmowane
w „kosztach energetyki jądrowej”
Rządy i korporacje wychwalając energetykę jądrową posługują się często
sloganem: „skorzysta na tym lokalna gospodarka” albo „energia jądrowa jest
relatywnie tania”. W większości wypadków kalkulacje te pomijają jednak koszty
odszkodowań po awarii i wydatków koniecznych na przywrócenie status quo
ante. W przypadku Fukushimy, cztery lata od awarii szkody są wciąż obecne,
a nawet rosną. Problem stanowi również próba ustalenia całkowitej wartości
zniszczeń. TEPCO, które powinno być postawione w stan odpowiedzialności nie
zbankrutowało, kontynuując w istocie normalną działalność. Dzieje się tak
dlatego, że firma ta, będąca sprawcą tragedii, utrzymywana jest przy życiu dzięki
znacznym zastrzykom pieniędzy podatnika, czyli zwykłych Japończyków, którzy
sami przecież są ofiarami.
Rządy udzielają różnych finansowych subsydiów i grantów na budowę orazdziałalność elektrowni jądrowych. A gdy dochodzi do wypadku, te same władze
gotowe są rzucić koło bezpieczeństwa by chronić operatorów przed finansową
plajtą. W takiej formule, choć energetyka jądrowa jest promowana jako politykapaństwa, jej faktyczny koszt nie jest uwzględniany w zarządzaniu firmą.
W efekcie główny ciężar zniszczeń spada na barki samych ofiar i podatników.

Kolumna
Ukryta ekspozycja na promieniowanie
Wioska, w której urodził się Pan Takashi Watanabe (l. 33, pseudonim) znajduje się 30 minut
jazdy samochodem od miasta Fukushima, w miejscu gdzie zaczynają się góry Abukuma.
Mieszkał tam ze swoją 31­letnią żoną, dwiema córkami (l. 7 i 4), oraz z rodzicami, utrzymując
się z hodowli ok. 20 mlecznych krów. Po katastrofie żona bała się, że dzieci narażone zostaną na
promieniowanie radioaktywne. Jednak lekarze i (uważający się za ekspertów) oficjele z Tokio
zadeklarowali, że żadnego niebezpieczeństwa nie ma. Przekonał więc żonę by nie wyjeżdżała.
Tymczasem miesiąc później cała wioska dostała nakaz ewakuacji. Pan Takashi musiał porzucić
dobytek, w tym swoją hodowlę. Co więcej zmuszony został zamieszkać oddzielnie od rodziców,
których ulokowano gdzie indziej. Niedawno usłyszał od żony o wynikach badań
przeprowadzonych w całej prefekturze. Okazuje się, że większość mieszkańców Fukushimy,
którzy otrzymali według szacunków dawkę promieniowania powyżej 5 mSv (w czasie
pierwszych 4 miesięcy od wypadku) pochodzi z ich wioski. Pan Takashi nie ma teraz odwagi
spojrzeć swojej żonie w oczy.

66

Rozdział 2Rozdział 3Prawo międzynarodowe orazsposoby zapobiegania i ograniczania
skutków katastrof― narzędzia, których możemy użyć w celu własnej ochrony

Jakie prawa przysługują nam, zwykłym obywatelom, którzy mogą stać się ofiarami
awarii jądrowej? Co więcej, jakie prawa należy uznać za powszechne? I w jaki dokładnie
sposób ludzie mogą domagać się przestrzegania swoich praw? Otóż przedstawiamyPaństwu zbiór odpowiednich narzędzi łącznie z konwencjami międzynarodowymi.

Z punku widzenia praw człowiekaKażdej osobie przysługują podstawowe prawa człowieka, a społeczeństwo, w którym
mieszka, jest zbudowane w oparciu o wartości uniwersalne. Do takich wartości należą
prawo do bezpieczeństwa, prawo do ochrony zdrowia, prawo do posiadania wiedzy i do
uczestnictwa (w polityce oraz działaniach społecznych). Za podstawowe prawo
człowieka powszechnie uznawane jest nasze prawo do poszukiwania informacji i jej
ochrony. Podstawowa idea poszanowania praw człowieka jest skodyfikowana także
w następujących traktach międzynarodowych:∗ Międzynarodowa Karta Praw Człowieka, 1948
http://www.unic.un.org.pl/prawa_czlowieka/pcz_instrumenty_prawne.php
W trzy lata po powstaniu ONZ Zgromadzenie Ogólne uchwaliło Powszechną
Deklarację Praw Człowieka (Universal Declaration of Human Right), która stała się
jednym z filarów współczesnych praw człowieka. Powszechna Deklaracja Praw
Człowieka została uchwalona w dniu 10 grudnia 1948 roku, i wymienia prawa
obywatelskie, polityczne, ekonomicznie, społeczne, oraz kulturalne, z których wszyscy
ludzie powinni korzystać.

∗ Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, 1976
http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/onz/1966a.html
Wszedł w życie w 1976 roku. Ratyfikowało go 163 państw (do stycznia 2015). Prawa
człowieka, które są promowane i popierane przez ten pakt, obejmują prawo do pracy
w sprawiedliwych i przyzwoitych warunkach, prawo do zabezpieczenia społecznego; doodpowiednego poziomu życia; prawo każdego do korzystania z najwyższego osiągalnego
poziomu ochrony zdrowia fizycznego i psychicznego, uczestnictwa w życiu kulturalnymoraz korzystania z osiągnięć postępu naukowego i jego zastosowań.

∗ Konwencja o prawach dziecka, 1990
http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19911200526
Weszła w życie w 1990 roku, ratyfikowało ją 193 państw. Traktat ten jest
kompleksowym zbiorem przepisów, który podsumowuje zagadnienia z dziedziny
ochrony praw dzieci pod względem praw człowieka we wszystkich kategoriach. Na mocy

68

Rozdział 3tego traktatu wszystkie Państwa­Strony zakazują jakiejkolwiek dyskryminacji, a naczelną
zasadą wszystkich działań jest dążenie do zapewnienia najlepszych warunków rozwoju
w interesie dziecka.
Osoby poszkodowane w wyniku awarii elektrowni jądrowej Fukushima Daiichi nagle
zostały pozbawione wielu swoich praw. Wskutek zupełnie niespodziewanego przypadku
utraciły one prawo do wolności wyboru i zmiany własnego miejsca zamieszkania(Artykuł 22 Konstytucji Japonii), oraz prawo własności (Artykuł 29 Konstytucji Japonii).
Wielu osób już nie było w stanie mieszkać we własnym domu lub mieszkaniu, zostały
one zmuszone do przeprowadzki i ucieczki. Z powodu zanieczyszczenia niektórzy stracili
swoje domy i grunty, albo znaleźli się w sytuacji, kiedy ich posiadłości straciły znacznie
na wartości lub też zostali pozbawieni możliwości korzystania ze swoich nieruchomości,de facto pozostając ich właścicielami. Co więcej, w wielu przypadkach zostało naruszone
prawo do szczęścia, zagwarantowane przez konstytucję Japonii. W ten sposób wielu ludzi
zostało pozbawionych „szczęścia” lub „celu w życiu”, czego nie da się przełożyć nażadne wartości pieniężne.
Każdemu człowiekowi bez żadnych wyjątków przysługuje prawo do życia, wolnego
od strachu i nędzy, w pokoju i w zdrowiu. Konstytucja Japonii gwarantuje, że „wszyscy
ludzie mają prawo do utrzymywania minimalnych standardów zdrowego i kulturalnegożycia”. Zgodnie z prawem międzynarodowym, jeden z artykułów „Międzynarodowego
Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych”, akcentuje „prawo każdego do
korzystania z najwyższego osiągalnego poziomu ochrony zdrowia fizycznego
i psychicznego”. Mamy więc prawo do ochrony przed promieniowaniem w celu
zachowania zdrowia swoich rodzin. I musi to być zagwarantowane, jako jedno
z podstawowych praw człowieka.
Jeśli rozpatrujemy awarię jądrową w kontekście praw człowieka, równie pomocnemogą być także poniższe dokumenty:∗ Raport Grovera, 2013
http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session23/A­
HRC­23­41­Add3_en.pdf [Angielski]
W maju 2013 roku Pan Anand Grover, który jest specjalnym sprawozdawcą ONZ ds.
prawa do zdrowia, przedłożył ONZ bardzo ważny raport. W tym raporcie Pan Grover
wzywa japoński rząd do szybkiego ujawniania informacji, wprowadzenia ogólnego
monitorowania stanu zdrowia oraz udzielanej pomocy medycznej zapewnienia opieki
psychologicznej, a także przeprowadzenia niezależnego monitorowania przez stronę
trzecią w celu zapewnienia regulacji (limit narażenia dla ogółu społeczeństwa wynosi do
1 m/Sv w ciągu roku), i możliwości uczestnictwa mieszkańców w procesach decyzyjnych
dotyczących polityki energetycznej.
Prawo międzynarodowe oraz sposoby zapobiegania i ograniczania skutków katastrof69

∗ Zalecenia Sympozjum Wasedy, 2014
http://www.unilim.fr/crideau/files/2015/01/Program­Waseda.pdf [Angielski]
W październiku 2014 roku na Uniwersytecie Waseda odbyło się międzynarodowe
sympozjum pod tytułem „Katastrofa elektrowni jądrowej i prawa człowieka – współpraca
medycyny i prawa”. Zalecenia wydane po sympozjum zwróciły uwagę na to, że skażenie
promieniotwórcze nastąpiło z powodu braku moralności i odpowiedzialności. Z tychwłaśnie zaleceń wynika, że sprawy człowieka mają najwyższy priorytet, i wraz z tą
zasadą akcentuje się ważność sformułowania przepisów i trybu postępowania w czasie
stanu klęski żywiołowej.

∗ Lekarze Przeciw Wojnie Nuklearnej (International Physicians for the Prevention of
Nuclear War, IPPNW): List do premiera Japonii Naoto Kan, 2012
http://peaceandhealthblog.com/2011/08/23/ippnw­pm­kan­fukushima/ [Angielski]
List przesłany przez IPPNW (Laureat Pokojowej Nagrody Nobla 1985) doówczesnego premiera Japonii Pana Naoto Kan w 2011 roku, podkreślił konieczność
„kompleksowego i konsekwentnego podejścia do podjęcia najlepszego sposobu
działania”. Postanowienia niniejszego listu zawierają: zarządzanie oparte narzeczywistych poziomach zanieczyszczeń oraz przewidywalnych całkowitych
ekspozycjach, zarówno zewnętrznych, jak i wewnętrznych, nie tylko w bliskiej
odległości od elektrowni Fukushima Daiichi; długoterminowe monitorowanie
w odpowiednim czasie, pełną sprawozdawczość przed społecznością na temat skażeń
promieniotwórczych środowiska lądowego i morskiego, a także żywności, roślin,zwierząt i wody; pomoc w przeprowadzce, dostępną dla wszystkich, którzy są narażeni
na dodatkową ekspozycję promieniowania przewyższającą 1 mSv/rok.

∗ Zasady przewodnie w sprawie wewnętrznych przesiedleń, 1998
http://www.ohchr.org/EN/Issues/IDPersons/Pages/Standards.aspx [Angielski i inne]
Zasady zostały sporządzone i przedłożone Komisji Praw Człowieka ONZ w roku
1998. Choć brakuje im mocy prawnie wiążącej, jaką ma traktat, zasady te funkcjonują,jako międzynarodowy standard dla zapewnienia praw człowieka wewnętrznie
przesiedlonych ludzi (Internally Displaced People, IDP), wzywając sygnatariuszy doprzestrzegania prawa i polityki, zgodnej z tymi zasadami. Twierdzą one stanowczo, że na
władzach krajowych spoczywa podstawowy obowiązek i odpowiedzialność za ochronę
i wsparcie dla osób wewnętrznie przesiedlonych. Zasady te zawierają również
postanowienia dotyczące prawa do odszkodowania aktywów oraz prawa do zdrowia
fizycznego i psychicznego, wolności wyboru przemieszczania się oraz miejsca osiedleniasię, zapewnienia udziału osób wewnętrznie przesiedlonych w formułowaniu planów
i programów dotyczących repatriacji i przesiedlenia.

70

Rozdział 3∗ Deklaracja z Rio w sprawie środowiska i rozwoju, 1992
http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/inne/1992.html
Zasada 15 Deklaracji z Rio, która została przyjęta na Szczycie Ziemi 1992 w Rio deJaneiro, jest następująca: „Państwa członkowskie mają, na miarę swoich możliwości,obowiązek szerokiego stosowania środków zapobiegawczych w zakresie ochronyśrodowiska. W przypadku ryzyka wystąpienia poważnej lub nieodwracalnej szkody brakcałkowitej pewności naukowej nie może służyć za pretekst do odwlekania przyjęcia
skutecznych środków mających na celu zapobiegnięcie pogorszeniu się stanuśrodowiska”. Na podstawie tej zasady „wystarczające środki zapobiegawcze” powinny
zostać zastosowane przy katastrofie w elektrowni jądrowej, która może spowodowaćpoważne zniszczenia środowiska naturalnego, nawet w przypadku, gdy dowody naukowe
są niekompletne.

Z punktu widzenia redukcji ryzyka katastrof
Choć polityka ograniczenia ryzyka wstępowania katastrof każdego kraju jest
kontrolowana przez odpowiednie przepisy krajowe, w ostatnich latach większy nacisk
kładzie się na podejmowanie wspólnych działań, wdrażanie polityki i współpracymiędzynarodowej, ze względu na to, że każde państwo jest członkiem społeczności
globalnej. Szczególną uwagę należy zwrócić na następujące ramy międzynarodowego
porozumienia oraz na dokumenty międzynarodowe zaakceptowane przez każdy kraj.

∗ Ramy Działania z Sendai na Rzecz Redukcji Ryzyka Klęsk Żywiołowych na
Lata 2015–2030, (The Sendai Framework for Disaster Risk Reduction 2015–2030), 2015
http://www.unisdr.org/we/coordinate/sendai­framework [Angielski i inne]
Ramy międzynarodowe zapobiegania katastrofom funkcujonują jako kontynuacja
Planu Działania z Hyogo (HFA). Zostały przyjęte w drodze konsensusu przez 187 krajów
na Trzeciej Światowej Konferencji ONZ na temat Zapobiegania i Ograniczania Skutków
Katastrof. W tej światowej konferencji wzięło udział ponad 150 000 ludzi, łącznie
z podmiotami, które działają w obszarach powiązanych z tymi sprawami. Po raz pierwszy
w historii wypadek w elektrowni jądrowej zostały dodany do tematyki przedmiotu na
spotkaniu aż tak wysokiego szczebla, które dotyczyło zapobiegania katastrofom. Ramy
Działania z Sendai obejmują zarówno katastrofy spowodowane przez człowieka, takie
jak wypadki w elektrowni jądrowej, jak i klęski żywiołowe. Podkreślają zrozumienie
ryzyka, inwestycje w redukcji ryzyka oraz wzmocnienie zarządzania. Kancelaria Prezesa
Rady Ministrów w Japonii (CAO) stwierdziła na tej konferencji, że właśnie pożegnanosię z mitem bezpieczeństwa. To było epokowa konferencja, na której ryzyko awariijądrowej, które do tej pory było określane jako „tematyka polityczna”, zostało
Prawo międzynarodowe oraz sposoby zapobiegania i ograniczania skutków katastrof

71

zaklasyfikowane jako „ryzyko katastrofy”. Ramy te obowiązują od 2015 do 2030 roku.

∗ Plan Działania z Hyogo (The Hyogo Framework for Action (HFA) 2005–2015), 2005
http://www.unic.un.org.pl/wcdr/rezultaty.php
http://www.unisdr.org/we/coordinate/hfa [Angielski]
W roku 2005 podczas Światowej Konferencji na temat Zapobiegania i Ograniczania
Skutków Katastrof w Kobe w Japonii 168 krajów przyjęło Plan Działania z Hyogo(HFA). Jest to dziesięcioletnia strategia, która została skonfigurowana tak, aby osiągać
wyniki w zakresie zarządzania kryzysowego na całym świecie. Funkcjonuje ona również
jako rewizja „Strategii z Jokohamy oraz planu działania na rzecz bezpieczniejszegoświata”, przyjętego w 1994 roku. (http://www.unic.un.org.pl/wcdr/konferencja.php,
https://www.unisdr.org/we/inform/publications/8241 [Angielski])
168 państw, które zgodziły się na HFA, zobowiązanych jest do czynnego udziału
w 5 następujących działaniach priorytetowych:
1. Zagwarantowanie, że zmniejszenie ryzyka związanego z klęskami żywiołowymi
jest priorytetem na poziomie lokalnym i krajowym, a jego wdrażanie opiera się
na silnej podstawie instytucjonalnej.
2. Identyfikowanie, ocena i kontrolowanie zagrożeń związanych z klęskamiżywiołowymi oraz poprawa systemów wczesnego ostrzegania.
3. Wykorzystanie wiedzy, innowacji i edukacji do budowy kultury bezpieczeństwa
i odporności na wszystkich poziomach.
4. Zmniejszenie roli czynników ryzyka.
5. Zwiększenie gotowości na wypadek występowania klęsk żywiołowych w celu
zagwarantowania skutecznej reakcji na wszystkich poziomach.
Katastrofy przewidziane podczas formułowania HFA obejmowały zarówno klęski
żywiołowe, jak i katastrofy spowodowane przez człowieka, uwzględniając katastrofy
w szerokim zakresie. Zatem, oczywiście, plan ten odnosi się do takich skomplikowanych
katastrof wysokiego ryzyka w obliczu infrastruktury jak awaria elektrowni jądrowej itd.
Związek między ryzykiem związanym z awariami elektrowni jądrowycha międzynarodowymi ramami redukcji ryzyka katastrof podkreślają następujące
dokumenty międzynarodowe.

∗ Trzecia Sesja Globalnej Platformy Ograniczania Zagrożeń i Światowej Konferencji
Odbudowy: Podsumowanie Przewodniczącego, 2014
https://www.unisdr.org/we/inform/publications/19947 [Angielski i inne]
Sekretarz Generalny ONZ wezwał do spotkania na wysokim szczeblu podczasnastępnego Zgromadzenia Ogólnego ONZ w celu lepszego zrozumienia i radzenia sobiez klęskami żywiołowymi i katastrofami nuklearnymi. Istnieje powszechne przekonanie,
że współpraca międzynarodowa jest potrzebą konieczną dla rozwiązania niniejszych

72

Rozdział 3problemów.

∗ Uchwała Międzynarodowej Konferencji Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca
(International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies, IFRC), 2011https://www.icrc.org/eng/assets/files/publications/icrc­002­1129.pdf [Angielski]
W 2011 roku na Walnym Zgromadzeniu, IFRC podjęto uchwałę o „gotowości doreagowania na konsekwencje humanitarne awarii jądrowych”, określając odpowiednierole IFRC i krajowych stowarzyszeń Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca
w udzielaniu pomocy ofiarom katastrof nuklearnych. Jest to bardzo istotna uchwała,
która podkreśla potrzebę współpracy z różnymi grupami interesariuszy w celu
reagowania kryzysowego w przypadku awarii jądrowej, i akcentuje fakt, że wcześniejsze
przygotowanie ma duży wpływ na zdolność reagowania w rzeczywistej sytuacji
awaryjnej.
W trakcie oceny realizacji HFA w kierunku formułowania Ram Działania z Sendai
stało się widoczne to, że spośród wszystkich 5 działań priorytetowych status realizacji
Działania priorytetowego 4 (Zmniejszenie roli czynników ryzyka) jest niezwykle niski.
Jest to związane z różnymi czynnikami, których główne powody są opisane szczegółowo
poniżej:
1. Czynniki ryzyka są bardzo szerokie, na przykład, ubóstwo, konflikty, zmiany
klimatu, szybka urbanizacja i inwestycje gospodarcze, które przynoszą
zniszczenie środowiska. Dlatego jednostkowe wysiłki zainteresowanych stron,
zaangażowanych do zmniejszenia ryzyka katastrof, nie są wystarczające. Trzebałączyć strategię rozwoju z politykami ograniczania ryzyka ponad i poza sektoremzarządzania kryzysowego przez wiele zainteresowanych stron w oparciu
o uniwersalny zestaw wartości, takich jak prawa człowieka.
2. Obecnie występuje tendencja do bagatelizowania ogólnego zagrożenia lub ryzyka
stwarzanego przez katastrofy, takie jak wypadek w elektrowni jądrowej
w Fukushimie, gdzie jedna katastrofa wyzwalała następną. Zanika granicamiędzy katastrofą naturalną a ludzką.
3. HFA jest ostatecznym porozumieniem między rządami. Nie nastąpiło natomiast
wystarczającego wzmocnienia oddolnego partnerstwa, które to jest potrzebne dlałagodzenia czynników ryzyka społeczności. Drugą niewydolnością był brakrealnych wskaźników dla monitorowania postępu.
W Ramach Działania z Sendai godnym uwagi jest założenie, że zarządzanie ryzykiem
powinno przebiegać z uwzględnieniem społeczności. Bardzo istotna jest również
możliwości uczestnictwa samej społeczności w identyfikacji i ograniczeniu ryzyka, na
przykład, w sposobie oceniania przed publikacją i ujawniania ryzyka inwestycji
gospodarczych. Mamy nadzieję, że każdy lider społeczności, który otrzyma tę broszurę
Prawo międzynarodowe oraz sposoby zapobiegania i ograniczania skutków katastrof73będzie mieć pewność w ocenianiu i ograniczeniu ryzyka, występującego w obliczu
własnej społeczności. Ramy Działania z Sendai formułuje również zamiar radzenia sobie
zarówno z klęskami żywiołowymi jak i katastrofami spowodowanymi przez człowieka.
Co więcej, ważne jest w nich, aby określić odpowiedzialność poszczególnych
interesariuszy. Era, kiedy rząd centralny jednego państwa realizuje zarządzanie ryzykiem,
jest już skończona. Najwyższy czas, aby jasno określić poszczególne rolei odpowiedzialności wszystkich podmiotów gospodarczych, władz samorządowych
miast, organizacji międzynarodowych, organizacji pozarządowych. Debata publiczna
dotycząca zarządzania ryzykiem i ograniczania ryzyka zarówno na poziomie samorządu
lokalnego, jak i rządu centralnego, musi zostać pogłębiona. Powinniśmy podjąć takie
kroki, by każdy zrozumiał, że „jest jedyną osobą, która potrafi chronić siebie”.
W maju 2014 roku w następstwie pozwu o zawieszenie ponownego rozruchu Oi
Elektrowni Jądrowej, złożonego przez obywateli w prefekturze Fukui, sąd rejonowy
wydał postanowienie o zawieszeniu jej uruchomienia. Wynik taki został osiągnięty
właśnie dlatego, że mieszkańcy zaczęli aktywnie działać. Dla dyskusji na ten temat będąrównież pomocne następujące uchwały i zasady:∗ Zasady Stambulskie skuteczności współpracy rozwojowej organizacji społeczeństwa
obywatelskiego, 2010https://prezi.com/tbh69odm4zjf/zasady­stambulskie/
Szczególne znaczenie ma Zasada 3: „Skoncentruj się na upodmiotowieniu ludzi,
demokratycznej własności i partycypacji”. Można powiedzieć, że zasada ta została
zepchnięta na margines w ostatnich kampaniach promowania energii jądrowej. Potrzebne
jest szerokie uznanie w związku z faktem, że udział i niezależność są ogólnie przyjętymi
pomysłami na arenie międzynarodowej.

74

Rozdział 3Jakie działania musimy podjąć?

Jakie działania musimy podjąć, biorąc pod uwagę wyżej powiedziane? Przede
wszystkim, powinniśmy zrozumieć, jakie rodzaje obowiązków spoczywają na naszych
rządach zarówno na arenie międzynarodowej, jaki krajowej. Prawo międzynarodowe
działa nie w ten sam sposób, co prawo karne w ramach jednego państwa. Rzadko karzesię państwa, nieprzestrzegające zasad prawa międzynarodowego. Mimo to, takiepaństwa, które postępują wbrew standardom międzynarodowym, traktowane są, jako
niespełniające swoich obowiązków, wymaganych od każdego. Rządy na pewno chcąuniknąć wstydu za swoje działania na spotkaniach międzynarodowych. Skutecznym
rozwiązaniem w takiej sytuacji będzie poinformowanie przedstawicieli rządu
o rzeczywistości w terenie i ułatwieniu w ten sposób dyskusji politycznej.
Jednak, jak opisano powyżej, odpowiedzialność ciąży nie tylko na rządzie centralnym.
Podmioty gospodarcze i inne, samorządy lokalne również odgrywają swoją role i mająswoje obowiązki. Warto pogłębić debatę na temat sposobu wykonania tych zobowiązań.
Kto w przypadku tragicznej w skutkach katastrofy, takiej, jak awaria jądrowa, jest
odpowiedzialny za reagowanie kryzysowe, ewakuację mieszkańców, ujawnianie
informacji o ryzyku, odszkodowanie dla ofiar oraz inne ważne sprawy? Koniecznie
trzeba wyjaśnić, na kim spoczywa odpowiedzialność, jeśli, te czynności nie sąrealizowane. Szczególnie ważne jest dla liderów społeczności, aby wyraźnie potwierdzić
tę informacje, ponieważ tacy liderzy najprawdopodobniej działają w charakterze
ratowników bezpośrednio po klęsce żywiołowej.
Do tej pory nauczyliśmy się tego, że w przypadku katastrofy należy spodziewać się
wszystkiego. Nie ma żadnych ograniczeń w zakresie katastrof. Zdecydowanie zachęcamy
ludzi na całym świecie, aby aktywnie uczyli się na naszych błędach w Japonii, do których
należy tworzenie mitu bezpieczeństwa oraz braku uchwycenia i ujawnienia
rzeczywistego ryzyka. Tylko przez precyzyjne określenie i identyfikowanie zagrożeń
możemy podjąć środki zaradcze w celu ich zmniejszenia. Miejmy świadomość tego, że„redukujemy własne ryzyko na własną rękę”, podejmując działania i pogłębiając nasz
dialog ze sobą. Jest to nasza odpowiedzialność wobec przyszłych pokoleń.

Prawo międzynarodowe oraz sposoby zapobiegania i ograniczania skutków katastrof

75

PosłowieBodźcem do napisania niniejszej broszurki było zwołanie Trzeciej Światowej
Konferencji w sprawie Redukcji Ryzyka Katastrof (the 3rd World Conference on Disaster
Risk Reduction ­ WCDRR) w Sendai w marcu 2015 roku. Komitet wydawniczy tej
publikacji, będącej zbiorem lekcji z katastrofy nuklearnej w Fukushimie z perspektywy
obywatelskiej, wyłonił się z japońskiej Koalicji Organizacji Społeczeństwa
Obywatelskiego na WCDRR 2015 (Civil Society Organizations Coalition 2015 WCDRR
http://jcc2015.net/en/), uformowanej w celu przedstawienia na konferencji głosów
społeczeństwa obywatelskiego.
W broszurce prezentujemy 10 lekcji, które muszą zostać wyniesione z katastrofy
nuklearnej w Fukushimie, a także międzynarodowe prawa i standardy, którymi
dysponujemy. Żadne z nich nie są jedynie wspomnieniami. Pięć lat po wypadku,
katastrofa w Fukushimie trwa nadal, a sytuacja stale się zmienia.
Celem broszurki nie jest studiowanie wydarzeń z przeszłości, lecz dostarczenie
wytycznych dotyczących radzenia sobie z aktualnymi problemami, a także zapobiegania
katastrofom, które mogą zdarzyć się w przyszłości. Zamierzamy przetłumaczyć ją na takwiele języków, jak to tylko możliwe, i rozprowadzić w krajach, które mają elektrowniejądrowe lub zamierzają je zbudować.
Spośród bardzo wielu kwestii, zdecydowaliśmy się skupić szczególnie na problemachdoświadczanych przez lokalne społeczności. Oznacza to, że nie wchodziliśmy
w szczegóły kwestii związanych z wyzwaniami politycznymi i polityką rządu,technologią wytwarzania energii jądrowej ani problemami medycznymi. Niektóre części
broszurki mogą wymagać poprawy albo zmiany, ponieważ sytuacja jest nadal
dynamiczna; mogliśmy także jakieś istotne kwestie pominąć. Z niecierpliwością
oczekujemy na opinie i informacje zwrotne od wszystkich czytelników. Uważamy tępracę za niezakończoną. Od czasu do czasu, chcielibyśmy złożyć poprawioną wersję.
Przygotowując tę pracę, nawiązaliśmy do istniejącej literatury oraz dużej ilości relacji
prasowych. Źródła te, to m.in.: Raport The National Diet of Japan Fukushima Nuclear
Accident
Independent
Investigation
Commission(NAIIC)(July
2012,
http://warp.da.ndl.go.jp/info:ndljp/pid/3856371/naiic.go.jp/en/); oraz „Our Path toa Nuclear­Free Japan: Policy Outline for a Nuclear Phaseout” napisany przez
the Citizen’s Commission on Nuclear Energy (April 2014), w szczególności pierwszyrozdział poświęcony pełnej skali szkód oraz odbudowie zniszczonego życia ludzi.
(http://www.ccnejapan.com/?page_id=1416)

76

Na etapie pisania szkicu otrzymaliśmy dużo cennych uwag od wielu ludzi, w tym od:
Takumi Aizawa (Wieś Iitate, nauczyciel)
Hideo Hasegawa (Iwaki Independent Living Center)
Ken’ichi Hasegawa (Szef dzielnicy Maeda, Wieś Iitate)
Yoshiyuki Inoue (Tokyo Shimbun / Gazeta Tokio, Biuro w Fukushimie)
Hideki Ishii (Uniwersytet Fukushima)
Ken’ichi Oshima (Uniwersytet Ritsumeikan)
Ruiko Muto (Complainants for Criminal Prosecution of
the Fukushima Nuclear Disaster)Eiichi Sadamatsu (Save the Children Japan)
Maki Sato (Japan Iraq Medical Network, JIM­NET)
Satoshi Sugai (Japoński Czerwony Krzyż)Seiji Sugeno (Fukushima Organic Agriculture Network /Sieć Rolników Ekologicznych Fukushimy)
Mikako Takahashi (Tsunagaro Minamisoma / Połączymy się razem, Minamisoma!)
Emiko Yoshida (NPO The People)
Hiroyuki Yoshino (Shalom)(i od wielu innych)
Jesteśmy szczególnie wdzięczni Pani Doktor Hisako Sakiyama ze Szkoły Takagi, byłej
członkini National Diet of Japan Fukushima Nuclear Accident Independent Investigation
Commission za napisanie tekstu pierwszego rozdziału „Co to jest elektrownia jądrowa,
co to jest promieniotwórczość?” i cenną pomoc w pracach redaktorskich.
Chcielibyśmy zaznaczyć, że powodu ograniczeń wynikających z objętości tej
publikacji i naszych własnych możliwości, nie było możliwe uwzględnienie wszystkich
uwag. Podczas gdy broszurka ta powstała dzięki współpracy wszystkich wymienionychpowyżej osób, za jakiekolwiek błędy i nieprawdziwe informacje odpowiedzialni są
wymienieni na końcu członkowie Komitetu.
Mamy głęboką nadzieję, że niniejsza broszurka może pomóc przekroczyć granice,łącząc doświadczenia wielu ludzi i inicjując proces wyciągania wniosków, jak również,że przyczyni się do budowania społeczeństwa, które jest odporne na klęski żywiołowe
i chroni ludzkie życie.

Styczeń 2015 roku
Współprzewodniczący Komitetu Broszury Fukushima

Akira Kawasaki

77

Aneks*

1. Krótka chronologia stosunków pomiędzy Polską i Japonią w ramach współpracy
w dziedzinie nuklearnej
13.01.2009: Rada Ministrów podjęła uchwałę Nr 4/2009 w sprawie działań podejmowanych
w zakresie rozwoju energetyki jądrowej (rząd Platformy Obywatelskiej).
10.11.2009: Rada Ministrów przyjęła uchwałę w sprawie Polityki energetycznej Polski do 2030
roku.
30.03.2010: Memorandum o współpracy w dziedzinie pokojowego wykorzystania energii jądrowej
W Rzeczypospolitej Polskiej między Ministrem Gospodarki Rzeczypospolitej Polskiej
a Ministerstwem Gospodarki, Handlu i Przemysłu Japonii. W tym memorandum
znalazły się deklaracja współpracy w obszarach: 1) rozwój i uruchomienie elektrownijądrowych, 2) rozwój i wdrożenie gospodarki odpadami radioaktywnymi, 3) szkolenie
i rozwój zasobów ludzkich, 4) inne rodzaje działalności do uzgodnienia przez obie
strony w formach: 4–1) wymiana i szkolenie personelu, 4–2) wymiana informacji,
4–3) organizacja wspólnych sympozjów, seminariów i grup roboczych,4–4) świadczenie odpowiednich usług i konsultacji technologicznych.
11.03.2011: Japoński region Tohoku dotknął kataklizm – trzęsienie ziemi i tsunami.
Styczeń 2013: Ówczesny Prezes Państwowej Agencji Atomistyki Janusz Włodarski powiedział
w wywiadzie udzielonym w Japonii, że „Nawet gdyby miała wydarzyć się takakatastrofa jak w Fukushimie, Polska chce wdrożyć energetykę jądrową” w publikacjijapońskiej „Excellent POLAND RISING Polska Vol.1”.
15–16.06.2013: Wizyta premiera Japonii Shinzo Abe w Warszawie na spotkanie premierów Grupy
Wyszehradzkiej i promocja japońskiej technologii nuklearnej.
21–23.03.2014: Wizyta byłego premiera Japonii Naoto Kan w Polsce.
18.03.2015: Deklaracja Polityczna z Sendai oraz jej Ramowy Program Działań na lata 2015–2030
w sprawie ograniczenia ryzyka katastrof zostały przyjęte przez delegację Polski.
Ta Deklaracja dotyczy nie tylko klęsk żywiołowych, ale również katastrofy wywołanej
błędem człowieka, jak katastrofa nuklearna.
05.05.2015: Wizyta wiceministra gospodarki, handlu i przemysłu Japonii Yosuke Takagi
w Warszawie: „Hitachi, Toshiba, czy Mitsubishi są bardzo zainteresowane realizacją
elektrowni jądrowej w Polsce”.
Październik 2015: Zmiana władzy w Polsce. Wybory wygrywa partia „Prawo i Sprawiedliwość”.
*Treść „Aneks” została przygotowana przez Komitet Tłumaczenia na Polski Publikacji „10 Lekcji
z Fukushimy” i nie reprezentuje poglądów Komitetu Broszury Fukushima (Fukushima Booklet
Committee).

7820.01.2016: Minister Energii Krzysztof Tchórzewski: „program atomowy będzie kontynuowany”
01.02.2016: Kandydatami do lokalizacji budowy elektrowni jądrowe zostały Lubiatowo­Kopalino(gmina Choczewo) oraz Żarnowiec (gminy Gniewino i Krokowa).
2. Okazane pieniądze od obywateli Polski na rzecz pomocy poszkodowanej ludności
Rząd Polski przekazał Rządowi Japonii pieniądze na rzecz poszkodowanych 1 000 000 złotych(09.05.2011). Wpłaty do Ambasady Japonii w dniu 31.03.2016 wynosiły 626 061,57 złotych.
Konto bankowe Ambasady Japonii jest jeszcze otwarte do dalszych wpłat do 31.03.2017.
Polacy i Japończycy mieszkający w Polsce zorganizowali również zbiórkę pieniędzy dla
poszkodowanych niezależnie od akcji prowadzonej przez oficjalne władze japońskie. Zebrane
darowizny zostały przekazane do Japonii poprzez Polską Akcję Humanitarną, Caritas Polska, Polski
Czerwony Krzyż i inne organizacje pozarządowe.
3. Skutki zdrowotne po awarii w Fukushimie
Od 2012 roku prefektura Fukushima okresowo ogłasza wyniki badań stanu zdrowia mieszkańców
Fukushimy, i w internecie każdy może zapoznać się z raportami po japońsku i po angielsku:
http://fukushima­mimamori.jp/ [Japoński], http://fmu­global.jp/ [Angielski]
Od wyników ogłoszonych w dniu 14.09.2016 (dane statystyczne zbiorowe do dnia 30.06.2016),
okazało się, że 175 dzieci ma raka tarczycy albo jego podejrzane. Z tej liczby 135 dzieci to są
potwierdzone przypadki po operacji. Tylko jedno dziecko ma potwierdzone operacyjnie niezłośliwy
guzek. Reszta dzieci czeka na operację. Ogólna liczba dzieci w Fukushimie to 381 286 (poniżej
18 roku życia w momencie awarii oraz urodzone już po niej). Proporcja (135 : 381 286) wynosi
prawie jeden na trzy tysiące (1 : 3000). To znaczy, że zdiagnozowano 1 dziecko z rakiem tarczycy na
3000 dzieci. Zgodnie z dotychczasowymi badaniami w normalnych okolicznościach choruje
2 – 3 dzieci na 1 000 000.
Prof. Shin’ichi Suzuki z Uniwersytetu Medycznego w Fukushimie stwierdził, że większość
przypadków miała przerzut do węzła chłonnego, infiltrację, albo odległe przerzuty. To znaczy, że tozjawisko w Fukushimie nie może być tłumaczone jako „screening effect” czy przeszacowanie. Nie
dowodzi również, że nie ma raka tarczycy. Eksperci i władze prefektury Fukushimy potwierdzają
fakt, że pojawia się dużo przypadków raka tarczycy, ale do tej pory nie przyznają, że te przypadki sązwiązane z awarią nuklearną.
W międzynarodowym czasopiśmie naukowym „Environmental Epidemiology” ukazał się
zrecenzowany artykuł (2015), który udowadnia tezę, że występowanie utajonego raka tarczycy
w Fukushimie jest 30 – 50 razy częstsze od średniej dla całego kraju. Powołując się na niegoMiędzynarodowe Stowarzyszenie Epidemiologii Środowiskowej (International Society for
Environmental Epidemiology, ISEE) wysłało formalną prośbę do japońskich władz z prośbą
o wiarygodne oszacowanie ryzyka zachorowania na raka tarczycy po katastrofie w elektrowni
nuklearnej w Fukushimie (22.01.2016).
Więcej informacji na stronie: http://strefazieleni.org/

7910 Lekcji z Fukushimy
w celu ochrony ludzi przed katastrofą nuklearną
Data wydania: 11 marca 2015
Data drugiego wydania : 29 lutego 2016
Publikacja: Komitet Broszury Fukushima
http://fukushimalessons.jp

Komitet Broszury Fukushima (Autorzy rozdziałów w nawiasach):
Masaaki Ohashi (Japan NGO Center for International Cooperation, JANIC) <współprzewodniczący>(Wstęp)Akira Kawasaki (Peace Boat) <współprzewodniczący>(Rozdział 2)
Toshiyuki Takeuchi (Fukushima Beacon for Global Citizens Network, FUKUDEN)(Rozdział 2)
Emiko Fujioka (Fukushima Beacon for Global Citizens Network, FUKUDEN)(Rozdział 2)Takeshi Komino (CWS Japan)(Rozdział 3)
Aoi Horiuchi (Japan NGO Center for International Cooperation, JANIC)
Miyako Tsukagoshi (Peace Boat)
Meri Joyce (Peace Boat)
Redakcja: Takashi Kuroda
Wzornictwo Broszury: Jun KatsuragawaZdjęcia ofiarowane przez: Naomi Toyoda, Kristian Laemmle­Ruff, Takashi Kuroda, Shalom, JapanNGO Center for International Cooperation JANIC, Fukushima Beacon for Global Citizens Network,
Peace Boat i inni.
Tłumaczenie na angielski: Joel Challender (NPO CeMI)
Skład tekstu angielskiego: Mikio Kodama
Zbieramy datki na tłumaczenie tej broszury na inne języki i bylibyśmy wdzięczni za wszelkie
wsparcie.
Komitet Broszury Fukushima http://fukushimalessons.jp/
Kontakt fukushimabooklet@gmail.com
Polska edycja „10 Lekcji z Fukushimy: w celu ochrony ludzi przed katastrofą nuklearną” została
wydana przez Fundację Strefa Zieleni 24 grudnia 2016 roku. Jest to tłumaczenie z japońskiej
publikacji『福島 10 の教訓 原発災害から人びとを守るために』oraz angielskiej publikacji„10 Lessons from Fukushima: Reducing risks and protecting communities from nuclear disasters”,
wydanych po raz pierwszy 11 marca 2015 roku w Japonii.
Odpowiedzialność za tłumaczenie polskiej edycji spoczywa na Komitecie Tłumaczenia na Polski
Publikacji, który działa w porozumieniu z Fundacją Strefa Zieleni.
Wydawca: Fundacja Strefa Zieleni
ul. E. Schroegera 28
01­822 Warszawa
tel. +48­664673700
fundacja@strefazieleni.org
http://strefazieleni.org

ISBN: 978­83­936734­3­8

Drukarnia Ekologiczna Recyklus
ul. Zacisze 16a
65­001 Zielona Góra
http://recyklus.com/
info@recyklus.com
w.2.170130

Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons – Uznanie autorstwa– Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe(CC BY­NC­ND 4.0). Szczegóły dostępne są na stronie:
https://creativecommons.org/licenses/by­nc­nd/4.0/deed.pl