Шалгалтын ангилал
(Инженерийн шугам
сүлжээ/тоног төхөөрөмж)Практик ур чадварын текст

Хувилбар 20220908

5-р бүлэг Барилгын талбайд ашигладаг багаж, машин, материал, хэмжих
хэрэгслийн талаарх мэдлэг
5.1 Мэргэжлийн хамаарах багаж, машин, материал, хэмжих хэрэгсэл.......... 126
5.1.1 Барилгын машин механизм ............................................................... 126
5.1.2 Цахилгаан тоног төхөөрөмжийн ажил............................................... 128
5.1.3 Харилцаа холбооны барилгын ажил ................................................. 137
5.1. 4 Сантехникийн ажил............................................................................ 140
5.1.5 Хөргөгч, агааржуулалтын тоног төхөөрөмжийн барилгын ажил .... 144
5.1.6 Усан хангамж, ус зайлуулах сувгийн ариун цэврийн байгууламжийн
барилгын ажил ............................................................................................. 145
5.1.7 Дулаан хүйтний барилгын ажил ........................................................ 145
5.1.8 Гал унтраах байгууламжийн барилгын ажил.................................... 146
5.2 Нийтлэг багаж, машин, материал, хэмжих хэрэгсэл .................................. 148
5.2.1 Цахилгаан багаж ................................................................................. 148
5.2.2 Ухах, тэгшлэх, нягтруулах .................................................................. 151
5.2.3 Бэхэн тэмдэглэгээ /тэмдэглэгээ ........................................................ 153
5.2.4 Хэмжих, шалгах ................................................................................... 154
5.2.5 Зүсэх, нугалах, бутлах ........................................................................ 156
5.2.6 Тогших, сугалах ................................................................................... 157
5.2.7 Зорох, өнгөлөх, өрөмдөх .................................................................... 158
5.2.8 Чангалах,тогтоох ................................................................................. 159
5.2.9 Зуурах, холих....................................................................................... 160
5.2.10 Хамгаалах .......................................................................................... 161
5.2.11 Бохирдлыг арилгах............................................................................ 162
5.2.12 Ачаа тээвэрлэх .................................................................................. 163
5.2.13 Дүүжлэх, өргөх, татах ....................................................................... 163
5.2.14 Ажлын ширээ/шат ............................................................................. 165
5.2.15 Цэвэрлэх ............................................................................................ 166

6-р бүлэг Барилгын талбайн барилгын талаарх мэдлэг
6.1 Барилгын талбайн нийтлэг асуудал ............................................................ 168
6.1.1 Барилга угсралтын ажлын онцлог ..................................................... 168
6.1.2 Барилгын ажлын төлөвлөгөө ............................................................. 169
6.1.3 Барилгын ажлын менежмент ............................................................. 170
6.1.4 Барилгын ажлын өмнөх бэлтгэл ........................................................ 171
6.1.5 Бэхэн тэмдэглэгээ (тэмдэглэгээ хийх) .............................................. 172
6.2 Хоолойн боловсруулалтын барилгын ажлын талаарх мэдлэг .................. 173
6.2.1 Шугам хоолойн зориулалттай нүүрстөрөгчийн ган хоолойг боловсруулах ........ 173

6.2.2 Хатуу PVC хоолойг боловсруулах ..................................................... 178
6.2.3 Усан хангамжийн зориулалттай хатуу винил хлорид доторлогоотой ганхоолойг боловсруулах ................................................................................. 180
6.3 Хөргөгч, агааржуулалтын төхөөрөмжийн барилгын ажил ......................... 181
6.3.1 Хөргөлтийн зориулалттай бүрсэн зэс хоолойг боловсруулах ........ 181
6.3.2 Хөргөлтийн бодисын зориулалттай бүрсэн зэс хоолойг холбох .... 183
6.4 Дулаан, хүйтэн тусгаарлагчийн барилгын ажил ......................................... 184
6.4.1 Дулаан тусгаарлагч материалын хэлбэр, төрөл .............................. 184
6.4.2 Дамжуулах хоолойны дулаан, хүйтэн тусгаарлах жишээ ............... 184
6.4.3 Сувгийн дулаан, хүйтэн тусгаарлах жишээ ...................................... 185
6.5 Инженерийн шугам сүлжээний барилгын ажил .......................................... 186
6.5.1 Усан хангамж уян төмөр хоолой хийц ............................................... 186
6.5.2 Цэвэр бохир ус, хий, EF холболт ....................................................... 189
6.5.3 Харилцаа холбооны барилгын ажилд анхаарах зүйлс ................... 191
6.5.4 Харилцаа холбооны барилгын ажилд анхаарах зүйлс ................... 191
6.6 Барилгын хуудас металлын ажил ................................................................ 194
6.6.1 Хуудас металл боловсруулах ............................................................ 194
6.6.2 Сувгийн холболтын арга..................................................................... 195
6.7 Цахилгаан тоног төхөөрөмжийн барилгын ажил ........................................ 197

6.7.1 Өндөр хүчдэлийн дэд станцын төхөөрөмж дээр ажиллахад анхаарах зүйлс ... 197

6.7.2 Богино холбоос, газардуулга, алдагдал............................................ 198
6.7.3 Утас хавчих анхаарах зүйлс............................................................... 199
6.7.4 Одоо байгаа булсан хоолойг гэмтээх/таслах, агаарын шугамыг таслах ............ 199

6.7.5 Зам ашиглалтад анхаарах зүйлс ....................................................... 200
6.8 Харилцаа холбооны барилгын ажил ........................................................... 201
6.8.1 Харилцаа холбооны тоног төхөөрөмжийн төрөл ............................. 201
6.8.2 Газар доорх хоолой тавих ажил ........................................................ 203
6.8.3 Ажлын явцад анхаарах зүйлс ............................................................ 205
6.9 Зуухны барилгын ажил ................................................................................. 205
6.10 Гал унтраах тоног төхөөрөмжийн барилгын ажил.................................... 206

7-р бүлэг Барилгын ажлын аюулгүй байдал
7.1 Барилгын ажилд хүний амь нас хохирсон осол ......................................... 208
7.1.1 Барилгын ажлын үеэр хүний амь нас хохирсон ослын байдал ...... 209
7.1.2 Хүний амь нас хохирсон осол хэлбэр ............................................... 210
7.1.3 Хүний амь нас хохирох осол их гардаг инженерийн шугам сүлжээ, тоног
төхөөрөмжийн барилгын онцлог................................................................. 214
7.2 Барилгын талбайн аюулгүй ажиллагааны үйл ажиллагаа ........................ 215
7.2.1 Аюулгүй барилгын ажлын цикл ......................................................... 215
7.2.2 Шинээр ажилд орсон ажилчдын аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн боловсрол
....................................................................................................................... 218
7.2.3 Шинээр элсэгчийн боловсрол ............................................................ 218
7.2.4 Аюулгүй ажилд зориулсан тоног төхөөрөмж .................................... 220
7.2.5 Наршихаас сэргийлэх арга хэмжээ ................................................... 222
7.2.6 Аюулгүй хөдөлмөрийг таниулах зорилготой тэмдэглэгээ ............... 223
7.2.7 Хүний алдааг ойлгох ........................................................................... 223

5-р бүлэг Барилгын талбайд ашигладаг багаж, машин,материал, хэмжих хэрэгслийн талаарх мэдлэг
5.1 Мэргэжлийн хамаарах багаж, машин, материал, хэмжих хэрэгсэл
5.1.1 Барилгын машин механизм
[Юүацү

шобэрү(баккүхоо)-Гидравлик

экскаватор

Гидравлик экскаватор

(экскаватор)] Гидравлик цилиндрээр удирддаг гулдмай,гар, шанагыг ажиллуулж, дээд эргэлтийн байгууламжийг
эргүүлснээр өрөмдлөг, ачих ажлыг гүйцэтгэдэг машин
механизм. Хавсралтыг өөрчилснөөр таслагч, урагч, бутлуургэх мэт янз бүрийн зориулалтаар ашиглаж болно.
[Тэнацүки-Өнхрөх

машин]

Материалыг

жингээр

ньнягтруулах машин

нягтруулдаг машин. Материал, хэлбэр, булны хослолоос
хамааран хэд хэдэн төрөл байдаг.
[Роодо роораа-Замын индүүдэгч] Роллер нь төмрөөр
хийгдсэн нягтруулагч машин. Ххучилтын барилгын ажилд замын дэвсгэр болон хайрган
давхарга нягтруулахад ашигладаг.
[Тайяа роораа-Дугуйт индүүдэгч] Индүүдэгч нь резинээр
хийгдсэн нягтруулах машин. Нягтруулахад хялбар энгийн
Дугуйт индүүдэгч

хөрс болон хучилттай замын хайрган давхаргын буталсан
чулуузэрэгт

тохиромжтой.

Мөнасфальт

хольцыг

нягтруулахад ашигладаг.
[Шиндоо роораа-Чичиргээт нягтаршуулагч] Чичиргээт
чичиргээт нягтаршуулагч

төмрийн

булнытусламжтайгаар

нягтруулдаг

машинмеханизм. Ихэвчлэн чичиргээг босоо чиглэлд хийдэг боловч хэвтээ чичиргээг ихэвчлэн
126

чичиргээт нягтаршуулагч гэж нэрлэдэг. чичиргээт нягтаршуулагч нь жижиг боловч
хүчтэй нягтруулах үр дүнтэй байдаг.
[Таракүтаа шобэрү-Трактор экскаватор] Шанага нь тракторын урд хэсэгт бэхлэгдсэн
машин. Элс шороо гэх мэтийг шанагаар хутгаж аваад самосвалд ачих боломжтой. Элсшороо зэргийг ухаж шанаганаас гадна саад болсон машин гэх мэтийг хөдөлгөх сэрээ
болон гал унтраах үйл ажиллагаа ч явуулахаар ус цацдаг хошууг тоноглох боломжтой.
Машины төрлийн хувьд обуттай төрөл ба гинжит төрөл гэж байдаг.
[Хойрү роодаа-Дугуйт ачигч] Машины урд талд том оврын утгууртай тээврийн
хэрэгслээр давхих, ачаа ачих болон тээвэрлэх машин механизм.
Машин урагш хөдөлгөх болон шанага, сумыг ажиллуулснаар элсшороо, карьер зэрэг материалуудыг хутган авч, өөрөө буулгагч
тэвштэй ачааны машинд ачдаг. Дугуйт ачигч нь трактор

Дугуйт ачигч

экскаваторын дотроос дугуйгаар явдаг төрлийг хэлдэг бөгөөд
дугуйт тэгшлэгч болон дугуйт экскаватор ч гэж нэрлэгддэг.
[Данпү тораккү-Самосвал] Элс шороо, чулуу гэх мэтийг
Самосвал

тээвэрлэх зориулалттай тээврийн хэрэгсэл, ачих тавцан ньхөрс асгах (өөрөө буулгагч) боломжтой өөрөө буулгагч
машин гэдэг.

Ихэнх тохиолдолд гидравлик экскаватор

болон дугуйт ачигчтай хамт ашиглагддаг.
【Күрээн-Кран】 Хөдөлгөх хүч ашиглан ачаа өргөх, хэвтээ байрлалаар тээвэрлэж
чадах машин механизм. Цамхагт кран, автокран, гинжит кран зэрэг хэд хэдэн төрөл
байдаг.
[Таваа күрээн-Цамхагт кран] Өндөр барилга барихад ашигладаг кран. Краны хэсэг ньмаст гэж нэрлэгддэг тулгуур багана дээр суурилагддаг. Краны хэсэг нэмж суурилуулсан
тулгуур багана өөд авирах “mast climbing” болон бүтэн сууриараа барилга өөд авирах
127

“floor climbing” гэж хоёр төрөл байдаг.
[Тораккү күрээн-Автокран] Ачааны машин дээр суурилуулсан кран бүхий барилгын
машин механизм.
[Күроора күрээн-Гинжит кран] Энэ бол гинжит төрлийн кран юм. Цасан дээр,хучилтгүй шороон гадаргуу зэрэг янз бүрийн байршилд ажиллах боломжтой.

Автокран

Гинжит кранЦамхагт кран5.1.2 Цахилгаан тоног төхөөрөмжийн ажил[Кэндэнки-Хүчдэл

мэдрэгч]Цахилгаанаар

цэнэгХүчдэл мэдрэгч

байгаа эсэхийг шалгадаг төхөөрөмж. Бага даралтын
болон өндөр даралтын гэж байдаг.
[Кэнсооки-Фаз мэдрэгч] Эрчим хүчний эх үүсвэр 3
фазын

2

утастай

эргэлтийн

чиглэлийг

(фазын

дарааллыг) шалгахын тулд төхөөрөмж.
[Тэстаа/марүчи тэстаа-Тестер/Мультиметр] Цахилгаан хэлхээ, хүчдэл гэх мэтийн
төлөвийг шалгадаг төхөөрөмж.
[Контэстаа-Контестор] Гаралтын нэмэх/хасах болон газардлыг шалгадаг хэмжих
төхөөрөмж.
[Күранпү мээтаа-Клампметр] Мэдрэгч хэсгийн хооронд цахилгаан утсыг чимхээд лгүйдлийг хэмжиж чаддаг хэмжих төхөөрөмж.
128

[Дэндоо ханмаа-Цахилгаан алх] Шугам хоолойн суулгах сувгийг гаргахын тулд хана,хавтанг огтлох зориулалттай цахилгаан багаж юм.
[Маваши бики - Хөрөө] Энэ нь гипсэн хавтан болон хяналтын самбарт нүх гаргах
зориулалттай "хөрөө" юм.
[Бэндаа-Нугалагч] Металл хоолойг нугалахад ашигладаг багаж.
[Дэнсэнкан-Цахилгаан шугамын хоолой] Цахилгаан утас байрлуулах боломжтой
металл эсвэл синтетик пластик хийцийн хоолой.
[Катоо дэнсэнкан-Цахилгаан шугамын уян хоолой] Чөлөөтэй нугалж болох хоолой.
[Кинзокүсэй катоо дэнсэнкан-Цахилгаан шугамын уян металл хоолой] Амархан
нугалж болох металл хоолой.

Метал хийцийн цахилгаан
шугамын хоолой

Синтетик пластик Цахилгаан шугамын уянхоолой (PF хоолой)[Пий Эф кан-PF хоолой] PF нь Plastic Flexible conduit гэсэн үгийн товчлол. Галдтэсвэргүй синтетик пластик хийцийн цахилгаан шугамын уян хоолой.
[Сий Дий кан-CD хоолой] CD нь Combined Duct гэсэн үгийн товчлол юм. Галдтэсвэргүй синтетик пластик хийцийн цахилгаан шугамын уян хоолой. Ихэвчлэн бетонд
суулгаж ашиглагддаг.
[Ий кан-Е хоолой] Резвагүй цахилгаан шугамын ган хоолой. Зузаан нь гадаад
хэмжээсээрээ E19, E25 гэх мэтээр илэрхийлэгдэнэ.
[Сий кан-C хоолой] Нимгэн төмөр хийцийн резватай цахилгаан шугамын хоолой
бөгөөд, мөн нимгэн ган цахилгаан шугамын хоолой гэж нэрлэдэг. Синтетик пластик
хийцийн нь цахилгаан шугамын хоолойноос илүү цохилтод тэсвэртэй, удаан эдэлгээтэй
129

байдаг тул доторх ил хоолойд ашиглагддаг.
[Жий кан-G хоолой] Зузаан төмөр хийцийн резватай цахилгаан шугамын хоолой
бөгөөд зузаан ган цахилгаан шугамын хоолой гэж нэрлэдэг. Гадаргууг нь бүрсэн тул цагагаарт тэсвэртэй.
[Бойдо кан-Хоосон хоолой] Хавтан, дам нуруу, хана гэх мэтэд нүх гаргахад ашигладаг
цаасан хоолой.
[Каппүрингү-Холбогч] Ижил төрлийн цахилгаан шугамын хоолойг хооронд нь холбох
холбогч. Өөр төрлийн цахилгаан шугамын хоолой холбох холбогчид хосолсон
холбогчыг ашигладаг.
[Эндо кабаа-Төгсгөлийн таг] Таазнаас кабелийг татах
хэсэгт ашигладаг бүрээс.
[Сүтаддо баа-Stat bar Холбогч] Хана эсвэл хавтан дээрх
арматурыг

ашиглан

хайрцгийг

хялбархан

бэхлэх

Төгсгөлийн тагболомжтой металл холбох төмөр хэрэгсэл.
[Рошүцү боккүсү-Ил хайрцаг] Ханан дээр ил суулгасан хайрцаг.
[Рошүцү сүйччи боккүсү-Ил унтраалганы хайрцаг]Ил унтраалганы хайрцаг

Цахилгааны залгуур болон унтраалгын утасны тоног
төхөөрөмжийг хадгалах хайрцаг.
[Ауторэтто боккүсү-Гаралтын хайрцаг] Цахилгааны
утас татах ажлын үед утас салаалах, холбох хайрцаг.
[Ражиасү кранкү-Радиус хавчаар] Ган гаралтын хайрцаг болон металл хоолойг
цахилгаанаар холбох угсралтын хэрэгсэл.
[Пүрү боккүсү-Үүрэн хайрцаг] Кабелийг холбох, салаалахад ашигладаг хайрцаг.
Цахилгаан шугамын хоолойн доторх кабелийг холбох, салаалах боломжгүй тул үүнийг
кабелийн хайрцаг дотор хийдэг. Металл хийц болон пластик хийцтэй байдаг.
130

[Нүриширо кабаа-Будгийн суурь бүрээс] Бетонд суулгасан хайрцагт бэхлэгдсэн таг.
Гаралтын хайрцаг

Үүрэн хайрцаг

Будгийн суурь бүрээс

[Боккүсү конэкүтаа-Хайрцаг холбогч] Гаралтын хайрцгийг металл хоолой эсвэл PFхоолойд холбох бүрэлдэхүүн хэсэг. Үүнийг хайрцгийн хажуу талд холбоно.

Резвагүй цахилгаан шугамын хоолойPF хоолойн хайрцгийн холбогч

[Ашшүкү танши-Хавчигчтай үзүүр] Цахилгаан утсыг төхөөрөмж болон цахилгаан
утастай холбох үзүүр. Холболтын хэсгийг шахаж, үзүүрийг хавчих аргаар утсыг тогтооно.
Хэрэглээний онцлогоос хамааран янз бүрийн хэлбэр, хэмжээтэй байдаг.
[Ашшүкүки-Хавчигч] Хавчигчтай үзүүрийн холбох хэсгийн шахаж хавчигчтай үзүүр
болон цахилгааны утсыг холбох багаж.
[Аччакү

пэнчи-Хавчигч

бахь]Хавчигчтай

хавчигч бахьүзүүрийн холбох хэсгийг шахаж хавчигчтай үзүүр
болон цахилгааны утсыг холбох багаж. Үзүүрийн
зориулалттай (бариулын хэсэг нь улаан), цагирагт
муфе (бариулын хэсэг нь шар) гэсэн хоёр төрөл
байдаг.
[Аччакү танши-Хавчигчтай үзүүр] Цахилгаан утасны төгсгөлд холбох үзүүр.

131

Хавчигчтай үзүүрийн холбох хэсгийн нүхэнд оруулсан кабелийг хавчигчтай үзүүрийн
холбох хэсэг тус бүрийг шахаж кабелийг бэхлэнэ. Хавчигчтай үзүүрт тохирох багажийг
ашиглана.
[Рингү сүрийбү-Цагирган ханцуй] Олон цахилгаан утас холбох хэсэг. Цагираг
хэлбэртэй нүхэнд гол утсыг хийж, цагирагт муфе хавчих багаж ашиглан хавчина.
[Боотанши-Саваа үзүүр] Саваа хэлбэртэй үзүүртэй хавчигчтай үзүүр.
Хавчигчтай үзүүр

цагирагт муфеСаваа үзүүр

[Тийгата конэкүтаа-Т хэлбэрийн холбогч] Үндсэн шугамаас утсыг салаалах үедүндсэн шугам, салаа шугамыг хавчиж холбох зориулалттай холбогч.
[Сашикоми конэкүтаа-Залгуур холбогч] Цахилгаан

Залгуур холбогч

утас холбоход ашигладаг бүрэлдэхүүн хэсэг. Үндсэн
утсыг оруулснаар холболтыг хийж болно.
[Сий оо эсү-COS] Change Over Switch гэсэн үгийн
товчлол. Энэ нь шилжүүлэгч.
[Жико юүүчакү тээпү-Өөрөө наалддаг тууз] 2-3 удаа сунгангаа, хоолойд орооход
туузны ар болон урд хэсэг нь хоорондоо наалддаг тууз. Ус дамжуулах хоолой, усалдахаас урьдчилан сэргийлэхэд ашиглагддаг.
[Сэччибоо-Газардуулах саваа] Газардуулахын тулдгазарт суулгасан саваа. Ерөнхийдөө төмрийг зэсээр
бүрсэн байдаг. Газардуулагч саваа гэж нэрлэдэг.
[Рийдо танши-Лийд үзүүр] Газардуулах саваа болон
газардуулгын утсыг холбодог бүрэлдэхүүн хэсэг.
132Газардуулах
саваа[Хандо хоорү-Барилгын нүх] Цахилгаан болон холбооны утас тавихад ашигладаг
блок траншейны нүх.
[Бэрү маусү-Ам] Кабелийг татах үед гэмтээхээс сэргийлэх бүрэлдэхүүн хэсэг.
[Ёбисэн-Чиглүүлэгч утас] Цахилгааны утас эсвэл кабелийг хоолойгоор дамжуулахдаагол утсыг хоолойгоор дамжуулахад хялбар болгох үүднээс хоолойгоор урьдчилан
дамжуулдаг утас. Үндсэн шугам ба дуудагч утсыг холбож, дуудагч утсыг татаж үндсэн
шугамыг дамжуулдаг.
[Кээбүрү раккү-Кабелийн тавиур] Олон тооны цахилгаан шугам гэх мэт кабелийг
нэгтгэн эмхлэн зохион байгуулахад ашигладаг шат хэлбэртэй тавиур. Хэрэв цөөн тооны
кабель байвал кабелийн дэгээ ашигладаг.
[Якумоно] Тодорхой байршил, зориулалтаар ашигладаг тусгай хэлбэртэй хэсэг.
[Цүгитэ - Холбогч] Хоёр хэсгийг холбох хэсэг. Хоёр кабелийн тавиурыг холбохдоо
кабелийн тавиурыг булан гаргаж холбох боломжтой холбогчид "универсал холбоос"байдаг.
[Аасбондосэн-Газрын
цахилгаанаар

холбоход

холболтын
ашигладаг

утас]Кабелийн

холболтын

утас.

тавиуруудыг
Мөнхооронд

газардуулгын

нь
утас

шаарддаггүй "холбогддоггүй холбох хэрэгсэл" гэж нэрлэгддэг холбох хэрэгслүүд байдаг.
[Дактаа чаннэр-Дакт суваг] Кабелийн тавиур, цахилгаан шугамын хоолой гэх мэтийг
дэмжих зориулалттай өлгүүр хэрэгсэл. Хөндлөн огтлол нь "U хэлбэр"-тэй байдаг.
[Рээсүвэй-Дүүжин зам] Цахилгаан хангамжийн функцтэй гэрэлтүүлэг гэх мэтийг
холбох бүрэлдэхүүн хэсэг. Өлгөгч боолт ашиглан өлгөх замаар гэрэлтүүлгийг агуулах
болон таазны өнгөлгөөгүй бусад газарт суурилуулж болно.
[Юүрэдомэ-Чичиргээ тогтоогч] Дүүжин замыг сэгсрэхээс сэргийлж диагональ
байдлаар суурилуулах хэсэг.

133

[Цүриборүто-Өлгөгч боолт] Хавтан дотор суулгасан оруулгад бэхлэгдсэн боолт.
Боолтны хувьд толгойгүй урт "бүрэн резватай боолт"хэрэглэдэг.

Өлгөгч боолт бэхлэх
бэхэлгээний төмрийн жишээ

[Цүриборүто шижиканагү-Өлгөх боолтны тулгуур
төмөр холбох хэрэгсэл] Өрөмдлөгийн цооноггүйгээрянз бүрийн хэлбэрийн ган, тавцангийн хавтан гэх мэтөлгөөтэй боолтыг өлгөх зориулалттай металл холбох хэрэгсэл. Суурилуулсан
байршлаас шалтгаалан янз бүрийн хэлбэртэй байдаг.
[Дабүрү натто-Давхар эрэг] Чичиргээ гэх мэтээс шалтгаалан сулрахаас сэргийлж
хоёр эргээр боохыг хэлнэ.
[Садорү-Эмээл]Цахилгаан

дамжуулах

хоолойг

Эмээлхананд эсвэл таазанд шууд холбох зориулалттай
төмөр холбох хэрэгсэл.
[Бан-Самбар]Цахилгаан

хангамжийг

салбарлан,бусад төхөөрөмжийг цахилгаанаар хангах төхөөрөмж.
Дотор нь гэрлийн самбар гэх мэт байдаг. Шалан дээр байрлуулсан "босоо самбар"болон хананд наасан "хананд суурилуулсан самбар" гэсэн хоёр төрөл байдаг.
[Чаннэрүбээсү-Сувгийн суурь] Босоо самбарыг суурилуулах үед самбар болон
шалны хооронд байрлуулж болох тавцан.
[Зэцүэндэнсэн-Тусгаарлагч утас] Зэс болон бусад материалаар хийгдсэн цахилгаан
гүйдэл дамжуулах утас, тусгаарлагч бүрээстэй.

134

[Вайяа

сүториппаа-Бүрээс

хуулагч]Утасны

бүрээсийг хуулах багаж.
[Сүториппү гээжи-Хуулах уртыг хэмжигч] Утасны
бүрээсийг хуулах үед уртыг хэмжихэд ашигладаг

Бүрээс хуулагч

хэмжигч. Үүнийг бүрээс хуулагчтай холбож ашигладаг.
[Дэнкоо найфү-Цахилгааны хутга] Цахилгааны

Цахилгааны хутга

ажлын үед кабелийн бүрээсийг хуулах зориулалттай
хутга.
[Ай вий-IV] Indoor PVC ийн товчилсон үг Дотор
утаснуудад зориулсан винил тусгаарлагч утас.
[Вий вий эфү-VVF] Vinyl insulated Vinyl sheathed Flat-type cable -ийн товчилсон үгХавтгай винил тусгаарлагчтай цахилгаан утас.
[Вий вий аарү-VVR] Vinyl insulated Vinyl sheathed Round-type cable -ийн товчилсон үгДугуй винилээр тусгаарлагдсан цахилгаан утас.

VVF 1.6мм×3 цөм

VVR 1.6 мм × 2 цөм[Ий эмү-Ий ий эфү-EM-EEF] Гадна талын полиэтилен бүхий VVF кабель. Галдтэсвэртэй.
[Вий вий эфү сүториппаа-VVF хуулагч] VVF кабелийн гаднах бүрээс болон үндсэн
утсан бүрхүүлийг хуулж авдаг багаж.

135

[Сий

вий

polyethyleneкээбүрү-CV
insulatedкабель]Vinyl

sheathCross-linked
cable

VVF хуулагч

ийнтовчилсон үг Энэ кабель нь хөндлөн холбоос бүхий
полиэтиленийг тусгаарлагч болгон ашигладаг бөгөөдэнэ нь EM-EEF-ээс илүү галд тэсвэртэй. Цахилгаан
гэрэл, цахилгаан хэрэгсэл гэх мэт утсыг холбоход ашигладаг.
[Сий тий-CT] Гаднах хэсэг нь резинэн материалаар хийгдсэн цахилгаан утас. Элэгдэлд
тэсвэртэй, цохилтод тэсвэртэй тул хөдөлгөөнт цахилгаан утас болгон ашигладаг.
[Вий сий тий-VCT] Гадна талдаа винил материал ашигладаг хөдөлгөөнт цахилгаан
утас. Зөвхөн галд тэсвэртэй төдийгүй уян хатан, усанд тэсвэртэй.
[Кадэнрюү

шаданки-Хэтгүйдлийн

унтраалга]Унтраалга

Цахилгаан хэлхээнд хэт их гүйдэл урсах үедтөхөөрөмжид цахилгаан гүйдэл өгөхийг автоматаар
зогсоодог аюулгүйн төхөөрөмж. Мөн унтраалга гэжнэрлэдэг. Өнөө үед гал хамгаалагчгүй унтраалга
(NFB) нь утсыг холбоход ашиглагддаг.
[Рилээ-Реле] Цахилгаанаар асааж, унтрааж болох унтраалга.
[Саамарү рирээ-Дулааны реле] Температурын өсөлтөөс болж хэлхээг таслах
боломжтой реле. Мотор гэх мэт цахилгаан моторыг хамгаалахад ашигладаг.
[Консэнто-Залгуур] Хананд залгах боломжтой залгуур бөгөөд энгийн айл өрхүүдэд
зориулагдсан нэг фазын 100 Вт. Суулгадаг төрөл болон болон ил гарсан төрлүүд байдаг.
Суулгадаг төрөлИл гарсан төрөл

136Суулгах холбоост хүрээ

Суулгадаг төрөл нь суулгах холбоост хүрээнд суурилуулдаг.

5.1.3 Харилцаа холбооны барилгын ажил[Күроожа-Хаалт] Агаараар татсан утасны кабелийн цөмийг хооронд нь холбох хайрцаг.
Үүнийг утасны шон дээр суурилуулна.
[Кээбүрүсэн

күридашики-Кабель

гүйлгэгч] Дамар ашиглан кабель явуулдаг
гүйлгэгч.

Кабелийн

хүрднээс

кабелийг

амархан гаргаж болно.

Кабель гүйлгэгч

[Цүрисэн-Тросс шугам] Агаараар татсан
утасны кабельд татах хүч үүсэхээс сэргийлэхэд ашигладаг утас. Мөн "мессенжер утас"гэж нэрлэдэг.
[Кин гурума-Хүрд] Тросс шугамд зүүж бэхэлсэн кабелийг чирэх зориулалттай дамар.
Тросс шугамд зүүж бэхэлсэн Кин гурума - хүрдний дамар хэсэгт кабелийг давуулж
тавьснаар кабелийг татахад хялбар болгодог.
[Какүсэнки-Утас чангалагч] Унжсан утсанд чангалах зориулалттай утсан хавчууртай
хослуулан ашигладаг төхөөрөмж. Хөшүүргийг татах замаар унжсан шугамд татах хүчүүсгэж болно.
[Какүсэнки-Шугаман хавчуур] Тросс шугамыг барих хэрэгсэл.
[Сэйрюүки-Шулуутгагч] Хувьсах гүйдлийг тогтмол гүйдэл болгон хувиргах төхөөрөмж.
[Чикүдэнчи-Хадгалах баттерей] Цахилгаанаар цэнэглэж, хадгалах боломжтой
төхөөрөмж.

137

[Хикари файбаа-Шилэн кабель] Шилэн кабель ньөөр өөр хугарлын илтгэгчтэй хоёр ширхэг цахиурын
шилээр хийгдсэн бөгөөд гэрлийг түгээдэг төв хэсгийг
"цөм" гэж нэрлэдэг бөгөөд эргэн тойрон дахь хэсгийг
Шилэн кабель

"бүрээс" гэж нэрлэдэг. Цаашилбал, түүний эргэн
тойрон дахь хэсэг нь нейлон хальсаар хучигдсан

Шилэн кабелийн утасбайдаг. Нарийн, хөнгөн, дамжуулах чадвар ихтэй,алдагдал багатай, индуктивгүй гэх мэт давуу талтайч сэв, гулзайлга, шороонд өртөмтгий гэх мэт султалуудтай.
[Хикари файбаа кээбүрү-Шилэн кабелийн утас] Шилэн кабелиудыг нэгтгэн кабель
хэлбэрт оруулсан утас. 20 цөм, 100 цөм, 400 цөм гэх мэт олон төрөл байдаг.
[Мэтарү кээбүрү-Металл кабель] Гол утсанд зэс ашигласан кабель. Цахилгаан дохио
ашиглан харилцах. Коаксиаль кабель, эрчилсэн хос кабель гэх мэт олон төрөл байдаг.
[Доожикү кээбүрү-Коаксиаль кабель] Дохиог түгээх дамжуулагчийн эргэн тойронд
тусгаарлагч байрлуулж, өөр дамжуулагчаар хучсан бүтэцтэй кабель. Коаксиаль
кабельийг телевизийн антенны кабельд ашиглагддаг.

Коаксиаль
кабель

Металл кабель

[Юүү тий пий цүйсүто кээбүрү-UTP эрчилсэн хос кабель] Хоёр дамжуулагчийг
хослуулан эрчилсэн кабель. Коаксиаль кабелийг бодвол хямд, зөөлөн байдгаараа
давуу талтай. Дамжуулах хамгийн дээд хурдаар нь ангилдаг. Ангилалаас хамааран
138

телефон утас эсвэл сүлжээний хэрэглээнд ашиглаж болно.
[Жикошижи кээбүрү-Өөрийгөө дэмжих кабель] Кабелийг дэмжих нэгдсэн тулгуур
утастай кабель. Шон дээр шууд байрлуулах боломжтой. Агаараар дамжуулах
утаснуудад ашигладаг.
[Хикари файбаа юүүчакү сэцүзокүки-Шилэн кабелийн хайлуулан залгагч] Хоёршилэн кабелийн үзүүрийг хайлуулж, холбодог машин. Энэ холболтын аргыг "fusion
splicing" гэж нэрлэдэг. Холболтын бусад аргууд нь механик залгаас болон холбогч
холболтуудыг байдаг.
[Файбаа хого сүрийбү-Шилэн хамгаалалтын ханцуй] Хайлуулж залгах үед залгасан
хэсгийг хамгаалах ханцуй. Үүнийг халааж хумьж, кабельд бэхэлдэг. Хайлуулан холболт
хийхээсээ өмнө кабелаа сүвлэхгүй бол дараа нь оруулах боломжгүй тул болгоомжтой
ажиллах хэрэгтэй.
[Файбаа хорүдаа-Шилэн кабель тогтоогч] Шилэн кабелийг бүрээс авагч, Шилэн
кабель таслагч, хайлуулан залгагч болгон тохируулах төхөөрөмж.
[Жакэтто римүүбаа-Бүрээс авагч] Шилэн кабелийн бүрээсийг авах багаж.
[Файбаа каттаа-Шилэн кабель таслагч] Шилэн кабелийг таслах багаж. Хайлуулан
залгаас хийхдээ кабелийн хөндлөн огтлолыг босоогоор нь таслах тусгай багаж байдаг.
[Хикари

конэкүтаа-Оптик

холбогч]Шилэнкабелийн утасыг холбох бүрэлдэхүүн хэсэг. Гараар
оруулах, авахад хялбар давуу талтай. SC холбогч,SC холбогч

FC холбогч, LC холбогч, MU холбогч гэх мэт төрөл
бүрийн төрөл байдаг.
[Хикари паваа мээтаа-Оптик цахилгаан тоолуур] Шилэн кабель холболтод
ашигладаг гэрлийн эрчмийг хэмжих төхөөрөмж.
[Хикари парүсү шикэнки-Оптик импульс шалгагч] Шилэн кабелийн цөмийн шугамын
139

урт, холболт, тусгалын улмаас алдагдах зэрэг хэвийн бус байдал байгаа эсэхийг хэмжих
боломжтой. Үүнийг OTDR (Optical Time Domain Reflectometer) гэж нэрлэдэг.
[Доожикү кээбүрү чэккаа-Коаксиаль кабель шалгагч] Энэ нь коаксиаль кабелийн
тасралтгүй байдлыг шалгах төхөөрөмж.
[Хабү-Хаб] Од хэлбэртэй утастай LAN-г тохируулах үед утас цуглуулдаг төхөөрөмж.
[Сүйччингү хабү-Шилжүүлэгч хаб] Switching hub нь холбооны сүлжээн дэх релетөхөөрөмж юм. Энгийн хаб нь хүлээн авсан өгөгдлийг бүх төхөөрөмж рүү илгээдэг болшилжүүлэгч хаб нь хүлээн авсан өгөгдлийг хаяг дээр үндэслэн зөвхөн шаардлагатай
төхөөрөмжүүд үрүү илгээдэг.
[Рүүта-Рутер] Олон төрлийн сүлжээг холбодог төхөөрөмж. Рутерийг ашигласнаар олонсүлжээг хооронд нь салгаж болно.
[Лан тэстаа-LAN шалгагч] LAN кабелийн хоёр үзүүрт залгагдсан модуль залгууруудын
хооронд 8 утас огтлолцсон эсвэл салгагдсан эсэхийг шалгадаг төхөөрөмж юм.

5.1. 4 Сантехникийн ажил[Хайкан/Дакүто-Хоолой/Суваг] Ус эсвэл хий дамжуулах хоолойг хоолой, агаар
дамжуулах хоолойг суваг гэж нэрлэдэг. Хоёр төрлийн суваг байдаг: дөрвөлжин суваг бадугуй суваг (мөн спираль суваг гэж нэрлэдэг).
[Пайпү манрики-Хоолойн тиски зуувч] Хоолойг огтлох, холбоход бэхлэх багаж.
[Пайпү нэжикирики-Хоолойд резва татагч машин] Хоолойд резва татах машин.
[Чүүбү каттаа-Хоолой таслагч] Төмөр, ган, гууль, зэс, хөнгөн цагаан гэх мэт нимгэн
хоолойг огтлох багаж.

140

[Чүүбү бэндаа-Хоолой нугалагч] Зэс хоолойг нугалах
багаж.
[Пайпү каттаа-Хоолой таслагч] Ган, гууль, зэс, ширэм,хар тугалга зэргээр хийсэн хоолойг огтлох багаж. Хоолой
Хоолой таслагч

таслагчаас илүү зузаан хоолойг тасалж чаддаг.
[Пайпү рэнчи-Хоолойн эрэг чангалах түлхүүр] Барих газаргүй дугуй хоолойг чанга
атгаж эргүүлэх, хоолой ба холбох хэрэгслийг холбох багаж. Мөн "Пайрен" гэж нэрлэдэг.
[Экисүпандаа-Сунгагч] Зэс хоолойн үзүүрийг өргөтгөж хоолойг холбох багаж. Мөнхоолойг өргөтгөгч гэж нэрлэдэг.
[Фүрэарингү цүүрү-Сунгагч хэрэгсэл] Зэс хоолой гэх мэт зөөлөн хоолойн төгсгөлийн
хэсгийг өргөтгөх багаж.
[Мэнторики-Өнгөлөгч] Металл хоолой, PVC хоолойны хагарлыг арилгах, гадаргууг
цэвэрлэх багаж.
[Сүйацү шикэнки-Усны даралт хэмжигч ] Усан хангамжийн хоолой, халуун усдамжуулах хоолойн усны даралтыг шалгахад ашигладаг төхөөрөмж. Мөн "туршилтын
насос" гэж нэрлэдэг.
[Шийрүзай-Битүүмжлэх материал] Хоолойнд резва

Наадаг лацтатах үед хоолой дотор шингэн алдагдахаас сэргийлж
ашигладаг материал. Шингэн чигжээс болон наадаг лацбайдаг.
[Энкавинирү жүшүёо сэччакүзай-Винил хлоридын пластикт зориулсан цавуу]Винил хлоридын хоолойг холбоход хоолой дотор шингэн алдагдахаас сэргийлдэг
материал.
[Хайканёо тансо коокан-Хоолойд зориулсан нүүрстөрөгчийн ган хоолой] Ганхоолойг уур, ус, газрын тос, хий, агаар дамжуулах хоолойд өргөн ашигладаг. Бүрээс
141

байгаа эсэхээс хамааран цагаан хоолой (бүрээстэй) ба хар хоолой (бүрээсгүй) байна.
Мөн хийн хоолой, SGP гэж нэрлэдэг.
[Коошицү пориэнка бинирүкан-Хатуу PVC хоолой] Хатуу PVC пластикаар хийсэн
хоолой. VU хоолой (нимгэн ханатай хоолой) ба VP хоолой (зузаан ханатай хоолой)байдаг. Өнгө нь саарал бөгөөд үүнийг PVC хоолой эсвэл PVC хоолой гэж нэрлэдэг. Машгөлгөр

дотоод

гадаргуутай,үрэлтийн

эсэргүүцэл

багатай,хөнгөн

жинтэй,боловсруулахад хялбар давуу талтай. Нөгөө талаар гадны цочрол, халуунд өртөмтгий
байдаг сул талтай.
[Тайшоогэкисэй коошицү пориэнка бинирүкан-Цохилтод тэсвэртэй хатуу PVC
хоолой] Гадны нөлөөнд тэсвэртэй PVC хоолой. Хар хөх өнгөтэй бөгөөд HIVP хоолой
буюу HI хоолой гэж нэрлэгддэг. Гадны томоохон цохилттой газар эсвэл хүйтэн бүсэд
ашиглагддаг.
[Тайнэцүсэй коошицү пориэнка бинирүкан-Халуунд тэсвэртэй хатуу PVC хоолой]Дулаан тэсвэртэй PVC хоолой. Үүнийг HT хоолой (HTVP хоолой) гэж нэрлэдэг. Энэ ньулаан хүрэн өнгөтэй бөгөөд хөргөх/халаалтын хоолой, халуун рашааны хоолой гэхмэтэд ашиглагддаг.
[Сүйдооёо коошицү энка бинирү райнингү коокан-Усан хангамжийн хатуу винил
хлорид доторлогоотой ган хоолой] Энэ нь ган хоолойн дотоод гадаргуу дээр хатуу
поливинил хлорид доторлогоотой ус хангамжийн доторлогоотой ган хоолой юм. Машсайн зэврэлтэд тэсвэртэй, химийн бодист тэсвэртэй. Мөн доторлогооны хоолой, VLPгэж нэрлэдэг.
[Нэжикомишики катанчүүтэцү тэцүсэй канцүгитэ-Резватай цутгамал хоолойн
холбох хэрэгсэл] Резватай хоолойг холбох холбогч. Үүнд булан, салаалагч, залгуур,холбоос орно.
[Нэжи гээжи-Резва хэмжигч] Хоолой, хоолойн холбох хэрэгсэл гэх мэтийг холбоход
142

ашигладаг утаснуудыг шалгах хэрэгсэл.
[Гасүкоккү-Хийн ан цав] Хий нийлүүлдэг хоолойг онгойлгож хаадаг крант. Хийн зуух,хийн ус халаагч зэрэг хийн хэрэгсэлд холбоход ашигладаг терминалын хийн кропууд,хийн онгойлгох, хаахад дамжуулах хоолойн дунд байрлах завсрын хийн кропууд байдаг.
[Гасүморэ кэйхооки-Хийн дохиолол] Хий алдагдсан үед дохиолол дуугарч, аюулын
талаар сэрэмжлүүлдэг төхөөрөмж.
[Ишивата сэмэнтокан-Асбест-цемент хоолой] Асбест, цемент, цахиурын элсийг
устай хольж хийсэн хоолой. Маш сайн зэврэлтэнд тэсвэртэй, хөнгөн жинтэй,боловсруулахад хялбар, хямд. Нөгөө талаар хатуулаг, нөлөөллийн эсэргүүцлээрээ
доогуур байдаг. Цаашилбал, хүний биед хөвөн чулуугаар амьсгалах нь эрүүл мэндэд
үзүүлэх нөлөө нь асуудал болж, үйлдвэрлэгдэхээ больсон.
[Дагүтайрү чүүтэцүкан-Уян төмөр хоолой] Цутгамал төмрийн найрлагад агуулагдах
бөмбөрцөг хэлбэртэй бал чулуугаар хийгдсэн бөгөөд цутгамал төмрөөс илүү бат бөх,хатуулаг ( материалын бат бөх чанар, гадны хүчинд эвдрэлд тэсвэртэй) байдаг. Сул талнь харьцангуй хүнд жинтэй байдаг. Цутгамал төмрийн хоолой нь 1955 он хүртэл уянхатан цутгамал төмрийн хоолойг бүтээж эхлэх хүртэл гол урсгал байв.
[Рэйбайёо доокан-Хөргөх бодисын зэс хоолой] Агааржуулагчийн гадна болон дотор
хэсгийн хооронд эргэлдэж хөргөлтийг дамжуулах хоолой. Зэс, зэсийн хайлшаас
залгаасгүй хоолойг ашигладаг.
[Понпү-Насос] Хоолойн усанд энерги өгч, хол зайд зөөвөрлөх буюу нам дор газраас
өндөрт өргөх машин.

143

[Фүранжи-Фланц]Хоолойн

үзүүрт

бэхлэгдсэн

цагираг хэлбэртэй төхөөрөмж.
[Ханцуй]Хоолой

болон

суваг

гаргахын

тулдбарилгын хана, шал, дам нуруу зэрэгт бэхлэгдсэн
цилиндр хэлбэртэй хоолой. Бетон цутгахаас өмнөФланцсуулгадаг.
[Цүгитэ-Тохируулга] Хоолойг салаалж, нугалж буй хэсэг. Урсгалын чиглэлийг
өөрчилдөг

"булан",салаалах
45 градусын булан

Салаалагч

"салаалагч" байдаг.

5.1.5 Хөргөгч, агааржуулалтын тоног төхөөрөмжийн барилгын ажил[Эафирүтаа-Агаар шүүгч] Агаарт агуулагдах тоос, жижиг хог хаягдлыг зайлуулах
зориулалттай.
[Фан-Сэнс] Сувгийн доторх агаарт эрчим хүч өгч, агаарыг хол зайд тээвэрлэдэг
төхөөрөмж. Сэнс нь өрөөнд гаднаас агаар үлээж өгдөг үлээгч, өрөөн доторх агаарыг
гадагш гаргадаг сэнсүүд байдаг.
[Рэйкякү койрү-Хөргөх ороомог] Хүйтэн ус дамжуулах хоолойд агаарыг хүргэж хөргөхба агааржуулагчийг хөргөхөд ашигладаг ороомог.
[Онсүй койрү-Халуун усны ороомог] Бүлээн ус дамжуулах хоолойд агаарыг хүргэж
халаадаг ороомог бөгөөд халаахад ашигладаг.
[Кашицүки-Чийгшүүлэгч] Хуурай агаарт чийг нэмэх төхөөрөмж. Ихэвчлэн халаахад

144

ашигладаг.

5.1.6

Усан

хангамж,усзайлуулах

сувгийн

ариунцэврийн

байгууламжийн барилгын ажил[Эйсэй сэцүби-Ариун цэврийн тоног төхөөрөмж] Ус хангамжийн тоног төхөөрөмж,ус зайлуулах төхөөрөмж, ариун цэврийн хэрэгсэл, халуун усны төхөөрөмж, хийн тоног
төхөөрөмж, гал унтраах төхөөрөмж зэргийг багтаасан ус хангамж, ус зайлуулах
байгууламжийн ариун цэврийн тоног төхөөрөмж багтдаг.
[Эйсэйкигү сэцүби-Ариун цэврийн төхөөрөмж, тоног төхөөрөмж] Ус, халуун ус,усны цорго, жорлонгийн сав, шээс, угаалгын сав, ванн, угаалтуур зэрэг ус, халуун усыггаргах, хадгалах, гадагшлуулах төхөөрөмж.
[Тораппү-Тунгаагуур] Өрөөнд үнэр болон жижиг шавжорохоос сэргийлэхийн тулд ус зайлуулах хоолойн нэгхэсэгт ус цуглуулах зорилготой.
Хавхлага

[Бэн/Данпаа-Хавхлага/Хаалт] Хавхлага (мөн хавхлагагэж нэрлэдэг) нь хоолой дахь усны хэмжээг зогсоох буюутохируулах төхөөрөмж юм. Суваг дахь агаарын хэмжээг
зогсоох

буюутохируулах

төхөөрөмжийг

хаалт

гэж

нэрлэдэг.

5.1.7 Дулаан хүйтний барилгын ажил[Гүрасү үүрү хоонкай-Шилэн ноосон дулаалгын материал] Шилэн хөвөн (голчлон
дахин боловсруулсан шил) нь өндөр температурт хайлж нимгэн утас болгон, шилэн уянхатан чанараас гадна халуунд тэсвэртэй, шатдаггүй тусгаарлагч материал болгон өргөн
145

хэрэглэгддэг. Цилиндр хэлбэртэй дулаан хадгалах цилиндр, туузан хэлбэртэй дулаан
хадгалах бүс, хавтан хэлбэртэй дулаан хадгалах бүс байдаг.
[Роккү үүрү хоонзай-Чулуун хөвөн тусгаарлагч материал] Базальт, андезитийг
өндөр температурт хайлуулж, төвөөс зугтах хүчийг ашиглан утас болгосон. Чулуулаг
чулуугаар хийгдсэн тул шилэн хөвөнтэй харьцуулахад галд тэсвэртэй, мөн галдтэсвэртэй тасалгааны дүүргэгч болгон ашигладаг. Цилиндр хэлбэртэй дулаан хадгалах
хоолой, туузан хэлбэртэй дулаан хадгалах бүс, хавтан хэлбэрийн дулаан тусгаарлахбүс байдаг.
[Пориэчирэнфоомү

хоонзай-Полистирол

хөөсөн

дулаалгын

материал]Хөөсрүүлэгч (фтор нүүрстөрөгчийн бус) болон галд тэсвэртэй полистирол нэмсэн
полистиролыг уураар халааж, хатааж, дараа нь дахин уураар халаана. Цилиндр болон
хавтан хэлбэртэй төрөл байдаг. Полистиролыг 70 хэмээс дээш өндөр температурт
ашиглах боломжгүй тул ихэвчлэн усан хангамж, ус зайлуулах хоолойд ашигладаг.

5.1.8 Гал унтраах байгууламжийн барилгын ажил[Шоока сэцүби-Гал унтраах төхөөрөмж] Галыг унтраах, гал гарсан үед хүмүүсийг
аюулгүй газар хүргэх төхөөрөмж.
[Шоокаки-Гал унтраагч] Галыг хамгийн эхний үе шатанд унтраадаг зөөврийн
төхөөрөмж.
[Окүнай шоокасэн сэцүби-Дотоод галын цоргоны төхөөрөмж] Энэ бол галыг анхан
шатны унтраахад хүмүүс ажиллуулж, ашигладаг
төхөөрөмж

юм. Хоёр

батүүнээс

дээшхүнажиллуулах боломжтой 1-р галын цорго, нэг хүнажиллуулахад хялбар 1-р галын цорго, 2-р галын
Гадаа галын тоног төхөөрөмж

146

цорго байдаг.
[Окүгай шоокасэн сэцүби-Гадна галын цоргоны төхөөрөмж] Гадаа суурилуулан
галын эхний үе болон, зэргэлдээх барилгуудад гал тархахаас урьдчилан сэргийлэх
зорилготой төхөөрөмж. Барилгын нэг, хоёрдугаар давхарт гарсан галыг унтраах
зорилготой.
[Сүпүринкүраа-Шүршигч төхөөрөмж] Гал унтраах хоолойд залгаж, гал гарсан үедтаазнаас ус цацдаг төхөөрөмж. Шүршигчийн толгойд хаалттай хэлбэрийн шүршигч
толгой, нээлттэй хэлбэрийн шүршигч толгой, ус цацах хэлбэрийн шүршигч толгой орно.
Хаалттай хэлбэрийн шүршигч
толгой

Нээлттэй хэлбэрийн шүршигч
толгой

[Мизү фүнмү шоока сэцүби-Усаар шүршигч гал унтраах төхөөрөмж] Зам, зогсоол,зориулалтын шатамхай материалыг хадгалдаг, харьцдаг газар гэх мэт галыг унтраахад
зориулагдсан төхөөрөмж.
[Ава шоока сэцүби-Хөөсөн гал унтраах төхөөрөмж] Усаар унтраах арга ньтохиромжгүй газрын тосны галыг унтраахад зориулагдсан төхөөрөмж. Галын гадаргууг
бүрхсэнээр битүүмжлэх үр дүнтэй бөгөөд хөөсийг бүрдүүлэгч усны хөргөлтийн нөлөөг
ашиглан галыг унтраадаг. Суурин болон хөдөлгөөнт төрлүүд байдаг.
[Хүкассэй гасү шоока сэцүби-Идэвхгүй хийн гал унтраах төхөөрөмж] Идэвхгүй
хийгээр агаар дахь хүчилтөрөгчийн концентрацийг бууруулж, хөргөх замаар галыг
унтраах төхөөрөмж.
[Харогэнкабүцү шоока сэцүби-Галидын гал унтраах төхөөрөмж] Галидын гал147унтраагч бодис ашигладаг гал унтраах төхөөрөмж. Галоген элементүүд (фтор, хлор,фром) нь шаталтын урвалыг дарах, агаарын хангамжийг хааж, агаар дахьхүчилтөрөгчийн концентрацийг бууруулах замаар шаталтыг зогсоодог. Газрын тосныгал түймэр, хүчдэлтэй цахилгаан хэрэгсэлийн гал түймэр, компьютер, ном, урлагийн
чухал бүтээл гэх мэтэд тохиромжтой.
[Фүнмацү шоока сэцүби-Нунтаг гал унтраах төхөөрөмж] Нунтаг гал унтраах бодис
ашигладаг гал унтраах төхөөрөмж. Нунтаг гал унтраагч бодис шаталтын урвалыг
дарахаас гадна амьсгал боогдуулах үйлчилгээтэй тул нефтийн түймэр болон хүчдэлтэй
байгаа цахилгаан тоног төхөөрөмжөөс үүссэн галд тохиромжтой.

5.2 Нийтлэг багаж, машин, материал, хэмжих хэрэгсэл
5.2.1 Цахилгаан багаж
цахилгаан багажинд цэнэглэдэг батерей ашигладаг утасгүй төрөл ба хувьсах гүйдэл
ашигладаг утастай төрөл.
[Дорирү дорайбаа-Дрилэн халив] Хошууг солих замаар эрэг чангалах, өрөмдөхөд
ашиглаж болох цахилгаан халив. Эргэлтийн хурд болон эргэлтийн моментийг өөрчилж
болно.
[Инпакүто дорайбаа-Цохиолттойхалив] Дотор суурилуулсан алх ашиглан цохилт өгчэрэг чангалах цахилгаан халив. Дрилэн халиваас илүү хүч чадалтай. Тогтмол хурд,эргэлтийн моментоор эргэлддэг.

Дрилэн халив

Цохиолтот халив

148

[Битто-Хошуу] Цахилгаан халивны үзүүрт бэхлэгдсэн хэсэг. Өрөмдлөгийн, эргийн янзбүрийн төрлийн хошуу байдаг. Дрилэн халив болон цохиолтот халивын хошууг залгах
хэсэг нь өөр байдаг.
Дрилэн халив

Цохиолтот халив

[Дисүкү гүрайндаа-Дискэн таслагч] Үзүүрт бэхлэгдсэн дискийг (өнгөлөх, зүсэх
зориулалттай дугуй хэлбэртэй, хавтгай хэлбэртэй билүү) сольж металл хоолой, бетоныг
зүсэх, өнгөлөх, будгийг арилгах зориулалттай цахилгаан багаж. Өндөр хурдтай
эргэлтийн момент нь метал огтлоход тохиромжтой, бага хурдтай эргэлтийн момент ньөнгөлгөө хийхэд тохиромжтой.
Дискэн
билүүДиск[Сандаа-Зүлгүүр] Зүлгүүрээр хавтгай гадаргууг өнгөлөх зориулалттай цахилгаан
багаж. Цаасан зүлгүүрийг хөдөлгөх механизмд чичиргээний төрөл, туузны төрөл,эргэлтийн төрлүүд ордог.
[Марүноко-Дугуй хөрөө] Шулуун фанер зэрэг материалыг тайрах цахилгаан багаж.
Гараар барих болон суурин хэмээн төрөл байдаг. Гараар барих төрөл нь материалд
хүргэхэд материалаас дээш өргөх хүч ("киккү баккү-буцах" гэж нэрлэдэг) үйлчилж, гэнэт

149

буруу тийшээ хөдлөх тохиолдол байдаг.

Үүнээс болж олон осол гарч, зарим

тохиолдолд амь насанд аюултай ноцтой осолд хүргэдэг. Хэрэглэхийн өмнөхамгаалалтын тагийг зөв ажиллаж байгаа эсэхийг шалгаарай.
[Марүноко гайдо жооги-Дугуй хөрөөний заагч шугам] Дугуй хөрөөнд залгаад
материалыг шулуун зүсэх боломжтой болгоно.
Дугуй
хөрөө

Дугуй хөрөөний
заагч шугам

[Шюүжин марүноко-Тоос цуглуулагчтай дугуй хөрөө]Тоос цуглуулангаа зүсэх

боломжтой дугуй хөрөө. Самбар огтлох, нөгөө нь металл зүсэх зориулалттай хэмээн
хоёр төрөл байдаг. Тоос цуглуулах тоосны хайрцагтай, тоос цуглуулагчийг дугуй
хөрөөтэй холбодог төрөл байдаг.
[Шүүжинки-Тоос цуглуулагч] Зүсэх явцад үүссэн тоосыг цуглуулах цахилгаан багаж.
Плита, бетон эдлэлийг огтлоход үүссэн зоргодосыг ойр орчимд тараахаас сэргийлж
ашигладаг.
[Коосокү сэцүданки-Өндөр хурдтай таслагч]Таслах зориулалттай билүүг эргэлдүүлэн металл
хоолой, арматур, хөнгөн карказ гэх мэтийг таслах
цахилгаан багаж. Шүд сольдог цахилгаан хөрөө
зүсэгч машинтай маш төстэй боловч шүд сольдог

Өндөр хурдтай
зүсэгч машин

цахилгаан хөрөө нь дугуй хөрөөний ир ашиглан материалыг огтолдог. Чип хөрөө зүсэгч
машины ир нь амархан мохдог бол өндөр хурдтай зүсэх машинуудын ир нь удаан
150

эдэлгээтэй байх давуу талтай.
[Рэшипүросоо-Цахилгаан хөрөө] Урт нимгэн ирийг нааш цааш хөдөлгөж материалыг
огтолдог цахилгаан багаж.
[Дэндоо бүроккү каттаа-Цахилгаан блок таслагч] Бетон зүсэх цахилгаан багаж.
[Күгиүчики-Хадаасны буу] Компрессороор шахсан агаарын даралтын хүчийг ашиглан
хадаас бууддаг багаж. Компрессор нь агаарыг шахдаг машин механизм.
[Дэнкоо дорамү-Цахилгаан хүрд] Залгуурыг уртасгах хэрэгсэл.

Цахилгааны
хүрдХадаасны буу

5.2.2 Ухах, тэгшлэх, нягтруулах
[Кэн сүкоппү-Илд хүрз] Хөлөө мөрөнө дээр нь тавьж газар ухах хэрэгсэл. Үүнийг
"Кенсуко" гэж товчилдог. Үүнийг “хөшүүрэг” болгон ашиглаж болохгүй.
[Какүсүкоппү-Дөрвөлжин хүрз] Хөрс, асфальт гэх мэтийг хутгаж, зөөх хэрэгсэл. Илдхүрзтэй төстэй боловч шороо зэргийн хутгахад амар болгохын тулд ир нь тэгш байдаг.
Мөн дээд хэсэг нь бөөрөнхийлсөн тул хөлөө тавих боломжгүй. Үүнийг "хөшүүрэг" болгон
ашиглаж болохгүй. Үүнийг мөн товчоор "Какусуко" гэж нэрлэдэг.
[Дабүрү сүкоппү-Хос хүрз] Газар гүн нүх ухах хүрз. Ухсан хөрсийг тэр чигээр нь хутганИлд хүрз

Дөрвөлжин хүрз151

Хос хүрз

авч чадна. Гадас, инженерийн шон тавих нүх ухахад хэрэглэгддэг.
[Цүрүхаши-Жоотуу] Хатуу газар ухах, асфальт бутлах хэрэгсэл.
[Рээки-Тармуур] Хөрс тэгшлэх, асфальт дэвсэх, унасан навчийг цуглуулахад
ашигладаг. Зориулалтаас хамааран янз бүрийн хэлбэр, материалтай байдаг. Хөрстэгшлэх тармуур нь нарийн олон хумстай байдаг бол асфальтанд зориулсан тармуурнь хумсгүй байдаг.
[Жорэн-Анжис] Шороо, хогийг цуглуулахад ашигладаг хэрэгсэл.
[Тако-Наймаалж] Хөрсийг жингээрээ дарж хатууруулах багаж.
[Танпаа-Тампер] Урт бариулын үзүүрт хавтгай төмөр хавтан бэхэлсэн хэрэгсэл.
Бариулаас нь барьж, дээрээс нь цохих зэргээр нягтруулдаг.

Раммер

[Ранмаа-Раммер] Газар нягтруулах машин механизм.
Раммерын жин ба дээш доош хөдөлж буй цохилтын хүчээр
нягтаруулдаг. Хүчтэй цохилтын хүчтэй бөгөөд хатуу
нягтаршуулахад тохиромжтой. Хөдөлгүүрт ба цахилгаан
төрөл байдаг.
[Байбро конпакүтаа-Вибро нягтруулагч] Өөрийн жин, чичиргээ ашиглан хөрс, элсийг
нягтруулдаг хөдөлгүүрээр тоноглогдсон машин механизм. Хайрган давхарга, замын
дэвсгэр, дүүргэх гэх мэт нягтруулахад ашигладаг. Гараараа нааш цааш түлхэх татах
замаар машин механизмыг хөдөлгөж өнхрүүлэн дагтаршуулдаг. Хэдийгээр цохих хүч ньраммераас бага боловч том талбайг нэг дор нягтруулж чаддаг. Үүнтэй төстэй машин
механизм бол хавтан нягтруулагч юм. Хавтан нягтруулагч нь эргэх хавтангийн талбай
ихтэй, чичиргээ багатай тул тэгш жигд болгоход тохиромжтой.

152

5.2.3 Бэхэн тэмдэглэгээ /тэмдэглэгээ
[Сүмицүбо-Бэхний сав] Материалын гадаргуу дээруртшулуун

бэхэнзураас

(бэхтавих)

зурахад

ашигладаг хэрэгсэл.
[Сүми саши-Бэх Сашими] Бэх бийрний хэсэг бөгөөд

Бэхний савхавтгай хэсэг нь зураас зурахад хэрэглэгддэг ба дугуй
хэсэг (үзүүр) нь бийр шиг хэрэглэдэг хэрэгсэл юм.
[Чоокү райн-Шохойн шугам] Бэхний савтай төстэй хэдий ч нунтаг шохойгоор шугам
зурдаг.
[Лазер тэмдэглэгч] Энэ нь лазерын гэрлийг хана, тааз, шалан
дээр цацруулж, хэвтээ ба босоо шугам гэх мэт барилгын үндсэн
шугамыг зурах төхөөрөмж юм. Лазер гэрэл нь улаан, ногоон
өнгөтэй байдаг. Ногоон өнгө нь гэрэлтэй газар ч харахад
харьцангуй хялбар байдаг. Лазерын туяа нь нүд уруу шуудЛазер тэмдэглэгч

тусахаас сэргийлж лазерын ажилд хамгаалалтын нүдний шилзүүдэг.
[Макаа пэн, маакингү чоокү-Тэмдэглэгээний үзэг, тэмдэглэгээний шохой]Барилгын тосон үзэг. Жишээлбэл, арматурыг байрлуулах байрлал ба алгасал
(арматурын хоорондох зай) хуваарилахад ашигладаг.
[Пончи-Цоолтуур]Металл

гадаргуу

дээр

жижиг

хонхорхой гаргах, даавуу, арьс гэх мэт дугуй нүхгаргахын тулд алхаар цохих багаж. "Төв цоолтуур" ньметаллын

гадаргууг

тэмдэглэхэд

хэрэглэгддэг

("тэмдэглэгээ" гэж нэрлэдэг).

153

Цоолтуур

5.2.4 Хэмжих, шалгах
[Рэбэрү-Түвшин
төхөөрөмж

хэмжигч]бөгөөд

ажилдтодорхойлоход ашигладаг.

Тэгшхэмжигч

шаардагдах

тоногТүвшин
хэмжигч

өндрийг

Үүнийг гурван хөл дээрсуурилуулж, доторх хийг харан гараараа хөдөлгөн
тэгшийг тааруулна. Автомат тэгш барих бүтэцтэй тэгшусыг "автомат түвшин хэмжигч" гэж нэрлэдэг.
[Рээзаа рэбэрү-Лазер түвшин хэмжигч] Лазер ашигласан тэгш хэмжигч тоног
төхөөрөмж

бөгөөд

ажилдшаардагдах

өндрийг

тодорхойлоход ашигладаг.
[Тораншитто-Транзит хэмжилтийн багаж] Жижиг
оврын телескопыг дэмжих жишиг цэг болгон харах
өнцгийг ашиглан босоо болон хэвтээ өнцгийг хэмжих
төхөөрөмж.

Үүнийг

гурван

хөлдТранзит
хэмжилтийн багаж

суурилуулан

ашигладаг. Өнөө үед "теодолит" гэж нэрлэгддэг дижитал дэлгэцтэй төхөөрөмжийг
ихэвчлэн ашигладаг.
[Тоотарү сүтээшон-Нэгдмэл станц] Гэрлийн долгионы зай хэмжигч болон электрон
транзит хэмжилтийн багажийг хослуулсан хэмжилтийн хэрэгсэл. Дурангаар харагдах
харагдах + зураасыг зорилтот объекттой зэрэгцүүлэн, товчлуурыг дарснаар жишиг цэгхүртэлх зай болон өнцгийг нэгэн зэрэг хэмжиж болно. Нэгдмэл станц нь байр зүйнхэмжилт, барилгын талбайн байршлын менежмент, газар шорооны судалгаа, суурин
цэгийн хэмжилт зэрэг өргөн хүрээний маркшейдерийн салбарт ашигладаг.
[Мизүито-Тэгшлүүр утас] Барилгын суурийг барих, тоосго, блоктавихад шугам тэгшлэх, өндрийг тохируулах зориулалттай утас.
Энэ нь сунадаггүй материалаар хийгдсэн байдаг.
154

Тэгшлүүр утас[Сүйхэйки-Тэгш ус] Барилгын гадаргуу эсвэл объектнь газрын гадаргатай тэгш байгаа эсэхийг шалгах
хэрэгсэл. Агаарын бөмбөлөгт хоолой доторх агаарын
Тэгш ус

бөмбөлгийг харж тэгш байдлыг шалгана. Зүү харж тэгшбайдлыг шалгадаг төрөл болон дижитал бүтэцтэй тэгш ус бас байдаг. Орон сууцны
тоног төхөөрөмжид налуу (налуу) бүхий тэгш усийг ашигладаг.
[Сагэфүри-Эгцлүүр]Баганын

босообайдлыг

шалгахад

ашигладаг конус хэлбэрийн туухай. Багана дээр бэхэлсэн
эгцлүүрийн тогтоогчоос утас ашиглан өлгөж тогтоогч бэхэлсэнтал болон утас хоорондын зай тогтмол байгаа эсэхийг
перпендикуляраар шалгана.

Эгцлүүр

[Сашиганэ-Тэгш өнцөгт шугам] Зэвэрдэггүй ган гэх мэтээр
хийгдсэн хэрэгсэл бөгөөд зөв өнцгийг хэмжихэд
ашигладаг. Энэ нь хэмжээстэй байдаг тул уртыг хэмжих

Тэгш өнцөгт
шугамболомжтой. Урд тал нь метрийн системийн хэмжүүртэй,ар тал нь урд талынхаас 1.414(√2) дахин их байна.
[Ооганэ-Том тэгш өнцөгт шугам] Зөв өнцгийг зурах
зориулалттай том гурвалжин шугам. Пифагорын теорем, 3:4:5 -ийн харьцааг ашиглан
газар дээр нь хийдэг. 3:4:5-ыг ажлын талбарт "сашиго" гэж нэрлэдэг.
[Мэжаа-Метр] Уртыг хэмжих зориулалттай туузан хэрэгсэл. Үүнийг заримдаа
"Макижаку - ороодог метр" ч гэж нэрлэдэг. Төмөр болон хулдаасан метр байдаг.
[Конбэккүсү-Эвхдэг метр] Урт хэмжих туузан хэсэг ньнимгэн металлаар хийгдсэн метрийг "Convex - Эвхдэг
метр" гэж нэрлэдэг. Товчоор “Конбэ “ гэж нэрлэдэг чалбан ёсны нэр нь “Convex rules“ юм.
155Эвхдэг метр[Жооги-Шугам/Модон шугам] Уртыг хэмжих, шулуун шугам зурахад ашигладаг
хэрэгсэл. Материал нь хөнгөн цагаан, зэвэрдэггүй ган, хулс зэрэг байдаг. Хэрэв холбох
хэрэгсэл гэх мэт материалыг гэмтээхгүй байхыг хүсвэл хулсыг ашигла.
шугамыг ашигладаг.
Хөнгөн цагаан шугам

Зэвэрдэггүй ган шугам

Хулсан шугам

5.2.5 Зүсэх, нугалах, бутлах
[Нокогири-Хөрөө] Металл хавтанд бэхлэгдсэн олон иртэй ("нүд" гэж нэрлэдэг)хэрэгсэл, мод, төмөр, хоолой зэргийг огтлоход ашигладаг. Үүнийг "ноко" гэж товчилдог.
[Хасами-Хайч] Хоёр ирний хооронд эд зүйлсийг хавчуулж зүсэх хэрэгсэл.
[Күйкири-Таслагч бахь] Таслагч бахь нь хутганы
хооронд хавчуулж таслах хэрэгсэл. Плита боловсруулах,утас хайчлах гэх мэтэд ашиглана. Мөн хадаасны толгойг
огтолж болно.

Таслагч бахь[Каттаа найфү-Цаасны хутга] Хутганы мохсон ирийг
хугалвал шинэ ир гаргаж хурц байдлаа хадгалж чаддаг хутга.
[Таганэ-Цүүц] Нэг үзүүрт иртэй саваа хэлбэртэй хэрэгсэл, алхаар цохиж нимгэн төмөр
зүсдэг. Мөн "хусах/ухах/өрөмдөх ажил" гэж хэлдэг бөгөөд бетоныг хагалах, дээврийн
хавтангийн хэмжээсийг тохируулахад ашигладаг. Зориулалтаас хамааран хавтгай цүүц,бетон цүүц, зүсэх цүүц гэх мэт байдаг.

156

[Пэнчи-Бахь] Нугалах, зүсэх зэрэг боловсруулалт хийдэг багаж. Халтирахаас сэргийлж
нарийн ховил үүсгэсэн хэсэг, иртэй зүсэх хэсэг байдаг.

Таслагч хутга

Цүүц

Бахь

5.2.6 Тогших, сугалах
[Ханмаа-Алх] Юмыг цохих хэрэгсэл. Цохих хэсгийн
материал нь металл, пластик, мод гэх мэт байдаг
бөгөөд зориулалтаас хамааран ашиглана.

Цохиххэсэг нь металлаар хийгдсэн алхыг заримдаа “төмөр

Алхны жишээ (шаантаг шатны
зориулалттай)алх” ч гэж нэрлэдэг.
[Гомү ханмаа-Резинэн алх] Цохих хэсэг нь резинээр
Резинэн алххийгдсэн алх. Энэ нь хүчтэй цохилт өгөх чадвартай
бөгөөд материалыг гэмтээдэггүй хэмээн онцлогтой.
[Кизүчи-Модон

алх]

Цохих

хэсэг

нь

модоор

хийгдсэн алх. Хэдийгээр цохих хүч нь төмөр алхнаассул боловч материалыг гэмтээхгүй байх давуу
талтай.
[Какэяа-Лантуу] Гадас суулгах зэрэгт ашигладаг том алхыг "лантуу" гэдэг. Лантуу ньбаганат модон хийцийн барилга барихад “углуурга”-ыг ”углуургын нүхэнд” цохиж
оруулахад ашигладаг.

157

Модон алхЛантуу[Оо ханмаа-Том алх] Урт бариултай, цохих хэсэг том алх. Гадас суулгах, нураах ажилд
ашигладаг.
[Баарү-Лоом] Хөшүүрэг болгон ашиглаж болох төмөр багаж. Үзүүрийн L хэлбэрийн
хэсэг нь хадаас сугалах ховилтой бөгөөд түүнд
хадаасны

толгойг

оруулж,хөшүүргийн

зарчмаар

Хадаасны
лоомхадаасыг сугалж авдаг. Нөгөө үзүүр нь хадаас авахховилтой, эсвэл хусуур шиг хавтгай байдаг. Хадаас
сугалахаас гадна том хадаасны лоомыг хүнд юмөргөхөд ашиглаж болно. Мөн юмны завсраар нь оруулаад мушгиж, эрүүлэх байдлаар
ашиглаж болно. Хэвийг задлахад том лоом ашигладаг.

5.2.7 Зорох, өнгөлөх, өрөмдөх
[Тойши-Билүү] Металл, чулуу гэх мэтийг зүсэх, өнгөлөх хэрэгсэл. Жижиг тэгш өнцөгт
хэлбэр нь “цүүц”, “харуул”-ийн ирийг хурцалж, хурц байдлыг сайжруулахад ашиглагддаг.
[Ясүри-Зүлгүүр] Металл эсвэл модны гадаргууг өнгөлөх хэрэгсэл. Металлын зүлгүүр,модны зүлгүүр гэх мэт зориулалтаараа олон төрөл байдаг. Зүлгүүр бөглөрсөн
тохиолдолд төмөр сойзоор чипсийг сайтар цэвэрлэнэ.
[Сандо пээпаа-Цаасан зүлгүүр] “Зүлгүүр” -ийн нэг төрөл бөгөөд цаасны гадаргуу дээрэлс эсвэл шилэн ширхэг түрхсэн байдаг. Усанд тэсвэртэй “усанд тэсвэртэй цаас”, бат158бөх чанартай “даавуун цаас” зэрэг хэд хэдэн төрөл байдаг Ширхэгийн том жижгийг
илэрхийлэх тоотой байдаг. Тоо нь бага байх тусмаа том ширхэгтэй, тоо ихсэх тусам
нарийн ширхэгтэй болж өнгөлөх гадаргууг улам толигор болгоно.
[Вайяа бүраши-Төмөр сойз] Металл утсаар хийсэн хатуу сойз. Үүнийг металлаас зэварилгах, будаг арилгах, зүлгүүрийн бөглөрөлтийг арилгахад ашиглаж болдог.
Төмөр сойзТөмөр сойз5.2.8 Чангалах,тогтоох
[Монкий рэнчи-Тохируулгатай түлхүүр] Нээх, хаахТохируулгатай түлхүүр

механизмтай эрэг чангалах түлхүүр. Боолт болон
эргийн диаметрийн дагуу дээд ба доод эрүүний
өргөнийг өөрчлөх боломжтой. Дээд эрүүний хэсэг ньбариултай нэгдмэл байдаг тул дээд эрүүг дарангаа
эргүүлнэ.

Үзүүр нь онгорхой тул "түлхүүр" гэж ангилагддаг багаж боловч "эрэгчангалах түлхүүр" гэсэн нэр томъёог онцгойлон ашигладаг.
[Сокэтто рэнчи-Сокет эрэг чангалах түлхүүр] Үзүүрийн патроныг сольсноор янзбүрийн хэмжээтэй боолт болон эргийг чангалж болдог түлхүүр.
[Боккүсү рэнчи-Торцоов] Боолт болон эрэг эргүүлэх патроны хэсэг болон бариулын
хэсэг нь нэгдсэн эрэг чангалах түлхүүр. L хэлбэртэй ба T хэлбэртэй байдаг.

159

[Роккакү рэнчи-6 талт түлхүүр] Зургаан өнцөгт

Зургаан өнцөгт эрэгчангалах түлхүүр

нүхтэй боолтыг эргүүлэх багаж. "Зургаан өнцөгт
нарийн эрэг чангалах түлхүүр" гэж нэрлэдэг.
[Дорайбаа-Халив] Шураг эргүүлэх багаж. Шургийн
толгойн ховилд тааруулан +, - халив байдаг. Шургийн

Халивтолгойн ховилыг гэмтээхгүйн тулд зөв хэмжээг ашиглахнь чухал байдаг (үүнийг "долоох" гэж нэрлэдэг).
Бариулын

хэлбэр

ньчухалбөгөөд

жишээлбэл,цахилгааны ажлын халив нь бариул нь бөөрөнхий, томхэмжээтэй тул атгахад амар байдаг.
[Күги-Хадаас] Алхаар цохиж эд ангиудыг хооронд нь холбох. Зориулалтаас хамааран
шураг хадаас, бетон хадаас, яндангийн хадаас, цайрдсан төмөр хавтангийн хадаас гэхмэт олон төрөл байдаг.
[Нэжи-Шураг] Спираль ховилтой цилиндр эсвэл конус хэлбэртэй зүйл бөгөөд халив
ашиглан эд ангид бэхэлснээр өөр эд ангид бэхэлдэг.
[Таппингү нэжи-Ховил гаргагч эрэг] Эд ангид эргийн ховил гаргангаа шургуулж
болдог эрэг.
[Борүто-Боолт] Шурагны нэг төрөл. Боолт (эр),
Боолт

эрэг

(эм)

зэргийг

багцболгон

Эрэгашиглана.

Шайбатай хослуулан хэрэглэж болно.

Шайба

5.2.9 Зуурах, холих
[Хандо микисаа-Гар холигч] Будаг, зуурмаг, бетон зуурмаг холих машин. Холих

160

хайрцаг эсвэл хувин дахь найрлагыг гар холигч ашиглан холино.
[Какүханки-Хутгагч] Шингэн болон барилгын материалыг холих машин. Мөн "холигч"гэж нэрлэгддэг янз бүрийн төрлийг барилгын талбайд ашигладаг.
[Морүтарү микисаа-Зуурмаг холигч] Цемент, ус, элс зэргийг хольж зуурмаг хийхмашин. 100В-ын цахилгааны эх үүсвэр, эсвэл хөдөлгүүр ашигладаг.
[Конкүрийто

микисаа-Бетон

зуурагч]Зуурмаг

холигчоос илүү их хүчин чадалтай бетон зуурагч.
[Багц холигч] Удаа бүрт бетонон материалыг хольж
бэлтгэх холигч юм.
[Торо бако-Холих хайрцаг] Бетон, зуурмаг хийхБетон зуурагч

материалыг хийж холих зориулалттай бат бөх хайрцаг. Үүнийг "Торо-буне" эсвэл "Фунэ"гэж нэрлэдэг. Холих хайрцагт хийсэн орцыг хутгагч эсвэл холигч хүрз ашиглан зуурч
холино.
[Фүрүй-Шигшүүр] Материалыг хэмжээгээр нь ангилах боломжтой тортой хэрэгсэл.
Торны хэмжээнээс хамааран ангилахыг хүссэн зүйлсээ ангилна. Жишээлбэл, ухсан
хөрсөөс нарийн ширхэгтэй хөрс, хайргыг салгаж болдог.

5.2.10 Хамгаалах
[Ёожооёо поришийто-Хамгаалах гялгар хальс] Хуудас хэлбэрийн полиэтилен хальс.
Бетон цутгахад чийг, ус орохоос сэргийлэх, будах явцад хамгаалах, бороо, тоосшорооноос хамгаалах зорилгоор ашигладаг.
[Бэнияа-Фанер] Шалыг гэмтээхгүй байхын тулд хамгаалагчаар нимгэн фанер хавтанг
ашигладаг.
[Бүрүү шийто-Цэнхэр дэвсгэр] Шалны алхах хэсгийг будаг, тоос шорооноос

161

хамгаалахад ашигладаг.
[Хисан бооши нэтто-Үсэрхийлэхээс сэргийлэх тор] Барилгыг бүхэлд нь бүрэх шатны
зориулалтын торон бүрээс. Мөн талбай дээр буулгасан барилгын материалыг
тараахаас сэргийлэх, тээврийн хэрэгслийн ачих тавцангаас ачаа унахаас урьдчилан
сэргийлэх зорилгоор ашигладаг.
[Сүйчокү ёожоо нэтто-Босоо хамгаалах тор] Барилгын талбайн шатнаас материал
нисч, унах аюулаас зайлсхийхийн тулд шатанд бэхлэх тор.
[Сүйхэй

ёожоонэтто-Хэвтээ

хамгаалах

тор]Барилгын талбайд өндөр газраас хүн болон материал

Хэвтээ
хамгаалах торунахаас сэргийлж ашигладаг тор.

5.2.11 Бохирдлыг арилгах
[Бүраши-Сойз] Суурин дээр нь үсийг тогтмол зайтай суулгасан зүйл бөгөөд үрж, шороо
арилгахад ашигладаг. Тухайлбал, чулууг угсрахдаа усаар норгосон сойзоор чулуунаас
цухуйсан шаарыг арилгадаг
[Сүпонжи-Порлон] Полиуретан гэх мэт хөөсөнцөр цутгасан синтетик зүйлийг усанд
норгон шороог арилгахад ашигладаг. Тухайлбал, чулуун шавардлагын ажилд шаардсан
гадаргууны шороог арилгахад ашигладаг.
[Үэс-Даавуу] Машин механизмын тос зэрэг шингэний бохирыг арчих даавуу.
[Бакэцү-Хувин] Ус зөөх бариултай сав. Барилгын ажилд удаан эдэлгээтэй цайрдсан
төмөр хавтангаар хийсэн хувинг ашигладаг.
[Хишакү-Шанага] Ус хутгах бариултай хэрэгсэл.

162

5.2.12 Ачаа тээвэрлэх
[Ичиринша-Нэг голтой түрдэг тэрэг] Урд талдаа нэгНэг голтой түрдэг тэрэг

дугуй бэхэлсэн төмөр хувин дотор материал зөөххэрэгсэл. Бариулыг бариад түлхэж зөөдөг. Дугуй ньтулгуур, бариул нь хүч, утгуур нь ажлын цэг болгож,хөшүүргийн зарчмыг ашиглан хүнд зүйлийг зөөхөд
хялбар болгодог. Нэко" гэж ч нэрлэдэг.
[Дайша-Тэргэнцэр]Тавцандаа

дөрвөн

дугуйТэргэнцэр

суурилуулсан зүйл бөгөөд юм зөөхөд хэрэглэгддэг.
Бариултай, эсвэл бариулгүй ч байдаг. Тоормостой
тэргэнцэрүүд ч байдаг.
[Сори-Чарга] Чулуу гэх мэт хүнд зүйлийг татах,зөөхөд ашигладаг хэрэгсэл.
[Коро-Дэр мод] Хүнд зүйлийг зөөхөд ашигладаг гуалин модыг “дэр мод” гэж нэрлэдэг.
Хэд хэдэн ширхэг гуалинг эгнүүлэн байрлуулж, дээр нь зөвөрлөх зүйлийг байрлуулж
гуалинг өнхрүүлэн зөөвөрлөдөг.
[Фоокү рифүто-Сэрээт өргөгч] Гидравлик даралт
ашиглан дээш доош хөдөлдөг сэрээтэй машин.
Сэрээн дээрээ ямар нэг зүйлийг тавьж, юмыг өндөрт
өргөх, өндөр газарт байгаа зүйлийг буулгадаг.
Сэрээт өргөгч

5.2.13 Дүүжлэх, өргөх, татах
【 Үйнч-Эргүүлэг] Олс ороох машин механизм. “Макиагэки-Ороогч машин" ч гэжнэрлэдэг.
163

[Вайяа роопү-Төмөр утас] Өндөр суналттай хэд хэдэн
тооны төмөр утсыг эрчилсэн "багц"-ыгТроссолон тоотойг

эрчилсэн олс. Өндөр сунгалтын, цохилтын эсэргүүцэл
даах чадвартай, уян хатан чанартай учраас ажиллахад
Дэгээхялбар хэмээн давуу талтай. Троссны хоёр үзүүрийг
боловсруулсныг дүүгүүрийн ажилд ашигладаг. Оосорлоход хэрэглэдэг олс ч байдаг.
[Шаккүрү-Дэгээ] Төмөр утас болон гинжтэй дүүжлэн ачааг холбох ачаа зүүхзориулалттай дэгээ.
[Таан баккүрү-Торос чангалагч] Олс болон төмөр утас гэх мэтийг чангалах төхөөрөмж.
ДэгээТороос чангалагч

[Чээн блок-Гинжит хавтан] Хөшүүрэг болон дамрын

Гинжит хавтан

зарчмыг ашигласан хүнд зүйлийг өргөж, буулгаж чаддаг
машинмеханизм.

Гурван

хөлзэрэгт

суурилуулан

хэрэглэдэг.
[Рэбаа хойсүто-Хөшүүрэгтэй өргөгч] Гинжит хавтантай
ижилзарчимтай

машинмеханизм

бөгөөд

гинжит

хавтангаас бага овортой. Ачаа тээшийг чангалах гэх мэтэд ашигладаг. Жишээлбэл
шанагат

экскаваторыг

ачааны

машинд

ачижзөөвөрлөхөд шанагат экскаваторыг хөдлөхгүйгээр
бэхлэхэд ашигладаг.
[Оязүна

кинчёоки-Үндсэн

олсчангалагч]Хамгаалалтын бүсний дэгээг өлгөх үндсэн олсыг
164Үндсэн олсчангалагч

чангалагчийг сулруулахгүйгээр татаж болдог төхөөрөмж. Тоби-Өндөрт ажилладаг
барилгын ажил зэрэг өндөр газар ажиллах үед хэрэглэдэг.
[Чирү хоорү-Гар эргүүлэг] Хүнд зүйл татахад ашигладаг гар аргын дамарт эргүүлэг.
Гар эргүүлэгт сүлбэсэн төмөр утсыг хөшүүргийн ажиллагаагаар хүчтэй татах
боломжтой. Бүдүүн гуалин модыг тайрахдаа гар эргүүлгээр модыг татсанаар хүссэн
чиглэлд унагаж болно.
[Жакки-Домкрат] Хүнд зүйлийг бага хүчээр өргөхөд ашигладаг төхөөрөмж. Шураг, араа,гидравлик гэх мэт өргөх хэд хэдэн арга байдаг.
[Кирин жакки-Анааш домкрат] Шураг эргүүлэх үед үүссэн түлхэх хүчийг ашиглан хүндзүйлийг босоо чиглэлд өргөх төхөөрөмж. Нуралтаас хамгаалах хашлага барих
барилгын ажлын үед хоёр хэвтээ чиглэлд байрлуулсан эд анги хооронд суурилуулж,баруун, зүүн тийш хүч нэмэх үед ч хэрэглэдэг.
[Рэбаа бүроккү-Хөшүүрэг] Ачаа өргөх, чангалах хэрэгсэл. Карказ дахин барихад
ашиглагддаг (тэдгээрийг босоо болгох).

5.2.14 Ажлын ширээ/шат[Хашиго-Шат] Өндөр газар авирах хэрэгсэл. Гишгүүр дээр хөлөө тавиад дээш авирна.
Түшүүлж тавих өнцөг нь ойролцоогоор 75 градус байна. Хэрэв хэт эгц байвал хойшоо
унах эрсдэлтэй. Мөн өнцөг нь өргөн болбол шат хугарах эрсдэлтэй. Мөн шатыг түших
туслахтай заавал хамт ажиллана.
[Кятацү-Босоо шат] Хоёр шатыг хослуулсан хэрэгсэл.
Дэлгэхээр шат болгон ашиглаж болдог. Эвхдэг шат болгон
ашиглах үед дээд хавтан дээр суух, дээд хавтан дээрзогсож болохгүй. Дээд хавтангийн зүүн, баруун талаар
хөлөө давуулан тавьж ажиллахад тэнцвэрээ алдах,165

Эвхдэг шатаюултай учраас больцгооё .
Зөөврийн ажлынширээ[ Каханшики сагёодай-Зөөврийн ажлын ширээ] Хоёрсунгадаг хөлний хооронд ажлын ширээтэй хэрэгсэл.
"Сунадаг тавцантай хөл" гэж бас нэрлэдэг. Ажлын ширээний
дээр бариултай байдаг. Урагшаа тонгойх юм уу хана руутүлхвэл тэнцвэрээ алдаж унах магадлалтай.
[Рооринг таваа-Дугуйтай тавцан] Өндөр газар ажиллах

тавцан. Дөрвөн өнцөгт нь дугуйнууд байдаг тул зөөх боломжтой. Хөдөлмөрийн аюулгүй
байдал, эрүүл ахуйн тухай хуулинд аюулгүй байдлын стандартууд байдаг.
[Коошо сагёоша-Өндрийн ажлын машин] Ажил хийх зориулалттай сагсыг 2 м батүүнээс дээш өндөрт өргөж чадах төхөөрөмжөөр тоноглогдсон тээврийн хэрэгсэл.

5.2.15 Цэвэрлэх
【 Хооки-Шүүр 】Шүүрдэж цэвэрлэгээ хийдэг хэрэгсэл. Ишний үзүүрт хулсан

мөчир,ургамал,нийлэг утас гэх мэтийг багцлан зангидсан байдаг.
[Чиритори-Тосгуур] Шүүрээр цуглуулсан шороо, тоосыг цуглуулах хэрэгсэл.
ШүүрГаргуул

166

[Бүроаа-Салхивч] Салхи үлээгч сэнс. Унасан навчзэрэг хөнгөн зүйлийг салхины хүчийг ашиглан үлээж
цуглуулахад ашиглана.

167

Салхи үлээгч

6-р бүлэг Барилгын талбайн барилгын талаарх мэдлэг
6.1 Барилгын талбайн нийтлэг асуудал
Барилгын талбайд олон мэргэшлийн мэргэжилтнүүд орж гардаг. Явагдаж байгаа
ажил нь тус тус өөр өөр мэт харагддаг ч ахмад мэргэжилтнүүд байнга ухамсарлаж
байдаг зүйлүүд байдаг. Тэр явдал нь өндөр чанар, аюулгүй байдлыг бий болгодог. Энэзүйлд бүх мэргэжилтнүүд нь мэдэх ёстой нийтлэг асуудлуудыг тайлбарласан байна.

6.1.1 Барилга угсралтын ажлын онцлог
(1) Барилгын ажил нь "захиалгаар нэгийг бүтээдэг ажил" юм.
"Захиалгаар нэгийг бүтээдэг" гэдэг нь автомашиных шиг үйлдвэрт нэг төслийн дагуу
давтан үйлдвэрлэх биш захиалагчийн хүсэлтэд тохируулан 1-ээс нь эхлэн зураг төсөл
гаргаж зөвхөн нэг бүтээгдэхүүнийг бүтээхийг хэлдэг. Барилгын ажил нь "захиалгаар
нэгийг бүтээдэг" -ээр явагддаг. Том хэмжээний ажлаас жижиг хэмжээний ажил хүртэл
олон янзын ажлууд байдаг бөгөөд адилхан мэт харагддаг боловч барилгын ажил тусбүр нэг нэгээрээ онцлогтой болон нөхцөл нь өөр өөр байдаг. Нэг үйлчлүүлэгчтээ
зориулан "нэгийг бүтээнэ" хэмээн сэтгэлгээтэй байх нь чухал.
(2) Барилгын ажил нь газрын хязгаарлалтаас хамаардаг ажил.
Барилгын ажил ньер нь үл хөдлөх хөрөнгө бүр өөрийн газар дээр баригддаг бөгөөд
ижил нөхцөлд ижил зүйлийг үйлдвэрлэнэ гэж байхгүй.
(3) Барилгын ажилд байгалийн нөлөөлөл байдаг.
Барилгын ажил нь гадаа хийх ажил ихтэй, газарзүйн байдал болон улирал, цаг агаар
зэрэг байгалийн нөхцөлөөс хамаарсан тодорхойгүй хүчин зүйлийн нөлөөнд байдаг.
(4) Барилгын ажил нь нийгмийн хязгаарлалтад хамаарах ажил юм.
Барилгын ажил нь газар дээр нь хийгдэх тул барилгын талбай дээр "нийгмийн
хязгаарлалт" байдаг. Эргэн тойрныхоо аюулгүй байдлын арга хэмжээ болон байгаль
168

орчныг хамгаалах арга хэмжээнд үндэслэсэн менежмент хийх нь чухал. Барилга барих
байршлаас хамааран холбогдох хууль тогтоомж болон эргэн торны нийгмийн орчин өөрөөр байдаг тул тохирсон барилгын ажлыг гүйцэтгэх ёстой байдаг.
(5) Чанар нь "аюулгүй байдлын процесс"-д суурилагддаг.
Барилгын ажил ч гэсэн барьж дууссан “барилгын чанар” нь барилгын ажлын бүх“аюулгүй барилгын процесс” -оор бий болдог.

6.1.2 Барилгын ажлын төлөвлөгөө
Ямар ч барилгын ажил байсан гэсэн заавал барилгын ажлын төлөвлөгөө
боловсруулдаг. Барилгын ажлын төлөвлөгөө нь барилгын ажлын гэрээний нөхцөл,зураг төсөл, техникийн нөхцөл, барилгын талбайн тайлбар зэрэг зураг төслийн баримт
бичигт үндэслэн барилга угсралтыг гүйцэтгэх төлөвлөгөө юм. Дараах зүйлийг харгалзан
барилгын ажлын төлөвлөгөөг гаргадаг.
□ Холбогдох хууль тогтоомж зэрэг янз бүрийн нийгмийн хязгаарлалтын хүрээнд
төлөвлөгөөг хийдэг.
□ "Чанар", "барилгын төсөв", "үйл явц", "аюулгүй байдал", "байгаль орчныг хамгаалах"менежментийн аргуудыг цогцоор нь төлөвлөдөг.
□ "Барилгын арга барил"-ыг үр дүнтэй хослуулж, "сайн чанартай бүтээгдэхүүн" -ийг"хамгийн бага зардлаар" "барилга угсралтын хугацаанд" дуусгах төлөвлөгөө гаргадаг.
□"Осолгүй, гамшиггүй" аар "байгаль орчныг хамгаалах"-г харгалзан үзэж төлөвлөгөө
гаргадаг.
□ "Барилгын аргууд 5M "-ыг ашиглан төлөвлөгөө гаргадаг. Барилгын аргуудын 5M нь“хүн бас хөдөлмөрлөх хүч (Men), материал (Materials), арга (Methods), машин механизм
(Machinery), хөрөнгө оруулалт (Money)''-г хэлдэг.
□ Нарийн "нөхцөл байдлын урьдчилсан судалгаа" -г хийж, "барилгын газар, барилгын
169

талбай”-ны нөхцөл байдал зэргийг тодорхойлохын хамт "барилга угсралтын өмнөх"болон “барилга угсралтын явц” -ын арга хэмжээ болон менежментийн аргуудыг
төлөвлөдөг.

6.1.3 Барилгын ажлын менежмент
Барилга угсралтын менежмент гэдэг нь барилга угсралтын төлөвлөгөөнд үндэслэн
барилгыг ажил гүйцэтгэгч нь тодорхой чанартай барилгыг барьж дуусгахын тулдшаардлагатай менежмент юм. Барилгын ажлын талбай нь дараах таван удирдлагын
тогтолцоо ("QCDSE-ЧХДСО" гэж нэрлэдэг) ны дагуу барилга угсралт нь хийгддэг.
[Чанар (Quality)]Захиалагчийн шаардлагад нийцсэн чанарыг хангасан барилга барих барилга
угсралтын менежмент. Чанарын хяналтын төлөвлөгөөнд заасан чанарын шалгалт,төрөл бүрийн барилга угсралтын туршилт явуулж, тогтоосон хэмжээ болон хэлбэрийг
хянадаг.
[Төсвийн удирдлага (Cost)]"Төсөв" гэдэг нь барилгын талбайд ашиглаж болох мөнгөний хэмжээ. Барилгатай
холбоотой материалын зардал, цалин хөлсний зардал, барилгын талбайн зардлыг
барилгын төсвөөс хэтрүүлэхгүй байхаар зохицуулдаг.
[Үйл явц, процессын удирдлага (Delivery)]Өөрийн компаний барилгын ажлыг үр дүнтэй гүйцэтгэхээр үндсэн гүйцэтгэгч болон
бусад мэргэжлийн гүйцэтгэгч нартай уялдаа холбоотой ажиллаж, гүйцэтгэлийн явцад
хоцрогдол гарахгүйн тулд барилга угсралтын хугацаан дотор дуусгахыг зорьж үйл явцыг
удирдана.
[Аюулгүй байдал (Safety)]Өндрөөс унах, ойчих зэрэг ослоос урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ, уушгины
тоосжилт, халуунд нарших гэх мэт ажилтай холбоотой өвчлөлөөс урьдчилан сэргийлэх
170

арга хэмжээ зэрэг шаардлагатай менежментийг хийдэг. Мөн өдөр тутмын аюулгүй
байдлын барилга угсралтын циклд аюулын урьдчилан таамаглах сургалт, ажлын үеийн
эргүүл, аюулгүй ажиллагааны процессын хурал, 5S хөдөлгөөн гэх мэтийг хэрэгжүүлж,осол авааргүй, гамшиггүй байхыг зорьж ажиллана.
[Байгаль орчныг хамгаалах менежмент (Environment)]Барилгын ажлын дуу чимээ, чичиргээ, усны бохирдол зэрэг байгаль орчинд үзүүлэх
нөлөөллийг хамгийн бага хэмжээнд болгох менежмент. Хууль тогтоомжоор тогтоосон
хэмжээг дагаж мөрдөхгүй бол болохгүй.

6.1.4 Барилгын ажлын өмнөх бэлтгэл
(1) Барилга угсралтын ажлын зааварчилгааны бичгийн гол анхаарах зүйлс
Тухайн өдөр хийгдэх ёстой ажлаа чанартай гүйцэтгэхийн тулд барилгын ажлын
агуулгыг шалгаж, зөв ойлгох явдал шаардлагатай.
□Барилга угсралтын гэрээний нөхцлийг баталгаажуулж, ойлгох.
□Барилга угсралтын гэрээний агуулга (төсөв тооцоолох нөхцөл) болон барилгын
ажлын цар хүрээг баталгаажуулж, ойлгодог.
□Зураг төсөл, барилгын ажлын зургийг шалгаж ойлгох.
□Барилгын талбайн барилгын ажлын нөхцөл болон талбайн дүрмийг баталж, ойлгох.
□Бусад гүйцэтгэгчидтэй ажил хуваарилалт, барилгын өмнөх болон дараах ажилтай
харилцаа холбоог баталгаажуулан ойлгох.
□Барилга угсралтын ажлын дарааллыг баталгаажуулах, боловсон хүчин хувиарлах,материал, тоног төхөөрөмж бэлтгэх.
□Кяриа апп карт-ур чадварын бүртгэлийн карт, ажилд шаардлагатай үнэмлэхтэй байх,биедээ авч явж байгааг шалгах.
□Аюулгүй байдлын асуудлыг тодорхойлж, ойлгох.
171

(2) Ажил эхлэхийн өмнөх үзлэг
Барилгын талбай дээр ажиллах үед, янз бүрийн багаж, машин механизм ашигладаг.
Ажилчдад танил болсон осол нь багаж хэрэгсэл, тоног төхөөрөмжтэй харьцах үед гардаг.
Ажил эхлэхийн өмнө үзлэг хийж, заавал дараах зүйлийг хийцгээе.
□ Машин механизмын ажил эхлэхийн өмнөх үзлэг
- Ашиглалтын зорилгод нийцсэн машин механизмыг байрлуулж, шалгаж, засвар
үйлчилгээ хийгдсэн байгааг баталгаажуулах.
□Тоног төхөөрөмж, багаж, багаж хэрэгслийг шалгах
- Ашиглах тоног төхөөрөмж, багаж, хэрэгслийг шалгаж, үзлэг болон засвар
үйлчилгээ хийгдсэн байгааг шалгах.
□Ажлын дарааллын гарын авлагыг баталгаажуулах
- Ажлын урсгалд асуудал байхгүй байгаа эсэхийг шалгах.
- Ганцаараа гүйцэтгэх ажлын хуваарилалт, хамтарч хийх ажил хоорондоо таарч
байх, ажлын хуваарилалтад ямар нэгэн дутагдал байгаа эсэхийг шалгадаг.
□Аюулгүй байдлын баталгаа
- Аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн хамгаалах хэрэгсэл болон хамгаалалтын хэрэгсэл
зэргийг зөв ашиглаж байгаа эсэхийг шалгах.
- Хэвийн бус байдлын хариу арга хэмжээ тохиромжтой эсэхийг шалгадаг.

6.1.5 Бэхэн тэмдэглэгээ (тэмдэглэгээ хийх)"Тэмдэглэгээ хийх (бэхэн тэмдэглэгээ)" нь ажлын гүйцэтгэл барилга байгууламж
болон эд ангиудын байршил болон өндрийг ажлын гүйцэтгэл барилгын талбайд
тэмдэглэхийг заадаг. Барилгын ажил эхлэхээс эхлээд дуусах хүртэл төрөл бүрийн
барилгын ажил эхлэхээс өмнө урьдчилан хамгийн түрүүнд хийдэг. Энэ бол чанар
(нарийвчлал) шаарддаг хамгийн чухал ажил юм. Өндөр нарийвчлалтай жишиг
172

тэмдэглэгээ, жишиг түвшин, зурэг төслийн дагуу төв шугам гэх мэтийн “зөв байршлыг
тогтоон”' гүйцэтгэдэг. Бэхэн тэмдэглэгээ хийхийн тулд “сүмицүбо-бэхний сав”' гэдэг
хэрэгслийг ашигладаг ба одоо лазерын цацрагийг ашиглан лазер туяаг тусгаж, тэршугамын дагуу бэх түрхэх арга ч байдаг. Лазер ашиглавал тэгш өнцөг болон хэвтээ
байдлыг хялбар шалгаж болдог. Гол бэхэн тэмдэглэгээ хийх, бэхлэх ажил нь дараагийн
гурван төрөл байдаг.

Бэхэн тэмдэглэгээ хийх/бэхлэх ажилБэхэн тэмдэглэгээ хийхБэхэн тэмдэглэгээ хийх/бэхлэх хэсгүүд
Байрлалыг гаргах, өндөр (жишиг түвшин/газрын төвшин-GL),тооришин-тэнхлэгийн шугам гэх мэт жижиг бэх/үндсэн бэх.

Материал боловсруулалтыг хийх бэхэн

Арматур,хэв,хоолой,

утас

гэх

мэт

материалыг

зүсэх,

тэмдэглэгээ

боловсруулах хэмжээс, модон холболтын боловсруулалтын
хэмжээс, хуудас металл тэмдэглэгээ.

Боловсруулсан

материал,тоногДотор болон гадна талын тоноглол, жалюз зэрэг яндангийн

төхөөрөмж, металл хэрэгсэл гэх мэтийг

нүхнүүд, ус хангамж, ус зайлуулах хоолой, агааржуулалтын

суурилуулах байрлалыг тэмдэглэх.

хэрэгсэл, гал унтраах хэрэгсэл

6.2 Хоолойн боловсруулалтын барилгын ажлын талаарх мэдлэгЭнэ зүйлд шугам хоолойд зориулсан нүүрстөрөгчийн ган хоолой, хатуу PVC хоолой,нүүрстөрөгчийн ган хоолой, Усан хангамжийн зориулалттай хатуу PVC доторлогооныган хоолойг боловсруулах үндсэн зарчмуудыг тайлбарласан болно.

6.2.1 Шугам хоолойн зориулалттай нүүрстөрөгчийн ган хоолойг

173

боловсруулах
Хоолойд зориулсан нүүрстөрөгч ган хоолойг холбох ердийн аргууд нь эрээс холбох,гагнах, механик холболт нь байдаг.
(1) Эрээс холбох аргаДээр үеэс ашиглагдаж ирсэн нийтлэг холбох арга. Голчлон 15А-аас 100А хүртэл
ашигладаг. A нь хоолойн диаметрийг илэрхийлдэг бөгөөд үүнийг "А тэмдэглэгээ" гэжнэрлэдэг. Нэгж нь мм. "B тэмдэглэгээ" ч гэж байдаг нэгж нь инч. Барилга угсралтын үешатууд нь дараах байдалтай байдаг.
① Хоолойг таслах
Таслах нь “туузан хөрөө хоолой зүсэгч машин”-ыг ашиглаж, ган хоолойг хэвтээ
байдлаар бэхэлж, хоолойн тэнхлэгт перпендикуляраар зүсдэг. Зөв өнцгөөр биш бол“диагональ зүсэлт” болон “зиг заг зүсэлт” нь үүсдэг. 1.0 мм ба түүнээс дээш хэмжээтэй
"диагональ зүсэлт" болон "зиг заг зүсэлт" нь ус алдагдах шалтгаан болдог.
OK!

Зөв

NG

Диагональ зүсэлт

NGЗиг заг зүсэлтГан хоолойн зөв, буруу зүсэлт

② Эрээс гаргах (эрээс зорох)Ган хоолойг огтолж дуусаад эрээс гаргагч машин (автомат зүсэгч толгойгоор
тоноглогдсон) -д толгойгоор тоноглогдож, эрээс гаргадаг. Ажлын бээлий өмсөж эрээс
гаргахад, гар нь эрээс гаргагч машинд орооцолдох эрсдэлтэй. Ажлын бээлий өмссөн
эрээс гаргах ажил хэзээ ч хийж болохгүй. ороомог утас боловсруулах ажил дууссаны
дараа нарийн хэмжүүрээс илүү ороомог утас боловсруулах нарийвчлалыг шалгадаг.
Хяналт шалгалтыг дараах тохиолдолд хийдэг.
174

- "Эрээс зорох эхний “Хамгийн багадаа 3 нүх”- "Эрээс зорох хоолойн диаметр" өөрчлөгдөх үед- Эрээс зорох нүхний тоогоор шалгах (жишээлбэл, 25А тохиолдолд 50 нүх тутамднэг удаа)- Эрээс зорох хоолойн тоо (ихэвчлэн үйлдвэрлэсэн огноо нь ялгаатай) эсвэл ганхоолой үйлдвэрлэгч өөрчлөгдөх үед- Зүсэгч (эрээс зорох утас хайчлах машинд зориулсан зүсэгч) солих үед③ Эрээс зорохын өмнөх бэлтгэл ажилГан хоолойн эрээс боловсруулалт дууссаны дараа эрээс зорох ажилд орно. Эрээс
холбох аргын цэвэрлэгээ, тосыг хангалттай арилгахгүй бол ус гоожих шалтгаан болдог
учраас эрээс зорохын өмнө бэлтгэл ажил хийх шаардлагатай.
- Ган хоолой болон холболтын эрээс хэсэгт төмрийн үртэс, элс шороо, хог хаягдал
зэрэг гадны биетүүд нь сойз болон даавуугаар арилгана.
- Эрээс зорох тос зэргийн тосны хэсгийг нь тос арилгагч бодис зэргээр арилгана.
- Усаар урсгадаг эрээс зорох тосыг усаар цэвэрлэж, өчүүхэн бага хэсгүүдийг
даавуугаар арчиж хатаана.
- Эрээс хэсэгт зэвтэй боолтыг хэзээ ч бүү ашиглаарай.
Бэлтгэл ажил дууссаны дараа эрээс зорох ажлыг хийх боловч эрээс зорох ажлын
өмнө эрээсийн хэсэгт битүүмжлэх бодис хэрэглэдэг. Наадаг лац нь шингэн чигжээс
болон наадаг лац гэсэн хоёр төрлийн чигжээс байдаг.
④Шингэн чигжээс хэрэглэх тохиолдолд
Шингэн чигжээсийг түрхэхийн өмнө дахин холбох талын чийг, тос, тоос зэргийг сайтар
арчиж дахин нэг удаа арилгана. Шингэн чигжээсийг хэрэглэхийн өмнө чигжээсийг
сайтар хутгана. Хоолой болон холбоосын эрээс зорох хэсэгт сойзоор шаардлагатай
хэмжээгээр түрхэнэ. Будахдаа жигд бус будахаас зайлсхийхийн тулд нямбай түрхээрэй.
175

Битүүмжлэх бодис хэрэглэсний дараа сойзны тагийг буцааж тавихдаа лаазны эрээс
зорох хэсэгт наалдсан битүүмжлэх бодисыг авч битүүмжлэн, сэрүүн, харанхуй,агааржуулалт сайтай газар хадгална. Нүдэнд орсон тохиолдолд их хэмжээний усаар
угааж, аль болох түргэн эмчид хандаарай. Тухайн хүнээс хамааран арьс зэрэгт тууралт
гарч болзошгүй тул арьсанд хүрсэн бол савангаар угаана.
⑤Наадаг лац хэрэглэх тохиолдолд
Наадаг лац нь шургийн чиглэлийн дагуу тааруулан туузаар ороодог. Шураг хийхчиглэл нь цагийн зүүний дагуу байх тул наадаг лац нь цагийн зүүний дагуу ороодог.
Эхлээд хуруугаар шурагны товойсон хэсэг болон наадаг лацан дээр дарж, нэг удаатойрно. Энэ үед шурагны товгор хэсгийг боолтыг үлдээсэн байрлалд ороохоор байхёстой. Шурагны товгор хэсгийг нэгийг ч үлдээлгүй ороогоод хоолойн голд наадаг лац ньхолилдож болно. Ороох тоо ойролцоогоор 6-7 эргэлттэй байна. Ороож дууссаны дараа
хуруу болон хумсаараа наадаг лацыг дарж наалдуулах хэрэгтэй. Энэ ажиллагааг
хийхгүй орхивол холбох үед лац нь хуулрах болно. Наадаг лац нь шурагны товойсон
хэсэг ороомгийн ёроолоос гарч ирэхээр ороодог. Ороомгийн дээд хэсгээс гарч ирсэн ньбуруу ороох арга. Шурагны товгор хэсэг нь нэг товгорыг үлдээх нь ороох зөв арга.
Шурагны үзүүр хүртэл бүрхэж ороосон чигт нь эрэгдэж оруулахад хоолойн дотор талднаадаг лацны үзүүр холилдчихдог. Хоолойд саадгүй орохгүйн шалтгаан болдог.
⑥Эргэдэж оруулах
Наадаг лацны чигжээсийг түрхэж, ороосны дараа эрэгдэж оруулдаг. Хоолойг
жийргэвч дээр сайтар бэхлээд, эхлээд гараар холбох хэрэгсэлд эрэгдэж оруулдаг.
Энэнээс илүү чангалах боломжгүй байрлалаас эхлээд тэр хоолойн диаметртэй
тохирдог эрэг чангалах түлхүүрээр эрэгдэж оруулдаг. Хэт их эрэгдэж оруулвал шурагныуул нурах учраас болгоомжлох шаардлагатай. Хоолойн эрэг чангалах түлхүүрээр 2-2
ба хагас түвшинтэй үлдээж эрэгдэж оруулах нь эрэгдэж холбох арга . өмнө хоолойгоор
176ус урсах нь чангалсны дараа хатуурахад хангалттай хугацаа өгнө.

(2) Гагнуурын холболтын аргаШугам хоолойд зориулсан нүүрстөрөгчийн ган хоолой гагнах аргад гагнах арга,механик арга гэж байдаг. Гагнуурын арга нь 100А ба түүнээс дээш том амтай
диаметртэй хоолойд ашиглах нь их байдаг, холболтын бат бэхийн хувьд найдвартай
боловч өндөр ур чадвар шаарддаг. Гагнуурын холбох аргад хийн гагнуур болон болон
хучигдсан нуман гагнуур гэж 2 төрөл байдаг.
[Хийн гагнуурын арга]Хийндулааныг

ашиглан

металгагнах

аргахүчилтөрөгч-ацетилен

гагнуур,хүчилтөрөгч-устөрөгчийн гагнуур, агаар-ацетилен гагнуур гэж 3 төрөл байдаг. Энэдундаа ч хамгийн өргөн хэрэглэгддэг нь хүчилтөрөгч-ацетилен гагнуур. Хийн гагнуур ньжижиг диаметртэй хоолойг гагнахад ашигладах нь их байдаг гагнуурын арга юм.
[Бүрээсийн нуман гагнуурын арга]Бүрээсийн нуман гагнуурын арга нь хийн гагнуурын холбох аргуудын хамт хоолойн
барилгын ажилд өргөн хэрэглэгддэг. Бүрсэн нуман гагнуурын аргад гагнуурын исэлдэх
зэрэг асуудлыг багасгахын тулд флакс гэж нэрлэгддэг уусгагчаар бүрсэн гагнуурын
саваа ашигладаг. Флакс шаталтаар хайлсан металл болон агаарыг хаах замаар гагнуур
хийдэг. Аль ч гагнуурын аргын хувьд дараах дарааллаар ажилладаг.
① Хоолой таслах, налуу зүсэлтГан хоолойг огтлох арга нь эрэгдэн оруулахтай адил хоолойн тэнхлэгт перпендикуляр
зүсэгдсэн байдаг. Гэхдээ гагнуураар холбох тохиолдолд хоолойг огтолсны дараа
гагнуурын чанарыг сайжруулахын тулд хоолойн төгсгөлд налууг бий болгох
шаардлагатай. Налуу байхгүй бол нэвтрэлт хангалтгүй, гагнуурын чанарт нөлөөлнө.
Гагнасан хоолойд төлөөлөл болсон ердийн налуу байдаг: V-налуу, Y-налуу, V-налуу,177

I-налуу (мөн хавтгай налуу гэж нэрлэдэг) 4 төрөл байдаг.
L төрөл

V төрөл

I төрөл

Y төрөл

Ердийн налуу

②Ширээс гагнуур
Бодит гагнуурын өмнө гагнуурын хэсгийн хоорондох байрлалыг зөв тогтоох,гагнуурын гажилтын улмаас ховилыг шилжүүлэхээс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор
ширээс гагнуур гүйцэтгэдэг.
③Үндсэн гагнуур
Ширээс гагнуурын дараа явагддаг хоолойг бүхэлд нь тойруулж гагнах явдал.
Гагнуурын ажил нь гагнуурчин (гагнуурын ажил) -аас хамааран янз бүрийн нөхцөлд
гүйцэтгэдэг боловч сайн үр дүнд хүрэхийн тулд гагнуурын хангалттай туршлагатай байх,гагнуурын согогоос зайлсхийх нь чухал.

(3) Механик холбох аргаМөн механик холбох арга гэж нэрлэдэг. Оронсууцны

холболт,MDсуурилуулалт

болонхолболтын суурилуулалт, NO-HUB суурилуулалтыг
Орон сууцны холболтын жишээ

ашиглан хийдэг.

6.2.2 Хатуу PVC хоолойг боловсруулах
Хатуу полихлорид хоолой нь дараах үе шатуудыг ашиглан боловсруулдаг.
178

① Хоолойг таслах
Хоолойн тэнхлэгт перпендикуляраар зүснэ. Шулуун таслахгүй бол цавууг түрхсэн үедсайн углагдаагүй хэсэгтэй углуурга нь сул хэсэг болчихдог тул ус гоожих шалтгаан
болдог.
② Гадаргууг авахХоолойг огтолсны дараа хоолойн суурилуулалтад ороход амархан болгохоор дотор
болон гадна талын гадаргууг ч гэсэн зүсэгчээр авах. Гаднах гадаргуу нь цавуудахад
холбоотой боловч дотор талд нь ч гэсэн илүүдэл үлдсэн бол энэ нь бөглөрөхөд хүргэдэг.
Ус, халуун ус дамжуулах хоолойнууд нь ороход хэцүү байдаг тул ялангуяа гаднах
гадаргуу илүү сайн налуутай байх ёстой.
③ Оролтонд зориулж тэмдэглэнэ
Хоолой нь сайтар суурилуулж гүнд нь хүртэл орсон эсэхийг шалгахын тулдсуурилуулалтыг бүрэн оруулсан хэсгийн уртыг хоолойд тэмдэглэдэг. Үүнийг сайноруулаагүй бол нийт урт нь төлөвлөсний дагуу болохгүй, ус гоожиж шалтгаан ч болдог.
④ Хоолой болон холбогчид цавуу түрхэнэ
Будах гадаргуугийн чийг болон шороог арчиж, хоолой болон суурилуулалт аль алинднь цавуу түрхэнэ. Тэр үеийн анхаарах зүйл нь дараах байдалтай.
□ Холбоос нимгэн жигд нийтэд нь түрхэнэ (хоолойноос түрхэхэд хэцүү байдаг тул)□Хоолойн углах хэсэгт жигд түрхэнэ
□ Аль болох бага хугацаа зарцуулж түргэн түрхэнэ
□Цавуу нь дуслах тул даавуу зэргээр хамгаална.
⑤ Холбоосд хоолойг холбох
Хоолойг холбоосын аманд тааруулан зэрэг бүх хүчээр суулгана. Тэмдэглэгээнд
хүрсний дараа цавуу хатах хүртэл 10 секунд орчим хүчээ суллалгүй дарж барина.
⑥ Илүү гарсан цавууг арчих
179

Оруулсны дараа илүү гарсан цавууг цэвэрхэн арчина. Байгаагаар нь орхичихвол
муухай харагдана, дусаачихвал дараа нь арилгахад хэцүү.

6.2.3 Усан хангамжийн зориулалттай
доторлогоотой ган хоолойг боловсруулах

хатуу

винил

① Хоолойг таслах

хлорид

Хоолой таслагч ирЗэс хоолойн гадна
гадаргуу

Хоолойн тэнхлэгт перпендикуляраар зүсэх нь бусад
хоолойн материалд түгээмэл байдаг. Оксиацетилен
ашиглан газаар зүсэх гэх мэт зүсэх хэсэгт өндөр
температур үүсгэдэг аливаа ажлыг хийхгүй байхыг
анхаарах

хэрэгтэй.

Бас

эрээс

гаргагч

НүхНүхний жишээ

машины

суурилагдсан түлхэх зүсэгчийг ашиглавал “нүх (илүүдэл)” үүсгэх тул хоолойг зүсэхийн
тулд туузан хөрөө, металл хөрөө зэрэг хоолой зүсэх машин ашиглана.
②үүссэн хагархайг арилгах
Хоолойг огтолж дууссаны дараа доторлогооны хоолойн зориулалтын нүх өргөтгөдөг
машин эсвэл хусуураар хоолойн дотоод гадаргууны үүссэн хагархайг арилгана. Энэ үедэрээс гаргагч машинд нүх өргөтгөгч хийж болохгүй. Үүссэн хагархайг арилгах ажилдууссаны дараа хоолойн холбоосд холбохын тулд PVC хоолойн ханын зузааны
ойролцоогоор 1/2-оос 2/3 хүртэл фас зүсэх ажлыг гүйцэтгэнэ.
③ Эрээс гаргах
Эрээс гаргах нь хоолойд зориулсан нүүрстөрөгчийн ган хоолойтой адил боловч
хоолой нь гадна пластик бүрээстэй бол утас хайчлахдаа гадна пластик бүрээсийг
гэмтээхгүй багаж хэрэглэн эрээс гаргана.

180

6.3 Хөргөгч, агааржуулалтын төхөөрөмжийн барилгын ажил6.3.1 Хөргөлтийн зориулалттай бүрсэн зэс хоолойг боловсруулах
агааржуулагчийн гаднах хэсэг болон дотор хэсгийн хооронд “дулаан” дамжуулах
“хөргөлтийн бодис” хоолойгоор дамжин эргэлддэг. Энэ үед тохиолдолд ашиглагддаг ньхөргөлтийн

бодисын

зориулалттай

бүрсэн

зэсДулаан тусгаарлагч
материал

хоолой . "Бүрсэн" гэдэг нь ямар нэгэн зүйлээр
хучигдсан

гэсэнутгатай,хөргөлтийн

бодисонд

зориулсан бүрээстэй зэс хоолой нь амархан нугардаг
боловсруулалт хийгдсэн зэс хоолой, галд тэсвэртэй
дулаан тусгаарлагч материалаар (полиэтилен гэх мэт)Зэс хоолой

Хөргөлтийн бодисын
зориулалттай бүрсэн зэс хоолой

бүрсэн хоолой. Зэс хоолойг байгаагаар нь үлдээвэл
гаднах агаарын өөрчлөлтөөс болж цантдаг тул дулаан тусгаарлагч материалаар хучдаг.
Хоолойн хөргөгч, агааржуулалтын тоног төхөөрөмжийн барилгын ажилд доор үзүүлсэншиг хөргөлтийн бодисоор бүрсэн зэс хоолойг боловсруулах, холбох шаардлагатай.
① Дулаан тусгаарлагч материалыг таслах
Дулаан тусгаарлагч материал хутга ашиглан зэс хоолойд перпендикуляраар хэрчдэг.
Зэс хоолойг гэмтээвэл газ алдах шалтгаан болох учраас анхаарна уу.
②Зэс хоолой таслах
Хоолойн хувьд перпендикуляр барьж, зэс хоолой таслагчийг удаан чангалангаа
эргүүлж, зэс хоолойг хэв гажилтгүйгээр тасална. Гар хөрөө болон дриллээр огтлох үедүртэс нь зэс хоолойн дунд үлддэг учраас хэзээ ч ашиглаж болохгүй.
③Илүүдэл арилгах
Хоолой таслагчаар зүссэн зэс хоолойнууд нь дотор талд “үртэс” гардаг. үүнийг
арилгаснаар бамбарын шаталт гэх мэтийг саадгүй хийдэг. Энэ ажилд заавал нүхөргөтгөдөг машин, хусуур зэрэг тусгай багажийг ашигладаг. илүүдэл арилгах ажлыг
181

хийхдээ зэс хоолойг доош харуулан гарсан үртэс зэргийг зэс хоолойн дотор талдоруулахгүй байхаар хийнэ.
④ Зөв дугуй болгон засах
Илүүдэл арилгасны дараа заавал хөргөлтийн бодисын хоолойн зориулалттай
хэмжээг тодорхойлох хэрэгсэл зэргийг ашиглан зөв дугуй болгон засна. Зөв дугуй
гараагүй хэвээр нь шатаах юм бол хоолойн гол хэсэг нь шилжиж, гагнах үед холбоос ньтаарахгүй, гагнах металл зөв эргэдэггүй гэх мэт асуудал гарна.
⑤ Нугалах боловсруулалт
Барилгын талбайд тохируулан, хөргөлтийн бодисын хоолойн зориулалттай бүрсэнзэс хоолойг нугална. Гараар нугалах болон нугалагч машинаар нугалах гэж байдаг.
Нугалах боловсруулалтанд анхаарах зүйл нь хавтгайлахгүй, гулзайлгахгүй, үрчийхгүй
байх гэсэн гурван зүйлийг анхаарах хэрэгтэй.
[Гараар нугалах боловсруулалт]Нугалах хэсгийн дотор талд хоёр гарын эрхий хурууны өндгөөр дарж, бага багаар
хоолойд чиглүүлэн эрхий хуруугаа аажмаар хөдөлгөнө. Хамгийн бага радиусын
диаметр нь 6.35-аас 12.7 хүртэлх зэс хоолойн гадна диаметрээс 6 дахин их, 15.88 батүүнээс дээш диаметртэй бол 10 дахин их байна. Бага багаар нугална.

Гэнэт томнугалбал хамгийн бага нугалах радиусаас доош нугалах гэж оролдвол хавтгай,тахийсан.
[Нугалагч машинаар нугалах боловсруулалт]Нугалах радиусыг жижиг, цэвэрхэн болгохын тулд зэс хоолойн чанар, ханын
зузаантай тохирох нугалагчийг ашиглана. Хамгийн бага нугалах радиус нь зэс хоолойн
гаднах диаметрээс 4 дахин их хэмжээгээр багасгаж болно. Үрчлээс үүсгэхгүй байх ньчухал.

182

6.3.2 Хөргөлтийн бодисын зориулалттай бүрсэн зэс хоолойг холбох
Хөргөлтийн бодисын зориулалттай хоолойн холболтод дэрэвгэр хэлбэрээр холбох,гагнаасаар холбох гэж байдаг.
①Дэрэвгэр хэлбэрийн холбоос
Дэрэвгэр хэлбэр нь зэс хоолойг бүрээ хэлбэртэй

Дэрэвгэр
хэлбэрийн эрэгДэрэвгэр
хэлбэрийн хэсэг

өргөсгөх. Дэрэвгэр хэлбэрийн эргийг чангалснаар
дэрэвгэр

хэлбэрийн

хэсэг

нь

дарагдаж,Дэрэвгэр хэлбэрийн холбоос

битүүмжлэх үүрэг гүйцэтгэдэг.
② Гагнаасаар холбох
лавыг хайлуулж, холбох талд холих замаар
холбох арга. Исэлдсэн хальс болон гадны биетГагнаасаар
холбох цэгбайхгүй бол тохирох лавыг түрхэж температурыгзөв байлгах нь чухал. Гагнуурын дараа хоолой ньөндөр температуртай болох тул нойтон алчуураар

гагнуурын холбоос

хөргөж, зүүний нүх болон муу гагнагдсан эсэхийг шалгана.
③Дулаалгын тусгаарлагч материалын холболт
Дулаан тусгаарлагч материал нь уртын чиглэлд хамгийн ихдээ 2% хүртэл (4м тутамд
8см орчим) агшина . Дулаан тусгаарлагч материалын агшилтаас үүссэн цоорхойноос
конденсаци нь осолд хүргэж болзошгүй тохиолдолд зай гаргахгүйн тулд арга хэмжээ
авах шаардлагатай. Холболтын хэсгийн төгсгөлийн гадаргуун бохирдол, тос, ус чийгзэргийг сайтар зайлуулж, холболтын гадаргууг цоорхойгүй байхаар бэлтгэнэ.
Холболтын гадаргууг бэлтгээд дулаан тусгаарлагчийн талд зай гарахааргүй болгож,дулаан тусгаарлагчийн холболтын хэсэг нь дулаан тусгаарлагч соронзон хальсны төвдбайхаар туузыг орооно. Үүний дараа ороосон хэсгийг гараараа сайтар холино.

183

6.4 Дулаан, хүйтэн тусгаарлагчийн барилгын ажил6.4.1 Дулаан тусгаарлагч материалын хэлбэр, төрөл
Дулаан тусгаарлагч материалын хэлбэр нь хавтан
хэлбэртэй (дулаан тусгаарлагч хавтан), тууз хэлбэртэй
(дулаан хадгалах тууз), цилиндр хэлбэртэй (дулаан
хадгалах хоолой). Сувагт дулаан тусгаарлагч хавтан болон
дулаан тусгаарлагч ашиглан тусгаарлагч цилиндрт дулаан
тусгаарлагч хоолой ашигладаг. Дулаан тусгаарлагч болгонЯст мэлхийн бүрхүүл
хэлбэрийн төмөр торгол нь шилэн хөвөн тусгаарлагч материал (GW), чулуун
хөвөн тусгаарлагч (RW), хөөсөн полистирол тусгаарлагч (PS) нь ашиглагддаг. Үүнээс
гадна өнгөт төмөр хавтан, хөнгөн цагаан шил обой зэрэг гадна талын материалаас
гадна төмөр утас, яст мэлхийн бүрхүүлийн төмөр тор, наалдамхай тууз, гогцоо зэрэг
туслах материалуудаас бүрддэг. Дулаан тусгаарлагч барилгын ажил нь ажил дуусгах
талбайгаас хамаарч өөр өөр байдаг.

6.4.2 Дамжуулах хоолойны дулаан, хүйтэн тусгаарлах жишээ
① Таазны доторх гэх мэт далд хэсгүүд
Таазны дотор тал болон хоолойн голын дотор талын гадаад төрх байдлын талаар
санаа зовох шаардлагагүй тул өнгөлгөөний материалыг ашигладаггүй. Дулаан
тусгаарлагч цилиндрийг хөнгөн цагаан шилэн обой (ALGC) болон хөнгөн цагаан
цаасаар (ALK) боож , хоолойд бэхэлдэг.
②Өрөөн доторх ил хэсэг
Нийтлэг зочны өрөө болон коридорын дотоод засал чимэглэлийн зориулалтаар
синтетик резин давирхайн бүрээс болон тавиурын өнгөлгөөний материалыг ихэвчлэн
ашигладаг.
184

③ Машины өрөө, гараж, агуулах гэх мэтДулаан тусгаарлагч цилиндр хоолойг хөнгөн цагаан шилэн обой (ALGC) болон хөнгөн
цагаан цаасаар (ALK) боодог. Төмөр утсаар гүйцэтгэх тохиолдолд төмөр утсыг
зэврүүлэхгүйн тулд PVC төмөр утсаар (PVC яст мэлхийн бүрхүүлийн төмөр тор) хийждуусгана. Усан хангамж, ус зайлуулах хоолойны хувьд полистирол хөөс дулаан
тусгаарлагч материал (PS) нь тусгаарлагч материал болгон ашигладаг.
④Гадна ил хэсэг
Гадаа ил гарсан газруудад цаг агаарт сайн тэсвэртэй байхыг шаардагддаг тулдулаалгын цилиндрийг нимгэн ган хавтангаар хийсэн "өлгүүрийн бүрээс" -ээр бүрхэж
дуусгадаг. Чийг ихтэй газруудад тусгаарлагч хоолой нь полиэтилен хальс гэх мэтчийгэнд тэсвэртэй байх ёстой.

6.4.3 Сувгийн дулаан, хүйтэн тусгаарлах жишээсу вагт дулаан, хүйтэн тусгаарлах дулаалгын ажил нь сувгаас дулааныг
гадагшлуулахгүй байх болон гаднаас нь дулаан дамжуулах хоолойн доторх агаарыг
халаахгүй байх зорилгоор хийгддэг. Сувгийг дулаан тусгаарлагч материалаар
хучсанаар,хөргөх

халаах

дулаалга

зэрэг

үйл

ажиллагааны үр ашгийг нэмэгдүүлж, эрчим хүч хэмнэх
боломжтой. Бас гадна дулаан тусгаарлах барилгын ажилхийгдээгүй агааржуулалтын сувагт цантах конденсац
үүсэх магадлал өндөр байдаг. Цантах конденсацийн
улмаас хоолойн дотор болон гадна талд үүссэн ус ньзэврэлт, хөгц үүсгэх шалтгаан болдог. Сувгийг дулаан

Сувгийн дулаан/хүйтэн
тусгаарлагч

хүйтэн тусгаарлагчид хөнгөн цагаан крафт цаас гоёлчимэглэлийн дулаалгын хавтан, хөнгөн цагаан шилэн обойгоор хийсэн гоёл185

чимэглэлийн дулаалгын хавтан гэх мэтийг хэрэглэж, сувагт тав, хөнгөн цагаан шилэн
обойн наалдамхай тууз, яст мэлхийн тороор бэхлэнэ. Гадна талын ил хэсгүүдийг
шаардлагатай бол зэвэрдэггүй ган хавтангаар хийсэн хүрээ гэх мэтээр ил хэсгүүдийг
хучих.

6.5 Инженерийн шугам сүлжээний барилгын ажил6.5.1 Усан хангамж уян төмөр хоолой хийцЯпон бол газар хөдлөлт ихтэй улс. Тиймээс хоолойг газар хөдлөлтийн эвдрэлээс
хамгаалах боломжтой. уян хатан плита цутгамал төмрийн хоолойг ашигладаг. Янзбүрийн төрлийн уян хатан цутгамал хоолой байдаг боловч Японд харьцангуй өргөн
хэрэглэдэг нь GX төрлийн уян хатан цутгамал хоолой .
GXтөрлийн

уян

төмөр

хоолойньгазар

GX төрлийн уян хатан
цутгамал ширмэн хоолой

хөдлөлтийг тэсвэрлэх чадвартай холбоос Энэхүү
холбоос нь их хэмжээний тэлэлт агшилттай
хоолойг гадагшлуулахгүй байх функцтэй. Газар
хөдлөлтийн үед газрын томоохон хөдөлгөөнд
хариу үйлдэл үзүүлэхийн тулд холбоос нь сунаж,Цоожны түгжээ цагариг
суурьЦоожны цагариг

агшиж, нугалж байдаг. Мөн дээд хязгаар хүртэл
сунасан байсан ч хоолой сугарахаас урьдчилан
сэргийлэх функц хөдөлгөөн, дамжуулах хоолойн
функцийг хадгалах боломжтой.

Резинэн цагираг

хоолой болон хоолойн хооронд тэлэх, агших
боломжтой

хэмжээтэй.

Цаашид

Залгуурын илгарсан хэсэг

сунасан

GX төрлийн уян хатан цутгамал
хоолойн плита холболтын хөндлөн
огтлолын зураг

тохиолдолд цоожны цагираг болон холбоосын доторх хоолойн цухуйсан хэсэг нь биебиенээ цохихгүй байдаг. Уян хатан цутгамал хоолой нь дараах үе шатуудаар холбоно.
186

① Хоолой суурилуулах
Хоолойг үйлдвэрлэгчийн тэмдэглэгээг дээш харуулан зөөлөн дүүжилнэ.
② Хоолой цэвэрлэх
Залгуурын ховил дахь гадны биетийг зайлуулж, залгуурын ирмэгээс 30 см орчим
зайтай, залгуурын гадаргууд наалдсан гадны биетийг цэвэрлэнэ. Цаашилбал резинэн
цагираг бэхлэх гадаргуу дээр хүрсэн усыг арчиж авна.

③Цоожны цагираг суурь

болон цоожны түгжээ цагаргийг шалгах
Цоожны цагираг суурь болон цоожны түгжээ цагираг нь урьдчилан тохируулагдсан
байна. Зориулалтын залгуурын ховилд зөв байрлуулсан эсэхийг нүдээр болон гараар
хүрч шалгана. Ховилоос мултарсан гэх мэт хэвийн бус байдал ажиглагдвал цоожны
цагиргийн тусламжтайгаар хуваасан хэсгүүдийг шахаж, цоожны түгжээ цагирган суурин
дээр ховилд зөв орохоор тааруулна.
④Резинэн цагирагны багцРезинэн цагираг нь GX төрөл ба дундаж диаметртэй эсэхийг шалгана. Резинэн
цагиргийг цэвэрлэж, буланг нь урагшаа харуулан залгуур дотор байрлуулна. Дараа ньзайгүй болгож гараар болон хуванцар алх зэргээр дарж, зөв байрлалд тохируулна.
Суурилуулалтын ажил дууссаны дараа резинэн цагиргийг хуванцар алхаар товшоод,залгуурын дотоод гадаргууд орохоор цохино. Цаашилбал, резинэн цагиргийн дотоод
гадаргуу дээр хуруугаараа хүрч, хэсэгчилсэн эвдрэл байхгүй эсэхийг шалгана.
⑤ Тосолгооны гулсуулах бодис түрхэх
Тосолгооны материал нь уян төмөр хоолойн холбоосд зориулсан тосолгооны
гулсуулах бодисыг хэрэглэдэг. Резинэн цагиргийн дотоод нарийссан гадаргуу болон
залгуурын ирмэгний гадна гадаргууд хоолойн төгсгөлийн цагаан шугамаас хоолойн
төгсгөл хүртэл тосолгооны гулсуулах бодисыг жигд түрхэнэ. Гэхдээ тосолгооны
гулсуулах бодис нь резинэн цагиргийг суулгахаас өмнө залгуурын дотоод гадаргуу дээр187

тос түрхэж болохгүй.
⑥ Залгуурын ирмэг оруулах
Хоолойг кран ашиглан түдгэлзүүлж, оруулах залгуурын ирмэгт байрлуулна. Энэ үедрезинэн цагираг болон залгуурын ирмэгт чулуу болон модны үртэс зэрэг гадны биетнүхэнд наалдуулахгүй байхад анхаарна. Мөн хоёр хоолойн нугаралтын өнцөг нь 2 °дотор байгаа эсэхийг шалгана. Хөшүүргийн өргөгчийг ажиллуулж, залгуурыг залгуурын
ирмэгт аажмаар оруулна. Залгуурын ирмэгийн төгсгөлийг залгуурын гадна талдхаруулсан хоёр цагаан шугамын залгуур талын цагаан шугамын өргөнтэй зэрэгцүүлнэ.
⑦Резинэн цагирагны байрлалыг шалгана
Тусгай хяналтын хэмжигч ашиглан резинэн цагиргийн байрлалыг шалгана. Залгуурынтал болон залгуурын ирмэгийн зайд бүхэлд нь тойруулан нэвтрэлтийн хэмжээг хэрэглэн,оролтын зайг хэмжиж, бүх зүйл зөвшөөрөгдөх хүрээнд байгаа эсэхийг шалгана. Хэрэв
бүхэл бүтэн тойрог нь зөвшөөрөгдөх хэмжээнд байвал бид тойргийн эргэн тойронд 8цэгт оролтын зайг хэмжиж, хяналтын хуудсан дээр тэмдэглэнэ. Шалгалтын хуудас ньуян төмөр хоолойн холболтын чанарыг хянах баримт бичиг. Холбох бүх ажлыг
тэмдэглэнэ.
⑧Тахир хоолойн барилгын заавар
Шулуун холбоос нь хоолойг холбосны дараа тэдгээрийг зөвшөөрөгдсөн нугалах
өнцгөөр нугалах боломжтой. Холбоос хэвийн байгаа эсэхийг баталгаажуулсны дараа
холбоосын зөвшөөрөгдөх өнцгийн хүрээнд аажмаар нугалдаг. Нэг хэсгийн холбоос
зөвшөөрөгдсөн нугалах өнцгийг нугалах биш хэд хэдэн хоолойгоор зорьсон өнцөг
хүртэл нугална.

188

6.5.2 Цэвэр бохир ус, хий, EF холболт
Цэвэр бохир ус болон газын дамжуулах хоолойгоор ашиглах ус түгээх зориулалттай
полиэтилен хоолой, газын зориулалттай полиэтилен хоолой нь хөнгөн, уян хатан,зэврэлтэнд тэсвэртэй, эрүүл ахуйн шаардлага хангасан
Цаашилбал

газархөдлөлт

болонхөрсний суулт зэрэг онцгой байдлын үедудаан эдэлгээтэй хоолойн материал

SC холбогчмаш сайн чанартай хоолой.
Индикатор
үзүүлэлт

Терминалын
төгсгөлийн зүүхяналт

байдаг. Худгийн зориулалттай цэнхэр
өнгө, газны зориулалттай шар өнгийн
EF залгуур

хоолойн материал нь холбоос болдог.

Ус түгээх зориулалттай
полиэтилен хоолой

Полиэтилен хоолойн холболтод EFХалаалтын
утасПолиэтилен хоолойн EF холболт

(цахилгаан

хайлуулах)холболт

бамеханик холболт гэж байдаг. EF холболт гэдэг нь халаалтын утас нь дулааныг бийболгож, холбоос хоолойн холболтын дотоод гадаргуу болон хоолойн гадна гадаргуу
дээрх давирхайг хайлуулж, тэдгээрийг нэгтгэн холбох арга. Холболтын гадаргуу дээрхолбоос халаалтын утас бүхий хоолойн суурилуулалт (залгуур сокет)-анд хоолой
(оруулах сокет) болгон тохируулсны дараа хянагчаас хүчийг асаана. , халаалтын утсыг
халаадаг.
EF холболтыг дараах үе шатуудыг ашиглан гүйцэтгэнэ.
① Хоолойг таслах
Хоолойны төгсгөлийг хоолойн тэнхлэгт перпендикуляр болгож тасалдаг. Хоолойг
диагональ огтлоход зөвшөөрөгдөх хязгаар нь дундаж диаметрээс үл хамааран 5 ммийн дотор байна. Өндөр хурдтай зүлгүүрийн төрлийн таслах багаж нь халуунаас болжтаслах гадаргууг гажуудуулж болзошгүй тул хэрэглэж болохгүй.
②EF залгуурыг бэлтгэх
189

Хоолойг гэмтээж байгаа эсэхийг шалгаад дараа нь хоолойд суурилуулсан шороо
болон бохирыг цаасан алчуур эсвэл цэвэр даавуугаар шороо, тоосыг цэвэрлэ. Хоолойн
төгсгөлөөс хэмжиж, заасан оруулах уртын хэмжээнд шугамыг тэмдэглэн зурна.
③ Хусуур
Хусуур ашиглан хоолойн гадаргуугийн төгсгөлөөс тэмдэглэсэн шугам хүртэл зүснэ.
④Хайлмал гадаргууг цэвэрлэх
Хоолойн зүсэгдсэн гадаргуу болон EF залгуурын дотоод гадаргууг бүхэлд нь этанол
болон ацетонд дэвтээсэн цаасан алчуураар цэвэрлэнэ.
⑤Тэмдэглэгээ
Зүссэн, цэвэрлэсэн хоолойд залгуурыг оруулж, цилиндрийн чиглэлд төгсгөлийн
нүүрний дагуу тэмдэглэгээ тавина.
⑥ Хоолой холбоосыг оруулах, бэхлэх
EF залгуурт хоёр хоолойг тэмдэглэсэн шугам хүртэл оруулна. Дараа нь хавчаар
ашиглан хоолой болон EF залгуурыг бэхлэнэ.
⑦Хайлуулах бэлтгэл
Хяналтын залгуурыг цахилгаан залгуурт холбоно.

EF хоолойн
хайлуулах бэлтгэл

Дараа нь асаана. Түүний дараа нь холбоосын үзүүрт
гаралтын кабелийг холбоно. Дараа нь хяналтад
хавсаргасан бар код уншигчийг ашиглан хайлуулах
өгөгдлийг уншина.
⑧Хайлмал гадаргуу
Хяналтын эхлүүлэх товчийг дарж асааж эхэлнэ. Үүний дараа цахилгаан автоматаар
унтрах болно.
⑨Шалгалт
EF залгуур дээрх индикатор үзүүлэлтүүд зүүн болон баруун талд хоёуланд нь190өргөгдсөн эсэхийг шалгана. Дараа нь хянагчийн дэлгэц нь хэвийн дуусаж байгаа
эсэхийг шалгана. Дараа нь гаралтын кабелийг салгаж, тагийг суурилуулна.
⑩ Хөргөх
Хайлуулж дууссаны дараа тодорхой хугацаанд тавьж хөргөх. Хөрч дууссаны дараа
хавчаарыг салгана. Шалгах хуудас байгаа тул хайлуулах цэг бүрийг шалгах хуудсан
дээр бичнэ.

6.5.3 Харилцаа холбооны барилгын ажилд анхаарах зүйлс
① Газар доорх шугам хоолой
Дамжуулах хоолой тэлэх эсвэл агших төлөвтэй байгаа газрыг сунах агших холбоосгэх мэтийг ашиглан холбодог.
②Кабелийн шугам тавих
Кабелийн оролтын ам болон гаралтын амны ойролцоо гар нүхэнд хангалттай зайтай
байхаар кабелийн шугам тавина.
③ Шилэн кабель газар доорх шугам тавих
Гарын нүхний дотор холболт болон дамжуулах хэсгүүдийн аль алинд нь ч гэсэн
шилэн кабельд шаардлагатай урттай эсэхийг шалгаж, гамшгийн үед кабелийг хөдөлгөхүед мушгирч, тасрахаас сэргийлэхэд анхаарал тавина.

6.5.4 Харилцаа холбооны барилгын ажилд анхаарах зүйлс
① Цахилгааны шугамын нэгдсэн суваг ухах үеийн одоо байгаа булсан хоолойг
гэмтээх,таслах
Хоолойг булах барилгын ажлын хувьд анхаарахгүй бол болохгүй суваг ухах үеийн
одоо байгаа булсан хоолойг гэмтээх, таслах. Цэвэр бохир усны хоолой, газын хоолой,холбооны хоолой, цахилгааны шугам хоолой зэрэг газар доорх хоолойг гэмтээж, таслах

191

осол нь зөвхөн барилгын талбай төдийгүй өргөн хүрээг хамруулсан бүс нутагт оршин
суугчдын амьдралд төвөг уддаг. Булсан хоолойд гэмтэл учруулах, огтлох осол дараах
шалтгааны улмаас үүсдэг.
□ Бүрэн бус заавар
□ Туршилтын өрөмдлөг хийгээгүй эсвэл туршилтын өрөмдлөг хангалтгүй байсан.
□Булшилсан хоолойн байршил нь зурагнаас өөр байсан.
□Бүртгэлийн дэвтрийн урьдчилсан баталгаа хангалтгүй.
□Замын дэвтэрт бичилт байгаагүй.
□Хоолойг нугалах өргөх зэрэг хоолойн хэлбэрийг шалгаагүй.
□Гүехэн газар булсан хоолой байсан.
□Зам дээр булсан зүйлийг тэмдэглээгүй
□БусадТус тус барилгын компани хоорондын мэдээлэл солилцож, одоо байгаа газар доорх
байгууламжийг суурилуулах байршлыг үнэн зөв тодруулах нь чухал. Барилгын ажилэхлэхийн өмнө туршилтын малталтыг сайтар хийж, малталтын үед одоо байгаа газар
доорх хоолойны байршлыг илрүүлэхийн тулд ган хоолой/кабель илрүүлэгч ашиглана.
Малталт хийхдээ экскаватор гэх мэт машин механизмыг ашиглахдаа одоо байгаа
булсан хоолойноос 50 см зайд хүний гараар ухна. Гарч буй ослын төрлүүдийг харвал
талаас илүү хувь нь экскаваторын улмаас үүсдэг боловч гар аргаар малтлага хийхявцад огтлох осол ч гарч байгааг анхаарна уу. Гэнэтийн ослоос урьдчилан сэргийлэхийн
тулд "газар доорх объектыг харуулах хуудас"-ыг доорх хүснэгтэд үзүүлсэн шиг газар
доорх объект болон газрын гадаргуу хооронд байрлуулна.

192

Газар доорх объектуудыг дэлгэцийг харуулах хуудасны өнгөБулсан тоног төхөөрөмжийн

Дэлгэцийн

Булсан тоног

Дэлгэцийн хуудасны

төрлүүд

хуудасны өнгөтөхөөрөмжийн төрлүүд

өнгөХолбооны кабель

УлаанБохир усны хоолой

ХүрэнӨндөр хүчдэл / багаУлбар шарГазын хоолой

Ногоон

Цэнхэр

--хүчдэлийн эрчим хүчУсны хоолой

② Траншений нүхтэй холбоотой гамшиг
Траншений нүхний доторх ажилтай холбоотой осол нь хүчилтөрөгчийн дутагдал,хүхэрт устөрөгчийн хордлогын улмаас үүсдэг. Траншений нүхэнд ороход нэг бахоёрдугаар зэрэглэлийн хүчилтөрөгчийн дутагдалтай аюултай ажлын удирдагчийн урчадвар олгох сургалт эсвэл хүчилтөрөгчийн дутагдалтай аюултай ажлын тусгай
боловсрол

эзэмшсэн

байхёстой.

Хүчилтөрөгчийн концентраци болон хүхэрт

Траншений нүхний
доторустөрөгчийн концентрацийг хэмжиж ажлын
байранд хүчилтөрөгчийн концентраци 18% батүүнээс

дээш,устөрөгчийн

сульфидын

концентраци 10ppm буюу түүнээс бага байхаар
ажлын талбайг агааржуулна. Хэрэв агааржуулалт хийх боломжгүй бол амьсгалын
аппарат зүүж, хамгаалагчтай байх хэрэгтэй. Мөн хүчилтөрөгчийн дутагдлаас болжшатнаас унах осол гардаг. Хүчилтөрөгчийн дутагдалд орох магадлалтай газруудад
өндөр нь 2м-ээс бага байсан ч уналтаас хамгаалах хэрэгслийг өмсөх. Траншений
нүхтэй холбоотой барилгын ажил болон ажил нь машин өнгөрдөг зам дээр явагддаг тулхажуугаар нь өнгөрөх машинтай холбоотой осол ч гардаг. Траншений нүхний эргэн
тойронд хашаа (траншений нүхний тор) зэрэг хамгаалалтын байгууламжуудыг
193

суурилуулж, хөтөч байрлуулна.

6.6 Барилгын хуудас металлын ажил6.6.1 Хуудас металл боловсруулах
Архитектурын хуудас металл нь нимгэн металл хавтанг зүсэх, нугалах, цоолох, гагнахгэх мэт аргаар боловсруулж, хэрэглэх зориулалтын дагуу материалыг хийж,суурилуулах барилгын ажил. Сантехник болон дээвэр зэрэг өргөн хүрээг хамрах ажил.
Төмөр хавтанг боловсруулахад шаардлагатай ажил нь үндсэндээ тэмдэг тавих, зүсэх,нугалах, гагнах ажил юм. Нарийн төвөгтэй хэлбэр бүхий бүтээгдэхүүн хийх тохиолдолд
цохиж гаргах гэж нэрлэгддэг технологи шаардлагатай. Энэ бол ур чадвар шаарддаг
ажил тул энд тайлбарлахгүй.
① Тэмдэг тавих
Тэмдэг тавих зүү, хуваагч, металл хэмжигч метр гэх мэтийг ашиглан аль болох нэгдор тэмдэг тавина.

Ижил зүйлийг хэд хэдийг хийх тохиолдолд шугам хийж илүү үрдүнтэй ажиллана.

Тэмдэг тавих ажил② Зүсэх
Хайчамархан

гараараа

орохоор

барингаа

үлдээх

хэсгийг

болгоомжтой

зүснэ.

Тэмдэглэсэн шугамнаас нүдээ салгахгүйгээр,тэмдэглэсэн шугамны дээгүүр зүснэ.

Зүссэн

Зүсэх ажилгадаргуу нь төмөр зүлгүүрээр гөлгөр болгон өнгөлдөг.
194

③Нугалах
Цүүц болон алхаар ар талын тэмдэглэсэн
шугаман дээр цохидог. Ингэснээр гадаргууг
нугалах гэж байгаа чиг руу бага зэрэг нугалаж
болно.

Дараа нь дөш (“анвил-дөш”гэжНугалах
ажилнэрлэгддэг ) болон хэвтээ чиглэлийн стандарт хавтан гэж нэрлэгддэг тавцангийн буланг
ашиглан алхаар бага багаар цохиж, шаардлагатай өнцгөөр нугалдаг.
Гадаргуугийн стандарт хавтан гэж нэрлэгддэг тавцангийн буланг ашиглан алхаар багабагаар цохиж, шаардлагатай өнцгөөр нугалдаг.
④Гагнах
Металл хуудасны гагнуураар хамгийн түгээмэл хэрэглэгддэг гагнуурын материал
(гагнуурын саваа болон төмөр утас)-ыг хайлуулж, холбодог “хайлш гагнах арга”гэдэг
гагнуурын арга. Давхардсан хэсгүүд нь хавчаар ашиглан бэхэлдэг. Дараа нь холбосон
хэсэг нь 10 мм-ийн араат шүдний өргөн дээр түр зуур холбодог. Үндсэн гагнуур нь эданги болон галын амсарт тодорхой зайг хадгалангаа гагнуурын савааг хайлуулах ньчухал юм. Төвлөрөл шаарддаг ажил тул биеийн тав тухтай байрлалаар ажиллах.

6.6.2 Сувгийн холболтын арга① Дөрвөлжин сувгийн холболт
Дөрвөлжин сувгийн холболтууд нь өнцгийн фланцын арга ба гулсуурын фланцын
арга зэрэг нь байдаг.
[Өнцгийн фланцын арга ]Холболтын бат бөх болон битүүмжлэл сайтай шилдэг учраас утааны яндангийн
сувагт ихэвчлэн ашиглагдах нь их, суурилуулахад цаг хугацаа, хүч чармайлт
шаардагддаг тул утааны яндангаас бусад сувгийн холболтод ашигладаггүй.
195

[Хамтарсан хавтангийн фланц барих арга ]Сувгийн гол биеийн нэг хэсгийг нугалж фланц (нийтлэг хавтангийн фланц) үүсгэхийн
тулд нугалж, нийтлэг хавтангийн фланцыг хооронд нь холбож, сувгийн дөрвөн буланг
тусгай хавчаараар бэхэлнэ. Өнцгийн фланцыг барих арганд харьцуулахад хийх төвөг
багатай мөн барихад хялбар тул энэ аргыг ихэвчлэн утааны яндангаас бусад сувагт
ашигладаг
Жийрэг олсөнцгийн фланц

Резонансын
фланцхолболтын
хавчаар

БоолтЖийрэг олс

Тав

Суваг

Суваг

Хамтарсан хавтангийн
фланц барих аргаӨнцгийн фланцын арга[Слайд дээр фланц хийх арга]Урьдчилан хийсэн фланцыг суваг руу хийж, спот гагнуур хийж, боолт, эргийг дөрвөн
өнцөгт нь чангалж, фланцыг лат гэж нэрлэгддэг тусгай тоноглолоор тогтооно. Өнцгийн
фланцын аргыг ч гэсэн үйлдвэрлэхэд илүү үр дүнтэй бөгөөд дөрвөн буланг боолтоор
бэхлэх замаар суулгахад хялбар байдаг. Бат бөх чанар нь нийтлэг хавтангийн фланцаас
илүү бөх бөгөөд давхар хавтангийн фланцын арга ба өнцгийн фланцын аргын
хоорондох завсрын барилгын арга гэж хэлж болно.
② Дугуй сувгийн холболт
Спираль суваг гэх мэт дугуй сувгийн холболтын аргууд нь фланцын арга ба залгах
холбоосын арга байдаг.
[Фланц барилгын арга]фланцын хүзүүвчийг спираль суваг руу оруулж, фланцыг боолт, эрэгтэй хамт196

бэхлэхэд оршино. Ойролцоогоор 75-100 мм-ийн голчтой жижиг диаметртэй сувгийн
хувьд хавтангийн фланц нь ашиглагдаж, 200 мм ба түүнээс дээш голчтой хоолойн хувьд
өнцгийн фланцыг ашигладаг. Өндөр бат бөх чанар шаарддаг холболтод тохиромжтой.
[Углах холбоосын арга]Спираль сувагт товгор толгой гэдэг зориулалтын холбоосыг залгаж, төмөр хавтангийн
боолтоор (цоолсон эрэг) 2-3 цэгт бэхэлж, гаднаас нь наалдамхай тууз зэргээр ороож
холбох явдал. Барилга угсралт нь харьцангуй хялбар бөгөөд өргөн хэрэглэгддэг
холболтын арга. Суваг ба товгор толгойг төмөр хавтангийн боолтоор бэхлэх үед сувагруу ус урссан ч гэсэн ус гоожихоос сэргийлж сувгийн яг доогуур шургуулж болохгүй.

6.7 Цахилгаан тоног төхөөрөмжийн барилгын ажилЦахилгаан тоног төхөөрөмжийн барилгын ажлын инженерүүдийн ажлын цар хүрээ ньөргөн, шугам хоолой, утас, цахилгаан хэрэгсэл суурилуулах, цахилгаан тоног
төхөөрөмж

суурилуулах

зэрэг

орно.

Хэрэглэх

багажхэрэгсэл

болон

тоног

төхөөрөмжийн төрлүүд ч гэсэн олон байдаг нь онцлог. Ажиллаж байхдаа цахилгаан
гүйдэлд цохиулах, алдагдлаас болгоомжлох.

6.7.1 Өндөр хүчдэлийн дэд станцын төхөөрөмж дээр ажиллахад
анхаарах зүйлс
Эрчим хүчний компаниудаас татсан 6600В-ын цахилгаан эрчим хүч нь цахилгаанышон дээр (агаарын шугамны тохиолдолд) суурилуулсан PAS-аар хангадаг (Pole Air Switch Өндөр даралтын агаарын
унтраалга) дамжуулан барилгын хашаан дотор болон
барилгын

подвал

болон

газар

дор

ба

дээвэр

дээрсуурилуулсан кабинд нийлүүлдэг. Кабинд хүлээн авсан 6600
В хүчдэл нь100 В эсвэл 200 В болгон хувиргадаг. Дотор нь197таслуур болон таслах унтраалга байдаг бөгөөд цахилгааныг таслах боломжтой. Өндөр
хүчдэлийн дэд станцын барилгын ажлын явцад үйлдвэрлэлийн ослоос урьдчилан
сэргийлэхийн тулд PAS-ыг салгаж цахилгаан кабинг оролцуулан цахилгааныг тасласан
байж байгаад ажиллах шаардлагатай байна. Унтраалга болон таслах унтраалга
нээгдсэн ч салгасан хэсгийн анхдагч тал нь хүчдэлтэй байдаг. Анхдагч талдаа
хүчдэлтэй утастай (цахилгаан гүйдэлтэй) ажиллах нь шууд цахилгаан гүйдэлд цохиулах
болон цэнэг алдалтын улмаас цахилгаанд цохиулах эрсдэлтэй тул маш аюултай.

6.7.2 Богино холбоос, газардуулга, алдагдал
Богино холболт ("short" гэж нэрлэдэг) нь хоёр буюу гурван фазын хоёр ба түүнээс
дээш утаснууд нь ачааллыг дамжуулалгүйгээр бие биендээ хүрэхийг хэлнэ. Хэрэв утсыг
хүчдэлтэй байхад нь таслах юм бол богино холболт үүсэх болно. Мөн утсан холболтын
алдаа эсвэл халив гэх мэт багажийн металл хэсгүүдээс болж богино холболт үүсч болно.
Газардуулга нь гүйдэл газар руу урсах үед үүсдэг. Цахилгаан хэлхээг газраас
тусгаарласан байх ёстой. Буруу туйлтай холбосон тохиолдолд газардуулгын гэмтэл
үүсч болно.
Цахилгаан нэвчилт гэдэг нь хэлхээнд гүйдэл гүйлгэх хэлхээнд гүйдэл гүйлгэх ёсгүй
газар гүйх явдал юм. Хүмүүс цахилгаан гүйдэлд цохиулаад зогсохгүй гал түймэр зэрэг
шалтгаан нь ч болдог. Өндөр барилга болон орон сууцанд цахилгаан нэвчилтийн
салгагч эсвэл газардуулгын дохиолол суурилуулсан бол цахилгааны хэлхээг таслах
эсвэл цахилгаан алдагдсанаас дохиолол дуугарна. Засварын ажил хийхдээ анхаарах
шаардлагатай.

198

6.7.3 Утас хавчих анхаарах зүйлс
Утсыг буруу хавчих нь дулаан үүсгэх, гал түймэр гарахад хүргэдэг. Хавчих хэрэгсэл
ашиглан хавчигчтай үзүүрийг муфтын хавчаарыг чанга хавчих. Мөн утасны зузаантай
тохирох хавчих үзүүр терминалуудыг ашиглах бол болохгүй. Зөвхөн утас төдийгүй
хавчих терминал өөрөө зөвшөөрөгдөх гүйдэлтэй гэдгийг анхаарна уу.

6.7.4 Одоо байгаа булсан хоолойг гэмтээх/таслах, агаарын шугамыг
таслах
① Цахилгааны шугамын нэгдсэн суваг ухах үед одоо байгаа булсан хоолойг
таслах
Цахилгааны шугамын нэгдсэн суваг гэдэг нь газар дээрх цахилгааны шугам болон
агаарын шугамыг газар доорх орон зайд байрлуулах байгууламж. Байгаль орчныг
сайжруулах, замаар зорчиход хялбар болгох зорилгоор барилгын ажил хийгддэг.
Цахилгаан шугамын нэгдсэн хоолойн барилгын ажил нь цэвэр болон бохир усны хоолой,газын хоолой, холбооны хоолой, цахилгаан дамжуулах хоолой зэрэг одоо байгаа
инженерийн шугам сүлжээний таслах осол гарч болзошгүй тул урьдчилан судалгаа
болон түр зуурын барилгын ажил хийх шаардлагатай. Барилгын ажилд анхаарах зүйлнь 6.5.4 "Хоолойн булшлах барилгын ажилд анхаарах зүйлс"-ийг лавлана уу.
Цахилгааны утасны
нэгдсэн суваг

199

② Агаарын шугам таслах осолБарилгын машин механизмын нэг хошуутай өрмийн
машин болон самосвалын ачааны овоолго, барилгын
машин механизмын тээврийн хэрэгслээс барилгын
машин механизмыг ачих, буулгах зэрэг зохиомол
шугамыг таслах осол аваарын жишээ. Бусад барилгын компаниудаас хүсэлт авчагаарын шугам кабелийг хамгаалахын тулд"кабелийн бүрээс" суурилуулах хүсэлт

тавих шаарддаг тохиолдол байдаг .

6.7.5 Зам ашиглалтад анхаарах зүйлсЗам дээр ажиллах тохиолдолд холбогдох хууль тогтоомжид анхаарлаа хандуулаарай.
Ерөнхийдөө анхаарах зүйлс нь дараах байдалтай байна.
□ Ажил хариуцсан хариуцагч нь зам ашиглах зөвшөөрөл авч явна. Мөн зөвшөөрлийн
нөхцөл (ажлын цаг, ажлын нөхцөл байдал гэх мэт) -ийг дагаж мөрддөг.
□ Барилгын талбайд хамгаалалтын байгууламжийг суурилуулж, барилгын ажилд
холбоогүй хүмүүсийг нэвтрүүлэхгүй байх.
□ Замын хөдөлгөөний зохицуулагчийг байршуулж, замын хөдөлгөөнд саад учруулахгүйбайх.
□ Явган зорчигчийг аюулгүй нэвтрүүлэх арга хэмжээ авна.
□ Дуу чимээ, чичиргээ гэх мэтийн ойролцоох оршин суугчдад үзүүлэх нөлөөллийг
багасгах.
□ Ажилчид талбайг орхиж явахдаа замын гадаргууг ухсан чигээр нь орхилгүйгээр шороо
дүүргэх юм уу таглах. Ухсан хэвээр байлгах тохиолдолд хамгаалалтын хашаа

200

суурилуулна.
□Зам дээр түр байрлуулахдаа эд зүйлсийг
тавихтохиолдолд

хөдлөхгүй

болгон

тараагдах

болонсэргийлж

бэхлэх,хамгаалалтын байгууламж суурилуулах.
□ Шөнийн цагаар суурилуулах газрын өргөн,өндрийг

ойлгохоор

болгож

анхааруулах

Цахилгааны шонгийн
барилгын ажилгэрлийг асаах.

6.8 Харилцаа холбооны барилгын ажил6.8.1 Харилцаа холбооны тоног төхөөрөмжийн төрөл
Харилцаа холбооны төхөөрөмж нь утастай холбооны төхөөрөмж, утасгүй холбооны
төхөөрөмж, холбооны барилгын инженерийн тоног төхөөрөмж, сэлгэн залгах
дамжуулах төхөөрөмж, холбооны эрчим хүчний төхөөрөмж гэж хуваана. Энд утастай
холбооны тоног төхөөрөмж, холбооны барилгын инженерийн тоног төхөөрөмжийн
талаар тайлбарлах болно.
(1) Утастай холбооны төхөөрөмж
Харилцаа холбооны үйлчилгээ үзүүлэхийн тулд бүтцийг утастай дамжуулах шугамыг
"хандах төхөөрөмж" гэж нэрлэдэг.
Хандах төхөөрөмж нь байгууламжийн гадна болон дотор гэж хуваагдан, улмаар
байгууламжийн төхөөрөмж нь агаарын болон газар доорх гэж хуваагддаг. Агаарын
байгууламж болон цахилгааны шонд бэхлэгдсэн төхөөрөмжийг хэлдэг. Дараах тоног
төхөөрөмжийг суурилуулсан.

201

Хандах төхөөрөмжийн агуулга

Шилэн кабель
LAN кабель

Шилэн кабелийн
холболтын хайрцаг
Харилцаа холбооны
өндөр барилга

Модульчлагдсан кабель

Шилэн кабелийн

Чиглүүлэгч (ONU)залгуур

Утасны

Компьютер

Дамжуулах
хоолой

төхөөрөмж

Утасны шонТраншений нүх[Шилэн кабель] Гэрлэн дохиог дамжуулдаг кабель.
[Металл кабель] Холбооны төхөөрөмжид ашигладаг кабель. Шилэн кабель нь гэрлийн
дохиог ашиглан харилцдаг бол металл кабель нь цахилгаан дохиогоор холбогддог.
[Хаах] Шилэн кабель болон металл кабелийн холболтын цэг болон салбар цэг дээрсуурилуулсан холболтын хайрцаг хэлбэртэй төхөөрөмж. Шилэнкабелийнх нь саарал
өнгөтэй, металл кабелийн хар өнгөөр ялгасан байдаг.
[Оролтын шугам] Харилцаа холбооны дохиог гэрт оруулдаг шугам.

Агаарын байгууламжийн дээд талын өндөр нь аюулгүй байдлыг хангахын тулдшаардагдах газрын өндрийг тогтоосон байдаг. Зам дээр 5 м-ээс түүнээс дээш зайтай
байх шаардлагатай.

●Утасны шон барих үе шатууд
Утасны шонг дараах үе шатуудыг ашиглан босгоно.
1) Утасны шонг босгох байршлыг шалгана.
2) Гараар ухах болон датчик зүү ашиглан булсан зүйлийг шалгана.
3) Гараар болон нүх ухаж шон барих машинаар ухдаг.
4) Утасны шон барих.
202

5) Дүүргэлт хийнэ.
(2) Харилцаа холбооны инженерийн тоног төхөөрөмж
Харилцаа холбооны инженерийн тоног төхөөрөмжид хоолой, траншений нүх, бариул,хонгил, нийтлэг суваг, C・C・Хайрцаг гэх мэт байдаг.
[Дамжуулах хоолой] Траншений нүх, бариул, газар доорх хонгил, өргөх багануудыг
хооронд нь холбодог хоолой. Зарчмын хувьд нэг хэсгийн кабелийг оруулж, өрөмдлөг
хийлгүй татаж авах боломжтой байдлаар тавьсан кабелийг хэлнэ.
[Траншений нүх] Газар дээрээс орж гарч нэвтрэх боломжтой, кабель оруулах,зайлуулах, холбох ажил хийхийн тулд газар доор байгуулдаг.
[Бариул] Газар доорх шугам хоолойн салаалах цэгт байгуулагдах жижиг траншений нүх.
Хүн дотор нь оруулах шаардлагагүйгээр кабелийн засвар үйлчилгээ хийдэг.
[Газар доорх хонгил] Цахилгаан холбоонд зориулагдсан төрөл бүрийн кабелийг
байрлуулах хонгил.
[Нийтийн суваг] Харилцаа холбоо, цахилгаан, газ, цэвэр бохир усны байгууламж зэрэг
хоёр ба түүнээс дээш байгууламжийг багтаасан "хонгил" хэлбэрийн газар доорх
байгууламж.
[C・C・BOX] Цахилгаан холбоо, цахилгаан кабелаас гадна мэдээлэл түгээх, нэвтрүүлэг,зам зохион байгуулалт гэх мэт цахилгааны эх үүсвэрийг багтаасан U хэлбэрийн бүтэц.
Замын доор байгуулж, U хэлбэрийн ховилыг таглана.

6.8.2 Газар доорх хоолой тавих ажил① Дамжуулах хоолойн газрын бүрхэвч ба градиент
Дамжуулах хоолойн шороон бүрхүүл нь замын гадаргуугаас дамжуулах хоолойн дээдхэсэг хүртэлх зай. Замын тухай хууль сахиулах журам болгож замын зорчих хэсэгт 0.8мээс бага, явган зорчигчийн замд 0.6м-ээс багагүй байна гэж заасан байдаг. Дамжуулах
203

хоолойн градиент налуу нь траншений нүхний хоорондох хоолойн градиент налуу.
Дамжуулах хоолойн дотор талд ус болон элс шороо нь туналгүйгээр урсахаар градиент
налууг тогтооно.
② Газар булсан бусад харъяаллын байгууламжаас тусгаарлах зайДамжуулах хоолой болон цахилгаан, газ, цэвэр бохир усны хоолой болон бохирын
шугамын хоорондох стандарт зайг доорх хүснэгтэд үзүүлсний дагуу тодорхойлдог.

Зам (JR, хувийн

Цахилгаан шугам

Ус, газ, бусад

төмөр зам)Зэрэгцээ

орших

1.0 м ба түүнээс дээшНам/өндөр

даралт:0.3м-ээс

тохиолдолд

хэтэрсэн

хэвтээ зайтусгай өндөр даралт: 0.6м-ээс ихОгтлолцож гарах

1.5 м ба түүнээс дээш

байх

0.3м

0.15м

тохиолдолд
босоо зайЦахилгаан

холбооны

шугамсүлжээг

газарбулсан

бусдын

харьяаллын

байгууламжтай ойртох, огтлолцох тохиолдолд дээрх хүснэгтэд заасны дагуу тус бүрийн
хариуцлагатай ажилтныг байлцуулж тэд нарын зөвшөөрөл авсны үндсэн дээршаардлагатай хамгаалалтын аргыг ашиглан барилгын ажлыг гүйцэтгэнэ.
③ Дамжуулах хоолойг суурилуулсны дараах янз бүрийн туршилтууд
Шугам хоолойг суурилуулсны дараа дараах хоёр туршилтыг хийнэ.
[Мандрел хоолойгоор дамжин өнгөрүүлэх туршилт] Хоолой бүрэн холбогдсон
эсэхийг шалгах туршилт. Мандрел хоолой гэдэг саваагаар дамжуулан өнгөрүүлнэ.
150м-ээс дээш урттай хоолойд 600мм-ийн диаметртэй №4 эрэг мандрел хоолойгоор
дамжуулдаг. 150 м-ийн дотор хоолойд 4-р эрэг дамжих мандрел хоолойгоор нэвтрүүлэх
боломжгүй тохиолдолд 3-р эрэг дамжих мандрел хоолойгоор дамжуулна.
204

[Битүүмжлэлийн туршилт] Хоолойн доторх даралтыг 49кПа болгож, 3 минут байлгаад
даралтын уналт 1.96кПа ба түүнээс бага байгааг баталгаажуулна.

6.8.3 Ажлын явцад анхаарах зүйлс
Дараах хэрэгслийг хавсралт хэсгээс үзнэ үү.
・Өрөмдлөгийн ажилд урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ → 6.5.4
・траншений нүх, хонгил зэрэгт ажиллахдаа анхаарах зүйлс → 6.5.4
・Зам ашиглалтын дээр анхаарах зүйлс → 6.7.5

6.9 Зуухны барилгын ажилЗуухны барилга гэдэг нь шатаах зуух, төмөр зөөлрүүлэх зуух, хатаах зуух, хайлуулах
зуух, цахилгаан зуух гэх мэт өндөр температурт дотоод засал галд тэсвэртэй материал
ашиглан хийх барилгын ажил. Зуухны төрлөөс хамааран барилгын арга болон
шаардагдах технологи нь өөр өөр байдаг. Жишээлбэл, галд тэсвэртэй зүйл болгож галдтэсвэртэй тоосгыг ашиглах тохиолдолд тоосго өрөх ур чадвартай байх шаардлагатай.
Зууханд ашигласан тоосго нь галд тэсвэртэй тоосго, галд тэсвэртэй дулаан тусгаарлагч
тоосго. Тоосго өрөхөд зуурмаг нь ч гэсэн ердийн зуурмагаас ялгаатай. халуунд
тэсвэртэй дулаалгын тоосгоны зуурмаг ийг ашиглах. Халуунд тэсвэртэй дулаалгын
тоосгоны зуурмагт халуунд тэсвэртэй зуурмаг (өндөр температурт хатуурдаг) ба агаарт
хатуурдаг зуурмаг (өрөөний температурт агаарт хатуурдаг) хоёр төрөл байдаг.
Ажил нь бэхэн тэмдэглэгээ → гадаслаж түр байгууламж барих арга → тоосго
хуваарилах дарааллаар явагдана. Галд тэсвэртэй тоосго (тоосго өрөх) хуваарилах ньзуухны материалын дунд хамгийн өндөр техник ур чадвар шаарддаг. Тоосго өрөхдөө
заавал хамгаалахгүй бол болохгүй дараах 6 зүйл байна.

205□ Материалыг зөв ашиглах.
□ Хэмжээг үнэн зөв гаргах.
□ Зуурмагийг жигд болгохын тулд сайтар тарааж, зааг үеийг жигд болгоно.
□ Тоосгоны хавтгай хана өрөхдөө заавал зөрүүлэн өрнө.
□ Урт нь 1/4 ба түүнээс бага хэмжээтэй зүсэгдсэн жижиг тоосго хэрэглэж болохгүй.
□ Тоосго өрөх ажлыг заавал хэвтээ болон босоо стандарт болгох.

6.10 Гал унтраах тоног төхөөрөмжийн
барилгын ажилГал түймэртэй тэмцэх байгууламж нь ердийн үедажиллахгүй бөгөөд онцгой байдлын үед ашиглагдахнь их байдаг. Усны галын гидрантын хувьд насосны
гадагшлуулах талын хоолойд усгүй ч тохиолдолд чгэсэн ус шахах насосыг ажиллуулж, усыг явуулахгүй
байх тохиолдол ч байдаг. Тиймээс усан хангамжийн

Галын насосны
төхөөрөмжийн нэг хэсэг

төхөөрөмж зэрэг насос нь ялгаатай, эхний ус цутгах
төхөөрөмж, усны температурын өсөлтөөс урьдчилан сэргийлэхийн тулд дамжуулах
хоолой, хүчин чадал гүйцэтгэлийг шалгах төхөөрөмжийг суурилуулдаг.
① Ус цутгах төхөөрөмж суурилуулах
Насосны их бие дотор усгүй эсвэл агаар хуримтлагдсан бол насос жолоодсон ч усявуулах боломжгүй болно. Усны эх үүсвэр нь насосны доор байрладаг бол үүнээс
урьдчилан сэргийлэхийн тулд усаар дүүргэх төхөөрөмж суурилуулна.
Усны температур нэмэгдэхээс урьдчилан сэргийлэх дамжуулах хоолойг

②суурилуулах
Насосын гаралтын тал хаалттай үед насосыг ажиллуулбал насос зүгээр л эргэлддэг.
Энэ хэвээр нөхцөл байдалд үлдээвэл насос хэт халж, зогсох болно. Үүнийг урьдчилан
206

сэргийлэхийн тулд усны температурын өсөлтөөс сэргийлэхийн тулд дамжуулах хоолойг
суурилуулна.
③ Хүчин чадлын туршилтын төхөөрөмж суурилуулах
Насос нь заагдсаны дагуу ажиллаж байгаа эсэхийг шалгахын тулд хүчин чадлын
туршилтын төхөөрөмжийг суурилуулна.
④ Дамжуулах хоолойд ашигласан материалМөн хоолой бол дамжуулах хоолой дотор ус байхгүй тохиолдолд галын дөл ньхоолойд халах шалтгаан болдог. Доторлогоотой ган хоолойг ашигладаг болдоторлогооны материал хайлуулж, хатуурч, ус дамжуулах боломжгүй болдог тулдотоод доторлогоотой металл хоолойг ашиглаж болохгүй.

207

7-р бүлэг Барилгын ажлын аюулгүй байдал
7.1 Барилгын ажилд хүний амь нас хохирсон осолБарилгын талбайд янз бүрийн үйлдвэрлэлийн осол гардаг. Хүснэгт 7-1-д Эрүүл мэнд,хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яамнаас гаргасан мэдээлэлд үндэслэн 2021 ондбарилгын салбарт гарсан томоохон ослын төрлөөр хүний амь нас хохирсон
үйлдвэрлэлээс шалтгаалах ослын тоо. Төрөл бүрийн үйлдвэрлэлийн осол дотор
“өндрөөс унах, тээглэж унах”, “барилгын машин механизм/кран зэргийн осол”“нурах/эвдэрч нурах осол”-ыг барилгын салбарын “гурван том осол” гэдэг бөгөөд нийт
ослын

40-70

хувийг

эзэлдэг.

Доорххүснэгтийн

“мөргүүлэх”,“хавчуулагдах/орооцолдох“ тохиолдлын ихэнх нь “барилгын машин механизм, краны
осол”.
Гурван том ослын дунд хамгийн их тохиолддог нь өндөрт ажиллаж байхдаа “өндрөөс
унах, тээглэж унах”. Бас гурван том гамшгаас гадна их байдаг нь нийтийн эзэмшлийн
замд зорчиж явахад үүсэн “зам тээврийн осол”. 7-р бүлэгт инженерийн шугам сүлжээ,тоног төхөөрөмжийн барилгын талбайд гарч буй ослын төрөл болон шалтгаан,урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ болон анхаарах зүйл зэргийг тайлбарлана.
Хийсчирсэн/унаж Нурах/эвдэрч
ирсэнМөргүүлэх Хавчуулагдах/орооцолдох
нурах
зүйлд
цохиулах

Өндрөөс
унах,тээглэж
унахОнхолдох

Мөргөх

ЖивэхХалуун,хүйтэн
зүйлд
хүрэх

Зам
тээврийн
осол(бусад)НийтБарилгын
инженерийн ажилХонгилийн
барилгын ажилГүүрний барилгын
ажилЗамын барилгын
ажилГолын барилгын
инженерийн ажилЭлснээс
хамгаалах ажилбоомтын эрэг

19

5

1

4

13

11

0

0

0

0

1

0

15

9

4

3

2

0

1

0

0

0

10

1

102

1

0

1

0

0

0

2

0

1

2

0

0

3

0

0

0

3

0

1

1

2

1

2

0

1

6

0

0

5

0

17

1

3

0

2

0

0

0

1

1

1

2

0

0

1

0

0

0

1

0

0

0

10

0

0

0

1

0

0

1

0

0

0

0

1

4

2

0

1

0

0

1

Бусад барилгын
инженерчлэл
Барилга угсралтын
ажилТөмөр бүтэц,төмөр арматуртай
байшин
Модон байшин
барилга
Барилгын тоног
төхөөрөмж барих
Бусад барилгын
ажилБусад барилга
байгууламж
Харилцаа
холбооны
барилгын ажилМеханик тоног
төхөөрөмж
суурилуулах
Бусад барилга
байгууламж
Барилгын
салбарын дэднийлбэр

9

0

0

2

4

8

6

8

2

3

1

2

1

0

44

71

0

0

5

15

23

0

0

3

5

7

6

0

6

5

2

9

0

139

2

0

0

3

4

0

5

0

48

12

0

0

0

8

0

0

0

1

1

0

0

0

0

1

1

0

19

2

0

0

0

0

0

1

2

0

28

0

0

16

2

7

4

6

0

3

1

0

1

0

20

0

56

0

1

3

1

6

1

1

1

4

6

0

4

47

0

0

0

1

0

2

0

1

0

2

2

0

13

4

0

0

0

1

0

0

0

0

0

0

0

0

6

12

0

0

1

1

1

4

1

0

1

2

4

0

28

110

5

1

10

31

19

27

10

11

9

8

25

1

288

Хортой
Цахилгаан
Замбодисуудтай гүйдэлд
тээврийн
холбоотой
цохиулах осол (зам)Хүснэгт 7-1 2021 онд барилгын салбарт гарсан томоохон ослын төрлөөр, хүний амь нас хохирсон
үйлдвэрлэлээс шалтгаалах ослын байдал

(Эрүүл мэнд, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яамны ажлын байрны аюулгүй байдлын вэбсайтаас авсан)208

7.1.1 Барилгын ажлын үеэр хүний амь нас хохирсон ослын байдал
7-2-т Эрүүл мэнд, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яамнаас нэгтгэн гаргасан 2020болон 2021 онуудад гарсан бүх салбарын төрлөөр, гадаад ажилчдын хүний амь насхохирсон ослын тоо. Хүснэгт 7-3-аас харахад барилгын салбар хамгийн их хувийг эзэлж
байгааг харж болно.
Ослын төрөл
Өндрөөс унах, тээглэж
унахОнхолдох
Мөргөх
Хийсч ирсэн/унаж ирсэн
зүйлд цохиулах
Нурах/эвдэрч нурах
Мөргүүлэх
Хавчуулагдах/орооцолдох
Хортой
бодистой
холбоотой
Цахилгаан
гүйдэлд
цохиулахГал түймэрЗам тээврийн осол (зам)
Живэх
Бусад
Нийт

Нас барсан хүний тоо2020 он
2021 он
5

5

2
1

0
0

1

2

3
4
2

3
2
3

2

0

2

1

0
7
0
1
30

1
4
1
2
24

←Хүснэгт 7-2 Бүх ажлын салбарын төрлийн гадаад
ажилчдын хүний амь нас хохирсон ослын байдал

Салбарын
төрөлҮйлдвэрлэлийн
салбар
Барилгын
салбарБусадНийтНас барсан хүний тоо2020 он
2021 он
3

8

17

10

10
30

6
24

Хүснэгт 7-3 Салбарын төрлөөр, амиа алдсан хүмүүсийн тоо[Өндрөөс унах, тээглэж унах] Өндрөөс унах болон барилгын ажлын явцад шатны
хоосон зай уруу унах, малталт хийх явцад нүх гэх мэтээс унаснаас болж үүсэх
үйлдвэрлэлийн осол.
[Онхолдох] Аливаа зүйлд бүдэрч унах, тэнцвэрээ алдаж унах зэргээс үүдэлтэй
үйлдвэрлэлийн осол.
[Мөргөх] Ямар нэгэн зүйлтэй хүчтэй мөргөлдсөний улмаас үүссэн үйлдвэрлэлийн осол.
[Хийссэн/ өндрөөс унасан зүйлд цохиулах] Кранаар өргөх үед ачаа унах болон
өндрөөс унах багаж хэрэгсэл болон эд анги нь унасан үед тохиолддог үйлдвэрлэлийн
осол.
[Нурах, эвдэрч нурах] Шат гэх мэт нь нурах, буулгаж байгаа барилга нь нурснаар

209

үүсдэг үйлдвэрлэлийн осол.
[Мөргүүлэх] Давхиж байгаа хүнд машин механизм болон эргэлдэж буй шанага гэхмэтэд мөргүүлэн үүсэх үйлдвэрлэлийн осол.
[Хавчуулагдах, орооцолдох] Машин механизмд хавчуулагдах эсвэл орооцолдсоны
улмаас үүссэн үйлдвэрлэлийн осол.
[Хортой бодистой харьцах] Химийн бодис зэрэг хортой бодисууд нь хүний биедхүрсэн үед үүсдэг үйлдвэрлэлийн осол.
[Цахилгаан гүйдэлд цохиулах] Цахилгаан гүйж байх явцад гүйдэлтэй утсыг таслах,гүйдэл алдагдаж буй төхөөрөмжид хүрснээр биеэрээ цахилгаан гүйдэлд цохиулах
үйлдвэрлэлийн осол.
[Гал түймэр] Янз бүрийн шалтгааны улмаас гарсан галд өртсөний улмаас үүсдэг
үйлдвэрлэлийн осол юм.
[Зам тээврийн осол (зам)] Барилгын талбайд ажиллаж байх үед гарсан зам тээврийн
осол болон зам уруу харсан байршилд барилгын ажил хийж байх явцад нийтийн
тээврийн хэрэгсэлд хүн дайруулж гарах үйлдвэрлэлийн осол.
[Живэх] Тэнгис, гол мөрөн, цэвэр бохирын усны барилгын ажил гэх мэт ус ашигладаг
газар усанд унах явдал гардаг үйлдвэрлэлийн осол.

7.1.2 Хүний амь нас хохирсон осол хэлбэр
①Өндрөөс унахГан цамхаг дээр өндөрт ажиллах үед аюулгүй байдлыг хангахын тулд бүрэн
бэхэлгээний төрлийн уналтаас хамгаалах төхөөрөмжтэй холбосон "өндрийн олс" байдаг.
Өндрөөс унах осол нь ашиглаж байхдаа нүүлгэн шилжүүлэх зориулалттай олсыг салгаж,дараагийн өндрийн олсыг солих үед тохиолддог. Түлхүүрийн түгжээ загварын олс болон
бүрэн бэхэлгээний төрлийн уналтаас хамгаалах төхөөрөмж нь дараагийн олсыг
210

оруулахгүй бол одоогийн олсыг салгах боломжгүй бүтэцтэй байхаар хийгдсэн.
Агаарын шугам татахад хөдөлдөггүй ажлын шаттай өндөрт ажиллах машин
ашигладаг бөгөөд бариулан дээр тонгойж гарвал тэнцвэрээ алдаж, унаж болзошгүй.
Мөн ажлын шалны талд яаралтай зогсоох төхөөрөмж болон хяналтын хөшүүрэг
байхгүй бол хавчуулагдах осол гарах эрсдэлтэй.
Уналтаас болж хүний амь нас хохирсон осолд өрөмдсөн нүх уруу унах осол ч байдаг.
Тэнцвэрээ алдах, хөл халтирах зэрэг өндрөөс унах тохиолдол байдаг.
③Зам тээврийн осол (зам)Автомашины ослоос үүдэлтэй хүний амь нас хохирсон осол нь барилгын ажилд
нийтлэг тохиолддог гамшиг. Барилгын талбай
уруу ирж очих замд тээврийн осол их гардаг,барилгын машин нь нийтийн эзэмшлийн замдээр явж байхад ч гардаг. Нийтийн эзэмшлийнзам талбайд ачаа ачиж, буулгах үед өөр машинд дайруулсан осол болон хаягдал шороо
ачсан самосвалууд нь хурдтай явж, тойрог дээр онхолдох зэрэг осол гардаг.
Хоолой угсралтын барилгын ажил зэрэг нийтийн эзэмшлийн зам талбай дээрх ажлынүед энгийн тээврийн хэрэгслээс үүдэлтэй осол гарах эрсдэл өндөр байдаг. Жишээлбэл,утасны шон дээр агаарын шугам татах барилгын ажлын үед энгийн тээврийн хэрэгсэлнь кабельд орооцолдон татах үед ажилтан нь кабельтайгаа хамт унах осол гардаг.
Ажлын явцад өнгөрөн явах тээврийн хэрэгслийг нэвтрүүлэхгүйн тулд хүрээ болон
хашаа, хамгаалалт зэрэг хамгаалалтын хэрэгслийг бэлтгэн өгч, хөтчийг байрлуулдаг.
Ажилчин нь ажлын хүрээнээс гадуур ажиллахгүй байх явдал ч чухал.
③ Мөргүүлэх/хавчуулагдах

211

Хоолой угсралтын барилгын ажил зэрэг
нийтийн эзэмшлийн зам талбай дээрх ажилд
экскаватораас болсон ослоос болгоомжил.
Эргэлдэж буй утгууртай хүнтэй мөргөлдөх
болон утгуур болон объектын хооронд хүнхавчуулагдах осол. Бас экскаваторыг ачааны машин гэх мэтэд ачиж буулгах үедэкскаватор онхолдох осол үүсэх магадлал өндөр болдог. Экскаватор онхолдож, доор ньдаруулснаас болж үхлийн аюултай осолд хүргэж болзошгүй.

④Хийсч ирсэн/дээрээс унасан зүйлд цохиулах
Хийсч ирсэн/дээрээс унасан зүйлд цохиулах гэдэгнь нисэж ирсэн зүйл болон унасан зүйлд мөргүүлж
тохиолддог осол. Тухайлбал, кранаар зөөж яваазүйлд мөргүүлэх, унасан дүүжлэгдсэн ачааны дордарагдах зэрэг осол. Гүйцэд ачаа гогцоодоогүй,дүүжилсэн ачаа хөдлөх зэрэг нь осол гарах шалтгаан болдог. Хамгийн гол нь дүүжилсэн
ачаан дор орохгүй байх явдал. Мөн багаж хэрэгсэл болон угсрахын өмнөх материалууднь унаснаас болж осол гардаг.
⑤Нураах, буулгах
Цахилгааны барилгын ажилд түр шон хугарах, нурах осол болон ачааны машинд
ачсан цахилгааны шон нурж унан, доор нь дарагдах зэрэг осол гардаг.
⑥Цахилгаан гүйдэлд цохиулах
Цахилгаан гүйдэл гүйдэлд цохиулах гэдэг нь хүний бие дундуур цахилгаан гүйдэл
дамжих үед хүчтэй цохилт өгөхийг хэлдэг. Хүчдэлтэй цахилгааны шугам болон
төхөөрөмжид хүрснээр цахилгаан гүйдэл биеэр дамжин газар уруу дамждаг. Бусад
212

цахилгааны алдагдалтай төхөөрөмжид хүрэх, цахилгааны богино холболт үүсгэх зэрэг
алдаа гаргавал цахилгаан гүйдэлд цохиулдаг. Цахилгаан гүйдэлд цохиулахаас
сэргийлэхийн тулд дараах зүйлийг хийх хэрэгтэй.
□ Антистатик хамгаалалтын хэрэгсэл, цахилгааны зориулалттай резинэн бээлий,тусгаарлагч хувцас, цахилгааны ажилд зориулсан урт түрийтэй резинэн гутал зэрэг
хамгаалалтын хэрэгслийг ажиллаж байхдаа өмсөх. Хамгаалалтын хэрэгсэл өмссөн
байсан ч хамгаалалтын хэрэгслээс гадна бусад биеийн хэсэгтэй шүргэх тохиолдол
байдаг. Хамгаалалтын хэрэгслийг зөв сонгох болж өгвөл цахилгаан тасарсан үедажиллах талаар анхаарах.
□ Цахилгаан гүйж байгаа үед цахилгаанчинаас өөр хүн цахилгаан гүйдэлд цохиулах
тохиолдол байдаг. Ажилд холбоогүй хүмүүстэй холбогдох болон барилгын талбай уруунэвтрэхийг хориглох арга хэмжээ авдаг.
□ Санаандгүй хэсэгт хүрч цахилгаан гүйдэлд цохиулах тохиолдол байдаг. Ажлыг
цахилгаан тасарсан байдалтай байх үед гүйцэтгэхийг зайлшгүй мөрдүүлнэ.
□ Цахилгаан тасарлаа гэж төсөөлөн бодоод цахилгаан гүйдэлд цохиулах осол ч гардаг.
Холбогдох талуудтай сайтар холбоо барихаас гадна ажил эхлэхийн өмнө цахилгаан
тасарсан байдлыг шалгаж, цахилгааны тасарсан байдлыг баталгаажуулахыг зайлшгүй
мөрдөнө.
⑦ Траншений нүхний доторх хүчилтөрөгчийн дутагдал
Траншений нүхний дотор ажиллахад хүчилтөрөгчийн дутагдал, хүхэрт устөрөгчийн
хордлогын улмаас үхлийн аюултай осол гардаг. Хүчилтөрөгчийн дутагдалтай нөхцөлд
амьсгалын аппарат ашиглахгүйгээр хүмүүсийг аврах гэж оролдсон хүмүүс ч амиаалдсан осол ч гардаг. Траншений нүхтэй холбоотой гамшгийн талаар “6.5.4 Хоолой
барих барилгын ажилд анхаарах зүйлс"-ийг лавлана уу.

213

7.1.3 Хүний амь нас хохирох осол их гардаг инженерийн шугам сүлжээ,тоног төхөөрөмжийн барилгын онцлог
①Цахилгаан тоног төхөөрөмжийн барилгын ажлын онцлог болон осолЦахилгаан тоног төхөөрөмжийн барилгын ажил нь цахилгаантай харьцдаг тул“цахилгаан гүйдэлд цохиулах нас барах” гэдэг үхлийн аюул хүргэдэг. Өндөр хүчдэлийн
шугам солих барилгын ажил болон агаарын шугам зэрэг өндөр газрын ажил учраас
өндрөөс унах осол ч гарах эрсдэлтэй.
Цахилгаан гүйдэлд цохиулах осол нь татсан цахилгааны утсыг кабель таслагчаар
таслах үед үүсдэг. Цахилгаан эрчим хүч тасарсан эсэхийг шалгаагүй, цахилгаан
гүйдэлд цохиулахаас хамгаалахын тулд хамгаалалтын хэрэгсэл ашиглаагүйгээс зэрэг
шалтгаанаар үүсдэг осол.
Өндрөөс унах осол нь цахилгааны шон дээркабель суурилуулах ажил зэрэг өндөрт ажиллахүед тохиолддог. Боломжоороо өндөр газар
ажилладаг машин зэрэг тогтвортой ажлын
шалыг хангаж ажиллана.

Өндөр газар ажлын машин
дээр ажиллах

② Машин суурилуулах барилгын ажилТом оврын машин механизмыг суурилуулах тохиолдолд машин онхолдож, машиныдор орох осол гардаг.
③Цэвэр бохир усны барилгын ажилЦэвэр бохир усны барилгын ажилд хоолой нэвтрүүлэхийн тулд газрын гүнд суваг
ухаж, өрөмдөх ажил хийгддэг. Энэ өрөмдлөгийн ажилд холбогдсон хэд хэдэн осолгардаг. Тухайлбал өрөмдсөн нүхэнд орсон байгаа үед өрөмдсөн элс шороо нь нуржамьдаараа булагдсан осол байдаг. Өрөмдлөгийн гүн нь 1.5 м ба түүнээс дээштохиолдолд зарчмын хувьд ган овоолго гэх мэтээр дүүргэлт хийдэг. Мөн хучилтын зөрүү,214

түр замын хавтангийн эргэн тойронд , кабель, хоолой гэх мэт “цумазүкү бүдрэх”-ээсүүссэн тээглэж унах осол байдаг.
Өрөмдлөгийн барилгын ажилд экскаваторыг ашигладаг тул экскаватортой холбоотой
осол гарах магадлал өндөр болдог. Жишээ нь, сумны эргэлтээс болж мөргөлдөх осолболон ухрах үедээ дайруулах зэрэг осол.
Экскаваторын оператортой харилцангаа,суваг шуудуунд ажиллаж буй хүмүүсийн
аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор тусгай
хөтөч ажиллуулна. Экскаватор өөрөө чгэсэнхөмрөх

болоншуудуунд

Бохирын усны траншений
нүхний барилгын ажилунахэрсдэлтэй.

7.2 Барилгын талбайн аюулгүй ажиллагааны үйл ажиллагаа
Барилгын талбайд олон мэргэшлийн мэргэжлийн ажилчид орж гардаг. Явуулж байгаа
ажил нь өөр мэт санагдаж болох ч ахмад мэргэжлийн ажилтнуудын байнга мэдэрч
байдаг нийтлэг зүйлүүд байдаг Тэр явдал нь өндөр чанар, аюулгүй байдлыг бийболгодог. 7.2-т бүх мэргэжлийн ажилтны мэдэх ёстой аюулгүй байдлын нийтлэг үйлажиллагааг тайлбарлана.

7.2.1 Аюулгүй барилгын ажлын циклАюулгүй барилгын ажлын циклийг хэрэгжүүлснээр үйлдвэрлэлийн осол гарах эрсдэл
багатай ажлын байрыг бий болгож чаддаг. Аюулгүй барилгын ажлын цикл гэдэг ньдараах зорилгыг биелүүлэх явдал юм.
a.Барилгын ажил болон аюулгүй байдлыг нэгтгэх.

215

б.Үндсэн гүйцэтгэгч болон бусад холбогдох туслан гүйцэтгэгч нарын хамтын
ажиллагааны харилцааг саадгүй болгох.
в.Аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн үйл ажиллагааг хэвшил болгох.
г.Аюулгүй байдлыг хангаж урьдчилан сэргийлэхийн тулд арга хэмжээ авахад бүтээлч
байх.
д.Барилгын ажил, аюулгүй байдлыг хангахад шаардлагатай асуудлыг хүн бүртмэдээлэх.
Барилгын талбайн өдөр тутмын үйл ажиллагаанд янз бүрийн аюулгүй байдлын аргахэмжээг тусгадаг. Үйлдвэрлэлийн ослоос урьдчилан сэргийлэхийн тулд барилгын
ажлын өдөр тутмын аюулгүй барилгын ажлын циклийг тогтоож, түүнийг үргэлжлүүлэхнь чухал.
Аюулгүй барилгын ажлын
цикл① Ажлын өмнө аюулгүй байдлын
өглөөний цугларал
(үндсэн гүйцэтгэгч болон холбогдох туслан
гүйцэтгэгч нар бүх хүн оролцоно)⑧Ажлын төгсгөлд аюулгүй
байдлыг баталгаажуулах

②Аюулгүй
байдлын уулзалт
Өдөр тутмын
аюулгүй барилгын
ажлын цикл⑦Ажлын байрны
цэвэрлэгээ хийх③Ажил эхлэхийн өмнөх
үзлэг④ Ажлын явцын
зааварчилгаа, хяналт
⑥Аюулгүй ажиллагааны
ажлын явцын хурал

⑤Аюулгүйн эргүүл

① Ажлын өмнө аюулгүй байдлын өглөөний цугларал
Үндсэн гүйцэтгэгч болон холбогдох туслан гүйцэтгэгчид оролцон, талбайн даргын
зүгээс өмнөх өдрийн аюулгүй байдлын эргүүлийн үр дүнг танилцуулж, тухайн өдрийн
ажлын аюулгүй байдлын зааварчилгааг өгч, радио дасгал хийдэг.
②Аюулгүй байдлын уулзалт
216

Даамал голлон ажлын ангилал тус бүр дээр үндэслэн ярилцдаг. Өмнөх өдрийн ажлынүр дүнг хянаж, өнөөдрийн ажлын явцтай холбоотой эрсдэлийг урьдчилан таамаглах
(KY) үйл ажиллагаа явуулж, шинэ элсэгчийн сургалт хийдэг.
③Ажил эхлэхийн өмнөх үзлэг
Ажилэхлэхийн

өмнөашиглах

машин,

багажхэрэгслийг

шалгах,ажлыгбаталгаажуулах зэрэг аюулгүй байдлын шалгалтыг хийдэг.
④ Ажлын явцын зааварчилгаа, хяналт
Барилгын талбайн хяналтын инженер (даамал, ахлах ажилтан гэх мэт) -ийн зүгээс
ажилчидад зааварчилгаа өгч, хяналт тавьдаг.
⑤Аюулгүйн эргүүл
Аюулгүй байдлын эргүүлийг ажлын талбайн дарга, туслан гүйцэтгэгч нар гүйцэтгэж,даамал бүрт заавар, зааварчилгаа өгдөг.
⑥Аюулгүй ажиллагааны ажлын явцын хурал
Үндсэн гүйцэтгэгч болон барилгын мэргэжлийн гүйцэтгэгчийн зүгээс маргаашийн
ажлын тухай холбоо барих болон зохицуулалт хийх ба ажлын арга барил зэргийг
ярилцана.
⑦Ажлын байрны цэвэрлэгээ хийхОролцсон бүх талууд ажлын байрыг зохион байгуулах, цэгцлэх, цэвэрлэх, цэвэр
байлгах зэрэг.н байрыг зохион байгуулах, цэгцлэх, цэвэрлэх, цэвэр байлгах.
⑧Ажлын төгсгөлд аюулгүй байдлыг баталгаажуулах
Үндсэн гүйцэтгэгч болон барилгын мэргэжлийн гүйцэтгэгчийн хариуцлагатны зүгээсгал түймэр, хулгай, нийтийн гамшиг гэх мэт урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээг
баталгаажуулдаг.

217

7.2.2 Шинээр ажилд орсон ажилчдын аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн
боловсрол
Шинэ ажилчдын аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн боловсрол гэдэг нь ажил олгогчид
шинэ ажилчдыг ажилд авсан үед өгдөг аюулгүй байдлын сургалтыг хэлнэ. Шинэажилчдын аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн боловсрол олгохыг Хөдөлмөрийн аюулгүй
байдал, эрүүл ахуйн журамд заасан байдаг.
[1] Машин механизм зэрэг, түүхий эд гэх мэтийн аюултай шинж чанар эсвэл хортой
чанар болон тэдгээрийг хэрхэн харьцахтай холбоотой асуудлууд.
[2] Аюулгүй байдлын төхөөрөмж, хортой бодисыг хянах төхөөрөмж эсвэл хамгаалах
хэрэгслийн хүчин чадал болон тэдгээртэй харьцахтай холбоотой асуудлууд.
[3] Ажлын дэс дараалалтай холбогдох талаар.
[4] Ажлын эхэнд хийх хяналт шалгалтын тухай.
[5] Тухайн ажилтай холбоотой гарч болзошгүй өвчний шалтгаан ба урьдчилан
сэргийлэхтэй холбоотой асуудлууд.
[6] Шаардлагагүй зүйлийг ялгах, эмх цэгцтэй байх болон цэвэр цэмцгэр байхыг
хэвшүүлэхтэй холбоотой асуудал.
[7] Ослын үе зэрэгт яаралтай арга хэмжээ авах болон нүүлгэн шилжүүлэхтэй холбоотой
зүйл.
[8] Өмнөх зүйлд жагсаасан зүйлсээс гадна тухайн ажлын аюулгүй байдал, эрүүл ахуйд
шаардлагатай зүйл.

7.2.3 Шинээр элсэгчийн боловсрол
Шинээр барилгын талбайд орж ирж буй ажилчдыг "шинээр барилгын талбайд оржирж буй ажилчид" гэж нэрлэдэг. Барилгын талбайд гарсан хүний амь нас хохирсон осолнь бараг тал хувь нь барилгын талбай уруу орсноос хойш 1 долоо хоногийн дотор
218

тохиолддог. Ийм учраас Эрүүл мэнд, хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яамнаас
“Шинээр барилгын талбайд орж ирж буй ажилчдын боловсрол олгох”-г үүрэг болгосон.
“Үндсэн бизнес эрхлэгчээс гаргасан барилгын талбайн аюулгүй байдлын удирдлагын
удирдамж” -д хэрэгжүүлэх стандартыг дараах байдлаар тусгасан байдаг.
[Шинэ элсэгчдэд зориулсан сургалтыг хэрэгжүүлэх]Холбогдох туслан гүйцэтгэгч нь ажиллуулах ажилтан тухайн барилгын талбайд
шинээр ажилд орох болсон тохиолдолд тухайн ажлыг хийж гүйцэтгэхээс өмнө тухайн
барилгын талбайн онцлогийг харгалзан үзэж даамлаас дараах зүйлсийг мэдэж авахын
зэрэгцээ үндсэн гүйцэтгэгчид түүний үр дүнгийн талаар тайлагнана.
[1] Үндсэн гүйцэтгэгч болон холбогдох туслан гүйцэтгэгчийн ажилчид цуг ажилгүйцэтгэх талбайн нөхцөл байдал
[2] Ажилчдад аюул учруулж болох газрын нөхцөл байдал (аюултай бүс ба хориотой
бүс)[3] Цуг ажил гүйцэтгэх талбайд гүйцэтгэх ажлуудын хоорондын харилцан
холбоо/зохицуулалт
[4] Гамшгийн үед нүүлгэн шилжүүлэх арга[5] Тушаал шийдвэр өгөх тогтолцоо
[6] Хариуцах ажлын агуулга хөдөлмөрийн ослоос урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ
[7] Аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн дүрэм журам
[8] Барилгын талбайн хөдөлмөрийн аюулгүй байдал эрүүл ахуйн удирдлагын үндсэн
чиглэл, зорилго болон бусад үндсэн хөдөлмөрийн ослоос урьдчилан сэргийлэх аргахэмжээг тогтоосон төлөвлөгөө.
Дээрх агуулгыг дараах байдлаар гүйцэтгэнэ.
① Гүйцэтгэгч нь анх удаа талбайд орж ажил гүйцэтгэж эхлэх тухайн өдрийн ажилэхлэхээс өмнө219

Үндсэн (барилгын ) гүйцэтгэгч талын хариуцагч хүн, даамал, аюулгүй байдал, эрүүл
ахуйн хариуцсан ажилтан сургалт явуулна.
② Туслан гүйцэтгэгч талын шинэ ажилд орохоор болсон тухайн өдрийн ажлын өмнөДаамал, аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн хариуцсан ажилтан сургалт явуулна.
Хэрэгжүүлэлтийг барилгын талбайн оффисын хурлын танхим эсвэл хурлын өрөөнд
ойролцоогоор 30 минут хийнэ.

7.2.4 Аюулгүй ажилд зориулсан тоног төхөөрөмж
Доорх зураг нь аюулгүй ажилд зориулсан тоног төхөөрөмжийг харуулж байна. Цогцхэлбэрийн уналтаас хамгаалах бүрэн бэхэлгээний төхөөрөмж (①), дуулга (②), дэгээ
(③), хамгаалалтын гутал (④) юм.

220[Цогц хэлбэрийн уналтаас хамгаалах бүрэн бэхэлгээний төхөөрөмж] Цогцхэлбэрийн уналтаас хамгаалах бүрэн бэхэлгээний төхөөрөмж нь уналтаас урьдчилан
сэргийлэх төхөөрөмж юм. 2022 оны нэгдүгээр сарын 2-ноос ажлын давхрын шалны
өндөр нь 6.75м-ээс өндөр тохиолдолд заавал ашиглах үүрэгтэй. Харин унах осол ихтэй
барилгын салбарт 5 метрээс дээш өндөрт ажиллах үед ч цогц хэлбэрийн уналтаас
хамгаалах бүрэн бэхэлгээний төхөөрөмжийг ашиглах шаардлагатай байдаг. Гэхдээ
тоноглосон ч ашиглаагүйгээс болж осол аваар гардаг тул заавал хэрэглэж байгаарай.

Мөн ажлын онцлогоос хамааран дараах хамгаалалтын болон аюулгүйн хэрэгслийг
ашиглана.
[Аюулгүйн нүдний шил] Барилгын талбай, материал боловсруулах талбай дээр үүсэх
металл болон модны тоос, оч, дулаан, утаа (хортой хий орно), лазер болон бусад
хортой туяанаас нүдийг хамгаалахын тулд ашигладаг нүдний шил. Зорилгодоо
нийцүүлэн хамгийн тохиромжтойг нь сонгоно.
[Хамгаалалтын маск] Тоос болон бусад тоосонцороос хамгаалах маск. Нэг удаагийн
төрөл, шүүлтүүрийг сольж болох төрөл байдаг. Эрүүл мэнд, хөдөлмөр, нийгмийн
хамгааллын яамнаас стандартыг тогтоодог. Жишээлбэл, нуман гагнуур эсвэл чулуулаг
хайчлах үйл ажиллагаанаас үүссэн тоос нь удаан хугацаагаар амьсгалсан тохиолдолд
уушгины үйл ажиллагааны алдагдал (пневмокониоз) үүсгэдэг тул хамгаалалтын маскхэрэглэх шаардлагатай.
[Бээлий] Зүсэх, зүсэх, будах, янз бүрийн угсралтын ажил, химийн бодис агуулсан ажил221

гэх мэт ажлыг гүйцэтгэхэд гараа хамгаалахад ашигладаг. Гэвч "дугуй хөрөө, өрмийн
пресс, тэнхлэг хайчлах машин, хоолой сүвлэх машин гэх мэт эргэдэг ир" ашиглахдаа
бээлий (ажлын бээлий) гэмтэх аюултай тул бээлий (ажлын бээлий) хэрэглэж болохгүй.
[Бамбай нүүртэй дуулга] Нүүрийг бүхэлд нь хамгаалах хамгаалалтын малгай болон
бамбайг хослуулсан дуулга. Гагнуурын ажилд голчлон ашигладаг.

7.2.5 Наршихаас сэргийлэх арга хэмжээ
Японд зуны улиралд 30 хэмээс хэтэрсэн "нар ид хурц тусдаг өдөр" болон 35 хэмээс
хэтэрсэн "хэт халуун өдрүүд" олон байдаг Халуун газар ажиллах нь наршуулдаг.
Нарших юм бол толгой эргэх, ухаан алдах,булчингаар өвдөх, хөших, хэт их хөлрөх, толгой
өвдөх, дотор муухайрах, огих, бөөлжих, ядрах,сулрах, ухаан алдах, таталт өгөх, гар хөлийн
хөдөлгөөн муудах, биеийн өндөр температур зэрэг
шинжтэмдгүүдийг

илэрэхбаWBGT тооцоологч багаж

үргэлжлүүлэн

ажиллах боломжгүй болгоод ч барахгүй үхэлд хүргэж болзошгүй. Японы цаг уурын
агентлаг бүс нутаг бүрт “Дулааны индекс (WBGT)”-ийн таамагласан утгыг тооцож,нийтэд мэдээллийг өгдөг. Удирдлагууд WBGT-ийн индексийг бууруулахын тулд том сэнс,гэрэл багасгах тор, хуурай манан, амралтын өрөөний тоноглох, агааржуулагч, цэвэр
усны төхөөрөмж, хөргөгч, мөсний машин /ундааны автомат машин зэргийг

суурилуулдаг. Хэт халуун өдрүүдэд ажилчид ажлаа эрт эхлүүлж, ажлаасаа эрт явуулах
тохиолдол ч байдаг. Ажилчдын хувьд тогтсон завсарлагааны цагаар агааржуулагч
суурилуулсан сэрүүн амралтын өрөөнд амарч, ажлын өмнө болон дараа нь заавал усболон давсны агууламжийг хангахад анхаарцгаая. Мөн амьсгалах чадвартай ажлын
хувцас, дулаан шингээдэг хамгаалалтын хантааз зэргийг хэрэглэцгээе.
222

7.2.6 Аюулгүй хөдөлмөрийг таниулах зорилготой тэмдэглэгээ
Барилгын талбайн янз бүрийн газар цагаан дэвсгэр дээр ногоон загалмайтай
дизайнаар хийгдсэн тэмдэглэгээ харагдана. Энэ тэмдгийг "ногоон загалмай" гэжнэрлэдэг бөгөөд аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн бэлгэдэл юм. Барилга угсралтын талбайд
аюулгүй байдал хамгийн чухал байдаг тул ихэвчлэн "Эхлээд аюулгүй байдал" гэсэн
бичээстэй байдаг. Барилгын талбайд эхлээд аюулгүй байдал хамгийн чухал байдаг тулүүнийг ихэвчлэн “Аюулгүй байдал юуны өмнө“ гэсэн үгтэй хамт загварчлан хэрэглэдэг.
“Эрүүл ахуй”-г илэрхийлэх "цагаан загалмай"-тай хослуулсан аюулгүй байдал, эрүүл
ахуйн далбааг өргөсөн ч байна.

Ногоон загалмайн
жишээЭрүүл мэнд, аюулгүй
байдлын далбааны жишээ

7.2.7 Хүний алдааг ойлгох
Хүнээс шалтгаалсан алдааг "хүний алдаа" гэж нэрлэдэг. Хүний алдаа бол хүн лучраас гардаг алдаа. Болгоомжгүйгээс үүдсэн алдаанууд төдийгүй, хийх ёстой ажлаа
хийгээгүйгээс "хялбарчилснаас” үүсэх алдаанууд ч багтдаг. Барилгын талбайн ослыг
гаргахгүйн тулд хүний алдааны тухай ухамсарлан мэдэрч ажлаа хийдэг байх нь чухал.
Цаашлаад хүний алдаа нь хүнийг осолд өртүүлээд зогсохгүй баригдаж дуусах үеийн
барилгын чанар болон ажлын явцыг удаашруулахад ч нөлөө үзүүлдэг. Хүний алдааг
үүсгэдэг шалтгаан 12 төрөл байдаг гэдэг.
① Танин мэдэхүйн алдаа
223

Хэт итгэж бодохоосоо шалтгаалан гарах хүний алдаа. Жишээлбэл, “Энэ нөхцөлдийм заавар өгөх ёстой“ гэж хэт итгэж бодсоноор нөгөө этгээдийн хүний заавар, дохиог
буруу ойлгоход хүргэдэг.
② Болгоомжгүй байдал
Анхаарал дутуугаас үүдэлтэй хүний алдаа. Ялангуяа нэг ажил дээр анхаарлаа
төвлөрүүлбэл орчиндоо анхаарал хандуулах чадварыг бууруулж осолд хүргэдэг.
Тухайлбал, урдах ажилдаа анхаарлаа төвлөрүүлээд ардаа байгаа нүхийг анзаарахгүй
онхолдох тохиолдол байдаг.
③Анхаарал, хайхрамж буурах
Анхаарал хайхрамж буурах явдал нь ялангуяа энгийн ажлийг давтанхийж байгааүед тохиолддог. Энгийн ажлыг давтан хийж байх үед тухайн ажлын талаар бодохгүйгээр,өөрийн мэдэлгүй хийх болдог.
④ Туршлага дулимаг, мэдлэг дутмаг
Туршлага дулимаг мэдэхгүйгээс гардаг хүний алдаа. Багаж хэрэгслийг зөвашиглахгүй байх, ажлын явцыг зөв ойлгохгүй байх, тухайн ажлын явцад гарч болзошгүй
ослыг урьдчилан таамаглах чадваргүй байх зэрэг нь шалтгаан нь болдог. Ажилэхлэхийн өмнөх KY үйл ажиллагаа, ахмад мэргэжлийн ажилтны туршлага дээрээ
үндэслэн аюулын талаарх таамаглалаа хуваалцах боломжтой газар. Анх удаа хийжбайгаа ажил ч гэсэн анхаарах ёстой зүйлээ мэдэх боломжтой.
⑤ Дассаны улмаас халтуурдахХүн нь дассанаар өөртөө итгэлтэй болж, үүний үр дүнд анхлан суралцаж байхдаа
болгоомжтой байсан зүйлээ болон хийх ёстой дарааллуудыг алгасах хандлагатай
болдог. Осол нь дассан, тайвширсан үед гарах магадлал өндөр болдог. Хэчнээн дассан
байсан ч аюулгүй арга хэмжээг авч, ажил эхлэхийн өмнө багаж хэрэгслээ шалгаж,хамгаалалтын хэрэгслээ шалгаж, хамгаалалтын хэрэгслээ өмсөж, заавал шалгаж
224

байгаарай.
⑥ Хамтын дутагдал
Бүлэг хамт олноор гаргадаг хүний алдаа. Жишээлбэл, барилгын ажлын хугацаа
дуусах магадлал багатай тохиолдолд “аюултай үйлдэл хийсэн ч аргагүй” гэсэн уурамьсгал амархан бий болдог.

Барилгын ажлыг хугацаанд нь биелүүлэх нь чухал

байдаг боловч хүмүүсийн аюулгүй байдлыг анхаарч үзэх нь хамгийн түрүүнд хэрэгтэй.
Мөн аюултай үйлдлийн улмаас осол гарсан бол энэ нь барилгын ажлын хугацааг
хойшлуулахад хүргэдэг.
⑦Товчилох үйлдэх/орхигдуулах үйлдэл
Ажлыг бүтээмжтэй явуулах хүслийн улмаас хийх ёстой үйлдлүүдийг орхигдуулахаас
гарах хүний алдаа.
⑧ Харилцааны хомсдол
Зааварчилгааны агуулгыг тодорхой заагаагүйн улмаас гарах хүний алдаа. Зааврын
агуулгыг ойлгохгүйгээр ажлаа үргэлжлүүлэх нь осол болон барилгын ажил саатахад
хүргэж болзошгүй.
⑨ Нөхцөл байдал, үйл хөдлөлийн зөн совин
Тодорхой тохиолдолд өөрийн мэдэлгүй хийдэг үйлдэл.

Ялангуяа нэг цэг дээртөвлөрөхөд орчноо харахгүй болдог. Жишээлбэл эвхдэг шатны дээрээс унахаа шахсанүед багажаа шууд шидээд өөрийнхөө аюулгүй байдлыг хамгаалахыг оролдох зэрэг
үйлдлүүд хийх. Шидсэн хэрэгсэл нь өөр ажилтныг цохих осол гардаг.
⑩ Сандарх
Гэнэт гайхаж, сандарсан үед шууд л аюултай үйлдэл хийх, зохисгүй зааварчилгаа
өгөх магадлал өндөр байдаг.

⑪Сэтгэцийн болон бие махбодийн үйл ажиллагаа муудах
225

Залуу байхдаа хийж чадаж байсан зүйл ч гэсэн нас ахих тусам хийж чадахгүй байхтохиолдол байдаг. Ялангуяа хөлний үйл ажиллагаа муудаж, хараа муудах зэрэг багабагаар ажиглагддаг учраас нь анзаарахад хэцүү байдаг. Хүчилсэн үйлдэл хийхгүй байх,өөртөө хэцүү биеийн байрлалаар ажиллахгүй байхыг өөрөө мэдэж байх нь чухал.
⑫Ядаргаа
Хуримтлагдсан ядаргаа, сонор сэрэмж буурах нь осолд хүргэдэг. Зохистой унтах, зөвхооллох зэрэг өдөр бүр эрүүл мэнддээ анхаарал тавих нь чухал.

"Кёомо ичиничи го анзенни-Өнөөдөр ч басаюулгүй байгаарай!"226