Ֆկսիմայի աղետից
քաղած 10 դասերը
Նվազեցնել ռիսկերը և պաշտպանել
համայնքները ﬕջկային վթարներից
Ֆկսիմա գրքյկի
հրատարակչական կոﬕտե

Բովանդակթյն Ներածթյն

3Գլխ 1. Ի՞նչ է ﬕջկային էներգիան և ի՞նչ է նշանակմ ռադիոակտիվթյն 5Գլխ 2. Ֆկսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը
1 Մի՛ հավատացեք այն համոզմանը, որ «Միջուկային էներգիան անվտանգ է»

15
16

2 Արտակարգ իրավիճակի հիﬓական սկզբունքը դեպքի վայրից
ժամանակին հեռանալն է

21

3 Տեղեկատվության հասանելիությունն ու արձանագրումը չափազանց կարևոր են

24

4 Վթարից տուժած մարդիկ ունեն համապարփակ բժշկական զննման ևլիարժեք տեղեկատվություն ստանալու իրավունք

31

5 Սննդամթերքի անվտանգությունն ու գյուղատնտեսական, անտառային ևձկնային տնտեսությունների պաշտպանությունն ապահովելու համար
քաղաքացիները պետք է մասնակցեն ռադիոﬔտրիկ չափուﬓերին.
տեղեկատվության հասանելիությունը ևս չափազանց կարևոր է

35

6 Ամբող ջական վարակազերծումը հնարավոր չէ

43

7 Վթարների հետևանքները երբեք հնարավոր չէ վերահսկել, քանի դեռաշխատողների համար չեն ստեղծվել ավելի լավ բուժման ուառող ջապահական խնամքի պայմաններ

46

8 Տուժած մարդկանց և համայնքի առօրյա կյանքի վերականգնումըշատ կարևոր է

51

9. Տուժած համայնքների ու մարդկանց առօրյա կյանքի վերականգնումը
կարևոր է նրանց պաշտպանության համար մշակվող օրենքների ընդունմանև ներդրման գործընթացին մասնակցելու համար

55

10 Հարկ վճարողներին ստիպում են կրել փոխհատուցման ծախսերը

59Գլխ 3. Միջազգային իրավնքն  աղետների ռիսկի նվազեցման
շրջանակային ծրագիրը

67- Գործիքներ, որոնք կարող ենք օգտագործել ﬔր իրավունքները պաշտպանելու համար Վերջաբան

76Ներածթյն
Մասաակի Օհաշի - Ֆուկուսիմայի մասին գրքույկի
հրատարակչական կոﬕտեի նախագահԱյս գրքույկը Ճապոնիայի ժողովրդի ուղերձն է ամբողջ աշխարհին, ժողովուրդ,որն իր վրա այժմ էլ կրում է Արևելյան Ճապոնիայի ﬔծ երկրաշարժի և 2011թ. մարտի 11-ի ցունաﬕի ժամանակ Տոկիոյի էլեկտրական ընկերության (TEPCO) կողﬕց
շահագործվող Ֆուկուսիմա Դաիչի (համար ﬔկ) ատոմակայանում տեղի ունեցած
խոշոր վթարի աղետալի հետևանքները: Ենթադրվում է, որ գրքույկը կհետաքրքրի
բոլոր նրանց, ովքեր մտահոգ են Ֆուկուսիմայի բնույթի աղետի հնարավոր կրկնությամբ և, հատկապես նրանց, ովքեր ապրում են երկրներում, որտեղ գործումեն ատոմակայաններ կամ ծրագրվում է դրանց կառուցումը: Մենք հուսով ենք, որգրքույկը լայն տարածում կգտնի նաև վերը նշված տարածաշրջանների բնակիչների հետ համագործակցող հասարակական կազմակերպությունների (ՀԿ), քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների (ՔՀԿ), ինչպես նաև տեղական ինքնակառավարման մարﬕնների ղեկավարների և աշխատակազﬕ շրջանում, որոնք աշխատում են կանխել ﬕջուկային աղետները կամ ﬔղﬔլ արդեն իսկհասցրած ﬖասները:Ֆուկուսիմայի ատոմակայանում տեղի ունեցած աղետից հետո ﬔնք այս տարածաշրջանի փորձն ակտիվորեն կիսում ենք աշխարհի տարբեր կողﬔրից Ֆուկուսիմա այցելող մարդկանց հետ, ինչպես նաև օգտագործում ենք ցանկացած հնարավորություն տարածելու այն ինչպե՛ս Ճապոնիայում, այնպե՛ս էլ ամբողջ աշխարհում:Համոզված լինելով, որ անգամ սա էլ բավարար չէ՝ ﬔնք կարողացել ենք շատերին
հաղորդել այս աղետի հետ կապված փաստերը, վերջինիս լրջությունն ու դրանից
առաջ եկած խնդիրները: Այդ մարդկանցից շատերը հայտնել են իրենց խորը մտահոգությունը և կարեկցանքը ցավալի վիճակում գտնվող տուժածների նկատմամբ:Աղետների վտանգով մտահոգ մարդկանց օրըստօրե բարձրացող ձայնը պահանջում է ստանալ տեղեկատվություն այն մասին, թե ինչպես կարելի է կանխել նմանիրավիճակների առաջացումը իրենց երկրներում: Սա օգնեց ﬔզ հասկանալ, որչափազանց կարևոր է կիսվել աղետի վերաբերյալ ﬔր ունեցած փորձով, քանի որմարդիկ չեն կարող ձեռնարկել համապատասխան գործողություններ, քանի դեռչգիտեն, ինչպես արմատախիլ անել նման փորձության հնարավորությունը, կանխատեսել և կանխարգելել իրական աղետը, և ինչ ﬕջոցներ են անհրաժեշտ ձեռնարկել ﬔղﬔլու ﬕջուկային վթարներից կամ աղետներից հասցված ﬖասը, եթեդրանք, այնուաﬔնայնիվ, պատահեն:2015թ. մարտին Միյագի տարածաշրջանի Սենդայ քաղաքում` Ֆուկուսիմայի ատոմակայանից 90 կմ դեպի հյուսիս, Ճապոնիայի կառավարության կողﬕց կգումարվի Աղետների ռիսկի նվազեցման 3-րդ համաշխարհային համաժողովը, որի ժամանակ կընդունվի «Հյոգոյի գործողությունների հետ-2015թ. շրջանակային ծրագիրը»(ՀԳԾ2): Ծրագրով նախատեսված է մշակել առաջիկա տասնամյակում աշխարհում
աղետների ռիսկի նվազեցման ուղեցույցը: Հյոգոյի գործողությունների ծրագիրը

3

(ՀԳԾ), որն իր ﬔջ ներառում է նաև աղետների կանխարգելման առկա ﬕջազգային գործողությունների ուղեցույցները, վերաբերում է ﬕայն տեխնոլոգիական
աղետներին, այդ թվում նաև ﬕջուկային աղետներին, սակայն ﬕայն այն դեպքերում, երբ դրանք տեղի են ունենում բնական աղետների հետ ﬔկտեղ: Իրականում այսօր գործող և ոչ ﬕ ﬕջազգային կազմակերպություն չի մասնագիտանում
այնպիսի լայնածավալ տեխնոլոգիական աղետների կանխարգելմանը կամ արձագանքմանն ուղղված համապատասխան ﬕջոցառուﬓերի ձեռնարկման ոլորտում,ինչպիսին ﬕջուկային աղետն է: Մասնավորապես, նրանք ﬕնչ այժմ էլ բավարար
փորձագիտական և համակարգված աշխատանք չեն տանում նմանատիպ աղետների հետ կապված ռիսկերի պարզաբանման, ինչպես նաև անհրաժեշտ տարհանման պլանների, փրկարարական, վերականգնման, փոխհատուցման և այլ աշխատանքների ուղղությամբ: Այս առումով ﬔնք խրախուսում ենք բարեփոխել ﬕջազգային ծրագրերի ներկայիս վիճակն ու անբավարար փորձը: Ուրախ ենք հայտնել,որ այս պահին ՀԳԾ2 նախագծում ներառված են նաև մարդկային գործունեության
արդյունքում առաջացած աղետները:Ինչևէ, ելնելով տնտեսության ավելի ու ավելի գլոբալիզացվող բնույթից՝ արտադրական կարողություններն առավելապես կենտրոնացված են այսպես կոչված
«զարգացող երկրներում»: Պարզ է, որ զարգացող երկրներում նման արտադրություններն էներգիայով ապահովելու համար ﬕտում է նկատվում ատոմային էլեկտրակայանները զարգացած երկրներից տեղափոխել զարգացող երկրներ, չնայածայն հանգամանքին, որ նոր ատոմակայանների կառուցումը նույնիսկ «զարգացած
երկրներում» լի է բարդություններով: Սա հիմք է տալիս պնդելու, որ եթե հնարավոր հաջորդ անխուսափելի ﬕջուկային աղետը տեղի ունենա հենց այս նորակառույց ատոմակայաններից որևէ ﬔկում, ապա նրա կործանիչ հետևանքները կտարածվեն ինչպես հարակից տարածքների, այնպես էլ հարևան երկրների վրա:Ֆուկուսիմայի ﬕջուկային աղետի ժամանակ ﬔնք ոչ ﬕայն լիարժեք չէինք տիրապետում ﬕջուկային էներգիայի և ռադիոակտիվության մասին գիտելիքներին,այլև ﬔզ համար դասեր չէինք քաղել նույնիսկ Չեռնոբիլի և Երեք-Մայլ-Այլանդի
ԱԷԿ-ների օրինակներից: Ի վիճակի չլինելով ձեռնարկել արդյունավետ կանխարգելիչ ﬕջոցներ՝ մատնվեցինք խուճապի, բախվելով բազմաթիվ խնդիրների հետ:Մենք հրապարակում ենք այս գրքույկը՝ հուսալով, որ այլևս ոչ ոք չի հայտնվի նմանծանր ու դժվար կացության ﬔջ, ինչպես նաև պատասխանում ենք բոլոր նրանց,ովքեր ծանոթանալով Ֆուկուսիմայի դեպքին, հարցնում են. «ի՞նչ է անհրաժեշտ
անել»:
Նախատեսված ոչ մասնագետների համար և հիﬓված Ֆուկուսիմայի փորձիու Ֆուկուսիմայի բնակչության տեսակետների վրա` այս գրքույկն այն մասին է, թեինչպես շահագործել ատոմակայանները և ինչ գործողություններ ձեռնարկել ﬕջուկային աղետների ժամանակ: Գրքույկն ամբող ջությամբ կթարգմանվի ու կհրատարակվի տարբեր լեզուներով: Հուսով ենք, որ շատերը կընթերցեն այս գրքույկը`դարձնելով այն ﬕջուկային էներգիայի հետ կապված գործընթացների ուղեցույց:4Գլխ 1Ի՞նչ է ﬕջկային էներգիանև ի՞նչ է նշանակմ ռադիոակտիվթյն
Հիսակո Սակիյամա (Տակագիի դպրոց,Ճապոնիայի ազգային խորհրդարանի Ֆուկուսիմայի ﬕջուկային վթարի
անկախ փորձաքննության հանձնաժողովի նախկին անդամ) Էլեկտրաէներգիայի արտադրթյան հիմնքները
Էլեկտրաէներգիան կարող է արտադրվել մագնիսի և կոճի ﬕջո- Պտտման առանցք
Էլեկտրական
ցով: Բռնակների ﬕջոցով մագնիսը
լարպտտելիս գեներացվում է էլեկտրաէներգիա (նկար 1): Պտտման արդյունավետության բարձրացման նպատակով պտտման առանցքին թիակԿոճ
Մագնիսներ ավելացնելու դեպքում ստացվումէ տուրբին: Էլեկտրաէներգիայի գեներացման բազմաթիվ եղանակների
Նկար 1. Հեծանվային գեներատորﬕջև եղած ﬕակ տարբերությունը,թերևս, տուրբինի գործարկման համար կիրառվող ուժի տեսակն է: Հիդրոէլեկտրաէներգիայի արտադրության դեպքում տուրբինի գործարկման համար օգտագործվում է ջրի հիդրոստատիկ ճնշումը, քամու էներգիայի գեներացման դեպքում՝
քամու ուժը, երկրաջերմային (ջերմային) էներգիայի դեպքում՝ ջերմության հետևանքով անջատվող գոլորշին և, վերջապես, ﬕջուկային էներգիայի արտադրության դեպքում՝ ատոﬕ ﬕջուկի տրոհման էներգիան: Միջկային էներգիայի արտադրթյն և ատոմային ռմբեր
Միջուկային էներգիայի արտադրության ընթացքում օգտագործվում է ատոﬕﬕջուկի տրոհման ժամանակ անջատվող ջերմության հսկայական քանակը, որիﬕջոցով ջուրը հասնում է եռման ջերմաստիճանի: Եռման ժամանակ անջատվող
գոլորշին էլ, իր հերթին, պտտեցնում է տուրբինը: Եվ չնայած, որ ﬕջուկային ռեակտորի առանցքի կենտրոնական մասում ջերմաստիճանը հասնում է մոտ 2800օC,այնուաﬔնայնիվ, տուրբինի պտտեցման համար օգտագործվող գոլորշու ջերմաստիճանը 400օC է, քանի որ ջերմության մոտ երկու երրորդն արտանետվում է օվկիանոս, գետեր և լճեր՝ էլ ավելի սրելով գլոբալ տաքացման հետ կապված իրավիճակը: Միջուկային ռեակտորներում որպես վառելանյութ օգտագործվում է U235
ատոմը, որը հանդիպում է նաև ատոմային ռումբերում: Միջուկային ռեակտորների և ատոմային ռումբերի հիմքը նույնն է այն առումով, որ երկուսի դեպքում էլնեյտրոնները հարվածում են վերոնշյալ ատոﬓերին և տեղի է ունենում ﬕջուկային
տրոհում:Ատոմային ռումբերում առկա վառելանյութը պարունակում է ավելի քան 95% U235,
որը հանգեցնում է ﬕջուկային տրոհման: Միջուկային տրոհման ժամանակ անջատվող 2-3 նեյտրոնները հերթով հարվածում են U235-ին, որից հետո տեղի է ունենում բոլոր ﬓացած ﬕջուկների ﬕաժամանակյա տրոհումը (նկար 2): Տեղի է ունենում ճառագայթման և ջերմության ﬔծ քանակի արտանետում, ինչն ուղեկցվում էռումբի հսկայական պայթյունով, որը վայրկենապես ոչնչացնում է բոլոր կենդանի
օրգանիզﬓերը: Միջուկային տրոհման արդյունքը անվանում են նաև «մահացու
մոխիր», որը պայմանավորված է անջատվող ճառագայթման և ջերմության ﬔծքանակով, ինչը երկար ազդեցության դեպքում կարող է հանգեցնել մահվան:6Գլուխ 1Միջկային տրոհման
արդյնք (մահաց մոխիր)Ատոմային ռմբ.
ﬕջկային տրոհմ կամ րանի
ատոﬓերի շղթայական ռեակցիա

Նեյտրոն

Միջկային տրոհման
Ուրան 235
արդյնք (մահաց մոխիր)Ատոմային տրոհմանը
Ուրան 235
զգահեռ տեղի է նենմ
Գամմա ճառագայթներ
Նեյտրոն
ճառագայթման
Ուրան 235
և ջերմթյան
Նեյտրոնﬔծ քանակի
Նեյտրոն
Գամմա ճառագայթներ
անջատմ
Միջկային տրոհման
արդյնք (մահաց մոխիր)Ուրան 235-ի ﬕջկը
բաղկացած է 92 պրոտոնից
(վարդագյն) և
143 նեյտրոնից (կապյտ)Միջկային տրոհման
արդյնք (մահաց մոխիր)Միջկային տրոհման
արդյնք (մահաց մոխիր)Նկար 2. Միջկային տրոհմը ատոմային ռմբի ﬔջԱտոմակայաններում օգտագործվող վառելանյութը բաղկացած է մոտ 5% U235, իսկﬓացած մասը կազմում է Ուրան 238 (U238), որը չի հանգեցնում ﬕջուկային տրոհման: Ատոմակայանների պարագայում կառավարման բաղադրիչը կլանում է ﬕջուկային տրոհման ժամանակ անջատված նեյտրոնների որոշ մասը՝ այդ կերպ կառավարելով արագ շղթայական ռեակցիայի ի հայտ գալու կանխարգելումը (նկար3), ﬕնչդեռ գեներացված ջերմությունն օգտագործվում է ջուր եռացնելու և դրաարդյունքում անջատված գոլորշու ﬕջոցով էլեկտրաէներգիա արտադրելու նպատակով: Եվ չնայած ատոմակայանների ﬔծ չափսերին ու բարդ կառուցվածքին,ինչպես նաև շինարարության համար պահանջվող հսկայական գումարներին,ընդհանուր առմամբ, ատոմակայանը սովորական ջրատաքացուցիչ սարք է:Էներգիայի գեներացմ

Վերանայված սխեման վերցված է«Միջկային էներգիայի
հանրագիտարանից»Ճառագայթման կամ ջերմային
էներգիայի անջատմ

Ջրատաքացցիչ սարքԿառավարմ

Ուրան 235
Նեյտրոն

Նեյտրոն

Կառավարմ

Կառավարման
ձողՈւրան 235

Միջկային
տրոհմ

ControlՈւրան 235

Ուրան 235
Միջկային
տրոհմ

Միջկային տրոհման արդյնք
(մահաց մոխիր)Ուրան 235

Պլտոնիմ 239
Ատոմային ռմբերի
արտադրթյան հմքՄիջկային
տրոհմ
Միջկային
տրոհմ

Նկար 3. Միջկային էներգիայի արտադրթյան հիմնքները
Ի՞նչ է ﬕջուկային էներգիան և ի՞նչ է նշանակում ռադիոակտիվություն

7

U238 կլանում է ﬕջուկային տրոհման ժամանակ անջատված նեյտրոնների ﬕ մասը՝
ստեղծելով Պլուտոնիում 239՝ ատոմային ռումբի արտադրության համար օգտագործվող հումքը: Ատոմակայանի շահագործուﬓ անխուսափելիորեն հանգեցնումէ պլուտոնիուﬕ ստեղծմանը: Ահա թե ինչու, այն երկրները, որոնք ուզում են ունենալ ﬕջուկային զենք, հակված են ատոմակայանների կառուցման:Ատոմակայաններում արտադրվում է նաև ﬔծ քանակությամբ «մահացու մոխիր»:Էներգիայի արտադրության ժամանակ մշտապես գոյացող մահացու մոխիրից ճառագայթման և ջերմության անջատման պրոցեսը չի դադարի դեռևս հազարամյակներ շարունակ: Ֆինլանդիայից բացի աշխարհի և ոչ ﬕ երկիր դեռևս չի սահմանել
օգտագործված ջերմաանջատման բաղադրիչների (մահացու մոխիր) իրացման հստակ ﬔխանիզմ: Ահա, թե ինչու ատոմակայանները հայտնի են նաև «զուգարան
չունեցող տուն» անվանմամբ: Ֆկսիմա Դաիչի ատոմակայանմ տեղի նեցած վթարը
դեռևս շարնակվմ էՖուկուսիմայի ատոմակայանը շահագործող կազմակերպությունը սառեցնող ջրիﬕջոցով հովացնում է վերոհիշյալ վթարի արդյունքում ﬕջուկային ռեակտորներում հալված ﬕջուկային վառելիքը: Հակառակ դեպքում, վառելիքը կհալվի մահացու մոխիրի կողﬕց արտազատվող ջերմության ազդեցության ներքո՝ դրանովիսկ ﬔծացնելով ռադիոակտիվ նյութերի հետագա արտահոսքի ռիսկը: Վառելիքի
հովացման ընթացքում մահացու մոխիրը ռեակտորից հեռացնելու համար օգտագործվող ջուրն աղտոտվում և, այնուհետև, լցվում է հողի ﬔջ, որի վրա գտնվումէ այն շինությունը, որտեղ տեղակայված է ռեակտորը: Հաշվի առնելով, որ ստորգետնյա ջրերի աﬔնօրյա ներհոսքը կազմում է 400 տոննա՝ Ֆուկուսիմա Դաիչիիողջ տարածքով ﬔկ տեղակայված են 1000 տոննա տարողունակությամբ արհեստական ջրավազաններ՝ նախատեսված աղտոտված ջրերի հավաքման համար:Սակայն դրանք տեղակայված են ոչ այնքան ամուր հողի վրա և կարող են ցանկացած պահի շրջվել: Վթարից հետո այս կեղտաջրերը շարունակաբար արտանետվում են օվկիանոս: Հետևաբար դժվար է ասել, որ վթարը վերահսկվում է:Ներկայում, ստորգետնյա ջրերի ներհոսքը կանխելու համար ատոմակայանը գործարկող կազմակերպության մասնագետները փորձում են սառեցնել ռեակտորի
տեղակայման վայրի հարակից հողատարածքները, չնայած որ հաջողության հասնելու հավանականությունն այնքան էլ ﬔծ չէ: Միջուկային ռեակտորներում առկաﬕջուկային վառելիքը հալվում և արտանետվում է շրջակա ﬕջավայր: Ավելին,աղտոտված ջրերի արտահոսքը տվյալ տեղանքում կանոնավոր բնույթ է կրում:Վթարի հետևանքները վերացնող աշխատողների թիվը, որոնք ենթարկվել են ճառագայթման, շատ կարճ ժամանակահատվածում հասել է առավելագույն սահմանաչափի, ինչի արդյունքում նվազել է փորձառու աշխատողների թիվը՝ էլ ավելի
բարդացնելով աղետի հետևանքների վերացման գործընթացը:8Գլուխ 1 Ճառագայթմ և ռադիոակտիվ նյթեր
Ճառագայթումը սկիզբ է առնում ռադիոակտիվ նյութերից: Սա նման է լույսի (ճառագայթում) և լամպի
(ռադիոակտիվ նյութ) օրինակին: Այնուաﬔնայնիվ,ճառագայթումը տարբերվում է լույսից, քանի որ օժտված է հսկայական էներգիայով և կարող է թափանցել մարդու մարﬓի ﬔջ: Ռենտգենն առաջին մարդն
էր, ով հայտնագործեց արհեստական ճառագայթումը, հայտնի ռենտգենյան ճառագայթում անվանմամբ
(իքս ճառագայթներ): Նրա կողﬕց արված ռենտգենյան լուսանկարը բերված է ստորև (նկար 4):Մարդու մարﬕն թափանցելու հատկության համար
ռենտգենյան ճառագայթները ակտիվորեն կիրառվում էին բժշկության ﬔջ: Սակայն այդ ժամանակ
Նկար 4. Ռենտգենի կողﬕց
դեռևս հայտնի չէր, որ մարդու մարﬕն ներթափանարված ձեռքի ռենտգենյան նկարցելիս ռենտգենյան ճառագայթները ﬖասում են վերջինիս բջիջները: Արդյունքում մարդիկ անգիտակցաբար չարաշահում էին ռենտգենյան ճառագայթումը, որն էլ բերեց շատերի մահվան քաղցկեղից և լեյկոզից: Այսփորձն էր, որ մարդկանց ստիպեց հասկանալ մարդու օրգանիզﬕ վրա ռենտգենյան ճառագայթման ﬖասակար կողﬓակի ազդեցությունը: Ճառագայթման տեսակներն  ազդել ﬔթոդները
(արտաքին և ներքին ազդեցթյն)Ռենտգենյան ճառագայթներից բացի գոյություն ունեն նաև ճառագայթման բազումայլ տեսակներ: Ինչպես բերված է նկար 2-ում, ﬕջուկային տրոհման ժամանակ
արձակվում են գամմա և նեյտրոնային ճառագայթներ: Գամմա ճառագայթները,ռենտգենյան ճառագայթների նման էլեկտրամագնիսական ալիքներ են, ﬕնչդեռ
նեյտրոնային, բետա և ալֆա ճառագայթները համապատասխանաբար հանդիսանում են նեյտրոնային, էլեկտրոնային և հելիուﬕ ﬕջուկների խմբի մասնիկներ:Արտաքին ճառագայթման ազդեցությանը ենթարկվելու դեպքում տեղի է ունենում
արտաքին ճառագայթում, ﬕնչդեռ շնչառական ուղիների կամ սննդի ﬕջոցով
մարդու օրգանիզմ ներթափանցած ռադիոակտիվ մասնիկներն առաջացնում եններքին ճառագայթում: Արտաքին ճառագայթման ազդեցությունից հնարավոր էխուսափել կապարե կամ բետոնե վահանով պաշտպանվելու ﬕջոցով կամ վերջինից զգալի հեռավորության վրա գտնվելու պարագայում: Բացի այդ, ընդաﬔնը 1մմթռիչք ունեցող ճառագայթները, ինչպես օրինակ` ալֆա ճառագայթները, անﬖաս
են: Ինչևիցե, օրգանիզմում հայտնվելուն պես նման ճառագայթները (թռիչքի շատկարճ երկարության դեպքում անգամ) շրջապատվում են բջիջներով, ինչը նշանակում է, որ ﬖասակարության աստիճանն իրականում աճում է: Նույնիսկ ﬕևնույն
չափաբաժնի դեպքում ալֆա ճառագայթների ﬖասակարության աստիճանը 20անգամ ավելի բարձր է, քան գամմա և իքս ճառագայթներինը: Պլուտոնիուﬓ արտազատում է ալֆա ճառագայթներ, և հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ այսԻ՞նչ է ﬕջուկային էներգիան և ի՞նչ է նշանակում ռադիոակտիվություն

9պես կոչված «կիսաքայքայման շրջանին» հասնելու համար վերջինից պահանջվում է 24000 տարի, պարզ է դառնում, որ դրանից շատ դժվար է ազատվել, և մարդու օրգանիզմ ներթափանցելուն պես մարդը ﬕնչև կյանքի վերջը շարունակաբար
ենթարկվում է ներքին ճառագայթման ազդեցությանը:Արտաքին ճառագայթմ

Ներքին ճառագայթմ

Ճառագայթման տեսակներ
Գամմա ճառագայթներ

Ռադիոակտիվ յոդԲետա ճառագայթներ
Վահանաձև գեղձԱլֆա ճառագայթներ
(հելիﬕ նկլիդ)Ռենտգենյան ճառագայթներ
Նեյտրոնային ճառագայթներ
Բետա ճառագայթներ
(էլեկտրոններ)Նկար 5. Ներքին և արտաքին ճառագայթմ

Բետա ճառագայթներ արձակող ռադիոակտիվ յոդի և ստրոնցիուﬕ կուտակումը վահանաձև գեղձում և ոսկորներում համապատասխանաբար հանգեցնում էքաղցկեղի զարգացմանը: Տրիտիումը, որը խնդրահարույց է այնքանով, որ վերջինս հնարավոր չէ հեռացնել վարակված ջրից, արձակում է բետա ճառագայթներև փաստացիորեն ներթափանցում մարդու գեների ﬔջ: Հետևաբար, այն շատ ավելի ﬖասակար է, քան այլ բետա ճառագայթներ արձակող նուկլիդները: Ցեզիում
137-ը արձակում է բետա և գամմա ճառագայթներ և իր հատկանիշներով նման էկալիուﬕն, ինչի շնորհիվ էլ տարածվում է ողջ օրգանիզմով ﬔկ և ներթափանցում
‫﬘‬անների ﬔջ՝ ﬖասելով դրանք: Այսպիսով, ներքին ճառագայթման դեպքում ճառագայթման կուտակման օրգանի ընտրությունն ու պատճառված ﬖասի ծանրության աստիճանը ﬔծապես կախված է նուկլիդի տեսակից: Ճառագայթման չափաբաժնի և առող ջթյանը պատճառված
ﬖասի հարաբերակցթյնը
Մարդու օրգանիզﬕն պատճառված ﬖասի աստիճանը կախված է ճառագայթման
չափաբաժնից: Որպես ճառագայթման չափման ﬕավոր օգտագործվում է Գրեյը(Գր), որը չափում է մասնիկների կողﬕց կլանված էներգիան, ինչպես նաև Զիվերտը (Զվ), որը հաշվի է առնում ճառագայթման ազդեցությունը կենդանի օրգանիզմների վրա: Իքս, գամմա և բետա ճառագայթների չափաբաժինը համարժեք է 1Զվ:Ռադիացիոն պաշտպանության ﬕջազգային հանձնաժողովը (ICRP) որպես հասարակության համար ճառագայթման թույլատրելի տարեկան չափաբաժին սահ-10Գլուխ 1մանել է 1 ﬕլիզիվերտը (մԶվ), որն ընդունել է աշխարհի երկրների գերակշռող մասը: Իսկ ի՞նչ է տեղի ունենում 1 մԶվ ճառագայթման ազդեցությանը ենթարկվելու
դեպքում: Նկար 6-ում պատկերված է, թե ինչպես է ﬕջինում ﬔկ ճառագայթը թափանցում բջջի ﬕջուկի ﬔջ: Չափահաս մարդու մարﬕնը կազմված է մոտ 60 տրիլիոն բջջից, հետևաբար տարեկան 1 մԶվ ճառագայթման ազդեցությունը նշանակում է, որ ﬔկ տարվա ընթացքում ﬕջինում ﬔկ ճառագայթ անցնում է մարﬓի
յուրաքանչյուր բջջի ﬕջուկով:Բջիջներ
Միջկներ

1 մԶվ
5 մԶվ
Նկար 6. 1 մԶվ ճառագայթման ազդեցթյան օրինակը

Ճառագայթուﬓ օժտված է հսկայական էներգիայով, այդ իսկ պատճառով նույնիսկﬔկ ճառագայթը կարող է ﬖաս պատճառել բազմաթիվ մոլեկուլների: Աﬔնաﬔծ
ﬖասը կրում է ԴՆԹ-ն: Եվ չնայած որ բջիջները կարող են վերականգնվել ԴՆԹ-ինպատճառված ﬖասից, այնուաﬔնայնիվ, ճառագայթման արդյունքում հասցված
ﬖասը շատ ﬔծ է և կարող է հեշտորեն հանգեցնել խանգարուﬓերի, որոնք էլ,իրենց հերթին, կարող են դառնալ քաղցկեղի զարգացման պատճառ:Որքան բարձր է չափաբաժինը, այնքան
ավելի շատ նախանշաններ են ի հայտգալիս, որոնք գնալով սրվմ ենԼիմֆոցիտների և սպերմատազոիդների
քանակի ժամանակավոր նվազմ
100 մԶվ՝ սր խանգարﬓերի
սահմանային շեմըCT Scan100 մԶվ-իցցածրճառագայթմ

Քաղցկեղի առաջացման
ռիսկՃառագայթման չափաբաժին (մԶվ)

50% մահացթյնՍր խանգարմ

Մահացթյան մակարդակը՝ 99.9%-ից բարձր
Ներքին արյնահոսթյն,մազաթափթյն, սև հիվանդթյն,փսխմ, փորլծթյն, սրտխառնոց,տենդ և այլն:Ուշ արտահայտվող ﬖաս

2 մարդ մահացել է 1999 թվականին տեղինեցած JCO վթարի ժամանակ

Տարեկան ճառագայթման առավելագյն
սահմանաչափը հանրթյան համար
Մամոգրաֆիա
Կրծքավանդակի ռենտգեն (մասսայական զննմ)Բնական ճառագայթմ - համաշխարհային տարեկան ﬕջին չափաբաժինը՝ 2.4 մԶվՆկար 7.

Ճառագայթման չափաբաժնի և առողջթյան վատթարացման հարաբերակցթյնը

Ի՞նչ է ﬕջուկային էներգիան և ի՞նչ է նշանակում ռադիոակտիվություն

11Մոտ 7000 մԶվ ճառագայթման ազդեցությանը ﬕանգաﬕց ենթարկվելու դեպքում,մարդու ԴՆԹ-ն կքայքայվի և նա անշուշտ կմահանա: Նման դեպքերում հնարավոր չէ փրկել մարդու կյանքը: Մարդկանց 50%-ը կմահանա նույնիսկ 4000 մԶՎճառագայթման ազդեցությանը ենթարկվելու պարագայում: Ճառագայթման նմանհսկայական չափաբաժնի ազդեցությանը ենթարկվելու դեպքում ի հայտ է գալիս սրտխառնոց, փսխում, փորլուծություն, ջերմություն, իսկ սուր դեպքերում նաևնկատվում են արյան հետքեր կղանքում, մազաթափություն և մանուշակագույն
բծեր մաշկի վրա, որից հետո վրա է հասնում մահը: Ճառագայթման ազդեցությանը ենթարկվելուց հետո շատ կարճ ժամանակահատվածում ի հայտ գալու հատկանիշի պատճառով տվյալ նախանշաններն անվանում են սուր խանգարուﬓեր: 100
մԶվ ճառագայթման ազդեցությունը հանգեցնում է լիմֆոցիտների և սպերմատազոիդների քանակի ժամանակավոր նվազման. 100 մԶվ-ից պակաս չափաբաժինները սուր խանգարուﬓերի չեն հանգեցնում: Այս չափաբաժինը հայտնի է որպես
սուր խանգարման «սահմանային շեմ», և դրանից պակաս ցանկացած ճառագայթման չափաբաժին դիտարկվում է որպես ցածր:Սուր խանգարուﬕց ապաքինված մարդկանց մոտ, նույնիսկ պատահարից երկար
ժամանակ անց, հաճախ զարգանում է քաղցկեղ կամ այլ հիվանդություն՝ կախված
ճառագայթման չափաբաժնից: Ճառագայթման ցածր չափաբաժնի դեպքում, սակայն, քաղցկեղի զարգացման հավանականությունը նույնպես բարձր է: Չկա այնպիսի ﬕ սահմանային շեմ, որից ցածր ճառագայթման չափաբաժնի դեպքում
քաղցկեղի զարգացման վտանգն իսպառ բացակայի: Այլ կերպ ասած՝ քանի որ գոյություն չունի ճառագայթման անվտանգ չափաբաժին, Ռադիացիոն պաշտպանության ﬕջազգային հանձնաժողովը ընդունել է անշեմ գծային մոդելը (LNT) (նկար8), ըստ որի 1 մԶվ ճառագայթման ազդեցությանը ենթարկված 10000 մարդկանցիցﬔկի մոտ կզարգանա քաղցկեղ: Ընդ որում, 10 մԶվ ճառագայթման դեպքում այդթիվը կաճի՝ հասնելով 10-ի: Այս հաշվարկը, մասամբ, հիﬓված է Հիրոսիմայի ևՆագասակիի ﬕջուկային ռմբակոծումը վերապրած մարդկանց զննման արդյունքների վրա, և այդ իսկ պատճառով հաճախ քննադատվում է ռիսկի աստիճանը թերագնահատելու պատճառով:10,000 մարդ շրջանմ
քաղցկեղի դեպքերը

100

10

1
0

1

10

Ճառագայթման չափաբաժին (մԶվ)Նկար 8. Ճառագայթման չափաբաժնի և քաղցկեղի առաջացման
հաճախականթյան հարաբերակցթյնը

12Գլուխ 1100

Աﬔնաբարձր զգայունությունը ճառագայթման հանդեպ նկատվում է էմբրիոնների
(քանի որ նրանց օրգանիզմը գտնվում է ակտիվ աճի փուլում) և նորածինների մոտ,որը՝ նրանց ﬔծանալուն զուգընթաց, աստիճանաբար նվազում է: Հարկ է նշելնաև, որ պետք է հատուկ ուշադրություն դարձնել երեխաներին, քանի որ նրանց
կյանքը դեռ առջևում է, և հետագայում նրանք կարող են բազում անգամ ենթարկվել ճառագայթման կամ այլ քիﬕական նյութերի ազդեցությանը: Զգայունությունը
ճառագայթման նկատմամբ տարբերվում է ըստ սեռի, ընդ որում, կանայք շատավելի զգայուն են ճառագայթման նկատմամբ, քան տղամարդիկ (նկար 9):Կանայք ավելի զգայն են ճառագայթման նկատմամբ:Որքան ցածր է մարդ տարիքը, այնքան նա ավելի զգայն է ճառագայթման նկատմամբ:Դեպքերի թիվը 10000բնակչթյան շրջանմ

ԿինԿանայք ավելի զգայն ենճառագայթման նկատմամբ, քանտղամարդիկ. որքան փոքր էմարդ տարիքը, այնքան ﬔծ էճառագայթման ազդեցթյնը

Տղամարդ

Նորածին երեխայի մոտզգայնթյնը ճառագայթման
նկատմամբ 4 անգամ ավելի բարձր
է, քան 40 տարեկան մարդ մոտ:Նկար 9. Զգայնթյնը ճառագայթման նկատմամբ ըստ տարիքի, սեռի(քաղցկեղի առաջացման դեպքերի թիվը 100000 բնակչթյան շրջանմ) (NAIIC զեկյց)Եվ չնայած որ ճառագայթման տարեկան թույլատրելի շեմային չափաբաժինը ընդհանուր հանրության համար հավասար է 1 մԶվ, վերջինս, այնուաﬔնայնիվ, անվտանգ չափաբաժին չէ և ոչ այլ ինչ է, քան փոխհամաձայնության արդյունք: Ատոմակայանների աշխատողների համար գործում է հատուկ սահմանաչափ, ըստ որի
5 և ավելի տարիների ընթացքում ստացած ճառագայթման չափաբաժինը չպետք էգերազանցի 100 մԶվ, ընդ որում, ﬔկ տարվա ընթացքում ստացած ճառագայթումը
չպետք է գերազանցի 50 մԶվ: Ճառագայթման վերահսկվող գոտում, որտեղ իրականացվում են աշխատանքներ ճառագայթման աղբյուրների հետ, ճառագայթման
տարեկան չափաբաժինը կազմում է ավելի քան 5,2 մԶվ, որը թույլատրելի չէ 18-իցցածր տարիք ունեցող անձանց համար: Ծխելը և սնվելը (հեղուկ օգտագործելը)տվյալ գոտում արգելված է:Հաշվի առնելով վերոգրյալը՝ Ֆուկուսիմայում ներկայում իրականացվող հայրենադարձման քաղաքականությունը, որի շրջանակներում փորձ է արվում մարդկանց
համոզել, որ տարեկան ﬕնչև 20 մԶվ ճառագայթուﬓ անﬖաս է և, որ ճառագայթԻ՞նչ է ﬕջուկային էներգիան և ի՞նչ է նշանակում ռադիոակտիվություն

13ման նկատմամբ բարձր զգայունություն ունեցող սովորական մարդկանց (այդթվում՝ հղի կանանց և նորածին երեխաների) հետ կարելի է վարվել նույն կերպ, ինչճառագայթման աղբյուրների հետ աշխատող մասնագետների՝ չափազանց անխոհեմ քաղաքականություն է, որով փորձ է արվում համոզել մարդկանց վերադառնալև շարունակել իրենց կյանքը ճառագայթուﬕց «պաշտպանված» գոտում:ëÛáõÝ³Ï Ազգային համալսարանի պրոֆեսորի երկընտրանքը
Միջուկային վթարից առաջ բնակչության համար թույլատրելի ճառագայթման
տարեկան առավելագույն չափաբաժինը հավասար էր 1 մԶվ-ի: Վթարից հետո, սակայն, ճառագայթման առավելագույն թույլատրելի շեմը 20 անգամ բարձրացվեց:Մարդկանցից շատերը չէին ընդունում թույլատրելի ճառագայթման նման բարձր չափաբաժինը և նախընտրում էին հեռանալ: 43-ամյա Ջունկո Գոնդան (կեղծանուն) ևնրա 16 և 13-ամյա երեխաներն ապրում էին Ֆուկուսիմայի համալսարանի հարևանությամբ գտնվող տանը, սակայն ստիպված էին հեռանալ և այժմ ապրում են Տոկիոյում:Նրա 46-ամյա ամուսինը՝ Ջիրոն (նույնպես կեղծանուն), սակայն, ավագ դասախոսէ Ֆուկուսիմայի համալսարանում: Եվ քանի որ դա ազգային համալսարան է, նաստիպված է ենթարկվել կառավարության կողﬕց ընդունված անվտանգության չափանիշներին: Այսպիսով, Ջիրոն շարունակում է, հակառակ իր կամքին, ﬔնակ ապրել համալսարանի հարևանությամբ՝ կտրված լինելով ընտանիքից: Հասարակայնության հետ կապերի բաժնի անդամ լինելու պատճառով, նա ստիպված է գովազդել
Ֆուկուսիմայի համալսարանը երիտասարդության շրջանում, ինչի արդյունքում էլիրեն ավելի վատ է զգում: Թեև նա տարհանել է իր երեխաներին, իրեն խորապես
ընկճված և ﬔղավոր է զգում պատանիների շրջանում Ֆուկուսիմայի համալսարանը
գովազդելու և նրանց այնտեղ ներգրավելու փորձեր անելու համար:14Գլուխ 1Գլխ 2Ֆկսիմայի վթարըև դրանից քաղած 10 դասերը

1 Մի՛ հավատացեք այն համոզմանը,որ «Միջկային էներգիան անվտանգ է» Միջկային էներգիան մտավ Ճապոնիա՝ երկիր, որն արդեն Միացյալ Նահանգների կողﬕց ենթարկվել էր ﬕջկային ռմբակոծման
1950-ական թվականներին Աﬔրիկայի Միացյալ Նահանգները հանդես եկան Ճապոնիայում ատոմակայաններ կառուցելու առաջարկով այնդեպքում, երբ Հիրոսիման և Նագասակին դեռևս չէին հասցրել ուշքի գալﬕջուկային ռմբակոծուﬕց: Աշխարհի բոլոր երկրներում «Միջուկային
էներգիայի խաղաղ նպատակներով
օգտագործման» գաղափարը ակտիվորեն խրախուսվում էր Աﬔրիկայի
Միացյալ Նահանգների կողﬕց` սառըպատերազﬕ
ժամանակաշրջանում
ﬕջուկային զենքի զարգացման գործընթացն իր վերահսկողության տակպահելու նպատակով: Սա բացատրվում է նրանով, որ ատոմակայաններում արտադրվող ﬕջուկային նյութերը կարողեն օգտագործվել նաև ﬕջուկային զենքի ստեղծման համար: Ճապոնիայում նույնպես քաղաքական գործիչներն ու զանգվածային լրատվության ﬕջոցները փորձում էին Ճապոնիայի հասարակության շրջանում արմատացնել այն համոզմունքը,որ ﬕջուկային զենքը, այդ թվում ատոմային և ջրածնային ռումբերը, բոլորովինկապ չունեն ﬕջուկային էներգիայի խաղաղ նպատակներով օգտագործման հետ:1960-ական թվականների կեսերին ﬕջուկային էներգիայի արտադրության գովազդումը հասավ իր գագաթնակետին, երբ տնտեսապես անապահով, ամայացած ծովափնյա բնակավայրերում ափի երկայնքով կառուցվեցին ատոմակայաններ՝ Տոկիոյի կամ Օսակայի պես քաղաքների էլեկտրաէներգիայի աճող պահանջարկը բավարարելու նպատակով: Ինչո՞ւ են ատոմակայանները կառցվել Ֆկսիմայմ
Ինչպես շատ այլ վայրերում, որտեղ կան ատոմակայաններ, Ֆուկուսիմայի պրեֆեկտուրայի ափին գտնվող Ֆուտաբա Կաունտինում չկային աչքի ընկնող արտադրություններ. տնային տնտեսությունների գերակշիռ մասում ընտանիքի անդամներից ﬔկը ստիպված էր գումար վաստակել քաղաքում՝ իր ընտանիքին օգնելու
համար: Բացի այդ երկար տարիների ընթացքում Ֆուկուսիմայի պրեֆեկտուրան
Տոկիոյին մատակարարում էր էներգիա, այդ թվում նաև հիդրոէլեկտրակայաններում արտադրված ածուխ և հիդրոէլեկտրաէներգիա:16Գլուխ 2Ֆուկուսիմայում արտադրվող էլեկտրաէներգիան սակայն չէր սպառվում տեղում,այն առաքվում էր Տոկիո: Էլեկտրաէներգիայի գերակշիռ մասի սպառողը հանդիսացող քաղաքային հսկայական տարածքի և այդ էլեկտրաէներգիան արտադրող
էլեկտրակայաններից հարկադրորեն կախված տարածաշրջանի ﬕջև փոխհարաբերություններն, անշուշտ, արդյունք էին Ճապոնիայի տարածաշրջանների ﬕջևառկա տնտեսական անհավասարության: Իրավիճակը շահառ մնիցիպալիտետներմ և բանակցթյններ հնարավոր շինհրապարակների ընտրթյան համար
Մունիցիպալիտետներն ուրախությամբ ընդունեցին 1960թ. ներկայացված Ֆուկուսիմա Դաիչի ատոմակայանի կառուցման հրապուրիչ առաջարկը՝ հուսալով, որատոմակայանների կառուցումը կգրավի նաև այլ գործարարների ուշադրությունըև կնպաստի տեղական տնտեսության զարգացմանը: TEPCO-ն բանակցության սեղանի շուրջ հավաքեց տեղական ինքնակառավարման մարﬕնների ղեկավարներին և աշխատակիցներին՝ քննարկելու հողերի օգտագործման իրավունքի ձեռքբերման, ինչպես նաև ձկնորսության իրավունքի փոխհատուցման մասին հարցերը: Ի պատասխան բոլոր մտահոգությունների և հակադիր կարծիքների՝ առաջէր քաշվում այն համոզուﬓ, որ «ճառագայթման դեպքում չկա որևէ վտանգ կամﬖաս»:
1960-ական թվականների երկրորդ կեսին Ֆուկուսիմայում ձևավորվեց ﬕ շարժում,որը կտրականապես դեմ էր ատոմային էլեկտրակայանների հետագա կառուցմանը: Տվյալ շարժման ձևավորման համար հիմք էին հանդիսացել շարունակաբար
աճող համազգային աղտոտման, ինչպես նաև շահագործման հանձնած Ֆուկուսիմա Դաիչի ատոմային էլեկտրակայանում մշտապես առկա խնդիրները: Տեղական
բնակչության բողոքները վերահսկողության տակ վերցնելով՝ կառուցվեց Ֆուկուսիմա Դաիչի (համար երկու) ատոմային էլեկտրակայանը: Մեկ այլ` Նաﬕ Օդակա
ատոմային էլեկտրակայանի կառուցումը չեղյալ հայտարարվեց 2011թ. Ֆուկուսիմայում տեղի ունեցած աղետի հետևանքով սկիզբ առած խոշոր հողատերերի ևգյուղացիների ընդդիմադիր շարժման պատճառով: Էլեկտրաէներգիայի սբսիդավորման համակարգի ստեղծմը
1974 թվականին ընդունվեցին ﬕ շարք օրենքներ, որոնց արդյունքում տեղական
ինքնակառավարման մարﬕնները հնարավորություն ունեցան վտանգավոր ատոմակայաններ տեղակայելու դիմաց շահույթ ստանալու սուբսիդիաներից և հիմնական ﬕջոցների գծով հարկերից: Սուբսիդիաներն օգտագործվեցին հանրային
օգտագործման բարձրակարգ շինություններ կառուցելու համար, և տվյալ տարածաշրջանը սկսեց վայելել նորաստեղծ տնտեսական բարիքների առատությունը:Սակայն էլեկտրակայանների կառուցուﬕց 20 տարի անց հարկային եկամուտներնու սուբսիդիաները կտրուկ կրճատվեցին՝ դրանով իսկ կախվածության ﬔջ գցելով
տվյալ տարածաշրջանը: Կառուցված շինությունների սպասարկման և պահպանման վճարներն ապահովելու համար հարկավոր էր կառուցել նոր էլեկտրակայան:Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

17 Անվտանգթյան առասպելը ջատագովող ﬕջկային համայնքի
ձևավորմը
Կոմունալ ընկերությունները, արդյունաբերական
գործարաններն ու տնտեսության, առևտրի, գիտության ևտեխ նո լո գի ա նե րիհամար պատասխանատու
նախարարությունները, ԶԼՄները,գիտության
բնագավառի
աշխատակիցները, այսինքն՝ ﬕջուկային
Կամար՝ ամայացած Ֆուտաբա քաղաքում, որի վրա գրված էէներգիայի ջատա“Միջուկային էներգիա՝ էներգիա ավելի պայծառ ապագայի համար”Մարտ 2014թ., լուսանկարը տրամադրել են բնակիչները
գովության շնորհիվ
հարստացած մարդիկ, զգալի ազդեցություն ձեռք բերեցին քաղաքական և ֆինանսական ոլորտում,ինչպես նաև գիտական համայնքի ու լրատվաﬕջոցների նկատմամբ: Ընտրյալների այս խումբը ստացավ «Միջուկային համայնք» մականունը:1960-ական թվականների ընթացքում, երբ կառուցվում էր Ֆուկուսիմա Դաիչի ատոմային էլեկտրակայանը, կառավարությունը, TEPCO-ն և զանգվածային լրատվաﬕջոցները ﬕասնաբար գովերգում էին այն պնդումը, որ «Միջուկային էներգիան անﬖաս և մաքուր երազանքի էներգիա է»: Կոմունալ ընկերությունները հսկայական
գումարներ ծախսեցին գովազդի համար, որի արդյունքում իրենց՝ «Միջուկային
էներգիան ﬕանգամայն անﬖաս է» խորագիրը կրող մարքեթինգային արշավը
գովազդվում էր հեռուսատեսությամբ, ռադիոյով, թերթերում, ամսագրերում և դպրոցներում: Տասնամյակներ շարունակ դասախոսությունների և ներածական դասընթացների, թռուցիկների և ատոմակայանների օբյեկտների այցելության ﬕջոցով բնակիչներին ստիպում էին հավատալ, որ ﬕջուկային էներգիան անվտանգ է: Չկանխատեսված ծանր աղետ2011 թվականին Արևելյան Ճապոնիայում տեղի ունեցած ﬔծ երկրաշարժից հետո,Ֆուկուսիմա Դաիչի ատոմային էլեկտրակայանը ոչ ﬕայն զրկվեց իր սառեցնող
հեղուկից և արտաքին էլեկտրասնուցման աղբյուրից, այլև անﬕջականորեն իրվրա կրեց 14-15 մ բարձրության ցունաﬕի ազդեցությունը, որի հետևանքով շարքից
դուրս եկավ ատոմակայանի վթարային էլեկտրասնուցման համակարգը, իսկ դանշանակում էր, որ համապատասխան ցածր ջերմաստիճանի ապահովուﬓ այլևս
հնարավոր չէր, ինչն էլ հանգեցրեց ﬕջուկային վառելիքի հալմանը: Դրան հաջորդեց հիﬓական վթարը՝ ջրածնի պայթյունը, որի արդյունքում լուրջ ﬖաս հասցվեց

18Գլուխ 2ռեակտորի շինությանը և տեղի ունեցավ ռադիոակտիվ նյութի զգալի քանակության արտահոսք: Կառավարությունը բոլորովին պատրաստ չէր երկրաշարժի հետհամընկած ատոմային էլեկտրակայանի ﬕջուկային վթարին, որը տեղի էր ունեցել երկրաշարժի և ցունաﬕի պատճառով: Հնարավորություն չունենալով անգամ
ձեռք բերել վթարին վերաբերող տվյալներ, կառավարությունն ի վիճակի չէր տալհստակ հրահանգներ ստեղծված խառնաշփոթի և տեղի ունեցած վթարի մասին:Բոլորին հայտնի էր, որ Տոհոկուի ﬔրձափնյա շրջանում (Խաղաղ օվկիանոս) պարբերաբար տեղի են ունենում ուժեղ երկարաշարժեր: Գաղտնիք չէր նաև այն փաստը, որ նախկինում այս շրջանն արդեն հասցրել էր ենթարկվել աղետալի ցունաﬕի
ազդեցությանը: Եվ չնայած դրան, տվյալ շրջանում կառուցվեցին ատոմակայաններ՝ անտեսելով երկրաշարժի և ցունաﬕի վտանգները: Բացի այդ, շատ մարդիկ
ապրում էին հենց ատոմակայանների հարևանությամբ: Ինչ վերաբերում է ցունաﬕին, իր հաշվարկներում TEPCO-ն հաշվի չէր առել 5,7 մ բարձրությունը գերազանցող ցունաﬕի հավանականությունը: Տոկիոյի և Ֆուկուսիմայի ﬕջև եղած հեռավորությունն ընդաﬔնը 200 կմ է: Տեղի ունեցած վթարին այլ բնույթի արձագանք
տալու կամ քամու ﬕ փոքր այլ ուղղության դեպքում, Տոկիոն և ամբողջ Արևելյան
Ճապոնիան կարող էին հեշտորեն հայտնվել աղետալի վթարի ազդեցության գոտում:Դաս 1 Մի՛ խաբվեք «անվտանգթյան առասպելին»Ատոմային էլետրակայանների կառուցումը և շահագործումը հիﬓավորվում է այնկարգախոսով, որ իբր այն արվում է «ի շահ տեղական տնտեսության բարորության», ﬕաժամանակ փորձելով համոզել մարդկանց, որ «երբեք ոչ ﬕ վթար չիկարող պատահել»: Այնուաﬔնայնիվ, շատ դեպքերում այս «անվտագությունը»բացատրվում է հիﬓվելով որոշակի ընտրված տվյալների վրա՝ տրամադրված կառավարության, արդյունաբերական և կոմունալ ծառայությունների փորձագետների
կողﬕց, որոնք հստակ շահ ունեին ատոմակայանների կառուցման գործընթացից:Այս լուրջ ﬕջադեպը ծանր հարված է հասցնում տեղացի բնակիչներին, նրանց
նիստ ու կացին, կյանքի պայմաններին, արտադրության ոլորտին և շրջակա ﬕջավայրին, որից, հնարավոր է, շատ դժվար լինի ապաքինվել: Ներկայիս փուլում,արդեն իսկ, շատ ուշ է ինչ-որ բան անելու համար:Մարդիկ, որոնք պաշտպանում էին և տարածում անվտանգության մասին իրենց
առասպելը, աղետը իրականում պատահելուց հետո, համառորեն պնդում էին, որայն կանխատեսված չէր և հրաժարվում էին կրել որևէ պատասխանատվություն
պատահարի համար: Այդ տարածքներում ապրող բնակիչները պետք է համագործակցեն անկախ փորձագետների հետ՝ սեփական հետաքննության ﬕջոցով
կառավարության և կազմակերպությունների ծրագրերին ծանոթանալու նպատակով: Լուրջ պատահարի դեպքում հարկավոր է իրականացնել համապատասխան
Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

19տարհանման և շրջակա ﬕջավայրի պաշտպանության ﬕջոցառուﬓեր, իսկ տվյալ
դեպքում պատրաստվածության աշխատանքները չափազանց կարևոր դեր ենխաղում: Բացի այդ, ﬕջուկային էներգիայի հետ կապ ունեցող ընկերություններիև տեղական ինքնակառավարման մարﬕնների շրջանում կաշառակերության ևնրանց ﬕջև գաղտնի համաձայնությունների կանխման նպատակով, բնակիչները
պետք է պահանջեն, որպեսզի կառավարությունը հրապարակի ﬕջուկային էներգիայի հետ կապված բոլոր ծրագրերի և նախագծերի վերաբերյալ ամբող ջական
տեղեկատվություն և դարձնի այն հասանելի բոլորի համար:ëÛáõÝ³Ï Պրեֆեկտրայի տարածքից իր աղջկա հետ հեռացած մայրը
Աղետից անﬕջապես հետո 29-ամյա Տոմոկո Սուզուկին (կեղծանուն) Ֆուկուսիմայից տեղափոխվեց հարևան Յամագատա պրեֆեկտուրա՝ իր հետ վերցնելով իր
4-ամյա դստերը: Նա որևէ պատկերացում չուներ ճառագայթման մասին և երբևէ չէրլսել, որ ճառագայթման չափման ﬕավորը կոչվում է “զիվերտ”: Ինչևէ, նա որոշումէ հեռանալ, քանի որ նրա մոտ ընկերներից ﬔկը խորհուրդ է տալիս նրան լքել այդվտանգավոր վայրերը: Բայց, քանի որ իր ամուսինը չէր գիտակցում իրավիճակի ողջլրջությունը, նա ստիպված էր իր կամքին հակառակ ընդունել որոշում և հեռանալ:Դրանից հետո նա սկսում է կարդալ իր մոտ ընկերոջ կողﬕց խորհուրդ տված գրքերը ճառագայթման մասին և հասկանում, որ ճիշտ որոշում էր կայացրել: Նրա ամուսինը, սակայն, չի պատրաստվում թողնել աշխատանքը և տունը: Այժմ նրանք ապրում են ﬕմյանցից հեռու և ամուսինը ﬕայն հանգստյան օրերին է այցելում կնոջն ուդստերը: Երբեﬓ Տոմոկոն չի կարողանում քնել գիշերը՝ մտածելով, թե որքան երկարդեռ պետք է շարունակվի այդ իրավիճակը:20 Գլուխ 2

2 Արտակարգ իրավիճակի հիﬓական սկզբնքը
դեպքի վայրից ժամանակին հեռանալն է Աղտոտվածթյնը տարածվմ է 30 կմ-ից ավելի
հեռավորթյան վրաՃապոնիայում
ﬕջուկային
վթարների համար նախատեսված տարհանման ծրագիրը տարածվում է ﬕայն ատոմակայանից ﬕնչև 10 կմ հեռավորությանվրա ապրող բնակիչների վրա:Սակայն Ֆուկուսիմայի աղետի
ժամանակ պարզ է դառնում, թեորքան թերի էր այդ ծրագիրը:Հարկ է նշել նաև, որ այս վթարի
ժամանակ ﬕայն տարհանմանվրա կենտրոնանալու դեպքում
հետաձգվում էր ցունաﬕից տուժած և փրկության կարիք ունեցող մարդկանց անհրաժեշտ օգնություն ցուցաբերելու խնդիրը:Եվ չնայած նրան, որ ճառագայթման աղբյուրից հեռանալուն համընթաց վերջինիս ուժգնությունը
թուլանում է, այնուաﬔնայնիվ,ճառագայթման ազդեցությանը
ենթարկված փոշին և այլ ռադի- Պատահարի ժամանակ ոչնչացված Ֆուկուսիմա Դաիչի
ոակտիվ մասնիկներ տարած- ատոմային էլեկտրակայանի 4-րդ ռեակտորը
վում են քամու օգնությամբ: Քա- Հուլիս, 2011թ., լուսանկարը՝ JANICմու ուղղությունն ու հողի հատկանիշները ﬔծապես ազդում ենռադիոակտիվ նյութերի տարածման և աղտոտվածության վրա: Բացի այդ, անձրևիկամ ձյան տեսքով տեղուﬓերի ժամանակ տեղաշարժվելով քամու ﬕջոցով, ռադիոակտիվ մասնիկները ﬕաձուլվում են անձրևի կամ ձյան հետ և ցած ընկնելով՝
ստեղծում վտանգի օջախներ (առավել բարձր աղտոտվածության աստիճան ունեցող վայրեր): Անձրևի կամ ձյան բացակայության պարագայում այդ մասնիկներնէլ ավելի հեռու են տարածվում: 2011 թվականին Ֆուկուսիմայում տեղի ունեցած
վթարից հետո որոշ ռադիոակտիվ մասնիկներ հայտնաբերվեցին ատոմակայանից
ավելի քան 100 կմ հեռավորության վրա: Պատահարից հետո ծով արտանետված
առավել ռադիոակտիվ ջրի ազդեցություն գրանցվել է անգամ Աﬔրիկայի Միացյալ
Նահանգների արևմտյան ծովափնյա շրջանում:Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

21 Ռադիոակտիվ մասնիկների տարածմը ատոմակայանից դեպիհյսիս-արևմտյան շրջաններ
Չնայած Արևելյան Ճապոնիայի ողջ տարածքի ռադիոակտիվ աղտոտվածության
հաստատմանը, վթարի ժամանակ կառավարությունը որևիցե հրաման չի արձակում ատոմակայանից 30 կմ հեռավորության վրա ապրող մարդկանց տարհանման համար: Ատոմակայանից դեպի հյուսիս-արևմուտք ավելի քան 30 կմ հեռավորության վրա գտնվող վայրերը ևս ենթարկվել էին ռադիոակտիվ լուրջ ազդեցության (հիﬓականում քամու ուղղության պատճառով): Խառնվելով այդ ժամանակ
գրանցված առատ տեղուﬓերին (ձյան և անձրևի տեսքով) ռադիոակտիվ մասնիկները տարածվել էին ամբողջ տարածքով ﬔկ: Ռադիոակտիվ ազդեցության ենթարկված գոտիներում տարհանում իրականացնելու հրահանգը տրվում է ﬕայնպատահարից հետո: Ի սկզբանե հյուսիս-արևմտյան ուղղությամբ շարժվող օդիհոսանքն այնուհետև փոխում է ուղղությունը, շարժվելով դեպի այնպիսի գլխավոր
քաղաքներ, ինչպիսիք են Ֆուկուսիման և Կորիյաման: Իրավիճակը Ֆկսիմա քաղաքմ՝ պրեֆեկտրայի
կառավարթյան նստավայրմԻսկ ինչպե՞ս էին զարգանում իրադարձությունները Ֆուկուսիմա ատոմային էլեկտրակայանից ընդաﬔնը 60 կմ հեռավորության վրա գտնվող Ֆուկուսիմա քաղաքում: Պրեֆեկտուրայի կառավարության տեղակայման վայրում բնակվող մարդկանց թիվը հասնում էր մոտ 300000: Մարդկանց գերակշիռ մասը հավատացած էր,որ որևէ վտանգ չկա: Սակայն իրականում քաﬕն օդ էր բարձրացրել ռադիոակտիվ
մասնիկների հսկայական քանակություն, որն արդեն` ﬕախառնված տեղուﬓերիհետ թափվում էր ներքև: Պատահարից 4 օր անց՝ 2011թ. մարտի 15-ի գիշերը, ճառագայթման ցուցանիշը (համաձայն Ֆուկուսիմայի պրեֆեկտուրայի կողﬕց մարտի
16-ին արված հայտարարության) հասնում է 23,88 մԶվ/ժ (ընդհանուր թույլատրելի
չափաբաժնից մոտ 100 անգամ ավելի): Մարտի 16-ին, խﬔլու ջրի ﬔջ գրանցվումէ ռադիոակտիվ յոդի և ցեզիուﬕ առկայություն: Նման իրավիճակ էր տիրում նաևՖուկուսիմայից 45 կմ դեպի հարավ գտնվող Կորիյամա քաղաքում: Մինչև վերջին
պահը այդ քաղաքների ինքնակառավարման մարﬕնները կամ պաշտոնատար
անձինք չէին արձակում տարհանման հրաման: Աղտոտվածությունը տարածվում էպրեֆեկտուրայի ափաﬔրձ շրջաններում, ինչպես նաև ﬕ շարք այլ քաղաքներումև հարևանությամբ գտնվող բազմաթիվ այլ պրեֆեկտուրաներում:Եղանակային պայմաններից կախված՝ ռադիոակտիվ մասնիկները կարող են ակտիվորեն տարածվել՝ անցնելով ﬕնչև անգամ անհավանական թվացող հեռավորություններ: Այդ մասնիկների տարածումը հնարավոր է, որ տեղի ունենա նաև ոչկենտրոնացված ձևով:22 Գլուխ 2Կրթության, մշակույթի, սպորտի, գիտությանև տեխնոլոգիաների նախարարության (MEXT)կողﬕց իրականացված 4-րդ օդային դիտարկման արդյունքները
(Գետնի մակերևույթին հայտնաբերված Ցեզիում
134, 137 մասնիկների ընդհանուր քանակությունը Ֆուկուսիմա Դաիչի էլեկտրակայանից 80 կմհեռավորության սահմաններում)Գետնի մակերևույթին հայտնաբերված Ցեզիում
134, 137 մասնիկների ընդհանուր քանակությունը Արևելյան Ճապոնիայի ողջ տարածքում,որն արտացոլում է 4-րդ օդային դիտարկման
արդյունքները

Աղբյուրը՝ MEXT շնորհանդեսի նյութերից, Դեկտեմբերի 16, 2011թ. (դիտարկման ժամանակաշրջանը՝
2011 թվականի հոկտեմբերի 22-ից ﬕնչև նոյեմբերի 5-ը)Դաս 2 Արտակարգ իրավիճակմ հիﬓական
սկզբնքը դեպքի վայրից շտափյթ հեռանալն էԿախված եղանակային պայմաններից՝ ռադիոակտիվ նյութերը կարող են տարածվել նախատեսվածից շատ ավելի հեռու: Նման տարածումը նույնպես կարող է կրելոչ կենտրոնացված բնույթ:Ատոմային էլեկտրակայանում արտակարգ իրավիճակի առաջացման դեպքում,անկախ նրանից՝ տարհանման աշխատանքների իրականացման հրահանգ տրվելէ թե ոչ, նախ և առաջ հարկավոր է շուտափույթ հեռանալ դեպքի վայրից: Այլ կերպասած՝ ձեր կյանքը փրկելու համար հնարավորինս արագ լքեք ատոմակայանը ևհեռացեք դեպքի վայրից որքան հնարավոր է ավելի հեռու:Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

23Որոշ դեպքերում ﬕջուկային վթարները իրականում կարող են վերածվել խոշոր
աղետի, եթե դրանց առաջացման պատճառ է հանդիսացել երկրաշարժը կամ ցունաﬕն: Հաշվի առնելով այս աﬔնը, տրանսպորտային խցանուﬓերն ու ոչնչացված ենթակառուցվածքները կարող են ֆիզիկապես անհնարին դարձնել տարհանման աշխատանքների իրականացումը: Բացի այդ, կան մարդիկ (հիվանդներ, տարեցներ, հաշմանդամություն ունեցող և հոսպիտալացված անձինք), որոնց տարհանումը կապված է դժվարությունների հետ: Նման դեպքերում հարկավոր է ﬓալտանը, պատսպարվել և պաշտպանվել արտաքին օդում առկա ռադիոակտիվ մասնիկների ներթափանցուﬕց՝ ﬕաժամանակ զբաղվելով տեղեկատվության հավաքագրմամբ: Անգամ, եթե դուք տարհանվեք, տարհանման վայրը նույնպես կարող էենթարկված լինել ճառագայթման ազդեցությանը՝ կախված քամու ուղղությունից:Այդ իսկ պատճառով նման պայմաններում տեղեկատվություն ձեռք բերելը կամհավաքելը շատ կարևոր է: Տեղեկատվության հաղորդումը համացանցի ﬕջոցովշատ հարմար եղանակ է: Սակայն, հաշվի առնելով, որ հնարավոր են էլեկտրասնուցման երկարատև խափանուﬓեր և անջատուﬓեր, ավելի խելաﬕտ է օգտվել
մարտկոցով աշխատող ռադիոներից:3 Տեղեկատվթյան հասանելիթյնն արձանագրմը չափազանց կարևոր են Տարհանման աշխատանքներն իրականացվել են առանց
մանրամասն տեղեկատվթյան առկայթյան
Միջուկային վթարից հետո ատոմակայանի հարևանությամբ գտնվող մունիցիպալիտետներից շատ քչերին կառավարությունը հանձնարարեց իրականացնել անհապաղ տարհանում, իսկ մյուս մունիցիպալիտետներում ղեկավարները տարհանման վերաբերյալ արձակված հրամանների մասին տեղեկանում էին հեռուստատեսությnւնից կամ ընդունում էին տարհանման ինքնուրույն որոշում:Տեղացիներից շատերի համար մանրամասն տեղեկատվությունը հասանելի չէր, ևտարհանման ժամանակ որոշ մարդիկ նույնիսկ չգիտեին, որ տեղի է ունեցել ﬕջուկային վթար: Եվ քանի որ Նախարարների կաբինետի ղեկավարը հեռուստատեսությամբ ելույթ ունենալու ժամանակ շարունակաբար կրկնում էր, որ «առողջության վրա դա որևէ անﬕջական ազդեցություն չի ունենա, իսկ տարհանման
աշխատանքների իրականացման հրամանն արձակվել է պարզապես անվտանգության նկատառուﬓերից ելնելով», բնակիչներից շատերը ենթադրում էին, որ շատշուտով հետ կվերադառնան, և դրանից ելնելով՝ հեռանում էին սոսկ ﬔկ հագուստով՝ թողնելով տանը անձնական անհրաժեշտ իրերն ու փաստաթղթերը, ինչպեսնաև կենդանիներին: Իրականում, նրանք դեռ երկար ժամանակ չկարողացան վերադառնալ տուն:24 Գլուխ 2 Չափազանց խնդրահարյց տարհանմ
Տեղի ունեցած վթարից հետո որոշ մարդկանց տարհանումը հնարավոր չէր` բավարար բենզին չլինելու պատճառով: Շատերը ժաﬔր շարունակ կանգնում էինհերթում՝ փորձելով ձեռք բերել այն: Արդյունքում, Ֆուկուսիմայի ափաﬔրձ շրջաններից ﬕնչև վերջինիս խորքը տանող ճանապարհները գերծանրաբեռնված էինմարդկանց տեղափոխող ավտոﬔքենաներով:Վնասի լրջության աստիճանն ակնհայտ դառնալուն պես կառավարության կողﬕց
տարհանման գոտու սահմանները նախ 2 կմ-ից ընդարձակվեցին ﬕնչև 10 կմ, իսկայնուհետև՝ ﬕնչև 20 կմ: Շատ մարդիկ ստիպված էին տեղափոխվել նորից ու նորից: Նման հոգնեցուցիչ պայմաններում շատերի մոտ զարգանում էին տարատեսակ հիվանդություններ: Ինչ վերաբերում է տարհանման կենտրոններում տիրող
մթնոլորտին, ապա պայմաններն առավել ծանր էին երեխա ունեցող մայրերի, տարեց և հաշմանդամություն ունեցող անձանց համար: Իրավիճակն էլ ավելի ծանրէր հոսպիտալացված կամ տարեցների խնամքի կենտրոններում գտնվող անձանց
համար, որոնցից ոմանք չէին դիմանում երկար ճանապարհներին: Գրանցվում էինանգամ մահացության դեպքեր: Բնապահպանական արտակարգ իրավիճակներմ առկաճառագայթման չափաբաժնի կանխատեսման համակարգի
(SPEEDI) օգտագործման հնարավորթյան անտեսմը
Չնայած Ճապոնիայում գործում է Միջուկային վթարի ժամանակ ռադիոակտիվ
մասնիկների տարածման եղանակի կանխագուշակման համար նախատեսված
SPEEDI համակարգը, կանխագուշակման տվյալները հրապարակվում են ﬕայնմարտի 23-ին՝ դրանով իսկ նվազեցնելով SPEEDI համակարգի, որպես տարհանման գործիքի կարևորությունը: Արդյունքում, բնակիչներից շատերը տեղափոխվում էին ճառագայթման էլ ավելի բարձր չափաբաժին ունեցող տարածքներ՝ ենթարկվելով ճառագայթման ազդեցության, որից կարելի էր հեշտորեն խուսափել: Երկարաձգված տարհանմ շենքի ներսմ գտնվող ապաստարաններմ: Ատոմակայանից 30 կմ-ից ավելի հեռավորթյանվրա գտնվող բարձր ճառագայթմ նեցող վայրեր, որտեղ
տարհանման վերաբերյալ հրահանգը տրվել էր շատ շՄարտի 11-ի երեկոյան Ֆուկուսիմայում տեղի ունեցած երկրաշարժից և ցունաﬕի
հարվածից հետո, հրահանգ է տրվում տարհանել ատոմակայանից 3 կմ հեռավորության վրա բնակվող մարդկանց: Այդ հրահանգն ավելի ուշ տարածվում է նաևﬕնչև 20 կմ հեռավորության վրա ապրող բնակչության վրա: 20-30 կմ հեռավորության սահմաններում բնակվող մարդկանց հրահանգվում է «պատսպարվել
տանը», ինչը նշանակում էր, որ նրանք պետք է դուրս չգային և հնարավորինս
երկար ﬓային տանը՝ ռադիոակտիվ մասնիկների հետ շփուﬕց խուսափելու համար: Մարդկանց խորհուրդ էր տրվում պատսպարվել հերﬔտիկ բետոնե շենքերում: Սակայն իրականում, բնակիչներից շատերը նախընտրում են ﬓալ սեփական
տանը՝ ուղղակի անջատելով օդափոխիչներն ու օդորակիչները: Ճապոնացիների
Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

25

տների գերակշիռ մասը, կառուցված է փայտից և, պարզապես, նախատեսված չէարտաքին օդի հոսքի մուտքն արգելափակելու համար:Ատոմականից 20-30 կմ դեպի հյուսիս տեղակայված Մինաﬕսոմա քաղաքում շատբնակիչներ ﬓացել էին պատսպարված շենքերում: Միաժամանակ դադարեցվածէր քաղաքի մատակարարումը, իսկ խանութները, բանկերը և վառելիքի լցակայանները փակ էին: Արդյունքում բնակիչները ﬓացել էին շրջափակման ﬔջ, իսկ կյանքը կանգ էր առել: Այդ ժամանակ քաղաքապետը որոշում է անգլերեն ենթագրերով
տեսահոլովակ տեղադրել համացանցում, որում ասվում էր. «Մենք հայտնվել ենքայնպիսի ծանր կացթյան ﬔջ, որ անգամ չենք կարող մարդկանց ապահովել
աﬔնաանհրաժեշտ սպառման իրերով … կառավարթյան կողﬕց տրված «տանից դրս չգալ» հրահանգը սահմանափակել է ﬔր նյթատեխնիկական ապահովվածթյնը: Մենք խնդրմ ենք օգնել ﬔզ, կամավորնե՛ր, ﬔնք նենք ձերօգնթյան կարիքը կապված անհրաժեշտ իրերի մատակարարման կազմակերպման հետ, սակայն ﬔնք ﬔր հյսը կարող ենք կապել ﬕայն իրենց կյանքին
սպառնացող վտանգը գիտակցող կամավորների հետ, քանի որ կառավարթյան
կողﬕց ﬔզ հրահանգված է դրս չգալ…թվմ է, թե դա մարտահրավեր է, որիցմարդիկ բառացիորեն սովամահ են լինմ:»Կային նաև այնպիսի վայրեր, ինչպես օրինակ Իիտատե գյուղը, որոնք թեև գտնվում էին ատոմակայանից 30 կմ-ից ավելի հեռավորության վրա, բայց, այնուաﬔնայնիվ, քամու ուղղության և հողի բաղադրության պատճառով ենթարկվել էին չափից բարձր ճառագայթման ազդեցության: Տեղացիներից շատերն ավելի քան ﬔկաﬕս ստիպված էին ապրել բարձր ռադիոակտիվ ֆոն ունեցող տարածքներում ևենթարկվել վերջինիս ազդեցությանը, ﬕնչև որ ապրիլին այդ գյուղը ներառվեց

Տեղի ունեցած աղետից հետո Մինաﬕսոմա քաղաքի քաղաքապետ Կատսունոբու Սակուրային օգնության կոչ է անում YouTube-ի ﬕջոցով
Մարտ, 2011թ.

26 Գլուխ 2տարհանման ենթակա գոտիների շարքում: Գյուղի բնակիչների գերակշիռ մասիտարհանումը հաջողվեց ավարտել ﬕայն հունիսի կեսերին: Կամավոր տարհանմ` պարտադիր տարհանման գոտսահմաններից դրս ﬓացած տարածքներից
Ֆուկուսիմայի և Կորիյամայի պես քաղաքներում, որոնք ներառված չէին տարհանման ենթակա գոտիների ցանկում, մարդկանցից շատերը՝ հատկապես փոքրերեխաներ ունեցող ընտանիքները, հեռանում էին ճառագայթման ազդեցության
արդյունքում առող ջական խնդիրներից խուսափելու նպատակով: Կամավոր ձևովտարհանված մարդիկ գրեթե ոչ ﬕ աջակցություն կամ փոխհատուցում չէին ստանում TEPCO-ից կամ կառավարությունից, և հաճախ հայտնվում էին այնպիսի իրավիճակներում, երբ ստիպված էին սեփական ﬕջոցներով փոխհատուցել տարհանման արդյունքում կրած ﬖասներն ու ծախսերը: Շատ էին դեպքերը, երբ հեռանումէր ﬕայն մայրը երեխաների հետ, իսկ հայրը ﬓում էր աշխատելու և, փաստորեն,ապահովելու երկու տնային տնտեսության գոյության ծախսերը: Ավելի քան 120000 մարդ դեռևս ապրմ է տարհանման վայրերմ
2014 թվականի սեպտեմբերի դրությամբ՝ վթարից երեք ու կես տարի անց, մոտ126000 մարդ դեռևս ապրում է տարհանման վայրերում` չկարողանալով վերադառնալ տուն: Սա ﬕայն Ֆուկուսիմայի պրեֆեկտուրայի վերաբերյալ կառավարության
ունեցած տվյալներն են, իրականում՝ շատ մարդիկ են տարհանվել նաև Արևելյան
Ճապոնիայի մյուս շրջաններից` խուսափելու ատոմային էլեկտրակայանում տեղիունեցած վթարի ազդեցությունից:Ֆուկուսիմայի պրեֆեկտուրայում և հարակից տարածքներում երկու կամ նույնիսկ
երեք սերնդի ներկայացուցիչներից բաղկացած բազմաթիվ ընտանիքներ ապրումէին ﬕևնույն տանիքի տակ: Վթարից հետո, սակայն, տարհանված տնային տնտեսությունների մոտ կեսը արդյունքում ստիպված էր առանձին ապրել ընտանիքի
մյուս անդաﬓերից, որոնց հետ նախկինում կիսում էր ﬕևնույն տնային տնտեսությունը: Տարեց մարդկանցից շատերը ﬔկուսացված են ժամանակավոր կացարաններում: Բացի այդ, նրանցից շատերը տարհանուﬕց առաջ գտնվում էին առողջական լավ վիճակում, ﬕնչդեռ տարհանուﬕց հետո հիվանդության և մահվան
դեպքերի թիվը կտրուկ աճել է:Տարհանված մարդկանց ընդհանր թիվը՝ 126327
Ֆկսիմա պրեֆեկտրայից
դրս տարհանված մարդկանց
թիվը` 46645
Ֆկսիմա պրեֆեկտրայի
սահմաններմ ներքին տեղահանված
մարդկանց թիվը` 79682
Տարհանված մարդկանց թիվը 2014 թվականի սեպտեմբերի 30-ի դրթյամբ (տվյալները
տրամադրել է Ֆկսիմա պրեֆեկտրայի տարհանվածների աջակցթյան բաժինը):Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

27 Աղետի հետ կապված մահացթյան դեպքերի աճըԱվելացել էր մարդկանց թիվը, որոնք մահացել էին ոչ թե երկրաշարժի կամ ցունաﬕի անﬕջապես հասցված ﬖասից, այլ այնպիսի կողﬓակի գործոններից, ինչպիսին է` առող ջական վիճակի վատթարացումը տարհանման կենտրոններում: Իվատեիի պրեֆեկտուրայում այդ թիվը կազﬔլ է 441, Միյագիյում՝ 889, իսկ Ֆուկուսիմայում՝ 1704 մարդ (2014 թվականի մարտի վերջի դրությամբ): Ակնհայտ է, որ«անուղղակի մահերի» ցուցանիշն առավել բարձր է ﬕջուկային վթարը վերապրած
Ֆուկուսիմայի պրեֆեկտուրայում: Այս թիվը ներառում է ինքնասպան եղած մարդկանց, որոնք ամբող ջովին կորցրել էին ապագայի հույսն այն բանից հետո, երբստիպված էին տարհանվել ռադիոակտիվ ֆոն ունեցող իրենց հայրենի տանից:Ուղղակի մահԱնղղակի մահԻվատեՄիյագի

Ֆկսիմա

Ուղղակի և աղետի հետ կապված (անղղակի) մահացթյան թվի հաﬔմատթյնը 3 տժած
պրեֆեկտրաներմ (տվյալները` Տարհանման աջակցթյան գրասենյակի
27.05.2014թ. հաշվետվթյնից): Կառավարթյնն  մնիցիպալիտետները ստիպմ են քաղաքացիներին տն վերադառնալԻ տարբերություն Չեռնոբիլի վթարից հետո ստեղծված իրադրության՝ Ճապոնիայի կառավարությունը չի նախընտրել աղտոտված շրջաններից մարդկանց բավականին ﬔծ հեռավորության վրա տեղափոխելու տարբերակը: Չնայած որ կառավարությունը որդեգրել էր «վերադարձի ոչ ենթակա» (որտեղ տարեկան ճառագայթման չափաբաժինը կազմում է 50 մԶվ) շրջաններից տարհանված մարդկանց՝այլ շրջաններում վերաբնակեցնելու ﬕջոցով կյանքի պայմանները բարելավվելու
քաղաքականությունը, այնուաﬔնայնիվ, վթարից 2,5 տարի անց, այլ տարհանված
շրջանների համար նրանց կողﬕց կիրառվող քաղաքանությունը հիﬓված է մարդկանց՝ տուն վերադառնալու սկզբունքի վրա: Տարհանված մարդկանցից շատերը
ստիպված են ապրել անորոշության ﬔջ՝ չիմանալով, թե արդյոք կկարողանան
երբևիցե վերադառնալ տուն, թե ոչ:

28 Գլուխ 2Այն շրջաններում, որտեղ ճառագայթման տարեկան չափաբաժինը ցածր է 20 մԶվից, կառավարությունը փորձում է արագացնել վարակազերծման աշխատանքների
ընթացքը, հուսալով ստեղծել հնարավորություն իրար հետևից փոխելու տվյալ շրջանների «տարհանման և արգելված գոտու» կարգավիճակը: Տարեկան 20 մԶվճառագայթման ազդեցությունը 20 անգամ գերազանցում է սովորաբար կիրառվող
տարեկան թույլատրելի ճառագայթման չափաբաժինը (1 մԶվ): Եթե հաշվի առնենք,որ Չեռնոբիլի դեպքից հետո տարեկան 5 մԶվ ճառագայթային ֆոնը գերազանցող շրջանները դիտարկվում էին որպես հարկադիր տեղափոխման գոտիներ, իսկ
1 մԶվ գերազանցողները՝ տարհանման իրավունք ունեցող գոտիներ, ապա Ֆուկուսիմայում սահմանված շեմային նիշը չափազանց բարձր է:

Դաս 3 Տեղեկատվթյան հասանելիթյնն արձանագրմը չափազանց կարևոր ենԻնչպես երևում է Ֆուկուսիմայի օրինակից, արտակարգ իրավիճակում հնարավոր
է, որ կառավարությունն ու կոմունալ ընկերությունները համապատասխան տեղեկատվություն չտրամադրեն բնակիչներին: Այն վայրերում, որտեղ կան ատոմակայաններ և դրանց հարող շրջաններում սովորական իրավիճակում (նախքան աղետի ի հայտ գալը) բնակիչները պետք է ճշտեն, թե ինչ ﬕջոցներով է տրամադրվելու
անհրաժեշտ տեղեկատվությունն արտակարգ իրավիճակների դեպքում: Տարհանման պահին նրանք պետք է կրեն դիմակներ, անձրևազգեստներ, երկարաճիտ կոշիկներ և ձեռքի տակ ունենան անհրաժեշտ դեղորայք:Ատոմակայանների հարևանությամբ գտնվող տնային տնտեսությունները պետք էունենան յոդի անհրաժեշտ պաշարներ, իսկ դպրոցներն ու կազմակերպությունները` ճառագայթման ազդարարման իրենց սեփական սարքերը: Տեղական հիվանդանոցներն ու հասարակական կառույցները պետք է ունենան մարդու մարﬓի
ռադիոակտիվության մակարդակը չափող սարքեր պետք է սահմանվեն արտակարգ իրավիճակում դրանք շահագործելու և սարքին վիճակում պահելու հստակ
կանոններ, ինչպես նաև կազմակերպվեն դրանց վերաբերյալ համապատասխան
դասընթացներ:Սովորական իրավիճակում բնակիչները պետք է ստեղծեն անկախ փորձագետների ցանց, որից կարող են օգտվել արտակարգ իրավիճակներում՝ համապատասխան խորհուրդներ ստանալու, հանրային տեղեկատվություն ձեռքբերելու, վերջինիս հուսալիությունը ստուգելու կամ լրացուցիչ կարծիքներ լսելու համար: Հարկ էնշել նաև, որ ատոմակայանի հարևանությամբ կային շատ կառույցներ, որոնք կարող էին համապատասխան բուժօգնություն տրամադրել տուժածներին, սակայն,հաշվի առնելով ﬕջադեպի ահռելի ծավալները, վերջիններս ստիպված օգտագործվում էին տարհանման համար, այլ ոչ թե իրենց սկբնական նշանակությամբ:Ֆուկուսիմայում տեղի ունեցած վթարի արդյունքում ակնհայտ դարձավ, որ ճառագայթային վթարներից տուժածների բուժման մոտեցուﬓերը պետք է հիﬓովին վեՖուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

29

րանայվեն:Բացի այդ, արտակարգ իրավիճակներում շատ կարևոր է, որ մարդիկ գրանցեն
իրենց գործողությունները. գտնվում են տանը, թե դրսում, ինչպես և ուր են գնացել,ինչպիսին է այն կառույցը, որտեղ նրանք պատսպարվել են, ինչպիսին են եղանակային պայմանները, ինչով են սնվում և այլն: Բանն այն է, որ պատահարին անﬕջապես հաջորդած ժամանակահատվածում ձեռնարկված գործողությունների կամվարքագծի վերաբերյալ տեղեկությունների գրանցումը շատ ﬔծ ազդեցություն կարող է ունենալ հետագա աﬕսների և տարիների ընթացքում ցուցաբերվող բուժման ընտրության վրա:Զբոսաշրջության վայրեր Ֆուկուսիմա քաղաքում, որտեղ ճառագայթման չափաբաժինը
հավասար է 0,84 մԶվ/ժԱպրիլ, 2013թ., լուսանկարը՝ JANIC

30 Գլուխ 2

4 Վթարից տժած մարդիկ նեն համապարփակ
բժշկական զննման և լիարժեք տեղեկատվթյն
ստանալ իրավնք Աﬔնաﬔծ մտահոգթյնը - Ճառագայթման ազդեցթյնը
երեխաների առող ջթյան վրաԵրբ հայտնի դարձավ, որ ﬕջուկային վթարի արդյունքում շրջակա ﬕջավայր ենարտանետվել ﬔծ քանակությամբ ռադիոակտիվ նյութեր, ոչ ﬕայն Ֆուկուսիմայի,այլև ամբողջ Արևելյան Ճապոնիայի գերակա մտահոգության առարկան ճառագայթման երթարկված երեխաների առող ջությունն էր: Ի տարբերություն ﬔծահասակների, երեխաները, այդ թվում նաև արհեստական պայմաններում բեղﬓավորված երեխաներն, ավելի զգայուն են ճառագայթման ազդեցության նկատմամբ,քանի որ նրանց օրգանիզմում դեռևս ընթանում է բջիջների բաժանման և աճիակտիվ գործընթացը: Չեռնոբիլի վթարից հետո ճառագայթման ազդեցությանը
ենթարկված երեխաներից շատերի մոտ ժամանակի ընթացքում զարգացել է վահանաձև գեղձի քաղցկեղ և ﬕ շարք այլ հիվանդություններ:Միջուկային վթարից հետո ենթադրվում էր, որ կառավարությունն ու պրեֆեկտուրաների կառավարիչները պետք է խորհուրդ տային բնակիչներին պատրաստ լինելու ընդունել բավարար քանակությամբ յոդ՝ ճառագայթման արդյունքում առաջացող վահանաձև գեղձի քաղցկեղի և նմանատիպ հիվանդությունների զարգացումը կանխելու համար: Ֆուկուսիմայում տեղի ունեցած աղետի դեպքում, սակայն,կառավարության (Միջուկային վթարների արձագանքման կենտրոնական գրասենյակ) կողﬕց յոդի ընդունման վերաբերյալ որոշումը փաստորեն չհասավ Ֆուկուսիմայում տեղակայված Աղետների հակազդման գրասենյակ և, հետևաբար, պրեֆեկտուրայի կառավարչի կողﬕց յոդի ընդունման վերաբերյալ հրահանգ չտրվեց:Պրեֆեկտուրայի տարածքում գտնվող որոշ քաղաքների և գյուղերի ղեկավարներ
հետևում էին, որպեսզի տեղի բնակչությունն ընդունի յոդ, անգամ բաժանում էինայն վերջիններիս, կային նաև այնպիսի ղեկավարներ, որոնք սպասում էին համապատասխան հրահանգի՝ բնակիչներին յոդ բաժանելու համար: Արդյունքում
ստացվեց այնպես, որ չնայած յոդի բավարար պաշարների առկայությանը, յոդըբաշխվեց ﬕայն որոշ բնակավայրերի բնակիչներին: Դպրոցների վերաբացման հետ կապված խնդիրներ
Աղետից հետո որոշակի խնդիրներ առաջացան նաև դպրոցների վերաբացման
համար անհրաժեշտ չափանիշների սահմանման հարցում: 2011 թվականի ապրիլին Կրթության, մշակույթի, սպորտի, գիտության և տեխնոլոգիաների նախարարությունը (MEXT) սահմանեց ճառագայթման չափաբաժնի շեմը (տարեկան
20 մԶվ), ըստ որի պետք է որոշվեր դպրոցի անվտանգությունը շահագործման
համար: Տվյալ չափաբաժինը փաստորեն 20 անգամ գերազանցում էր սովորական
պայմաններում սահմանված թույլատրելի ճառագայթման սահմանաչափը: Դա բողոքի ﬔծ ալիք բարձրացրեց հասարակության շրջանում, քանի որ սահմանված
Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

31չափաբաժինը շատ բարձր էր և չէր երաշխավորում երեխաների անվտանգությունը: Ծնողների կողﬕց գլխավորած ընդդիմադիր շարժման ճնշման տակ կառավարությունը պարզապես ստիպված էր հայտարարել, որ դպրոցականների համար
ճառագայթման թույլատրելի չափաբաժինը կնվազեցվի ﬕնչև 1 մԶվ: 20 մԶվ սահամանաչափը, սակայն, դեռևս գործում է տարհանուﬕց հետո տուն վերադարձող
մարդկանց համար: Գիտելիք ձեռք բերել ցանկթյն նեցող քաղաքացիներ
Պարտադիր տարհանման ցուցակում չընդգրկված շրջանների բնակիչներից շատերին, որոնք ստիպված էին ﬓալ տանը, լուրջ մտահոգում էր իրենց առող ջությանվրա ճառագայթման թողած ազդեցության հարցը: Նրանք՝ հատկապես երեխաներ
ունեցող ծնողները, փորձում էին խուսափել լրացուցիչ ճառագայթման ազդեցությունից՝ լվացքը դրսում այլևս չկախելով, դուրս գնալուց դիմակներ կրելով և ձեռքբերելով ﬕայն ոչ աղտոտված սնունդ: Եվ քանի որ նախքան այդ ﬕջադեպը նրանցից շատերը պատկերացում չունեին ճառագայթային պաշտպանության ﬕջոցների մասին, ապա ինքնուսուցման համար նրանք ստիպված էին դիﬔլ համացանցիկամ գրքերի օգնությանը:Չնայած որոշ փորձագետներ այցելել էին աղտոտված շրջաններ և զրուցել բնակիչների հետ ճառագայթման հետևանքների մասին, նրանց կարծիքները հաճախ
հակասում էին ﬕմյանց: Արդյունքում՝ բնակիչները չէին կողﬓորոշվում, թե որխորհուրդներն է անհրաժեշտ հաշվի առնել: Վերոհիշյալ փորձագետներից ﬔկը՝ առող ջության վրա ճառագայթային ազդեցության հնարավոր ռիսկի կառավարման գծով Ֆուկուսիմայի պրեֆեկտուրայի խորհրդական նշանակված բժիշկը
նշել է հետևյալը. «քանի դեռ տարեկան ճառագայթումը չի գերազանցում 100 մԶվ,վերջինս չի ազդում մարդու առող ջության վրա» և «ﬕ՛ վախեցեք և թույլ տվեք, որերեխաները խաղան դրսում»: Հետագայում նա քննադատության արժանացավ ﬕխումբ քաղաքացիների կողﬕց՝ նրանց անտեղի ճառագայթման ազդեցության ենթարկելու համար, որից կարող էին և խուսափել: Քաղաքացիների ժերով ստեղծված ճառագայթման չափման
կետերՀաշվի առնելով աղետից հետո կառավարության և պաշտոնատար անձանց
կողﬕց ձեռնարկված ﬕջոցառումները՝ քաղաքացիներն անվստահությամբ էին լցվել վերջիններիս նկատմամբ և որոշել ինքնուրույն չափել օդիﬕջոցով փոխանցվող ճառագայթման
դոզան: Սակայն սննդի ﬔջ (Բեկերելիսարք) և մարդու օրգանիզմում առկառադիոակտիվ նյութերի պարոնակության (օրգանիզﬕ ճառագայթահար-32Գլուխ 2

CSO անդամը մասնակցում է սննդում առկա ռադիոակտիվ պարունակության չափման գործընթացին
Հուլիս, 2012թ., լուսանկարը` JANIC

ման դոզայի չափման սարք) չափման սարքերը բավականին թանկ են, և, այդ իսկպատճառով ﬕ շարք քաղաքացիական խմբեր օգնություն էին ստանում դրսից,ինչպես նաև ընդունում նվիրատվություններ այդ սարքերի գնման համար: Այսաﬔնը նրանց համար հնարավորություն տվեց տարբեր շրջաններում բացել ռադիոակտիվության մակարդակի չափման կետեր: Վթարից ﬔկ տարի անց նմանկետերից շատերն անցան մունիցիպալիտետների լիազորության տակ: Առող ջթյան վերականգնման ծրագրեր երեխաների համար
Դպրոցի բակում և բնության գրկում զվարճանալու հաճույքից զրկված լինելը խոչընդոտում էր երեխաների առողջ զարգացուﬓ ու բնականոն աճը: Մտահոգության
հիﬓական առարկան տվյալ պարագայում ֆիզիկական և մտավոր ռիսկերն էին,որոնք սպառնում էին ակտիվ ապրելաոճից զրկված մանուկներին և երեխաներին:Հարկավոր էր ﬕջոցներ ձեռնարկել նրանց «հոգևոր զարգացման» համար, որնանﬕջապես կապված էր աղետից հետո ի հայտ եկած այնպիսի տեսանելի հետևանքների հետ, ինչպիսիք են ֆիզիկական ակտիվության կարողության անկուﬓու գիրանալը:Աղտոտվածության ենթարկված շրջաններում բնակվող երեխաների առող ջությունը պահպանելու համար, քաղաքացիները հանդես եկան «առող ջության վերականգնման ծրագրեր» իրականացնելու նախաձեռնությամբ, որոնց շրջանակներում ինչ-որ ժամանակով երեխաներին տեղափոխում են ոչ աղտոտված շրջաններ,որտեղ նրանք կարող են լիարժեք խաղալ և վերականգնել իրենց ուժերը: Մի շարքքաղաքացիներ Ճապոնիայի ողջ տարածքից շարունակում են հրավիրել աղտոտված շրջաններում ապրող երեխաներին` հատկացնելով հատուկ ճամբարներ կամկացարաններ, որտեղ նրանք կարող են որոշ ժամանակ ապրել իրենց ծնողների
հետ:Հանգստի ծրագրի շրջանակներում երեխաներն ուրախությամբ
հետևում են կենդանիներին՝ գտնվելով ռադիոակտիվ աղտոտուﬕց զերծ տարածքում
Մայիս, 2014թ., լուսանկարը` SHALOMՀանգստի այս ծրագրերը հիﬓված էին Չեռնոբիլի պատահարից հետոՈւկրաինայում և Բելառուսում իրականացվող
ծրագրերի վրա: Ուկրաինայում, Բելառուսում ևՌուսաստանում այսօրէլ գործում են ﬕնչև 3շաբաթտևողությամբ
ազգային ֆինանսավորմամբ ծրագրեր, որոնց
նպատակն է երեխաների մոտ ﬔղմացնել ռադիոակտիվ ճառագայթման ազդեցության հետևանքները և պահպանել

Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

33

երեխաների առող ջությունը: Ճապոնիայում, սակայն, կառավարությունն ու իշխանությունները մոտակա ժամանակներում դեռևս չեն շտապում պլանավորել ուժերի
վերականգնման նմանատիպ ծրագրեր: Կառավարթյան կողﬕց երաշխավորված համապարփակ
բժշկական հետազոտթյան բացակայթյն
Ֆուկուսիմայի վթարից հետո շատ կարևոր էր, որ կառավարությունն անց կացներ համապարփակ բժշկական հետազոտություն` պահպանելու այն բնակիչների
առող ջությունը, որոնք կարող էին ենթարկված լինել ճառագայթման կամ ապրում են աղտոտված տարածքներում, կանխարգելելու ճառագայթման ազդեցության արդյունքում զարգանալու հավանականություն ունեցող հիվանդությունները`նախքան դրանց նախանշանների ի հայտ գալը և ցուցաբերելու համապատասխան
բժշկական օգնություն հիվանդության նախանշանների ի հայտ գալու դեպքում: Եվչնայած նրան, որ ռադիոակտիվ աղտոտվածությունը ներթափանցել էր նաև պրեֆեկտուրայի հարակից շրջաններ, ներկայում գործող և կառավարության կողﬕց
ֆինանսավորվող բժշկական հետազոտության ﬕակ համակարգը «Ֆուկուսիմայի
առողջապահության կառավարման հետազոտության» համակարգն է, որի ախտորոշման շրջանակն ու հետազոտության առարկաներն ավելի քան սահմանափակ են:Սույն հետազոտության ուսուﬓասիրման առարկաներից ﬔկը պրեֆեկտուրայիայն բնակիչների վահանաձև գեղձի ուլտրաձայնային զննուﬓ էր, որոնք վթարի
ժամանակ 18 կամ ավելի փոքր տարիքի էին: 2014 թվականի մարտին անցկացված
նախնական զննման արդյունքները ցույց տվեցին, որ հետազոտված մարդկանցից
103-ի մոտ ախտորոշվել է քաղցկեղ կամ կան կասկածներ քաղցկեղի հնարավոր
զարգացման վերաբերյալ: Մինչ փորձագետների կարծիքները կիսվում են, Ֆուկուսիմայի պրեֆեկտուրայի կարծիքով այս ցուցանիշն այդքան էլ բարձր չէ և նրանքչեն ընդունում այս ախտորոշուﬓերի և ատոմային էլեկտրակայանում տեղի ունեցած վթարի ﬕջև պատճառահետևանքային կապը: Ավելին, պաշտոնատար անձինք շարունակում են պնդել, որ ճառագայթումը չի հանգեցնում որևէ հետևանքների: Նման պայմաններում էլ ավելի է դժվարանում բարձրաձայնել ճառագայթման
արդյունքում առող ջությանը հասցվող ﬖասի վերաբերյալ անհանգստությունը,որն անասելի տանջում է իրենց երեխաների ապագայով մտահոգված ծնողներին:Ավելին, այս հետազոտությունն արվել է կամավոր և, իհարկե, շատ կարևոր է, որհնարավորինս շատ ավելի մարդիկ անցնեն այն:Դաս 4 Վթարից տժած մարդիկ նեն համապարփակ բժշկական զննման և լիարժեք տեղեկատվթյն ստանալ իրավնք
Հաշվի առելով Ֆուկուսիմայի և Չեռնոբիլի աղետների նմանությունը՝ ﬕջուկային
էներգիայի նկատմամբ օրենքով ամրագրված սեփականություն ունեցող կառույցները, որոնցից են կառավարությունն ու կոմունալ ծառայություններ մատուցող

34 Գլուխ 2ընկերությունները, ինչպես նաև IAEA-ն (Ատոմային էներգիայի ﬕջազգային գործակալություն), փորձում են ﬔղմացնել ճառագայթման արդյունքում մարդկանց
առող ջությանը հասցված ﬖասը: Շատ կարևոր է, որ աղետի արդյունքում տուժած
մարդիկ (որոնց թվում են նաև երեխաները) պնդեն համապարփակ բժշկական հետազոտություն անցնելու իրենց իրավունքը և, որպեսզի վերջինս անցկացվի քաղաքական ազդեցությունից անկախ կազմակերպության կողﬕց:Բժշկական զննուﬓերի առաջնային նպատակը ոչ թե տվյալների հավաքագրուﬓ
է, այլ համոզվելը, որ տուժածներին տրվում է լիարժեք տեղեկատվություն: Հարկավոր է ապահովել նաև երկրորդ կարծիքի ձեռքբերման ու կրկնակի հետազոտությունների անցկացման հնարավորությունն այն տուժածների համար, ովքեր շատեն մտահոգված իրենց առող ջական վիճակով:Հիմք ընդունելով ստեղծված արտակարգ իրավիճակը՝ ճառագայթման տարեկան
թույլատրելի սահմանաչափը սովորական քաղաքացիների, այդ թվում հղի կանանց և երեխաների համար, Ֆուկուսիմայում հավասարեցվել է նույն մակարդակի,ինչ ատոմակայանի մասնագիտական աշխատակազﬕ համար: Այդ սահմանաչափի ընտրությունը կառավարության և ձեռնարկատերերի կողﬕց պայմանավորված էր փոխհատուցման վճարների գումարի կրճատման ցանկությամբ կամ այլֆինանսական կամ քաղաքական շահով: Սա խախտում է տուժած մարդկանց հիմնարար իրավունքները: Արտակարգ իրավիճակներում ձեռնարկվող արտակարգ
գործողությունները, առաջին իսկ հնարավորության դեպքում, պետք է դադարեցնել:5 Սննդամթերքի անվտանգթյնն  գյղատնտեսական, անտառային և ձկնային տնտեսթյնների
պաշտպանթյնն ապահովել համար քաղաքացիները պետք է մասնակցեն ռադիոﬔտրիկ չափﬓերին. տեղեկատվթյան հասանելիթյնը ևս չափազանց կարևոր է Հողի և արտադրվող ապրանքների աղտոտվածթյնը
Ֆուկուսիմայի պրեֆեկտուրայում վթարի արդյունքում ռադիոակտիվ նյութերի տարածումը ﬔծ հարված հասցրեց գյուղատնտեսությանը: Պարզվեց, որ վթարի ժամանակ աճեցված վաղ գարնանային բանջարեղենը ճառագայթման արդյունքում
ուներ բարձր աստիճանի աղտոտվածություն, ինչի պատճառով վերջինիս առաքումը արգելվեց: Ֆուկուսիմա պրեֆեկտուրայի հարկադիր տարհանման ենթակա
շրջաններում անկում ապրեց նաև առաջնային արդյունաբերությունը: Աղտոտվածությունը տարհանման շրջաններից թափանցեց նաև հարակից շրջաններ, և արդյունքում Ֆուկուսիմայի ֆերﬔրները անցան ծանր փորձություն` պայմանավորված հողի և արտադրանքի աղտոտվածությամբ:Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

35

Միջուկային աղետի պատճառով Ճապոնիան ստիպված էր սահմանել սննդամթերքում ռադիոակտիվ նյութերի պարունակության ժամանակավոր նոր չափաբաժին, այն է ՝ 500 բեքերել (Բք) 1 կգ-ի համար (Մարտի 17, 2011)՝ արգելելով տվյալ
սահմանաչափը գերազանցող սննդամթերքի առաքումը (Բք-ն ռադիոակտիվ նյութերի քանակի չափման համար օգտագործվող ﬕավորն է, ﬕնչդեռ Զվ-ն արձակված ճառագայթման չափման ﬕավորը): Մինչ այդ Ճապոնիայում կիրառվում էր
370 Բք/կգ սահմանաչափը, որը գործում էր ներկրվող սննդամթերքի համար Չեռնոբիլի աղետից հետո: Վերոհիշյալ սահմանաչափը ﬔծ շփոթություն առաջացրեցայն առումով, որ մարդիկ չգիտեին, ինչպես կիրառել տարբեր ստանդարտներ սննդամթերքի նկատմամբ՝ կախված նրանից, թե դրանք արտադրվել են տեղում, թեներկրվել դրսից (օրինակ՝ արդյոք 400 Բք/կգ-ն ընդունելի է, քանի որ այն արտադրվել է Ճապոնիայում, բայց անընդունելի, քանի որ այն ներկրված է): Հետևաբար,2012 թվականի ապրիլի 1-ին սննդամթերքում ռադիոակտիվ նյութերի պարունակության համար Ճապոնիան սահմանեց նոր չափաբաժին (տե՛ս աղյուսակը), որովվթարից հետո Ճապոնիայում վերահսկվում է ամբողջ սննդամթերքը: Ներկրվող
սննդամթերքի համար նախկինում սահմանված 370 Բք/կգ սահմանաչափը ﬓացելէ անփոփոխ:Աղյուսակ. Ռադիոակտիվ ցեզիուﬕ բազային նորմատիվ ﬔծությունը (հիﬓված Առող ջապահության,աշխատանքի և սոցիալական ապահովության նախարարության տվյալների վրա)Սննդամթերքի
խմբըԿիրառելի
ժամանակաշրջանը

Ժամանակավոր սահ- Ժամանակավոր սահմանաչափը ներկրմանաչափը վթարիցվող սննդամթերքի
անﬕջապես հետոհամար (Բք/կգ)*1(Բք/կգ)*2
1986 թվականի
նոյեմբերի 1-իցառ այսօր

2011 թվականի մարտի
17-ից ﬕնչև 2012թվականի մարտի 31-ըԽﬔլու ջուրՆերկայիս
սահմանաչափը
(Բք/կգ)2012 թվականի
ապրիլի 1-իցառ այսօր
10

200
Կաթ

50
370*

Մանկական սնունդ

20*

50

Ընդհանուր սնունդ

500

100

*1 Կիրառելի է ﬕայն ներկրվող սննդամթերքի նկատմամբ
*2 Ընտրված 4 ռադիոակտիվ նյութերը, որոնց սպառումը պետք է սահմանափակված լինի՝ ռադիոակտիվ յոդ, ռադիոակտիվ ցեզիում, ուրանիում, պլուտոնիում: Ուրանի ﬔծությունը տրված էմանկական սննդի համար: Ցանկալի է, որ ռադիոակտիվ յոդի քանակը չգերազանցի 100 Բք/կգերեխաների համար նախատեսված փոշիացված կաթում:36 Գլուխ 2 Գյղացիների և քաղաքացիների կողﬕց մշտադիտարկման
իրականացման և տեղեկատվթյան հրապարակման
նախաձեռնթյններ
Ռադիոակտիվ նյութերը հայտնաբերվել են անﬕջապես վթարից հետո հավաքված բանջարեղենի ﬔծ մասում: Իշխանություններն իրականացրել էին գյուղատնտեսական մթերքում առկա ճառագայթման դոզայի չափուﬓեր ըստ նմուշառման
սկզբունքի, սակայն նմուշների քանակը սահմանափակ էր և հնարավոր չէր հստակ
սահմանել, թե որ շրջանից են դրանք բերված: Գյուղացիները չգիտեին, թե արդյոք
կարելի է ուտել իրենց իսկ հողամասում աճեցված գյուղմթերքը: Կառավարություննու իշխանությունները բավարար ուսուﬓասիրություններ չէին անցկացնում: Չունենալով հստակ տվյալներ, այնուաﬔնայնիվ նրանք շեշտում էին որևէ վտանգի բացակայությունը՝ այդ կերպ փորձելով ﬔղմացնել վթարի արդյունքում պատճառված
ﬖասը: Արդյունքում մարդկանցից շատերը կորցրեցին վստահությունը իշխանությունների և կառավարության հանդեպ: Ստանալով ﬕ խումբ քաղաքացիների,մասնավոր ընկերությունների և Ֆուկուսիմայից դուրս կամ այլ երկրներում գտնվող
համալսարանների օգնությունը՝ ճառագայթման հետ նախկինում որևէ առնչություն չունեցած քաղաքացիներն ու գյուղացիները սկսեցին զբաղվել ինքնուսուցմամբ և անցկացնել սեփական չափուﬓեր: Քաղաքացիներին և գյուղացիներին
անհրաժեշտ էր պարզել, թե արդյոք պրեֆեկտուրայի տարածքում աճեցված արտադրանքն անվտանգ է, թե ոչ:Գյուղացիները չսահմանափակվելով
ﬕայն իրենց արտադրանքում ռադիոակտիվ նյութերի պարունակության
չափուﬓերով, սկսել էին ստուգել նաևամբողջ տարածաշրջանի արտադրանքը: Նրանք կարծում էին, որ գյուղատնտեսական հողատարածքների ուշադիրև ճշգրիտ չափուﬓերը կօգնեն իրենց
հասկանալ, թե ինչպես է տարածվում
աղտոտվածությունը և ինչպես կանխարգելել դրա ներթափանցումը սննդամթերքի ﬔջ: Չնայած հավաքված
բանջարեղենի վերաբերյալ մտահոգություններին՝ արտադրանքի տեսակներից շատերում ռադիոակտիվ նյութերի
պարունակությունը զգալիորեն ցածրէր կառավարության կողﬕց սահմանված դոզայի շեմային բաժնեմասի ﬔծությունից: Սա ավելի էր ամրապնդում
գյուղացիների մարտական ոգին ևնպաստում հասարակության պաշտպանության ապահովմանը:Ֆուկուսիմայի օրգանական գյուղատնտեսության
ցանցի անդաﬓերը չափում են ճառագայթման
չափաբաժինը հողում
Դեկտեմբեր, 2011թ., լուսանկարը` JANIC
Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

37Այնուաﬔնայնիվ, ռադիոակտիվ աղտոտվածությամբ անհանգստացած սպառողներն ու առաքիչներն այլևս չէին գնում Ֆուկուսիմայի արտադրանքը: Նման մոտեցումը շարունակվում էր չնայած այն փաստին, որ Ֆուկուսիմայի արտադրանքում
ռադիոակտիվ նյութերի պարունակության ցուցանիշը շատ ավելի ցածր էր, քանկառավարության կողﬕց հաստատաված սահմանաչափը: Սա այսպես կոչված «ոչնպաստավոր ասեկոսեների արդյունքում պատճառված ﬖասն էր»: Նման մոտեցումը հաղթահարելու համար, գյուղացիները մունիցիպալիտետների և համալսարանների հետ համատեղ հանդես եկան ﬕ շարք նախաձեռնություններով: Ֆուկուսիմայի համալսարանը, որի հետ ﬕասին գյուղատնտեսական կոոպերատիﬖերն
իրականացնում էին գյուղատնտեսական հողատարածքի չափագրուﬓեր պրեֆեկտուրայի ողջ տարածքում, առաջարկում է. 1) ստեղծել գյուղատնտեսական հողատարածքներում ռադիոակտիվ նյութերի տարածման քարտեզ, 2) ստեղծել դրանց
տարածման գործակիցների տվյալների բազա` ըստ շրջանների ու թողարկված արտադրանքի և ձեռնարկել ﬕջոցառուﬓեր այդ նյութերի ներթափանցումը կանխելու ուղղությամբ 3) բարելավել արտադրողի կողﬕց նախքան արտադրանքի տեղափոխումը իրականացվող մոնիթորինգի որակի մակարդակը, 4) բարելավել ոչﬕայն ներկրողների, այլև սպառողների կողﬕց իրականացվող մշտադիտարկման
որակը և հրապարակել անհրաժեշտ տեղեկատվություն, ինչը թույլ կտա կրկին շահել սպառողների վստահությունը և կանխել ոչ նպաստավոր լուրերի տարածումը:Ինչպես քաղաքային շրջանների, այնպես էլ գյուղատնտեսական հողատարածքների վարակազերծման համար կառավարությունն ընդունում է հողի վերին շերտի(ﬕ քանի սանտիﬔտր) հեռացման մասին որոշում: Գյուղացիների համար, սակայն, երկար տարիների ընթացքում ստեղծված ու մշակված հողատարածքները
չափազանց կարևոր էին և, ըստ այդմ, պարզապես անընդունելի էր հողի վերին
շերտի հեռացուﬓ ու ոչնչացումը: Միջուկային վթարից մոտ ﬔկ աﬕս անց Ֆուկուսիմայի պրեֆեկտուրան հողագործության վերաբերյալ իր մոտեցումը պարզաբանեց հետևյալ կերպ. «հողերի ﬕախառնման շնորհիվ ռադիոակտիվ ցեզիուﬕ ﬔծմասն արդեն կլանվում է, ինչը նշանակում է, որ այն չի կարող ներթափանցել արտադրանքի ﬔջ…. հնարավորության սահմաններում ձեռնարկե՛ք կոմպոստացման
կարգի ﬕջոցառուﬓեր»: Նման մոտեցումը, որը ռադիոակտիվ ցեզիուﬕ պարունակությունը նվազեցնելու համար կիրառում է հողերի խառնման ﬔթոդը, վերահսկողության տակ է պահում դրա տարածումը և ﬕնչ օրս կիրառվում է Ֆուկուսիմայի
տարածքում և այնտեղից դուրս ապրող օրգանական գյուղատնտեսությամբ զբաղվող ֆերﬔրների և հետազոտողների շրջանում՝ որպես ուսուﬓասիրության և հետազոտության իրականացման ելակետ:Ճառագայթման ազդեցությանը ենթարկվող գյուղատնտեսական ոլորտի աշխատողների խնդիրը նույնքան կարևոր է, որքան գյուղատնտեսական արտադրանքի
աղտոտման կանխարգելումը: Հաﬔմատաբար բարձր ճառագայթման ֆոն ունեցող հողատարածքներում երկար ժամանակ աշխատելու դեպքում ճառագայթման ազդեցությանը ենթարկվող աշխատողների (հատկապես երիտասարդների)խնդիրը ﬕնչ օրս լուրջ մտահոգության առարկա է: Այդ պատճառով անհրաժեշտ էներդնել պետության կողﬕց ֆինանսավորվող երկարաժա‫﬘‬ետ և շարունակական
բժշկական վերահսկման համակարգ:38 Գլուխ 2 Կաթնամթերքի արտադրթյանն  անասնաբծթյանը
հասցվող զգալի ﬖասըՎթարից ﬔկ շաբաթ անց ռադիոակտիվ նյութեր հայտնաբերվեցին Իիտատե
գյուղից ստացված թարմ կաթում, որի օգտագործուﬓ ու արտահանուﬓ արգելվեց: Աﬔն օր գյուղացիները կթում էին կովերին և կաթը թափում: Դա բերեց նրան,որ կովերը վաճառվեցին տվյալ շրջանից դուրս և տարհանման գոտում գտնվող
կաթնամթերք արտադրող ֆերմաների տերերը ստիպված եղան փակել իրենց
արտադրությունները: Նույնը վերաբերում է նաև անասնաբուծությամբ զբաղվողայն գյուղացիներին, ովքեր ապրում էին տարհանման գոտիների հարևանությամբ
գտնվող բարձր ճառագայթային ֆոն ունեցող շրջաններում, սակայն, ներառված
չէին կառավարության կողﬕց սուբսիդավորվող կամ օգնություն ստացող գյուղացիների ցուցակներում, որն իրական դժբախտություն էր նրանց համար: Կաթն ուկաթնամթերքը ենթարկվում էին մանրակրկիտ զննման դեռևս հումքի (թարմ կաթ)վիճակով:Ինչ վերաբերում է անասնակերին, ապա Ֆուկուսիմայի պրեֆեկտուրայի որոշ շրջանների և դրանցից դեպի հյուսիս ընկած Իվատե պրեֆեկտուրայում կաթնամթերք արտադրող ֆերﬔրները, որոնց վրա տարածվում էին որոշակի սահմանափակուﬓեր, քրտնաջան աշխատում էին՝ թարմ կաթի անվտանգությունն ապահովելու համար` սովորական կերի փոխարեն տալով իրենց կաթնասուններին մշակում չանցած ներկրված կեր, որը հաﬔմատաբար շատ ավելի թանկ էր:Խոզերի և խոշոր եղ ջերավոր անասունների համար նախատեսված կերը, ստուգվում էր նույն չափանիշներով, ինչով որ կաթնամթերքը` կաթի վերամշակման ֆերմաներում: Բոլոր այն շրջաններում, որտեղ սահմանվել էին արտահանման սահմանափակուﬓեր, տավարի մսի արտադրությամբ զբաղվող ֆերմաները պետքէ անցնեին ամբող ջական ստուգում: Մունիցիպալիտետների կողﬕց ստուգում էրանցկացվում նաև այդ շրջաններում տեղակայված սպանդանոցներից ստացվածմսի այլ տեսակների (խոզ, հավ) և ձվի նկատմամբ:Ի տարբերություն կովերի՝ խոզերին և հավերին կերակրում էինհիﬓականում ներկրված ձավարեղենով: Որոշակի մտահոգություն էր առաջացնում փոքր ֆերմաներում տեղական կերի վրաաճեցված հավերից ստացված
ձվերի աղտոտվածության հավանականությունը, սակայն, որքանէլ դա կարող էր անսպասելի թվալ,աղտոտվածության որևիցե ապացույց գրեթե չկար:Սովից սատկած կովերն ամայացած տարհանման
գոտում
Ապրիլ, 2011թ., լուսանկարը՝ Նաոﬕ Տոյոդա
Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

39 Ձկնարդյնաբերթյնը՝ սպառողների սևեռն շադրթյան
կենտրոնմ
Հաշվի առնելով, որ վթարից հետո ռադիոակտիվ նյութեր պարունակող աղտոտված ջրերը շարունակում են լցվել օվկիանոս՝ սպառողները ﬕնչ օրս շատ աչալուրջ
հետևում են ծովամթերքի աղտոտվածությանը: Միջուկային վթարի ազդեցության
պատճառով սահմանափակվել է նաև Ֆուկուսիմա պրեֆեկտուրայի ափաﬔրձ
շրջաններում ձկնորսական տնտեսությունների գործունեությունը: Նման հանգամանքներում Ֆուկուսիմայի պրեֆեկտուրան հրապարակել է անվտանգ համարվող
ձկնատեսակների ցանկը՝ հիﬓված ռադիոակտիվության ստուգման ավելի քան
10000 արդյունքների վրա: Ներկայում փոքրածավալ առևտրային գործառնությունները գտնվում են փորձարկման փուլում, որից հետո կհավաքագրվի տվյալ ձկնատեսակները օգտագործած մարդկանց կարծիքը: Այս փորձնական վաճառքը դեռևս
շարունակվում է, որպեսզի ձեռք բերվեն անհրաժեշտ տվյալներ Ֆուկուսիմայի
պրեֆեկտուրայում ձկնային արտադրությունը վերսկսելու համար: 2014 թվականի
սեպտեմբերի 30-ի դրությամբ փորձնական վաճառքում ներգրավված էր 52 ձկնատեսակ: 50 Բք/կգ ցուցանիշը գերազանցող ձկնատեսակները հեռացվում են փորձնական վաճառքից: Աղտոտված ջրի խնդրով անհանգստացած՝ Ֆուկուսիմայի
պրեֆեկտուրան աջակցում է օվկիանոսի ռադիոակտիվության բացահայտմանն
ուղղված հետազոտությունների իրականացմանը: Ըստ հետազոտման տվյալների, թույլատրելի ձկնորսության գոտիներում չեն հայտնաբերվել ռադիոակտիվ
ցեզիում ու տրիտիում, իսկ տվյալ նյութերի որոշ տարրեր, եթե անգամ հայտնաբերվել են, ապա՝ չնչին քանակությամբ: Հարկ է նշել, սակայն, որ որոշ շրջաններ
մտահոգված են այն փաստով, որ հետազոտման ենթակա ձկնատեսակները
սահմանափակ են:Իրենց կենսաբանական հատկանիշների շնորհիվ քաղցրահամ ջրերի ձկները հեշտությամբ կլանում են ռադիոակտիվ ցեզիումը, սակայն շատ դժվարությամբ ենազատվում դրանից: Ինչպես Ֆուկուսիմայի պրեֆեկտուրայում, այնպես էլ Արևելյան Ճապոնիայի բազմաթիվ շրջաններում ﬕնչ օրս գրանցվում են բազմաթիվ
դեպքեր, երբ քաղցրահամ ջրերի ձկներում ռադիոակտիվ ցեզիուﬕ պարունակությունը գերազանցում է սահմանված շեմը (բացառությամբ արհեստական աճեցված ձկների): Լեռնային գետերում ձկնորսությամբ զբաղվողները պետք է հետևեն
«բռնի՛ր և արձակի՛ր» կարգախոսին, քանի որ տեղական իշխանությունների կողﬕց արգելված է այդ ձկների օգտագործումը:40 Գլուխ 2Դաս 5 Կարևոր է ստեղծել մշտադիտարկման ﬕհամակարգ, որը հավասարապես հասանելի լինիինչպես արտադրողներին, այնպես էլ սպառողներին
Ճառագայթման վերաբերյալ կասկածներ առաջացնող իրավիճակի առաջացման
դեպքում, նույնիսկ եթե ծովամթերքի անվտանգությունն ապացուցելու նպատակով
արտադրողները ներկայացնում են մանրակրկիտ հետազոտության արդյունքները,ﬕևնույն է, այդքան էլ հեշտ չէ վերականգնել շուկայի վստահությունը: Եվ նույնիսկեթե իշխանություններն ու արտադրողները փորձեն հերքել այդ ոչ բարենպաստ
լուրերն, այնուաﬔնայնիվ սպառողները չեն հանգստանա, ﬕնչև լիովին չվստահեն
մշտադիտարկման և ստուգման համակարգին և, ինչն ավելի կարևոր է՝ բաշխման
համակարգին:4 տարի է անցել Ֆուկուսիմայում տեղի ունեցած վթարից, սակայն իրավիճակը
դեռևս լիովին չի կայունացել: Կա անհանգստություն կապված ﬕջուկային վառելիքի ու աղտոտված ջրի հետ և ոչ ﬕայն Ֆուկուսիմայի պրեֆեկտուրայում: Դատելով ներկայիս իրավիճակից շատ քիչ հույս կա, որ նախկին վստահությունը կվերականգնվի: Այլ կերպ ասած, պարզապես, հնարավոր չէ պատկերացնել, որ կարճժամանակահատվածում մարդիկ կվերականգնեն իրենց վստահությունը աղետի
պատճառ դարձած ատոմակայանի հարևանությամբ արտադրվող մթերքի նկատմամբ: Ավելին, տեղական արդյունաբերությունը կանգնած է աշխատուժի պակասի
բավական լուրջ խնդրի առաջ` պայմանավորված հեռացող մարդկանց աճող թվիև տարածաշրջանում տիրող ընդհանուր անկայուն իրավիճակի հետ: Եթե այդպես
շարունակվի, ապա տեղական ամբողջ արդյունաբերությունը կարող է փլուզվել:Սա ﬕ խնդիր է, որը չի կարող լուծվել ﬕանվագ սուբսիդավորման կամ փոխհատուցման ﬕջոցով:Ճառագայթման ազդեցությունը խոշոր հարված հասցրեց արդյունաբերության
առաջնային ճյուղերին: Բացի այդ, եթե անգամ ճառագայթման հետևանքներն այդքան ծանր չլինեին, այնուաﬔնայնիվ, ﬖասը հնարավոր չէ շտկել, քանի դեռ մարդիկ խորապես համոզված չեն չափման համակարգերի հուսալիության ﬔջ:Այդ նպատակով ցանկացած երկրի ժողովուրդ պետք է պահանջի, որպեսզի համապատասխան մարﬕնները սահմանեն հստակ չափանիշներ առաջնային արդյունաբերական արտադրանքի, սննդամթերքի և խﬔլու ջրի ռադիոակտիվության
համար՝ նախքան լուրջ աղետի պատահելը: Վտանգը կայանում է նրանում, որ եթենույնիսկ սովորական պայմաններում դուք ունեք խիստ չափանիշներ, ապա արտակարգ իրավիճակի պարագայում իշխանությունները կարող են փորձել զգալիորեն իջեցնել կամ բարձրացնել այդ չափանիշների մակարդակը: Այլ հնարավոր
խնդիրների շարքում են հետազոտության ժամանակ թույլ տրված բացթողուﬓերը,այլ շրջանի արտադրանքի «դիմակի» տակ ներկրվող ապրանքները, տվյալների
կեղծումը: Բնակչությանը անհրաժեշտ է վստահելի, վերահսկման լայն հնարավորություններ տվող համակարգ, որը հնարավորություն կտա նաև դիﬔլու անկախ
փորձագետների օգնությանը:Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

41

Շատ կարևոր է մշտապես ունենալ ճառագայթման վերահսկման և չափման գործիքներ և ստեղծել ﬕ համակարգ, որի ﬕջոցով գյուղացիները, ձկնորսներն ու սպառողները կկարողանան ինքնուրույն չափուﬓեր իրականացնել գյուղատնտեսական
կոոպերատիﬖերի և համայնքների բոլոր մակարդակներում: Տեղեկատվության
հրապարակումը ճառագայթման վերահսկման և չափման նկատմամբ մարդկանց
վստահությունը շահելու գրավականն է: Քաղաքացիները պետք է պարբերաբար
անցնեն դասընթացներ՝ վերահսկման և չափման արդյունքներն ավելի լավ կարդալու և հասկանալու համար:ëÛáõÝ³Ï Պրեֆեկտրայի սահմանները գերազանցող ճառագայթմը
38-ամյա Տակաշի Սատոն (կեղծանուն) ապրում էր Ֆուկուսիմա պրեֆեկտուրայի
հյուսիսային սահմանին հարակից Միյագի պրեֆեկտուրայի գյուղերից ﬔկում: Նա
10 տարի առաջ Տոկիոյից տեղափոխվել էր գյուղ և հաստատվել այնտեղ: Երբ տեղիունեցավ Ֆուկուսիմայի ﬕջուկային վթարը, նրան թվում էր, թե իրեն ոչ ﬕ վտանգ չիսպառնում, քանի որ ապրում է այլ պրեֆեկտուրայում: Սակայն Ֆուկուսիմա պրեֆեկտուրայի տարածքին հարող մյուս գյուղի բնակիչները շատ մտահոգ էին: Տակաշիի
ընկերներից ﬔկը չափել էր իր գյուղի ռադիոակտիվ ֆոնն ու տագնապ բարձրացրել:Դրանից հետո նա իր կնոջն ու երեխային ուղարկում է Միյագի պրեֆեկտուրայում
գտնող Սենդայ քաղաքը, որտեղ բնակվում էին կնոջ ծնողները: Եվ չնայած, որ ճառագայթումը թափանցել էր նաև այդ գյուղը, ինչ-որ անհասկանալի պատճառով նա չիկարողանում կառավարությունից ստանալ որևէ փոխհատուցում, քանի որ իր գյուղը
Ֆուկուսիմայի պրեֆեկտուրայի մաս չի կազմում: Դառը փորձից ելնելով, Տակաշին
հասկանում է, որ մարդկանց կողﬕց գծած սահմանները ոչ ﬕ արգելք չեն ներկայացնում ճառագայթման համար:42 Գլուխ 2

6 Ամբող ջական վարակազերծմը հնարավոր չէ «Տն` առանց զգարանի»Ի սկզբանե Ճապոնիայի ատոմակայանի շահագործման քաղաքականության ﬔջչեն եղել հստակ ցուցուﬓեր՝ կապված օգտագործված վառելիքի վերջնական արտահանման հետ: Սա կարելի է նմանեցնել զուգարան չունեցող տանը: Բացիայդ, այժմ Ճապոնիան պետք է նաև ազատվի Ֆուկուսիմայի վթարի պատճառով
գոյացած ռադիոակտիվ տարրերով հագեցած քարե բեկորներից ու թափոններից:Դա անհրաժեշտ է իրականացնել ատոմակայանը շահագործուﬕց հանելու աշխատանքներին ցուգընթաց, որի համար կպահանջվի ﬕ քանի տասնյակ տարի:Աղետի հետևանքով գոյացած փլատակները դարձան լուրջ վիճաբանության
առարկա՝ կապված լայնածավալ մաքրման աշխատանքներ իրականացնելու և այդփլատակներն աղետի գոտուց հեռացնելու ուղղությամբ իշխանությունների կողﬕց
ձեռնարկված քայլերի հետ: Քաղաքացիներն ուշադիր հետևում էին այդ քայլերին,քանի որ անհանգստացած էին ռադիոակտիվ աղտոտվածության տարածման հավանականությամբ: Այնուաﬔնայնիվ, Շրջակա ﬕջավայրի պաշտպանության նախարարության կողﬕց ձևավորված քննչական հանձնաժողովի գործունեության
արդյունքները հասանելի չէին քաղաքացիներին, քանի որ վերջինիս նիստերի արձանագրությունները չէին հրապարակվում: Լայնածավալ մաքրման աշխատանքների համար, որը նախատեսված էր իրականացնել 2 տարվա ընթացքում՝ սկսած
2011 թվականից: Այդ նպատակի համար հատկացվել էր 1 տրիլիոն յեն:Վարակազերծման աշխատանքները ﬔկնարկեցին 2012 թվականին: Հետչեռնոբիլյան Եվրոպայում, սակայն, վարակազերծման աշխատանքները դիտարկվել էինորպես ոչ արդյունավետ ﬔթոդ՝ պայմանավորված դրանց իրականացման համար
անհրաժեշտ հսկայական ծախսերով: Այսպիսով, Ֆուկուսիմայում պահանջվող
նման հսկայածավալ վարակազերծման աշխատանքների նախադեպ աշխարհում
դեռևս չի գրանցվել: Անդրադառնալով երկար
ժամանակով հետաձգված
խնդիրներին
Վարակազերծման արդյունքում
գոյանում
ենհամապատասխան թափոններ, այդ թվում՝
ռադիոակտիվ տարրերով հագեցած հող և ավազ: Վարակազերծման արդյունքում գոյացած
թափոնները պահվում են ժամանակավոր պահոցներում: Քաղաքներն ու գյուղերը պետք էՔաղաքի կենտրոնական տարածքների վարակազերծումը բարձր ճնշման տակ լվացող սարքավորուﬓերի
ﬕջոցով
Փետրվար, 2012թ., լուսանկարը՝ JANIC
Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

43ինքնուրույն ընտրեին ժամանակավոր պահոցների տեղակայման տարածքները,սակայն զգալի առաջընթաց, այդ առումով, դեռևս չի նկատվում: Հետևաբար, աղբըժամանակավորապես կուտակվում է տարբեր վայրերում՝ այգիներում, ﬔծ տների
բակերում և այլն: Համաձայն վերջին որոշուﬓերի՝ այս աղբը նախատեսվում է տեղափոխել ժամանակավոր պահոցներ, որոնք պետք է կառուցվեն այն քաղաքների
(Ֆութաբա և Օկումա) տարածքներում, որտեղ տեղակայված է Ֆուկուսիմա Դաիչի
ատոմակայանը, որից հետո 30 տարիների ընթացքում այն պետք է դուրս բերվի
պրեֆեկտուրայի սահմաններից, սակայն, ուր՝ դեռ հայտնի չէ: Ոչ մասնագետների կողﬕց իրականացվող վարակազերծմը
ավելացնմ է նրանց՝ ճառագայթման ազդեցթյանը
ենթարկվել ռիսկըԹեև վարակազերծման իրականացման համար պատասխանատու են պետությունն ու տեղական իշխանությունները, իրականում դրանց անցկացման պարտականությունը դրվում է խոշոր շինարարական ընկերությունների վրա, որոնց հետկնքվում է ենթակապալառուի պայմանագիր: Դրանք, հիﬓականում, Ճապոնիայում որպես «գլխավոր կապալառու» հայտնի ընկերություններն են, որոնք գտնվումեն պրեֆեկտուրայի սահմաններից դուրս: Այս խոշոր կապալառուները ենթակապալառուի պայմանագրեր են կնքել տեղական փոքր և ﬕջին ընկերությունների
հետ, որոնք էլ, իրենց հերթին, առաջադրանքի իրականացման համար առաջարկելեն աշխատողների թեկնածություններ՝ հավաքագրված երկրի տարբեր շրջաններից: Սա ﬕ անսովոր առաջադրանք էր, որի շրջանակներում փորձնական գործողությունների ժամանակ եղան բազմաթիվ սխալներ: Վարակազերծման հիﬓական ﬔթոդը ներառում էր հողի վերին շերտի մաքրումը, իսկ այնուհետև՝ հեռացումը: Բարձր ճնշման մաքրող սարքավորուﬓերի կիրառման արդյունքում ռադիոակտիվ նյութերը լցվում էին օվկիանոս թափվող գետերը: Ռադիոակտիվ նյութերի
անհարկի տարածման հետ կապված քաղաքացիների բողոքների արդյունքում,Տոկիոյի կառավարությունն, այնուհետև, հրահանգեց աշխատողներին մաքրման
աշխատանքների ավարտից հետո վերամշակել լվացման արդյունքում գոյացած
կեղտաջրերը: Բնակարանային տարածքների վարակազերծման դանդաղ
տեմպերը
Կառավարությունը չէր շտապում անդրադառնալ բնակելի շենքերի վարակազերծմանը: Մսուր-մանկապարտեզների և դպրոցների վարակազերծումը հիﬓականում
հանձնարարվում էր կա՛մ տեղական կազմակերպություններին, կա՛մ իրականացվում էր դպրոցի աշխատակազﬕ և աշակերտների ծնողների ուժերով: Որոշ դեպքերում իրենց օգնությունն էին առաջարկում կամավորները: Տարհանման գոտիների ցուցակում չներառված շրջաններում բնակիչներից շատերն ապրում էին անհրաժեշտ վարակազերծում չանցած տներում: Չսպասելով իշխանությունների գործողություններին՝ բնակիչներից շատերը նախաձեռնությունը վերցնում էին իրենց
ձեռքը:

44 Գլուխ 2 Որպես ﬕջկային էներգիայի օգտագործման կողﬓակից
հանդես եկող գլխավոր կապալառ՝ ընկերթյններն այժմշահյթ են ստանմ ﬕջկային վթարից
Վթարի արդյունքում գոյացած քարակույտերի ու աղբի մաքրման և վարակազերծման լայնածավալ աշխատանքները եկամտի աղբյուր են հանդիսանում գլխավոր
կապալառու ընկերությունների համար: Հաշվի առնելով մաքրման աշխատանքների ահռելի ծավալը՝ Տոկիոյի պրեֆեկտուրան ծառայությունների մատուցման
պայմանագիր է կնքում գլխավոր կապալառուների հետ, որոնք իրենց պայմանագրով նախատեսված աշխատանքների ծավալն ավարտելուց հետո, պայմանագիրեն կնքում արդյունաբերական թափոնների տեղափոխմամբ զբաղվող տեղական
ընկերությունների հետ՝ աշխատանքի ﬓացած մասն իրականացնելու համար:Քաղաքների և գյուղերի մակարդակով կատարվող վարակազերծումը շատ լավհնարավորություն էր տեղական կապալառուների համար ստեղծելու գործարարների ﬕություն, որը կարող էր ինչ-որ լիցք հաղորդել տվյալ շրջանում նորմալ իրավիճակը վերականգնելու ուղղությամբ տարվող աշխատանքներին: Ցավոք, դրսից
բերված խոշոր կապալառուների ասպարեզում հայտնվելը սուր մրցակցություն
առաջացրեց վերջիններիս շրջանում: Մինչ օրս ﬕջուկային քաղաքականության
իրականացման շնորհիվ հարստացած մարդիկ այժմ շահույթ են ստանում նաև ﬕջուկային վթարից: Բազմամակարդակ ենթակապալառական պայմանագրեր,որոնք թլացնմ են վարակազերծման և ատոմակայանը
շահագործﬕց հանել աշխատանքներմ ներգրավված
անձանց պատասխանատվթյնը
Վարակազերծման աշխատանքների իրականացման ճակատային գծում գտնվող
մարդիկ փոքր, ﬕջին կամ ﬕկրո բիզնեսներում աշխատող մարդիկ են: Սկզբնական կապալառուից գործը ﬕ քանի այլ օպերատորների ﬕջոցով փոխանցվում էայլ ենթակապալառուների: Մի ենթակապալառուից ﬔկ այլ ենթակապալառուին
գործը փոխանցելը սովորական երևույթ է, ինչի արդյունքում ներգրավվում է 4-5
ﬕջնորդ: Սա Ճապոնիայում ընդունված ﬔխանիզմ է, որը գործում է ոչ ﬕայն վարակազերծման աշխատանքների ոլորտում, այլև շատ հաճախ կիրառվում է նաևշինարարության ﬔջ: Պատկերը նույնն է նաև ատոմակայանը շահագործուﬕց հանելու աշխատանքների իրականացման դեպքում: Աշխատողները ենթարկվում ենճառագայթման ազդեցության և վտանգում իրենց առող ջությունը, սակայն դա շատկարևոր և անհրաժեշտ աշխատանք է: Այնուաﬔնայնիվ, նրանց համար ստեղծված պայմանները թե՛ տնտեսական և թե՛ մտավոր առումով բավարար չեն: Առկա տվյալների համաձայն՝ Ուկրաինայում ռեակտորները շահագործուﬕց հանելու
աշխատանքներում ներգրավված անձինք ապահովված էին բավարար պայմաններով, ﬕնչդեռ Ֆուկուսիմայում վարակազերծման և շահագործուﬕց հանելու
աշխատանքների ճակատային գծում ներառված աշխատողներին առաջարկվող
պայմանները բոլորովին չեն համապատասխանում իրենց կողﬕց կատարված աշխատանքի կարևորությանն ու առկա ռիսկին:Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

45

Դաս 6 Ամբող ջական վարակազերծմը
հնարավոր չէՉնայած որ «վարակազերծում» տերﬕնը ենթադրում է աղտոտվածության լիովին
վերացում՝ գործնականորեն դա հնարավոր չէ: Շատ դեպքերում, վարակազերծուﬓ ուղղակի ենթադրում է աղտոտված նյութի տեղափոխում ﬔկ այլ տարածք:Վարակազերծման և թափոնների հավաքման գործընթացն ինքնին կարող է բարձրացնել ճառագայթման տարածման ռիսկը: Հետևաբար, շրջանների տարածքները
պետք է հստակ բաժանվեն գոտիների, որտեղ վարակազերծման աշխատանքների
իրականացուﬓ ունի գերակա առաջնահերթություն և գոտիներ, որտեղ այն հրամայական չէ՝ այդ կերպ նվազեցնելով ճառագայթման ազդեցությանը ենթարկվելու
ռիսկը: Ճառագայթման ազդեցությանը ենթարկվելու ռիսկն աճում է վարակազերծման աշխատանքների իրականացման գործընթացում կամ վարակազերծման աշխատանքների և թափոնների կառավարման համար ստեղծված, սակայն ոչ ճիշտմշակված համակարգի արդյունքում:Մի քանի քաղաքապետարանների և ﬕավորուﬓերի հանձնարարելու փոխարեն,վարակազերծման աշխատանքների իրականացումը պետք է գտնվի պետական
համակարգի լիազորության շրջանակներում և պատասխանատու անձանց շրջանակը պետք է ընդլայնվի: Շատ սխալ է մտածել, որ վարակազերծման աշխատանքների իրականացման համար պատասխանատու են ﬕայն վթարի արդյունքում տուժած շրջանների քաղաքապետարաններն ու համայնքը: Հասարակական
կազմակերպությունները նույնպես պետք է պատասխանատվություն կրեն վթարի
արդյունքում տուժած բնակիչներին լիարժեք պարզաբանուﬓեր տալու համար:Ֆուկուսիմայի դեպքում, ցունաﬕն համընկավ ﬕջուկային վթարի հետ՝ կրկնակիﬖաս հասցնելով տվյալ տարածաշրջանին: Որոշ դեպքերում հնարավոր չէր իրականացնել ցունաﬕի արդյունքում գոյացած ավերվածությունների մաքրման աշխատանքներ, քանի որ ռադիոակտիվության մակարդակն այնտեղ կարող էր լինել
բարձր: Բարդ աղետների հետ գործ ունենալը շատ ծանր է, և սա ﬕշտ պետք էհիշել:

7 Վթարների հետևանքները երբեք հնարավոր չէվերահսկել, քանի դեռ աշխատողների համար չենստեղծվել ավելի լավ բժման  առող ջապահական
խնամքի պայմաններ Աշխատժի լրջ պակասը
Ատոմակայանը շահագործվում է ﬔծ թվով աշխատողների կողﬕց: Նախքան
վթարի տեղի ունենալը, աշխատողների ճառագայթման թույլատրելի չափը խիստվերահսկվում էր, սակայն աղետից հետո վերահսկողությունը զգալիորեն թուլացավ: Անգամ ատոմակայանի բնականոն աշխատանքի դեպքում, աշխատողները

46 Գլուխ 2չեն կարող խուսափել ճառագայթման ազդեցությանը ենթարկվելու ռիսկից: Ներկայում
բազում նոր աշխատողներ ենպահանջվում աղետի հետևանքով ստեղծված իրավիճակը վերահսկողության տակ վերցնելուև ատոմակայանը շահագործուﬕց հանելու աշխատանքներն
ավարտին հասցնելու համար:Բացի այն, որ, ճառագայթման
թույլատրելի
սահմանաչափի
ապահովումը կարևոր է աշխատողների առող ջությանը պատճառվող ﬖասը կանխելու համար, այն նաև հիմք է հանդիսանում ﬖասի պատճառման դեպքում` համապատասխան փոխհատուցման համար: Սակայն ակնհայտ է,որ ղեկավարները դժվարությամբ են ընդունում աշխատանքի արդյունքում պատճառված ﬖասի փաստը և ճառագայթման վերահսկման թերի գործող համակարգի ﬕջոցով փորձում են ցույց տալ, որ ճառագայթման մակարդակն ավելի ցածր է,քան այն իրականում կա:Վթարից հետո Ֆուկուսիմա Դաիչի ատոմային
էլեկտրակայանում տարվող աշխատանքներ
Հուլիս, 2013թ.

 Բազմամակարդակ ենթակապալային պայմանագրերև խղճկ աշխատավարձեր
Ռեակտորը գործարկուﬕց հանելու աշխատանքների ճակատային գծում գտնվող
աշխատողները շատ քիչ վարձատրություն են ստանում իրենց ծանր աշխատանքի
դիմաց, չնայած նրան, որ ճառագայթման ազդեցությանը ենթարկվելու ռիսկն այսպարագայում ավելի բարձր է, քան վարակազերծման աշխատանքների ժամանակ:Սկզբնական կապալառուի (ում հետ կոմունալ ընկերությունները պայմանագիր ենկնքում) և աշխատանքների ճակատային գծում գտնվող աշխատողների ﬕջև կանբազմաթիվ այլ ﬕջանկյալ կապալառուներ, իսկ դա նշանակում է, որ վերոհիշյալ
ﬕջնորդներից յուրաքանչյուրը կրճատում է աշխատողների աշխատավարձի չափը: Աշխատողներից շատերը ընդունվում են անօրինական հիմունքներով և աշխատում առանց լրացուցիչ ժամավճարի կամ օրավարձի: Շատ հաճախ, որպես
աշխատուժ, Ֆուկուսիմա են ուղարկվում անօթևան մարդիկ: Շուկայի այս ոլորտում
գործում են «ընդհատակյա օպերատորներ», ովքեր զբաղվում են մարդկանց մատակարարմամբ և հաճախ կապվում են Յակուզայի կամ Ճապոնական մաֆիայի
հետ: Ատոմակայանների հետ կապված աշխատուժի նման բազմամակարդակ համալրման խնդիրն առկա էր նաև վթարից առաջ, քանի որ ﬕ խումբ քաղաքացիներ բազﬕցս դիﬔլ էին TEPCO՝ հայտարարելով, որ հանցագործ խմբավորուﬓերի
ասպարեզում հայտնվելու արդյունքում, աշխատողների հանդեպ ցուցաբերվում էանօրինական վերաբերմունք:Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

47 Աշխատողների անբավարար բժշկական սպասարկմը
Ատոմակայանները հաճախ կառուցվում են ամայի վայրերում, և կոմունալ ունրանց հետ կապված ընկերությունները ﬕշտ դիտվում են որպես լուրջ և կայուն
գործատուներ: Այնուաﬔնայնիվ, ենթակապալառու ընկերության աշխատողներից շատերը ոչ մշտական աշխատողներ են, իսկ ճակատային գծում աշխատող
մարդիկ, սովորաբար, օրավարձ են ստանում: Ընկերությունից կախված՝ որոշ աշխատողներ չունեն նույնիսկ բժշկական ապահովագրություն: Լայն տարածում ունեն նաև այսպես կոչված «թաքնված աշխատողները», որոնք չունեն աշխատելու
իրավունք և հիվանդանալու կամ ﬖասվելու դեպքում նրանց ծառայություններից
օգտվող ընկերությունը կանգնում է շատ լուրջ խնդիրների առաջ: Ճապոնիայում
ճառագայթման ազդեցությանը ենթարկվելու արդյունքում ատոմակայանի աշխատողներին փոխհատուցման վճարման հայտն առաջին անգամ ներկայացվել է 1975թվականին, սակայն այն չի բավարարվել: 2013 թվականի դրությամբ նմանօրինակ
փոխհատուցման արժանացել է ընդաﬔնը 16 մարդ:Ֆուկուսիմայի պրեֆեկտուրայի տարածքում աղետից տուժած մարդկանց շարքումեն նաև հենց իրենք՝ աշխատողները: Նախքան Ֆուկուսիմա Դաիչի ատոմային
էլեկտրակայանում տեղի ունեցած վթարը, ճառագայթմանը ենթարկվող վարձու
աշխատողների թիվը աﬔնաﬔծն էր երկրում, և դա արդեն լուրջ խնդիր էր: Հարցը նրանում է, որ Ֆուկուսիմայի աշխատողները ենթարկվում էին 4 անգամ ավելի
բարձր ճառագայթման ազդեցության, քան Ճապոնիայի տարբեր շրջաններում տեղակայված ատոմակայանների լրիվ դրույքով աշխատողները: Որևէ վթարի բացակայության պայմաններում նույնիսկ աշխատողներից ոմանք տարեկան ենթարկվում էին մոտ 8 մԶվ ճառագայթման ազդեցության:Աղետից առաջ ԶԼՄ-ներն առանձնապես չէին լուսաբանում ատոմակայանների
աշխատողների ճառագայթման ազդեցությանը ենթարկվելու խնդիրը: Մինչ ﬕխումբ քաղաքացիներ կայուն աջակցություն էին ցուցաբերում նրանց, կոմունալ
ընկերությունները շարունակում էին փակի տակ պահել տեղեկատվությունը, ինչըթույլ չէր տալիս ճակատային գծի աշխատողներին ներկայացնել իրական պատկերը: Այսպիսով, երբ խոսքը վերաբերում է ատոմակայանի աշխատողների ճառագայթմանը, ապա վերջինիս գերակշիռ մասը (97%) բաժին է ընկնում ենթակապալառու ընկերությունների ճակատային գծի աշխատողներին:Մինչև 2014 թվականի մարտ աﬕսը աղետի վայրում իրավիճակի վերահսկողությունը վերականգնելու նպատակով իրականացվող աշխատանքների ընթացքում,ավելի քան 100 մԶվ ճառագայթում ստացած աշխատողների թիվը հասնում էր 174:Աﬔնաբարձր ցուցանիշը գրանցվել էր TEPCO-ի աշխատողներից ﬔկի մոտ, ով ենթարկվել էր 678 մԶՎ ճառագայթման ազդեցության, իսկ համագործակցող ընկերության աշխատողի մոտ գրանցվել էր 238 մԶվ ցուցանիշը: Դեպքեր են եղել նաև,երբ ճառագայթման չափաբաժնի վերահսկման տվյալները կեղծվել են:Վթարից հետո Տոկիոյի կառավարությունը աշխատողների համար ընդհանուր ճառագայթման չափաբաժնի վերին սահմանը բարձրացրեց ﬕնչև 250 մԶվ, ըստ որի
50 մԶվ ճառագայթման ազդեցությանը ենթարկվելու դեպքում աշխատողը պետք48 Գլուխ 2է անցնի պարտադիր զննում ՝ կատարակտայի զարգացման նախանշանների
առկայության ստուգման համար, իսկ 100 մԶվ-ից ավել ճառագայթման դեպքում՝
քաղցկեղի զարգացման նախանշանների առկայության ստուգման համար: «Ճառագայթման ազդեցությանը ենթարկվող աշխատողների համար ինքնապաշտպանության ձեռնարկի» (թողարկված «Ֆուկուսիմայի ատոմակայանում տեղի ունեցած
վթարի գծով Արտակարգ իրավիճակների խորհուրդ» անվան տակ հայտնի քաղաքացիական ﬕավորման կողﬕց) կազմման աշխատանքներում ներգրավված
փորձագետները, սակայն, նշել են այն փաստը, որ Հիրոսիմայի և Նագասակիի
դեպքերից հետո, ճառագայթման ազդեցության ենթարկված տուժածներից յուրաքանչյուրի համար վարվում էր անձնական բժշկական քարտ, որի ﬕջոցով նրանք
կարող էին անվճար բուժօգնություն ստանալ, ﬕնչդեռ Ֆուկուսիմայի տուժածները
նման օգնություն չեն ստանում: Վերոհիշյալ փորձագետները կոչ են անում կառավարությանը նման համակարգ ներդնել և ճառագայթման ազդեցությանը ենթարկված աշխատողներին ապահովել ցմահ բուժօգնությամբ:Ավելին՝ ատոմակայանների աշխատողների աշխատանքային ժաﬔրն ավելի քիչեն, քան սովորական աշխատողներինը՝ հաշվի առնելով ճառագայթման ազդեցությունից պաշտպանվելու անհրաժեշտությունը: Բարձր ռադիոակտիվ ֆոն ունեցող
գոտիներում աշխատելու թույլատրելի ժամանակը կարող է սահմանափակված
լինել ﬕնչև օրական 10-20 րոպե: Ճառագայթման ազդեցության հետևանքով հետագայում տարաբնույթ առող ջական խանգարուﬓեր ունենալու վտանգի մասին
տեղյակ լինելով հանդերձ՝ ճառագայթման ազդեցությանը ենթարկվելուց անﬕջապես հետո աշխատողներն իրականում որևէ փոփոխություն չեն զգում:Անհրաժեշտ է ներդնել ճառագայթման ազդեցության կառավարման և վերահսկման ավելի խիստ համակարգ: Ներկայմս անհրաժեշտ է աշխատանքային պայմանների ևաշխատողների հանդեպ ցցաբերվող վերաբերմնքի
արմատական վերանայմ
Նախորդ բաժնում ﬔնք հաﬔմատեցինք Ֆուկուսիմայի և Չեռնոբիլի ﬕջուկային
վթարից հետո մաքրման և ատոմակայանը շահագործուﬕց հանելու աշխատանքներում ներգրավված աշխատողներին առաջարկվող պայմանները, որոնք զգալիորեն տարբերվում են ﬕմյանցից: Ճապոնիայում աշխատողները շահագործվում ենբազմամակարդակ ենթակապալային պայմանագրերի ﬕջոցով՝ առանց ապագայի
մասին որևէ երաշխիքի կամ հույսի, ﬕնչդեռ այդ բազմամակարդակ համակարգի
գագաթում գտնվող ընկերությունները շահույթ են ստանում, նույնիսկ առանց ձեռքերը կեղտոտելու: Աշխատանքային համակարգի նման կազմակերպումը պարզապես առողջ չէ: Ատոմակայանի շահագործուﬕց հանելու աշխատանքներում ներգրավված աշխատողները, որոնք ենթարկվում են ճառագայթման ազդեցության,պետք է ապահովվեն անվտանգության բոլոր պահանջներին համապատասխանող աշխատանքային պայմաններով և բժշկական սպասարկմամբ, ինչպես նաևպետք է նպաստել այնպիսի համակարգի ստեղծմանը, որը թույլ կտա հետևել
նրանց առող ջական վիճակին անգամ աշխատանքից ազատվելուց հետո:Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

49

Դաս 7 Ատոմակայանների աշխատողները պետք էապահովված լինեն պատշաճ բժշկական
սպասարկմամբ
Ատոմակայանի վթարի դեպքում շատ հաճախ մաքրման և ատոմակայանը շահագործուﬕց հանելու աշխատանքներում ներգրավվում են տուժածներն ու նրանց
ընտանիքի անդաﬓերը: Ատոմակայանի աշխատողների և դրա հարակից տարածքներում բնակվող մարդկանց նկատմամբ կիրառվող չափանիշները տարբեր
են, սակայն երկուսի դեպքում էլ գործում է պատշաճ բժշկական սպասարկմամբ
ապահովման սկզբունքը: Բացի այդ, երբ աշխատողները ստիպված են լինում վերացնել արտակարգ իրավիճակների հետևանքները, առաջանում է նրանց հիﬓարար իրավունքների խախտման վտանգ: Շատ կարևոր է պնդել, որպեսզի հրապարակվեն նաև աշխատողների համար ստեղծված պայմանների մասին տվյալները:Նախազգուշական ﬕջոցառուﬓերն ու գաղտնիության վերաբերյալ անհանգստությունը կարող են տեղեկությունների բացահայտման խոչընդոտ դառնալ, բայց,ﬕևնույն է, հարկավոր է խրախուսել ﬕջուկային էներգիա ունեցող և չունեցող
երկրների լրագրողներին լուսաբանել ատոմակայաններում աշխատող մարդկանց
առաջարկվող պայմանները (աշխատանքային և այլն):Պետությունը պետք է հոգա նաև ժամանակավոր աշխատողների բժշկական ծախսերը` նույնիսկ աշխատանքից ազատվելու կամ թոշակի անցնելու պարագայում:Բացի այդ, նրանցից յուրաքանչյուրի համար պետք է բացվի առանձին բժշկական
քարտ՝ հետագայում բժշկական զննուﬓեր անցնելու համար:ëÛáõÝ³Ï Առեղծվածային կերպով այրվող ռադիոակտիվ թափոնները
Տոկիոյում ծնված 38-ամյա Մայուﬕ Կաննոն (կեղծանուն) 10 տարի առաջ ամուսնացել էր Ֆուկուսիմայի պրեֆեկտուրայի գյուղերից ﬔկում բնակվող ﬕ հողագործի
հետ: Միջուկային վթարից անցել է 4 տարի, և այժմ նա մտահոգված է պրեֆեկտուրայի տարածքում ﬔկը մյուսի հետևից կառուցվող աղբայրիչների հարցով: Մայուﬕն,ում երեխան սովորում է տարրական դպրոցում, ﬕջուկային վթարից հետո մտածումէր ﬔկ այլ շրջան տեղափոխվելու մասին, սակայն իր ամուսինն ու ամուսնու ծնողները դեմ էին այդ որոշմանը և նա ստիպված է շարունակել ապրել Ֆուկուսիմայում:Ռադիոակտիվ նյութեր պարունակող կեղտաջրերի նստվածքը, վարակազերծման
արդյունքում գոյացած թափոնները, փլատակներն ու բրինձը պետք է այրել աղբայրիչներում: Վթարից հետո կառավարությունը բարձրացրեց ատոմակայանների տարածքից դուրս` որպես ռադիոակտիվ թափոն դիտարկելու հիմք հանդիսացող չափաբաժինը 100 Բք/կգ-ից ﬕնչև 8000 Բք/կգ: Ինչևիցե, հնարավոր է նաև, որ վերոհիշյալ
աղբայրիչներում ոչնչացվում են նաև 8000 Բք/կգ-ից ավելի շատ ռադիոակտիվ նյութեր պարունակող իրեր: Աղբայրիչներում ոչնչացման ենթակա նյութերի համար չկասահմանված առավելագույն ճառագայթման չափաբաժին, և սահմանափակուﬓերը
գործում են ﬕայն այրուﬕց հետո ստացվող մոխիրի համար: Մայուﬕն և իր ընկերները տեղական համայնքի անունից դեմ են նման մոտեցմանը:50 Գլուխ 2

8 Տժած մարդկանց և համայնքի առօրյա կյանքի
վերականգնմը շատ կարևոր է Ճնշման տակ անհիﬓ ընտրթյն կատարած մարդիկ
Ատոմակայանի վթարի արդյունքում ի հայտ եկածռադիոակտիվ աղտոտվածության հետ բախված մարդիկ
ստիպված են տարատեսակ
որոշուﬓեր կայացնել՝ ստեղծված իրավիճակը հաղթահարելու համար: Ճառագայթման
խնդիրն ազդում է ցանկացած
որոշման վրա՝ սկսած գլխավորից, ինչպես օրինակ՝ ﬓալ,թե հեռանալ ուրիշ տեղ, ﬕնչևԺամանակավոր կացարան Ֆուկուսիմա քաղաքում
Փետրվար, 2014թ., լուսանկարը՝ Քրիստիան Լեմլը-Ռուֆաﬔնօրյա փոքր որոշուﬓերը,ինչպես օրինակ՝ ինչ ուտել ևորտեղ չորացնել լվացքը: Ճառագայթման անտեսանելիությունը և այն փաստը, որշատ բան դեռ հայտնի չէ, այդ թվում, թե ինչպիսի ﬖաս է պատճառվում առողջությանը նույնիսկ ցածր ճառագայթման ազդեցության դեպքում, էլ ավելի են անհանգստացնում մարդկանց և դժվարացնում որոշում ընդունելու գործընթացը:Բարենպաստ բնական ﬕջավայրը, որտեղ մարդիկ կարող են անհոգ ﬔծացնել
իրենց երեխաներին, գործադրած ջանքերին արժանի աշխատանքը, նախնիների
հողը, հարաբերությունները հարևանների հետ, առօրյա կյանքի համար անհրաժեշտ խանութներն ու դպրոցները, հիվանդանոցներն ու ենթակառուցվածքները՝
մարդու կյանքի համար անհրաժեշտ այս բոլոր տարրերն օրենքով պետք է առկալինեն: Սակայն ﬕջուկային վթարը մարդկանցից շատերին գերակայություններն
ընտրելիս դրդում է կայացնել անհիﬓ որոշուﬓեր: Տարբերթյնը տարհանված և չտարհանված մարդկանց ﬕջևՃնշման տակ գերակայությունների անհիﬓ սահմանման գործընթացը տարբեր էմարդկանց և ընտանիքների շրջանում: Բարձր ռադիոակտիվ ֆոն ունեցող շրջաններում, որոնք սակայն ներառված չէին տարհանման գոտիների ցանկում, մարդիկ
ստիպված էին որոշակի գործոնների ճնշման ներքո ընդունելու տանը ﬓալու կամհեռանալու որոշում: Երկարատև հեռանալը նշանակում էր, գնալ խոշոր զոհողությունների, այդ թվում՝ թողնել աշխատանքը, համայնքը և երեխաների դպրոցը:Մարդիկ պետք է կշեռքի նժարներից ﬔկին դնեին այդ բոլոր գործոնները, իսկ մյուսին՝ ճառագայթման ռիսկը, և ինքնուրույն որոշում կայացնեին:Նման պայմաններում հեռանալու տարբերակը նախընտրած մարդիկ ինչ-որ չափով իրենց ﬔղավոր կամ պարտական էին զգում այն մարդկանց հանդեպ, որոնք
Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

51ﬓացել էին: Բնակության նոր վայրում մարդկանց ﬕ մասը բախվում էր խտրականության որոշակի դրսևորման հետ, քանի որ եկել էին Ֆուկուսիմայից, կամ ունեին
սխալ պատկերացում ճառագայթման մասին: Մյուս կողﬕց, ﬓալու որոշում ընդունած մարդկանց ուղղակի տանջում էր անհանգստությունը՝ կապված ճառագայթման ցածր չափաբաժնի ազդեցությանը ենթարկվելու հետևանքների հետ: Տարակարծթյնը ընտանիքների ներսմ
Նույնիսկ ﬕևնույն ընտանիքի անդաﬓերի մոտ կար տարակարծություն: Լարվածությունն աճում էր առող ջության համար անհանգստացող մայրերի և աշխատանքի հարցով մտահոգված հայրերի ﬕջև, որին գումարվում էր հայրենի հողում ապրելուն սովոր նրանց ծնողների հարցը: Տարբեր կարծիքներ էին հնչում կապված
այնպիսի խնդիրների հետ, ինչպիսիք էին՝ որտեղ ապրել, ինչ պետք է ուտեն երեխաները և այլն:Թեև շատ էին այնպիսի ընտանիքները, որոնք որոշել էին, որ մայրը պետք է հեռանա երեխաների հետ, եղել են նաև դեպքեր, երբ մայրը ցանկացել է հեռանալ երեխաների հետ, սակայն հրաժարվել է այդ մտքից ընտանիքի ﬓացած անդաﬓերիդեմ լինելու պատճառով: Կային նաև ընտանիքներ, որտեղ ճառագայթման հարցն
արգելված թեմա էր, և ընտանիքի անդաﬓերից ոչ ոք համակարծիք չէր մոր հետ:Այլ դեպքերում տարակարծության պատճառով զույգերը բաժանվել էին, քանի որպարզվել էր, որ երեխաներին ﬔծացնելու վերաբերյալ նրանց ունեցած տեսակետներն ու գերակայությունները չեն համընկնում: Տարակարծթյնը դպրոցների վերաբերյալ
Դպրոցների վերաբացվելուն պես, իրենց երեխաների ճառագայթման ազդեցությանը ենթարկվելու խնդրով անհանգստացած ծնողները որոշել էին ﬔքենայով
տանել երեխաներին տնից դպրոց և հակառակը, որպեսզի վերջիններս չխաղային դրսում և ճաշին ուտեին իրենց կողﬕց պատրաստված ուտելիքը՝ համոզված լինելով, որ դպրոցական ուտելիքը կարող էր ռադիոակտիվ լինել: Ծնողների
մտածելակերպից կախված՝ երեխաներից ոմանք կարող էին մասնակցել բացօթյա սպորտային ﬕջոցառուﬓերին, ﬕնչդեռ մյուսները՝ ոչ: Նույն կերպ, նրանցից
ոմանք կարող էին ուտել դպրոցի կողﬕց առաջարկվող ուտելիքը՝ պատրաստված
տեղական մթերքից, ﬕնչդեռ մյուսները՝ ոչ: Արդյունքում դպրոցական կյանքում
որոշակի պառակտում էր տեղի ունենում: Եղել են դեպքեր, երբ դպրոցի անձնակազմը որոշակի ճնշում է գործադրել անհանգստացող ծնողների վրա, որպեսզի
վերջիններս իրենց երեխաների հետ վարվեն մյուս ծնողների նման:52 Գլուխ 2 Բաժանմը տարհանման գոտիների ցանկմ ներառված ևչներառված շրջանների ﬕջևՌադիոակտիվ նյութերի տարածման արդյունքում աղտոտվածությունը սահմաններ չէր ճանաչում և թափանցում էր հարևան քաղաքներն ու գյուղերը՝ կախված
տեղանքից և եղանակային պայմաններից: Իսկ դա նշանակում էր, որ անց էինկացվում բաժանարար գծեր գյուղերի և քաղաքների ﬕջև՝ նշելով թե որ գոտիներնեն ենթակա տարհանման, իսկ որոնք՝ ոչ: Բացի նրանից, որ ելնելով եղանակային
պայմաններից որոշվում էր, թե կարելի է արդյոք ապրել այդ շրջանում, թե ոչ, կախված նրանից, թե բաժանարար գծի որ կողմում է գտնվում տվյալ տունը` զգալիորեն փոխվում էր TEPCO-ի կողﬕց վճարվելիք փոխհատուցման չափն ու տեսակը:Որոշ դեպքերում, գրեթե նույն շրջանում գտնվող ընտանիքը, որպես փոխհատուցում, ամսական ստանում էր տասը հազար յեն (հարյուրավոր դոլարներ), ﬕնչդեռ
հարևան ընտանիքը ստանում էր ﬕանվագ հատուցում, ինչը ﬕայն նպաստում էրﬕևնույն համայնքում ապրող մարդկանց ﬕջև լարվածության սրմանը: Հակամարտթյնները տարհանման գոտիներից տեղափոխված
մարդկանց և տեղացի բնակիչների ﬕջևՖուկուսիմա Դաիչի ատոմակայանից 40-50 կմ հարավ գտնվող ﬕ ﬔրձափնյա քաղաքի մոտ 300 բնակիչ մահացել է ցունաﬕի արդյունքում, իսկ 7000-ից ավելին՝
ստիպված է ապրել ժամանակավոր կացարաններում կամ վարձով: Այդուհանդերձ,վերջինս հյուրընկալել է Ֆուկուսիմա Դաիչի ատոմակայանի հարևանությամբ գտնվող շրջաններից տարհանված մոտ 24000 մարդ: Տարհանված մարդկանց և տեղիբնակիչների ﬕջև հարաբերություններն, այնուհանդերձ, լարված են: Տեղի բնակչությունը վերապրել է ցունաﬕն և այժմ շարունակում է ենթարկվել ճառագայթման
ազդեցությանը, սակայն նրանց ստացած փոխհատուցումը շատ չնչին է: Այդ իսկպատճառով նրանք հակակրանքով են լցված ﬕջուկային վթարի պատճառով զգալի նյութական փոխհատուցում ստացող տարհանված մարդկանց հանդեպ: Մեկ այլխնդրի ծագման պատճառ է հանդիսանում այն փաստը, որ տարհանված մարդկանց զգալի ներհոսքի արդյունքում անսպասելիորեն աճել է բնակչության թիվը,և արդյունքում բժիշկների պակասը դարձել է էլ ավելի զգալի, և մարդիկ ստիպված են շատ ավելի երկար սպասել հիվանդանոցներում, սրվել է ճանապարհային
խցանուﬓերի հետ կապված խնդիրը, կրճատվել են վարձակալության հնարավորությունները, և արդյունքում կտրուկ աճել է անշարժ գույքի և հողատարածքների
գինը, քանի որ տարհանված մարդիկ տներ են գնում տվյալ շրջանում: Այս բոլոր
գործոններն ընկած են տարհանված մարդկանց հանդեպ տեղի բնակիչների տածած հակակրանքի հիմքում:Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

53

Դաս 8 Չի կարելի անտեսել մարդկանց և համայնքի
կյանքը վերականգնել կարևորթյնը
Իշխող կուսակցության անդամ հանդիսացող ﬕ շարք բարձրաստիճան քաղաքական գործիչներ, Ֆուկուսիմայում տեղի ունեցած ﬕջուկային վթարի մասին խոսելիս, սառնասրտորեն նշել են, որ «ոչ ոք չի մահացել վթարի արդյունքում»: Նմանհայտարարությունը դարձել է բանավեճի առարկա, քանի որ, իսկապես, բարձր
ճառագայթման ազդեցությանը ենթարկվելուց անﬕջապես հետո ոչ ոք չի մահացել, սակայն փաստ է, որ բազմաթիվ մարդիկ մահացել են իրենց կյանքում տեղիունեցած կտրուկ փոփոխությունների, այդ թվում՝ տարհանման արդյունքում առաջացած սթրեսային իրավիճակների և հիվանդությունների հետևանքով:Աղետի արդյունքում տուժած մարդկանց համար նախատեսված ﬕջոցառուﬓերը
չպետք է սահմանափակվեն ﬕայն ﬕանվագ փոխհատուցմամբ և բժշկական հետազոտություններով: Մարդկանց համար տուն կառուցելը նույնպես չի լուծի նրանց
առաջ ծառացած բոլոր խնդիրները: Հաշվի առնելով, որ տարհանուﬕց հետո շատերը ստիպված են երկար ժամանակով լքել իրենց տները՝ շատ կարևոր է վերականգնել մարդկանց առօրյա կյանքի բնականոն ընթացքը, ինչպես նաև վերակառուցել համայնքը: Իսկ դրա համար անհրաժեշտ են համապարփակ նախաձեռնություններ, որոնք ներառում են աշխատանքի (որպես ապրուստի համար անհրաժեշտ գումար վաստակելու ﬕջոց), կացարանի, կրթության, հանգստի ոլորտները,ինչպես նաև հոգեկան առող ջության հետ կապված խնդիրները: Բացի կառավարությունից, որը պարտավոր է լուծել վերոհիշյալ բոլոր խնդիրները, բժիշկների տեղական ﬕավորուﬓերը, իրավաբանների, դասախոսների ﬕությունները, ՀԿ-ներըև համայնքները նույնպես կարող են շատ կարևոր դեր խաղալ տուժած համայնքների վերականգման գործում:ëÛáõÝ³Ï Հողագործթյն աղտոտված հողի վրա
26-ամյա Միկո Էնդոն (կեղծանուն) Կավամատա քաղաքում ապրող հողագործների ընտանիքի ﬕակ դուստրն է: Հողագործության ﬔջ նրա ծնողներն օգտագործումէին ﬕայն օրգանական պարարտանյութեր և իրենց ապրանքը վաճառում տեղական
շուկայում: Միկոն պատրաստվում էր ավարտել համալսարանը և աշխատանք էրգտել Տոկիոյում, սակայն որոշում է վերադառնալ տուն՝ իր ծնողներին օգնելու համար, քանի որ նրանք խորապես անհանգստացած էին ճառագայթման պատճառով:Ներկայում ռադիոակտիվության ֆոնն իրենց գյուղմթերքում գրեթե բացակայում է:Վթարից հետո համալսարանի ﬕ խումբ հետազոտողներ համագործակցում էինհողագործների հետ՝ փորձելով կանխել հողում առկա ռադիոակտիվ նյութերի թափանցումը բերքի ﬔջ: Միկոն բարձր է գնահատում նրանց գործադրած ջանքերը:Սակայն գյուղատնտեսական նշանակության հողերի ռադիոակտիվության մակարդակը շարունակում է բարձր ﬓալ և երբեﬓ Միկոյին համակում է անվերահսկելի
անհանգստության ալիք՝ կապված նրա հետ, որ հետագայում, ռադիոակտիվ ֆոն ունեցող հողում գյուղատնտեսությամբ զբաղվելու պատճառով, նա կարող է ունենալ
առող ջական խնդիրներ:54 Գլուխ 2

9. Տժած համայնքների  մարդկանց առօրյա
կյանքի վերականգնմը կարևոր է նրանց պաշտպանթյան համար մշակվող օրենքների ընդնման ևներդրման գործընթացին մասնակցել համար «Միջկային աղետի զոհերի աջակցթյան մասին» օրենքի
ընդնմը
Ֆուկուսիմա Դաիչի ատոմակայանի վթարից հետո ռադիոակտիվ նյութերը ներթափանցեցին աղետի վայրից բավական հեռու գտնվող տարածքներ` աղտոտելով
կառավարության կողﬕց որպես տարհանման գոտի սահմանված շրջաններից
դուրս ընկած տարածքները: Այստեղ բնակվող մարդկանց այլ ելք չէր ﬓում, քանինքնակամ հեռանալը:2012 թվականի հունիսին՝ ﬕջուկային վթարից ﬔկ տարի անց, Ճապոնիայի պառլաﬔնտում ընդունվեց նոր օրենք, որի նպատակն էր աջակցել ոչ ﬕայն կառավարության հրահանգով տարհանված մարդկանց, այլև նրանց, ովքեր հեռացել էինկամավոր կամ նրանց, ովքեր որոշել էին չհեռանալ, սակայն ապրում էին թույլատրելի սահմանային շեմը գերազանցող ռադիոակտիվ ֆոն ունեցող շրջաններումև ստիպված բախվում առող ջության և կենցաղի կազմակերպման հետ կապված
բազմաթիվ խնդիրների հետ: Այդ օրենքն անվանվեց «Միջուկային աղետի զոհերի
աջակցության մասին օրենք» (պաշտոնական անվանումը՝ Օրենք, որը վերաբերումէ TEPCO-ի ﬕջուկային վթարից տուժածների, այդ թվում նաև երեխաների պաշտպանության ուղղությամբ իրականացվող ﬕջոցառուﬓերի խթանմանը՝ նրանց
պաշտպանության և կյանքի համար նորմալ պայմանների ապահովման համար):Այս փաստաթուղթը մշակվել էր ինչպես աղետի արդյունքում տուժած մարդկանց,այնպես էլ նրանց սատարող քաղաքացիների խնդրանքով և ﬕաձայն ընդունվել
Սեյﬕ բոլոր անդաﬓերի կողﬕց: Սա ﬕջուկային վթարի արդյունքում տուժած
մարդկանց աջակցության մասին իրավական դարակազﬕկ ﬕ փաստաթուղթ էր,որով ճանաչվում էր «ճառագայթման ազդեցությունից
խուսափելու
իրավունքը»:Ճառագայթման ազդեցությունից խուսափելու իրավունքը իր ﬔջ ներառումէ երկու հասկացություն`«տարհանման իրավունքը» և «առօրյա կյանքում
ճառագայթման ազդեցությունից խուսափելու
Մայրերը երեխաներին ուղեկցում են դպրոց՝ մասնակցելու
իրավունքը»:Օրենքի
ուսուﬓական տարվա առաջին օրվան նվիրված ﬕջոցառմանը
առանցքային դրույթնեԱպրիլ, 2011թ., լուսանկարը` Նաոﬕ Տոյոդա
Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

55րը հետևյալն են. «Աջակցությունը պետք է ցուցաբերվի «աջակցության թիրախային
գոտում» բնակվող տուժածներին այն դեպքում, երբ վերջիններս նախընտրում ենշարունակել ապրել այդ շրջանում, երբ որոշում են հեռանալ կամ տեղափոխվել այդշրջանից և, երբ նախընտրում են վերադառնալ իրենց սկզբնական բնակության
վայրը: Աջակցությունը պետք է ցուցաբերվի վերոհիշյալ դեպքերից յուրաքանչյուրի պարագայում, և բոլոր այս որոշուﬓերը պետք է հավասարապես ընդունվեն»:Ճառագայթման ազդեցությունից խուսափելու իրավունքի հիմքը կազմում է նախազգուշության սկզբունքը: Այս սկզբունքը բխում է «Շրջակա ﬕջավայրի պաշտպանության մասին» օրենքի դրույթներից, համաձայն որի. «այն դեպքերում, երբկա զգալի ազդեցություն շրջակա ﬕջավայրի վրա, պետք է ձեռնարկվեն համապատասխան հակազդեցության ﬕջոցառուﬓեր, նույնիսկ, եթե տեսական իմացությունը բավարար չէ»: «Միջուկային վթարի արդյունքում տուժած մարդկանց աջակցության մասին» օրենքի դրույթներում ասված է, որ թեև մարդու առող ջության վրաճառագայթման ﬖասակար ազդեցությունը չի եղել գիտականորեն ապացուցված,ինչը կասկածից վեր է, այնուաﬔնայնիվ, ճառագայթման ազդեցության գործոնի
նվազեցուﬓ ու տուժածների առող ջական վիճակի վերահսկման ապահովումը,առող ջությանը պատճառվող ﬖասի կանխարգելման տեսանկյունից, անհրաժեշտ
ﬕջոցներ են տուժածներին աջակցություն ցուցաբերելու համար: «Միջկային աղետի զոհերի աջակցթյան մասին օրենքը»ճգնաժամային իրավիճակմ
Շատերը, որոնք տուժել էին աղետից, այդ թվում ինքնուրույն տարհանված մարդիկ, բավարարված էին այս օրենքի ընդունմամբ, քանի որ այն տարածվում էր նաևիրենց վրա: Օրենքի ընդունուﬕց երկու տարի անց, սակայն, ակնհայտ դարձավ,որ այն էականորեն կրճատվել է կառավարության կողﬕց: Հիﬓական գործունեության ծրագիրը, որը պետք է սահմանվեր օրենքի ընդունուﬕց հետո ﬔկ տարվա ընթացքում, զգալիորեն հետաձգվեց: Եվ չնայած 2013 թվականի օգոստոսին
Վերակառուցման գործակալությունը վերջապես այն հրապարակեց, վերջինիս
բովանդակությունը բոլորովին չէր համապատասխանում օրենքով սահմանված
սկզբունքներին:Թեև օրենքում գրված էր,որ իբրև «աջակցության
ցուցաբերման թիրախային
գոտի» պետք է ընտրվեինայն շրջանները, որտեղ ճառագայթման չափաբաժինը
ցածր էր կառավարության
կողﬕց տարհանման գոտիների ցուցակում ներառվելու
համար սահմանված ան-

56 Գլուխ 2Միջուկային վթարի տուժածներին օգնելու նպատակով
Ֆուկուսիմա քաղաքում հրավիրված համաճապոնական
վեհաժողովը
Սեպտեմբեր, 2013թ., լուսանկարը՝ SHALOMհրաժեշտ չափանիշներից, սակայն բարձր էր թույլատրելի սահմանաչափից, այնուաﬔնայնիվ, հիﬓական գործունեության ծրագիրը կազﬔլիս այս սկզբունքն անտեսվել էր՝ «աջակցության ցուցաբերման թիրախային գոտին» սահմանափակելով
ﬕայն Ֆուկուսիմայի պրեֆեկտուրայի տարածքում տեղակայված 33 քաղաքներովև գյուղերով:Կառավարության և համապատասխան գործակալությունների հետ հանդիպուﬓերի ժամանակ վրդովված քաղաքացիներն ու նրանց սատարողները պահանջումէին հրապարակային լսուﬓեր կազմակերպել ամբողջ երկրով ﬔկ՝ հասարակական քննարկուﬓերի ﬔջ ընդգրկելով աղետի արդյունքում տուժածներին և նրանց
աջակցողներին, ինչպես նաև պնդում էին, որ տարեկան 1 մԶվ ճառագայթային ֆոնը գերազանցող ցանկացած տարածք ներառվի աջակցության ցուցաբերման թիրախային գոտում: Մարդկանցից շատերը, ինչպես նաև տեղական իշխանության
տարբեր մարﬕններ դիմում էին կառավարությանը` ներկայացնելով իրենց կարծիքը:Այնուաﬔնայնիվ, 2013 թվականի հոկտեմբերին, առանց որևէ լսուﬓեր կազմակերպելու և ﬕանգամայն արհամարհելով քաղաքացիների կարծիքը՝ կառավարությունը, թեթևակի փոփոխություններով, հաստատեց հիﬓական գործողությունների ծրագիրը, թեև օրենքում նշված էր, որ հիﬓական ծրագիրը պետք է մշակվեր
կառավարության կողﬕց` հենվելով աղետից տուժածների կարծիքի վրա, որըսկզբունքորեն անտեսվել էր: Հաﬔմատթյն Չեռնոբիլի աղետի հետ«Միջուկային վթարի արդյունքում տուժած մարդկանց աջակցության մասին»օրենքը կազﬔլիս հղում է կատարվել «Չեռնոբիլի օրենքներ» կոչվող օրենսդրական փաստաթղթին, որը մշակվել էր Ռուսաստանի, Ուկրաինայի և Բելառուսի կողﬕց Չեռնոբիլի աղետից հինգ տարի անց: Չեռնոբիլի օրենքները հստակ սահմանում են, որ բնակչության կրիտիկական խմբի (1986 թվականին ծնված երեխաներ)համար նախատեսված նորմը Չեռնոբիլի աղետի հետևանքով տարեկան չպետքէ գերազանցի 1 մԶվ, իսկ ողջ կյանքի ընթացքում՝ 70 մԶվ ցանկացած ﬕջավայրում, բացառությամբ բնական ռադիոակտիվ ֆոնի պատճառով ստացված ճառագայթման դեպքում: Այս հիﬓական սկզբունքից ելնելով՝ Չեռնոբիլի օրենքներով
սահմանվեցին «տարհանման իրավունք ունեցող գոտիները», որտեղ տեղի բնակչությունը կարող էր ընտրել հեռանալու կամ ﬓալու տարբերակը: Այս շրջանների
բնակիչները իրավունք ունեին տեղափոխվելու այլ վայր և կարող էին փոխհատուցում պահանջել կառավարությունից՝ տեղափոխման հետ կապված ծախսերը հոգալու համար, ինչպես նաև օգնություն խնդրել նոր բնակության վայրում բնակարան/տուն և աշխատանք գտնելու համար: Մյուս կողﬕց՝ նրանք, ովքեր նախընտրել էին չհեռանալ և ﬓալ իրենց համայնքում, նույնպես ստանում էին փոխհատուցում և բժշկական ծախսերը, նրանց փոխարեն, հոգում էր կառավարությունը:«Միջուկային վթարի արդյունքում տուժած մարդկանց աջակցության մասին»օրենքի շրջանակներում Ճապոնիայի ժողովուրդն ակնկալում էր, որ կառավարությունը տարհանման իրավունք ունեցող տարածքների շարքում կընդգրկի պարտաՖուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

57

դիր տարհանման ենթակա գոտիներից դուրս գտնվող տարածքները, սակայն ﬕնչայժմ դա դեռ արված չէ:Տարհանման տարբերությունը Ֆուկուսիմայի և Չեռնոբիլի ﬕջևՕդմ առկա ճառագայաթման
չափաբաժինը (տարեկան)Ֆկսիմայի
գոտիՉեռնոբիլի
գոտի50 մԶվ և ավելի

Դժվար վերադարձի գոտի20-ից ﬕնչև 50 մԶվՍահմանափակ բնակության Հարկադիր
գոտի (ժամանակավոր վերա- տարհանման գոտիդարձի հնարավորություն)20 մԶվ-ից պակաս

ճառագայթման գոտի, որտե- Հարկադիրղից պատրաստվում են հատարհանման գոտինել տարհանման հրամանը

5 մԶվ և ավելի՝Ոչ ﬕ հրահանգ

Պարտադիր
վերաբնակեցման
գոտի

1-ից ﬕնչև 5 մԶվՈչ ﬕ հրահանգ

Վերաբնակեցման
համար պիտանի
գոտի

0.5 –ից ﬕնչև 1 մԶվՈչ ﬕ հրահանգ

Ճառագայթային
վերահսկման գոտիՀարկադիր
տարհանման գոտիԴաս 9 Տժածների իրավնքները պաշտպանող աջակցող օրենքները պետք է ընդնվեն նրանց
մասնակցթյամբ
Աղետի արդյունքում տուժած մարդանց օգնություն ցուցաբերելը և օրինական կերպով փոխհատուցում վճարելը ոչ թե կառավարության բարության կամ մտահոգության արտահայտուﬓ է, այլ տուժած մարդկանց հիﬓարար իրավունքը: Ինչպես
երևում է «Միջուկային վթարի արդյունքում տուժած մարդկանց աջակցության
մասին» օրենքի օրինակից, աղետից տուժածները կարող են պաշտպանել իրենց
իրավունքները և ներգրավել իրավաբաններին՝ օրենքով սահմանված դրույթներն
իրականացնելու համար:Եվ թեև դա հեշտ գործ չէ, աշխարհի տարբեր երկրների, այդ թվում Ֆուկուսիմայիև Չեռնոբիլի նախադեպերը, ցույց են տալիս, որ դա հնարավոր է: Հուսանք, որայդ նախադեպերը կօգնեն ﬕջուկային վթարների սպառնալիքով անհանգստացած մարդկանց ողջ աշխարհում ձեռնարկելու որոշակի հակազդման և կանխարգելման գործողություններ:Նման համակարգեր ստեղծելիս շատ կարևոր է հաշվի առնել աղետի արդյունքում
տուժած համայնքների և անհատների փորձն ու կարծիքը: Տվյալ գործընթացով
անձնապես հետաքրքրված անձինք պետք է ստեղծեն համագործակցության շրջա-58 Գլուխ 2նակ ՝ հաղթահարելով տարակարծություններն ու կոնֆլիկտային իրավիճակները,որոնք անխուսափելի են: Նույնիսկ օրինական համակարգի ստեղծման դեպքում
վերջինիս կարևորությունն ու արդյունավետությունը ﬔծապես կախված է դրա կառավարման ոճից: Աղետից տուժածները պետք է մշտապես ներկա լինեն և մասնակցեն տվյալ համակարգի գործառնական կանոնակարգերի ու ծրագրերի մշակմանը:10 Հարկ վճարողներին ստիպմ են կրելփոխհատցման ծախսերը Ո՞վ է պատասխանատ վթարի համարԻր ﬔծությամբ Ֆուկուսիմա Դաիչի ատոմակայանում տեղի ունեցած վթարը հաﬔմատելի չէ անցյալում Ճապոնիային խոշոր և լուրջ ﬖաս պատճառած որևէ այլարդյունաբերական վթարի հետ: Այնուաﬔնայնիվ, աղետից տարիներ անց, դեռևս
հայտնի չէ, թե ով է պատասխանատու նման խոշոր աղետի համար: Ճապոնական կառավարթյան պատասխանատվթյնը
Ճապոնիայի կառավարությունը պատասխանատու է ﬕջուկային էներգիայի արտադրությանն ուղղված քաղաքականության խթանման համար: Կենտրոնական
կառավարությունն ու որոշ քաղաքական գործիչներ կապի ﬔջ էին մտնում կոմունալ ու հարակից այլ ընկերությունների հետ և ստեղծում «ﬕջուկային համայնքներ»` ﬕջուկային էներգիայի օգտագործումը խթանելու համար:Կառավառությունը պատասխանատու է նաև պատահարների կանխարգելմանն
ուղղված ճգնաժամային կառավարման գծով բավարար ﬕջոցառուﬓեր չձեռնարկելու համար: Հատկապես կարևոր է այն փաստը, որ օպերատորների մշտադիտարկման և կարգավորման համակարգը չէր գործում:Իսկապես, կառավարությունը չէր էլ կարող պատկերացնել, որ գործ ունի նմանբարդ և լուրջ աղետի հետ, և այդ իսկ պատճառով առաջին արձագանքման ﬕջոցառուﬓերում կային շատ անհամապատասխանություններ, ինչի արդյունքում
բազում մարդիկ ենթարկվեցին ճառագայթման ազդեցության, որից կարելի էր ևխուսափել: TEPCO – ի պատասխանատվթյնը
Ատոմային էլեկտրակայանը շահագործող TEPCO ընկերությունը ﬔղավոր էաղետների կանխարգելմանն ուղղված ճգնաժաﬔրի կառավարման բավարար ﬕջոցառուﬓեր չձեռնարկելու ﬔջ, չնայած նրան, որ լիովին տեղյակ էր ցունաﬕներից բխող վտանգի մասին, և հիﬓվելով իր կողﬕց հորինված «անվտանգության
առասպելի» վրա՝ մտածում էր ﬕայն շահույթի մասին:Վթարից հետո TEPCO – ի կողﬕց տեղեկատվության հրապարակումը ևս անբաՖուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

59

վարար էր: Անհրաժեշտ տեղեկատվությունը կառավարությանն ուշ հաղորդելու պատճառով, հետաձգվեց բնակիչների տարհանման վերաբերյալ
հրամանի արձակումը, ինչն էլ ավելի
վատթարացրեց իրավիճակը: Չխոսենք այն մասին, որ ﬕնչ օրս հստակչի նշվում, թե երբ հնարավոր կլինի
վերջնականապես լուծել ռադիոակտիվ նյութերի տարածման և աղտոտված ջրի արտահոսքի հետ կապված
խնդիրները: Ֆկսիմայի պրեֆեկտրայի կառավարթյան
պատասխանատվթյնը

Մարդիկ պահանջում են քրեական պատասխանատվության ենթարկել Ֆուկուսիմայի ատոմակայանի վթարի ﬔղավորներին
Փետրվար, 2013թ., լուսանկարը՝ Peace BoatՖուկուսիմայի պրեֆեկտուրայի կառավարությունը պետք է ընդունի իր ﬔղավորությունը Ֆուկուսիմա Դաիչի ատոմակայանի կառուցումը և ﬕջուկային էներգիայի
օգտագործումը խթանելու հարցում: Պրեֆեկտուրան պետք է նաև պատասխանատվության ենթարկվի վթարի արդյունքում պատճառված ﬖասի չափի ﬔծացմանը նպաստած բազմաթիվ բացթողուﬓերի, այդ թվում՝ արտակարգ իրավիճակներում շրջակա ﬕջավայրի ռադիոակտիվության կանխատեսման համակարգի
(SPEEDI) տեղեկատվությունը չհրապարակելու և յոդի պրոֆիլակտիկ ընդունման
վերաբերյալ համապատասխան հրահանգներ չտալու համար: Տեղական մնիցիպալիտետների պատասխանատվթյնը
Օկումա և Ֆութաբա քաղաքները, որտեղ տեղակայված է Ֆուկուսիմա Դաիչի
ատոմային էլեկտրակայանը, ինչպես նաև Ֆուկուսիմա Դաինի ատոմակայանի
հարավում գտնվող Նարահա և Տոﬕյոկա քաղաքները խոշոր դրամաշնորհներէին ստացել իրենց տարածքում ատոմակայան կառուցելու համար և այդ դրամաշնորհների պատճառով աստիճանաբար ընկել ուժեղ կախման ﬔջ: Այս ինքնավար
կառույցները պատասխանատվություն են կրում ﬕջուկային անվտանգության
առասպելը մարդկանց շրջանում տարածելու համար:Տարածքները, որտեղ տեղակայված են ատոմակայանները, ինչպես նաև հարակից
շրջանները, որոշ առումով, գտնվում են ﬕջուկային վթարից տուժածների շարքում,սակայն դա չի ազատում նրանց իրենց տարածքում ապրող բնակչության անվտանգության ապահովման պատասխանատվությունից: Տոկիոյի և պրեֆեկտուրայի
կառավարության կողﬕց հստակ և պատշաճ հրահանգների բացակայության պայմաններում, Ֆուկուսիմա Դաիչի ատոմակայանում տեղի ունեցած վթարի ժամանակ մունիցիպալիտետները կայացնում էին իրենց սեփական որոշուﬓերը, որոնքէլ բախտորոշ էին տեղի բնակիչների համար: Ատոմակայանին հարող շրջաններիցﬕ քանիսն, ընդհանրապես, պատրաստ չէր դիմակայելու նման աղետի:60 Գլուխ 2 Միջկային վթարների փոխհատցման շրջանակային ծրագիր,ըստ որի ծանրթյան ողջ բեռը դրվմ է հարկ վճարողների վրաՃապոնիան ընդունել է «Միջուկային ﬖասի փոխհատուցման մասին» նոր օրենք,ուղղված «տուժածների պաշտապանության» և «ﬕջուկային արդյունաբերության
առողջ զարգացման» երկու իրար հակասող նպատակների իրագործմանը:Սույն օրենքի դրույթների համաձայն փոխհատուցման վճարման առաջնային պատասխանատվությունը պետք է կրեն ձեռնարկատերերը, իսկ ﬕջոցների բավարար չլինելու դեպքում, գումարի ﬓացած մասը պետք է հատկացնի պետությունը:Այս օրենքն անբարեխղճության ապացույցներ չի պահանջում, հետևաբար պատասխանատվության շրջանակը դառնում է անորոշ:Ֆուկուսիմայի վթարից հետո կառավարության կողﬕց մշակված փոխհատուցման
համակարգի համաձայն, գլխավոր նախադրյալը` TEPCO-ի գոյության պահպանուﬓ էր, որը, սակայն, ամբողջ երկրով ﬔկ տեղակայված կոմունալ ընկերությունների և կառավարության հետ ﬕասին պետք է պատասխանատվություն կրեր տեղի ունեցած վթարի համար: Ի վերջո, փոխհատուցման բեռը դրվում է մարդկանց
ուսերին՝ էլեկտրաէներգիայի սակագնի և հարկերի բարձրացման ﬕջոցով: Փոխհատցման համակարգի իրական պատկերը
Միջուկային վթարից տուժածները կարող են փոխհատուցում պահանջել TEPCO-իցհետևյալ 3 տարբերակներից որևէ ﬔկով. 1) պահանջը ներկայացնել անﬕջապեսTEPCO, 2) դիﬔլ դատարան, 3) բողոքը ներկայացնել վեճերի լուծման այլընտրանքային եղանակով:Առաջին տարբերակի դեպքում տուժածները պետք է օգտվեն TEPCO-ի կողﬕց
մշակված ձևանմուշից և անցնեն ﬖասների փոխհատուցում պահանջելու բարդգործընթացի ﬕջով՝ ստիպված լինելով հետևել TEPCO-ի կողﬕց սահմանված չափանիշներին: Մյուս կողﬕց՝ երկրորդ տարբերակը ենթադրում է, որ տուժածները
պետք է փոխհատուցման հայց ներկայացնեն դատարան և անցնեն ժամանակատար և ծախսատար դատավարության գործընթացի ﬕջով: Վերոհիշյալը հաշվի
առնելով ՝ ստեղծվում է «Միջուկային վթարների արդյունքում պատճառված ﬖասիհետ կապված վեճերի լուծման կոﬕտե» (ADR կենտրոն), որը հանդես է գալիս որպես ﬕջնորդ TEPCO-ի և տուժածների ﬕջև:Այնուաﬔնայնիվ, ի սկզբանե առկա են եղել այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են,օրինակ, ADR կենտրոնի կողﬕց TEPCO-ի կարծիքով իրենց դիտարկման շրջանակից դուրս գտնվող դիմուﬓեր չընդունելը:Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

61 Ատոմակայանը շահագործﬕց հանել աշխատանքների արժեքը
Ըստ TEPCO-ի՝ Ֆուկուսիմա Դաիչի ատոմային էլեկտրակայանի ռեակտորները
շահագործուﬕց հանելու աշխատանքներն ամբող ջովին ավարտելու համար կպահանջվի 30-40 տարի: Ինչևէ, վերոհիշյալ աշխատանքների ընդհանուր արժեքն ուդրանց իրականացման համար պահանջվող ժամանակը զգալիորեն կգերազանցեն TEPCO-ի հաշվարկները՝ նույնիսկ այլևս չգործող ռեակտորների պարագայում:Աղտոտված ջրի՝ ﬕնչ օրս չլուծված խնդրի պայմաններում, սակայն, չափազանց
դժվար է հստակ սահմանել, թե ինչքան գումար և որքան ժամանակ կպահանջվի
հարցի լուծման համար:Բացի այդ, ենթադրվում է, որ վթարի արդյունքում հասցված խոշոր ﬖասի պատճառով Ֆուկուսիմա Դաիչի ատոմային էլեկտրակայանի 1-ից 4 ռեակտորները
(որոնք ﬖասվել են անﬕջապես վթարի ժամանակ) ինչպես նաև ﬓացած երկուսը՝
5-ը և 6-ը անհրաժեշտ կլինի հանել գործարկուﬕց: Այսինքն՝ պահանջվող գումարին պետք կլինի ավելացնել նաև այս գումարը: Ճապոնիայի Finance Green Watch(FGW) կազմակերպությունը 1-6 ռեակտորները գործարկուﬕց հանելու համար պահանջվող գումարը գնահատել է 7 տրիլիոն յեն (մոտ 58 ﬕլիարդ ԱՄՆ դոլար` հաշվարկված 1 ԱՄՆ դոլարը=120 ճապոնական յեն փոխարժեքով): 1986 թվականին
ԱՄՆ –ի հաշվիչ պալատը հայտնել է Կոնգրեսին, որ խոշոր վթարի դեպքում ﬔկատոմակայանի հասցված ﬖասը կազմում է 15 ﬕլիարդ ԱՄՆ դոլար: Վարակազերծմ և թափոնների օգտահանմ
Առաջադեմ արդյունաբերական գիտության և տեխնոլոգիայի ազգային ինստիտուտի (AIST) ﬕ հետազոտական խումբ հրապարակում է Ֆուկուսիմա պրեֆեկտուրայի սահմաններում իրականացվելիք բնակելի և գյուղատնտեսական նշանակության տարածքների վարակազերծման աշխատանքների ընդհանուր առավելագույն գումարը՝ որն, ըստ իրենց նախնական հաշվարկների, կազմում էր 5,13տրիլիոն յեն (մոտ 43 ﬕլիարդ ԱՄՆ դոլար): Կառավարության կողﬕց անﬕջապես վերահսկվող «Հատուկ
շրջանների
վարակազերծման»համարնախատեսված գումարը կազմում էր
1,83-2,03 տրիլիոն յեն (15-17ﬕլիարդ ԱՄՆ դոլար): Մունիցիպալիտետների կողﬕց «վարակազերծման աշխատանքների ներդրման գոտիներում»իրականացված վարակազերծման աշխատանքների արժեքը
գնահատվել էր 700 ﬕլիարդից
ﬕնչև 3,1 տրիլիոն յեն (5,8 – 26
Վարակազերծման արդյունքում գոյացած
ﬕլիարդ ՄԱՆ դոլար): Հաշթափոնների կույտ
վարկները (վարակազերծման
Հոկտեմբեր, 2014թ., լուսանկարը՝ Fukushima Beacon

62 Գլուխ 2համար) արվել էին երկու եղանակով՝ ﬔկը հիﬓվում էր ﬔկ ﬕավորի ստանդարտ,իսկ մյուսը ﬕավորի աﬔնաբարձր արժեքի վրա: Հաշվարկներում ներառվել եննաև աղտոտված հողը ժամանակավոր պահոցներ տեղափոխելու հետ կապված
ծախսերը (Kyodo News, հուլիսի 24, 2013թ.): Կառավարթյան և TEPCO-ի կողﬕց հրապարակված այլտվյալներ փոխհատցման վճարների մասին
2013 թվականի դեկտեմբերին որդեգրած նոր քաղաքականության համաձայն,TEPCO-ի հաշվարկով փոխհատուցման ընդհանուր գումարը գերազանցում էր 5տրիլիոն յենը (42 ﬕլիարդ ԱՄՆ դոլար): Բացի դրանից, ﬕջուկային վթարի հետկապված, Տոկիոյի և Ֆուկուսիմա պրեֆեկտուրայի կառավարության կողﬕց ներկայացվում է հետևյալ բյուջեն.
1. 200 ﬕլիարդ յեն (1,7 ﬕլիարդ ԱՄՆ դոլար)` Ֆուկուսիմայի պրեֆեկտուրային՝
որպես լրացուցիչ ֆինանսական օգնություն իր տարածքում ատոմակայաններ տեղակայելու համար,2. 160 ﬕլիարդ յեն (1,3 ﬕլիարդ ԱՄՆ դոլար)՝ վերականգման կամ վերակառուցման գործընթացներն արագացնելու համար,3. 96 ﬕլիարդ յեն (800 ﬕլիոն ԱՄՆ դոլար)՝ պրեֆեկտուրայի բնակչության բժշկական հետազոտության ծախսերը հոգալու համար,4. 73 ﬕլիարդ յեն (608 ﬕլիոն ԱՄՆ դոլար)՝ աղետից տուժածների համար հանրակացարան կառուցելու համար,5. 40 ﬕլիարդ յեն (330 ﬕլիոն ԱՄՆ դոլար)՝ Միջուկային աղետների վերականգման հիﬓադրաﬕ համար:Վերոնշյալ բյուջեն չի ներառում վարակազերծման աշխատանքների արդյունքում
գոյացած հողօգտահանման ծախսերը, ոչ էլ վթարի արձագանքման աշխատանքներն իրականացնող պետծառայողներին վճարված գումարները: Այս գումարներին հարկ է ավելացնել նաև վարակազերծման և ատոմակայանը գործարկուﬕց
հանելու աշխատանքներում ներգրավված աշխատողների աշխատանքային պայմանների վերանայման համար անհրաժեշտ աջակցությունը, ինչպես նաև բժշկական օգնությունն ու սպասարկումը:Այսպիսով, ընդհանուր գումարը, որը ներառում է վերոնշյալ բոլոր ծախսերը, այդթվում՝ վարակազերծման և ատոմակայանը գործարկուﬕց հանելու աշխատանքների իրականացման համար պահանջվող գումարը, գերազանցում է 23 տրիլիոնյեն գումարը (190 ﬕլիարդ ԱՄՆ դոլար), ﬕնչդեռ 2014 թվականին ֆինանսական
տարվա բյուջեն կազﬔլ է մոտ 95,9 տրիլիոն յեն (800 ﬕլիարդ ԱՄՆ դոլար): Մարդկանց պատճառված ոչ փոխհատցելի ﬖասըՏարհանման ժամանակ Ֆուկուսիմա Դաիչի ատոմակայանի վթարից տուժած մարդիկ կորցրեցին իրենց տունը, հողն ու անձնական իրերը՝ այն աﬔնն, ինչ ստեղծել և կուտակել էին ﬕնչ աղետը, այդ թվում նաև այն աﬔնն, ինչի հետ կապվածէին անթիվ հիշողություններով: Սա հավասարազոր էր ընտանիքի պատմությունը
կորցնելուն: Շատ էին նաև դեպքերը, երբ փախչելով ճառագայթման վտանգից,Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

63անհանգստացած մայրերը երեխաների հետ հեռացել էին տնից` թողնելով իրենց
ամուսիններին, որը բնականաբար բերել է ընտանիքի կազմալուծմանը:Ինչպես արդեն նշեցինք, շատ էին նաև այնպիսի դեպքերը, երբ իրարից հեռու ապրելը հանգեցրել էր ամուսնալուծության: Նույն կերպ, երկու առանձին տնային տնտեսություն վարելու անհրաժեշտությունն աղքատության շեﬕ էր հասցրել ցածրեկամուտ ունեցող ընտանիքներին: Գողացված կենսական ﬕջոցներ
Աշխատանքի նպատակը ոչ ﬕայն ապրուստի ﬕջոց վաստակելն է, այլև օգտակարության զգացում հաղորդող սոցիալական ներդրում կատարելը: Այս իմաստով, ոչﬕ գումար չի կարող փոխհատուցել «պետքական» լինելու զգացողության կամ կոչման կորուստը: Տարհանված մարդկանից շատերը զրկվեցին իրենց սոցիալական
դիրքից, որ տարիներ շարունակ ստեղծել էին, իսկ որոշ դեպքերում նաև՝ ինքնավստահությունից և արժանապատվության զգացուﬕց: Կործանված համայնքներ և կորցված թաղամասեր, քաղաքներ,մշակյթ և բնթյն
Տարհանված մարդկանցից շատերը ﬕնչև վթարը վայելում էին իրենց կյանքը հարուստ բնության գրկում՝ շրջապատված լեռներով և ծովով: Սակայն այժմ նրանք
այլևս չեն կարող ապրել այդ բնության գրկում, կամ իրենց հայրենի համայնքի
մասնիկը լինել: Հարկադիր և կամավոր տարհանման, ինչպես նաև կառավարության և իշխանությունների անփորձ գործողությունների պատճառով, համայնքներից շատերը կործանվեցին: Չիմանալով, թե երբ կավարտվի իրենց այդ «ժամանակավոր» տարհանվածի կարգավիճակով կյանքը՝ մարդիկ կորցրեցին իրենց
հարազատ քաղաքները՝ ﬕաժամանակ չունենալով նոր կյանք սկսելու որևէ հույս:Հնարավոր է՝ տեղական մշակույթը դեռ կգոյատևի, սակայն չեն լինի այն երիտասարդները, որոնք պետք է ժառանգեին այն, քանի որ շատերը հեռացել են՝ թողնելով այնտեղ հիﬓականում տարեցներին:TEPCO-ի աշխատողները ներողություն են խնդրում աղետից հետո իր սեփական այգում ինքնահրկիզման ﬕջոցով ինքնասպանություն գործած տղամարդու ընտանիքի անդաﬓերից
Սեպտեմբեր, 2014թ., լուսանկարը տրամադրվել է հարազատների կողﬕց

64 Գլուխ 2 Մտահոգթյն առող ջթյանը հասցված ﬖասի հետագա հետևանքների մասին, հոգեկան տառապանքներից ձերբազատվելը
Մարդու առող ջության վրա ունեցած ճառագայթման ազդեցության վերաբերյալ
որոշ տեսակետները դեռևս պետք է գիտականորեն հաստատվեն: Ներկայումﬔնք որևէ պատկերացում չունենք առող ջական վիճակի՝ այսպես կոչված «ուշ արտահայտվող» խանգարուﬓերի մասին, որոնք հնարավոր է ի հայտ կգան ապագայում: Իրենց երեխաների հետագա առող ջությամբ անհանգստացած ծնողների
համար «հոգևոր հանգստության» վերաբերյալ ակտիվորեն անցկացվող քարոզարշաﬖերը նման պայմաններում, պարզապես, արդյունավետ չեն: Մասնավորապես, տարհանման պատճառով իրենց ընտանիքներից բաժանված մայրերն ուերեխաները ﬔծ հոգևոր ցավ են ապրում, ճիշտ այնպես, ինչպես և հայրերը, որոնք
կորցրել են ընտանիքը: Փոխհատցման հետ կապված դժվարթյնները
Վթարի արդյունքում ﬖաս կրած մարդիկ ունեն համապատասխան փոխհատուցում ստանալու իրավունք: Հաշվի առնելով հասցված ﬖասի ծանրության աստիճանն ու այն փաստը, որ որոշ դեպքերում ֆինանսական օժանդակությունը չի կարող փոխհատուցել կրած կորուստը՝ պարզ է դառնում, որ շատ հաճախ փոխհատուցման գումարի չափը բավարար չէ: Մյուս կողﬕց, սակայն, աղետից տուժած
մարդիկ, ովքեր շարունակում են փոխհատուցում ստանալ, կարող են կորցնել աշխատելու ցանկությունը, և շատ են դեպքերը, երբ փոխհատուցման գումարի չափիտարբերությունը մարդկանց և համայնքների ﬕջև պառակտուﬓերի առիթ է դառնում: Քաղաքականություններ մշակելիս հաշվի չի առնվում տուժածների կյանքի
վերականգնման անհրաժեշտությունը:Դաս 10 Վթարների արդյնքմ հասցված ﬖասըպետք է հաշվարկվի «ﬕջկային էներգիայի
արժեքը որոշելիս»Միջուկային էներգիան գովերգող կառավարություններն ու ﬕավորուﬓերը հաճախ պնդում են, որ դրանից կշահեն տեղական տնտեսությունները կամ, որ այնհաﬔմատաբար ավելի էժան է: Շատ դեպքերում, սակայն, նման հաշվարկներումբաց է թողնվում վթարների արդյունքում պատճառվող ﬖասի ծանրությունը և դրահետևանքների վերացման համար անհրաժեշտ փոխհատուցուﬓ ու վերականգնման աշխատանքների արժեքը: Ֆուկուսիմայի դեպքում, աղետից նույնիսկ 4 տարի անց, դրա հետևանքները դեռևս չեն վերացվել և էլ ավելի են սրանում: Դժվարէ նույնիսկ փորձել գնահատել ﬖասի ընդհանուր ծավալը: TEPCO ընկերությունը,որը պետք է պատասխանատվություն կրի պատահածի համար, չի սննկացել ևիրականում շարունակում է բնականոն գործունեություն ծավալել: Եվ դա այն պատճառով, որ TEPCO-ն՝ այս պատահարի ﬔղավորը, շարունակում է ﬓալ ջրի երեսին`վթարի զոհ դարձած հարկատուներից ստացվող գումարների շնորհիվ:Ֆուկուսիմայի վթարը և դրանից քաղած 10 դասերը

65

Կառավարությունը բազում գումարներ և դրամաշնորհներ է հատկացնում ատոմակայանների կառուցման և շահագործման համար, իսկ վթարի դեպքում, այդ նույն
կառավարությունն ապահովում է ատոմակայանները շահագործող կազմակերպությունների ֆինանսական ապահովությունը: Արդյունքում՝ ﬖասի ծանրության ողջբեռն իրենց վրա են կրում հենց իրենք՝ տուժածները և հարկ վճարողները:ëÛáõÝ³Ï Թաքնված ճառագայթմ
Գյուղը, որտեղ ծնվել է 33-ամյա Տակաշի Վատանաբեն (կեղծանուն), Ֆուկուսիմա
քաղաքից գտնվում էր 30 րոպե հեռավորության վրա ավտոﬔքենայով՝ ճիշտ այնտեղ, որտեղ սկսվում են Աբուկումա լեռները: Նա ապրում էր իր 31-ամյա կնոջ, 7 և
4 տարեկան դստրերի և ծնողների հետ ու պահում մոտ 20 կով՝ զբաղվելով կաթնամթերքի արտադրությամբ: Վթարից հետո կինն ահաբեկված էր, որ երեխաները կարող են ենթարկվել ճառագայթման ազդեցության: Սակայն, հաշվի առնելով
որպես փորձագետ հանդես եկող Տոկիոյի բժիշկների ու պաշտոնատար անձանց
պնդուﬓերն այն մասին, որ որևէ վտանգ չկա, Տակաշիին հաջողվում է համոզել կնոջը չտեղահանվել: Այնուհանդերձ ﬔկ աﬕս անց կարգադրություն է իջեցվում գյուղի ողջ բնակչության տարհանման մասին: Այս պարագայում Տակաշին ստիպված էրթողնել իր անասուններին և ողջ ունեցվածքը ու հեռանալ հայրենի տնից` ապրելով
ծնողներից առանձին: Վերջերս կինը պատﬔլ է նրան պրեֆեկտուրայի շրջանակներում անցկացված հետազոտության մասին, համաձայն որի՝ 5 մԶվ-ից ավելի ճառագայթման ազդեցությանը ենթարկված (վթարից հետո առաջին 4 ամսվա ընթացքում)Ֆուկուսիմայի բնակիչների գերակշիռ մասն եղել են իրենց համագյուղացիները: Տակաշին այլևս չի համարձակվում ուղիղ նայել կնոջ աչքերի ﬔջ:

66 Գլուխ 2Գլխ 3Միջազգային իրավնքն  աղետների
ռիսկի նվազեցման շրջանակային ծրագիրը
--- գործիքներ, որոնք կարող ենք օգտագործելﬔր իրավունքները պաշտպանելու համար

Ինչպե՞ս կարող են հասարակ քաղաքացիները պաշտպանել իրենց իրավունքները ﬕջուկային վթարի դեպքում: Ավելին, որո՞նք են ամբողջ աշխարհում ընդունված իրավունքները և ինչպե՞ս կարող են մարդիկ ապահովել դրանց կատարումը:Ստորև հակիրճ ներկայացված են այն գործիքները, որոնք կարող են օգտակար
լինել, այդ թվում նաև՝ ﬕջազգային համաձայնագրերը:Ելնելով մարդ իրավնքների տեսանկյնից

Մարդիկ օժտված են հիﬓարար իրավունքներով, իսկ հասարակությունը, որում
նրանք ապրում են, հիﬓված է համաշխարհային արժեքների վրա, որոնք ներառումեն մարդու անվտանգության, առող ջության, ինչպես նաև տեղեկացված լինելու ևհամապատասխան գործընթացներին մասնակցելու իրավունքը: Տեղեկատվություն ստանալու և պաշտպանված լինելու իրավունքն ամբողջ աշխարհում ճանաչված է որպես մարդու հիﬓարար իրավունք: Մարդու իրավունքների նկատմամբ
հիﬓական մոտեցուﬓ ամրագրված է հետևյալ ﬕջազգային համաձայնագրերում.

 Մարդ իրավնքների ﬕջազգային խարտիա, 1948թ.
http://www.un-documents.net/a3r217.htm
Միավորված ազգերի կազմակերպության (ՄԱԿ) ձևավորուﬕց 3 տարի անց
ՄԱԿ-ի Ընդհանուր վեհաժողոﬖ ընդունեց Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը, որը դարձավ մարդու ժամանակակից իրավունքների անկյունաքարը: Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրում, որն ընդունվել
է 1948 թվականի դեկտեմբերի 10-ին, ներկայացված են մարդու քաղաքացիական, քաղաքական, տնտեսական, սոցիալական և մշակութային իրավունքները: Տնտեսական, սոցիալական և մշակթային իրավնքների մասին
ﬕջազգային դաշնագիր, 1976թ.
http://www.ohchr.org/EN/ProfessionalInterest/Pages/CESCR.aspx
1976 թվականին ուժի ﬔջ մտած և 163 երկրի կողﬕց վավերացված (2015թ. հունվարի դրությամբ) այս դաշնագիրը պաշտպանում է մարդու այնպիսի իրավունքներն, ինչպիսիք են՝ բավարար և պատշաճ պայմաններում աշխատելու, սոցիալական ապահովության, պատշաճ կենսամակարդակի, ֆիզիկական և հոգեկան
առող ջության, կրթության, գիտության ու մշակույթի զարգացման ու տարածման
իրավունքները: Երեխայի իրավնքների մասին կոնվենցիա, 1990թ.
http://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/crc.aspx
1990 թվականին ուժի ﬔջ մտած և 193 երկրի կողﬕց վավերացված այս համաձայնագիրը ﬕ համապարփակ օրենսգիրք է, որը ներառում է մարդու իրավունքների բոլոր դրսևորուﬓերը` անհրաժեշտ երեխաների պաշտպանության
համար: Ըստ սույն համաձայնագրի՝ բոլոր մասնակից պետությունները պարտավորվում են զերծ ﬓալ խտրկանության որևէ դրսևորուﬕց և բոլոր գոր-68 Գլուխ 3ծողություններում առաջնորդվել երեխաների շահերից լավագույնս գործելու
սկզբունքով:Ֆուկուսիմայի ատոմակայանի՝ ﬕանգամայն անսպասելի վթարից տուժած մարդկանցից խլած իրավունքների շարքում են սեփական բնակության վայրը ընտրելու և այն փոխելու ազատության (Ճապոնիայի սահմանադրության հոդված 22) ուսեփականության իրավունքները (Ճապոնիայի սահմանադրության հոդված 29):Մարդկանցից շատերն ի վիճակի չլինելով ապրել իրենց սեփական տանը` ստիպված էին հեռանալ կամ տեղահանվել: Արդյունքում` տան շրջակայքի աղտոտվածության պատճառով շատերը զրկվեցին արժեքը զգալիորեն կորցրած իրենց
տնից, հողից և սեփականությունից: Սեփականության իրավունքից նույնիսկ չզրկվելու դեպքում, զրկվեցին իրենց հողից ու գույքից օգտվելու հնարավորությունից:Ավելին, եղել են դեպքեր, երբ խախտվել է կոնվենցիայում ամրագրված` մարդու
երջանիկ լինելու իրավունքը, իսկ շատերը զրկվել էին երջանկությունից և կորցրել
կյանքի նպատակը, ինչը հնարավոր չէր փոխհատուցել որևէ գումարով:Առանց բացառության բոլորն իրավունք ունեն ապրել խաղաղ և առողջ՝ զերծ վախից և կարիքից: Ճապոնիայի սահմանադրության ﬔջ սահմանված է, որ «բոլոր
մարդիկ ունեն առողջ ու բարեկիրթ ապրելու իրավունք»: Մարդու իրավունքների
մասին ﬕջազգային համաձայնագրերից ﬔկում՝ Տնտեսական, սոցիալական ևմշակութային իրավունքների մասին ﬕջազգային դաշնագրում, ամրագրված է ﬕդրույթ մարդու ֆիզիկապես և հոգեպես առողջ ապրելու իրավունքի մասին: Մարդիկ իրավունք ունեն խուսափել ճառագայթման ազդեցությունից, այդ կերպ պաշտպանելով ընտանիքի անդաﬓերի առող ջությունը, և դա պետք է դիտարկվի որպես
մարդու իրավունք: Գրովերի զեկյցը, 2013թ.
http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/RegularSession/Session23/
A-HRC-23-41-Add3_en.pdf
2013 թվականի մայիսին առող ջության իրավունքի հարցերով ՄԱԿ-ի հատուկ
զեկուցող Անանդ Գրովերը ﬕ շատ կարևոր զեկույց ներկայացրեց ՄԱԿ, որումնա կոչ էր անում Ճապոնիայի կառավարությանն ապահովել տեղեկատվության
շտապ հրապարակումը, ներդնել առող ջական վիճակի վերահսկման և համապատասխան բժշկական ու հոգեբանական օգնության տրամադրման համակարգն ու ապահովել ճառագայթման թույլատրելի չափաբաժնի (ընդհանուր
բնակչության համար 1 մԶվ) պահպանման վերահսկումը երրորդ անձի ﬕջոցով: Նա նաև առաջարկում էր ապահովել տեղի բնակիչների մասնակցությունը
ﬕջուկային էներգիայի քաղաքականության և դրա հետ կապված որոշուﬓերի
ընդունման գործընթացին: Վասեդա համալսարանի սիմպոզիﬕ առաջարկը, 2014թ.
http://www.wcdrr.org/preparatory/commitments/110
2014 թվականի հոկտեմբերին Տոկիոյում գտնվող Վասեդա համալսարանում
անցկացվեց «Միջուկային վթարներն ու մարդու իրավունքներն իրավական
Միջազգային իրավունքն ու աղետների ռիսկի նվազեցման շրջանակային ծրագիրը

69և բժշկական տեսանկյունից» խորագիրը կրող սիմպոզիումը: Սիմպոզիուﬕ
ավարտին հռչակված փաստաթղթում հատկապես խոսվում էր անփութությանև պատասխանատվության ցածր մակարդակի պատճառով ի հայտ եկած ռադիոակտիվ աղտոտվածության մասին: Շեշտը, մասնավորապես, դրվում էր մարդու իրավունքների վրա, և առաջ էր քաշվում աղետային իրավիճակների համար
նախատեսված օրենսդրության ստեղծման և նախագծերի մշակման կարևորությունը: «Աշխարհի բժիշկները հանն ﬕջկային պատերազﬕ կանխման»(IPPNW) ﬕջազգային շարժման կողﬕց Ճապոնիայի վարչապետ
պարոն Նաոտո Կանին ղղված նամակը, 2011թ.
http://ippnweupdate.ﬁles.wordpress.com/2011/08/ippnw_pmkan082211.pdf
1985 թվականին Խաղաղության նոբելյան մրցանակի արժանացած այս ﬕջազգային շարժման կողﬕց 2011 թվականի օգոստոսին Ճապոնիայի վարչապետի
պաշտոնը զբաղեցնող Նաոտո Կանին հասցեագրված նամակում շեշտը դրվումէր «համապարփակ, հետևողական և լավագույն փորձի վրա հիﬓված մոտեցման» անհրաժեշտության վրա: Նամակում ներառված էին հետևյալ դրույթները.
կառավարում` հիﬓված աղտոտվածության իրական մակարդակի և կանխատեսվող ճառագայթման (թե՛ ներքին և թե՛ արտաքին) ընդհանուր ծավալի վրա,և ոչ ﬕայն Ֆուկուսիմա Դաիչի ատոմակայանին հարող տարածքների համար:Նամակում անդրադարձ էր արվում նաև շարունակական վերահսկման համակարգի անհրաժեշտությանը, և նշվում, որ երկրային և ծովային ﬕջավայրի,ինչպես նաև սննդամթերքի, բույսերի և կենդանիների ռադիոակտիվ աղտոտվածության վերաբերյալ տեղեկությունները պետք է ժամանակին և ամբող ջապես հրապարակվեն ու հասանելի լինեն հասարակության լայն զանգվածներին:Նամակի դրույթներից ﬔկն էլ այն էր, որ տեղահանման օժանդակություն հատկացվի տարեկան ավելի քան 1 մԶվ լրացուցիչ ճառագայթման ազդեցությանը
ենթարկված անձանց: Ներքին տեղահանման ղեցցային սկզբնքները, 1998թ.
Ներքին տեղահանման ուղեցուցային սկզբունքները ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների հանձնաժողովի ուշադրությանը ներկայացվեցին 1998 թվականին: Չունենալով համաձայնագրի պարտադիր իրավաբանական ուժ՝ այս սկզբունքները
գործում են որպես ներքին տեղահանված անձանց իրավունքները պաշտպանող
ﬕջազգային չափանիշներ՝ կոչ անելով դրանց ﬕացած երկրներին ապահովել
իրենց օրենսդրության և քաղաքականությունների համապատասխանելիությունը տվյալ սկզբունքներին: Համաձայն այդ սկզբունքների, երկրի իշխանությունների առաջնային խնդիրը և պատասխանատվությունը ներքին տեղահանված
անձանց պաշտպանությունն ու նրանց աջակցության ցուցաբերուﬓ է: Սկզբունքներում անդրադարձ է կատարվում նաև գույքի փոխհատուցման և ֆիզիկական ու հոգևոր առող ջության իրավունքներին, հեռանալու կամ ﬓալու ﬕջևընտրություն կատարելու ազատությանը, հայրենդարձման և վերաբնակեցման
նախագծերի և ծրագրերի մշակման գործընթացներին ներքին տեղահանված
անձանց մասնակցության ապահովմանը և այլն:70 Գլուխ 3 Ռիոյի շրջակա ﬕջավայրի և զարգացման մասին հռչակագիրը, 1992թ.
http://www.unep.org/Documents.Multilingual/Default.asp?DocumentID=
78&ArticleID=1163
1992 թվականի Ռիոյի գագաթնաժողովում ընդունված Ռիոյի հռչակագրի 15-րդդրույթում նշվում է. «Շրջակա ﬕջավայրի պաշտպանության համար անդամ պետություններն իրենց հնարավորությունների սահմաններում պետք է լայնորեն
կիրառեն նախազգուշական մոտեցումը: Լուրջ կամ անդառնալի ﬖասի հասցման ռիսկի առկայության դեպքում, դրա գիտական հաստատման բացակայությունը չպետք է հիմք հանդիսանա շրջակա ﬕջավայրի կործանումը կանխելու
համար անհրաժեշտ արդյունավետ ﬕջոցառուﬓերի հետաձգման համար»:Դրանից ելնելով՝ պետք է ձեռնարկվեն բավարար նախազգուշական ﬕջոցներ՝
նախատեսված այնպիսի ﬕջուկային վթարների համար, որոնք կարող են լուրջﬖաս հասցնել շրջակա ﬕջավայրին, այն դեպքում անգամ, երբ ռիսկի գիտական ապացույցը թերի է:Աղետների ռիսկի նվազեցման տեսանկյնիցԹեև յուրաքանչյուր երկրի աղետների ռիսկի նվազեցման քաղաքականությունը
կարգավորվում է համապատասխան տեղական օրենսդրությամբ, վերջին տարիներին շեշտը դրվում է համապատասխան ﬕջոցառուﬓերի ձեռնարկման, քաղաքականությունների ներդրման և համաշխարհային համայնքի ﬕջազգային համագործակցության վրա: Հատուկ ուշադրության են արժանի, հատկապես, ստորև
ներկայացված ﬕջազգային ծրագրերն ու փաստաթղթերը: Հյոգոյի գործողթյնների ծրագիր (ՀԳԾ), 2005թ.
http://www.unisdr.org/we/coordinate/hfa
2005 թվականին Ճապոնիայի Հյոգո մարզի Կոբե քաղաքում տեղի ունեցած
Աղետների նվազեցման համաշխարհային համաժողովում աշխարհի 168 երկրներ ստորագրեցին Հյոգոյի գործողությունների տասնամյա ծրագիրը (ՀԳԾ)՝
առանձին երկրների զարգացման ծրագրերում աղետների ռիսկի նվազեցումը
ներառելու համար: Այն նաև հանդիսանում է 1994 թվականին ընդունված «Ավելի անվտանգ աշխարհի ապահովմանն ուղղված Յոկոհամայի ռազմավարության և գործողությունների ծրագրի» շարունակությունը:(http://www.unisdr.org/we/inform/publications/8241)
Հյոգոյի գործողությունների ծրագրին ﬕացած 168 երկրներ պետք է ակտիվորեն
ներգրավվեն հետևյալ 5 գերակա ուղղությունների ﬔջ.
1. երաշխավորել, որ աղետների ռիսկի նվազեցումը պետական և տեղական
նշանակության գերակայություն է և գտնվում է ամուր ինստիտուցիոնալ
հիմքերի վրա,2. բացահայտել, գնահատել և վերահսկել աղետների ռիսկը, ինչպես նաևամրապնդել վաղ ազդարարման համակարգը,Միջազգային իրավունքն ու աղետների ռիսկի նվազեցման շրջանակային ծրագիրը

71

3. օգտագործել գիտելիքները, նորարարությունը և կրթությունը բոլոր մակարդակներում անվտանգության և դիմակայման մշակույթ ձևավորելու
համար,
4. նվազեցնել ռիսկի հիﬓային գործոնները,5. բարձրացնել աղետների արդյունավետ արձագանքման պատրաստականությունը բոլոր մակարդակներում։
ՀԳԾ- ն մշակելիս հաշվի են առնվել ինչպես բնական, այնպես էլ նմանատիպ տեխնածին աղետները: Հետևաբար, այն կիրառելի է նաև ռիսկի բարձր աստիճան ունեցող ատոմակայանների ﬕջուկային համալիր աղետների դեպքում: Ստորև ներկայացված ﬕջազգային փաստաթղթերը նույնպես ընդգծում են ատոմակայանների և աղետների ռիսկի նվազեցման ﬕջազգային ծրագրերի ﬕջև եղած կապը: Ասիայի և Խաղաղօվկիանոսյան ավազանի երկրների ելակետային
փաստաթղթը` մշակված Աղետների ռիսկի նվազեցման շրջանակային
ծրագրի հիման վրա(ՀԳԾ2), 2014թ.
http://www.preventionweb.net/documents/posthfa/HFA_input_document_Asia_
Paciﬁc.pdf
Տվյալ փաստաթուղթը հաստատում է, որ ինչքան ﬔծ է ﬕջուկային էլետրակայանների տիպի կառույցներից եկող վտանգը, այնքան ավելի մանրակրկիտ ևկանոնավոր կերպով է պետք անցկացնել դրանց ռիսկի գնահատումը, ինչպեսնաև ապահովել սահմանված խիստ չափանիշներին դրանց համապատասխանելիությունը: Բացի այդ, տվյալ փաստաթուղթն ընդգծում է նաև ազգային սահմանները խախտող համալիր աղետների վերաբերյալ ﬕջազգային տեղեկացվածության բարձրացման կարևորությունը: Աղետների ռիսկի նվազեցման գլոբալ պլատֆորﬕ երրորդ նստաշրջանիև Վերակառցման համաշխարհային համաժողովի նախագահի ամփոփ
զեկյցը, 2011թ.
http://www.preventionweb.net/ﬁles/20102_gp2011chairssummary.pdf
Բնական և ﬕջուկային աղետների ﬕջև կապն ավելի լավ հասկանալու և ճիշտարձագանքելու նպատակով ՄԱԿ-ի Գլխավոր քարտուղարը կոչ արեց հաջորդ
Ընդհանուր վեհաժողովի ժամանակ հրավիրել բարձր մակարդակի հանդիպում,քանի որ կա գլոբալ համաձայնություն այն մասին, որ տվյալ խնդիրը լուծելու
համար անհրաժեշտ է ﬕջազգային համագործակցություն: Եվրոպական հանձնաժողովի ղերձը Եվրոպական տնտեսականև սոցիալական կոﬕտեին և Տարածաշրջանների կոﬕտեին կապված
հետ-2015յան Հյոգոյի շրջանակային ծրագրի հետ, 2014թ.
http://ec.europa.eu/echo/ﬁles/news/post_hyogo_managing_risks_en.pdf
Այս ուղերձում նշվում է, որ ի հայտ են եկել ծանր հետևանքներ ենթադրող նորհնարավոր ռիսկեր, մասնավորապես՝ տիեզերական եղանակի հետ կապված
պատահարներ, բազում ռիսկեր ենթադրող իրադարձություններ, ինչպես օրինակ` 2011 թվականին տեղի ունեցած Ֆուկուսիմայի եռակի աղետը և թվային

72Գլուխ 3ու բարձր տեխնոլոգիաների ժամանակաշրջանին հատուկ ռիսկեր, այդ թվում
նաև՝ կիբեր ռիսկերը: Կարﬕր խաչի և կարﬕր մահիկի ընկերթյնների ﬕջազգային
ֆեդերացիայի (ԿԽ և ԿՄ ՄՖ) որոշմը, 2011թ.
http://ndrc.jrc.or.jp/archive/item/?id=M2013091919392484046&lang=en
2011 թվականի Ընդհանուր վեհաժողովի ժամանակ ԿԽ և ԿՄ ՄՖ-ն ընդունեց ﬕորոշում՝ «ﬕջուկային վթարների արդյունքում մարդկանց համար ﬖասակար
հետևանքների արձագանքման պատրաստականության մասին` սահմանելովԿԽ և ԿՄ ՄՖ և Կարﬕր խաչի ու Կարﬕր մահիկի ազգային ընկերությունների համապատասխան դերը ﬕջուկային աղետներից տուժածներին օգնություն
ցուցաբերելու գործընթացում: Սա շատ կարևոր որոշում էր, որն ընդգծում էրﬕջուկային աղետի դեպքում տարբեր շահագիգիռ անձանց ﬕջև համագործակցության անհրաժեշտությունը և նշում, որ պատրաստվածությունը զգալիորեն
ազդում է իրական արտակարգ իրավիճակի արձագանքման որակի վրա:ՀԳԾ-ի ներդրման ընթացքում պարզ դարձավ, որ վերոհիշալ 5 գերակա ուղղություններից 4-ի (ռիսկի հիﬓային գործոնների նվազեցում) դեպքում ձեռքբերուﬓերի մակարդակը զգալիորեն ցածր է: Դա պայմանավորված է ﬕ շարք գործոններով, որոնք բերված են ստորև.
1. Ռիսկի հիﬓային գործոնների շրջանակը չափազանց ընդարձակ է, ներառելով, օրինակ` աղքատությունը, հակամարտությունները, կլիմայի փոփոխությունը, քաղաքների արագ աճն ու տնտեսական ներդրուﬓերը, որոնք
հանգեցնում են շրջակա ﬕջավայրի քայքայմանը: Աղետների ռիսկի նվազեցման գործընթացում ներգրավված շահագրգիռ անձանց առանձին ջանքերը, որպես այդպիսին, բավարար չեն: Հարկավոր է դուրս գալ աղետների
ռիսկի նվազեցման ոլորտի շրջանակներից, և մարդու իրավունքներին հարազատ արժեքների համընդհանուր համակարգի վրա հիﬓված բազմակողմանի համագործակցության ﬕջոցով աղետների ռիսկի նվազեցման
քաղաքականություններն ընդգրկել զարգացման ռազմավարության ﬔջ:
2. Հաճախ թերագնահատվում է Ֆուկուսիմա Դաիչի ատոմակայանում տեղիունեցած վթարի պես աղետների դեպքում առկա ընդհանուր վտանգը կամռիսկը, երբ ﬔկ աղետը մյուսի առաջացման պատճառ է դառնում: Բնական և մարդածին աղետների ﬕջև բաժանարար գիծն աստիճանաբար
անհետանում է:
3. ՀԳԾ-ն, ի վերջո, համաձայնագիր է կառավարությունների ﬕջև, սակայն
հանրային ռիսկի գործոնների նվազեցման համար լայնածավալ համագործակցության ուժեղացմանն ուղղված ջանքերը բավարար չէին: Բավարար
չէին նաև առաջընթացի գնահատման համար անհրաժեշտ իրական ցուցանիշները:Թեև ՀԳԾ-ի շարունակությունը հանդիսացող ՀԳԾ2-ի բովանդակությունը ներկայում դեռ քննարկվում է և այն պետք է հաստատվի 2015 թվականի մարտ ամսին
Միջազգային իրավունքն ու աղետների ռիսկի նվազեցման շրջանակային ծրագիրը

73

կայանալիք Սենդայի խորհրդաժողովում, հարկ է նշել հատկապես ռիսկերի որոշման և նվազեցման գործողություններին համայնքների մասնակցության անհրաժեշտությունը: ՀԳԾ2-ն ընդգծում է համայնքների վրա կենտրոնացած ռիսկերի
կառավարման անհրաժեշտությունը, ինչպես նաև տնտեսական ներդրուﬓերի արդյունքում ի հայտ եկող ռիսկերի վաղաժամ գնահատուﬓ ու բացահայտումը: Մենքհույս ունենք, որ տվյալ գրքույկը կօգնի համայնքի ղեկավարներին վստահ քայլեր
ձեռնարկել իրենց բնակչությանը սպառնացող ռիսկերի գնահատման և նվազեցման համար: ՀԳԾ2-ն առաջ է քաշում նաև բնական աղետներից բխող մարդածին
աղետների կանխարգելման անհրաժեշտությունը:ՀԳԾ2-ի վերաբերյալ քննարկուﬓերում նշվում է, որ շատ կարևոր է հստակ սահմանել յուրաքանչյուր շահագրգիռ անձի պատասխանատվության շրջանակը: Մեկերկրի կենտրոնական կառավարության կողﬕց ռիսկերի կառավարման համակարգի ներդրման դարաշրջանն անցյալում է. այժմ եկել է ժամանակը հստակ սահմանելու ձեռնարկատերերի, մունիցիպալիտետների, ﬕջազգային կազմակերպությունների, ՀԿ-ների համապատասխան դերն ու պատասխանատվության շրջանակը: Ռիսկի կառավարուﬓ ու ﬔղմացումը ինչպես տեղական ու կենտրոնական
կառավարությունների, այնպես էլ համայնքային մակարդակներում իրականացնելու հարցը պետք է ավելի մանրակրկիտ քննարկվի: Ի վերջո, որոշակի քայլեր ձեռնարկելիս անհրաժեշտ է պարզապես հասկանալ, որ «յուրաքանչյուրը անձ պետք էպաշտպանի իր սեփական շահերը»:2014 թվականի մայիսին Օի ատոմակայանի վերագործարկումը հետաձգելու մասին Ֆուկուի պրեֆեկտուրայի բնակչության կողﬕց ներկայացված դատական հայցից հետո, տեղական դատարանը վճիռ կայացրեց ատոմակայանի վերագործարկումը հետաձգելու մասին:Սա հնարավոր դարձավ ﬕայն քաղաքացիների գործողությունների շնորհիվ: Հաջորդիվ որոշումը կամ սկզբունքները կարող են օգտագործվել տվյալ հարցի շուրջ
վարվող քննարկուﬓերի ժամանակ: Ստամբլի ՔՀԿ զարգացման արդյնավետթյան սկզբնքները,2010թ.
http://cso-eﬀectiveness.org/IMG/pdf/ﬁnal_istanbul_cso_development_eﬀectiveness_principles_footnote_december_2010-2.pdf
Հատուկ ուշադրություն պետք է դարձնել, հատկապես, «մարդկանց լիազորման,ժողովրդավարական սեփականության և մասնակցության շեշտադրման» մասին 3-րդ սզբունքին: Կարելի է ասել, որ տվյալ սկզբունքը ետադարձ պլան էրմղվել ﬕջուկային էներգիայի խթանմանն ուղղված նախորդ քարոզարշաﬖերի
ժամանակ: Հարկավոր է, որ լայն հասարակությունը հասկանա և գիտակցի, որմասնակցությունն ու անկախությունը ﬕջազգային ճանաչում ունեցող գաղափարներ են:

74 Գլուխ 3Անհրաժեշտ գործողթյնները
Այսպիսով, ինչպիսի՞ գործողություններ է անհրաժեշտ ձեռնարկել վերոհիշյալ համատեքստում: Նախ և առաջ ﬔնք պետք է հասկանանք, թե ինչպիսի ներքին ևարտաքին պատասխանատվություն է կրում ﬔր կառավարությունը: Միջազգային
օրենքը չի կիրառվում ﬔկ օրինապաշտ երկրի կողﬕց, որը պատժում է ոչ-օրինապաշտ երկրին, քանի որ այդ կերպ կստացվի, որ քրեական օրենսդրությունը գործում է ﬕայն ﬔկ առանձին վերցված երկրի ներսում: Աﬔն դեպքում, ﬕջազգային
չափանիշներին չհետևող երկրները մյուսների կողﬕց դիտարկվում են որպես`իրենց պարտականությունները չկատարող երկրներ: Ոչ ﬕ երկրի կառավարություն, իհարկե, չի ցանկանում վարկաբեկվել ﬕջազգային հանդիպուﬓերի ժամանակ, այդ իսկ պատճառով ավելի արդյունավետ է հանդիպել նման երկրների
պատվիրակությունների հետ ﬕջազգային հանդիպուﬓերի ժամանակ՝ ներկայացնելով նրանց առկա իրավիճակն ու թեթևացնելով ընդունված քաղաքականության
վերաբերյալ քննարկուﬓերի գործընթացը:Ինչևէ, ինչպես արդեն նշվել էր, պատասխանատվությունը կրում է ոչ ﬕայնկենտրոնական կառավարությունը: Ձեռնարկատերերը, տեղական ինքնակառավարման մարﬕններն ու այլ անձինք ունեն իրենց սեփական դերն ու պարտականությունները: Հարկավոր է ավելի մանրամասն քննարկել վերոհիշյալ պարտականությունների կատարման ուղիները: Միջուկային վթարների պես սարսափելի
աղետների դեպքում, ով է պատասխանատու արձագանքման, քաղաքացիների
տարհանման, տեղեկատվության հրապարակման, տուժածների փոխհատուցմանև այլ կարևոր գործողությունների իրականացման համար: Հարկավոր է հստակեցնել, թե ով պետք է պատասխանատվություն կրի վերոհիշյալ կարևոր գործողությունների չկատարման համար: Սա նախ և առաջ անհրաժեշտ է համայնքի ղեկավարներին, քանի որ աղետների ժամանակ, հավանաբար, հենց իրենք են հանդես
գալիս փրկարարների դերում:Մինչ օրս ձեռքբերված գիտելիքներն ու փորձը թույլ են տալիս եզրակացնել, որաղետների ժամանակ ﬔնք պետք է պատրաստ լինենք աﬔն ինչի, քանի որ նմանաղետների հետևանքով պատճառվող ﬖասը չափ և սահման չի ճանաչում: Աշխարհի բոլոր մարդկանց ﬔնք կոչ ենք անում քաղել անհրաժեշտ դասեր Ճապոնիայի
սխալներից և պատրանքներ չստեղծել ﬕջուկային էներգիայի անվտանգության
շուրջ՝ հետին պլան մղելով իրական ռիսկերը: Ռիսկերի նվազեցմանն ուղղված ﬕջոցառուﬓերի իրականացումը հնարավոր կլինի ﬕայն ռիսկերը նախապես հայտնաբերելու և որոշելու դեպքում:Հետևելով «ռիսկի հետ կապված խնդիրները սեփական ուժերով լուծելու» սկզբունքին՝ ﬔնք պետք է համապատասխան քայլեր ձեռնարկենք և ընդլայնենք տվյալ
գործընթացում ներգրավված անձանց շրջանակը: Եվ սա, իհարկե, ﬔր պարտքն էապագա սերունդների առջև:Միջազգային իրավունքն ու աղետների ռիսկի նվազեցման շրջանակային ծրագիրը

75

Վերջաբան
Տվյալ գրքույկի հրապարակման համար խթան է հանդիսացել 2015թ. մարտին
Միյագի տարածաշրջանի Սենդայ քաղաքում Աղետների ռիսկի նվազեցման 3-րդհամաշխարհային խորհրդաժողովի (ԱՌՆՀԽ) գումարումը: Քաղաքացիների տեսանկյունից Ֆուկուսիմայի ﬕջուկային վթարից քաղած դասերն ամփոփող տվյալ
գրքույկի հրատարակչական կոﬕտեն ձևավորվել է Ճապոնիայի ՔՀԿ ﬕության
ուժերով (http://jcc2015.net/)՝ ԱՌՆՀԽ ընթացքում քաղաքացիական հասարակության ձայնը բարձրացնելու նպատակով:Տվյալ գրքույկում ﬔնք առանձնացրել ենք 10 դաս, որոնք պետք է քաղել Ֆուկուսիմայի ﬕջուկային վթարից, ինչպես նաև ներկայացրել ենք ﬔր ձեռքի տակ առկաﬕջազգային օրենքներն ու չափանիշները: Ֆուկուսիմայի վթարը դեռևս անցյալում
չէ, քանի որ աղետից 4 տարի անց դրա հետևանքները դեռ շարունակվում են, իսկիրավիճակը՝ անընդհատ փոխվում:Հուսով ենք, որ նախկինում տեղի ունեցած դեպքերի մասին պարզապես տեղեկացնելու փոխարեն, տվյալ գրքույկը կօգնի լուծել ներկայիս խնդիրները և, հետևաբար, այն պետք է օգտագործվի որպես աղետների կանխման ﬕջոց, որոնք կարող են պատահել ապագայում: Մեր նպատակն է թարգմանել այս գրքույկը հնարավորինս շատ լեզուներով և այն հասանելի դարձնել ատոմակայաններ ունեցողկամ դրանց կառուցումը ծրագրող աշխարհի տարբեր երկրների համար:Բազում կարևոր խնդիրներից, որպես տվյալ գրքույկի առանցքային թեմա, ընտրվել են այն խնդիրները, որոնց հետ բախվել են տեղական համայնքները: Մենքմանրամասն չենք անդրադարձել կառավարական և քաղաքական մարտահրավերներին, ﬕջուկային էներգիայի տեխնոլոգիաներին վերաբերող խնդիրներինև բժշկական ոլորտին: Անընդհատ փոփոխվող հանգամանքների համատեքստում
կարող է գրքույկի որոշ բաժինները փոփոխելու կամ համալրելու անհրաժեշտություն առաջանալ: Հնարավոր է, որ գրքույկի մշակման ժամանակ թույլ են տրվել
որոշակի բացթողուﬓեր: Մենք ակնկալում ենք ստանալ բոլոր ընթերցողների
կարծիքը, քանի որ տվյալ նախագիծը դեռևս շարունակվում է:Տվյալ գրքույկի կազմման ընթացքում ﬔնք հիﬓվել և հղում ենք կատարել առկագրականությանը, ինչպես նաև տվյալ ոլորտին վերաբերող բազմաթիվ զեկույցներին, մասնավորապես՝ Ֆուկուսիմայի ﬕջուկային վթարի անկախ փորձաքննության հանձնաժողովի հաշվետվությանը (Հուլիս, 2012թ., http://warp.da.ndl.go.jp/
info:ndljp/pid/3856371/naiic.go.jp/en/) և Միջուկային էներգիայի հանձնաժողովի
«Մեր ուղին ﬕջուկային էներգիայից ազատ Ճապոնիան է. Միջուկային էներգիայից հրաժարվելու քաղաքականություն» զեկույցին (Ապրիլ, 2014թ.), մասնավորապես՝ «Վնասի ամբողջ չափն ու կործանված կյանքերի վերականգնումը» կոչվող
առաջին գլխին (http://www.ccnejapan.com/):76Գրքույկի մշակման փուլում ﬔնք ստացել ենք բազում արժեքավոր խորհուրդներ ևﬔկնաբանություններ ﬕ խումբ մարդկանցից, այդ թվում`Տակուﬕ Այզավա - Իիտատե գյուղ, ուսուցիչ
Հիդեո Հասեգավա - Իվակի Անկախ կյանքի կենտրոն
Կենիիչի Հասեգավա - Մաեդա շրջանի կառավարիչ, Իիտատե գյուղ
Յոշիյուկի Ինոուե - Տոկիո Շիմբուն, Ֆուկուսիմայի բյուրո
Հիդեկի Իշիի – Ֆուկուսիմայի համալսարան
Կենիչի Օշիմա - Ռիտսուﬔյկանի համալսարան
Ռուիկո Մուտո - Ֆուկուսիմայի ﬕջուկային աղետի ի հայտ գալու համար
ﬔղավորներին քրեական պատասխանատվության ենթարկելու
հայցով հանդես եկած անձԷիչի Սադամացու - «Սեյվ դը Չիլդրեն» Ճապոնիա
Մակի Սատո - Ճապոնա-իրաքյան բժշկական ցանց, ՋԻՄ-ՆԵԹՍատոշի Սուգաի – Ճապոնական Կարﬕր խաչի ընկերություն
Սեյջի Սուգենո - Ֆուկուսիմայի Օրգանական գյուղատնտեսության ցանցՄիկակո Տակահաշի - Ծունագառո Մինաﬕսոմա
Էﬕկո Յոշիդա - «Դը Փիփլ» ՀԿՀիրոյուկի Յոշինո - Շալոմ և այլք:Ցանկանում ենք առանձնակի շնորհակալություն հայտնել Հիսակո Սակիյամային
(Ֆուկուսիմայում տեղի ունեցած ﬕջուկային վթարի անկախ փորձաքննության
հանձնաժողովի նախկին անդամ) Տակագիի դպրոցից Գլուխ 1-ի համար տեքստը
տրամադրելու և խմբագրման ողջ ընթացքում անգնահատելի աջակցություն ցուցաբերելու համար:Հարկ է նշել նաև, որ որոշակի քանակային սահմանափակուﬓերի պաճառով,տվյալ գրքույկում հնարավոր չէր ներառել բոլոր ստացված ﬔկնաբանությունները: Թեև այս գրքույկը կազմվել է վերոհիշյալ անձանց հետ համատեղ, վերջինիս
բովանդակության համար պատասխանատու է հրատարակչական կոﬕտեն, որիանդաﬓերը ներկայացված են վերջում:Մենք հուսով ենք, որ տվյալ գրքույկը կկարողանա ﬕավորել տարբեր երկրների
մարդկանց փորձն ու կդառնա ﬕասին դասեր քաղելու ﬕջոց: Այն նաև օգտակար
կլինի աղետներին դիմակայելու ունակ հանրության ձևավորման և մարդկանց
կյանքեր փրկելու գործընթացներում:Հունվար, 2015 թ.
Ֆուկուսիմա գրքույկի հրատարակչական կոﬕտե
Ակիրա Կավասակի

77Ֆկսիմայի աղետից քաղած 10 դասերը
Նվազեցնել ռիսկերը և պաշտպանել համայնքները ﬕջուկային վթարներից
Թողարկման ամսաթիվը՝ մարտի 11, 2015թ.
Հրատարակչությունը՝ Ֆուկուսիմայի վերաբերյալ գրքույկի հրատարակչական կոﬕտե
http://fukushimalessons.jpՀրատարակչական կոﬕտե`Մասաակի Օհաշի (Ճապոնիայի «Միջազգային համագործակցության կենտրոն» ՀԿ,նախագահ-Japan NGO Center for International Cooperation, JANIC, Chair)(Ներածություն)Ակիրա Կավասակի («Խաղաղության նավակ» ՀԿ - Peace Boat) (Գլուխ 2)Տոշիյուկի Տակեուչի (Ֆուկուսիմայի «Քաղաքացիների համաշխարհային ցանց» ՀԿ Fukushima Beacon for Global Citizens Network, FUKUDEN) (Գլուխ 2)Էﬕկո Ֆուջիյոկա (Ֆուկուսիմայի «Քաղաքացիների համաշխարհային ցանց» ՀԿ Fukushima Beacon for Global Citizens Network, FUKUDEN) (Գլուխ 2)Տակեշի Կոﬕնո (ԵՀԾ Ճապոնիա - CWS Japan) (Գլուխ 3)Աոյի Հորիուչի (Ճապոնիայի «Միջազգային համագործակցության կենտրոն» ՀԿ- Japan NGO Center for International Cooperation, JANIC)Միյակո Ծուկագոշի («Խաղաղության նավակ» ՀԿ - Peace Boat)Մերի Ջոյս («Խաղաղության նավակ» ՀԿ - Peace Boat)Խմբագիր՝ Տակաշի Կուրոդա
Ձևավորումը՝ Ջուն Կաթսուրագավա
Լուսանկարները տրամադրել են՝ Նաոﬕ Տոյոդա, Կրիստիան Լեմլէ-Ռուֆ, Տակաշի
Կուրոդա, Շալոմ, Ճապոնիայի «Միջազգային համագործակցության կենտրոն» ՀԿ /JANIC/, Ֆուկուսիմայի «Քաղաքացիների համաշխարհային ցանց»ՀԿ /FUKUDEN/, «Խաղաղության նավակ» ՀԿ և այլն:Մեզ անհրաժեշտ է ֆինանսական օգնություն տվյալ գրքույկը տարբեր լեզուներով
թարգմանելու համար, և շատ շնորհակալ կլինենք ցանկացած նման օգնության
համար:
Ֆուկուսիմայի վերաբերյալ գրքույկի հրատարակչական կոﬕտե
http://fukushimalessons.jp/Հայերեն թարգմանությունը՝ Դիանա Բագիյան
Սրբագրությունը` Հասﬕկ Սարգսյան
Տպագրությունը՝ Թայմ թու Փրինթ /Time to Print/Տպաքանակը` 1500
1000 օրինակ
Երևան 2015«Ֆուկուսիմայի աղետից քաղած 10 դասերը» գրքույկը հայերեն թարգմանվել և հրատարակվել է Աղետների ռիսկի նվազեցման ազգային պլատֆորմ/ԱՌՆԱՊ հիﬓադրաﬕ և
ՄԱԿ-ի զարգացման ծրագրի /ՄԱԶԾ/ նախաձեռնությամբ և CWS Japan կազմակերպության ֆինանսավորմամբ:Մեզ անհրաժեշտ է ֆինանսական օժանդակություն սույն գրքույկի հայերեն տարբերակը
հնարավորինս ﬔծ տպաքանակով բազմացնելու և հանրության լայն շրջանակներին հասանելի դարձնելու համար:Երախտապարտ կլինենք ցանկացած նման օգնության համար:Աղետների ռիսկի նվազեցման ազգային պլատֆորմ/ԱՌՆԱՊ հիﬓադրամ

Կոնտակտային տվյալներ
Բնօրինակ`fukushimabooklet@gmail.com
Հայերեն տարբերակ arnap@arnap.am
arnaparmenia@gmail.com
Հեռ` + 374 11 24 12 31;+ 374 10 31 77 42

Սույն գրքույկում արտահայտված տեսակետներն անպայման չէ, որ ներկայացնեն
ԱՌՆԱՊ և/կամ մյուս աջակցող կազմակերպությունների պաշտոնական տեսակետն ուքաղաքականությունը:«Ֆուկուսիմայի աղետից քաղած 10 դասերը» գրքույկը հայերեն թարգմանվել է Աղետների
ռիսկի նվազեցման ազգային պլատֆորմ (ԱՌՆԱՊ) հիﬓադրաﬕ և ՄԱԿ-ի զարգացման
ծրագրի (ՄԱԶԾ) նախաձեռնությամբ և CWS Japan կազմակերպության ֆինանսավորմամբ:Տպագրությանն աջակցել են CWS Japan կազմակերպությունը, ՄԱԿ-ի մարդասիրական
գործերի համակարգման գրասենյակը և Եվրաﬕության կողﬕց ֆինանսավորված և ՄԱԿ-իմանկական հիﬓադրաﬕ կողﬕց իրականացված «Աղետների ռիսկի նվազեցման
գործողությունների կայունության ապահովում Միջին Ասիայում և Հարավային Կովկասում»ծրագիրը:Սույն գրքույկում արտահայտված տեսակետները հեղինակային են և որևէ ձևով չենարտահայտում ԱՌՆԱՊ-ի, ՄԱԿ-ի, Եվրաﬕության և/կամ այլ գործընկերների
տեսակետները:DRR National Platform and UNDP have initiated the Armenian translation of “10 Lessons from
Fukushima” booklet with the financial contribution from CWS Japan. The publication has been
supported by CWS Japan, UN OCHA, and the European Union within the Framework of the“Sustaining DRR Actions at Scale in the Central Asia and South Caucasus Region” project
implemented by the United Nations Children’s Fund (UNICEF).
The contents of this publication are the sole responsibility of the authors and can no way be taken
to reflect the views of the DRR National Platform, the United Nations, the European Union and/or
other partners.