Imtihon toifasi(Hayotiy muhim
infratuzilma/Uskunalarnioʻrnatish)
Amaliy imtihonboʻyicha darslik

Ver.20220908

5-bob: Qurilish uchastkalarida qoʻllanadigan asboblar, mashinalar, materiallar vaoʻlchov uskunalari haqidagi bilimlar
5.1 Ish toifalariga xos asboblar, mashinalar, materiallar va oʻlchov uskunalari .... 126
5.1.1 Qurilish mashinalari............................................................................... 126
5.1.2 Elektr ishlari ........................................................................................... 128
5.1.3 Telekommunikatsiya ishlari ................................................................... 137
5.1.4 Santexnika ishlari .................................................................................. 140
5.1.5 Muzlatish va konditsioner apparati ishlari ............................................. 144
5.1.6 Suv taʼminoti, drenaj va sanitariya inshootlarini oʻrnatish ..................... 145
5.1.7 Issiqlik / sovuqlik izolyatsiyasi ishlari .................................................... 146
5.1.8 Yongʻinga qarshi uskunalarni qurish ..................................................... 146
5.2 Umumiy asboblar, mashinalar, materiallar va oʻlchov uskunalari ................... 148
5.2.1 Elektr asboblari ..................................................................................... 148
5.2.2 Qazish/tekislash/zichlash ...................................................................... 151
5.2.3 Maketni belgilash/Belgilash asboblari ................................................... 153
5.2.4 Oʻlchash/Tekshirish ............................................................................... 154
5.2.5 Kesish/Bukish/Uzish.............................................................................. 157
5.2.6 Urish/Tortish .......................................................................................... 158
5.2.7 Toʻldirish/silliqlash/parmalash................................................................ 159
5.2.8 Mahkamlash/oʻrnatish ........................................................................... 160
5.2.9 Qorishtirish/Aralashtirish ....................................................................... 161
5.2.10 Quritish/Tayyorlash.............................................................................. 162
5.2.11 Ishqalash ............................................................................................. 163
5.2.12 Predmetlarni tashish ........................................................................... 164
5.2.13 Osish/Koʻtarish/Tortish ........................................................................ 165
5.2.14 Ishchi platformalar/Narvonlar .............................................................. 166
5.2.15 Tozalash .............................................................................................. 167

6-bob: Qurilish uchastkasi ishlari haqidagi bilimlar
6.1 Qurilish uchastkalari uchun umumiy masalalar............................................... 169
6.1.1 Qurilish ishlarining xususiyatlari ............................................................ 169
6.1.2 Qurilish rejasi ........................................................................................ 170
6.1.3 Qurilishni boshqarish............................................................................. 171
6.1.4 Qurilishdan oldingi tayyorgarlik ............................................................. 172
6.1.5 Maketni belgilash (belgi qoʻyish) ........................................................... 173
6.2 Quvurlarga ishlov berish boʻyicha bilimlar....................................................... 174
6.2.1 Quvur yoʻlini oʻtkazish uchun uglerodli poʻlat quvurlarga ishlov berish 174
6.2.2 Qattiq polivinilxlorid quvurlarga ishlov berish ........................................ 180
6.2.3 Suv taʼminoti uchun qattiq polivinilxlorid qoplamali poʻlat quvurlarga
ishlov berish ......................................................................................... 181
6.3 Muzlatish va konditsioner apparati ishlari ....................................................... 182
6.3.1 Sovitish suyuqligi uchun moʻljallangan qobiqli mis
quvurlarga ishlov berish ....................................................................... 182
6.3.2 Sovitkich suyuqlik quvurlarini ulash ...................................................... 184
6.4 Issiqlik / sovuqlik izolyatsiyasi ishlari ............................................................... 185
6.4.1 Izolyatsiya materiallarining shakllari va turlari ...................................... 185
6.4.2 Quvurlar uchun issiqlik/sovuqlik izolyatsiyasiga misol.......................... 186
6.4.3 Kanallar uchun issiqlik/sovuqlik izolyatsiyasiga misol .......................... 187
6.5 Hayotiy muhim infratuzilmalarda santexnika ishlari ........................................ 187
6.5.1 Suv inshootlari - Egiluvchan choʻyan quvurni oʻrnatish ........................ 187
6.5.2 Suv inshootlari va gaz - elektromufta ulanish ....................................... 190
6.5.3 Telekommunikatsiya ishlarida ehtiyot choralari .................................... 192
6.5.4 Yer osti quvur yoʻlini yotqizish ishlarida ehtiyot choralari ...................... 193
6.6 Qurilish metal listlariga ishlov berish ............................................................... 195
6.6.1 Metall listga ishlov berish ...................................................................... 195
6.6.2 Kanallarni ulash usuli ............................................................................ 197

6.7 Elektr ishlari ..................................................................................................... 198
6.7.1 Yuqori kuchlanishli podstansiyalar bilan ishlashda ehtiyot choralari .... 199
6.7.2 Qisqa tutashuv, yerga ulashdagi xatolik va sizib chiqqan tok............... 199
6.7.3 Simlarni siqishda ehtiyot choralari ........................................................ 200
6.7.4 Mavjud yer osti quvurlari va yuqoridan oʻtuvchi
simlarga shikast yetkazish yoki ularni uzilb yuborish ........................... 200
6.7.5 Yoʻldan foydalanishda ehtiyot choralari................................................. 201
6.8 Telekommunikatsiya ishlari.............................................................................. 202
6.8.1 Telekommunikatsiya inshootlarining turlari ........................................... 202
6.8.2 Yer osti oʻtkazgichlarni oʻrnatish ............................................................ 205
6.8.3 Ish paytida ehtiyot choralari .................................................................. 206
6.9 Pechni oʻrnatish ............................................................................................... 206
6.10 Yongʻinga qarshi uskunalarni oʻrnatish .......................................................... 208

7-bob: Qurilish ishlari paytida xavfsizlik
7.1 Qurilish ishlarida oʻlim holatlari ........................................................................ 209
7 .1 .1 Qurilishda oʻlimga olib kelgan baxtsiz hodisalar soni ......................... 210
7.1.2 Oʻlimga olib keladigan baxtsiz hodisalarning turlari .............................. 211
7.1.3 Oʻlim holatlari koʻp boʻlgan hayotiy muhim
infratuzilma/uskunani oʻrnatish ishlarining xususiyatlari.....................215
7.2 Qurilish uchastkalarida xavfsizlik choralari ..................................................... 216
7.2.1 Qurilishdagi xavfsizlik sikli..................................................................... 216
7.2.2 Yangi xodimlar uchun xavfsizlik va sogʻliqni saqlash boʻyicha taʻlim .... 218
7.2.3 Yangi xodimlar uchun taʼlim .................................................................. 219
7.2.4 Ish uchun xavfsizlik anjomlari ............................................................... 221
7.2.5 Oftob urishining oldini olish ................................................................... 223
7.2.6 Ish xavfsizligiga eʻtiborni qaratuvchi belgilar ......................................... 223
7.2.7 Inson xatosini tushunish ........................................................................ 224

5-bob: Qurilish maydonlarida ishlatiladigan asboblar,
mashinalar, materiallar va oʻlchov uskunalari haqida bilimlar
5.1 Ish toifalariga xos asboblar, mashinalar, materiallar va oʻlchov
uskunalari
5.1.1 Qurilish mashinalari[Yuatsu belkurak] (gidravlik ekskavator (kovshli

Gidravlik ekskavatorekskavator)) Gidravlik silindrlar va aylanuvchi yuqori bloktomonidan boshqariladigan strela, dasta va kovsh yordamida
qazish va yuklash ishlarini bajaradigan mashina.
Qoʻshimchalarini almashtirib uni buzgich, yeryumshatgich,maydalagich va boshqalar sifatida ishlatish mumkin.
[Tenʼatsuki] (zichlagich) Ogʻirligi bilan zichlaydigan mashina.

Zichlagich

Roliklarning materiali va shakliga va ularning kombinatsiyasiga
qarab bir nechta turlari mavjud.
[Yoʻl roligi] Poʻlat rolikli zichlagich. U yoʻl qoplamasi qurilishida
grunt qatlamlarni va toʻldiruvchi asos qatlamlarni zichlash uchun ishlatiladi.
[Shinali rolik] Rezina rolikli zichlagich. Bu zichlash osonboʻlgan oddiy tuproq uchun va yoʻl qoplamasining toʻldiruvchi
asos qatlamlari uchun ezilgan toshlarni zichlashgamoʻljallangan. Bundan tashqari, mashinada zichlangan asfalt
aralashmalari uchun ham qoʻllaniladi.

126

Shinali rolik

[Shindo rolik] (vibratsiyali rolik) Tebranuvchi poʻlat roliklizichlagich. Tebranish odatda vertikaldir, lekin gorizontal
tebranishlar maxsus shindo roliklari (vibratsiyali roliklar) deb
Vibratsiyali rolik

ataladi. Vibratsiyali roliklar, hatto kichik oʻlchamli boʻlsa ham,kuchli siqish taʼsiriga ega.

[Traktor belkurak] (traktor ekskavatori) Traktorning old qismiga kovsh ulangan mashina.
Tuproq va qumni yigʻishtirib, kovsh yordamida samosvallarga yuklashi mumkin. Tuproq va
toshlarni qazish uchun kovshlardan tashqari, yuk mashinasi toʻsiq boʻlgan transport
vositalarini harakatlantirish uchun vilkalar va boshqalar va oʻt oʻchirish uchun suv sepish
quroli bilan jihozlanishi mumkin. Ikki turdagi modellar mavjud: gʻildirakli turi va paletli turi.
[Gʻildirakli yuklagich] Gʻildiraklarda yuradigan va oldida kovshi boʻlgan va yuk ortish va
tashish mashinasi. Avtotransport vositasini oldinga siljitib, kovsh va
strelasini ishlatib bu mashina tuproq, qum va karyer toshlari kabi turli
xil materiallarni toʻplaydi va ularni samosvallarga yoki boshqa
transport vositalariga ortadi. Gʻildirakli yuk ortgich - bu gʻildirak ustidaGʻildirakli yuk ortgich

ishlaydigan traktorli ekskavator, shuningdek, shinali dozer yoki shinali
ekskavator deb ataladi.
[Samolali yuk mashinasi] Faqat tuproq, qum, tosh va
Samosval

hokazolarni tashish uchun ishlatiladigan va yuk
mashinasining toʻshagini egib tuproqni tushirishga (tuproqqa
tushirish) qodir boʻlgan transport vositasi. Koʻpincha gidravlik
ekskavatorlar va gʻildirak yuklagichlar bilan birgalikda
ishlatiladi.
[Kran] Yukni gorizontal ravishda koʻtarish va tashish ishlarini bajaruvchi dvigatelli mashina.
Bir necha turdagi kranlar mavjud, ular orasida minora kranlari, avtokranlar va paletli kranlar127

mavjud.
[Minora krani] Koʻp qavatli binolarni qurishda ishlatiladigan kran. Kran qismi machta deb
ataladigan tayanch minoraga oʻrnatiladi. Ikkita turi mavjud: machtaga koʻtariluvchi, bu yerda
kran qismi birlashtirilgan machtaga koʻtariladi va yerdan koʻtariluvchi, bu yerda butun
poydevor binoga koʻtariladi.
[Yuk mashinali kran] Yuk mashinasiga oʻrnatilgan kranli qurilish texnikasi.
[Gusenitsali kran] Gusenitsa turidagi kran. U turli joylarda, jumladan, qor va
asfaltlanmagan yerda ishlashi mumkin.

Yuk mashinali kranGusenitsali kranMinora kran

5.1.2 Elektr ishlari[Kendenki] (kuchlanish tekshirgich) Elektr zaryadining
Kuchlanishni

mavjudligi yoki yoʻqligini tekshiradigan qurilma. Past

tekshirish asbobi

kuchlanishni tekshirish asboblari va yuqori kuchlanishni
tekshirish asboblari mavjud.
[Kensoki] (fazani tekshirish asbobi) Aylanishyoʻnalishini (faza tartibini) tekshirish qurilmasi, 3 fazali, 2 simli elektr taʼminoti simlarida.
[Tester/multimetr] Elektr zanjirlari, kuchlanishlar va hokazolarning holatini tekshirish
qurilmasi.
128

[Contester] (rozetkani tekshirgich) Elektr rozetkalarining musbat/manfiy va yergaulanishini tekshirish uchun oʻlchov asbobi.
[Qisqich oʻlchagich] Sensor qismining qisqichlari orasiga elektr simini oʻrnatish orqali
elektr tokini oʻlchashi mumkin boʻlgan oʻlchov asbobi.
[Dendo bolgʻa] (elektr bolgʻa) Quvur yoʻllarini ochish uchun devorlar va plitalarni teshishuchun elektr asbob.
[Mawashibiki] (gipsokarton qoʻl arrasi) Gipsokarton yoki opalubka faneralarida teshikochish uchun ishlatiladigan arra.
[Bukkich] Metall quvurlarni egish uchun ishlatiladigan asbob.
[Densenkan] (oʻtkazgich) Ichkarisidan elektr simlari oʻtadigan metall yoki sintetik rezina
naycha.
[Kato densenkan] (elastik oʻtkazgich) Erkin egilishi mumkin boʻlgan oʻtkazgich.
[Kinzokusei kato densenkan] (elastik metall oʻtkazgich) Osonlik bilan bukiladigan metall
quvur.

Metall oʻtkazgich

Sintetik qatronli elastik oʻtkazgich (PF oʻtkazgich)[PF kan] (PF oʻtkazgich) PF - Plastic Flexible (elastik plastmassa) soʻzining qisqartmasi.
Olovga chidamli boʻlmagan sintetik qatronli elastik oʻtkazgich.
[CD kan] (CD oʻtkazgich) CD - Combined Duct (Kombinatsiyalangan kanal) qisqartmasi.
Olovga chidamli boʻlmagan sintetik qatronli elastik oʻtkazgich. Koʻpincha betonda yer
ostidan sim tortish uchun ishlatiladi.
[E kan] (E oʻtkazgich) Rezbasiz poʻlat oʻtkazgich. Qalinlik tashqi oʻlchovdir va E19, E25 va
129boshqalar bilan ifodalanadi.
[C kan] (C oʻtkazgich) Yupqa devorli metall rezbali oʻtkazgich, uni yupqa poʻlat oʻtkazgich
deb ham ataladi. U sintetik qatron oʻtkazgichga qaraganda zarbaga chidamli va pishiqboʻlgani uchun u bino ichidagi ochiq quvurlar uchun ishlatiladi.
[G kan] (G oʻtkazgich) Qalin devorli metall rezbali oʻtkazgich, qalin poʻlat oʻtkazgich deb
ham ataladi. Ob-havoga chidamliligini taʼminlash uchun sirti qoplama bilan qoplanngan.
[Void kan] (karton naycha) Plitalar, balkalar, devorlar va boshqalar ichidan oʻtuvchi
teshiklar ochish uchun ishlatiladigan qogʻoz naycha.
[Ulanish] Bir xil turdagi oʻtkazgichlarni ulaydigan ulagich. Har xil turdagi oʻtkazgichlarni
ulash uchun kombinatsiyalangan muftalar qoʻllaniladi.
[Uch qopqoq] Kabel shiftdan chiqadigan joyda
ishlatiladigan qopqoq.
[Turnik] Devor yoki plita armaturasi yordamida qutini
devorga yoki plitaga osongina biriktirish uchun ishlatiladigan

Uch qopqoq

armatura.
[Roshutsu qutisi] (ochiq quti) Devorga koʻrinadigan tarzda oʻrnatiladigan quti.
[Roshutsu kalit qutisi] (ochiq perekluchatellar qutisi)

Ochiq perekluchatellar qutisi

Rozetkalar va perekluchatellar uchun uy elektr simlaritaqsimlanadigan quti.
[Chiqish qutisi] Simlarni ulash ishlarida simlarni tarmoqlashva ulash uchun ishlatiladigan quti.
[Radius qisqichi] (yerga ulash tasmasi qisqichi) Poʻlat chiqish qutilari va metall
quvurlarni elektr bilan ulash uchun oʻrnatish moslamasi.
[Tortish qutisi] (klemmalar qutisi) Kabellarni kabellarga ulash va tarmoqlanish uchun
ishlatiladigan quti. Kabellarni oʻtkazgich ichida ulash yoki tarmoqlash mumkin emasligi
130sababli, bu klemmalar qutisi ichida amalga oshiriladi. Qutilar metall yoki plastmassadan
yasalgan boʻladi.
[Nurishiro qopqogʻi] (bir tekis qilib oʻrnatilgan qopqoq) Betonga oʻrnatilgan qutilargaoʻrnatiladigan qopqoq.
Chiqish qutisi

Klemmalar qutisi

Bir tekis qilib oʻrnatilgan qopqoq[Quti ulagichi] Chiqish qutisini metall yoki PF oʻtkazgichga ulash uchun ishlatiladiganelement. U qutining yon tomoniga biriktirilgan boʻladi.
Rezbasiz oʻtkazgich uchun quti ulagichi

PF oʻtkazgich uchun quti ulagichi[Asshuku tanshi] (siqish terminali) Simni qurilmaga boshqa simga ulash uchun terminal.
Terminalni siqich va simni mahkamlash uchun ulanishga bosim qoʻllanadi. Turli xil
maqsadlar uchun har xil shakl va oʻlchamlari mavjud.
[Asshukuki] (siqish asbobi) Boʻgʻimga bosim oʻtkazish orqali siqish terminallari va
simlarni ulash uchun ishlatiladigan asbob.

131

[Acchaku penchi] (kaj ombur) Qisqich
Kaj ombir

terminallarining boʻgʻinlariga bosim oʻtkazish orqali
siqish terminallari va simlarni birlashtirish uchun
ishlatiladigan asbob. Ikkita turi mavjud: biri terminallaruchun (qizil tutqichli) va ikkinchisi halqali zichlagichlar
uchun (sariq tutqichli).
[Acchaku tanshi] (siqish terminali) Ulanish uchun elektr simining uchiga biriktirilgan
terminal. Kabelni mahkamlash uchun uni siqish terminalining teshigiga qoʻyish va simni
mahkamlash uchun butun qisish terminalini siqish orqali mustahkamlanadi. Siqish terminali
uchun tegishli asbobdan foydalaning.
[Halqali zichlama] Bir nechta simlarni ulash uchun ishlatiladigan element. Oʻzak simlari
halqa shaklidagi teshikka kiritiladi va halqa zichlamasi uchun siqish asbobi yordamida
siqiladi.
[Botanshi] (chiviqsimon terminal) Chiviq shaklidagi terminal uchi boʻlgan qisqich
Siqish terminali

Halqali zichlama

Chiviq terminali

terminali.
[T-gata ulagichi] (T-ulagichi) Elektr shina oʻrtasidan simni tarmoqlaganda shina va tarmoq
liniyasini siqish uchun ishlatiladigan ulagich.
[Sashikomi ulagichi] (vilka ulagichi) Simlarni ulashda
ishlatiladigan element. Ulanish shunchaki oʻzak simni
tiqish orqali amalga oshirilishi mumkin.
[COS] Change Over Switch (oʻzgartirish perekluchateli)132

Vilka ulagichiqisqartmasi. Oʻzgartirish perekluchateli.
[Jiko yuchaku tasmasi] (oʻzini amalgamalovchi tasma) 2—3 marta choʻzilganda quvur
yoki boshqa narsaga oʻralganda tasmaning orqa va old tomonlari bir-biriga yopishib
qoluvchi tasma. U suv quvurlarida va suv sizib oqishini oldini olish uchun ishlatiladi.
[Secchibo] (yerga ulash tayoqchasi) Yerga ulash
Yerga ulash

uchun yerga kirgiziladigan tayoqcha. Odatda mis

tayoqchasi

qoplamali poʻlatdan yasalgan boʻladi. Zaminlashtayoqchasi deb ham ataladi.
[Qoʻrgʻoshin tanshi] (qoʻrgʻoshin terminali) Yerga
ulash tayoqchasi va yerga ulovchi simni oʻzaro bogʻlaydigan element.
[Handhole] Elektr va telekommunikatsiya simlarini ulash uchun ishlatiladigan blokli kuzatuv
lyuklari.
[Qoʻngʻiroq ogʻzi] Kabelni tortganda kabelga zarar yetkazmaslik uchun ishlatiladiganelement.
[Yobisen] (baliq tasma) Quvur orqali elektr simini yoki kabelni tortishda asosiy liniyanioʻtkazishni osonlashtirish uchun oldindan quvur orqali oʻtkaziladigan sim. Asosiy liniya baliq
tasmasiga ulanadi va baliq tasmasi yordamida oʻtkazgich orqali tortiladi.
[Kabel tokchasi] Koʻplab elektr uzatish liniyalari va boshqa kabellarni birlashtirish uchun
ishlatiladigan narvon shaklidagi tokcha. Kabellar soni kam boʻlsa, kabel igaklari ishlatiladi.
[Yakumono] (maxsus shaklli qism) Muayyan holatda yoki muayyan maqsadda
ishlatiladigan maxsus shaklli element.
[Tsugite] (birikma) Ikki qismni ulash uchun ishlatiladigan element. Ikkita kabelli tokchalarni
ulashda simi tokchalarini bir-biriga burchak ostida ulash uchun ishlatilishi mumkin boʻlgan
jizai tsugite (universal birikma) dan foydalanish mumkin.
[Earth bond sen] (yerga ulash simi) Kabel tokchalari ulanganda tokchalarni elektr bilan133

ulash uchun ishlatiladigan aloqa simi. Tuproqqa ulash simlarini talab qilmaydiganbogʻlanmagan tsugit (bogʻlanmagan birikma) deb ataladigan armatura ham mavjud.
[Ductor kanali] Kabel tokchalari va oʻtkazgich quvurlari uchun tayanch element. Kesma U
shaklida.
[Kabel trassa] Yoritish va boshqa elementlarni ulash uchun quvvat manbai funksiyasiga
ega element. Osish boltlari yordamida chiroqlar shift qoplamasi boʻlmagan omborlar kabi
joylarda oʻrnatilishi mumkin.
[Furetome] (qavs) Chayqalishining oldini olish uchun kabel trassani burchak ostida koʻtarib
turuvchi element.
[Tsuri bolti] (osma bolt) Plita ichiga oʻrnatilgan tiqinga biriktiruvchi bolt. Boltlar uchun
kallaksiz uzun zen neji boltlari (toʻliq rezbali boltlar)
Osma boltni koʻtarib turadigan braketga misol

ishlatiladi.
[Tsuri bolt shiji kanagu] (osma boltni koʻtarib turuvchi
braket) Turli xil poʻlat elementlardan va pastki plitalardan
osma boltlarni teshik ochmasdan osib qoʻyish uchun
ishlatiladigan kronshteyn. Oʻrnatish joyiga qarab turli xil shakllar mavjud.
[Ikkita gayka] Tebranish tufayli gaykalarning boʻshamasligi uchun ikkita gayka biriktirilgan.
[Egar] Oʻtkazgich quvurlarini toʻgʻridan-toʻgʻri devor va

Egar

shiftlarga mahkamlash uchun armatura.
[Ban] (elektr boshqaruv paneli) Elektr taʼminotini
tarmoqlash orqali har bir qurilmani elektr energiyasi bilantaʻminlash uchun moslamasi. Ichkarisida zanjir uzgichlar
va boshqa komponentlar mavjud. Yerga qoʻyiladigan jiritsuban (mustaqil panellar) va
devorga oʻrnatiladigan kabekakeban (devorga oʻrnatiladigan panellar) mavjud.
[Kanal asosi] Mustaqil panel oʻrnatilganda panel va pol orasiga oʻrnatiladigan taglik.
134

[Zetsuen densen] (izolyatsiya qilingan sim) Elektr tokini oʻtkazuvchi mis yoki boshqa
materiallardan yasalgan va izolyatsion qobiq bilan oʻralgan sim.
[Simlarni yoʻnish asbobi] Qobiqli simlar gʻiloflariniyoʻnish uchun ishlatiladigan asbob.
[Tasma oʻlchagich] Elektr simining qobigʻini yoʻnishda
uzunlikni oʻlchash uchun ishlatiladigan oʻlchagich. Uni

Sim yoʻnish asbobi

sim yoʻnish asbobiga ulash orqali foydalaniladi.
[Denko pichogʻi] (elektr pichogʻi) Elektr ishlari paytida

Elektrchi pichogʻikabellarning qobigʻini tozalash uchun ishlatiladiganpichoq.
[IV] Indoor PVC (Ichki polivinilxlorid) qisqartmasi. Ichki
simlar uchun vinil izolyatsiyali simlar.
[VVF] Vinil izolyatsiyali vinil qoplamali yassi turdagi kabelning qisqartmasi. Yassi shaklli vinil
bilan izolyatsiyalangan elektr sim.
[VVR] Vinil izolyatsiyali vinil qoplamali dumaloq turdagi kabelning qisqartmasi. Dumaloq
shakldagi vinil bilan izolyatsiyalangan elektr sim.

VVF 1,6 mm x 3 simlar

VVR 1,6 mm x 2 simlar[EM-EEF] Polietilen qoplamali VVF kabeli. Yuqori darajada olovga chidamli.
[VVF yoʻnish asbobi] VVF kabellarining tashqi va oʻzak izolyatsiyasini olib tashlash
asbobi.

135

[CV kabeli] Oʻzaro bogʻlangan polietilen izolyatsiyali

VVF yoʻnish asbobi

vinil qoplamali kabelning qisqartmasi. Izolyator sifatidaoʻzaro bogʻlangan polietilendan foydalanadigan kabel,
EM-EEFdan ham yuroqi darajada olovga chidamli.
Elektr chiroqlari, elektr jihozlari va boshqalarni ulash
uchun ishlatiladi.
[CT] Kauchuk material bilan qoplangan elektr simlari. Qirilish va zarbaga qarshiligi yuqoriboʻlganligi tufayli u portativ elektr kabeli sifatida ishlatiladi.
[VCT] Tashqi liniyalar uchun vinil materialli portativ elektr kabel. Bu nafaqat olovga
chidamli, balki elastik va suvga ham chidamli.
[Kadenryu shadanki] (zanjir oʻchirgich) Elektr zanjiri

Zanjir uzgich

orqali haddan tashqari katta tok oʻtganda qurilmaning
quvvat manbaini avtomatik ravishda oʻchiradiganxavfsizlik moslamasi. Zanjir uzgich deb ham ataladi.
Bugungi kunda simlarni ulash uchun muhofazalagichsiz
zanjir uzgichlardan (NFB) foydalaniladi.
[Rele] Elektr bilan yoqilishi va oʻchirilishi mumkin boʻlgan perekluchatel.
[Termal rele] Harorat koʻtarilganda zanjirni uzadigan rele. Elektr motorlarini va boshqalarni
himoya qilish uchun ishlatiladi.
[Konsento] (rozetka) Devordagi rozetka, umumiy uy xoʻjaliklari uchun bir fazali 100 V
rozetka. Har xil turlari mavjud, jumladan chuqur va ochiq rozetka. Chuqur turlari
ChuqurtipdagiOchiq
turdagi

Chuqurdagi oʻrnatish kronshteyni

136chuqurchaga oʻrnatiladigan oʻrnatish qavslariga oʻrnatiladi.

5.1.3 Telekommunikatsiya ishlari[Yopish] Yuqoridan oʻtuvchi kabel oʻzak simlarini ulash uchun quti. U simyogʻochgaoʻrnatiladi.
[Kabel kuridashiki] (taʼminot kabel)
Shkivlardan foydalanadigan taʼminot kabeli.
Kabelni gʻaltakdan osongina chiqarib olishmumkin.

Taʼminot kabeli[Tsuri sen] (osma sim) Yuqori oʻtadigansimlarda bu sim kabelga kuchlanish taʼsirini oldini olish uchun ishlatiladi. Shuningdek, ilishtrosi deb ham ataladi.
[Kinsha] (messenjer kasnagi) ilish simiga ulash uchun kabelni tortish uchun ishlatiladiganshkiv. Kabelni ilish simiga ulagan gʻildirakning shkiv qismiga qoʻyish kabelni tortib olishni
osonlashtiradi.
[Chosenki] (taranglagich) ilish simiga taranglik qoʻllash uchun sim tutqich bilan birgalikda
ishlatiladigan moslama. Tutqichni tortib, ilish simiga taranglik qoʻllanilishi mumkin.
[Kakusenki] (simli tutqich) ilish simini ushlab turish uchun moslama[Seiryuki] (rektifikator) Oʻzgaruvchan tokni oʻrgasmas tokga aylantiruvchi qurilma.
[Chikudenchi] (akkumulyator batareyasi) A elektr energiyasini zaryadlash va saqlash
imkoniyatiga ega qurilma.

137

[Hikari tolasi] (optik tola) Optik tola turli xil sinishkoʻrsatkichlariga ega boʻlgan ikki turdagi kvarts
shishadan tayyorlanadi. Yorugʻlik oʻtkazadiganmarkaziy qism yadro deb ataladi va uning atrofidagi
Optik tolaqism qoplama (qoplama) deb ataladi. Bundantashqari, u neylon membrana bilan oʻralgan. U nozik

Optik tolali kabelva yengil, yuqori oʻtkazuvchanlik qobiliyatiga ega, kamyoʻqotish va induktiv boʻlmagan afzalliklarga ega,kamchiliklari esa qirilish, egilish va kirlanishga moyilboʻladi.
[Hikari tolali kabel] (optik tolali kabel) Optik tolalarni birlashtirish natijasida hosil boʻlgan
kabel. 20 yadroli, 100 yadroli va 400 yadroli kabi turli xil turlari mavjud.
[Metal kabel] Oʻzak simi uchun misdan foydalanadigan kabel. Aloqa elektr signallari orqali
amalga oshiriladi. Koaksiyal kabellar, oʻralgan juftlik kabellari va boshqalarni oʻz ichiga
oladi.
[Dojiku kabeli] (koaksial kabel) Signallarni uzatuvchi oʻtkazgich atrofida izolyator
joylashtirilgan va boshqa oʻtkazgich bilan qoplangan strukturaga ega kabel. Koaksial kabel
televizor antenna kabellari uchun ishlatiladi.

Koaksial kabel

Metall kabel[UTP burama juftlik kabeli] ( UTP oʻralgan juftlik kabeli) Ikki oʻtkazgichni ulash orqali
qilingan kabel va ularni bir-biriga burish. Bu koaksial kabelga qaraganda arzonroq va138

yumshoqroq. Bu kabellar maksimal uzatish tezligi boʻyicha turkumlanadi. Ular toifaga qarab
telefon qoʻngʻiroqlari yoki tarmoq uchun ishlatilishi mumkin.
[Jiko shiji kabeli] (oʻzini qoʻllab-quvvatlovchi kabel) Kabelni qoʻllab-quvvatlash uchunoʻrnatilgan qoʻllab-quvvatlovchi simli kabel. U toʻgʻridan-toʻgʻri yordamchi ustunga oʻrnatilishi
mumkin. U yuqoridan oʻtadigan simlarini ulash uchun ishlatiladi.
[Hikari fiber yuchaku setsuzokuki] (optik tolali kabelni payvandlash apparati) Ikkita
optik tolali kabelning uchlarini bir-biriga ulash uchun eritib payvandlash apparati. Bu ulanish
usuli yuchaku setsuzoku (payvandli splays) deb ataladi. Boshqa ulanish usullari mexanik
ulash va ulagichlar orqali ulanishni oʻz ichiga oladi.
[Fiber hogo sleeve] (tolali payvandlash himoya vtulkasi) Birlashtirish amalga
oshirilganda boʻgʻinni himoya qilish uchun ishlatiladigan vtulka. Kabelga mahkamlash
uchun issiqlik bilan qisqaradi. Ehtiyot boʻling, payvandlashdan oldin u kabelni yopishi kerak,
chunki payvandlashdan keyin ulanish joyini yopish mumkin boʻlmasligi mumkin.
[Tola ushlagichI] Koʻylagi olib tashlash, tolani kesish yoki termoyadroviy biriktirgichda optik
tolalarni oʻrnatish uchun qurilma.
[Qoplamani olib tashlash asbobi] Optik tola qoplamasini olib tashlash uchun
ishlatiladigan asbob.
[Tolani kesuvchi asbob] Optik tolali kabellarni kesish uchun ishlatiladigan asbob.
Payvandlash amalga oshirayotganda, kabelning ko’ndalang kesimini perpendikulyar
ravishda kesish uchun maxsus asbob taqdim etiladi.
[Hikari ulagichi] (optik ulagich) Optik tolalikabellarni ulash uchun komponent. Uning afzalligi
shundaki, uni qoʻlda osongina kiritish va olib tashlash
mumkin. Ulagichlar turlariga SC ulagichlari, FC
ulagichlari, LC konnektorlari va MU konnektorlari kiradi.
139

SC ulagichi[Hikari quvvat oʻlchagich] (optik quvvat oʻlchagichi) Optik tolali aloqa uchun
ishlatiladigan yorugʻlik intensivligini oʻlchash uchun ishlatiladigan qurilma.
[Hikari impuls tekshirgichi] (optik impulsni tekshirish asbobi) Bu sinov qurilmasi optik
tola o’zagining liniya uzunligini va ulanish natijasida yoʻqotish yoki aks ettirish kabi
anormalliklar mavjudligini oʻlchashi mumkin. U OTDR (Optik vaqt domeni reflektometri) deb
ataladi.
[Dojiku kabel tekshiruvi] (koaksial kabelni tekshirish asbobi) Koaksial kabellarning
uzluksizligini tekshirish uchun ishlatiladigan asbob.
[Hub] Yulduzsimon topologiya simli LAN tarmogʻini sozlashda simlar ulanadigan qurilma.
[Kommutatsiya markazi] Aloqa tarmogʻidagi rele qurilmalaridan biri. Odatda markazlar
qabul qilingan maʼlumotlarni barcha qurilmalarga yuboradi, lekin kommutatsiya markazlari
manzilni tekshiradi va qabul qilingan maʼlumotlarni faqat kerak boʻlgan qurilmalarga
yuboradi.
[Router] Bir nechta turli tarmoqlarni ulaydigan qurilma. Routerlar bir nechta tarmoqlarni
ajratish uchun ishlatilishi mumkin.
[LAN tarmoqni tekshirish asbobi] Simlar kesishmagan yoki uzilmaganligiga ishonch hosil
qilish uchun LAN kabelining ikkala uchiga ulangan modulli vilkalar orasidagi sakkizta simni
tekshirish uchun ishlatiladigan asbob.

5.1.4 Santexnika ishlari[Haikan/kanal] (quvur/kanal) Suv va gaz oʻtadigan narsa quvur, havo oʻtkazadigan yo’lesa kanal deb ataladi. Kanallar ikki xil boʻladi: toʻrtburchaklar shaklidagi toʻrtburchaklar va
dumaloq shakldagi dumaloq kanallar (spiral kanallar deb ham ataladi).
[Quvur manriki] (quvur girasi) Quvurlarni kesish yoki ulashda quvurlarni ushlab turish

140

uchun ishlatiladigan asbob.
[Quvur nejikiriki] (quvur rezba ochgichi) Quvurlarda rezbalar ochish uchun ishlatiladiganmashina.
[Quvur kesgich] Temir, poʻlat, latun, mis, alyuminiy va boshqalardan yasalgan yupqa
devorli naychalarni kesish uchun ishlatiladigan asbob.
[Naycha bukkichi] Mis naychalarni bukish uchun
ishlatiladigan asbob.
[Quvur keskich] Poʻlat, latun, mis, temir va qoʻrgʻoshindan
yasalgan quvurlarni kesish uchun ishlatiladigan asbob. U
naycha keskichlarga qaraganda qalinroq naychalarni kesishi

Quvur kesuvchi
asbob

mumkin.
[Quvur kaliti] Dumaloq, ushlash qiyin boʻlgan quvurlarni mahkam ushlash va aylantirish
orqali quvurlar va quvur qismlarini ulash uchun ishlatiladigan asbob. Pairen deb ham
ataladi.
[Kengaytirgich] Mis quvurlarni ulash uchun uchlarini kengaytirish uchun ishlatiladiganasbob. Kakukanki deb ham ataladi.
[Yumaloqlash asbobi] Mis quvurlar kabi yumshoq quvurlarning uchlarini yumaloqlashuchun ishlatiladigan asbob.
[Mentoriki] (g’udurlarni yoʻqotish asbobi) Bu asbob sirtni tekislash uchun metall va
polivinilxlorid quvurlardagi g’udurlarni yoʻq qiladi.
[Suiatsu shikenki] (suv bosimini tekshirish asbobi) Bu oʻlchagich suv taʼminoti quvurlari
va issiq suv quvurlarining suv bosimini tekshirish uchun ishlatiladi. Sinov nasos deb ham
ataladi.

141

[Seal zai] (germetik) Quvur burab qotirilganda quvur

Germetik tasma

ichidagi suyuqlik sizishining oldini olish uchun ishlatiladiganmaterial. Suyuq germetik moddalar, shuningdek, germetik
tasmalar mavjud.
[Enka-vinyl jushiyo secchakuzai] (polivinilxlorid rezinasi uchun yopishtiruvchi)
Polivinilxlorid quvurlarini birlashtirganda ichidagi suyuqlik sizib chiqishini oldini olish uchun
ishlatiladigan material.
[Haikanʼyo tansoko kokan] (uglerodli poʻlat quvurlar) Bu poʻlat quvur bugʻ, suv, neft,gaz va havo quvur yo’llari uchun keng qoʻllaniladi. Qoplangan yoki qoplamaganligiga qarab
shirokan (oq quvurlar, qoplamali) va kurokan (qoplamasiz qora quvurlar) mavjud. Gaz
quvuri yoki SGP deb ham ataladi.
[Koshitsu poly-enka vinyl kan] (qattiq polivinilxlorid quvur) Qattiq polivinilxlorid
qatronidan tayyorlangan quvur. VU kan (ingichka devorli quvurlar) va VP kan (qalin devorli
quvurlar) mavjud. U kulrang tusda boʻladi va enbi quvur va enbikan (polivinilxlorid quvur)deb ham ataladi. Uning afzalliklari juda silliq ichki yuza, past ishqalanish qarshiligi, yengil
vazn va ishlov berish osonligidir. Boshqa tomondan, kamchiliklari tashqi zarba va issiqlikka
zaifligidir.
[Taishogekisei koshitsu poly-enka vinyl kan] (zarbaga chidamli qattiq polivinilxlorid
quvur) Tashqi taʼsirga chidamli polivinilxlorid quvur. U toʻq koʻk rangda boʻladi va HIVP kan
yoki HI kan deb ataladi. Yuqori tashqi taʼsirga bor joylarda, sovuq iqlim va hokazolarda
qoʻllaniladi.
[Tainetsusei koshitsu poly-enka vinyl kan] (issiqlikka chidamli qattiq polivinilxlorid
quvur) Issiqlikka chidamliligi oshirilgan polivinilxlorid quvur. U HT kan (HTVP kan ) deb
ataladi. U qizgʻish jigarrang rangga ega boʻlib, sovutish va isitish quvurlari uchun, issiq
buloq suvi quvurlari va boshqalar uchun ishlatiladi.
142

[Suidoyo koshitsu enka vinyl liner kokan] (suv taʼminoti uchun qattiq polivinilxlorid
qoplamali poʻlat quvur) Poʻlat quvurning ichki yuzasi qattiq polivinilxlorid bilan qoplanganboʻlib, suv taʼminoti uchun ishlatiladigan astarli poʻlat quvur hisoblanadi. U mukammal
korroziyaga qarshi va kimyoviy taʼsirga qarshi chidamlilikka ega. Astar kan yoki VLP deb
ham ataladi.
[Nejikomishiki katan chutetsusei kudatsugite] (vida bilan oʻralgan choʻyan quvur
armatura) Rezbali quvurlarni ulash uchun armatura. Tirsaklar, T shaklli quvur boʻlagi, quvur
ulash muftasi, nipellar va boshqalar mavjud.
[Neji oʻlchagich] (rezba oʻlchagich) Bu oʻlchagich quvurlar, quvur fitinglari va boshqalarni
ulashda ishlatiladigan rezbalarni tekshirish uchun ishlatiladi.
[Gaz xoʻrozi] (gaz klapan) Gaz taʼminoti quvurini ochadigan va yopadigan klapan. Gaz
plitalari va gazli suv isitgichlar kabi gaz asboblarini ulashda ishlatiladigan liniya oxiri
klapanlari va gaz quvurlarini ochish va yopish uchun quvurlarning liniya oʻrtasida
ishlatiladigan liniya oʻrta klapanlari mavjud.
[Gas more keihoki] (gaz sizib chiqish signalizatsiya) Xavf haqida ogohlantirish uchun
gaz sizib chiqayotganda signal beradigan qurilma.
[Sekimen sement kan] (asbest sement quvur) Asbest, sement va silikat qumni suv bilanaralashtirish orqali ishlab chiqarilgan quvur. U mukammal darajada korroziyaga chidamli,
yengil, ishlov berish oson va arzon. Boshqa tomondan, unda kuch va zarba qarshiligi past.
Bundan tashqari, inson tanasiga asbest nafas orqali yutilishi oqibatida sogʻliq muammolarikelib chiqishi tan olingan va u endi ishlab chiqarilmaydi.
[Egiluvchan chutetsu kan] (egiluvchan temir quvur) quyma temirga qaraganda yuqori
mustahkamlik va pishiqlikka (materialning qattiqligi va tashqi kuchlar taʼsiriga chidamliligiga)
ega boʻlgan sferoidlangan grafitdan yasalgan quvur. Nisbatan ogʻirligi uning kamchiliklari
hisoblanadi. Taxminan 1955-yilgacha egiluvchan temir quvurlar ishlab chiqilganda, quyma143temir quvurlar odatiy hol edi.
[Reibaiyo dokan] (sovutgich modda uchun mis quvur) Konditsionerning tashqi va ichki
bloklari oʻrtasida aylanayotganda sovutgich moddani oʻtkazish uchun ishlatiladigan quvur.
Mis va mis qotishmalaridan tayyorlangan choksiz quvurlar qoʻllaniladi.
[Nasos] Quvurlardagi suvni uzoqroqqa olib borish yoki pastdan baland joylarga koʻtarish
uchun energiya berish uchun ishlatiladigan uskuna.
[Flanets] Quvurning uchiga biriktirilgan halqa
shaklidagi qurilma.
[Vtulka] Quvurlar va kanallarni koʻtarib turish uchun
binoning devorlari, pollari, balkalari va boshqalargaulangan oʻtkazgich. U beton quyishdan oldin oʻrnatiladi.

Flanets[Tsugite] (quvur anjomi) Quvurni ajratuvchi yoki eguvchi element. Oqim yoʻnalishinioʻzgartiradigan tirsaklar va
45 darajali tirsak

tarmoqlar hosil qiluvchi T shaklli

T shaklli qisqa
quvur

qisqa quvurlar mavjud.

5.1.5 Muzlatish va konditsioner apparati ishi
[Havo filtri] Havodan chang va mayda qoldiqlarni tozalash uchun ishlatiladigan filtr.
[Ventilyator] Havoni uzoqroqqa tashish uchun kanaldagi havoga energiya beradiganqurilma. Ikki turdagi ventilyator mavjud: havoni xonaga tashqaridan yuboradiganpuflagichlar va xonadan tashqariga havo chiqaradigan ventilyatorlar.
[Reikyaku zmeyevigi] (sovutish zmeyevigi) Sovuq suv oʻtkazadigan quvur bilan aloqa

144

qilish orqali havo haroratini sovutish uchun ishlatiladi va xonani sovutish uchun ishlatiladi.
[Onsui zmeyevigi] (issiq suv zmeyevigi) Iliq suv oʻtkazadigan quvur bilan aloqa qilishorqali havo haroratini isitish uchun ishlatiladi va xonani isitish uchun ishlatiladi.
[Kashitsuki] (namlagich) Quruq havoga namlik qoʻshadigan qurilma. Asosan xonani isitish
vaqtida ishlatiladi.

5.1.6 Suv taʼminoti, drenaj va sanitariya inshootlarini oʻrnatish[Eisei setsubi] (sanitariya inshootlari) Suv taʼminoti va drenaj sanitariya inshootlariuchun qisqartma boʻlib, suv taʼminoti inshootlari, drenaj inshootlari, sanitariya moslamalari,issiq suv taʼminoti inshootlari, gaz inshootlari va yongʻin oʻchirish moslamalarini oʻz ichiga
oladi.
[Eisei kigu setsubi] (sanitariya inshootlari) Sovuq va issiq suv ishlab chiqaradigan,saqlaydigan va oqizadigan moslamalar, masalan, kranlar, hojatxonalar, yuvinish havzalari,vannalar va chanoqlar.
[Tutgich] Badboʻy hidlar va mayda hasharotlarning xonaga
kirishiga yoʻl qoʻymaslik uchun drenaj quvurining bir qismida
suvni ushlab turish uchun moʻljallangan.

Klapan[Ben/damper] (klapan/kran) Quvurdagi suv miqdorinitoʻxtatuvchi yoki sozlaydigan qurilma (shuningdek klapan
deb ataladi). Kanaldagi havo miqdorini toʻxtatuvchi yoki
sozlaydigan narsa kran deb ataladi.

145

5.1.7 Issiqlik / sovuqlik izolyatsiyasi ishlari[Shisha jun hoʼonzai] (shisha junli izolyatsiya) Shisha (asosan qayta ishlangan shisha)yupqa tolalar hosil qilish uchun yuqori haroratlarda eritiladi. U tolaning elastikligini issiqlikka
chidamliligi va yonmaydiganligi bilan birlashtirgan izolyator sifatida keng qoʻllaniladi.
Izolyatsiya naychalari, izolyatsiyalash tasmalari va izolyatsiya panellari mavjud.
[Tosh jun hoʼonzai] (tosh junli izolyatsiya) Bazalt va andezit yuqori haroratda eritiladi va
markazdan qochma kuch bilan tolaga aylanadi. U toshdan yasalgani bois shisha tolalimaterialga nisbatan koʻproq yongʻinga chidamli boʻlib, yongʻinni ajratish uchun yongʻinga
qarshi germetik sifatida ishlatiladi. Izolyatsiya naychalari, izolyatsiyalash tasmalari va
izolyatsiya panellarimavjud.
[Polistirol koʻpikli hoʻonzai] (polistirol issiqlik izolatsiyasi) Koʻpikli vosita (ftoruglerodboʻlmagan) va olovga chidamli polistirol bugʻ bilan isitish orqali koʻpiklanadi, quritiladi va
keyin qoliplash uchun bugʻ yana isitiladi. Quvur shaklida yoki plastinka shaklida mavjud.
Polistirol koʻpincha suv taʼminoti va drenaj quvurlarida ishlatiladi, chunki uni 70 ° C dan
yuqori haroratlarda ishlatish mumkin emas.

5.1.8 Yongʻinga qarshi uskunalarni qurish[Shoka setsubi] (yongʻin oʻchirish uskunasi) Yongʻin sodir boʻlganda yongʻinni oʻchirish
va odamlarni xavfsiz joyga yoʻnaltirish uchun foydalaniladigan asbob-uskunalar.
[Shokaki] (yongʻin oʻchirgich) Yongʻinning dastlabki bosqichlarida yongʻinni oʻchiradiganportativ qurilma.

146

[Okunai shokasen setsubi] (bino ichidagi yongʻin gidrant tizimi) yongʻinning dastlabki
bosqichida yongʻinni oʻchirish uchun odamlar tomonidan boshqariladigantizim. Gidrantlarning uch turi mavjud: Ikki yoki undan
ortiq kishi tomonidan boshqariladigan 1-toifa gidrant;
Bir kishi boshqarishi mumkin boʻlgan osonishlaydigan 1-toifa gidrant; va 2-toifa gidrant.

Tashqi yongʻinga
qarshi gidrant tizimi[Okugai shokasen setsubi] (tashqi yongʻinga

qarshi gidrant tizimi) Yongʻinni dastlabki bosqichlarda oʻchirish va qoʻshni binolargayongʻin tarqalishining oldini olish uchun ochiq havoda oʻrnatilgan tizim. Binolarning birinchi
va ikkinchi qavatlarida yongʻinlarni oʻchirish uchun moʻljallangan.
[Sprinkler setsubi] (sprinkler tizimi) Yongʻin oʻchirish quvurlariga ulangan va yongʻinsodir boʻlganda shiftdan suv purkaydigan tizim. Sprinkler boshlariga yopiq purkagichlar,
ochiq purkagichlar va yuqori oqimli purkagichlar kiradi.

Yopiq sprinkler boshi

Ochiq sprinkler boshi[Mizu funmu shoka setsubi] (suv tumanli yongʻinni oʻchirish tizimi) Yoʻllarda, toʻxtash
joylarida va belgilangan yonuvchan materiallar saqlanadigan yoki ishlov beriladiganjoylarda yongʻinlarni oʻchirish uchun moʻljallangan tizim.
[Awa shoka setsubi] (koʻpikli yongʻinni oʻchirish tizimi) Suv bilan yongʻinni oʻchirish
usullari toʻgʻri kelmaydigan moyli yongʻinlarni oʻchirish uchun moʻljallangan tizim. Bu tizim
yongʻinni yongʻin yuzasini qoplaydigan koʻpikning asfiksiyali taʼsiri va koʻpikni tashkil etuvchi
147

suvning sovitish taʼsiri orqali oʻchiradi. Statsionar va mobil turlari mavjud.
[Fukassei gas shoka setsubi] (inert gazli yongʻin oʻchirish tizimi) Havodagi kislorod
kontsentratsiyasini suyultirish hamda havoni sovutish uchun inert gazni chiqarish orqali
yongʻinni oʻchiradigan tizim.
[Galogen kabutsu shoka setsubi] (galoidli yongʻin oʻchirish tizimi) Galoidli yongʻinoʻchirish vositalaridan foydalanadigan tizim. Galogen elementlar (ftor, xlor va brom) yonish
reaksiyalariga toʻsqinlik qilish, havo taʼminotini toʻxtatish va havodagi kislorod
konsentratsiyasini pasaytirish orqali yonishni toʻxtatadi. Yogʻli yongʻinlar, quvvatlanganelektr jihozlari, kompyuterlar, kitoblar, muhim sanʼat asarlari va boshqalar bilan bogʻliq
yongʻinlarni oʻchirish uchun qoʻl keladi.
[Funmatsu shoka setsubi] (kukunli yongʻin oʻchirish tizimi) Kukun shaklidagi yongʻinoʻchirish vositalaridan foydalanadigan tizim. Kukunsimon yongʻinga qarshi vositalar
yordamida yonish reaktsiyalarini bostirishdan tashqari, asfiksiyali taʼsir uni neft yongʻinlari,quvvatlangan elektr jihozlari bilan bogʻliq yongʻinlar va boshqalar uchun mos qiladi.

5.2 Umumiy asboblar, mashinalar, materiallar va oʻlchov uskunalari
5.2.1 Elektr asboblari
Elektr asboblarining qayta quvvatlanuvchi batareyalardan foydalanadigan simsiz turlar
yoki oʻzgaruvchan tokni ishlatadigan simli turlari boʻlishi mumkin.
[Drell buragich] Bu elektr vint buragich uchlarini almashtirish orqali vintni qotirish va
teshish uchun ishlatilishi mumkin. Aylanish tezligi va momentni sozlash mumkin.
[Zarbli buragich] Oʻrnatilgan bolgʻaning zarbasi yordamida vintlarni tortadigan elektr vint
buragich. Bu drell buragichidan koʻra koʻproq quvvatga ega. Oʻzgarmas aylanish tezligi va
momentida aylanadi.
148

Drel buragich

Zarbli buragich[Uch] Elektr otvertka uchiga biriktirilgan qism. Teshish va vintlarni qotirish uchun har xil
turdagi uchlar mavjud. Uchning biriktirilgan qismi drell buragich va zarbali buragich oʻrtasida
farq qiladi.
Drel buragich

Zarbli buragich[Diskli silliqlagich] (bolgarka) Bu elektr asbob asbobning uchiga biriktirilgan diskni(silliqlash va kesish uchun yumaloq, tekis silliqlash toshi) oʻzgartirib, metall quvurlar va
betondan boʻyoqni kesishi, silliqlashi va olib tashlashi mumkin. Yuqori tezlikli moment turi
metallni kesish uchun mos keladi, past tezlikli moment turi esa silliqlash uchunmoʻljallangan.
Borgarka

Disk[Jilvirqogʻoz bilan silliqlash asbobi] Bu elektr asbob tekis yuzalarni jilvirqogʻoz bilan
silliqlash uchun ishlatiladi. Jilvirqogʻozni ishqalash uchun bir necha turdagi mexanizmlar
mavjud, ular orasida vibratsiyalovchi, kamarli va aylanuvchi mexanizm turlari mavjud.
149

[Marunoko] (dumaloq arra) Toʻgʻri chiziqda fanera va boshqa materiallarni kesish uchun
elektr asbob. Qoʻlda ushlab ishlatiladigan va statsionar turlari mavjud. Qoʻlda ushlab
turiladigan turida u kesiladigan materialga tegsa, uni materialdan uzoqlashtiradigan kuch(teskari tepish deb ataladi) tufayli kutilmagan yoʻnalishda harakatlanishi mumkin. Bu koʻplab
baxtsiz hodisalarga olib keladi va baʼzi hollarda ular jiddiy, hayot uchun xavfli baxtsiz
hodisalar boʻlishi mumkin. Ishlatishdan oldin xavfsizlik qopqogʻi toʻgʻri ishlayotganiga
ishonch hosil qiling.
[Marunoko yoʻnaltiruvchi jogi] (dumaloq arra yoʻnaltiruvchi lineykasi) Aylana arragabiriktirilgan bu lineyka materiallarni toʻgʻri chiziqda kesish uchun ishlatiladi.

Dumaloqarra

Dumaloq arrayoʻnaltiruvchi lineykasi[Shujin marunoko] (chang yigʻuvchi qismli dumaloq arra) Mayda changni yigʻish bilan
kesish mumkin boʻlgan dumaloq arra. Ikkita turi mavjud: biri taxta kesish uchun, ikkinchisi
esa metallni kesish uchun. Ikkita turi mavjud: biri chang toʻplash uchun chang qutisi bilan,
ikkinchisi esa dumaloq arraga bogʻlangan chang yigʻuvchi qism bilan.
[Shujinki] (chang yigʻuvchi) kesish natijasida hosil boʻlgan changni yigʻish uchun
ishlatiladigan elektr asbob. Kesilgan qoldiqlarning atrofga uchib ketishining oldini olishuchun moʻljallangan, plitka va beton buyumlarni kesishda ishlatiladi.

150

[Kosoku setsudanki] (yuqori tezlikda kesuvchi
asbob) Kesish uchun silliqlash toshini aylantirib,
metall quvurlar, armatura, yengil poʻlat qismlar va
boshqalarni kesuvchi elektr asbob. Chip arra

Yuqori tezlikda
kesuvchi asbob

kesgichga oxshaydi, lekin chipli arra materiallarni

kesish uchun dumaloq arra pichogʻidan foydalanadi. Chip arra kesgichlarning pichoqlari
osonlik bilan eskiradi, yuqori tezlikda ishlaydigan arraning pichoqlari esa uzoqroq xizmat
qiladi.
[Old va ortga yurib kesuvchi arra] (ikki tomonlama harakatlanuvchi arra) Uzun,
ingichka pichoqni oldinga va orqaga siljitish orqali materiallarni kesuvchi elektr asbob.
[Dendo blok keskich] (elektr blok kesgich) Beton kesish uchun elektr asbob.
[Kugiuchiki] (Shrup qotirgich) Materiallarga shtuprlarni qotirish uchun kompressor
tomonidan siqilgan havo bosimi kuchidan foydalanadigan asbob. Kompressor - bu havoni
siqadigan qurilma.
[Denko baraban] (shnur gʻaltak) Rozetkani uzaytirish uchun asbob.

Shnur gʻaltak

Shrup qotirgich

5.2.2 Qazish/tekislash/zichlash[Ken sukoppu] (Choʻqqisimon kallakli lopata) Oyoqni kallakning tepasiga qoʻyib, yerqazish uchun ishlatiladigan asbob. U qisqacha kensuko deb ham ataladi. teko (tutqich)151

sifatida foydalanmang.
[Kaku sukoppu] (kvadrat kallakli belkurak) Tuproq, asfalt va hokazolarni olish va tashishuchun ishlatiladigan asbob. U choʻqqisimon kallakli belkurakga oʻxshaydi, lekin pichoqning
qirrasi tuproq va boshqa materiallarni olishni osonlashtirish uchun tekis. Bundan tashqari,
tepasi yumaloq boʻlib, oyoqni joylashtirishga imkon bermaydi. Teko (tutqich) sifatida
foydalanmang. U qisqacha kakusuko deb ham ataladi.
[Double sukoppu] (ikkitalik belkurak) Bu belkuraklar chuqur teshik qazish uchun yerni
teshib qoʻyishi mumkin. Qazilgan tuproqni sirt ostida ushlab, tortib olish mumkin. U qoziqlar
va simyogʻochlar uchun chuqur qazish uchun ishlatiladi.
Choʻqqisimon
kallakli belkurak

Kvadrat kallakli
belkurak

Ikkitalik belkurak[Tsuruhashi] (kirkamotiga) Qattiq yerni qazish va asfaltni sindirish uchun ishlatiladiganasbob.
[Reki] (motiga) Tuproqni tekislash, asfalt yoyish va tushgan barglarni yigʻish uchun
ishlatiladigan asbob. Maqsadga qarab turli xil shakllar va materiallarda boʻladi. Tuproqni
tekislash uchun motiga juda ko'p ingichka tishlarga ega, ammo asfalt uchun motigada ularyoʻq.
[Joren] (Dredge ketmon) Tuproq, qum va qoldiqlarni tozalash uchun ishlatiladigan asbob.
[Tako] (qoʻlda zichlagich) Tuproq va boshqa materiallarni ogʻirlik boʻyicha urish va
zichlash uchun ishlatiladigan asbob.

152

[Shibbalagich] Uzun tutqichning uchiga tekis metall plastinka biriktirilgan asbob. U asfalt
va boshqa materiallarni tutqichni ushlab, sirtni yuqoridan

Shibbalash
mashinasi

shibbalash orqali zichlash uchun ishlatiladi.
[Shibbalash mashinasi] Tuproqni zichlash uchun
ishlatiladigan mashina. Shibbalash mashinasining ogʻirligi va
yuqoriga va pastga harakatlanadigan zarba kuchi sirtni

zichlaydi. U kuchli zarba kuchiga ega va kuchli zichlash uchun moʻljallangan. Dvigatel va
elektrmotor bilan ishlaydigan turlari mavjud.
[Vibrozichlagich] Tuproq va qumni oʻz ogʻirligi va tebranishi bilan zichlash uchun dvigatel
bilan jihozlangan mashina. Yoʻlning toʻldiruvchi asos qatlamlarini, yoʻlning grunt qatlamlarini,toʻldiruvchi va boshqalarni preslash uchun ishlatiladi. Mashina sirtni zichlash uchun qoʻlda
oldinga va orqaga suriladi va tortiladi. Taʼsir kuchi shibbalash mashinasinikidan past boʻlsada, katta maydonni bir vaqtning oʻzida zichlashi mumkin. Shunga oʻxshash mashina
vibroplitali zichlagichidir. Vibroplitali zichlagich zichlash plitasining katta maydoni va kichik
tebranish tufayli tekislash uchun koʻproq mos keladi.

5.2.3 Maketni belgilash/Belgilash asboblari[Sumitsubo] (chiziq markeri) Material yuzasida uzun
tekis chiziqlarni belgilash uchun ishlatiladigan asbob.
[Sumisashi] (siyohdon) Siyohdonning tekis qismi
chiziqlar chizish uchun, yumaloq qismi ( ho ) ayni choʻtka

Chiziq markeri

kabi ishlatiladi.
[Boʻr chizigʻi] Sumitsubo chiziq markeriga oʻxshash, lekin kukun boʻr bilan chiziq chizadi.

153

[Lazer marker] Qurilish uchun gorizontal, vertikal va boshqa
chiziqlarini chizish uchun devorlar, shiftlar va pollarga lazer nurlaritarqatuvchi mashina. Qizil va yashil ranglardagi lazer nurlari mavjud.
Yashil rangni yorugʻ joylarda koʻrish nisbatan osonroq. Lazer nurlari
bevosita koʻzingizga tushishiga yoʻl qoʻymaslik uchun lazer ishlari

Lazerli marker

uchun himoya koʻzoynaklari kiyiladi.
[Marker qalam, marker boʻr] Arxitekturada foydalanish uchun yogʻga asoslangan qalam.
Misol uchun, armatura sterjenlari joylashtirilgan joyni va qadamni (armatura sterjenlariorasidagi masofa) taqsimlash uchun ishlatiladi.
[Teshuvchi shtamp] Bu asbobdan metall yuzalarga bolgʻabilan urib mayda chuqurchalar yasash yoki mato, teri va
h.k.larda dumaloq teshiklar qilish uchun foydalanish

Teshuvchi
shtampmumkin. Markaziy shtamp metall yuzalarni belgilashuchun ishlatiladi (bu belgilash deb ataladi).

5.2.4 Oʻlchash/tekshirish[Sath oʻlchagich] Ish uchun zarur boʻlgan balandlikni
aniqlash uchun ishlatiladigan sath oʻlchash moslamasi.

Sathoʻlchagich

Shtativga oʻrnatilgan qurilma oʻrnatilgan pufakchali flakonni
muvozanatlash orqali qoʻlda tekislanadi. Avtomatik
tekislash mexanizmiga ega sath oʻlchagich avtomatik sathoʻlchagich deb ataladi.
[Lazerli sath oʻlchagich] Lazer yordamida sathni oʻlchash uchun asbob va ish uchun zarurboʻlgan balandlikni aniqlash uchun ishlatiladi.

154

[Tranzit] Vertikal va gorizontal burchaklarnioʻlchaydigan asbob, kichik teleskopni koʻtarib turivchi
kuzatuv nuqtasi orqali tekshiriladi. U shtativda
ishlatiladi. Hozirgi kunda teodolit deb ataladigan raqamli

Tranzitdispley turi koʻp ishlatiladi.
[Total stantsiya] Yorugʻlik toʻlqini masofa oʻlchagich va elektron tranzitni birlashtirganoʻlchash moslamasi. Teleskop orqali koʻzdan kechiring va kesishgan chiziqni nishon bilan
tekislang va mos yozuvlar nuqtasidan masofa va burchakni bir vaqtning oʻzida oʻlchash
uchun tugmani bosing. Total stansiyalar geodeziyaning keng doiradagi maqsadlarida,
jumladan topografik oʻlchash, qurilish maydonchasi joylashuvini boshqarish, yerni dastlabkioʻlchash va qoʻzgʻalmas nuqtani oʻlchashda qoʻllaniladi.
[Mizuito] (sath oʻlchash ipi) Poydevor qurishda yoki gʻisht va
bloklarni terishda chiziqlarni toʻgʻrilash va balandliklarni
moslashtirish uchun ishlatiladigan ip. U choʻzilmaydiganSathoʻlchash ipi

materialdan tayyorlanadi.
[Suiheiki] (daraja) Qurilish yuzasi yoki obʼyektning yer
bilan tekisligini tekshirish uchun ishlatiladigan asbob.
Darajasi flakondagi havo pufakchasiga qarab tekshiriladi.
Baʼzilar darajani tekshirish uchun ignadan foydalanadilar,Sathoʻlchagichbaʼzilari esa raqamli darajalardir. Oʻrnatilgan qiyalik burchagini oʻlchash funksiyasiga ega
darajalar turar-joy inshootlarida ham qoʻllaniladi.

155

[Sagefuri] (shoqul) Ustun yoki boshqa narsalarning vertikalligini
tekshirish uchun ishlatiladigan uchi konussimon ogʻirlik. Vertikallik
bu asbobni ip orqali ustunga mahkamlangan shoqul tutqichiga osibqoʻyish va tutqich ulangan yuza bilan ip orasidagi masofa bir xil yoki
yoʻqligini tekshirish orqali tekshiriladi.

Shoqul[Sashigane] (ugolnik) Zanglamaydigan poʻlatdan yoki
boshqasidan yasalgan asbob metall, toʻgʻri burchaklarni
Ugolnikoʻlchash uchun ishlatiladi. U shkalalangan boʻladi va
uzunlikni oʻlchash uchun ham ishlatilishi mumkin. Old
tomoni metrik shkalada, orqa tomoni esa old tomondan
1,414 (√2) marta katta.
[Ogane] (uchburchak oʻlchagich) Toʻgʻri burchaklarni oʻlchash uchun katta uchburchakoʻlchagich. U uchastkada Pifagor teoremasidan foydalangan holda yaratilgan, nisbati 3:4:5.
3:4:5 ish joyida sashigo deb ataladi.
[Oʻlchash tasmasi] (tasmali oʻlchagich) Uzunlikni oʻlchash uchun tasmaga oʻxshash
asbob. Baʼzan makijaku (tasmali oʻlchagich) deb ataladi. Poʻlat va vinildan qilingan turi
mavjud.
[Qavariq] (tortib olinadigan poʻlat oʻlchov tasmasi)

Qavariq

Uzunlikni oʻlchaydigan yupqa metall tasmali oʻlchov.
Baʼzan conbe sifatida qisqartiriladi, rasmiy nomi konveks
lineyka.
[Jogi] (lineyka) Uzunlikni oʻlchash va toʻgʻri chiziqlar chizish uchun ishlatiladigan asbob.
Materiallarga alyuminiy, zanglamaydigan poʻlat va bambuk kiradi. Armatura, bambuk kabimateriallarga zarar yetkazmaslik uchun

156

lineykalar ishlatiladi.

Alyuminiy lineyka

Zanglamaydigan poʻlatdan
yasalgan lineyka

Bambuk lineyka

5.2.5 Kesish/bukish/uzish[Nokogiri] (arra) Yogʻoch, metall, quvurlar va hokazolarni kesish uchun ishlatiladiganmetall plastinka ustidagi koʻp pichoqli (me (tish)) deb ataladigan asbob. U qisqacha noko
deb ataladi.
[Hasami] (qaychi) Ikki pichoq orasidagi narsalarni kesish uchun ishlatiladigan asbob.
[Kuikiri] (oʻtkir jagʻli ombir) pichoqlar orasidagi narsalarni
kesish uchun ishlatiladigan asbob. Plitkalarni qayta ishlash,simlarni kesish va boshqalar uchun ishlatiladi. BundanOʻtkir jagʻli
ombir

tashqari, mixning kallagini kesishi mumkin.
[Keskich pichogʻi] (quti kesuvchi) Bu pichoq pichoqninguchini sindirish orqali oʻzining oʻtkirligini saqlab qolishi mumkin.

[Tagane] (tosh terish keskisi) Bir uchida pichoq boʻlgan tayoq shaklidagi asbob, bolgʻabilan urib yupqa metallni kesish uchun ishlatiladi. U xatsuri sagyo (sindirish) uchun ham
ishlatiladi, betonni sindirish va tom yopish plitalarining oʻlchovlarini belgilash uchun ham.
Foydalanishga koʻra yassi keski, beton beton keski, oʻymakorlik keski va boshqalar mavjud.
[Penchi] (ombir) Bukish, kesish va boshqalar uchun asbob. Siljishning oldini olish uchun
Keskichpichogʻi

Keski

157

Obmir

mayda oʻyiqlar bilan ushlash uchun qismi va kesish uchun pichoqlari bor qismi mavjud.

5.2.6 Urish/tortish[Bolgʻa] Narsalarni urish uchun ishlatiladigan asbob.
Foydalanish maqsadiga qarab, zarba berish boshining
materiali metall, kauchuk yoki yogʻoch boʻlishi mumkin.
Metall boshlilarga baʻzan kanazuchi deyiladi.

Bolgʻaga misol (Halqa bogʻlamli havoza uchun)[Kauchuk bolgʻa] Kauchuk boshli bolgʻa. Bu
Rezina bolgʻamaterialga zarar bermasdan kuchli zarba kuchi berishi
bilan ajralib turadi.
[Kizuchi] (yogʻoch bolgʻa) Boshi yogʻochdan
yasalgan bolgʻa. Zarba kuchi metall bolgʻaga
qaraganda zaifroq boʻlsa-da, materialga zarar
yetkazish ehtimoli kamroq.
[Kakeya] (katta yogʻoch bolgʻa) Qoziqlarni kirgʻizish uchun ishlatiladigan katta yogʻochbolgʻa va hokazo. Kakeya, shuningdek, yogʻoch karkas konstruksiyasi usulida hozo (tenon)
hozo ana (uya) ga urish uchun ishlatiladi.
Yogʻoch bolgʻaKatta yogʻoch bolgʻa[O-bolgʻa] (katta bolgʻa) Uzun tutqichli va katta boshli bolgʻa. U qoziqlarni oʻrnatish va
demontaj ishlari uchun ishlatiladi.

158

[Bar] (lombar) Dastak sifatida ishlatilishi mumkin boʻlgan metall asbob. L-simon uchidamixlarni olib tashlash uchun oʻyiq mavjud. Uchi mix kallagi
ostiga kiritiladi va mixni tortish prinsipi yordamida

Lombarchiqariladi. Boshqa tomoni esa mix yoki shpatel kabi tekis.
Mixlarni tortib olishdan tashqari, ogʻir narsalarni koʻtarish
uchun katta tirgakdan foydalanish mumkin. Bundantashqari, uni burish va tortish uchun boʻshliqqa kiritish mumkin. Opalubkalarni demontaj
qilishda katta lombar ishlatiladi.

5.2.7 Toʻldirish/Silliqlash/parmalash[Toishi] (Tekislash toshi) Metalllarni, toshlarni va boshqalarni kesish va silliqlash uchun
asbob. Kichik to'rtburchaklar shaklidagi asboblar n (yapon qoʻl tekisliklari) pichoqlarini
o'tkirlash uchun ishlatiladigan kichik nomi (yog'och keski) va kanna (yapon qo'l tekisliklari)pichoqlarini o'tkirlash uchun ishlatiladi.
[Yasuri] (fayl) Metall va yogʻoch yuzalarni silliqlash uchun asbob. Metall fayllar va yogʻochfayllar kabi turli maqsadlar uchun koʻplab turdagi fayllar mavjud. Agar chiplar oʻyiqlarga
yopishib qolsa, chiplarni ehtiyotkorlik bilan olib tashlash uchun simli choʻtka ishlatiladi.
[Jilvir qogʻoz] Qogʻoz yuzasiga qum yoki shishaga oʻxshash donalar qoʻllaniladigan yasuri(fayl) turi. Bir necha turdagi qogʻozlar mavjud, jumladan, taisui qogʻozi (suvga chidamliqogʻoz), suv qumli nuno qogʻozga (mato qogʻoz) qarshilik koʻrsatadi. Raqamlash dagʻalliknikoʻrsatadi. Raqam qanchalik kichik boʻlsa, donlari shunchalik dagʻal va kattaroq boʻlsa,
donlari shunchalik mayda boʻladi, natijada silliq yuza hosil boʻladi.
[Sim choʻtka] Metall simlardan yasalgan qattiq choʻtka. U metalldan zangni olib tashlash,boʻyoqni tozalash va fayl oʻyiqlarini tozalash uchun ishlatilishi mumkin.

159

Sim choʻtka

Sim choʻtka

5.2.8 Mahkamlash/oʻrnatish[Sozlanadigan kaliti] Ochilish va yopilish mexanizmiboʻlgan kalit. Yuqori va pastki jagʻlar orasidagi kenglik bolt

Sozlanadigankalit

yoki gaykaning diametriga mos kelishi uchunoʻzgartirilishi mumkin. Yuqori jagʻ tutqich bilan
birlashtirilgan, shuning uchun burilish paytida yuqori
jagʻga kuch qoʻllanilishi kerak. Uchi ochiq boʻlgani uchun, bu vosita kalit sifatida
tasniflanadi, ammo istisno sifatida "kalit" soʻzini ishlatadi.
[Torsevoy kaliti] Boshdagi kallakni almashtirish orqali turli oʻlchamdagi bolt va gaykalaruchun ishlatiladigan kalit.
[Quti kalit] Gayka va murvatlarni burash uchun rozetka qismi va tutqich qismi bitta boʻlak
sifatida birlashtirilgan kalit. L shaklidagi va T shaklidagi
Olti burchakli kalit

turlari mavjud.
[Rokkaku kaliti] (olti burchakli kalit) Bu asbob oltiburchakli teshikka ega va murvatlarni burash uchun
ishlatiladi. Rokkaku bo kaliti ham deyiladi.

160

[Otvertka] (otvertka) Vintlarni burish uchun ishlatiladigan

Otvertka

asbob. Vintlarning boshlaridagi oʻyiqlarga oʻrnatish uchun
Phillips-kallakli va yassi tigʻli vint buragich mavjud. Vint
boshining oʻyigʻini ( nameru (chiqish) deb ataladi)
buzmaslik uchun toʻgʻri oʻlchamdan foydalanish muhimdir.
Tutqichning shakli ham muhimdir. Misol uchun, elektr ishlari uchun vint buragich tutqichi
yumaloq va katta boʻlib, qoʻl osongina ushlashi mumkin.
[Kugi] (mix) Elementlarni birlashtirish uchun qotirilgan narsa.
Qoʻllash turiga qarab, vintli mixlar, beton mixlar, beton mixlari va

Mix

gofrirovka qilingan tom yopish mixlari kabi turli xil mixlar mavjud.
[Neji] (vint) Silindrsimon yoki konus shaklidagi spiral oʻyiqli
predmet, uni boshqa elementga mahkamlash uchun vint
buragich orqali elementga burab qotiriladi.
[Tapping neji] (oʻzini-oʻzi uruvchi vinti) Burab qotirayotganda materialga oʻzining
naychasini oʻtkazadigan vint.
[Bolt] Vint turi. Toʻplam sifatida murvat (erkak
Bolt

Gayka

rezba) va gayka (ayol rezba) ishlatiladi. Shayba
ham ishlatilishi mumkin.

Shayba5.2.9 Qorishtirish/Aralashtirish[Qoʻl mikseri] Boʻyoq, qurilish aralashmasi va beton uchun aralashtirgich. Ingredientlar
qurilish aralashmasi qutisiga yoki chelakka joylashtiriladi va qoʻlda mikser bilanaralashtiriladi.

161

[Kakuhanki] (aralashtirish mashinasi) Suyuqliklar va qurilish materiallarini aralashtirish
uchun mashina. Mikserlar deb ham ataladi, qurilish maydonchalarida turli xil turlariqoʻllaniladi.
[Qurilish aralashmasini aralashtirgich] Qurilish aralashmasi tayyorlash uchun sement,suv va qumni aralashtiradigan mashina. Ikki turdagi quvvat manbalari mavjud: biri 100 V
quvvat manbai, ikkinchisi esa dvigatel turi.
[Beton aralashtirgich] Beton uchun moʻljallanganaralashtirgich, qurilish aralashmasini aralashtirgichlarga
qaraganda kuchliroq.
[Paket mikser] Bir vaqtning oʻzida beton uchun
Beton aralashtirgichmateriallarni aralashtiruvchi aralashtirgich.

[Torobako] (qurilish aralashmasi qutisi) Beton yoki qurilish aralashmasi tayyorlashuchun materiallarni aralashtirish uchun mustahkam quti. Torobune yoki fune sifatida ham
maʼlum. Qurilish aralashmasi qutisidagi ingredientlar aralashtirish mashinasi yoki
qorishtiruvchi kovsh yordamida aralashtiriladi.
[Furui] (elak) Materiallarni oʻlchamiga koʻra saralaydigan toʻrli asbob. Olib tashlash kerakboʻlgan narsalar toʻrning oʻlchamiga qarab saralanadi. Misol uchun, u qazilgan tuproq va
qumni olib, mayda tuproqni shagʻaldan ajratishi mumkin.

5.2.10 Quritish/tayyorlash[Yojoyo poli plyonka] (davolash uchun plastmassa plyonka) Plitalar shaklida polietilen
plyonka. Betonni quyishda tuproqdan namlik oʻtkazmaydigan va gidroizolyatsiya qilish,boʻyoq ishlarida qattiqlashtirish, yomgʻir va changdan himoya qilish uchun ishlatiladi.
[Veneer] (kontrplak) Polni qirilishdan himoya qilish uchun yupqa fanera yotqiziladi.

162

[Moviy choyshab] Polning yurish joylarini boʻyoq va changdan himoya qilish uchun
ishlatiladi.
[Hisan boshi toʻr] (sochilib ketishga qarshi toʻr) butun binoni qoplaydigan havoza uchuntoʻrga oʻxshash choyshab. Bundan tashqari, u obyektda toʻplangan qurilish materiallarining
sochilib ketishining oldini olish va yuklarning transport vositalarining orqa palubalaridan
tushishining oldini olish uchun ishlatiladi.
[Suichoku yojo toʻri] (vertikal xavfsizlik toʻri) Qurilish maydonlarida materiallarning uchib
ketishi va havoza yiqilib tushishning oldini olish uchun
havozalarga biriktirilgan toʻr.
[Suihei yojo toʻri] (gorizontal xavfsizlik toʻri) Qurilish

Gorizontal xavfsizlik

maydonlarida odamlar va materiallarning balandlikdan

toʻriqulashiga yoʻl qoʻymaslik uchun ishlatiladigan toʻr .

5.2.11 Ishqalash[Choʻtka] Poydevorga muntazam ravishda ekilgan choʻtkalari boʻlgan asbob, kirni tozalash
uchun ishqalanish uchun ishlatiladi. Masalan, tosh ishida toshlar orasidagi ortiqcha sement
suyuq massasini olib tashlash uchun suv bilan namlangan choʻtka ishlatiladi.
[Gupka] Poliuretan kabi koʻpikli qolipli sintetik qatron, suv bilan namlanadi va kirni tozalash
uchun ishlatiladi. Masalan, tosh ishlaridada u sement suyuq massasidan ifloslangan
yuzalarni tozalash uchun ishlatiladi.
[Wes] (latta) Mashina yogʻi va boshqa suyuqliklardagi dogʻlarni oʻchirish uchun
ishlatiladigan mato.
[Chelak] Suvni ushlab turish va tashish uchun tutqichli idish. Qurilish maqsadlari uchun

163

galvanizli poʻlat plitalardan yasalgan mustahkam chelaklar ishlatiladi.
[Hishaku] (choʻlka) Suv quyish uchun tutqichli asbob.

5.2.12 Predmetlarni tashish[Ichirinsha] (arava) Oldida bir gʻildiragi boʻlgan poʻlat
Aravachelakdan iborat boʻlgan va narsalarni tashish uchun
asbob. Tutqichlaridan ushlab surish orqali ishlatiladi. Uogʻir narsalarni tashishni osonlashtirish uchun gʻildirakni
tayanch nuqtasi sifatida, tutqichlarni harakat sifatida va
chelakni yuk sifatida ishlatadigan tutqich printsipidan foydalanadi. Baʼzan neko deb ataladi.
Gʻildirakli
platforma[Daisha] (gʻildirakli platforma) Buyumlarni tashishuchun ishlatiladigan toʻrtta gʻildirakli platforma.
Baʼzilarida tutqichlar bor, baʼzilarida esa yoʻq. Tormozligʻildirakli platforma ham mavjud.
[Sori] (chana) Tosh kabi ogʻir narsalarni ustiga qoʻyib,tortib koʻchirish uchun ishlatiladigan asbob.

[Koro] (jurnal) Ogʻir narsalarni koʻchirish uchun ishlatiladigan jurnal. Bir nechtasi bir-biriga
parallel joylashtiriladi, ustiga narsa qoʻyiladi va jurnallar aylanayotganda narsa siljiydi.
[Vilkali yukortgich] Gidravlik bosim yordamida yuqoriga
va pastga harakatlanadigan vilkalar bilan jihozlangan
mashina. Vilkaga qoʻyilgan narsalar baland joylargakoʻtariladi yoki tushiriladi.

Vilkali yukortgich

164

5.2.13 Osish/koʻtarish/tortish[Vinch] Arqonni bogʻlaydigan mashina. Shuningdek, makiageki deb ham ataladi.
[Sim arqon] Bir nechta yuqori zichlikdagi poʻlat sim bir-

Sim arqon

biriga eshilib, tola hosil qiladi va bir nechta tola yana birbiriga eshilib, arqon hosil qiladi. U yuqori darajada
pishiqlik kuchiga, mukammal zarba kuchiga va oson
Kishanishlov berish uchun moslashuvchanlikka ega. Qayta
ishlangan uchlari boʻlganlar stropovka uchun ishlatiladi. Ankraj uchun arqonlar ham mavjud.
[Khandon] Sim arqon yoki zanjirni toʻxtatilgan yukka ulash uchun stropovka moslamasi.
[Tortish muftasi] Arqon va simlarni mahkamlash uchun ishlatiladigan qurilma.
KishanTortish muftasi[Zanjir bloki] Tutqich va kasnaq tamoyillarini qoʻllash orqali ogʻir narsalarni koʻtarishi va
tushirishi mumkin boʻlgan mashina. U shtativga va

Zanjir bloki

boshqalarga ulash orqali ishlatiladi.
[Richagli koʻtargich] Zanjir bloki bilan bir xil mexanizmga
ega, lekin zanjir blokidan kichikroq mashina. U yukni vahokazolarni mahkamlash uchun ishlatiladi. Masalan,ekskavator yuk mashinasiga tashish uchun yuklanganda, uekskavatorni harakatlanmasligi uchun mahkamlash uchun ham ishlatiladi.

165

[ Oyazuna kinchoki] (asosiy arqon tortgich)

Asosiy arqon tortgich

Xavfsizlik kamarining ilgagi mahkamlangan asosiyarqonning tarangligini ushlab turuvchi qurilma. U
balandlikda ishlaganda, masalan, havoza ishlaridaqoʻllaniladi.
[Tirfor] Ogʻir narsalarni tortib olish uchun ishlatiladigan qoʻl asbob. Tirfordan oʻtkazilgan sim
arqonni dastagining ishlashi bilan kuchli tortib olish mumkin. Katta daraxtni kesishda
daraxtni tirfor bilan tortib olish uni kerakli tomonga tushirishi mumkin.
[Jakki] (domkrat) Ogʻir narsalarni oz miqdorda kuch bilan koʻtarish uchun qurilma. Yukkoʻtarish mexanizmi vintlardek, pogʻonalar va gidravlik bosimni oʻz ichiga oladi.
[Kirin jakki] (vintli domkrat) Vint burilganda hosil boʻladigan surish yordamida ogʻirnarsalarni vertikal ravishda koʻtara oladigan qurilma. Bundan tashqari, tuproqni ushlab
turuvchi tuzilma ishlarida ikkita gorizontal element orasiga qoʻyib, chapga yoki oʻngga kuchyuborish uchun ishlatiladi.
[Richag bloki] Yuklarni koʻtarish va mahkamlash uchun asbob. Bundan tashqari, poʻlatkarkaslarni qayta tekislash uchun (ularni vertikal qilish uchun) ishlatiladi.

5.2.14 Ish platformalar/narvonlar[Hashigo] (narvon) Baland joylarga chiqish uchun asbob. U zinapoyalarga qadam qoʻyish
orqali koʻtariladi. Taxminan 75 daraja burchak ostida oʻrnatilishi kerak. Agar burchak juda tikboʻlsa, orqaga tushish xavfi mavjud. Aksincha, burchak kichik boʻlsa, zinapoyaning sinishi

166

xavfi mavjud. Bundan tashqari, har doim narvonni qoʻllab-quvvatlash uchun yordamchibilan ishlang.
[Kyatatsu] (zinapoya) Ikki narvonning birikmasidan iborat asbob. Ochilsa, narvon sifatida
foydalanish mumkin. Uni zinapoya sifatida ishlatganda,
tepada oʻtirmang yoki turmang. Bundan tashqari, ikki
tomondan oyoqlari bilan tepada ishlamang, chunki bu
muvozanatni buzishi va potentsial xavfli boʻlishi mumkin.

Qo’shnarvon[ Kahanshiki sagyodai] (koʻchma koʻtarilgan ish

Portativ baland ish
platformasi

platformasi) Ikki oyoq oʻrtasida choʻziladigan va tortiladiganplatformaga ega asbob. Nobiuma sifatida ham maʼlum. Ish
platformasining tepasida tutqichlar mavjud. Tashqariga egilish
yoki devorga surish muvozanatni yoʻqotishi va yiqilib
tushishiga olib kelishi mumkin.
[Tura] Balandlikda ishlash uchun platforma. Uni harakatlantirish uchun toʻrtta burchakdagʻildiraklar mavjud. Sanoat xavfsizligi va sogʻlik toʻgʻrisidagi qonunga muvofiq tura minoralaruchun xavfsizlik standartlari mavjud.
[Kosho sagyosha] (Avtovishka platforma) Lyulkani 2 m yoki undan ortiq balandlikkakoʻtarish va tushirish mumkin boʻlgan qurilma bilan jihozlangan mashina.

5.2.15 Tozalash[Hoki] (supurgi) Supurish orqali tozalash vositasi. Bambuk shoxlari, oʻsimliklar toʻplamlari
yoki sintetik tolalar tayoqning uchiga biriktirilgan boʻladi.
[Chiritori] (chang idishi) Supurgi bilan supurilgan chang va qoldiqlarni yigʻish uchun
asbob.

167

Supurgi

Hokandoz[Blower] Puflagich. U tushgan barglar kabi yengil narsalarni havo kuchi bilan puflash orqali
yigʻish uchun ishlatiladi.

Puflagich168

6-bob: Qurilish uchastkasi ishlari haqidagi bilimlar
6.1 Qurilish maydonchalari uchun umumiy boʻlgan masalalar
Qurilish maydonchalarida koʻplab ish toifalaridagi texniklar ishlaydi. Garchi ular
bajaradigan ishlar bir-biridan farqlidek tuyulsa-da, tajribali texniklar har doim muayyan
masalalardan xabardor. Bu yuqori sifat va xavfsizlikni anglatadi. Bu boʻlimda barcha texnik
mutaxassislar bilishi zarur masalalar tavsiflangan.

6.1.1 Qurilish ishlarining xususiyatlari(1) Qurilish ishlari buyurtma asosida qurishga asoslanadi.
“Buyurtma asosida qurish” atamasi avtomobillarda bo‘lgani kabi zavodlarda bir xil dizaynni
qayta-qayta ishlab chiqarishni emas, balki mijozning talablarini qondirish uchun noldan ishlab
chiqilgan yagona mahsulotni ishlab chiqarishni anglatadi. Qurilish ishlari buyurtma asosida
olib boriladi. Ular keng ko‘lamli loyihalardan tortib kichik hajmdagi loyihalargacha xilma-xil
bo‘lib, ba’zilari o‘xshashdek tuyulsa-da, har bir alohida loyiha har xil xususiyat va shartlarga
ega. Har bir mijoz uchun buyurtma asosida qurishni maqsad qilish muhimdir.
(2) Qurilish ishlarida joylashuv bilan bogʻliq cheklovlar mavjud boʻladi.
Qurilishlarning koʻpchiligi har bir mulkning joylashuvidan kelib chiqib belgilangan o‘ziga xos
talablar asosida barpo qilinadi, yaʼni bir loyiha ayni bir xil shart-sharoitlarda boshqasini
takrorlamaydi.
(3) Qurilish ishlarida tabiat sharoitlaridan kelib chiqiladi.
Qurilish ishlari koʻpincha ochiq havoda amalga oshiriladi va nomaʼlum omillar, masalan,
topografiya, fasllar, ob-havo va boshqa tabiiy sharoitlarga bogʻliq.
(4) Qurilish ishlari ijtimoiy cheklovlarga bogʻliq.
Qurilish ishlari mahalliy ishlab chiqarishdir, shu bois ularga obyektdagi ijtimoiy cheklovlartaʼsir qiladi. Uchastkani atrofdagi hudud xavfsizligi choralari va atrof-muhitni muhofaza qilish169

choralari asosida boshqarish muhimdir. Amaldagi qonunlar va qoidalar hamda atrofdagi
ijtimoiy muhit qurilish joyiga qarab farq qiladi va qurilish ishlari bu cheklovlarga boʻysunishi
nazarda tutiladi.
(5) Sifat xavfsiz jarayon orqali yaratiladi.
Qurilish ishlarida ham, yakunlangan inshootning sifati butun boshli xavfsiz qurilish ishlari
jarayoni orqali yaratilishi haqiqatdir.

6.1.2 Qurilish rejasi
Barcha qurilish loyihalari qurilish rejasiga ega. Qurilish rejasi – bu qurilish shartnomasi
shartlari, chizmalar, texnik shartlar, uchastka tavsiflari va boshqa loyiha hujjatlari asosida
belgilangan loyiha rejasi. Qurilish rejasi quyidagi jihatlarni hisobga olgan holda tayyorlanadi.
> Turli ijtimoiy cheklovlar muhitida rejalashtirish, masalan tegishli qonunlar va qoidalar
doirasida.
> Sifat, qurilish budjeti, jarayon, xavfsizlik va atrof-muhitni muhofaza qilish uchun
boshqaruv usullarini kompleks rejalashtirish.
> Qurilish davrida minimal xarajat bilan yaxshi sifatga erishib qurish uchun qurilish usullarini
samarali birlashtirishni rejalashtirish.
> Atrof-muhitni muhofaza qilishni nazarda tutuvchi baxtsiz hodisa va falokatlardan xoli
loyihani rejalashtirish.
> Qurilish ishlari boshqaruvining 5M usulini qoʻllagan holda rejalashtirish. Qurilishni
boshqarishning 5M usuli ishchi kuchi, materiallar, usullar, texnika va pul (Manpower,
Materials, Methods, Machinery va Money)ni bildiradi,> Mahalliy/obyekt sharoitlari va h.k.ni oʻrganish uchun yetarlicha dastlabki oʻrganish
ishlarini olib borish va qurilishni boshlashdan oldingi va qurilish vaqtidagi chora-tadbirlar va
boshqaruv usullarini rejalashtirish.
170

6.1.3 Qurilishni boshqarish
Qurilishni boshqarish bu pudratchi tomonidan qurilish rejasiga muvofiq belgilangan sifatda
qurilishishlarinibajarish

uchun

zarur

boʻlganboshqaruv

hisoblanadi.

Qurilishmaydonchasidagi ishi quyidagi beshta boshqaruv indikatorlari (QCDSE deb ataladi) asosida
amalga oshiriladi.
[Sifat]Bu mijoz tomonidan talab qilinadigan sifat talabini toʻliq qondiradigan tayyor inshootni
barpo qilishni boshqarishdir. Belgilangan oʻlchamlar va shakllarni taʼminlash uchun sifat
nazorati rejasida nazarda tutilgan sifat tekshiruvlari, materiallarning sifat tekshiruvlari va turli
xil qurilish tekshiruvlari amalga oshiriladi.
[Xarajat]
Xarajat - bu qurilish uchastkasida sarflanishi mumkin boʻlgan pul. Qurilish loyihasi bilan
bogʻliq materiallar, mehnat va dala xarajatlari qurilish budjetidan oshmasligi uchun
boshqariladi.
[Yetkazib berish]
Kompaniyalar qurilish ishlari samarali bajarilishini taʼminlash uchun bosh pudratchi vaboshqa pudratchilar bilan kelishib oladi va qurilish oʻz muddatida yakunlanishini taʼminlashuchun qurilish ishlarida kechikishlarga yoʻl qoʻymaslik uchun qurilish jarayonini boshqaradi.
[Xavfsizlik]
Odamlar va narsalarning yiqilishi kabi baxtsiz hodisalarning oldini olish hamda
pnevmokonioz va oftob urishi kabi kasb kasalliklarning oldini olish uchun zarur choralar
amalga oshiriladi. Bundan tashqari, baxtsiz hodisalar va kasbga doir jarohatlar umumanboʻlmasligiga erishish uchun qurilishda xavfsizlik bilan bogʻliq kundalik xatarlarni bashorat
qilish boʻyicha treninglar tashkil etish, ish paytida qoʻriqchilik qilishni tashkil etish, xavfsiz
jarayonlariga oid majlislar, 5S targʻibot tadbirlari va boshqa tadbirlar oʻtkaziladi.
171

[Atrof-muhitni muhofaza qilish]
Bu qurilishning atrof-muhitga taʼsirini, jumladan, shovqin, vibratsiya va suv ifloslanishi
kabilarni minimallashtirishni tashkil etish hisoblanadi. Qonun va qarorlar bilan belgilangan
standartlarga rioya qilish lozim.

6.1.4 Qurilishdan oldingi tayyorgarlik（１） Qurilish tartiboti yoʻriqnomasida hisobga olinishi kerak boʻlgan asosiy jihatlar
Kun davomida qurilish ishlarida yuqori sifatni taʼminlash uchun qurilish jarayoni tafsilotlarini
tekshirish va toʻgʻri tushunish zarur.
> Qurilish shartnomasi shartlarini koʻrib chiqish va tushunib olish.
> Shartnoma tuziladigan qurilishning mazmunini (smeta shartlari va qoidalari) va ishhajmini koʻrib chiqish va tushunib olish.
> Loyiha va qurilish chizmalarini koʻrib chiqish va tushunib olish.
> Uchastkadagi qurilish shartlari va uchastka qoidalarini koʻrib chiqish va tushunib olish.
> Boshqa pudratchilar bilan ish jadvalini hamda loyihadan oldingi va keyingi qurilishlarbilan bogʻliqliklarni koʻrib chiqish va tushunib olish.
> Qurilish tartibotlarini tasdiqlash, ishchilarni taqsimlash, materiallar va asbob-uskunalarnitayyorlash.
> Ish uchun talab qilinadigan Karyera oshirish kartasi va litsenziyalar boʻlishi hamda ularni
xodimlar yonlarida olib yurishini tasdiqlash.
> Xavfsizlik masalalarini aniqlang va tushunib oling.

(2) Ish oldidan tekshirish
Qurilish uchastkasida ishlaganda ishchilar turli asboblar va texnikalardan foydalanadilar.
Ishchilarda koʻp sodir boʻladigan baxtsiz hodisalar ular asboblar va uskunalar bilan
172ishlayotganda sodir boʻladi. Ishni boshlashdan oldingi tekshirish amallari sifatida
quyidagilarni bajarishingiz zarur.
> Mashina va texnikalarni ish oldidan tekshirish- Moʻljallangan ishlarni bajara oladigan mashina va texnika oʻz joyida, koʻrikdanoʻtkazilgan va texnik xizmat koʻrsatilgan ekanligiga ishonch hosil qiling.
> Uskunalar, asboblar va jihozlarni tekshirish- Ishlatiladigan asbob-uskunalar, jihozlar va instrumentlarni koʻrik qilinganligi va ularga
xizmat koʻrsatilganliga ishonch hosil qiling.
> Ish tartib-qoidalarini tasdiqlash- Ish hajmini bajarishga ulgurish real ekanligini tasdiqlang.
- Individual ishni boʻlishish va hamkorlikda ishlash mos ravishda tayinlangani va ishni
topshirish toʻgʻri ekanini tasdiqlang.
> Xavfsizlikni tasdiqlash- Sogʻliqni saqlash va xavfsizlik himoya anjomlari hamda xavfsizlik qurilmalari va
boshqalar toʻgʻri ishlatilayotganligiga ishonch hosil qiling.
- Favqulodda vaziyatlarda javob choralari maqsadga muvofiq ekanligiga ishonch hosil
qiling.

6.1.5 Maketni belgilash (belgi qoʻyish)
Sumidashi (sumitsuke) (maketni belgilash (belgi qoʻyish)) qurilish uchastkasida quriladiganinshoot yoki komponentning joylashuvi va balandligini belgilashni anglatadi. Qurilishningboshidan oxirigacha boʻlgan butun boshli qurilish jarayonida bu birinchi qadamd hisoblanadi.
Bu sifat (aniqlik) talab qiladigan eng muhim ishdir. Joylashuvni toʻgʻri belgilash uchun
chizmalarga muvofiq aniq belgi qoʻyish va sathni belgilash, oʻq chizigʻi va h.k.ni belgilash
amalga oshiriladi. Maketni belgilash uchun sumitsubo (chiziq markeri) nomli asbob ishlatiladi,173ammo hozirgi vaqtda belgilash uchun lazerli yoritkich asbobi ishlatiladi, u lazer nurini kerakli
joyga tushirib belgilaydi. Lazer sath va toʻgʻri burchaklarni tekshirishni osonlashtiradi. Quyida
maketni belgilash va belgi qoʻyishning uchta asosiy turi keltirilgan.
Maketni belgilash va belgi qoʻyish

Maketni belgilash va belgi qoʻyish joylari

ishlari
Maketni belgilash

Joylashuv, balandlik (havolaviy sath belgisi/GL), oʻqchizigʻi va boshqalar uchun havolalar va boshbelgilar.

Elementlarga ishlov berish uchun

Armatura sterjenlari, opalubkalar, quvur yoʻllari,belgi qoʻyish

simlar va boshqa detallarni kesish va ishlov berishoʻlchamlari; yogʻoch qismlarini qayta ishlashoʻlchamlari; va metal listlarga belgilar yozish

Oʻrnatish uchun qayta ishlangan

Umumiy ichki va tashqi armatura, havo kirish va

qismlar, asbob-uskunalar,chiqish teshiklari, masalan, shamollatish teshiklari,apparatlar va boshqalarning

suv taʼminoti va drenaj sanitariya quvurlari,joylashuvini belgilashkonditsioner va sanitariya uskunalari, yongʻinga
qarshi uskunalar

6.2 Quvurlarga ishlov berish boʻyicha bilimlar
Bu boʻlimda quvur yoʻllarini oʻtkazish uchun uglerodli poʻlat quvurlar, qattiq polivinilxlorid
quvurlar va suv taʼminoti uchun qattiq polivinilxlorid qoplamali poʻlat quvurlarga ishlov
berishga oid asosiy masalalar tavsiflangan.

6.2.1 Quvur yoʻlini oʻtkazish uchun uglerodli poʻlat quvurlarga ishlov berish
Quvur yoʻlini oʻrnatish uchun uglerodli poʻlat quvurlarni ulashning tipik usullari vintlar bilan174

ulash, payvandlash orqali ulash va mexanik ulash usullarini oʻz ichiga oladi.
(1) Vintlar bilan ulash usuli
Bu uzoq vaqtdan beri koʻp qoʻllaniladigan ulash usuli. Asosan 15A dan 100A gacha boʻlgan
diametrlilari ishlatiladi. A quvur diametrini ifodalaydi va A belgi deb ataladi. Oʻlchov birligi mm.
Oʻlchov birligi uchun dyuymlardan foydalaniladigan B belgisi ham mavjud. Jarayon
quyidagicha bajariladi.
(1) Quvurlarni kesish
Quvurni gorizontal ravishda mahkamlash va quvur oʻqiga perpendikulyar ravishda kesish
uchun boʻylama kesuvchi arrali quvurlarni kesish mashinasi ishlatiladi. Agar kesish
perpendikulyar ravishda amalga oshirilmasa, bu burchakli kesish yoki notekis kesishga olib
kelishi mumkin. 1,0 mm yoki undan ortiq burchakli kesish yoki notekis kesish suv sizib
chiqishiga olib kelishi mumkin.
YAXSHI!

YOMON

Toʻgʻri

Burchakli kesish

YOMON

Notekis kesishPoʻlat quvurlarni toʻgʻri va notoʻgʻri kesish(2) Rezba ochish (rezba kertish)
Poʻlat quvurlarni kesib boʻlgach, rezba kertish kallagi rezba ochkichga (avtomatik rezba
kertish kallagi bilan) biriktiriladi va quvurlarda rezba ochiladi. Rezba ochayotganda ish
qoʻlqopini kiyish qoʻllarning rezba ochgichga oʻralib qolishiga olib kelishi mumkin. Hechqachon ish qoʻlqopini kiyib rezba ochmang. Rezba ochish yakunlangach, ochilgan rezbaning
aniqligi rezba oʻlchagich bilan tekshiriladi. Quyidagi hollarda bu tekshiruvlar oʻtkaziladi.
- Eng kamida uchta rezba ochilgan quvurda- Rezba ochilgan quvur diametri oʻzgartirilganda
175

- Rezba ochilgan quvurlar soniga qarab (masalan, 25A diametrli quvurlar uchun, har 50 ta
quvurdan bittasida yoki shunga oʻxshash)- Rezba ochilgan quvurlarning partiyasi (asosan turli ishlab chiqarish sanalari boʻlsa) yoki
quvur ishlab chiqaruvchisi oʻzgarganda- Plashka (rezba kertish kallagidagi kesuvchi asbob) almashtirilganda(3) Burab qotirishdan oldingi tayyorgarlikPoʻlat quvurlarda rezba ochilgach, burab qotirish jarayoni boshlanadi. Vintli ulanish joylarni
yetarli darajada tozalamaslik va yogʻlarini ketkazmaslik ham suv sizishiga olib kelishi mumkin,shu bois burab qotirishdan oldin quyidagi tayyorgarlik ishlarini bajarish kerak.
- Choʻtka yoki latta bilan poʻlat quvurlar va armaturalardagi qirindilar, kir, chang va boshqa
begona jismlarni tozalab tashlang.
- Rezba moyi kabi moylarni yogʻlarni ketkazuvchi tozalash vositasi bilan tozalab tashlang.
- Suvda eriydigan rezba moyini suv bilan yuving, latta bilan artib quriting.
- Hech qachon rezbasi zanglagan vintlardan foydalanmang.
Tayyorgarlik ishlari bajarilgach, quvurlar burab qotiriladi, lekin ular burab qotirilishidan oldin,
vintli rezbalarga germetik material surtiladi. Germetiklarning ikki turi mavjud: suyuq germetik
va germetik tasma.
(4) Suyuq germetik ishlatganda
Suyuq germetik moddani surtishdan oldin, ulangan yuzalardagi namlik, yogʻ, chang va
h.k.larni qaytadan yaxshilab artib oling. Ishlatishdan oldin germetikni yaxshilab aralashtiring.
Zarur miqdorni choʻtka bilan quvur va fittingning butun boshli rezbali qismiga surting.
Ehtiyotkorlik bilan va bir xil ravishda surting. Germetikni surtgach, mahkam yopib, salqin,
qorongʻi, yaxshi shamollatilgan joyda saqlashdan oldin, qopqoqni choʻtka bilan qaytaribqoʻyganingizda, germetik qutisining rezbalaridan har qanday germetik moddani olib tashlang.
Koʻzga tekkanda, koʻp miqdorda suv bilan yuvib tashlang va iloji boricha tezroq tibbiy176yordamga boring. Teriga tekkanda ayrim odamlarda qichish holatini keltirib chiqarishi mumkin,shu bois sovun va suv bilan yuvib tashlang.
(5) Germetik tasma ishlatganda
Germetik tasma burab qotiriladigan tomonga oʻraladi. Burab qotirish yoʻnalishi soatyoʻnalishida boʻlgani bois germetik tasma ham soat yoʻnalishi boʻyicha oʻraladi. Avval,
barmoqlaringiz bilan rezbalar va germetik tasmani bosib, bir marta aylantiring. Bu vaqtda
rezbaning taxminan bitta tizmasi koʻrinib turadigan holatda boʻlishi kerak. Tasmani rezba
tizmasi koʻrinmas holga kelguncha oʻrash germetik tasma quvurlar ichiga kirib ketishiga olib
kelishi mumkin. Tasma taxminan 6 - 7 marta oʻralgan boʻlishi kerak. Oʻragach, tasmani
yaxshiroq yopishtirish uchun barmoqlaringiz yoki tirnoqlaringiz bilan bosing. Bunday
qilinmasa, burab qotirish paytida tasma koʻchib ketishi mumkin. Germetik tasma shundayoʻralgan boʻlishi kerakki, bunda tasma rezbaning yuqori qismiga olib kelinganda gʻaltakning
pastki qismidan tortilishi kerak. Bu holatda tasmani yuqoridan tortib olish notoʻgʻri. Rezbaning
taxminan bir tizmasini koʻrinadigan holda qoldirish toʻgʻri. Tasma rezbani toʻliq yopsa, burab
qotirilganda germetik tasmaning qismlari quvur ichiga kirib ketadi. Bu ham ulanishning bir
xilda oʻrnashmasligiga olib kelishi mumkin.
(6) Burab qotirish
Germetik surtilgach yoki oʻralgach, ulanish joylari burab qotiriladi. Quvurni dastgohtirgaklariga yaxshilab mahkamlang va avval uni armaturaga qoʻl bilan burab qoʻying. Uni qoʻlbilan bundan ortiq mahkamlashning iloji boʻlmagach, uni yana burab kirgizish uchun zarur
diametrli quvur kalitidan foydalaning. Ehtiyot boʻling, rezbalarni buzmaslik uchun juda qattiq
buramang. Quvurlarni burab qotirish usulining nozik jihati quvurni burab kirgizish uchun quvur
kalitini ishlatishdir, bunda rezbaning ikki-ikki yarimta tizmasi qoladi. Quvurlar orqali suv
oqishiga faqat mahkamlashdan keyin yetarli vaqt oʻtgach, ruxsat berilishi kerak.

177

(2) Payvandlab ulash usuli
Quvur yoʻllarini oʻrnatish uchun uglerodli poʻlat quvurlarni payvandlab ulash usullari
payvandlash va mexanik ulashni bosqichlarini oʻz ichiga oladi. Payvandlab ulash usulikoʻpincha 100A yoki undan ortiq katta diametrli quvurlar uchun tanlanadi va bu usuli ulanish
mustahkamligi nuqtai nazaridan ishonchli ulanish usuli hisoblanadi, lekin u yuqori malaka
talab qiladi. Payvandlab ulashning ikki turi mavjud: gaz bilan payvandlash va himoyali
muhitda elektr yoyi yordamida payvandlash.
[Gaz bilan payvandlash orqali ulash usuli]
Gaz issiqligi yordamida metallarni payvandlashning uchta usuli mavjud: oksiasetilen bilan
payvandlash, kislorodli vodorod bilan payvandlash va havoli atsetilen bilan payvandlash.
Ulardan eng koʻp ishlatiladigani oksiasetilen payvandlashdir. Gaz bilan payvandlash kichik
diametrli quvurlarni payvandlash uchun koʻp ishlatiladigan payvandlash usuli hisoblanadi.
[Himoyali muhitda elektr yoy yordamida payvandlab ulash usuli]
Himoyalangan muhitda elektr yoy bilan payvandlash usuli, gazli payvandlash usullari bilan
bir qatorda, quvurlarni ulash ishlarida keng qollaniladi. Himoyali muhitda elektr yoy bilan
payvandlash usuli payvand oksidlanishini va boshqa murakkabliklarni iloji boricha
kamaytirish uchun flyus deb ataladigan eritma bilan qoplangan payvandlash elektrodidan
foydalanadi. Flyusning yonishi payvandlash paytida eritilgan metallni havodan himoya qiladi.
Ikkala payvandlash usuli uchun jarayon quyidagicha boʻladi.
(1) Quvurlarni kesish va kesik joyiga ishlov berish
Quvurlarni ulashning burab qotirish usulida boʻlgani kabi, poʻlat quvurlar quvur oʻqiga
perpendikulyar ravishda kesiladi. Shu bilan birga, ulanish joylarini payvandlashda
payvandlash sifatini yaxshilash uchun kesishdan keyin quvur uchlarini silliqlash kerak.
Silliqlanma, erish yetarli darajada sodir boʻlmaydi va bu payvandlash sifatiga taʼsir qiladi.
Quvurlarni payvandlash uchun toʻrtta tipik burchak mavjud: kvadrat V-simon muhra, keng178

ildiz yuzali kvadrat V-simon muhra, bir qirrali muhra va kvadrat muhra (dontsuke kaisaki deb
ham ataladi).
Kvadrat V-simon burchak

Bir qirrali burchak

Keng ildiz yuzali kvadrat V-simon burchak

Kvadrat burchak

Tipik burchaklar(2) Vaqtinchalik payvandlash
Asosiy payvandlashdan oldin choklarni toʻgʻri oʻzaro tutashuv holatda mahkamlash va
payvandning buzilishi tufayli burchakning notoʻgʻri joylashishini oldini olish uchun vaqtinchalik
payvandlash amalga oshiriladi.
(3) Asosiy payvandlash
Vaqtinchalik payvandlashdan soʻng amalga oshiriladigan quvurlarning butun atrofini
payvandlash ishlari. Payvandlash ishlari turli sharoitlarda payvandchilar tomonidan amalga
oshiriladi. Barqaror ravishda yaxshi natijalarga erishish uchun payvandlash ishlarida yetarli
tajribaga ega boʻlish va payvandlash nuqsonlaridan saqlanish kerak.

(3) Mexanik ulash usuli
Mexanik ulash usuli deb ham ataladi. Quvurlar
korpus quvuri armaturalari, bukish armaturalari, muftali
armaturavagupchaksiz

armatura

yordamida
Korpus quvurini ulash namunasi

birlashtiriladi.

179

6.2.2 Qattiq polivinilxlorid quvurlarga ishlov berish
Qattiq polivinilxlorid quvurlarga quyidagi bosqichlarda ishlov beriladi.
(1) Quvurlarni kesish
Quvurlar quvur oʻqiga perpendikulyar ravishda kesiladi. Agar kesish toʻgʻri yoʻnalganboʻlmasa, yopishtirishda quvur toʻliq kirigan va toʻliq kirmagan joylar hosil boʻladi, bu esa suv
sizib chiqishiga olib keladi.
(2) Silliqlash
Quvur kesilgach, ichki va tashqi qismlari kanselyariya pichogʻida yoʻniliadi, shunda uni
fittingga osongina kiritish mumkin boʻladi. Tashqi qismi yopishtirishga taʼsir qiladi, lekin ichki
devorda gʻudurlar qolsa, bu tiqilib qolishga olib kelishi mumkin. Suv taʼminoti va issiq suv
uchun quvurlarni oʻrnatish qiyin, shuning uchun ularni, ayniqsa tashqi qismini yaxshilab ishlov
berganingizga ishonch hosil qiling.

(3) Kiritish chuqurligini belgilash
Quvurning fittingga toʻliq kiritilganligini bilish uchun quvur yon tomonida kiritish chuqurligini
belgilang. Notoʻgʻri kiritilish chuqurligi umumiy uzunlikning rejadan chetga chiqishiga olib
keladi yoki sizib chiqishlarga olib kelishi mumkin.
(4) Quvur va fittingga yopishtiruvchi moddani qoʻllash
Qoplanadigan yuzalardagi namlik yoki kirlarni artib tashlang va yopishtiruvchi moddani
quvurga ham, fittingga ham surting. Qoplama oʻrnatishda quyidagi narsalarni yodda tutish
kerak.
> Fittingdan boshlab butun yuzaga mayin va teng ravishda surting (chunki surtgandan
keyin quvurni tushirib boʻlmaydi)> Quvurning faqat kiritiladigan qismiga bir xil qilib surting> Qoplamalarni iloji boricha tezroq surting180

> Yopishtiruvchi modda tomchilab oqib ketishi mumkin, shuning uchun ish joyingizni lattava boshqalar bilan himoya qiling.
(5) Quvurni fittingga kiritish
Quvurni fittingning ogʻziga toʻgʻrilab, kuch bilan oxirigacha itarib uni kirgizing. Quvur
belgigacha kiritilgandan soʻng, yopishtiruvchi modda quriguncha taxminan 10 soniya
davomida ichkariga kuch qoʻllashni davom ettiring.
(6) Ortiqcha yopishtiruvchi modda artib oling
Quvur kiritilgandan soʻng tashqariga chiqib qolgan yopishtiruvchi moddani artib oling. Buni
qilmaslik tashqi koʻrinishni buzadi va agar u tomib oqib ketsa, keyinchalik uni ketkazish qiyinboʻladi.

6.2.3 Suv taʼminoti uchun qattiq polivinilxlorid qoplamali poʻlat quvurlarga
ishlov berish(1) Quvurlarni kesish

Quvurni kesuvchi pichoq

Boshqa quvur materiallaridek, bu quvurlar quvur oʻqiga
perpendikulyar

ravishda

kesiladi.

Hech

Mis quvurning tashqi devori

qachonoksiasetilen bilan gazda kesish kabi kesilgan sirtda yuqori
harorat hosil qiladigan usulni tanlamaslik uchun ehtiyotGʻudurGʻudur namunasiboʻling. Shuningdek, gulqogʻoz pichogʻi va rezba ochishasbobidan foydalanish makure (gʻudurlar) hosil boʻlishiga olib keladi, shuning uchun quvurni
kesish uchun boʻylama kesuvchi arra yoki metall arra kabi boshqa quvur keskichlar ishlatiladi.
(2) Gʻudurlarni yoʻqotish
Quvur kesilgach, quvurning ichki devoridagi gʻudurlarni liniya quvurlari uchun gʻudurlarni
ketkazish asbobi yoki qirgʻich kurakcha yordamida yoʻqoting. Gʻudurlarni ketkazda rezba
ochuvchi quvur ogʻzini kengaytirish asbobidan foydalanmang. Gʻudurlarni yoʻqotish
181bajarilgach, quvur uchidagi korroziyaga qarshi fittingga ulanish uchun polivinilxlorid quvur
devori qalinligining taxminan 1/2 dan 2/3 qismini yoʻning.
(3) Rezba ochish
Rezba ochish ishi uglerodli poʻlat quvurlardagidek amalga oshiriladi, biroq quvur tashqi
rezina qobiqli boʻlsa, rezba ochish tashqi rezina qoplama uchun zararsiz boʻlgan moslamava asbob yordamida bajariladi.

6.3 Muzlatish va konditsioner apparati ishlari
6.3.1 Sovitish suyuqligi uchun moʻljallangan qobiqli mis quvurlarga ishlov
berishKonditsionerning tashqi va ichki bloklari oʻrtasida issiqlikni uzatuvchi sovutish suyuqligi
quvurlar orqali sirkulyatsiyalanadi. Buning uchun sovitish suyuqligi qobiqli mis quvurlari
ishlatiladi. Hifuku biror narsa bilan qoplangan deganmaʼnoni anglatadi. Sovitish suyuqligi qobiqli mis quvurlar

Izolyatsiya materiali– bu olovga chidamli izolyatsion material (masalan,polietilen) bilan qoplangan, buklanuvchi va qayta
ishlangan mis quvurlar. Agar shunday holatda qoldirilsa,
tashqi haroratga qarab mis quvurlarda kondensatsiya

Mis quvur

Sovitish suyuqligi qobiqli mis
quvuripaydo boʻladi va buning oldini olish uchun ular izolyatsion
material bilan qoplanadi. Muzlatish va konditsioner apparati ishlari uchun santexnika ishlari
sovitish suyuqligi qobiqli mis quvurlarini ishlov berish va ulash bilan bogʻliq quyidagi ishlarni
talab qiladi.
(1) Izolyatsiya materialini kesish
Izolyatsiya materiallari mis quvurga perpendikulyar ravishda kanselyariya pichogʻida
kesiladi. Mis quvuriga zarar bermaslik uchun ehtiyot boʻling, chunki bu gaz sizib chiqishiga
182

olib kelishi mumkin.
(2) Mis quvurlarni kesish
Quvur keskichni mis quvurga toʻgʻri burchak ostida oʻrnating va quvurni deformatsiya
qilmasdan kesish uchun uni asta-sekin mahkamlagan holda keskichni quvur atrofidaaylantiring. Hech qachon kesish uchun nojovka arra yoki charxtoshdan foydalanmang,
chunki qirindilari mis quvur ichida qolib ketadi.
(3) Gʻudurlarni yoʻqotish
Quvur keskich bilan kesilgan mis quvur ichki devorda makuri (gʻudurlar) hosil boʻladi. Buni
ketkazish quvur ogʻzini yumaloqlash jarayonining silliq kechishiga imkon beradi. Bu amalni
bajarish uchun quvur ogʻzini kengaytirish silliqlash asbobi va qirgʻich kurakchalar kabi
maxsus asboblardan foydalanish shart. Gʻudurlarni yoʻqotishda mis quvur qirindilari va
boshqa qoldiqlarning mis quvur ichiga tushishiga yoʻl qoʻymaslik uchun quvurni pastga
qaratib ushlash kerak.
(4) Dumaloqlikni tuzatishGʻudurlarni yoʻqotgach, dumaloqlikni tuzatish uchun sovituvchi suyuqlik quvurlari uchunoʻlchovni toʻgʻrilash asbobi yoki boshqa asboblardan foydalanishni unutmang. Quvur ogʻzini
kengaytirish va yumaloqlash ishida mukammal darajada yumaloqlik hosil boʻlmasa, quvur
markazining markazdan tashqarida chiqishi, kavsharlash jarayonida armatura kirmasligi,
sifatsiz mum qoplamasi va hoka muammolar paydo boʻlishi mumkin.
(5) Bukish
Sovitish suyuqligi qobiqli mis quvurlari obyektning texnik xususiyatlariga moslab bukiladi.
Buklash qoʻlda yoki buklagich asbob yordamida bajarilishi mumkin. Buklash paytida eʼtiborga
olish zarur boʻlgan uchta jihat: quvurning tekislanishiga, qisilishiga yoki burishishiga yoʻlqoʻymang.
[Qoʻl bilan bukish]
183

Ikkala bosh barmogʻingizni bukish joyining ichki tomoniga qoʻyib, bosh barmoqini quvur
uchlari tomon asta-sekin siljitib quvurni buking. Minimal buklanish radiusi tashqi diametri 6,35
dan 12,7 mm gacha mis quvurlar uchun tashqi diametrdan olti baravar, tashqi diametri 15,88mm va undan yuqori boʻlgan mis quvurlar uchun oʻn baravar katta boʻlishi kerak. Quvur bir
harakatda oz-ozdan bukilishi kerak. Quvur juda tez va juda koʻp bukib yuborilsa yoki minimal
bukish radiusidan past boʻlsa, tekislanish yoki qisilish sodir boʻladi.
[Buklagich asbobi vositasida bukish]
Buklanish radiusini kichik va toʻgʻri qilish uchun mis quvurining sifati va devor qalinligi
uchun mos keladigan buklagich asbobdan foydalaning. Minimal buklanish radiusi mis
quvurining tashqi diametridan 4 barobar kichik boʻlishi mumkin. Asosiysi, burishiqlar paydoboʻlishiga yoʻl qoʻymang.

6.3.2 Sovitkich suyuqlik quvurlarini ulash
Sovitkich suyuqlik quvurlarini ulashning ikki turi mavjud – konussimon va kavsharli ulanish.
(1) Quvur ogʻzini kengaytirish orqali ulash
Kengaytirish – mis quvurlar uchini surnay shakliga
kengaytirish

jarayoni.

Konussimon

Konussimon
gayka

Konussimon
qilingan qismgaykanimahkamlash orqali, konussimon qilingan quvur qismi
qisiladi va germetik zichlama vazifasini bajaradi.

Quvur ogʻzini kengaytirish orqali ulash(2) Kavsharli ulanish
Bu mumni eritib uni quvur ulanadigan yuzlarga
aralashtirish orqali ulash usulidir. Yuzada oksid

Kavsharlangan
nuqta

plyonkasi yoki begona jismlar boʻlmasligi va toʻgʻri
kavsharlar

haroratitaʼminlanishi

muhimdir.

Kavsharlash qilingach, quvur qaynoq boʻladi, shu bois
184

Kavsharli ulanishuni nam sochiq bilan sovitib, teshiklar yoki sifatsiz kavsharlar joylari yoʻqligini koʻzdan
kechiring.
(3) Izolyatsiya materialini ulash
Izolyatsiya materiallari boʻylama yoʻnalishda maksimal taxminan 2% ga qisqaradi (4 muchun taxminan 8 sm). Izolyatsiya materialining qisqarishi natijasida yuzaga keladiganboʻshliqlardan oqadigan kondensatsiya baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkinligi sababli,boʻshliqlarning oldini olish uchun choralar koʻrish kerak. Kir, yogʻ, namlik va hokazolarni
yaxshilab tozalab tashlash orqali uchlaridagi ulanish joyi yuzalarini tayyorlang. Ulanish joyi
yuzalari tayyorlangach, izolyatsiya materialining chekkalarini bir-biriga taqab joylashtiring,shunda ular orasida boʻshliqlar qolmaydi va izolyatsiya tasmasini tasmaning markaziy chizigʻibilan ulanish joyini oʻrang. Keyin tasmani qoʻl bilan yaxshilab yopishtiring.

6.4 Issiqlik / sovuqlik izolyatsiyasi ishlari
6.4.1 Izolyatsiya materiallarining shakllari va turlari
Izolyatsiya materiallari har xil shakldagi issiqlik saqlovchi
naychalar, issiqlik saqlovchi tasmalar va issiqlik saqlovchi
plitalardan iborat. Plitalar va tasmalar havo kanallari uchun,naychalar esa quvurlar oʻtkazish uchun ishlatiladi. Asosanishlatiladigan izolyatsiya materiallari shishali vata (GW), toshli
tola (RW) va polistirol koʻpikni (PS) oʻz ichiga oladi. Bundan

Mayda katakli simlitoʻrtashqari, u rangli poʻlat plitalar va alyuminiy shisha mato kabi
tashqi materiallardan va poʻlat sim, mayda katakli simli toʻr, yopishqoq tasma va tayoq kabi
yordamchi materiallardan iborat. Izolyatsiya ishlarining usuli ish joyiga bogʻliq.

185

6.4.2 Quvurlar uchun issiqlik/sovuqlik izolyatsiyasiga misol(1) Shift usti kabi yashirin joylar
Shiftdan yuqorida yoki quvur yo’li shaxtasi ichi kabi joylarda tashqi ko’rinish muhim
emasligi bois, u yerlarda pardozlash materiallari ishlatilmaydi. Izolyatsiya naychasi alyuminiyshisha mato (ALGC) yoki alyuminiy qurilish qog’ozi (ALK) bilan oʻraladi va quvurlargaoʻrnatiladi.
(2) Binolar ichidagi ochiq quvur yo’li
Xonalar va koridorlardagi kabi ochiq quvur yoʻllari odatda sintetik qatron qoplamalari yoki
issiqlik izolyatsiya materiallari bilan qoplanadi.
(3) Mashina xonalari, garajlar, omborlar va boshqalar.
Izolyatsiya naychalari alyuminiy shisha mato (ALGC) yoki alyuminiy qurilish qogʻozi (ALK)bilan oʻraladi. Pardozlash uchun temir sim ishlatilsa, temir sim zanglashiga yoʻl qoʻymaslikuchun polivinilxlorid qobiqli temir sim (polivinilxlorid qobiqli mayda katakli simli toʻr) bilan
qoplanishi kerak. Suv taʼminoti va drenaj quvurlari boʻlsa, izolyatsiya materiali sifatida
polistirol koʻpikli izolyatsiya (PS) ishlatiladi.
(4) Tashqaridagi ochiq quvurlar
Tashqaridagi ochiq joylarda yuqori darajada ob-havo taʼsiriga chidamlilik talab qilinishisababli, izolyatsiya naychasi ishlov berilgan yupqa poʻlat listlardan yasalgan issiqlik
izolyatsiya materiali bilan qoplanadi. Nam joylarda izolyatsiya naychasi polietilen plyonka
yoki shu kabi material bilan namlikdan himoyalangan boʻlishi kerak.

186

6.4.3 Kanallar uchun issiqlik/sovuqlik izolyatsiyasiga misol
Kanallar uchun issiqlik va sovuqlik izolyatsiya ishlari kanallardan issiqlik tarqalib ketishinioldini olish va kanallardagi havo tashqaridan issiqlik taʼsirida isib ketishining oldini olish uchun
amalga oshiriladi. Kanallarni izolyatsiya materiallari bilan oʻrash isitish va sovutish
samaradorligini oshirish, energiyani tejash imkonini beradi.
Bundan tashqari, izolyatsiya oʻrnatilmagan konditsioner havo
kanallarida kondensatsiya hosil boʻlishi koʻp kuzatiladi.
Kanallarning ichida va tashqarisida kondensatsiya hosilboʻlishi korroziyaga va mogʻorga olib kelishi mumkin.
Kanallarga issiqlik va sovuqlik izolyatsiyasi oʻrnatish uchun
alyuminiy va qurilish qogʻoz qobiqli izolyatsiya panellari yoki

Izolyatsiya qilingan kanallar

alyuminiy shisha matoli izolyatsiyalash panellari keng kallaklikalta mixlar, alyuminiy shisha matoli yopishqoq tasma yoki mayda katakli simli toʻrlar bilanoʻrnatiladi. Tashqaridagi ochiq tuynuklar, zaruratga qarab, zanglamas poʻlat plastinka yoki
shu kabi ramka bilan qoplangan boʻlishi kerak.

6.5 Hayotiy muhim infratuzilmalarda santexnika ishlari
6.5.1 Suv inshootlari - Egiluvchan choʻyan quvurni oʻrnatish
Yaponiya tez-tez zilzilalarni boshidan kechiradi. Shuning uchun, egiluvchan choʻyan
quvurlar ishlatiladi va ular quvurlarni zilzila shikastlashidan himoya qiladi. Egiluvchan choʻyan
quvurlarning har xil turlari mavjud, ammo Yaponiyada GX tipidagi egiluvchan choʻyan fitinglar
nisbatan koʻp ishlatiladi.

187

GX tipidagi egiluvchan choʻyan fitinglar zilzilaga

GX tipidagi egiluvchan choʻyanfitingchidamli hisoblanadi. Bu fiting katta kengayish va
qisqarish qobiliyatiga ega va quvur sirpanib chiqib
ketishining oldini olish funksiyasiga ega. Fitting
zilzilalar paytida yirik yer harakatlariga javoban
kengayadi, qisqaradi va egiladi. Hatto maksimalStopor halqa
ushlagichi

Stopor halqa

chegarasigacha choʻzilgan boʻlsa ham, fittingningbirikuvdan ajralishga qarshi funksiyasi quvur yoʻlini
but saqlab qoladi.
Joʻmrak chiqigʻi

Quvurlar orasidagi masofa maksimal kengayish va
qisqarish oʻlchami boʻladi. Undan ortiq choʻzilgan

Rezina prokladka

GX tipidagi egiluvchan choʻyanfitingning koʻndalang kesimli koʻrinishi

taqdirda, stopor halqa va fitting ichidagi tiqinboʻrtmasi quvurning sirgʻalib chiqib ketishiga yoʻl qoʻymaydi va uni ushlab qoladi. Egiluvchanchoʻyan quvurlar quyidagi tarzda ulanadi.
(1) Quvurlarni oʻrnatish
Yuqori tomonida ishlab chiqaruvchining belgisi boʻlgan osilgan quvurni ohista tushiring.
(2) Quvurlarni tozalash
Muftaning oʻyigʻidagi, joʻmrak chetidan taxminan 30 sm masofadagi joydagi va mufta
atrofidagi begona jismlarni tozalab tashlang. Bundan tashqari, rezina prokladka
biriktiriladigan yuzadan suvni artib oling.
(3) Stopor halqa va stopor halqa ushlagichini tekshirish
Stopor halqa va stopor halqa ushlagichi oldindan oʻrnatilgan boʻladi. Ular muftaning
belgilangan oʻyigʻida toʻgʻri joylashganini tekshirish uchun uni vizual va teginish orqali
tekshiring. Agar muammo aniqlansa, masalan, oʻyiq ichiga toʻgʻri joylanmagan boʻlsa,
ajratilgan qismlarni siqish uchun stopor halqani oʻrnatish va yechib olishga moʻljallangan kaj188

ombirdan foydalaning va uni stopor halqa ushlagichining tepasidagi oʻyiqqa toʻgʻri mos
keltiring.
(4) Rezina prokladkani oʻrnatish
Rezina prokladkada u GX turiga kelishi va toʻgʻri nominal diametrga egaligi haqida yorliq
borligini tekshirib ko'ring. Rezina halqani tozalang va burchakli qismini oldinga qaragan holda
uni mufta ichiga joylashtiring. Keyin, boʻshliqlar yoʻqligiga ishonch hosil qilish uchun uni qoʻlda
yoki plastik bolgʻacha bilan bosib joyiga oʻrnating. Oʻrnatgach, muftaning ichiga joylashishi
uchun rezina prokladkani plastik bolgʻa bilan urib qoʻying. Soʻng, koʻtarilgan qismlar yoʻqligiga
ishonch hosil qilish uchun rezina prokladkaning ichki yuzasiga barmoqlaringizni tekkizib
tekshirib koʻring.
(5) Moylash materialini surtish
Egiluvchan choʻyan quvur fitinglari uchun maxsus ishlab chiqarilgan moylashmateriallaridan foydalaning. Moylash materialini rezina prokladkaning konussimon toraygan
ichki yuzasiga va quvur tiqinining tashqi yuzasiga teng ravishda quvurning u boshidan bu
boshigacha surting. Rezina prokladkani oʻrnatishdan oldin muftaning ichki yuzasiga moylashmaterialini surtmaslik kerak.
(6) Joʻmrakni oʻrnatish
Quvurlarni kran va boshqalar yordamida osib qoʻying va muftaning ogʻziga joʻmrakni ohistaqoʻying. Bu vaqtda rezina prokladka yoki quvur tiqiniga toshlar, yogʻoch boʻlaklari yoki boshqa
begona narsalar tiqilib qolmaganligiga ishonch hosil qiling. Bundan tashqari, ikkita quvurning
burchagi 2 daraja yoki undan kam ekanligiga ishonch hosil qiling. Richagli koʻtargichni
ishlating va tiqinni asta-sekin muftaga kiriting. Tiqinning tashqi yuzasida belgilangan ikkita oq
rangli chiziqdan muftaning uchini muftaga yaqinroq oq chiziq kengligida tekislang.
(7) Rezina prokladka joylashuv holatini tekshirish
Maxsus tekshirish oʻlchagichi yordamida rezina prokladkaning joylashuv holatini tekshiring.
189

Har bir narsa maqbul diapazonda ekaniga ishonch hosil qilish uchun mufta va quvur tiqini
orasidagi boʻshliqning butun atrofi boʻylab ichkariga teshib kirish miqdorini oʻlchash uchun
maxsus tekshiruv oʻlchagichi ishlatiladi. Agar butun boʻshliq maqbul diapazonda boʻlsa,
teshik miqdori aylananing sakkiz nuqtasi uchun oʻlchanadi va tekshiruv varagʻida qayd etiladi.
Tekshirish varagʻi egiluvchan choʻyan quvurlarni ulash uchun sifat nazorati hujjatidir. Butun
quvurlarni ulash ishini qayd eting.
(8) Quvurlarni bukish tartibiToʻgʻri yoʻnalgan quvur qismlarini ulagandan keyin ularni ruxsat etilgan bukish burchagidoirasida bukish mumkin. Quvur ulanishi toʻgʻriligini tekshirgandan soʻng, fittingni ruxsat
etilgan egilish burchagi doirasida sekin buklang. Bir fitingni ruxsat etilgan egilish burchagiga
egish oʻrniga, kerakli egish burchagi taʼminlanguncha bir nechta fitingni eging.

6.5.2 Suv inshootlari va gaz - elektromufta ulanish
Suv va gaz taqsimlash uchun polietilen quvurlar yengil, moslashuvchan, korroziyaga
chidamli va suv va gaz quvurlari uchun gigiyenik quvurlar ishlatiladi. Bundan tashqari, bu
quvur materiali zilzilalar va yer choʻkishi kabi favqulodda vaziyatlarda chidamliligini namoyish
etadi. Quvur materiallari va fitinglar suv
uchun koʻk va gaz uchun sariq rangda

Konnektor

Indikator

Terminal shtiri
Kontrollerboʻladi.
Polietilen quvurlarni ulashning ikkita
usuli mavjud: elektrofüzyon (EF) ulash va
Elektrofuzion
mufta

mexanik ulash. Elektrofuzion ulanishda
elektr isitish simi qizdirilib eritiladi va

Elektr isitish
simi

Suv taʼminoti uchun polietilen quvurlar

Polietilen quvurlarning EF ulanishi

quvur armaturasining ichki devorini va

quvurning tashqi devoridagi rezinani bittaga birlashtirish uchun eritiladi. Ulanadigan yuzaga
elektr isitish simi oʻrnatilgan quvur moslamasiga (mufta) quvurni (quvur tiqini) oʻrnatgach,190

kontroller ularni isitish uchun simlarni quvvatlantiradi.
Elektrofuzion ulanish quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi.
(1) Quvurlarni kesish
Quvurning uchi quvur oʻqiga perpendikulyar boʻlishi uchun quvurni kesib oling. Quvurni
diagonal kesish uchun ruxsat etilgan chegara, nominal diametrdan qatʼiy nazar, 5 mm ni
tashkil etadi. Yuqori tezlikda kesish gʻildiraklarini ishlatadigan kesish asboblarini ishlatmaslik
kerak, chunki ularning qizishi kesilgan sirtni deformatsiya qilishi mumkin.
(2) Elektrofuzion muftani tayyorlash
Quvur shikastlanmaganini tekshiring, soʻng quvurdagi loy yoki kirni qogʻoz sochiq yoki toza
latta bilan artib oling. Quvurning uchidan boshlab oʻlchab, belgilangan kiritish uzunligida belgi
chizigʻini chizing.
(3) Qirish
Qiruvchi kurakcha yordamida quvurning sirtini uning uchidan belgi chizigʻigacha qiring.
(4) Elektrofuzion ulanish yuzasini tozalash
Quvurning butun qirib tashlangan yuzasini va elektrofuzion muftaning ichki devorini etanol
yoki atseton bilan namlangan qogʻoz sochiq yordamida tozalang.
(5) Belgilash
Qirilgan, tozalangan quvurni muftaga kirgizing va mufta uchining atrofi boʻylab quvurni
belgilang.
(6) Quvurlarni va fittingni kiritish va ulash
Ikkala quvurni ham belgilangan chiziq boʻyicha elektrofuzion muftaga kirgizing. Keyin
quvurlarni elektrofuzion muftaga mahkamlash uchun qisqichlardan foydalaning.

191

(7) Elektrofuzion ulashga tayyorgarlik
Kontroller elektr vilkasini elektr rozetkasiga ulang.

Elektrofuzion ulashga
tayyorgarlik

Tugmani burang. Keyin, chiqish simini fittingningterminallariga

ulang.

Elektrofuzion

ulanishmaʼlumotlarini oʻqish uchun kontrollerga biriktirilgan
shtrix-kodni oʻquvchi asbobdan foydalaning.
(8) Elektrofuzion ulash
Quvvatlashni boshlash uchun kontrollerdagi start tugmasini bosing. Quvvatlash avtomatik
ravishda toʻxtaydi.
(9) Tekshirish
Elektrofuzion mufta indikatorlarini, chap va oʻng tomondagisini yuqoriga surilganini
tekshiring. Kontroller displeyida jarayon muvaffaqiyatli yakunlaganligi haqidagi xabarni
tekshiring. Keyin, chiqish kabellarini olib tashlang va qopqoqlarni ulang.
(10) Sovutish
Elektrofuzion ulash tugagandan soʻng, mahsulotni sovutish uchun oldindan belgilangan
vaqt davomi qoldiring. Toʻliq sovugandan keyin qisqichlarni olib tashlang. Har bir
elektrofuzion ulanish nuqtasi uchun tekshirish kerak boʻlgan elementlarni qayd qilish uchun
tekshirish varagʻidan foydalaning.

6.5.3 Telekommunikatsiya ishlarida ehtiyot choralari(1) Yer osti oʻtkazgichi
Quvurning kengayishi yoki qisqarishi nazarda tutilsa, kengayadigan va qisqaradiganfitinglardan yoki ulanish uchun boshqa vositalardan foydalaning.
(2) Kabellarni oʻtkazish
192

Kabelni shunday yoʻnaltiringki, kabelni tortib olish va tortib chiqarish uyalari yaqinidagi
tutqich teshigida qoʻshimcha uzunlikda kabel qolgan boʻlsin.
(3) Optik kabelni yer ostidan oʻtkazish
Kabellar falokat yoki shunga oʻxshash hodisalar paytida siljiganda sodir boʻladigankabelning bukilishi natijasida uning uzilishning oldini olish uchun tutqich teshigida optik
kabellarni ulanish va tortib oʻtkazish qismlarida yetarlicha uzunlikda kabel qoldiribmahkamlang.

6.5.4 Yer osti quvur yoʻlini yotqizish ishlarida ehtiyot choralari(1) Qazish paytida mavjud yer osti quvurlariga zarar yetkazish yoki ularni kesib
yuborish
Yer osti quvurlarini o’tkazish ishlarida mavjud yer osti quvurlarini shikastlamaslik yoki
kesmaslik uchun ehtiyot boʻlish kerak. Suv, kanalizatsiya, gaz, aloqa va elektr quvurlari kabi
yer osti quvurlarining shikastlanishi yoki kesilishi bilan bogʻliq baxtsiz hodisalar nafaqat
qurilish maydonchasida, balki kengroq hududda ham aholining hayotiga putur yetkazadi. Yer
osti quvurlarini buzish yoki kesish bilan bogʻliq baxtsiz hodisalar quyidagilardan kelib chiqishi
mumkin.
> Koʻrsatmalarga rioya qilmaslik> Joyni umuman/yetarlicha o’rganmaslik> Yer osti quvur yo’lining joylashuvi chizmadagidan farq qilsa> Ishni boshlashdan oldin hisob jurnallarining yetarli darajada tasdiqlanmaganligi va hokazo> Yoʻl kitobida hech qanday yozuv qayd etilmagan bo’lsa> Quvurlar bukilish joylari, koʻtargichlar va boshqalari shaklini tekshirib koʻrmaslik.
> Quvur u qadar chuqur koʻmilmagan boʻlsa> Yoʻlda koʻmilgan obyektlar haqida belgi qoʻyilmaganligi
193

> Boshqa
Mavjud yer osti inshootlarining joylashishini toʻgʻri belgilash uchun tegishli pudratchilaroʻrtasida maʼlumot almashish muhimdir. Qurilish boshlanishidan oldin chuqur oʻrganish ishlarioʻtkaziladi. Qazish jarayonida mavjud yer osti quvurlari va oʻtkazgichlarning joylashishini
aniqlash uchun poʻlat quvur va kabel detektori qoʻllaniladi. Agar qazish uchun ekskavator yoki
boshqa mashina ishlatilsa, mavjud yer osti quvurlari atrofida 50 sm masofada qazish ishlariqoʻlda amalga oshirilishi kerak. Baxtsiz hodisalarni turlari boʻyicha koʻrib chiqsak, yarmidankoʻpi ekskavatorlar tufayli sodir boʻladi, ammo qoʻlda qazish paytida ham kabelni kesish
hodisalari ham boʻlganligini unutmang. Baxtsiz hodisalarning oldini olish uchun quyidagi
jadvalda koʻrsatilganidek, yer osti obʼyektlarini aniqlash varaqalari yer osti obʻyektlari va yer
yuzasi orasiga joylashtiriladi.
Yer osti obʼektini aniqlash varaqlari uchun rang belgisi

Koʻmilgan narsalar

Rang

Koʻmilganturi

belgisinarsalar turi

Aloqa kabeli

Qizil

Kanalizatsiya

Rang belgisi
Jigarrang

quvurlari
Yuqori va past

ApelsinrangGaz quvurlari

YashilKoʻk--kuchlanishli elektr
uzatish liniyalari
Suv quvurlari(2) Kuzatuv lyuklari bilan bogʻliq baxtsiz hodisalar
Kuzatuv lyuklarida ishlash bilan bogʻliq koʻplab baxtsiz hodisalar anoksiya va sulfiddan
zaharlanishdan kelib chiqadi. Kuzatuv lyuklariga
kirishga kislorod yetishmasligi xavfi bilan bogʻliq
ishlarni boshqaruvchilar uchun I va II darajali
kasbiy taʼlim kurslarini oʻtagan yoki kislorod
yetishmasligi xavfi mavjud joylarda ishlash uchun

194

Kuzatuv lyuki ichidamaxsus taʼlimni tamomlagan shaxslarga ruxsat beriladi. Kislorod va vodorod sulfidi
kontsentratsiyasini oʻlchang va ish joyini ventilyatsiya qilingki, kislorod kontsentratsiyasi
kamida 18% va vodorod sulfidi konsentratsiyasi 10 qism/million dan kam boʻlishi kerak.
Shamollatish imkoni boʻlmasa, ishchilar havoni tozalovchi respirator kiyishi va nazoratchi
tayinlanishi kerak. Kislorod yetishmasligi tufayli narvondan yiqish holatlari ham sodir boʻladi.
Kislorod tanqisligi ehtimoli boʻlgan joylarda, hatto balandligi 2 metrdan kam boʻlsa ham,
yiqilishdan himoya anjomlarini kiyish kerak. Qurilish va kuzatuv lyuklari bilan bogʻliq ishlarkoʻpincha gavjum yoʻllarda amalga oshirilishi bois oʻtib ketayotgan transport vositalari bilan
ham baxtsiz hodisalar yuz berishi mumkin. Quvurlar atrofiga to‘siqlar (kuzatuv lyuki toʻsiqlari)va boshqa himoya vositalari o‘rnatiladi, lyuklar atrofida signal beruvchi harakat nazoratchilariqoʻyiladi.

6.6 Qurilish metal listlariga ishlov berish
6.6.1 Metall listga ishlov berish
Qurilish metal listi ishlari maqsadli foydalanishga mos keladigan qismlarni yaratish vaularni oʻrnatish uchun yupqa metall listlarni kesish, buklash, teshish, payvandlash va boshqa
usullar bilan ishlov berishni oʻz ichiga oladi. Bu ish jumladan santexnika va tom yopish kabi
keng turdagi sohalarda kerak. Poʻlat plitalarga ishlov berish uchun zarur asosiy amallar
yozuvli tamgʻalash, kesish, buklash va payvandlashdir. Murakkab shakldagi mahsulotlarnitayyorlashda bolgʻalash deb ataladigan ish usuli talab qilinadi. Bu yuqori mahorat talab
qiladigan vazifa va shuning uchun bu yerda bu ish usuli haqida toʻxtalib oʻtirmadik.
(1) Yozuvli tamgʻalash
Tamgʻalash iloji boricha bir qadamda, chizish ignalari, ajratgichlar va metall lineykalar
yordamida amalga oshiriladi. Bir xil buyumdan bir nechtasini yasashda samaradorlik uchunoʻlchagichlar tayyorlanadi.
195

Yozuvli
tamgʻalash(2) Kesish
Listlarehtiyotkorlikbilankesiladi,qaychiosongina kirishi uchun qoʻlda ushlab turiladiganqism koʻtariladi. Koʻzlaringizni yozuv chiziqlaridan
uzmang va yozuv chiziqlari boʻylab kesishda

Kesish

davom eting. Kesilgan qirralar metall egov bilan tekislanadi.
(3) Buklash
Kage tagan (keng zubilo) va bolgʻa yordamida
metalllist

chizilganchiziqboʻylaborqa

tomonidan uriladi. Shunday qilib, sirt kerakli
Buklashyoʻnalishda bir oz egilishi mumkin. Keyin,bolvanka sifatida sirt plitasi deb ataladigan anvil yoki platformaning burchagidan foydalanib
uni bolgʻa bilan urib asta-sekin kerakli burchakka egiladi.
Yuza plastinka deb ataladigan platformaning burchagini bolvanka sifatida ishlatibbolgʻacha bilan uni urib boʻlak asta-sekin kerakli burchakka egiladi.
(4) Payvandlash
Metall listlarni payvandlashda eng koʻp ishlatiladigan payvandlash usuli eritib boʻlib, unda
ulash uchun toʻldiruvchi metall (payvandlash elektrodi yoki sim) eritiladi. Bir-biriga ustma-ust
tushgan qismlarni qisqichlar yordamida mahkamlang. Keyin, ulanish joylarini 10 mm
196qadamda vaqtincha biriktiring. Bu payvandlash usulining muhim jihati qismlar va alangaoʻrtasida belgilangan masofani saqlab payvandlash elektrodini eritishdir. Bu ishkonsentratsiyani talab qiladi va shuning uchun buni ishchi qulay holatda turib bajarish kerak.

6.6.2 Kanallarni ulash usuli(1) Kvadrat kanallarni ulash
Kvadrat kanallarni ulash uchun burchakli flanets va sirpanma flanets usullari mavjud.
[Burchakli flanets usuli]
Yuqori ulanish kuchi va germetikligi tufayli bu usul koʻpincha tutun chiqarish kanallari va
boshqalar uchun ishlatiladi. Biroq, oʻrnatish jarayoni koʻp mehnat talab qilishi tufayli boshqa
kanal ulash ishlarida bu usul foydalanilmaydi.

[Integral flanets usuli]
Kanalning bir qismi flanets (integral flanets) hosil qilish uchun egilib, integral flanetslar
birlashtiriladi va kanalning toʻrtta burchagi maxsus qisqichlar bilan mahkamlanadi. Burchakli
flanets usuli bilan solishtirganda, bu usul flanetslarni tayyorlash uchun kamroq mehnat talab
qiladi va oʻrnatish osonroqdir va shuning uchun u tutun chiqish kanallaridan boshqa kanallaruchun koʻp ishlatiladi.
ProkladkaBurchakli flanets

Integralflanets

QisqichBolt
Prokladka
Parchin
mix
Kanal
Kanal

Integral flanets usuli
Burchakli flanets usuli[Sirpanma flanets usuli]
197

Oldindan tayyorlangan flanets kanalga kiritiladi va nuqtabay payvandlanadi, soʻng toʻrtta
burchakda bolt va gaykalar bilan mahkamlanadi hamda flanets qisqichlar deb ataluvchi
maxsus jihozlar bilan birga ushlab turiladi. Bu usul burchakli flanets usulidan koʻra ishlab
chiqarishda samaraliroq va oʻrnatish oson, faqat toʻrtta burchakda boltlarni talab qiladi. U
integral flanets usulidan mustahkamroqdir va integral flanets usuli va burchakli flanets usulioʻrtasidagi oraliq usul deb hisoblanishi mumkin.
(2) Dumaloq kanallarni ulash
Spiralsimon kanallar va boshqa dumaloq kanallar uchun ulanish usullari flanets usuli va
nipelli ulash usulini oʻz ichiga oladi.
[Flanets usuli]
Spiralsimon kanalga flanets burtigi kiritiladi va flanetslar bolt va gaykalar bilan bir-biriga
mahkamlanadi. Yassi flanetslar diametri 75 dan 100 mm gacha kichik kanallar uchun,burchakli flanetslar esa 200 mm va undan ortiq diametrli kanallar uchun ishlatiladi. Bu usul
yuqori darajada mustahkamlik talab qiladigan ulanishlar uchun qoʻl keladi.

[Nippelli ulanish usuli]
Spiralsimon kanal nipel deb ataladigan maxsus fittingni kanalga kiritib uni ikki yoki uch
nuqtadan poʻlat plastinka vintlari (samorez vintlar) bilan mahkamlash orqali ulanadi va tashqi
tomondan yopishqoq tasma kanal atrofiga oʻraladi. Bu ulanish usuli nisbatan oson va kengqoʻllaniladi. Kanal va nipellarni poʻlat plita vintlari bilan mahkamlaganda, suv kanallariga
oqqanda suv sizib chiqmasligi uchun vintlarni bevosita kanallar ostiga qotirmang.

6.7. Elektr ishlari
Elektr ishlari boʻyicha texniklarning ish qamrovi keng boʻlib, u quvurlar yotqizish, simlarnioʻtkazish, armatura oʻrnatish va elektr jihozlarini oʻrnatishni oʻz ichiga oladi. Bu ishda har xil
198turdagi asboblar va jihozlardan foydalanish xarakterlidir. Ishlayotganda tok urishi va tok
sizishidan ehtiyot boʻling.

6.7.1 Yuqori kuchlanishli podstansiyalar bilan ishlashda ehtiyot choralari
Energetika korxonasidan olingan 6600V elektr quvvati binolarda, yertoʻlada yoki binoning
tomidaoʻrnatilgan

taqsimlash

shitlariga

simyogʻochlargaoʻrnatilgan

simyogʻoch

pnevmovikluchateli (PAS, yuqori voltli pnevmoizolyatsiyali vikluchatel) orqali yetkazib beriladi(yuqoridan oʻtuvchi simlarda). Taqsimlash shitlarida qabul
qilingan 6600V tok 100V yoki 200V ga aylantiriladi. Ichkarida
elektrni oʻchirish uchun ajratgichlar va zanjir uzgichlar mavjud.
Yuqori kuchlanishli podstansiyalar bilan ishlashda ishlab
chiqarishdagi baxtsiz hodisalarning oldini olish uchun PASni
ochish va quvvatsizlangan holda ishlash, shu jumladan,
taqsimlash shitlarida ham muhim ahamiyatga ega. Ajratgich yoki
zanjir uzgich ochilganda, ochiq qismning asosiy tomoniga elektr toki hali ham oqadi.
Birlamchi tomonda faol sim (quvvatlangan) bilan ishlash juda xavflidir, chunki u bevosita tok
urishi yoki elektr quvvatsizlanishi tufayli tok urishi yuz berishi mumkin.

6.7.2 Qisqa tutashuv, yerga ulashdagi xatolik va sizib chiqqan tok
Qisqa tutashuv (shuningdek, tutashuv deb ataladi) – bu ikki yoki uch fazali zanjirlarning
ikki yoki undan ortiq simlari yuklamani chetlab oʻtib, bir-biri bilan kontaktlashishi. Qisqa
tutashuv simda tok bor vaqtda sim kesilganda sodir boʻladi. Bundan tashqari, simlarni
ulashdagi xatoliklar va otvertka kabi asboblarning metall qismlari qisqa tutashuvlarga olib
kelishi mumkin.

199

Yerga ulashdagi xatolik elektr tokining yerga sizib chiqishi hisoblanadi. Elektr liniyasi
yerdan izolyatsiya qilinishi kerak. Yerga ulash notoʻgʻri qutblanish bilan amalga oshirilganda,
yerga ulash xatosi sodir boʻladi.
Elektr toki sizib chiqishi moʻljallangan zanjir orqali olib oʻtadigan tok, shuningdek, kerakboʻlmagan joyga oqganda ham sodir boʻladi. Bu toki urishiga, yongʻinga va hokazolarga olib
kelishi mumkin. Agar bino yoki turar-joy binosida yerga tok sizib chiqqanda zanjirni uzuvchi
mosmala yoki yerga ulash xatosi haqida signalizatsiya oʻrnatilgan boʻlsa, tok sizib chiqishi
sodir boʻlsa, bu elektr zanjirining uzilishi yoki signalizatsiyaning ishga tushirishiga olib kelishi
mumkin. Rekonstruksiya loyihalarida ehtiyot boʻling.

6.7.3 Simlarni siqishda ehtiyot choralari
Simlarning kontaktlarda yaxshi siqilmasligi qizish yoki uchqun tufayli sodir boʻladiganbaxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin. Siqish asbobidan foydalanib siqish terminali
muftasining markazini mahkam siqib qoʻying. Bundan tashqari, sim qalinligiga mos keluvchi
qisqich terminallardan foydalanganingizga ishonch hosil qiling. Eʼtibor bering, nafaqat sim,balki siqish terminalining oʻzi ham nominal tok yuklamasiga ega.

6.7.4 Mavjud yer osti quvurlari va yuqoridan oʻtuvchi simlarga shikast
yetkazish yoki ularni uzilb yuborish(1) Kabel oʻtkazish uchun transheya qazish vaqtida mavjud yer osti quvurlarini kesib
yuborishKabel transheyasi – bu yer osti makonida yer usti simyogʻochlari va yuqoridan oʻtuvchi
elektr uzatish liniyalarini joylashtirish uchun moʻljallangan obʼyekt. Bu ishlar landshaftni
yaxshilash va yo‘llarda harakatlanishni osonlashtirish maqsadida amalga oshiriladi. Suv,
kanalizatsiya, gaz, aloqa va elektr quvurlari kabi mavjud hayotiy muhim infratuzilmani
200liniyalarini tasodifiy kesish ehtimoli borligi sababli kabel transheyasini qazish uchun dastlabkioʻrganish va vaqtinchalik ishlarni bajarish talab etiladi. Qurilishdagi ehtiyot choralari haqidamaʼlumot uchun 6.5.4 Yer osti quvurlari oʻtkazish ishlarida ehtiyot choralari boʻlimiga qarang.

Kabel transheyasi(2) Yuqoridan oʻtuvchi simlarni tasodifan kesib
yuborish
Qurilish texnikasi strelasi harakatlanishi sababli vasamosvalni bortini koʻtarish, qurilish texnikasini ortish va
tushirish paytida yuqoridan oʻtuvchi simlarini kesish bilan
bogʻliq baxtsiz hodisalarga koʻplab misollar keltirish mumkin. Boshqa pudratchilar sizdan
yuqoridan oʻtuvchi kabellarini himoyalash uchun kabel qoplamalarini oʻrnatishingizni soʻrashi
mumkin.

6.7.5 Yoʻldan foydalanishda ehtiyot choralariYoʻlda ishlayotganda tegishli qonun va qoidalarga amal qilishga eʼtiborli boʻling. Umumiy
ehtiyot choralari quyidagilardan iborat.
> Ish uchun masʼul shaxs yoʻldan foydalanish uchun ruxsatnomani yonida olib yurishi kerak.
Bundan tashqari, ruxsatnoma shartlariga (ish vaqti, ish sharoitlari va boshqalar) rioya qilishkerak.
>

Qurilishda

ishtirok

etmaydiganodamlarning
201

kirishini

taqiqlashuchun

qurilishmaydonchasida xavfsizlik vositalari oʻrnatiladi.
> Yoʻl harakati nazorati xodimlari transport oqimiga toʻsqinlik qilmaslikni taʼminlash uchun
joylashtiriladi.
> Piyodalarning xavfsiz oʻtishini taʼminlash choralari koʻriladi.
> Yaqin atrofdagi aholiga shovqin, vibratsiya va boshqa taʼsirlarni minimallashtirishga harakat
qilinadi.
> Ishchilar uchastkani tark etganda, qazilgan
yuzalarni shunday qoldirmaslik kerak; ularnitoʻldirish yoki yopib qoʻyish kerak. Agarchuqurlar

avvalgidek

qoladiganboʻlsa,xavfsizlik toʻsiqlari oʻrnatiladi.
> Yoʻlda vaqtinchalik obyektlarni qoʻyganda,
Simyogʻochlarni demontaj qilish ishlariularni sochilib ketmasligi yoki siljib kemasligi
uchun ularni mahkamlang yoki atrofiga
xavfsizlik moslamalarini oʻrnating.

> Kechasi oʻrnatish joyining kengligi va balandligini koʻrsatish uchun ogohlantiruvchi chiroqlar
qoʻyilishi kerak.

6.8 Telekommunikatsiya ishlari
6.8.1 Telekommunikatsiya inshootlarining turlari
Telekommunikatsiya

inshootlari

simli

aloqa

vositalari,simsizaloqa

vositalari,telekommunikatsiya qurilish inshootlari, kommutatsiya uzatish moslamalari va aloqa uchun
energiya qurilmalariga boʻlinadi. Bu boʻlimda simli aloqa vositalari va telekommunikatsiya
qurilish inshootlari tavsiflanadi.
(1) Simli aloqa vositalari
202

Telekommunikatsiya xizmatlarini taqdim etish uchun simli uzatish liniyalari tarmogʻi kirish
setsubi (kirish vositalari) deb ataladi.
Kirish vositalari tashqi va ichki turlarga boʻlinadi va tashqi vositalar yana yuqoridan oʻtuvchi
va yer ostidagi turlarga boʻlinadi. Yuqoridan oʻtuvchi vositalar – bu simyogʻochlargabiriktirilgan qurilmalar. Quyidagi qurilmalar oʻrnatiladi.
Kirish vositalarining umumiy tavsifi

Optik kabel
LAN kabeli
Modulli kabel

Optik tolali aloqa qutisi

Aloqa
inshootlari
qurilishi

Optik tolali aloqa
chiqishiRouter (ONU)

Shaxsiy
kompyuter

Telefon

SimyogʻochOʻtkazgich

Kuzatuv lyuki[Hikari tolali kabel] (optik tolali kabel) Bu kabellar optik signallarni uzatadi.
[Metal kabel] Aloqa uskunasida ishlatiladigan kabel. Optik tolali kabellar optik signallar
yordamida, metall kabellar esa elektr signallari yordamida aloqa qiladi.
[Quti] Optik tolali yoki metall kabellarning ulanish joylariga yoki tarmoqlanish joylarigaoʻrnatiladigan quti shaklidagi qurilma. Qutilar rangli kodlangan boʻlishi mumkin, optik tolalaruchun kulrang va metall kabellar uchun qora.
[Hikkomisen] (xizmat kabeli) Bu aloqa liniyalarini uylarga tortuvchi kabel.

Xavfsizlikni taʼminlash uchun yuqoridan oʻtuvchi liniyalarda liniya va yer oʻrtasidagi
belgilangan balandlikni taʼminlash kerak. Liniya yoʻl tepasidan oʻtganda, balandlik kamida 5
metr boʻlishi kerak.

*Simyogʻochlarni oʻrnatish tartibi
203

Simyogʻochlar quyidagi tartib boʻyicha oʻrnatiladi.
1) Simyogʻoch oʻrnatiladigan joyni aniqlang.
2) Qoʻlda qazish yoki zond tayoqchasi yordamida koʻmilgan liniyalarbor-yoʻqligini tekshiring.
3) Qoʻlda va simyogʻoch oʻrnatish mashinasi bilan qazing.
4) Simyogʻochni oʻrnating.
5) Chuqurni toʻldiring.
(2) Telekommunikatsiya qurilish inshootlari
Telekommunikatsiya fuqarolik-muhandislik inshootlariga quvurlar, kuzatuv lyuklari, qoʻltiqiladigan teshiklar, kabel uchun tunnellar, qoʻshma transheyalar, va kabel uchun
transheyalar kiradi.
[Kanro] (oʻtkazgich) Bu oʻtkazgich kuzatuv lyuklari, qoʻl tiqish teshiklari, kabel uchun
tunnellar va koʻtarma ustunlarni bogʻlaydi. Umumiy qoidaga koʻra, bu kabellarning bir qismini
yerni qazmasdan yoki tashqariga chiqarib olish uchun tortilgan va yotqizilgan quvurni
nazarda tutadi.
[Kuzatuv lyuki] Kabelni tortib kiritish, tortib chiqarish va ulash ishlari uchun yer ustidan yer
ostiga kirishni taʼminlaydigan inshoot.
[Qoʻl tiqish teshigi] Yer osti quvurlari ulanish joyida taqdim etilgan kichik kuzatuv lyuki.
Kabelga texnik xizmat koʻrsatish odamlar ichkariga kirmasdan amalga oshiriladi.
[Todo] (kabel uchun tunnel) Telekommunikatsiya uchun turli kabellarni joylash uchun
tunnel.
[Kyodoko] (qoʻshma transheya) Telekommunikatsiya, elektr, gaz, suv va kanalizatsiya kabi
ikki yoki undan ortiq liniya joylashgan todo (kabel uchun tunnel) koʻrinishidagi yer osti inshooti.
[CCBOX] (kabel transheyasi) Aloqa va quvvat kabellarini, shuningdek, maʼlumot uzatish,
radioeshittirish, avtoyoʻllarni boshqarish va boshqalar uchun quvvat manbalarini joylashtirish
204uchun U shaklidagi konstruksiya. U avtoyoʻllar ostida oʻrnatiladi va U shaklidagi ariq usti
qoplanadi.

6.8.2 Yer osti oʻtkazgichlarni oʻrnatish(1) Tuproq qatlami qalinligi va oʻtkazgich nishabligi
Oʻtkazgichning tuproq qoplamining qalinligi bu avtoyoʻl yuzasidan oʻtkazgichning yuqori
qismigacha boʻlgan masofa. "Yoʻl harakati toʻgʻrisida" gi qonunni qoʻllash toʻgʻrisidagi
buyruqga koʻra, umumiy qoida sifatida, qalinlik avtoyoʻllar ostida 0,8 m dan va trotuarlar
ostida 0,6 m dan kam boʻlmasligi kerak. Oʻtkazgich nishabligi bu kuzatuv lyuklari orasidagi
nishablik. Nishablik suv va choʻkindi oʻtkazgich ichida turgʻunliksiz oqadigan qilib oʻrnatiladi.
(2) Boshqa idoralar tomonidan boshqariladigan yer osti inshootlarida oraliq masofa
Quvurlar va elektr, gaz, suv va kanalizatsiya liniyalari orasidagi standart masofalar quyidagi
jadvalda koʻrsatilganidek belgilanadi.

Gorizontal
masofaparallelboʻlganda
Vertikalmasofakesiboʻtganda

Iz (JR, xususiytemir yoʻl)
1,0 m yoki undankoʻpElektr liniyasi
Past / yuqori kuchlanish: 0,3m dan ortiq
Juda yuqori kuchlanish: 0,6 m
dan ortiq

1,5 m yoki undankoʻpSuv, gaz va
boshqalar
0,3 m0,15 mBoshqa idoralar tomonidan boshqariladigan telekommunikatsiya oʻtkazgichlari va yer osti
inshootlari yaqin masofada kesishganda, ular tegishli rahbarlarni jalb qilib, ularning roziligini
olgandan soʻng, yuqoridagi jadvalga muvofiq, zarur himoya usullari bilan qurilishi kerak.

(3) Oʻtkazgichni oʻrnatishdan keyingi turli sinovlarOʻtkazgichni oʻrnatgandan soʻng, quyidagi ikkita sinov oʻtkaziladi.
205

[Mandrel tsuka shiken] (mandrel testi) Oʻtkazgichlarning toʻliq ulanganligini tekshirish
uchun sinov. U mandrel deb ataladigan tayoqdan oʻtkazish orqali amalga oshiriladi. 150 m
dan uzunroq oʻtkazgichlarda diametri 600 mm boʻlgan mandrel oʻtkaziladi. . Agar 600 mm
mandrel 150 m dan qisqaroq oʻtkazgichdan oʻta olmasa, diametri 300 mm boʻlgan mandreloʻtkazgichdan oʻtadi.
[Kimitsu shiken] (germetiklik sinovi) Oʻtkazgichdagi bosim 49 kPa ga oʻrnatiladi va
bosimning pasayishi 1,96 kPa dan kam ekanligini tasdiqlash uchun 3 daqiqaga qoldiriladi.

6.8.3 Ish paytida ehtiyot choralari
Qoʻshimcha maʼlumot olish uchun alohida boʻlimlarga qarang.
- Qazish ishlari uchun ehtiyot choralari → 6.5.4- Kuzatuv lyuklari, kabel uchun tunnellar va boshqalarda ishlash boʻyicha ehtiyot choralari→ 6.5.4- Yoʻldan foydalanish boʻyicha ehtiyot choralari → 6.7.5

6.9 Pechni oʻrnatish
Pech qurilishi deganda yuqori harorat hosil boʻladigan yondirgichlar, tavlanadigan pechlar,
krematsiya pechlari, eritish pechlari, elektr pechlari va boshqalarning ichki qismini
refrakterlardan foydalangan holda qurish tushuniladi. Turli xil turdagi pechlar turli xil qurilishusullari va texnikasini talab qiladi. Misol uchun, oʻtga chidamli gʻishtlar oʻtga chidamli material
sifatida ishlatilsa, gʻisht terish texnikasi talab qilinadi. Pechda ishlatiladigan gʻishtlar oʻtgachidamli gʻisht va oʻtga chidamli izolyatsiyalovchi gʻishtdir. Gʻishtlarni yopishtirish uchun
ishlatiladigan qurilish aralashmasi ham oddiy qurilish aralashmasidan farq qiladi; qurilisharalashmasi oʻtga chidamli izolyatsiyalovchi gʻishtlar uchun qilingan. Olovga chidamli206izolyatsion gʻishtlar uchun ikki turdagi qurilish aralashmasi mavjud: issiqlik bilan ishlaydiganoʻtga chidamli qurilish aralashmasi (yuqori haroratda pishiradi va qattiqlashadi) va quruq
havo bilan ishlaydigan oʻtga chidamli qurilish aralashmasi (xona haroratidagi havoda
qattiqlashadi).
Ish quyidagi tartibda davom etadi: maketni belgilash, vaqtinchalik toʻsiqi oʻrnatish va gʻisht
terish ishlari. Olovga chidamli gʻishtlarni yotqizish (gʻisht ishlari) pech materiallari orasida eng
yuqori malakani talab qiladi. Gʻisht yotqizayotganda oltita narsaga eʼtibor berish kerak.
> Materiallardan toʻgʻri foydalaning.
> Oʻlchamlarning toʻgʻri ekanligiga ishonch hosil qiling.
> Yetarlicha qurilish aralashmasi surting abirlashuv joylar bir xil shaklda boʻlishinitaʼminglang.
> Tekis devor yaratish uchun gʻisht yotqizayotganda, ularni silkitib qoʻyganingizga ishonch
hosil qiling.
> Odatiy uzunlikning 1/4 yoki undan kamroq qismiga singan kichik gʻishtlardan
foydalanmang.
> Gʻisht ishlari har doim tekis sath va perpendikulyarlikni taʼminlashga oid tayanchmaʼlumotlarga asoslangan boʻlishi kerak.

2076.10 Yongʻinga qarshi uskunalarni oʻrnatish
Yongʻinga qarshi vositalar odatdagi vaqtda ishlamaydi;
U asosan favqulodda vaziyatlarda qoʻllaniladi. Suvga
asoslangan

gidrantlarda,baʼzannasosningsuvni

chiqarish tomonidagi quvurda suv yoʻq boʻlganda ham
suvni yetkazib berish uchun nasosni ishlatish kerak. Shu
maqsadda, suv taʼminoti obyektlari va boshqalar uchun
nasoslardan

farqlioʻlaroq,vakuumnasos,

suv

Yongʻin oʻchirish nasosining
bir qismi

haroratining oshishiga yoʻl qoʻymaslik uchun toʻkish
quvurlari va ishlashni tekshirish uskunalari oʻrnatiladi.
(1) Vakuum nasosni oʻrnatish
Nasosning oʻzida suv boʻlmasa yoki havo tiqilib qolgan boʻlsa, nasos ishlasa ham suvni
hayday olmaydi. Suv manbasi nasosdan pastroq boʻlsa, buni oldini olish uchun vakuum
nasos oʻrnating.
(2) Suv harorati oshishiga yoʻl qoʻymaslik uchun toʻlib toshish quvurlarini oʻrnatish
Nasos chiqishi yopilganda nasos ishlasa, nasos faqat aylanishda davom etadi. Agar bekor
aylanib turish holatida qoldirilsa, nasos qizib ketadi va toʻxtaydi. Bunga yoʻl qoʻymaslik uchun
suv harorati oshishiga yoʻl qoʻymaslik uchun toʻlib toshish quvurlari oʻrnatiladi.
(3) Ishlash samaradorligini tekshirish uskunalarini oʻrnatish
Nasoslarning koʻrsatilgandek ishlashga qodirligini aniqlash uchun unumdorlikni tekshirish
uskunasi oʻrnatiladi.
(4) Quvurlar uchun ishlatiladigan material
Quvurda suv yoʻq boʻlganda, quvurlar ham olov taʼsirida yuqori haroratga duch kelishi
mumkin. Ichki devorga yotqizilgan metall quvurlarni ishlatmaslik kerak, chunki qoplama
materiali erishi va qattiqlashishi mumkin, bu esa suvni yetkazib berishni imkonsiz qiladi.
208

7-bob: Qurilish ishlari paytida xavfsizlik
7.1 Qurilish ishlarida oʻlim holatlari
Qurilish uchastkalarida turli xil ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari sodir boʻladi. 7-1-jadvalda
Sogʻliqni saqlash, mehnat va farovonlik vazirligi tomonidan eʼlon qilingan maʼlumotlar asosida2021 yilda qurilish sohasida yirik baxtsiz hodisalar turlari boʻyicha oʻlimga olib keladigan ishlab
chiqarish baxtsiz hodisalari soni koʻrsatilgan. Har xil turdagi sanoat baxtsiz hodisalari orasidabalandlikdan qulash, qurilish texnikasi va kranlar bilan bogʻliq baxtsiz hodisalar va qulab tushish/ qulash qurilish sanoatidagi uchta asosiy baxtsiz hodisa boʻlib, barcha baxtsiz hodisalarning 4070% ni tashkil qiladi. Quyidagi jadvalda koʻrsatilgan urilish va qisilib qolib ketish holatlarining
aksariyati qurilish texnikasi va kranlar bilan bogʻliq baxtsiz hodisalardir.
Uchta katta baxtsiz hodisalarning eng keng tarqalgani balandlikdan qulash boʻlib, balandjoylarda ishlayotganda sodir boʻladi. Uchta yirik ofatdan tashqari, eng koʻp uchraydigan baxtsiz
hodisalar turi jamoat yoʻllarida harakatlanayotganda sodir boʻladigan yoʻl-transport hodisalaridir.
7-bobda hayotiy muhim infratuzilma/uskunalarini oʻrnatish ish joylarida yuz beradigan baxtsiz
hodisalarning turlari va sabablari, shuningdek, qarshi choralar va qanday qilib ruhiy tayyorgarlikkoʻrish kerakligi tasvirlangan.

Fuqarolik muhandislik ishlari

Balandlikdan

Sirpanib ketish/qoqilib

yiqilishketish/yiqilish/to‘ntarilish

Uchib kelib
Majaqlanish/tushib ketib

Yemirilish/Qulashkelib urilish

Mexanikzarba

Qisilib qolish/Orasida
qisilib qolish/Oʻralib

Qaynoq/sovuq
Choʻkishqolishnarsalarga
tegishXavflimoddalartaʼsiri va

Tok urishi

boshqalar.

Yoʻl-

Yoʻl-

transport

transport

hodisasi

hodisasi(yoʻl)(boshqa)

Jami

19

5

1

4

13

11

15

9

4

3

2

10

1

102

Tunnel qurilishi

0

0

0

0

1

0

0

1

０

0

0

1

0

3

Koʻprik qurilishi

1

0

0

0

2

0

1

2

０

0

0

0

0

6

Avtoyoʻl qurilishi

3

0

1

1

2

1

2

0

1

0

0

5

0

17

Daryo muhandislik ishlari

1

3

0

0

1

1

1

2

0

1

0

0

0

10

Yemirilishga qarshi ishlar

2

0

0

0

0

1

0

0

0

0

0

1

0

4

Port / qirgʻoq

0

1

0

0

0

0

1

2

0

1

0

0

1

6

Boshqa fuqarolik muhandisligi

9

0

0

2

4

8

8

2

3

1

2

1

0

44

Bino qurilishi ishlari

71

0

0

5

15

7

6

0

6

5

2

9

0

139

Poʻlat karkas va temir-beton uylar

23

0

0

3

5

2

0

0

3

4

0

5

0

48

Yogʻoch-karkasli uylar qurilishi

12

0

0

0

1

1

0

0

0

0

1

1

0

19

Bino qurilish uskunalarini oʻrnatish

8

0

0

0

2

0

0

0

0

0

1

2

0

16

Boshqa qurilish ishlari

28

0

0

2

7

4

6

0

3

1

0

1

0

56

20

0

0

1

3

1

6

1

1

1

4

6

0

47

Telekommunikatsiya ishlari

4

0

0

0

1

0

2

0

1

0

2

2

0

13

Mashina va uskunalarni oʻrnatish

4

0

0

0

1

0

0

0

0

0

0

0

0

6

Boshqa qurilishlar

12

0

0

1

1

1

4

1

0

1

2

4

0

28

110

5

1

10

31

19

27

10

11

9

8

25

1

288

Boshqa qurilishlar

Qurilish sanoati subjami

7-1-jadval 2021-yilda qurilish sanoatidagi ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari turlari boʻyicha(Sogʻliqni saqlash, mehnat va farovonlik vazirligining ish joyidagi xavfsizlik veb-saytidan olingan)209

7 .1 .1Qurilishda oʻlimga olib kelgan baxtsiz hodisalar soni
7-2-jadvalda Sogʻliqni saqlash, mehnat va farovonlik vazirligi tomonidan tuzilgan 2020moliya yili va 2021-moliya yillarida barcha sohalarda xorijiy ishchilar ishtirokidagi halokatli
baxtsiz hodisalar soni koʻrsatilgan. 7-3-jadval qurilish sanoati eng yuqori koʻrsatkichlarga ega
ekanligini koʻrsatadi.

Baxtsiz hodisa turi
Balandlikdan yiqilishSirpanib ketish/qoqilib
ketish/yiqilish/to‘ntarilish
Majaqlanish
Uchib kelib /tushib ketib
kelib urilish
Yemirilish/Qulash
Mexanik zarba
Qisilib qolish/Orasida
qisilib qolish/Oʻralib
qolishXavfli moddalar taʼsirida
Tok urishi
YongʻinYoʻl-transport hodisasi(yoʻl)
ChoʻkishBoshqaJami

Halok boʻlganlar soni
20202021MOLIYA YILI MOLIYA YILI
5
5
2

0

1

0

1

2

3
4

3
2

←7-2-jadval Barcha sohalarda chet ellik
ishchilarning halokatli baxtsiz hodisalarining roʻyberishiSoha turi
2

3

2
2
0

0
1
1

7

4

0
1
30

1
2
24

Halok boʻlganlar soni
20202021MOLIYA YILI MOLIYA YILIIshlabchiqarish
sohasi
Qurilish sohasi
Boshqa
Jami

3

8

17
10
30

10
6
24

7-3-jadval Sohalar boʻyicha oʻlim holatlari soni

[Tsuiraku/tenraku] (balandlikdan yiqilish) Balandjoylardan yiqilib tushish, qurilish vaqtida quduqlarning qulashi yoki qazish paytida teshikdan
qulashi natijasida yuzaga keladigan ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Tento](sirpanish/qoqilish/yiqilish/agʻdarilish)

Predmetlar

ustidanqoqilishyoki

muvozanatni yoʻqotish va yiqilish natijasida yuzaga kelgan ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Gekitotsu] (majaqlanish) Biror narsa bilan kuchli toʻqnashuv natijasida kelib chiqqan ishlab
chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Hirai/rakka] (uchish/tushish) Kranning qulashi natijasida koʻtarilayotgan yuklar yoki
asboblar yoki materiallarning baland joydan qulashi natijasida yuzaga keladigan ishlab
chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Hokai/tokai] (parchalanish/qulash) Bular havoza yoki buzilayotgan qilinayotgan bino210

qulaganda yuz beradigan ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Gekitotsusare] (mexanik zarba) Ishlayotgan ogʻir mashinalar, aylanuvchi kovsh va
boshqalar urilishi natijasida kelib chiqqan ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Hasamare/makikomare] (qisilib qolish/orasida qisilib qolish/chiqish) Mashinalarga
qisilib qolish yoki oʻralashib qolish natijasida yuzaga kelgan ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Yugaibutsu tono sesshoku] (xavfli moddalar taʼsiri) Kimyoviy moddalar kabi xavfli
moddalar inson tanasi bilan aloqa qilganda sodir boʻladigan ishlab chiqarish baxtsiz
hodisalari.
[Kanden] (Tok urishi) Elektr tokining tanadan oqib oʻtishi, masalan, tok bor simni kesish yoki
sizib chiquvchi qurilmaga tegishi natijasida yuzaga kelgan ishlab chiqarishdagi baxtsiz
hodisalar.
[Kasai] (yongʻin) Turli omillar taʼsirida boshlangan yongʻin natijasida kelib chiqqan ishlab
chiqarish baxtsiz hodisalari.
[Kotsu jiko (doro)] (yoʻl-transport hodisasi (yoʻl)) Qurilish obyektlariga borish va qaytish
vaqtida yuz beradigan ishlab chiqarish bilan bogʻliq baxtsiz hodisalari va ishchi yoʻl yonidagi
qurilish ishlari paytida umumiy avtohalokatga uchraganida sodir boʻlgan ishlab chiqarish bilan
bogʻliq baxtsiz hodisalari.
[Obore] (choʻkish)

Okeanlar, daryolar va kanalizatsiya ishlari kabi suv bilan ishlov

beriladigan joylarda suvga tushish orqali sodir boʻlgan ishlab chiqarish baxtsiz hodisalari.

7.1.2 Oʻlimga olib keladigan baxtsiz hodisalarning turlari(1) Balandlikdan yiqilishPoʻlat minoralarda balandlikda ishlashda xavfsizlikni taʼminlash uchun toʻliq jabduqli
yiqilishdan himoya qilish moslamasiga ulangan idoyo arqon (xavfsizlik ipi) mavjud.
Ishlatilayotgan xavfsizlik tasmasi olib tashlanganida va boshqa xavfsizlik tasmasi bilan
211

almashtirilganda, yiqilib tushish baxtsiz hodisalari koʻproq sodir boʻladi. Qulf tugma turidagi
bogʻichlar va toʻliq jabduqli yiqilishdan himoya vositalari shunday yaratilganki, hozirda
foydalanilayotgan boʻyinbogʻni keyingi bogʻich oʻrnatilmaguncha olib tashlab boʻlmaydi.
Yuqoridanoʻtgansimlarbarqarorishplatformasinitaʼminlaydigan

havo

ish

platformalaridan foydalanadi, ammo panjara ustiga egilish muvozanatni yoʻqotishi va
yiqilishiga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, agar ishchi platformada favqulodda toʻxtash
moslamasi yoki ish dastagi mavjud boʻlmasa, qisilib qolish sodir boʻlishi mumkin.
Balandlikdan qulash natijasida halok boʻlganlar orasida qazilgan chuqurlarga tushib ketish
ham kiradi. Yiqilish muvozanatni yoʻqotish, sirpanish va hokazolar tufayli sodir boʻlishi
mumkin.
(2) Yoʻl-transport hodisalari (yoʻl)
Avtoavariya natijasida oʻlim hollari umuman qurilish sohasida keng tarqalgan hodisadir.
Koʻpginayoʻl-transport

hodisalariqurilishobʼektlariga ketayotganda, baʼzida esa qurilishtransportlari umumiy foydalanishdagi avtoyoʻllarda
harakatlanayotganda

sodirboʻladi.

Baxtsiz

hodisalarga umumiy foydalanishdagi yoʻlda yuk ortish yoki tushirish vaqtida boshqa transport
vositasining urib ketishi yoki ortiqcha tuproq yukini koʻtaruvchi samosvalning juda tez
harakatlanishi va egri chiziq harakatlanib agʻdarilishi kiradi.
Umumiy foydalanishdagi yoʻllarda, masalan, quvurlarni yotqizishda ishlaganda, oddiytransport vositalari bilan bogʻliq baxtsiz hodisalar sodir boʻlishi oson. Masalan, oddiy
avtomashina yuqoridan oʻtuvchi simlarni elektr ustuniga ulash ishlari paytida kabelni ushlab
qolsa, u ishchini yerga tortib tushirishi mumkin. Ish joyiga oʻtib ketayotgan transport
vositalarining kirib kelishiga yoʻl qoʻymaslik uchun toʻsiqlar, devorlar va qoʻriqchilar kabi
xavfsizlik uskunalari taʼminlanadi va harakat nazoratchilari qoʻyiladi. Ishchilarning ish joyidan
212

tashqarida ishlamasligi ham muhimdir.
(3) Mexanik zarba/Oraga qisilib qolishUmumiy foydalanishdagi yoʻllarda bajariladiganishlarda,

masalan,quvurlarni

yotqizishda,

ekskavator bilan bogʻliq baxtsiz hodisalardan
ehtiyot boʻling. Bu aylanuvchi kovsh bilan odam
oʻrtasidagi toʻqnashuv yoki kovsh va predmet
orasiga odamning qolib ketishi kabi baxtsiz hodisalar. Bundan tashqari, ekskavatorlarni yuk
mashinalariga yuklash va tushirishda va hokazolarda ekskavatorning agʻdarilib ketishi bilan
bogʻliq baxtsiz hodisalar koʻproq sodir boʻladi. Ekskavatorning agʻdarilishi, kimdirni u ezibtashlasa, halokatli baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin.
(4) Uchish/tushish
Uchish va yiqilish baxtsiz hodisalar uchadigan yoki yiqilgan
narsalar tufayli yuzaga keladi. Masalan, kran olib yurgan narsaga
urilish yoki tepadan tushib ketgan yuk ostida qolib ketish.
Stropovka yetishmasligi, osilgan yuklarni harakatlantirish va h.k.lar
baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin. Muhimi, oʻzingizni osilib
turgan yuk ostida qoʻymaslikdir. Oʻrnatish kerak boʻlgan asboblar va qismlarning qulashi
tufayli baxtsiz hodisalar ham sodir boʻldi.
(5) Yemirilish/Qulash
Elektr ishlarida baxtsiz hodisalarga vaqtinchalik ustunlarning sinishi va qulashi yoki yuk
mashinalaridagi ustunlarning qulab tushishi va odamlarning ularning ostida qolib ketishi
kiradi.
(6) Tok urishi
Tok urishi - bu inson tanasidan elektr toki oʻtganda sodir boʻladigan kuchli zarba.
213

Kuchlanish oʻtadigan sim yoki qurilmaga tegilganda, elektr toki inson tanasidan va yerga oqiboʻtadi. Tok urishi, shuningdek, tok oqayotgan uskunaga teginish yoki elektr zanjirda qisqa
tutashuv kabi boshqa xatolar tufayli ham boʻlishi mumkin. Tok urishining oldini olish uchun
quyidagilarni bajaring.
> Elektr xavfini oldini olish uchun antistatik himoya vositalari, rezina qoʻlqoplar, elektr tokining
oldini olish uchun izolyatsiyalovchi kiyim va rezina etiklar kabi himoya vositalari bilan ishlang.
Himoya vositalarini kiyganda ham tananing himoya bilan qoplanmagan qismlari kontakt
qilishi mumkin. Toʻgʻri himoya vositalarini tanlang va iloji boricha toksiz sharoitlarda ishlashnioʻylab koʻring.
> Elektrga ulanganda elektr tarmogʻi bilan ishlamaydigan ishchilarni tok urishi mumkin. Bu
ishda ishtirok etmaydigan odamlarni xabardor qiling va ish joyiga kirishni taqiqlash choralarinikoʻring.
> Biror narsaga beixtiyor teginish tok urishiga olib kelishi mumkin. Ishning tok yoʻqsharoitlarda bajarilishini taʼminlang.
> Tok urishi bilan bogʻliq baxtsiz hodisalar, shuningdek, ish joyida tok yoʻq deb notoʻgʻri
ishonish orqali ham sodir boʻlishi mumkin. Barcha ishga aloqador tomonlarni toʻliq xabardor
qilishdan tashqari, toksizlikni tasdiqlash uchun ishni bajarishdan oldin elektr toki bor-yoʻqligini
ham sinab koʻring.
(7) Kuzatuv quvurlarda kislorod tanqisligi
Kuzatuv quvurlar ichida ishlaganda kislorod tanqisligi va sulfid bilan zaharlanish
oqibatidagi anoksiyadan oʻlim holatlari roʻy berdi. Kislorod tanqisligi sodir boʻlgan holatlarda,
qutqaruvchilar havo respiratoridan foydalanmasligi oqibatida oʻlimga olib keladigan baxtsiz
hodisalar ham sodir boʻldi. Kuzatuv quduqlari bilan bogʻliq ofatlar haqida qoʻshimchamaʼlumot olish uchun 6.5.4 Yer osti quvurlari ishlari boʻyicha ehtiyot choralari boʻlimiga
qarang.
214

7.1.3 Oʻlim holatlari koʻp boʻlgan hayotiy muhim infratuzilma/obyektnioʻrnatish ishlarining xususiyatlari(1) Elektr ishlaridagi baxtsiz hodisalar va hodisalarning xususiyatlari
Elektr jihozlarini oʻrnatish elektr toki bilan bogʻliqligi sababli, elektr toki urishi deb ataladiganhalokatli voqea sodir boʻlishi mumkin. Yuqori kuchlanishli liniyalarni va yuqoridan oʻtuvchi
simlarni almashtirish ishlari balandlikda amalga oshiriladi va shuning uchun ham yiqilishbaxtsiz hodisalari xavfi mavjud.
Kabel keskich bilan simlarni kesishda tok urishi sodir boʻlishi mumkin. Bunday baxtsiz
hodisa elektr toki yoʻqligini qayta tekshirmaslik, tok urishining oldini olish uchun himoya
vositalarini ishlatmaslik va h.k.larning natijasidir.
Yiqilishbaxtsiz

hodisalaribalandlikda

ishlaganda, masalan, kabellarni simyogʻochlargaoʻrnatishda sodir boʻladi. Iloji boʻlsa, havoda
ishlaydigan platforma kabi barqaror ishlaydigan

Havoda ishlaydiganplatformada ishlang

platformani tayyorlang.
(2) Mashinalarni oʻrnatish
Katta mashinalarni oʻrnatayotganda, mashina agʻdarilganda va odamlar uning ostiga
qolganda baxtsiz hodisalar yuz berishi mumkin.
(3) Suv va kanalizatsiya ishlari
Suv va kanalizatsiya ishlarida qazish ishlari quvurlarni oʻtkazish uchun yerga xandaqlar
qazishni oʻz ichiga oladi. Ushbu qazish ishlari bilan bogʻliq bir nechta baxtsiz hodisalar
mavjud. Misol uchun, qazilgan ariqning ichidagi odamlarning tiriklayin koʻmilib qolishi bilan
bogʻliq baxtsiz hodisalar sodir boʻlgan. Qazish chuqurligi 1,5 m dan ortiq boʻlsa, umumiy
qoida sifatida, tuproqni ushlab turish uchun poʻlat shpunt poyalar qoʻllaniladi. Yiqilish baxtsiz
215

hodisalari, shuningdek, yoʻl qirralariga qoqilib ketish, yopish taxtalari, kabellar, shlanglar va
hokazolar atrofida choʻkish natijasida yuzaga kelishi mumkin.
Qazish ishlari ekskavatorlardan foydalanishni oʻz ichiga olganligi sababli, ekskavatorlar
bilan bogʻliq baxtsiz hodisalar ham sodir boʻlishi mumkin. Misollar, aylanma strelalar yoki
orqaga oʻtish paytida bosib ketish natijasidakelib chiqqan kontaktli baxtsiz hodisalarni oʻzichiga oladi. Xandaqda ishlaydiganlarning
xavfsizliginitaʼminlashuchunekskavator

operatori bilan aloqa qilish uchun doimiyharakatnazoratchisi

Kanalizatsiya qudugʻini qurish

tayinlanadi.

Ekskavatorning o‘zi ham ag‘darilib ketish yoki ariqga tushib ketish xavfi bor.

7.2 Qurilish uchastkalarida xavfsizlik choralari
Qurilish uchastkalarida koʻplab ish toifalaridagi texniklar ishlaydi. Amalga oshirilgan ishlar
boshqacha koʻrinishi mumkin boʻlsa-da, tajribali texniklar har doim baʼzi umumiy masalalarni
yodda tutishadi. Bu yuqori sifat va xavfsizlikni anglatadi. 7.2 boʻlim barcha texniklar bilishi
kerak boʻlgan umumiy xavfsizlik tadbirlarini tavsiflaydi.

7.2.1 Qurilishdagi xavfsizlik sikli
Qurilishda xavfsizlik siklini davom ettirib, biz ish joylarini ishlab chiqarishdagi baxtsiz
hodisalarga kamroq moyil qilishimiz mumkin. Qurilishdagi xavfsizlik sikli quyidagi
maqsadlarga erishishdan iborat.
a. Qurilish tartib-qoidalari va xavfsizlikni integratsiyalash.
b. Bosh pudratchi va boshqa aloqador ikkilamchi pudratchilar oʻrtasidagi hamkorlikni

216

taʼminlash.
c. Xavfsizlik va salomatlik tadbirlarini odatga aylantirish.
d. Oldindan xavfsizlik choralarini koʻrishda ijodiy yondoshish.
e. Qurilish va xavfsizlik talablari haqida hammaga xabar berish.
Qurilish uchastkalarida kundalik ishlarga turli xil xavfsizlik tadbirlari kiritilishi kerak. Ishlab
chiqarishdagi baxtsiz hodisalarning oldini olish uchun qurilishda xavfsizlikning kunlik siklinioʻrnatish va davom ettirish muhimdir.
Qurilishdagi xavfsizlik sikli(1) Ishdan oldin ertalabki xavfsizlik yigʻilishi(Barcha bosh pudratchilar va aloqador ikkilamchi
pudratchilar ishtirok etishi kerak)(8) Ish kunining oxirida xavfsizlik(2) Xavfsizlik yigʻilishi

tekshiruvi

Qurilishdagi
xavfsizlikning
kunlik sikli(3) Ishni boshlashdan oldin(7) Belgilangan hududni tozalash

tekshirish(4) Ish davomida rahbarlik va
nazorat(6) Xavfsiz jarayonlar boʻyicha(5) Xavfsizlik patruli

yigʻilish(1) Ishdan oldin ertalabki xavfsizlik yigʻilishi
Yigʻilishda barcha bosh pudratchilar va aloqador ikkilamchi pudratchilar ishtirok etadi, bu
yigʻilishda ish joyi rahbarlari avvalgi kuni oʻtkazgan xavfsizlik patrulining natijalari, kunlik ishuchun mehnat xavfsizligi boʻyicha koʻrsatmalar va radio gimnastika boʻyicha koʻrsatmalar
taqdim etiladi.
(2) Xavfsizlik yigʻilishi
Muhokamalarni ish toifasi boʻyicha brigadirlar olib boradi. Trening oldingi kundagi ishjarayonining natijalarini koʻrib chiqishni, bugungi ish jarayoni bilan bogʻliq xavflarni bashorat
qilish (KY) tadbirlarini va yangi xodimlarni oʻqitishni oʻz ichiga oladi.
217

(3) Ishni boshlashdan oldin tekshirish
Ishni boshlashdan oldin xavfsizlikni tekshirish, shu jumladan ishlatiladigan mashinalar va
asboblarni tekshirish, ish tarkibini tekshirish va h.k.
(4) Ish davomida rahbarlik va nazorat
Uchastka boshliqlari (brigadir, ishlab chiqarish boshligʻi va boshqalar) ishchilarni yoʻlyoʻriq va nazorat bilan taʼminlaydi.
(5) Xavfsizlik patruli
Xavfsizlik patrullarini ish joyi menejeri va ikkilamchi pudratchilar bajaradi va har bir brigadir
va bohqalarga koʻrsatma va yoʻl-yoʻriqlar beriladi.
(6) Xavfsiz jarayonlar boʻyicha yigʻilish
Bosh pudratchi va har bir maxsus ishlar pudratchisi keyingi kundagi ishlar boʻyicha bir-biribilan muloqot qiladi va muvofiqlashtiradi hamda ish usullari va h.k.larni muhokama qiladi.
(7) Belgilangan hududni tozalash
Har bir ishchi oʻzi ishlagan hududni tartibga solishi, yigʻishtirishi, tozalash va dezinfeksiya
qilishi kerak.
(8) Ish kunining oxirida xavfsizlik tekshiruvi
Bosh pudratchi va maxsus ishlar pudratchisi uchun masʼul shaxs yongʻin, oʻgʻirlik, ommaviy
ofat va hokazolarning oldini olish choralarini tasdiqlaydi.

7.2.2 Yangi xodimlar uchun xavfsizlik va salomatlik boʻyicha taʻlim
Yangi xodimlar uchun xavfsizlik va sogʻliqni saqlash boʻyicha taʼlim kompaniya yangi
ishchilarni yollaganda taqdim etiladi. Yangi xodimlar uchun xavfsizlik va sogʻliqni saqlashboʻyicha taʼlimni amalga oshirish Sanoat xavfsizligi va sogʻliki toʻgʻrisidagi nizomda talab
qilinadi.
[1] Mashinalarning, xomashyoning va boshqalarning xavfli yoki zararli taʼsiri va ular bilan
218

ishlash usullari bilan bogʻliq masalalar[2] Xavfsizlik asboblari, zararli moddalarni nazorat qilish qurilmalari yoki shaxsiy himoya
vositalarining ishlashi bilan bogʻliq masalalar va ular bilan ishlash usullari bilan bogʻliq
masalalar[3] Ish protseduralari bilan bogʻliq masalalar[4] Ishni boshlash vaqtida tekshirish bilan bogʻliq masalalar[5] Ish bilan bogʻliq ishchilar moyil boʻlgan kasalliklarning sabablari va oldini olish bilan bogʻliq
masalalar[6] Ish joyini tartibli saqlash va uning sanitariya holatini saqlash bilan bogʻliq masalalar[7] Favqulodda choralar va baxtsiz hodisa sodir boʻlgan paytda evakuatsiya qilish bilan
bogʻliq masalalar[8] Avvalgi bandlarning har birida koʻrsatilganidan tashqari, ish bilan bogʻliq xavfsizlik va
salomatlikni saqlash uchun zarur boʻlgan boshqa masalalar

7.2.3 Yangi xodimlar uchun taʼlim
Qurilish uchastkasiga yangi kelgan ishchi yangi xodim deb ataladi. Qurilish uchastkasidagioʻlim holatlarining deyarli yarmi obyektga yangi kirganidan keyin bir hafta ichida sodir boʻladi.
Shu sababli, Sogʻliqni saqlash, Mehnat va farovonlik vazirligi yangi xodimlarga taʼlim berishni
buyurdi. Asosiy ish beruvchi tomonidan qurilish uchastkasi xavfsizligini boshqarish boʻyichakoʻrsatmalarni amalga oshirish standartlarini quyidagicha belgilaydi.
[Yangi xodimlar uchun taʼlimni amalga oshirish]
Qurilish uchastkasida ishlash uchun biror yangi ichshi tayinlansa, aloqador ikkilamchi
pudratchilar oʻz brigadir va h.k.larga koʻrsatma berishi kerak, ular bu qurilish obyektining
xususiyatlaridan kelib chiqib, ular obyektda ishlashni boshlashdan oldin bunday ishchilarga
quyidagi masalalar toʻgʻrisida xabar berishi kerak va natijalari haqida bosh ish beruvchiga
219

xabar beradi.
[1] Asosiy ish beruvchining xodimlari va aloqador ikkilamchi pudratchilar xodimlaridan
tashkil topgan aralash ishchi kuchi tomonidan ish olib boriladigan joylarga oid shartlar[2] Ishchilar uchun xavf tugʻdiradigan joylar (xavfli va zararli joylar va kirish taqiqlanganzonalar)[3] Aralash ish joylarida olib boriladigan ish jarayonlari oʻrtasidagi munosabat[4] Evakuatsiya usullari[5] Buyruqlar tuzilishi[6] Ishning mazmuni va ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarning oldini olish choralari[7] Xavfsizlik va salomatlik qoidalari[8] Qurilish uchastkasida xavfsizlik va sogʻliqni saqlashni boshqarishning asosiy siyosati
va maqsadlarini va boshqa asosiy sanoat baxtsiz hodisalarining oldini olish choralarini
belgilaydigan rejalar
Yuqoridagilar quyidagicha amalga oshiriladi.
(1) Pudratchi ishni boshlash uchun uchastkaga birinchi marta kirgan kuni ishdan oldin
Qurilish tashkilotidan (quruvchidan) masʼul shaxs, brigadir va mehnatni muhofaza qilishboʻyicha mutaxassis mashgʻulotlarni olib boradi.
(2) Pudratchining ishchi kuchiga yangi xodim qoʻshilgan kuni ishdan oldin
Mashgʻulotlarni brigadir va mehnatni muhofaza qilish boʻyicha mutaxassis olib boradi.
Trening konferentsiya yoki majlislar xonasida taxminan 30 daqiqa davomida boʻlib oʻtadi.

220

7.2.4 Ish uchun xavfsizlik anjomlari
Quyidagi fotosuratda ish uchun xavfsizlik vositalari koʻrsatilgan. Toʻliq jabduqlar yiqilishdan
himoya qilish vositasi (1), dubulgʻa (2), ilgaklar (3) va xavfsizlik poyabzallari (4) asosiyjihozlardir.
[Toʻliq jabduqli gata tsuiraku boshiyo kigu] (toʻliq jabduqli yiqilishdan himoya vositasi)Toʻliq jabduqlar yiqilishdan himoya qiluvchi vosita yiqilishning oldini oladi . 2022 yil 2
yanvardan boshlab, agar ishchi platformaning balandligi 6,75 m dan oshsa, uni kiyishi
majburiydir. Biroq, yiqilib ketish baxtsiz hodisalari tez-tez sodir boʻladigan qurilish sanoatida,
hatto 5 m dan ortiq balandlikda ishlaganda ham toʻliq jabduqli yiqilishdan himoya
vositalaridan foydalanish talab etiladi. Biroq, yiqilish baxtsiz hodisalari anjomni kiygan, lekinfoydalanmayotganlar uchun sodir boʻladi, shuning uchun uni ishlatishni unutmang.
221

Bundan tashqari, vazifaga qarab quyidagi himoya va xavfsizlik anjomlari qoʻllaniladi.
[Hogo megane] (himoya koʻzoynagi) Ushbu koʻzoynaklar koʻzlarni metall va yogʻochchanglari, uchqunlar, issiqlik, tutun (shu jumladan zaharli gazlar), lazerlar va qurilishuchastkalarida va materiallarni qayta ishlash maydonlarida hosil boʻladigan boshqa zararli
nurlardan himoya qilish uchun moʻljallangan. Maqsadingiz uchun eng yaxshi koʻzoynakni
tanlang.
[Hogo maskasi] (himoya niqobi) Chang va boshqa qoldiqlardan himoya qilish uchun
ishlatiladigan niqob. Bir martali ishlatiladigan niqoblar va almashtiriladigan filtrlari mavjud.
Sogʻliqni saqlash, mehnat va farovonlik vazirligi (MHLW) niqoblar uchun standartni belgilaydi.
Misol uchun, uzoq vaqt davomida elektr yoyli payvandlash va tosh kesish operatsiyalarinatijasida changni yutish oʻpka disfunktsiyasini (pnevmokonioz) keltirib chiqarishi mumkin,shuning uchun himoya niqoblaridan foydalanish majburiydir.
[Tebukuro] (qoʻlqop) Mashinada/qoʻlda kesish orqali ishlov berish, boʻyoq ishlari, har xil
turdagi montaj ishlari va kimyoviy moddalar bilan bogʻliq ishlarni bajarishda qoʻllarni himoya
qilish uchun ishlatiladi. Biroq, aylanma pichoqlar, masalan, dumaloq arralar, burgʻulash
dastgohlari, silliqlash mashinalari, quvurni rezbalash mashinalari va boshqalarni ishlatgandaqoʻlqoplardan (ish qoʻlqoplaridan) foydalanmaslik kerak, chunki qoʻlqoplar (ishchi qoʻlqoplar)aylanadigan pichoqlarga oʻralib qolishi va baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin.
[Shield-mentsuki dubulgʻasi] (payvandlash dubulgʻasi) Butun yuzni himoya qiluvchi
qalqonli dubulgʻa. Asosan payvandlash ishlari uchun ishlatiladi.

222

7.2.5 Oftob urishining oldini olish
Yaponiyada yozda harorat 30 ° C dan yuqori boʻlgan manatsubi (issiq kun) va harorat 35 °C dan oshadigan moshobi (juda issiq kun) mavjud. Issiq haroratda bajariladigan ishlar
ishchilarni oftob urishiga olib kelishi mumkin. Issiqlik
urishiboshaylanishi

vahushidanketish,mushaklarning ogʻrigʻi va qattiqlashishi, kuchli terlash,bosh ogʻrigʻi, kayfiyatdagi noqulaylik, koʻngil aynishi,
qusish, charchoq, choʻkish hissi, ongning buzilishi,

WBGT oʻlchov
uskunasi

konvulsiyalar, oyoq-qoʻl harakatining buzilishi, yuqori
tana harorati va boshqa alomatlarga olib kelishi mumkin va ular ishni davom ettirishni
imkonsiz qiladi, lekin oʻlimga ham olib kelishi mumkin. Yaponiya meteorologiya agentligi har
bir mintaqada Web Bulb Globe Temperature (WBGT) taxminiy qiymatini hisoblab chiqadi vamaʼlumot beradi. WBGT qiymatlarini kamaytirish uchun uchastka menejerlari katta
ventilyatorlar, soyali toʻrlar, quruq tuman tizimlari, dam olish joylari, konditsioner uskunalari,suv taʼminoti uskunalari, muzlatkichlar, muz mashinalari, ichimlik suvi taʼminoti avtomatlari va
boshqalarni oʻrnatadi. Juda issiq kunlarda ish boshlanish va tugash vaqtlari koʻtarilishi
mumkin. Ishchilar belgilangan tanaffus vaqtida, masalan, konditsionerli dam olish maskani
kabi salqin joyda dam olishga, ishdan oldin va keyin suv ichishga, tuz isteʼmol qilishga
harakat qilishlari kerak. Bundan tashqari, havo oʻtkazadigan ish kiyimlarini, issiqlikni
osongina yutadigan xavfsizlik kamarlarini va boshqalarni kiying.

7.2.6 Ish xavfsizligiga eʻtiborni qaratuvchi belgilar
Qurilish uchastkasining turli joylarida oq fonda yashil xochli belgilarni koʻrish mumkin. Bu
belgi midorijuji (yashil xoch) deb ataladi va xavfsizlik va salomatlik ramzi hisoblanadi.
Koʻpincha anzen daiichi (avval xavfsizlik) soʻzlari bilan birgalikda ishlab chiqilgan, chunki223xavfsizlik qurilish uchastkasidagi birinchi va eng muhim narsadir. Dubulgʻalar va
jarohatlanganda birinchi yordam koʻrsatish uchun dori-darmonlar va asboblarni oʻz ichiga
olgan kyukyubako (birinchi tibbiy yordam toʻplami) ham yashil xoch bilan belgilangan. Baʼzida
yashil xochni eisei (salomatlik) ifodalovchi shirojuji (oq xoch) bilan birlashtirgan xavfsizlik va
sogʻliq bayrogʻi ishlatiladi.

Yashil xochga misol

Xavfsizlik va salomatlik
bayrogʻiga misollar

7.2.7 Inson xatosini tushunish
Odamlar tomonidan sodir etilgan xatolar inson xatolari deb ataladi. Inson xatolari biz insonboʻlganimiz uchun sodir boʻladi. Bunga nafaqat ehtiyotsizlikdan kelib chiqqan xatolar, balki
tenuki (burchaklarni kesish), oʻtkazib yuborilmasligi kerak boʻlgan jarayonlarni oʻtkazibyuborish ham kiradi. Qurilish uchastkalarida baxtsiz hodisalar yaratmaslik yoki ularni keltirib
chiqarmaslik uchun insonning mumkin boʻlgan xatolaridan xabardor boʻlish muhimdir.
Bundan tashqari, inson xatolari nafaqat odamlar bilan bogʻliq baxtsiz hodisalarga olib keladi,
balki tugallangan qurilish sifatiga ham taʼsir qiladi, shuningdek, jarayonning kechikishiga olib
keladi. Inson xatosining 12 xil sababi borligi aytiladi.
(1) Kognitiv xatolar
Bu taxminlardan kelib chiqqan inson xatosi. Masalan, “shunday vaziyatda mana bundaykoʻrsatmalar beriladi” degan taxmin haqiqiy koʻrsatmalar va berilgan ishoralarni notoʻgʻri
tushunishga olib kelishi mumkin.
224

(2) Eʼtiborning etishmasligi
Bu eʼtibor etishmasligidan kelib chiqqan insoniy xato. Diqqatni muayyan vazifaga qaratish
atrofdagilarga eʼtiborni kamaytirishi va baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin. Misol uchun,shunday holatlar borki, odam oʻz oldidagi ishga shunchalik eʼtibor qaratadiki, u orqasidagi
chuqurni sezmay qoladi va unga tushib ketadi.
(3) Diqqatning susayishi va xabardorlikning pasayishi
Diqqatning susayishi va xabardorlikning pasayishi, ayniqsa oddiy va takrorlanuvchi ishlarbilan shugʻullanganda paydo boʻlishi mumkin. Oddiy vazifalar qayta-qayta bajarilganda,
ishchilar bu vazifalar haqida oʻylashdan toʻxtaydi, aksincha ularni ongsiz ravishda bajaradi.
(4) Yetarli tajriba/bilim yoʻqligi
Bu tajriba etishmasligi va bilimsizlikdan kelib chiqqan insoniy xatodir. Bu asboblarni
notoʻgʻri ishlatish, ish jarayonini notoʻgʻri tushunish yoki ish bilan bogʻliq boʻlishi mumkinboʻlgan baxtsiz hodisalarni oldindan koʻra olmaslikka olib kelishi mumkin. Ishni boshlashdan
oldin KY faoliyati tajribali texniklar uchun xavflarni bashorat qilish boʻyicha oʻz tajribalarini
ulashish imkoniyatidir. Ishchilar, hatto birinchi marta ishga kirishayotganda ham nimagaeʼtibor berish kerakligini bilib olishi mumkin.
(5) Sovuqqonlik
Odamlar ish bilan tanishish orqali oʻziga ishonchi paydo boʻlishga moyildirlar va natijada
ular bu vazifani boshlovchi boʻlgan vaqtiga qaraganda kamroq ehtiyotkor boʻlishadi yoki
qadamlarni oʻtkazib yuboradilar. Baxtsiz hodisalar ishchilar oʻz-oʻzidan xotirjam vaboʻshashganda sodir boʻladi. Ish bilan qanchalik tanish boʻlishingizdan qatʼi nazar, xavfsizlik
qoidalarini

amaldaqoʻllang,

ishlashdan

oldin

asboblarni

tekshiring,

xavfsizlik

moslamalaringizni tekshiring va xavfsizlik moslamalarini kiyib oling va mosligini tekshiring.
(6) Guruh xatolari
Guruhlarda sodir boʻladigan inson xatosi. Misol uchun, qurilishni muddatida bajarish
225

dargumondek tuyulsa, umumiy atmosfera xavfli xatti-harakatlarga yoʻl qoʻyishga moyilboʻlishi oson. Qurilishni muddatida bajarish muhim boʻlsa-da, odamlarning xavfsizligi birinchioʻrinda. Bundan tashqari, agar baxtsiz hodisalar xavfli xatti-harakatlar tufayli yuzaga kelsa,
ular qurilish jadvalida kechikishlarga olib kelishi mumkin.
(7) Qisqa yoʻlni tanlash va ayrim bosqichlarni chetlab oʻtish
Bu samarali ishlash istagi tufayli kerakli harakatlar va tartiblarni oʻtkazib yuborish natijasida
yuzaga kelgan inson xatosi.
(8) Muloqot xatolari
Bu koʻrsatmalar aniq yetkazilmaganligi sababli yuzaga keladigan inson xatosi.
Koʻrsatmalarni tushunmasdan ishlash baxtsiz hodisalar va qurilish kechikishlariga olib kelishi
mumkin.
(9) Vaziyatga qarab oʻzni tutish instingti
Bu biz maʼlum bir vaziyatga tushib qolganimizda, biz beixtiyor qiladigan harakatdir. Ayniqsa,
odamlar bir nuqtaga eʼtibor qaratganlarida, ular oʻz atrofidagi narsalarga eʼtibor bermaydilar.
Masalan, odam narvondan yiqilayotganda, narvonga osilib qolish uchun asboblarini tashlab
yuborardi. Bu asboblar boshqa ishchiga tegsa, baxtsiz hodisa yuz beradi.
(10) VahimaToʻsatdan kutilmagan hodisalar yoki vahima osongina oʻz-oʻzidan xavfli xatti-harakatlarga
yoki notoʻgʻri koʻrsatmalar berishga olib kelishi mumkin.
(11) Jismoniy va aqliy funksiyalarning pasayishi
Inson yoshligida qila oladigan narsa, qarilik tufayli endi imkonsiz boʻlishi mumkin. Ayniqsa,
oyoq va sonlarda funksiyaning pasayishi va koʻrish qobiliyatining buzilishini sezish qiyin,chunki ular asta-sekin paydo boʻladi. Noqulay harakatlar yoki tana holatini sinab koʻrmaslikuchun buni bilish muhimdir.
(12) Charchoq
226

Yigʻilgan charchoq hushyorlikni kamaytiradi va bu baxtsiz hodisalarga olib kelishi mumkin.
Har kuni sogʻligʻingizga gʻamxoʻrlik qilish, jumladan, toʻgʻri uyqu va ovqatlanish muhimdir.

"Kuningiz xavfsiz oʻtsin!"

227