GAGAUZ DİLİ HEM LİTERATUR DİSŢİPLİNASINDA
METODİKA TEKLİFLERİ (2022-2023 ÜÜRETMÄK YILI)Chișinău, 2022

GAGAUZ DİLİ HEM LİTERATURA DİSŢİPLİNASINDA
METODİKA TEKLİFLERİ.
(2022-2023 ÜÜRETMÄK YILI)Önsöz
Büünkü gündä okullarda gagauz dili hem literatura ayırı bir predmet gibi üüreniler.
Üürenicilerin

intelektual

becermeklerinin

ilerlemesindä,

onnarın

estetikatarafından

terbietmesindä ana dilinin büük kuvedi var.
Gagauz dili hem literatura, Gagauz halkın istoriyası, kulturası hem adetleri predmetlär yardım
eder üürenicilerä gün-gündän taa akıllı, fikirli, taa becerikli, taa duygulu olsunnar, onnarda
insannık temelini, dünnä gözelliin paalılıını, yaşamayı taa derindän annasınnar yardımnêêr.
Bundan kaarä, bu disţiplinaların üüretmesindä büük rolü genel söz becermeklerin, sınışların(lafetmektä, seslemektä, okumakta hem yazmakta) var. Üürenicilerin fikir derinniini, yaradıcılık
uurunda becermeklerini uyandırıp, ilerletmää hem üüsek morallı, insannıklı kişiyi terbietmää:
cana yakın, acızgan, doorulukçu, çalışkan, hatır güdän; haliz dost olsunnar, negativ oluşlara karşı
koysunnar, kendi fikirinnän, zaametinnän yaşasınnar, halkın ruh özelliini duysunnar, adetlerini
korusunnar hem zenginnetsinnär. Ana dilini sevsinnär hem ilerletsinnär, onun gözelliini,
kuvedini annasınnar, dili büük havezlän üürensinnär, literatura dilindä düşünmeklerini,
duygularını serbest açıklasınnar.
Gagauz dilinin üürenmesindä komunikativ funkţiyası en önemnidir. Bu funkţiyanın
yardımınnan üürenicilerä bildiriler, ani bizim Vatanımız çokmilletli bir devlet, ani gagauzlarkaavi ruhlu bir halk. Moldova Respublikasının vatandaşı olarak, gagauz halkı hepsi milletlärlän
dostlukta hem annaşmakta lääzım yaşasın.
Gagauz dilindä hem literaturada üüretim proţesin düzenlemesinin özellikleri.
Gelän 2022-2023 üüretmäk yılda hesaba alacez epidemiya situaţiyasını SARS-CoV-2: onuştan
üüretmäk proţesini geçirmää deyni teklif ederiz hesaba almaa metodika rekomindaţiyalarını
2021-2022-ci yıldan.
Üüretmenin prinţipleri:(a)Psiholoji-pedagojik prinţipleri: üüredicileri inanmaa, üüretimä kabuletmäk, onlayn-korkmamazlıı, distanţion üüretim etikası, üüreniciylän pozitiv baalaşması, disţiplina;(b)

Didaktika prinţipleri: aylelärlän / üürenicilerin kanon temsilcilerinnän işbirlii,

interaktivlik, üüretmäk materialların aktuallıı hem yakışıklıı, dönüş baalaşmak, öndercilikh.b.
Üüredicinin çalışması
1. Üüredici proektleer distanţion üüretmäk yaklaşmasını hesaba alarak üüretmäk planın
teoriyasını:(a) İşlettirer / adaptaţiya yapêr / ţifralı informaţion resursları ayırêr / üüretmäk yardımcı

kiyatları distanţion uroklarını geçirmää deyni.
(b) Kullanêr kısa zamana didaktika proektini, didaktika çalışmasının sţenariyanın

sınırlarında distanţion uroklarına deyni: üüredici sıralêêr üüretmäk instrukţiyaları hem
zamanı/meropriyatiyaların geçirilmesi distanţion urokta (Eklenti №2);(c) İşlettirer / adaptaţiya yapêr /notanın instrumentlerini ayırêr, ani distanţion

kullanılêrlar konkret situaţiyada.
2. Üüredici uzaklıkta üüretmäk-aaraştırmak–kantarlamak kaliteli proţesini geçirer,
sanarak:(a) Mediator rolu: optimal şartları düzenlenneder, ki hepsi üürenicilär distanţion

üürenmeyä katılsınnar, lafetmenin kurallarını hem normalarını düzer hem virtualüüretmäk olayın işbirliini düzer; efektiv didaktika lafetmeyi gösterer; dönüş
baalaşmayı yapêr;(b) Fasilitator rolu: Verer, lääzımsaydı, individual/ diferenţiaţiya yardımı, ki distanţion

üürenmeyi yapmaa yugun hem kolay hepsinä deyni; kontrol eder, ki üürenicilär
vakıtçasına üürensinnär; ilerleder partnörluk ilişkileri aylenin azalarınnan, ki
distanţion üüretmäk proţesin kalitesini üüsekleştirmää;(c) Repetitor rolu: doorudêr hem aktiv eder üürenicileriüürenmäk hem üüretmäkproţeslerindä, doldurêr elektron jurnalı yada klasın jurnalını (karantin zamanı
bittiynän, notaları geçirer klas jurnalına).
3. Distanţion üüretmesinin proţesindä üüredici gözdän geçirer üüreniciyi nicäüüretim predmeti:(a) Üürenicilerä verer diil sade sınışları, ama birleştirer sinhron pedagoji çalışmayı

hem asinhron, hem önderili, yarı önderili, kendibaşına işlän, individual hem
grupalı işlän; kullanêr türlü üüretmäk interaktiv metodlarını.
(b) Ayırêr situaţiyaları, açan üürenici kalêr sesleyici; üürenici lääzım aktiv katılsın

proţesäçalışsın.

yaşınagörä: siiretsin/ seslesin video / audiomaterialları,internettä4. Üüredici kendi boşlamaz zanaat ilerlemesini kullanêr:(a) Katılêr zanaat hazırlamasına distanţion üüretmesindä;(b) Herzaman ilerleder becermeklerini, ani lääzım zanaat rollerini gerçekleştirmää

distanţion üüretmesindä.
Ţifralı informaţion resurslarıÜüretmäk resurslarınarasında bulunêrlar

üüretmäk

kiyadı

hem

adetça üürenmäk

materialları. Ama onnarın arasına var nicä girsinnär onlayn-resurslar da. Üüredici,angısında butakım üüretmäk modelini kullanêr, lääzım olsun çok resurslar, angılarını ovar nicä teklif etsin, ani taa yakışıklı, uygun üürenicinin kişiliinä, angısı üürenecek
baamsızlı. Bundan kaarä, zor zamannarda üürenici, ani kendibaşına üürenän, var nicädanışsın üürediciyä, ki zorlukları ensemää.
Üüredicinin hem üürenicinin arasında hep o araçlar, nicä karışık üüretmektä: elektronpoştası, çat (tekst / ses / video), forum, blog. Başarılı üüretmesinin notası var nicä belliedilsin üürediciylän üüretmenin uzunnuunda, onlayn-testlän, adetça testlän yada başka uyan
usullarlan üüreniciyä hem üürediciyä deyni.
Öncä distanţion üüretmesinin proţesinä katılmaa deyni hem üüretmäk resurslarını belli
etmää, üüredici lääzım situaţiyaya analiz yapsın, ki bu soruşlara cuvapları bulmaa:- Nesoy becermekleri bän isteerim üürenicilerdä ilerletmää?
- Nesoy resursları bän var nicä kullanıım ? Nesoy tehnologiyalar var üürenicilerdä ?
- Kim var nicä yardım etsin bana? Nesoy önemni oluşlar var, var nicä yardım etsin
bana ?
- Nedän çeketmää bana? Nicä üüretmenin başarılıını kantarlamaa?
Biz teklif ederiz kimi resursları, ani üüretmäk- üürenmäk- kantarlamak proţesindä var nicä
kullanılsınnar.
Ţifralı kiyatlar:-Ţifralı kiyatlar, ţifralı üüretimdä, I, II klaslara deyni
http://ctice.gov.md/resurse/educatia-digitala/-Üüretmäk kiyatlar PDF formasında http://ctice.gov.md/manuale-scolare/Ţifralı bibliotekalar:-

Moldavica - Biblioteca Nationala Digitala a Moldovei
http://www.moldavica.bnrm.md/-IŞE virtual biblioteka http://ise.md/biblioteca-virtuala/-Milli biblioteka http://bnrm.md/web/-

Prodidaktika bibliotekası http://prodidactica.md/biblioteca-pro-didactica-on-line/-

Açık millii hem halk arası üüretim resursları: http://red.prodidactica.md/resursered/red-nationale/, http://red.prodidactica.md/resurse-red/red-internationale/-

Didaktika Pro jurnalı .....http://www.prodidactica.md/revista/.

-İnformatikanın elektron bibliotekası http://biblioteka.net.ru-

Biblioteca Digitala Globala https://www.wdl.org/en/-

Departamentul

Informaţional

Biblioteconomic

http://library.ulim.md/biblioteci-

virtuale/-

Moldova Respublikanın Milli bibliotekası

http://www.bnrm.md/index.php/resurse-

informationale/baze-de-dateİnteraktiv üüretmesinä deyni materiallar (multimediya):-

Resurslar. Gelecää zamanın klası. https://www.clasaviitorului.md/categorie/resurse/

-

Milli

bibliotekanın«kartaların hem incäzanaatınkolekţiyasının» bölümü

https://arteplasticeharti.wordpress.com/-

AUDIOVIDEOTECA Milli bibliotekanın bölümü

-https://audiovideoteca.wordpress.com/
Distanţion baalaşmasının temelindä uroo deyni önderici sţenariyaları teklif
ederiz hesaba almaa metodika rekomindaţiyalarını 2021-2022-ci yıldan.

Başka informaţiyayı, üüretmäk yardımcı kiyatlarını, resursları (üüretmäk kiyatları, ţifralıüüretimi h.b. ) hem ideyalar, ki onlayn- urokları düzenlemää klasta var nicä bulmaa bu
adrestä:• http://ctice.gov.md/manuale-scolare/#• http://www.loveforlife.ch/clasaVirtuala.php#clasaVirtuala

Distanţion üüretim proţesini ilerlemenin metodologiyasından: МОКИ № 351 19.03.2020yılı.
Olarsaydı distanţion

üüretmesi, teklif

ederizalmaa

hesabanasaatları distanţion

üüretmesinin metodologiyasından 2021-2022-ci yıldan. Ama ekleeriz:
1. Lääzım unutmamaa, ani evdeki iş veriler instrukţiyaya görä (МECC №1249 din
28.08.2018г).
2. En önemni üürenicilärlän hem onnarın aylelerinnän baalantıyı tutturmaa, göstereräk,
ani Siz onnarlan barabar, yanında da üüretmäk proţesi- bu Sizin en önemni hem toplam
davasıydır.

Üüretmäk planı hem didaktika materialları.
Predmetin administraţiya etmesi
2022/2023 üüretmäk yılı için başlankı, gimnaziya hem liţeylär için temel (bazis)üüretmäk plannarını Üüretmäk Bakannıı kaaviletti (MEC № 123 din 28.02.2022).

Bu plannarda (p.2.4. hem p.2.10)“Gagauz dili hem literatura”, “Gagauz halkın istoriyası,
kulturası hem adetleri” predmetlerin üüretmesinä (gagauz

milletliüürenicilerä deyni)

bukadar saat veriler:
Predmet“Gagauzdili
hem literatura”Üüretmäkproţesindä
kullanmakDil hem sözleşmäk

Programaya görä
mutlaküürenilän.

Klas

I-IV
V
VI
VII
VIII
IX
X real/gum
IX real/gum
XII real/gum«Gagauzhalkın Dil hem sözleşmäk
istoriyası, kulturası ( halkın istoriyası,
kulturası hem adetleri
hem adetleri»

I-IX

Saatların
sayısı
haftada
3
3
3
3
3
3
3/4
3/4
3/4

Saatların
sayısı
bütün
yılda
99
102
102
102
102
99
102/136
102/136
99/133

1

34

için genel bilgilär).

*Saatların sayısı olabilir diişilsin üüretmäk yılın kalendar datalarına görä.
Üürenmäk hem yardımcı üüretim kiyatları.

Başlankı klaslarBaşlankı klaslarda ( I-IV kl.) “Gagauz dili hem literatura”, “Gagauz halkın istoriyası,
kulturası hem adetleri” predmetlerin üüretmesi geçer eni (2018y) kurikuluma görä (A.
Stoletneäya, E. Kılçik, M. Jekova), Kişinău, 2018y) hem üüretmäk-metodika kompleksinä
görä.
DİKAT!!!
 Predmet “Gagauz dili hem literatura” integrir formasında üüreniler.
 SÖZ TEMALARINI, ANGILAR4I VERİLİ KURİKULUMDA TEKLİF EDERİZHESABA ALMAA HEM KULLANMAA!
I –ci klas.
1) “Bukvalık” Gagauz dili hem literatura 1-ci klasa deyni (eni üürenmäk kiyadı: Anna
Stoletnäya, İulia Çimpoeş- Belançuk, Ştiinţa, 2019);
Üüredicilerin dikatına!

1-ci semestrada uşaklar

sade komunikativ

kompetenţiyasını

ilerlederlär, verili sözleşmäk temalarına görä.
2) “Ana dili” (1-nci klas için üürediciya kiyat: metodika teklifleri, Vera Kuleva, Lübov
Vornikiva, Komrat, 2010). Bu kiyat teklif ediler, nicä bir ek materialı gibi. Üüredicilär
bu kiyatta bulaceklar ölä materialları, ölä yaratmaları, angıları yardım edeceklär taa
dolu hem kaliteli kurikulumunun speţifika kompetenţiyalarını tamannamaa.

3) «Gagauz halkın istoriyası,kulturası hem adetleri» 1-2 klaslara deyni üürenmää kiyadı(S.Bulgar,S.Kuroglu, A.Stoletnäya ,Chişinău, 2007y).
4) Resimni gagauz alfabeti,5) Resimni sözlük.
Ek literatura:
1. “Benim sevgili dostlarım”, Todur Marinoglu,Chişinău, 2013.
Buyıl 1-ci klasta“Resimcilik incäzanaatı” hem“ Tehnologiya

terbietmesi” predmetlerinüüretmesi gagauz dilindä geçecek. Bu predmetlerdä kurikulum gagauzçaya çevirildi
Gagauziya “M. V. Maruneviç” adına Bilim- aaraştırma merkezindä (herbir okul kurikulum
kabletti).
Dikat! I –ci klas
Gagauz dili hem literatura predmetin speţifika kompetenţiyaları doorudulu üürenicilerin
kommunikativ uurunu ilerletmää deyni. Onuştan üüredicinin çalışması da lääzım olsun
doorudulu gagauz dilindä sözleşmäk ortalıın düzülmesinä. Hesaba alarak büünkü gündä
gagauz dilin kötü durumunu hem zamandaş istediklerini(hepsi,taa geniştän gagauz dilini
kullansınnar), biz üüredicilerä teklif ederiz :Üüretim proţesini komunikativ uurunda kursunnar.

Burada ön plana çıkêr uşakların gagauz dilindä lafetmesini ilerletmäk. Komunikativ neetlerini
tamannamaa deyni söz işlemneri lääzım erleştirilsinnär hem sıralansınnar lafetmektä hem
okumakta, seslemektä hem yazmakta.
Üüretim proţesin neetleri hem içindekileri dil, söz hem komunikativ kompetenţiyalarınnan
açıklanêrlar.Kompetenţiyalar biri-birinä sıkı baalı hem barabar oluşturulêrlar.
Üüredicilerä tekliflär:









 Temalara görä sözleşmeyi düzmää:- Uşak insan arasında- Uşak ayledä- Biz hem natura- Benim vatanım
Söz işlemini kullanmaa:Selemneşmäk. Tanışmak.Tanıtmak. İzin vermäk. Şükür
etmäk.Soruş/Cuvap. Yazdırmak. Nasaat. Yardım. Pozitiv duygular. Annatmak.
Adlamak. Teklif.
Sözleşmäk elementlerini kullanmaa:Temalara görä komunikativ situaţiyalar. Aazdan
sözün özellikleri. Sözlük. Komunikativ modellär. Sölenti örnekleri. Aazdan tekst.
Dialog. Cümlä. Laf. Kısım. Ses. İntonaţiya.
Söz situaţiyasına görä türlü komunikativ modellerini kurmaa hem onnarı işletmää.
Uşakların pasiv hem aktiv sözlüklerini zenginnetmää hem genişletmää (leksika
fondu)
Teksti, nicä bir öz didaktika birimini kullanmaa (algılamaa, annamaa, kurmaa,
okumaa, analiz yapmaa, yannışlıkları doorutmaa) Sözdä türlü gagauz dilin özel gramatika formalarını işletmää (konson hem vokal
garmoniyası, adlıın saabilik hem küçüldek forması, işliin izin çalımı hem başka
formalar)II-nci klas.
1. “Gagauz dili hem litaratura” 2-ci klasa deyni (Anna Stoletnäya, Ekaterina Kılçik
Ştiinţa, 2018y). Kiyat düzülü integrir formasında.
2. «Gagauz halkın istoriyası,kulturası hem adetleri» 1-2-ci klaslara deyni üürenmää
kiyadı(S.Bulgar,S.Kuroglu, A.Stoletnäya ,Chişinău 2007y).
III-ncü klas
1) "Ana dili hem literatura okumakları" 3-cü klaslarına deyni üürenmäk kiyadına görä
(K.Vasilioglu, A. Stoletnäya, Chişinău, Ştiinţa, 2016y).
2) « Gagauz halkının istoriyası,kulturası hem adetleri»3-cü klasa deyni(M.Kopuşçu,P.Paşalı “M. V. Maruneviç” adına Bilim- aaraştırma merkezi, Komrat,2016y).
IV-cü klas
1) “Ana dili hem literatura okumakları” okumak kiyadına görä (К. Vasilioglu, A. Stoletneyä,Ştiinţa, 2017y).
2) «Gagauz halkının kulturası hem adetleri» 4-cü klasa deyni( P.Paşalı M.Kopuşçu “M. V.
Maruneviç” adına Bilim- aaraştırma merkezi, Komrat,2017y).
3)http://ctice.gov.md/manuale-scolare/4) http://guogagauzii.md/

Praktika işlerini tamannamak için III-IV klaslara deyni olur kullanmaa:
1. Sirkeli G., Diktant toplumunu (III-IV klaslara deyni), Komrat, 2002y;
2. Sirkeli G., Diktant toplumunu. Eni diktant toplumu kurikuluma görä hem gramatika
materiallarının temelindä kurulu.
I-IV klaslarda yazı işleri:

Kontrol diktantını;

Hazırlama (üüretmä) diktantını;



Ayırılma diktantını;

Yaratmalı diktantını (hem onun türlü variantlarını);

Serbest diktantını;

Laflardan diktantını (hem onun variantlarını).

3. Kuleva V., Vornikova L.,Didaktika işleri toplumu (başlankı klaslar için) üürediciyä
deyni kiyat, Ankara,2012y.
4. Teklif edilän toplumunda herbir yazı işlerinä çok meraklı örneklär gösterili. Varumudumuz, ki üüredicilär lääzımnımaterialları burada bulurlar. Bu materialtiparlandı“Gagauzdilihem

literatura”

bilim-metodika

derginin(jurnalın)sayfalarında.
Metodika uurunda üüredicilerä yardımcı olmak için bir Gid (1-4 klaslar,) eni (2018 y)kurikuluma görä, tiparlandı (A. Stoletneaia, E. Kılçık, M. Jekova Kişinêu, 2018y).
Moldovanın şkolalarında artık uygulandı bir eni sistema: testlemäk, demäk, üürenicilerin
belliedili üüretmäk

birperiodunda

bilgi

hem

becermäkuurun

bellietmesi

hemkantarlamak forması.
Testlemeyi efektiv hem kaliteli geçirmää deyni, üüredicilerä teklif ediler “Gagauz dili
hem literatura” IV-üncü klaslarda testlemäk için Programa(Chişinêu, 2021y.) kullansınnar
yada onlayn materialı https://ance.gov.md/clasa-sesiunea-examen/clasa-4.

Gimnaziya klasları
Gimnaziya basamaanda gumanitar disţiplinaların arasında gagauz dili önemni eri kaplêêr.
Ne dä olmasa, nasıl da yaşamak diişilmesä uşaan büütmäk, terbietmäk, üüretmäk hem
becermeklerini oluşturmak proţesindä ana dilindän paalı yoktur. Ana dili üüreniciyi
hertarafça bilgi-terbietmäk tarafından ilerleder, hazırlêêr onu «büük yaşamakta» insan
arasında yaşamaa, biri-birinnänannaşmaa, herbir

problemiarifçözmää.

Gagauz dili hem literatura predmeti için lafedärkän, nicä dä başka disțiplinalar için,üüredicilär mutlak lääzım olduu diişilmekleri hesaba alsın:


doldurulmuş, doorudulmuş gagauz dilinin orfografiya hem punktuaţiya kurallarını(“Gagauz dilinin orfografiya hem punktuaţiya kuralları” eni redakţiya, 2015y.); uzun hem kısa plannamanın strukturasını eni (2019 y) kurikulumuna görä (Anna
Stoletneaia,Oxana Constantinova, Lidia İusıumbeli, Anna Sucman,Chişinău, 2019y);Gagauz dilinin standartlarını(Chişinău, 2012y., s.65-82).
Gimnaziya klaslarda (V-VIII kl.)DİKAT!!!

 Predmet “Gagauz dili hem literatura” integrir formasında üüreniler.
 SÖZ TEMALARINI, ANGILARI VERİLİ KURİKULUMDA TEKLİF EDERİZHESABA ALMAA HEM KULLANMAA!
“Gagauz dili hem literatura” predmetin üüretmesi geçer eni (2019y) kurikuluma görä (Anna
Stoletneaia, Oxana Constantinova, Lidia İusıumbeli, Anna Sucman, Chişinău, 2019y,MECC№ 591din 26.06.2020). Metodika uurunda üüredicilerä yardımcı olacek GİD “Gagauz dili
hem literatura” V-IX klaslara deyni (Anna Stoletneaia, Oxana Constantinova, Lidiaİusıumbeli, Anna Sucman), Chişinău, 2019y).

V-ci klaslarda predmet "Gagauz dili hem literatura" üürenilecek üürenmäk kiyadına görä
“Gagauz dili hem literatura okumakları” 5 klas için, Bankova İ.D., Baboglu İ.İ., Stoletneaia
A.İ, Vasilioglu К.K., Baboglu N.İ., Ştiinţa, 2015y.
VI-ncı klaslarda gagauz dili üürenilecek “Gagauz dili hem literatura okumakları” 6 klas için,
Bankova İ.D., Baboglu İ.İ.,Stoletneaia A.İ,Vasilioglu К.K., Baboglu N.İ.,Ştiinţa, 2017y.,üürenmäk kiyadına görä.
VII-nci klaslarda gagauz dili üürenilecek üürenmäk kiyadına görä “Gagauz dili hem
literatura okumakları” 7 klas için, Bankova İ.D., Stoletneaia A.İ., Baboglu İ.İ., Vasilioglu
К.K., Baboglu N.İ. Ştiinţa, 2018y.
VIII-inci klaslarda ana dili üürenilecek “Gagauz dili hem literatura” 8 klas Bankova İ.D.,
Stoletnäya A.İ, Vasilioglu К.K., Baboglu İ.İ, Baboglu N.İ., Ştiinţa, 2019y., üürenmäk
kiyadına görä.
IX klaslarda gagauz dili üürenilecek V–IX klaslarına deyni “Gagauz dili hem literatura”
kurikulumuna (2010y.) görä (eni işlendirili variant) (A. Stoletneyä, M. Mavrodi, O. Uzun, L.
Pavlioglu, E. Kılçık, G. Sirkeli, Kişinău, 2010y). Modernizat edili kurikuluma (2010y.) görä
metodika uurunda üüredicilerä yardımcı olacek GİD gagauz dili hem literatura (I-IX
klaslara),“Gagauz halkının istoriyası, kulturası hem adetleri”, Kişinău, 2011y.
IX-uncu klaslarda ana dili üürenilecek " Gagauz dili hem literatura” 9 klas, Bankova İ.D.,
Baboglu İ.İ., Stoletnäya A.İ.,Vasilioglu К.K., Baboglu N.İ. Ştiinţa, 2016y, üürenmäk kiyadına
görä.
Praktika işlerini tamannamak için V-IX klaslara deyni olur kullanmaa:


Diktant toplumu (Avtorlar: İ. Bankova, T. Marinoglu);



jurnal “Gagauz dili hem literatura”;

Bankova İ. D., Mileva V.G. Gagauz dilindä tabliţalar. Chişinău, 2010;

http://ctice.gov.md/manuale-scolare/;

http://guogagauzii.md/.

“GAGAUZ HALKIN İSTORİYASI, KULTURASI HEM ADETLERİ”
1-9-uncu klaslarına deyni üüretmäk plannarında var predmet „Gagauz halkın istoriyası,
kulturası hem adetleri”. Üüretmäk plannarına görä predmetin üürenmesinä 1 saat haftada
veriler. Başlankı klaslarda bu predmet üürenilecek „Gagauz halkın istoriyası, kulturası hem
adetleri” 1-4 klaslara deyni eni (2018y) kurikulumuna görä (A. Stoletneaia, E. Kılçık, M.

Jekova, Kişinău, 2018) hem mutlak gagauz dilindä. Kurikulum kuruldu eni istediklerä görä:„subkompetenţiyaları” lafın erinä „kompetenţiya birimneri” termini kullanılêr.
Bu kursun neeti – kompleksli, sistemni aaraştırmaa halkın kulturasını, angısı yaşêêr
Moldovada. Aaraştırılaceklar

adetlär, sıralar, inanmaklar (din), yaşamak zanaatları,

becermeklär, türlü incäzanaatlar, halk yaratmaları, istoriya, bizi saran tabiat, halkın
psihologiyası, dünneyi tanıması.
Kurikuluma görä 1-4 - cü klaslara deyni “Gagauz halkın istoriyası, kulturası hem adetleri”
predmetini çözmäk için bir Gid. Bu diil kendibaşına bir kiyat, ama kurikulumnan barabar.
GİDin (Gid I– IV klaslara, eni (2018y) kurikuluma görä) sayfalarında metodika

uurundaüüredicilär,

bulurlar.

taabaşarılı

kurikulumu

tamannamak

için,

yardım(A.Stoletneaia,Gagauz dilindä hem literaturada üüretim proţesin düzünnenmesi için tekliflär(2019-2020 üüretmäk yılı), Anexă la Ordinul MECC nr. 1046 din 21 august 2019,Chişinău,2019y).
Üüredicilär olur kullansınnar:

Stoletneaia A., Niagova A., Kurikulum“Gagauz halkın istoriyası, kulturası hem
adetleri” (V-IX-ncu klaslara deyni), Kişinêu, 2017y.;

M.Çakir. “Besarabiyalı gagauzların istoriyası”, Kişinöv-2005;

E. Soroçanu, Gagauzların kalendar adetleri.

Etnolingvistika aaraştırması, Kişinöv

2006;


Д.Танасоглу. Буджактан сеслäр. Кишинёв. 1959. h.b.;

http://guogagauzii.md/.

Liţey klaslarıDİKAT!!!
 Predmet “Gagauz dili hem literatura” integrir formasında üüreniler.
 SÖZ TEMALARINI, ANGILAR4I VERİLİ KURİKULUMDA TEKLİF EDERİZHESABA ALMAA HEM KULLANMAA!
X-XII-ci klaslarda “Gagauz dili hem literatura” predmetin üüretmesi geçer eni (2019y)
kurikuluma görä (Anna Stoletneaia,Oxana Constantinova, Lidia İusıumbeli, Anna Sucman,Chişinău, 2019y,MECC № 591din 26.06.2020).Metodika uurunda üüredicilerä yardımcı
olacek GİD “Gagauz dili hem literatura” X-XII-ci klaslara deyni (Anna Stoletneaia,Oxana
Constantinova, Lidia İusıumbeli, Anna Sucman), Chişinău, 2019y).

X-cu klaslarda predmet "Gagauz dili hem literatura" üürenilecek üürenmäk kiyadına görä
“Gagauz dili hem literatura” 10 klas,

avtorlar: A. Stoletneaia, E. Kılçık, L.Üsümbeli,M.Çernioglo, S. Todorova, N. Kravţova, Komrat, 2018y.
XI-ci klaslarda predmet "Gagauz dili hem literatura" üürenilecek üürenmäk kiyadına görä
“Gagauz dili hem literatura” 11 klas, avtorlar: A. Stoletneaia, E. Kılçık, L. Üsümbeli, M.
Çernioglo, S. Todorova, N. Kravţova, Komrat, 2018y.
XII-ci klaslarda predmet "Gagauz dili hem literatura" üürenilecek üürenmäk kiyadına
görä “Gagauz dili hem literatura” 12 klas, avtorlar:A. Stoletneaia, E. Kılçık, L. Üsümbeli, M.
Çernioglo, S. Todorova, N. Kravţova, Komrat, 2019y.
Üüredicilär olur kullansınnar:“Gagauz dilindä kontrol işleri” 10-ncu – 12-nci klaslara deyni. (avtorlar: A. A.
Germek, İ D. Bankova, S. İ. Germek).

“Gagauz dili hem literatura” (bakalavraiçin ekzameninprogramasını)

kullanabilirlär, Chişinêu, 2008y.
Jurnalı “Gagauz dili hem literatura”.

https://ance.gov.md/clasa-sesiunea-examen/clasa-12.



http://ctice.gov.md/manuale-scolare/

http://guogagauzii.md/

Gagauz dilindä hem literaturada üüretmäk hem kantarlamak için tekliflär.
Kantarlamak strategiyaları (KOД 1-4кл., Chişinêu,2019,МECC №1468 din 13.11.2019).
Bakarak kantarlamak situațiyalarına var nasıl belli etmää te bu uurları: İnstrumental/tedarık
yardımınnan, neredä

kantarlaması
hazırlanȇrlar

geçiriler maasuz
hem

hazırlanmış

kullanılȇrlar

türlü

kolaylıklarınkantarlamak

instrumentleri (test,masuz matrițaylan hem baremnan),aazdan, yazıda, praktika işleri,kantarlamak fişaları/kartaları, kendi-kendini/biri-birirni kantarlamak eşikleri/adımnarı
hem başka).
 Non-instrumental/tedarık kantarlaması geçiriler hergünkü olaylarda, temelleneräkuşakların çalışmasını siiretmesinä hem geeri baalantıya, kullanmayarkan maasuz
kantarlamak instrumentlerini, ki zeedelenmesin partnörların tanışması kantarlamak
neetlerinnän, da açıklansın üürenicilerin başarılı kendini götürülmesi, ki üürenmäkproțesindä zorluklar taa kolay geçirilsin hem üürenmäk proțesi olsun başarılı
hem efektiv.

KOD çizdirer kantarlamanınrefleksiv

harakterini, angısı lääzım gerçeklensin kendi-

kendini/biri-birirni kantarlamanın önderlemesinnän.Bakarak kantarlamak aktıv üürenmäk
vakıdına/etabına görä ölçüsünnän/bulunmasınnan, var nasıl belli etmää:İlkinki kantarlamak - prognoslu/öncä kantarlamak.

Formativ kantarlaması- durmamayca kantarlamak.

Sumativ/toplam kantarlaması – son kantarlamak

Hep bumaanalarıkantarlamak

strategiyalarında

koruyarkan, belli ediler formativ

kantarlamanın 3 tipi:
Etaplara görä formativ kantarlaması.



Ayırmalı formativ kantarlaması.

İnteraktiv formativ kantarlaması.

İlkinki kantarlamak (İK)
 Kurulȇr/erleşer/ koyulȇr proektä uzun hem kısa zamanın plannamasında, yılın hem
modullerin çeketmesindä, var nasıl koyulsun semestranın çeketmesinä dä.
 Olȇr/durȇr öncä uşakların çalışmasına türlü informațiyanın aklısına getirmesindä,yılın çeketmesindä veriler rekomendațiya vermää

bir period, ki uşaklar aklısına

getirtsinnär üürenilmiş yada bilän materialı.
 Var nasıl göstersin/açıklasın öncä kurikulumun sonuçlarını, angıları olaceklar
uygun

hem

lääzımnıüürenicinin

eterli

ilerlemesinä, varnasıl göstersin

diagnostikayı üürenicilerin görgüsünä konkret predmettä yada üüretim birciindä.
 Var nasıl olsun hem non-instrumental hem instrumental, açan hazırlanȇr maasuz
instrumentlär spețıfika kontekstä görä: aazdan, yazıda ayda praktika işleri, testlär,
türlü kantarlamak formalarda (deyecez laf diktandı, soruş-cuvap metodu hem başka).
 Tipä görä – formativ kantarlaması, refleksiv harakterindä hem verer üürenicilerä
kolaylık üüretim proțesindä uygun kendi-kendini kantarlamaa hem kullanmaa.
 Önderlener üürediciylän, angısı çeker ükü hızlı çözmää problemalı soruşları,
yapmaa korekțıya üüretim yoluna, yokederäk peydalanan zorlukları.
 Gerçekleer kantarlamayı deskriptorların temelindä, kullanarak yalpak lafları.
Sumativ kantarlaması (SK)o Kurulȇr/erleşer/ koyulȇr proektä uzun hem kısa zamanın plannamasında, herbir
modulün

bitkisindä (yada arada, eerbüüksaydı

sonusunda/bitkisindä, yılın sonunda/bitkisindä.

modul), var nasıl semestranın

o Var nasıl kullanılsın

diferențir çalışmakları, neredä mutlak olȇr kolaylık geçsinrefleksiya etabı.
o Girer kompetențiya birimnerinä, angıları gösterer üüretim birimnerin sonuçlarını.
o Olur olsun instrumental, üürenicilär

mutlaklääzımükü

hazırlamaa

bilsinnär, ani gelecek

kantarlamak ölçüsü.
o Önderlenerüürediciylän, angısıçekerüürenicileri

sumativ

kantarlamasına formativ kantarlamanın proțesindä, ölä, ki üürenici korkusuz kabul
etsin sumativ kantarlamasını.
o Kantarlamak geçer proțentlemäk şkalanın temelindä:işin100% – 90% yapılması gösterer üüsek uurda çalışmanın kalitesini: “pek ii”(Pİ);
işin89% – 65% yapılması gösterer orta uurda çalışmanın kalitesini: “ii” (İ);
işin 64% – 34% yapılması gösterer alçak uurda çalışmanın kalitesini: “eterli” (E);işin 33% – 1% yapılması gösterer, ani çalışmak lääzım enidän düzülsün/erleşsin ,kullanarak yalpak lafları;o Üürenicilerin sonuçları yazılȇr dergiyä.
Etaplara görä formativ kantarlaması (EFK):
1. Kurulȇr/erleşer/ koyulȇr proektä uzun hem kısa zamanın plannamasında : 2 EFKüüretim birciin uzunnuunda yada üüretim birciin bitkisinä dooru;
Dikat olun!
Esaba alarak konkret klasın spețifikasını, üüredici düşünüptä, esaplı kurȇr /erleştirer EFK
sayısını, erleştirer onnarı vakıdınca, ki üüretim proțesin davaları hem neetleri bütündän
tamannansın deyni hem zeedä olmasınnar da zorlatmasınnar üürenicileri.
2. Gösterer

hem açıklȇȇr

birkaç

kompetențiya

birimini, esaba alarak

konkretkonteksti.
3. Olur olsun instrumental

kantarlaması , üürenicilär mutlak lääzım bilsinnär, ani

gelecek kantarlamak ölçüsü.
4. Lääzım kullanılsın kompetențiya birimnerinä görä seçimni produktlar.
5. Tipä görä – refleksiv kantarlaması, verer üürenicilerä kolaylık üüretim proțesindä
uygun kendi-kendini kantarlamaa hem kullanmaa.
6. Önderlener üürediciylän, angısı hızlı hem erindä korektirovka çalışmasınnan katılȇr,bu konteksttä veriler rekomendațiya

EFKçalışmasını geçirmää 15-20 minudun

içindä hem hep okadar vakıt veriler kendi-kendini kantarlamaya hep o urokta yadabaşka urokta.

7. Gerçekleer kantarlamayı başlankı klaslar için deskriptorların temelindä, kullanarak
yalpak lafları.
Eer şkola produktu yapılı
Dooru ,bütündän, sıravardır, yannışlıksız

Başarıların uurunu belli edän
deskriptorlar
Kendibaşına (k)Diil büük yannışlıklarlan, az bitirilmedik, birazuymȇȇr sınışlara, yakışmȇȇr, ama üüredicinin Önderili üürediciylän (ö)önderlemesinnän (yardımcı soruşlar)yannışlıklar
doorudulu.
Yannışlıklarlan,
diildoludan,doorudulȇr Yardımnan(y)üüredicinin yardımınnan (annatmak, doorutmak).
8. Üürenicilerin sonuçları yazılȇr dergiyä.
Lääzımnı materialın formativ kantarlaması (LMFK):
Kurulȇr/erleşer/ koyulȇr proektä kısa zamanın plannamasında , üüredicinin bakışına görä,
uygun esaplı vakıdınca hem saysına görä;
gösterer hem açıklȇȇr kompetențiya biriminin birisini;gerçeklener kantarlamak instrumentlerin yardımınnan hem kullanılȇr bir yada birkaç
kompetențiya biriminä görä seçili produkt ;tipä görä – refleksiv kantarlaması hem verer üürenicilerä kolaylık üüretim proțesindä
uygun kendi-kendini kantarlamaa hem kullanmaa;önderlener üürediciylän, temelleneräk produktların başarılı kriteriyaların tamannamasına,kullanarak yalpak/metetmäk lafları.
İnteraktiv formativ kantarlaması (İFK):Kurulȇr/erleşer/ koyulȇr proektä kısa zamanın plannamasında , ayırı herbir uroo deyni hem
esaba alarak uroon neetlerini;
gerçeklener/yapılȇr kantarlamak instrumentsiz(diil lääzım maasuz instrument)
olur olsun çalışmak bumerang baalantısı tipinä görä:-emoțiyalı baalantısı (örnek: gülümsemäk, kayıllık jestı, metetmäk mimikası);-içindelik baalantısı(örnek: dooru yazdın, oldun original, okudun lääzımnı intonațıyaylan);-çalışmakta (örnek: çeketti işlemää, oldu aktiv, dooru kantarladı kafadarını, aktiv olduçalışarkan grupada, sän lääzım olasın taa kıyak);temellener kendi-kendini hem biri-birinin kantarlamasında;önderleer üüredici, kriteriyaların temelindä, kullanarak yalpak/metetmäk lafları.
Kendi-kendini kantarlamak

KOD metodikası urgulȇr kendi-kendini kantarlamanın önemniini hepsi KOD strategiyaların
kontekstindä, belli eder onu nicä alternativ kantarlamak metodu, urokta çalışmaklara hemüürenicilerin becermeklerinä.Kedi-kendini kantarlamakta veriler rekomendațıya te bu etapları
geçirmää:
Monitoring/kontrol kendi - kendinä. Yaptıkça işi, üüredici doorudȇr üürenicileri yapmaa
kontrol kendi çalışmasına, te bu örneklerin yardımınnan:- temelleneräk dooru cuvaplara, angılarını verer üüredici (örnek: üürenicilär yaraştırȇrlar
kendi cuvaplarını dooru cuvaplarlan, çizerlär yannış cuvapları da yazȇrlar dooru cuvapları);-yada üüredicinin korekțiyasının yardımınnan;- yada temelleneräk seçili produktun başarılı kriteriyalarına görä
Kendi-kendinä korekțiya yapmak.Kendi-kendinä kontrol yapmaktan sora üüredici yardım ederüürenicilerä, düşünüptä belli etmää sebepleri, angıları getirdilär yannışlıklara. Sora o yardım
eder o yannışlıkları doorutmaa, kullanarak türlü diferențir tehnologiyalarını (önderlemäk yadayardım), ki üürenicilär kendileri doorutsunnar yannışlıkları.
Kendi-kendini kantarlamak. Kendi-kendinä korekțıya yapmaktan sora üüredici doorudȇr
üürenicileri notalamaa kendi başarılı becermeklerini/ çalışmaklarını:+ Yaptın kendibaşına!; Şindi annadın! Var taa çözülmedik soruşlar
Kullanılan simvollar var nasıl olsunnar türlü- türlü(+/-, svetofor renkleri h.b.).Önemni – sonuçlar,angılarını kendi üürenici koydu.
Klas dergisindä üürenicilerin okul başarıların yazısı.
* Jurnalda (dergi) rus dilindä yazȇrız “c”, “p”, “п “,ОХ, Х,У.
FK
SK

2 klasModulün sonunda
1 sem. -yazısız;2 sem. –deskriptorlar(с,р,п,)Modullerin sonunda deskriptorlar(с,р,п,)3 klasModullerin içindä deskriptorlar(с,р,п,)4klas

Modullerin içindä deskriptorlar(с,р,п,)1 klasSemestraların sonunda deskriptorlar
1 sem. -yazısız;2 sem. -deskriptorlar (с,р,п,)Semestraların sonunda deskriptorlar(с,р,п,)Modullerin sonunda, hem olur semestra,yıl sonunda da kalitenin gösterileri(ОХ, Х,У).
Modullerin sonunda, hem olur semestra,yıl sonunda da kalitenin gösterileri(ОХ, Х,У).

Esaba alın bu örnää:
1klas(2 sem.)
FK

2klas
SK

FK

3klas
SK

FK

4klas
SK

FK

SK

Modulün
sonundadeskriptorlar(с,р,п,)Semestranın,
yılın
sonundadeskriptorlar(с,р,п,)Modullerin
sonundadeskriptorlar(с,р,п,)Semestraların,
yılın sonunda
deskriptorlar(с,р,п,)Modullerin
uzunnuunda
deskriptorlar(с,р,п,)Modullerin
semestraların,yılın
sonundaKalitenin
göstermekleri(ОХ, Х,У)Modullerin
uzunnuundadeskriptorlar(с,р,п,)Modullerin
semestralar
ın,
yılın
sonundaKalitenin
göstermekl
eriОХ, Х, У)22

4 (2/2)2

5 (2/3)4 (2/2)4 (2/2)5 (2/3)DİKKAT! Hesaba alarak üürenicilerin konkret klasın speţifikasını, üüredici FK sayısını hem
onnarın zamanını faydalı erleştirer, ki üüretmäk proţesinin düzeltmäk neetini tamannamaa, ki
çok olmasın deyni.(КОД 1-4кл., Chişinêu,2019,МECC №1468 din 13.11.2019).
Predmettä “Gagauz halkın istoriyası, kulturası hem adetleri”olabilir alternativ mеtodları da kullanılsın: proekt, portofolio, aaraştırmak. Üüredicinin borcu ölä geçirmää bu kantarlamayı, ki şkolacılar
korkusuz onu yapsınnar.
DİKKAT! Klasın dergisi.
1. Derginin (jurnalın) (1-12- ci klaslar) sayfalarındadisţiplinanın adı

bir sayfada

yazılacek:“Gagauz dili hem literatura” .
2. Klas dergisindä herbir predmetin sayfasında bölümdä «Hesaba almaklar»(“ПРИМЕЧАНИЕ”)
sayfanın saa tarafında yazılacek o saatların sayısı, temanın içindekilii, angılarını üüredici
kaaviletti geçän yıldan, distanţion üüretmesindän, kalendar planannarına görä.
3. Üüretim produktların kantarlamak modullerini herbir üüredici var nasıl kendibaşına
ayırsın.
4. Üüretim produktların modullerini, ani STEAM hem STEM programalarına işlettirili,üüredici var nasıl kendibaşına ayırsın.
5.OLUN DİKKAT! İLKİNKİ KANTARLAMAK!!!
Üürenicilerin ilkinki kantarlaması mutlaka lääzım geçirilsin hepsi klaslarda. Hepsi
klaslarda o lääzım geçirilsin ilk 2-5 uroklardan sora ( hesaba alarak saatların sayısını bir
haftada, disţiplinada hem herbir klasta).İlkinki

kantarlamakta hesaba alanacek konkretklasın 2021-2022 yılda üürenmäk periodu (onlayn yada oflayn), kurulacek hem kantarlanacek
bilgilär.
6. Üüredici kendibaşına lääzım belli etsin materialın tekrarlamasına/ enidän kurmasına deyni
zamanın sınırlarını, angılarında üürenicinin istedikleri hesaba alınacek.
7. Teklif etmää üürenicilerä tekrarlamak/ enidän kurmak proţesindä kendi becermeklerini hem
bilgilerini
notasız .

derindän kontrol etsinnär, ama üüredicilär notalayaceklar onnarınsınışlarını

2022-2023 üürenmäk yılın uzun zamana kalendar plannamasında (kalendar plannaması) lääzım
kurulsun hem paylaştırılsın semestralara görä.
DİKKAT!
Bakannıın İzininä görä MECC № 70 30.01.2020y. 5-ci klaslarda, sentäbri-oktäbri aylarında,notalamak sistemasının adaptaţiya proţesini kolaylaştırmaa deyni, kantarlamak-notalamak eniycä
yapılacek. O geçirilecek kriterial kantarlamak-notalamak formasında, nezaman üüretim hem
kantarlamak-notalamak düzüler kriteriyaların hem deskriptorların yardımınnan.
Sentäbri-oktäbri aylarında:1. Uşakların üürenmäk uuraşımı hem da şkola sonuçları
koyulmayacek), kullanılacek

kantarlanacek notasız (notakriteriyalar kantarlanması, deskriptorlar hem da başarı

kaliteleri.
2. Üüredicilär lääzım annatsınnar hem da açıklasınnar üürenicilerä ne o nota hem da ne odeskriptor (kaliteli kantarlamak-notalamak) onnarın annamasını, faydasını. Bu hazırlayaceküürenicileri taa kolay kantarlamakta nota formasına geçmää.
3. Üüredicilär anaları-bobaları haberleerlär eni notalamak sistemasının speţifikası için hem daonnarın pay almasının önemniini bu geçiş etapında, açıklȇȇrlar.
Çizeriz, ki 5-ci klasta, I-ci semestrada teklif ederiz notaları “1”-än – “4”-dän ev işi içinkoymamaa.
Beşinciklasta son kontrol işindä kabledilmiş “1”-än “4”-än, notalar şkola dergisinä

koyulmayacek. Üüredici enidän kurȇr bir plan, sora da 1-2 haftanın çerçevisindä hazırlȇȇr eni
bir test, angısı lääzım olsun diil taa zor. Hem da üürenici, angısı yoktu urokta, son notalamak
testi yazarkan, başka, belli edili bir datada, testi yazabilecek (A.Stoletneaia,Gagauz dilindä hem
literaturada üüretim proţesin düzünnenmesi için tekliflär (2019-2020 üüretmäk yılı), Anexă laOrdinul MECC nr. 1046 din 21 august 2019,Chişinău, 2019y).
Hesap alın!
İNSTRUKŢİYA

klasın dergisini kullanması (Eklenti, Bakannıın İzini MEC № 336 от

18.05.2022).
Üüredicilärlän metodika işin organizasionu.

Dolay metodika topluşların iş plannaması
22-2023-nci üürenmäk yılında işin analizi;
metodika topluşun 2022-2023 –ncü üürenmäk yılına işin plannaması.
Gagauz dili hem literatura üüredicilerin metodika topluşların çalışmalarını 2022-2023-ncüüürenmäk yılında organizasion etmää deyni, yılın uzunnuunda teklif ediler 4 toplantı
yapmaa, üüredicilik ustalıını iileştirmäk hem başka metodika topluşlarını kurmak için şkola
işini düzmää,

deyni

plannamasında pedagogika kadrolarınisteyişleri, soruşları

hemüüredicilerin becermekleri hem etkinnikleri

hesaba alınacek. Özel dikatlık lääzım gençüüredicilerin çalışmasına vermää. Genç üüredicinin şkola zaameti lääzım doorudulu olsunişlemää, çekederäk üüredicinin zanaatına

adaptaţiyasından,ustacılıı geliştirmää

deyni

havezi uyandırmaya, yardıma.
Gagauz dili hem literatura üüredicilerin toplantılarında teklif ediler:«Gagauz dili hem literatura» disţiplinanın üüretimindä teoriyada hem metodikada
aktual soruşları düşünmää da açıklamaa;«2019-uncu yıldakı (2018y. I-IV kl.) kurikulumu uygulamanın yolları hem araçları»;

Onlayn üüretimin organizasionu.

Nikitçenko Alla, doktor, consultant prinçipal, DÎG, MEC
Jekova Mariya, I-inci didaktika uuru ,TL«N.Tretyakov», Komrat
Kioroglo Nadejda,I -inci didaktika uuru ,TL«M. Guboglo», Çadır-Lunga