ISBN978-4-86611-325-8

ዘላቂ የመሬት አያያዝ (SLM) ቴክኖሎጂዎችን እና አሰራሮችን ተግባራዊ ለማድረግ በማስረጃ ላይ የተመሰረተ መመሪያ9784866113258________________________________________________________________________________________________

ÅEÕ/pÕ/pØØÊ
ØØÊ(SLM)(SLM)ÅEo¤î½x3.1x
3.1xo¤î½x
kù^.¹ á+ù
á+ù[8+ï[8+ïÚÚkù^.¹Õk3+k-Ø-ØÕk3+k

SATREPS (ሳትሬፕስ)-ኢትዮጵያ ፕሮጀክት 2015 ዓ.ም

SATREPS(6p/Ļ8)-pÛĜØ
Ļ1ì¤p
2015
SATREPS(6p/Ļ8)-pÛĜØ
Ļ1ì¤p
2015
Á.Á.
____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

ዘላቂ የመሬት አያያ ዝ (SLM) ቴክኖሎጂዎችን እና አሰራሮችን
ተግባራዊ ለማድረግ በማስረጃ ላይ የተመሰረተ መመሪያበሳትሬፕስ-ኢትዮጵያ ፕሮጀክት (በኢትዮጵያ በረሃማነትን ለመቀነስ የቀጣይትውልድ ዘላቂ የመሬት አያያዝ ማዕቀፍ መፍጠር) የምርምር ውጤቶች መሰረትየተመርጡ ዘላቂ የመሬት አያያዝ ዘዴዎችን ለመተግበር የሚረዳ መመሪያበጃፓን ዓለም አቀፍ ትብብር ኤጀንሲ (JICA) እና በጃፓን የሳይንስና
ቴክኖሎጂ ኤጀንሲ (JST) በጋራ የገንዘብ ድጋፍ የተዘጋጀ

የካቲት 2015 ዓ.ም
ቶቶሪ፣ ጃፓን

የሳይንስና ቴክኖሎጂ ምርምር አጋርነት ለዘላቂ ልማት(SATREPS)-ኢ
ኢትዮጵያ ፕሮጀክትዘላቂ የመሬት አያያዝ (SLM) ቴክኖሎጂዎችን እና አሰራሮችን
ተግባራዊ ለማድረግ በማስረጃ ላይ የተመሰረተ መመሪያአዘጋጆዎች
አትሱሺ ትሱኔካዋ1፣ ክንድዬ እባቡ1፣2፣ ንጉሴ ሀረገወይን1፣ ሚትሱሩ ቱሱቦ1፣ ደረጀ ፀጋዬ መሸሻ2በኢንግሊዘኛ ፊደላት ቅደም ተከተል)አስተዋጽኦ ያደረጉ (በአሳምነው ጣሰው2፣ አስረስ ኤልያስ1፣ አትሱሺ ትሱኔካዋ1፣ አየለ አልማው ፈንታ1፣ ብርሃኑ ከበደ2፣ ዳኝነትሱልጣን2፣ ደረጀ ፀጋዬ መሸሻ2፣ እንየው አድጎ2፣ ፍቅረማርያም አሳርገው ም ህረቴ3፣ ፍሬው ተገኘ2፣ ጌጡአበበ3፣ ክንድዬ እባቡ1፣2፣ ም ናለ ወንዴ3፣ መሰንበት ይበልጣል2፣ ምስጋናው ተሻገር አበጀ2፣ ምስጋናው
ዋሌ3፣ ሚትሱሩ ቱሱቦ1፣ ሙላቱ ልየው በሪሁን2፣ ሙሉቀን ባያብል3፣ ንጉሴ ሀረገወይን1፣ ኖቡዩኪኮባያሺ1፣ ሽግዳፍ መኩሪያው3፣ ስሜነህ ደምሴ2፣ ታኬሺ አቤ4፣ ታኬሺ ታኒጉቺ1፣ ተመስገን ሙሏለም5፣ፀዳሉ ጀምበሩ3፣ ቶሺያ ኦኩሮ6፣ ቶሺዮሺ ኢቺኖሄ7፣ ሱጊዩኪ ማሱናጋ7፣ የሻምበል መኩርያው2፣ ዘመን
አያሌው2፣ ዘሪሁን ንጉሴ21

ቶቶሪ ዩኒቨርሲቲ፣ ጃፓንባህር ዳር ዩኒቨርሲቲ፣ ኢትዮጵያ
3
አማራ ክልል ግብርና ምርምር ተቋም፣ ኢትዮጵያ
4ጃፓን ዓለም አቀፍ ትብብር ኤጀንሲ፣ ጃፓን
5አማራ ክልል ግብርና ቢሮ፣ ኢትዮጵያ
6ቶኪዮ ዩኒቨርሲቲ፣ ጃፓን7
ሺማኔ ዩኒቨርሲቲ፣ ጃፓን
2አጠቃቀስ (Citation)፡ አትሱሺ ትሱኔካዋ፣ ክንድዬ እባቡ፣ ንጉሴ ሀረገወይን፣ ሚትሱሩ ቱሱቦ፣ ደረጀፀጋዬ መሸሻ (አዘጋጆች) 2015 (E.C). ዘላቂ የመሬት አያያዝ (SLM) ቴክኖሎጂዎችን እና አሰራሮችን
ተግባራዊ ለማድረግ በማስረጃ ላይ የተመሰረተ መመሪያ: SATREPS (ሳትሬፕስ)-ኢትዮጵያ ፕሮጀክት፣ኢማይ ሃላፊነቱ የተወሰነ የህትመት ኩባንያ፣ ቶቶሪ፣ ጃፓን. 154 pp.
iii

አ ታሚ
ኢማይ ሃላፊነቱ የተወሰነ የህትመት ኩባንያ፣ ቶቶሪ ጃፓን፣ 683-0103 ቶቶሪ፣ ዮናጎሺ፣ ፉማሱቾ 8፣ጃፓን፣ www.imaibp.co.jp.
© አስተዋጽኦ ያደረጉ 2015 ዓ.ም
ይህ የመመሪያ መጽሐፍ በCreative Commons Attribution-የንግድ-ያልሆነ 4.0 International(CC BY-NC 4.0) ፈቃድ (http://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0) ስርታትሟል። አስተዋፅዖ አድራጊዎቹ በቅጂ መብት ፍቃድ ውሎች እና ሁኔታዎች መሰረት መጽሐፉን ጥቅምላይ እንዲውል፣ እንዲባዛ እና እንዲስራጭ ያበረታታሉ። ተጠቃሚዎች የመጽሐፉን ይዝቶች ከኢንተርኔት
ማውርድ፣ መገልበጥ እና ማሳተም የሚችሉት አስተዋጽዖ አድራጊዎቹ እና ዋና ምንጩ በትክክል እውቅናከተሰጣቸው እና ለንግድ ላልሆኑ አገልግሎቶች (ለምሳሌ፦ የግል ጥናት፣ ማስተማሪያ እና ምርምር) ብቻነው።የሽፋን ገጽ ፎቶዎችየግራ አናት፡ በኢትዮጵያ አባይ ተፋሰስ ቆላማ የስነ-ምህዳር አካባቢ በሰብል መሬት ላይ የተሰራ የአፈርእርክን በሳር ሲጠናከር ጎርፍ እና የአፈር ክለትን በእጅጉ ቀንሷል። ፕላስቲክ
የተነጠፈባቸው ጉድጓዶች ጎርፍንና እና የአፈር ክለትን መጠን ለመለካት ስራ ላይ የዋሉ
ናቸው (ፎቶ በፕሮፌሰር አትሱሺ ትሱኔካዋ)።
በግራ ታች፡ በኢትዮጵያ አባይ ተፋሰስ በወይና ደጋ የስነ-ምህዳር አካባቢ ናፒየር ከዴስሞዲየም ጋርሲቀናጅ የጓሮ መኖ ምርትን አሻሽሏል (ፎቶ በዶ/ር ክንድዬ እባቡ)።
በስተቀኝ፡ በኢትዮጵያደጋ የስነ--ምህዳርአካባቢየአፈርና
የአፈርናውሃ
ውሃጥበቃ
ጥበቃ
ስራዎች
በኢትዮጵያአባይአባይ ተፋሰስ
ተፋሰስ በወይና ደጋ
የስነ-ምህዳር አካባቢ
ስራዎች
(ፎቶ
በአቶ
አንተነህ
በአግባቡ
በመተግበራቸው
የተራቆቱኮረብታዎች
እንዳገገሙ
የሚያሳይ
(ፎቶ
በአቶ
አንተነህ
በአግባቡ
በመተግበራቸው
የተራቆቱኮረብታዎች
እንዳገገሙ
የሚያሳይ
ውበት)።
ውበት)።

(ለወረቀት978ህትመት):ISBN (print):
4-86611-325-8
https://www.alrc.tottori-u.ac.jp/slm/en/activity/slm_guideline_a.pdf
ISBN (ለኤሌክትሮኒክ ህትመት):https://www.alrc.tottori-u.ac.jp/slm/en/activity/slm_guideline_a.pdf
በኢማይ ሃላፊነቱ የተወሰነ የህትመት ኩባንያ የታተመስልክ: +81-859-28-5551
ኢሜል/Email: imaibp@imaibp.co.jpivድጋ ፍ ሰጪ ተቋማትይህ መመሪያ የተዘጋጀው በኢትዮጵያ እና በጃፓን ውስጥ የሚገኙ ተቋማት ባደረጉት የጋራ ትብብርናድጋፍ ነው።ኢትዮጵያጃፓንባህር ዳር ዩኒቨርሲቲቶቶሪ ዩኒቨርሲቲአማራ ክልል ግብርና ምርምር ተቋምጀፓን ዓለምአቀፍ ትብብር ኤጀንሲጀፓን ሳይንስ እና ቴክኖሎጂ ኤጀንሲቶኪዮ ዩኒቨርሲቲአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የውሀና መሬት ሃብት ማዕከልሺማኔ ዩኒቨርሲቲ

v

ማው ጫ
የምስሎች (ስዕሎች) ዝርዝር ...................................................................................... VIII
የሠንጠረዦች ዝርዝር ................................................................................................ XIIመቅድም ..............................................................................................................XVIመልዕክት ............................................................................................................ XVIIምስጋና ............................................................................................................. XVIII
1. መግቢያ ................................................................................................................ 1
1.1. አጠቃላይ እይታ (OVERVIEW) ............................................................................ 1
1.2. የመመሪያው ዓላማ.............................................................................................. 2
1.3. የመመሪያው ዋና ተጠቃሚዎች............................................................................... 3
1.4. መመሪያውን ለማዘጋጀት የተሄዱ ቅደም ተከተሎች ....................................................... 3
2. የመሬት አጠቃቀምን መሰረት በማድርግ የተመረጡ ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎች ማብራሪያ 6
2.1. ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎች ለሰብል መሬት ....................................................... 6
2.1.1. በመኖ ሳር ወይም ተክል ዝርያዎች የተጠናከሩ የአፈር እርከኖች ................................. 6
2.1.2. ጤፍን በመስመር መዝራት ........................................................................... 13
2.1.3. ለጤፍ ውስን እርሻ ..................................................................................... 20
2.1.4. በበጋ ወቅት ጤፍ በመስኖ ማምረት ................................................................. 25
2.1.5. የጤፍ ግሽበት ቁጥጥር ................................................................................. 32
2.1.6. ፖሊአክሪላማይድን (ፓም/PAM) ከኖራ ጋር ማቀናጀት ....................................... 37
2.1.7. የሽፋን ሰብሎች (Cover crops) .................................................................. 42
2.2. የ SLM ቴክኖሎጂዎች ለግጦሽ መሬት/መኖ ልማት .................................................... 48
2.2.1. የተሻሻለ መኖን ማልማት፡ ናፒየር ሣር እና ዴስሞዲየምን በቅንጅት ማልማት .............. 48
2.2.2. የተሻሻለ መኖን በመጠቀም በአንድ ቦታ/አስሮ መመገብ (stall-feeding) ................ 55
2.2.3. ከእንስሳት ንክኪ ነጻ ማድረግ (ኤክስክሎዠር/Exclosure) ................................... 63
2.3. ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎች ለተራቆቱ ኮረብታዎች ............................................ 69
2.3.1. ከትሬንች (trenches) ጋር የተቀናጀ ከእንስሳት ንክኪ ነጻ ማድረግ (ኤክስክሎዠር) ...... 69
2.3.2. በተራቆቱ ኮረብታዎች ላይ የታገዘ የእፅዋት ልማት ............................................... 76
2.4. ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂ ለሁሉም የመሬት አጠቃቀም ዓይነቶች፡ አካሽያ ዲከረንስ
(ACACIA DECURRENS) መትከል ............................................................................ 82
3. በተፋሰስ ደረጃ ዘላቂ የመሬት አያያዝ አሰራሮች............................................................... 91
3.1. ማህበረሰብ አቀፍ አሳታፊ የቦረቦር/አፈረ ገደል ማገገሚያ ስራ ........................................ 91
3.1.1. መግለጫ ................................................................................................. 91
3.1.2. የትግበራ ሂደቶች/ደርጃዎች፡ በወል የግጦሽ መሬቶች ላይ ለተፈጠሩ ቦረቦሮች/አፈረ ገደሎች....................................................................................................................... 91
3.1.3. ማሳያ፡ በወይና ደጋ የስነ‐ምህዳር ዞን (አባ ገሪማ) ማህበረሰብን መሰረት ያደረገ አሳታፊቦረቦርን የማገገም ስራ ያመጣውን ተጽእኖ የሚያሳይ የምርምር ማስረጃ .............................. 95
3.2. አማራጭ የመሬት አጠቃቀም እና አያያዝ ዘዴዎችን መተንተን ........................................ 96vi

3.2.1. መግለጫ ................................................................................................. 96
3.2.2. አማራጭ የመሬት አጠቃቀም እና አያያዝ ዘዴዎችን ለመተንተን እና ለመገምገም የሚካሄዱ
ተግባራት ደረጃዎች .............................................................................................. 97
3.2.3. ማሳያ፡ በደጋ የስነ‐ምህዳር ዞን (ጉደር) አማራጭ የመሬት አጠቃቀም እና አያያዝ ዘዴዎችየሚያስገኙትን ጠቀሜታ የሚያሳይ የምርምር ማስረጃ .................................................. 100
3.3. በዘላቂ መሬት አያያዝ ላይ የተመሰረተ የኑሮ ማሻሻያ አሰራርን መፍጠር........................... 102
3.3.1. መግለጫ ............................................................................................... 102
3.3.2. አካታች የኑሮ ማሻሻያ ሥርዓትን የመፍጠር/መዘርጋት ደረጃዎች............................ 102
3.3.3. ማሳያ፡ በገቢ ማስገኛ ተግባራት ላይ የተሰማሩ ተጠቃሚዎች ኑሮ መሻሻልን የሚያሳይ
ማስረጃ ........................................................................................................... 108
3.4. ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎች በአርሶ-አደሮች ፈቃደኝነት እንዲተገበሩ ማመቻቸት ...... 109
3.4.1. መግለጫ ............................................................................................... 109
3.4.2. የመመሪያው ገፅታዎች (ትርፋማ እና ዘላቂ የመሬት አያያዝን ለመጀመር የሚያስችልመመሪያ) ......................................................................................................... 111
3.4.3. በመመሪያው የመለማመድ ሂደቶች/ደረጃዎች ................................................... 113
4. ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎችን እና አሰራሮችን በመተግበር ሂደት የሚያጋጥሙ ተግዳሮቶች እናመፍትሄዎቻቸው ..................................................................................................... 115
ማጣቀሻ ጽሁፎች (Bibliography) ............................................................................ 119
አባሪዎች (ተጨማሪ ማስረጃዎች) ................................................................................. 125vii

የምስሎች (ስስዕሎች) ዝርዝርምስል 1. የኢትዮጵያ ዋና ዋና ተፋሰሶች እና የተለያዩ የስነ፟‐ምህዳር ዞኖች ካርታ፤ ምስል ከ ፈንታናሌሎች/Fenta et al., 2021b እ.አ.አ) የተወሰደ: Agroecological zones = የስነ-ምህዳር ዞኖች(Dry Bereha = ደረቅ በርሀ፣ Dry Kolla = ደረቅ ቆላ፣ Dry Weyna Dega = ደረቅ ወይናዳጋ፣ Dry Dega = ደረቅ ዳጋ፣ Moist Berha = ሞቅ ያለ በረሀ፣ Mosit Kolla = ሞቅ ያለ ቆላ፣
Moist Weyna Dega = ሞቅ ያለ ወይና ዳጋ፣ Mosit Dega = ሞቅ ያለ ደጋ፣ Moist highDega = ሞቅ ያለ ከፍተኛ ደጋ፣ Moist Wurch = ሞቅ ያለ ውርጭ፣ Wet Kolla = እርጥብ ቆላ፣
Wet Weyna Dega = እርጥብ ወይና ዳጋ፣ Wet Dega = እርጥብ ደጋ፣ Wet high Dega =እርጥብ ከፍተኛ ደጋ፣ Wet Wurch = እርጥበታማ ውርጭ)፤ River basins = ዋና ዋና ተፋሰሶች
(Abay = አባይ፣ Awash = አዋሽ፣ Baro-Akobo = ባሮ-አኮቦ፣ Omo-Gibie = ኦሞ-ጊቤ፣Central Lakes = ሴንተራል ሌከስ፣ Wabi-Shebelle = ዋቢ-ሸበሌ፣ Danakil = ደናክል፣
Tekeze = ተከዜ፣ Ogaden = ኦጋዴን፣ Gebnale-Dawa = ገናሌ-ዳዋ)፤ Major rivers = ዋናዋና ወንዞች፤ Major lakes = ዋና ዋና ሃይቆች፤ Rift Valley = ስምጥ ሸለቆ።..................... 4
ምስል 2. መመሪያውን የማዘጋጀት ሂደቶች አጠቃላይ እይታ፡ የሚመለከታቸውን ባለድርሻ አካላት በተላያዩ ተግባራት (መለየት፣ መሞከር እና መሰነድ) ላይ በማሳተፍ የተመረጡ የ SLM
ቴክኖሎጂዎችን/አስራሮችን መገምገም እና ሰነድ ማዘጋጀት፤ ፓይለቲንግ ማለትየቴክኖሎጂዎችን/አስራሮችን ተግባራዊነት በአርሶ‐አደሮች ደረጃ ሞክሮ ማሳየት ማለት ነው። ..... 5
ምስል 3. የአፈር አርከን አሰራር እና በመኖ እጽዋቶች (ሳር ወይም የተክል ዝርያዎች) ከመጠናከሩ በፊት(በግራ) እና በኋላ (በስተቀኝ) ያለውን ሁኔታ የሚወክል ሰዕላዊ መግለጫ ............................... 7
ምስል 4. ጤፍን በመስመር መዝራት ቀላል ምሳሌ፡ በረድፎች/መስመሮች መካከል የሚኖረው ክፍተት(spacing) እና በአንድ ሰው ሊጎተት የሚችል የጤፍ መዝሪያ መሳርያ የሚሸፍነው አጠቃላይ ስፋት።ከግዛው/Gizaw (2014 እ.አ.አ) እና ከጎንጤ እና ረዳ/Gonite and Reda (2018 እ.አ.አ) ተወስዶእንደገና የተሳለ ንድፍ። ፊደላት የመስመር መዝሪያ መሳሪያውን የተለያዩ ክፍሎች ይወክላሉ፡ ጎ = ጎማ፣እ = እጀታ፣ ማ = ማዳበሪያ፣ እና ጤ = ጤፍ። ................................................................. 14
ምስል 5. ጤፍን በመስመር (row) እና በብተና (broadcast) መዝራት መካከል ያለው ልዩነት በብቅለት
(a) እና በብስለት (b) ደረጃዎች፤ ምስል ከምህርቴ እና ሌሎች/Mihretie et al. (2021a እ.አ.አ)የተወሰደ .............................................................................................................. 15
ምስል 6. በሁለት የተለያዩ የእርሻ እና አዘራር ዘዴዎች መካክል ያለው የአረም ብዛት ልዩነት፡ (ሀ) ሶስትጊዜ የታረሰ እና ጤፍ በብተና የተዘራ (ለ) አንድ ጊዜ የታረሰ እና ጤፍ በመስመር የተዘራ። ...... 20
ምስል 7. በሰሜን ምዕራብ ኢትዮጵያ የመስኖ ጤፍ አፈፃፀም፡ (ሀ) በደምቢያ ጣቢያ በመስኖ የለማ የጤፍቁመና ከፊል እይታ እና (ለ) በዘር መጠን እና (ሐ) ናይትሮጅን ማዳበሪያ አጠቃቀም መሰረት በቆጋጣቢያ በጥናት የተገኘ የእህል ምርት አፈፃፀም ልዩነት፤ ኪግ/ሄር = ኪሎግራም በሄክታር።........... 27
ምስል 8. በእንክብካቤና አያያዝ ልዩነት ምክንያት የሚፈጠር የጤፍ ምርት ክፍተቶች፡ የእርሻ ምርት =አማካይ ምርት በዝናብ እና በአርሶ-አደሮች የተለመዱ አሰራሮች (ማዕከላዊ ስታቲስቲክስ
በዝናብ = በዝናብ ብቻ ሊገኝ የሚችል ከፍተኛ ምርትባለስልጣን/CSA, 2019 እ.አ.አ)፤ ከም-በ(ግሽበት ቁጥጥር ሳይደረግበት)፣ በሁለት ቦታዎች (በሰሜን ምእራብ ኢትዮጵያ በአዴትና በቢቸና
VIII
viii

ጣቢያዎች) ለሁለት ዓመት ለስድስት የተሻሻሉ ዝርያዎች የተገኘ አማካይ ምርት (ባያብል እና
ሌሎች/Bayable et al., 2021 እ.አ.አ)፤ ከም-በበመስኖ = በመስኖ ሊገኝ የሚችል ከፍተኛ ምርት፣ከፍተኛው የውሃ መጠን በመጠቀም የተገኘ ከፍተኛ ምርት (ይሁን እና ሌሎች/Yihun et al., 2013
እ.አ.አ)፤ በውእ-የምረት አቅም = በዝናብ እጥረት ብቻ የተገደበ የማምረት እምቅ እና ሜካኒካል ድጋፍበማድረግ የመጋሸብ ቁጥጥር የተደረገበት (ተክሉ እና ተፈራ/Teklu and Tefera, 2005 እ.አ.አ)፤
የምረት አቅ ም = በተሟላ የመስኖ ሁኔታ የተገኘ እምቅ ምርት፣ ከፍተኛ ማዳበሪያ መጠን በመጨመርእና ግሽበትን በመቆጣጠር በአዴት ጣቢያ የተካሄደ የሙከራ (pot experiment) ውጤት (ባያብልእና ሌሎች/Bayable et al., 2021 እ.አ.አ)። .............................................................. 33
ምስል 9. የጤፍ ግሽበት ቁጥጥር ተጽዕኖን የሚያሳይ፡ ለግሽበት ተጋላጭ በሆኑ (ሀ) እና ግሽበትን
በሚቋቋሙ (ለ) የጤፍ ዝርያዎች መካከል ያለ የአገዳ (ቁመና) ልዩነት እና መካኒካል ድጋፍ በለው (ሐ)እና በሌለው (መ) የጤፍ ሰብል ቁመና መካከል የሚታዩ ልዩነቶች፤ (ሠ) በዝናብ እና በመስክ ሁኔታዎች
በመካኒካል ድጋፍ እና ያለመካኒካል ድጋፍ በተሞከሩ ዘጠኝ የጤፍ ዝርያዎች መካከል የተገኘ የእህልምርት ልዩነት፤ የላይኛዎቹ ፎቶዎች (ሀ እና ለ) ከባያብል እና ሌሎች/Bayable et al. (2021 እ.አ.አ)የተወሰዱ ናቸው።1 ቶን = 100 ኪሎግራም። ................................................................ 34
ምስል 10. በመስመር ለተዘራ ጤፍ ግሽበትን ለመቆጣጠር የተሰራ የሜካኒካል ድጋፍ አቀማመጥን
የሚያሳይ ንድፍ፡ በሁለት መስመሮች መካከል ያለው ክፍተት በእጽዋቱ ቁመት እና ጥንካሬ መሰረተሊለያይ ይችላል። ................................................................................................... 35
ምስል 11. የፓም (PAM) እና ተጽእኖቹን (በአፈር ባህሪያት እና በአፈር መሸርሸር ላይ) የሚያሳዩ
ፎቶዎች፡ (ሀ) የPAM ፎቶ፤ (ለ) PAM የሌለው የአፈር ቅንጣጢት ስብስቦች ማክሮስኮፕ እይታ፤(ሐ) PAM ያለው የአፈር ቅንጣጢትስብስቦች የማክሮስኮፒክ እይታ፤ (መ) በPAM እና ኖራ የታከመየጤፍ ማሳ ከፊል እይታ፤ እና (ሠ) በፓም እና ኖራ ያልታከመ የጤፍ ማሳ ከፊል እይታ። ............ 37
ምስል 12. ከአፈር ጋር ለመቀላቀል ተስማሚ በሆነ ደረጃ ላይ የሚገኙ የሽፋን ሰብሎች ከፊል እይታ፡በኢትዮጵያ አባይ ተፋሰስ ውስጥ በሚገኘው ጉደር የሙከራ ቦታ ላይ የተነሱ ፎቶዎች።............... 43
ምስል 13. የተሻለ የመኖ ልማት እና አመጋገብን ተግባራዊ ለማድረግ የሚከናወኑ ሶስት ቁልፍ ተግባራትን
የሚያሳዩ ፎቶዎች፡ መኖን ማልማት፣ ቆርጦ መሸከም እና በአንድ ቦታ አስሮ መመገብ፤ የመኖ ልማትበዝናብ ወይም በመስኖ ሊከናወን ይችላል። ................................................................... 50
ምስል 14. የተሻሻሉ የመኖ ልማት ስራዎችን (ፍግ በመጨመር፣ ማረም እና ተገቢ ክፍተት መተው)በመተግበር የናፒየርና ብራኬሪያ ሣሮችን አስሮ መመገብ ከፊል እይታ፡ አረንጓዴ ቀስቶች የንጥረ ነገርዝውውርን/ዑደትን (ሣር ወደ ፍግ እና በተቃራኒው) ያመለክታሉ። ....................................... 56
ምስል 15. የአንድ ጎን (በቀኝ) እና ባለ ሁለት ጎን (ግራ) የመመገቢያ ገንዳዎች አቀማመጥ እና ልኬቶች፡እንደ አርሶ‐አደሩ/የኅብረት ሥራ ማኅበራቱ ኢኮኖሚያዊ ሁኔታ የበረቱ ጣራ በቀላሉ ከሚገኙ እንደሳር፣ ፕላስቲክ እና ቆርቆሮ ሊሠራ ይችላል። ርዝመቱ፣ ስፋቱ እና ቁመቱ የሚወሰነው የተለያዩ የከብትዝርያዎችን አማካይ መጠን ግምት ውስጥ በማስገባት ነው። ................................................ 61
ምስል 16. በአባይ ተፋሰስ በወይና ደጋ ስነ-ምህዳር (አባ ገሪማ ጣቢያ) በልቅ ግጦሽ ላይ የነበረ 0.05
ሄክታር የሰብል መሬት (CL፣ ከላይ ያሉት ፎቶዎች) እና የግጦሽ መሬት (GL፣ የታችኛው ፎቶዎች)በአጥር ከተከለለ በኋላ በዕፅዋት ሽፋን እና ብዝሃነት ላይ የታየ ጉልህ መሻሻል፡ ፎቶግራፎቹ የተነሱትበነጻ ግጦሽ ለብዙ አስርት አመታት የቆየው የሰብል እና የግጦሽ መሬቶች ከታጠሩ ከ3 ወራት (ነሃሴ2015 እ.አ.አ፣ ግራ) እና 15 ወራት (ነሃሴ 2016 እ.አ.አ፣ ቀኝ) በኋላ ነው። ምስል ከ እባቡናIX
ixሌሎች/Ebabu et al. (2019 እ.አ.አ) የተወሰደ። C = እርከን የሌለው፤ SBG = የአፈር እርከንከሳር ጋር፣ E = የተከለለ (ከእንስሳት ንክኪ ነጻ/exclosure)፤ T = ትሬንች (ውሃ ማቆሪያጉድጓዶች/trenches)። ........................................................................................... 65
ምስል 17. ከትሬንች (ሰማያዊ አራት ማዕዘናት) ጋር ተቀናጅቶ በኮረብታ ላይ የሚተገበር ኤክስክሎዠርን
የሚወክል ስዕል/ንድፍ፡ በደማቅ አረንጓዴ ላይ ያሉ ሥዕሎች የኤክስክሎዠርና እና ትሬንቾችን
(ልኬታቸው እና ክፍተቶች እንደሚታየው) መሰራታችውን ተከትሎ ቀስ በቀስ የሚመጣውን የእጽዋት
(ሣሮች/ዕፅዋት፣ ቁጥቋጦዎች እና ዛፎች) መሻሻል ይወክላሉ። ነጣ ባለ አረንጓዴ ላይ የተሳሉት ሥዕሎችዜሮ-ግጦሽ ወይም አማራጭ የእንስሳት አያያዝ/አመጋገብ ዘዴዎች ካልተተገበሩ በስተቀር አንድ አካባቢላይ ኤክስክሎዠርን መተግበር ሌላ አካባቢ ከመጠን በላይ የሆነ ልቅ ግጦሽን ሊያስከትል እንደሚችል
ያሳያሉ። .............................................................................................................. 70
ምስል 18. ከቤተክርስትያን ደን የተወሰደ አፈር የተጨመረባቸው (የግራ ፎቶዎች) እና ያልተጨመረባቸው
(የቀኝ ፎቶዎች) የወይራ ችግኞች ከፊል እይታ፡ ሀ እና ለ በግሪንሀውስ ውስጥ የችግኞችን እድገትያሳያሉ (በተጨማሪም ከ አበበ እና ሌሎች/Abebe et al., 2020b እ.አ.አ ይመልከቱ)። ሐ እና መበአባ ገሪማ ጣቢያ በተራቆተ መሬት ላይ የተተከሉ ችግኞችን የእድገት ሁኔታ ያሳያሉ። .............. 77
ምስል 19. በኢትዮጵያ እርጥበት አዘል ደጋማ ስነ-ምህዳር (በጉደር የካሲሪ እና አኩሲቲ ትፋሰሶች)በ2005 እ.አ.አ እና 2020 እ.አ.አ መካከል ያለውን የአካሽያ ዲከረንስ ደን ሽፋን ለውጥ የሚያሳዩ የጎግልእርዝ ምስሎች፡ ከፍተኛ የደን ሽፋን መጨመር የታየው ከሁለተኛው ምዕራፍ የኢትዮጵያ ዘላቂ መሬትአያያዝ ፕሮጀክት በኋላ (2014–2019፤ ዳይኖ/Danyo, 2014 እ.አ.አ) የጥምር ደን ግብርና ተሞክሮያስገኘውን ጥቅም ተከትሎ በመጣው ፈጣን ተቀባይነትን ማግኘት እና ትግበራ ምክንያት ነው። ... 83
ምስል 20. አካሽያ ዲከረንስን በመትክል ከሰል ለማምረት የሚከናወኑ አራቱ ቁልፍ ተግባራት፡ ችግኝማምረት፣ ተከላ፣ ቆረጣ፣ እና ማክሰል። በተክሉ የመጀመሪያ የእድገት ደረጃዎች ጊዜ የምግብ ወይምየመኖ ምርት ማምረት እንደሚቻል ልብ ሊባል ይገባል። .................................................. 87
ምስል 21. በአካሽያ ዲከረንስ ተክል ስር የአፈር መከላከያ የእጽዋት ሽፋን ላይ የሚከሰቱ ለውጦች፡
በመጀመሪያ የእድገት ደረጃ ላይ ጥቅጥቅ ያለ የእፅዋት ሽፋን ስለሚኖር (የግራ ፎቶ) በዝናብ ምክንያት
የሚመጣን የአፈር መሸርሸር የሚከላከል ሲሆን በሌላ በኩል በኋላ ላይ (ቀኝ ፎቶ) አፈሩ ስለሚጠብቅእና ምንም አይነት የሳር ሽፋን ስለማይኖር ጎርፍ እና ተያያዝ ችግሮችን ይፈጥራል (እባቡ/Ebabu,
2016 እ.አ.አ፤ ሱልጣን እና ሌሎች/Sultan et al., 2018b እ.አ.አ)። ............................... 89
ምስል 22. አሳታፊ የቦረቦር/አፈረ ገደል የማገገም አሰራር የሚጠይቃቸውን ግብአቶች እና ተግባራትን
የሚያሳይ የመርሃግብር ፍሰት፡ ቁልፍ ባለድርሻ አካላት (ተዋናዮች)፣ ግብዓቶችን (ልምድ፣ መሳርያ እናጉልበት) በአግባቡ መጠቀም እና ባለድርሻ አካላትን በሂደቱ አራት የተግበራ ደረጃዎች (መለየት፣ እቅድማውጣት፣ ትግበራ እና ግምገማ) ላይ የማሳተፊያ መንገዶች (ተሳትፎ፣ ትብብር እና መጋራት)። .. 92
ምስል 23. በማህበረሰብን መሰረት ያደረገ አሳታፊ የቦረቦር ማገገሚያ ስራ ውጤቶች፡ በቦረቦር መፈጠርየተጎዳ 1 ሄክታር የግጦሽ መሬት ከታጠረ በኋላ የእጽዋት ሽፋን መሻሻል፤ እንዲሁም በድንጋይ እናእንጨት የተሰራ ክትር/ግድብ ደለልን የማስቀረት ውጤታማነት በ"በኋላ" ፎቶ ላይ እንደሚታየው።
በግጦሽ መሬቱ (6 ሄክታር) ቀጥታ ተጠቃሚ የሆኑ በአጠቃላይ 24 አርሶ‐አደሮች በማገገሚያ
የሙከራ ስራው በተለያዩ ደረጃዎች (በእቅድ፣ በትግበራ እና ግምገማ) ላይ ተሳትፈዋል። ማስታወሻ:የፍሰት አቅጣጫ ወደ ሰሜን ነው፤ ከቦረቦሩ በላይ ሰላለው ተፋሰስ እና የውሃ ፍሰት መስመሮች
መጠጋጋት የቀረበው መረጃ በጣም ከፍተኛ ጥራት ካለው (የፒክሰል መጠን/pixel size = 0.5 ሜትር)X
xየሳተላይት ምስል ነው። ........................................................................................... 95ምስል 24. የመሬት አጠቃቀምን መሰረት ያደረገ የተፋሰስ አያያዝ አማራጮችን ለመገምገምና
ለማሰራጨት የተዘጋጀ ማዕቀፍ .................................................................................. 96
ምስል 25. በዘላቂ የመሬት አያያዝ ላይ የተመሰረተ የኑሮ ማሻሻያ ስርዓትን ለመፍጠር እና ተግባራዊ
ለማድረግ የተዘጋጀ ማዕቀፍ .................................................................................... 102
ምስል 26. አግባብነት ያላቸውን ተጠቃሚዎች/targets (ወጣቶችን፣ ሴቶችን እና መሬት የሌላቸውን)ለመለየት እና ለማሳተፍ የተካሄዱ ቁልፍ የመረጃ ሰጭ ቃለ መጠይቅ (የላይኛዎቹ ፎቶዎች) እናየባለድርሻ አካላት ስብሰባዎች (የታችኛዎቹ ፎቶዎች) ..................................................... 103
ምስል 27. ዘላቂ የመሬት አያያዝን ያማከለና ቁልፍ የገቢ ማስገኛ ስራዎችን ያካተተ የወተት ላሞች እርባታትግበራን የሚያሳይ ማዕቀፍ .................................................................................... 107
ምስል 28. ወርሃዊ ቁጠባ ለመሰብሰብ፣ ለመማማር እና ተግዳሮቶችን ለመጋራት በአባላት መካከልበየሁለት ወር የተደርጉ ስብሰባዎች ............................................................................ 108
ምስል 29. የገቢ ማስገኛ ተግባራት (የወተት ላሞች እርባታ በአባ ገሪማ እና የዶሮ እርባታ በጉደር)ከተተገበሩ በኋላ በቤተሰብ ዓመታዊ ገቢ ላይ የመጡ ለውጦች (ንጉሴ/Nigussie, 2021c እ.አ.አ፣
በዝግጅት ላይ ያለ ወረቀት) .................................................................................... 108
ምስል 30. ዘላቂ የመሬት አያያዝ መልመጃ መመሪያ እንዴት እንደሚተገበር የሚያሳይ ንድፍ፡ የተግባራት
ዑደት/ግንኙነት እና አስፈላጊ ግብዓቶች (እውቀት እና መሳሪያዎች)። .................................. 111
ምስል 31. ዘላቂ የመሬት አያያዝ መለማመጃ መመሪያን በመተግበር/ ማሰራጨት ሂደት ውስጥ የሚጠበቅከታች ወድላይ እና ከላይ ወደታች የመረጃ ፍሰት (ማለትም የግብዓት እና መረጃ ፍሰቶች ከአርሶ‐አደሮች ወደ ከፍተኛ ባለስልጣናት እና በተቃራኒው) ....................................................... 112
ምስል 32. በዘላቂ የመሬት አያያዝ መመሪያ/መሳሪያ ልምምዶች ውስጥ የሚካተቱ ሶስት ቁልፍ ተግባራት፡
ዓላማውን ማስተዋወቅ፣ የመሬት ካርታ ስራ እና የገበያ ጥናት ለወጪ እና ጥቅም ትንተና ከአርሶ-አደሮችእስከ ከፍተኛ ባለስልጣናት እና በተቃራኒው። ............................................................... 113

XI
xiየሠንጠረዦች ዝርዝርሠንጠረዥ 1. ለሰብል መሬቶች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ የሚተገበር በመኖ እጽዋቶች
የተጠናከረ የአፈር እርከን ባህሪያት .................................................................................... 8ሠንጠረዥ 2. በመኖ እጽዋቶች የተጠናከረ የአፈር እርከንን ለመስራት እና ለማቆየት የሚከናወኑ ተግባራት፣
ዓመታዊ ድግግሞሽ እና ምቹ ጊዜ ..................................................................................... 8ሠንጠረዥ 3. በመኖ ሳር የተጠናከረ የአፈር እርከን ለመስራት (ለማቋቋም) እና ለማቆየት የሚያስፈልጉ
ግብዓቶች እና ወጪዎች (ብር በሄክታር በዓመት፣ በ 2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት) .......................... 9ሠንጠረዥ 4. በመኖ እጽዋቶች የተጠናከረ የአፈር እርከንን ለመተግበር ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊእና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች ............................................................................................. 9ሠንጠረዥ 5. በሳር የተጠናከረ የአፈር እርከንን መተግበር በተመረጡ የስነ‐ምህዳር፣ ማህበራዊ እናኢኮኖሚያዊ አመላካቾች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ‐ምህዳራዊ ቦታዎች (ቆላ፣ ወይና ደጋ፣ እናደጋ) ሲታይ.............................................................................................................. 12ሠንጠረዥ 6. በሳር የተጠናከረ የአፈር እርከንን መተግበር ያሉት ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች .... 13ሠንጠረዥ 7. ለሰብል መሬቶች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ የሚተገበር ጤፍን በመስመር
የመዝራት ባህሪያት ..................................................................................................... 14ሠንጠረዥ 8. ጤፍን በመስመር ለመዝራት የሚከናወኑ ተግባራት፣ ዓመታዊ ድግግሞሽ እና ተስማሚ ጊዜ............................................................................................................................. 16ሠንጠረዥ 9. ጤፍ በመስመር መዝራትን ለመተግበር የሚያስፈልጉ ግብዓቶች እና ወጪዎች (ብር በሄክታር
በዓመት፣ በ 2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት) ........................................................................... 16ሠንጠረዥ 10.. ጤፍን በመስመር ለመዝራት ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች
............................................................................................................................. 17ሠንጠረዥ 11. ጤፍን በረድፍ/መስመር መዝራት በተመረጡ የስነ-ምህዳር፣ ኢኮኖሚያዊ እና በማህበራዊ
አመላካቾች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ-ምህዳራዊ ቦታዎች (ቆላ፣ ወይና ደጋ፣ እና ደጋ) ሲታይ 18ሠንጠረዥ 12. ጤፍን በመስመር መዝራት ያሉበት ዋናዋና ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች ......... 19ሠንጠረዥ 13. ለሰብል መሬቶች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ የሚተገበር ለጤፍ ውስን እርሻባህሪያት .................................................................................................................. 21ሠንጠረዥ 14. ውስን የጤፍ እርሻን ለመተግበር የሚከናወኑ ተግባራት፣ ዓመታዊ ድግግሞሽ እና ተስማሚጊዜ ........................................................................................................................ 21ሠንጠረዥ 15. ውስን የጤፍ እርሻ ተግባራትን ለማከናውን የሚያስፈልጉ ግብአቶች እና ወጪዎች (ብርበሄክታር በዓመት፣ በ 2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት)............................................................... 22
Table 16. ለጤፍ ውስን እርሻን ለመተግበር ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች
............................................................................................................................. 22ሠንጠረዥ 17. ውስን የጤፍ እርሻን መተግበር በተመረጡ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ
አመላካቾች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋና ደጋ) ሲታይ............... 24ሠንጠረዥ 18. ለጤፍ የተቀነሰ እርሻን በመተግበር ያሉበት ድክመቶች/ችግሮች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች 25ሠንጠረዥ 19. ለሰብል መሬቶች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) የሚተገበር የመስኖ ጤፍ ቴክኖሎጂ ባህሪያት
XIIxii

............................................................................................................................. 26ሠንጠረዥ 20. ጤፍን በመስኖ ለማምረት የሚከናወኑ ተግባራት፣ ዓመታዊ ድግግሞሽ እና ተስማሚ ጊዜ 27ሠንጠረዥ 21. ጤፍን በመስኖ ለማምረት የሚያስፈልጉ ግብአቶች እና ወጪዎች (ብር በሄክታር በዓመት፣ በ2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት) .......................................................................................... 28ሠንጠረዥ 22. የጤፍ መስኖን ለመተግበር ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች
............................................................................................................................. 29ሠንጠረዥ 23. የመስኖ ጤፍን መተግበር በተመረጡ የስነ‐ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ አመላካቾችላይ ያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ‐ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ እና ደጋ) ሲታይ ........................ 30ሠንጠረዥ 24. የጤፍ መስኖን መተግበር ያሉበት ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች....................... 31ሠንጠረዥ 25. ለሰብል መሬቶች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ የሚተገበር የጤፍ ግሽበት ቁጥጥርባህሪያት .................................................................................................................. 32ሠንጠረዥ 26. የጤፍ ግሽበት ቁጥጥርን መተግበር በተመረጡ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ
አመላካቾች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ እና ደጋ) ሲታይ ............ 35ሠንጠረዥ 27. የጤፍ ግሽበት ቁጥጥርን መተግበር ያሉበት ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች ........... 36ሠንጠረዥ 28. ለሰብል መሬቶች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ የሚተገበር የፓም እና ኖራ ጥምርትባህሪያት .................................................................................................................. 38ሠንጠረዥ 29. ፖምን ከኖራ ጋር በማቀናጅት ለመተግበር የሚከናወኑ ተግባራት፣ ዓመታዊ ድግግሞሽ እናተስማሚ ጊዜ ............................................................................................................ 38ሠንጠረዥ 30. ፓም (PAM) ከኖራ ጋር በማቀናጀት ተግባራዊ ለማድረግ የሚያስፈልጉ ግብዓቶች እናወጪዎቸው (ብር በሄክታር በዓመት፣ በ 2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት) ....................................... 39ሠንጠረዥ 31. ፓምን ከኖራ ጋር በማጣመር ለመጠቀም ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ
ሁኔታዎች................................................................................................................. 39ሠንጠረዥ 32. ፓምን ከኖራ ጋር ቀላቅሎ መተግበር በተመረጡ የስነ-ምህዳር፣ ኢኮኖሚያዊ እና ማህበራዊ
አማላካቾች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ‐ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ፣ እና ደጋ) ሲታይ ........ 41ሠንጠረዥ 33. ፖምን ከኖራ ጋር በጥምረት ለመጠቀም ያሉበት ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች ..... 42ሠንጠረዥ 34. ለሰብል መሬቶች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ የሚተገበር የሽፋን ሰብሎች ባህሪያት
............................................................................................................................. 44ሠንጠረዥ 35. የሽፋን ሰብሎችን ለመተግበር የሚከናወኑ ተግባራት፣ ዓመታዊ ድግግሞሾች እና ተስማሚጊዜ ........................................................................................................................ 44ሠንጠረዥ 36. የሽፋን ሰብሎችን ለመተግበር የሚያስፈልጉ ግብአቶች እና ወጪዎች (ብር በሄክታር በዓመት፣
በ 2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት) ....................................................................................... 45ሠንጠረዥ 37. የሽፋን ሰብሎችን ለመተግበር ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች
............................................................................................................................. 45ሠንጠረዥ 38. የሽፋን ሰብሎችን መጠቀም በተመረጡት የስነ-ምህዳር፣ ኢኮኖሚያዊ እና ማህበራዊ
አመላካቾች ላይ የሚያሳድረው ተጽእኖ በሶስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ወይና ደጋ፣ እና ደጋ) ሲታይ ...... 47ሠንጠረዥ 39. የሽፋን ሰብሎችን በመተግበር ያሉበት ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች .................. 48
ሠንጠረዥ 40. ለሳር መሬቶች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ የሚተገበር የተሻሻለ መኖ ልማትባህሪያት .................................................................................................................. 49

XIII
xiii

ሠንጠረዥ 41. የተሻሻለ መኖ ልማትን ለመተግበር የሚከናወኑ ተግባራት፣ ዓመታዊ ድግግሞሽ እና ተስማሚጊዜ ........................................................................................................................ 50ሠንጠረዥ 42. የተሻሻለ መኖ ልማትን ለመተግበር የሚያስፈልጉ ግብአቶች እና ወጪዎች (ብር በሄክታር
በአመት፣ በ 2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት) .......................................................................... 51ሠንጠረዥ 43. የተሻሻለ የመኖ ልማትን ለመተግበር ተስማሚ የሥነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ
ሁኔታዎች................................................................................................................. 52ሠንጠረዥ 44. የተሻሻለ የመኖ ልማትን መተግበር በተመረጡ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ
አመላካቾች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ፣ እና ደጋ) ሲታይ .......... 54ሠንጠረዥ 45. የተሻሻለ የመኖ ልማትን መተግበር ያሉበት ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎችን ......... 55ሠንጠረዥ 46. ለግጦሽ መሬቶች እንደ ኤስኤልኤም SLM ቴክኖሎጂ የሚተገበር በአንድ ቦታ/አስሮየመመገብ ባህሪያት ..................................................................................................... 56ሠንጠረዥ 47. በአንድ ቦታ/አስሮ መመገብን ለመተግበር የሚከናወኑ ተግባራት፣ ዓመታዊ ድግግሞሽ እናተስማሚ ጊዜ ............................................................................................................ 57ሠንጠረዥ 48. በአንድ ቦታ/አስሮ መመገብን ለመተግበር አስፈላጊ ግብአቶች እና ወጪዎች (ብር በሄክታር፣
በ 2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት) ....................................................................................... 57ሠንጠረዥ 49. በአንድ ቦታ/አሰሮ መመገብን ለመተግበር ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ
ሁኔታዎች................................................................................................................. 58ሠንጠረዥ 50. በአንድ ቦታ አስሮ መመገብን መተግበር በተመረጡ የስነ-ምህዳር ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ
አመላካቾች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ፣ እና ደጋ) ሲታይ........... 61ሠንጠረዥ 51. በአንድ ቦታ አስሮ መመገብን መትግበር ያሉበት ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች ..... 63ሠንጠረዥ 52. ለግጦሽ መሬቶች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) የሚተገበር የኤክስክሎዠር ባህሪያት ....... 64ሠንጠረዥ 53. ኤክስክሎዠርን ለመተግበር የሚከናወኑ ተግባራት፣ ዓመታዊ ድግግሞሾች እና ተስማሚ ጊዜ............................................................................................................................. 64ሠንጠረዥ 54. ኤክስክሎዠርን ለመተግበር የሚያስፈልጉ ግብዓቶች እና ወጪዎች (ብር በሄክታር በዓመት፣
በ 2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት) ....................................................................................... 65ሠንጠረዥ 55. ኤክስክሎዠርን ለመተግበር ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች
............................................................................................................................. 66ሠንጠረዥ 56. ኤክስክሎዠርን መተግበር በተመረጡ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ አመላካቾችላይ ያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ፣ እና ደጋ) ሲታይ .......................... 68ሠንጠረዥ 57. ኤክስክሎዠርን መተግበር ያሉበት ድክመቶችና እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች.................... 69ሠንጠረዥ 58. ለተራቆቱ የቁጥቋጦ ኮረብታዎች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ የሚተገበር
ክትሬንቾች ጋር የተቀናጀ ኤክስክሎዠር ባህሪያት ................................................................ 71ሠንጠረዥ 59. ኤክስክሎዠርን ከትሬንች ጋር በማቀናጀት ለመተግበር የሚካናወኑ ተግባራት፣ ዓመታዊድግግሞሽ እና ተስማሚ ጊዜ ......................................................................................... 71ሠንጠረዥ 60. ከትሬንች ጋር የተቀናጀ ኤክስክሎዠርን ለመተግበር የሚያስፈልጉ ግብዓቶች እና ወጪዎች(ብር በሄክታር በዓመት፣ በ 2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት)........................................................ 71ሠንጠረዥ 61. ከትሬንች ጋር የተቀናጀ ኤክስክሎዠርን ለመተግበር ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊና
ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች ................................................................................................ 72

XIV
xiv

ሠንጠረዥ 62. ኤክስክሎዠርን ከትሬንች ጋር በማቀናጀት መተግበር በተመረጡ ስነ-ምህዳራዊ፣ ማህበራዊእና ኢኮኖሚያዊ አመላካቾች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ፣ እና ደጋ)
ሲታይ ..................................................................................................................... 74ሠንጠረዥ 63. ከትሬንች ጋር የተቀናጀ ኤክስክሎዠርን መተግበር ያሉበት ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች
............................................................................................................................. 75ሠንጠረዥ 64. ለተራቆቱ ኮረብታዎች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ የሚተገበር የታገዘ የእፅዋትልማት ባህሪያት.......................................................................................................... 77ሠንጠረዥ 65. በተራቆቱ ኮረብታዎች ላይ የታገዘ የእፅዋት ልማትን ለመተግበር የሚከናወኑ ተግባራት፣
ዓመታዊ ድግግሞሽ እና ተስማሚ ጊዜ ............................................................................. 78ሠንጠረዥ 66. የታገዘ የእጽዋት ልማትን ለመተግበር የሚያስፈልጉ ግብአቶች እና ወጪዎች (ብር በሄክታር
በዓመት፣ በ 2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት) ........................................................................... 78ሠንጠረዥ 67. በተራቆቱ ኮረብታዎች ላይ የታገዘ የእፅዋት ልማትን ለመተግበር ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣
ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች .............................................................................. 79ሠንጠረዥ 68. የታገዘ የእጽዋት ልማትን መተግበር በተመረጡ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ
አመላካቾች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ፣ እና ደጋ) ሲታይ .......... 81ሠንጠረዥ 69. የታገዘ የእፅዋት ልማትን መተግበር ያሉበት ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች ........... 82ሠንጠረዥ 70. ለሁሉም የመሬት አጠቃቀም ዓይነቶች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ የሚተገበር
የአካሽያ ዲከረንስ ልማት ባህሪያት ................................................................................... 84ሠንጠረዥ 71. ለአካሺያ ዲከረንስ ተከላ የሚያስፈልጉ ተግባራት፣ ዓመታዊ ድግግሞሽ እና ተስማሚ ጊዜ 84ሠንጠረዥ 72. የአካሽያ ዲከረንስ ተከላን ለማተግበር የሚያስፈልጉ ግብአቶች እና ወጪዎች (ብር በሄክታር
በዓመት፣ በ 2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት) ........................................................................... 85ሠንጠረዥ 73. የአካሽያ ዲከረንስ ተከላን ተግባራዊ ለማድረግ ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እናኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች ................................................................................................ 86ሠንጠረዥ 74. አኬሽያ ዲከረንስን በመትከል እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ መተግበር በተመረጡ
የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ አመላካቾች ላይ ያሉት ተፅእኖዎች በሦስት ስነ‐ምህዳሮች
(ቆላ፣ ወይና ደጋ፣ እና ደጋ) ሲታይ .................................................................................. 88ሠንጠረዥ 75. የአካሽያ ዲከረንስ ተከላን መተግበር ያሉበት ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች .......... 90ሠንጠረዥ 76. የመነሻ መረጃ የሚሰበሰብባቸ የበቦረቦር መፈጠርን እና የማገገም ሁኔታን የሚወስኑ
ምክንያቶች እና መለኪያዎች .......................................................................................... 94ሠንጠረዥ 77. በአባይ ተፋሰስ ደጋማ ስነ‐ምህዳር በካሲሪ ተፋሰስ በተደረጉ የጥናት ውጤቶች መሰረትለአማራጭ የመሬት አጠቃቀም እና አያያዝ ዘዴዎች (ሴናሪዮ-I እስከ ሴናሪዮ-V) በተፋሰስ ደረጃ የታዩዓመታዊ የጎርፍ፣ የአፈር ክለት እና የአፈር ኦርጋኒክ ካርቦን ክምችት ለውጦች ............................ 100
ሠንጠረዥ 78. የጥሬ ገንዘብ ፍሰት እና የወደፊት ኢንቨስትመንት አሁናዊ ዋጋ/NPVs (ብር በሄክታር በዓመትበ 2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት) ለታቀዱ አማራጭ የወደፊት የመሬት አጠቃቀም እና አያያዝ ዘዴዎች(የወለድ ምጣኔ = 10%) ለ 10 ዓመታት የኢንቨስትመንት ጊዜ ለካሲሪ ተፋሰስ ........................ 101
ሠንጠረዥ 79. ዘላቂ የመሬት አያያዝን ለመተግበር የሚኖሩ ተግዳሮቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች....... 115

XVxvመ ቅድ ምይህ መመሪያ በሳተሬፕስ-ኢትዮጵያ ፕሮጀክት በጃፓን ዓለም አቀፍ ትብብር ኤጀንሲ (JICA) እናበጃፓን የሳይንስና ቴክኖሎጂ ኤጀንሲ (JST) የጋራ የገንዘብ ድጋፍ የተዘጋጀ ነው። ፕሮጀክቱ የባህር ዳርዩኒቨርሲቲ እና የአማራ ክልል ግብርና ምርምር ተቋም ዋና ፕሮጀክት ሲሆን በአቅም ግንባታ፣ በምርምርእና በልማት ስራዎች ላይ ትልቅ አስተዋፅኦ አድርጓል። ፕሮጀክቱ በርካታ ዘላቂ የመሬት አያያዝ (SLM:ኤስ ኤል ኤም) ቴክኖሎጂዎችን በሦስት የመሬት አጠቃቀም ዓይነቶች (የእርሻ መሬት፣ የሳር መሬት፣ እናየተራቆቱ ኮረብታዎች) ላይ የአፈር መሸርሸርን በመቀነስ እና ምርታማነትን ከማሻሻል ረገድ ያላቸውን
ተፅእኖ ገም ግሟል። የ SLM ቴክኖሎጂዎችን በላብራቶሪ እና በመስክ ሙከራዎች ከመገምገም
በተጨማሪ፣ የምርጥ ተሞክሮዎችን መጠነ ሰፊ ትግበራን ለመደገፍ አራት የአሰራር/አፍጻጽም ዘዴዎች(approaches) ተዘጋጅተው ተገም ግመዋል። ለመጠነ ሰፊ ተግበራ የቀረቡት የ SLM ቴክኖሎጂዎች እናአሰራሮች (approaches) የተመረጡት ሁለገብ የውሳኔ መስፈርቶችን ባካተተ አጠቃላይ የግምገማ
ማትሪክስ መሰረት ነው። የግምገማ ማትሪክሱ የተመረጡ ቴክኖሎጂዎች እና አሰራሮች ቁልፍ በሆኑ የስነምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ አመላካቾች (ለምሳሌ አፈር እና ውሃ ጥበቃ እና የመሬት ምርታማነትእና ኑሮ መሻሻል) ላይ ያላቸውን ተጽእኖዎች ያካትታል።
የተረጋገጡ ምርጥ ቴክኖሎጂዎችን እና አሰራሮችን/approaches መሰነድ የ SLM ልምዶችን
በማዳበር እና በማሰራጨት ላይ ላሉ ባለድርሻ አካላት ጠቃሚ መረጃ በመስጠት ማገዝ እንደሚችል
ይታመናል። ይህ መመሪያ በምርምር እና በሙከራ ስራዎች በተገኘ ማስረጃ ላይ የተመሰረተ ሲሆንበዋናነት በወረዳ ደረጃ ላሉ ባለሙያዎችን እና አርሶ‐አደሮችን ተጠቃሚ ለማድረግ ያለመ ነው። የሰነዱአግባብነት እና ይዘቶች በተከታታይ በተደረጉ የምክክር እና የባለድርሻ አካላት ውይይቶች ተገም ግመዋል።
መመሪያው ተጠቃሚዎችን የመሬትና ውሃ ሃብቶችን በዘላቂነት ለመጠቀም ና ለማስተዳደር የሚረዳሲሆን በኢትዮጵያ የገጠር ቤተሰቦችን ገቢና እና የኑሮ ሁኔት ለማሻሻል ያግዛል።

አትሱሺ ትሱካዋ (ፕሮፌሰር)የሳትሬፕስ-ኢትዮጵያ ፕሮጀክት ዋና መሪአሪድላንድ ሪሰርች ሴንተር፣ ቶቶሪ ዩኒቨርሲቲ፣ ጃፓን
XVI
xviመልዕክት
በአሉታዊ ተፈጥሯዊ እና ሰው ሰራሽ ምክንያቶች የሚፈጠረው የመሬት መራቆት በዓለም አቀፍ ደረጃበመልክዓ ምድሮች ላይ ለሥነ-ምህዳር አገልግሎቶች መጥፋት ዋነኛው ምክንያት መሆኑ ይታወቃል።ተገቢ ያልሆነ የመሬት አያያዝ በተለይ እንደ ኢትዮጵያ ባሉ ታዳጊ አገሮች ምርታማነትን እና የምግብዋስትናን በእጅጉ አደጋ ላይ የሚጥል ነው። በርካታ ተነሳሽነቶች (initiatives) እና ፕሮግራሞች
የመሬትን ምርታማነት ማሳድግ እና የኑሮ ማሻሻልን ለማምጣት በማለም ዘላቂ የመሬት አያያዝ (SLM)አሰራሮችን እንዲተገበሩ ጥረት አድርገዋል። ሆንም ግን አሳታፊ እና በመስክ ላይ የተመሰረተ የምርምር
ስራዎችን በማካሄድ እና የተሻሉ ልምዶችን እና አቀራረቦችን ሰንዶ በማቅረብ ረገድ ብዙ የተሰራ ስራየለም። በተጨማሪም ለመሬት አያያዝ ዋና ተዋናይ የሆኑት በወረዳ ደረጃ ያሉ ባለሙያዎች እና አርሶአደሮች አሁንም ድረስ የአካባቢ ደህንነትን የሚጠብቁ (environmentally sound)፣ ፍትሃዊ እናከምጣኔ ሃብት አኳያ አዋጭ ስለሆኑ ዘላቂ የመሬት አያያዝ አሠራሮች በቂና ተገቢ መረጃ የላቸውም።የዚህ መመሪያ ዓላማ ተስፋ ሰጪ የሆኑ ዘላቂ መሬት አያያዝ ተሞክሮዎች በተለያዩ የኢትዮጵያ
የአካባቢዎች ተግባራዊ ለማድረግ የሚያስችል ድጋፍ እና አቅጣጫ መስጠት ነው። መመሪያው የመሬትምርታማነትን የሚጨምሩ እና የተሻለ የኑሮ ሁኔታን የሚያረጋግጡ ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎችንእና አሰራሮችን ተግባራዊ ለማድረግ የሚያስችሉ ሂደቶችን እና ምሳሌዎችን ያቀርባል። መመሪያየተዘጋጀው ለተለያዩ የዘላቂ መሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎች ሲሆን የቴክኖሎጂዎቹ ውጤታማነትም
በላብራቶሪ እና በመስክ ሙከራ በኢትዮጵያ አባይ ተፋሰስ ውስጥ በሚገኙ ሶስት የተለያዩ የስነ-ምህዳርአካባቢዎች (ደጋ፣ ወይና ደጋና፣ እና ቆላ) የተገመገመ እና የተረጋገጠ ነው።በዚህ መመሪያ ዝግጅት ሂደቶ (እቅድ፣ ክትትል፣ ግምገማ እና ማረጋገጫ) ውስጥ ብዙየሚመለከታቸው ባለድርሻ አካላት ተሳትፈዋል። ስለዚህም በመመሪያው ውስጥ የተካተቱት መረጃዎችዘላቂ የመሬት አያያዝን በሰፊው ለመተግበር የሚደረገወን ጥረት በእጅጉ እንደሚያግዝ እናም ናለን።አልማዝ ጊዜው (ዶ/ር)ምክትል ቢሮ ኃላፊአማራ ክልል ግብርና ቢሮ፣ ኢትዮጵያ
XVII
xvii

ምስጋና
ይህ መመሪያ የተዘጋጀው ከጃፓን ሳይንስና ቴክኖሎጂ ኤጀንሲ (JST) እና ከጃፓን ዓለም አቀፍትብብር ኤጀንሲ (JICA) በተገኘ የገንዘብ ድጋፍ ነው። ለኤስኤልኤም (SLM) ተስማሚ የሆነየእውቀት መሳሪያ ለማቅረብ መመሪያው የተዘጋጀው ከአጋር ተቋማት (የቶቶሪ ዩኒቨርሲቲ፣ የቶኪዮዩኒቨርሲቲና ሺማኔ ዩኒቨርሲቲ ከጃፓን እና የባህር ዳር ዩኒቨርሲቲና የአማራ ክልል ግብርና ምርምርኢንስቲትዩት ከኢትዮጵያ) የተውጣጡ ባለድርሻ አካላትና ተመራማሪዎች ባደረጉት ንቁ ተሳትፎ ነው።አዘጋጆቹ በኢትዮጵያ ከባለድርሻ አካላት (የአማራ ግብርና ቢሮ፣ የግብርና ሚኒስቴር፣ የኢትዮጵያ ዘላቂየመሬት አስተዳደር ፕሮግራም እና የአዲስ አበባ የውሃና መሬት ሀብት ማዕከል) ላገኙት ጠቃሚ ግብአት፣ድጋፍ እና ምክር ከፍተኛ ሚስጋና ያቀርባሉ።
የቶቶሪ ዩኒቨርሲቲ አሪድ ላንድ ረሰርች ሴንተር (Arid Land Research Center: ALRC)
በኮቪድ-19 ወረርሽኝ ወቅት የተፈጠሩ ተግዳሮቶች ቢኖሩም በዚህ መመሪያ ዝግጅቱ ላይ ለተሳተፉ
ተመራማሪውች ደህንነቱ የተጠበቀ እና ውጤታማ የስራ ቦታን በመስጠት ከፍተኛ አስተዋፅዖ አድርጓል።
አዘጋጆቹ በሣትሬፕስ-ኢትዮጵያ ፕሮጀክት የምርምር ሥራዎችን እና የግምገማ አውደ ጥናቶችን
በማመቻቸት አስተዋጽኦ ላደረጉ የምርምር ረዳቶች (አቶ አንተነህ ውበት እና ንጉስ ታደሰ) እንዲሁምበዚህ መመሪያ የተካተቱትን ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎች እና አሰራሮችን ለመገምገምና
ለማረጋገጥ (validate) የምርምር ስራ በተካሄደባቸው በሶስቱ ጣቢያዎች (አባ ገሪማ፣ ጉደር እና ድባጤ)ለሚኖሩ የህብረተሰብ አባላትና በስራው ለተሳተፉ አርሶ-አደሮች ታላቅ ምስጋና ያቀርባሉ።

XVIII
xviii

1. መግቢያ
1.1. አጠቃላይ እይታ (Overview))በአፈር መሸርሸር ምክንያት የሚመጣ የመሬት መራቆት በኢትዮጵያ እንደ ትልቅ የአካባቢ ችግር መሆኑይታወቃል። ባለፉት አሥርት ዓመታት የተለያዩ የአፈርና ውሃ ጥበቃ ሥራዎች ቢተገበሩም፣ የመሬትመራቆትን መከላከል፣ የተራቆቱ መሬቶች እንዲያገግሙ ማድረግ፣ ምድራዊ ስነ-ምህዳሮችን በዘላቂነት
መጠቀምን ማበረታታት፣ በተለይ በደጋማ አካባቢዎች ላሉ የመሬት አስተዳዳሪዎች ዋነኛ ፈተና ሆነውቆይተዋል (ታደሰ/Tadesse, 2001 እ.አ.አ)። ከሕዝብ ቁጥር መጨመር ጋር ተያይዞ ያለው የስነ-ምህዳርአገልግሎቶች በፍጥነት መመናመን የመሬት እና የውሃ ሀብቶችን ለመጠበቅ፣ ወደነበሩበት ለመመልስ እናበዘላቂነት ለመጠቀም አስፈላጊ እርምጃዎችን መተግበር ይጠይቃል። ውጤታማ የመሬት አያያዝልምዶችን እና አካሄዶችን/አሰራሮችን በአግባቡ ማቀድና መፈጸም በተፈጥሮ የስነ-ምህዳር ስርዓት ላይበሰው ሰራሽ እና ተፈጥሯዊ ምክንያቶች የሚመጡ ጉዳቶችን ለመቀነስ አስፈላጊ ተግባራት ናቸው፡፡ ይህበተለይ ልማዳዊ እና ኋላቀር የሰብል እና እንስሳት አያያዝ ዘዴዎች የአብዛኛው ህዝብ ኑሮ መሰርት በሆኑበትእና በዚህም ምክንያት ከፍተኛ የመሬት መራቆት በሚታይበት የአባይ ተፋሰስ ውስጥ ከፍተኛ ጠቀሜታአለው፡፡በኢትዮጵያ የመሬት መራቆትን በመቀነስ፣ የመሬትንና የእንስሳትን ምርታማነት እና የማህበረሰብኑሮን ማሻሻል ግብ በማድረግ ዘላቂ የመሬት አያያዝ (SLM) ፕሮግራሞች ተካሂደዋል። ባለፉት በርካታአስርት ዓመታት ውስጥ እጅግ በጣም ብዙ ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎች እና አካሄዶች ተግባራዊ
ሲደርጉ ቆይተዋል። ይሁንና በአብዛኛው በሰፊው ለማሰራጨት ሲደረግ የነበረው ጥረት በአግባቡ
የተብራሩ መመሪያዎች፣ አውድ ላይ የተመሰረቱ ተግባራዊ ዝርዝሮች እና ስለቴክኖሎጂዎቹ እናአሰራሮቻቸው በጥናት ላይ የተመሰረተ መረጃ በበቂ ሁኔታ በሌለበት ነው። በተጨማሪም አንዳንድ ተስፋሰጭ ቴክኖሎጂዎች ዋና መሬት ተጠቃሚዎች (አርሶ አደሮች) ያላቸው ተቀባይነት በጣም አናሳ ሲሆንየዚህም ዋነኛ ምክንያት ትክክለኛ የሰርቶ ማሳያ እና የማረጋገጫ ስራ ባለመኖሩ ነው። በኤስኤልኤም
(SLM) ቴክኖሎጂ ፈጠራና ስርፀት የሚመለከታቸው ባለድርሻ አካላት እና ዋና ተዋናዮች ንቁ ተሳትፎየሚያደርጉባቸው አሰራሮች ውስን በመሆናቸው የተሻለ አፈፃፀም ያላቸውን ዘላቂ የመሬት አያያዝተሞክሮዎችን ተግባራዊ ለማድረግ አንድ ማነቆ ተደርጎ ይውሰዳል።
በመሬት ተጠቃሚዎች መካከል ካለው የእውቀት ማነስ በተጨማሪ በኢትዮጵያ ውስጥ ያሉት ዘላቂየመሬት አያያዝ መመሪያዎች እና የኤክስቴንሽን ማኑዋሎች አብዛኛዎቹ ከውጭ ለተወሰዱ ቴክኖሎጂዎች
በመሆኑ ከአካባቢው ሁኔታ ጋር ላይጣጣሙና የተፈለገውን ውጤት ላያመጡ ይችላሉ። በጥናት ላይየተመሰረቱ ማስረጃዎች እጥረት እና በዘላቂ የመሬት አያያዝ መመሪያዎች/ማኑዋሎች ዝግጅት ላይየሚመለከታቸው ባለድርሻ አካላት ተሳትፎ ዝቅተኛ መሆንም ተስፋ ሰጭ የሆኑ ዘላቂ የመሬት አያያዝአሰራሮችና ልምዶች አጥጋቢ ያልሆነ አፍጻጸም እንደ ዋነኛ ምክንያቶች ይጠቅሳሉ (አድማሱ እና
ሌሎች/Adimassu et al., 2016 እ.አ.አ፤ አለሙ እና ሌሎች/Alemu et al., 2021 እ.አ.አ)፡፡
ምርጥ ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎችን እና አሰራሮችን የተቀናጀ አጠቃላይ ግምገማ እና ስነዳለማካሄድና ለማረጋገጥ በተለያዩ ደረጃዎች ያሉ ባለድርሻ አካላትን (ከአርሶ-አደር እስከ ፖሊሲ11አውጪዎች) እና ተመራማሪዎችን እንዲሁም በተለያዩ ሙያ ዘርፍ (ለምሳሌ የሰብል ልማት፣ የእንስሳት
እርባታ፣ የደን/ጥምር ደን ልማት፣ ሃይድሮሎጂ፣ መስኖ፣ ማህበራዊ ምጣኔ ሃብት፣ የአፈር እና ውሃ ጥበቃ፣የተፋሰስ አያያዝ) ያሉ ባለሙያዎችን በማሳተፍ ይህ መመሪያ ተዘጋጅቷል፡፡ በዚህ መመሪያ ውስጥ የመሬትመራቆት መቀነስን ዕውን ለማድረግ ያለንን እውቀትና ጥረት ለማጠናከር እና እንዲሁም የመሬትምርታማነትን እና የማህበረሰቡን ኑሮ ለማሻሻል ለተመረጡ 13 ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎች
አስፈላጊ ዝርዝር ጉዳዮች እና ሳይንሳዊ ማስረጃዎች ቀርበዋል፡፡ የቀረቡት ማስረጃዎች እና አስተያየቶች
ቴክኖሎጂዎቹን በሦስት ዋና ዋና የመሬት አጠቃቀም ዓይነቶች (ሰባት ቴክኖሎጂዎች በሰብል መሬት ላይ፣ሶስት በሳር መሬት፣ ሁለት በተራቆተ ኮረብታ ላይ እና አንድ ለሦስቱም የመሬት አጠቃም ዓይነቶች)ለመገምገም በተደረገ የላብራቶሪ እና የመስክ ሙከራ ስራ ውጤቶችን መሰረት በማድረግ ነው። ይህመመሪያ በተጨማሪም ዘላቂ የመሬት አያያዝን በሰፊው (ከትንሽ እስከ ትልልቅ ተፋሰሶች) እና በተገቢመንገድ ለመተግበር የሚያግዙ አራት አሰራሮችን/አካሄዶችን በተመለከተ ማብራሪያና እና ማስረጃይሰጣል። አራቱ አሰራሮች (1) ማህበረሰብን መሰረት ያደረገ አሳታፊ ቦረቦር ማዳን/ማገገም፣ (2) አማራጭየወደፊት የመሬት አጠቃቀም እና አያያዝ ሁኔታዎችን መተንተን፣ (3) ዘላቂ የመሬት አያያዝን መሰረትያደረጉ የኑሮ ማሻሻያ ተግባራትን መፍጠር እና (4) አርሶ አደሮች ዘላቂ የመሬት አያያዝ ስራዎችን
(ቴክኖሎጂዎችንና አሰራሮችን) በራሳቸው እንዲተግብሩ ማመቻቸት ናቸው።1.2. የመመሪያው ዓላማይህ መመሪያ ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎችና አሰራሮችን በአማራ ክልል አባይ ተፋሰስእንዲሁም ተመሳሳይ የአካባቢ፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታ ባላቸው በሌሎች የኢትዮጵያ ክልሎችተግባራዊ ለማድረግ የሚደረገውን ጥረት ለመደግፍ ያለመ ነው። በሰነዱ የቀረቡት መግለጫዎች እናገለጻዎች ዓላማዎች የተመረጡ ዘላቂ መሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎችን እና አሰራሮችን በግልጽ ለማስረዳትእና በሶስት ዋና ዋና የመሬት አጠቃቀም ዓይነቶች (የሰብል መሬት፣ የሳር መሬት እና የተራቆቱ
ኮረብታዎች) ላይ መራቆትን በመቀነስና እና ምርታማነትን በማሻሻል ረገድ ያላቸውን ተፅእኖ ማሳየትነው። ለዘላቂ መሬት አያያዝ ካላቸው አስተዋፅዖ ጋር በተያያዘ በመኖሪያ አካባቢ ላይ የተመሰረቱ የገቢማስገኛ ተግባራትም (የጓሮ መኖ ምርት እና የወተት/የዶሮ እርባታ) ተካተዋል። መመሪያው በኢትዮጵያአባይ ተፋሰስ በሶስት የተለያዩ ስነ‐ምህዳር አካባቢዎች (ቆላ፣ ወይና ደጋ እና ደጋ፣ ምስል 1) በምርምርስራ ውጤቶች የተረጋገጡ የ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂዎች እና አሰራሮችን ከመሬት አጠቃቀምጋር በተያያዘ ዝርዝር መግለጫዎችን ይሰጣል።
በተጨማሪም መመሪያው ሶስት የኢትዮጵያ የስነ‐ምህዳር ዞኖችን (ሁርኒ እና ሌሎች/Hurni et al.,2016 እ.አ.አ፤ ፈንታ እና ሌሎች/Fenta et al., 2021b እ.አ.አ) በሚወክሉ ሦስት ቦታዎች (አባ ገሪማ፣ጉደር እና ድባጤ፣ ምስል 1ንን ይመልከቱ) በተካሄዱ የጥናት ውጤቶችን መሰረት በማድረግ የተመረጡ የኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂዎች የሚኖራቸውን ስነ-ምህዳራዊ፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ
ተፅእኖዎች በተመለከተ ለተጠቃሚዎች አስፈላጊወን መረጃ ይሰጣል። ሦስቱ የስነ‐ምህዳር ዞኖችየሚከተሉት ናቸው፡ (1) ዝቅተኛ አካባቢዎች (ቆላ) ማለትም ከባህር ጠለል በላይ ከ500–500 ሜትርከፍታ ያላቸው እና አማካይ ዓመታዊ የዝናብ መጠናቸው ከ900 ሚሜ በታች የሆነ፤ (2) በመካከለኛ
አካባቢዎች (ወይና ደጋ) ማለትም ከባህር ጠለል በላይ ከ1500–2300 ሜትር ከፍታ ያላቸውና አማካይ22ዓመታዊ የዝናብ መጠናቸው ደግሞ ከ900–1400 ሚሜ የሆነ፤ እና (3) ከፍተኛ ቦታዎች (ደጋ) ማለትምከባህር ጠለል በላይ ከ2300–3200 ሜትር ከፍታ ያላቸው እና ከ1400 ሚሜ በላይ አማካይ ዓመታዊየዝናብ መጠን ያላቸው ናቸው (ምምስል 1)።

1.3. የመመሪያው ዋና ተጠቃሚዎች
መመሪያው የተዘጋጀው ለዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎችና አሰራሮች ትግበራ ዋነኛ ሚናያላችውን ከወረዳ እስከ ቀበሌ ያሉ ባለሙያዎችን እና አርሶ አደሮችን ታሳቢ በማድረግ ነው። ለተመረጡት
ቴክኖሎጂዎች እና አሰራሮች የቀረበው በጥናት ላይ የተመሰረተ ማስረጃ የ ኤስኤልኤም (SLM) ስራዎችን
በማቀድ እና በማስፋት ላይ ለተሰማሩ ከፍተኛ ባለሙያዎችን እና ፖሊሲ ወይም ውሳኔ ሰጪዎችን ሊያግዝይችላል። በአጠቃላይ ይህ መመሪያ በአማራ ክልል አባይ ተፋሰስ እና ከዚያም ውጭ ላሉ አካባቢዎች
ስነ-ምህዳርን መሰራት በማድረግ ዘላቂ የመሬት አያያዝ አሰራሮችን ተግባራዊ ለማድረግ ጠቃሚ መሳሪያሆኖ ያገለግላል። መመሪያው በስፋት እንዲሰራጭ ወይም ለብዙ አጋር አካላት (ተጠቃሚዎች) እንዲደርስና
በቀላሉ እንዲተገበር በሁለት ቋንቋዎች (በእንግሊዘኛ እና በአማርኛ) ቀርቧል።

1.4. መመሪያውን ለማዘጋጀት የተሄዱ ቅደም ተከተሎችበዚህ መመሪያው ዝግጅት ላይ ከተለያዩ ዘርፎች የተውጣጡ ባለድርሻ አካላት፣ ተመራማሪዎች እናባለሙያዎች ተሳትፈዋል። መመሪያውን ለማዘጋጀት ጥቅም ላይ የዋሉት ግብአቶች እና ማስረጃዎች
በሳትሬፕስ-ኢትዮጵያ ፕሮጀክት (2017–2022 እ.አ.አ) አማካኝነት በተደረጉ የምርምር ስራዎች ላይየተመሰረቱ ናቸው። ፕሮጀክቱ በአጠቃላይ 43 ቴክኖሎጂዎች እና አራት አሰራሮች በሥነ-ምህዳር፣
በማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ አመላካቾች ላይ ያላቸውን ተጽእኖ በምርምር ግምግሟል፤
የሚመለከታቸውን ተመራማሪዎችና ባለድርሻ አካላትን በማሳተፍ 13 ቴክኖሎጂዎች እና አራቱምአሰራሮች ተመርጠው በሰፊው እንዲተገብሩ ዝርዝር መመሪያ እንዲዘጋጅላቸው ተደርጓል። በአለም ጥበቃአሰራሮች እና ቴክኖሎጂዎች አጠቃላይ እይታ (WOCAT፡ https://explorer.wocat.net) መሰረትበላብራቶሪ ወይም በመስክ ሙከራዎች እና በቤተሰብ ደረጃ በተደረገ የዳሰሳ ጥናቶች ለተመረጡ ዘላቂየመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎች እና አሰራሮች የተገኘውን አስፈላጊ መረጃ ለመሰነድ አጠቃላይ የግምገማ
ማትሪክስ (አአባሪ 6) ተዘጋጅቷል። ከዚያም ከማትሪክሱ የተገኘው መረጃ ተጠናቅሮ ለመመሪያ ዝግጅቱእንደ ሳይንሳዊ ማስረጃ ሆኖ ቀርቧል። የመመሪያው ረቂቅ ጽሁፎች በተከታታይ በተደረጉ በባለድርሻ
አካላት የውይይት መድረኮች እና የእርማት አውደ ጥናቶች (editorial workshops) የተገመገሙ ሲሆንበኢትዮጵያ በዘላቂ የመሬት አያያዝ መመሪያ ዝግጅት ላይ ሰፊ ልምድ ባላቸው ባለሙያዎች አሰተያየትእና እርማት እንዲሰጥበት ተደርጓል። የመጨረሻው እትም የእንግሊዘኛ ቋንቋ እርማት ከተደረገበት ብኋላወደ አማርኛ ተተርጉሞ እንዲታተም በሚመለከታቸው አካላት ተቀባይነትን አግኝቷል። ምስል 2የመመሪያውን ዝግጅት አጠቃላይ ሂደት (ቅደም ተከተሎች) ያሳያል፡ (1) እቅድ ማውጣትና መለየት፣
(2) በምርምር መሞከር እና ማረጋገጥ፣ እና (3) ዋነኛ ተጠቃሚዎችን ታሳቢ በማድረግ ለተመረጡት
ቴክኖሎጂዎች ወይም አሰራሮች መመሪያዎችን ማዘጋጀት።
3
3

ምስል 1. የኢትዮጵያ ዋና ዋና ተፋሰሶች እና የተለያዩ የስነ-ምህዳር ዞኖች ካርታ፤ ምስል ከ ፈንታና ሌሎች/Fenta etal., 2021b እ.አ.አ) የተወሰደ: Agroecological zones = የስነ-ምህዳር ዞኖች (Dry Bereha = ደረቅ በርሀ፣Dry Kolla = ደረቅ ቆላ፣ Dry Weyna Dega = ደረቅ ወይና ዳጋ፣ Dry Dega = ደረቅ ዳጋ፣ Moist Berha= ሞቅ ያለ በረሀ፣ Mosit Kolla = ሞቅ ያለ ቆላ፣ Moist Weyna Dega = ሞቅ ያለ ወይና ዳጋ፣ Mosit Dega= ሞቅ ያለ ደጋ፣ Moist high Dega = ሞቅ ያለ ከፍተኛ ደጋ፣ Moist Wurch = ሞቅ ያለ ውርጭ፣ Wet Kolla= እርጥብ ቆላ፣ Wet Weyna Dega = እርጥብ ወይና ዳጋ፣ Wet Dega = እርጥብ ደጋ፣ Wet high Dega =እርጥብ ከፍተኛ ደጋ፣ Wet Wurch = እርጥበታማ ውርጭ)፤ River basins = ዋና ዋና ተፋሰሶች (Abay =አባይ፣ Awash = አዋሽ፣ Baro-Akobo = ባሮ-አኮቦ፣ Omo-Gibie = ኦሞ-ጊቤ፣ Central Lakes = ሴንተራል
ሌከስ፣ Wabi-Shebelle = ዋቢ-ሸበሌ፣ Danakil = ደናክል፣ Tekeze = ተከዜ፣ Ogaden = ኦጋዴን፣ GebnaleDawa = ገናሌ-ዳዋ)፤ Major rivers = ዋና ዋና ወንዞች፤ Major lakes = ዋና ዋና ሃይቆች፤ Rift Valley =ስምጥ ሸለቆ።

4
4

5

5

ምስል 2. መመሪያውን የማዘጋጀት ሂደቶች አጠቃላይ እይታ፡ የሚመለከታቸውን ባለድርሻ አካላት በተ ላያዩ ተግባራት (መለየት፣ መሞከር እና መሰነድ) ላይ በማሳተፍ የተመረጡ የ SLM
ቴክኖሎጂዎችን/አስራሮችን መገምገም እና ሰነድ ማዘጋጀት፤ ፓይለቲንግ ማለት የቴክኖሎጂዎችን/አስራሮችን ተግባራዊነት በአርሶ-አደሮች ደረጃ ሞክሮ ማሳየት ማለት ነው።

2. የመሬት አጠቃቀምን መሰረት በማድርግ የተመረጡ ዘላቂ የመሬትአያያዝ ቴክኖሎጂዎች ማብራሪያ
2.1. ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎች ለሰብል መሬት
2.1.1. በመኖ ሳር ወይም ተክል ዝርያዎች የተጠናከሩ የአፈር እርከኖችመ ግለጫየአፈር እርከን የመሬት የጎርፍን ፍጥነት እና የተዳፋትነት ርዝመትን በመቀነስ የአፈር መሸርሸርን
ለመቆጣጠር የሚገነባ የአፈር ቁልል ነው (ደህን/Dehn, 1995 እ.አ.አ)። ይህ ቴክኖሎጂ በኢትዮጵያውስጥ እስከ 50% ተዳፋት ላላችው የሰብል መሬቶች በስፋት ከሚተገበሩ አካላዊ (physical) የአፈርእና ውሃ ጥበቃ ስራዎች መካከል አንዱ ነው (ሁርኒ እና ሌሎች/Hurni et al., 2016 እ.አ.አ)። የአፈርእርከንን በመኖ እጽዎቶች (የሳር ወይም ተክል ዝርያዎች) ማጠናከር አፈሩን በማረጋጋት እና ከዝናብጠብታ ተጽእኖ በመከላከል ጎርፍንና የአፈር ክለትን የመቆጣጠር ውጤታማነቱን በእጅጉ ያሻሽላል
(ሄርወግ እና ሉዲ/Herweg and Lud,1999 እ.አ.አ፤ አማረ እና ሌሎች/Amare et al., 2014
እ.አ.አ፤ እባቡ እና ሌሎች/Ebabu et al., 2019 እ.አ.አ)። በተጨማሪም የጥገና ወጪዎችን በመቀነስና
ለእንስሳት መኖ አቅርቦትን በመስጠት በእርከኖች ምክንያት የሚፈጠረውን የመሬት ብክነት ማካካስና
የመሳሰሉ ሌሎች ጥቅሞችን ይሰጣል። የአካባቢዎችን ነባራዊ ሁኔታ መሰረት በማድረግ አፈርን እርከንን
ለማጠናከር የተለያዩ የመኖ ሳር ወይም ተክል ዝርያዎችን እንደ ደሾ ሳር (Pennisetum
pedicellatum)፣ የዝሆን ሳር (Pennisetum purpureum)፣ ቪቲቨር ሳር (Chrysopogonzizanioides)፣ ትሪ ሉሰርን (Cytisus proliferus)፣ ሠስባንያ (Sesbania sesban) እናየመሳሰሉትን መጠቀም ይቻላል።
የአፈር እርከኖች አቀማመጥ እና ክፍተት/መጠጋጋት የተለያዩ ምክንያቶችን መሰረት በማድረግ ሊወሰንይችላል፤ እነሱም ዓላማ፣ የመሬቱ ተዳፋት፣ የአፈር አይነት እና የዝናብ መጠን የመሳሰሉትን ሊያካትት
ይችላል። እርከኖች እርጥበት አጠር ለሆኑ አካባቢዎች አግድም ቀጥ ያሉ (level) ሲሆኑ ከፍተኛ ዝናብበሚዘንብባቸው አካባቢዎች ግን እስከ 1% አካባቢ ተዳፋት ሊሰጣቸው ይችላል። እንደ አጠቃላይ ህግ(rule of thumb)፣ ከ15% በታች ተዳፋት ላላቸው መሬቶች ላይ በሁለት እርከኖች መካከል የሚኖረው
የከፍታ ልዩነት (vertical interval) 1 ሜትር ሲሆን ከፍተኛ ተዳፋት ላላቸው መሬቶች ግን የአፈሩን
ጥልቀት 2.5 እጥፍ ሊሆን ይችላል (ሁርኒ እና ሌሎች/Hurni et al., 2016 እ.አ.አ)። በወይና ደጋ
የስነ-ምህዳር ዞን በተደረገ የጥናት ውጤት (ደምሴ እና ሌሎች/Demissie et al., 2022a እ.አ.አ)መሰረት 9% ተዳፋት ባላቸው የሰብል መሬቶች ላይ በሁለት ተከታታይ የአፈር እርከኖች መካከል 12.7
ሜትር በቂ ክፍተት (horizontal interval) ተደርጎ ሊወሰድ ይችላል። ተዳፋትን እና የዝናብመጠን/ሁኔታን መሰረት በማድረግ ለአጠቃላይ እቅድ እና አስፈላጊ ግብዓቶችን ለማውቅ በሁለትተከታታይ የአፈር እርከኖች መካከል የሚኖረውን የከፍታ ልዩነት (vertical interval) እና ክፍተት(horizontal interval) የሚከተሉትን ቀመሮች በመጠቀም ማስላት ይቻላል (ትሪፓቲ እና
ሲንግ/Tripathi and Singh, 2008 እ.አ.አ፣ ለተጨማሪ ዝርዝሮች ከአባሪ 2ንን ይመልከቱ)።
6
6

𝑆𝑆𝑆𝑆
𝑉𝑉𝑉𝑉𝑉𝑉𝑉𝑉 = 0.3 � + 𝑏𝑏𝑏𝑏𝑏
𝑎𝑎𝑎𝑎

VI የካፍታ ልዩነት ክፍተት (ሜ) ሲሆን S የመሬት ተዳፋት (%) እና a እና b ቋሚዎች (constants)ናቸው፤ a = 2 ዝቅተኛ ዝናብ ላላቸው አካባቢዎች እና 4 ከፍተኛ ዝናብ ላላቸው አካባቢዎች፤ b = 1
ከፍተኛ ዝናብ ላላቸው አካባቢዎች እና 3 ዝቅተኛ ዝናብ ቦታዎች ናቸው።𝐻𝐻𝐻𝐻𝑉𝑉𝑉𝑉 =𝑉𝑉𝑉𝑉𝑉𝑉𝑉𝑉
× 100
𝑆𝑆𝑆𝑆

HI የአግድም ክፍተትን (ሜ) ሲሆን VI የከፍታ ልዩነትን (ሜ) እና S የመሬት ተዳፋትን (%) ይወክላሉ።
የአፈር ባህሪን መሰረት በማድረግ የአፈር አርከን ቁልሎች (bunds) ከመሠረታቸው ከ1–1.5 ሜትር፣ከላይ ከ0.3–0.5 ሜትር ስፋት እና ከ0.5–0.75 ሜትር ከፍታ ሊኖራቸው ይችላል። አግድም ቀጥ ብለውለሚሰሩ እርከኖች (level bunds) ማሰሪያዎች (Ties) (ብዙውን ጊዜ ከ0.2–0.3 ሜትር ስፋትያላቸውና በየ 10 ሜትር እርቀት ላይ ሊቀመጡ የሚችሉ ቁልሎች) ያስፈልጋሉ። የተቆፈረው የአፈር ቁልልወደ ጉድጓዱ ውስጥ ተመልሶ ሊገባ ስለሚችል ከጉድጓዱ በታችኛው ጠርዝ ላይ በርም (0.15–0.20 ሳሜምስል 3)። ቦይ እስከ 1 ሜትር ስፋት እና 0.5 ሜትር ጥልቀት ሊቆፈር እሚችል ሲሆንስፋት) ያስፈልጋል (ምከ5 እስከ 10 ዓመታት ድረስ ደለል የማከማቸት አቅም ይኖረዋል። ነገር ግን በጊዜ ሂደት አፈር ውድኋላእየተመለሰ ሊሞላው ሲለሚችል ደለል የማከማቸት/የመያዝ አቅሙን ይቀንሰዋል፤ ስለዚህ መደበኛ ጥገናበማድረግ ዘላቂ አገልግሎት እንድኖረው ማድረግ አስፈላጊ ይሆናል (ታየ እና ሌሎች/Taye et al., 2015
እ.አ.አ)።

ምስል 3. የአፈር አርከን አሰራር እና በመኖ እጽዋቶች (ሳር ወይም የተክል ዝርያዎች) ከመጠናከሩ በፊት (በግራ) እናበኋላ (በስተቀኝ) ያለውን ሁኔታ የሚወክል ሰዕላዊ መግለጫ7
7

ምድብ እና ባህሪያት
በወካት (WOCAT፡ World Overview of Conservation Approaches andTechnologies) መስፈርት መሰረት በሳር ወይም በመኖ እጽዋቶች (የሳር ወይም ተክል ዝርያዎች)የተጠናከረ የአፈር እርከን ተዳፋትነትን ለመቀነስ ከሚሰሩ የአፈርና ውሃ ጥበቃ ስራዎች ውስጥ ይመደባል
(ሠሠንጠረዥ 1)። የእርከኖች እና የመኖ እጽዋቶች ጥምረት በዝናብ እና ጎርፍ ምክንያት ሊፈጠርየሚችለውን የአፈር መሸርሸር መቀነስ እና መከላከል ውጤታማና ዘላቂነት እንዲኖረው ከፍትኛ አስተዋጻኦ
ያደርጋል።
ሠንጠረዥ 1. ለሰብል መሬቶች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ የሚተገበር በመኖ እጽዋቶች የተጠናከረ
የአፈር እርከን ባህሪያትመስፈርት• የ ኤስኤልኤም (SLM) ቡድን• የ ኤስኤልኤም (SLM) አርምጃ• የሚቀርፈው የመሬት መራቆት ዓይነት• የመፍትሄ ደረጃዎች

መግለጫተዳፋትን የሚያቋርጡ (cross-slope)/የሚቀንሱ
የተቀናጀ (እርከን እና እጽዋት)በውሃ የሚፈጠር የአፈር መሸርሸር
ለመቀነስ እና መከላከል

ተግባራዊ ዝርዝሮች፡ ስራዎች፣ ግብዓቶች እና ተስማሚ ሁኔታዎችበመኖ እጽዋቶች (የሳር ወይም ተክል ዝርያዎች) የተጠናከረ የአፈር አርከን ለመስራት ዝርዝርስራዎችን እና የተለያዩ ግብአቶችን ይፈልጋል (ሠሠንጠረዥ 2 እና 3)። በተጨማሪም ከትግበራ ስራዎችበፊት ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎችን በጥንቃቄ ማወቅ እና መለየትያስፈልጋል (ሠሠንጠረዥ 4)።ሠንጠረዥ 2. በመኖ እጽዋቶች የተጠናከረ የአፈር እርከንን ለመስራት እና ለማቆየት የሚከናወኑ ተግባራት፣
ዓመታዊ ድግግሞሽ እና ምቹ ጊዜ

ተግባር
ድግግሞሽ
የመጀመሪያ ስራ (establishment))• ማቀድአንድ ጊዜ
• መቀየስ (Laying out)አንድ ጊዜ
• አርከን መስራትአንድ ጊዜ
• የመኖ እጽዋትአንድ ጊዜ
መትከል/መዝራት
ጥገና (maintenance))• እርከኑን መጠገንእንድጉዳት መጠን• ተጨማሪ ተከላ ማድረግአንድ ጊዜ• ዜሮ-ግጦሽን
–መተግበር/ማስቀጠል
88ተስማሚ ጊዜ
በጋበጋበጋበእርጥበት ወቅትእንደ አስፈላጊነቱ በማንኛውም ጊዜበዝናብ ወቅት መጀመሪያ ላይዓመቱን በሙሉ

ሠንጠረዥ 3. በመኖ ሳር የተጠናከረ የአፈር እርከን ለመስራት (ለማቋቋም) እና ለማቆየት የሚያስፈልጉ ግብዓቶችእና ወጪዎች (ብር በሄክታር በዓመት፣ በ 2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት)ግብዓትለመጀመሪያ ስራዎች (የየእርከን ስራ)• የጉልበት ሥራ• 10% ለመሳሪያዎች እና የዳሰሳ ጥናትበመ ኖ ሳር ማጠናከር
• የሳር ግዥ (20 ግንጣይ/ቅርቅብ)• ለማጓጓዝ የጉልበት ሥራ• ለመትከል የጉልበት ሥራንዑስ ድምር
ለእርከኖች ጥገና• እርከኖችን ለመጠገን የጉልበት ሥራየሳር አያያዝ (መትከል እና መንከባከብ)• የሳር ግዥ (20 ግንጣይ/ቅርቅብ)• ሳር ለመትከል የጉልበት ሥራንዑስ ድምር
ጠቅላላ

መለኪያ

መጠን

ነጠላ ዋጋ
(ብር)ጠቅላላ ዋጋ
(ብር)ሰው በቀንሀ

116

105

12,1801280

ቅርቅብሰው በቀንለሰው በቀን

75
2
10

105
105
105

7875
210
1050
22,533ሰው በቀን

6

105

630

ቅርቅብ
ሰው በቀን

1.5
6

105
105

157.5
630
1418
23,951አስተያየቶች/Remarks (በበሠንጠረዥ 3 ውስጥ)፡፡ የቁሳቁስ ወጪዎች የተሰሉት የተለያዩ አይነትእቃዎችን ዋጋ አማካይ በመውሰድ ነው። በሠንጠርዡ የቀረበው መረጃ በአጠቃላይ 0.77 ኪሜርዝመት በሄክታር ላለው እርከን ነው። በአባሪ 2 ላይ እንደቀረበው ይህ አጠቃላይ እርዝመት
የተወሰነው ለተለያዩ የመሬት ተዳፋት እና የዝናብ ሁኔታዎች የሚያስፈልገውን የእርከኖች አማካኝመጠጋጋት መሠረት በማድረግ ነው። ሰው በቀን፡ ሀየእርከን ግንባታ የሚጠይቀው የጉልበት ሰራተኛብዛት በደስታ እና ሌሎች/Desta et al., (2005 እ.አ.አ) በተመዘገበው የሥራ ደንብ ላይ የተመሰረተነው (ማለትም 150 ሰውዎች በቀን 1 ኪሎሜትር እርዝመት የሚሸፍኑ እርከኖችን ይሳራሉ)፤
ለየማጓጓዣ ዋጋ የተገመተው ከቤት (መነሻ) 2 ኪሎ ሜትር ርቀት ታሳቢ ተደርጎ ነው። የሃምሌ/July
3 ቀን 2020 እ.አ.አ የምንዛሬ ተመን (1 የኢትዮጵያ ብር = 0.029 የአሜሪካን ዶላር) የዓመቱ አማካኝየምንዛሬ ተመን ተደርጎ ተወስዷል።
ሠንጠረዥ 4. በመኖ እጽዋቶች የተጠናከረ የአፈር እርከንን ለመተግበር ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እናኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች

ሁኔታ
ስነ-ም
ምህዳራዊ ሁኔታውች
• የአየር ንብረት• የመሬት አቀማመጥ
• አማካይ ዓመታዊ የዝናብ መጠንክፍል ወይም ዓይነትከከፊል-ደረቃማ እስከ እርጥበታማ
በዋናነት ሜዳማ750–2000 ሚሜ (ሚሊ ሜትር)99ሠንጠረዥ 4 (የቀጠለ)ሁኔታ• ተዳፋትነት
• የአፈር ጥልቀት• የአፈር ኦርጋኒክ ቁስ (organic

matter) መጠን• ከባህር ጠለል በላይ የመሬት ከፍታማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች
• የእርሻ ስርዓት• የመሬት ይዞታ መጠን• የሜካናይዜሽን ደረጃ• የመሬት ተጠቃሚ የሀብት ደረጃ• የመሬት ይዞታ መብቶች• የመሬት አጠቃቀም መብቶችክፍል ወይም ዓይነትበአብዛኛው ከደልዳላ (3%–8%) እስከ ቁልቁለታማ
(15%–50%)ከመካከለኛ (51–80 ሣሜ [ሣንቲ ሜትር]) እስከ በጣም
ጥልቅ (> 120 ሣሜ)ከበጣም ዝቅተኛ (1%–2%) እስከ መካከለኛ (2.1%–
4.2%)
500–3000 ሜትርአነስተኛ መሬት ያላቸው አርሶ-አደሮችበአንጻራዊነት ትልቅ መሬት ባላቸው የበለጠ ዘላቂ ይሆናልየሰው እና የእንስሳት ጉልበትየሀብት ደረጃ ተጽዕኖ አያደርግበትም (አይወሰንም)በአብዛኛው የግልበአብዛኛው በግለሰብ ደረጃየትግበራ ሂደቶች/ደረጃዎች
ደረጃ 1. የሚተገበርበትን አካባቢ አጠቃላይ ባህሪያት መለየት (ለለምሳሌ አባሪ 2 እና 7 ይመልከቱ) የስነ-ምህዳር ክልሉን እና የዝናብ ባህሪያትን መለየት። የግብርና ሥርዓትን መለየት (ለምሳሌ ዋና ዋና ሰብሎች፣ የግጦሽ ጫና ማለትም በአንድ የግጦሽመሬት ላይ የሚውሉ እንስሣት ብዛት፣ እና የእርሻ አሠራር)።
 የአፈር አይነት እና በውሃ ለመሸርሸር ያለውን ተጋላጭነት መለየት። የእርከኑን አይነት እና ልኬቶች የሚወስኑ እንደ መሬት አቀማመጥ እና ተዳፋት ያሉ የመሬትባህርያትን መለየት።
ደረጃ 2. ተግባራትን ማዘጋጀት እና ማቀድ በመኖ እጽዋቶች (በሳር ወይም ተክል ዝርያዎች) የተጠናከረ እርከን ለመተግበር ተስማሚቦታዎችን መለየት። በእርከኖችን አቀማመጥ/ቅየሳ ላይ ተጽእኖ የሚያሳድሩትን የተፋሰስ ባህሪያት (የውሃ መፋሰሻመስመሮች። የጎርፍ መቀልበሻ ቦዮች እና ቦረቦሮችን) ግምት ውስጥ ማስገባት። የአፈርን ውሃ የማስርግ አቅም ግምት ውስጥ በማስገባት የእርከን አቀማመጥን መወሰን፤ አፈሩጥሩ ውሃ የማስረግ አቅም ካለው እርከኖች አግድም ቀጥ ያሉ (level) መሆን አለባቸው። ነገርግን የአፈሩ ውሃ የማስረግ አቅም ደካማ ከሆነ (ለምሳሌ የሸክላ አፈር) እርከኖቹ ከ0.5%–1%ተዳፋት የተንጋደዱ መሆን አለባቸው።

1010 አስፈላጊ ቁሳቁሶችን (ክሊኖሜትር፣ ሜትር፣ ዶማ፣ አካፋ፣ ጃሎ፣ ገመድ፣ የውሃ ልክ፣ ችካል እናመመሪያ) ማዘጋጀት። በሄክታር ውስጥ የሚሰራውን የእርከን ቁጥር፣ ክፍተት እና የሚያስፈለገውን የጉልበት መጠንማስላት። ተስማሚ ወቅት መምረጥ እና የሥራ መርሃ ግብርን ባግባቡ ማዘጋጀት፤ የበጋ ወቅት (ከጥር እስከመጋቢት) ለአፈር እርከን ግንባታ በጣም ተስማሚ ነው። በሌላ በኩል ክረምት (ከሰኔ እስከ ነሐሴመጨረሻ) የመኖ እጽዋቶችን (የሣር ወይም ተክል ዝርያዎችን) በእርከን ላይ ለመትከል በጣምአመች ጊዜ ነው። ለባለሙያዎች፣ ለመስክ ረዳቶች እና ለመሬት ተጠቃሚዎች (አርሶ-አደሮች) የተግባር ስልጠናመስጠት። ዝርዝር የሥራ እቅድ እና መርሃ ግብር ማዘጋጀት።
ደረጃ 3. ቅየሳ እና የእርከን ግንባታ ተደፋትነትን እና ዝናብን መጠንን መሰረት በማድረግ በሁለት እርከኖች መካከል የሚኖረውን
አባሪ 2ንን ይመልከቱ) እና ከዚያ ለእርከን የሚቆፈረውን ቦታክፍተት (spacing) መወሰን (አበመስመሮች ምልክት ማድረግ። ለምሳሌ፣ በወይና ደጋ የስነ-ምህዳር ዞን በተደረገ የጥናት ውጤት(ደምሴ እና ሌሎች/Demissie et al., 2022a እ.አ.አ) መሰረት 9% ተዳፋት ባላቸው የሰብልመሬቶች ላይ በሁለት ተከታታይ የአፈር እርከኖች መካከል የሚኖረው ክፍተት 12.7 ሜትር ሊሆንይችላል። ስራው የት እንደሚጀመር መወሰን (ብዙውን ጊዜ ከታለመው ቦታ ከላይ በኩል)።
 የውሃ ማስረጊያ ቦይ (ditch) ፣ በርም እና የአፈር ቁልል የሚሳራባችወን ቦታዎች በመስመሮች
ምልክት ማድረግ (ምምስል 3)።
 አፈሩን መቆፈር እና የተቆፈረውን አፈር ወደታች በመወርወር ከ0.5–0.7 ሜትር ከፍታ እናከታች ከ1.0–1.5 ሜትር ስፋት እና ከላይ ከ0.3–0.5 ሜትር ስፋት ያለው የአፈር ቁልልመስራት (ምምስል 3)።
 አፈሩ እንዳይንሸራተት ቁልልን መጠቅጠቅ (መተምተም)።
ደረጃ 4. እርከኑን በመ ኖ እጽዋቶች (የሳር ወይም ተክል ዝርያዎች) ማጠናከር የዝናብ ወቅት (ክረምት) ሲጀምር ተስማሚና ሁለገብ የሆኑ የመኖ እጽዋቶችን (የሳር ወይም ተክልዝርያዎችን) ተገቢውን ክፍተት በመጠበቅ በእርከን ላይ በመዝራት ወይም በመትከል የአፈርቁልሉን ማጠናከር እና ልቅ ግጦሽን በመገደብ ውጤታማ እና ዘላቂ እንዲሆን ማድረግ። በእርሻ ስራ፣ በከባድ ዝናብ እና ጎርፍ ምክንያት የሚደርሰውን ጉዳት ለመቆጣጠር መደበኛ ክትትልእና ጥገና ማድረግ እንደሚያስፈልግ ለአርሶ-አደሮች ገለጻ ማድረግ/ምክር መስጠት። ከተቻለ፣ በእርጥበት እጥረት ወቅት (በደረቅ ወቅት) የተዘራውን ወይም የተተከለውን እጽዋትበመስኖ ማጠጣት። የተተከለው/የተዘራው የመኖ እጽዋት በደንብ ከለማ እና ለመታጨድ ከደረሰ፣ ቆርጦ/አጭዶበማጓጓዝ ለተለያዩ ዓላማዎች ለምሳሌ ለከብት መኖ መጠቀም ይቻላል።
1111ደረጃ 5. እርከኖችን መጠገንና ማሻ ሻል በእርከኖች ላይ ጉዳት ሲደርስ ጥገና ማካሄድ። የዝናብ ወቅት ከመጀመሩ በፊት ዓመታዊ ጥገና ማድረግ። በቦዩ ውስጥ የተከማቸውን ደለል እርከኖችን ለመጠገን ወይም ከፍታቸውን ለመጨመር
መጠቀም ይቻላል።

በቁልፍ አመላካቾ ች ላይ ያሉት ተጽእኖዎችበመኖ እጽዋቶች (በሳር ወይም ተክል ዝርያዎች) የተጠናከረ የአፈር እርከን ውጤታማነት በተለያዩ
አመላካቾች ሊወሰን ይችላል። እነዚህም ሥነ-ምህዳራዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ማህበራዊ እና ባህላዊ ገጽታዎችን
ያካትታል (ሠሠንጠረዥ 5)። ለምሳሌ ከሥነ-ምህዳር እይታ አንጻር በሳር የተጠናከረ የአፈር እርከን ጎርፍንከ28%–49% እና የአፈር ክለትን ከ66%–87% ይቀንሳል እንዲሁም የአፈር ለምነትን ከ50%–220%ያሻሽላል (ሠሠንጠረዥ 5ንን ይመልካቱ)።
ሠንጠረዥ 5. በሳር የተጠናከረ የአፈር እርከንን መተግበር በተመረጡ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ
አመላካቾች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ-ምህዳራዊ ቦታዎች (ቆላ፣ ወይና ደጋ፣ እና ደጋ) ሲታይቁልፍ አመላካች

ስነ-ምህዳራዊ ጥቅሞች• የጎርፍ መቀነስ• የአፈር ክለት መቀነስ• የአፈር እርጥበት መጨመር• የአፈር ሽፋን መጨመር• አፈር ኦርጋኒክ ቁስ መጨመርሀ• የአፈር ለምነት መሻሻል• የጎርፍ መጥለቅለቅ መቀነስ• የደለል መቀነስ• የውሃ ስርገት መጨመርኢኮኖሚያዊ ጥቅሞች• የሰብል ምርት መጨመር• የመኖ ምርት መጨመር• የእርሻ ገቢ መጨመር• የእንስሳት ምርታማነት መጨመርማህበራዊና ባህላዊ ጥቅሞች• በኤስኤልኤም/SLM ላይ እውቀትንማሻሻል• የማህበረሰብ ተቋማት እንዲጠናከሩ ያግዛል• የአርሶ-አደሮችን እውቀት ያሳድጋል
• የማህበረሰብ ግንኙነትን ያሻሽላልየጥቅ ም እና ወጪ ጥምርታ• ለማቋቋም (establishment) በአጭር ጊዜ• ለጥገና (maintenance) በአጭር ጊዜ• ለማቋቋም (establishment) በረጅም ጊዜ• ለጥገና (maintenance) በረጅም ጊዜቆላየተጽዕኖ ልኬትወ. ዳጋ ደጋ

++
+++
+++
+++
+++
+++
+++
++
+++

++
+++
+++
+++
+++
+++
++
++
+++

++
+++
+++
+++
+++
+++
++
++
+++

++
++
++
++

++
++
++
++

++
++
++
++

+

+

+

+
+
+

+
+
+

+
+
+

+
++
+++
+++

+
++
+++
+++

+
++
+++
+++

12
12

የተጽዕኖ ደረጃ (%)ቆላ ወ. ዳጋ ደጋ
49
87

28
66

31
79

121 22050አስተያየቶች/Remarks (በበሠንጠረዥ 5 ውስጥ)፡፡ የተፅዕኖ ልኬት በባለሞያዎች ግምገማ የተመዘነሲሆን የተፅዕኖ ደረጃ በሦስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ እና ደጋ) በተደረግ የምርምር ስራ (እባቡእና ሌሎች/Ebabu et al., 2019፤ 2020 እ.አ.አ) ውጤት ላይ የተመሰረተ ነው። የመደመር
ምልክቶች ቁጥር የአዎንታዊ ተፅእኖዎ ደረጃን ያመለክታሉ: + = ትንሽ አዎንታዊ፣ ++ = አዎንታዊ፣
+++ = በጣም አዎንታዊ። ሀስሌቱ የተሰላው በሳር የተጠናከረ የአፈር እርከን ከተመሰረተ ከሦስትዓመታት በኋላ በተገኘው አማካይ የናይትሮጅን፣ ፎስፈረስ እና ፖታሲየም ለውጦች መሰረት ነው(እባቡ እና ሌሎች/Ebabu et al., 2020፤ 2020 እ.አ.አ)።

የቴክኖሎጂው ድክመቶች እና መ ፍትሄዎችበመኖ እጽዋቶች (የሳር ወይም ተክል ዝርያዎች) የተጠናከረ የአፈር እርከን ዘርፈ ብዙ ጠቀሜታዎችያሉት እና ዘላቂ የመሬት አያያዝ ተሞክሮ ይሁን እንጂ ፈጻሚው አካል በደንብ ሊገነዘባቸው የሚገቡድክመቶችም (ችግሮች) አሉበት (ለምሳሌ ሠንጠረዥ 6ን ይመልከቱ)። ከእነዚህም መካከል ሰብልሊመረትበት የሚችለው መሬት በእርከኖች መያዝ እና ለግንባታው (ቁፋሮ) ከፍተኛ የጉልበት ወጪየሚጠይቅ መሆኑ ዋነኛዎች ናቸው።ሠንጠረዥ 6. በሳር የተጠናከረ የአፈር እርከንን መተግበር ያሉት ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች

ድክመት/ችግር
• ለማቋቋም እና ለመጠገን ከፍተኛጉልበት/ ወጪ የሚጠይቅ መሆኑ• በእርከኑ ግንባታ ምክንያት የሰብልማምረቻ መሬት መባከኑመፍትሄዎችበጋራ የመሥራት ባህልን ማሻሻልእርከኖችን በተገቢ ክፍተት መተግበር፣ እና በእርካኑላይ ተሥማሚና ሁለገብ በሆኑ እጽዋቶችን መትከልበእርካኑ ምክንያት የሚቀረውን የሰብል ምርት ማካካስይቻላል• የእርሻ ሥራዎችን የሚያሰናክል መሆኑበጥንቃቄ መቀየስ እና ተስማሚ የእርሻ መሳሪያዎችንመጠቀም• በልቅ ግጦሽ ምክንያት ለጉዳት የተጋለጠ ልቅ ግጦሽን መገደብ፣ በአንድ ቦታ አስሮ መመገብን
መሆኑ
መተግበር

2.1.2. ጤፍን በመስመር መዝራትመ ግለጫጤፍ በኢትዮጵያ ደጋማ አካባቢዎች ለምግብነት ከሚመረቱ ዋና ዋና እህሎች አንዱ ሲሆን እንጀራ ፣ገንፎ፣ አጥሚት እና የአልኮል መጠጦችን ለማዘጋጀት ያገለግላል። በተለምዶ ጤፍ የሚዘራው የታረሰ ማሳበእንስሳትና በሰው ጉልበት ከተጠቀጠቀ ብኋላ ዘሩን በመበተን ነው። በመስመር መዝራት በብዙምክንያቶች ጥቅም ላይ እንዲውል በቅርቡ የታወቀ አዲስ ቴክኒክ ሲሆን የዘር መጠንን ከ 25 ኪሎግራም(ኪግ) በሄክታር ወደ 10–15 ኪግ በሄክታር ይቀንሳል፣ የእርሻ ስራዎችን (የማዳበሪያና ፀረ አረምመጨመርን እና የአረም ስራን) ያፋጥናል፣ የጤፍ መጋሸብን (lodging) እና ተያያዥ የምርት ብክነትን
13
13ይቀንሳል። እርጥበት በሚበዛበት (ውሃ አዘል) እና መስመሮችን ማዘጋጀት አስቸጋሪ በሚሆንበት ከባድየሸክላ አፈር ወይም ጥቁር አፈር በስተቀር ጤፍ በሚመረትባቸው በሁሉም አካባቢዎች ሊተገበር ይችላል።
እንዲሁም ድንጋያማ (አረንዛ) በሆኑ መሬቶች ላይ በደንብ ላይሰራ ይችላል። ለጤፍ ዘር የሚመከረወንደረጃ የጠበቀ ወይም ተስማሚ የቀዳዳ መጠን ያላቸው በአካባቢ የሚገኙ የፕላስቲክ ጠርሙሶችን
በመጠቀም ወይም በቀላሉ በአንድ ሰው ሊጎተት የሚችል የዘር መዝሪያ መሳሪያ (ጤፍን በረድፍ የሚዘራማሽን) በመጠቀም በመስመር መዝራት ይቻላል (ምምስል 4)። ከላይ ከተጠቀሱት ጥቅሞች በተጨማሪ፣
በመስመር መዝራት በብተና ከመዝዝራት ጋር ሲነጻጸር ሌሎች በርካታ ጥቅሞች አሉት እነዚህም የጸሃይብርሃን አጠቃቀምን መጨመር፣ የፎቶሲንተቲክ (የስርዓተ-ምግብ ዝግጅት) ፍጥነትን ከፍ ማድረግ እናየመባዛት አቅምን (tillering capacity) ማሻሽል፣ ግሽበትን እንዲቀንስ ማድረግ፣ የአፈር እርጥበትን
መጠበቅ እና ምርታማነትን ማሻሻል የመሳሉት ናችው (ምምስል 5) (ምህረቴ እና ሌሎች/Mihretie et al.,2021a እ.አ.አ)።

ምስል 4. ጤፍን በመስመር መዝራት ቀላል ምሳሌ፡ በረድፎች/መስመሮች መካከል የሚኖረው ክፍተት (spacing) እናበአንድ ሰው ሊጎተት የሚችል የጤፍ መዝሪያ መሳርያ የሚሸፍነው አጠቃላይ ስፋት። ከግዛው/Gizaw (2014 እ.አ.አ)እና ከጎንጤ እና ረዳ/Gonite and Reda (2018 እ.አ.አ) ተወስዶ እንደገና የተሳለ ንድፍ። ፊደላት የመስመር መዝሪያመሳሪያውን የተለያዩ ክፍሎች ይወክላሉ፡ ጎ = ጎማ፣ እ = እጀታ፣ ማ = ማዳበሪያ፣ እና ጤ = ጤፍ።ምድብ እና ባህሪያት
በወካት (WOCAT) ስታንዳርድ/መስፈርት መሰረት ጤፍን በመስመር መዝራት በሰብል አያያዝኤስኤልኤም (SLM) ቡድን ውስጥ ይካታተል (ሠሠንጠረዥ 7)። የመሬትን ምርታማነትን ለማሻሻል እናጎርፍን፣ የአፈር መሸርሸርንና የአፈር ንጥረ ነገር መሟጠጥን ለመቀነስ ከሚተገበሩ የማሳ እንክብካቤ
(agronomic) ስራዎች አንዱ ነው።ሠንጠረዥ 7. ለሰብል መሬቶች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ የሚተገበር ጤፍን በመስመር የመዝራት ባህሪያትመስፈርት• የ ኤስኤልኤም (SLM) ቡድን• የ ኤስኤልኤም (SLM) እርምጃ• የሚቀርፈው የመሬት መራቆት ዓይነት• የመፍትሄ ደረጃዎች

መግለጫየሰብል አያያዝየማሳ እንክብካቤ
የአፈር ንጥረ ነገር መሟጠጥ (nutrient depletion)መከላከል ወይም መቀነስ14
14

ምስል 5. ጤፍን በመስመር (row) እና በብተና (broadcast) መዝራት መካከል ያለው ልዩነት በብቅለት (a)እና በብስለት (b) ደረጃዎች፤ ምስል ከምህርቴ እና ሌሎች/Mihretie et al. (2021a እ.አ.አ) የተወሰደ

ተግባራዊ ዝርዝሮች፡ ስራዎች፣ ግብዓቶች እና ተስማሚ ሁኔታዎችጤፍን በመስመር መዝራት የተለያዩ መደበኛ ተግባራትን እና ግብአቶችን (ሠሠንጠረዥ 8 እና 9)እንዲሁም የሚተገበርበትን አካባቢ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎችን በጥንቃቄ
መገምገም እና መረዳት ይጠይቃል (ሠሠንጠረዥ 10)። ስለ ተስማሚነቱና ውጤታማነቱ የአፈር ባህሪያትን
መገንዘብ/ማወቅ በጣም አስፈላጊ ነው።1515ሠንጠረዥ 8. ጤፍን በመስመር ለመዝራት የሚከናወኑ ተግባራት፣ ዓመታዊ ድግግሞሽ እና ተስማሚ ጊዜ

ተግባር
ድግግሞሽ
የመጀመሪያ ስራ (establishment))• የመሬት ዝግጅት4 ጊዜ
(ማረስ/ማለስለስ)• በመስመር የሚዘራአንድ ጊዜ

ተስማሚ ጊዜ
የመጀመርያው (1ኛው) እርሻ ወዲያውኑ ምርትከተሰበሰበ በኋላ እና 2ኛው ከመጀመሪያ እርሻ አራትሳምንታት በኋላ፤ 3ኛው እና 4ኛው ዝናብ ከጀመረበኋላበዘር ወቅት (በቂ የአፈር እርጥበት ይዘት ሲኖር)መሳሪያ• መስመር ማውጣትናአንድ ጊዜበዘር ወቅት (በቂ የአፈር እርጥበት ይዘት ሲኖር)መዝራት• ኤንፒኤስ (NPS)አንድ ጊዜበዘር ወቅት፣ የተሰጠ ምክርን መሰራት በማድረግ
ማዳበሪያ መጨመርየሰብል እንክብካቤና ሌሎች ተጓዳኝ ስራዎች (maintenance))• አረም ማረም3 ጊዜ
1ኛ ከተዘራ ከ15–18 ቀናት በኋላ፣ 2ኛ ከተዘራ ከ35–
40 ቀናት በኋላ፤ 3ኛ እንደአስፈላጊነቱ
• ዩሪያ መጨመር2 ጊዜበግብርና ቢሮ ምክረ መሰረት (ለምሳሌ አባሪ 7ንንይመልከቱ) የመጀመርያውን ግማሽ ከተዘራ ከ15–18
ቀናት በኋላ እና 2ኛውን ከ35–40 ቀናት ውስጥመጨመር• ከሽታ እና ተባዮችሲያስፈልግ በሽታ እና ተባይ በሚከሰትበት ወቅት
መጠበቅ
• ማጨድ
አንድ ጊዜእህሉ ሲደርስ ወይም የጤፍ ፍሬዎች ሲበስሉ• ማድረቅአንድ ጊዜ
ከታጨደ በኋላ ወዲያውኑ
• መውቃትአንድ ጊዜየጤፉ ነዶ በደንብ ከደረቀ በኋላ በደንብ የተዘጋጀ
አውድማ ወይም ሸራ/የመውቂያ ማሽን በመጠቀም
• ማጓጓዝአንድ ጊዜ
ወዲያው ከተወቃ/ከተመረተ በኋላሠንጠረዥ 9. ጤፍ በመስመር መዝራትን ለመተግበር የሚያስፈልጉ ግብዓቶች እና ወጪዎች (ብር በሄክታር
በዓመት፣ በ 2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት)

ግብዓት

መለኪያ

የመጀመሪያ ስራ (crop establishment))• ለማረስ/ለማለስለስ የጉልበት ሥራ• ምርጥ የጤፍ ዘር• ለመዝራት የጉልበት ሥራ• ኤንፒኤስ (NPS) ማዳበሪያንዑስ ድምርሰው በቀንሀ
ኪሎግራምሰው በቀንለ
ኪሎግራም
16
16

መጠን

ነጠላ ዋጋ
(ብር)ጠቅላላ ዋጋ
(ብር)

68
10
9
80

105
44
105
12

7140
440
945
960
9485

ሠንጠረዥ 9 (የቀጠለ)ግብዓትከተዘራ በኋላ የሰብል አያያዝ• 3 ጊዜ ለማረም የጉልበት ሰራተኛ• ዩሪያ ማዳበሪያ ግዥ• ማዳበሪያ ለመጨመር የጉልበት ሰራተኛ• ለማጨድ የጉልበት ሰራተኛ• ለመውቃት የጉልበት ሰራተኛንዑስ ድምር
ጠቅላላ

መለኪያ

መጠን

ነጠላ ዋጋ
(ብር)ጠቅላላ ዋጋ
(ብር)

ቁጥር
ኪሎግራም
ሰው በቀንሰው በቀንሰው በቀን

33
46
1
12
10

105
43
105
105
105

3465
1978
105
1260
1050
7858
17,343አስተያየቶች/Remarks (በበሠንጠረዥ 9)፡፡ ታሳቢ የተደረጉት ከሰብል-አያያዝ ጋር የተያያዙ ወጪዎችብቻ ናቸው። ሰው በቀን = የሰው ጉልበት ሰራተኛ ቁጥር በቀን ማለት ነው፡፡ ሀአጠቃላይ ወጪ ለ 4
ጊዜ እርሻ ነው፤ ለበመስመር የሚዘራ ማሽን ጥቅም ላይ የሚውል ከሆነ አጠቃላይ የመዝሪያ ወጪ
2485 ብር ሊሆን ይችላል (ግዛው/Gizaw, 2014 እ.አ.አ)። የሃምሌ/July 03 ቀን 2020 እ.አ.አ
የምንዛሬ ተመን (1 ብር = 0.029 የአሜሪካን ዶላር) የአመቱ አማካኝ የምንዛሬ ተመን ተደርጎትወስዷል።
ሠንጠረዥ 10.. ጤፍን በመስመር ለመዝራት ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች

ሁኔታ
ስነ-ም
ምህዳራዊ ሁንታዎች
• የአየር ንብረት• አማካይ ዓመታዊ የዝናብ መጠን• የመሬት አቀማመጥ
• ተዳፋትነትክፍል ወይም ዓይነት• ከባህር ጠለል በላይ የመሬት ከፍታከከፊል-እርጥበታማ እስከ እርጥበታማ
1000–2500 ሚሜለጤፍ ልማት ተስማሚ (በዋናነት ሜዳማ)በአብዛኛው ከደልዳላ (2%–8%) እስከ መካከለኛ (8%–15%)መካከለኛ (51–80 ሣሜ) እስከ በጣም ጥልቅ (>120 ሣሜ)ዝቅተኛ (1% –2%) እስከ መካከለኛ (2.1%–4.2%)
500–2000 ሜትርማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ
• የእርሻ ስርዓት• የመሬት ይዞታ መጠን• የሜካናይዜሽን ደረጃ• የመሬት ተጠቃሚ የሀብት ደረጃ• የመሬት ይዞታ መብቶች• የመሬት አጠቃቀም መብቶችአነስተኛ መሬት ያላቸው አርሶ-አደሮችከትንሽ (0.5 ሄክታር) እስከ ትልቅ (> 2 ሄክታር)የሰው እና የእንስሳት ጉልበትበሀብት ደረጃ ተጽዕኖ የለበትም
በአብዛኛው የግልበአብዛኛው በግለሰብ ደረጃ• የአፈር ጥልቀት• የአፈር ኦርጋኒክ ቁስ መጠን1717የትግበራ ሂደቶች/ ደረጃዎች
ደረጃ 1. የመሬት ዝግጅ ት ተገቢ የሆኑ መሳሪያዎችን እና የእርሻ ድግግሞሽን/ቁጥር በመጠቀም የሰብል መሬቱን ማዘጋጀት
(በፊት የነበረወን ሰብል እና የአፈር ሁኔታ ታሳቢ በማድረግ እስከ አራት ጊዜ ማረስ)።
 በመጨረሻው እርሻ ወቅት ወይም በኋላ፣ እንደ ቦታው ወይም አፈሩ ዓይነት በተሰጡ ምክሮችመሰረት ኤንፒኤስ (NPS) ማዳበሪያን መጨመር (ለምሳሌ አባሪ 7ንን ይመልከቱ)።
ደረጃ 2. መዝራት ከ20–25 ሣሜ ርቀት ላይ መስመሮችን በአግድም በመስራት የጤፍ ዘርን ከ10–15 ኪግ በሄክታር
መዝራት።
ደረጃ 3፡፡ የሰብል አያያዝ (ማማረም፣ ማዳበሪያ መጨመር፣ ከበሽታ እና ተባይ መከላከል፣ እና ምርትንመሰብሰብ)
 አረምን በተገቢው ድግግሞሽ እና ወቅት ማረም። ለአከባቢው የተመከረውን መጠን እና የአፈር ለምነት ሁኔታን ታሳቢ በማድረግ ጤፍ ከተዘራ
ከ15–18 ቀናት ውስጥ ግማሹን የዩሪያ ማዳበሪያ መጨመር። ጤፍ ከተዘራ ከ35–40 ቀናት ውስጥ ሁለተኛውን ግማሽ ዩሪያ ማዳበሪያ መጨመር። በበሽታ፣ በተባይ፣ በአይጥ እና በመጋሻብ ከሚደርስ ጉዳት መከላከል። ሰብሉ ከደረስ በኋላ ማጨድ፣ በአግባቡ ማድረቅና ለመውቃት/ማጓጓዝ ተስማሚ በሆነ መጠንመከመር።በቁልፍ አመላካቾ ች ላይ ያለው ተጽእኖጤፍን በረድፍ/በመስመር መዝራት በሥነ-ምህዳር፣ ኢኮኖሚያዊ፣ በማህበራዊ እና ባህላዊአመላካቾች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች በሠንጠረዥ 11 ተዘርዝረዋል። ለምሳሌ የአፈር ክልትን 19 በመቶይቀንሳል እና የዘር አጠቃቀም መጠንን 40 በመቶ እንዲቀንስ ከማድረግ በተጨማሪ የጤፍ ምርትን ከ10–20 በመቶ ያሻሽላል (ምህረቴ እና ሌሎች/Mihretie et al., 2022 እ.አ.አ)።
ሠንጠረዥ 11. ጤፍን በረድፍ/መስመር መዝራት በተመረጡ የስነ-ምህዳር፣ ኢኮኖሚያዊ እና በማህበራዊ
አመላካቾች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ-ምህዳራዊ ቦታዎች (ቆላ፣ ወይና ደጋ፣ እና ደጋ) ሲታይቁልፍ አመላካች
የስነ-ምምህዳር ጥቅሞች
• የጎርፍ መቀነስ• የአፈር ክለት መቀነስ• የአፈር እርጥበት መጨመር• የአፈር ሽፋን መጨመር• የአፈር ለምነት መሻሻል• የጎርፍ መጥለቅለቅ መቀነስ• የደለል መቀነስየተጽዕኖ ልኬትቆላ ወ. ደጋ ደጋ
+
+
++
+
++
–/+
+

18
18

+
+
++
+
++
–/+
+

+
+
++
+
++
–/+
+

የተጽዕኖ ደረጃ (%)ቆላ ወ. ደጋ ደጋ19ሠንጠረዥ 11 (የቀጠለ)ቁልፍ አመላካች
ቆላኢኮኖሚያዊ ጥቅሞች• የሰብል ምርት መጨመር• የመኖ ምርት መጨመር• የእርሻ ገቢ መጨመርየማህበራዊና ባህላዊ ጥቅሞች• በ SLM ላይ እውቀትን ማሻሻል• የማህበረሰብ ተቋማትን ማጠናከርየጥቅ ም ወጪ ጥምርታ• ለማቋቋም (establishment) በአጭር ጊዜ• ለጥገና (maintenance) በአጭር ጊዜ• ለማቋቋም (establishment) በረጅም ጊዜ• ለጥገና (maintenance) በረጅም ጊዜየተጽዕኖ ልኬትወ. ደጋ ደጋ

++
–/+
++

++
–/+
++

++
–/+
++

+
+

+
+

+
+

++
+
+++
++

++
+
+++
++

++
+
+++
++

የተጽዕኖ ደረጃ (%)ቆላ ወ. ደጋ ደጋ
1020አስተያየቶች/Remarks (በበሠንጠረዥ 11 ውስጥ)፡፡ የተፅዕኖ ልኬት በባለሙያ ግምገማ የተመዘነሲሆን የተፅዕኖ ደረጃ በሦስቱ ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ እና ደጋ) በተደረጉ የጥናት ውጤቶችላይ የተመሰረተ ነው (ምህረቴ እና ሌሎች/Mihretie et al., 2021፣ 2022 እ.አ.አ)።
የመቀነስ/መደመር ምልክቶች የአሉታዊ/አዎንታዊ ተፅእኖ ደረጃን ያመለክታሉ፡ – = ትንሽ አሉታዊ፤ –/+ = ገለልተኛ፤ + = ትንሽ አዎንታዊ፤ ++ = አዎንታዊ፤ +++ = በጣም አዎንታዊ። በወጪ እናጥቅም ጥምርታ ላይ ያለው ትንሽ አዎንታዊ ተጽዕኖ ለአረምና ተዘማጅ ስራዎች በሚወጣ ከፍተኛ ወጪምክንያት ነው።የቴክኖሎጂው ድክመቶች እና መ ፍትሄዎች
ሠንጠረዥ 12 ጤፍን በመስመር መዝራት ያሉበትን ድክመቶች/ጉድለቶች አነስተኛ መሬት ካላቸውአርሶ-አደሮች አንፃር ያሳያል። የጤፍ ዘር በጣም ደቃቅ (small size) መሆን፣ ረድፍ/መስመር ለመስራት
ከፍተኛ ቁጥር ያለው የጉልበት ሰራተኛ የሚጠይቅ መሆኑ እና በመስመሮች መካከል ከፍተኛ አረምየሚኖር መሆኑ ከዋና ዋናዎቹ ጉድለቶች መካከል ይጠቀሳሉ።
ሠንጠረዥ 12. ጤፍን በመስመር መዝራት ያሉበት ዋናዋና ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች

ድክመት/ችግር
• በሰው ጉልበት ለመዝራት ከፍተኛ ጉልበትይጠይቃል• የተሻሻለ ዘር መዝርያ መሳሪያ አለመገኘት
• ቀጥ ያሉ መስመሮችን ለመስራት እና ዘርን ወጥበሆነ መልኩ ለመዝራት አስቸጋሪ መሆኑ• በረድፎች/መስመሮች መካከል ከፍተኛ አረምመኖር• የጤፍ አገዳ ጠንካራ ስለሚሆን ገለባው ለእንሰሳት
መኖነት ተስማሚ አለመሆን

19
19

መፍትሄዎች
የተሻሻለ የመዝሪያ መሳሪያና ቴክኒኮችን
መፍጠርበእጅ መዝራት
በስልጠና እና ሰርቶ በማሳየት ክህሎትን
ማሳደግተገቢ የአረም መቆጣጠሪያ ዘዴዎችን
መጠቀምምትክ መኖን ወይም አማራጭ የአመጋግብ
ዘዴዎችን መጠቀም

2.1.3. ለጤፍ ውስን እርሻመ ግለጫጤፍ ልማት ላይ ውስን እርሻ ማለት ምርትን በማይጎዳ መልኩ የእርሻ ድግግሞሽ እና መጠንን(intensity) በመቀነስ የጉልበት ወጪን እና የአፈር መረበሽን ለመቀነስ የሚተገበር ቴክኖሎጂ ነው። በዚህቴክኖሎጂም መሬት የሚታራሰው አንድ ጊዜ ብቻ ሲሆን ይኸውም ከዘር በፊት ወይም በዘር ጊዜየእንሰሳትን የስበት ኃይል በመጠቀም ነው። በተለምዶ ከሚተገበር የእርሻ ስርዓት ጋር ሲነጻጸር ውስን እርሻበርካታ ጠቀሜታዎች አሉት። እነሱም የአፈርን አወቃቀር/ቅርጽ ማሻሻል፣ የውሃ ስርገት መጠንን እናየኦርጋኒክ ቁስ ይዘትን ማሻሽል፣ እንዲሁም አፈር እና በአፈር ውስጥ የንጥረ ነገሮችን ክለት ይቀንሳል
(እባቡ እና ሌሎች/Ebabu et al., 2020 እ.አ.አ፤ ም ህረቴ እና ሌሎች/Mihretie et al., 2022
እ.አ.አ)። ነገር ግን በተቀነሰ እርሻ እና በመስመር መዝራት ምክንያት የሚመጣን አረም እና ተጓዳኝጉዳቶችን ለመከላከል ተገቢ የአረም መቆጣጠሪያ ዘዴዎችን መጠቀም አስፈላጊ መሆኑ ልብ ሊባልየሚገባው ጉዳይ ነው (ምምስል 6ለለ)።
።ምስል 6. በሁለት የተለያዩ የእርሻ እና አዘራር ዘዴዎች መካክል ያለው የአረም ብዛት ልዩነት፡ (ሀ) ሶስት ጊዜየታረሰ እና ጤፍ በብተና የተዘራ (ለ) አንድ ጊዜ የታረሰ እና ጤፍ በመስመር የተዘራ።ምድብ እና ባህሪያትውስን እርሻ (Reduced tillage) የአፈር መረበሽን ለመቀነስ እና በአፈር ውስጥ የኦርጋኒክ ቁስ(organic matter) ይዘትን ለመጨመር ከሚተገበሩ የማሳ እንክብካቤ ቴክኖሎጂዎች አንዱ ነው።በወካት (WOCAT) ስታንዳርድ (መስፈርት) መሰረት ይህ ቴክኖሎጂ በዕቀባ/ቁጥብ ግብርና(conservation agriculture) የ ኤስኤልኤም (SLM) ቡድን ስር ይመደባል (ሠሠንጠረዥ 13)።20
20

ሠንጠረዥ 13. ለሰብል መሬቶች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ የሚተገበር ለጤፍ ውስን እርሻ ባህሪያትመስፈርት• የ ኤስኤልኤም (SLM) ቡድን• የ ኤስኤልኤም (SLM) እርምጃ• የሚቀርፈው የመሬት መራቆት ዓይነት• የመፍትሄ ደረጃዎች

መግለጫ
ዕቀባ/ቁጥብ ግብርና (conservation agriculture)የማሳ እንክብካቤ/አያያዝአካላዊ የአፈር መራቆትና እና በውሃ የአፈር መሸርሸር
መቀነስ፣ መከላከል፣ መልሶ ማቋቋምተግባራዊ ዝርዝሮች፡ ስራዎች፣ ግብዓቶች እና ተስማሚ ሁኔታዎችውስን የእርሻ ቴክኖሎጂን መተግበር የተለያዩ መደበኛ ተግባራትን እና ግብዓቶችን ይፈልጋል
(ሠሠንጠረዥ 14 እና 15) እንዲሁም የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎችን (ሠሠንጠረዥ16) በጥንቃቄ መለየትን ይጠይቃል። ለቴክኖሎጂው ውጤታማነት የቁልፍ ተግባራትን ተስማሚ ጊዜመረዳት በጣም አስፈላጊ ነው።ሠንጠረዥ 14. ውስን የጤፍ እርሻን ለመተግበር የሚከናወኑ ተግባራት፣ ዓመታዊ ድግግሞሽ እና ተስማሚ ጊዜ

ተግባር
ድግግሞሽ
የመጀመሪያ ስራ (establishment))• ከእንስሳት ንክኪ መጠበቅሁሌም• የሽፋን ሰብሎችን ወይም ተረፈ ሰብልሁሌምጉዝጓዝ መጠቀም• ፀረ-አረም መድኃኒቶችን (ለምሳሌ፣አንድ ጊዜ
ግላይፎስፌት) መርጨት• ማረስአንድ ጊዜ
• በመስመር መዝራትአንድ ጊዜ
• ኤንፒኤስ (NPS) ማዳበሪያአንድ ጊዜ
መጨመርየሰብል እንክብካቤ/አያያዝ እና ተጓዳኝ ስራዎች• አረም ማረም3 ጊዜ
• ዩሪያ መጨመርሁለት ግዜ

• ከበሽታ እና ተባዮች መከላከል

ሲያስፈልግአንድ ጊዜአንድ ጊዜአንድ ጊዜ

• ማጨድ (መሰብሰብ)• ማድረቅ
• መውቃት
• ምርትን ማጓጓዝ• ከእንስሳት ንክኪ መጠበቅአንድ ጊዜ
ሁሌም
21
21ተስማሚ ጊዜ
ከሰብል ወቅት ውጭከሰብል ወቅት ውጭከመዝራት በፊት 10 ቀናት ቀደም ብሎበሚዘራበት ጊዜበዝናብ ወቅት (ክረምት)በሚዘራበት ጊዜ1ኛ ከዘር በኋላ ከ15–18 ቀናት፣ 2ኛከተዘራ ከ35–40 ቀናት እና 3ኛእንደአስፈላጊነቱ
በግብርና ቢሮ በተሰጠው ምክር መሰረት(ለምሳሌ አባሪ 7 ይመልከቱ)1ኛውንግማሽ ከተዘራ ከ15–18 ቀናት ውስጥ፣2ኛውን ግማሽ ከተዘራ በኋላ ከ35–40
ባሉት ቀናት ውስጥበሽታ እና ተባይ በሚከሰትበት ወቅትሰብሉ ለአጨዳ በሚደርስበት
ከታጨደ በኋላ ወዲያውኑ
ከደረቀ በኋላ በደንብ በተዘጋጅ ቦታ ወይምየመውቂያ ማሽኖችን በመጠቀም
ወዲያው ከተወቃ በኋላከሰብል ወቅት ውጭማሳሰቢያ (በበሠንጠረዥ 14 ውስጥ)፡፡ ቴክኖሎጂው በመሬት ተጠቃሚዎች ተቀባይነትን ካገኘ በኋላአብዛኛኞቹ የማሳ እንክብካቤ ስራዎች ከአመት አመት ስለሚደጋገሙ እንደ ማቆያ (maintenance)ስራዎች ሊከናወኑ ይችላሉ።
ሠንጠረዥ 15. ውስን የጤፍ እርሻ ተግባራትን ለማከናውን የሚያስፈልጉ ግብአቶች እና ወጪዎች (ብር በሄክታር
በዓመት፣ በ 2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት)ግብዓትየመጀመሪያ ስራዎች (establishment))• ፀረ-አረም (ለምሳሌ ግላይፎስፌት) ግዥ• ለእርሻ ስራ የጉልበት ሰራተኛ• የተሻሻለ የጤፍ ዘር ግዥ• ጤፍ ለመዝራት የጉልበት ሰራተኛ• ኤንፒኤስ (NPS) ማዳበሪያንዑስ ድምር
የሰብል አያያዝ
• ዩሪያ ማዳበሪያ
• ለ3 ጊዜ አረም የጉልበት ሥራ• ለ2 ጊዜ አረም የጉልበት ሥራ• ለመሰብሰብ የጉልበት ሥራንዑስ ድምር
ጠቅላላ

መለኪያ

መጠን

ነጠላ ዋጋ
(ብር)ጠቅላላ ዋጋ(ብር)ሊትርሰው በቀን
ኪሎግራምሰው በቀንሀ
ኪሎግራም

2
17
10
9
80

280
105
28
105
12

560
1785
280
945
960
4530

ኪሎግራም
ሰው በቀንሰው በቀንሰው በቀን

46
33
33
12

43
105
105
105

1978
3465
3465
1260
10,168
14,698አስተያየቶች/Remarks (በበሠንጠረዥ 15 ወስጥ)፡፡ አጠቃላይ ወጪ የተሰላው ከሰብል-አያያዝ ጋርየተያያዙ ወጪዎችን ብቻ ታሳቢ በማድረግ ነው። ሀየዘር ወጪ በእጅ በመስመር መዝራትን ታሳቢያደረገ ነው፤ በእጅ በብተና ከተዘራ ወጪው 105 ብር ብቻ ሲሆን በመስመር መዝሪያ በማሽን ከተዘራደግሞ 2485 ብር ሊሆን ይችላል (ግዛው/Gizaw, 2014 እ.አ.አ)። የሃምሌ 3 ቀን 2020 እ.አ.አ
የምንዛሬ ተመን (1 ብር = 0.029 የአሜሪካን ዶላር) የአመቱ አማካኝ የምንዛሬ ተመን ተደርጎተወስዷል። ሰው በቀን = የጉልበት ሰራተኛ መጠን በቀን ማለት ነው።
Table 16. ለጤፍ ውስን እርሻን ለመተግበር ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች

ሁኔታ
ስነ-ም
ምህዳራዊ ሁኔታዎች
• የአየር ንብረት• የመሬት አቀማመጥ
• አማካይ ዓመታዊ የዝናብ መጠን• ተዳፋትነት
• የአፈር ጥልቀትክፍል ወይም ዓይነትከከፊል-እርጥበታማ እስከ እርጥበታማ
በዋናነት ሜዳማ100–2500 ሚሜብዙውን ጊዜ ከደልዳላ (3%–8%) እስከ መካክለኛ ተዳፋት(8%–15%)ከመካከለኛ (51–80 ሣሜ) እስከ በጣም ጥልቅ (>120 ሣሜ)
2222ሠንጠረዥ 16 (የቀጠለ)ሁኔታ• የአፈር ኦርጋኒክ ቁስ መጠን• ከባህር ጠለል በላይ የመሬትከፍታማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ
• የእርሻ ስርዓት• የመሬት ይዞታ መጠን• የሜካናይዜሽን ደረጃ• የመሬት ተጠቃሚ የሀብት ደረጃ• የመሬት ይዞታ መብቶች• የመሬት አጠቃቀም መብቶችክፍል ወይም ዓይነትበጣም ዝቅተኛ (1%–2%) እስከ መካከለኛ (2.1%–4.2%)
1500–2000 ሜትርአነስተኛ መሬት ያላቸው አርሶ-አደሮችበመሬት የይዞታ መጠን አይወሰንምየሰው እና የእንስሳት ጉልበትበሀብት ደረጃ አይወሰንም
በአብዛኛው የግልበአብዛኛው በግለሰብ ደረጃየትግበራ ሂደቶች /ደረጃዎች
ደረጃ 1: የመሬት ዝግጅ ት እና መዝራት በዘር ወቅት አንድ ጊዜ በማረስ ተስማሚ የሰብል መሬት ማዘጋጀት (በአብዛኛዎቹ የኢትዮጵያ
ክፍሎች በዝናብ ላይ የተመሰረተ የማምረት ስራዓት ጤፍ በብዛት የሚዘራው ከሐምሌ ወርመጨረሻ እስከ ነሀሴ ወር መጀመሪያ ሳምንት ድረስ ነው)። የሰብል ቅሪቶች በአፈሩ ውስጥ እንዲበሰብሱ (እንዲቀላቀሉ) እና የአፈሩ ንጥረ ነገር ይዘትእንዲሻሻል የዝናብ ወቅት ከመጀመሩ በፊት ማረስ አስፈላጊ ሊሆን ይችላል። ከተዘራ በኋላ ወዲያውኑ ኤንፒኤስ ማዳበሪያን ለአካባቢው በተመከረው መጠን መሰረትመጨመር (ለምሳሌ አባሪ 7ንን ይመልከቱ)።
 ከ20–25 ሣሜ ክፍተት በመስጠት መስመሮችን መስራት እና ከ10–15 ኪግ በሄክታር የዘርመጠን በመጠቀም ጤፉን መዝራት።
ደረጃ 2፡፡ የሰብል አያያዝ (አአረም ማረም፣ ከበሽታ እና ተባዮች መከላከል እና ምርት መሰብሰብ) በምክረ ሃሳብ መሰረት ማረም (ትክክለኛ ድግግሞሽ እና ወቅትን ጠብቆ)፤ አረም ከፍተኛ ይሆናልተብሎ በሚታሰብበት ጊዜ ፀረ-አረም መድኃኒቶችን መጠቀም አስፈላጊ ሊሆን ይችላል። ሰብሉ ከተዘራ በኋላ ባሉት ከ15–18 ቀናት ውስጥ ግማሹን ዩሪያ ማዳበሪያ ለአካባቢው
በተመከረው መጠን እና የአፈር ለምነት ሁኔታን ታሳቢ በማድረግ መጨመር። በመቀጠልም
ከተዘራ በኋላ ባሉት ከ35–40 ቀናት ውስጥ ሁለተኛውን ግማሽ በምክረ ሃሳቡ መሰረትመጨመር። በበሽታ፣ በተባይ፣ በአይጥ እና በመጋሸብ ምክንያቶች ከሚደርስ ጉዳት መከላከል።

23
23በቁልፍ አመላካቾ ች ላይ ያሉት ተጽእኖዎችውስን የጤፍ እርሻን መተግበር በሥነ-ምህዳራዊ፣ በኢኮኖሚያዊ፣ በማህበራዊ እና ባህላዊ አመላካቾችላይ ያሉት ተጽዕኖዎች በሠንጠረዥ 17 ውስጥ ተዘርዝረዋል። ለምሳሌ ጎርፍን በ19%–67% እና የአፈርክለትን በ86%–94% ይቀንሳል እንዲሁም የአፈር ለምነትን በ21%–202% ያሻሽላል (እባቡ እና
ሌሎች/Ebabu et al., 2020 እ.አ.አ)።
ሠንጠረዥ 17. ውስን የጤፍ እርሻን መተግበር በተመረጡ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ አመላካቾችላይ ያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋና ደጋ) ሲታይቁልፍ አመላካች
ቆላ
ስነ-ምምህዳራዊ ጥቅሞች• የጎርፍ መቀነስ• የአፈር ክለት መቀነስ• የአፈር እርጥበት መጨመር• የአፈር ሽፋን መጨመርሀ• የአፈር ለምነት መሻሻል• የጎርፍ መጥለቅለቅ መቀነስ• የደለል መቀነስኢኮኖሚያዊ ጥቅሞች• የሰብል ምርት መጨመር• የመኖ ምርት መጨመር• የእርሻ ገቢ መጨመርማህበራዊና ባህላዊ ጥቅሞች• በኤስኤልኤም (SLM) ላይ እውቀትንመሻሻል• የማህበረሰብ ተቋማት መጠናከርየጥቅ ም እና ወጪ ጥምርታ• ለማቋቋም (establishment) በአጭር ጊዜ• ለእንክብካቤና አያያዝ (maintenance)በአጭር ጊዜ
• ለማቋቋም (establishment) በረጅም ጊዜ• ለእንክብካቤና አያያዝ (maintenance)በረጅም ጊዜ

የተጽዕኖ ልኬት
ወ.
ደጋ
ደጋ

+++
+++
++
++
+++
++
++

+++
+++
++
++
+
++
++

+++
+++
++
++
+++
++
++

+
+
+++

+
+
+++

+
+
+++

+

+

+

+

+

+

++
++

++
++

++
++

++
+++

++
+++

++
+++

24
24

የተጽዕኖ ደረጃ (%)
ቆላ ወ.
ደጋ
ደጋ
67
94

48
87

19
86

87

202

21

27

2

አስተያየቶች/Remarks (በበሠንጠረዥ 17 ውስጥ)፡፡ የተፅዕኖ ልኬት በባልሙያ ግምገማ የተመዘነሲሆን የተፅዕኖው ደረጃ በሶስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ወይና ደጋና ደጋ) በተደረጉ የጥናት ውጤቶችላይ የተመሰረተ ነው (እባቡ እና ሌሎች/Ebabu et al., 2019፤ 2020 እ.አ.አ፤ ምህረቴ እና
ሌሎች/Mihretie et al., 2021a, b፤ 2022 እ.አ.አ)። የመደመር ምልክቶች ቁጥር የአዎንታዊ
ተፅእኖ መጠንን ያሳያል፡፡ + = ትንሽ አዎንታዊ፤ ++ = አዎንታዊ፤ +++ = በጣም አዎንታዊ። ሀውስንእርሻ ከተተገበረ ከ3 ዓመታት በኋላ በተገኘ አማካይ ጠቅላላ የናይትሮጅን፣ ፎስፎረስ እና ፖታስየም
ለውጦች መሰረት (እባቡ እና ሌሎች/Ebabu et al., 2020 እ.አ.አ)።

የቴክኖሎጂው ድክመቶች እና መ ፍትሄዎች
የተቀነሰ የጤፍ እርሻን መተግበር ጎርፍን እና የአፈር ክለትን በእጅጉ የሚቀንስ እና የአፈር ለምነትን
የሚያሻሽል (በበሠንጠረዥ 17) ቢሆንም ግን ከውሃ ማቆርና አረም ጋር ተያይዞ አንዳንድ ድክመቶች
አሉበት (ሠሠንጠርዥ 18)። ከፍተኛ የአረም መፈጠር (ወረራ) ዋነኛው ድክመት እና አማራጭመፍትሄዎችን የሚጠይቅ ነው።ሠንጠረዥ 18. ለጤፍ የተቀነሰ እርሻን በመተግበር ያሉበት ድክመቶች/ችግሮች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች

ድክመት/ችግር
• መሬት/ማሳ በከፍተኛ ደረጃ ለአረም ወረራመጋለጥ• ውሃ የማስረግ አቅማቸው ዝቅተኛ በሆነአፈሮች ላይ ውሃ ማቆር እና ተያያዥችግሮች መፈጠር
• የሰብል ቅሬቶች ከአፈር ጋር የመዋሃድሁኔታ ዝቅተኛ መሆንመፍትሄዎች
ከመዝራት በፊት እና በኋላ ፀረ-አረም መድኃኒቶችን
መርጨት ወይም ሌሎች የተቀናጁ የአረምመከላከያ ዘዴዎችን መጠቀምተገቢ የውሃ ማቆር ማስወገጃ ዘዴዎችን መተግበርተገቢ ስራዎችን መተግበር (ለምሳሌ የሰው ጉልበትበመጠቀም በእጅ መቆፈሪያ መቀላቀል)2.1.4. በበጋ ወቅት ጤፍ በመስኖ ማምረትመ ግለጫበኢትዮጵያ ውስጥ ጤፍ በባህላዊ መንገድ በረጅም የዝናብ ወቅት (መኸር) በዝናብ ጥገኝነት ሲመረትየኖረ ሰብል ነው። ነገር ግን የመዝሪያ ጊዜያቶች እና ስራዎች እንደየአካባቢው ይለያያሉ። ለምሳሌ ዘርመዝራት ከሀምሌ ወር አጋማሽ ጀምሮ እስከ ነሐሴ ወር መጀመሪያ ድረስ ሲሆን ይህም የሆነውእንደየአካባቢው፣ የጤፍ ዝርያው ለማደግ የሚውስድበት የጊዜ እርዝማኔ፣ የአፈር አይነት እና የዝናብ ወቅትየሚጀምርበት ጊዜ ሰለሚለያይ ነው። በዝናብ ጥገኝነት ጤፍን ማምረት ብዙ የእርሻ ስራዎችን፣ አፈርንመጠቅጠቅ እና በቂ እርጥበት ባለበት ጊዜ መዝራትን ይፈልጋል፣ ይህም የሚሆነው አረምን ለመቆጣጠርእና ዘር በጥሩ ሁኔት እንዲበቅል ለማድረግ ነው። በኢትዮጵያ በዝናብ ጥገኝነት እና በባህላዊ የአመራርረትዘዴ የጤፍ ምርት እስከ 1.8 ቶን በሄክታር (CSA, 2019 እ.አ.አ) የተመዘገበ ሲሆን በመስኖ ሰብሉ25
25ምንም አይነት የንጥረ ነገር (ምግብ) እና ውሃ እጥረት ካላጋጠመው እስከ 2.6 ቶን በሄክታር ሊመረትይቻላል (ምምስል 7)።
በበጋ ወቅት በመስኖ የሚለማ የጤፍ ምርትን ተግባራዊ ማድረግ የሚቻለው ለሰብሉ ተስማሚ የሆነውሃና ማዳበሪያ በመጨመር ሲሆን ይህን በማድረግ የሰብል ምርታማነትን እና የአርሶ-አደሩን ገቢ ማሳደግይቻላል። በሰሜን ምዕራብ ኢትዮጵያ ጤፍን በመስኖ ለማልማት ትክክለኛው የመዝሪያ ጊዜ ከታህሳስ
አጋማሽ እስከ ጥር አጋማሽ ድረስ ነው። የመስኖ ውሃ መጠን እና ድግግሞሽ የሚወሰነው በሰብሉ ጠቅላላውሃን የማትነን መጠን (299–342 ሚሜ) እና በሃይለሚካኤል/Hilemicael እናአላምረው/Alamirew (2017 እ.አ.አ) የተመከረውን አማካይ አጠቃላይ የውሃ ፍላጎትን (319 ሚሜ)ግምት ውስጥ በማስገባት መሆን አለበት። ለመስኖ የሚመረጠው የጤፍ ዝርያ እንደ አፈር አይነቱ እናእንደየአካባቢው የአየር ንብረት ሁኔታ ሊለያይ ይችላል።ምድብ እና ባህሪያት
የመስኖ ጤፍ ልማት የመሬት ምርታማነትን ለማሻሻል የሚተገበር እና የአፈርና ውሃ አያያዝ ስራዎችን
የሚጠይቅ የማሳ እንክብካቤ ስራ ነው። በወካት (WOCAT) ስታንዳርድ/መስፈርት መሰረት ይህቴክኖሎጂ በመስኖ አያያዝ እና በኢኮኖሚያዊ ውጤታማነት (economic efficiency) በሚል ዘላቂመሬት አያያዝ (SLM) ቡድን ስር ይካተታል/ይመደባል (ሠሠንጠረዥ 19)።ሠንጠረዥ 19. ለሰብል መሬቶች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) የሚተገበር የመስኖ ጤፍ ቴክኖሎጂ ባህሪያትመስፈርት• የ ኤስኤልኤም (SLM) ቡድን• የ ኤስኤልኤም (SLM) እርምጃ• የሚቀርፈው የመሬት መራቆት ዓይነት• የመፍትሄ ደረጃዎች

መግለጫየመስኖ አስተዳደር እና ኢኮኖሚያዊ ውጤታማነት
የሰብል/ማሳ አያያዝ/እንክብካቤበውሃ እና በንፋስ የሚመጣ የአፈር ክለትመቀነስ እና መከላከል

ተግባራዊ ዝርዝሮች፡ ስራዎች፣ ግብዓቶች እና ተስማሚ ሁኔታዎችጤፍን በመስኖ ማምረት የተለያዩ መደበኛ ተግባራትን እና ግብአቶችን (ሠሠንጠረዥ 20 እና 21)እንዲሁም ስነ-ምህዳራዊ፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎችን በጥንቃቄ መገምገም እና ግምት ውስጥማስገባት ይጠይቃል (ሠሠንጠረዥ 22)። ዘር ለመዝራት፣ ውሃ ለማጠጣት እና ማዳበሪያዎችን ለመጨመርምቹ ሁኔታና ጊዜ መለየት በጣም አስፈላጊ ነው።2626ምስል 7. በሰሜን ምዕራብ ኢትዮጵያ የመስኖ ጤፍ አፈፃፀም፡ (ሀ) በደምቢያ ጣቢያ በመስኖ የለማ የጤፍ ቁመናከፊል እይታ እና (ለ) በዘር መጠን እና (ሐ) ናይትሮጅን ማዳበሪያ አጠቃቀም መሰረት በቆጋ ጣቢያ በጥናት የተገኘየእህል ምርት አፈፃፀም ልዩነት፤ ኪግ/ሄር = ኪሎግራም በሄክታር።
ሠንጠረዥ 20. ጤፍን በመስኖ ለማምረት የሚከናወኑ ተግባራት፣ ዓመታዊ ድግግሞሽ እና ተስማሚ ጊዜ

ተግባር
ድግግሞሽ
የመጀመሪያ ስራዎች (establishment)• የመሬት ዝግጅት (ማረስ)
4 ጊዜ• ዘር እና ማዳበሪያ ማዘጋጀት
• መዝራት

• NPS ማዳበሪያ (NPS)ተስማሚ ጊዜአንድ ጊዜአንድ ጊዜአንድ ጊዜ

መጨመርየሰብል እንክብካቤ/አአያያዝና ሌሎች ተጓዳኝ ስራዎች• ሰብሉን በመስኖ ማልማትበሳምንት አንድጊዜ ለ 4 ወራት• አረም ማረምሁለት ግዜ
• ከአረም በኋላ ዩሪያ ማዳበሪያ

መጨመርሁለት ግዜ

27
27

የመኸር ሰብል ከተሰበሰበ በኋላ ጀምሮ ባለው
ጊዜ፤ 4ኛውን እርሻ በዘር ጊዜ ማከናወን
ይቻላልበመሬት ዝግጅት ወቅትከታህሳስ አጋማሽ እስከ ጥር አጋማሽ ድረስበዘር ጊዜ/ሲዘራከተዘራ ጅምሮ እስከ ሰብሉ እስኪደርስ
1ኛ አረም ከተዘራ በኋላ ከ15–18 ቀናትውስጥ፣ 2ኛው ደግሞ ከ35–40 ቀናት በኋላበግብርና ቢሮ ምክር መሰረት (ለምሳሌ አባሪ
7ንን ይመለከቱ) የመጀመሪያውን ግማሽ ከዘርበኋላ ከ15–18 ባሉት ቀናት፣ ሁለተኛውን
ከ35– 40 ቀናት በኋላሠንጠረዥ 20 (የቀጠለ)ተግባር• ከበሽታ እና ተባይ መካላከል
• መሰብሰብ (ማጨድ፣መከመር)• ማድረቅ
• መውቃት

ድግግሞሽሲያስፈልግአንድ ጊዜ

ተስማሚ ጊዜበሽታ እና ተባይ ሲከሰትሰብሉ በሚደርስበት ጊዜ ወይም የጤፉ ፍሬሲበስል (በሚያዚያ ሊሆን ይችላል)ወዲያውኑ ከአጨዳ በኋላየጤፉ ነዶ በትክክል ከደረቀ በኋላ በአግባቡ
በተዘጋጀ ቦታ ወይም የመውቂያ ማሽኖችን
በመጠቀም ከሚያዚያ እስከ ግንቦት ባለውጊዜ ውስጥአንድ ጊዜአንድ ጊዜ

ሠንጠረዥ 21. ጤፍን በመስኖ ለማምረት የሚያስፈልጉ ግብአቶች እና ወጪዎች (ብር በሄክታር በዓመት፣ በ2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት)

ግብዓት

መለኪያ

የመጀመሪያ ስራዎች (crop establishment))• ለእርሻ ስራ የሚያስፈልግ ጉልበትሰው በቀንሀ
• የተሻሻለ የጤፍ ዘር ግዥኪሎግራም• ለመዝራት የሚያስፈልግ ጉልበትሰው በቀንለ
• ኤንፒኤስ (NPS) ማዳበሪያ ግዥኪሎግራምንዑስ ድምር
የሰብል አያያዝ
• ለሁለት ጊዜ አረም ስራ የሚያስፈልግሰው በቀንጉልበት• ዩሪያ ማዳበሪያ ግዥኪሎግራም• ለመስኖ ሥራ የሚያስፈልግ ጉልበትሰው በቀን
• ሰብል ለመሰብሰብ የሚያስፈልግሰው በቀንጉልበት• ጤፍ ለመውቃት የሚያስፈልግ ጉልበትሰው በቀንንዑስ ድምር
ጠቅላላ ድምር

መጠንነጠላ ዋጋ
(ብር)ጠቅላላ ዋጋ
(ብር)

68
10
9
100

105
44
105
12

7140
440
945
1200
9725

33

105

3465

50
20
12

43
105
105

2150
2100
1260

10

105

1050
10,025
19,580አስተያየቶች/Remarks (በበሠንጠረዥ 21 ውስጥ)፡፡ ከሰብል አያያዝ ጋር የተያያዙ ወጪዎች ብቻታሳቢ በማድረግ ነው። ሰው በቀን = የሰው ጉልበት ቁጥር በቀን። ሀአጠቃላይ ወጪ 4 ጊዜ ለማረስየሚወጣ ወጪ ነው፤ በመስመር የሚዘራ ማሽን ጥቅም ላይ የሚውል ከሆነ አጠቃላይ የመዝሪያ ወጪ
2485 ብር ሊሆን ይችላል (ግዛው/Gizaw, 2014 እ.አ.አ)። የሃምሌ 3 ቀን 2020 እ.አ.አ የምንዛሬ
ተመን (1 ብር = 0.029 የአሜሪካን ዶላር) የዓመቱ አማካኝ የምንዛሬ ተመን ተደርጎ ተወስዷል።

28
28

ሠንጠረዥ 22. የጤፍ መስኖን ለመተግበር ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች

ሁኔታ
ስነ-ም
ምህዳራዊ ሁኔታዎች
• የአየር ንብረት• አማካይ ዓመታዊ የዝናብ መጠን• የመሬት አቀማመጥ
• ተዳፋትነት
• የአፈር ጥልቀት• የአፈር ኦርጋኒክ ቁስ መጠን• ከባህር ጠለል በላይ የመሬት ከፍታማህበረዊና ኢኮኖሚያዊ
• የእርሻ ስርዓት• የመሬት ይዞታ መጠን በቤተሰብ
• የሜካናይዜሽን አጠቃቀም ደረጃክፍል ወይም ዓይነትከከፊል-ደረቃማ እስከ ከፊል-እርጥበታማ
500–1500 ሚሜበዋናነት ሜዳማበአብዛኛው ደልዳላ (0%–3%)መካከለኛ (51–80 ሣሜ) እስከ በጣም ጥልቅ (>120 ሣሜ)ከዝቅተኛ (1%–2%) እስከ መካከለኛ (2.1%–4.2%)
1500–2500 ሜትርአነስተኛ መሬት ያላቸው አርሶ-አደሮችከትንሽ (0.5 ሄክታር) እስከ ትልቅ (>2 ሄክታር)የሰውና የእንስሳት ጉልበት እና የእርሻ ማሽኖችን (ትራክተር፣
መውቂያ እና ኮም ባይነር) መጠቀም• የመሬት ተጠቃሚዎች የሀብት ደረጃ በሀብት ደረጃ አይወሰንም
• የመሬት ባለቤትነት መብቶችበአብዛኛው የግል• የመሬት አጠቃቀም መብቶችበአብዛኛው በግለሰብ ደረጃየትግበራ ሂደቶች /ደረጃዎች
ደረጃ 1: የመሬት ዝግጅ ት ተስማሚ ዘዴዎችን እና የእርሻ ድግግሞሽ በመጠቀም መሬትን ማዘጋጀት፤ እንደየ አፈሩ ባህሪያትመሬት እስከ አራት ጊዜ ሊታረስ ይችላል። ከመጨረሻው እርሻ ቀጥሎ ወዲያውኑ የመስኖ ውሃ መጨመር (ውሃ ከመጠን በላይ መጨመርየለበትም)።
 ኤንፒኤስ (NPS) እና ዩሪያ ማዳበሪያዎችን ለአካባቢው በወጣው ምክረ ሃሳብ (መጠን) መሰረትመጨመር (ለምሳሌ አባሪ 7ንን ይመልከቱ)።
ደረጃ 2፡፡ መዝራት የጤፍ ዘርን በመስመር ከ20–25 ሣሜ ርቀት እና ከ10–15 ኪሎግራም በሄክታር በሆነ የዘርመጠን መዝራት፤ ለመስኖ ጤፍ ልማት 15 ኪሎግራም በሄክታር ከተስማሚ የናይትሮጅን
ምስል 7ንን
ማዳበሪያ መጠን ጋር ተመጣጣኝ የዘር መጠን እንደሆነ በጥናት ውጤት ታይቷል (ምይመልከቱ)።
ደረጃ 3፡፡ የሰብል አያያ ዝ (መመስኖ፣ አረም ማረም፣ ማዳበሪያ መጨመር፣ ከበሽታ እና ተባይ መከላከል እናምርት መሰብሰብ) የመስኖ ውሃን በ 4 ቀን ልዩነት እስከ 20 ቀናት ድረስ እና ከ 20 ቀናት በኋላ በ 6 ቀናት ልዩነትውስጥ ማጠጣት፤ ያልተጠበቀ ዝናብ ሲከሰት መስኖ ላያስፈልግ ይችላል።
2929

 አረም በተገቢው ድግግሞሽ እና ወቅት ማረም። ከተዘራ በኋላ ከ15–18 ባሉት ቀናት ውስጥ ለአካባቢው በተሰጠው ምክረ ሃሳብ እና የአፈርለምነት ሁኔታ በመመስረት ግማሹን የዩሪያ ማዳበሪያ መጨመር፤ ሁለተኛውን ግማሽ ከተዘራበኋላ ከ35–40 ባሉት ቀናት ውስጥ መጨመር አለበት። ከመጋሸብ፣ ከአይጥ እና ተባዮች ጋር በተገናኘ ከሚመጣ ማንኛውም ጉዳት እና ተያያዥ የምርትብክነት መከላከል። የተለያዩ ሁኔታዎችን (ለምሳሌ፣ የሰብል መድረሻ ጊዜ እና ያልተጠበቀ ዝናብ) ታሳቢ በማድረግ
ትክክለኛውን የመሰብሰቢያ እና የመውቂያ የጊዜ ሰሌዳና ዘዴዎችን ማዘጋጀት። ሰብሉ ከደረሰበኋላ በማጨድ በአግባቡ ማድረቅ እና ለውቂያ ምቹ በሆነ መጠን ክምሮችን መከመር።

በቁልፍ አመላካቾ ች ላይ ያሉት ተጽእኖዎችጤፍን በመስኖ ማምረት ዘርፈ ብዙ ጠቀሜታዎች አሉት (ሠሠንጠረዥ 23)። ለምሳሌ በዝናብጥገኝነት ከማምረት ጋር ሲነፃፀር ምርትን ከ56% እስከ 150% ድረስ ይጨምራል። በተጨማሪም
በደረቅ ወቅት ለአፈሩን ሽፋን የሚሰጥ ከመሆኑም በላይ የእንስሳት መኖን ይጨምራል።
ሠንጠረዥ 23. የመስኖ ጤፍን መተግበር በተመረጡ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ አመላካቾች ላይያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ እና ደጋ) ሲታይቁልፍ አመላካች
የስነ-ምምህዳራዊ ጥቅሞች• የጎርፍ መቀነስ• የአፈር ክለት መቀነስ• የአፈር እርጥበት መጨመር• የአፈር ሽፋን መጨመር• የአፈር ለምነት መሻሻል• የጎርፍ መጥለቅለቅ መቀነስ• የደለል መቀነስኢኮኖሚያዊ ጥቅሞችሀ• የሰብል ምርት መጨመር• የመኖ ምርት መጨመር• የእርሻ ገቢ መጨመርየማህበራዊና ባህላዊ ጥቅሞች• በዘላቂ የመሬት አያያዝ ላይ እውቀትን ማሻሻል• የማህበረሰብ ተቋማት መጠናከርየጥቅ ም እና ወጪ ጥምርታ• ለማቋቋም (establishment) በአጭር ጊዜ• ለመንከባከብ (maintenance) በአጭር ጊዜ• ለማቋቋም (establishment) በረጅም ጊዜ• ለመንከባከብ (maintenance) በረጅም ጊዜየተጽእኖ ልኬትቆላ ወ. ደጋ ደጋ
++
++
++
++
++
++
+++ +++–/+ –/+
ተማ ተማ
ተማ ተማ

++
++
++
+++
–/+
ተማ
ተማ

+++
+++
+++

+++
+++
+++

+++
+++
+++

+
+

+
+

+
+

+
+
++
++

+
+
++
++

+
+
++
++

30
30

የተጽዕኖ ደረጃ (%)ቆላ ወ. ደጋ ደጋ

56–150አስተያየቶች/Remarks (በበሠንጠረዥ 23 ውስጥ)፡፡ የተፅዕኖ ልኬት በባለሙያ ግምገማ የተመዘነሲሆን የተፅዕኖው ደረጃ በወይና ደጋ የስነ-ምህዳር ሁኔታ (በቆጋ እና ደምቢያ ጣቢያዎች) በተደረገ
የጥናት ውጤት መሰረት ነው። በጥቅም እና ወጪ ጥምርታ ላይ የሚኖረው ተፅዕኖ ጤፉን ለማልማትና
ለመንከባከብ በሚወጣው ወጪ እና ከጤፍ ገለባ እና እህል ምርት በሚገኝ ትርፍ ላይ የተመሰረተነው። የመቀነስ/የመደመር ምልክቶች የአሉታዊ/አዎንታዊ ተፅእኖ መጠንን ያመለክታሉ፡ – = በትንሹአሉታዊ፣ –/+ = ገለልተኛ፣ + = ትንሽ አዎንታዊ፣ ++ = አዎንታዊ፣ +++ = በጣም አዎንታዊ፣ ተማ= ተፈጻሚ ማይሆን። ሀስሌቱ የተሰራው በዓመት ሁለት የጤፍ ሰብሎችን (በዝናብ + በመስኖ) እና
1.8 ቶን በሄክታር (የአርሶ-አደሮች ምርት፣ ሲኤስኤ/CSA, 2009 እ.አ.አ) የእህል ምርትን እንደመነሻ በመውሰድ ነው።የቴክኖሎጂው ድክመቶች እና መ ፍትሄዎች
ሠንጠረዥ 24 ጤፍን በመስኖ ማልማት ያሉበትን ችግሮች አነስተኛ መሬት ካላቸው አርሶ-አደሮችታሳቢ በማድረግ ያሳያል። የመስኖ አገልግሎት ተደራሽነት አናሳ መሆን ከሁሉም በላይ ዋነኛ ችግር ተደርጎይታያል፣ በተለይም የመስኖ ውሃ ምንጮች ውስን በሆኑባቸው እና የመሬት አቀማመጥ ወጣ ገባበሆኑባቸው አካባቢዎች።
ሠንጠረዥ 24. የጤፍ መስኖን መተግበር ያሉበት ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች

ድክመት/ችግር
• ከፍተኛ የግብዓት ወጪ (ጉልበት እናማዳበሪያ) የሚጠይቅ መሆኑ• ከፍተኛ የእውቀት/ክህሎት ደረጃ የሚፈልግመሆኑ• የመስኖ ውሃ እና መገልገያዎች አቅርቦት
እጥረት መኖሩ
• በአርሶ-አደሮች መካከል ግጭት ሊፈጠርየሚችል መሆኑ
• ሰብሉ በሚደርስበት ጊዜ ባልተጠበቀ ዝናብጉዳት ተጋላጭ መሆኑ• የአፈር ጨዋማነት ችግር ሊከሰት መቻሉመፍትሄዎች
የተሻሻሉ እና ርካሽ ቴክኖሎጂዎችን (ለምሳሌየተሻሻሉ ዝርያዎች እና ተገቢ የማሳ እንክብካቤ)በመጠቀም ምርታማነትን ማሻሻል እና ከፍተኛወጪን ማካካስ
ለባለሙያዎች እና አርሶ-አደሮች ስልጠና መስጠትአስተማማኝ የውሃ ምንጮችን እና የመስኖአገልግሎቶችን ማጎልበት
የመስኖ አገልግሎቶችን በጋራ ለመጠቀም
መተዳደሪያ ደንብ ማውጣትተስማሚ የአየር ንብረት ትንበያና የቅድመማስጠንቀቂያ ስርዓት መዘርጋት
የጨዋማነት መቆጣጠሪያ ዘዴዎችን መጠቀም31
31

2.1.5. የጤፍ ግሽበት ቁጥጥርመ ግለጫመጋሸብ ማለት በደካማ አገዳ እና ሥር ምክንያት የሚፈጠር የሰብል ተክሎች መውደቅ (መተኛት)ማለት ነው። የብርዕ እና አገዳ ሰብሎች በተለይም ከግሉቲን ነጻ ለሆነውና ብትን ዛላ ላለው የጤፍ ሰብልዋነኛ የምርት መቀነስ ምክንያት ነው (ቫን ደልደን እና ሌሎች/Van Delden, et al., 2010 እ.አ.አ)።
ስለዚህ የእህል ምርትን ለመጨመር የብርዕና አገዳ ሰብሎችን ግንድ ጥንካሬ በማጎልበት ወይም ሌሎችዘዴዎችን በመጠቀም መጋሸብን መቆጣጠር ወሳኝ ነው (ባያብል እና ሌሎች/Bayable et al., 2021
እ.አ.አ)። የጤፍ መጋሸብን ለመቆጣጠር ወይም ለመቀነስ በሰፊው ጥቅም ላይ ከሚውሉት ቴክኒኮች
መካከል በከፊል ድንክ (አጭር) ዝርያን መጠቀም አንዱ ይሁን እንጂ ውጤታማናቱ እስከ ዛሬ ድረስአነስተኛ ነው። በያብል እና ሌሎች/Bayable et al. (2020 እ.አ.አ) የተካሄደ ጥናት ከተሻሻሉ አያያዝጋር ከተቀናጁ መጋሸብን የሚቋቋም አቅም ያላቸው ብዙ የጤፍ ዝርያዎች እንዳሉ አሳይቷል (ምምስል 8)።
ሜካኒካል ድጋፍን (mechanical support) በተገቢው ሁኔታ በመተግበር የጤፍ መጋሸብን
ለመቆጣጠር እንደ አማራጭ ዘዴ መጠቀም ይቻላል። በዝናብ እና በመስክ ላይ በተካሄዱ ሙከራ ውጤቶችእንዳሳዩት የዝርያ ዓይነትን መሰረት በማድረግ ሜካኒካል ድጋፎችን መጠቀም የጤፍ እህል ምርትን በ 6%–
36% ሊጨምር ይችላል (ምምስል 9ሠሠ)። በተጨማሪም ግሽበትን መቆጣጠር ከተቻለ እና ጥንቃቄየተሞላበት የሰብል እንክብካቤና አያያዝ አሰራሮች ተግባር ላይ ከዋሉ የጤፍ እህል ምርትን ከእጥፍ በላይማሳደግ እንደሚቻልም ተረጋግጧል (ምምስል 8)። የተሻሻሉ የእንክብካቤና አያያዝ ስራዎችን በመተግበር
የሚገኘው አማካይ የእህል ምርት 4.6 ቶን በሄክታር ሊሆን እንደሚችል ይገመታል። ይህም በተለምዶ
አሰራር ከሚገኘው ምርት (1.8 ቶን በሄክታር) ጋር ሲነጻጸር በጣም ከፍተኛ ሲሆን በአሰራር ልዩነትምክንያታ 156% የሚሆን የምርት ክፍተት እንዳለ ያሳያል (ባያብል እና ሌሎች/ Bayable et al., 2020
እ.አ.አ)።

ምድብ እና ባህሪያትየጤፍ ግሽበት ቁጥጥር ከሌሎች ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎች የተለየ ነው። ይህ ቴክኖሎጂ
በቀጥታ ከመሬት አያያዝ ጋር የተገናኘ ሳይሆን በዋናነት የምርት ብክነትን ለመቀነስ ሰብሉን ከመንከባከብእና መቆጣጠር ጋር የተገናኘ ስራ ነው። በወካት (WOCAT) መስፈርት መሰረት ይህ ቴክኖሎጂ
ኢኮኖሚያዊ ውጤታመነት በሚል የ ኤስኤልኤም (SLM) ቡድን ውስጥ ይካተታል (ሠሠንጠረዥ 25)።ሠንጠረዥ 25. ለሰብል መሬቶች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ የሚተገበር የጤፍ ግሽበት ቁጥጥር
ባህሪያት

መስፈርት
• የ ኤስኤልኤም (SLM) ቡድን• የ ኤስኤልኤም (SLM) እርምጃ• የሚቀርፈው የመሬት መራቆትአይነት• የመፍትሄ ደረጃዎች

መግለጫየተሻሻለ እጽዋት ዝርያ እና ኢኮኖሚያዊ ውጤታማነትየማሳ እንክብካቤና አያያዝተፈፃሚ የማይሆን
መከላከል እና መቀነስ32
32

ምስል 8. በእንክብካቤና አያያዝ ልዩነት ምክንያት የሚፈጠር የጤፍ ምርት ክፍተቶች፡ የእርሻ ምርት = አማካይምርት በዝናብ እና በአርሶ-አደሮች የተለመዱ አሰራሮች (ማዕከላዊ ስታቲስቲክስ ባለስልጣን/CSA, 2019እ.አ.አ)፤ ከም-በበዝናብ = በዝናብ ብቻ ሊገኝ የሚችል ከፍተኛ ምርት (ግሽበት ቁጥጥር ሳይደረግበት)፣ በሁለትቦታዎች (በሰሜን ምእራብ ኢትዮጵያ በአዴትና በቢቸና ጣቢያዎች) ለሁለት ዓመት ለስድስት የተሻሻሉ
ዝርያዎች የተገኘ አማካይ ምርት (ባያብል እና ሌሎች/Bayable et al., 2021 እ.አ.አ)፤ ከም-በበመስኖ =
በመስኖ ሊገኝ የሚችል ከፍተኛ ምርት፣ ከፍተኛው የውሃ መጠን በመጠቀም የተገኘ ከፍተኛ ምርት (ይሁን እና
ሌሎች/Yihun et al., 2013 እ.አ.አ)፤ በውእ-የምረት አቅም = በዝናብ እጥረት ብቻ የተገደበ የማምረትእምቅ እና ሜካኒካል ድጋፍ በማድረግ የመጋሸብ ቁጥጥር የተደረገበት (ተክሉ እና ተፈራ/Teklu and Tefera,
2005 እ.አ.አ)፤ የምረት አቅ ም = በተሟላ የመስኖ ሁኔታ የተገኘ እምቅ ምርት፣ ከፍተኛ ማዳበሪያ መጠንበመጨመር እና ግሽበትን በመቆጣጠር በአዴት ጣቢያ የተካሄደ የሙከራ (pot experiment) ውጤት(ባያብል እና ሌሎች/Bayable et al., 2021 እ.አ.አ)።

ተግባራዊ ዝርዝሮች
ለችካል፣ ገመድ እና ሜካኒካል ድጋፍ ለመስራት ከሚፈለግ ተጨማሪ የጉልበት ሰራተኛ ወጪዎች(ጠቅላላ ወጪ = 2800 ብር በሄክታር በዓመት) በስተቀር ለዚህ ቴክኖሎጂ የሚካናውኑ ተግባራት እናወጪዎች እንዲሁም ተስማሚ የሆኑ ሥነ-ምህዳራዊ እና ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች ከመስመር
መዝራት ቴክኖሎጂ ተግባራት (ክክፍል 2.1.2) ጋር ተመሳሳይ ናቸው። ግሽበትን የሚቋቋም ዝርያ ወይምሜካኒካል ድጋፍን ወይም ሁለቱንም በመጠቀም የግሽበት ቁጥጥርን ተግባራዊ ለማድረግ የሚከናወኑ
ስራዎች እና ሂደቶች እንደሚከተለው ተብራርተዋል።

33
33

ምስል 9. የጤፍ ግሽበት ቁጥጥር ተጽዕኖን የሚያሳይ፡ ለግሽበት ተጋላጭ በሆኑ (ሀ) እና ግሽበትን በሚቋቋሙ(ለ) የጤፍ ዝርያዎች መካከል ያለ የአገዳ (ቁመና) ልዩነት እና መካኒካል ድጋፍ በለው (ሐ) እና በሌለው (መ)የጤፍ ሰብል ቁመና መካከል የሚታዩ ልዩነቶች፤ (ሠ) በዝናብ እና በመስክ ሁኔታዎች በመካኒካል ድጋፍ እናያለመካኒካል ድጋፍ በተሞከሩ ዘጠኝ የጤፍ ዝርያዎች መካከል የተገኘ የእህል ምርት ልዩነት፤ የላይኛዎቹ ፎቶዎች(ሀ እና ለ) ከባያብል እና ሌሎች/Bayable et al. (2021 እ.አ.አ) የተወሰዱ ናቸው።1 ቶን = 100 ኪሎግራም።

የትግበራ ሂደቶች/ደረጃዎች ለታለመለት ቦታና የአፈር ሁኔታ ተስማሚ የሆነውን ግሽበትን የሚቋቋም የጤፍ ዝርያ መለየት። በመስመር መዝራትን መተግበር (ክክፍል 2.1.2)፣ ምክንያቱም የሜካኒካል ድጋፍ ጥቅም ላይሊውል ሰለሚችል። የሰብሉን የዕድገት ሁኔታ በመከታተል ግሽበት የሚከሰት መሆንና አለመሆኑን ማረጋገጥ።
3434

 ግሽበት ሊከሰት የሚችል ከሆነ ቀጭን ሲባጎ ወይም ሽቦ (በግምት 30, 000 ሜትር በሄክታር) እና
150 ሣሜ ርዝመት ያላቸው ችካሎችን (በግምት 400 በሄክታር) ማዘጋጀት። ችካሎችን ከ5–10 ሜትር ልዩነት በሁለቱም አቅጣጫ (በመስመሮች ትይዩ እና መስመሮችን
በማቋረጥ) መትከል (ምምስል 10)፣ ችካሎቹን ወደ መሬት ውስጥ 30 ሣሜ ጥልቀት ማስገባት
አስፈላጊ ይሆናል። ትልቅ እና አማካይ የጤፍ ቁመትን ግምት ውስጥ በማስገባት ሲባጎዎችን/ሽቦዎችን መስመሩበሁለት ከፍታ መወጠር (ለምሳሌ ምስል 8 ሐን ይመልከቱ)።
 መሰባበር፣ የዘር መርገፍ እና ተዛማጅ የምርት ብክነትን ለማስወገድ ሰብሉ በሚሰበሰብበት ጊዜሲባጎውን/ሽቦውን በጥንቃቄ ማንሳት፤ ችካሎችንና ሲባጎዎችን/ሽቦዎችን በሚቀጥለው የሰብልወቅት ለተመሳሳይ ዓላማ መጠቀም ይቻላል።

ምስል 10. በመስመር ለተዘራ ጤፍ ግሽበትን ለመቆጣጠር የተሰራ የሜካኒካል ድጋፍ አቀማመጥን የሚያሳይ
ንድፍ፡ በሁለት መስመሮች መካከል ያለው ክፍተት በእጽዋቱ ቁመት እና ጥንካሬ መሰረተ ሊለያይ ይችላል።

በቁልፍ አመላካቾ ች ያሉት ተጽእኖዎችየጤፍ ግሽበት ቁጥጥር በሥነ-ምህዳር፣ ኢኮኖሚያዊ፣ በማህበራዊ እና ባህላዊ አመላካቾች ላይየሚያሳድረው ተጽዕኖ በሠንጠረዥ 26 ተጠቃሎ ቀርቧል። ለምሳሌ የሜካኒካል ድጋፍን መጠቀምከተለመደው የአመራረት ስርዓት (የግሽበት ቁጥጥር ሳይደረግ) ጋር ሲወዳደር የሰብሉን ምርት ከ3% እስከ
29% ያሳድገዋል (ምምስል 8ሠሠ)።
ሠንጠረዥ 26. የጤፍ ግሽበት ቁጥጥርን መተግበር በተመረጡ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ
አመላካቾች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ እና ደጋ) ሲታይቁልፍ አመላካች
ስነ-ምምህዳራዊ ጥቅሞች• የጎርፍ መቀነስ• የአፈር ክለት መቀነስ• የአፈር እርጥበት መጨመር• የአፈር ሽፋን መጨመር• የአፈር ለምነት መሻሻል• የጎርፍ መጥለቅለቅ መቀነስ• የደለል መቀነስየተጽዕኖ ልኬትቆላ ወ. ደጋ

ደጋ

ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ

ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ

35
35

ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ

የተጽዕኖ ደረጃ (%)ቆላ ወ. ደጋ ደጋሠንጠረዥ 26 (የቀጠለ)ቁልፍ አመላካች
ቆላየተጽዕኖ ልኬትወ. ደጋ ደጋየተጽዕኖ ደረጃ (%)ቆላ ወ. ደጋ ደጋኢኮኖሚያዊ ጥቅሞች• የሰብል ምርት መጨመር• የመኖ ምርት መጨመር• የእርሻ ገቢ መጨመር

+++
–/+
+++

+++
–/+
+++

ማህበራዊና ባህላዊ ጥቅሞች• በ SLM ላይ እውቀትን ማሻሻልተማተማ• የማህበረሰብ ተቋማት መጠናከርተማተማየጥቅ ም እና ወጪ ጥምርታ• ለማቋቋም (establishment) በአጭር ጊዜ++++• ለጥገና (maintenance) በአጭር ጊዜ++++++• ለማቋቋም (establishment) በረጅም ጊዜ++++++• ለጥገና (maintenance) በረጅም ጊዜ
+++
+++

+++
–/+
+++

78

ተማ
ተማ
++
+++
+++
+++

አስተያየቶች/Remarks (በበሠንጠረዥ 26 ውስጥ)፡፡ የተፅዕኖ ልኬት በባለሙያ ግምገማ የተመዘነሲሆን የተፅዕኖ ደረጃ በደጋ ስነ-ምህዳር ጣቢያዎች (አዴት እና ቢቸና) ለ2 አመታት በተደረጉ የጥናትውጤቶች ላይ የተመሰረተ ነው። በአጭር እና ረጅም ጊዜ የጥቅም እና ወጪ ጥምርታ ላይ የሚኖረው
ተጽእኖ የተወሰነው የተሻሻሉ የማሳ እንክብካቤ ስራዎች እና ግሽበትን የሚቋቋም የጤፍ ዝርያንበመጠቀም ተግባራዊ ለማድረግ የሚያስፈልጉ ወጪዎችን እና የሚገኘውን ምርት መሰረት በማደረግነው። የመቀነስ እና የመደመር ምልክቶች የተጽኖዎችን አይነት እና ደረጃ ያመለክታሉ፡ –/+ =ገለልተኛ፤ ++ = አዎንታዊ፤ +++ = በጣም አዎንታዊ፤ ተማ = ተፈጻሚ የማይሆን።

የቴክኖሎጂው ድክመቶች እና መ ፍትሄዎች
የተሻሻሉ የጤፍ ዝርያዎችን እና ሜካኒካል ድጋፍን መጠቀም ግሽበትን መቆጣጠር እና ከፍተኛ የሰብልምርት መሻሻልን የሚያስገኝ ቢሆንም አነስተኛ መሬት ካላቸው አርሶ-አደሮች አውድ አንጻር ሲታይቴክኖሎጂው አንዳንድ ጉድለቶች አሉበት (ሠሠንጠረዥ 27)። የግብዓት ውድነት እና በመኸር ወቅት (ሰብልበሚሰበሰብበት ወቅት) እንቅስቃሴን የሚያደናቅፍ መሆኑ በሜካኒካል ድጋፍ የሚደረግ የግሽበት ቁጥጥርቴክኖሎጂ ዋናኛዎቹ ድክመቶች/ችግሮች ናቸው።ሠንጠረዥ 27. የጤፍ ግሽበት ቁጥጥርን መተግበር ያሉበት ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች

ድክመት/ችግር
• ተስማሚ ዝርያዎችን ለመለየት በአርሶአደሮች መካከል የእውቀት ማነስ• የተሻሻለ የጤፍ ዘር አቅርቦት እጥረት• ግሽበትን ለመቋቋም በተፈጠረ ጠንካራአገዳ ምክንያት የመኖ (ገለባ) ጥራት ማነስ• ሜካኒካል ድጋፍ ለመስራት ከፍተኛጉልበትና ወጪ የሚጠይቅ መሆኑ• ብዙ የሲባጎ/ሽቦ ጥልፍልፎች ጥቅም ላይሲውሉ ለአጨዳ አስቸጋሪ መሆኑመፍትሄዎች
በማሳየት/በስልጠና ግንዛቤ መፍጠርየተሻሻለ ዘርን የማግኘት ዘዴዎችን መፍጠርአማራጭ የመኖ ምንጭን መጠቀም ወይም ከሌሎችመኖዎች ጋር በመደባለቅ መጠቀምበቡድን መስራት እና ርካሽ ቁሳቁሶችን እንደ እንጨትችካል እና የቃጫ ገመዶችን መጠቀምሲባጎዎችን/ሽቦዎችን ከአጨዳ በፊት (ቀደም ብሎ)በጥንቃቄ ማንሳት36
36

2.1.6. ፖሊአክሪላማይድን (ፓፓም/PAM) ከኖራ ጋር ማቀናጀትመ ግለጫ
ፓም (Polyacrylamide፡PAM፣ ምስል 11) በውሃ የሚሟሟ አንአዮኒክ ፖሊመር [(CH2=CHCONH2) n] ነው። በአፈር ውህድ ውስጥ የአፈር ቅንጣቶች እርስ በርስ እንዲያያዙ የሚያደርግ ረዥምሰንሰለቶች ያሉት ሞለኪውል አለው (ሴይቦልድ/Seybold፣1994 እ.አ.አ)። ፓም (PAM) በአፈር ላይየሚጨመረው የአፈር መረጋጋት እንዲኖር እና በዝናብ ወይም ጎርፍ ምክንያት የሚፈጠር የአፈርመሸርሸርን መቋቋም እንዲችል ለማድረግ ነው። ኖራ (lime፡ CaCO3) በዋናነት የአፈርን አሲዳማነት
ለመለወጥ እና አስፈላጊ የሆኑ የእፅዋት ንጥረ ነገሮችን ይዘት/አጠቃቀም ለማሻሻል ጥቅም ላይ የሚውልየአፈር ማሻሻያ ኬሚካል ነው። ፓም (PAM) እና ኖራ (lime) በአንድ ላይ ተቀናጅተው ሲተገበሩ የአፈርመሸርሸርን በብቃት በመቆጣጠር እና የአፈር አካላዊ እና ኬሚካላዊ ባህሪያትን በማሻሻል የጤፍ ሰብልምርታማነትን እንደሚጨምር የጥናት ውጤቶች ያሳያሉ (ከበደ እና ሌሎች/Kebede et al., 2020
እ.አ.አ፤ ሙሏለም እና ሌሎች/Mulualem et al., 2021a እ.አ.አ)።
በመስክ ላይ የተደረገ ጥናት (ከበደ እና ሌሎች/Kebede et al., 2022 እ.አ.አ) እንደሚያሳየው፣ፓም (PAM) ብቻውን 40 ኪሎግራም በሄክታር ወይም ከሌሎች የአፈር ማሻሻያ ዘዴዎች ጋር ተቀናጅቶ
ሲተገበር የአፈር ክለትን ከ13% እስከ 53% ይቀንሳል። ከፍተኛው ቅነሳ የታየው በPAM እና ኖራ ቅንጅትላይ ሲሆን ዝቅተኛው ደግሞ ፓም ብቻውን ተግባራዊ በተደረገበት ማሳ ላይ ነው። ይህ የሚያመለክተው
PAMን ከኖራ ጋር በማዋሃድ መጠቀም በውሃ የሚመጣን የአፈር መሸርሸር ለመቆጣጠር እና እንዲሁም
የአፈር ለምነትን ለማሻሻል እንደ አንድ ውጤታማ ዘዴ በሰፊው ጥቅም ላይ ሊውል እንደሚችል ነው።

ምስል 11. የፓም (PAM) እና ተጽእኖቹን (በአፈር ባህሪያት እና በአፈር መሸርሸር ላይ) የሚያሳዩ ፎቶዎች፡ (ሀ)የPAM ፎቶ፤ (ለ) PAM የሌለው የአፈር ቅንጣጢት ስብስቦች ማክሮስኮፕ እይታ፤ (ሐ) PAM ያለው የአፈርቅንጣጢትስብስቦች የማክሮስኮፒክ እይታ፤ (መ) በPAM እና ኖራ የታከመ የጤፍ ማሳ ከፊል እይታ፤ እና (ሠ)በፓም እና ኖራ ያልታከመ የጤፍ ማሳ ከፊል እይታ።3737

ምድብ እና ባህሪያት
በወካት (WOCAT) መስፈርት መሰረት የፓም እና ኖራ ጥምር አጠቃቀም የተቀናጀ የ SLM ቡድን(ሠሠንጠረዥ 28) ውስጥ የሚካተት ሲሆን በውሃ የሚመጣን የአፈር መሸርሸር ለመቆጣጠር እና የአፈርባህሪያትን ለማሻሻል የሚተገበር ቴክኖሎጂ ተደርጎ ሊወሰድ ይችላል።
ሠንጠረዥ 28. ለሰብል መሬቶች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ የሚተገበር የፓም እና ኖራ ጥምርት
ባህሪያት

መስፈርት
• የ ኤስኤልኤም (SLM) ቡድን• የ ኤስኤልኤም (SLM) እርምጃ• የሚቀርፈው የመሬት መራቆት አይነት• የመፍትሄ ደረጃዎች

መግለጫየተቀናጀ የአፈር ለምነት አያያዝየአፈር አያያዝ/ማሻሻያየአፈር በውሃ መሸርሸር እና የአፈር አሲዳማነት
መቀነስ እና መከላከል

ተግባራዊ ዝርዝሮች፣ ጤፍን እንደ ዒላማ ሰብል በመውሰድፓም እና ኖራን አቀናጅቶ መጠቀም በሰብል የዘር እና እንክብካቤ ወቅት መከናወን ያለባቸው የተለያዩ
ተግባራትን ይጠይቃል (ሠሠንጠረዥ 29)። እነዚህም ተግባራት በዓመቱ ውስጥ በታወቁ (በተወሰኑ) ጊዜያትየሚከናወኑ ሲሆን የተለያዩ ግብዓቶችን እና ወጪዎችን ይፈልጋሉ (ሠሠንጠረዥ 30)። ተግባራት
የሚከናወኑበት ጊዜ በሥነ-ምህዳር፣ ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች መስረት ሊለያይ ይችላል(ሠሠንጠረዥ 31)።ሠንጠረዥ 29. ፖምን ከኖራ ጋር በማቀናጅት ለመተግበር የሚከናወኑ ተግባራት፣ ዓመታዊ ድግግሞሽ እናተስማሚ ጊዜ

ተግባርድግግሞሽየመጀመሪያ ስራዎች (establishment))• የመሬት ዝግጅት (እርሻ)
4 ጊዜ• የኖራ እና PAM ግዥአንድ ጊዜ
• ኖራ መጨመርአንድ ጊዜ
• PAM መጨመርአንድ ጊዜ
• ማዳበሪያ (NPS) መጨመርአንድ ጊዜ
• ጤፍ በመስመር መዝራትአንድ ጊዜ
የሰብል እንክብካቤ/አያያዝ (maintenance))• PAM መጨመርአንድ ጊዜ
• ዩሪያ መጨመርሁለት ጊዜ

ተስማሚ ጊዜ
ከመዝራት በፊት እና በመዝራት ጊዜከመዝራት በፊትከመዝራት 30 ቀናት በፊትከመዝራት 30 ቀናት በፊትበመዝራት ጊዜከሃምሌ አጋማሽ እስከ ነሐሴ መጀመሪያ ባለው ጊዜበመዝራት ጊዜበግብርና ቢሮ ምክረ ሃሳብ መሰረት (ምሳሌአባሪ 7ንን ይመልከቱ) የመጀመሪያውን ግማሽዘሩ በተዘራ ከ 15–18 ባሉት ቀናት ውስጥመጨመር፣ ሁለተኛውን ግማሽ ሰብሉ ከተዘራከ 35–40 ባሉት ቀናት ውስጥ መጨመር38
38

ሠንጠረዥ 30. ፓም (PAM) ከኖራ ጋር በማቀናጀት ተግባራዊ ለማድረግ የሚያስፈልጉ ግብዓቶች እናወጪዎቸው (ብር በሄክታር በዓመት፣ በ 2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት)

ግብዓት

መለኪያ

መጠን

ለመጀመሪያ ስራዎች (establishment))• ለመሬት ዝግጅት የጉልበት ሥራሰው በቀን
24• ኖራ ግዥ
ኪሎግራም 4000
• ፓም (PAM) ግዥኪሎግራም 20
• PAM እና ኖራ ለመጨመር የጉልበትሰው በቀን
24ሥራ
• ኤንፒኤስ (NPS) ማዳበሪያ
ኪሎግራም 80• የጤፍ ዘርኪሎግራም 15• ለመዝራትና NPS ለመጨመርሰው በቀን
3የጉልበት ሥራንዑስ ድምር
ለጥገና ስራዎች (የየአፈር እና የሰብል አያያዝ)• የጉልበት ሥራሰው በቀን 106• ፓም ግዥ
ኪሎግራም 20• ዩሪያ ማዳበሪያ ግዥኪሎግራም 46ንዑስ ድምር
ጠቅላላነጠላ ዋጋ
(ብር)ጠቅላላ ዋጋ
(ብር)

105
2
70
105

2520
8000
1400
2520

12
46
105

980
690
315
16,40510570
43

11,1301400
1978
14,50830,913አስተያየት (በበሠንጠረዥ 30 ውስጥ)፡፡ የጉልበት የዋጋ መጠን የሚያሳየው ለመሬት ዝግጅት (ማረስ)፣
ፓምን ከኖራ ጋር ለመዋሃድ እና ለመሳሰሉት ተግባራት የሚያስፈልገውን የሰው ሀይል ቁጥር ብቻታሳቢ ያደረገ ነው (ማለትም የመሳሪያዎች ወጪን አያካትትም)፡፡ የሃምሌ 3 ቀን 2020 እ.አ.አ
የምንዛሬ ዋጋ (1 ብር = 0.029 የአሜሪካን ዶላር) የአመቱ አማካኝ የምንዛሬ ተመን ተደርጎተወስዷል። ሰው በቀን = የጉልበት ሰራተኛ ቁጥር በቀን።ሠንጠረዥ 31. ፓምን ከኖራ ጋር በማጣመር ለመጠቀም ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ
ሁኔታዎች

ሁኔታ
ስነ-ም
ምህዳራዊ ሁኔታዎች
• የአየር ንብረት• አማካይ ዓመታዊ የዝናብ መጠን• የመሬት አቀማመጥ
• ተዳፋትነትክፍል ወይም ዓይነት• የአፈር ኦርጋኒክ ቁስ (organicከከፊል እርጥበታማ እስከ እርጥበታማ
ከ 1000 እስከ 2500 ሚሜበዋናነት ሜዳማ ቦታዎችበአብዛኛው ከደልዳላ (2%–8%) እስክ መካከለኛ (8%–15%)መካከለኛ (51–80 ሴ.ሜ) እስከ በጣም ጥልቅ (> 120
ሴ.ሜ)ዝቅተኛ (1%–2%) እስክ መካከለኛ (2.1%–4.2%)• ከባህር ወለል በላይ የመሬት ከፍታ

1500–3000 ሜትር• የአፈር ጥልቀትmatter) መጠን

39
39ሠንጠረዥ 31 (የቀጠለ)ሁኔታማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች
• የእርሻ ስርዓት• የመሬት ይዞታ መጠን በቤተሰብ
• የሜካናይዜሽን ደረጃ• የመሬት ተጠቃሚዎች የሀብትደረጃ• የመሬት ይዞታ መብቶች• የመሬት አጠቃቀም መብቶችክፍል ወይም ዓይነትአነስተኛ መሬት ያላቸው አርሶ-አደሮችከትንሽ (0.5 ሄክታር) እስከ ትልቅ (> 2 ሄክታር)በሰው ጉልበት እና በእንስሳት ሃይልበሃብት ደረጀ አይወሰንም
በአብዛኛው የግልበአብዛኛው በግለሰብ ደረጃየትግበራ ሂደቶች/ደረጃዎች፣ ለጤፍ ሰብል ፓምን ከኖራ ጋር ለመጠቀ ም
ደረጃ 1: የመሬት ዝግጅ ት እና ፓምን ከኖራ ጋር መጨመር የአፈርን ፒኤች (አሲዳማነት ወይም ጨዋማነት) መጠን በመለካት ኖራ ለመጨመር ተስማሚመሆኑን ማረጋገጥ። በመጀመሪያ የማሳ ዝግጅት (እርሻ) ወቅት ፓም እና ኖራ ማዘጋጀት። ከሚያዚያ እስከ ግንቦት ከሚካሄደው ሁለተኛ እርሻ በኋላ ኖራን 4000 ኪሎግራም በሄክታር እና
ፓምን 20 ኪሎግራም በሄክታር ታሳቢ በማድረግ በታረሰው መሬት ላይ በመጨመር
በመቆፈሪያ/ተመሳሳይ መሳሪያ ከአፈር ጋር መቀላቀል።
ደረጃ 2፡፡ በመዝሪያ ወቅት ማዳበሪያ እና ፓም መጨመር በመጨረሻው የእርሻ ወቅት 20 ኪሎግራም ፓም (PAM) በሄክታር አስፈላጊ ከሆነ ከውህድ(ኤንፒኤስ) ማዳበሪያ ጋር በመቀላቀል መጨመር፤ የማዳበሪያው መጠን እንደየ አካባቢው ሁኔታሊለያይ ይችላል (ለምሳሌ አባሪ 7ንን ይመልከቱ)።
 ፓም እና ማዳበሪያ ከተጨመረ በኋላ መስመሮችን ከ 20 እስከ 25 ሣሜ ርቀት ላይ ማዘጋጀትናየጤፍ ዘርን ከ10–15 ኪሎ ግራም በሄክታር ታሳቢ በማድረግ መዝራት። ጤፍ ከተዘራ በኋላ ከ15 እስከ 18 ባሉት ቀናት ውስጥ የዩሪያ ማዳበሪያን የመጀመሪያ ግማሽመጨመር። እንደየአካባቢው ሁኔት የተወሰነውን መጠን እና የአፈር ለምነት ሁኔታ መሰረት በማድረግጤፍ ከተዘራ በኋላ ከ35–40 ባሉት ቀናት ውስጥ ሁለተኛውን ግማሽ ዩሪያ መጨመር።
አረም፣ ከበሽታ እና ተባይ መከላከል፣ እና መሰብሰብ)ደረጃ 3፡፡ የሰብል አያያዝ (አ አረምን እንደአስፈላጊነቱ እና በተገቢው ጊዜ ማረም። ሰብሉን በበሽታ፣ በተባይ፣ በአይጥ፣ በመጋሸብ (መውደቅ) እና በመሳሰሉት ምክንያቶች ከሚደርስጉዳት መከላከል። የጤፍ ፍሬ ከበሰለ/ለአጨዳ ከደረስ በኋላ ቁመናውን ማጨድ፣ በትክክል ማድረቅ እና ለመውቃትአመች በሆነ መጠን መከመር።

40
40በቁልፍ አመላካቾ ች ላይ ያሉት ተጽእኖዎችፓምን ከኖራ ጋር ቀላቅሎ መጠቀም የሚያመጣው ውጤታማነት/ጠቀሜታ የሚወሰነው በተለያዩ
አመላካች መስፈርቶች ላይ በሚኖረው ተጽዕኖ ነው። እነሱም ስነ-ምህዳራዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ማህበራዊ እናባህላዊ ገጽታዎች ናቸው (ሠሠንጠረዥ 32)። ለምሳሌ ፓም ከኖራ ጋር ተቀናጅቶ ሲተገበር ጎርፍን በ26በመቶ፣ የአፈር ክለትን በ49 በመቶ ይቀንሳል። በተጨማሪም እንደያካባቢው ነባራዊ ሁኔታ የጤፍሰብል ምርትን ከ10 እስከ 37 በመቶ እንደሚያሻሽል የጥናት ውጤቶች ያሳያሉ (ከበደ እና
ሌሎች/Kebede et al., 2022 እ.አ.አ፤ ሙሏለም እና ሌሎች/Mulualem et al., 2021a እ.አ.አ)።
ሠንጠረዥ 32. ፓምን ከኖራ ጋር ቀላቅሎ መተግበር በተመረጡ የስነ-ምህዳር፣ ኢኮኖሚያዊ እና ማህበራዊ
አማላካቾች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ፣ እና ደጋ) ሲታይቁልፍ አመላካች
ስነ-ምምህዳራዊ ጥቅሞች• የጎርፍ መቀነስ• የአፈር ክለት መቀነስ• የአፈር እርጥበት መጨመር• የአፈር ሽፋን (protection) መጨመር• የአፈር ለምነት መሻሻል• የጎርፍ መጥለቅለቅ መቀነስ• የደለል መቀነስ• የውሃ ሰርገት መጠን መጨመርኢኮኖሚያዊ ጥቅሞች• የሰብል ምርት መጨመር• የመኖ ምርት መጨመር• የእርሻ ገቢ መጨመርማህበራዊ እና ባህላዊ ጥቅሞች• በSLM ላይ እውቀትን መጨመር• የማህበረሰብ ተቋማትን ማጠናከረየጥቅ ም እና ወጪ ጥምርታ• ለመጀመሪያ ስራዎች በአጭር ጊዜ• ለጥገና በአጭር ጊዜ• ለመጀመሪያ ስራዎች በረጅም ጊዜ• ለጥገና በረጅም ጊዜቆላየተጽዕኖ ልኬትወ. ደጋ ደጋ

++
+++
++
++
++
++
++
+++

++
+++
+
++
++
++
++
+++

++
+++
+
++
++
++
++
+++

++
++
++

++
++
++

++
++
++

+
+

+
+

+
+

++
++
++
++

++
++
++
++

++
++
++
++

41
41

የተጽዕኖ ደራጀ (%)ቆላ ወ. ደጋ ደጋ
26
49
9
48

10
11

32
22

5

37
28

አስተያየት (በበሠንጠረዥ 32 ውስጥ)፡፡ የተፅዕኖ ልኬት በባልሙያ ግምገማ/አስተያየት የተውሰነ ሲሆንየተፅዕኖ ደረጃው በሶስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ እና ደጋ) ላይ በተደረጉ የጥናት ውጤቶች(ከበደ እና ሌሎች/Kebede et al., 2022 እ.አ.አ፣ ሙሏለም እና ሌሎች/Mulualem et al.,2021a እ.አ.አ) ላይ የተመሰረተ ነው። በጥቅም እና ወጪ ጥምርታ ላይ የቀረቡት የተፅዕኖ ግምቶችየተሰጡት ለመጀመሪያ ስራዎች (ለመቋቋም) እና ለመጠገን የሚያስፈልጉ ወጪዎችን እና በአፈርለምነት እና በጤፍ ምርት (ገለባ እና እህል) ላይ ያመጣውን መሻሻል መሰረት በማድረግ ነው (ሙሉሏምእና ሌሎች/Mulualem et al., 2021a እ.አ.አ)። የመደመር ምልክቶች ቁጥር የአዎንታዊ ተፅእኖመጠንን ያሳያል፡ + = ትንሽ አዎንታዊ፤ ++ = አዎንታዊ፤ እና +++ = በጣም አዎንታዊ።

የቴክኖሎጂው ድክመቶች እና መ ፍትሄቸውፖምን ከኖራ ጋር በማጣመር እንደ SLM ቴክኖሎጂ መጠቀም የአፈር ቅንጣቶች እርስበርስ እንዲያያዙ
ከማድረግ እና በጎርፍ ምክንያት ሊከሳት የሚችለውን የአፈር ክለት ከመቀነስ አንፃር የተለያዩ ጥቅሞች ያሉትቢሆንም ሊስተዋሉ የሚጋባ ድክመቶች/ችግሮችም አሉበት (ሠሠንጠረዥ 33)። ዋናው ችግር በአሁኑ ጊዜፓም በአገር ውስጥ ገበያ ላይ አለመገኘቱ እና በአግባቡ ለመተግበር እውቀት እና ጉልበት የሚጠይቅ መሆኑነው።ሠንጠረዥ 33. ፖምን ከኖራ ጋር በጥምረት ለመጠቀም ያሉበት ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች

ውስንነት/ችግር• ጥቅም ላይ ለማዋል/ለመጨመር
እውቀት/ክህሎት ይጠይቃል
• ፓም (PAM) በቀላሉ ገበያ ላይየማይገኝ መሆኑ• ጉልበት የሚጠይቁ የእርሻ እናየሰብል እንክብካቤ ተግባራትመኖራቸው• ተግባራዊነቱ/ውጤታማነቱ በአፈርባህሪያት ሊወሰን ይችላል• ኖራን ወደ ሩቅ የእርሻ መሬቶችለማጓጓዝ አስቸጋሪ መሆኑመፍትሄዎች
ለባለሙያዎች እና ለአርሶ-አደሮች ስልጠና/ ሠርቶ ማሳያማዘጋጀት/መስጠትለፓም ድጎማን/የገበያ አቅርቦትን ማመቻቸት እናባለሀብቶች ወደ ሀገር ውስጥ እንዲያስገቡ ማበረታታት
የጉልበት ሥራን የሚቀንሱ ቀላል እና ርካሽ መሳሪያዎችን
መጠቀምየአፈር ፒኤች እና የመሳሱሉ አስፈላጊ የሆኑ የአፈርባህሪያትን አስቀድሞ መለካት እና መገምገም
የመንገድ ተደራሽነትን ማሟላት (የመንገድ መሰረተ ልማትንመዘርጋት) ወይም ሌሎች አማራጮችን መጠቀም2.1.7. የሽፋን ሰብሎች (Cover crops))መ ግለጫየሽፋን ሰብሎች (እንዲሁም አረንጓዴ ፍግ፣ ተተኪ ሰብሎች እና ሕያው መልች በመባል የሚታወቁት)ለአፈር ሽፋን ለመስጠት የሚዘሩ የእፅዋት ዓይነቶች ናቸው። የተወሰነ የእድገት ደረጃ ሲደርሱተቆራርጠው እንደ መልች (ጉዝጓዝ) ከመሬት በላይ ይተዋሉ ወይም በማረስ በአፈር ውስጥ እንደ አረንጓዴፍግ እንዲቀላቀሉ ይደረጋል (ዌል እና ብራዲ/Weil and Brady, 2017 እ.አ.አ)። የሽፋን ሰብሎችን
መጠቀም የሚከተሉት ጥቅሞች አሉት፡ የአፈር እና የውሃ ክለትን መቀነስ፣ የውሃ ስርገት እና የአፈር42
42

እርጥበት መጨመር፣ የኦርጋኒክ ቁስ እና ማይክሮቢያል ባዮማስ መጨመር፣ በአፈር ውስጥ የንጥረምግቦችን መታጠብ (nutrient leaching) መቀነስ፣ አረም መከላከል እና የአፈር ለምነት እናምርታማነትን ማሻሻል (ሴርሲዮግሉ እና ሌሎች/Cercioglu et al., 2018 እ.አ.አ፤ ዳርያንቶ እና
ሌሎች/Daryanto et al., 2018 እ.አ.አ). የሽፋን ሰብሎችን የማቋቋም ዘዴዎች እና ጊዜ በተለያዩ
ምክንያቶች ሊለያዩ ይችላሉ፣ ለምሳሌ የሽፋን ሰብል ዝርያዎች፣ የአፈር አይነት፣ የአየር ንብረት ሁኔታ፣ እናቀደምት እና ተከታይ መደበኛ ሰብሎች። በአጠቃላይ የሽፋን ሰብሎች የሚዘሩት/የሚተከሉት ከመደበኛ
የሰብል ወቅት መጀመሪያ ወይም መጨረሻ ላይ ወይም የአፈር እና የአየር ሁኔታ ለመብቀል እና ሥርለመመስረት በሚመችበት ወቅት መሆን አለበት። በዚህ መመሪያ ውስጥ የቀረቡት የሽፋን ሰብሎች (ነጭግብጦ ፣ ጣፋጭ ግብጦ፣ ጓያ፣ እና ሠስባኒያ፣ ምስል 12) የሚዘሩት በመስመር የማይዘሩ መደበኛ ዓመታዊሰብሎች ከተሰበሰቡ በኋላ ወይም በቋሚ እና ዓመታዊ የመስመር ሰብሎች መካከል ሊሆን ይችላሉ።
በመስክ ላይ የተደረገው ሙከራ ውጤት (ምምሥል 12) እንደሚያመለክተው የሸፈን ሰብሎችን
መጠቀም ካለመጠቀም ጋር ሲነፃፀር ጎርፍን በ8%–11% እና የአፈር ክለትን በ34%–46% የሚቀንስሲሆን ከፍተኛ የሆነ ውጤታማነት (ጎርፍ እና የአፈር ክለትን በመቀነስ) የታየው በነጭ ግብጦ ላይ ነው(ደምሴ/Demessie, 2022c እ.አ.አ፤ ለህትመት በዝግጅት ላይ ያለ ወረቀት)።

ምስል 12. ከአፈር ጋር ለመቀላቀል ተስማሚ በሆነ ደረጃ ላይ የሚገኙ የሽፋን ሰብሎች ከፊል እይታ፡ በኢትዮጵያአባይ ተፋሰስ ውስጥ በሚገኘው ጉደር የሙከራ ቦታ ላይ የተነሱ ፎቶዎች።

43
43

ምድብ እና ባህሪያት
የሽፋን ሰብሎችን መጠቀም ጎርፍ እና የአፈር መሸርሸርን/ክለትን ለመቀነስ እንዲሁም የአፈርን
እንሰሳትና እጽዋት ቅሬት (organic matter) ይዘት/መጠን እና ምርታማነትን ለማሳደግ ጠቃሚ የ SLM
ተግባር ነው። በወካት (WOCAT) መስፈርት መሰረት ይህ ቴክኖሎጂ የተቀናጀ የአፈር ለምነት አያያዝበሚል ምድብ ስር ይካተታል (ሠሠንጠረዥ 34)።ሠንጠረዥ 34. ለሰብል መሬቶች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ የሚተገበር የሽፋን ሰብሎች ባህሪያትመስፈርት• የ ኤስኤልኤም (SLM) ቡድንመግለጫየተሻሻለ የእፅዋት ሽፋን፣ የተቀናጀ የአፈር ለምነት አያያዝ እናኢኮኖሚያዊ ውጤታማነት• የ ኤስኤልኤም (SLM) አርምጃ የማሳ እንክብካቤ
• የሚቀረፈው የመሬት መራቆትበውሃ የአፈር መሸርሸር እና የአፈር ለምነት መራቆትአይነት• የመፍትሄ ደረጃዎችወደ ነበረበት መመለስ (restoration)፣ መቀነስ እና መከላከል

ተግባራዊ ዝርዝሮች
የሽፋን ሰብሎችን ለመጠቀም (ተግባራዊ ለማድረግ) በርካታ የዕለት ተዕለት ተግባራትን እና የግብአት
አቅርቦትን ይፈልጋል (ሠሠንጠረዥ 35 እና 36)። በተጨማሪም ታሳቢ የሚደረጉ የሰብል/እጽዋትዝርያዎችን በጥንቃቄ መምረጥ እና ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎችን
መለየት ያስፈልጋል (ሠሠንጠረዥ 37)።።ሠንጠረዥ 35. የሽፋን ሰብሎችን ለመተግበር የሚከናወኑ ተግባራት፣ ዓመታዊ ድግግሞሾች እና ተስማሚ ጊዜ

ተግባር
ድግግሞሽ
ለማቋ ቋም (establishment))• የዘር/ችግኝ ዝግጅትአንድ ጊዜ
• የመሬት ዝግጅትአንድ ጊዜ
• መዝራት/መትከልአንድ ጊዜ
• ከጉዳት/ጥፋት መከላከል

ሁልጊዜ
ጥገና/የሰብል አያያዝ (maintenance))• አረም ማረምእንደ አስፈላጊነቱ
• ማጨድ እና ከአፈር ጋርአንድ ጊዜ
መቀላቀልተስማሚ ጊዜ
ከዘር/ተከላ በፊትበዘር/በተከላ ወቅትመደበኛ ሰብሎች ከተሰበሰቡ በኋላ የአፈርእርጥበት መጠን ጥሩ በሚሆንበት ጊዜ ወይምከመደበኛ ሰብሎች ጋር በማሰባጠር
በእድገት ወቅትበአረም በጣም ሳያድግሰብሉ ጥሩ የንጥረ ነገር ይዘት እና በአንጻራዊነት
ከፍተኛ የመበስበስ ሁኔታ በሚሆንበት ወቅት፣ትክክለኛ ጊዜው እንደ ሽፋን ሰብሉ ዓይነትሊለያይ ይችላል

44
44ሠንጠረዥ 36. የሽፋን ሰብሎችን ለመተግበር የሚያስፈልጉ ግብአቶች እና ወጪዎች (ብር በሄክታር በዓመት፣ በ2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት)ግብዓትለማቋ ቋም (establishment))• ለመሬት ዝግጅት የሚያስፈልግ ጉልበት• የነጭ ግብጦ ዘሮችን መግዛት• የጣፋጭ ግብጦ ዘሮችን መግዛትሀ• የሠስባኒያ ዘሮችን መግዛት• የመኖ ጓያ ዘሮችን መግዛት
የ4 ዘር ዓይነቶች አማካይለ• ለመዝራት የሚስፈልግ ጉልበትሐንዑስ ድምርጥገና እና ሌሎች ስራዎች (maintenance))• ለመቁረጥ የሚያስፈልግ ጉልበት• ጉዝጓዝ (mulch) ለመስራት የሚያስፈልግጉልበት• በማረስ ከአፈር ጋርለመቀላቀል/ለማደባለቅ የሚያስፈልግ
ጉልበትንዑስ ድምር
ጠቅላላመለኪያዎች

መጠንነጠላ ዋጋ
(ብር)ጠቅላላ ዋጋ
(ብር)ሰው በቀን
ኪሎግራም
ኪሎግራም
ኪሎግራም
ኪሎግራም
ኪሎግራም
የሰው ቀናት

17
50
80
30
25
46
1

105
27
35
45
45
38
105

1785
1350
2800
1350
1125
1656
105
3546

ሰው በቀንሰው በቀን

6
17

105
105

630
1785

ሰው በቀን

12

105

1260
3675
7221

አስተያየቶች/Remarks (በበሠንጠረዥ 36 ውስጥ)፡፡ የወጪዎች መጠን እንደ ሽፋን ሰብል አይነት እናእንደየአካባቢው ሁኔታ ሊለያዩ ይችላል። ሀለሠስባኒያ ከመዝራት ይልቅ ችግኝ በመትከል ይችላል።
ለሠስባኒያን ለማቋቋም የችግኝ ተከላ ከተመረጠ የጉልበት ወጪ በጣም ከፍተኛ ሊሆን ይችላል።
ሐጠቅላላ የማቋቋሚያ ዋጋን (1656 ብር) የተሰላው አማካይ የዘር ወጪን ታሳቢ በማድረግ ነው።የሃምሌ 3 ቀን 2020 እ.አ.አ የምንዛሬ ተመን (1 ብር = 0.029 የአሜሪካን ዶላር) የአመቱ አማካኝየምንዛሬ ተመን ተደርጎ ተወስዷል። ሰው በቀን = የሰው ጉልበት በቀን።ሠንጠረዥ 37. የሽፋን ሰብሎችን ለመተግበር ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች

ሁኔታክፍል ወይም አይነትስነ-ምምህዳራዊ ሁኔታዎች
• የአየር ንብረት• አማካይ ዓመታዊ የዝናብ መጠን• የመሬት አቀማመጥ
• ተዳፋትነት
• የአፈር ጥልቀት• የአፈር ኦርጋኒክ ቁስ (organic
matter) መጠን• ከባህር ወለል በላይ ከፍታ

ከፊል-ደረቅ ወደ እርጥበት
ከ750 እስከ 3000 ሚሜለሰብል ልማት ተስማሚ የሆነ ቦታጠፍጣፋ (0%–3%) እስከ በጣም ገደላማ (30%–50%)መካከለኛ (51–80 ሣሜ) እስከ በጣም ጥልቅ (> 120 ሣሜ)በጣም ዝቅተኛ (<1%) እስከ መካከለኛ (2.1%–4.2%)
500–3000 ሜትር
4545ሠንጠረዥ 37 (የቀጠለ)ሁኔታማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች
• የእርሻ ስርዓት• የመሬት ይዞታ መጠን በቤተሰብ
• የሜካናይዜሽን አጠቃቀም ደረጃ• የመሬት ተጠቃሚዎች የሀብትደረጃ• የመሬት ይዞታ መብቶች• የመሬት አጠቃቀም መብቶችክፍል ወይም አይነትአነስተኛ መሬት ያላቸው አርሶ-አደሮች (Smallholders)በመሬት ይዞታ መጠን አይወሰንምበሰው ጉልበት እና በእንስሳት ሃይልበሀብት ደረጃ አይወሰንም
በአብዛኛው የግልበአብዛኛው በግለሰብ

የትግበራ ሂደቶች/ደረጃዎች
ደረጃ 1፡፡ ዓላማን መለየት እና ዝግጅ ት ማድረግ የሽፋን ሰብሎች ለምን ዓላማ እንደሚውሉ መወሰን (እንደ አረንጓዴ ማዳበሪያ ወይም እንደ ጉዝጓዝለመጠቀም)።
 ዓላማን፣ የስ-ምህዳር ሁኔታን እና የአፈር ባህርያትን መሰረት በማድረግ ተስማሚ የሆኑ የሽፋን ሰብልዝርያዎችን ዘር/ችግኞችን መለየት እና ማዘጋጀት። ለመዝራት/ለመትከል እና ተዛማጅ የአግሮኖሚክ (የሰብል እንክብካቤ) ስራዎችን ለመስራት
የሚያስፈልጉ መሳሪያዎችን ማዘጋጀት።
ደረጃ 2: መዝራት ወይም መትከል ተስማሚውን ዘዴ በመጠቀም መትከል/መዝራት (ዘር በመስመር ወይም በብተና ሊከናወንይችላል)፣ ዋናው ሰብል ከተሰበሰበ በኋላ በቀሪ እርጥበት ወይም በዝናብ ወቅት የሽፋን ሰብሎችን
ማምረት ይቻላል። ችግኞች በዓመታዊ ሰብሎች ረድፎች መካከል ወይም ዓመታዊው ሰብሎች ከተሰበሰቡ በኋላወዲያውኑ ይተከላሉ።
ደረጃ 3፡፡ ማረም፣ መሰብሰብ፣ መጎዝጎዝ እና አረንጓዴ ፍግ መስራት የሽፋን ሰብሎች በደንብ ከበቀሉና ካደጉ በኋላ ለአስፈላጊ ነገሮች (ውሃ፣ የአፈር ንጥረ ነገርች እናየፅሃይ ብርሃን) መሻማት ሁኔታ ሊፈጠር ሰለሚችል የማይፈለጉ እፅዋትን ማስወገድ። አስፈላጊ እና የሚቻል ከሆነ ከሽፋን ሰብሉ የተወሰነውን በመሰብሰብ ለእንሰሳት መኖነት መጠቀምይቻላል (በአንድ ቦታ አስሮ መመገብን ተግባራዊ በማድረግ)።
 የሽፋን ስብሉ በበቂ መጠን ካደገ በኋላ በመቆራረጥ ከመሬት በላይ እንደጉዝጓዝ መተው ወይምበማረስ/በመቆፈር እንደአረንጓዴ ፍግ በአፈር ውስጥ መቀላቀል።

46
46

በቁልፍ አመላካቾ ች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች
የሽፋን ሰብሎችን ተግባራዊ ማድረግ ውጤታማነት በተለያዩ አመላካቾች ላይ በሚመጡ ለውጦችሊወሰን ይችላል። አመላካቾቹም የስነ-ምህዳር፣ ኢኮኖሚያዊ እና ማህበራዊ ገጽታዎችን የሚወክሉ ናቸው(ሠሠንጠረዥ 38)። ለምሳሌ የሽፋን ሰብሎችን መጠቀም ጎርፍን እስከ 37 በመቶ እና የአፈር ክለትን እስከ
63 በመቶ የሚቀንስ ሲሆን የአፈርን ለምነት በ37% ገደማ ያሻሽላል (ደምሴ/Demissie, 2022c
እ.አ.አ፣ ለህትመት በዝግጅት ላይ ወረቀት)።
ሠንጠረዥ 38. የሽፋን ሰብሎችን መጠቀም በተመረጡት የስነ-ምህዳር፣ ኢኮኖሚያዊ እና ማህበራዊ አመላካቾችላይ የሚያሳድረው ተጽእኖ በሶስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ወይና ደጋ፣ እና ደጋ) ሲታይቁልፍ አመላካች
ስነ-ምምህዳራዊ ጥቅሞች• የጎርፍ ቅነሳ• የአፈር ብክነት መቀነስ• የአፈር እርጥበት መጨመር• የአፈር ሽፋን መጨመር• የአፈር ኦርጋኒክ ቁስ መጨመርሀ• የአፈር ለምነት መሻሻል• የጎርፍ መጥለቅለቅ ቁጥጥር• የደለል ቅነሳኢኮኖሚያዊ ጥቅሞች• የሰብል ምርት መጨመር• የእርሻ ገቢ መጨመርማህበራዊ እና ባህላዊ ጥቅሞች• በSLM ላይ እውቀትን ማሻሻል• የማህበረሰብ ተቋማት መጠናከርየጥቅ ም እና ወጪ ጥምርታ• ለማቋቋም (establishment) በአጭር ጊዜ• ለጥገና (maintenance) በአጭር ጊዜ• ለማቋቋም (establishment) በረጅም ጊዜ• ለጥገና (maintenance) በረጅም ጊዜቆላየተጽዕኖ ልኬትወ. ደጋ ደጋ

++
+++
++
+++
+++
+++
ተማ
++

++
+++
++
+++
+++
+++
ተማ
++

++
+++
++
+++
+++
+++
ተማ
++

++
+

++
+

++
+

++
ተማ

++
ተማ

++
ተማ

++
++
+++
+++

++
++
+++
+++

++
++
+++
+++

የተጽዕኖ ደረጃ (%)ቆላ ወ. ደጋ ደጋ
37
63

10
40

37

አስተያየቶች/Remarks (በበሠንጠረዥ 38 ውስጥ)፡፡ የተፅዕኖ ልኬት በባለሙያ ግምገማ የተመዘነሲሆን የተፅዕኖ ደረጃ በሁለት የስነ-ምህዳር ቦታዎች (ቆላ እና ደጋ፣ ለምሳሌ ደምሴ/Demissie ፣
2022c እ.አ.አ፣ ለህትመት በዝግጅት ላይ ያለ ወረቀት) በተደረገ የጥናት ውጤቶች ላይ የተመሰረተነው። ሀበአፈር ለምነት ላይ ያለው ተፅዕኖ የሠስባኒያ እና ጣፋጭ ግብጦ ከተተገበሩ በኋላ የመጣውን
አማካይ የፎስፈረስ ለውጥ መሰረት ያደረገ ነው። የመደመር ምልክቶች ቁጥር የአዎንታዊ ተፅእኖደረጃን ያሳያል: ++ = አዎንታዊ፤ +++ = በጣም አዎንታዊ፣ ተማ = ተፈጻሚ የማይሆን።

47
47

የቴክኖሎጂው ድክመቶች እና መ ፍትሄዎች
የሽፋን ሰብሎችን እንደ SLM ቴክኖሎጂ መተግበር የአፈር ጥራትን ከማሻሻል አንፃር የተለያዩ
ጥቅሞች ያሉት ቢሆንም የተወሰኑ ችግሮችም አሉበት (ሠሠንጠረዥ 39)። እንደ ዋና ድክመት ሊታይየሚችለው መሬት ያለሰብል በሚከርምበት ጊዜ (fallow system) በቤተሰብ ደረጃ የምግብ ሰብልምርትን የሚቀንስ መሆኑ ነው።ሠንጠረዥ 39. የሽፋን ሰብሎችን በመተግበር ያሉበት ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች

ድክመት/ችግር
• የተሻሻሉ ዘሮች ከፍተኛ ወጪ• ከፍተኛ የጉልበት ሠራተኛ ወጪ• በቂ የአፈር እርጥበት ከሌለ ምርታማነቱ
ዝቅተኛ መሆን
• በአጎራባች አርሶ-አደሮች መካከልየግጭት መንስኤ ወይም የችግር መንስኤሊሆን ይችላል
• በልቅ ግጦሽ ምክንያት ለጉዳት የተጋለጠነው• ለቀጣዩ የሰብል ወቅት የአረም ብዛትመጨመር• መሬቱ ለሰብል የማይታረስ ከሆነ(fallow system) የምግብ ህል ምርትሊቀንስ ይችላል

መፍትሄዎች
ለዓላማው የሚፈለጉ ዘሮችን ማምረትየሰው ጉልበትን ሊተኩ የሚችሉ መሳሪያዎችን መጠቀምካለ እና ተግባራዊ የሚሆን ከሆነ መስኖ መጠቀምበእርሻዎች መካከል የተቀናጁ የሰብል ስርዓቶችን
መዘርጋት (ለምሳሌ ኩታ-ገጠም የአመራረት ዘዴንመጠቀም)ዜሮ-ግጦሽን መተግበር፣ በአጥርና ሌሎች ዘዴዎችመጠበቅዘር ሳይረግፍ በፊት መሰብሰብ ወይም ተገቢ የአረምመቆጣጠሪያ ዘዴዎችን መጠቀምዓመታዊ ሰብሎች ከተሰበሰቡ በኋላ ወይም በአንድ ላይ(በመስመሮች መካከል) መተግበር

2.2. የ SLM ቴክኖሎጂዎች ለግጦሽ መሬት/መመ ኖ ልማት
2.2.1. የተሻሻለ መኖን ማልማት፡ ናፒየር ሣር እና ዴስሞዲየምን በቅንጅት ማልማትመ ግለጫየመኖ ልማት የመሬትንም ሆነ የእንስሳትን ምርታማነት ለመጨመር የሰብል እንክብካቤ ስራዎችን
(agronomic practices)፣ ተስማሚ የመኖ ዝርያዎችን መጠቀም እና ተያያዥ ተግባራትን ያካትታል።ይህ ቴክኖሎጂ በኢትዮጵያ ውስጥ የመኖ እጥረትን እና ዝቅተኛ የእንስሳት ምርታማነትን ለመቅረፍ
ውጤታማ ስትራቴጂ መሆኑ ታውቋል (ዋሌ እና ሌሎች/Walie et al., 2022b እ.አ.አ)። ቴክኖሎጂው
እንስሳትን በአንድ ቦታ/አስሮ የመመገብ ስትራቴጂ (stall-feeding, ምስል 13) በአነስተኛ አርሶ-አደሮችወይም በእንስሳት እርባታ ኢንተርፕራይዞች ተቀባይነት ባገኘባቸው አካባቢዎች በተሻለ ሁኔታ ተግባራዊ
ሊደረግ ይችላል። ይህ መመሪያ ፍግን በመጠቀም የናፒየር ሳር (Pennisetum purpureum) እናዴስሞዲየምን (Desmodium intortum) በማቀናጀት በእርሻ መሬቶች እና ጓሮዎች ላይ በተደረገ
የሙከራ ውጤቶችን መሰረት በማድረግ የተሻሻለ የመኖ ልማት እንዴት ተግባራዊ ማድረግ እንደሚቻል
ማብራሪያዎችን ይሰጣል።
ዝቅተኛ ሙቀት እና የእርጥበት ዕጥረት ካልገበቡት በስተቀር፣ የናፒየር ሳር ከ7 እስከ 8 ሜትር ከፍታ
48
48

ሊደርስ የሚችልና ከፍተኛ መጠን ያለው መኖ ለማምረት የሚያስችል መገኛው አፍሪካ የሆነ እና ከተተከለለብዙ አመታት የሚቆይ (perennial) የሳር ዘር ነው (ቱራኖ እና ሌሎች/Turano et al., 2016 እ.አ.አ).
ዴስሞዲየም ምቹ በሆኑ ሁኔታዎች ውስጥ በጣም ጥቅጥቅ ያለ ሽፋን የሚሰጥ ተጎታች ወይም ተንጠልጣይየሆነ የቅጠላቅጠል እጽዋት (legume) ዝርያ ነው። ሁለቱም የመኖ ዝርያዎች ለተለያዩ የአፈር ዓይነቶች
ተስማሚ የሆኑና በመጠነኛ የአፈር አሲዳማነትን የሚቋቋሙ ናቸው። ፍግን፣ የናይትሮጅን ማዳበሪያን እናመስኖን በመጠቀም የአፈር አሲዳማነትን መቀየርና የመኖ ምርትን ማሻሻል ይቻላል። በናፒየር ሣርመካከል ዴስሞዲየምን መዝራት አረምን ለመቆጣጠር፣ የአፈር ለምነትን ለማሻሻል እና የመሬትምርታማነትን ለመጨመር የሚያስችል ምርጥ ዘዴ ነው። ዴስሞዲየም እንደ በቆሎ ባሉ ዓመታዊ ሰብሎችመደዳ ወይም በፍራፍሬ እርሻ ስር እንደ ሽፋን ሰብል ሊበቅል ይችላል። ዴስሞዲየም እንደ በቆሎ ባሉዓመታዊ ሰብሎች ጋር በማሰባጠር ወይም በፍራፍሬ እርሻ እንደ ሽፋን ሰብል ሊተገበር ይችላል።
በከፊል-ሞቃታማ አካባቢ የተካሄደ ጥናት (ዋሌ እና ሌሎች/Walie et al., 2022a እ.አ.አ) እንዳሳየው
እነዚህን ሁለት የመኖ ዝርያዎች በማቀናጀት እና ፍግን እንደማዳበርያ በመጠቀም ማልማት በዓመት ወደ
40 ቶን በሄክታር ደረቅ የመኖ ምርት ማግኘት ይቻላል። በቀለ እና ሌሎች/Bekele et al. (2005
እ.አ.አ) በተመከረው የእንሰሳት የመኖ ፍላጎት መሰረት ይህ መጠን (40 ቶን በኤክታር) በቀን 3300
የወተት ላሞችን ወይም 57,140 ታዳጊ በጎችን ወይም ፍየሎችን መመገብ ይችላል። ስለዚህ ይህ ቴክኖሎጂ
በአንድ ቦታ መመገብን (stall-feeding) እና ዜሮ-ግጦሽን (zero-grazing) በማበረታታ የመሬትመራቆትን ለመከላከል ወይም ለመቀነስ ይረዳል።ምድብ እና ባህሪያት
የተሻሻለ የመኖ ልማት የመሬትንና የእንስሳት ምርታማነትን ለማሳደግ ከሚያስችሉ የ SLM
ቴክኖሎጂዎች መካከል አንዱ ነው። በወካት (WOCAT) መስፈርት መሰረት ይህ ቴክኖሎጂ በተለያዩ የኤስኤልኤም (SLM) ቡድኖች ስር ይካተታል፤ እነሱም፡ የተሻሻለ አመጋገብ፣ የተሻሻለ የመኖ አያያዝ፣
የእንስሳት አያያዝ እና የተሻሻለ የመኖ ጥራት ናቸው፣ ሠንጠረዥ 40)። ይህ ቴክኖሎጂ በሰፊው ከተተገበር
ዜሮ-ግጦሽ ተቀባይነት እንዲኖረው እና የተራቆቱ የግጦሽ መሬቶች ማገገም እንዲችሉ ያደርጋል።
ሠንጠረዥ 40. ለሳር መሬቶች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ የሚተገበር የተሻሻለ መኖ ልማት ባህሪያትመስፈርት• የ ኤስኤልኤም (SLM) ቡድን• የ ኤስኤልኤም (SLM) እርምጃ• የሚፈቱ ችግሮች• የመፍትሄ ደረጃዎች

መግለጫየተሻሻለ አመጋገብ፣ የተሻሻለ የመኖ እና የእንስሳት
አያያዝ እና የተሻሻለ የመኖ ጥራትየማሳ እንክብካቤ፣ ዜሮ-ግጦሽ እና በእፅዋት መሸፈንየአፈር ክለት፣ የአፈር መራቆትመከላከል፣ መቀነስ እና መልሶ ማቋቋምተግባራዊ ዝርዝሮች
የተሻሻለ መኖ ልማት የተለያዩ ተግባራትን፣ ግብአቶችን (ሠሠንጠረዥ 41 እና 42) እና የስነ-ምህዳርሁኔታን (ሠሠንጠረዥ 43) መሰረት በማድረግ ተስማሚ የመኖ ዝርያዎችን በጥንቃቄ መምረጥን ይጠይቃል።መኖን በተፈለገው ጥራትና በብዛት ለማምረት ተገቢ የሆኑ የማሳ እንክብካቤ ስራዎችን በአግባቡ መተግበርበጣም አስፈላጊ ነው።49
49ምስል 13.. የተሻለ የመኖ ልማት እና አመጋገብን ተግባራዊ ለማድረግ የሚከናወኑ ሶስት ቁልፍ ተግባራትን
የሚያሳዩ ፎቶዎች፡ መኖን ማልማት፣ ቆርጦ መሸከም እና በአንድ ቦታ አስሮ መመገብ፤ የመኖ ልማት በዝናብወይም በመስኖ ሊከናወን ይችላል።

ሠንጠረዥ 41. የተሻሻለ መኖ ልማትን ለመተግበር የሚከናወኑ ተግባራት፣ ዓመታዊ ድግግሞሽ እና ተስማሚጊዜተግባርማቋ ቋም (establishment))• ማጠር• የመሬት ዝግጅት• ዘር/ችግኝ ዝግጅት• ፍግ ዝግጅት
• ፍግ ማጓጓዝና መጨመር• ዝሆኔ (Napier) ሳር መትከል• ዴስሞዲየም መዝራት/መትከልድግግሞሽተስማሚ ጊዜአንድ ጊዜ
2 ወይም 3 ጊዜአንድ ጊዜአንድ ጊዜአንድ ጊዜ

ከዘር/ከተከላ በፊትበበጋ/በደረቅ ወቅትበበጋ/በደረቅ ወቅትአስፈላጊ በሆነበት ጊዜከዘር/ተከላ 3 ሳምንት ቀድሞበዝናብ ወቅት መጀመሪያ ላይዝሆኔ ሳሩ ካደገ በኋላ

5050ሠንጠረዥ 41 (የቀጠለ)

ተግባር
ድግግሞሽ
ጥገና/የማሳ አያያ ዝ ሌሎች ስራዎች (maintenance))• የአጥር ጥገናአንድ ጊዜ
• አረም እና ኩትኳቶእንደ አስፈላጊነቱ
• ውሃ ማጠጣትእንደ አስፈላጊነቱ
• ፍግ ወይም ሰው ሰራሽ ማዳበሪያዎችን እንደ አስፈላጊነቱመጨመር• ገፈራ ማዘጋጀትእንደ አስፈላጊነቱ
• ማጨድ/መቁረጥና መመገብእንደተገኘው መጠንተስማሚ ጊዜ
አስፈላጊ በሚሆንበት ጊዜተገቢ በሆነበት ጊዜ ሁሉበበጋ/በደረቅ ወቅትበሚፈለግበት ጊዜ ሁሉአስፈላጊ ሲሆንተገቢ በሆነበት ጊዜ ሁሉሠንጠረዥ 42. የተሻሻለ መኖ ልማትን ለመተግበር የሚያስፈልጉ ግብአቶች እና ወጪዎች (ብር በሄክታር
በአመት፣ በ 2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት)ግብዓትማቋ ቋም (አአጥር ማጠር)• የእንጨት አጥር ቋሚዎች• የእንጨት አጥር ማገር• ሚስማር (131 በኪሎግራም)• አናጺ• የቀን ሰራተኛማቋ ቋም (መመ ኖ መዝራት/መመትከል)• የዝሆኔ ሳር ችግኝ• የዴስሞዲየም ዘር• ማሳ ዝግጅት
• ፍግ ማጓጓዝና መጨመር• ዝሆኔ ሳር መትከል• ዴስሞዲየም መዝራት• ችግኝ ማጓጓዝንዑስ ድምር
ጥገና (የየማሳ አያያዝ እና ሌሎች ስራዎች)• አረምና ኩትኳቶ• መቁረጥ/ማጨድና ማጓጓዝ• አጥር መጠገን• ፍግ መጨመር
• ውሃ ማጠጣት
• ገፈራ ማዘጋጀትንዑስ ድምር
ጠቅላላ ድምርሀ
51
51

መለኪያ

መጠን

ነጠላ
ዋጋ

ጠቅላላ
ዋጋ

ቁጥር
ቁጥር
ኪሎግራም
ሰው በቀንሰው በቀን

400
500
20
2
22

32
50
105
175
105

12800
25000
2100
350
2310

ቁጥር
ኪሎግራም
ሰው በቀንሰው በቀንሰው በቀንሰው በቀንሰው በቀን

20,000
10
5
16
40
20
10

1
455
105
105
105
105
105

20000
4550
525
1680
4200
2100
1050
76,665ሰው በቀንሰው በቀንሰው በቀንሰው በቀንሰው በቀንሰው በቀን

40
60
4
10
60
10

105
105
105
105
105
105

4200
6300
420
1050
6300
1050
19,32095,985አስተያየቶች/Remarks (በበሠንጠረዥ 42 ውስጥ)፡፡ ሀየቀረበው አጠቃላይ ወጪ ለመጀመሪያው
የትግበራ ዓመት ነው። አብዛኛዎቹ ወጪዎች በሚቀጥሉት የትግበራ ዓመታት ላይኖሩ ይችላሉ።
የእንስሳት እና ሰው ጣልቃገብነት/ንክኪ ከሌለ፣ አጥር ማጠርና መጠገን አያስፈልግም። ስለዚህአጠቃላይ የመኖ ልማት (ማቋቋሚያ) ወጪ በ 56% ሊቀንስ ይችላል (ማለትም አጠቃላይ ወጪው
53,425 ብር ብቻ ሊሆን ይችላል)። የዝሆኔ ሳር ችግኝ ዋጋን ለመቀነስ ችግኙን በአንድ ግንጣይ ብቻመትከል ይቻላል፣ ነገር ግን በሁለት ግንጣይ ቢተከል የችግኙ የመጽደቅ እድል ይጨምራል። የተግባራት
ድግግሞሽ እና የሚከናወኑበት ጊዜ በአፈር እና አየር ንብረት ሁኔታዎች መሰረት ከቦታ ቦታ ሊለያይይችላል። የማጓጓዣ ወጪዎች የተሰሉት ከቤት እስከ እርሻ 2 ኪሎሜትር ርቀት ታሳቢ በማድረግነው። የሃምሌ 3 ቀን 2020 እ.አ.አ የምንዛሬ ተመን (1 የኢትዮጵያ ብር = 0.029 የአሜሪካን ዶላር)የአመቱ አማካኝ የምንዛሬ ተመን ተደርጎ ተወስዷል። ሰው በቀን = የጉልበት ሰራተኛ ቁጥር በቀን።ሠንጠረዥ 43. የተሻሻለ የመኖ ልማትን ለመተግበር ተስማሚ የሥነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ
ሁኔታዎች

ሁናቴዎች
የሥነ-ም
ምህዳር ሁኔታዎች
• የአየር ንብረት• አማካይ የዝናብ መጠን• የመሬት አቀማመጥ
• ተዳፋትነት
• የአፈር ጥልቀት• የአፈር ኦርጋኒክ ቁስ መጠን• ከባህር ወለል በላይ ከፍታማህበረ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች
• የግብርና ስርዓት• የመሬት ይዞታ በቤተሰብ
• የሜካናይዜሽን አጠቃቀም ደረጃ• የመሬት ተጠቃሚዎች የሃብት ደረጃ• የመሬት ባለቤትነት መብቶች• በመሬት የመጠቀም መብቶችክፍል ወይም ዓይነትከከፊል-ደረቃማ አስከ እርጥበታማ
750–2800 ሚሜበአብዛኛው ሜዳማ እና መካከለኛ ተዳፋት ኮረብታዎች
ጠፍጣፋ (0%–3%) እስከ መካከለኛ (8%–15%)ከመካከለኛ (51–50 ሳ.ሜ ) እስከ በጣም ጥልቅ(>120ሣሜ)ከመካከለኛ (2.1%–4.2%) እስከ ከፍተኛ (> 4.2%)
1500–3000 ሜትርአነስተኛ መሬት ያላቸው አርሶ-አደሮችበመሬት ይዞታ መጠን አይወሰንምየሰው ጉልበትና የእንስሳት የስበት ሃይል በመጠቀም
በሃብት ደረጃ አይወሰንም
አብዛኛውን ጊዜ የግልአብዛኛውን ጊዜ በግለሰብ ደረጃየትግበራ ሂደቶች/ደረጃዎች
ደረጃ 1: ዝግጅ ት እንደ አካባቢው እና አፈር ሁኔታ ተስማሚ የሆኑ የመኖ ዝርያዎችን መምረጥ። ለተመረጡ የመኖ ዝርያ ዘሮችን/ችግኞችን ማዘጋጀት (ለምሳሌ 10 ኪሎግራም የሚደርስ
ዴስሞዲየም ዘር ለሄክታር እና 20,000 የሚጠጉ የናፒየር ሳር ግንጣዮች በሄክታር ማዘጋጀት)።
 የመኖ ሰብል ችግኞች በበጋ ወራት በችግኝ ማፍያ ቦታዎች ውስጥ ሊመረቱ ይችላሉ። ይህምከመብቀል እስከ ንቅለ ተከላ ድረስ ያለውን ምቹ የእድገት ጊዜ ግምት ውስጥ በማስገባት መደብ5252ማዘጋጀት እና ዘር መዝራትን ይጠይቃል። በደረቅ ወቅት የሰው ጉልበት እና የእንስሳት የስበት ሃይልን በመጠቀም መሬቱን ከ2–3 ጊዜ በማረስማዘጋጀት። በእርሻ ስራ ወቅት ደረቅ ፍግ (10–12 ቶን በሄክታር) በአግባቡ ከአፈሩ ጋር በመጨመር መቀላቀል፣ፍግ (farmyard manure) በማይኖርበት ጊዜ እንደ NPS (46% ፎስፎረስ እና 18%ናይትሮጅን) ያሉ ሰው ሰራሽ ማዳበሪያዎችን ከዘር /ተከላ በኋላ መጨመር፤ የመኖ እጽዋቱ በማደግላይ እያለ ዩሪያ ማዳበሪያ ሊጨመር ይችላል።
ደረጃ 2: መትከል/መመዝራት በዝናብ ወቅት መጀመሪያ ላይ በቂ የአፈር እርጥበት በሚኖርበት ጊዜ ናፒየር ሳርን በመስመር
መትከል (በመስመሮች መካከል 1 ሜትር ርቀት እና በእጽዋት መካከል 0.5 ሜትር ርቀት መኖርአለበት፤ በመስኖ የሚለማ ከሆነ የመትከያ ጊዜው በበርካታ ምክንያቶች ሊለያይ ይችላል። አፈሩ ለም ካልሆነ የናፒየር ሳር እድገትን ለማገዝ በሚተከልበት ጊዜ ሰው ሰራሽ ማዳበሪያዎችን
ከተክሉ ስር (ዙሪያ) መጨመር ሊያስፈልግ ይችላል። የናፒየር ሳር ከተተከለ ከአንድ ወር በኋላ አረሙን ማስወገድ እና ዴስሞዲየምን በመስመሮች
መካከል መዝራት፤ ዴስሞዲየም የስር/ግንድ ግንጣይን በመትከል ሊለማ ይችላል።
ደረጃ 3: አረም እና ጥበቃ አስፈላጊ በሆነ ጊዜ አረሙን ማስወገድ፤ አንዳንድ የአረም ዝርያዎች/ዓይነቶች አጥፊ (ወራሪ) እናንጥረ ነገር እና እርጥበትን ሊሻሙ ይችላሉ። የዝሆኔ ሳሩንም ሆነ ዴስሞዲየሙን በእንስሳት፣ አይጦች፣ ተባዮች እና በሽታዎች ከሚደርስ ጉዳትመከላከል። የእርጥበት እጥረት በሚኖርበት ወቅት ውሃ ማጠጣት ወይም አንደ ጉዝጓዝ (mulch) የመሳሰሉ
የእርጥበት መጠበቂያ ዘዴዎችን መተግበር።
ደረጃ 4፡፡ መሰብሰብ፣ ማከማቸት እና መመገብ የናፒየር ሳርን ቁመቱ 1 ሜትር አካባቢ ሲደርስ እና ከ 4 እስከ 6 ሳምንታት ባለው ጊዜ ውስጥማጨድ፤ በደንብ ከደረሰ በኋላ የሚታጨድበት ድግግሞሽ በሚገኘው መጠን እና በእንስሳት
የምግብ ፍላጎት ላይ የተመሰረተ ሊሆን ይችላል። ናፒየር በሚቆረጥበት ጊዜ የሚቀረው ጉቶ ከ 10
እስከ 15 ሣሜ ከፍታ ሊኖረው ይገባል። ዴስሞዲየም ከተዘራ/ከተተከለ ከአራት ወራት በኋላ (በ50% አበባ ላይ) እና ከዚያም በኋላበየሦስት ወራት ልዩነት መታጨድ ያለበት ሲሆን ሲታጨድ የሚቀረው ጉቶ ከፍታ ከ 10 ሣሜያላነሰ መሆን አለበት። ናፒየር እና ዴስሞዲየምን በማጨድና በመደባለቅ በጋጣ ውስጥ ለእንስሳት መመገብ፤ የሁለቱን
ድብልቅ ከሌሎች የመኖ ዓይነቶች ጋር ማደባለቅም ይቻላል (ለምሳሌ የጤፍ ጭድ፣ የገብስ ገለባ፣የዳጉሳ ገለባ፣ የሩዝ ገለባ፣ የበቆሎ አገዳ እና የመሳሰሉት)።
 ዴስሞዲየም ከናፒየር ጋር ተደባልቆ ሊደርቅና እና እንደ ድርቆሽ ተጠቅልሎ ሊታሰር እና ገፈራ(silage) ሊዘጋጅበት የሚችል ከመሆኑም በላይ ለሌሎች መኖዎች እንደ ፕሮቲን እና ሃይልማሟያነት ሊያገለግል ይችላል።
53
53

በቁልፍ አመላካቾ ች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች
የተሻሻለ የመኖ ልማት በሥነ-ምህዳር፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ማህበራዊ እና ባህላዊ አመላካቾች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች
በሠንጠረዥ 44 ተዘርዝሯል። ይህ ቴክኖሎጂ ከተለመደው የመኖ አመራረት ስርዓት ጋር ሲነፃፀር፣ እንደየ ስነ-ምህዳርሁኔታዎች፣ የመኖ ምርትን ከ 20% እስከ 54% ያሻሽላል።

ሠንጠረዥ 44. የተሻሻለ የመኖ ልማትን መተግበር በተመረጡ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ
አመላካቾች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ፣ እና ደጋ) ሲታይቁልፍ አመላካች
ቆላ
የስነ-ምምህዳር ጥቅሞች
• የጎርፍ ቅነሳ• የአፈር ክለት ቅነሳ• የአፈር እርጥበት መጨመር• የአፈር ሽፋን መጨመር• የአፈር ለምነት መሻሻል• የጎርፍ መጥለቅለቅ መቀነስ• የደለል ቅነሳኢኮኖሚያዊ ጥቅሞች• የሰብል ምርት ጭማሬሀ• የመኖ ምርት መጨመር• የእንስሳት ምርታማነት መጨመር• የእርሻ ገቢ ጭማሬማህበራዊ እና ባህላዊ ጥቅሞች• በ SLM ላይ እውቀትን ማሻሻል• የዜሮ ግጦሽ ግንዛቤ መሻሻል• የማህበረሰብ ተቋማትን ማጠናከር
የጥቅም እና ወጪ ጥምርታ• ለማቋቋም (establishment)) በአጭር ጊዜ• ለጥገና (maintenance)) በአጭር ጊዜ• ለማቋቋም (establishment)) በረጅም ጊዜ• ለጥገና (maintenance)) በረጅም ጊዜየተጽዕኖ ልኬትወ. ደጋ ደጋ

++
+++
+++
+++
++
++
++

++
+++
+++
+++
++
++
++

++
+++
+++
+++
++
++
++

ተማ
+++
++
+++

ተማ
++
++
+++

ተማ
++
++
+++

ተማ
++
ተማ

ተማ
++
ተማ

ተማ
++
ተማ

+
+
+++
+++

+
+
+++
+++

+
+
+++
+++

የተጽዕኖ ደረጃ (%)ቆላ ወ. ደጋ ደጋ

54

24

20

አስተያየቶች/Remarks (በበሠንጠረዥ 44 ውስጥ)፡፡ የተፅዕኖ ልኬት በባለሙያ ግምገማ የተመዘነሲሆን የተፅዕኖው ደረጃ በሦስቱ ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ፣ እና ደጋ) በተደረጉ የጥናት ውጤቶችላይ የተመሰረተ ነው (ዋሌ እና ሌሎች/Walie et al., 2022a, b እ.አ.አ)። ሀየተጽዕኖ ደረጃዎች
የተሰሉት ከተፈጥሮ ግጦሽ የሚገኘውን የባዮማስ ምርት እንደ መነሻ በመውሰድ ነው። በጥቅም እናወጪ ጥምርታ ላይ የሚኖረው ተጽእኖ የተሰጠው የሚገኘውን የመኖ ምርት እና ለተጓዳኝ ተግባራት
የሚወጡትን ወጪዎች መሰረት በማድረግ ነው። የመደመር ምልክቶች ቁጥር የአዎንታዊ ተፅእኖዎች
ደረጃን ያመለክታሉ: + = ትንሽ አዎንታዊ፣ ++ = አዎንታዊ፣ +++ = በጣም አዎንታዊ፣ ተማ =ተፈጻሚ የማይሆን።

54
54

የቴክኖሎጂው ድክመቶች እና መ ፍትሄዎች
ሠንጠረዥ 45 የተሻሻለ የመኖ ልማትን በአነስተኛ አርሶ-አደሮች አውድ አንጻር ለመተግበር ያሉበትን
ድክመቶች ያሳያል። ከፍተኛ የግብዓት ወጪ የሚጠይቅ እና ክህሎት የሚፈልግ መሆኑ በጣም አስፈላጊ
ከሆኑት ጉድለቶች መካከል ናቸው።ሠንጠረዥ 45. የተሻሻለ የመኖ ልማትን መተግበር ያሉበት ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎችን

ድክመት/ችግር
• ከፍተኛ የጉልበት እና የግብአት ወጪይጠይቃል• ቢያንሰ መካከለኛ የክህሎት ደረጃንይፈልጋል• ለሰብል መሬቶችን ይይዛልየመኖ እጥረት ባለበት ወቅት ለስርቆት
የተጋለጠ መሆኑ• በደረቅ ወቅት ምንም/በቂ ያልሆነየባዮማስ ምርት መኖሩ• ለከፍተኛ ቦታዎች ተስማሚ አለመሆኑ
•መፍትሄዎች
የተሻሻሉ እና ርካሽ ቴክኖሎጂዎችን መጠቀምለባለሙያዎች እና ለአርሶ-አደሮች ስልጠና መስጠትየተራቆቱ ቦታዎችን፣ ጓሮ እና ለሰብል ምርት ተስማሚያልሆኑ ቦታዎችን መጠቀምየመተዳደሪያ ደንቦችን ማዘጋጀት እና ሌሎች ዘዴዎችን
(ማጠር፣ የበር መዝጊያ እና የመሳስሉ) መጠቀምበዝናብ የሚተገበረውን የአመራረት ስርዓት በመስኖውሃ መደገፍ (ማገዝ)አማራጭ እና ተስማሚ ዝርያዎችን መፈለግ2.2.2. የተሻሻለ መኖን በመጠቀም በአንድ ቦታ/አአስሮ መመገብ (stall-feeding)መ ግለጫበኢትዮጵያ እና በሌሎች ሞቃታማ አካባቢዎች ልቅ ግጦሽ ለአፈር መሸርሸር እና ለከፍተኛ የመሬትመራቆት ዋነኛው ምክንያት ነው። በተጨማሪም ከልቅ ግጦሽ የሚገኙ ምግቦች ጥራት የሌላቸው
በመሆናቸው ለዝቅተኛ የእንስሳት ምርታማነት አስተዋጽኦ የሚያደርጉ ከመሆኑም በላይ ከፍተኛ የሚቴንልቀት እንዲኖር ያደርጋሉ (መኩሪያው እና ሌሎች/Mekuriaw et al., 2020 እ.አ.አ)። ይህንንም
ለመቅረፍ በአሁኑ ጊዜ በአንድ ቦታ አስሮ መመገብ (አጭዶ በመሸከም በቤት ውስጥ መመገብ፡ stallfeeding) ተግባራዊ ለማድረግ እየተሞከረ ይገኛል። ይህንንም ለመበረታታት የእንስሳትን ምርታማነት እናየምግብ ሃይል ሰጨነትን የሚጨምሩ እና እንዲሁም የሚቴን ልቀትን በመቀነስ የናይትሮጅን አጠቃቀምን
የሚያሻሽሉ በንጥረ ምግብ የበለፀጉ (nutritionally rich) ወይም በባዮኬሚካል የታከሙ መኖዎችን
ማልማት ያስፈልጋል።ምንም እንኳን በተለያዩ ስነ-ምህዳሮች ውስጥ ሊለምዱ የሚችሉ በርካታ የመኖ ዝርያዎች ቢኖሩም፣ይህ መመሪያ በአንድ ቦታ አስሮ መመገብ (stall-feeding) ለመመገብ ጥቅም ላይ የዋሉ ሁለት የመኖሳር ዝርያዎችን (ብራኬሪያ እና ናፒየር) እንደ ምሳሌ በመውሰድ ማብራሪያ እና ማስረጃ ይሰጣል።
ብራኬያሪያ እና ናፒየር (ዝሆኔ ሳር) ለወተት ምርት ከፍተኛ አቅም ያላቸው አፍሪካ በቀል ለብዙ ዓመታትየሚቆዩ የሞቃታማ አካባቢ የC-4 ሳሮች ናቸው (ቱራኖ እና ሌሎች/Turano et al., 2016 እ.አ.አ፤
አድነው እና ሌሎች/Adnew et al., 2019 እ.አ.አ)። ሁለቱም የሳር ዝርያዎች መጠነኛ የአፈርአሲዳማነትን የሚቋቋሙ ለተለያዩ የአፈር ዓይነቶች ተስማሚ ናቸው። መኩሪያው እና ሌሎች/55
55

Mekuriaw et al. (2020 እ.አ.አ) በጥናት እንዳረጋገጡት፣ የወተት ላሞችን የናፒየር እና የብራቺያሪያሳር ድርቆሽን እንደ መሰረታዊ ምግብ (basal diet) መመገብ የተፈጥሮ የግጦሽ ድርቆሽ ከመመገብ ጋርሲነጻጸር የንጥረ-ምግብ መጠንን፣ የምግብ መፈጨትን፣ የወተት ምርትን እና የናይትሮጅን አጠቃቀም
ውጤታማነትን በከፍተኛ ደረጃ የሚያሻሽል ሲሆን የሚቴን ጋዝ ልቀትንም በእጅጉ ይቀንሳል።

ምስል 14. የተሻሻሉ የመኖ ልማት ስራዎችን (ፍግ በመጨመር፣ ማረም እና ተገቢ ክፍተት መተው) በመተግበር
የናፒየርና ብራኬሪያ ሣሮችን አስሮ መመገብ ከፊል እይታ፡ አረንጓዴ ቀስቶች የንጥረ ነገር ዝውውርን/ዑደትን(ሣር ወደ ፍግ እና በተቃራኒው) ያመለክታሉ።ምድብ እና ባህሪያት
በወካት (WOCAT) መስፈርት መሰረት በአንድ ቦታ የመመገብ ቴክኖሎጂ በተለያዩ የ ኤስኤልኤም
ሠንጠረዥ 46)። ይህ ቴክኖሎጂ ጥንቃቄ የተሞላበት የእንስሳት እና መኖ(SLM) ቡድኖች ይካተታል (ሠአያያዝን የሚመለከት ሲሆን በልቅ ግጦሽ ምክንያት የሚመጣን የመሬት መራቆት ለመቀነስ/ለመከላከል
የሚያስችል ዋነኛ ዘዴ ነው።ሠንጠረዥ 46. ለግጦሽ መሬቶች እንደ ኤስኤልኤም SLM ቴክኖሎጂ የሚተገበር በአንድ ቦታ/አስሮ የመመገብ
ባህሪያት

መስፈርት
• የ ኤስኤልኤም (SLM) ቡድን• የ ኤስኤልኤም (SLM) እርምጃ• የሚቀርፈው የመሬት መራቆት አይነት• የመፍትሄ ደረጃዎች

መግለጫየተሻሻለ አመጋገብ፣ ዜሮ-ግጦሽ፣ የእንስሳት አያያዝ፣
ኢኮኖሚያዊ ውጤታማንት፣ የአየር ንብረት ለውጥተፅዕኖን መቀነስየማሳ እንክብካቤ ተግባራትና የእንስሳት አያያዝበውሃና የአፈር መሸርሸር እና የአፈር መራቆትመከላከል እና መቀነስተግባራዊ ዝርዝሮች
በአንድ ቦታ አስሮ መመገብን ተግባራዊ ለማድረግ የተለያዩ ተግባራትን እና ግብአቶችን (ሠሠንጠረዥ47 እና 48) እንዲሁም የስነ-ምህዳራዊ፣ ማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎችን በጥንቃቄ መገምገም
ይጠይቃል (ሠሠንጠረዥ 49)።56
56

ሠንጠረዥ 47. በአንድ ቦታ/አስሮ መመገብን ለመተግበር የሚከናወኑ ተግባራት፣ ዓመታዊ ድግግሞሽ እናተስማሚ ጊዜ

ተግባርድግግሞሽምስረታ (establishment))• የመሬት ዝግጅት2 ወይም 3 ጊዜ
• የዘር/ችግኝ ዝግጅት• ፍግ ማሰባሰብ/ማዘጋጀት
• ፍግ ማጓጓዝ እና መጨመርአንድ ጊዜ
• ብራኬሪያ/ናፒየር ሣር መትከልአንድ ጊዜ
• የመኖ ማምረቻ ቦታን ማጠርአንድ ጊዜ
• በረት መስራትአንድ ጊዜ
• የመመገቢያ ገንዳ መስራትአንድ ጊዜየማሳ እንክብካቤና ሌሎች ስራዎች (maintenance))• ማረም እና መኮትኮትእንደ አስፈላጊነቱ
• ውሃ ማጠጣትእንደ አስፈላጊነቱ
• ፍግ ወይም ማዳበሪያ መጨመርእንደ አስፈላጊነቱ
• አጭዶ/ቆርጦ መመገብእንደተገኘ
• ፍግ ዝግጅት
እንደተገኘ

ተስማሚ ጊዜደረቅ ወቅትደረቅ ወቅት
አግባብ በሆነበት ጊዜበመጨረሻው እርሻ ወይም የተከላ ጊዜበዝናብ ወቅት መጀመሪያ ላይከተተከለ በኋላአግባብ በሆነበት ጊዜአግባብ በሆነበት ጊዜአግባብ በሆነበት ጊዜበደረቅ ወቅት
አስፈላጊ በሆነበት ጊዜአግባብ በሆነበት ጊዜአግባብ በሆነበት ጊዜሠንጠረዥ 48. በአንድ ቦታ/አስሮ መመገብን ለመተግበር አስፈላጊ ግብአቶች እና ወጪዎች (ብር በሄክታር፣ በ2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት)

ግብዓት
መለኪያ
መጠን ነጠላ ዋጋ (ብር) ጠቅላላ ዋጋ (ብር)መ ኖ መዝራት/መመትከል (establishment of forage))• የናፒየር ሳር ችግኞች
ቁጥር
5000
1
5000
• ብራኬሪያ ሳር ችግኞች
ቁጥር
5000
1
5000
• የመሬት ዝግጅትሰው በቀን
5105525
ሰው በቀን 16• ፍግ ማጓጓዝና መጨመር105
1680
ሰው በቀን 40• ናፒየር ሳር መትከል
105
4200
ሰው
በቀን
• ብራኬሪያ ሳር መትከል
40
105
4200
• ችግኝ መጓጓዝሰው በቀን 101051050
አጥር ማጠር (establishment of fences))• የእንጨት አጥር ቋሚዎች
ቁጥር
400
32
12800
• የእንጨት አጥር ማገሮች
ቁጥር
400
56
22400
• ሚስማር (131 በ ኪሎግራም)ኪሎግራም 20
105
2100
• አናጺ
ሰው በቀን
2
175
350• የቀን ሰራተኛሰው በቀን 221052310የመመገቢያ ገንዳ ስራ (feeding trough construction))*• የእንጨት አጥር ቋሚዎች
ቁጥር
5
32
160
• የእንጨት አጥር ማገሮች
ቁጥር
30
56
1680
• ሚስማር (የተለያዩ መጠኖች)
ኪሎግራም
4
105
420
• አናጺ
ሰው በቀን
1
175
175• የቀን ሰራተኛሰው በቀን
2
105
210
ንዑስ ድምር
64,26057
57

ሠንጠረዥ 48 (የቀጠለ)ግብዓትመለኪያ መጠን ነጠላ ዋጋ (ብር) ጠቅላላ ዋጋ (ብር)ጥገና/የመ ኖ አያያዝ (maintenance))• ማረም እና መኮትኮትሰው በቀን 401054200• ማጨድ/መቁረጥ እና ማጓጓዝሰው በቀን 60
105
6300• የአጥር ጥገናሰው በቀን
4
105
420• ፍግ መሰብሰብ/ማዘጋጀትሰው በቀን 45105
4725• ፍግ መጨመርሰው በቀን 101051050• ውሃ ማጠጣት/መስኖሰው በቀን 60
105
6300
ንዑስ ድምር
22,995
ጠቅላላሀ87,255አስተያየቶች (በበሠንጠረዥ 48 ውስጥ)፡፡ ሀይህ አጠቃላይ ወጪ ለመጀመሪያው የትግበራ ዓመትየሚወጣ ወጪ ነው፤ አብዛኛዎቹ ወጪዎች የመኖ ማልሚያ ቦታው ስራ ከጀመረ በኋላ ለተወሰኑ
ዓመታት ላይወጡ ይችላሉ። ጎጂ የሆኑ የሰው እና የእንስሳት ተጽዕኖዎችን በልዩ ልዩ ዘዴዎች መከላከል
ከተቻለ አጥር ማጠር አያስፈልግም። በመሆኑም አጠቃላይ የመኖ ልማት ማቋቋሚያ ወጪ በ66
በመቶ ሊቀነስ ይችላል (ማለትም አጠቃላይ ወጪ 44,695 ብር ብቻ ሊሆን ይችላል። የናፒየር ሳርእና የብራኬሪያ ሳር ችግኝ ግዥ የሚጠይቀውን ወጪ ለመቀነስ በነጠላ ሥር ግንጣይ መተከል አለበት፣ነገር ግን በሁለት የሥር ግንጣይ መትከል የችግኙን የመጽደቅ እድል ይጨምራል። *ለመመገቢያ ገንዳስራ የሚያስፈልጉ የግብአት ወጪ የተገመተው አራት ከብቶችን ለመመገብ በሚያስችል መጠን ቢሰራተብሎ ታስቦ ነው። የስራዎች ድግግሞሽ እና የሚከናወኑባቸው ጊዜያቶች እንደ አፈረ እና የአየር ንብረትሁኔታዎች ከቦታ ቦታ ሊለያዩ ይችላል። የመጓጓዣ ወጪዎች ከቤት እስከ እርሻ 2 ኪሎ ሜትር ርቀትታሳቢ በማድረግ ነው። የሃምሌ 3 ቀን 2020 እ.አ.አ የምንዛሬ ተመን (1 ብር = 0.029 የአሜሪካንዶላር) የአመቱ አማካኝ የምንዛሬ ተመን ተደርጎ ተወስዷል። ሰው በቀን = የጉልበት ሰራተኛ ቁጥርበቀን።ሠንጠረዥ 49. በአንድ ቦታ/አሰሮ መመገብን ለመተግበር ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች

ሁኔታ
የስነ-ም
ምህዳር ሁኔታዎች
• የአየር ንብረትክፍል ወይም ዓይነትለመኖ ምርት ተስማሚ የሆኑ ሁሉም የአየር ንብረትክልሎች• አማካይ ዓመታዊ የዝናብ መጠንለመኖ ምርት ተስማሚ የሆኑ ሁሉም የዝናብ መጠንክልሎች• የመሬት አቀማመጥ
በብዛት ሜዳማ
• ተዳፋትነት
ከጠፍጣፋ (0%–3%) እስከ መካከለኛ (8%–15%)• የአፈር ጥልቀትከመካከለኛ (51–50 ሣሜ) እስከ በጣም ጥልቅ (>120 ሣሜ)• የአፈር ኦርጋኒክ ቁስ (organic matter) መካከለኛ (2.1%–4.2%) እስከ ከፍተኛ (> 4.2%)
መጠን• ከፍታ (ከባህር ጠለል በላይ)ለመኖ ምርት ተስማሚ የሆነ ክልል58
58ሠንጠረዥ 49 (የቀጠለ)ሁኔታማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች
• የእርሻ ስርዓትየመሬት ይዞታ መጠን• የሜካናይዜሽን ደረጃ• የመሬት ተጠቃሚዎች የሀብት ደረጃ• የመሬት ይዞታ መብቶች• የመሬት አጠቃቀም መብቶች•ክፍል ወይም ዓይነትአነስተኛ መሬት ያላቸው አርሶ-አደሮች
(smallholders)በመሬት ይዞታ መጠን አይወሰንምበእጅ እና የእንስሳት ስበት ሃይልበሀብት ደረጃ አይወሰንም
በአብዛኛው የግልበአብዛኛው ግለሰብየትግበራ ሂደቶች /ደረጃዎች
ደረጃ 1: ዘር/ችችግኝ እና መሬት ዝግጅ ት የናፒየር እና የብራኬሪያ ሳር ዘር/ችግኝ ማዘጋጀት። በበጋ ወቅት በችግኝ ማፍያ ጣቢያ/ቦታ ላይ የችግኝ ማፍያ መደቦችን በማዘጋጀትና በተናጠል
በመዝራት የናፒየር እና የብራኬሪያ ሣር ችግኞችን ማምረት ይቻላል። ይህ ሲሆን የሳር ዘር በቅሎለተከላ እስኪደረስ ያለውን ትክክለኛ የጊዜ እርዝማኔ ግምት ውስጥ ማስገባት ያስፈልጋል። የመኖ ማልሚያ መሬትን በበጋው ወቅት ከ2–3 ጊዜ በማረስ መዘጋጀት አለበት። ከተከላ/ከመዝራት በፊት በአርሻ ወቅት ፍግ (8–10 ቶን በሄክታር) በመጨመር ከአፈር ጋርበትክክል መደባለቅ። የጓሮ ፍግ በማይገኝበት ጊዜ እንደ ናይትሮጅንና ፎስፈረስ ያሉ ሰው ሰራሽ ማዳበሪያዎችን
በተከላ/በዘር ወቅት መጨመር ይቻላል።
መዝራት
ደረጃ 2: መትከል/መ በዝናብ ወቅት መጀመሪያ ላይ የአፈር እርጥበት በቂ በሚሆንበት ጊዜ ናፒየርን 2 ሜትር ርቀትበመስመሮች መካካል እና 1 ሜትር ርቀት በእጽዋቶች መካከል በመተው መትከል። የአፈር ለምነት ዝቅተኛ ከሆነ፣ ዝሆኔ ሳር ተሎ እንዲጸድቅ ከስሩ ማዳበሪያን መጨመር ሊያስፈልግ
ይችላል። የናፒየር ሳር ከተተከለ ከአንድ ወር በኋላ አረምን ማስወገድ እና የብራኬሪያ ሳርን በመስመሮች
መካከል መዝራት/መትከል። ይህም የማሰባጠር ዘዴን በመከተል ሊሆን ይችላል። ናፒየርም ሆነ ብራኬሪያ በስር ግንጣይ ወይም በግንድ ቁርጥራጭ በአነስተኛ ዋጋ ሊተከሉ ይችላሉ።
ደረጃ 3: አረም እና ጥበቃ በእርሻ ወቅት አስፈላጊ በሚሆንበት ጊዜ ሁሉ አላስፈላጊ አረሞችን ማስወገድ። በእንስሳት፣ አይጥ፣ ተባይ፣ በሽታ እና በመሳሰሉት ምክንያቶች ከሚደርስ ጉዳት መከላከል። በቂ እርጥበት በሌለበት ጊዜ ውሃ መስጠት ወይም እንደ ጉዝጓዝ (mulching) የመሳሰሉ
የእርጥበት መጠበቂያ ዘዴዎችን መጠቀም።
59
59

ደረጃ 4: መሰብሰብ ማሳ ላይ ያለውን የሳር መጠን እና የመኖ ፍላጎት መሰረት በማድረግ፣ የናፒየር እና ብራኬሪያ ሣሮችቁመታቸው 1 ሜትር አካባቢ ሲደርስ እና ከዚያም በኋላ ከ 4 እስከ 10 ሳምንታት ልዩነትማጨድ/መቁረጥ፤ ሲታጨድ ከመሬት በላይ ከ 10 እስከ 15 ሣሜ ክፍታ መተው አለበት። ናፒየር እና ብራኬሪያ ሳር ከታጨዱ በኋላ ደርቀው እና ተጠቅልለው እንደድርቆሽ ሊቀመጡ እናለፕሮቲን ማሟያነት ሊውሉ ይችላሉ። ናፒየር ሳር ከተተከለ ከአምስት አመት በኋላ ምርታማነቱ ከጊዜ ወደ ጊዜ እየቀነሰ ስለሚሄድ
መተካት/መታደስ እንዳለበት ልብ ሊባል ይገባል።
ደረጃ 5፡፡ መመገብ እና የመመገቢያ ገንዳ/በበረት አያያዝ የናፒየር እና ብራኬሪያ ሳሮችን ቆራርጦ ከሌሎች የመኖ ገለባዎች ለምሳሌ የቆሎ፣ የጤፍ፣ ወዘተ፣ገለባ ጋር መቀላቀል። በመኖ ገንዳ ውስጥ በመጨመር ለከብቶች መመገብ (ምምስል 14)፡
- የመመገቢያ ገንዳው እንደ እንስሳት ብዛት እና እንደ በረቱ ስፋት መጠን አንድ ወይም ሁለት ጎንያላው ሊሆን ይችላል።
- የቦታ ችግር ከሌለ እና መመጋብያ ገንዳው በረቱ መሃል ላይ እንዲሠራ ከተፈለገ ባለ ሁለትጎን (ምምስል 14 ፣ ግራ) ተስማሚ ሲሆን የበረቱ ስፋት ውስን ከሆነ እና ከበረቱ ግድግዳ ጋርየሚያያዝ ከሆነ ባለ አንድ ጎን ገንዳ (ምስል 14, ቀኝ) ይመርጣል።
- የመመገቢያው ገንዳው ርዝመት ፣ ስፋት እና ቁመት የሚወሰነው በሚመገቡት የእንስሳትብዛት እና ዝርያ ላይ ነው። ገንዳውን እና በረቱን በየጊዜው ወይም አስፈላጊ በሆነ ጊዜ ሁሉ ማጽዳት ያስፈልጋል፤ ከፍተኛየምግብ ብክነት በሚኖርበት ጊዜ አዘውትሮ ማጽዳት ይጠይቃል። የሚባክነውን መኖ ከእንስሳት እበት ጋር በመቀላቀል ፍግ በማዘጋጀት እንደ ማዳበሪያ መጠቀም፤ይህም የሚባክነውን ምግብ ሰብስቦ ለማዳበሪያ ዝግጅት ተብሎ በተዘጋጀ ቦታ ላይ ለማከማቸትየሰው ጉልበት ሊጠይቅ ይችላል።

60
60

ምስል 15. የአንድ ጎን (በቀኝ) እና ባለ ሁለት ጎን (ግራ) የመመገቢያ ገንዳዎች አቀማመጥ እና ልኬቶች፡ እንደ
አርሶ-አደሩ/የኅብረት ሥራ ማኅበራቱ ኢኮኖሚያዊ ሁኔታ የበረቱ ጣራ በቀላሉ ከሚገኙ እንደ ሳር፣ ፕላስቲክ እናቆርቆሮ ሊሠራ ይችላል። ርዝመቱ፣ ስፋቱ እና ቁመቱ የሚወሰነው የተለያዩ የከብት ዝርያዎችን አማካይ መጠንግምት ውስጥ በማስገባት ነው።በቁልፍ አመላካቾ ች ያሉት ተጽእኖዎች
በአንድ ቦታ/አስሮ መመገብ በስነ-ምህዳር፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ማህበራዊ እና ባህላዊ አመላካቾች ላይ ያሉትተጽእኖዎች በሠንጠረዥ 50 ተዘርዝረዋል። የአፈር መሸርሸር መቀነስ እና የመሬትና የእንስሳት ምርታማነት
መሻሻል ከዋናዎቹ ጥቅሞች መካከል የሚጠቀሱ ናቸው።ሠንጠረዥ 50. በአንድ ቦታ አስሮ መመገብን መተግበር በተመረጡ የስነ-ምህዳር ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ
አመላካቾች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ፣ እና ደጋ) ሲታይቁልፍ አመላካች
የስነሲን-ምምህዳር ጥቅሞች
• የሚቴን ልቀት መቀነስ• የጎርፍ መቀነስ• የአፈር ክለት መቀነስ• የአፈር እርጥበት መጨመር• የአፈር ሽፋን መጨመር• የአፈር ለምነት መሻሻልቆላየተጽዕኖ ልኬትወ. ደጋ ደጋ

+++
++
+++
+++
+++
+++
61
61

+++
++
+++
+++
+++
+++

+++
++
+++
+++
+++
+++

የተጽዕኖ ደረጃ (%)ቆላ ወ. ደጋ ደጋሠንጠረዥ 50 (የቀጠለ))ቁልፍ አመላካች
የጎርፍ መጥለቅለቅ መቀነስየደለል መቀነስ
የሀገር በቀል የመኖ ዝርያዎች መጥፋትመቀነስኢኮኖሚያዊ ጥቅሞች• የሰብል ምርት መጨመር• የወተት ምርት መጨመር• የስጋ ምርት መጨመር• የመኖ ምርት መጨመር• የእርሻ ገቢ መጨመር• ተላላፊ የእንስሳት በሽታ መቀነስማህበራዊ እና ባህላዊ ጥቅሞች• በSLM ላይ እውቀትን ማሻሻል• የማህበረሰብ ተቋምን ማጠናከር
• የልጆችን ትምህርት ማበረታታትየጥቅ ም እና ወጪ ጥምርታ• ለማቋቋም (establishment) በአጭር ጊዜ• ለጥገና (maintenance) በአጭር ጊዜ• ለማቋቋም (establishment) በረጅም ጊዜ• ለጥገና (maintenance) በረጅም ጊዜየተጽዕኖ ልኬትቆላ
ወ. ደጋ ደጋ
ተማ ተማ
ተማ
ተማ ተማ
ተማ

ተማ
+++
++
+++
+++
+++

ተማ
+++
++
+++
+++
+++

ተማ
+++
++
+++
+++
+++

ተማ
ተማ
++

ተማ
ተማ
++

ተማ
ተማ
++

+
+
+++
+++

+
+
+++
+++

+
+
+++
+++

የተጽዕኖ ደረጃ (%)ቆላ ወ. ደጋ ደጋ71አስተያየቶች (በሠንጠርዥ 50 ውስጥ)፡ የተፅዕኖ ልኬት የተሰጠው በባለሙያዎች ግምገማ ሲሆንየተፅዕኖ ደረጃ ደግሞ በወይና ደጋ የስነ-ምህዳር ክፍል በተደረገ የጥናት ውጤቶች ላይ የተመሰረተነው (መኩሪያው እና ሌሎች/ Mekuriaw et al., 2020 እ.አ.አ)። የመደመር ምልክቶች ቁጥርየአዎንታዊ ተፅእኖ ደረጃን ያመለክታሉ: + = ትንሽ አዎንታዊ ፣ ++ = አዎንታዊ ፣ +++ = በጣምአዎንታዊ፤ እና ተማ = ተፈጻሚ የማይሆን።

የቴክኖሎጂው ድክመቶች እና መፍትሄዎችምንም እንኳን በአንድ ቦታ መመገብ ውጤታማ የ SLM ተክኖሎጂ እንደሆነ ቢታሰብም፣ በአነስተኛ
የመሬት ይዞታ ባላቸው አርሶ-አደሮች ዘንድ ሙሉ በሙሉ ተቀባይነትን እንዳያገኝ የሚያደርጉ አንዳንድ
ድክመቶች/ጉድለቶች አሉበት (ሠሠንጠረዥ 51)። በደረቅ ወቅት የመጠጥ ውሃ አቅርቦት እጥረት መኖር እናበቂ መኖ ማግኘት አለመቻል ዋነኞቹ ችግሮች ናቸው።62
62

ሠንጠረዥ 51. በአንድ ቦታ አስሮ መመገብን መትግበር ያሉበት ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች

ድክመት/ችግር
• ከፍተኛ የግብዓት ወጪ ይጠይቃል
• መካከለኛ የክህሎት ደረጃንይፈልጋል• በደረቅ ጊዜ ምንም/ በቂ ያልሆነየመኖ ምርት መኖርመፍትሄዎች
በአገር ውስጥ የሚገኙ እና ርካሽ ግብአቶችን መጠቀምለመሬት ተጠቃሚዎች እና ባለሙያዎች ስልጠና መስጠትበመስኖ ማልማት/ውሃ ማጠጣት፤ እንደ ሰብል ቅሪት እናየአግሮ-ኢንዱስትሪ ተረፈ ምርቶች የመሳሰሉ አማራጭየመኖ ምንጮችን መጠቀም• በበጋ/በደረቅ ወቅት የመጠጥ የውሃአስተማማኝ የውሃ ምንጮችን ማጎልበት እንዲሁም
እጥረት መኖር፣ በተለይም የከብቶች ውጤታማ የውሃ ማጓጓዣ ዘዴዎችን መጠቀምቁጥር ብዙ በሚሆንበት ጊዜ• ከሩቅ ለመጓጓዝ ከፍተኛ ጉልበትመኖዎችን በአቅራቢያ ማልማት ለምሳሌ በጓሮ እርሻወጪ ይጠይቃል

2.2.3. ከእንስሳት ንክኪ ነጻ ማድረግ (ኤኤክስክሎዠር/Exclosure)መ ግለጫከእንስሳት ንክኪ ነጻ ማድረግ (ኤክስክሎዠር/exclosure) የእጽዋት ሽፋንን እና የአፈር ጥራትንከሚጎዱ የሰው እና የእንስሳት ጣልቃገብነት ለመከልከል የሚተገበር ዘላቂ የመሬት አያያዝ ዘዴ ነው(አርተስ እና ሌሎች/Aerts et al., 2009 እ.አ.አ)። የግጦሽ/የሳር መሬቶችን ከመጠበቅ እና እንዲያጋግሙ
ካማድረግ አንፃር የኤክስክሎዠር ዓላማዎች የሚከተሉት ናቸው፡ (1) አገር በቀል እፅዋቶች እንደገና
እንዲያገግሙ እና የእንስሳት መኖ እና የእንጨት ባዮማስ እንዲሰጡ ማድረግ፣ (2) የአፈር ኦርጋኒክ ቁስንመጨመር፣ (3) የዝናብ ውሃ ሰርጎ መግባትን ማሻሻል፣ (4) የአፈር መሸርሸር እና ተያያዥ ችግሮችን
መቆጣጠር፣ (5) የእንስሳት እርባታን አጭዶ/ቆርጦ በመመገብ ስርዓት ማስቀጠልና በሳር የተሸፈኑ ስነምህዳሮች ተፈጥሯዊ ሂደቶች ማስጠበቅ፣ እና (6) የሀገር በቀል መኖ ዝርያዎችን (ሣር፣ እና ተክሎች) የዘርባንክ ማሻሻል። ኤክስክሎዠርን በማጠር በቀላሉ መመስረት ይቻላል፣ ነገር ግን ኤክስክሎዠር ብቻወንየአፈር መሸርሸርን በመቀነስ እና የእፅዋት ሽፋንን በመሻሻል ደረጃ የሚፈለገውን ውጤት ለማምጣት
በማይቻልባቸው አካባቢዎች ከሌሎች የአፈር እና ውሃ ጥበቃ ስራዎች ለምሳሌ የእርጥበት ዕቀባ ጉድጓዶች
(trenches) እና ችግኝ ተከላ ጋር አቀናጅቶ መተግበር ተገቢ ነው።በመስክ በሙከራ ላይ የተካሄደ የምርምር ውጤት እንደሚያመለክተው ኤክስክሎዠር ብቻውንሲተገበር ከተልምዶ ነፃ የግጦሽ አሰራር ጋር ሲነጻጸር ከግጦሽ መሬቶች የሚፈጠርውን ጎርፍ ከ14% እስከ
46% እንዲሁም የአፈር ክለትን ከ 23% እስከ 64% ቀንሷል (እባቡ እና ሌሎች/Ebabu et al., 2019እ.አ.አ)። በተጨማሪ፣ ኤክስክሎዠሩ ከተመሰረተ ከሶስት ዓመታት በኋላ በኦርጋኒክ ቁስ ይዘት እናበአንዳንድ የአፈር ጥራት መለኪያዎች ላይ ከፍተኛ መሻሻሎች እንደመጣ በሌላ ጥናት ተረጋግጧል (አባቡእና ሌሎች/Ebabu et al., 2020 እ.አ.አ)። ይህም የተራቆቱ የግጦሽ መሬቶች ከአውዳሚ የሰው ልጅድርጊቶች በአግባቡ ከተጠበቁ በፍጥነት ሊያገግሙ እንደሚችሉ ይጠቁማል።

63
63

ምድብ እና ባህሪያት
ኤክስክሎዠር (ከእንስሳት ንክኪ ነጻ ማድረግ) የተጎዱ ስነ-ምህዳሮችን መልሶ ለማቋቋም እና ወደነበሩበት ለመመለስ ከሚመከሩት ዘላቂ የመሬት አያያዝ (SLM) ተግባራት አንዱ ነው። በወካት(WOCAT) ስታንዳርድ/መስፈርት መሰረት ይህ ቴክኖሎጂ በእፅዋት የአፈር እና ውሃ ጥበቃ እርምጃዎችስር ይካተታል (ሠሠንጠረዥ 52)።ሠንጠረዥ 52. ለግጦሽ መሬቶች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) የሚተገበር የኤክስክሎዠር ባህሪያትመስፈርት• የ ኤስኤልኤም (SLM) ቡድን• የ ኤስኤልኤም (SLM) እርምጃ• የሚቀርፈው የመሬት መራቆት አይነት• የመፍትሄ ደረጃዎች

መግለጫኤክስክሎዠር እና የተሻሻለ የእፅዋት ሽፋንየእንስሳት እና ዕጽዋት ልማት አያያዝየአፈር መሸርሸር በውሃ፣ የአፈር መራቆትመከላከል፣ መቀነስ እና ወደነበረበት መመለስ(restoration)ተግባራዊ ዝርዝሮች
ኤክስክሎዠርን (ከእንስሳት ንክኪ ነጻ ማድረግን) ታግባራዊ ለማድረግ የተለያዩ ተግባራትን ማከናወንእና ግብዓቶችን ማቅረብ (ሠሠንጠረዥ 53 እና 54)፣ እና የሚተገበርበትን አካባቢ ስነ-ምህዳራዊ፣ ማህበራዊእና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎችን (ሠሠንጠረዥ 55) በጥንቃቄ መመርመር ይጠይቃል። የማህበራዊ እና ባህላዊአሰራሮችን እና ነባራዊ ሁኔታ በአግባቡ መረዳት ኤክስክሎዠርን በቀላሉ እና ዘላቂነት ባለው መንገድለመተግበር በጣም አስፈላጊ ነው።ሠንጠረዥ 53. ኤክስክሎዠርን ለመተግበር የሚከናወኑ ተግባራት፣ ዓመታዊ ድግግሞሾች እና ተስማሚ ጊዜ

ተግባር
ድግግሞሽ
ማቋ ቋም (establishment))• የግጦሽ መሬቶችን መለየትአንድ ጊዜ
• የማህበረሰብ ስብሰባዎችን ማካሄድአንድ ጊዜ
• መተዳደሪያ ደንቦችን ማውጣትአንድ ጊዜ
• አስፈላጊ ከሆነ አጥርን ማጠርአንድ ጊዜ
• ዘር መዝራት/ችግኝ መትከልእንደ አስፈላጊነቱጥገና እና ሌሎች ተጓዳኝ ስራዎች (maintenance))• አጥር ለመጠገንእንደ አስፈላጊነቱ
• አረም ማረምእንደ አስፈላጊነቱ
• የማህበረሰብ ግንዛቤ መፍጠርእንደ አስፈላጊነቱ
• ለውጦችን እና ተግዳሮቶችን
በመደበኛነት
መከታተል

64
64

ተስማሚ ጊዜ
በደረቅ/በበጋ ወቅትሥራ በማይበዛበት ወቅትበማህበረሰብ ስብሰባዎች ወቅትየዝናብ ወቅት ከመጀመሩ በፊትተገቢ ሲሆንተገቢ በሆነበት ጊዜ ሁሉተገቢ በሆነበት ጊዜ ሁሉተገቢ በሆነበት ጊዜ ሁሉተገቢ በሆነበት ጊዜ ሁሉምስል 16. በአባይ ተፋሰስ በወይና ደጋ ስነ-ምህዳር (አባ ገሪማ ጣቢያ) በልቅ ግጦሽ ላይ የነበረ 0.05 ሄክታርየሰብል መሬት (CL፣ ከላይ ያሉት ፎቶዎች) እና የግጦሽ መሬት (GL፣ የታችኛው ፎቶዎች) በአጥር ከተከለለበኋላ በዕፅዋት ሽፋን እና ብዝሃነት ላይ የታየ ጉልህ መሻሻል፡ ፎቶግራፎቹ የተነሱት በነጻ ግጦሽ ለብዙ አስርትአመታት የቆየው የሰብል እና የግጦሽ መሬቶች ከታጠሩ ከ3 ወራት (ነሃሴ 2015 እ.አ.አ፣ ግራ) እና 15 ወራት(ነሃሴ 2016 እ.አ.አ፣ ቀኝ) በኋላ ነው። ምስል ከ እባቡና ሌሎች/Ebabu et al. (2019 እ.አ.አ) የተወሰደ።
C = እርከን የሌለው፤ SBG = የአፈር እርከን ከሳር ጋር፣ E = የተከለለ (ከእንስሳት ንክኪ ነጻ/exclosure)፤ T= ትሬንች (ውሃ ማቆሪያ ጉድጓዶች/trenches)።
ሠንጠረዥ 54. ኤክስክሎዠርን ለመተግበር የሚያስፈልጉ ግብዓቶች እና ወጪዎች (ብር በሄክታር በዓመት፣ በ2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት)

ግብዓት

መለኪያ

ብዛት

ለማ ቋ ቋም (establishment))• የእንጨት አጥር ቋሚዎች• የእንጨት አጥር ማገሮች• ሚስማር (131 በኪሎግራም)• አናጺ• የቅን ሰራተኛንዑስ ድምርነጠላ ዋጋ
(ብር)ጠቅላላ ዋጋ
(ብር)

ቁጥር
ቁጥር
ኪሎግራም
ሰው በቀንሰው በቀን

400
400
20
2
22

32
91
105
175
105

12,80036, 400
2100
350
2310
42,5606565ሠንጠረዥ 54 (የቀጠለ)ግብዓትጥገና (maintenance))• የእንጨት አጥር ቋሚዎች• የእንጨት አጥር ማገሮች• ሚስማር (131 በኪሎግራም)• አናጺ• የቀን ሰራተኛንዑስ ድምር
ጠቅላላሀ

መለኪያ

ብዛት

ነጠላ ዋጋ
(ብር)ጠቅላላ ዋጋ
(ብር)

ቁጥር
ቁጥር
ኪሎግራም
ሰው በቀንሰው በቀን

40
40
2
1
4

32
91
105
175
105

1280
3640
210
175
420
5725
48,685አስተያየቶች (በበሠንጠረዥ 54 ውስጥ)፡፡ ሀአጥር ማጠር ካላስፈለገ ወጪ ዜሮ ሊሆን ይችላል (ማለትም፣
መተዳደሪያ ደንቦችን እና ሌሎች ባህላዊ ህጎችን በመጠቀም ዜሮ-ግጦሽ በአካባቢው ማህበረሰብ ሙሉበሙሉ ተቀባይነትን ካገኘ እና ተግባራዊ ከሆነ፣ አጠቃላይ የማቋቋሚያ እና የጥገና ወጪ ዜሮይሆናል)። ለአጥር ጥገና የተሰጠው የግብአት መጠን እና ወጪ የተወሰነው ለማቋቋም
የሚያስፈልገውን 10% ቢሆን ተብሎ ታስቦ ነው። የሃምሌ 3 ቀን 2020 እ.አ.አ የምንዛሬ ተመን (1ብር = 0.029 የአሜሪካን ዶላር) የአመቱ አማካኝ የምንዛሬ ተመን ተደርጎ ተወስዷል። ሰው በቀን =የጉልበት ሰራተኛ ቁጥር በቀን።ሠንጠረዥ 55. ኤክስክሎዠርን ለመተግበር ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች

ሁኔታ
የስነ-ም
ምህዳር ሁኔታዎች
• የአየር ንብረትክፍል ወይም ዓይነት• ከባህር ጠለል በላይ ከፍታበሁሉም የአየር ንብረት ክልሎች ውስጥ ለግጦሽ መሬቶችተፈጻሚ ይሆናል
በዝናብ መጠን አይወስንም
በሁሉም የመሬት አቀማመጥ ውስጥ ለግጦሽ መሬቶችይተገበራል
ከጠፍጣፋ (0%–3%) እስከ መካከለኛ (8%–15%)፣
እንደ ትሬንች እና ከመሳሰሉት የአፈር እና ውሃ ጥበቃ ስራዎችጋር ካልተቀናጀ
መካከለኛ (ከ51–80 ሴ.ሜ) እስከ ጥልቅ (>120 ሣሜ)በጣም ዝቅተኛ (<1%) እስከ መካከለኛ (2.1%–4.2%)
ዜሮ-ግጦሽ የሚተገበርባቸው ሁሉም ከፍታዎች

ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች
• የእርሻ ስርዓት• የመሬት ይዞታ መጠን• የሜካናይዜሽን ደረጃ• የመሬት ተጠቃሚዎች የሀብት ደረጃ• የመሬት ይዞታ መብት• የመሬት አጠቃቀም መብቶችአነስተኛ የመሬት ይዞታ ያላቸው አርሶ-አደሮችበመሬት ይዞታ አይወሰንም
በሜካናይዜሽን ደረጃ አይወሰንም
በሀብት ደረጃ አይወሰንምየግል እና የጋራበግለሰብ እና በጋራ• አማካይ ዓመታዊ የዝናብ መጠን• የመሬት አቀማመጥ
• ተዳፋትነት

• የአፈር ጥልቀት• የአፈር ኦርጋኒክ ቁስ66
66የትግበራ ሂደቶች /ደረጃዎች
ደረጃ 1፡፡ መለየት እና መወያየት ከልቅ ግጦሽ እና የሰዎች ጣልቃ ገብነት መጠበቅ ያለባችውን የግጦሽ መሬቶች መለየት። የተመረጡ የግጦሽ መሬቶችን ቁልፍ ባህሪያት (ለምሳሌ ተጠቃሚዎችን፣ የግጦሽ ታሪክ፣ የአፈርአይነት እና የእፅዋት ሁኔታዎች) መገምገም/ማጥናት። የአካባቢውን ማህበረሰብ አባላት እና ሌሎች ባለድርሻ አካላትን (የአካባቢ አስተዳዳሪዎችን እናባለሙያዎችን) ያሳተፈ ስብሰባ ማካሄድ። ኤክስክሎዠር ማቋቋም ስለሚቻልባቸው ዘዴዎች ተወያይቶ መወሰን ማለትም የመረጠውን የግጦሽመሬት ዙሪያ አጥር ማጠር ወይም የአካባቢው ማህበረሰብ ባወጣው መተዳደሪያ ደንብ እንዲጠበቅ
ማድረግ።
ደረጃ 2፡፡ መተዳደሪያ ደንብን ማዘጋጀት እና ኤክስክሎዠርን ማ ቋ ቋም ኤክስክሎዠር በሚቋቋምበት ጊዜና ከተቋቋመ በኋላ ተጠቃሚዎች የሚጠበቅባችውን ሀላፊነቶች
እንዲወጡ እና እንዲሁም መኖን በማጨድ ለመጠቀም ያመች ዘንድ መተዳደሪያ ደንቦችን
ማውጣት። የአካባቢውን ማህበረሰብ ምርጥ ተሞክሮዎችን በመመርመር መጠቀም፡ ለምሳሌ እንደ እድር ያሉባህላዊ የአካባቢ ተቋማትን በመጠቀም ማህበረሰቡ ኤክስክሎዠርን እንዲቀበል እና ተግባራዊ
እንዲያደርገው ማድረግ ይቻላል። አጥር ማጠር አስፈላጊ ከሆነ የዝናብ ወቅት ከመጀመሩ ጥቂት ወራት ቀደም ብሎ ቁሳቁሶችን
ማዘጋጀት፣ ተግባራትን ማቀድ እና አጥር መስራት ያስፈልጋል።
ደረጃ 3፡፡ ክትትል እና ግምገማ ሁኔታዎችን በየጊዜው መቆጣጠር እና ለማሻሻል የሚጠቅሙ አስተያየቶችን እና ትምህርቶችን
መሰነድ። በማንኛውም ጊዜ ሊሰበሰብ የሚችል ሳር በኤክስክሎዠር ቦታ ውስጥ በተገኘ ጊዜ አጭዶ/ቆርጦተጠቃሚዎች/አባላት ሊከፋፈልና ለተለያዩ ዓላማዎች ሊውል ይችላል፣ ለምሳሌ በእርጥቡ ወይምበድርቆሽ መልክ በማከማቸት ለእንስሳት መኖነት መጠቀም ይቻላል። የሚመለከታቸውን ባለድርሻ አካላት በማሳትፍ ኤክስክሎዠርን ለማስቀጠል በሚገጥሙ ተግዳሮቶችእና ጥሩ አጋጣሚዎች ላይ መወያየት።

በቁልፍ አመላካቾ ች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች
የኤክስክሎዠር (ከእንስሳት ንክኪ ነጻ ማድረግ) ውጤታማነት በተለያዩ አመላካቾች ላይ በሚመጡለውጦች መሰረት መገምገም ይቻላል። ይህም የስነ-ምህዳራዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ማህበራዊ እና ባህላዊገጽታዎችን የሚወክሉ መሥፈርቶችን/ ተጽዕኖዎችን በማጥናት ሊሆን ይችላል (ሠሠንጠረዥ 56)።ለምሳሌ፣ ኤክስክሎዠር ጎርፍን በ14%–46%፣ የአፈር ክለትን በ23%–64% ይቀንሳል፤ እንዲሁም
የአፈር ለምነትን በ32%–216% እና የአፈር ኦርጋኒክ ካርቦንን በ10%–118% ይጨምራል (እባቡ እና
ሌሎች/Ebabu et al., 2020 እ.አ.አ)።
67
67

ሠንጠረዥ 56. ኤክስክሎዠርን መተግበር በተመረጡ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ አመላካቾች ላይያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ፣ እና ደጋ) ሲታይቁልፍ አመላካች
የስነ-ምምህዳር ጥቅሞች
• የጎርፍ መቀነስ• የአፈር ክለት መቀነስ• የአፈር እርጥበት መጨመር• የእጽዋት ሽፋን እና አይነት መጨመር• የአፈር ኦርጋኒክ ቁስ መጨመር• የጠፉ የመኖ ዝርያዎችን እንደገና መመለስሀ• የአፈር ለምነት መሻሻል• የጎርፍ መጥለቅለቅ መቀነስ• የደለል መቀነስኢኮኖሚያዊ ጥቅሞች• የሰብል ምርት መጨመርለ• የመኖ ምርት መጨመር• የእርሻ ገቢ መጨመርማህበራዊ ና ባህላዊ ጥቅሞች• በ SLM ላይ እውቀትን ማሻሻል• የማህበረሰብ ተቋምን ማጠናከርየጥቅ ም እና ወጪ ጥምርታ• ለማቋቋም (establishment) በአጭር ጊዜ• ለጥገና (maintenance) በአጭር ጊዜ• ለማቋቋም (establishment) በረጅም ጊዜ• ለጥገና (maintenance) በረጅም ጊዜየተፅዕኖ ልኬትየተፅዕኖ ደረጃ (%)ቆላወ. ደጋ ደጋቆላ

ወ. ደጋ ደጋ

++
++
++
+++
++
+++
++
++
++

++
++
++
+++
+++
+++
++
++
++

++
+++
++
+++
++
+++
++
++
++

14
23

46
42

31
64

10

118

36

216

66

32

ተማ ተማ
+++ +++
+
+

ተማ
+++
+

1050

928

1090

++
++

++
++

++
++

+++
+++
+++
+++

+++
+++
+++
+++

+++
+++
+++
+++

አስተያየቶች (በበሠንጠረዥ 56 ውስጥ)፡፡ የተፅዕኖ ልኬት በባለሙያ ግምገማ የተመዘነ ሲሆን የተፅዕኖደረጃ በሦስት የስነ-ምህዳር ቦታዎች (ቆላ፣ ወይና ደጋ፣ እና ደጋ) በተደረጉ የጥናት ውጤቶች መሰረትነው (እባቡ እና ሌሎች/Ebabu et al., 2020 እ.አ.አ)። በአጭር እና ረዥም ጊዜ የወጪ እና ጥቅምጥምርታ ላይ ያለው ተጽእኖ ለማቋቋሚያ እና ለጥገና የሚወጡ ወጪዎችን እና በአፈር ባህሪያት እናየመሬት የባዮማስ ምርታማነት መሻሻሎችን ታሳቢ ያደረገ ነው። ሀስሌቱ የተሰላው ኤክስክሎዠሩ
ከተመሰረተ ከሦስት ዓመታት በኋላ የተገኘውን አማካይ የናይትሮጅን ፣ ፎስፈረስ እና ፖታሲየምለውጥ መሰረት በማድረግ ነው (እባቡ እና ሌሎች/Ebabu et al., 2020 እ.አ.አ)። ለስሌቱ የተሰላው
በተከታታይ ከሚጋጥ የግጦሽ መሬት የተገኘ ዓመታዊ የባዮማስ ምርትን (0.6 ቶን በሄክታር፣ ያይነሸትእና ሌሎች/ Yayneshet et al., 2009 እ.አ.አ) እንደ መነሻ በመጠቀም ነው። የመደመር ምልክቶችቁጥር የአዎንታዊ ተፅእኖ ደረጃን ያመለክታሉ: + = ትንሽ አዎንታዊ፤ ++ = አዎንታዊ፤ +++ = በጣምአዎንታዊ፤ ተማ = ተፈጻሚ የማይሆን።

68
68

የቴክኖሎጂው ድክመቶች እና መ ፍትሄዎችምንም እንኳን ኤክስክሎዠር ውጤታማ ዘላቂ የመሬት አያያዝ (SLM) ተሞክሮ እንደሆነ ቢታወቅምየራሱ ችግሮችም አሉብት በተለይም በጋራ የግጦሽ መሬቶች ላይ ሲተገበር (ሠሠንጠረዥ 57). ማጠርአስፈላጊ ሆኖ ሲገኝ የአጥር ዋጋ በጣም ከፍተኛ ነው፤ አግባብነት የሌለው የወጪ ወይም የጥቅም መጋራትብዙውን ጊዜ በተጠቃሚዎች መካከል ግጭት ስለሚያስከትል ዘላቂነት እንዳይኖር ያደርጋል።
ሠንጠረዥ 57. ኤክስክሎዠርን መተግበር ያሉበት ድክመቶችና እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች

ድክመት/ችግር
• ለአጥር ግንባታ ከፍተኛ የግብዓት ወጪ• የግጦሽ መሬት የጋራ የሚሆን ከሆነ ከሁሉምየማህበረሰቡ አባላት ፈቃደኝነትን ማግኘትይጠይቃል• የጥቅም/ስራ ክፍፍል በማህበረሰብ አባላትመካከል ግጭት ሊያስከትል ይችላል• የመኖ ምርት ስርቆት ሊኖር ይችላልመፍትሄዎችሌላ ጥሩ አማራጮችን መጠቀምየሚመለከታቸውን ባለድርሻ አካላት ያሳተፈውይይት ማካሄድና ውሳኔዎችን መወሰንኃላፊነቶችን እና ጥቅሞችን ለመጋራት ፍትሃዊመተዳደሪያ ደንቦችን ማዘጋጀት
በመተዳደሪያ ደንቡ ውስጥ ከፍተኛ የገንዘብ እናሌሎች የቅጣት ዓይነቶችን ማካተትየተሻሻለ መኖን ማስተዋወቅ፣
በማጨድ/በመቁረጥ እና በማጓጓዝ መመገብን
(ዜሮ-ግጦሽን) ማበረታታት

• አንድ አካባቢ ሲታጠር በሌሎች አጎራባች

አካባቢዎች ላይ ጫና ይጨምራል

2.3. ዘላቂ የመሬት አያያ ዝ ቴክኖሎጂዎች ለተራቆቱ ኮረብታዎች
2.3.1. ከትሬንች (trenches)) ጋር የተ ቀ ናጀ ከእንስሳት ንክኪ ነጻ ማድረግ (ኤኤክስክሎዠር)መ ግለጫየአፈር መሸርሸርን ውጤታማ በሆነ ደረጃ ለመቆጣጠር እና በተራቆቱ ኮረብታዎች ላይ የእጽዋት ሽፋንእና የአፈር ጥራትን ለማሻሻል ኤክስክሎዠርን ከትሬንች (የውሃ ማቀቢያ ጉድጓዶች) ጋር በማቀናጀት
መተግበር የተሻለ ነው። ይህ ቴክኖሎጂ የሚመከረው የአፈር መሸርሸር እና የተፈጥሮ እፅዋት ሽፋን መራቆትአሳሳቢ በሆነባቸው እና ኤክስክሎዠርን ብቻ (ክፍል 2.2.3) መተግበር የተፈለገውን መፍትሄ ማምጣትበማይችልባቸው አካባቢዎች ነው። ትሬንቾችን ከኤክስክሎዠር ጋር የማቀናጀት ዋና አላማዎች የዝናብውሃ ሰርጎ መግባትን ለመጨመር፣ ጎርፍን እና የአፈር መሸርሸርን ለመቀነስ እና በአካባቢው የተተከሉ
እፅዋትን እድገት ለማገዝ ነው። በትሬንቾች አማካኝነት የሚደረግ የእርጥበት ጥበቃ የተፈጥሮ እፅዋትን
በተለይም የእርጥበት እጥረት ባለባቸው አካባቢዎች በፍጥነት እንዲያገግሙ ይረዳል። የአፈር አይነት እናተዳፋትን መሰረት በማድረግ የአርጥበት ጥበቃ ትሬንቾች በምስል 17 ላይ በተገለጸው መስፈርት መሰረትሊሰሩ ይችላሉ፡ እያንዳንዱ ትሬንች 2–5 ሜትር ርዝመት እና 0.3–0.5 ሜትር ጥልቀት፣ እና ወደ 2ሜትር የሚጠጋ ክፍተት እና በሁለት ተከታታይ ረድፎች መካከል 30 ሜትር ልዩነት መኖር አለበት።
በመስክ ላይ የተካሄደ ጥናት (እባቡ እና ሌሎች/Ebabu et al., 2019 እ.አ.አ) እንደሚያመለክተው
69
69

ኤክስክሎዠርን ከትሬንች ጋር በማቀናጀት በተራቆቱ የቁጥቋጦ ኮረብታዎች ላይ የአፈር ክለትን ከ64
በመቶ እስከ 94 በመቶ የቀነሰው ሲሆን ኤክስክሎዠር ብቻውን የአፈር ክለትን የቀነሰው ከ35% እስከ
72% ነው። በዚህም ምክንያት ምንም ዓይነት የአፈርና ውሃ ጥበቃ ስራዎች ካልተሰራባቸው ቦታዎች ጋርሲነጻጸር ኤክስክሎዠርን ከትሬንች ጋር በማቀናጀት በተተገበረባችው የቁጥቋጦ ኮረብታዎች ጉልህ የሆነየአፈር ለምነት መሻሻል ተረጋግጧል (እባቡ እና ሌሎች/Ebabu et al., 2020 እ.አ.አ)።

ምስል 17. ከትሬንች (ሰማያዊ አራት ማዕዘናት) ጋር ተቀናጅቶ በኮረብታ ላይ የሚተገበር ኤክስክሎዠርን
የሚወክል ስዕል/ንድፍ፡ በደማቅ አረንጓዴ ላይ ያሉ ሥዕሎች የኤክስክሎዠርና እና ትሬንቾችን (ልኬታቸው እናክፍተቶች እንደሚታየው) መሰራታችውን ተከትሎ ቀስ በቀስ የሚመጣውን የእጽዋት (ሣሮች/ዕፅዋት፣
ቁጥቋጦዎች እና ዛፎች) መሻሻል ይወክላሉ። ነጣ ባለ አረንጓዴ ላይ የተሳሉት ሥዕሎች ዜሮ-ግጦሽ ወይምአማራጭ የእንስሳት አያያዝ/አመጋገብ ዘዴዎች ካልተተገበሩ በስተቀር አንድ አካባቢ ላይ ኤክስክሎዠርን
መተግበር ሌላ አካባቢ ከመጠን በላይ የሆነ ልቅ ግጦሽን ሊያስከትል እንደሚችል ያሳያሉ።ምድብ እና ባህሪያት
ኤክስክሎዠርን ከትሬንች ጋር በማቀናጀት መተግበር የገጸ ምድር ጎርፍ እና የአፈር ክለት አሳሳቢለሆኑባቸው አካባቢዎች ከሚመከሩት ውጤታማ የ SLM ቴክኖሎጂዎች መካካል አንዱ ነው። በወካት(WOCAT) መስፈርት መሰረት ይህ ቴክኖሎጂ በእፅዋት እና በግንባታ (structural) የአፈርና ውሃጥበቃ እርምጃዎች ስር ይመደባል (ሠሠንጠረዥ 58)።70
70

ሠንጠረዥ 58. ለተራቆቱ የቁጥቋጦ ኮረብታዎች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ የሚተገበር ክትሬንቾችጋር የተቀናጀ ኤክስክሎዠር ባህሪያትመስፈርት• የ ኤስኤልኤም (SLM) ቡድን• የ ኤስኤልኤም (SLM) እርምጃ• የምቀርፈው የመሬት መራቆትአይነት• የመፍትሄ ደረጃችመግለጫኤክስክሎዠር፣ የተሻሻለ የእፅዋት ሽፋን፣ የእፅዋት አያያዝ፣ የደንአያያዝ፣ የግጦሽ መሬት አያያዝየእፅዋት እና የግንባታ (structural) እርምጃዎችበውሃ የአፈር መሸርሸር፣ አካላዊ እና ስነህይወታዊ የአፈርመራቆትመከላከል፣ መቀነስ እና ወደነበረበት መመለስ (restoration)ተግባራዊ ዝርዝሮች
ኤክስክሎዠርን ከትሬንች ጋር በማቀናጀት ተግባራዊ ማድረግ የተለያዩ ተግባራትን እና ግብዓቶችን
ይፈልጋል (ሠሠንጠረዥ 59 እና 60)። ቴክኖሎጂው በተለያዩ የስነ-ምህዳር አይነቶች ውስጥ ተግባራዊ
ሠንጠረዥ 61)።ሊሆን የሚችል እና በማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች እምብዛም የማይወሰን ነው (ሠሠንጠረዥ 59. ኤክስክሎዠርን ከትሬንች ጋር በማቀናጀት ለመተግበር የሚካናወኑ ተግባራት፣ ዓመታዊ ድግግሞሽእና ተስማሚ ጊዜ

ተግባር
ድግግሞሽ
የመጀመሪያ ስራዎች/ማ ቋ ቋም (establishment))• የማህበረሰብ ስብሰባዎችን ማካሄድእንደ አስፈላጊነቱ
• የሚተገበርባቸውን ኮረብታዎች መለየትአንድ ጊዜ
• የማህበረሰብ ህገ-ደንቦችን ማዘጋጀትአንድ ጊዜ
• ኤክስክሎዠርን መለየትና መከለልአንድ ጊዜ
• አስፈላጊ ከሆነ አጥር ማጠርአንድ ጊዜ
• ትሬንች (የውሃ ዕቀባ ጉድጓድ) መስራትአንድ ጊዜ
• የመኖ ዝርያዎችን መትከል/መዝራትእንደ አስፈላጊነቱ
ጥገናና ሌሎች ስራዎች (maintenance))• አጥርን መጠገንእንደ አስፈላጊነቱ
• ትሬንቾችን መጠገንእንደ አስፈላጊነቱ
• ክትትል እና ግምገማ ማድረግእንደ አስፈላጊነቱ

ተስማሚ ጊዜ
የእርሻ ስራ በማይኖርበት ወቅትየእርሻ ስራ በማይኖርበት ወቅትበማህበረሰብ ስብሰባዎች ወቅትየዝናብ ወቅት ከመጀመሩ በፊትየአርሻ ስራ በማይኖርበት ወቅትየዝናብ ወቅት ከመጀመሩ በፊትአስፈላጊ በሆነበት ጊዜ ሁሉአስፈላጊ በሆነበት ጊዜ ሁሉአስፈላጊ በሆነበት ጊዜ ሁሉሣር በሚታጨድበት ጊዜሠንጠረዥ 60. ከትሬንች ጋር የተቀናጀ ኤክስክሎዠርን ለመተግበር የሚያስፈልጉ ግብዓቶች እና ወጪዎች (ብርበሄክታር በዓመት፣ በ 2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት)

ግብዓት

መለኪያ

መጠን

በአጥር ኤክስክሎዠርን ለመከለል
• የእንጨት አጥር ቋሚዎች• የእንጨት አጥር ማገሮች• ሚስማር (131 በኪሎግራም)• አናጺ• የቀን ሰራተኛነጠላ ዋጋ
(ብር)ጠቅላላ ዋጋ
(ብር)

ቁጥር
ቁጥር
ኪሎግራም
ሰው በቀንሰው በቀን

400
400
20
2
22

32
91
105
175
105

12,80036,400
2100
350
2310

71
71

ሠንጠረዥ 60 (የቀጠለ)

ግብዓት

መለኪያ

ትሬንቾ ችን ለመስራት (200 ትሬንቾ ች በሄክታር)• ለመቆፈር የሚያስፈልግ ጉልበትሰው በቀን
• 10% ለእጅ መሳሪያዎች እና የዳሰሳ ጥናትንዑስ ድምርጥገ ና• የእንጨት አጥር ቋሚዎችቁጥር• የእንጨት አጥር ማገሮች
ቁጥር
ኪሎግራም
• ሚስማር (131 በኪሎግራም)• አናጺሰው በቀን
• የቀን ሰራተኛሰው በቀን
• ትሬንቾችን ለመጠገን የጉልበት ሰራተኛሰው በቀንንዑስ ድምር
ጠቅላላ ድምርሀ

መጠንነጠላ ዋጋ
(ብር)ጠቅላላ ዋጋ
(ብር)

133

105

13,9651396
69,321

40
40
2
1
4
28

32
91
105
175
105
105

1280
3640
210
175
420
2940
8665
77,986

አስተያየቶች (በበሠንጠረዥ 60 ውስጥ)፡፡ ሀአጥር የማያስፈልግ ከሆነ አጠቃላይ ወጪ በ76% ሊቀነስይችላል (ማለትም አጠቃላይ የትሬንች ግንባታ እና የጥገና ወጪ 18,301 ብር ብቻ ሊሆን ይችላል)።
ለትሬንች ግንባታ የሚጣው ወጪ የተሰላው 400 ሜትር ዙሪያ እና 1 ሄክታር ስፋት ባልው ተዳፋታማ
ኮረብታ 200 ትሬንቾችን (3 ሜትር ርዝመት፣ 10 ሜትር ርቀት በሁለት ተከታታይ ረድፎች መካከል፣
እና 2 ሜትር የአግድም ክፍተት በእያንዳንዱ ትሬንች መካካል) ለመሥራት ታሳቢ በማድረግ ነው።ለትሬንች ግንባታ የሚያስፈልገው የጉልበት ሰራተኛ መጠን በደስታ እና ሌሎች/ Desta et al.(2005
እ.አ.አ) በተገለጸው መመሪያ ላይ የተመሰረተ ነው። የሃምሌ 3 ቀን 2020 እ.አ.አ የምንዛሬ ተመን (1ብር = 0.029 የአሜሪካን ዶላር) የአመቱ አማካኝ የምንዛሬ ተመን ተደርጎ ተወስዷል። ሰው በቀን፡የጉልበት ሰራተኛ ቁጥር በቀን።ሠንጠረዥ 61. ከትሬንች ጋር የተቀናጀ ኤክስክሎዠርን ለመተግበር ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊና
ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች

ሁኔታ
የስነ-ም
ምህዳር ሁኔታዎች
• የአየር ንብረት• አማካይ ዓመታዊ የዝናብመጠን• የመሬት አቀማመጥ
• ተዳፋትነት
• የአፈር ጥልቀት• የአፈር ኦርጋኒክ ቁስ መጠን• ከባህር ወለል በላይ ከፍታክፍል ወይም ዓይነትየማገገሚያ ስራ የሚፈልጉ ኮረብታዎች ያሉበት ሁሉም የአየርንብረት ክልሎች
የማገገሚያ ስራ የሚፈልጉ ኮረብታዎች ያሉበት ሁሉም የዝናብክልሎችተራራማ ዳገቶች/ኮረብታዎች
ቁልቁለታማ (15%–30%) እስከ በጣም ገደላማ (> 50%)በአፈር ጥልቀት አይወሰንምበጣም ዝቅተኛ (<1%) እስከ መካከለኛ (2.1%–4.2%)
በሁሉም ከፍታዎች ያሉ ኮረብታዎች
72
72

ሠንጠረዥ 61 (የቀጠለ)ሁኔታክፍል ወይም ዓይነትማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች
• የእርሻ ስርዓትአነስተኛ የመሬት ይዞታ ያላቸው አርሶ-አደሮች• የመሬት ይዞታ መጠንበመሬት ይዞታ መጠን አይወሰንም
• የሜካናይዜሽን ደረጃበሜካናይዜሽን ደረጃ አይወሰንም
• የመሬት ተጠቃሚዎች የሀብት በሀብት ደረጃ አይወሰንምደረጃ• የመሬት ይዞታ መብትየግል እና የጋራ• የመሬት አጠቃቀም መብትበግለሰብ እና በጋራየትግበራ ሂደቶች/ደረጃዎች
ደረጃ 1፡፡ መለየት እና መወያየት ኤክስክሎዠርን ከትሬንች ጋር አቀናጅቶ መተግበር የሚያስፈልጋቸውን ኮረብታዎች መለየት። የአካባቢው ማህበረሰብ አባላትን እና የሚመለከታቸው ባለድርሻ አካላትን (የአካባቢው የስራኃላፊዎችና ባለሙያዎች) ያሳተፈ ስብሰባ/ውይይት ማካሄድ። ስራውን ያለምንም ችግር ተግባራዊ ለማድረግ ማህበረሰቡን መሰረት ያደረገ አሳታፊ እቅድማውጣት።ደረጃ 2፡፡ መተዳደሪያ ደንብን ማዘጋጀት እና ኤክስክሎዠርን ማ ቋ ቋም በማህበረሰቡ አባላት መካከል ሀላፊነቶችን እና ጥቅሞችን ለመጋራት የሚያስችል መተዳደሪያደንብ ማዘጋጀት ወይም ያለውን ማሻሻል (በተጨማሪ ክፍል 2.2.3ን ይመልከቱ)።
 ኤክስክሎዠርን ማቋቋም የሚቻልበትን ዘዴ ተወያይቶ መወሰን (ማለትም የተራቆቱ
ኮረብታዎችን በማጠር ወይም ውጤታማ የሆኑ ልማዳዊ አሰራሮችን ለምሳሌ የቤተ ክርስቲያንደን መጠበቂያ ደንቦችን መጠቀም)።
ደረጃ 3፡፡ ትሬንቾ ችን መስራትአባሪ 5ንን በተዳፋትና በዝናብ ሁኔታ ላይ በመመስረት የሚሰሩ ትሬንቾችን ብዛት ማስላት (አይመልከቱ)።
 የሚያስፈልጉ ግብዓቶች ማዘጋጀት እና የሚከተሉትን መስፈርቶች/መመሪያዎች ግምት ውስጥበማስገባት ትሬንቾችን በደረቅ ወቅት በማንኛውም ጊዜ መስራት:- የተዛነፉ ትሬንቾች (staggered trenches) በተከታታይ ረድፎች ላይ ሲሰሩ በላይኛውረድፍ ላይ ያሉት ጉድጓዶች እና በታችኛው ረድፍ ካሉት ክፍተቶች ጋር መተያየት አለባቸው
(ም
ምስል 17)፣ በመሆኑም ከላይኛው ረድፍ ባሉት ትሬንቾችች መካከል ባለው ክፍተትየሚፈጠረው ጎርፍ እና ደለል በታችኛው ረድፍ ባሉ ጉድጓዶች ሊያዝ ይችላል።
- የተቆፈረውን አፈር ወደታች በመወርወር 0.3 ሜትር ስፋት እና 0.2 ሜትር ከፍታ ያለውቁልል መፍጠር፤ በቁልሉ እና በጉድጓዱ መካከል 0.2 ሜትር ርቀት የሚሆን ጠርዝ(በርም/berm) መኖር አለበት።
7373

- በሁለት ተከታታይ ረድፎች መካከል ያለው አግድም ክፍተት በዝናብ መጠን፣ ሊፈጠርበሚችለው የጎርፍ መጠን እና በመሬት ተዳፋትነት ላይ ተመስርቶ ሊወሰን ይገባል፡ ከፍተኛተዳፋት ላላቸው ቦታዎች ረድፎች እስከ 5 ሜትር ሊጠጋጉ የሚችሉ ሲሆን በዝቅተኛ ተዳፋትላይ ደግሞ እስከ 30 ሜትር ሊራራቁ ይችላሉ (ኤፋኢኤስ/FES, 2008 እአአ፣ በተጨማሪም
አባሪ 5ንን ይመልከቱ)።
ደረጃ 4፡፡ ክትትል እና ግምገማ ጣቢያውን በመደበኛነት በመቆጣጠር ተግዳሮቶችን እና ጥሩ አጋጣሚዎችን በመሰነድ እንደግብዓት መጠቀም። የመሬት ተጠቃሚዎች የመኖ ምርትን መቼ እና እንዴት እንደሚሰበስቡ እና እንደሚከፋፈሉ ምክርመስጠት። የጎርፍ ውሃን መቆጠብ በሚያስፈልግባቸው ቦታዎች ላይ ትሬንቾችን (ጉድጓዶችን) መጠገን። የሚቻል ከሆነ የተሻሻሉ የመኖ ዝርያዎችን መዝራት/መትከል።

በቁልፍ አመላካቾ ች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች
ከትሬንች ጋር የተቀናጀ ኤክስክሎዠር በሥነ-ምህዳራዊ፣ ኢኮኖሚያዊ፣ በማህበራዊ እና ባህላዊአመላካቾች ላይ የሚያሳድራቸው ተጽዕኖዎች በሠንጠረዥ 62 ውስጥ ተዘርዝረዋል። ለምሳሌ፣ ጎርፍንበ34%–68% እና የአፈር ክለትን በ84%–94% የሚቀንስ ሲሆን የአፈር ለምነትን በ29%–135% እናየአፈር ኦርጋኒክ ካርቦንን በ1%–31% እንደሚያሻሽል በጥናት ተረጋግጧል (እባቡ እና ሌሎች/Ebabu
et al., 2020 እ.አ.አ)።
ሠንጠረዥ 62. ኤክስክሎዠርን ከትሬንች ጋር በማቀናጀት መተግበር በተመረጡ ስነ-ምህዳራዊ፣ ማህበራዊ እናኢኮኖሚያዊ አመላካቾች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ፣ እና ደጋ) ሲታይቁልፍ አመላካች
ስነ-ምምህዳራዊ ጥቅሞች• የጎርፍ መቀነስ• የአፈር ክለት መቀነስ• የአፈር እርጥበት መጨመር• የእጽዋት ሽፋን እና ዓይነት መጨመር• የአፈር ኦርጋኒክ ቁስ መጠን መጨመር• የመኖ ዝርያዎችን ወደ ነበሩበት መመለስሀ• የአፈር ለምነት መሻሻል• የጎርፍ መጥለቅለቅ መቀነስ• የደለል መቀነስኢኮኖሚያዊ ጥቅሞች• የሰብል ምርት መጨመርለ• የመኖ ምርት መጨመር• የእርሻ ገቢ መጨመርየተጽዕኖ ልኬትቆላ ወ. ደጋ ደጋየተጽዕኖ ደረጃ (%)ቆላ ወ. ደጋ ደጋ

+++
+++
+++
+++
+
+++
+++
+++
+++

+++
+++
+++
+++
++
+++
++
+++
+++

+++
+++
+++
+++
++
+++
+++
+++
+++

34
86

68
94

34
84

1

31

19

90

135

29

ተማ
+++
–/+

ተማ
+++
–/+

ተማ
+++
–/+

833

500

100

74
74

ሠንጠረዥ 62 (የቀጠለ)ቁልፍ አመላካች

የተጽዕኖ ልኬትቆላ ወ. ደጋ ደጋማህበራዊና ባህላዊ ጥቅሞች• በ SLM ላይ የእውቀት መሻሻል• የማህበረሰብ ተቋማት መጠናከር

++
++

++
++

++
++

++
+++
+++
+++

++
+++
+++
+++

++
+++
+++
+++

የተጽዕኖ ደረጃ (%)ቆላ ወ. ደጋ ደጋየጥቅ ም እና ወጪ ጥምርታ• ለማቋቋም (establishment) በአጭር ጊዜ• ለጥገና (maintenance) በአጭር ጊዜ• ለማቋቋም (establishment) በረጅም ጊዜ• ለጥገና (maintenance) በረጅም ጊዜአስተያየቶች (በበሠንጠረዥ 62 ውስጥ)፡ የተፅዕኖ ልኬት በባለሙያዎች ግምገማ የተሰጠ ሲሆንየተፅዕኖ ደረጃ በሶስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ፣ እና ደጋ) በተደረጉ የጥናት ውጤቶች ላይየተመሰረተ ነው (እባቡ እና ሌሎች/Ebabu et al., 2019 እ.አ.አ፣ 2020 እ.አ.አ)። ሀኤክስክሎዠር
ከትሬንች ጋር ተቀናጅቶ ከተቋቋመ ከሶስት ዓመታት በኋላ በተገኘ አማካኝ የናይትሮጅን፣ ፎስፈረስእና ፖታስየም ለውጦችን በመውሰድ የተሰላ ነው (እባቡ እና ሌሎች/Ebabu et al., 2020 እ.አ.አ)።
ለየተፅዕኖ ደረጃ የተሰላው በተከታታይ ከተጋጠ የግጦሽ መሬት የተገኘ ዓመታዊ የባዮማስ ምርትን (0.6ቶን በሄክታር፣ ያይንሸት እና ሌሎች/Yayneshet et al., 2009 እ.አ.አ) እንደ መነሻ በመውሰድነው። የመደመር/የመቀነስ ምልክቶች የተፅእኖዎችን አይነት እና ደረጃን ያመለክታሉ፡ –/+ = ገለልተኛ፤
+ = ትንሽ አዎንታዊ፤ ++ = አዎንታዊ፤ +++ = በጣም አዎንታዊ፤ ተማ = ተፈጻሚ የማይሆን።

የቴክኖሎጂው ድክመቶች እና መ ፍትሄዎች
ከትሬንች ጋር የተቀናጀ ኤክስክሎዠር የተራቆቱ ኮረብታዎች ቶሎ እንዲያገግሙ እና የእፅዋት ሽፋንንወደነበረበት ለመመለስ የሚያስችል ውጤታማ የአፈርና ውሃ ጥበቃ ቴክኖሎጂ ነው። ነገር ግን ይህ ዘዴየሚመለከተው ባለድርሻ አካላት ሊገነዘባቸው የሚገባና እና ተገቢ መፍትሄዎችን የሚሹ ችግሮች አሉበት(ሠሠንጠረዥ 63)።ሠንጠረዥ 63. ከትሬንች ጋር የተቀናጀ ኤክስክሎዠርን መተግበር ያሉበት ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች

ድክመት/ችግር
• ትሬንች ለመስራት በጣም ብዙ የሰውጉልበት ይፈልጋል
• አጥር መስራት አስፈላጊ ሆኖ ሲገኝከፍተኛ የግብዓት ወጪ የሚጠይቅመሆኑ• የሁሉም የማህበረሰብ አባላት ፈቃደኝነትእና የባለሙያዎች ቁርጠኝነት አስፈላጊ
መሆኑመፍትሄዎች
አማራጮችን መጠቀም ወይም በትሬንቾች መካከልትክክለኛ ክፍተት እንዲኖር በማድረግ መስራትበቀላሉ በአካባቢው የሚገኙ አማራጮችን እንደ ስነሂዎታዊ አጥር/live fencing (ለምሳሌ እሾሃማቁጥቋጦዎችን መትከል) እና መተዳደሪያ ደንቦችን
መጠቀምየሚመለከታቸውን ባለሙያዎችና ባለድርሻ አካላትማሳተፍ እና ግንዛቤ መፍጠር75
75

ሠንጠረዥ 63 (የቀጠለ)ድክመት/ችግር
• በማህበረሰብ አባላት መካከል ግጭትሊያስከትል መቻሉ• መከለል ሌላ ቦታዎች ላይ ከፍተኛየእንስሳት ክምችት ሊያስከትል መቻሉ• የጥቅም መጋራት መንገዶች ፍትሃዊካልሆኑ በመሬት ተጠቃሚዎች
የተደራሽነት ስጋት ይፈጥራል

መፍትሄዎች
ሀላፊነቶችን እና ጥቅሞችን ለመጋራት ፍትሃዊ የሆነየመተዳደሪያ ደንቦችን ማዘጋጀት
ዜሮ-ግጦሽን ወይም አጭዶ/ቆርጦ መመገብን
መተግበርየስነ-ምህዳር አገልግሎቶችን እና ጥቅሞችን ዘላቂነትና
ተደራሽነት ማረጋገጥ/ማስጠበቅ

2.3.2. በተራቆቱ ኮረብታዎች ላይ የታገዘ የእፅዋት ልማትመ ግለጫየታገዘ የእፅዋት ልማት (Assisted vegetation establishment/development) በተራቆቱ
መሬቶች ላይ የችግኞችን የመጽደቅ እና የማደግ አፈፃፀምን የማገዝ አሰራርን ይመለከታል። ይህ በሁለትመንገዶች ሊከናወን ይችላል፡ (1) ለንግድ ተብለው የሚመረቱ የአፈር ማከሚያዎችን (ጠቃሚማይክሮቦች: በኩባንያዎች የተሰበሰቡ፣ የተቀነባበሩ እና የታሸጉ ባክቴሪያ እና ፈንገሶች) እንደ ዘር ሽፋንወይም በቀጥታ ወደ ችግኞች ሥር በመጨመር እና (2) በደንብ ከተጠበቁ ቦታዎች (እንደ ጫካዎችየመሳሰሉ) አፈርን በመውሰድ እንደ ኦርጋኒክ ማዳበሪያ ችግኝ ለማፍላት እና በተራቆቱ መሬቶች ላይለተተከሉ ችግኞች መጠቀም (ምምስል 18)። ለምሳሌ ዋሴ እና ሌሎች/Wassie et al. (2009 እ.አ.አ)እንደጠቆሙት፣ በደንብ ከተጠበቁ ቦታዎች ለምሳሌ እንደ ጥንት የቤትክርስቲያን ደኖች ውስጥ አፈርንበመውሰድ እና ሀገር በቀል የዛፍ ዝርያዎችን በመጠቀም የተራቆቱ መሬቶችን እንዲያገግሙ ማድረግይቻላል። ይህ መመሪያ (መፅሃፍ) ከቤተክርስትያን ደን የተወሰደ አፈርን በመጠቀም በግሪንሀውስ ውስጥእና በመስክ ላይ በተደረገ የጥናት ውጤት መሰረት ለተራቆቱ መሬቶች እጽዋት ልማትን እንዴት ማገዝእንደሚቻል ማብራሪያና ማስረጃ ያቀርባል (ምምስል 18)።

ምድብ እና ባህሪያት
የታገዘ የዕፅዋት ልማት በተለያዩ የወካት (WOCAT) ዘላቂ የመሬት አያያዝ (SLM) ቡድኖች ስርሊመደብ ይችላል (ለምሳሌ የተሻሻሉ የእፅዋት ሽፋን፣ የእፅዋት አያያዝ፣ የአፈር ለምነት አያያዝ፣ እናየመሳሰሉት)። በዚህ ቴክኖሎጂ የእጽዋትን ሕልውና በመጠበቅ እና እድገታቸውን በማፋጠን የተራቆቱ
መሬቶች በፍጥነት ወደ ቀድሞ ሁኔታቸው እንዲመለሱ ማድረግ ይቻላል (ሠሠንጠረዥ 64)።76
76

ሠንጠረዥ 64. ለተራቆቱ ኮረብታዎች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ የሚተገበር የታገዘ የእፅዋት ልማት
ባህሪያት

መስፈርት
• የ ኤስኤልኤም (SLM) ቡድን• የ ኤስኤልኤም (SLM) እርምጃ• የሚቀርፈው የመሬት መራቆት አይነት• የመፍትሄ ደረጃዎች

መግለጫየተሻሻለ የእጽዋት ሽፋን፣ የእፅዋት አያያዝ፣ የአፈርለምነት አያያዝ፣ የደን አያያዝየእጽዋት እና የአፈር አያያዝስነህይወታዊ/Biological የአፈር መራቆትማገገም እና ውደነበረበት መመለስ (restoration)

ምስል 18. ከቤተክርስትያን ደን የተወሰደ አፈር የተጨመረባቸው (የግራ ፎቶዎች) እና ያልተጨመረባቸው (የቀኝፎቶዎች) የወይራ ችግኞች ከፊል እይታ፡ ሀ እና ለ በግሪንሀውስ ውስጥ የችግኞችን እድገት ያሳያሉ (በተጨማሪምከ አበበ እና ሌሎች/Abebe et al., 2020b እ.አ.አ ይመልከቱ)። ሐ እና መ በአባ ገሪማ ጣቢያ በተራቆተ መሬትላይ የተተከሉ ችግኞችን የእድገት ሁኔታ ያሳያሉ።

77
77

ተግባራዊ ዝርዝሮች
የታገዘ የእጽዋት ልማትን ለመተግበር የተለያዩ ተግባራትን ማከናወን (ሠሠንጠረዥ 65)፣ ግብዓቶችን
ማዘጋጀት (ሠሠንጠረዥ 66) እና ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎችን መለየት(ሠሠንጠረዥ 67) ያስፈልጋል።
ሠንጠረዥ 65. በተራቆቱ ኮረብታዎች ላይ የታገዘ የእፅዋት ልማትን ለመተግበር የሚከናወኑ ተግባራት፣ ዓመታዊድግግሞሽ እና ተስማሚ ጊዜ

ተግባር
ድግግሞሽ
የመጀመሪያ ስራዎች/ማ ቋ ቋም (establishment))• አፈር መቆፈር እና ማጓጓዝአንድ ጊዜ
• የችግኝ ማፍያ ከረጢቶችን ማዘጋጀትአንድ ጊዜ
• መዝራትአንድ ጊዜ
• ችግኝን ውሃ ማጠጣትበሳምንት ሁለት ጊዜ
ለ4–6 ወራት
• ኤክስክሎዠርን ማቋቋም (አማራጭ)አንድ ጊዜ
• ችግኞችን ማጠንከር/ማላመድ እና ማጓጓዝ አንድ ጊዜ• መትከልአንድ ጊዜ
የመንከባከብ፣ የመጠበቅ ና የመጠገን ስራዎች (maintenance))• ውሃ ማጠጣትእንደ አስፈላጊነቱ
• የውሃ ስርገትን ለማሻሻል መኮትኮትእንደ አስፈላጊነቱ
• እርጥበትን ለመጠበቅ ሽፋን መስራትእንደ አስፈላጊነቱ
• አጥርን መጠገንእንደ አስፈላጊነቱ
• ችግኞችን ከማንኛውም ጉዳት መጠበቅእንደ አስፈላጊነቱ

ተስማሚ ጊዜደረቅ ወቅትደረቅ ወቅትተገቢ በሆነበት ጊዜ ሁሉጠዋት ወይም ማታከመተከሉ በፊትበዝናብ ወቅት መጀመሪያ ላይበዝናብ ወቅት መጀመሪያ ላይበማለዳ ወይም በማታተገቢ በሆነበት ጊዜ ሁሉደረቅ ወቅትተገቢ በሆነበት ጊዜ ሁሉተገቢ በሆነበት ጊዜ ሁሉሠንጠረዥ 66. የታገዘ የእጽዋት ልማትን ለመተግበር የሚያስፈልጉ ግብአቶች እና ወጪዎች (ብር በሄክታር
በዓመት፣ በ 2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት)ግብዓትአጥር ማጠር
የእንጨት አጥር ቋሚዎች• የእንጨት አጥር ማገሮች• ሚስማር (131 በኪሎግራም)• አናጺ• የቀን ሰራተኛችግኞችን ማፍላት፣ መንከባከብና መትከል• ዘር ግዥ
• አፈር መቆፈርና ማጓጓዝ• የችግኝ ከረጢቶች ግዥ (100• ዝግጅት እና መዝራት• ውሃ ማጠጣት
• ችግኝ መጓጓዝ እና መትከልንዑስ ድምርመለኪያመጠንነጠላ ዋጋ
(ብር)ጠቅላላዋጋ
(ብር)

ቁጥር
ቁጥር
ኪሎግራም
ሰው በቀንሰው በቀን

400
400
20
2
22

32
91
105
175
105

12,80036,400
2100
350
2310

ኪሎግራም
ሰው በቀን
ቁጥርሰው በቀንሰው በቀንሰው በቀንሰው በቀን

1
20
5
40
20
100

105
105
105
105
105
105

105
2100
525
4200
2100
10,50073,49078
78

ሠንጠረዥ 66 (የቀጠለ)ግብዓትጥገና እና ሌሎች ስራዎች• ውሃ ማጠጣት
• ማጎዝጎዝ (መልቺንግ) እና መኮትኮት
• አጥር ጥገና እና የእፅዋት ጥበቃንዑስ ድምር
ጠቅላላ

መለኪያ

መጠን

ነጠላ ዋጋ
(ብር)ጠቅላላዋጋ
(ብር)ሰው በቀንሰው በቀንሰው በቀን

100
40
2

105
105
105

10,5004200
210
14,91088,400አስተያየቶች (በበሠንጠረዥ 66 ወስጥ)፡፡ አጥር ማጠር የማያስፈልግ ከሆነ አጠቃላይ የማቋቋሚያ ወጪ
በ73 በመቶ ሊቀነስ ይችላል (በተጨማሪም ክፍል 2.3.1 ይመልከቱ)። ሀየችግኝ ማፍያ ከረጢቶችመጠን በበርካታ ሁኔታዎች ምክንያት የተለያየ ሊሆን ይችላል። ለምሳሌ፣ ችግኞች በጣም በተራቆተአፈር ላይ የሚተከሉ ከሆነ ከረጢቶቹ በበቂ ሁኔታ ትልቅ መሆን አለባቸው። የሃምሌ 03 ቀን 2020
እ.አ.አ የምንዛሬ ተመን (እንደ 1 ብር = 0.029 የአሜሪካን ዶላር) የአመቱ አማካኝ የምንዛሬ ተመንተደርጎ ተወስዷል። ሰው በቀን = የጉልበት ሰራተኛ ቁጥር በቀን።ሠንጠረዥ 67. በተራቆቱ ኮረብታዎች ላይ የታገዘ የእፅዋት ልማትን ለመተግበር ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊእና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች

ሁኔታ
የስነ-ም
ምህዳር ሁኔታዎች
• የአየር ንብረት• አማካይ ዓመታዊ የዝናብ መጠን• የመሬት አቀማመጥ
• ተዳፋትነትክፍል ወይም ዓይነት• ከባህር ወለል በላይ የመሬት ከፍታሁሉም የአየር ንብረት ክልሎችሁሉም የዝናብ መጠን ክልሎችኮረብታማቁልቁለታማ (15%–30%) እስከ በጣም ገደላማ(> 50%)
በአፈር ጥልቀት አይወሰንምበጣም ዝቅተኛ (<1%)ሁሉም ከፍታዎች

ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች
• የእርሻ ስርዓት• የመሬት ይዞታ መጠን• የሜካናይዜሽን ደረጃ• የመሬት ተጠቃሚዎች የሀብት ደረጃ• የመሬት ይዞታ መብት• የመሬት አጠቃቀም መብትአነስተኛ የመሬት ይዞታ ያላቸው አርሶ-አደሮችበመሬት ይዞታ መጠን አይወሰንምበሰው በጉልበት የሚከናወን
በሀብት ደረጃ አይወሰንምየግል እና የጋራበግለሰብ እና በጋራ• የአፈር ጥልቀት• የአፈር ኦርጋኒክ ቁስ መጠን7979የትግበራ ሂደቶች/ደረጃዎች
ደረጃ 1:: መለየት እና መዘጋጀት ለታለሙ ቦታዎች ተስማሚ የሆኑ ሃገር በቀል የዛፍ ዝርያዎችን መለየት። የተጠበቀ እና ጤናማ አፈር (soil microbiome) መገኛ ቦታዎችን መለየት። የአፈርን ከተጠበቁ ቦታዎች ለመቆፈር እና ለማጓጓዝ የሚረዱ ቁሳቁሶችን እና መርሃ ግብሮችን
ማዘጋጀት። አፈርን ወደ ችግኝ ጣቢያ ማምጣት እና ተገቢ መጠን ያላቸው የችግኝ ማፍያ ከረጢቶችን
ማዘጋጀት።
ደረጃ 2፡፡ በችግኝ ጣቢያ ውስጥ ችግኞችን ማፍላት በችግኝ ማፍያ መደቦች ላይ ዘር መዝራት፣ ውሃ መስጠት እና ችግኞችን ከችግኝ ማፍያ መደቦችወደ ተዘጋጁ ከረጢቶች መትከል (ወይም ዘርን በቀጥታ ወደ ከረጢቶቹ መዝራት ይቻላል)።
 በየሦስት ቀናት ልዩነት ከሦስት እስከ አራት ወራት ባለው ጊዜ ውስጥ ችግኞችን ውኃ ማጠጣት። በበሽታ፣ በተባይ እና ምቹ ባልሆነ የአየር ሁኔታ ከሚደርስ ጉዳት መከላከል። ምግብ እና ውሃን ሊሻሙ የሚችሉ አረሞችን ማስወገድ።
ደረጃ 3፡፡ ችግኞችን ማጠንከር/ማላመድ፣ ማጓጓዝ እና መትከል ችግኞችን ለማጠንከር/ለማላመድ ዳስን ማንሳት፣ የውሃ ማጠጣት ድግግሞሽን መቀነስና
በመጨረሻም ችግኞች እስከሚተከሉ ድረስ ለአንድ ሳምንት ያህል ለትክክለኛው የመስክ ሁኔታእንዲጋለጡ ማድረግ። የመትከያ ጉድጓዶችን (የችግኝ ከረጢቱን ጥልቅት ያክል እና የዲያሜትሩን 2–3 ጊዜ እጥፍበማሰብ) በኮንቱር መስመሮች ትይዩ፣ በተክሎች እና በረድፎች መካከል ያለውን ተገቢ ርቀት እናየሚፈለገውን የእጽዋት ዝርያ ዓይነት ግምት ውስጥ በማስገባት መቆፈር፤ ከመትከሉ በፊት ከ3–
5 ሳምንት ቀድሞ የመትከያ ጉድጓዶች መዘጋጀት እንዳለባቸው እና ጉድጓድ በሚቆፈርበት ጊዜየላይኛው የአፈር ክፍል (topsoil) እና የታችኛው የአፈር ክፍል (subsoil) መለያየት አለበት። በተከላ ጊዜ ችግኞቹን ወደ ጉድጓዱ ውስጥ በመክተት የላይኛውን የአፈር ክፍል በቅድሚያ
መሙላትና የታችኛወን የአፈር ክፍል (subsoil) በማስከተል መሙላት ያስፈልጋል። ይህ ከሆነበኋላ በእጅ ወይም ተስማሚ መሳሪያዎችን በመጠቀም መጠቅጠቅ ያስፈልጋል። የችግኙን አንገትከመሬቱ ወለል ላይ ወይም ትንሽ ከፍ አድርጎ ማስቀመጥ፣ ወደታች ዝቅ ማለት ግን የለበትም።
ደረጃ 4፡፡ ክትትል እና እንክብካቤ የችግኝን የመጽደቅ እና የዕድገት ሁኔታ በየጊዜው መከታተል። በደረቅ ወራት ችግኞች እንዳይሞቱ እና እድገታችውቀን ለማስቀጠል ውሃ መስጠት። የዝናብ/የመስኖ ውሃ ስርገትን ለመጨመር በችግኝ ዙሪያ ያለውን አፈር መኮትኮት። በትነት ምክንያት የእርጥበት ብክነትን መከላከል አስፈላጊ ሆኖ ከተገኘ ጉዝጓዝ (mulch)መጠቀም። ውሃ እና ሌሎች ንጥረ ነገሮችን ሊሻሙ የሚችሉ አረሞችን ማስወገድ።
8080

 ችግኞችን ቆጠራ ካደረጉ በኋላ የደርቁ ወይም ሊደርቁ ያሉ ችግኞች ባሉበት ቦታ ላይ እንደገና
መትከል።በቁልፍ አመላካቾ ች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች
በትክክል ከተተገበረ፣ የታገዘ የእፅዋት ልማት በርካታ ጥቅሞች አሉት። ለዚህም በተለያዩ ስነምህዳሮች በተደረገ ጥናት በዋና ዋና አመላካቾች ላይ ከአዎንታዊ እስከ በጣም አዎንታዊ ተፅእኖዎች
እንዳመጣ ታይቷል (ሠሠንጠረዥ 68)።ሠንጠረዥ 68. የታገዘ የእጽዋት ልማትን መተግበር በተመረጡ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ
አመላካቾች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች በሶስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ፣ እና ደጋ) ሲታይቁልፍ አመላካች
ስነ-ምምህዳራዊ ጥቅሞች• የጎርፍ መቀነስ• የአፈር ክለት መቀነስ• የአፈር እርጥበት መጨመር• የእጽዋት ሽፋን እና ስብጥር መጨመር• የአፈር ኦርጋኒክ ቁስ መሻሻል• የአፈር ለምነት መሻሻል• የጎርፍ መጥለቅለቅ መቀነስ• የደለል መቀነስኢኮኖሚያዊ ጥቅሞች• የሰብል ምርት መጨመር• የመኖ/ባዮማስ ምርት መጨመር• የእርሻ ገቢ መጨመርማህበራዊና ባህላዊ ጥቅሞች• በዘላቂ የመሬት አያያዝ ላይ እውቀትን ማሻሻል• የማህበረሰብ ተቋማትን ማጠናከርየጥቅ ም እና ወጪ ጥምርታ• ለማቋቋም (establishment) በአጭር ጊዜ• ለጥገና (maintenance) በአጭር ጊዜ• ለማቋቋም (establishment) በረጅም ጊዜ• ለጥገና (maintenance) በረጅም ጊዜየተጽዕኖ ልኬትቆላ ወ. ደጋ ደጋ
+++
+++
ተማ
+++
+++
+++
ተማ
ተማ

+++
+++
ተማ
+++
+++
+++
ተማ
ተማ

++
++
ተማ
+++
+++
+++
ተማ
ተማ

ተማ ተማ
+++ +++
ተማ ተማ

ተማ
+++
ተማ

++
++

++
++

++
++

+
+
+++
+++

+
+
+++
+++

+
+
+++
+++

የተጽዕኖ ደረጃ (%)ቆላ ወ. ደጋ ደጋ

40–80አስተያየቶች (በበሠንጠረዥ 68 ውስጥ)፡፡ የተፅዕኖ ልኬት በባለሙያዎች ግምገማ ላይ የተመሰረተ ሲሆንየተፅዕኖ ደረጃ ደግሞ በግሪንሀውስ ወስጥ በተደረገ ሙከራ ውጤቶች ላይ የተመሰረተ ነው (አበበ እና
ሌሎች/Abebe et al., 2020b እ.አ.አ)። የመደመር ምልክቶች ቁጥር የአዎንታዊ ተፅእኖ ደረጃንያመለክታሉ: + = ትንሽ አዎንታዊ፤ ++ = አዎንታዊ፤ +++ = በጣም አዎንታዊ፤ ተማ = ተፈጻሚየማይሆን።
81
81የቴክኖሎጂው ድክመቶች እና መ ፍትሄዎች
የታገዘ የእጽዋት ልማትን መተግበር አንዳንድ ችግሮች እንዳሉበት ልብ ሊባል ይገባል፤ ዋናዎቹችግሮችም ከፍተኛ የጉልበት ሰራተኛና ቁሳቁስ ወጪ እና ከተጠበቁ ቦታዎች (ለምሳሌ ከቤተክርስቲያንደን) አፈር መቆፈር ጋር ተያይዞ የሚመጣ የመሬት መራቆት ናችው (ሠሠንጠረዥ 69)።ሠንጠረዥ 69. የታገዘ የእፅዋት ልማትን መተግበር ያሉበት ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች

ድክመት/ችግር
• የተጠበቁ ቦታዎች መራቆትን ሊያስከትል
ይችላል (ከመጠን በላይ መጠቀም ካለ)• ችግኞችን ከሩቅ ቦታዎች ለመጓጓዝ ብዙጉልበት ያስፈልጋል
• ትልቅ መጠን ያላቸው የችግኝ ማፍያከረጢቶችን (large polyethene tubes)ይጠይቃልመፍትሄዎች
ከግንባታ ቦታዎች ወይም ከሌሎች ምንጮችበተገኘ አፈር መተካትስራው ከሚከናወንበት ቦታ አጠገብ የችግኝጣቢያዎችን ማቋቋም ወይም ሌሎችአማራጮችን መጠቀምርካሽ እና በአገር ውስጥ የሚገኙ የሚበሰብሱ
(biodegradable) ቁሳቁሶችን መጠቀም2.4. ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂ ለሁሉም የመሬት አጠቃቀም
ዓይነቶች፡ አካሽያ ዲከረንስ (Acacia decurrens) መትከልመ ግለጫአካሽያ ዲከረንስ (Acacia decurrens)፣ በተለምዶ ብላክ ዋትል ወይም ቀደምት ግሪን ዋትልበመባል የሚታወቀው፣ እስከ 15 ሜትር ቁመት በፍጥነት ሊያድግ የሚችል ለረጅም ጊዜ የሚቆይ ዛፍ ነው(ሁንዴ እና ግዛችው/Hunde and Gizachew, 2003 እ.አ.አ)። ይህ የዛፍ ዝርያ በ 1990 ዎቹመጀመሪያ ላይ ወደ ኢትዮጵያ ደጋማ አካባቢዎች የገባው እንደ የአጭር ጊዜ ደን እና የከተማ ማገዶ እጥረትን
ለመቀነስ ታስቦ ነው። ዋና ዓላማውም ከሰል በማምረት የጥሬ ገንዘብ ገቢ መፍጠር፣ እና የማገዶ እናየግንባታ እንጨት ፍላጎትን ለማሟላት ሲሆን የአፈር ለምነትንም ያሻሽላል። የአፈር ለምነትን
የሚያሻሽለው ናይትሮጅንን ከሚያከማቹ (Nitrogen fixing) የእጽዋት ዝርያዎች አንዱ በመሆኑ ነው።ዛፉን በተለያየ መንገድ መትከል ይቻላል፡ ችግኝ በማፍላት፣ በቀጥታ በመዝራት (መዝራት) እና በተፈጥሮዘርን በሚያሰራጩ ምክንያቶች (ውሃ፣ ንፋስ እና እንስሳት)። በኢትዮጵያ ከ1500 ሜትር በላይ ከፍታያላቸው እና ከ1000 እስከ 2500 ሚሜ አማካይ የዝናብ መጠን የሚያገኙ ክልሎች (ምምስል 1 ይመልከቱ)አካሽያ ዲከረንስን ለመትከል ተስማሚ ናቸው፤ ማለትም፣ እጽዋቱ በእርጥበታማ፣ እርጥብ ወይና ደጋ እናበደጋ የስነ-ምህዳር ዞኖች ውስጥ በጥሩ ሁኔታ ይለማል።በዌብ እና ሌሎች/Webb et al. (1984 እ.አ.አ) የምርምር ጥናት ውጤት መሰረት፣ የአካሽያ ዲከረንስልማት የሚከተሉት የአየር ንብረት ሁኔታዎች ባሉባቸው ክልሎች ውጤታማ ነው፡ አማካኝ ዓመታዊ ዝናብ
ከ900 እስከ 2000 ሚሜ ከ2–3 ወራት ደረቃማ ወቅት እና ወጥ የሆነ የበጋ ዝናብ ስርዓት፣ አማካይዓመታዊ የሙቀት መጠን ከ12 እስከ 18 ዲግሪ ሴንቲግሬድ እና በጣም ሞቃታማው ወር በ16 እና 24ዲግሪ ሴንቲግሬድ መካከል ከፍተኛ የሙቀት መጠን ያለው፣ እና ዝቅተኛው የቀዝቃዛ ወር የሙቀት መጠን
በ2 እና በ10 ዲግሪ ሴንቲግሬድ መካከል የሆነ። በሩስኪን/Ruskin (1983 እ.አ.አ) እንደተገለጸው፣
8282አካሽያ ዲከረንስ የሚከተሉት ባህርያት ያሉትን የአፈር አይነት ይመርጣል፡ ጥልቅ፣ ከቀላል እስከ መካከለኛ
ክብደት ያለው፣ በቀላሉ ውሃ የሚንጣፈፍ፣ በመጠኑ ለም የሆነ እና ከገለልተኛ እስከ አሲዳማነት ባህሪያለው።ምስል 19. በኢትዮጵያ እርጥበት አዘል ደጋማ ስነ-ምህዳር (በጉደር የካሲሪ እና አኩሲቲ ትፋሰሶች) በ2005
እ.አ.አ እና 2020 እ.አ.አ መካከል ያለውን የአካሽያ ዲከረንስ ደን ሽፋን ለውጥ የሚያሳዩ የጎግል እርዝ ምስሎች፡
ከፍተኛ የደን ሽፋን መጨመር የታየው ከሁለተኛው ምዕራፍ የኢትዮጵያ ዘላቂ መሬት አያያዝ ፕሮጀክት በኋላ(2014–2019፤ ዳይኖ/Danyo, 2014 እ.አ.አ) የጥምር ደን ግብርና ተሞክሮ ያስገኘውን ጥቅም ተከትሎበመጣው ፈጣን ተቀባይነትን ማግኘት እና ትግበራ ምክንያት ነው።ምድብ እና ባህሪያት
በወካት (WOCAT) መስፈርት መሰረት፣ አካሽያ ዲከረንስ (Acacia decurrens) መትከልበተለያዩ ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቡድኖች ስር ይመደባል (ሠሠንጠረዥ 70)፣ እነሱም የጥምር ደን ግብርና(Agroforestry)፣ የተክሎች አያያዝ፣ የፈረቃ ሥርዓት፣ የኢነርጂ ውጤታማነት፣ ኢኮኖሚያዊ
ውጤታማነት እና የተሻሻለ የእፅዋት ሽፋን ናቸው። ቴክኖሎጂው በርካታ ጥቅሞች አሉት፣ ለምሳሌ የአፈርክለት መቀነስ፣ የአፈር ለምነትን እና የመሬት ተጠቃሚዎችን ገቢ ማሻሻል።
83
83ሠንጠረዥ 70. ለሁሉም የመሬት አጠቃቀም ዓይነቶች እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ የሚተገበር የአካሽያ
ዲከረንስ ልማት ባህሪያትመስፈርት• የ ኤስኤልኤም (SLM) ቡድን• የ ኤስኤልኤም (SLM) እርምጃ• የሚቀርፈው የመሬት መራቆት አይነት• የመፍትሄ ደረጃዎች

መግለጫጥምር ደን/agroforestry፣ የፈረቃ ስርዓቶች፣ የተሻሻለ
የእፅዋት ሽፋን፣ የእፅዋት አያያዝ፣ ኢኮኖሚያዊ
ውጤታማነት፣ ኢነርጂ ውጤታማነት
በእጽዋት (vegetative)በውሃ የአፈር መሸርሸር እና የአፈር ለምነት መቀነስመከላከል፣ መቀነስ እና ወደነበረበት መመለስ(restoration)ተግባራዊ ዝርዝሮች
የአካሽያ ዲከረንስ ተከላን እንደ ዘላቂ መሬት አያያዝ ተክኖሎጂ ለመተግበር የተለያዩ ተግባራትን
ማከናወን ይጠይቃል (ሠሠንጠረዥ 71)። እነሱም ግብዓቶችን ማሟላት (ሠሠንጠረዥ 72) እና ተስማሚየስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎችን መለየት እና የመሳሰሉት ናቸው (ሠሠንጠረዥ 73)።ሠንጠረዥ 71. ለአካሺያ ዲከረንስ ተከላ የሚያስፈልጉ ተግባራት፣ ዓመታዊ ድግግሞሽ እና ተስማሚ ጊዜ

ተግባር
ድግግሞሽ
የመጀመሪያ ስራዎች/ማ ቋ ቋም (establishment))• ዘር መሰብሰብአንድ ጊዜ
• የችግኝ ጣቢያ ዝግጅት አንድ ጊዜ• መዝራትአንድ ጊዜ

በሳምንት ሁለት ጊዜ ለ 7–8 ወራትአንድ ጊዜ
• ማጠር (አማራጭ)አንድ ጊዜ
የእንክብካቤ፣ የጥገና እና ሌሎች ስራዎች (maintenance))• አጥርን መጠገንአንድ ጊዜ
• አረም ማረምእንደ አስፈላጊነቱ
• መሰብሰብ/መቁረጥአንድ ጊዜ
• ከሰል ማክሰልአንድ ጊዜ
• ማጓጓዝአንድ ጊዜ
• ውሃ ማጠጣት

• ችግኝ መትከል84
84ተስማሚ ጊዜ
አግባብ በሆነበት ጊዜ ሁሉበደረቅ ወቅት/ስራ በማይበዛበት
ወቅትበደረቅ ወቅት/ስራ በማይበዛበት
ወቅትበችግኝ ማፍያ ወቅትበክረምት ወቅትከተከላ በኋላ/በፊትከተከላ በኋላ
አግባብ በሆነበት በማንኛውም ጊዜከተተክለ ከ4–5 ዓመታት በኋላበደረቅ ወቅት
በደረቅ ወቅት

ሠንጠረዥ 72. የአካሽያ ዲከረንስ ተከላን ለማተግበር የሚያስፈልጉ ግብአቶች እና ወጪዎች (ብር በሄክታር
በዓመት፣ በ 2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት)ግብዓትለመጀመሪያ ስራዎች• ዘር ግዥ
• የችግኝ ከረጢቶች (100 ፍሬ በጥቅል)• መደብ/የችግኝ መትከያ ከረጢቶችንማዘጋጀት• ዘር መዝራት
• ውሃ ማጠጣት
• ችግኝ መትከልአጥርን ለማጠር (አአማራጭ)• የእንጨት አጥር ቋሚዎች• የእንጨት አጥር ማገሮች• ሚስማር (131 በኪሎግራም)• አናጺ• የጉልበት ሰራተኛንዑስ ድምር
ለመቁረጥ፣ መሰብሰብና ሌሎች ስራዎች• ቁመናውን መቁረጥ• መቆራረጥ
• ክምር መስራት• ማክሰል እና ማሸግ• መጓጓዣንዑስ ድምር
ጠቅላላ

መለኪያ

መጠን

ነጠላ ዋጋ
(ብር)ጠቅላላ ዋጋ
(ብር)

ኪሎግራም
ቁጥር
ሰው በቀን

1
100
10

105
35
105

105
3500
1050

ሰው በቀንሰው በቀንሰው በቀን

1
32
8

105
105
105

105
3360
840

ቁጥር
ቁጥር
ሰው በቀንሰው በቀን

400
500
20
2
22

32
50
105
105
105

12,80025,000
2100
210
2310
51,380ሰው በቀንሰው በቀንሰው በቀንሰው በቀንሰው በቀን

30
40
10
10
20

105
105
105
105
105

3150
4200
1050
1050
2100
11,55062,930አስተያየቶች (በበሠንጠረዥ 72 ውስጥ)፡፡ አጥር ማጠር ካልተፈለገ (ልቅ ግጦሽ ችግር ካልሆነ ወይምለተከላ የታለመው መሬት አዋሳኝ መሬቶች በተመሳሳይ ጊዜ ከተተከሉ ወይም በመጀመሪያዎቹ የተክሉደረጃዎች ላይ ሰብሎች በስብጥር ከተዘሩ አጠቃላይ የማቋቋሚያ ወጪ 83 በመቶ ሊቀንስ ይችላል(ማለትም አጠቃላይ ወጪ 20,510 ብር ብቻ ሊሆን ይችላል)። ለእያንዳንዱ ተግባር የሚያስፈልገው
የጉልበት ሰረተኛ መጠን (ሰው በቀን) በግምት የተወሰነ ሲሆን ተጓዳኝ ወጪዎች ግምት በደስታ እና
ሌሎች/Desta et al. (2005 እ.አ.አ) በተመዘገበው የስራ ደንብ ላይ የተመሰረተ ነው። የሃምሌ 3
ቀን 2020 እ.አ.አ የምንዛሬ ተመን (1 ብር = 0.029 የአሜሪካን ዶላር) የአመቱ አማካኝ የምንዛሬተመን ተደርጎ ተወስዷል። ሰው በቀን = የጉልበት ሰራተኛ ቁጥር በቀን።8585ሠንጠረዥ 73. የአካሽያ ዲከረንስ ተከላን ተግባራዊ ለማድረግ ተስማሚ የስነ-ምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ
ሁኔታዎች

ሁኔታ
ስነም-ህ
ህዳራዊ ሁኔታዎች
• የአየር ንብረት• አማካይ ዓመታዊ የዝናብ መጠን• የመሬት አቀማመጥ
• ተዳፋትነት
• የአፈር ጥልቀት• የአፈር ኦርጋኒክ ቁስ መጠን• ከባህር ጠለል በላይ የመሬት ከፍታማህበራዊና ኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎች
• የእርሻ ስርዓት• የመሬት ይዞታ መጠን• የሜካናይዜሽን ደረጃ• የመሬት ተጠቃሚዎች የሀብት ደረጃ• የመሬት ይዞታ መብት• የመሬት አጠቃቀም መብትክፍል ወይም ዓይነትከከፊል እርጥበታማ እስከ እርጥበታማ
1000–3000 ሚሜየእጽዋት ሊያድግባቸው የሚችሉ ሁሉም የመሬት ዓይነቶች
ጠፍጣፋማ (0%–3%) እስከ በጣም ገደላማ (30%–50%)ጥልቀት የሌለው (21–50 ሣሜ) እስከ ጥልቅ (> 120ሣሜ)በጣም ዝቅተኛ (<1%) እስከ ከፍተኛ (> 4.2%)
1000–3000 ሜትርአነስተኛ የመሬት ይዞታ ያላቸው አርሶ-አደሮችበመሬት ይዞታ መጠን አይወሰንምበሰው ወይም በእንስሳት ጉልበት ሃይልበሀብት ደረጃ አይወሰንምየግል እና የጋራበግለሰብ እና በጋራየትግበራ ሂደቶች /ደረጃዎች
ደረጃ 1. ችግኝ ማምረት ለውሃ እና ለእንክብካቤ ቅርበትን ግምት ውስጥ በማስገባት ተስማሚ የሆነ የችግኝ ጣቢያ ቦታመምረጥ። ለዓላማው ተስማሚ አፈር፣ ዘር፣ የችግኝ ማፍያ መደብ እና የችግኝ ማፍያ ከረጢቶችን ማዘጋጀት። ዘርን በቀጥታ ወደ ችግኝ ከረጢቶች መዝራት ወይም በችግኝ መደብ ወይም በሌላ ምቹ ዘዴ(medium) የበቀለ ችግኝን ወደ ችግኝ ከረጢቶች መትከል። ከሰባት እስከ ስምንት ወራት በሳምንት ሁለት ጊዜ ውሃ ማጠጣት ማለትም ችግኞች ከመተከላቸውበፊት በችግኝ ጣቢያ ውስጥ ከ7–8 ወራት ሊቆዩ ይችላሉ። ችግኞችን ከመተከላቸው በፊት ማጠንከር/ማላመድ፡ ውሃ ማጠጣቱን ማቆም እና ማሳ ላይእስከሚተከሉ ድረስ ለአንድ ሳምንት ያህል ለፀሀይ፣ ለሙቀት፣ ለቅዝቃዜ እና ለንፋስ ማጋለጥ።
ደረጃ 2. መትከል እና ከተከላ በኋላ ያሉ ስራዎች ችግኞችን ወደ ተከላ ቦታ በማጓጓዝ በኮንቱር መስመሮች (ከባህር ጠለል በላይ እኩል ከፍታያላቸውን ቦታዎች ነጥቦች በካርታ ላይ የሚያገናኙ መስመሮች) እኩል ከፍታ ላይ የተቆፈሩ
ጉድጓዶች/ፈሮች ማዘጋጀት።
8686

 በረድፍ እና በተክሎች መካከል ሊኖር የሚገባውን ትክክልኛ ክፍተት (2 ሜትር በረድፎች
መካከል፣ 1.5 ሜትር ገደማ በተክሎች መካከል) በመጠበቅ ችግኞችን ቀጥ አድርጎ ጉድጓዱ ወይምፈሩ ውስጥ ማስቀመጥ። የችግኝ ከረጢቶች የማይበሰብሱ ከሆኑ ማስወገድ። በመጀመሪያ ተቆፍሮ የወጣውን የላይኛውን አፈር ወደ ጉድጓዱ መመለስ ቀጥሎም ከስር በወጣውአፈር መሙላት እና በቀስታ መጠቅጠቅ። አረሞችን ማስወገድ እና ዛፉን ከበሽታና ከተባይ መከላከል/መጠበቅ። ከፍተኛ የእንጨት ውፍርት አስፈላጊ ከሆነ ማሳሳት (thining) እና የቅርንጫፍ ቆረጣ(prumimg) ማካሄድ። የሚቻል ከሆነ በደረቅ ወቅት ችግኞችን ውሃ ማጠጣት፣ በተለይም አፈሩ ውሃ የመያዝ አቅሙደካማ በሆነባቸው አካባቢዎች።
ደረጃ 3. መቁረጥ እና ከሰል ማምረት ለመቁረጥ እና ለማክሰል የሚያስፈልጉ ግብዓቶችን (ጉልበት እና ቁሳቁሶችን) ማዘጋጀት።
 ከ 4 እስከ 5 ዓመት ባለው ጊዜ ውስጥ እና በደረቅ ወቅት ተክሉን መቁረጥ። ቅርንጫፎችን በመቀፍቀፍ ግንድና ዋና ዋና ክፍሎችን ለማክሰል ማዘጋጀት። ግንዶቹንና ቅርንጫፎቹን በትንሹ ቁመት (≤ 1 ሜትር) መቁረጥና መከመር (ምምስል 20)።
 ክም ሩን በመጀመሪያ በቅርንጫፎችና በጭራሮ መሸፋን እና በመቀጠል አፈር ከተሸፈነ በኋላእስኪቀጣጠልና ከሰል እስኪሆን ድረስ መጠበቅ። ውሃ እና ተለዋዋጭ ንጥረ ነገሮችን ለማስወገድ የተከመረውን እንጨት በትንሽ ኦክስጅን
በማቃጠል ማክሰል። የከሰል ምርቱን ለማጓጓዝ ተስማሚ በሆነ ጆንያ/ማዳበሪያ መክተትና ደቃቅ ቅሪቶችን ደግሞበባዮቻር መልክ ጥቅም ላይ እንዲውሉ ማድረግ ይቻላል።

ምስል 20. አካሽያ ዲከረንስን በመትክል ከሰል ለማምረት የሚከናወኑ አራቱ ቁልፍ ተግባራት፡ ችግኝ ማምረት፣
ተከላ፣ ቆረጣ፣ እና ማክሰል። በተክሉ የመጀመሪያ የእድገት ደረጃዎች ጊዜ የምግብ ወይም የመኖ ምርት ማምረትእንደሚቻል ልብ ሊባል ይገባል።

8787በቁልፍ አመላካቾ ች ላይ ያሉት ተጽእኖዎች
አካሽያ ዲከረንስን በመትከል እንደ ዘላቂ የመሬት አያያዝ (SLM) ቴክኖሎጂ መተግበር በስነ-ምህዳር፣
ኢኮኖሚያዊ፣ ማህበራዊ እና ባህላዊ አመላካቾች ላይ የሚያመጣቸው ተጽዕኖች በሠንጠረዥ 74 ውስጥተዘርዝረዋል። ይህ ቴክኖሎጂ የአፈር ክለትን እስከ 90% በመቀነስ (እባቡ/Ebabu, 2016 እ.አ.አ) እናገቢን እስከ 150% ድረስ በማሳድግ (ንጉሴ እና ሌሎች/Nigussie et al., 2020 እ.አ.አ) ከፍተኛአዎንታዊ ተጽዕኖ እንዳለው በጥናት ውጤቶች ታይቷል።
ሠንጠረዥ 74. አኬሽያ ዲከረንስን በመትከል እንደ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂ መተግበር በተመረጡ የስነምህዳር፣ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ አመላካቾች ላይ ያሉት ተፅእኖዎች በሦስት ስነ-ምህዳሮች (ቆላ፣ ወይና ደጋ፣እና ደጋ) ሲታይቁልፍ አመላካች
ስነ-ምምህዳራዊ ጥቅሞችሀ• የጎርፍ መቀነስ• የአፈር ክለት መቀነስ• የአፈር እርጥበት መጨመርለ• የብዝሃ ህይወት መጨመር• አፈር ኦርጋኒክ ቁስ መሻሻል• የአፈር ለምነት መሻሻል• የጎርፍ መጥለቅለቅ መቀነስ• የደለል መቀነስኢኮኖሚያዊ ጥቅሞች• የሰብል ምርት መጨመር• የመኖ ምርት መጨመር• የእርሻ ገቢ መጨመርማህበራዊና ባህላዊ ጥቅሞች• በSLM ላይ እውቀትን ማሻሻል• የማህበረሰብ ተቋምን ማጠናከር
• የባለቤትነት ስሜት መሻሻልየጥቅ ም እና ወጪ ጥምርታ• ለማቋቋም (establishment) በአጭር ጊዜ• ለእንክብካቤ (maintenance) በአጭር ጊዜ• ለማቋቋም (establishment) በረጅም ጊዜ• ለእንክብካቤ (maintenance) በረጅም ጊዜየተጽዕኖ ልኬትቆላ ወ. ደጋ ደጋየተጽዕኖ ደረጃ (%)ቆላ ወ. ደጋ ደጋ
43
96

ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ

ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ

++
+++
–/+
–
+++
+++
–/+
–/+

ተማ
ተማ
ተማ

ተማ
ተማ
ተማ

+++
–/+
+++

ተማ
ተማ
ተማ

ተማ
ተማ
ተማ

+++
+++
+++
–/+
–/+
+++
+++

88
88

158

አስተያየቶች (በበሠንጠረዥ 74 ውስጥ)፡፡ የተፅዕኖ ልኬት በባለሙያዎች ግምገማ ላይ የተመሰረተ ሲሆንየተፅዕኖ ደረጃ በደጋ ስነ-ምህዳር (ጉደር) በተደረጉ የጥናት ውጤቶች ላይ የተመሰረተ ነው(እባቡ/Ebabu, 2016 እ.አ.አ፤ ንጉሴ እና ሌሎች/Nigussie et al., 2020 እ.አ.አ)።
የመደመር/የመቀነስ ምልክቶች የአዎንታዊ/አሉታዊ ተፅእኖዎች ደረጃን ያመለክታሉ፡ – = ትንሽአሉታዊ፣ –/+ = ገለልተኛ፤ + = ትንሽ አዎንታዊ፣ ++ = አዎንታዊ፤ +++ = በጣም አዎንታዊ፤ ተማ= ተፈጻሚ የማይሆን።
ሀእጽዋቱ ካደገ በኋላ መሬቱ ስለሚጠብቅ እና ውሃ የማስረግ አቅሙ ዝቅተኛ ስለሚሆን ከፍተኛ ጎርፍመፈጠር አሳሳቢ ሊሆን ይችላል (ደምሴ እና ሊሎች/Demissie et al., 2022b እ.አ.አ፣ ለህትመት
በዝግጅት ያለ ወረቀት፤ ምስል 21)።ለየተክሉ እፍጋት (ጥግግት) ከፍተኛ በሚሆንበት ጊዜ በብዝሃ ሕይወት ላይ አሉታዊ ተጽእኖ አለው(ምምስል 21)።

ምስል 21. በአካሽያ ዲከረንስ ተክል ስር የአፈር መከላከያ የእጽዋት ሽፋን ላይ የሚከሰቱ ለውጦች፡ በመጀመሪያ
የእድገት ደረጃ ላይ ጥቅጥቅ ያለ የእፅዋት ሽፋን ስለሚኖር (የግራ ፎቶ) በዝናብ ምክንያት የሚመጣን የአፈርመሸርሸር የሚከላከል ሲሆን በሌላ በኩል በኋላ ላይ (ቀኝ ፎቶ) አፈሩ ስለሚጠብቅ እና ምንም አይነት የሳርሽፋን ስለማይኖር ጎርፍ እና ተያያዝ ችግሮችን ይፈጥራል (እባቡ/Ebabu, 2016 እ.አ.አ፤ ሱልጣን እና
ሌሎች/Sultan et al., 2018b እ.አ.አ)።

የቴክኖሎጂው ድክመቶች እና መ ፍትሄዎች
የአካሽያ ዲከረንስ ዛፍ ተከላ በአብዛኛው ጠቃሚ ቢሆንም ፈጻሚው አካል እና ሌሎችየሚመለከታቸው አካላት ሊገነዘቧቸው እና የማስተካከያ እርምጃዎችን የሚሹ አንዳንድ ጉድለቶች አሉበት(ሠሠንጠረዥ 75)። ተክሉ በበሽታ/በነፍሳት ለሚደርስ ጉዳት በከፍተኛ ደረጃ ተጋላጭነት ያለው መሆኑእና ከተወሰኑ አመታት በኋላ ከተክሉ ስር ምንም አይነት የእፅዋት (ሳር) ሽፋን አለመኖሩ ከችግሮቹ
መካከል በጣም ዋናኛዎቹ ናቸው።8989ሠንጠረዥ 75. የአካሽያ ዲከረንስ ተከላን መተግበር ያሉበት ድክመቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች

ድክመት/ችግር
• የችግኝ ዝግጅት እና የቆረጣ ስራዎች ጉልበትየሚጠይቁ መሆኑ• ለችግኝ ማፍላት የኢኖኩለም (ህያውማዳበሪያ) ምንጭ የሚሆን አፈርየሚቆፈርበት ቦታ እና ማጓጓዣ አስፈላጊመሆኑ• ዛፉ እያዳገ ሲሄድ ከስር የሚበቅል ዕጽዋትአለመኖሩ (ምምስል 21)• ልጆች በተለያዩ ተግባራት ውስጥ የሚሳተፉ
በመሆናቸው ትምህርታቸውን ይጎዳል• አሁን ያለው ዝርያ በበሽታ/በነፍሳት በጣምየሚጠቃ መሆኑ

መፍትሄዎች
አማራጮችን ወይም የተሻሻሉ ዘዴዎችን እናቁሳቁሶችን/መሳሪያዎችን መጠቀምበቀላሉ ሊገኙ የሚችሉ እና ዘላቂ የሆኑ የኢንኩለም
ምንጮችን መጠቀምሣር/ቁጥቋጦ እንዲያድግ ተገቢውን ክፍተት መተውእና የአያያዝ ስራዎችን መተግበር
የጉልበት ሥራን በማሽነሪዎች መተካት ወይምየሚማሩ ተማሪዎች እንዳይሳተፉ ማድረግተገቢ የበሽታ መቆጣጠሪያ እርምጃዎችን መተግበርወይም የተሻሻሉ ዝርያዎችን ማስተዋወቅ/መተካት

9090

3. በተፋሰስ ደረጃ ዘላቂ የመሬት አያያዝ አሰራሮች
3.1. ማህበረሰብ አቀፍ አሳታፊ የቦረቦር/አአፈረ ገደል ማገገሚያ ስራ
3.1.1. መግለጫማህበረሰብን መሰረት ያደረገ አሳታፊ የቦረቦር/አፈረ ገደል ማገገም ስራ በሚመለከታቸው ባለድርሻ
አካላት (ተመራማሪዎች፣ ባለሙያዎች፣ ወዘተ) እገዛ የህብረተሰቡ አባላት የቦረቦር መሸርሸርን ለመከላከልወይም ለመቆጣጠር ለሚከናወኑ የተለያዩ ተግባራት (ልየታ፣ እቅድ፣ ትግበራ፣ ክትትልና ግምገማ) ዋና ዋናሚናዎችን እና ኃላፊነቶችን የሚወስዱበት አካሄድ ነው። በኢትዮጵያ ደጋማ አካባቢዎች የቦረቦር መፈጠርናእና መስፋፋት በዋናነት በከፍተኛ ደረጃ ከተጋጡ የግጦሽ መሬቶች፣ ከባህላዊ አስተራረስ እና ከሰብልመሬቶች አግባብ ባልሆነ መንገድ በሚሰሩ የውሃ ማፋሰሻ ቦዮች ምክንያት ከሚፈጠር ከፍተኛ ጎርፍ ጋርይያያዛል (ይበልጣል እና ሌሎች/Yibeltal et al., 2019 እ.አ.አ)።
ከተለያዩ ምንጮች የሚሚጣውን ጎርፍ ለመቆጣጠር እና የቦረቦር/አፈረ ገደል ማገገምን ለማሻሻልብዙ ዘዴዎች ይተገበራሉ (ደስታ እና አዱኛ/Desta and Adugna, 2012 እ.አ.አ)። በስፋትከሚተገበሩት ተግባራት/ዘዴዎች መካከል ዋናዎቹ የሚከተሉት ናቸው፡ (1) የውሃ መያዣ እና ማስረጊያ
ጉድጓዶች/infiltration ditches፣ (2) የመቀልበሻ ቦይ/diversion ditches፣ (3) የድንጋይ ወይምየእንጨት ግድቦች/stone or wooden check dames፣ (4) ቦረቦርን ማስተካካል እና መሙላት/gully
reshaping and filling፣ (5) ተከላ፣ እና (6) ከእንስሳት ንክኪ ነጻ ማድረግ እና በአንድ ቦታ አስሮመመገብን ተግባራዊ በማድረግ። በዚህ መመሪያ ቦረቦርን በማዳን ስራ ላይ የህብረተሰብን ተሳትፎ እናየባለቤትነት ስሜት ለማሻሻል የሚያስችል አካሄድን በተመለከተ ዝርዝር መግለጫ ተስጥቷል። የተሰጠው
መግለጫም በጋራ ውሳኔ አሰጣጥ፣ ንቁ ተሳትፎ እና ከማህበረሰቡ አባላት እና ሌሎች ባለድርሻ አካላት(የመንግስት ባለስልጣናት፣ ባለሙያዎች፣ ተመራማሪዎች፣ ወዘተ) ጋር በተደረገ ውይይት እና በመስክሙከራ የተገኘ ማስረጃን መሰረት በማድረግ ነው። ምስል 22 አሳታፊ ቦረቦር የማገገም አሰራርን ተግባራዊ
የማድረግ ሂደት እና ቁልፍ ተግባራትን ያሳያል።

3.1.2. የትግበራ ሂደቶች/ደደርጃዎች፡ በወል የግጦሽ መሬቶች ላይ ለተፈጠሩ
ቦረቦሮች/አአፈረ ገደሎች
ደረጃ 1፡፡ መለየት ለቦረቦር/አፈረ ገደል መፈጠር የተጋለጡ አካባቢዎችን በመለየት ከህብረተሰቡ አባላትና አመራሮችጋር መወያየት። የቦረቦር/አፈረ ገደል በተፈጠረባችው እና አሳሳቢነቱ ከፍተኛ በሆነባቸው አካባቢዎች አስፈላጊመረጃ ማሰባሰብ። ዋና ዋና ባለድርሻ አካላትን (ተመራማሪዎችን፣ የልማት ባልሙያዎችን፣ የአካባቢ አስተዳዳሪዎችን
9191

እና አርሶ-አደሮችን) ያሳተፈ የመስክ ጉብኝት ማካሄድ እና አፋጣኝ ዕርምጃ የሚያስፈልጋቸውን
ቦረቦርች ወይም ቦረቦር ሊፈጠርባቸው የሚችሉ ቦታዎችን መለየት። የመነሻ መረጃን ለመሰብሰብ ዝርዝር የዳሰሳ ጥናት ማካሄድ፤ ሠንጠረዥ 76 የቦረቦር መፈጠርንእና የማገገም ሁኔታን የሚወስኑ አምስት ዋና ዋና ምክንያቶችን እና መመዝገብ ያልባቸውን
መለኪያዎች ዝርዝር ያቀርባል። ለጎርፉ መፈጠር አስተዋጽኦ የሚያደርጉ ቦታዎችን (የላይኛው ተፋሰስ አካባቢ ባህሪያትን) በማየትሊተገበሩ የሚችሉ ተስማሚ እርምጃዎችን ማቀድ። እንደ ግድብ (check dam) እና የመቀልበሻ ቦይ (diversion ditches) ያሉ ተገቢ የአፈር ክለትመከላከያ ዘዴዎችን መለየት። ቦረቦርን ለማስተካከል የምያስፈልጉ ቁሳቁሶችን እና ለተከላ ተስማሚ የሆኑ የመኖ ሳር/ተክልዝርያዎችን መለየት እና ማቀድ።ምስል 22. አሳታፊ የቦረቦር/አፈረ ገደል የማገገም አሰራር የሚጠይቃቸውን ግብአቶች እና ተግባራትን የሚያሳይ
የመርሃግብር ፍሰት፡ ቁልፍ ባለድርሻ አካላት (ተዋናዮች)፣ ግብዓቶችን (ልምድ፣ መሳርያ እና ጉልበት) በአግባቡ
መጠቀም እና ባለድርሻ አካላትን በሂደቱ አራት የተግበራ ደረጃዎች (መለየት፣ እቅድ ማውጣት፣ ትግበራ እናግምገማ) ላይ የማሳተፊያ መንገዶች (ተሳትፎ፣ ትብብር እና መጋራት)።

92
92ደረጃ 2: እቅድ ማውጣት ለቁልፍ አላማዎች የማህበረሰብ ስብሰባዎችን ማካሄድ። ስለቦረቦር አፈጣጠር እና የመቆጣጠሪያ እርምጃዎች ግንዛቤ መፍጠር። የላይኛውን ተፋሰስ ጨምሮ የሚተገበሩ እርምጃዎችን መምረጥ። ለአባላት ድርሻችውንና እና ኃላፊነቶችን መስጠት። የጥቅም/ተግባር መጋራት መተዳደሪያ ደንቦችን እና ዘዴዎችን ማዘጋጀት። ተግባራትን ማቀድ እና ተስማሚ የጊዜ ሰሌዳ ማዘጋጀት።
ደረጃ 3: እርምጃዎችን መተግበር ጉልበትን፣ ቁሳቁሶችን እና መሳሪያዎችን ማሰባሰብ። ከእንስሳት ንክኪ ነጻ መሆን (ኤክስክሎዠር) ያለበትን አካባቢ አጥር ወይም ሌሎች ዘዴዎችን
በመጠቀም መከለል። አጭዶ በመሸከም በአንድ ቦታ አስሮ የመመገብ (stall-feeding) ስርዓትን ማበረታታት። በተያዘላቸው መርሃ ግብር መሰረት የተመረጡ እርምጃዎችን መተግበር። ጥቅም ላይ የዋሉ ግብአቶችንና የህብረተሰቡ አባላት ያደረጓቸውን አስተዋጽኦች መመዝገብ። መደበኛ ክትትልና ግምገማ ማካሄድ፣ የተሰሩ ስራዎችን (ግድብ፣ አጥር እና የመሳሰሉትን)መጠገን፣ ጥቅሞችን እና ኃላፊነቶችን ለመጋራት የወጡትን የመተዳደሪያ ደንቦች መገምገም እናማሻሻል።ደረጃ 4፡፡ ውጤቶችን መገምገም የቦረቦር ማገገሚያ ስራ ከመሰራቱ በፊትና በኋላ ያለውን ሁኔታ በማወዳደር በእጽዋት ሽፋን፣በእጽዋት ዓይነት እና በአፈር ባህሪያት ላይ የመጣውን ለውጥ መገምገም። በቦረቦር ባህሪያት ላይ መረጃን መሰብሰብ እና ከማገገሚያ ስራው በፊት እና በኋላ ያለውን ለውጥማወዳደር። የቦረቦር ማገገሚያ ስራው ያመጣቸውን ማህበራዊ፣ ኢኮኖሚያዊ እና ስነ-ምህዳራዊ ጥቅሞችመገመት። ለማሻሻል እና ለዘላቂነት የሚጠቅሙ ቁልፍ ሁኔታዎችን እና ተግዳሮቶችን መለየት። ምርጥ ተሞክሮዎችን (ልምዶችን) ወደ ሌሎች አካባቢዎች ለማስፋፋት ወይም ለማስተዋወቅ
መሰነድ።

93
93

ሠንጠረዥ 76. የመነሻ መረጃ የሚሰበሰብባቸ የበቦረቦር መፈጠርን እና የማገገም ሁኔታን የሚወስኑ ምክንያቶችእና መለኪያዎችዋና ምክንያት
የሚሰነዱ መለኪያዎች (parameters)የቦረቦር/አፈረ ግደል 1. ቦታ (የት)ባህሪያት
2. የቦረቦሩ ታሪክ (ዕድሜና የለውጥ ሂደት)3. ርዝመት
4. ስፋት
5. ጥልቀት
6. ቅርጽ

አስተያየት (remark)ለትግበራ እና ለግምገማጠቃሚ መረጃ ነውባዮፊዚካል
(Biophysical)ሁኔታዎች

1. ዝናብ (መጠንና ክብደት)2. የአፈር ዓይነት3. የዕጽዋት ዓይነትተስማሚ
4. በቦረቦር መሸርሸር የተጎዳው አካባቢ መጠንእርምጃዎችን/ቴክኖሎጂዎችን
5. ከቦረቦሩ በላይ ያለው አካባቢ (ተፋሰስ)ለማቀድና ለመምረጥ
ባህሪያት (ለምሳሌ ስፋት፤ የተጠቃሚዎች
ይጠቅማልብዛት፣ የአፈርና ውሃ ጥበቃ ስራዎች ጥግግት፣
ተዳፋትነት፣ የመሬት አጠቃቀም አይነት/ሽፋን፣ምስል 23ንን ይመልከቱ)ማህበራዊ፣
ኢኮኖሚያዊ እናባህላዊ ሁኔታዎች

1. የተጠቃሚዎች/አርሶ-አደሮች ብዛት
2. የአርሶ-አደሮች የሃብት ደረጃ
3. የቤተሰብ ሁኔት
4. የመሬት ይዞታ
5. ሃይማኖታዊ ጉዳዮች6. የእርሻ ስራ ዜዴዎች7. ያሉ ተቋማትግብዓት ለማሰባሰብ እናየተሻሻሉ ቴክኖሎጂዎችን
ለመምረጥ ጠቃሚ መረጃነውየእንስሳት አይነት፣
የህዝብ ብዛት እናየልቅ ግጦሽ መጠን

1. በአካባቢው ያለው ጠቅላላ የእንስሳት ብዛት
2. የእንስሳት ብዛት በአይነት
3. የእንስሳት ብዛት በቤተሰብ
4. የእንስሳት ዝርያ ዓይነት5. የግጦሽ ድግግሞሽ እና ጊዜአማራጮችን ለማስቀመጥ
ይጠቅማልየተሻሻሉ አሰራሮችን 1. የተሸሻሉ መኖ ልማትበተመለከተ
2. በአንድ ቦታ አስሮ መመገብ (Stallየአካባቢው
feeding)ማህበረሰብ ግንዛቤ 3. የእንስሳት አያያዝ94
94

3.1.3. ማሳያ፡ በወይና ደጋ የስነ-ምምህዳር ዞን (አአባ ገሪማ) ማህበረሰብን መሰረት ያደረገአሳታፊ ቦረቦርን የማገገም ስራ ያመጣውን ተጽእኖ የሚያሳይ የምርምር ማስረጃበምስል 23 እንደሚታየው፣ ደንጋይ እና እንጨትን በማቀናጀት በሚሰሩ ክትሮች/ግድቦች ከቦረቦር
የሚወጣ ደለልን ውጤታማ በሆነ መንገድ መቆጣጠር ይቻላል። አካባቢውን ከእንስሳት ንክኪ ነጻየማድረግ ስራ (exclosure) መሰራቱን ተከትሎ ጉልህ የሆነ የእፅዋት ሽፋን መሻሻል የታየ ሲሆን ይሄም
ዜሮ-ግጦሽን (አጭዶ/ቆርጦ በሸክሞ የመመገብ አሰራርን) ከአፈር ክለት መከላከያ ስራዎች ጋር አቀናጅቶ
በመተግበር የቦረቦር መፈጠርን (gully erosion) መቆጣጠር እንደሚቻል ተጨባጭ ማስረጃ ነው።ለምሳሌ በዚህ መከራ የመጀመሪያ ዓመት (ህዳር 2021 እ.አ.አ) አርሶ-አደሮች 3000 ኪሎግራም የድርቆሽሳር አጭደው የተከፋፈሉ ሲሆን በሁለተኛ አመት (ጥቅምት 2022 እ.አ.አ) ደግሞ 8200 ኪሎግራም
የድርቆሽ ሳር አጭደው ተከፋፍለዋል። ይህም ውጤት አሰራሩን/ተሞክሮውን በማህበረሰብ እና በግለሰብደረጃ ተቀባይነትን እንዲያገኝ እና በዘላቂነት ለመተግበር የሚያበረታታ ነው።

ምስል 23. በማህበረሰብን መሰረት ያደረገ አሳታፊ የቦረቦር ማገገሚያ ስራ ውጤቶች፡ በቦረቦር መፈጠር የተጎዳ1 ሄክታር የግጦሽ መሬት ከታጠረ በኋላ የእጽዋት ሽፋን መሻሻል፤ እንዲሁም በድንጋይ እና እንጨት የተሰራክትር/ግድብ ደለልን የማስቀረት ውጤታማነት በ"በኋላ" ፎቶ ላይ እንደሚታየው። በግጦሽ መሬቱ (6 ሄክታር)ቀጥታ ተጠቃሚ የሆኑ በአጠቃላይ 24 አርሶ-አደሮች በማገገሚያ የሙከራ ስራው በተለያዩ ደረጃዎች (በእቅድ፣
በትግበራ እና ግምገማ) ላይ ተሳትፈዋል። ማስታወሻ: የፍሰት አቅጣጫ ወደ ሰሜን ነው፤ ከቦረቦሩ በላይ ሰላለውተፋሰስ እና የውሃ ፍሰት መስመሮች መጠጋጋት የቀረበው መረጃ በጣም ከፍተኛ ጥራት ካለው (የፒክሰል
መጠን/pixel size = 0.5 ሜትር) የሳተላይት ምስል ነው።

95
95

3.2. አማራጭ የመሬት አጠቃቀም እና አያያዝ ዘዴዎችን መተንተን
3.2.1. መግለጫአማራጭ የመሬት አጠቃቀምና አያያዝ ዘዴዎችን መተንተን ማለት የተለያዩ የመሬት አጠቃቀምና
አያያዝ አሰራሮችን ከትንሽ ተፋሰስ (watershed) እስከ ትልቅ ተፋሰስ (basin) ድረስ መተግበር
ሊያስገኝ የሚችለውን ጠቀሜታ ለመገምገም የሚካሄድ ውጤታማ አሰራር ነው። አካሄዱ የመሬትአጠቃቀምን እና የአያያዝ አማራጮችን የመሬት አቅም አመዳደብን መሰረት በማድረግ (ማለትም የመሬትክፍሎችን/land units ለዘለቂ አጠቃቀም ያለባቸውን ውስንነቶች መሰረት በማድረግ በተለያዩ ክፍሎችበመመደብ፤ ውስንነቶች በዋናነት ከአፈር ባህሪዎች፣ የመሬት አቀማመጥ፣ የውሃ ፍሳሽ እና የአየር ንብረትጋር ይያያዛሉ) በመስክ ሙከራዎች ተረጋግጠው ከተመረጡ ቴክኖሎጂዎች ውጤታማነት ጋር ማቀናጀትን
ያካትታል (ፈንታ እና ሌሎች/Fenta et al., 2022 እ.አ.አ፤ ለህትመት የተላከ ወረቀት)። አሰራሩ ወደፊትሊተገበሩ የሚችሉ የመሬት አጠቃቀም እና አያያዝ አማራጮችን እና ከአካባቢያዊ እና ኢኮኖሚያዊ
ጠቀሜታ አንጻር ስለሚኖራቸው ተፅእኖዎች መረጃ ይሰጣል። በተጨማሪም አሰራሩ ባለድርሻ አካላትተስማሚ የመሬት አጠቃቀምን እና የአያያዝ ዘዴዎችን በሚመርጡበትና በሚያሰፉበት ጊዜ ለውሳኔአሰጣጥ ያግዛል (ምምስል 24)።

ምስል 24. የመሬት አጠቃቀምን መሰረት ያደረገ የተፋሰስ አያያዝ አማራጮችን ለመገምገምና ለማሰራጨት
የተዘጋጀ ማዕቀፍ96
96የወደፊት አማራጭ የመሬት አጠቃቀም እና አያያዝ ዘዴዎችን የማዘጋጀት አካሄድ ስድስት ተመጋጋቢ
ደረጃዎችን ያካትታል (ክክፍል 3.2.2ንን ይመልከቱ)፡ (1) የመሬት አጠቃቀም ችግርን መለየት እናዓላማ/ግብ ማስቀመጥ፣ (2) የተሻለ አፈፃፀም ያላቸውን የመሬት አያያዝ ዘዴዎች ለተመረጡ የመሬትአጠቃቀም አይነቶች መለየት፣ (3) አማራጭ የወደፊት የመሬት አጠቃቀም እና አያያዝ ዘዴዎችን ማዘጋጀትእና የመምረጫ ቁልፍ አመላካቾችን መለየት፣ (4) የወጪና ጥቅም ትንተና መስራት፣ (5) አማራጭየወደፊት ዘዴዎችን በባለድርሻ አካላት አውደ ጥናት አማካኝነት መገምገም፣ እና (6) ለተግባራዊነቱ
ተቋማዊ እና የገንዘብ ድጋፍ ለማግኘት አማራጭ የወደፊት ዘዴዎችን ለሚመለከታቸው ባለድርሻ አካላትማሳወቅ፤ (ፈንታ እና ሌሎች/Fenta et al., 2022 እ.አ.አ፤ ለህትመት የተላከ ወረቀት)።

3.2.2. አማራጭ የመሬት አጠቃቀም እና አያያዝ ዘዴዎችን ለመተንተን እናለመገምገም የሚካሄዱ ተግባራት ደረጃዎች
ደረጃ 1፡፡ የመሬት አጠቃቀም ችግሮችን መለየትና ዓላማ/ግብ ማስቀመጥ በተመረጠው ተፋሰስ ላይ ያሉትን ዋና ዋና የመሬት አጠቃቀም ችግሮችን ለመለየት የመነሻ ዳሰሳጥናቶችን ማካሄድና በመቀጠልም በመስክ ላይ የተመሰረቱ ሙከራዎችን ማድረግ። የግብርና ሥርዓት ዓይነትና ዋና ዋና የአርሶ-አደሩ የመተዳዳሪያ ምንጮችን መለየት። ከፍተኛ የአፈር መሸርሸር ችግር ያለበትን የመሬት አጠቃቀም አይነት እና የሽፋን መጠን መለየት። የተመረጠውን ተፋሰስ ከመሬትና እንስሳት ምርታማነት አንፃር ያሉትን ሁኔታዎች ማወቅ። ዒላማ ለሆነው ተፋሰስ የአፈር መሸርሸርን ለመቀነስ እና የመሬት ምርታማነትን ለማሻሻል
ሊተገበሩ የሚችሉ የመሬት አጠቃቀምና አያያዝ አማራጮችን መለየት፤ በዚህ አሰራር(approach) አውድ ውስጥ "የመሬት ምርታማነት በአንድ ሄክታር መሬት ውስጥ የሚገኘውን
የግብርና ምርቶችን ዋጋ ይወክላል"።ደረጃ 2፡፡ በመሬት አጠቃቀ ም ላይ የተመሰረቱ ምርጥ የመሬት አያያዝ አማራጮችን መለየት የጎርፍና አፈር ክለትን በመቀነስ የመሬትን ምርታማነት የሚያሻሻሉ የመሬት አያያዝ አማራጮችን
መገምገም። የመሬት አጠቃቀምና አያያዝ ዘዴዎችን ለማቀድ የተሻለ አፈፃፀም ያላቸውን የመሬት አጠቃቀምና
አያያዝ አማራጮችን መለየት።
ደረጃ 3፡፡ አማራጭ የወደፊት የመሬት አጠቃቀ ም እና አያያ ዝ ዘዴዎችን ማዘጋጀት እና በቁልፍ አመላካቾ ችመገምገም (ሞዴል ማደርግ)ሀ. አማራጭ የወደፊት የመሬት አጠቃቀ ም እና አያያዝ ዘዴዎችን ማዘጋጀት/መተንተን በኢፌዲሪ የግብርና ሚኒስቴር (2020 እ.አ.አ) በተዘጋጀው የመሬት አቅም ምደባ (landcapability classification) መሰረት የመሬት አጠቃቀም አማራጮችን ማዘጋጀት። እያንዳንዱ የመሬት ክፍል (land unit) ለነባሩ የመሬት አጠቃቀም ተስማሚ መሆኑን ወይምአለመሆኑን ለማረጋገጥ የመሬት አቅም ምደባ ካርታ በማዘጋጀት አሁን ካለው የመሬት አጠቃቀምካርታ ጋር ማገናዘብ።
9797

 የመሬት ክፍሉ ለነባሩ የመሬት አጠቃቀም ተስማሚ በሚሆንበት ጊዜ ተገቢውን የመሬት አያያዝዘዴ መለየት እና ሌሎች ተስማሚ የመሬት አጠቃቀም አማራጮች ካሉ መለየት። የመሬት አጠቃቀም አማራጮች አንድ ጊዜ ከተለዩ በኋላ በምርምር ውጤቶች ላይ በመመስረት
ለተመረጡ የመሬት አጠቃቀሞች የተሻለ አፈፃፀም ያላቸውን የመሬት አያያዝ አማራጮችንማካተት።ለ . የመሬት አጠቃቀ ም እና አያያዝ አማራጮችን ለመገምገም ቁ ልፍ አመላካቾ ችን (ሞዴል ማድረግ) በተመረጠው ተፋሰስ ውስጥ ዋና ዋና የመሬት አጠቃቀም ችግሮችን መለየት፤ ለምሳሌ ለዚህመመርያ ዝግጅት በተጠናው ተፋሰሰ (ጉደር) ውስጥ ከፍተኛ የአፈር መሸርሸር እና ደካማ የመሬትምርታማነት ዋና ዋና ችግሮች ናቸው። የአፈር መሸርሸርን ከመቀነስ እና የመሬት ምርታማነትን ከማሻሻል ጋር በተያያዘ የስነ-ምህዳራዊ
አገልግሎቶችን ከመነሻ ሁኔታ ጋር በማነፃፀር ሞደል (model) ማድረግ።
ሐ . የአፈር ኦርጋኒክ ካርቦን ክምችት ለውጦችን መገምገም (መለካት) የመሬት አጠቃቀም እና አያያዝ አማራጮች ያላቸውን ተፅእኖ ለመገምገም የአፈር ኦርጋኒክ ካርቦን(SOC) ክምችት ላይ ሊመጣ የሚችለውን ለውጥ መገምገም። ማለትም የመሬት አያያዝ ስራዎችከመተግበራቸው በፊት እና በኋላ ከተለያዩ የመሬት አጠቃቀሞች ላይ የአፈር ናሙናዎችን
በመውሰድ በላብራቶሪ የተገኘ ውጤትን በመጠቀም በአፈር ኦርጋኒክ ካርቦን ክምችት ላይ ሊመጣየሚችለውን ለውጥ ማስላት። ኤለርት እና ቤታኒ/Ellert and Bettany (1995 እ.አ.አ) የተጠቀሙትን ዘዴ በመከተል
በተፋሰስ ደረጃ (watershed scale) ለተለያዩ የመሬት አጠቃቀም አይነቶች ለላይኛው 20 ሣሜአፈር ጥልቀት አጠቃላይ የአፈር ኦርጋኒክ ካርቦን (SOC) መጠንን ማስላት።
መ. የጎርፍ እና የአፈር ክለት ለውጦችን ማጥናት (መለካት) በትንሽ መሬት (plot) እና በተፋሰስ ደረጃ የተገኙ ልኬቶችን በማቀናጀት አማራጭ የመሬትአጠቃቀም እና አያያዝ ዘዴዎች በጎርፍ እና የአፈር መሸርሸር ላይ ሊያስከትሉ የሚችሉትን ለውጥመገምገም። እንደ የአፈር እና ውሃ መገምገሚያ መሳሪያ (SAWT) ያሉ ተስማሚ ሞዴሎችን በመጠቀም
የመሬት አጠቃቀም ለውጥን ተናጠላዊ እና ጥምር ተጽእኖዎችን መገምገም (በሪሁን እና
ሌሎች/Berihun et al., 2022 እ.አ.አ)።
 በታለመው ተፋሰስ ውስጥ በጎርፍ እና አፈር መሸርሸር የሚኖራቸውን ተጽዕኖ በተመለከተ
የምርምር ውጤቶችን መሰረት በማድረግ የወደፊት አማራጭ የመሬት አጠቃቀም እና አያያዝዘዴዎችን ማቅረብ።
። በጎርፍ እና በአፈር መሸርሸር ላይ የሚኖራቸውን ተፅእኖ ለማሳየት ተገቢውን የሞዴል ግብዓቶችን
በማስተካከል እና ሞዴሎችን (ምሳሌ፡ SWAT) መጠቀም አማራጭ የወደፊት ዘዴዎችን
ማቅረብ።

98
98

ሠ. በመሬት ምርታማነት ላይ የመጡ ለውጦችን ማጥናት (መለካት) ለታለሙ ምርቶች (ሰብል እና እንስሳት) የመሬት ምርታማነት (ብር በሄክታር በዓመት) ማለትምከሰብል መሬቶች የሚገኘውን የምግብ ሰብሎች የእህልና ገለባ ምርት እና በተፋሰስ ውስጥከሚገኙ ሁሉም የመሬት አጠቃቀም አይነቶች የመኖ ምርት መጠንን ማስላት። የመኖ ምርቱን የገንዘብ ዋጋ (ብር በሄክታር) በተመረጡ የእንስሳት አይነት ቁጥር/ብዛት ማስላት። የሁሉንም የመሬት አጠቃቀሞች ምርታማነት እና አማራጭ የወደፊት ዘዴዎችን ግምት ውስጥበማስገባት በተፋሰስ ደረጃ የመሬት ምርታማነትን (ብር በሄክታር) ማስላት።
ደረጃ 4፡፡ የወጪ እና ጥቅ ም ትንተና በወደፊት የመሬት አጠቃቀም እና አያያዝ ዘዴዎች ላይ የሚደረጉ ኢንቨስትመንቶች ሙሉአቅማቸውን የሚፈጥሩት ከበርካታ አመታት በኋላ ስለሆነ የመሬት ምርታማነት የገንዘብ
መለኪያዎችን ወደ ተጣራ የአሁን ዋጋ (ኔት ፕረዘንት ቫልዩ /NPV) መቀየር። የወደፊት ኢንቨስትመንት አሁናዊ ዋጋን/NPV መሰረት በማድረግ አማራጭ የወደፊት የመሬትአጠቃቀም እና አያያዝ ዘዴዎችን ኢኮኖሚያዊ ትርፋማነት ለማነፃፀር የውሳኔ መስፈርት
ማስቀመጥ። የወደፊት ኢንቨስትመንት አሁናዊ ዋጋን/NPVን አሁን ባለው የጥቅሞች እና ተያያዥ ወጪዎችመካከል ያለውን ልዩነት (ሁሉም የተቀናሽ የተጣራ የገንዘብ ፍሰት) በአንድ የኢንቨስትመንት ጊዜውስጥ ያለውን ልዩነት ደምሮ ማስላት (ካይ እና ሌሎች/Kay et al., 2003 እ.አ.አ፤ ጎድሴይ እና
ሌሎች/Godsey et al., 2009 እ.አ.አ)።
 በተወሰነ ጊዜ ውስጥ ያለውን የገንዘብ ትርፋማነት ማወዳደር። የኢንቨስትመንት አማራጮችን የወጪ እና ጥቅም ትንተና ተለዋዋጭነት ከዋና ዋናዎቹ የመሬትምርታማነት አመላካቾች ጋር በማገናዘብ የታለሙትን ምርቶች የዋጋ ደረጃ በመቀያየር መተንተን።
ደረጃ 5፡፡ አማራጭ የወደፊት የመሬት አጠቃቀ ም እና የአያያዝ ዘዴዎችን ከባለድርሻ አካላት ጋር መገምገም የአካባቢ ማህበረሰቦችን፣ ፖሊሲ አውጪዎችን፣ ተመራማሪዎችን እና የልማት ባለሙያዎችን
የሚወክሉ ባለድርሻ አካላትን መምረጥ። ከሥነ-ምህዳር፣ ኢኮኖሚያዊ፣ ማህበራዊ እና ባህላዊ ጥቅሞች ጋር በተያያዙ በርካታ ዓላማዎችን
መሰረት በማድረግ አማራጮችን ለመገምገም የባለድርሻ አካላት አውደ ጥናት ማካሄድ።
ደረጃ 6፡፡ ለተቋማዊ ትብብር እና ለትግበራ የገንዘብ ድጋ ፍ ለማግኘት አማራጭ የወደፊት የመሬትአጠቃቀ ም እና አያያዝ ዘዴዎችን ለባለድርሻ አካላት ማሳወቅ አማራጮችን ለሁሉም ባለድርሻ አካላት (ለምሳሌ አርሶ-አደሮች፣ ባለሙያዎች፣ ፖሊሲአውጪዎች፣ ተመራማሪዎች) ማቅረብ። በአውደ ጥናቶች እና ህብረተሰቡን ባሳተፈ ውይይት የተመረጡ አማራጮችን መንግስታዊ እናመንግስታዊ ላልሆኑ ለጋሽ ድርጅቶች ማሳወቅ። ሁሉም ባለድርሻ አካላት የታቀዱትን ዘዴዎች እና የመጨረሻ አፈፃፀም ውጤታቸውን
መረዳታቸውን ማረጋገጥ (ለምሳሌ ሠንጠረዥ 77 እና 78ንን ይመልከቱ)።
99
99

3.2.3. ማሳያ፡ በደጋ የስነ-ምምህዳር ዞን (ጉደር) አማራጭ የመሬት አጠቃቀም እናአያያዝ ዘዴዎች የሚያስገኙትን ጠቀሜታ የሚያሳይ የምርምር ማስረጃበኢትዮጵያ ሰሜናዊ ምዕራብ በሚገኘው የጉደር ካሲሪ ተፋሰስን አንድ ሰርቶ ማሳያ በመውሰድ፣
የታቀዱ አማራጭ የመሬት አጠቃቀም እና የአያያዝ ዘዴዎች ቁልፍ በሆኑ የአካባቢያዊ እና ኢኮኖሚያዊ
አመላካቾች (ጎርፍ፣ የአፈር ክለት፣ የአፈር ኦርጋኒክ ካርቦን፣ የመሬት ምርታማነት እና ትርፋማነት) ላይከፍተኛ ቅነሳ ወይም ማሻሻልን እንደሚያመጡ የተገኙ የጥናት ውጤቶች አሳይተዋል። ለአብነት ያህልበመሬት አጠቃቀም ላይ የተደረገው ለውጥ ጥሩ አፈፃፀም ያላቸውን ዘላቂ የመሬት አያያዝ አሠራሮችን
ከመተግበር ጋር ተደምሮ ከመነሻ ሁኔታው ጋር ሲነጻጸር ጎርፍ ከ71%–95% እና የአፈር ክለት ከ75%–
95% የቀነሰ ሲሆን የአፈር ኦርጋኒክ ካርቦን ደግሞ ከ2%–51% ተሻሽሏል (ሠሠንጠረዥ 77)። በመሬትአጠቃቀም ላይ የታቀዱ ለውጦችን/አማራጮችን እና ተስማሚ የመሬት አያያዝ አሰራሮችን ተግባራዊ
ማድረግም በመሬት ምርታማነት እና ትርፋማነት ላይ መሻሻሎችን አሳይቷል (ሠሠንጠረዥ 78)።።ሠንጠረዥ 77. በአባይ ተፋሰስ ደጋማ ስነ-ምህዳር በካሲሪ ተፋሰስ በተደረጉ የጥናት ውጤቶች መሰረት ለአማራጭ
የመሬት አጠቃቀም እና አያያዝ ዘዴዎች (ሴናሪዮ-I እስከ ሴናሪዮ-V) በተፋሰስ ደረጃ የታዩ ዓመታዊ የጎርፍ፣ የአፈርክለት እና የአፈር ኦርጋኒክ ካርቦን ክምችት ለውጦችአመላካችጎርፍ (ሚሜ)አማራጭ(ሴናርዮ)

መነሻአማራጭ-Iአማራጭ-IIአማራጭ-IIIአማራጭ-IVአማራጭ-Vየአፈር ክለት
መነሻ(ቶን በሄክታር) አማራጭ-I
አማራጭ-IIአማራጭ-IIIአማራጭ-IVአማራጭ-Vየአፈር ኦርጋኒክ መነሻካርቦን ክምችት አማራጭ-I(ሜጋግራም
አማራጭ-IIበሄክታር)
አማራጭ-IIIአማራጭ-IVአማራጭ-Vየለውጥ ዓይነቶች
የመሬት
የመሬት
አጠቃቀም
አጠቃቀም እናዘላቂ የመሬት
አያያዝ ዘዴዎች
719.6
–
548.3
207.6
493.2
115.9
382.3
80.1
267.5
34.9
318.8
62.3
49.9
–
19.1
12.6
15.2
8.1
7.4
6.0
3.3
2.0
4.8
2.7
52.9
–
52.9
57.6
59.1
67.5
50.5
53.8
62.2
66.8
74.6
80.2
100
100

ለውጥ (%)*
የመሬትየመሬትአጠቃቀም አጠቃቀም እናዘላቂ የመሬት
አያያዝ ዘዴዎች
–
–
-23.8
-71.2
-31.5
-83.9
-46.9
-88.9
-62.8
-95.2
-55.7
-91.3
–
–
-61.6
-74.9
-69.5
-83.8
-85.2
-88.1
-93.4
-96.1
-90.4
-94.6
–
–
0
9
12
27
-5
2
17
26
41
51

ማስታወሻ (በበሠንጠረዥ 77 ውስጥ)፡፡ *ለውጥ (%) = ((ሀ-ለ) ÷ ለ)) × 100፣ ሀ የጎርፍ/የአፈርክለት/የአፈር ኦርጋኒክ ካርቦን መጠን ከአማራጭ ሁኔታ (አማራጭ-I እስከ አማራጭ-V) እና ለየጎርፍ/የአፈር ክለት/የአፈር ኦርጋኒክ ካርቦን መጠን ከመነሻው (በወቅቱ የነበረው የመሬት አጠቃቀምእና የአርሶ-አደሮች አሠራር)። መነሻ = መሰረታዊ የመሬት አጠቃቀም እና ነባር የአርሶ-አደሮችልምዶች፤ አማራጭ/ሴናሪዮ-I = የአሁኑ የመሬት አጠቃቀም እና ዘላቂ መሬት የአያያዝ ዘዴዎች፤
አማራጭ/ሴናሪዮ-II = ገደላማ (> 30% ተዳፈት ያላቸው) ቦታዎችን አለማረስ እና የ ኤስኤልኤም
(SLM) ዘዴዎችን መተግበር፤ አማራጭ/ሴናሪዮ-III = ተስማሚ በሆኑ ቦታዎች ላይ የግራር ተከላ እናዘላቂ የመሬት አያያዝ ዘዴዎችን መተግበር፤ አማራጭ/ሴናሪዮ-IV = ተስማሚ በሆኑ ቦታዎች ላይመኖ ማምረት እና ዘላቂ የመሬት አያያዝ ዘዴዎችን መተግበር፤ አማራጭ /ሴናሪዮ-V = በተራቆቱ
የቁጥቋጦ መሬቶች እና በኮረብታማ የሰብል መሬቶች ላይ የደን መልሶ ማልማት ማድረግ እና ዘላቂየመሬት አያያዝ ዘዴዎችን መተግበር።
ሠንጠረዥ 78. የጥሬ ገንዘብ ፍሰት እና የወደፊት ኢንቨስትመንት አሁናዊ ዋጋ/NPVs (ብር በሄክታር በዓመት በ2020 እ.አ.አ ዋጋ መሰረት) ለታቀዱ አማራጭ የወደፊት የመሬት አጠቃቀም እና አያያዝ ዘዴዎች (የወለድ ምጣኔ= 10%) ለ 10 ዓመታት የኢንቨስትመንት ጊዜ ለካሲሪ ተፋሰስአማራጭ(ሴናርዮ)

ጠቅላላ ገቢ

ጠቅላላ
ወጪ

የተጣራ
የገንዘብ ፍሰትመነሻአማራጭ-Iአማራጭ-IIአማራጭ-IIIአማራጭ-IVአማራጭ-V273,369
443,050
424,474
425,500
500,428
406,216

180,417
196,015
215,850
187,910249,245
209,580

92,953247,035
208,624
237,590
251,183
196,636101
101አማካይ ዓመታዊ
የተጣራ የገንዘብ
ፍሰት
9,295
24,703
20,862
23,75925,11819,664

የተጣራ
አሁናዊ
ዋጋ
54,088145,183
128,609
136,836
151,711
115,779

3.3. በዘላቂ መሬት አያያዝ ላይ የተመሰረተ የኑሮ ማሻሻያ አሰራርን መፍጠር3.3.1. መግለጫአካታች የተፋሰስ ልማት አሰራሮችን መፍጠር እና ማዳበር ለዘላቂ የመሬት አያያዝ ፕሮግራም
ቀጣይነት ለሚደረጉ ጥረቶች ትልቅ አስተዋፅኦ አለው። በዚህ ምክንያት በዘላቂ የመሬት አያያዝ ላይየተመሰረተ የኑሮ ማሻሻያ አሰራር በሁሉም ደረጃዎች ከተፋሰስ ማህበረሰቦች ተቀባይነት ማግኘትን
ይጠይቃል። ይህም በተለይ የተራቆቱ ተፋሰሶችን መልሰው እንዲያገግሙ ለማድረግ አካታች አሰራርን
ማረጋገጥ አስፈላጊ ነው። ምስል 25 በዘላቂ መሬት አያያዝ ላይ የተመሰረተ የኑሮ ማሻሻያ ስርዓትን
ለመፍጠር እና ለመተግበር የሚያግዝ አጠቃላይ ማዕቀፍ እና አምስት የተግባራት ደረጃዎችን ያሳያል።

ምስል 25. በዘላቂ የመሬት አያያዝ ላይ የተመሰረተ የኑሮ ማሻሻያ ስርዓትን ለመፍጠር እና ተግባራዊ ለማድረግ
የተዘጋጀ ማዕቀፍ3.3.2. አካታች የኑሮ ማሻሻያ ሥርዓትን የመፍጠር/መዘርጋት ደረጃዎች
ደረጃ 1፡፡ ታሳቢ ለሆነው ማህበረሰብ የአካባቢያዊ መተዳደሪያ ስርዓትን መረዳትየኑሮ ሁኔታ ትንተና ሊካሄድ የሚችለው የማህበረሰብ አባላት ያላቸውን ሀብት፣ የመተዳደሪያ ስራዎች፣
አቅማቸውን፣ ቅድሚያ የሚሰጧቸውን ነገሮች፣ ችግሮችን እና እድሎችን በመዘርዘር ተደራሾችን (target
102
102

groups) በግልፅ በማሳየት ነው (አበጀ እና ሌሎች/Abeje et al., 2019 እ.አ.አ)። አስተባባሪው ለዚህተግባር የመነሻ መረጃን (baseline information) ለመሰብሰብ መደበኛ (ለምሳሌ መጠይቅ) እናመደበኛ ያልሆኑ (ለምሳሌ ቁልፍ የመረጃ ሰጭ ቃለ-መጠይቆች እና የትኩረት ቡድን ውይይት) የዳሰሳጥናቶችን (ምምስል 26) በመጠቀም መጀመር ይችላል። ጥናቱን ተግባራዊ ለማድረግ አስተባባሪው
በእንስሳት፣ በሰብል፣ በአትክልትና ፍራፍሬ፣ በማህበራዊ ምጣኔ ሃብት፣ በኤክስቴንሽንና በተፈጥሮ ሀብትአያያዝ ዕውቀትና ልምድ ያላቸውን ተመራማሪዎች ያቀፈ ዘርፈ ብዙ እና ሁለገብ ቡድን ማሳተፍ ይችላል።
መረጃው ከተጠናቀረ በኋላ የመጀመሪያ ግኝቶች በባለድርሻ አካላት አውደ ጥናት ላይ ሊቀርቡ ይችላሉ።የዚህ ዓይነቱ አውደ ጥናት የማህበረሰቡን አስተያየት ለማግኘት እና የግኝቶችን ትክክለኛነት ለማረጋገጥ
አስፈላጊ ነው። ይህ ደረጃ አስተባባሪው የአካባቢ ሁኔታዎችን፣ ያሉትን ችግሮች እና ጥልቀቶቻቸውን
እንዲገነዘብ፤ ዒላማ የሚደረጉ ትክክለኛ ቡድኖችን/ተጠቃሚዎችን (ወጣቶችን፣ ሴቶችን እና መሬትየሌላቸውን) ለመለየት፣ በአካባቢው ሁኔታ ላይ ተመስርቶ እድሎችን እንዲመረምር፤ እና የተፋሰስ
ማህበረሰቦችን ፍላጎት ለማሳደግ ይረዳዋል።

ምስል 26. አግባብነት ያላቸውን ተጠቃሚዎች/targets (ወጣቶችን፣ ሴቶችን እና መሬት የሌላቸውን) ለመለየትእና ለማሳተፍ የተካሄዱ ቁልፍ የመረጃ ሰጭ ቃለ መጠይቅ (የላይኛዎቹ ፎቶዎች) እና የባለድርሻ አካላትስብሰባዎች (የታችኛዎቹ ፎቶዎች)ደረጃ 2፡፡ ውጤታማ የሆነ የተጠቃሚዎች አመራረጥን መተግበር
ውጤታማ አመራረጥ ማድረግ በሁለት ደረጃዎች ሊከናወን ይችላል፡ (1) የአካባቢውን ሁኔታ መሰረትበማድረግ ተጠቃሚዎችን ለመምረጥ መስፈርቶችን ማውጣትና የትግበራ ሂደቶችን መወሰን፣ እና (2)103103የታወቁ/የተወሰኑ ተጠቃሚ ቤተሰቦች ላይ ማተኮር። ሁለቱም ደረጃዎች የአካባቢውን ህዝብ ማህበራዊና
ባሕላዊ ሁኔታን ለመረዳት እና የባለቤትነት ስሜትን ለመፍጠር (ማህበረሰብን መሰረት ያደረገአካሄድ/አሰራር) ማህበረሰቡንና በወረዳ ደረጃ ያለውን የተፋሰስ ቡድን በማሳተፍ መከናወን አለባቸው።
ለውጤታማ የማህበረሰብ ተሳትፎ አስተባባሪው በአካባቢው የሚገኙ የቀበሌ ግብርና ባለሙያዎችን
በመጠቀም በተፋሰሱ ውስጥ የሚገኙ በርካታ መንደርተኞችን በአጋር አካላት ስብሰባዎች እንዲጋብዙ
መጠየቅ ይችላል። የቡድኖች ማህበራዊ ስብጥር (ለምሳሌ በእድሜ፣ በፆታ፣ በሀብት፣ በማህበራዊና
ሃይማኖታዊ ሃላፊነቶች)፣ ሙያ (ለምሳሌ የልማት ጣቢያ ሰራተኞች)፣ እና የአካባቢ አስተዳደራዊ ሃላፊነት
ደረጃ (ለምሳሌ የቀበሌ አስተዳዳሪ፣ የተፋሰስ ልማት ኮሚቴ እና የማህበረሰብ አቀፍ ፖሊስ ኦፊሰሮች)በአካባቢያዊ ባለድርሻ አካላት ተሳትፎ ጥሪ ጊዜ ግምት ውስጥ መግባት ይኖርባቸዋል። ስብሰባው
በአካባቢው ባለሙያዎች ሊመቻች ይችላል።
ተሰብሳቢዎች የምርጫ መስፈርቶችን እና ተዛማጅ ክብደቶቻቸውን እንዲዘረዝሩ መበረታታት
አለባቸው። ማህበረሰቡ ሊጠቀምባቸው እና ሊተገብራቸው የሚችሉ የመስፈርቶች ዝርዝር የሚከተሉትን
ሊያካትት ይችላል፡ (ሀ) የፆታ ስብጥር፣ (ለ) የዕድሜ ስብጥር፣ (ሐ) የሀብት አጠቃቀም/ተደራሽነት፣ (መ)ከማንኛውም የኤክስቴንሽን ድጋፎች የመጠቀም አቅም፣ (ሠ)፣ እና ለግለሰቦች ተምሳሌት የመሆን አቅም።በስብሰባው ላይ አስተባባሪው የምርጫ ተግባራት አላማዎችን መግለጽ አለበት፤ ነገር ግን በተቻለ መጠንየአመቻችነት ሚና ብቻ መውሰድ እንጅ የማይሆኑ ተስፋዎችን ከመስጠት መቆጠብ አለበት። ተሳታፊዎች
በተቀመጠው መስፈርት መሰረት ተጠቃሚ ሊሆኑ የሚችሉ ግለሰቦችን ዝርዝር የሚያዘጋጁ እስከ አምስትየሚደርሱ አባላት ያሉት ጊዜያዊ ኮሚቴ እንዲመድቡ በመጠየቅ ስብሰባው ሊጠናቀቅ ይችላል።
አስተባባሪው ይህንን አዲስ የተቋቋመ ኮሚቴ የተጠቃሚዎችን ጊዜያዊ ዝርዝር (ከሚፈለገው ዝቅተኛቁጥር በላይ) እንዲያወጣ እና ማህበረሰቡ ባወጣው መስፈርት መሰረት ለእያንዳንዳቸው የተመዘኑ
ዋጋዎችን እንዲመደብላቸው መጠየቅ አለበት። ከዚያም ለአስተባባሪው ክብደት የሌለው የተጠቃሚዎች
የመጀመሪያ ዝርዝር ሊሰጠው ይገባል (የተመደቡት የክብደት ዋጋዎች/weighted values ከኮሚቴውጋር መቆየት አለባቸው)። ይህን ተከትሎ በሂደቱ አያያዝ/አመችነት ላይ በመመስረት አስተባባሪው
የእያንዳንዱን ተጠቃሚ የቤት ለቤት ጉብኝት ማቀድ እና ለእያንዳንዱ ሰው ክብደት ያላቸውን
ዋጋዎች/weighted values መመደብ ይችላል። በራሱ እና በኮሚቴው የተገኙትን ግኝቶች ለማቅረብ፣
አስተያየት ለመጠየቅ እና የተጠቃሚዎችን ስም ዝርዝር ለማጠናቀቅ አስተባባሪው የማህበረሰብ ስብሰባእንዲጠራ የአካባቢው ባለሙያዎችን መጠየቅ አለበት። ይህ ሂደት ግልጽ መረጣ ለማድረግ፣ በተጠቃሚዎች
ዝርዝር ላይ መግባባት ላይ ለመድረስ፣ መተማመን ለመፍጠር እና በማህበረሰቡ ውስጥ ሊፈጠሩ የሚችሉግጭቶችን ለመቀነስ ይረዳል። በዚህ ደረጃ “በልሂቃን የመያዝ/elite capture” ችግርን ለማስወገድ
(ማለትም የህዝብ ሀብትን ለተቀሩት የህብረተሰብ ክፍሎች ከመመደብ ይልቅ የላቀ ማህበራዊ ደረጃላላቸው ጥቂት ግለሰቦች ብቻ በአድልኦ በመመደብ ለመጥቀም ከሚደረግ ጥረት) ጥንቃቄ መደረግአለበት። በተጨማሪም አስተባባሪው በተፋሰሱ ውስጥ ሊኖሩ ስለሚችሉ የመተዳደሪያ አማራጮች ላይአጠቃላይ ውይይት እንዲደረግ ሊያስብ ይችላል።
ደረጃ 3፡፡ ያሉትን ሁኔታዎች እና የለውጥ ተስፋዎችን መገምገምእንደ አዋጭነቱ፣ አስተባባሪው በግልም ሆነ በቡድን ከተጠቃሚዎች ጋር መገናኘት እና መረጃመሰብሰብ ይችላል። ወደ ተለዩ ዝርዝሮች ከመግባቱ በፊት ስለ እያንዳንዱ ተጠቃሚ ታሪክ እና የህይወት
104104ተሞክሮ በሰፊው በመጠየቅ መጀመር አለበት። በመቀጠል የተጠቃሚዎችን ልዩ ሁኔታ በመግለጽ እናያሉትን ሀብቶች እና የኑሮ ተግባራትን በማጉላት መቀጠል ይችላል። በተለያዩ የመተዳደሪያ አማራጮች
እንዲሁም በማናቸውም ችግሮች፣ እድሎች እና የለውጥ ተስፋዎች ላይ ለመሳተፍ ያላቸውን ፍላጎትማረጋገጥ ይችላል። በተጨማሪም አስተባባሪው ለተጠቃሚዎች በሂደቱ ወቅት ግልጽ ሊሆኑ በሚችሉአዳዲስ ግንዛቤዎች፣ ሃሳቦች ወይም መፍትሄዎች ላይ እንዲያንፀባርቁ እና ሊደረጉ የሚችሉ እርምጃዎችን
ማሳወቅ የሚችሉበትን እድል መፍቀድ አለበት።
ደረጃ 4፡፡ ተግባራትን መደገፍ እና መከታተልበዚህ ደረጃ፣ አስተባባሪው በግለሰቦች ወይም በቡድን የተጠቆሙ የተወሰኑ የኑሮ አማራጮች አጭርዝርዝር ሊኖረው ይገባል። ለዚህም በተጠቃሚዎች መካከል መማማር እንዲኖር (ለትብብር ትምህርት)ቦታ የሚፈጥር መደበኛ የውይይት መድረክ በማቋቋም መቀጠል ይችላል። በዚህ መድረክ አማካኝነት
የተግባራትን አድማስ ለማስፋት ፍላጎታቸውን እና ተነሳሽነታቸውን ለመጨመር አስፈላጊ ሲሆን የልምድጉብኝት ማዘጋጀት አንዱ አማራጭ ነው፡፡ በሙከራ ጉብኝት ጊዜ አስተባባሪው በተመሳሳይ ወይምበአጎራባች መንደሮች ውስጥ በተመሳሳይ ተግባር ላይ የተሰማሩ ሁለት ወይም ሶስት ሞዴል አርሶአደሮችን ይለያል። እነዚህ ሞዴል አርሶ-አደሮች የአኗኗር ዘይቤአቸውን ስለሚያብራሩ በጉብኝቱ የተሳተፉ
አርሶ-አደሮችን ሊያበረታቱ ይችላሉ። በተጨማሪም ተጠቃሚዎች ምቹ የገበያ ሁኔታዎችን እንዲመለከቱ
ለማስቻል፣ አስተባባሪው ተመሳሳይ ሰፋፊ ለንግድ የተቋቋሙ እርሻዎችን (ለምሳሌ የዶሮ እርባታ፣ የወተትላሞች እርባታ፣ የምግብ ማቀነባበሪያዎች) እንዲጎበኙ መርሃግብር ሊያዘጋጅ ይችላል።
ከሙከራ ጉብኝቶች በኋላ፣ አስተባባሪው በችግር ልየታ/ምርመራ ላይ ተጠቃሚዎችን በማሳተፍ
የመፍትሄ ሃሳቦችን እንዲያቀርቡ እና የራሳቸውን መፍትሄዎች እንዲያቀርቡ ማበረታታት/ማነሳሳት
አለበት። ተጠቃሚዎች የሚፈልጉትን ቅድሚያ እንዲሰጡና እንዲተገብሩ እንዲሁም የተሻሻሉ የኑሮዓላማዎችን/ምኞቶችን እንዲያዳብሩ ማስቻል አስፈላጊ ነው። ሊሆኑ የሚችሉ ተግባራት (ለምሳሌ የገቢማስገኛ ስራ) በጥንቃቄ ከተለዩና ከታወቁ በኋላ ከመጨረሻው ምርጫ በፊት ለእያንዳንዱ ተግባርመመዘኛዎች መዘጋጀት አለባቸው። እነዚህ መመዘኛዎች ቴክኒካል አዋጭነት፣ የክህሎት መስፈርቶች፣
ትርፋማነት፣ ማህበራዊ ተቀባይነት፣ የግብአት ዋጋ፣ የገበያ አቅም እና ራስን መቻልን ሊያካትቱ ይችላሉ።
አሳታፊ በሆነ መንገድ ትክክለኛ መመዘኛዎችን ካወጣ በኋላ አስተባባሪው የተጠቃሚዎች ስብሰባበመጥራት ለእያንዳንዱ መመዘኛ ነጥቦችን (ለምሳሌ በ1 (በጣም ዝቅተኛ) እና 5 (በጣም ከፍተኛ)መካከል)) እንዲመድቡ መጠየቅ ይችላል። ከዚያም የመጨረሻው ምርጫ በእያንዳንዱ የገቢ ማስገኛተግባር የተገኘውን ውጤት መሰረት በማድረግ ሊከናወን ይችላል።
የታቀደው/የተመረጠው ተግባር ግብዓቶችን የሚፈልግ ከሆነ፣ ተጠቃሚዎች የግብዓት ምንጮችን
እንዲጠቁሙ መጠየቅ። እንደየሁኔታው፣ አስተባባሪው የድጋፍ ዘዴዎችን መፈለግ ይኖርበታል፣ ነገር ግንድጋፉ በተጠቃሚዎች እና በድጋፍ ሰጪዎች መካከል በወጪ መጋራት ላይ የተመሰረተ ሊሆን ይገባል።የወጪ መጋራት ደረጃ እንደ ሁኔታው እና በሃብት አቅርቦት ላይ ሊወሰን ይችላል። የወጪ መጋራት እቅድለሁሉም ወገኖች ግልጽ ውሎችን ባካተተ የጽሁፍ ውል ውስጥ መመስረት አለበት። ከተጠቃሚዎች ጋርበመተባበር ውሉን ማዘጋጀት እና ሁለቱም ወገኖች ውሉን እንዲፈርሙ ማድረግ አስፈላጊ ነው።አስተባባሪው ተጠቃሚዎች በራሳቸው በአቀዷቸው ተግባራት ላይ የበለጠ እንዲሰማሩ ለማድረግ
መንገዶችን መፈለግ አለበት። አስተባባሪው አርሶ-አደሮችን በተግባራዊ ጥናት ውስጥ ንቁ አጋር ማድረግ105105

እና በሚያደርጓቸው ጥረቶች ተጨባጭ ለውጦችን እንዲመለከቱ ማድረግ አለበት። ይህንን በሚከተሉት
ስልቶች ማሳካት ይቻላል፡
ሀ. የቴክኖሎጂ ማስተዋወቅ፡ አርሶ-አደሮችን ከፈጠራዎች/አዳዲስ ግኝቶች ጋር ማስተዋወቅ (ለምሳሌየተሻሻሉ የመኖ ዝርያዎች፣ የተሻሻሉ የእንስሳት ዝርያዎች፣ የተሻሻሉ የመሬት አያያዝ አሰራሮች፣ የመኖህክም ና፣ የተሻሻሉ የመኖ መመገቢያ ገንዳዎች፣ የኮምፖስት ማዳበሪያ ዝግጅት፣ የተሻሻለ ኮርማአገልግሎት፣ ምስል 27)።ለ. ስልጠና (የየአቅ ም ግንባታ)፡፡ በአዳዲስ ቴክኖሎጂዎች እና አሰራሮች ላይ አርሶ-አደሮችን በተግባር
ማሰልጠን።
ሐ. አተገባበር፡ ቴክኖሎጂዎችን አግባብነት ያላቸውን ሂደቶች እና ቴክኒካዊ ደረጃዎች በመከተል
መተግበር።
መ. ክትትል እና ግምገማ፡ ቀጣይነት ያላቸው የክትትል ስልቶችን እና ልኬቶችን (ለምሳሌ ክብደት፣ ምርት፣ባዮማስ) ማዘጋጀት እና በግልም ሆነ በውይይት መድረኮች ላይ አስተያየቶችን ማቅረብ።
ሠ. የልምድ ልውውጥ ማድረግ እና መነሳሳት፡ ከልምድ ልውውጥ ትምህርት ለማግኘት፣ ተጠቃሚዎች
የእርስበርስ ጉብኝት እንዲያደርጉ፣ አስተያየት እንዲለዋወጡ እና መልካም አፈፃፀም ያላቸውን
በመሸለም እንዲበረታቱ ማድረግ ያስፈልጋል። የማበረታቻው አይነት የግድ ከፍተኛ ዋጋ ያለው ነገርላይሆን ይችላል።
ረ. የገበያ ተደርሽነትን መ ፍጠር፡ የተጠቃሚዎችን ተግባራት ከገበያ ጋር ማገናኘት/ማስተሳሰር።
ሰ. ማስፋት፡ ተጠቃሚዎች ቴክኖሎጂዎችን እና አሰራሮችን ለሌሎች ተጠቃሚ ላልሆኑ አርሶ‐አደሮችእንዲያሰራጩ ማበረታታት፤ በተፋሰሱ ውስጥ እና ከተፋሰሱ ውጭ ለባለድርሻ አካላት የመስክ ቀናትንማዘጋጀት ተጠቃሚዎች በተሻሻሉ ቴክኖሎጂዎችና አሠራሮች ላይ ያላቸውን ልምድለማካፈል/ለማሰራጨት ያስችላቸዋል።
ሸ. የአርሶ‐አአደሮች ንግድ ድርጅቶች/ማህበራት መፍጠር፡ ተጠቃሚዎች ድርጅቶችን/ማህበራትን
እንዲመሰርቱ ማበረታታት (ለምሳሌ የቁጠባ ቡድኖች፣ የተጠቃሚዎች ማህበር፣ የህብረት ስራማህበራት)።
ደረጃ 5፡፡ መገምገም እና የዘላቂነት ስልቶችን መንደፍአስተባባሪዎቹ በተለያዩ ደረጃዎች ያሉ ተግባራትን በንቃት መገምገም እና ተጠቃሚዎች የጋራውሳኔዎችን እንዲወስኑ ማስቻል አለባቸው። በመጀመሪያ ደረጃ፣ አስተባባሪዎች የውጤቶችን ቀጣይነት
ለማረጋገጥ ስለ "ዘላቂነት" ጉዳዮች ማሰብ አለባቸው። አንዱ አማራጭ ተጠቃሚዎች ተቋም እንዲመሰርቱ
ማድረግ ነው፤ ለምሳሌ የብድር እና ቁጠባ ቡድን እንዲመሰርቱ ማስቻል ሊሆን ይችላል (ምምስል 28)።
ተጠቃሚዎች የዚህን ቡድን የአሰራርና የአስተዳደር ዘዴዎችን በራሳቸው ሊወስኑ ይችላሉ። እዚህ ላይአስተባባሪው ክፍተቶችን በመለየት የአቅም ግንባታ ተግባራትን (ለምሳሌ መዝገብ አያያዝ፣ ቃለ-ጉባዔ እናውል መጻፍ፣ የገንዘብ አያያዝ) ብቻ መደገፍ ይችላል። የዚህ አይነቱ ቡድን የቁጠባ ባህል እንዲያድግ፣
ገንዘብ በሚቆጠብባቸው የፋይናንስ ተቋማት የመጠቀም ዕድል እንዲኖር እና በገጠር የገንዘብ አያያዝክህሎትን ለመማማር ትልቅ ሚና ይጫወታል። አስተባባሪው ይህን አይነት መድረክ በመጠቀም አርሶአደሮችን በተከታታይ ትምህርት እንዲሳተፉ ማድረግ ይችላል።
106
106

107

107

ምስል 27. ዘላቂ የመሬት አያያዝን ያማከለና ቁልፍ የገቢ ማስገኛ ስራዎችን ያካተተ የወተት ላሞች እርባታ ትግበራን የሚያሳይ ማዕቀፍምስል 28. ወርሃዊ ቁጠባ ለመሰብሰብ፣ ለመማማር እና ተግዳሮቶችን ለመጋራት በአባላት መካከል በየሁለት ወር የተደርጉ ስብሰባዎች

3.3.3. ማሳያ፡ በገቢ ማስገኛ ተግባራት ላይ የተሰማሩ ተጠቃሚዎች ኑሮመሻሻልን የሚያሳይ ማስረጃበሳትሬፕስ (SATREPS)-ኢትዮጵያ ፕሮጀክት በተገኘ የገንዘብ ድጋፍ በሁለት የገቢ ማስገኛተግበራት ላይ የምርምር ስራዎች ተካሂደዋል። እነሱም በወይና ደጋ ስነ-ምህዳር (አባ ገሪማ ተፋሰስ) 24
የተመረጡ ሴቶችና ወጣቶችን ያሳተፈ የወተት እርባታ ስራ እና በደጋ ስነ-ምህዳር (ጉደር) 12 የተመረጡ
ሴቶችና ወጣቶችን ያሳተፈ የዶሮ እርባታ ስራ ናቸው። በምስል 29 እንደሚታየው፣ በነዚህ ተግባራት ላይየተሰማሩ ተጠቃሚዎች ዓመታዊ ገቢ ላይ ጉልህ ለውጥ/መሻሻል መጥቷል። የወተት ላሞች እርባታ ስራንያከናወኑ አርሶ-አደሮች ዓመታዊ ገቢ ከመነሻው ጋር ሲነጻጸር በ39.6 በመቶ ተሻሽሏል
(ንጉሴ/Nigussie, 2021c እ.አ.አ፣ በዝግጅት ላይ ያለ ወረቀት)። በተመሳሳይ በዶሮ እርባታ የተሰማሩ
ሴቶችና ወጣቶች ዓመታዊ ገቢ በ37.6 በመቶ ተሻሽሏል (ንጉሴ/Nigussie, 2021c እ.አ.አ፣ በዝግጅትላይ ያለ ወረቀት)። የምርምር ውጤቶቹ እንደሚያመለክቱት ብዙም ተጠቃሚ ያልሆኑ የህብረተሰብ
ክፍሎችን (ለምሳሌ መሬት አልባ ሰዎች፣ ሴቶች እና ወጣቶች) በእንደዚህ አይነት ስራዎች ማሳተፍ እናመደገፍ አወንታዊ ውጤቶችን የሚያመጣ ከመሆኑም በተጨማሪ ቀጣይ የተቀናጀ የተፋሰስ ልማትፕሮግራሞችን ለመደገፍ ያግዛል። ለምሳሌ በወተት እርባታ ላይ የተመሰረተ የተሻሻለ የመኖ ልማት ሙከራበሰፊው እንዲተገበር ማድረግ ተችሏል፤ ይህም ሊሆን የቻለው በጓሮ እና በትንንሽ ማሳ ደረጃ የተሻሻለየመኖ ልማት እና ምርት ባሳዩ አርሶ-አደሮች ምክንያት ነው (ምምስል 29)።

ምስል 29. የገቢ ማስገኛ ተግባራት (የወተት ላሞች እርባታ በአባ ገሪማ እና የዶሮ እርባታ በጉደር) ከተተገበሩ በኋላበቤተሰብ ዓመታዊ ገቢ ላይ የመጡ ለውጦች (ንጉሴ/Nigussie, 2021c እ.አ.አ፣ በዝግጅት ላይ ያለ ወረቀት)

108
108

3.4. ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎች በአርሶ-አአደሮች ፈቃደኝነት
እንዲተገበሩ ማመቻቸት
3.4.1. መግለጫበኢትዮጵያ ውስጥ ያሉትን መመሪያዎችና ማኑዋሎች በመጠቀም በብዙ ፕሮጀክቶች ወይምፕሮግራሞች አማካኝነት የተለያዩ ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎች እና አሰራሮች ተሞክረዋል። ቢሆንምግን፣ አርሶ-አደሮች የ SLM ቴክኖሎጂዎችን በራሳቸው ፈቃድ ለመተግበር የፈለጉባቸው አጋጣሚዎችበጣም ጥቂት ነበሩ። አብዛኛውን ጊዜ ከውጭ ድጋፍን ይጠብቃሉ። ይህንን እውነታ ከግምት ውስጥበማስገባት የሳትሬፕስ (SATREPS)-ኢትዮጵያ ፕሮጀክት የ SLMን በራስ ተነሳሽነት መተግበር
ዘላቂነትን ለማሻሻል ከሚቻልባቸው ቁልፍ ነገሮች አንዱ መሆኑን ተገንዝቧል። ስለዚህ በራስ መነሳሳትን
ለማጎልበት ቀላል ዘዴ መቀየስ ያስፈልጋል። አርሶ-አደሮች በእርሻ መሬታቸው ላይ የተሻሻሉ ዘላቂ የመሬትአያያዝ አሠራሮችን ለመከተል ያላቸውን ፍላጎት ለማበረታታት ፕሮጀክቱ ይህን አሰራር/አካሄድአዘጋጅቷል። በዚህ አካሄድ/መመሪያ (ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎች በአርሶ-አደሮች ፈቃደኝነት
እንዲተገበሩ ማመቻቸት)፣ ኘሮጀክቱ የቡድን መለማመጃ መሳሪያ አዘጋጅቶ በበርካታ ሙከራዎች ውስጥተጠቅሞበታል። ይህ መመርያ (በኪስ ውስጥ ሊያዝ የሚችል የእጅ መጽሃፍ፡ "ትርፋማና ዘላቂ የመሬትአያያዝ ማስጀመሪያ መመሪያ") አርሶ-አደሮች (1) ዘላቂ የመሬት አያያዝ ዘዴዎች የረጅም ጊዜ ጥቅምእንደሚያስገኙ እና ኑሯቸውን እንደሚያሻሽሉ እንዲገነዘቡ ይረዳቸዋል ተብሎ ይጠበቃል። በዚህም የተነሳአርሶ-አደሮች እነዚህን ዘዴዎች መሞከር ይፈልጋሉ፤ (2) በደረጃቸው እና በአቅማቸው መሰረት ተገቢዘላቂ የመሬት አያያዝ ተግባራት/ስራዎችን ለመምረጥ እና (3) ወጪን ለመቀነስ እና ጥቅሞችን ለመጨመር
ተጨባጭ የድርጊት መርሃ ግብሮችን ለማዘጋጀት ይጠቅማል።

አላማዎች (Aims))የዚህ አካሄድ/መመርያ ዋና አላማ አርሶ-አደሮች ዘላቂ የመሬት አያያዝ ልምዶችን ለመውሰድ
ያላቸውን ፍላጎት በሚከተሉት ሶስት ፅንሰ ሀሳቦች መሰረት ማሳደግ ነው፡፡ ማቅለል፣ ገቢ መፍጠር እናሳይንሳዊ ማስረጃዎች መስጠት።
ማቅለል (Simplification))፡ የማቅለል ጽንሰ-ሀሳብ ማንኛውም ሰው አካሄዱን መከተል እናኤስኤልኤምን (SLM) በቀላሉ ለማቀድ ተነሳሽነቱን መውሰድ እንዲችል ማድረግ ማለት ነው። ዘላቂየመሬት አያያዝ ስራዎችን በራሳቸው ለሚጀምሩ አርሶ-አደሮች የመሳሪያው ይዘት እና ደረጃዎች ለመረዳትእጅግ በጣም ቀላል መሆን አለባቸው። ይህ በተለይም ስለ ዘላቂ የመሬት አያያዝ ብዙ እውቀት እና ልምድየሌላቸው አርሶ-አደሮች አዳዲስ አሰራሮችን ለመተግበር ሲፈልጉ በጣም አስፈላጊ ነው፡፡ የግብርና ልማትባለሙያዎች (ዲኤዎች/DAs፣ ኤክስቴንሽን ባለሙያዎች ወይም በግብርና ዘርፍ ውስጥ ወሳኝ ተዋናዮች)እና አርሶ-አደሮች ከቀረቡት ሰፊ አማራጮች ውስጥ አስፈላጊ ተግባራትን በብቃት ከመረጡ በኋላ አርሶአደሮች በዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎች ላይ የበለጠ ዝርዝር መረጃ እንዲያገኙ እንደ ማጣቀሻ መሳሪያ(መመሪያ) በመሆን ሌሎች የኤክስቴንሽን ቁሳቁሶችን (መመሪያዎችን እና ሌሎችን) ያስተዋውቃል።
በተጨማሪም መመርያውን ቀላልና ግልጽ የማድረግ ዓላማው አጠቃቀሙን ወደ ተለያዩ ወረዳዎች ወይም109109ቀበሌዎች በማስፋፋት የበለጠ ተፅዕኖ እንዲኖረው እና ወጪ ቆጣቢ እንዲሆን ማድረግ ነው።ገቢ መ ፍጠር (Monetization))፡ ይህ ጽንሰ-ሀሳብ በኢኮኖሚያዊ አዋጭነት ላይ የተመሰረተ እቅድበማውጣት አርሶ-አደሮች ዘላቂ የመሬት አያያዝ ተግባራትን ለመጀመር ያላቸውን ፍላጎት ይጨምራል።ሰዎች የገንዘብ ጥቅሞችን ማግኘት እንደሚችሉ ሲገነዘቡ፣ ያለ ውጫዊ ድጋፍ ጠቃሚ ተግባራትን
ለመሞከር የበለጠ ፈቃደኞች ይሆናሉ። ለምሳሌ፣ ከቅርብ ዓመታት ወዲህ የፈረንጅ ግራር (A.
decurrens) እርሻዎች በተስፋፉባቸው አንዳንድ አካባቢዎች የአጎራባች አርሶ-አደሮችን እንጨት ወይምከሰል በማምረት እና በመሸጥ ትርፋማነታቸው እየጨመረ መሆኑን የተረዱ ሌሎች አርሶ-አደሮችም ይህንንተግባር ተቀብለውታል። ይሁን እንጂ ይህ ዓይነቱ የቴክኖሎጂ ስርጭት በጥቂት በሚታዩ ስራዎች ብቻሳይሆን መረጃን በቀላሉ ማግኘት በሚችሉ ሰዎች ጭምር የተወሰነ ነው። ስለዚህ አርሶ-አደሮች ለዘላቂምርታማነት የረጅም ጊዜ ጥቅሞችን ጨምሮ ሰፊ ዘላቂ የመሬት አያያዝ አሠራሮችን፣ ጥቅሞቻቸውንና
ጉዳቶቻቸውን ማየት ያስፈልጋቸዋል። እንዲሁም ዕቅዶቻቸውን ሲተገብሩ የግብዓት ወጪዎቻቸውን እናየምርት ሽያጮቻቸውን በተመለከተ ተጨባጭ መረጃዎችን መሰብሰብ አለባቸው። በመመሪያው ውስጥዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎችን ትርፋማነት ለማየትና ለመረዳት አርሶ-አደሮች በራሳቸው ልምምድየሚያደርጉባቸው የወጪ እና ጥቅም መረጃዎች ተዳስሰዋል። ይህ መመሪያ ለአርሶ-አደር ልጆች፣ የልጅልጆች እና ለወደፊት ትውልዶች እንደሚጠቅም አጽንኦት ተሰጥቷል።
ሳይንሳዊ ማስረጃ (Scientific evidence))፡ ሳይንሳዊ መረጃዎችን ማቅረብ እርግጠኛ አለመሆንን
(ጥርጣሬን) ስለሚቀንሱ አርሶ-አደሮች በረጅም ጊዜ ስራዎች ላይ ኢንቨስት እንዲያደርጉ ያበረታታል። ብዙ
አርሶ-አደሮች ጥቅማቸው ወይም ውጤታማነታቸው ግልጽ ባልሆኑ እና የሚፈለጉት ውጤቶች ከረጅምጊዜ በኋላ የሚመጡ ከሆነ የራሳቸውን ገንዘብ ወይም ጉልበት ለዘላቂ የመሬት አያያዝ ተግባራት ለመጠቀም
ፈቃደኞች አይሆኑም። ነገር ግን፣ በሳይንስ የተረጋገጡ ዘላቂ የመሬት አያያዝ አማራጮች ከቀረቡላቸው
ልምዶችን ለመውሰድ ያላቸው ፍላጎት ሊጨምር ይችላል። ስለዚህ፣ ይህ መመሪያ ዘላቂ የመሬት አያያዝቴክኖሎጂዎችን ውጤታማነት ጨምሮ በሳትሬፕስ-ኢትዮጵያ ፕሮጀክት የምርምር ውጤቶች ላይየተመሰረተ መረጃ ይሰጣል። ይሁን እንጂ ሳይንሳዊ ማስረጃዎችን በማቅረብ ግቦች እና በማቅለል መካከልያለመጣጣም/ያለመስማማት ጉዳይ ሊኖር ይችላል። ስለዚህ የምርምር ውጤቶች በግልጽ እና በቀላሉለመረዳት በሚያስችል መልኩ መቅረብ አለባቸው።
መመሪያው በጃፓን ዓለምአቀፍ ትብብር ኤጀንሲ (JICA) "የአነስተኛ አትክልት ማጎልበት እናማስተዋወቅ (SHEP) አሰራር" ተብሎ ከሚጠራው መመርያ ጋር ተመሳሳይነት ሊኖረው ይችላል። ይህ(SHEP) በጃይካ በኬንያ በመጀመሪያ ጥቅም ላይ ከዋለበት ጊዜ አንስቶ ወደ ኢትዮጵያ እና ሌሎች የአፍሪካ
ሀገራት እንደ አንድ ምሰሶ “የግብርና ትብብር በአፍሪካ” በሚል ተስፋፍቷል። በሁለት መሰረታዊ ፅንሰሀሳቦች ማለትም ግብርናን እንደ መተዳደሪያ ስራ ማስተዋወቅ እና አርሶ-አደሩን ማብቃት እና ማበረታታት
በሚለው አካሄድ ላይ መሰረት የሚያደርገው SHEP የአርሶ-አደሮችን ገቢ ማሳደግ ችሏል። አካሄዱበገበያዎች የአካዳሚክ ንድፈ ሃሳቦች ያልተመጣጠነ መረጃ እና የራስን ዕድል በራስ የመወሰን ንድፈ ሃሳብይደገፋል። (በዚህ እርስ ተጨማሪ መረጃ ለማግኘት የሚከተለውን ድህረገጽ ይመልከቱ፡
https://www.jica.go.jp/amharic/our_work/thematic_issues/agricultural/shep/s
hep_now_09.html ።ከላይ የተጠቀሱትን ሶስት ፅንሰ-ሀሳቦች በማካተት የዚህ መመሪያ ይዘት ቅደም ተከተል እና መዋቅርበጥንቃቄ ተዋቅሯል፣ የ SHEP አሰራር አካሄድ እና ነባር ንድፈ-ሀሳቦችን እንደማጣቀሻ በመጠቀም።
110
110

SHEP በአትክልትና ፍራፍሬ ልማት ላይ ያነጣጠረ ቢሆንም፣ ይህ መመርያ ዘላቂ የመሬት አያያዝ አካሄድየረጅም ጊዜ ጥቅሞች እና የተሻሻለ ኑሮ አስፈላጊነት ላይ አጽንኦት በሚሰጠው በመሬት እና በተፈጥሮ ሀብትአያያዝ ላይ ያተኩራል።

3.4.2. የመመሪያው ገፅታዎች (ትትርፋማ እና ዘላቂ የመሬት አያያዝን ለመጀመር
የሚያስችል መመሪያ)አላማ (purpose))ያለ ውጫዊ የገንዘብ ወይም የቁሳቁስ ድጋፍ አርሶ-አደሮች ኑሯቸውን ለማሻሻል የሚያስችሏቸውን
ከዘላቂ የመሬት አያያዝ ጋር የተገናኙ ተግባራትን የማቀድና የመፈጸም ፍላጎታቸውን ማሳደግ።

ይዘቶች (Contents))መመሪያው “የችግር እና መፍትሄ ገጽ (problem-solution sheet)’’፣ መግቢያ፣ ሶስት ቁልፍተግባራት (አሁን ያለውን ሁኔታ መረዳት፣ መሻሻልን ማሰስ እና የድርጊት መርሃ ግብር መንደፍ) እና ሶስትጠቃሚ ምክሮችንና ማጣቀሻዎችን ያካትታል (ምምስል 30ንን ይመልከቱ)።

ምስል 30. ዘላቂ የመሬት አያያዝ መልመጃ መመሪያ እንዴት እንደሚተገበር የሚያሳይ ንድፍ፡ የተግባራት
ዑደት/ግንኙነት እና አስፈላጊ ግብዓቶች (እውቀት እና መሳሪያዎች)።

ታሳቢ ተጠቃ ሚዎች/ተግባሪዎችይህ መመሪያ የሚሰራው አዳዲስ ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎችን ያለ ምንም የውጭ ፋይናንስወይም ሌላ ቁሳቁስ ድግፍ በፈቃደኝነት ለመተግበር ለሚፈልጉ አርሶ-አደሮች ወይም የአርሶ-አደሮች ቡድንነው። አካሄዱ በዋናነት የሚያተኩረው በአንድ አካባቢ በሚኖሩ ማህበረሰብ ደራጃ (ትንሽ መንደር) ነው።የውሃ ተጠቃሚዎች ማህበራትን ወይም የህብረት ስራ ማህበራትን በተፋሰስ ወይም በንዑስ ተፋሰስ111
111

ደረጃዎች በበርካታ የስራ ወይም የልማት ቡድኖች ውስጥ በማደራጀት የእቅድ ሂደትን ማለፍ አስፈላጊነው። ምክንያቱም እነዚህ ቡድኖች ቀደም ሲል በሌሎች ነባር የማህበረሰብ አቀፍ ፕሮግራሞች
ይተዋወቃሉ። ይህን አካሄድ በስራ ላይ ካሉ ፕሮግራሞች ወይም ከተለመደው የተፈጥሮ ሀብት አያያዝ(Natural Resource Management) የኤክስቴንሽን ሥርዓት ጋር ማስማማት በፈቃደኝነት
የመተግበር ጽንሰ-ሐሳብ ላይ ዕሴትን ይጨምራል።

የሚጠበቁ ውጤቶች እና ተፅዕኖዎችበዚህ ፓኬጅ፣ አርሶ-አደሮች አሁን ያሉበትን ሁኔታ እና የተለያዩ ዘላቂ የመሬት አያያዝ ዘዴዎችን እናአዳዲስ የሰብል ዝርያዎችን ጥቅምና ጉዳት በማጤን ተገቢውን የትግበራ እቅድ ለማውጣት የሚያስችልአቅም መገንባት እንደሚችሉ ይጠበቃል። ቀለል ያለ እና የተስተካከለ ፓኬጅ በቀላሉ በዲጂታል ወይምበወረቀት መልክ ለአርሶ-አደሮች ብቻ ሳይሆን ለልማት ጣቢያ ሰራተኞችም እንደ ኤክስቴንሽን መሳሪያሊሰራጭ እና ሰፊ ተጽእኖ ሊኖረው ይችላል። ምስል 31 ዘላቂ የመሬት አያያዝ ኤክስቴንሽን መልመጃመመሪያውን በመተግበር/በማሰርጨት ሂደት ውስጥ የሚኖረውን/የሚጠበቀውን ከላይ ወደ ታችና ከታችወደ ላይ የመረጃ ፍሰትን (vertical flow of information) ያሳያል።

ምስል 31. ዘላቂ የመሬት አያያዝ መለማመጃ መመሪያን በመተግበር/ ማሰራጨት ሂደት ውስጥ የሚጠበቅ ከታችወድላይ እና ከላይ ወደታች የመረጃ ፍሰት (ማለትም የግብዓት እና መረጃ ፍሰቶች ከአርሶ-አደሮች ወደ ከፍተኛባለስልጣናት እና በተቃራኒው)

112
112

3.4.3. በመመሪያው የመለማመድ ሂደቶች/ደደረጃዎችደረጃ 1፡፡ አሁን ያለውን ሁኔታ መረዳት የመሬት ካርታ ስራ (መልመጃ 1)፡ የተሳታፊዎችን አካባቢ የመሬት ስፋት ግምታዊ ካርታ መሳልእና ከዘላቂ መሬት አያያዝ ጋር የተያያዙ ዋና ዋና ችግሮችን በማሳየት የተለያዩ የመሬት አጠቃቀም
ምስል 32)።
አይነቶችንና አሁን ያሉበትን ደረጃ ማመልከት (ም የአዋጭነት/የወጪ እና ጥቅም ትንተና (መልመጃ 2)፡ የእያንዳንዱን የምርት አይነት ስም፣ የቦታመጠን፣ ምርት፣ ሽያጭ፣ ወጪ እና ገቢን ጨምሮ በቅጽ መሙያ ወረቀት (format sheet)መዘርዘር። ይህም በተለያዩ የምርት አይነቶች (ሰብሎች፣ የዛፎች እና የእንስሳት) እና በአርሶአደሮች መካከል ያሉትን የተለያዩ የትርፍ ደረጃዎች ለመገንዘብ ይርዳል። የገበያ ዳሰሳ፡ በገበያ ወይም በሌሎች ቦታዎች በገዢዎች መካከል ያለውን የዋጋ እና የፍላጎት
አዝማሚያ የበለጠ ለመረዳት የዳሰሳ ቅጽ ወረቀትን (survey format sheet) በመጠቀም የገበያመረጃን የሚመረምሩ ከቡድኑ ከሁለት እስከ አራት አባላትን (የሥርዓተ-ፆታ ሚዛንን ከግምትውስጥ በማስገባት) መምረጥ።
ደረጃ 2፡፡ የመሻ ሻያ አማራጮችን ማሰስ ሊተገበሩ የሚችሉ የ ኤስኤልኤም (SLM) አማራጮችን ማጥናት፡ ዋና ዋና የመሬት መራቆትስጋቶች እና የ ኤስኤልኤም (SLM) ቴክኖሎጂዎችን አስፈላጊነት መረዳትና ከነሱ መካከልሊተገበሩ የሚችሉ አማራጮችን ማጥናት። የ ኤስኤልኤም (SLM) አማራጮች ምርጫ፡ ተግባራዊ ሊሆኑ የሚችሉ ዘላቂ የመሬት አያያዝአማራጮችን በማጥናት በመሬት ካርታ ላይ ከተገለጹት ዋና ዋና ጉዳዮች ጋር የሚዛመዱ
አማራጮችን እና ተግባራትን መምረጥ።

ምስል 32. በዘላቂ የመሬት አያያዝ መመሪያ/መሳሪያ ልምምዶች ውስጥ የሚካተቱ ሶስት ቁልፍ ተግባራት፡
ዓላማውን ማስተዋወቅ፣ የመሬት ካርታ ስራ እና የገበያ ጥናት ለወጪ እና ጥቅም ትንተና ከአርሶ-አደሮች እስከከፍተኛ ባለስልጣናት እና በተቃራኒው።

113
113

ደረጃ 3፡፡ የቅድመ ግምገማ እና የድርጊት መርሃ ግብር የገበያ ጥናት ውጤቶች ግብረ መልስ፡ የገበያ ጥናት ውጤቶችን በዳሰሳ ጥናቱ ከተሳተፉ አባላትማግኘት። የተግባር ምርጫ፡ በሚቀጥለው የምርት ዘመን ለምርቶች (ለምሳሌ ሰብል፣ እንስሳት፣ ዛፎች)የሚከናወኑ ተግባራትን በደረጃ 1 እና 2 ያለውን መረጃ መሰረት በማድረግ እና ተጨማሪሁኔታዎችን ለምሳሌ የሚጠበቀው ወጪ እና የምርት ሽያጭ፣ ሊከሰቱ የሚችሉ ስጋቶችን እናእድሎችን መምረጥ። የቡድን ተግባር፡ በዳሰሳ ጥናቱ የቅጽ ወረቀት ላይ የግብዓት ቁሳቁሶችን እና የሚጠበቁ ጥቅሞችን
እንዴት ማግኘት እንደሚቻል መረጃ መሙላት። ይህ ለቀጣይ ደረጃዎች (የድርጊት እቅድ እናትግበራ) ለማዘጋጀት ይረዳል። የድርጊት መርሃ ግብር፡ ለእያንዳንዱ የተመረጠ የምርት አይነት ወይም ዘላቂ የመሬት አያያዝአማራጭ ንዑስ ቡድን መሪ እና ተሳታፊዎችን መምረጥ፣ እና ለስብሰባዎች፣ ለስልጠና ክፍለጊዜዎች እና ለሌሎች አስፈላጊ ስራዎች አስፈላጊውን የድርጊት መርሃ ግብር ማዘጋጀት።
ደረጃ 4፡፡ ትግበራ በተመረጡ ስራዎች ትግበራ ወቅት፣ የልማት ጣቢያ ባለሙያዎች ያሉትን መመሪያዎች
(guidelines) ወይም ማኑዋሎች በማጣቀስ ለአርሶ-አደሮች የቴክኒክ ድጋፍ እገዛ ያደርጋሉ።
(በስልጠና ወቅት የማጣቀሻ ሰነዶች እንዲቀርቡ ይመከራል)።
 የልማት ጣቢያ ባለሙያዎች ከመመሪያው ወይም ከማኑዋሉ ውስጥ አስፈላጊ የሆኑትን ክፍሎችበወርቀት መልክ ማቅረብ እና አስፈላጊ ከሆነም አርሶ-አደሮችን ማሰልጠን።
ደረጃ 5፡፡ ከትግበራ በኋላ የዳሰሳ ጥናት ማካሄድ አርሶ-አደሮች ያመጡትን ውጤት ለማግኘት እና ለመገምገም የልማት ጣቢያ ባለሙያዎች
የተመረጡ አርሶ-አደሮችን በማሳተፍ የወጪ እና ጥቅም ትንተና ሊያደርጉ ይችላሉ። ባለሙያዎቹ የአስተሳስብ ለውጥን (አዎንታዊም ሆነ አሉታዊ) መገምገም እና መሰነድ እንዲችሉ
ተሳታፊ አርሶ‐አደሮች ስለሚተገብሯቸው ዘላቂ የመሬት አያያዝ ተግባራት ያላቸውን ግንዛቤ እናስለሚጠብቁት ውጤት ቃለ መጠይቅ ሊያደርጉ ይችላሉ።

114
114

4. ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎችን እና አሰራሮችን በመተግበርሂደት የሚያጋጥሙ ተግዳሮቶች እና መፍትሄዎቻቸው
ከሰሃራ በታች በሚገኙ እንደ ኢትዮጵያ ባሉ ሀገራት፣ ተስፋ ሰጪ የሆኑ ዘላቂ የመሬት አያያዝቴክኖሎጂዎች እና አሰራሮች ትግበራ እና ቀጣይነት ላይ በርካታ ተግዳሮቶች ያጋጥማሉ (ኤፍኤኦ/FAO፣
2008 እ.አ.አ)። ለምሳሌ፣ የምግብ ዋስትናን በማረጋገጥ ሂደት ያሉ ዋና ዋና ተግዳሮቶች ከሚከተሉት
ሁኔተዎች ጋር የተያያዙ ናቸው፡ (1) ዘላቂ የመሬት አያያዝን ለማሳደግ ምቹ የሆነ የፖሊሲ ሁኔታ አለመኖርእና በፕሮጀክት ወይም በማህበረሰብ የሚደረጉ ጥረቶች ስኬታማ አለመሆን፤ (2) በተቋም፣ በማህበረሰብእና በባለድርሻ አካላት ደረጃ የአቅም ግንባታ ማነስ፤ (3) በመሬት እና ውሃ ሀበት አያያዝ ላይኢንቨስትመንቶችን ለማሳደግ በተቋማት እና በሴክተሮች መካከል ያለው አጋርነት እና ትብብር በቂአለመሆን፤ እና (4) ዘላቂ የመሬት አያያዝ ስራዎችን ለመፈጸም ተሳታፊ በሆኑ የተለያዩ ተቋማት እና ዘርፎችመካከል በግልጽ የተቀመጡ ሚናዎች እና ኃላፊነቶች አለመኖር። ሠንጠረዥ 79 በኢትዮጵያ ውስጥ ለዘላቂየመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎች እና አሰራሮች ትግበራ እንቅፋት የሆኑ ዋና ዋና ተግዳሮቶችን እናመፍትሄዎቻቸውን ያቀርባል።
ሠንጠረዥ 79. ዘላቂ የመሬት አያያዝን ለመተግበር የሚኖሩ ተግዳሮቶች እና ተጓዳኝ መፍትሄዎች

ተግዳሮት (Existing challenge)የገጠር መሬት አጠቃቀም እና የይዞታስርዓት አስተማማኝ አለመሆን

መፍትሄዎች (Proposed solutions)• የገጠር ማህበረሰቦችን የመሬት ባለቤትነት እና ዘላቂየመሬት አጠቃቀም መብቶች የማረጋገጫ ሰርቲፊኬት
(ማስረጃ) በመስጠት።
• ካለፉት የለውጥ ተሞክሮዎች (ውድቀቶች እና ስኬቶች)ትምህርቶችን መውሰድ።
• በስልጠና እና በመስክ ማሳያዎች ግንዛቤ በመፍጠር
የተሻሻሉ ተግባራትና አሰራሮችን ማዳበር እናአዳዲስ ቴክኖሎጂዎችን እና አሰራሮችን
አለመቀበል እና የቀድሞ ሙከራዎች እና ተቀባይነታቸውን ማሳደግ።
የችግር መፍትሄዎች ውጤታማ• ዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎችን እና አሰራሮችን
አለመሆንበአርሶ-አደር ደረጃ ውጤታማ ለማድረግ የሚያስፈልጉ
ግብዓቶችን እና አገልግሎቶችን (ሰርቶ ማሳያዎችን፣
የባለሙያዎች ድጋፍ፣ ፋይናንስ፣ እና ብድር)የሚያመቻቹ የኤክስቴንሽን ስልቶችን ማዘጋጀት።
የስነ-ምህዳር አይነት፣ ማህበራዊ እናባህላዊ ሁኔታዎች፣ እና የግብርና
ስርዓቶች ከቦታቦታ መለያየት የተለያዩዘላቂ የመሬት አያያዝ ቴክኖሎጂዎችንእና አሰራሮችን መፈጠር ይፈልጋሉ

• ከአካባቢያዊ ሁኔታዎች ጋር ተዛማጅነት ያላቸው እናተገቢ የሆኑ የመሬት አጠቃቀም እና አያያዝ አማራጮችን
ማቅረብ።

115
115

ሠንጠረዥ 79 (የቀጠለ)ተግዳሮት (Existing challenge)በፖሊሲ፣ ምርምር እና በልማትተቋማት/አካላት መካከል ቅንጅትአለመኖርየዘላቂ መሬት አያያዝ ፕሮጀክቶች
ጥረቶች ድግግሞሽ እና ትክክለኛ
የመውጫ ስልቶች አለመኖር

የአካባቢ ባለድርሻ አካላት(ባለስልጣኖች እና ማህበረሰቦች)ለምርጥ ዘላቂ የመሬት አያያዝተሞክሮዎች ዘላቂነት ድጋፍ ለመስጠት
ትኩረት ማነስ

መፍትሄዎች (Proposed solutions)• የምርምር እና ልማታዊ ስራዎችን በማቀናጀት ውጤታማየሃብት አስተዳደርን/አያያዝን ለማረጋገጥ ተገቢ የዕቅድመድረክ ማቋቋምና የአሰራር ስርዓት መዘርጋት።
• የጋራ አካባቢያዊ እና ሳይንሳዊ እውቀትን በማቀናጀትዘላቂ የመሬት አያያዝ ተሞክሮዎችን በመፍጠር እናስርጭት ላይ የበርካታ ባለድርሻ አካላትን አመለካከቶች
በማካተት የሳይንስ-ፖሊሲ- ልማት ክፍፍልን ለማገናኘትያለመ ሀገራዊ ወይም ክልላዊ ማዕቀፍ ማዘጋጀት።
• ዘላቂ የመሬት አያያዝን በተመለከተ የፖሊሲ፣ የምርምርእና የልማት ገጽታዎችን ያገናዘበ መድረክ መፍጠር።
• የሚመለከታቸው ባለድርሻ አካላትን በማሳተፍ የቀድሞእና በመካሄድ ላይ ያሉ ዘላቂ የመሬት አያያዝፕሮጀክቶችን ግቦች እና ውጤቶችን በትክክል
መገምገም።
• ለዘላቂ መሬት አያያዝ ፕሮጀክቶች ተገቢው የመግቢያእና የመውጫ ስልቶችን ማስቀመጥ፤ በአንድ በተወሰነ
አካባቢ የሚካሄዱ ፕሮጀክቶች የጋራ ግቦች ሁለገብ እናበባለድርሻ አካላት ግምገማ ላይ የተመሰረቱ እና ከነባርፕሮጀክቶች ጋር ሊኖሩ በሚችሉ መስኮች ላይ ትብብርእንዲኖር ማድረግ።
• ወደስራ ሳይገባ በፊት ከዘላቂ መሬት አያያዝ ጋር የተያያዙ
ተስማሚ ተግባራትን በተሳካ ሁኔታ ለማቀድ እናለመተግበር አሁን ያሉ የአካባቢ፣ ማህበራዊ እናኢኮኖሚያዊ ሁኔታዎችን መገምገም እና መሰነድ።
• ዘላቂ የመሬት አያያዝ ፕሮጄክቶች ሲቋረጡ/ሲጠናቀቁ
ሁልጊዜ ውጤታቸው ታሰቢ የሆኑ አካላትን
ተጠቃሚነት በሚያረጋግጡ የተመረጡ የመውጫስልቶች ላይ የተመሰረተ መሆን አለበት።
• የአንድ ፕሮጀክት የመውጫ ስትራቴጂ (exit strategy)በእቅድ፣ ትግበራ፣ ክትትል እና ግምገማ ሂደቶች ውስጥመታየት አለበት።
• ዘላቂ የመሬት አያያዝ አተገባባርን ከማህበራዊ እናሃይማኖታዊ ተቋማት ጋር ማስተሳሰር። ተስፋ ሰጭ የሆኑዘላቂ የመሬት አያያዝ ተግባራት ማህበረሰቡ በአግባቡ
በሚመሩባቸው እና የጋራ ሃላፊነትን በቁርጠኝነት
እንዲወጡ በሚያደርጉ የመተዳደሪያ ደንቦች ሊደገፍይገባል (ለምሳሌ እድር፡ ሞት፣ የንብረት ጉዳትና አዳጋሲደርስ ማህበራዊ እና ኢኮኖሚያዊ መድን የመስጠትአላማ ያለው ማህበር ነው)።116
116

ሠንጠረዥ 79 (የቀጠለ)ተግዳሮት (Existing challenge)በተፋሰስ ወይም በማህበረሰብ ደረጃተስማሚ መተዳደሪያ ደንብ አለመኖርእና የመተዳደሪያ ደንቡ በማህበረሰቡ
የባለቤትነት ስሜት ማነስዘላቂ የመሬት አያያዝ ተግባራትን
የሚያፈርሱ ባህላዊ የግብርና ስራዎች(ለምሳሌ በበሬ ማረስ)መፍትሄዎች (Proposed solutions)• የአካባቢ ሁኔታዎችን ከግምት ውስጥ ያስገባ አዲስየመተዳደሪያ ደንብ ማዘጋጀት ወይም ያለወን ማሻሻልእና የታለሙ የማህበረሰብ አባላት የመተዳደሪያ ደንብሰነዶቹን መርሆች እና ይዘቶች ማስገንዘብ።
• በኤስኤልኤም (SLM) አስፈላጊነት ላይ ግንዛቤመፍጠር እና በማህበረሰብ አባላት መካከል መግባባትንመፍጠር።• የአፈር እና ውሃ ጥበቃ ስራዎችን

በአግባቡ መስራት እናተስማሚ የእርሻ መሳሪያዎችን ማቅረብ/መፍጠር።
• ለመሬት ተጠቃሚዎች/አርሶ-አደሮች ስልጠና መስጠት።
• የተሻሻሉ የእንስሳት እርባታ ሥርዓቶችን መከተል፤ልቅ ግጦሽ

ለምሳሌ፣ የልቅ ግጦሽን መከልከል አርሶ-አደሮች አነስተኛቁጥር ያላቸው እንስሳት እንዲኖራቸ እና አስሮ መመገብን
(stall-feeding) ለመተግበር ምቹ ሁኔታን ይፈጥራል።
• የእንስሳትን ጉልበት የሚፈልጉ የሰብል አመራረት
ተግባራትን (ለምሳሌ የጤፍ እርሻ ስራ) በሌሎችየእንስሳት ቁጥርን በመቀነስ በግጦሽ መሬቶች ላይየሚደርስ ጫናን ለመቀነስ በሚያግዙ ተገቢ አማራጮችመተካት።• ከፍተኛ ምርት የሚሰጡ የእንስሳት ዝርያዎችን ማርባት።
• ምርታማ የመኖ ዝርያዎችን ማስተዋወቅ/መጠቀም።
• ያሉ የሰብል መሬቶችን ምርታማነት በእጅጉ የሚያሻሽሉ

ቴክኖሎጂዎችን ማበልጸግ እና መተግበር። ለምሳሌከፍተኛ ምርት የሚሰጡ የሰብል ዝርያዎችን እና በጣምተስማሚ የሆኑ የግብርና አሰራሮችን መጠቀም በቂ እናዘላቂ የምግብ ምርት እንዲገኝ ማድረግ ይቻላል። ይህበበኩሉ በእጽዋት የተሸፈኑ መሬቶች ወደ ሰብል መሬቶችመለወጥን ሊቀንስ ይችላል።
በሕዝብ ቁጥር ዕድገት ምክንያት የሰብል• እንደ ፍራፍሬ፣ ሰብል፣ መኖ፣ እንጨት እና የመሳሰሉመሬት ፍላጎት መጨመርየተለያዩ ምርቶችን የሚያስገኙ የጥምር ደን ልማትአሰራሮችን ማጎልበት።
• አርሶ-አደሮች እንደ ንብ እርባታ፣ የዶሮ እርባታ፣ የወተትላሞች እርባታ እና ሌሎች ከእርሻ ስራ ውጪ የሆኑተጨማሪ የገቢ ማስገኛ ተግባራት እንዲሰማሩ ማድረግእና መደገፍ። የሰብል ምርትን ለመጨመር የመስኖመገልገያዎችን መፍጠር እና ማጎልበት።

117
117

ሠንጠረዥ 79 (የቀጠለ)ተግዳሮት (Existing challenge)መፍትሄዎች (Proposed solutions)• የተሻሻሉ ዘላቂ የመሬት አያያዝ አሰራሮችን ለሚተገብሩ
ለገጠር ቤተሰቦች የገንዘብ እጥረት፤
አርሶ-አደሮች የገንዘብ ድጋፍ እና ሌሎች ማበረታቻዎችን
አብዛኞቹ ዘላቂ የመሬት አያያዝ ስራዎችማቅረብ እና ምቹ የአሰራር ስርዓት/ማዕቀፍ መፍጠር።
የጉልበት እና የገንዘብ አቅምንይፈልጋሉ። በመሆኑም በግለሰብ አርሶ- • የፋይናንስ ውጤታማነትን ለመጨመር የህብረተሰቡንየጋራ ጥረቶች እና ትብብር ማበረታታት።
አደሮች ደረጃ በቀላሉ ሊተገበሩ
• የብድር አቅርቦትን (የአጭር እና የረዥም ጊዜ)አይችሉም። አብዛኛውን ጊዜ ዘላቂማመቻቸት፤ አርሶ-አደሮች የተመረጡ ቴክኖሎጂዎችን
የመሬት አያያዝ ስራዎች የሚተገበሩት
በሚጠቀሙበት ወቅት ያሉ የፋይናንስ ዘዴዎችንከውጭ በሚገኝ የገንዘብ እና የቁሳቁስ
እንዲጠቀሙ ማበረታታት።ድጋፍ መሆኑ።
በንቅናቄ ላይ የተመሰረተ የ SLM
አተገባበር

• ዘላቂ የመሬት አያያዝን ለመተግበር ለመደበኛ

የቅድመ እና ድህረ ምርት ሜካናይዜሽን
ቴክኖሎጂዎች እጥረት• ተገቢ የቅድመ እና ድህረ ምርት ሜካናይዜሽን

የኤክስቴንሽን አካሄዶች አጽንኦት መስጠት።
ቴክኖሎጂዎችን መፍጠር እና ማዘመን።

118
118

ማጣቀሻ ጽሁፎች (Bibliography)ማስታወሻ፡ ከዚህ በታች ለተዘረዘሩት የማጣቀሻ ጽሁፎች የተጠቀሰው የህትመት ዓመት በአውሮፓዊያን
የዘመን አቆጣጠር መሰረት ነው። ከላይ በጽሁፉ ወስጥ ለተጠቀሱት ጽሁፎች የደራሲው/ዎች ስምበአማርኛ እና እንግሊዝኛ የተጻፈ ሲሆን የህትመት ዓመቱም እ.አ.አ (እንደ አውሮፓዊያን አቆጣጠር)ተብሎ ተገልጿል።
Abebe, G., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Takeshi, T., Wondie, M., Adgo, E., Masunaga, T.,
Tsubo, M., Ebabu, K., Berihun, M.L., Tassew, A., 2020a. Effects of land use andtopographic position on soil organic carbon and total nitrogen stocks in different agroecosystems of the Upper Blue Nile Basin. Sustainability, 12(6), 2425.
Abebe, G., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Taniguchi, T., Wondie, M., Adgo, E., Masunaga,T., Tsubo, M., Ebabu, K., Mamedov, A., Meshesha, D. T., 2020b. Effect of Soil
Microbiome from Church Forest in the Northwest Ethiopian Highlands on the Growthof Olea europaea and Albizia gummifera Seedlings under Glasshouse
Conditions. Sustainability, 12(12), 4976.
Abeje M.,T., Tsunekawa, A., Adgo, E., Haregeweyn, N., Nigussie, Z., Ayalew, Z., Elias, A.,
Molla, D., Berihun, D., 2019. Exploring drivers of livelihood diversification and its
effect on adoption of sustainable land management practices in the Upper Blue Nile
Basin, Ethiopia. Sustainability, 11(10), 2991.
Adimassu, Z., Mekonnen, K., Yirga, C., Kessler, A., 2014. Effect of soil bunds on runoff, soil
and nutrient losses, and crop yield in the central highlands of Ethiopia. Land Degrad.
Dev. 25, 554–564.
Adimassu, Z., Langan, S., Johnston, R., 2016. Understanding determinants of farmers’
investments in sustainable land management practices in Ethiopia: Review andsynthesis. Environ. Dev. Sustain. 18(4),1005–1023.
Adnew, W., Tsegay, B. A., Tassew, A., Asmare, B., 2019. Effect of Altitudes and HarvestingStages on Agronomic Responses and Chemical Composition of Brachiaria grass
Cultivars in Northwestern Ethiopia. Scientific Papers: Animal Science &Biotechnologies/Lucrari Stiintifice: Zootehnie si Biotehnologii, 52(2).
Aerts, R., Nyssen, J., Haile, M., 2009. On the difference between “exclosures” and “enclosures”
in ecology and the environment. J. Arid Environ., 73(8), 762–763.
Alemu, G.T., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Nigussie, Z., Tsubo, M., Elias, A., Ayalew, Z.,
Berihun, D., Adgo, E., Meshesha, D.T., Molla, D., 2021. Smallholder farmers’
willingness to pay for sustainable land management practices in the Upper Blue Nilebasin, Ethiopia. Environ. Dev. Sustain. 23(4), 5640–5665.
Amare, T., Zegeye, A.D., Yitaferu, B., Steenhuis, T.S., Hurni, H., Zeleke, G., 2014. Combined
effect of soil bund with biological soil and water conservation measures in thenorthwestern Ethiopian highlands. Ecohydrol. Hydrobiol. 14, 192–199.
Bayable, M., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Ishii, T., Alemayehu, G., Tsubo, M., Adgo, E.,
Tassew, A., Tsuji, W., Asaregew, F., Masunaga, T., 2020. Biomechanical properties andagro-morphological traits for improved lodging resistance in Ethiopian teff (Eragrostis
tef (Zucc.) Trottor) accessions. Agronomy, 10(7), 1012.
Bayable, M., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Alemayehu, G., Tsuji, W., Tsubo, M., Adgo, E.,
Tassew, A., Ishii, T., Asargew F., Masunaga, T., 2021. Yield Potential and Variability of
Teff (Eragrostis tef (Zucc.) Trotter) Germplasms under Intensive and Conventional
Management Conditions. Agronomy, 11(2), 220.

119
119

Bekele, T. A., Sjohom, H., Bekalo, I., Mariam, S. W., Fentaw, B., Temesgen, M., 2005.
Managing land. a practical guidebook for development agents in Ethiopia.
Berihun, M.L., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Meshesha, D.T., Adgo, E., Tsubo, M.,
Masunaga, T., Fenta, A.A., Sultan, D., Yibeltal, M., 2019a. Exploring land use/landcover changes, drivers and their implications in contrasting agro-ecologicalenvironments of Ethiopia. Land Use Policy, 87, 104052.
Berihun, M.L., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Meshesha, D.T., Adgo, E., Tsubo, M.,
Masunaga, T., Fenta, A.A., Sultan, D., Yibeltal, M., Ebabu, K., 2019b. Hydrologicalresponses to land use/land cover change and climate variability in contrasting
agroecological environments of the upper Blue Nile basin, Ethiopia. Sci. Total Environ.
689, 347–365.
Berihun, M.L., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Dile, Y.T., Tsubo, M., Fenta, A.A., Meshesha,
D.T., Ebabu, K., Sultan, D., Srinivasan, R., 2020. Evaluating runoff and sediment
responses to soil and water conservation practices by employing alternative modelingapproaches. Sci.Total Environ. 747,141118.
Berihun, M. L., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Tsubo, M., Fenta, A. A., 2021. Changes inecosystem service values strongly influenced by human activities in contrasting agroecological environments. Ecol. Process. 10(1), 1–18.
Berihun, M.L., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Tsubo, M., Fenta, A. A., Ebabu, K., Sultan,
D., Dile, Y. T., 2022. Reduced runoff and sediment loss under alternative land
capability-based land use and management options in a sub-humid watershed of
Ethiopia. J.Hydrol. Reg. Stud. 40, 100998.
BoA, 2022. A crop development and protection package prepared by the Amhara National
Regional Government Agriculture Office for areas with sufficient moisture.
Cercioglu, M., Anderson, S.H., Udawatta, R.P., Haruna, S.I., 2018. Effects of cover crop andbiofuel crop management on computed tomography-measured pore parameters.
Geoderma, 319, pp.80–88.
CSA, 2019. Agricultural sample survey: Report on area and production of major crops. Federal
Democratic Republic of Ethiopia Addis Ababa, Ethiopia.
Daryanto, S., Fu, B., Wang, L., Jacinthe, P.A., Zhao, W., 2018. Quantitative synthesis on theecosystem services of cover crops. Earth-Sci. Rev. 185, 357–373.
Danyo, S., 2014. Ethiopia-Sustainable Land Management Project-II: P133133-Implementation
Status Results Report: Sequence 01 (No. ISR13812, pp. 1–0). The World Bank.
Dehn, M., 1995. An evaluation of soil conservation techniques in the Ecuadorian Andes. Mt.
Res. Dev. 175–182.
Demissie, S., Meshesha, D.T., Adgo, E., Haregeweyn N., Tsunekawa, A., Muluken Ayana, M.,
Mulualem, T., Wubet, T., 2022a. Optimum soil bund spacing: Cost–benefit analysis ina midland agro-ecological region of Ethiopia. Available at SSRN 4039710.
Demissie, S., Meshesha, D.T., Adgo, E., Haregeweyn N., Tsunekawa, A., Mulualem, T., Fekadu,
G., Ebabu, K., 2022b. Increased runoff and decreased soil loss paradoxes under Acacia
decurrens plantation in the highland agro-ecology of Ethiopia.
Demissie, S., 2022c. Effects of cover crops on runoff, soil erosion, and soil moisture dynamics
in the sub-tropical highland agro-ecology, Ethiopia.
Desta, L., Carucci, V., Wendem-Ageňehu, A., Abebe, Y. (eds). 2005. Community Based
Participatory Watershed Development: A Guideline. Ministry of Agriculture and Rural
Development, Addis Ababa, Ethiopia.
Desta, L., Adugna, B., 2012. A field guide on gully prevention and control. Nile Basin Initiative
Eastern Nile Subsidiary Action Program (ENSAP), Addis Ababa, Ethiopia, 67.
Ebabu, K., 2016. Effects of Land Management Practices on Soil and Nutrient Losses: A Case

120
120

Study in Paired Watersheds of Guder, in the Upper Blue Nile Basin, Ethiopia. Tottori
University, Japan (MSc Thesis).
Ebabu, K., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Adgo, E., Meshesha, D.T., Aklog, D., Masunaga,T., Tsubo, M., Sultan, D., Fenta, A.A., 2019. Effects of land use and sustainable land
management practices on runoff and soil loss in the Upper Blue Nile basin. Ethiopia.
Sci. Total Environ. 648, 1462–1475.
Ebabu, K., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Adgo, E., Meshesha, D. T., Aklog, D.,
Masunaga,T., Tsubo, M., Sultan, D., Fenta, A.A., Yibeltal, M., 2020. Exploring thevariability of soil properties as influenced by land use and management practices: A
case study in the Upper Blue Nile basin, Ethiopia. Soil Till. Res. 200 (2020) 1040614.
Ellert, B.H., Bettany, J.R., 1995. Calculation of organic matter and nutrients stored in soils
under contrasting management regimes. Can. J. Soil Sci. 75(4), 529–538.
FAO, 2008. Challenges for Sustainable Land Management (SLM) for Food Security in Africa.
25th Regional Conference for Africa, Nirobi, Kenya.
Federal Democratic Republic of Ethiopia Ministry of Agriculture (FDRE MoA), 2020.
Integrated local level participatory land use planning (ILLPLUP) manual. Rural land
administration and use directorate (RLAUD), Addis Ababa, Ethiopia.
FES, 2008. A Source Book for Soil and Water Conservation Measures (fes.org.in/sourcebook/SWC%20Source%20Book_final.pdf, axsseded on 12 May 20202).
Fenta, A.A., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Poesen, J., Tsubo, M., Borrelli, P., Panagos, P.,
Vanmaercke,M., Broeckx, J., Yasuda, H., Kawai, T., Kurosaki, Y., 2020. Landsusceptibility to water and wind erosion risks in the East Africa region. Sci. Total
Environ. 703,135016.
Fenta, A.A., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Tsubo, M., Yasuda, H., Shimizu, K., Kawai, T.,
Ebabu, K., Berihun, M.L., Sultan, D., Belay A.S., 2021a. Cropland expansion
outweighs the monetary effect of declining natural vegetation on ecosystem services in
sub-Saharan Africa. Ecosyst. Serv. 45,101154
Fenta, A. A., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Tsubo, M., Yasuda, H., Kawai, T., Ebabu, K.,
Berihun, M.L., Belay A.S., Sultan, D., 2021b. Agroecology-based soil erosion
assessment for better conservation planning in Ethiopian river basins. Environ.Res. 195,110786.
Fenta, A. A., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Tsubo, M., Yasuda, H., Kawai, T., Berihun, M.L.,
Ebabu, K., Sultan, D., Mekuriaw, S., 2022. A novel integrated framework for improving
watershed management planning. Paper submitted for publication.
Gizaw D. G., 2014. Teff row planting [Ethiopia], Indexed in WOCAT database of SLM
technologies.
Godsey, L.D., Mercer, D.E., Grala, R.K., Grado, S.C., Alavalapati, J.R., 2009. Agroforestry
economics and policy. In: Garrett, H.E. (Ed.), North American Agroforestry: an
Integrated Science and Practice, 2nd ed. American Society of Agronomy Inc, Madison,
WI, 315–337.
Gonite, T., Reda, H., 2018. Design and Prototyping of Teff (ጤፍ) Row Planter and Fertilizer
Applier. International Journal of Mechanical, 91–97.
Haregeweyn, N., Tsunekawa, A., Poesen, J., Tsubo, M., Meshesha, D.T., Fenta, A.A., Nyssen,
J. and Adgo, E., 2017. Comprehensive assessment of soil erosion risk for better land
use planning in river basins: Case study of the Upper Blue Nile River. Sci. Total
Environ. 574, 95–108.
Haregeweyn N. Tsunekawa, A., Tsubo, M., Fenta, A. A., Ebabu, K., Vanmaercke, M., ... Poesen,J., 2022a. Progress and challenges in sustainable land management initiatives: A global
review, Sci. Total Environ. 160027.

121
121

Herweg, K., Ludi, E. 1999. The performance of selected soil and water conservation
measures—case studies from Ethiopia and Eritrea. Catena, 36(1), 99–114.
Hilemicael, K., Alamirew, T., 2017. Water productivity of Teff under semi-arid climates. J.
Environ. Earth Sci. 7(5).
Hunde, T., Gizachew, B., 2003. Growth and form variations among seed sources of Acacia
Decurrens willd. planted at Holetta, Central Ethiopia. Eth. J. Nat. Resour.
Hurni, H., Berhe, W.A., Chadhokar, P., Daniel, D., Gete, Z., Grunder, M., Kassaye, G., 2016.
Soil and Water Conservation in Ethiopia: Guidelines for Development Agents. Centre
for Development and Environment (CDE), Bern Open Publishing (BOP), Bern,
Switzerland, pp. 1–50.
Kay R.D., Edwards W.M., Duffy P.A. 2003. Farm management, 5th edn. McGraw Hill
Science/Engineering, New York.
Kebede, B., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Mamedov, A.I., Tsubo, M., Fenta, A.A.,
Meshesha, D.T., Masunaga, T., Adgo, E., Abebe, G., Berihun, M.L., 2020.
Effectiveness of polyacrylamide in reducing runoff and soil loss under consecutive
rainfall storms. Sustainability 2020 (12), 1597.
Kebede, B., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Adgo, E., Ebabu, K., Meshesha, D.T., Tsubo, M.,
Masunaga, T. and Fenta, A.A., 2021. Determining C-and P-factors of RUSLE for
different land uses and management practices across agro-ecologies: case studies fromthe Upper Blue Nile basin, Ethiopia. Phys. Geogr., 42(2), 160–182.
Kebede, B., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Tsubo, M., Mulualem, T., Mamedov, A. I.,
Meshesha, D.T., Adgo, E., Fenta, A. A., Ebabu, K., Masunaga, T., 2022. Effect of
Polyacrylamide integrated with other soil amendments on runoff and soil loss: casestudy from Northwest Ethiopia. Int. Soil Water Conserv. Res. 10 (3) 487–496.
Mekuriaw, S., Tsunekawa, A., Ichinohe, T., Tegegne, F., Haregeweyn, N., Kobayashi, N.,
Tassew, T., Mekuriaw, Y., Walie, M., Tsubo, M., Okuro, T., Meshesha, D.T., Meseret,
M., Sam, L., Fievez, V., 2020. Effect of Feeding Improved Grass Hays and Eragrostis
tef Straw Silage on Milk Yield, Nitrogen Utilization, and Methane Emission of
Lactating Fogera Dairy Cows in Ethiopia. Animals, 10(6), 1021.
Mihretie, F. A., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Adgo, E., Tsubo, M., Masunaga, T., Meshesha,
D.T. Tsuji, W. Ebabu, K., Tassew, A., 2021a. Tillage and sowing options for enhancing
productivity and profitability of teff in a sub-tropical highland environment. Field
Crops Res. 263, 108050.
Mihretie, F.A., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Adgo, E., Tsubo, M., Masunaga, T., Meshesha,
D.T., Ebabu, K., Bayable, M., 2021b. Agro-Economic Evaluation of Alternative CropManagement Options for Teff Production in Midland Agro-Ecology,
Ethiopia. Agriculture, 11(4), 298.
Mihretie F.A., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Adgo, E., Tsubo, M., Ebabu, K., Masunaga, T.,
Kebede, B., Meshesha, D.T., Tsuji, W., Bayable, M., Berihun, M. L., 2022. Tillage andCrop Management Impacts on Soil Loss and Crop Yields in Northwestern Ethiopia. Int.
Soil Water Conserv. Res. 10(1), 75–85.
Mulualem, T., Adgo, E., Meshesha, D.T., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Tsubo, M., Kebede,B., Mamedov, A.I., Masunaga, T., Berihun, M.L., 2021a. Examining the Impact of
Polyacrylamide and Other Soil Amendments on Soil Fertility and Crop Yield inContrasting Agroecological Environments. J.Soil Sci. Plant Nutr. 21(3), 1817–1830.
Mulualem, T., Adgo, E., Meshesha, D.T., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Tsubo, M., Ebabu,
K., Kebede, B., Berihun, M.L., Walie, M. and Mekuriaw, S., 2021b. Exploring thevariability of soil nutrient outflows as influenced by land use and management practices
in contrasting agro-ecological environments. Sci. Total Environ. 786, 147450.

122
122

Nigussie, Z., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Adgo, E., Cochrane, L., Floquet, A., Abele, S.,
2018. Applying Ostrom’s institutional analysis and development framework to soil andwater conservation activities in north-western Ethiopia. Land use policy, 71, 1–10.
Nigussie, Z., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Adgo, E., Tsubo, M., Ayalew, Z., Abele, S., 2020.
Economic and financial sustainability of an Acacia decurrens-based Taungya system
for farmers in the Upper Blue Nile Basin, Ethiopia. Land Use Policy, 90, 104331.
Nigussie, Z., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Tsubo, M., Adgo, E., Ayalew, Z., Abele, S.,
2021a. The impacts of Acacia decurrens plantations on livelihoods in rural
Ethiopia. Land Use Policy, 100, 104928.
Nigussie, Z., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Tsubo, M., Adgo, E., Ayalew, Z., Abele, S.,
2021b. Small-Scale Woodlot Growers’ Interest in Participating in Bioenergy Market In
Rural Ethiopia. Environ. Manage. 68(4), 553–565.
Nigussie, Z., 2021c. Effects of engaging poor framers in livelihood improvement activities inenhancing household welfare.
Ruskin FR, 1983. Firewood crops. Shrub and tree species for energy production. Volume 2.
1983, vii + 92 pp.; 36 pl. BOSTID Report No. 40.Washington DC, USA: National
Academy Press. 6 pp. ref.
Seybold, C. A. 1994. Polyacrylamide review: Soil conditioning and environmental fate.
Commun. Soil Sci. Plant Anal. 25(11 and 12): 2171–2185.
Sultan, D., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Adgo, E., Tsubo, M., Meshesha, D.T., Masunaga,T., Aklog, D., Fenta, A.A. and Ebabu, K., 2018a. Efficiency of soil and water
conservation practices in different agro-ecological environments in the Upper Blue Nile
Basin of Ethiopia. J. Arid Land, 10(2), 249-263.
Sultan, D., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Adgo, E., Tsubo, M., Meshesha, D.T., Masunaga,T., Aklog, D., Fenta, A.A., Ebabu, K., 2018b. Impact of soil and water conservationinterventions on watershed runoff response in a tropical humid highland of Ethiopia.
Environ. Manag. 61(5), 860–874.
Taddese, G., 2001. Land degradation: a challenge to Ethiopia. Environ. Manag. 27 (6), 815–
824.
Teklu, Y., Tefera, H. 2005. Genetic improvement in grain yield potential and associatedagronomic traits of tef (Eragrostis tef). Euphytica, 141, 247–254.
Tripathi, R.P., H.P Singh. 2007. Soil erosion and conservation. New age international
publication, New Delhi, India.
Taye, G., Poesen, J., Vanmaercke, M., van Wesemael, B., Martens, L., Teka, D., Nyssen, J.,
Deckers, J., Vanacker, V., Haregeweyn, N., 2015. Evolution of the effectiveness of stonebunds and trenches in reducing runoff and soil loss in the semi-arid Ethiopian highlands.
Z. Geomorphol. 59(4), 477–493.
Turano, B., Tiwari, U. P., Jha, R., 2016. Growth and nutritional evaluation of napier grasshybrids as forage for ruminants. Trop. Grassl.s-Forrajes Trop. 4(3), 168–178.
Van Delden, S. H., Vos, J., Ennos, A. R., Stomph, T. J., 2010. Analysing lodging of the panicle
bearing cereal teff (Eragrostis tef). New Phytol. 186(3), 696–707.
Walie, M., Tegegne, F., Mekuriaw, Y., Tsunekawa, A., Kobayashi, N., Ichinohe, T.,
Haregeweyn, N., Tassew, A., Mekuriaw, S., Masunaga, T., Tsubo, M., 2022a.
Nutritional Value and In Vitro Volatile Fatty Acid Production of Forage Grasses
Cultivated Using Farmyard Manure and Desmodium intortum Intercropping in theUpper Blue Nile Basin, Ethiopia. Adv. Agric.
Walie, M., Tegegne, F., Mekuriaw, Y., Tsunekawa, A., Kobayashi, N., Ichinohe, T.,
Haregeweyn, N., Tassew, A., Mekuriaw, S., Masunaga, T., Okuro, T., 2022b. Effects offarmyard manure and Desmodium intercropping on forage grass growth, yield, and soil

123
123

properties in different agro-ecologies of Upper Blue Nile basin, Ethiopia. Cogent Food
Agric. 8(1), 2082041.
Wassie, A., Sterck, F. J., Teketay, D., Bongers, F., 2009. Tree regeneration in church forests ofEthiopia: effects of microsites and management. Biotropica, 41(1), 110–119.
Webb D.B., Wood P.J., Smith J.P., Henman G.S., 1984. A guide to species selection for tropicaland sub-tropical plantations. Tropical Forestry Papers, No. 15. Oxford, UK:
Commonwealth Forestry Institute, University of Oxford.
Weil, R.R., Brady, N.C., 2017. The nature and properties of soils. 15th edition, ISBN 978-0-13325448-8: Pearson Prentice Hall.
Yayneshet, T., Eik, L. O., Moe, S. R., 2009. The effects of exclosures in restoring degradedsemi-arid vegetation in communal grazing lands in northern Ethiopia. J. Arid Environ.
73 (4–5), 542–549.
Yibeltal, M., Tsunekawa, A., Haregeweyn, N., Adgo, E., Meshesha, D.T., Masunaga, T., Tsubo,M., Billi, P., Ebabu, K., Fenta, A.A., Berihun, M.L., 2019. Morphologicalcharacteristics and topographic thresholds of gullies in different agro-ecologicalenvironments. Geomorphology, 341,15–27.
Yihun, Y. M., Haile, A. M., Schultz, B., Teklu, E., 2013. Crop Water Productivity of IrrigatedTeff in a Water Stressed Region. Water Resour. Manag. 27, 3115–3125.

124
124

125

የአፈር እርከን + ሣር
ፓም (PAM) + ኖራለጤፍ ውስን እርሻበመስመር/ረድፍ መዝራትጤፍን በመስኖ ማምረትየጤፍ ሰብል ግሽበት ቁጥጥርየሽፋን ሰብሎች
ኤክስክሎዠር
የተሻሻለ መኖ (ዝ + ዴ) ልማትኤክስክሎዠር + ትሬንችበአንድ ቦታ አስሮ መመገብየታገዘ ዕጽዋት ልማትየግራር ተክል

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13

ተስማሚ የመሬት አጠቃቀም
ዓይነትበጣም ተስማሚ በዝቅተኛ
ደረጃ
ተስማሚ
ሰመ
ሣመ
ሰመ
ሰመ
ሰመ
ሰመ
ሰመ
ሰመ
ሣመ፣ ተኮ
ሰመሰመ፣-ሣመ
ተኮተኮ፣ ሣመ
ሰመሰመ፣ ሣመተኮተኮሣመሰመ፣ ሣመ፣ ተኮ
ሰመ
++
++
++
++
ተማ
ተማ
++
ተማ
+++
ተማ
++
ተማ
–/+

ሣመ
++
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
++
+++
+++
+++
ተማ
–/+

እርጥበትን
ማቆየት
ተኮ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
++
++
+++
++
ተማ
–/+

ሰመ
+++
+++
++
ተማ
+++
ተማ
+++
ተማ
+++
ተማ
++
ተማ
++

ሣመ
+++
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
+++
+++
+++
+++
+++
++

ተኮ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
+++
+++
+++
++
+++
++

የአፈር ጥበቃ
ሰመ
++
++
++
++
+++
+++
++
ተማ
+++
ተማ
++
ተማ
+++

ሣመ
++
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
+++
+++
+++
+++
+++
+++

ተኮ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
ተማ
+++
+++
+++
++
+++
+++

የመሬት ምርታማነትን
መጨመርበቁልፍ አመላካቾች ላይ ያለው ተጽእኖ

ሰመ
++
++
++
++
+++
+++
++
ተማ
+++
ተማ
ተማ
ተማ
+++

ሣመ
++
ተማ
ተማ
++
ተማ
ተማ
ተማ
–/+
+++
–/+
++
ተማ
+++

ተኮ
ተማ
ተማ
ተማ
++
ተማ
ተማ
ተማ
–/+
++
–/+
++
ተማ
+++

የኑሮ ደረጃን
ማሻሻልሰመ = ሰብል መሬት፤ ሣመ = ሣር መሬት፤ ዝ + ዴ = ዝሆኔ ሳር + ዴስሞዲየም፤ ተኮ = የተራቆተ ኮረብታ፤ – = አሉታዊ፤ + = በትንሹ አዎንታዊ፤ ++ = አዎንታዊ፤ +++ =በጣም አዎንታዊ፤ –/+ = ገለልተኛ፤ ተማ = ተፈጻሚ የማይሆን።

የ SLM ቴክኖሎጂ ዓይነትተ/ቁአባሪ 1. የተመረጡ የ SLM ቴክኖሎጂዎች ማጠቃለያ፣ በመሬት አጠቃቀ ም አይነት ያላቸው ጠቀሜታ እና በቁልፍ አመላካቾ ች ላይ የሚያሳድሩት ተጽዕኖበባለሙያ/ኤኤክስፐርት ግምገማ መሰረትአባሪዎች (ተጨማሪ ማስረጃዎች)

126

126

ማሳሰቢያ፡ በዚህ ሠንጠረዥ ውስጥ የቀረበው መረጃ ለተፋሰስ እና ከዚያም በላይ ለሆነ የመሬት ስፋት እቅድ ለማውጣት እንደ አጠቃላይ መመሪያ ሆኖ ሊያገለግል ይችላል።ነገር ግን በተወሰኑ ሁኔታዎች ውስጥ፣ ነባራዊ ቀመሮችን በመጠቀም ክፍተቱን ማስላት የእርከኖችን ብዛት መቀነስ ወይም ከልክ በላይ መገመትን ሊያስከትል ይችላል። ለአብነትያህል የተጠጋጋ ክፍተትን መጠቀም ምርታማ መሬትን ሊያሳጣ፣ የግብዓት ወጪን ከፍ ሊያደርግ እና የግብርና ሥራን ሊያደናቅፍ ይችላል፣ በሌላ በኩል ሰፊ ክፍተትን መጠቀምጎርፍን እና የአፈር ክለትን የመቀነስ ውጤታማነትን ዝቅ ያደርጋል። ልማዳዊ ግምትን ከባልሙያ ወይም አርሶ-አደር ግምገማ ጋር በማጣመር ለተመጣጣኝ ክፍተት እና ውጤታማየእርከን ቅየሳ ጥቅም ላይ ሊውል ይችላል፣ ነገር ግን አጠቃላይ ተግባራዊ ደረጃዎችን መከተል ይገባል።

5
10
15
20
25
30
35

1.65
33.0
0.30
45
8
0.68
13.5
0.74
111
20
2.40
24.0
0.42
63
11
1.05
10.5
0.95
143
26
3.15
21.0
0.48
71
13
1.43
9.5
1.05
158
28
3.90
19.5
0.51
77
14
1.80
9.0
1.11
167
30
4.65
18.6
0.54
81
15
2.18
8.7
1.15
172
31
5.40
18.0
0.56
83
15
2.55
8.5
1.18
176
32
6.15
17.6
0.57
85
15
2.93
8.4
1.20
179
32
ሀ
ጥግግቱ (density) በአንድ የመሬት ክፍል ውስጥ የተገነቡትን አጠቃላይ እርከኖች ርዝመት ይወክላል። በአንድ የተወሰነ ቦታ ላይ የሚኖሩት የእርከኖች ብዛት በአንድ ቦታላይ ያለውን አጠቃላይ የርከኖች ርዝመት በሁለት ተከታታይ እርከኖች መካከል ላለው የአግድመት ክፍተት (HI) በማካፈል ሊሰላ ይችላል። ለበእርከኖች የተያዘ መሬት (LOS):ይህ ከሰብል ምርት ውጪ የሆነውን የመሬት ክፍል (ማለትም በእርከን፣ በበርም እና በቦይ የተያዘው ቦታ) (አድማሱ እና ሌሎች/Adimassu et al., 2014 እ.አ.አ፤ እባቡ እና
ሌሎች/Ebabu et al., 2019 እ.አ.አ)፤ በሠብጠረዡ የቀረበው ስሌት በከፍተኛው የልኬቶች ዋጋ ላይ የተመሠረተ ነው (ማለትም ፣ ትልቅ ወርድ = 1.5 ሜትር፣ የቦይ ስፋት= 1 ሜትር፣ በርም = 0.2 ሜትር)። መሰው በቀን = የጉልበት ሰራተኛ ቁጥር በቀን (150 ሰዎች በቀን 1 ኪሎሜትር እርዝመት ያላቸው እርከኖችን ይሰራሉ፣ ደስታ እና
ሌሎች/Desta et al., 2005 እ.አ.አ)።

ዝቅተኛ (>900 ሚሜ) እና ከፍተኛ (≥ 900 ሚሜ) አማካኝ ዓመታዊ ዝናብ ባለባቸው አካባቢዎች ለተለያዩ የእህል መሬቶች ተዳፋት የአፈር አርከን ገፅታዎች። የከፍታ ልዩነትእና የአግድም ክፍተቶች (VI እና HI, በቅደም ተከተል) በሚከተሉት ቀመሮች ተሰልቷል (ኤፋኢኤስ/FES, 2008 እ.አ.አ): VI = 0.3 (S/(a+b)) እና HI = VI/S×100፣
S የመሬት ተዳፋትነት (%) ሲሆን a እና b ቋሚዎች (constants) ናቸው።ተዳፋትነት
ዝቅተኛ የዝናብ አካባቢ (a = 2, b = 3)
ከፍተኛ የዝናብ አካባቢ (a = 4, b = 1)(%)የከፍታ ልዩነት
አግድም
ጥግግትሀ
ጉልበት
በእርከኖች
የከፍታአግድም መጠጋጋት ጉልበትበእርከኖች የተያዘ
ለ
የተያዘ
መሬት
ልዩነት
ክፍተት
መሬትለ
(ሜ)
ክፍተት (ሜ) (ኪሜ/ሄር) (ሰው(ኪሜ/ሄር) (ሰው
መ
(%)
(ሜ)
(ሜ)
(%)
በቀን )
በቀን)

አባሪ 2. ተዳፋት እና የ ዝናብ መጠንን መሰረት ያደረገ በ 1 ሄክታር መሬት ውስጥ የአፈር እርከን ክፍተት እና መጠጋጋት ስሌትአባሪ 3. የአፈር እርከንን በሳር የማጠናከር ተፅዕኖዎች፡ በሶስት ቦታዎች (sites) በተደረጉ የጥናትውጤቶች ላይ የተመሰረተ ማስረጃበኢትዮጵያ አባይ ተፋሰስ በሶስት የስነ-ምህዳር ዞኖች በሳር የተጠናክሩ እና ያልተጠናከሩ የአፈር እርከኖችጎርፍ እና የአፈር ክለትን በመቀነስ ረገድ ያሳዩት ውጤታማነት፡ የመቶኛ የቅነሳ ዋጋዎቹ በሁለት የክረምት ወቅቶች(2015 እና 2016 እ.አ.አ፤ ከታች ያሉትን ፎቶዎች እና መግለጫዎች ይመልከቱ) የታዩ አማካይ ናቸው (እባቡእና ሌሎች/Ebabu et al., 2019 እ.አ.አ)።
የስነምህዳር ዞን
(ቦታ)
ደጋ
(ጉደር)
ወይና ደጋ(አባ ገሪማ)ተዳፋት የአፈር ባህሪ
(%)
5
15
5
15

ቆላ
(ድባጤ)

5
15

የተቀነሰ ጎርፍ (%)የሸክላ አፈር/Clay loamየሸክላ አፈር/Clay loamየሸክላ አፈር/Clay loamአሸዋማ አፈር/sandy loamየእርከኖችብዛት በ30ሜትር ወስጥ
3
4
3
4

የአእብ
42
27
30
20

በሳየተአእሀ
33
26
34
22

የተቀነሰ የአፈርክለት (%)
የአእብ በሳየተአእሀ
78
80
67
77
61
65
60
66

ሸክላ/Clay
ሸክላ/Clay

3
4

51
35

55
43

86
63

87
86

የአእብ: የአፈር እርከን ብቻ፤ በተሳዝየተአእ: በተለያዩ የሳር ዝርያዎች የተጠናከሩ የአፈር እርከኖች።
የአፈር አርከኖችን ለማጠናከር ጥቅም ላይ የዋሉት የሳር ዝርያዎች ለጉደር ዴሾ ሳር (Pennisetum
pedicellatum)፣ አባ ገሪማ የዝሆን ሳር (Pennisetum purpureum) እና ለድባጤ የቬቲቨር ሳር(Chrysopogon zizanioides) ናቸው።
ሀ5% ተዳፋትነት ባለው የሰብል መሬት ላይ በዝሆኔሳር የተጠናከረ የአፈር እርከን፤ ኦገስት/ነሀሤ 18 ቀን2015 እ.አ.አ የተወሰደ ፎቶ። ጎርፍን በ31 በመቶእና የአፈር ክለትን በ56 በመቶ ቀንሷል። የምርምርስራው በተሰራብት ክረምት የተዘራው ሰብል ዳጉሳነበር።ከተመሳሳይ እርከን ከ1 አመት በኋላ (ነሃሴ 21 ቀን2016 እ.አ.አ) የተወሰደ ፎቶ። ጎርፍን በ46 በመቶእና የአፈር ክለትን በ73 በመቶ ቀንሷል። የምርምርስራው በተሰራብት ክረምት የተዘራው ሰብል ጤፍ
ነበር።

127
127

አባሪ 4. የእርከን ክፍተት ተጸኖዎች፡ በሁለት ቦታዎች በተደረገ የጥናት ውጤቶች ላይ የተመሰረተ
ማስረጃበአባይ ተፋሰስ ሁለት የስነ-ምህዳር ዞኖችን (ወይና ደጋና እና ቆላማ በቅደም ተከተል) በሚወክሉ ሁለትቦታዎች (አባ ገሪማ እና ድባጤ) በአፈር እርከኖች መካከል ያለው ክፍተት በሰብል መሬቶች ጎርፍ እና የአፈርአባሪ 3ንን ይመልከቱ)።
።ክለትን በመቀነስ አፈፃፀም ላይ ያለው ተጽዕኖ (አ
ክፍተት
(ሜ)
5
8
13
27

የእርከኖችብዛት በ30
ሜትር
4
3
2
1

ጥግግት
በእርከኖች
(ኪሜ/ሄር) የተያዘ መሬት
(%)
1.30
35
1.00
27
0.70
19
0.30
8

የተቀነሰ ጎርፍ (%)አባ ገሪማ
ድባጤየተቀነሰ የአፈር ክለት (%)አባ ገሪማ
ድባጤ

58
44
32
12

79
66
33
13

53
40
25
8

84
68
51
23

በእርከኖች የተያዘ መሬት: በአንድ ሄክታር ውስጥ በእርከኖችና እና ቦዮች (ditches) የተያዘን የመሬት ክፍልየሚወክል ሲሆን ዝርዝር መግለጫው በአባሪ 2 ላይ ተሰጥቷል። አንጻራዊው የጎርፍ እና የአፈር ክለት ቅነሳየተሰላው እርከን ካልተስራባቸውና ከተሰራባቸው ቦታዎች (plots) የተፈጠረውን የጎርፍ እና አፈር ክለት መጠንበመለካትና ንጥጥር በመስራት ነው (እባቡ እና ሌሎች/Ebabu et al., 2019 እ.አ.አ፤ ደምሴ እና
ሌሎች/Demissie et al., 2022a እ.አ.አ)።

128
128

129

1.1
1.6
2.1
2.6
3.1
3.6
4.1
4.6
5.1
5.6

22.0
16.0
14.0
13.0
12.4
12.0
11.7
11.5
11.3
11.2

4
6
7
7
8
8
8
8
8
9

ጥሩ ስርገት ያለው አፈር (ሀ = 3፣ ለ = 2)የክፍታ ልዩነት አግድም ክፍተት
መስመሮች
(ሜ)
(ሜ)
(ቁጥር/ሄር)
80
120
140
140
160
160
160
160
160
180

ጥግግትሀ
(ቁጥር/ሄር)ደካማ ስርገት ያለው አፈር (ሀ = 4፣ ለ = 2)
ጉልበት
የከፍታ
አግድም ክፍተት መስመሮች(ሰው በቀንለ ) ልዩነት(ሜ)(ቁጥር/ሄር)
(ሜ)
53
1.0
19.5
5
80
1.4
13.5
7
93
1.7
11.5
8
93
2.1
10.5
9
106
2.5
9.9
10
106
2.9
9.5
10
106
3.2
9.2
10
106
3.6
9.0
11
106
4.0
8.8
11
120
4.4
8.7
11
100
140
160
180
200
200
200
220
220
220

66
93
106
120
133
133
133
146
146
146

ጥግግትሀ
ጉልበት
(ቁጥር/ሄር) (ሰው በቀንለ )ሀ

129

ቁጥሩ በአንድ መስመር 20 ትሬንቾችን በማሰብ በሄክታር ውስጥ የሚገነቡትን አጠቃላይ ብዛት ይወክላል (እያንዳንዱ ትሬንች ርዝመቱ 3 ሜትር ሲሆን በመካከል 2ሜትር ክፍተት ይኖራል)።
ለሰው በቀን፣ የጉልበት ሰራተኛ በቀን (2 ሰዎች በቀን 3 ትሬንቾችን ይሰራሉ፣ ደስታ እና ሌሎች/Desta et al., 2005 እ.አ.አ)።
ማሳሰቢያ: በዚህ ሠንጠረዥ ውስጥ የቀረበው መረጃ ለአጠቃላይ እቅድ ጥቅም ላይ ሊውል ይችላል፡፡ ነገር ግን በተወሰኑ ሁኔታዎች ውስጥ ቀመሮችን በመጠቀም ክፍተትን
ማስላት በአንድ አካባቢ ያለውን የትሬንች ብዛት መቀነስ ወይም ከልክ በላይ መገመትን ያስከትላል። ለምሳሌ፣ የቅርብ ርቀትን መጠቀም ከፍተኛ የሰው ኃይል ወጪን የሚያስከትልሲሆን ሰፊ ክፍተት ጎርፍና የአፈር ክለትን ለመቀነስ ዝቅተኛ ውጤታማነትን ያስከትላል። ልማዳዊ ግምትን ከባልሙያ ወይም አርሶ-አደር ግምገማ ጋር በማጣመር ለተመጣጣኝ
ክፍተት እና ውጤታማ የትሬንች ቅየሳ ጥቅም ላይ ሊውል ይችላል፣ ነገር ግን አጠቃላይ ተግባራዊ ደረጃዎችን መከተል እንደሚገባ ልብ ሊባል ይገባል።

5
10
15
20
25
30
35
40
45
50

ተዳፋት
(%)

ለተለያዩ ተዳፋት እና የዝናብ ውሃ ስርገት ሁኔታዎች የትሬንቾች ባህሪያት/ገጽታዎች በሚከተለው ሠንጠረዥ ተመላክተዋል፡ በሁለት ትሬንቾች መካከል የሚኖረው የከፍታልዩነት (VI) እና አግድም ክፍተት (HI) የሚሰላው ቀመሮችን በመጠቀም እንደሚከተለው ነው (ኤፋኢኤስ/FES, 2008 እ.አ.አ): VI = 0.3(S/(a+b)) እና HI =VI/S×100፣ S የመሬት ተዳፋት (%) ሲሆን a እና b ቋሚዎች (constants) ናቸው።አባሪ 5. ተዳፋት እና የውሃ ስርገት ሁኔታ ላይ የተመሰረተ የክፍተት እና ትሬንቾ ች ብዛት ስሌት በ1 ሄክታር መሬት ውስጥአባሪ 6. የ SLM ቴክኖሎጂዎችን ለመሰነድ ጥቅ ም ላይ የዋለ አጠቃላይ የግምገማ ማትሪክስ
አስፈላጊ ግብዓቶች (በዚህ መመሪያ ውስጥ የተካተቱት ቴክኒካዊ ዝርዝሮች እና ሳይንሳዊ ማስረጃዎች)የተገኙት በ SATREPS-ኢትዮጵያ ፕሮጀክት አማካኝነት በSLM ቴክኖሎጂዎች ላይ ምርምር ካደረጉተመራማሪዎች ነው።
I. የቴክኖሎጂ መግለጫ (Description oftechnology))
1. የቴክኖሎጂው ስም
1.1. አጭር መግለጫ (ትርጉም)1.2. ዝርዝር መግለጫ (ዓላማ፣ ትግበራና ምቹ አካባቢ)1.3. ፎቶዎች (የቴክኖሎጂው ገላጭ ፎቶ/ሥዕሎች)1.4. አካባቢ (ሀገር፣ ክልል፣ እና የተወሰነ ቦታ)
1.5. የተተገበረበት ጊዜ
1.6. ቴክኖሎጂው የተዋወቀበት ዘዴዝርዝር መረጃ

2.5. በቴክኖሎጂው መፍትሄ የተሰጣቸው የመሬትመራቆት ዓይነቶች

☐ የአፈር በውሃ መሸርሸር
☐ የአፈር በንፋስ መሸርሸር

☐ በፕሮጀክት ☐ በመሬት ተጠቃሚዎች
☐ በምርምር ☐ በሌሎች2. የቴክኖሎጂው ምድብ፡ ለቴክኖሎጂው ተስማሚ ከሆነው ሳጥን/ኖኖች/ ውስጥ ምልክት ያድርጉ2.1. ተስማሚ የመሬት አጠቃቀም አይነት/ዎች☐ የሰብል መሬት☐ ደን/የእንጨት መሬት☐ የሳር መሬት☐ የተራቆተ መሬት☐ ረግረጋማ ቦታዎች ☐ ድብልቅ2.2. የውሃ አቅርቦት
☐ መስኖ ☐ ዝናብ
2.3. ቴክኖሎጂው የሚካተትበት የ SLM ቡድን☐ የጥምር ደን ግብርና/አግሮፎረስትሪ
(የሚመለከተውን ሁሉ ይምረጡ)☐ ተዳፋትነትን ለመቅነስ የሚገንቡ ስራዎች☐ ከእንስሳት ንክኪ ነጻ ማድረግ (ኤክስክሎዠር)☐ ውሃ እቀባ
☐ የገጸ ምድር ውሃ አያያዝ☐ የከርሰ ምድር ውሃ አያያዝ☐ የመስኖ አያያዝ/አስተዳደር
☐ የተቀናጀ የአፈር ለምነት አያያዝ☐ ዝቅተኛ እርሻ/minimum soil disturbance☐ የተሻሻለ የዕፅዋት ዓይነት☐ የተሻሻሉ የእንስሳት ዝርያዎች
☐ የተሻሻለ የእንሰሳት አመጋገብ
☐ በፈረቃ የመጠቀም ስርዓቶች
☐ የሳር መሬት አያያዝ☐ የእንስሳት አያያዝ☐ ጥምር የሰብል እና እንስሳት አያያዝ☐ የተሻሻለ የእፅዋት ሽፋን☐ የተተከሉ እፅዋቶች አያያዝ☐ የደን አያያዝ☐ የጓሮ አትክልት ልማት☐ ኢኮኖሚያዊ አዋጭነት
☐ የኢነርጂ ውጤታማነት
☐ ሌላ (ጥቀስ)
2.4. ቴክኖሎጂው የሚካተትበት የ SLM☐ አግሮኖሚክ ☐ አካላዊ/የግንባታ
አርምጃዎች/ስራዎች☐ በእጽዋት
☐ አያያዝ/አስተዳደር

130
130

አባሪ 6 (2.5 የቀጠለ)2.6. የቴክኖሎጂው ልዩ ግብ/ቦች☐ ኬሚካላዊ የአፈር መራቆት☐ ስነህይወታዊ የአፈር መራቆት☐ አካላዊ የአፈር መራቆት☐ የውሃ ብክልት/እጥረት☐ ሌላ (ጥቀስ)☐ የመሬት መራቆትን መከላከል
☐ የመሬት መራቆትን መቀነስ☐ የመሬት መራቆትን መመለስ☐ ምርትን ማሻሻል☐ የስነ-ምህዳር ጥበቃ☐ ከአየር ንብረት ለውጥ ጋር መላመድ☐ ጠቃሚ ማህበራዊ ተፅእኖ መፍጠር☐ ኢኮኖሚያዊ ጥቅሞችን ማሻሻል☐ ብዝሃ ህይወትን ማሻሻል☐ የአየር ንብረት ለውጥ ተጽእኖዎችን መቀነስ☐ የታችኛው ተፋሰስ አካባቢዎችን መጠበቅ☐ ሌላ (ጥቀስ)

3. ቴክኒካዊ ዝርዝሮች
3.1. የቴክኒካል ስዕል እና የቴክኖሎጂ ዝርዝሮች (ከተቻለስለ ቴክኖሎጂው ተግባራ፣ ቁሳቁሶች እና አተገባበርመረጃ የያዘ ስዕል ያቅርቡ)3.2. ስራዎችን ማቋቋም (የተግባራት ዝርዝር እና ምቹጊዜ/ወቅት)3.3. ለማቋቋም የሚያስፈልጉ ግብዓቶችና ወጪዎች(ግምታዊ የጉልበትና የግብዓት ወጪ በአንድመለኪያ ማቅረብ ምሳሌ፡ እንደ ስፋት፣ ርዝመት፣
ወዘተ)
3.4. ጥገና እና ተደጋጋሚ ስራዎች (ስራዎችን እናየሚሰሩበትን ጊዜ/ድግግሞሽ መግለጽ)3.5. ለጥገና እና ተደጋጋሚ ስራዎች የሚያስፈልጉ
ግብዓቶች እና ወጪዎች (በዓመት የሰው ኃይል እናየግብዓት ወጪዎች ብግምት ማቅረብ)3.6. ወጪዎቹን የሚወስኑ ዋና ዋና ነገሮች (ለመተግበርእና ለማቆየት ወጪዎችን የሚወስኑ ሁኔታዎችን
መዘርዘር)
4. ተፈጥሯዊ እና ሰው ሰራሽ ሁኔታዎች፡ ለቴክኖሎጂው ተስማሚ ከሆነው ሳጥን/ሳሳጥኖች/ ውስጥ ምልክት ያድርጉ4.1. የአየር ንብረትአማካይ ዓመታዊ የዝናብ መጠን (ሚሜ)፡
☐ < 250☐ 1501–2000☐ 251–500☐ 2001–3000☐ 501–750☐ 3001– 4000
☐ 751–1000 ☐ > 4000
☐ 1001–1500የአየር ንብረት ዞን/ክልል፡☐ በጣም ደረቅ ☐ መጠነኛ እርጥበታማ☐ ደረቅ☐ እርጥበታማ
☐ በከፊል ደረቅ

131
131

አባሪ 6 (የቀጠለ)4.2. የመሬት አቀማመጥ ባህሪያት

4.3. የአፈር ባህሪያት

4.4. የመሬት ተጠቃሚዎች ባህሪያት

4.5. የመሬት ባለቤትነት እና የመጠቀም መብቶችየተዳፋትነት ደረጃ (%)፡☐ ጠፍጣፋማ (0–3)☐ ደልዳላ/gentle (3–8)☐ መካከለኛ (8–15)☐ ገደላማ (15–30)☐ በጣም ገደላማ (30–50)☐ እጅግ ገደላማ/ቁልቁለታማ (> 50)
የመሬት አቀማመጥ/ቅርጽ፡☐ ሜዳ ☐ ኮረብታዎች
☐ ሸንተረሮች
☐ ረባዳማ/የዳገት ስር☐ የተራራ ቁልቁልት ☐ የሸለቆ ወለሎችየከፍታ ዞኖች/ደረጃዎች (ከፍታ ከባህር ወለል በላይ)፡
☐ 0–100☐ 2001–2500☐ 101–500☐ 2501–3000☐ 501–1000☐ 3001– 4000
☐ 1001–1500☐ > 4000☐ 1501–2000የጥልቀት ክፍል (አማካይ ጥልቀት በሣንቲ ሜትር):☐ በጣም ጥልቀት የሌለው (0–20)☐ ጥልቀት የሌለው (21–50)☐ መጠነኛ ጥልቀት ያለው (51–80)☐ ጥልቅ (81–120)☐ በጣም ጥልቅ (> 120)የላይኛው የአፈር የሸካራነት ክፍል፡☐ ሸክላ
☐ የሸክላ አፈር☐ ደለል☐ የደለል ንጣፍ☐ መካከለኛ ☐ ጭቃማ አፈር☐ አሸዋማ አፈር ☐ መካከለኛ አሸዋማ ሸክላ☐ አሸዋማ
☐ አሸዋማ ሸክላ☐ ለስላሳ አሸዋ ☐ ለስላስ ሸክላየላይኛው አፈር ኦርጋኒክ ቁስ ደረጃ (%)፡☐ በጣም ዝቅተኛ (<1) ☐ መካከለኛ (2.1– 4.2)
☐ ዝቅተኛ (1–2)☐ ከፍተኛ (> 4.2)
የግብርና/የእርሻ ስርዓት፡
☐ ከእጅ ወደ አፍ ☐ ንግድ ☐ ቅይጥየሀብት ደረጃ፡
☐ ድሃ ☐ መካከለኛ ☐ ሀብታምየሜካናይዜሽን ደረጃ፡☐ በእጅ መስራት☐ የእንስሳት ጉልበት ☐ ማሽነሪየእርሻ ምድብ/የመሬት ይዞታ በሄክታር፡
☐ መሬት አልባ / <0.20☐ ለእርሻ ስራ የማይሆኑ/ 0.21– 0.50
☐ ትንሽ /0.51–1.00☐ መካከለኛ /1.01-2.00☐ ሰፊ />2.00
ባለቤትነት፡
☐ የመንግስት☐ የግልየመጠቀም መብት፡ ☐ ነጻ መብት/የወል ☐ በግል

132
132

II.
በቁልፍ አመላካቾ ች ላይ የሚያሳድረው ተጽእኖ (ከከአባሪ 6 የቀጠለ)፡፡ ምልክቶችን በመጠቀም ተገቢውን
የተፅዕኖ ልኬት ይስጡ (– – አሉታዊ፤ – = በትንሹ አሉታዊ፤ –/+ = ገለልተኛ፤ + = ትንሽ አወንታዊ፤ ++ =አወንታዊ፤ +++ = በጣም አወንታዊ፤ ተማ = ተፈጻሚ የማይሆን)፤ አንጻራዊ የተጽዕኖ ደረጃዎችን (%) በተለያዩ
የስነ-ምህዳር ቦታዎች (ቆላ፣ ወይና ደጋ፣ እና ደጋ) በተገኘው የምርምር ውጤት መሰረት ይስጡ።ቁልፍ አመላካች

የተጽዕኖ ልኬትቆላ
ወ. ደጋ

የስነ-ምህዳራዊ
አመላካቾች

የማህበራዊ እና ባህልአመላካቾች

ኢኮኖሚያዊ
አመላካቾች

• የሰብል ምርት መጨመር• የመኖ ማምረት መጨመር• የመኖ ጥራት መጨመር• የወተት ምርት መጨመር• የስጋ ምርት መጨመር• የእንጨት ምርት መጨመር• እንጨት ያልሆኑ የደን ምርቶች• የስራ ዕድል ፈጠራ• የእርሻ ገቢ መጨመር• የጉልበት ቅነሳ• የወጪ እና ጥቅም ጥምርታ(አዋጭነት በአጭር እና እረጅምጊዜ የሚገኙ ጥቅሞችን በማሰብ)• አዋጭነት/የጥቅምና ወጪ ጥምርታ(በረጅም ጊዜ የሚገኙ ጥቅሞች)• የምግብ ዋስትና• የማህበረሰብ ተቋማት• ብሔራዊ ተቋማት• የመሬት መራቆት እና ኤስኤልኤምላይ ያለ ግንዛቤ• የባለቤትነት ስሜት• የሥርዓተ-ፆታን ማጎልበት
• የጎርፍ መቀነስ• በውሃ የአፈር መሸርሸር መቀነስ• በንፋስ የአፈር መሸርሸር መቀነስ• የቦረቦር መቀነስ• የጎርፍ መጥለቅለቅ ቁጥጥር• የደለል መቀነስ• የውሃ ፍሰት መጨመር• የአፈር እርጥበት መጨመር• የአፈር መከላከያ ሽፋን መጨመር• የአፈር ጠባቃነት መቀነስ• የአፈር ኦርጋኒክ ቁሶ መጨመር• የአፈር ለምነት መሻሻል• የብዝሃ ሕይወት መሻሻል• የማይክሮ የአየር ንብረት ለውጥ• የአየር ንብረት ለውጥ ተጽዕኖ ቅነሳ• የአየር ንብረት ለውጥ መላመድ

133
133

ደጋ

የተጽዕኖ ደረጃ (%)አስተያየቆላወ. ደጋ ደጋ ት

III. የቴክኖሎጂው ጥቅ ሞች፣ ድክመቶች እና ተቀ ባይነቱን የሚወስኑ ምክንያቶች (ከከአባሪ 6 የቀጠለ)ጥቅሞች (ጥጥሩ ጎ ኖች)፡፡ ሳጥኑ/ኖቹ ውስጥ ምልክት ያድርጉ የቴክኖሎጂው ጉድለቶች (ድድክመቶች እና ስጋቶች)፡፡
ወይም ሌሎች ካሉ በቅንፍ ውስጥ መጥቀስ።
ሳጥኑ/ኖቹ ውስጥ ምልክት ያድርጉ ወይም ሌሎች ካሉበቅንፍ ውስጥ መጥቀስ።
☐ የጎርፍ መቀነስ☐ የሰብል መሬት መጥፋት/መያዝ☐ የአፈር መሸርሸር መቀነስ☐ የሳር መሬት መጥፋት/መያዝ☐ የአፈር እርጥበት መጨመር☐ ዝቅተኛ ምርታማነት
☐ የአፈር ኦርጋኒክ ቁስ መሻሻል☐ ጉልበትን የሚጨምር/የሚጠይቅ
☐ የአፈር ለምነት መሻሻል☐ የበርካታ ጥቅሞች እጥረት☐ የእፅዋት እድገት መሻሻል☐ ለጉዳት ተጋላጭነት/ Sensitivity to damage☐ የመኖ አቅርቦት መጨመር☐ በታችኛው ተፋሰስ ላይ ጉዳት ማድረስ☐ የመሬት ምርታማነት መጨመር☐ ለእርሻ ሥራ እንቅፋት መሆን☐ የእርሻ ገቢ መጨመር☐ የማቋቋም ከፍተኛ ወጪ☐ በታችኛው ተፋሰስ ጉዳቶች መቀነስ☐ ከፍተኛ የጥገና ወጪ☐ የአየር ንብረት ለውጥ መቀነስ☐ የአጭር ጊዜ ውጤት/ጥቅም☐ ሌላ (ጥቀስ)☐ ሌላ (ጥቀስ)ቴክኖሎጂውን ለመተግበር ዋ ና ዋ ና ችግሮች እና መ ፍትሄዎቻቸው፡ ሣጥኑ/ኖኖቹ ውስጥ ምልክት ያድርጉ ወይም ሌ ሎችካሉ በቅንፍ ውስጥ ይጥቀሱ።
ችግሮችመ ፍትሄዎች
☐ የግብዓት እና የቁሳቁስ ከፍተኛ ወጪ☐ አማራጭ ማቅረብ☐ የግንዛቤ ማነስ☐ ስልጠና እና ትምህርት
☐ አስተማማኝ ያልሆነ የመሬት ይዞታ ስርዓት☐ የፖሊሲ እና የመሬት አጠቃቀም መብቶችን ማሻሻል☐ ቴክኒካዊ ችግሮች☐ በምርምር ማሳየት☐ የገበያ ተደራሽነት እጥረት☐ ለግብዓት እና ምርቶች የገበያ ትስስር መፍጠር☐ ማህበራዊ አለመረጋጋት
☐ የማህበረሰብ ተቋማትን ማሻሻል☐ በባለድርሻ አካላት መካከል ቅንጅት አለመኖር
☐ የሚመለከታቸውን ባለድርሻ አካላት እና ተቋማትን
☐ ተፅዕኖዎችን ለመገምገም ትኩረት ማነስማሳተፍ☐ የተሳትፎ ማነስ☐ ውጤቶቹን መቆጣጠር/መከታተልና መገምገም
☐ በጋራ መሬቶች ላይ የፍላጎት ልዩነት መኖር☐ የተጠቃሚዎችን ተሳትፎ ማሻሻል☐ ሌላ (ጥቀስ)☐ የማህበረሰቡን ፍላጎት ማስማማት
☐ ሌላ (ጥቀስ)

134
134

አባሪ 7. በኢትዮጵያ አባይ ተፋሰስ ውስጥ በቂ እርጥበት ባለባቸው አካባቢዎች የሚመከር የዩሪያኤንፒኤስ (NPS) ማዳበሪያ መጠን (የየግብርና ቢሮ፣ 2022 እ.አ
አ.አ
አ)የተመከረ የዩሪያ እና NPS ማዳበሪያ
መጠን (ኪሎግራም በሄክታር)አዴት
75–150ቢቸና
75–150ደብረ ታቦር
75–150ፍኖተ ሰላም
75–150እስቴ
36–130አቸፈር
50–100
ደምበጫ
10–87
ቡሬ
10–87
ጎዛምን
79–130
ዳንግላ
10–87
ደጀን
100–160አዴት
125–150ቢቸና
125–150ደብረ ታቦር
125–150ፍኖተ ሰላም
125–150ሁለት እጁ እነሴ
123–130አዋበል
87–140ደንበያ
87–96ጎንደር ዙሪያ
100–100ጃማ
100–110ደልጊ
100–110
NPS: N = ናይትሮጅን፤ P = ፎስፈረስ፤ S = ሳልፈርየሙከራ ቦታ (ወረዳ)

135
135

የአፈር ዓይነትቀይ አፈር (Nitisol)ጥቁር አፈር
(Vertisol)አባሪ 8፡፡ ገ ምጋ ሚዎች እና አማካሪዎች (Reviewers and resource persons))ከዚህ በታች የተዘረዘሩት አስር ገምጋሚዎች የዚህን መመርያ/መጽሃፍ ረቂቅ ስነድ በጥንቃቄ
ተመልክተው እርማቶችን እና የማሻሻያ አስተያየቶችን አቅርበዋል። በግምገማው ወቅት ተጨማሪጽሑፎችን እና ማስረጃዎችንም አካትተዋል። የሰነዱን ሁለገብ ባህሪ ግምት ውስጥ በማስገባት
ገምጋሚዎቹ የተለያየ ሙያ ያላቸው እንዲሆኑ ተደርጓል።ላቀው ደስታ፣ የአፈርና ውሃ ጥበቃ ባለሙያ፣ ቢይቦን አማካሪ መሐንዲሶች እና አርክቴክቶች
ፒ.ኤል.ሲ.፣ ኢትዮጵያ
ሀብታሙ አሳዬ፣ የተፈጥሮ ሀብት አያያዝ ባለሙያ፣ የግብርናና አካባቢ ሳይንስ ኮሌጅ፣ ባህር ዳርዩኒቨርሲቲ (BDU)፣ ኢትዮጵያባዩ አበራ፣ አግሮኖሚስት፣ የኢትዮጵያ ግብርና ምርምር ተቋም (EIAR)፣ ኢትዮጵያ
አስረሱ ይታየው፣ የማህበራዊ ምጣኔ ሃብት ባለሙያ፣ የአማራ ግብርና ምርምር ተቋም (ARARI)፣
ኢትዮጵያአበበ ደሴ፣ የማህበራዊ ምጣኔ ሃብት ባለሙያ፣ የአማራ ክልል ግብርና ቢሮ (BOA)፣ ኢትዮጵያ
ቢምረው አስማረ፣ የእንስሳት ስነ-ምግብ ባለሙያ፣ የግብርናና አካባቢ ሳይንስ ኮሌጅ፣ ባህር ዳርዩኒቨርሲቲ (BDU)፣ ኢትዮጵያፈንቴ ቢሻው፣ የእንስሳት ሀብት ልማት ባለሙያ፣ የአማራ ክልል ግብርና ቢሮ (BOA)፣ ኢትዮጵያ
ኤልያስ በላይ፣ አግሮኖሚስት፣ የአማራ ግብርና ቢሮ (BOA)፣ ኢትዮጵያታደሰ ብርሃኑ፣ የተፋሰስ አያያዝ ባለሙያ፣ የአማራ ግብርና ቢሮ (BOA)፣ ኢትዮጵያአረጋ አለሙ፣ የተፋሰስ አያያዝ ባለሙያ፣ የአማራ ክልል ግብርና ቢሮ (BOA)፣ ኢትዮጵያ
ቀጥለው የተዘረዘሩት ስድስት በተለያየ የሃላፊነት ደረጃ ያሉ ባለሙያዎች ይህን መመሪያ በማዘጋጀት
የተለያዩ ሂደቶች ላይ ሰነዱን ለማሻሻል የሚረዱ ጠቃሚ አስተያየቶችን እና ግብዓቶችን እንዲሰጡ እንደአማካሪ በመሆን አስተዋጽኦ አድርገዋል።ጠና አላምረው፣ የውሃና መሬት ሃብት ማዕከል (WLRC) ምክትል ዳይሬክተር፣ አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ፣
ኢትዮጵያተፈራ ታደሰ፣ በግብርና ሚኒስቴር የተፈጥሮ ሀብት አያያዝ ምክትል ዳይሬክተር፣ ግብርና ሚኒስቴር
(MoA)፣ ኢትዮጵያአወቀ ሙሉአለም፣ በግብርና ሚኒስቴር የተፈጥሮ ሀብት አያያዝ ሚኒስትር ዴኤታ ከፍተኛ አማካሪ፣
MoA፣ ኢትዮጵያዮሴፍ አሰፋ፣ በግብርና ሚኒስቴር ከፍተኛ ኤክስፐርት፣ MoA፣ ኢትዮጵያ
አብነት መንግስቱ፣ በግብርና ሚኒስቴር የአፈርና ውሃ ጥበቃ ባለሙያ፣ MoA፣ ኢትዮጵያ
ሀብታሙ ኃይሉ፣ በግብርና ሚኒስቴር የብሔራዊ ዘላቂ የመሬት አያያዝ ፕሮግራም አስተባባሪ፣ MoA፣
ኢትዮጵያ

136
136