㄰㤵㜵㈵獴牡湩穣楰楮楳扮剏㈴⸠慶杵獴′〰㔠ㄵ㨲㜺㄰

PENDZARKJERIBE
O manušikane nijamia thaj čhavengere nijamia si univerzalnikane.O raštre
si dajatvime te informirinen, sikaven, implementirinen thaj respektirinen
olen. I rolja taro maškardzijaneskere organizacije si te del takati e raštrenge
te pheren pire dajatve baš implementiribe o fundavne manušikane thajčhavengere nijamia kjerindor turli programe.
Ko nakhlo dešberšipe, o pučibe phanlo sikavibaja o manušikane nijamia
ulo jek taro šerutne nukte baši lafikjeriba ko teoretikano, pučaribaskorothaj praktikano čhani. Ko 2005,o Uniime Nacie šurakjergje i ¨Sumnaleskiri
Programa baši Manušikane Nijamengoro Educiribe¨, o Europakoro
Konsili pendzarkjerela i ¨Europakiri iniciativa baši Demokratia thajManušikane Nijamia¨, thaj o Europakoro Konsili šurargja o ¨Evropakoro
Berš baši Raštralipe Edukacijasar¨. I Organizacia bašo Višvanipe thajBarabarbutikjeribe ki Evropa (OSCE), kolate tumari raštra lela than sar
dzeni, jekajekh si pire dajatvencar. Lakoro detrminiribe sine atestikjerdo
ko Decembro 2003 ki OSCE-skiri Strategia baši Tiknjaribe Bilačhipa thaj
Avibe dzi Arakhibe thaj Stabiliteti ko Bišu-Jekto Šelberšipe.
¨O deiba zori taro OSCE ko avgo than ka ovel resarimo kori majterni generacia ki tetamirinel pe lengoro haljovibe baši zaruri tari tolerancia thaj o dzanlipe taro sansaribe
thaj sansaralo barabardzivdipe. Lengere dikhiba thaj perspektive baš avutnipe si onahtari. Kote so kamla pe, OSCE ka kjerel majzorali rolja ki edukaciakiri umal. Umalsavi so si o manušikane nijamia rodela ulavdi sama.¨
Ki te nišankjerel pe akaja OSCE-skiri dajatva Slovenia, sar phuv
prezidentlukoja ko OSCE ko 2005, mangela te vastlegarel pilot proekteja ko
raštre so lena than ko OSCE.Amen sijam but čale so čhinavgjen te len than.
Aso Konvencia baši Čhavengere Nijamia, ratifikuime taro buteder phuvja
ko sumnal, thaj aso funda taro šukar praktikano sikavibe ko sloveniakere
sikljovne, amen sijam čale te da tumen disave istemalkjeribaskere materialia
baši sikavibe e čhavengere nijamia taro 10-12 berša.
Ki Slovenia, o jekajek materiali vazdingja sama thaj taro sikle thaj taro
sikavutne. I evaluaciakiri studia vastlegardi taro Pučaribaskoro Edukaciakoro
Instituti ki Ljubljana taro Decembro 2004 dzi Januari 2005 (upri funda tarosikavutnengere džovapia ko pučibutno) sikavgja kaj si bareder iranibe ki
dikhin taro manušikane nijamia maškar o sikle kola lele than ko proekti.
Aso akala rezultatia o sikle majšukar pendžargje e nijamengoro phagipe
thaj si majhošutne ko bukja phanle e čhavengere nijamencar ki sakodiveskiri
sikljovnakiri praktika. Ko jekajekh vakti, bareder kotor taro sikavutne halile
kaj lengere leibaja than ko proekti, ola kamijabikjergje te len pe džipherdedžanlipaja kova ka del lenge šajdipe te len than ko avutne esavke proektia
phanle e manušikane thaj čhavengere nijamencar.
O sikavibaskoro materiali, kole amen daja ko pervazia taro OSCE-skoro pilot
proekti, saikjerela pe taro čifti karte kolende si teksti baši čhavengere nijamia
thaj albumi bašo sikle te kheden o karte. Ko šuru taro pilot proekti, kanašurakjereja sikavibaja, sakova siklo ko klasi lela čučo albumi.Jekhe kartake
kjerela pe lafi ki jek lekcia. Ko agor, e siklenge ačhola o albumi khedime
kartencar.
Akaja informativnikani brošura si bašo sikavutne. Oj saikjerela nesave nasijatia
sar te lafikjerel pe bašo bukja kola si saikjerde ko karte thaj si dizajnirime te delarka e sikavutnengje sar te lafikjeren ko teme thaj te vazden minsa baš esavke
aktivipa. Akate si thaj patrin taro šajdutne tehnike baši butikjeribe grupaja.
Lendor ko esapi o respekti baši fundavne manušikane nijamia taro sakovačhavo thaj dživdo manuš, akava sikavibaskoro materiali ka del tumen šajdipe
te kjeren sikavibaskoro čhani savo ka ovel tumengje majšukar. Jek šajdutnočhani si te kjerel pe lafi bašo džovapijalipa paralelnikane e nijamencar thaj te
den pe misalia taro sakodiveskoro dživdipe thaj sikljovnakiri praktika.
Ki akaja brošura, tumen thaj ka arakhen o oficijalnikane lafia tari Konvencia
baši Čhavengere Nijamia thaj istemalkjeribakiri patrin taro hainga baši
ponodorigutne informacie phanle e sikavibaja o manušikane thaj čhavengere
nijamia. Sar so si i tema baši manušikane nijamengoro educiribe serioznikani
thaj džanli, akava sikavibaskoro materiali našti te dromarkjerl sa orelevantna teme thaj o čhania sar te sikaven pe. Odoleske, amen phanljam
informacie bašo hainga taro hramome publikacie (lila,lilora th.a) thaj tarointernet, ki te istamalkjeren len ponodorig. Ola saikjerena o majdžanle thajbuvleste istemalkjerde informacie taro maškardžijaneskere thaj biradžakereorganizacie.
Si amen interesi te šuna baši tumare džanlipa thaj te la komentaria palatumaro leibe than ko pilot proekti, thaj odoleske hazrikjergjam harno
pučibutno. Ko akava čhani mangaja te kheda nesave palune haberia taro
sikavutnengoro džanlipe thaj lengoro deibe ko bahankjerdo metodi bašimanušikane nijamengoro educiribe. Akava ka del arka te šukarkjeren pe osikavibaksere metodia thaj materialia baš avutne generacie.
Akava si bipharo sikavibaskoro materiali savo ka ovel istemalkjerdo sar
fundavno halati ko metodia so džiakana egzistirinena thaj halatia sar nevoadmi avrijal taro formalnikano sikljovnakoro dživdipe. Ko phuvja kote sonane aktivipa bašo manušikane nijamengoro educiribe baš akaja target grupa
o pilot proketi ka šajdakjerel šuru taro procesi baši manušikane nijamengoro
educiribe.
Te leljargja pe thaj vastlegargja pe akava pilot proekti ko čaljaribaskoročhani ki OSCE-skiri umal, pakjaja kaj ola ka oven šukarkjerde thaj ka džanponodorig thaj ko avutnipe. Te sikaven pe o manišikane thaj čhavengere
nijamia nane salde amari dajatva, numa thaj šukar hošibe so si amen deibe ko
sasto zuraribe avutne generacie. Amen pakjaja kaj e manušikane nijamengoro
educiribe šaj te haljovel pe sarbarabarutno čhinavibe koleste o fundavno
deibe zori sikavela investicia ko avutne dizutne kola si o akanutnipaskerečhave. Ćaće pakjaja kaj tumen ka hošinen tumen šukar so lena than ko akava
proekti.

METODOLOGIAŠAJDUTNE TEHNIKE BAŠI BUTI KI GRUPADISKUSIAO diskusie si šukar čhani e sikavutneske thej e siklengje te džidžanen
lengoro dikhibe bašo bukja.Akava si but džanlo ko manušiakne nijamengoro
educiribe, soske, pendžardo si kaj o sikle thaj agjaar kamla pe te istemalkjeren
thaj te analizirinen o bukja korkori. O nevipa,posteria thaj turli studije si
istemalkjeribaskere halatia ki te stimulirinen diskusia. Šurakjer pučibaja ,,so
gndineja bašo...?,,BAZ (brmčibaskere)GRUPE
Akava si istemalkjeribaskoro metodi te na avena tumengje majzorale ideje
ki sasti grupakiri diskusia. Roden taro sikle te diskusirinen i tema ko čiftia
jek ja duj dakike thaj pal odova te ulaven pe ideje averencar ki grupa. Sigate
ka arakhen i atmosfera sar ko ,,brlja,, pherdi konverzacijaja thaj o sikle sar,,brlja,, ka oven pherde ideencar!
BUTI KO TIKNE GRUPE
I buti ko tikne grupe si mujalutni e butikjeribaja ki sahni grupa. Akava si
metodi savo dela takati sarinengje te len than thaj te den arka ko zuraribe
kooperativnikani timeskiri buti. O gendo tari tikni grupa ka athinel taro
praktikane bukja sar so si kobor sahno sikle si barabar thaj kobor than si
tumen. Tikni grupa šaj te oven 2 ja 3 sikle, numa majšukar butikjerena 68. I buti ki tikni grupa šaj te thavdel dešupandž dakikia, jek ari ja jek diveathinindor taro dendo savali.
Nesavo drom si šukar te vakerel pe e siklenge salde ,,te diskusirinen bašitema,,. Bidikhindor i tema, džanlo si kaj i buti si užeste definirime thaj osikle si fokusirime ko butikjeribe baši resarinengoro pheribe so rodena pe sar
palpalunipe ki sasti grupa. Sar misal, den savali ki forma taro problemi savo
kamla pe te čhinavel pe ja sar pučibe saveste kamla pe te džovapikjeren.
TASVIRIA: ČITRAŽIA, KOLAŽIA, ČITRIMEFILMIA, FOTOGRAFIE,,O tasviri vakerela milja lafia,,-O jakhdikhibaskere tasviria si baretakatea
halatia sar baši arakhibe informacie agjaar baši vazdibe interesi. Ikjeren ki
godi thaj kaj o čitribe si džanli minsa baši korkori-sikavibe thaj komunikacia,
na salde baš odola kolengoro gndipaskoro stili si jakdikhibaskoro numa thajbaš okola kola nane but zorale ko piro verbalnikano sikavibaskoro čhani.

MEDIUMIA: GAZETE, RADIO, TELEVIZIA, INTERNETO mediumia si bidošalo haing baši lačho diskusiakoro materiali. Sakana siinteresnikane te diskusirinel pe baši saikjerin so si sikavdi thaj te analizirinen
pe o asaria thaj o stereotipia.
FILMIA,VIDEO THAJ RADIO KHELINA
O filmia, video thaj radio khelina si baretakatea halatia baši manušikane
nijamengoro educiribe thaj popularnikane maškar o terno džijani. Diskusia
pala dikhibe filmi kamla pe te ovel lačhi šurakjeribaskiri nukta baš avutni
buti. Bukja baši lafikjeribe si e siklengiri avguni reakcia ko filmi, kobor pašesine dži..realnikano dživdipe, sine li o rolje sikavde realistikane, ja dikhena lisine te anglikjeren jek ulavdi politikani ja etikani dikhibaskiri nukta.
BAROGOLJALIPE
Barogogjalipe si čhani baši pendžarkjeribe nevo subjekti, te motivirinel
kreativiteti thaj te vakeren pe buteder ideje but sigate. Šaj te istemalkjerel pebaši čhinavibe specifikano problemi ja baši džovapikjeribe ko pučibe.
Instrukcie:•
Kjeren čhinavibe baši tema so mangena te lafikjeren thajformulirinen la sar pučibe kole sile buteder šajdutne džovapia.
•
Hramonen o pučibe ko than kote sarine ka šaj te dikhen ole.
•
Roden taro sikle te gndinen nesave ideje thaj tehramonen o ideje kote sakova ka šaj te dikhel olen.
Odova šaj te oven salde lafia ja tikne lafjora.
•Čhinaven o barogogjalipe kana ka ačhoven bizo ideje thaj pal odova•Džan ko bahania,rodindor komentaria.
Notikjeren akala bukja:•
Hramonen SAKOVA bahani.Butdroma,o majkreativnikane
bahania si majistemakjeribaskere thaj interesnikane!
•
Khoni na kamla pe te komentirinel ja adalatkjerel so si hramomedži agor, ja te vakjerel jekajekh ideje kola sine vakjerde.
•
Kjeren talemia sakova te del sa pestar•
Den tumare ideje salde kana si zaruri te takatikjeren i grupa.
•
Te si o bahani biužo,roden užo vakjeribe.

HRAMOVIBE KO DUVARI
Akaja si forma taro barogojalipe. O sikle hramona o ideje ko tikne kotoralil(misal Post-its) thaj umlavena len ko duvari. O anglunipe taro akava
metodi si kaj o sikle šaj te bešen thaj te umdinen mudreste korkori anglederte len asari taro averengere ideje, thaj o kotora lil šaj te oven čhivde sar arka
baši baregogjalipaskere ideje.
ROLJENGIRI KHELIN
Roljengiri khelin si tikni drama kheldi taro sikle.Trujal so o manuša poangledžanlipe ćhivena le ko situacie taro roljengoro khelibe, akava majbut
si improvizacia. Leskiri resarin si te pašakjeren pe o čhipote kola si bipaše esiklengje.E roljengoro khelibe šaj te šukarkjerel e situaciakoro haljovibe thajte takatinel i empatia maškar odola kola si olate saikjerde.
•
E roljengere khelina si turli taro simulacie thaj trujal so omerdeveni šaj te saikjerel tikne drame kola but droma si
sar skripte thaj lende nane improvizaciakiri digra.
•
O moldipe taro roljengere khelina si odova so ola imitirinenao čačutno dživdipe. Ola šaj te andaren pučiba kolende nane
fundavno džovapi, sar misal baši čačutno thaj bičačutno vjavahritaro karakteria. Te len pe bareder nevedžanlipa, istemalkjeribaskiri
tehnika, si te rodel pe taro sikle te trampinen pe rolje.
E roljengere khelina kamla pe te istamalkjeren pe ulavde hošinencar.
Avgo, fundavno si kaj e siklen si len vakti ko agor te ikljon tari rolja. Dujto,
sakova kamla pe te respektirinel e individualcongere hošiba thaj e grupakirisocialnikani struktura. Sar misal, i roljengiri khelin baši bišajdipaskere
manuša kamla pe te esapikjerel o fakti kaj nesave siklen silen bišajdipa(šaj si bidikhle) ja šaj te ovel len jeria ja paše amala kola si bišajdipencar.
Ola na kamla pe te hošinen pe mazuni, te čhiven pe zoreja te sikaven pe ja
te marginalizirinen pe. Te čhipotingja pe odova, haljoven le serioznikane(afikjeren tumen, čhiven i tema sar misal, th.aver). Jekajekh,oven minsale
bašo stareotipia. E roljengere khelina sikavena so o participantia gndinena
baš aver manuša lengere ,,šajdipaja,, te khelen thaj te imitirinen len. Akava
jekajekh kjerela o aktivipa te oven bahlane! Šaj ka ovel istemalkjeribaskoro
te harnjarel pe i tema pučibaja, ,,umdineja li kaj čače si esavke o manuša
kolen khelgjan?,,. Edukativnikane si sakana te sikaven e siklengje te ovenminsale sakanutno kritikano informacinegoro dikhibe. Tumen šaj thaj tepučen taro participantia kotar si lenge o informacie upri kolende tamiringje
o karakteri.

SIMULACIEO simulacie šaj te oven phare baši saikjerin taro roljengere khelina sakoneske.
Ola na šajdakjerena e manušengje te dživdinkjeren o ikjeribaskere situacie ki
jek šukar atmosfera. O simulacie but drom rodena digra taro emocionalnikano
saikjeribe,kola kjerena len zorale halatia. O sikle sikljona na salde pe šerencar
thaj vastencar numa thaj pe vilencar.
O harne vakjeriba si but džanle pala ki simulacia.o khelutne kamla pe tediskusirinen bašo pire hošiba,soske čhinavgje te len than ki akcia so uli, savečačipa leljargje, thaj kobor leljaribaskje si nesave čhinaviba so sine lende.
Lengje kamla pe te del pe arka ko kjeribe paralele maškar so dživdinkjergje
thaj i čačutni situacia ko sumnal.

• Tumen šaj te pučaren majbut baši butikjeribaskere tehnike ki grupa ki publikacia
taro Europakoro Konslieskoro KOMPAS, kova arakhela pe ko dujto kotor tari brošura
pala ko anav ,,DŽIPHERDE HAINGA BAŠ EDUKACIA BAŠO ČHAVENGERETHAJ MANUŠIKANE NIJAMIA,,E UN Konvencia baši Čhavengere Nijamia vakjerela kaj čhavo sakovadživdo manuš teli pherdeberša. Amen, o čhave sijam nijamea te džana
amare nijamia. Sa o phuvja si dajatvime te respektirinen e čhavengere
nijamia thaj te arakhen amare lunge-vakteskere interesia.

Džipherdi informacia: (Dženo 1 tari Konvencia baši Čhavengere Nijamia)
O sikavutno dela dži džanlipe e čhavengje baši Konvencia baši Čhavengere Nijamia
leljardi tari Generalnikani Asambleja taro UN. O sikavutno kamla pe te sikavelo lunge-vakteskere interesia, kola ka andaren dži dizutnengoro nišankjeribe ko
nijamia.
Šajdutne aktivipa: diskusie thaj šajdutno kjeribe ,,posteri taro nijamia,,•
Save džanlipaja si te ovel pe manuš?
•
Soske siamen ničeja thaj kanunia?
•
Soske e čhaven si len ulavdo dokumenti kova
garantirinela lengere nijamia?
•
Kola nijamia si garantirime e Konvencijaja baši Čhavengere Nijamia? (očhave ki grupa te vakeren o gendo taro nijamia so šendžarena, pala ko raporti
tari grupa šaj te kjerel pe barabarutno posteri taro čhavengere nijamia)•
Kana pendžarkjergjam amen akale nijamencar?
•
Sar thaj kote šaj te la buteder informacie baš amare nijamia?
•
Kola si amare lunge-vakteskere interesia?) o čhave te vakeren o gendo
taro lengere interesia,te komparirinen olen maškar peste)Amen, o čhave, sijam nijamea te dživdina, dživdinkjera thaj te zurara
amen. Si amen nijami ko adekvatno habe thaj užo piibaskoro-pani.

Džipherdi informacia: (Džene 6 thaj 27 tari Konvencia baši Čhavengere
Nijamia).
O nijami si taro fundavno džanlipe thaj saikjerela pe ki Generalnikani Asambleja
taro UN ulavde samaja. O sikavutno šaj te notikjerel o džovapijalipe taro publikanešerutne thaj avtoritetia ko akale nijamengoro garantiribe.
Šajdutno aktivipe: hramovibe ko duvari thaj diskusia•
So kamla pe baši jekhe čhaveskoro zuraribe(višvanibe,habe,pani,edukacia)?
•
Save džanlipaja si o adekvatno habe thaj užo piibaskoro-pani?
•
Soske akava nijami si odobor džanlo?
•Pendžareja li čhipote kote akala nijamia nanegarantirime e čhavengje(kote)?
•
Ko kamla pe te pomaškarel lenge thaj ko savočhani šaj amen te pomaškara lenge?

Taro bijanibe, si amen nijami te ovel amen anav thaj te roda naionaliteti,bidikhindor kote arakhaja amen.

Džipherdi informacia: (Džene 7 thaj 8 tari konvencia baši Čhavengere Nijamia)
O sikavutno šaj te diskutirinel baši džanlipe taro anava sar kotor taro jekhinakoro
identiteti.Pala ki diskusia bašo lokalnikane anava,šaj thaj baši maškardžijaneskere
anava thaj bašo raštralipe te diskutirinel pe.
Šajdutno aktivipe: diskusia anglal sumnaleskiri karta:o sikavutno sikavela e
OSCE-skiri umal taro 55 phuvja, vakjerindor kaj o čhave sakone thaneste sikljona bašičhavengere nijamia(sakone si le nijami bašo anav thaj raštralipe) thaj prezentirindor
nekobor čhipote•
Save džanlipaja si tumaro anav?
•Pendžarena li čhaven kolen nane len anav ja raštralipe; šungjen li nekanabašo čhave kolen nane bijandolil;soske odova si odobor negativnikane?

10

Amen, o čhave, sijam nijamea te dživdina amare dajencar thaj dadencar,
jeriencar thaj odolencar kola majšukar dajanena pe baš amende.

Džipherdi informacia: (Džene 5, 9 thaj 18 tari Konvencia baši Čhavengere
Nijamia)
Akate,o principi baši majšukar čhaveskoro interesi šaj te ovel sikavdo, akava nijami
si džikjerdo ko detalia ko Dženo 3 tari Konvencia baši Čhavengere Nijamia.tedživišvankjerel pe e čhavengoro višvanipe thaj leskoro majšukar interesi, nesavo
drom šukar si o čhavo te ovel dur tari pi familia ja taro leskoro arakhutno.
Šajdutne aktivipa: baz(brmčibaskere) grupe thaj diskusie•
Save čhania familia pendžarena (turli bare familie, turli numero čhave,familie jekhe jerjea, nekobor generacie dživdinena barabar th.aver)?
•
Save džanlipaja si o jeri/arakhutno te arakhel amen ko majšukar čhani?Ko
savo čhani?
•
Ko arakhela amen?

11

Nikas nane le nijami te kjerel diskriminacie e čhavengje upri funda taro
amare poleskere, rasakere, čhibjakere, religiakere, ja nacionalnikane ja
etnikane darhia.

Džihperdi informacia: (Dženo 2 tari Konvecnia baši Čhavengere Nijamia)
O maškardžijaneskere legalnikane instrumentia,kote preperela thaj i Konvencia bašiČhavengere Nijamia, si upri funda taro principi tari bi-diskriminacia. Phanlo akale
Konvencijaja, sa o čhave kamla pe te hošinen sa o nijamia thaj tromalipa.
Šajdutno aktivipe: diskusia, mediumengere informacie šaj te istemalkjeren pe.
•
O sikavutno stimulirinela e čhaven te gndinen ko avazi baši turlipa ko
sumnal; kola rase, čhibja, religie, nacie thaj etnikane grupe pendžaraja?
•
I diskusia kamla pe te orientirinel pe kori leibe ki godio jekhakjekipe thaj turlipengoro respektiribe, thaj korifakti kaj sakone thaneste, neko si jabandžija.
•Kote si o turlipa maškar amende?(misal.ko klasi)?
•
Ko savo čhani sijam jekhajekh maškar amende?

12Amen, o čahev, sijam nijamea ki edukacia thaj bilovengiri fundavni
edukacia.

Džipherdi informacia: (Džene 28 thaj 29 tari Konvencia baši Čhavengere
Nijamia)
O garantiribe taro akala nijamia si upri funda taro principi taro jekhajekhutnešajdipa.
Šajdutne aktivipa: buti ko tikne gruoe, diskusia•
Soske i edukacia si džanli?
•Džana li sa o čhave ko tire berša ki sikljovni?
•
Si li neko ko na džala ki sikljovni thaj soske(akate,nekote averthe, ko jabane phuvja)?
•
Sar ka višvankjere tut kaj sa o čhave ko sumnal šaj te len pe
fundavne edukacija; soske si akava bare džanlipastar?

13Šunen amen, e čhaven, soske si amen nijami ko vakjeribe amaro gndipe.

Džipherdi informacia: (Džene 12, 13, 14, 15 thaj 17 tari Konvencia bašiČhavengere Nijami)
Sar džipheribe o nijamia baši vakjeribe, e čhavengje si garantirime sa o avera
fundavna nijamia thaj tromalipa, sar so si tromalipe bašo khedipe , minsa, religia
thaj resibe dži informacie.
Šajdutne informacie: diskusia ki alusardi tema (filmia, video thaj radio khelina šaj
te oven istemalkjerde)•
Sakova vakjerela piro gndipe baš alusardi tema, sakova šunela sakone.
•
Kjer diskusia bašo: soske si but džanlo tevakjere to gndipe thaj te šune averen?
•Sar šaj o bare manuša te šunen to gndipe?
•
Soske o dizutnengere nijamia si but džanle?

14

Amen, o čhave, sijam nijamea baši sastipaskere arakhibaskere servisia.

Džipherdi informacia: (Dženo 24 tari Konvensia baši Čhavengere Nijamia)Šajdutne aktivipa: roljengere khelina, hramovibe ko kartoni thaj diskusia•
Sakova čhavo anavkjerela thaj čitrakjerela kote si zaruri nedicinakiri arka(ola šaj te khelen rolje taro daja thaj dada thaj doktoria); o sikavutno genelao bahankjerde nasvalipa taro kartoni•
Kjer diskusia: Respektirinela li pe o nijami baši sastipaskiri arka e čhavengje?
Te na, ko kamla pe te garantirinel e čhavengje akava nijami?

15O čhave ulavde zarurencar si nijamea ki specialnikani arka.

Džipherdi informacia: (Dženo 23 tari Konvencia baši Čhavengere Nijamia)
O sikavutne vakjerena e čhavengje soske e čhavengje ulavde zarurencar kamla pe
specijalnikani arka thaj sar nekana o čhave si turli baš odova sar sine bijande ja baš
aver bukja kola šaj te čhipotinen pe lenge.
Šajdutno aktvipe: diskusia•
Kola si čhave ulavde zarurencar (kjeren patrin taro bičajdipa sar so sithaj ,,o garavde bišajdipa,, thaj o hendikepi-badanikano, psihologikano,socialnikano)?
•Sar šaj akala čhave te len i specialnikani arka so si lenge zaruri?
•
Sar šaj te pomaškarel pe lenge ki te ovel len norlamnikano socialnikanodživdipe thaj te len than ko ničalo normalnikano klasi?

16

Amen o čhave, te sijam našutne ja jabandžie ko trinta phuvja, si amennijami ki zarurime arka thaj arakhibe.

Džipherdi informacia: (Džene 20 thaj 22 tari Konvencia baši Čhavengere
Nijamia)Šajdutno aktivipe: diskusia upri funda taro akanutno
zuraribe thaj nevipa taro mediumia•
Kola si našutne, azileskere rodutne, thaj jabandžie?
•Pendžareja li nekas lendar? Kotar si ola?
•
So si lenge majbut zaruri; ko šaj te del lenge arka thaj sar?
•Sar šaj amen te pomaškara lenge (t eavela neko
lendar ja arakhela pe maškar amende)?

17

Amen, o čhave, sijam nijamea te dajana amen, te khela amenge thaj te ova
astarde rekreaciakere aktivipencar.

Džipherdi informacia: (Dženo 31 tari Konvencia baši Čhavengere Nijamia)Šajdutne aktivipa: čitribe thaj diskusia; sikavibe očitražia (sar misal ko klasi, ki sikljovni)•
O čhave čitrinena so mangena te kjeren ko piro tromalo vakti•
Sakova sikavela thaj vakjerela so si ko čitraži
•O sikavutno genela o majmangle aktivipa ki tabla•
O sikavutno legarela i diskusia kor odova so si
tromalo vakti thaj soske si džanlo

18

Amen, o čhave, sijam nijamea ko arakhibe taro sa o forme baši čelalipethaj bilačho istemalkjeribe.

Džipherdi informacia: (Džene 33, 34, 35, 36, 37 thaj 38 tari Konvencia bašiČhavengere Nijamia)Šajdutne aktivipa: diskusia thaj hramovibe ko duvari•
Save čhania čelalipe pendžarena (badanikano thaj psihologikano)?
•
Kola si čelale manuša, kola si kurbania?
•
Ko kamla pe te arakhel e čhaven taro čelalipe?

19

Amen, o čhave, na kamla pe te ova istemalkjerde sa udžuzi bukjakoro
takati,ulavdo na ko esapi taro amaro siklanakoro džaibe.

Džipherdi informacia: (Dženo 32 tari Konvencia baši Čhavengere Nijamia)
O sikavutne kamla pe te višvankjeren pe kaj o čhave haljovena o turlipe maškar
kjeribe bukja kola si phanle lengere džovapijalipaja sar džene ki familia thaj o ovibe
ekspoloatirime.
Aktivipe: diskusia•
Tumen o čhave,pomaškarena li khere thaj save savalia kjerena?
•Pendžarena li čhaven kola na džana ki sikljovni
sebepi so zoreja čhivde te kjeren buti?
•
Sostar akala čhave si cidime?

20

KONVENCIA BAŠI ČHAVENGERE NIJAMIA
Leljardi thaj puterdi baši hramovibe,ratifikacia thaj leibe akcesi tari
generalnikani Asamblejakiri rezolucia 44/25 ko 20 Novembro 1989
Khuvdi ko takati 2 Septembro 1990, ko haljovibe e dženeja 49
Preambula
E Raštrengoro leibe than ki akanutni Konvencia
Lendor ko dikhibe, kaj ko haljovibe e principencar leljarde ko Phanlolafi
taro Uniime Nacie, o pendžarkjeribe taro garvasijalipe thaj taro jekhutno thajbicidipaskoro nijami sa e dženengje taro manušikane familie si te fundirinel
pe tromalipe, čačutnonijami thaj sansari ko sumnal,
Ikjeroindor ki godi kaj o manuša taro Uniime nacie silen ko Phanlolafi,
reafirmacija tari lengiri pakjiv ko fundavne manušikane nijamia thajko garvasijalipe thaj ko dibe zoria tari manušikani jekhin, čhinavgje tepromovirinen socialnikano anglunipe thaj majšukar standardia baši dživdipe
ko buvleder tromalipe,Pendžarkjerindor kaj ki Uniime Naciengiri Univerzalnikani Deklaracia baši
Manušikane Nijamia thaj ki Maškardžijaneskiri Konvencia baši Manišikane
nijamia,proklamirime si thaj haljovdo kaj sakova si nijamea ko sa o nijamia
thaj tromalipa ko odova dikhibe, bizo savo te ovel turlipe, sar so si rasa, poli,čhib, religiakoro, politikano ja aver gdnipe, nacionalnikane ja socialnikane
darhia, plesutnipe, bijanibe ja aver statusi,
Dendor pe godi ko odova, ki Univerzalnikani deklaracia baši Manušikane
Nijamia, o Uniime Nacie proklamiringje kaj o čhavoripe si phanlo e
specialnikane arkaja thaj pomaškaribaja,Džanindor kaj i familia, sar fundavni grupa ko sasoitnipe thaj naturakoro
trujalipe baši bajrovibe thaj šukaripe sa pire dženengje thaj majbut ečhavengje, kamla pe te legarel i zarurime arka thaj arakhibe ki te šaj ko sahno
te pherel po džovapijalipe ki khedin,Pendžarkjerindor kaj o čhavo, baši sahno thaj harmoniakoro zaruribe baši
leskoro ja lakoro personaliteti, kamla pe te barjol ko familiakoro trujalipe, ki
atmosfera taro lošalipe, kamibe thaj haljovibe.

21

Lendor ko dikhibe kaj o čhavo ko sahno kamla pe te ovel hazrikjerdo tedživdinel individualnikano dživdipe ko sasoitnipe, thaj te pašakjerel
pe leske o ruhi taro ideje proklamirime ko Phanlolafi taro Uniime Nacie,
ulavdo te ovel terbijatkjerdo ko ruhi bašo sansari, garvasijalipe, tolerancia,
jekhajekhipe thaj solidariteti.
Ikjerindor ki godi kaj o zaruri te sikavel pe ulavdi arka e čhaveskje sine
vakjerdi ki Ženevakiri Deklaracia baši Čhavengere Nijamia ko 1924 thaj ki
Deklaracia baši Čhavengere Nijamia leljardi tari Generalnikani Asambleja
ko20 Novembro 1959 thaj pendžarkjerdi ki Univerzalnikani deklaracia baši
Manušikane nijamia, ko Maškardžijaneskoro Phanlolafi baši Dizutnengere
thaj politikane Nijamia (majbut ko džene 23 thaj 24), ki MaškardžijenskoroPhanlolafi baš Ekonomikane, Socialnikane thaj Kulturnikane Nijamia majbut
ko dženo 10) thaj ko statutia thaj moldime instrumentia ko specializirime
agencie thaj maškardžijaneskere organizacie utsavakjerde ko čhavengorošukaripe.
Ikjeridnor ki godi kaj, sar so si sikavdo ki Deklaracia baši Čhavengere
nijamia, ,,o čhavo, sebepi leskoro badanikano thaj mentalnikano bibajrovibe,
si zarureja baši specialnikane arakhutne thaj arkakere dendutne, kotepreperena thaj zarurime kanuneskoro arakhibe, angleder thaj pala kobijanibe,,.
Dendor pe godi kobor i Deklaracia baši socialnikane thaj kanuneskere
Principia si phanli e Arakhibaja thaj Šukaribaja bašo Čhave, ulavde
dikhibaja baši Jabano Thanakjeribe thaj Leljakjeribe Nacionalnikane thaj
Maškardžijanikane, o Uniime Naciengoro Standardi baši Minimum Nijamina
baš Adminsitracia taro Ternikane Hakaja (O Bejžing Nijamina); thaj i
Deklaracia baši Džuvljengoro thaj Čhavengoro Arkahibe ko Sigjaribskere
thaj Marebakere Konfliktia,Pendžarkjerindor odova, ko sa o phuvja ko sumnal, si čhave so dživdinena
ko but phare šartia, thaj esavke čhaven kamla pe te lel pe upri specialnikano
vjavahari,Lendor ko esapi o džanlipe taro tradicie thaj kulturnikane moldipa taro
sakova džijani baš arakhibaskoro thaj harmoniakoro zuraribe ko čhavo,Pendžarkjerindor o džanlipe taro maškardžijaneskoro barabarbutikjeribebaši šukarkjeribe o dživdipaskere šartia e čhavengje ki sakoja phuv, ulavdo
ko zuraribaskere phuvja,
22Haljovgje pe ko akava:
KOTOR IDženo 1
Bašo resarina tari akanutni Konvencia, teli čhavo haljovela pe manušikani
jekhin teli 18 berša, a salde ki čhipota kana aso kanunia phanle e čhavencar,
o pherdoberšipe si kjerdo ko majtikne berša.
Dženo 2
1. O Raštre Džene ka respektirinen thaj višvankjeren o nijamia kola si
zurade ki Konvencia sakone čhaveskje ki lengiri jurisdikcia bizi savi thaj te si
diskriminacia,birespektiribe bašo čhaveskiri ja leskere jeriskiri ja legalnikanearakhutneskiri rasa, renka, poli, čhib, religia, politikano ja aver gndipe,nacionalnikane, etnikane ja socialnikane darhia, plesutnipe, bišajdipe,bijanibe ja aver statusi.
2. O Raštre Džene ka kjeren sa o zarurime napia te višvankjeren kaj očhavo si arakhlo taro sa o forme diskriminacia ja džezakjeribe upri funda
taro statusi, aktivipa ja vakjerde gndipa, ja pakjiviba taro čhaveskere jeria,
legalnikane arakhutne, ja familiakaere džene.
Dženo 3
1. Ko sa o akcie iradime bašo čhave, bidikhondor si li ola kjerde taro
publik ja privatnikane socialnikane šukaripaskere institucie, adalati,
administrativnikane radže ja kanuneskere badania, e čhaveskoro majšukar
interesi ka lele pe avgo ko dikhibe.
2. O Raštre Džene kamla pe te kjeren višbanibe e šhaveskje sar so si arakhibethaj arka kola si zarurime baši leskoro ja lakoro šukaripe, lendor ko esapi onijamia thaj dajatve taro leskere ja lakere jeria, legalnikane arakhutne, ja averindividualcoja legalnikane džovapijale baši leste ja late, thaj kaj dži agor ka
kjeren sa o zarurime kanuneskere thaj administrativnikane napia.
3. O Raštre Džene ka višvankjeren kaj o institucie,servisia thaj šajdipadžovapijale baš arakhibe ja arka e čhaveskje,ka dajankjeren lenge sa ostandardia dende taro kompetentna radže, ulavdo ki umal taro arakhibe,
sastipe, ko gendo thaj šajdipe taro lengere bukjarne, sar thaj ka kjeren
kompetentnikani upridikhin

23Dženo 4
O Raštre Džene ka kjeren sa o zarurime kanuneskere, administrativnikane,thaj aver napia baši nijamengoro implementiribe pendžarkjerde ki
Konvencia.
Lendor ko dikhibe o ekonomikane, socialnikane thaj kulturnikane nijamia,o Raštre Džene ka len esavke napia dži maksimalnikano sikavibe taro
hainga, thaj kote si zaruri, ka oven ko pervazia taro maškardžijaneskoro
barabarbutikjeribe.
Dženo 5O Raštre Džene ka respektirinen o džovapijalipa,nijamia thaj dajatve taro
jeria, ja kote kamla pe, e dženengje taro famile ja khedina arakhle taro
lokalnikane adetia, legalnikane arakhutne ja aver manuša legalnikanedžovapijale bašo čhavo, te arakhel jek čhani sakanutnipe baši bajrovibaskere
kapacitetia ko čhavo, te del dromaripe thaj legaripe ko talemia e čhaveske
bašo nijamia kola si pendžarkjerde ki akanutni Konvencia.
Dženo 6
1. O Raštre Džene pendžarena kaj sakone čhave sile muklo nijami kodživdipe.
2. O Raštre Džene ka višvankjeren ko maksimalnikano šajdutno čhani iegzistencia thaj čhaveskoro zuraribe.
Dženo 7
1. O čhavo ka ovel registririme sigate pala ko bijanibe thaj ka ovel le nijami
taro bijanibe ko anav, o nijami te rodel nacionalnikano preperibe, thaj majdur
so šaj, o nijami te džanel thaj te ovel arakhlo taro lekere ja laskere jeria.
2. O Raštre Džene ka višvankjeren akale nijamengiri implementacia ko
haljovibe lengere nacionalnikane kanunencar thaj lengere dajatvencar telirelevantnikane maškardžianeskere instrumentia ki akaja umal, ulavdo koteo čhavo ko aver čhani bi ovel sine biraštrakoro.
Dženo 8
1. O Raštre Džene zarurime si te respektirinen e čhaveskoro nijami ki tegaravel pe leskoro ja lakoro identiteti kote preprela thaj o nacionalnikano
preperibe, anav thaj familiakere vjavaharia sar so si pendžarde kanuneja bizi
bikanunikano hemibe.
2. Kote so čhavo bikanunikane si harnjardo baši nesavo ja sa o elementia
taro leskoro ja lakoro identiteti, o Raštre Džene ka arakhen zarurime
pomaškaribe ja arakhibe, dikhinaja te nevjarel pe sigate leskoro ja lakoro
identiteti.
24Dženo 9
1. O Raštre Džene ka višvankjeren kaj o čhavo nane te ovel ulavdo taro
leskere ja lakere jeria mujal lengiri mkangin, numa salde ki čhipota kana okompetentna radže aso adalateskoro dikhibe angje čhinavibe,ko haljovibe
e kanuneja thaj leskere nuktencar, kaj esavko ulavibe si zarurime sebepi
čhaveskere majlačhe interesia. Esavko čhinavibe šaj te ovel zarurime ko
disave čhipote kana si čhaveskoro maltretiribe ja bišukar dikhibe taro jeria,
ja kana o jeria dživdinena ulavdeste jek averestar thaj kamla pe te anel pečhinavibe kole thaneste o čhavo ka dživdinel.
2. Te si procesi sar so si odova ko paragrafi 1 taro akanutno dženo,sa ozainteresirime riga ka oven šajdipaja te len than ko procesi thaj te vakjeren
pire dikhibaskere nukte ja džanlipa.
3. O Raštre Džene ka respektirinen e čhaveskere nijamia kova si ulavdo
taro jek ja taro soduj jeria ki te ikjerel plesutne vjavaharia ja direktnikano
kontakti e soduje jeriencar ko normalnikane funde, a salde nane te kjerel peagjaar kana odova nane ko čhaveskoro majšukar interesi.
4. Kana esavko ulavibe si rezultati tari nesavi akcia inicirime tari RaštraDženi, sar so si cidibe taro tromalipe, džezakoro phanlipe, paldipe, deportacia
ja meribe (kote preperela thaj meribe tari savi thaj te ovel karana džikana
odova manuš si teli vastlegaribe tari Raštra) taro jek ja soduj čhaveskere
jeria, odoja Raštra Dženi arakhel, aso rodiba, e jeriengje, e čhaveske, ja te si
zaruri, avere dženeske tari familia o fundavne informacie baši bukja phanlee dženeja tari familia so nane akathe sa džikana e informaciakoro vakeribe
nane ko šukaripe e čhaveske. O raštre Džene ponodorig ka višvankjeren kajesavke rodibaskoro pheribe šaj te andarel dži natitdže odole manušeskje
koleske rodena le.
Dženo 10
1. Ko haljovibe e dajatvaja taro Raštre Džene teli dženo 9, paragrafi 1, o
apliciribe taro čhavo ja leskoro ja lakoro jeri baši khuvibi ja ikljovibe ki RaštraDženi sebepi familiakoro nevopašakjeribe ka ovel dikhlo tari Raštra Dženi
ko pozitivnikano, manušikano thaj sigutno čhani. O Raštre Džene ponodorig
ka višvankjeren kaj esavke rodipaskoro pheribe nane te andarel natitdže eaplikatengje thaj e dženengje tari lengiri familia.
2. Čhavo kaskere jeria arakhena pe ko turli Raštre ka ovel le nijami
ko normalnikani funda, ko ulavde čhipotiba plesutne vjavaharia thajdirektnikane kontaktia e soduje jeriencar. Ko agor thaj ko haljovibe edajatvencar taro raštre Džene pali Dženo 9, paragrafi 1, o raštre Džene ka
respektirinen e čhaveskoro nijami thaj leskere ja lakere jeriskoro nijami te25džan peske tari savi thaj te si phuv, kote preperela thaj lengiri, thaj te khiuen
ki piri korkorutni phuv. O nijami te mukel pe savi thaj te si phuv, ka ovenpredmeti ko tiknjariba save si hramome kanuneja thaj kola si zarurime tearakhen o nacionalnikano višvanibe, publik niče, publik sastipe ja etika jao nijamia thaj tromalipa taro avera thaj kola si saikjerde ko aver nijamia ki
akanutni Konvencia.
Dženo 11
1. O Raštre Džene ka len napia te maren pe mujal mujalkanuneskoro
legaribe thaj čhaveskoro biiranibe taro jabandžiluko.
2. Džiakana, o Raštre Džene ka promovirinen o phandipe taro bilateralnikano
thaj multilateralnikano haljovibe ja leibe akcesi kori akanutno haljovibe.
Dženo 12
1. O Raštre Džene ka višvankjeren e čhaveske kova si ko šajdipe teformirinen korkorutno piro dikhibe bašo nijamia, te vakerel odola dikhiba
ko sa o bukja kola athinena bašo čhave, o dikhiba taro čhavo kola sine dende
sebepi pharipe ko haljovibe e beršencar thaj čhaveskoro bajrovibe.
2. Baš akaja resarin, e čhaveske ulavdeste ka del pe šajdipe te ovel šundo ko
savo thaj te si adalateskoro ja administrativnikano procesi koleja si astardoo čhavo, ja direktnikane, ja reprezentativnikane ja avere zarurime badaneja,ko čhani saikjerdo ko proceseskere nijamina taro nacionalnikano kanuni.
Dženo 13
1. E čhave ka ovel le nijami tromale te vakerel pe, akava nijami ka saikjerelo tromalipe te rodel, lel ja te ulavel informacie thaj ideje taro turli čhania,
bidikhindor o simantre, ko avazeja vakjerdo, hramome ja printime, ki arteskiri
forma, ja palem ko mediumeskoro čhani pali čhaveskoro alusaribe.
2. O talemia taro akava nijami šaj te ovel predmeti baši nesave reakcie,
numa ola ka ovenesavke sar so si saikjerde ko kanuni thaj si zarurime:(a) Baši nijamengoro respektiribe ja averengiri rekapitulacia, ja(b) Baši arakhibe o nacionalnikano višvanibe ja publik niče,ja publik sastipe
ja etika.
Dženo 14
1. O Raštre Džene ka respektirinen e čhaveskere nijamia baši tromalipe ko
gndipe, minsa thaj religia.
2. O Raštre Džene ka respektirinen e jeriengere nijamia thaj dajatve,thajkana si zaruri, e legalnikane arakhutnengjere, ka arakhen e čhavengje drom
kori praktikano ikjeribe leskere ja lakere nijamia ko čhani kova athinela baši
bajrovibaskoro kapaciteti ko čhavo.
26

3. O tromalipe te phenel pe jekheskiri religia ja pakjiva šaj te ovel limitirime
ja bimukhlo salde te si hramome kanuneja thaj si zaruri te arakhen publik
sansaribe, niče, sastipe ja etika, ja o fundavne nijamia thaj tromalipa eaverengje.
Dženo 15
1. O raštre Džene pendžarkjerena e čhaveskere nijamia baši tromalipe kokhedipe thaj tromalipe ko sansarele khedina.
2. Nisavo čhinavibe nane te kjerel pe ko akale nijamengoro sikavibe turli
tar odola kola si sikavde ko barabarutnipe e kanuneja kola si zaruri ko
demokratikano sasoitnipe ko interesi taro nacionalnikano višvanipe ja publik
višvanipe, publik niče, o arakhibe taro publik sastipe ja etika ja arakhibe eaverengere tromalipa thaj nijamia.
Dženo16
1. Nijek čhavo nane te čhivel pe ko adalatibe ja bikanuneskoro hemibe
leskere ja lakere plesutnipaja, familiaja, khereja ja kodžovapiajlipaja, nibikanuneskere atakoncar ko leskoro ja laskoro utsavali thaj reputacia.
2. E čhave si le nijami kanuneskoro arakhibe mujal hemibe ja atakoja.
Dženo 17O Raštre Džene pendžarkjerena i džanli funkcia kheldi taro mas mediumia
thaj ka višvankjeren kaj e čhave si le avibe dži informacie thaj materiali
taro turli nacionalnikane thaj maškardžijaneskere hainga, ulavdeste odola
kaskiri resarin si te promovirinen leskoro ja lakoro socialnikano, ruheskorothaj etikano šukaripe thaj badanikano thaj gogjakoro sastipe. Dži akana, oRaštre Džene:(a) Dena takati e mas mediumengje te buvljaren informacie thaj materiali
baši socilanikane thaj kulturnikane šukaripa e čhaveske ko haljovipe e ruheja
taro dženo 29,(b) Dena takati e maškardžijaneskere barabarbutijeribaske ko inkalibe,
trampibe thaj buvljaribe esavke informacie thaj materiali taro turli kulturnik
ane,nacionalnikane thaj maškardžijaneskere hainga,(c) Dena takati baši inkalibe thaj buvljaribe čhavorikane lila,(d) Dena takati e mas mediumengje te kjeren ulavdo dikhibe ko čhibjakere
zaruria bašo čhavo kova preperela ki minoritetengiri grupa ja kova sičorolo,(e) Dena takati e zuraribaske čačutne legaripa kori čhavengoro arakhibe taro
informacie thaj materiali bilačhe baši leskoro ja lakoro šukaripe, ikjerindor ki
godi o kotora taro džene 13 thaj 18.
27Dženo 18
1. O raštre Džene ka den sa pestar te višvankjeren e principengoropendžarkjeribe kaj o soduj jeria si jekjajekhe džovapiajlipaja baši čhaveskoro
anibe ko sumnal thaj leskoro bajrovibe. E čhaveskere majšukar interesia kaoven lengoro fundavno dajanipe.
2. Ki te ikjerel pe e nijamengoro garantiribe thaj promoviribe so si čhivde
ki akanutni Konvencia, o Raštre džene ka den zarurime arka e jeriengje
thaj legalnikane arakhutnengje ko džovapiajlipengoro ikjeribe ko čačipe ečhaveske thaj ka višvankjeren o zuraribe taro institucie, šajdipa thaj servisia
baši čhavengiri arka.
3. O Raštre Džene ka len sa o zarurime napia te višvankjeren kaj o čhave
kolengere jeria kjerena buti silen nijami te len šukaripa taro čhavengere
arkakere servisia thaj šajdipa baš kolende ola si adekvatna.
Dženo 19
1. O Raštre Džene ka len sa o zarurime kanuneskere, administrativnikane,socialnikane thaj edukativnikane napia te arakhen e čhave taro sa o forme
taro badanikani ja gogjakoro čelalipe, ratvakjeribe ja bilačhoistemalkjeribe,bišukar dajanibaskoro tretmani, aver maltretiribe ja istemalkeribe, kotepreperela thaj o seksualnikano maltretiribe, džikana si teli arakhibe taro
jeria, legalnikane arakhutne ja aver manuš kova arakhela e čhave.
2. Esavke arakhibaskere napia kamla pe te involvirinen efektivnikane čhania
ki te realizirinel pe i socialnikani programa thaj te avel pe dži zarurime deibe
dumo e čhaveske thaj odolengje kola dena arka e čhaveske, thaj agjaar baš
aver forme baš arakhibe thaj identifikacia, raportideibe, referiribe, pučaribe,
tretmania thaj aver bukja phanle e čhaveskere maltretiribaja, hramonkjerde
odorig thaj te kamla pe te involvirinel pe o adalati.
Dženo 20
1. O čhavo kova harnevakteske ja sakanaske si harnjardo taro leskoro ja
lakoro trujalipe, ja kova baši kaskoro majšukar interesi našti te mukel pe teačhol ko odova trujalipe, ka bičhalel pe ko specialnikano arakhibe thaj arka
tari Raštra.
2. O Raštre Džene ko haljovibe pire nacionalnikane kanunecar kavišvankjeren alternativnikani arka esavke čhaveske.
3. Esavki arka šaj te saikjerel: pomaškaribe, thanakjeribe ko ugje jeria,
kafalah ko Islamikano kanuni, čhavengoro leljakjeribe ja te si zaruri
thanakjeribe ko adekvatna institucie baši čhavengiri arka. Kana arakhlja pesolucia, aso dikhibe, kamla pe te pokinel pe baši manglo džaibe ponodorig
baši čhaveskoro bajrovibe thaj čhaveskoro etnikano, religiakoro thajčhibjakoro palunipe.
28Dženo 21
O Raštre Džene kola pendžarkjerena ja mukena o sistemi bašo čhavengoro
leljakjeribe ka višvankjeren kaj e čhaveskere majšukar interesia ka ovenlende ko dikhibe thaj ka:(a) Višvankjeren kaj e čhavengoro leljakjeribe si muklo salde taro
kompetentna radže kola čhinavena, ko haljovibe e aplikativno kanuneja thaje proceseja ki funda taro čačutne informacie, kaj e čhaveskoro leljakjeribe si
mukibaskoro ki dikhin taro čhaveskoro statusi kova vjavaharinela e jerien,familia thaj legalnikane arakhutnen, thaj kaj te rodela pe, o džene kolenge
akava vjavaharinela pe dengje .pire informativna vakjeriba.baši čhaveskoro
leljakjeribe upri funda taro nasijatideibe so šaj te ovel zaruri.
(b) Pendžarkjerel kaj o maškar-phuvjengoro čhavengoro leljakjeribe šaj telel pe ko dikhibe sar alternativnikano džanlipe baši čhaveskoro dajanipe, tenašti o čhavo te ovel thanakjerdo ko terbijatideibaskoro ja leljakjeribaskirifamilia ja našti ko savo thaj te si šajdutno čhani te ovel dajando ki čhaveskiri
phuv ja darhi.
(c) Višvankjeren kaj o čhavo kova si dajando taro maškar-phuvjengoro
leljakjeribe hošinela pe šukar arakhlo thaj sile standardia jekhajekh sar odola
kola egzisitirinena ki čhipota taro nacionalnikano čhaveskoro leljakjeribe.
(d) Len sa o zarurime napia te višvankjeren kaj, ko maškar-phuvjengoročhavengoro leljakjeribe, o thanakjeribe nane rezultati taro salde finansiakoro
leibe baš odola kola si othe involvirime.
(e)Promovirinen, kote si zaruri, o objektivna bukja taro akanutno dženo
phandindor bilateralnikane ja multilateralnikane phanlelafia, thaj dendor
zori, ko akala pervazia,ka višvankjerel kaj e čhaveskoro thanakjeribe ki averphuv si dajando taro kompetentna radže ja organia.
Dženo 22
1. O Raštre Džene ka len zarurime napia te višvankjeren kaj o čhavo kova
rodela našutnengoro statusi ja koleske pakjala pe kaj si našutno ko haljovibee šajdutne maškardžijaneskere ja kherutne kanunecar thaj procesencar,
bidikhindor si li ov korkori ja pire jeriencar ja avere manušencar, ka lel
zarurime arakhibe thaj humanitarnikani arka ki te hošinel o vakjerde nijamiačhivde ki akanunti Konvencia thaj ko aver maškardžijaneskere manušikane
nijamia ja humanitarnikane instrumentia kolende o liparde Raštre si Džene.
2. Baš akaja resarin, o Raštre Džene ka arakhen, aso lengere umdiba,
barabarbutikjeribe e Uniime Naciencar thaj avere maškarradžakaereorganizaciencar ja biradžakere organizaciencar kola kjerena barabarbuti eUniime Naciencar ki te arakhen thaj pomaškaren e čhaveske thaj te arakhen29pe o jeria ja aver džene tari familia taro sakova čhavo našutno ki te khedel pe
i zarurime informacia baši palem familiakoro khedibe ko jek than.Ko čhipote
kana našti te arakhen pe ni o jeria ni aver džene tari familia,e čhaveske ka delpe jekhajekh arka sar sakone čhaveske kova savakteske ja harnevakteske si
harnjardo taroleskoro ja lakoro familiakoro trujalipe tari turli karana,sar so
si vakjerdo ki akanutni Konvencia.
Dženo 23
1. O Raštre Džene pendžarkjerena kaj e gogjakere thaj badanikane
bišajdipaja čhavo kamla pe te hošinel pherdo dživdipe, ko šartia kolavišvnkjerena garvasijalipe, promovirinena korkoripakjivibe thaj lokjakjerena
e lhaveskoro aktvinikano leibe than ki khedin.
2. O Raštre Džene pendžarena o nijami taro bišajdipancar čhavo baši
specialnikani arka thaj kamla pe te del takati thaj te višvankjerel avibe thaj
resibe dži resursia e alusarde čhaveske thaj odolengje džovapijale baši
leskoro ja lakoro dajanipe, baši pomaškaribe ko kjerde aplikacie thaj kolai aso čhaveskere šartia thaj bukja so ovena e jeriengje thaj averengje kola
dajanena bašo čhavo.
3. Pendžaridnor o ulavde zaruria taro bišajdipancar čhavo,o dendo
pomaškaribe ko haljovibe e paragrafeja 2 taro akanutno dženo ka ovel arakhlo
bizo love,sakana kana si šajdutno, ka lel pe ko esapi e jeriengere finansiakerešartia ja averengere kola dajanena bašo čhavo,thaj ka višvankjeren kaje bišajdipancar čhavo si efektivinikane leibaja edukacia, treningoja,
sastipaskiere arkakere servisia, rehabilitaciakere servisia, hazrikjeriba baši
bukjarnipe thaj rekreaciakere šajdipa ko čhani legarutno baši čhaveskoro so
majšukar šajdutno socialnikano integriiribe thaj individualnikano zuraribe,
kote preperela thaj leskoro ja lakoro kulturnikano thaj ruheskoro zuraribe.
4. O Raštre Džene kamla pe te promovirinen, ko ruhi taro
maškardžijaneskoro barabarbutikjeribe, o trampibe zarurime informacie kiumal taro preventivnikano sastipe thaj taro medicinakoro, psihologikano
thaj fukcionalnikano tretmani baši bišajdipancar čhave, kote preperela thajo buvljaribe thaj leibe informacia bašo metodia tari rehabilitacia, edukacia
thaj vokaciakere servisia, resarinaja te del pe šajdipe e Raštrengje Džene
te šukarkjeren lengere šajdipa thaj džanlipa thaj te buvljaren lengeredžidžanlipa ko akala umala. Ko akava dikhibe, ulavdo esapi kamla pe te delpe bašo zaruria ko zuraribaskere phuvja.

30Dženo 24
1. O Raštre Džene pendžarena e čhaveskoro nijami baši hošibe o majuše
leibaskere standardia baši sastipe thaj lokjariba bašo tretmania ko nasvalipathaj sastipaskiri rehabilitacia. O Raštre Džene kamla pe te den zori baši
višvankjeribe kaj ni jekh čhavo nane te ovel harnjardo taro leskere ja lakere
nijami ko leiba sar so si sastipaskere arkakere servisia.
2. O Raštre džene kamla pe te džan ponodorig e implementaciajaja baš
akala nijamia, ko ulavdo, te len zarurime napia:(a) Te tiknjarel pe e bebengoro thaj čhavengoro mortaliteti,(b) Te višvankjeren o gendo tari zarurime medicinakiri arka thaj sastipaskoro
arakhibe akcenteja ko zuraribe o fundavno sastipaskoro arakhibe(c) Te marel pe mujal nasvalipa, bišukarhabe, preperdo ko pervazia taro
fundavno sastipaskoro arakhibe thaj e gendeja adekvatna nutriciakorohabe thaj užo piibaskoro pani, lendor ko dikhibe o dara thaj rizikoja taro
trujalipaskoro drapikjeribe.
(d) Te višvankjerel zarurime anglo-bijanibaskiri thaj pali-bijanibaskiri
sastipaksiri arka e dajengje(e) Te višvankjerel kaj sa o segmentia ko sasoitnipe,majbut o čhave thaj jeria,
si informirime, silen akcesi dži edukacia thaj dilen dumo baš istemalkjeribe
fundavne džanlipa baši čhaveskoro sastipe thaj habaskoro čhani, o anglunipa
taro deibe čuči, užaribe thaj trujalipaskoro užaribe thaj prevencia taro
bibahtalipa(f) Te zurarel preventivnikani sastipaskiri arka, egaribe e jerien thaj familien
kori planiribe i edukacia thaj servisia.
3. O Raštre Džene kamla pe te len sa o šajdutne thaj zarurime napia
dikhinaja ko našavibe o tradicionalnikane praktike ko vjahavahari ečhaveskere sastipaja.
4. O Raštre Džene lena te promovirinen thaj takatinen maškardžijaneskoro
barabarbutijeribe ki te avel pe dži anglunipaskiri sahni realizacia o nijamipendžarde ko akanutno dženo.Ko akava dikhibe, ulavdo esapi kamla pe tekjerel pe bašo zaruria ko zuraribaskere phuvja.
Dženo 25
O Raštre Džene pendžarena e čhaveskoro nijami kova sine thanakjerdo taro
kompetentna radže resarinaja baši leskiri arka, arakhibe ja tretmani bašo
leskoro ja lakoro badanikano ja gogjakoro sastipe, taro vakti ko vakti tedikhljarel o tretmani dendo e čhaveske thaj sa aver bukja relevantna baši
leskoro ja lakoro thanakjeribe.

31Dženo 26
1. O Raštre Džene kamla pe te pendžaren sakone čhaveske o nijami
baši leiba taro socialnikano višvanibe, kote preperela thaj o socialnikanodžipheribe, thaj ka lel sa o zarurime napia te avel pe dži sahni nijamengiri
realizacia ko haljovibe lengere nacionalnikane kanunecar.
2. O beneficie kamla pe, kote si šajdutno, te oven dende, lendor ko esapio šartia thaj bukja trujal o čhavo thaj manuža kolen si džovapijalipe bašičhaveskoro šukararakhibe, jekhajekh sar aver leibe ko esapi relevantna baš
apliciribe bašo beneficie kjerde ko ja baši čhaveskoro šukaripe.
Dženo 27
1. O Raštre Džene pendžarena sakone čhaveskoro nijami bašidživdipaskoro standardi adekvatno baši čhaveskoro badanikano,gogjakoro, ruheskoro, etikano thaj socialnikano zuraribe.
2. O jeri(a) ja aver džovapijale bašo čhavosilen fundavno džovapijalipe
te arakhen, aso lengere džanlipa thaj finansiakere šajdipa, o zarurimedživdipaskere šartia e čhaveskere zuraribaske..
3. O Raštre Džene, ko haljovibe e nacionalnikane šertencar thaj aso
lengere čhania,ka len zarurime napia te pomaškarel e jeriengje thaj sa vardžovapijlipa e čhaveske te implementirinel pe akava nijami thaj ki čhipota
te si zaruri ka arakhel materialeskiri arka thaj programe baši deibe dumo,
ulavdeste kjerindor sama baši habaskere moldipa, uravibe thaj kherutnipe.
4. O Raštre Džene kamla pe te len sa o zarurime napia te arakhel odžidžanlipe baši deibedumo e čhaveskje taro jeria ja aver manuša kolen
silen finasiakoro džovapijalipe bašo čhavo, soduj ki Raštra Dženi thaj kojabandžiluko.Ki ulavdi čhipota, kote so o manuš kole si le finansiakorodžovapijalipe bašo čhavo dživdinela ki raštra turli e čhaveskeratar, oRaštre Džene kamla pe te promovirinen o akcesi kori mažkardžianeskere
phanlelafia ja kori phanlipa taro esavke phanlelafia, s ar thaj kjeribe averzarurime aranžmania.
Dženo 28
1. O Raštre Džene pendžarena e čhaveskoro nijami baš edukacia,thajdikhindor te kamijabikjerel akava nijami sigate thaj ki funda taro
jekhajekhutno šajdipe, kamla pe, ulavdeste te:(a) Kjeren i fundavni edukacia dajatvime thaj te ovel bilovengiri sakoneske(b) Takatinel o zuraribe taro turli forme tari maškarurni edukacia,kotepreperena generalnikani thaj vokaciakiri edukacia, te oven sakone čhaveske
dži vast thaj te len zarurime napia sar so si o pendžarkjeribe e bilovengere
edukacijaja thaj deibe finansiakiri arka ki čhipota kana si zaruri
32

(c) Kjerel pe i učeder edukacija šajdutni sarinegje upri funda taro kapaciteti
sakone zarurime džanlipaja
Den pe edukaciakere thaj vokaciakere informacie thaj legaribe šajdutne thajakceseja sa e čhavengje
Len pe napia baši takatibe o ničalo džaibe ko sikljovne thaj o tiknjaribe
intereseskoroperibe.
2. O Raštre Džene kamla pe te len sa o zarurime napia te višvankjeren pe
kaj e sikljovnakiri disciplina vastlegardi ko čhani saikjerdo e čhaveskere
manušikane garvasijalipaja thaj atestikjerdo ki akanutni Konvencia.
3. O Raštre Džene kamla pe te promovirinen thaj takatinen omaškardžijaneskoro barabarbutikjeribe phanlo e edukaciaja, majbut ko
dikhibe lela pe i eliminacia taro ignoriribe thaj bisikljovibe ko sumnal
thaj te lokjakjerel pe o akcesi kori vigjanale thaj tehnikane džanlipa thajmodernikane sikavibaskere metodia. Ki akaja dikhin, ulavdo esapi ka del pebašo zaruria ko zuraribaskere phuvja.
Dženo 29
Generalnikano komentari baši leskiri implementacia
1. O Raštre Džene haljovgje pe kaj e čhaveskiri edukacia kamla pe te ovelčhivdi kori:(a) Zuraribe e čhaveskoro personaliteti, talentia thaj gogjakere thaj badanikanešajsarina dži lengoro majpherdo potenciali;(b) Manušikane nijamengoro thaj fundavne tromalipaskoro zuraribaskoro
respekti,thaj kori pricipengoro respekti kola si čhivde ko Phanlolafi taro
Uniime Nacie;(c) Respekteskoro zuraribe baši čhaveskere jeria,kori leskoro ja lakoro
kulturnikano identiteti, čhib thaj moldipa, kori nacionalnikane moldipa kiphuv kolate o čhavo dživdinela, ki phuv kolatar ov ja oj si darhiencar, thajbaši civilizacia savi si turli tari leskiri ja lakiri;(d) Čhaveskoro hazrikjeribe baši džovapijalo dživdipe ko tromalo
sasoitnipe,ko ruhi taro haljovibe, sasnsari, tilerancia, jekhajekhipe ko polia,
thaj amalipe mašjkar o manuša, etnikane, nacionalnikane thaj religiakere
grupe ja džene taro turli darhia.
(e) Respekteskoro zuraribe kori naturakoro trujalipe.
2. Ni jek kotor taro akanutno dženo ja dženo 28 nane te ovel kjerdo
ki te heminel pe ko individuakere tromalipa ja badania ja ko fudniribe
direktnikane edukaciakere institucie, subjektia sakana ko jakhdikhibe taro
principia čhivde ko paragrafi 1 taro akanutno dženo thaj ko rodipa kaj i
edukacia dendi ki esavki institucia ka ovel kjerdi ko esavke minimalnikane
standardia sar so si kjerde ki raštra.
33

Dženo 30
Ko odola raštre kolende egzistirinena etnikane,relčigiakere ja čhibjakere
minoritetia ja džene ja džene taro turli darhia, o čhavo kova preperela ko
esavko minoriteti ja kova si čorolo nane te ovel cidimo taro nijami,ki khedinavere dženencar tari leskiri ja lakiri grupa te hošinel piri korkorutni kultura,
te sikljol thaj džal pala piri religia,ja te istemalkjerel piri čhib.
Dženo 31
1. O Raštre džene pendžarena e čhaveskoro nijami baši dajanipe thajbibuti,ko khelina thaj rekreaciakere aktivipa aso čhaveskere berša thaj baši
leskoro tromalo leibe than ko kulturnikano thaj arteskoro dživdipe.
2. O Raštre džene kamla pe te respektirinen thaj promovirinen e čhaveskoronijami baši leibe than ko sahno ko kulturnikano thaj arteskoro dživdipe thajkamla pe te takatinel o leibe than ko jekhajekhutne šajsarina baši kulturnika
ne,arteskere,rekreaciakere thaj bibukjakere aktivipa.
Dženo 32
1. O Raštre Džene pendžarena e čhaveskoro nijami te ovel arakhlo taro
ekonomikano istemalkjeribe thaj taro butikjeribe so si bilačho leske ja teheminel pe ki čhaveskiri edukacia,ja te kjerel pe bilačhipe ko čhaveskoro
sastipaskoro, gogjakoro, ruheskoro, etikano ja socialnikano zuraribe.
2. O Raštre Džene kamla pe te len kanuneskere, administrativnikane,socialnikane thaj edukaciakere napia te višvankjeren i implementacia taro
akanutno dženo. Dži akana, lendor ko dikhibe o relevantno leiba taro avermaškardžijaneskere instrumentia,o raštre džene kamla pe ulavdeste te:(a) kjeren o minimum berš ja minimum berša baši khuvibe ki buti;(b) kjeren o zarurime reguliriba bašo aria thaj šartia butikjeribaske(c) kjeren zarurime džeze thaj aver sankcie ki te višvankjeren o efektivnikano
ikjeribe ko čačipe taro akanutno dženo
Dženo 33
O Raštre Džene kamla pe te len sa o zarurime napia,kote preperena thaj okanuneskere,administrativnikane,socilanikane thaj edukaciakere napia,ki tearakhel pe o čhavo taro istemalkjeribe narkotikane droge thaj psihotropikane
supstancie save so si definirime taro relevantna maškardžijaneskere
phanlelafia thaj te kjerel prevencia baši čhaveskoro istemalkjeribe ko inkalibethaj bikinibe eaavke supstancie.

34Dženo 34
O Raštre Džene lena upri peste e čhaveskoro arakhibe taro sa o forme
seksulanikano istemalkjeribe thaj seksualnikano bilačhoistemalkjeribe.Bašakala resarina, o raštre Džene kamla pe ulavdeste te len o zarurime nacional
nikane,bilateralnikane thaj multilateralnikane napia baši prevencia:(a) I karana baši zoreja bikanuneskoro leibe than ko seksulanikane aktivipa;(b) Čhavengoro istemalkjeribe ki prostitucia ja aver bikanuneskoro
seksulanikno leibe than;(c) Čhavengoro istemalkjeribe ko pornografikane performansia thajmaterialiaDženo 35
O Raštre Džene kamla pe te len zarurime nacionalnikane, bilateralnikane
thaj multilateralnikane napia baši prevencija taro bimukibe o čhavengoro
bikinibe ki savi thaj te ovel resarin thaj forma.
Dženo 36
O Raštre Džene kamla pe te arakhen e čhave taro sa o forme istemalkjeribe
iradaja te arakhen pe sa o riga taro čhaveskoro šukaripe.
Dženo 37
O Raštre Džene kamla pe te višvankjeren kaj:(a) Ni jek čhavo nane te ovel čhivdo ki tortura ja aver bilačho, bimanušikano
ja peljakjeribaskoro tretmani ja džezakjeribe. Nijek bareder džezakjeribeja džezakorophanlipe bizi šajdipe ko tromalipe nane te ovel dendo bašo
bilačhipa kjerde taro manuš teli dešofto berša(b) Ni jek čhavo na kamla pe te ovel harnjardo tari leskoro ja lakoro
tromalipe bikanuneja ja adalateja. E čhaveskoro phanlipe,džiphanlipe jadžezakorophanlipe kamla pe te ovel ko haljovibe kanuneja thaj kamla pe teovel istemalkjerdo sar napi ko palpalunipe thaj baši majharno vakteskoro
periodi.
(c) Sakova čhavo harnjardo taro tromalipe kamla pe te tretirinel pe manušikane
thaj respekteja sar so si zaruri e garvasiajlipaske jekhe manušeskje thaj kočhani kova lela esapi o zaruria taro manuš ko leskere ja lakere berša.
Dženo 38
1. O Raštre Džene haljovena pe te respektirinen thaj te višvankjeren onijamina taro maškardžijaneskoro manušikani kanuni kova si lengje dendo
ko marebakere konfliktia kola si džanle e čhaveskje.

35

2. O Raštre Džene kamla pe te kjeren sa o šajsarime napia te višvankjeren
kaj o manuša kola si teli dešupandž berša na lena direktnikano than ko
biamalipe
3. O Raštre Džene kamla pe te ciden pe taro regrutiribe manuše kova si
teli dešupandž berša baši armiakere takatia. Ko regrutiribe manuša kolasi pherde dešupandže beršencar, numa si len majhari taro dešofto berša, oRaštre Džene anglunipe kamla pe te den odolengje kola si majphureder.
4. Ko haljovibe lengere dajatvencar teli maškardžiajneskoro manušikano
kanuni te arakhen e dizutnen ko marebakoro konflikti, o Raštre Džene
kamla pe te len sa o šajsarime napia te višvankjeren e čhaveskoro arakhibethaj dajanipe kova sine astardo taro marebakoro konflikti.
Dženo 39O Raštre Džene kamla pe te len sa o zarurime napia te promovirinen
psihologikano arakhibe thaj socilanikani reintegracia e čhaveske kurbani tarisavi thaj te si forma taro bidajanipe, istemalkjeribe, ja bilačhoistemalkjeribe,
tortura thaj aver forma taro bilačho,bimanušikano thaj peljaribaskoro
tretmani ja džezakjeribe ja marebakoro konflikti. Esavko arakhibe thaj
reintegracia kamla pe te ovel thanakjerdo ko trujalipe kova andarela dži
sastipe, korkorirespekti thaj garvasijalipe ko čhavo.
Dženo 40
1. O Raštre Džene pendžarena o nijami kaj sakova čhavo vakjerdo sar
došakjerdo ,ja pendžardo sar lendo taro džezakjeribaskoro kanuni ka
ovel tretirime ko čhani saikjerdo ki promocija taro čhaveskere hošipa baši
garvasijalipe thaj moldipe, kova takatinela e čhaveskoro respekti baši
manušikane nijamia thaj fundavne tromalipa bašo avera thaj kola lenako esapi e čhaveskere berša thaj o mangina baši promoviribe e čhaveskiri
reintegracia thaj e čhaveskiri rolja ko sasoitnipe.
2. Džiakana, lendor ko dikhibe o džanle leiba taro maškardžijaneskere
instrumentia, o Raštre Džene kamla pe, ulavdeste, te višvankjeren kaj:Nijekh čhavo nane te ovel vakjerdo sar došakjerdo, ja pendžardo sar lendoe džezakere kanuneja taro karane kola nasine leljakjerde e nacionalnikane ja
maškardžijaneskere kanuneja ko vakti kana ola sine kjerde(b) Sakova čhavo vakjerdo sar došakjerdo taro džezakoro kanuni sile majhariakala garancie:
Te vakjerel pe bidošalo sa džikana o došalipe nane angigardo ko haljovipee kanuneja,Te informirinel pe sar so kamla pe thaj direktnikane bašo vakjerde došalipa36mujal leste ja late, haj, te si šajdutno, leskere ja lakere jeriencar ja legalnikanearakhutnencar,te lel kanuneskiri ja aver šajdutni arka ko hazribe thaj sikavibeleskoro ja lakoro bidošalipe
Te agorkjerel pe odoja buti bizo ačhovibe ki jek kompetentno, biathinali thajbipartiakiri radži ja nijameskorobadani ko fer šunljaribe ko haljovibe e kanuneja, thaj leibaja legalnikani thajaver zarurime arka thaj, te nane ko čhaveskoro majšukar interesi, ulavdeste,telen pe ko esapi, leskere ja lakere berša ja situacia,leskere jeria ja legalnikanearakhutne
Ma te del tazdivipe ja te vakjerel pe došalo,te pučljarel ja te džipučljarel
tazdiven thaj te arakhel leibe than thaj pučljaribe e tazdiven ko leskoro ja
lakoro šukaribe teli jekhajekhipaskere šartia,
Te lelja pe ko dikhipe kaj sine došalo e džazakere kanuneja,te lel pe akaja
decizia thaj napia ko nevo dikhibe taro majučo kompetentno, biathinali ja
bipartiakiri radži ja adalateskoro badanko haljovibe e kanuneja
Te ovel le bilovengiri arka taro translatori te našti o čhavo te haljovel ja tekjerel lafi ki čhib so istemalkjerela peLeskere privatnikane bukja te oven respektirime ko sahno ko sa o etape taro
proceseskoro ikjeribe.
3. O Raštre Džene kamla pe te promovirinen o ikjeribe ko čačipe taro
kanunia, procesia, radže thaj institucie ulavdeste so kamla pe te voen ko vaste čhavengje kola so došale, došakjarde ja šendžarde sar astarde e džezakere
kanuneja thaj ulavdeste:
Te ikjeren ko čačipe kaj o minimum berša ko čhave ka len pe ko dikhibe baši
došalipe e džezakere kanuneja
Te len sakana kana si zaruri thaj kamutno, o napia baši haljovibe e čhavencar
bizi te čhiven pe ko adalateskoro procesi, te respektirinen pe lengere
manušikane nijamia thaj legalnikano korkoriarakhibe
4. O turlipe taro dispozicie save so si dajanipaskoro,legaribaskoro thajsuperviziakoro niče,nasijatideibe,šarteja mukibe, edukacia thaj vokaciakere
treningoskere programe thaj aver alternative baši institucionalnikani arka
kamla pe te ovel ko vast ki te višvankjerel pe kaj o čhave si arakhle ko esavkečhania baši lengoro šukaripe aso bukja so čhipotinena peDženo 41
Khanči ki akanutni Konvencia nane te vjavaharinen pe upri bukja phanle eikjeribaja ko čačipe e čhaveskere nijamia thaj kola šaj te saikjeren:
O kanuni tari Raštra Dženo, ja
O maškardžijaneskoro kanuni kova si ko takati ki odoja raštra

37

KOTOR II
Dženo 42O Raštre Džene zaruri si te ikjeren o principia thaj leiba kotor tari Konvencia
buvleste pendžarde, ko zarurime thaj aktivnikane džanlipa, e barengje thajčhavengje.
Dženo 43
1. Bašo resarina taro dikhljakjeribe o anglunipe kjerdo taro raštre Džene
ko ikjeribe ko čačipe i realizacia taro dajatve kola si saikjerde ki akanutni
Konvencia, kamla pe te kjerel pe Komiteti baši Čhaveskere Nijamia, kova
kamla pe te legarel o funkcie baši late.
2. O komiteti kamla pe te ovel saikjerdo taro deš ekspertia kolen ka ovel
uči etika thaj ka pendžarel i kompetencia tari umal učhardi ki Konvencia.
Akala džene ko Komitetio kamla pe te oven alusarde taro Raštre džene taro
pire ničeja thaj kamla pe te oven ko servisi pire plesutne kapacitetencar, ako dikhibe ka lel pe o geografikano jekhajekhipaskoro astaribe sar thaj košerutne legalnikane sistemia.
3. O džene ko Komiteti kamla pe te voen alusarde ko garavdo čhani tari
patrin taro manuša anavkjerde taro raštre Džene. Sakoja Raštra Dženi šaj teanavkjerel salde jekhe manuše taro pire ničeja
4. O alusaribe bašo Komiteti kamla pe ovel ikjerdo na majgeči taro šov
masekoja pala i data kana khuvela ko takati i akanutni Konvencia thaj sa
agjaar ka ovel sakova dujto berš. Majharo štar masekoja angleder sakova
lusaribe,o generalnikano sekretari ko Unikme Nacie, kamla pe te bičhalellil dži raštre Džene akharindor len te den pire anavkjeriba ko roko taro duj
masek. O generalnikano Sekretari kamla pe ko odova vakti te hazrikjerel
patrin alfabetikane ničeja taro sa o anavkjerde manuša, thaj kamla pe te dellen e raštrengje džene ki akanutni Konvencia
5. O alusariba kamla pe te oven ikjerde ko arakhina taro Raštre Džene ko
thana taro generalnikano sekretari ko Uniime Nacie. Ko odola arakhina,kolende duj tronorja taro raštre Džene ka pheren o kvorumi, o manuša
alusarde ko Komiteti kamla pe te oven odola kolen ka ovel le majbut avazia
thaj apsolutnikano majbarogendo taro avazia taro reprezentativna džene
taro raštre džene kola si odothe thaj kola avazikjerena.
6. O džene ko Komiteti kamla pe te oven alusarde baši mandati taro štarberša.Ola šaj te oven nijamea baši realusaribe te sine reanavkjerde. O šarti
baši pandž alusarde džene ko avgo alusaribe ka nakhel o roko ko agor taro
duj berša, sigate pala ko avgo alusaribe,o anava taro odola pandž džene kaoven alusarde pali loto taro Šerutno ki odoja bešin.
38

7. Dženo taro Komiteti te mulo,ja vakerela kaj taro turli karane našti te kjerel
pe dajatve ko Komiteti,i raštra Dženi savi anavkjergja odole džene kamla pete arakhel avere eksperte taro pire ničeja thaj te adžikjerel o vakjeribe oja taro
komiteti baši leste.
8. O Komiteti ka kjerel pire korkorutne nijamina thaj procesia.
9. O Komiteti kamla pe te alusarel pire bukjarne manušen baši dujeberšeskiri
buti.
10. O arakhina taro Komiteti kamla pe te ikjeren pe ko Uniime Nacie.
O bešinakerethana ja aver ikjeribaskere thana kamla pe te oven vakjerde taro
Komiteti.
O Komiteti ka arakhel pe jek drom ko berš. O lungipe taro arakhina taro
komiteti kamla pe te oven vakjerde, thaj dikhle, te si zaruri,ko arakhina
taro raštre Džene ki akanutni konvencia, thaj dende ko vakjeribe oja tari
generalnikani asambleja.
11. O Generalnikano Sekretari ko Uniime Nacie kamla pe te arakhel ozarurime bukja thaj šajsarina baši efektivnikani funkcia taro komiteti teliakanutni Konvencia.
12. E vakjeribaja oja tari Generalnikani Asambleja, o džene ko Komiteti
fundirime teli akanutni Konvencia kamla pe te len kjari taro Uniime
Naciengere hainga ko esavke šartia save ka alusarel i Asambleja.
Dženo 44
1. O Raštre Džene leljarena kaj ka bičhalen e Komiteteskje,pala ko
Generalnikano Sekretari ko Uniime nacie,raportia bašo napia kolen leljargje
thaj kola dena efektia bašo nijamia pendžarde thaj bašo kjerdo anglunipe
taro odole nijamengoro hošibe:(a) Bašo duj berša taro khuvibe ko takati tari Konvencia taro Raštre Džene
kolengje oj athinela(b)Ko vakti taro sakola pandž berša
2. O raportia kjerde teli akava dženo kamla pe te sikavel o faktoria thajpharipa,te si esavke,kola athinena pe ki digra taro pheribe o dajatve teliakanutni Konvencia. O raportia kamla pe thaj te saikjeren zarurime informacie
kola ka vakjeren pe e Komiteteskje pherde haljovibaja baš implementiribe i
Konvencia ki phuv kolakje oj athinela.
3. I Raštra Dženi savi bi8čhalgja o inicijalnikano raporti e Komiteteskje
nane zaruri,ko pire avgune raportia bičhalde ko haljovibe e paragrafeja 1(b) Taro akanutno dženo, te palemvakjeren o fundavne informacie kola
angleder odova sine vakjerde.
4. O Komiteti šaj te rodel taro raštre Džene ponodorigutne informaciedžanle baši Konvenciakoro implementiribe.
39

5. O Komiteti kamla pe te bičhalel e generalnikane Asamblejake,pali
ekonomikano thaj socialnikano Konsili,sakola duj berša,raportia baši leskere
aktivipa.
6. O Raštre Džene kamla pe te kjeren pire raportia šukar dikhle e publikoske
ko pire phuvja.
Dženo 45
Ki te avel pe dži efektivnikani Konvenciakiri implementacia thaj te takatinel peo maškardžijaneskoro barabarbutikjeribe ki umal učhardi e Konvencijaja:
O specijalizirime agencie, o Uniime Naciengoro Čhavengoro Fondi,thaj averUniime Naciengere organia kamla pe te oven čhivde te oven reprezentirime
ki minsa tari implementacia taro kotora tari akanutni Konvencia sar so si
anglodikhle ko lengoro mandati. O Komiteti šaj te akharel e specialnikane
agencien,e Uniime Naciengoro Čhavengoro fondi thaj aver kompetentno
badania sar so šaj te pakjal kaj si zarurime te arakhel ekspertengoro nasijati
baši Konvenciakoro implementiribe ko umala kola perena teli dikhin taro
lengoro respektirime mandati. O Komiteti šaj te akharel e specialnikane
agencien, e Uniime Naciengoro Čhavengoro Fondi, thaj aver Uniime
naciengere organia te bičhalen raportia baš i Konvenciakoro implementiribe
ko umala kola prena tali dikhin taro lengere aktivipa:
O Komiteti kamla pe te bičhalel,te pakjala kaj si zaruri,e specialnikane
agenciengje, e Uniime Naciengere Čhavengere Fondeskje thaj avere
kompetento badanengje, raportia taro raštre Džene kola saikjerena rodipe,ja sikavena zaruri, baši tenikano nasijati ja arka,barabar e Komiteteskere
observaciajaja thaj bahanencar, te si esavke,ko akala rodipa thaj sikaviba;
O Komiteti šaj te del rekomendacia e Generalnikane Asamblejake te t rodel
e Generalnikane Sekretare te leljarel ko piro šukaribe sikljovibe bukja phanlee čhaveskere nijamencar
O Komiteti šaj te kjerel bahania thaj generalnikane rekomandacie upri funda
taro ale informacie phanle e dženencar 44 thaj 45 tari akanutni Konvencia.
Esavke bahania thaj generalnikane rekomandacie kamla pe te oven bičhaldedži raštre Džene kolengje oj athinela thaj raportirime dži Generalnikani
Asambleja, barabar e komentarencar,te si,taro Raštre Džene.
KOTOR IIIDženo 46
I akanutni Konvencia kamla pe te ovel puterdi baši hramovibe taro sa oRaštre.

40Dženo 47
I akanutni Konvencia kamla pe te ratifikuinel pe. O instrumentia baši
ratifikacia kamla pe te oven dende taro Uniime Naciengoro Generalnikano
Sekretari.
Dženo 49
1. I akanutni Konvencia kamla pe khuvel ko takati ko trijandato dive palaki dendi data taro Uniime Naciengoro generalnikano sekretari ko bišto
instrumenti tari ratifikacia ja akceiribe.
2. Sakone Raštrake savi ka ratifikuinel ja akcesirinel i Konvencia pala kosadiebe taro bišto instrumenti tari ratifikacia ja akcesibe, i Konvencia kamla
pe te khuvel ko takati ko trijandato dive pala ko sadeibe tari sakoja Raštra
taro lakere instrumentia ja ratifikacia ja akcesibe.
Dženo 50
1. Sakoja Ražtra Dženi šaj te bahankjerel amandmani thaj te del le e
Uniime Naciengere Generalnikane Sekretareskje. O Generalnikano Sekretarikamla pe palodova te kjerel lafi baši bahankjerdo amandmani e ražtrencarDžene,rodipaja ola te sikaven pi mangin baši konferencia ko Ražtre džene
baši resarin te len ko dikhipe thaj te avazikjeren bašo bahania. Ki čhipota
kana, ko vakti taro štar masekoja tar odova lafikjeribe, majhari jek trinori
taro Raštre Džene kola si baš esavki konferencia, o Generalnikano sekretarikamla pe te akharel i konferencia teli patronati taro Uniime Nacie.Sakova
amandmani leljardo taro butipe
taro Raštre Džene kola sine thaj avazikjerge ki konferencia kamla pe te ovenbičhalde e generalnikane Asamblejake baši vakjeribe oja.
2. Amandmani kova si leljardo ko haljovibe e paragrafeja 1 taro akanutnodženo kamla pe te khuvel ko takati kana ka ovel leljardo tari Uniime
Naciengiri Generalnikani Asambleja thaj leljardo taro duj trinoria butipe
Raštre Džene.
3. Kana o amandmani khuvela ko takati,ov kamla pe te phandel pe koodola Raštren Džene kola leljargje le,avere Raštrengje Džene kola panda si
ohanle kotoreja tari akanutni Konvencia thaj avere amandmanencar kolen
ola leljargje.
Dženo 51
1. E Uniime Naciengoro Generalnikano Sekretari kamla pe te lel thaj rotinel
dži sa e Raštrende o teksti rezervaciencar kjerdo taro Raštre ko vakti kanasine ratifikuime ja akcesime.

41

2. Nane te ovel mukli bikompatibilnikani rezervacia e bukjaja so si resarimi
baš akanutni Konvencia
O rezervacie šaj te oven cidime ko sakova vakti haberikjerindor baš
odova efekti kova si adresirime dži Uniime Naciengoro Generalnikano
Sekretari,kova kamla pe te informirinel sa e Raštren.Esavko haberikjeribe
kamla pe te del efekti ki data koja sine leljardi taro Generalnikano sekretari.
Dženo 52
I Raštre Dženi šaj te avazikjeren i akanutni Konvencia hramome haberikjeribaja
dži Uniime Naciengoro Generalnikano Sekretari. O avazikjeribe ovela
efektivnikano jek berš pala ki leljaribaskiri data taro haberikjeribe taro
Generalnikano Sekretari.
Dženo 53
E Uniime Naciengoro Generalnikano Sekretari. anavkjerdo tari akanutni
Konvencia
Dženo 54
O originali tari akanutni Konvencia kolende autentikane si o Arabikano,
Kinakoro, Anglikano, Franciakoro, Rusiakoro thaj Španiakoro teksti kamla
pe te ovel garavdo taro Uniime Naciengoro Generalnikano Sekretari.
KO ODOVA TAZDIVIPE o telihramome pherderadžakere džene kolasi autorizirime taro pire respektime radže, vasthramongje i akanutni
Konvencia.

42DŽIPHERDE HAINGA BAŠ EDUKACIA BAŠO
ČHAVENGERE THAJ MANUŠIKANE NIJAMIAEUROPAKORO KONSILI• KOMPASI
Sikavin bašo Manušikane Nijamengiri Edukacia e Terne Manušencar
Saikjerin: O lil reprezentirinela sarigutno leibe manušikane nijamengiri
edukacija bašo čhave.Oj si saikjerdi taro pandž kotora. O sukavutne na
kamla pe te drabaren sahno lil ki te šaj te istamalkjeren ola ki piri buti. Ola
salde šaj te drabaren disave kotra kola interesirinena len majbut.
Štembilime: Maj 2002
ISBN: 92-871-4880-5Internet: http://eycb.coe.int/compass/• EUROPAKIRI KONVENCIA BAŠO MANUŠIKANE NIJAMIA
Šurakjeribaskiri nukta bašo sikavutne
Saikjerin: I mapa saikjerela duj kotora.Tumen ka arakhen lilora fundavne
informaciencar sar te istemalkjeren i publikacia thaj o fundavne informacie
taro Europakoro Konsili, i Europakiri Konvencia baši Manušikane Nijamia,
o istamalkjeribe i Konvencia ki praktika, aver džanle kompetentna umala
taro europakoro konsili thaj nesave bahania baši ponadarutni buti. Si thajki tikni verzia jek prezentacia tari Konvencia, instrukcie baši sikavutne thajaktivipaskere čhipote bašo sikle.
Štembilime: April 2001
Internet: http://www.coe.int/T/E/human%5Frights/Ecri/3Educational_resources/Education_Pack/Education_Pack_pdf.pdf
UNESCO (http://portal.unesco.org )• EDUKACIA BAŠI MAŠKARDŽIJANESKORO HALJOVIBE
Saikjerin: I brošura mothovela sar UNESCO dikhela sine dežberšipaja telačharkjerl o šartia ki edukacia sakoneske thaj ko šukar maškardžijaneskoro
haljovibe.Odova si hanig baši barvale thaj turli ideje,eksperimentia thajgndipa bašo bukja džanle sa e naciengje sar so si manušikane nijamia,sansari
thaj demokratia.dizajnirime specialnikane bašo sikavutne thaj sikle.
Štembilime: 1996
Internet: http://unesdoc.unesco.org/images/0012/001248/124833e.pdf
43

UNICEF (http://unesco.org)• PROMOVIRIBE E ČHAVENGORO LEIBE THAN
KO ANIBE DEMOKRATIKANE ČHINAVIBA
Saikjerin: I publikacia si fokusirime ko pučiba bašo čahve thaj terni
populacia.Sikavela o džanlipe tari terni populacia.upri funda tari Konvencia
baši Čhaveskere Nijamia, lengoro aktivnikano leibe than thaj sa o digre baši
lengoro involviribe ko sturkture baš aniba čhinaviba(ki familia,sikljovni,thankote so dživdinena, ko ternikane ja aver organizacie). Olate si thaj praktikane
umala ko nesave phuvja.
Štembilime: 2001
ISBN: 88-85401-73-2• DŽIVDIPE SAR MIRO
Saikjerin: I publikacia si kjerdi bašo čhave taro 9 dži 12 berša. O respekti bašičhavengere nijamia si sikavde ko sarigutno čhani. E čhavengere dživdipa
se tasvirkjerde individualnikane dživdipaskere paramisiencar,lengeredživdipaskere šartencar thaj lengere pakjivencar baši majšukar dživdipe
Štembilime: 2001
ISBN: 0-7894-8859-0
AMNESTI INTERNEJŠNL (http://www.amnesty.org)• AVGA ADMIA
Sikavin baši Šurakjeribe Manušikane Nijamengere Edukacijaja
Saikjerin: I sikavin si iradime bašo sikavutne thaj sa avera,kola si involvirime
ko educiribe terne manuša thaj ka mangena sine te saikjeren I manušikani
nijamengiri edukacia ki piri buti. Oj sikavela istemalkjeribaskere metodia baši
manušikani nijamengiri edukacia bašo čhave ko fundavne thaj maškarune
sikljovne.jekhajekh thaj sikavela numero reference thaj linkoja dži averpublikacie,organizacie thaj relevantna veb patrina.
Štembilime: 1997,London
Internet: http://erc.hrea.org/Library/teachers/first-steps.html• HJUMAN RAJTS FOR ČHILDREN (manušikane nijamia bašo čhave)
Sikavin baši Sikavibe Manušikane Nijamia Čhavengje taro 3-12 berša
Saikjerin: O lil si ulavdo ko 10 kotra,sakova si nišankjerdo baši jek principi
tari Uniime Naciengiri Deklaracia baši Čhavengere Nijamia. O metodia ko

44lil si istemalkjeribaskere ki badanikani edukacia, sociaologia, matematika,
historia, arti thaj čhibjakoro treningo.
Štembilime: 1992
HJUMAN SEKJURITI NETVORK (manušikani arakhibaskiri sepetka)
http://www.humansecuritynetwork.org/• HALJOVIBE O MANUŠIKANE NIJAMIA.SIKAVINBAŠI MANUŠIAKNI NIJAMENGIRI EDUKACIA
Saikjerin: But sarigutni sikavin trenerengje baši manušikane nijamia,savoathinela pe ko kulturnikano hošipaskoro leibe,upri funda taro manušikane
nijamengoro sarigalipe.Saikjerela turli pedagogikane materialia kola ka
istemalkjeren pe ki manušikani nijamengiri edukacia sar bašo terne agjaar
thaj bašo bare.
Štembilime: 2003, Europakoro Treningoskoro thaj Pučaribaskoro Centaribaši Manušikane Nijamia thaj Demokratia,Grac
ISBN 3-214-08322-8
HJUMAN RAJTS EDUKEJŠN ASOSIEJTS-HREA(manušikani nijamnegiri edukaciakiri asociacia)• POPULARNIKANI EDUKACIA BAŠI MANUŠIKANE NIJAMIA
24 Participaciakere Misalia baši Fascilitatoria thaj sikavutne
Saikjerin: e treningoskiri sikavin si kjerdi baši biformalnikani edukacia
koja athinela ko džuvljengere thaj čhavengere teme ja bukja, respekti bašo
garvasijalipe thaj fer nijamina,linkoja maškar manušikane nijamia thajdžovapialipa, tamiribe dizutnengoro sasoitnipe, mujalkjeribe o prejudicie(stereotipia), informacie baši takatibe thaj avera. E sikavinakere uče
participaciakere metodia šaj te oven adaptirime kori aver čhaneste lačhariba
thaj kulture thaj džikana si kjerdi baši popularnikani edukacia, ola sine
kamijabale istemalkjerde ko programe baši formalnikani edukacija thajagjaar.
Štembilime: 2000
ISBN: 0-9706059-0-0
Internet: http://www.hrea.org/pubs/claude00.html

45• HJUMAN RAJTS EDUKEJŠN RISORS BUK(manušikane nijamengoro edukaciakoro haingeskoro lil)
Saikjerin: Sarigutni. Maškardžijaneskiri legarin savi saikjerela o drom
kori Manušikane Nijamengee Edukaciakere organizacie thaj aktivipa, thajdikhiba baši manušikane nijamengere kursia thaj treningoja dende buvleste
ko sumnal, notikjerdi bibliografia baši manušikane nijamengiri literature
thaj patrin taro nekobor agencie.
Štembilime: 2000
Internet: http://www.hrea.org/pubs/elbers00.html
HJUMAN RAJTS INTERNET-HRI (http://www.hri.ca/)• VASTESKOROLIL BAŠI MANUŠIKANE NIJAMENGIRI EDUKACIA
Saikjerin: i publikacia si štembilime ko serie edukacia baši manušikane
nijamia. Oj dela e sikavutnengje informacie bašo hainga thaj aktivipa baši
terbijatkjeribe i kultura thaj manušikane nijamia.
Štembilime: 2000
Internet: http://www.hri.ca/publications/new/hreduhandbook/
AVER ISTEMALKJERIBASKERE INTERNET LINKOJA
Council of Europe - Youth:
http://www.coe.int/T/E/Cultural_Co-operation/Youth/
UNICEF-Compendium:
http://www.unicef.org/teachers/compendium/index.html
Save the Children:
http://savethechildren.org
Child Rights Information Network:
http://www.crin.org
Human Rights Watch (Children’s Rights Division):
http://www.hrw.org/children/about.htm
Human Rights Internet (Children’s Rights):
http://www.hri.ca/children46PUČIBUTNO
Iresarin taro akava pučibutno si te dikhljakjerel o efektia taro AMARENIJAMIA karte baši sikavibe thaj sikljaribe e čhavengere nijamia.
Ponodorigate, amen sijam interesirime baši tumare gdnipa taro
individualnikane riga taro sikavibe e čhavengere nijamia. Nane čačutno ja
bičačutno džovapi ko savo thaj te si pučibe.
TUMARI PHUV.
• Umdinena li kaj si tumen čaljaribaskoro džanlipe baši akala
maškardžijaneskere instrumentia baši čhavengere thaj manušikane
nijamia?
Oja NaKonvencia baši Čhaveskere Nijamia
Univerzalnikani Deklaracia bašo Manušiakne Nijamia
Europakiri Konvencia baši Manušikane
Nijamia thaj Fundavne Tromalipa
I resarin taro avutne vakjeriba si te sikljova baši tumare dikhiba ko turli
faktoria khedime baši čhavengere thaj manušikane nijamia.
Drabaren sakova vakjeribe thaj alusaren o džovapi ki kolumna savi si jekhajek tumare
dikhibaja bašo vakjeribe.
• E čhavengere thaj manušikane nijamia si o soduj džanle ko sakodiveskorodživdipe thaj ki sikljovni.
Me zuraleste haljovava man
Haljovava man
Na haljovava man
Zuraleste na haljovava man• E čhavengere thaj manušikane nijamia si idelanikane.Ola našti teoven ikjerde ko sakodiveskoro dživdipe thaj sikljovni.
Me zuraleste haljovava man
Haljovava man
Na haljovava man
Zuraleste na haljovava man• E čhavengere thaj manušikane nijamia si luksuznikane thaj salde obarvale phuvja šaj te ikjeren olen ko čačipe. O čorore phuvja našti te ikjeren
olen ko čačipe.
Me zuraleste haljovava man
Haljovava man
Na haljovava man
Zuraleste na haljovava man• O sikavutne respektirinena e siklengoro umdibe thaj takatinena olen te
vakjeren pire dikhiba ko klaseskoro ikjeribe
Me zuraleste haljovava man
Haljovava man
Na haljovava man
Zuraleste na haljovava man47• Umdinena li kaj o karte si šukar sikavibaskoro halati te stimulirinen pe očhave bašo sikljovibe čhavengere nijamia?
Oja Na• Umdinena li kaj o sikle sine stimulirime taro teme kola direktnikane si
sdresirime kori lende(individualnikano nijami) ja kaj ola mangena akava
sikavibaskoro metodi)
Alusaren salde jek džovapi.
O sikle sine stimulirime e temaja (individulanikano nijami)
kole amen sikavgjam.
O sikle sine avgo entuzijastia baši sikavibaskoro metodi.
O sikle arakhle interesnikano o soduj sar o teme kolasine sikavde thaj agjaar o sikavibaskere metodia.
• Hramonen 3 nijamia ja aktivipa kola si bahankjerde ko karte, a kola sine
majšukar dodžakjerde taro čhave. Soske?
a)				
Soske?
b)				
Soske?
c)				
Soske?
• Kola forme taro čelalipe si sakodiveskere ko tumaro sikljovnakoro
trujalipe?
Alusaren jek ja majbut džovapia:a) akušipeb) verbalnikano čelalipec) badanikano čelaliped) Aver(anavkjeren):•

Ikjerela li tumari sikljovni sama baši toleranciakere teme?
Oja Na• Sine li o sikle pendžarde e čhavengere nijamencar angleder o proekti
AMARE NIJAMIA te ovel ikjerdo?
Na (nijekh)oja (sa o nijamia)
harneste (salde nesave taro nijamia)48• Pala ko individualnikane aktivipa,pendžarena li o sikle e nijamengoro
phagipe ja šaj te vakjeren esavki čhipota?
Na (nijekh)oja (sa o nijamia)
harneste (salde nesave taro nijamia)

Kola si o majdžanle efektia taro istemalkjeribe o karte AMARE NIJAMIA?
Alusaren salde jek alusarin taro niče
• Ko sakodiveskere maškarakcie,o sikle pendžarela o phagipe taro nijamia
kola generalnikane si senzitivnikane ko teme baši čhavengere nijamia.
Me zuraleste haljovava man
Haljovava man
Na haljovava man
Zuraleste na haljovava man• O sikle majbut šunena baro numero forme taro turlipe thaj ulavibe ko
lengoro socilanikano trujalipe.
Me zuraleste haljovava man
Haljovava man
Na haljovava man
Zuraleste na haljovava man• Alusaribaja o karte, o sikle siklile te dikhen o manušikane nijamia ko
kritikano čhani thaj na istemalkjerena olen salde baši lengoro šukaripe.
Me zuraleste haljovava man
Haljovava man
Na haljovava man
Zuraleste na haljovava mann
• Alusaribaja o karte,o sikle ule majsenzitivnikane kori respekti baši
manušikane nijamia taro majhari samakere grupe(čhave specialnikane
zarurencar, čhave taro čorore familie)
Me zuraleste haljovava man
Haljovava man
Na haljovava man
Zuraleste na haljovava man• Istemalkjeribaja o karte, aljum dži džanlipa kola ka pomaškaren mangje
ko esavke proektengiri implementacia bašo manušikane nijamia
Me zuraleste haljovava man
Haljovava man
Na haljovava man
Zuraleste na haljovava man• Mangena li te len džipherdo treningo te sikvane thaj dersiden e čhavenbaši manušikane nijamia?
Oja NaTe vakjergjen oja,džovapiden ko akava pučibe:• Ko save umala taro sikavibe thaj sikljovibe e čhaven bašo manušikane
nijamia bi mangena sine te šukarkjeren tumaro džanlipe?
Alusaren tumare džovapia
Saikjerina baši sikavibe thaj sikljovibe e čhaven bašo manušikane nijamia
Sikavibaskere thaj sikljovibaskere forme thaj metodia
bašo čhavengere thaj manušikane nijamia
Barabarbutikjeribe maškar o sikavutne ko planiribe thajikjeribe dersia bašo čhavengere thaj manušikane nijamia49• Mangena li te len than ko treningoja nišankjerde baši sikavibe thajsikjlovibe I tolerancia?
Oja NaTe džovapidengjen oja, džovapikjeren akava pučibe.
• Ko save umala taro sikavibe tolerancia mangena te len tumarodžanlipe?
Rotakjeren odova džovapi so si tumengje majčačo!
Saikjerin bašo sikavibe thaj sikljovibe tolerancia
Metodia baši sikavibe thaj sikljovibe tolerncia

Oven but saste bašo tumaro ulavdo vakti baši džovapikjeribeo pučibutno baši sikavibe thaj sikljovibe e čhavengere
nijamia istemalkjeridnor o karte AMARE NIJAMIA.
Bičhalen tumare džovapia ki akaja adresa:50



Mitja Sardoč, Educational Research Institute, Gerbičeva 62,1000 Ljubljana, SLOVENIARAŠTRE PARTICIPANTIA
KO OSCE• Albania			• Andora			• Austria 			• Belarusia			• Belgia				• Bosna thaj Hercegovina• Bugaria			• Čehia				• Danemarka			• Ermenia			• Estonia			• Finlanda			• Francia			
• Germania			• Grcia				• Gruzia			• Holand			• Hungaria			
• Irlanda			• Islanda			• Italia				• Kanada			• Kazahstan			• Khoranipe			• Kipar				• Kirgistan• Kroacia• Latvia• Lihtenštajn
• Llitvania• Luksemburg• Moldavia• Monako• NJR Makedonia• Norveška• Polanda• Portugalia• Romania• Rusia• San Marino• Slovakia• Slovenia• Srbia thaj Montenegro• Sumnali Samudra• Špania• Švajcaria• Švedia• Tadžikistan• Turkmenia• Uniime Amerikakere Raštre• Uniime Thagarutnipe• Ukraina• Uzbekistan

51