㄰㤵㜵㈵獴牡湩穣楰楮楳扮䅚㌱⸠慶杵獴′〰㔠㄰㨵㜺〰

ÖN SÖZ
İnsan və uşaq hüquqları universal xarakter daşıyır. Bütün ölkələr bu sahədəmaarifləndirici fəaliyyət aparmalı və bu hüquqları tətbiq və onlara riayət etməlidirlər.
Beynəlxalq təşkilatların rolu müxtəlif proqramlar vasitəsilə insan və uşaqhüquqlarının həyata keçirilməsi üzrə öhdəliklərinin yerinə yetirilməsində dövlətlərə
yardım göstərməkdən ibarətdir.
Son on il ərzində insan hüquqları sahəsində təhsilin istiqamətləndirilməsi nəzəri,tədqiqat işi, siyasi və təcrübi baxımdan əsas müzakirə mövzusuna çevrilmişdir.
2005-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı “İnsan hüquqları sahəsində Ümumdünyatəhsil proqramı”nı bəyan etmiş, Avropa İttifaqı “Demokratiya və İnsan hüquqlarıüzrə Avropa Təşəbbüsü”nü təqdim etmiş, Avropa Şurası isə “Təhsil vasitəsilə
Avropa vətəndaşlığı ili”ni açıq elan etmişdir. Sizin ölkənin də üzv olduğu AvropadaTəhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı (ATƏT) 2003-cü il tarixli “XXI əsrdə
təhlükəsizlik və sabitliyə qarşı təhdidlərə müqavimət üzrə ATƏT-in Strategiyası”ndamüəyyən olunmuş öhdəliklərə malikdir:“ATƏT-in səyləri, xüsusilə gənclərdə dözümlülük, o cümlədən barışıq və sülhşəraitində birgəyaşayışın vacibliyinin tərbiyə edilməsi məqsədinə yönələcəkdir.
Gənclərin dünya görüşü və onların gələcək haqqında düşüncələri həlledici əhəmiyyətdaşıyır. Bu səbəbdən ATƏT müvafiq hallarda təhsil sahəsində daha vacib rol
oynayacaqdır. İnsan hüquqlarının təbliğatı kimi istiqamət xüsusi diqqətə layiqdir”.
2005-ci ildə ATƏT-də sədrlik edən Sloveniya bu öhdəliklərin yerinə yetirilməsinə
töhfə vermək məqsədilə ATƏT üzvü olan dövlətlərdə pilot layihə həyata keçirməkarzusundadır. Sizin bu layihədə iştirak etməyə qərar verməyinizə çox şad olardıq.
Dünya dövlətlərinin çoxu tərəfindən qəbul olunmuş Uşaq hüquqları haqqında
Konvensiyadan çıxış edərək, eləcə də Sloveniya məktəblərində bərqərar olmuş
tədris praktikasına əsasında, biz Sizə 10-12 yaşında olan uşaqlara “uşaq hüquqları”
mövzusunun tədris olunması üçün faydalı ola biləcək material təklif etmək istərdik.
Sözügedən material Sloveniyada həm şagird, həm də müəllimlərdə böyük maraqdoğurmuşdur. 2004-2005-ci illərdə Təhsil sahəsində tədqiqatlar üzrə Lyublyanaİnstitutu (təqdim olunmuş anketə müəllimlər tərəfindən verilmiş cavablar əsasında)sözügedən proqramın nəzərdən keçirilməsi və qiymətləndirilməsi üzrə iş aparmış və
insan hüquqları anlayışında əhəmiyyətli dəyişiklikləri qeyd etmişdir. Xüsusilə, aşkar



edilmişdir ki, məktəblilər gündəlik ünsiyyət zamanı onların hüquqlarının pozulması
faktlarını daha yaxşı müəyyən edir və uşaq hüquqları problematikasına daha çox
diqqət yetirirlər. Bununla yanaşı, müəllimlərin böyük qismi belə qənaətə gəlmişdir
ki, onlar bu layihədə iştirak etməklə, insan və uşaq hüquqlarına aid olan bu cürgələcək layihələrdə iştirak etmək imkanı yaradan əlavə biliklər əldə etmişlər.
ATƏT-in pilot layihəsi çərçivəsində təklif olunan tədris materialı uşaq hüquqlarına
dair sadə mətnləri ehtiva edən kartlar və onlar üçün albomdan ibarətdir. Layihənin
əvvəlində məşğələlərin keçirilməsindən əvvəl uşaqlara boş albomlar paylanılır.
Bundan sonra hər dərs bir kart müzakirə olunur. Kursun sonunda şagirdlər öz
albomlarında kartların tam komplektini yığırlar.
Bu məlumat broşürü müəllimlər üçün nəzərdə tutulmuşdur. Broşür kartlarda əks
olunmuş mövzularla iş modellərindən ibarətdir və müəllimlərə mövzuların müzakirə
edilməsində və müvafiq fəaliyyətin stimullaşdırılmasında yardım göstərməküçün hazırlanmışdır. Bura, həmçinin qruplarda mümkün iş üsullarının siyahısı
da əlavə olunmuşdur. Hər bir insan və uşağın əsas hüquqlarına riayət olunması
baxımından, bu tədris materialı sizə daha münasib olan yanaşmanı tapmaqda yardım
göstərəcəkdir. Mümkün yanaşmalardan biri, gündəlik məktəb və məktəbdən kənarhəyatdan nümunələr gətirməklə hüquqlara münasibətdə məsuliyyət haqqında söhbətaparmaqdır.
Bu broşürdə siz, həmçinin Uşaq hüquqları haqqında Konvensiyadan sitatlar və
gələcəkdə insan və uşaq hüquqları mövzusuna müraciət edərkən yararlı ola biləcəkmənbələrə faydalı istinadlar tapacaqsınız. İnsan hüquqları mövzusu çox vacib və
ciddi məsələdir və sözügedən tədris materialı onun bütün aspektlərini və ona bütünyanaşmaları əhatə edə bilməz. Bununla əlaqədar olaraq, biz bu broşürə, gələcəkdə
sizin müraciət edə biləcəyiniz mövcud nəşr mənbələri (kitablar, dərs ləvazimatlarıvə s.), eləcə də internet səhifələrinə istinadlar haqqında məlumat daxil etmişik.
Broşür beynəlxalq və qeyri-hökumət təşkilatları tərəfindən təqdim olunan ən faydalıvə geniş istifadə olunan məlumatı ehtiva edir.
Bizim üçün iştirak etdiyiniz bu pilot layihədən sonra sizin təcrübəniz haqqında rəyin
alınması çox maraqlı olardı və buna görə də biz materiallara kiçik anket daxil etmişik.
Beləliklə, biz müəllimlər tərəfindən qazanılmış təcrübə haqqında məlumat və insan
hüquqları sahəsində təklif olunan təhsil metodikası ilə bağlı qeydlərini almaq istərdik.
Bu, gələcək nəsillər üçün təhsil metodları və vəsaitlərinin genişləndirməsinə imkan
yaradacaqdır.

Sizə, mövcud olan metodika və vəsaitlərə əlavə kimi və yaxud da ümumi qəbul
edilmiş məktəb proqramından tam fərqli olan yeni yanaşma kimi istifadə edə
biləcəyiniz sadə didaktik material təqdim olunub. Bu pilot layihə, bu yaş qrupu üçüninsan hüquqlarının tədrisi sahəsində fəaliyyət aparılmayan ölkələrdə insan hüquqları
sahəsində təhsil prosesinə təkan verə bilər.
Ümid edirik ki, layihə bu mərhələdə qəbul olunsa və ATƏT regionunda uğurla həyatakeçirilsə o, gələcəkdə təkmilləşdiriləcək və davam etdiriləcəkdir. İnsan və uşaqhüquqları sahəsində maarifləndirmə işinin aparılması yalnız öhdəliyimiz deyildir.
Bu, gəncliyin sağlam inkişafına yardım etdiyi üçün bizə zövq verməlidir. Biz əminikki, «insan hüquqları» mövzusunda təhsil, bizim gələcək nəsillərin – yetkinlik yaşına
çatmamış insanların tərbiyəsi işinə birgə uğurlu töhfəmiz hesab oluna bilər. Bizsəmimi qəlbdən ümid edirik ki, layihədə iştirak sizə zövq verəcəkdir.

METODOLOGİYA
TÖVSİYƏ OLUNAN VASİTƏLƏRQRUPLARDA İŞSÖHBƏT
Söhbət şagird və müəllimlərə müzakirə olunan mövzulara münasibət bildirməküçün əla imkan yaradır. “İnsan hüquqları” mövzusunun tədrisi prosesində bu
çox vacibdir, belə ki, bu proses zamanı iştirakçılara nəinki tematik materiallarasahib olmaq, həmçinin onları sərbəst şəkildə analiz etmək lazımdır. Son hadisələrhaqqında informasiya, plakatlar və əşyaların nəzərdən keçirilməsi - müzakirənin
stimullaşdırılması üçün səmərəli vasitələrdir. Söhbəti “Bəs siz ....... haqda nədüşünürsünüz?” sualı ilə başlamaq tövsiyə olunur.
CÜTLÜKLƏRƏ AYRILMA
Bütün qrupla müzakirələr zamanı ideyaları yaratmaq mümkün olmadıqda bu metodözünü doğruldur. İştirakçılara qruplara bölünərək mövzunu bir-iki dəqiqə müzakirə
etməyi, daha sonra isə hamı ilə öz fikirlərini bölüşməyi təklif edin. Tezliklə məlum
olacaq ki, auditoriya “uğuldayır”, ideyalar isə “aşıb-daşır”!
KİÇİK QRUPLARA AYRILMA
Kiçik qruplara bölünmə bütün qrupla işləməyə alternativ variantdır. Bu metod
hamını müzakirələrə cəlb etməyə imkan verir və komanda əməkdaşlığını inkişaf
etdirməyə kömək edir. Qrupların sayı konkret şəraitdən asılıdır – nə qədər iştirakçıişlə məşğuldur və auditoriyanın imkanları hansı səviyyədədir. Kiçik qruplar 2-3nəfərdən ibarət ola bilərlər, lakin qrupda 6-8 iştirakçı olanda qrup daha yaxşı işləyir.
Belə qrupların iş müddəti verilmiş tapşırıqdan asılı olaraq 15 dəqiqə, bir saat və yabütün gün davam edə bilər.
İştirakçılara sadəcə olaraq “müəyyən bir mövzunu müzakirə etməyi” tapşıranda çox
az hallarda nəticə əldə etmək mümkündür. Müzakirə mövzusundan asılı olmayaraq,tapşırığı dəqiq müəyyənləşdirmək və iştirakçıları əsas qrupa müraciət etməyə vadar
edən müəyyən bir məqsədə nail olmağa yönəltmək lazımdır. Məsələn, tapşırığı, həllitələb olunan problem və ya cavabı verilməli olan sual şəklində vermək lazımdır.
TƏSVİRİ VASİTƏLƏR – ŞƏKİLLƏR,KOLLAJLAR, KOMİKSLƏR, FOTOŞƏKİLLƏR
“Şəkil sözdən daha çox məna verə bilər”. Təsvir - həm informasiyanın verilməsi,həm də marağın yaradılması üçün güclü vasitədir. Eyni zamanda yadda saxlamaq
lazımdır ki, şəkil çəkmək təkcə düşüncə tələb edən işlərə meylli olanlar üçün deyil,hətta şifahi ünsiyyət vasitələrindən o qədər də yaxşı istifadə etməyi bacarmayan
insanlar üçün özünü ifadə etməyin və kommunikasiyanın vacib alətidir.
KİV: QƏZETLƏR, RADİO, TELEVİZİYA, İNTERNETKİV - müzakirə materialı üçün əvəzedilməz mənbədir. Materialın məzmununu və
onun necə təqdim edildiyini müzakirə etmək, həmçinin əvvəlcədən yaranmış rəyi və
stereotipləri müzakirə etmək hər zaman maraqlıdır.
FİLMLƏR, VİDEO, RADİOVERİLİŞLƏR
Filmlər, video və radioverilişləri – “insan hüquqları” mövzusunun tədrisi zamanıtəsirli vasitədir və gənclər arasında çox populyardır. Baxılmış film üzrə söhbətsonrakı iş üçün dayaq nöqtəsi ola bilər. İştirakçıların filmə ilk reaksiyası, onun nəqədər “həyati” olması, əsas obrazların real ifa olunub-olunmaması və ya hər hansı
siyasi və yaxud etik mövqeyi təbliğ etməyə çağırıldıqlarını müzakirə etmək olar.
“BEYİN HÜCUMU”“Beyin hücumu” – qısa müddət ərzində yeni əşyanı təqdim etmək, yaradıcılığı
stimullaşdırmaq və çoxlu ideyalar əldə etmək üçün vasitədir.
Tövsiyələr:•“Hücum etmək” niyyətində olduğunuz mövzunu müəyyənləşdirinvə onu bir neçə cavabı olan sual şəklinə salın;•
Sualı elə yazın ki, onu hamı görə bilsin;•İştirakçılardan xahiş edin ki, öz fikirlərini elə yazsınlar ki, onları
hamı görə bilsin – ayrı-ayrı sözlər və ya qısa cümlələr şəklində;•İdeyalar bitdikdə “hücumu” dayandırın•və təklifləri ümumiləşdirərək onların şərh edilməsini təklif edin.
Aşağıdakı qaydalara riayət etmək lazımdır:•
HƏR yeni təklifi yazın. Ən «yaradıcı» təkliflərdaha faydalı və maraqlı olur!
•«Hücum» qurtarmamış yazılarla bağlı şərhlərə və müzakirələrə,həmçinin səslənmiş fikirlərin təkrarlanmasına yol verilməməlidir.
•İşə hamını və hərkəsi cəlb etməyə çalışın.
•Yalnız qrupu «ölü nöqtədən» tərpətmək lazımolan halda öz fikirlərinizi ifadə edin.
•Əgər təklif kifayət qədər aydın ifadə olunmayıb,
aydınlaşdırmağa nail olun.

DİVARÜSTÜ PLAKAT
Bu «beyin hücumunun» bir formasıdır. İştirakçılar öz fikirlərini kiçik vərəqələrdə
(posterlərdə) yazıb divara yapışdırırlar. Bu metodun üstünlüyü ondan ibarətdir ki,
oxuyanlar öz yerlərində qalıb, başqalarının fikirlərinin təsirinə düşməyərək sakitcəmüstəqil fikirləşə bilərlər, posterlər isə elə yerləşdirilə bilər ki, ifadə olunan fikirlərin
qruplaşdırılması mümkün olsun.
ROL OYUNLARI
Rol oyunu – iştirakçılar arasında oynanılan qısa tamaşadır. Baxmayaraq ki,iştirakçılar oynayarkən öz həyat təcrübələrinə əsaslanır, oyun əhəmiyyətli dərəcədə
improvizasiya xarakteri daşıyır. Oyunun məqsədi iştirakçıların qarşılaşmadığı
hadisələr və vəziyyətləri təqdim etməkdir. Rol oyunları vəziyyəti daha yaxşı
aydınlaşdırmağa və həmin vəziyyətə düşmüş insanlara daha çox şəfqət göstərilməsinə
kömək edir.
•
Rol oyunlarının tərkibində, vəziyyətin modelləşdirilməsində
kimi, kiçik tamaşa ola bilsə də, onların axırıncılardan fərqi
ondadır ki, onların bir qayda olaraq ssenarisi var və dahakiçik dərəcədə improvizasiyanı nəzərdə tuturlar.
•
Rol oyunun dəyəri ondadır ki, o reallığı təqlid edir. Rol oyunlarıbirmənalı cavabları olmayan, məsələn iştirak edən şəxslərinhərəkətlərinin düz və ya düz olmaması kimi suallar qaldırır.
Rol oyunlarını ehtiyatla keçirmək lazımdır. Birincisi, iştirakçılara roldan çıxmaq
üçün vaxtın saxlanılması çox vacibdir. İkincisi, ayrı-ayrı iştirakçıların hisslərinə
ehtiyatla yanaşmaq və qrupun sosial strukturunu nəzərə almaq lazımdır. Məsələn,məhdud imkanlarla və əlilliklə bağlı rol oyunlarında qrupda bu çətinlikləri çəkəniştirakçıların ola biləcəyi (bu qalan iştirakçılara görünməyə də bilər) və ya onlarıntanış və ya qohumları arasında əlillərin ola biləcəyi nəzərə alınmalıdır. Belə insanlarızədəyə məruz qoymaq, ön plana çəkmək və ya «kənara» atmaq olmaz. Belə hal
baş verdiyi təqdirdə vəziyyətə ciddi yanaşın (üzr istəyin, deyin ki, söhbət mücərrəd
misaldan gedir və s). Bundan başqa stereotipləri yadda saxlayın. Rol oyunları
ayrı-ayrı iştirakçıların digərləri haqqında, onlara bənzəmə və ya onların rollarını
oynamaqla nə fikirləşdiklərini açıqlayır. Məhz buna görə bu fəaliyyət növü belə
əyləndiricidir. Sizin oyundan sonra keçirdiyiniz sorğu faydalı ola bilər: «Siz necədüşünürsünüz – rolu oynanılmış personaj həqiqətən də belədir?» Bu vəziyyətdən,şagirdlərə məlumata daim tənqidi yanaşılmasını təlqin etməklə əlavə dərs çıxarmaq
olar. Şagirdlərdən, həmçinin personajlarının obrazının yaradılması üçün haradanməlumat götürdüklərini soruşmaq olar.

ŞƏRAİTİN SİMULYASİYASI
Şəraitin simulyasiyasını hamının cəlb olunduğu, genişləndirilmiş rol oyunu hesabetmək olar. Bu metod şagirdlərə təhlükəsizlikdə qalmaqla, gözlənilməz hallardankeçməyə imkan verir. Şəraitin simulyasiyası emosional iştirakı nəzərdə tutur və bu
da onu çox kəsərli vasitə edir. Şagirdlər materialı təkcə rasional və ya adət şəklində
deyil, həmçinin “ürək”ləri vasitəsilə mənimsəyirlər.
Sonrakı sorğu metodikanın çox əhəmiyyətli hissəsidir. İştirakçılar öz hislərini, niyəməhz belə hərəkətlər etdiklərini, ədalətsizlik hissinin onlarda yaranıb-yaranmamasınıvə nail olduqları qərarın nə dərəcədə qəbul edilən olduğunu müzakirə etməlidirlər.
Şagirdlərə yaşadıqları ilə dünyadakı həqiqi şərait arasında müqayisə aparmaqda
yardım göstərmək lazımdır.

* İş metodları barədə daha ətraflı məlumatı Avropa Şurasının “Kompas” nəşrində
tapmaq olar – broşürün ikinci hissəsi, “uşaq hüquqları və insan haqları mövzusu
üzrə məlumat mənbələri” bölməsindəki istinada bax.

Uşaq hüquqları haqqında Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Konvensiyasında göstərildiyi
kimi, uşaq yetkinlik yaşına çatmayan hər hansı insan varlığı hesab olunur. Biz, uşaqların,
hüquqlarımızın nə olduğunu bilməyə hüququmuz var. Bizim dövlətlərimiz hüquqlarımızınhəyata keçirilməsini təmin etməyə və uzunmüddətli maraqlarımızı qorumağa borcludurlar.

Əlavə məlumat: (Uşaq hüquqları haqqında Konvensiyanın 1-ci maddəsi)Müəllim şagirdlərə BMT Baş Assambleyası tərəfindən qəbul edilmiş Uşaq hüquqları
haqqında Konvensiyanı təqdim edir. Müəllimə uzunmüddətli marağa-insan hüquqlarınamöhkəm vətəndaş sadiqliyinin formalaşdırılmasına diqqət yetirmək tövsiyə olunur.
İş üslubu: müzakirə və insan hüquqları haqqında plakatın hazırlanması.
•“İnsan olmaq” nə deməkdir?
•
Norma və qanunlar niyə lazımdır?
•Uşaqlara fərdi olaraq onların hüquqlarını qoruyan xüsusi sənəd niyə lazımdır?
•Uşaq hüquqları haqqında Konvensiya hansı hüquqları təmin edir? (qruplarabölünən uşaqlar onlara məlum olan hüquqları sadalayırlar; qruplarınhesabatlarından sonra uşaq hüquqları haqqında plakat hazırlana bilər)•
Bu hüquqlar haqqında biz haradan öyrənmişik?
•Hüquqlarımız haqqında daha çox haradan və necə öyrənə bilərik?
•
Bizim uzunmüddətli maraqlarımız hansılardır? (uşaqlar öz
maraqlarını sadalayır, onları müqayisə edirlər).
Biz, uşaqların yaşamaq və inkişaf hüququmuz var. Kifayət miqdarda qida və
təmiz suya olan hüquqlarımız var.

Əlavə məlumat: (Uşaq hüquqları haqqında Konvensiyanın 6 və 27-ci maddələri)
Bu xüsusilə vacib əhəmiyyətli hüquqdur və BMT Baş Assambleyası ona xüsusi
diqqət yetirir. Müəllim bu hüquqların təminatı ilə əlaqədar dövlət işçiləri və rəsmi
orqanların məsuliyyətini xüsusilə vurğulaya bilər.
İş üslubu: divar plakatı, söhbət•Uşağın inkişafı üçün nə lazımdır (təhlükəsizlik, qida, su, təhsil və s.)•“Qida və təmiz suyun kifayət miqdarı” nədir?
•
Niyə bu hüquqlar belə vacibdir?
•Siz, bu sahədə hüquqlarına riayət edilməyənuşaqlar tanıyırsınızmı (hansı ölkələrdə)?
•Onlara kim kömək etməlidir və onlara biz necə kömək edə bilərik?

Harada doğulmağımızdan asılı olmayaraq, anadan olduğumuz andan ad və
vətəndaşlıq hüququ alırıq.

Əlavə məlumat: (Uşaq hüquqları haqqında Konvensiyanın 7 və 8-ci maddələri)
Müəllim insanın adının vacibliyini, onun fərdiliyinin bir hissəsi kimi müzakirə edə
bilər. Regionda yayılmış adların müzakirəsindən sonra dünyada qəbul olunmuş
adlar, eləcə də müxtəlif vətəndaşlıqları müzakirə etmək olar.
İş üslubu: dünya xəritəsinin yanında söhbət; 55 dövləti əhatə edən ATƏT məkanını
göstərən müəllim hər yerdə uşaq hüquqlarını (bizim hamımızın ad və vətəndaşlığa
olan hüquqlarımız var) öyrənən uşaqların yaşaması haqqında danışır və bir sıra
misallar gətirir•
Sizin adınız hansı mənanı verir?
•
Adı və vətəndaşlığı olmayan uşaqlar tanıyırsınızmı, doğum haqqındaşəhadətnaməsi olmayan uşaqlar haqqında eşitmisinizmi; niyə bu pisdir?

10Biz, uşaqların valideynlərimiz, ailələrimiz və yaxud da bizim daha yaxşı
qeydimizə qala biləcək şəxslərlə birgə yaşamaq hüququmuz vardır.

Əlavə məlumat: (Uşaq hüquqları haqqında Konvensiyanın 5, 9 və 18-ci maddələri)
Bu hüquq üçün Uşaq hüquqları haqqında Konvensiyanın 3-cü maddəsində dahaətraflı şəkildə baxılan, uşağa daha çox fayda prinsipini qeyd etmək olar. Uşağın
təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və ona ən maksimal fayda üçün, bəzən onun öz
ailəsindən, ya da qəyyumlarından kənar yaşaması məqsədəuyğundur.
İş üslubu: cütlüklərə bölünmə, söhbət•Hansı növ ailələri tanıyırsınız (miqyasına görə, müxtəlif uşaqlı,
bir valideynli, bir yerdə yaşayan bir neçə nəsil...)?
•“Valideynlər/qəyyumlar daha yaxşı bizim qeydimizəqala bilərlər” nə deməkdir? Hansı yolla?
•
Kim sizin qeydinizə qalır?

11

Heç kimin, bizlərin ayrı cins, irq, milliyyət və vətəndaşlığa mənsub olmağımıza,
ayrı dillərdə danışmağımıza, ayrı dinlərə etiqad etdiyimizə görə aramızda fərq
qoymağa hüququ yoxdur.

Əlavə məlumat: (Uşaq hüquqları haqqında Konvensiyanın 2-ci maddəsi)
Digər bütün beynəlxalq hüquqi sənədlər kimi Uşaq hüquqları haqqında Konvensiya
da qeyri ayrı-seçkilik prinsipinə əsaslanır. Bu Konvensiyaya görə, bütün uşaqların
bütün hüquq və azadlıqlardan istifadə etmək hüququ vardır.
İş üslubu: söhbət, KİV materialları istifadə oluna bilər.
•Müəllim uşaqları dünyadakı rəngarənglik barədə düşünməyə dəvətedir; hansı irq, dil, din, millət və etnik qruplar bizə məlumdur?
•
Müzakirə bərabərliyə riayət olunmasına və rəngarəngliyə
hörmətə, eləcə də hər yerdə çoxluqdan fərqlənəninsanların olması faktına istiqamətlənməlidir.
•
Aramızdakı fərq nədən ibarətdir (sinfin nümunəsində)?
•Hansı yanaşmada biz eyniyik?

12Bizim tədris və pulsuz ibtidai təhsil almaq hüququmuz var.

Əlavə məlumat: (Uşaq hüquqları haqqında Konvensiyanın 28 və 29-cu maddələri)
Sözügedən hüququn təmin edilməsi bərabər imkanlar prinsipinə əsaslanır.
İş üslubu: qruplara bölünmə, müzakirə•Niyə təhsil vacibdir?
•Həmyaşıdlarınızın hamısı məktəbə gedirmi?
•
Siz məktəbə getməyən hər hansı bir uşaq tanıyırsınızmı vəhansı səbəbdən o məktəbə getmir (burada, xaricdə)?
•Dünyadakı bütün uşaqlara ibtidai təhsil almaq imkanınınecə təmin edərdiniz; niyə bu belə vacibdir?

13

Bizi dinləyin, bizim öz fikrimizi söyləmək hüququmuz var.

Əlavə məlumat: (Uşaq hüquqları haqqında Konvensiyanın 12, 13, 14, 15 və 17-ci
maddələri).
Öz fikrini azad ifadə etmək hüququndan başqa, uşaqların, məsələn yığıncaq,düşünmək, din, vicdan və etiqad azadlığı, eləcə də məlumatla tanışlıq hüququ kimi
əsas hüquq və azadlıqları təmin edilir.
İş üslubu: hər hansı bir aktual mövzuya dair müzakirələrin aparılması, filmlər,video və radio verilişlər istifadə oluna bilər•Hər kəs seçilmiş mövzu üzrə öz fikrini ifadə
edir, hamı bir-birinə qulaq asır;•
Müzakirə edin: nə səbəbdən öz fikrini ifadə etməkvə digərlərini dinləmək vacibdir?
•Nə etmək lazımdır ki, böyüklər sənin fikrini dinləsinlər?
•Nə səbəbdən vətəndaş hüquqları vacibdir?

14

Bizim tibbi yardım almaq hüququmuz var.

Əlavə məlumat: (Uşaq hüquqları haqqında Konvensiyanın 24-cü maddəsi)İş üslubu: rol oyunları, lövhə arxasında iş, söhbət•Hər bir uşaq həkim yardımının zəruri olduğu xəstəliyin
adını çəkməlidir (həkim və pasiyent rollarını oynamaqolar), müəllim xəstəliyin adını lövhəyə yazır;•
Müzakirə edin: uşaq səhiyyə sistemində sözügedən hüquqa riayət edilirmi?
Əgər yox, kim bu hüququ uşaqlar üçün təmin etməlidir?

15

Xüsusi ehtiyacları olan uşaqların xüsusi qayğı almaq hüququ var.

Əlavə məlumat: (Uşaq hüquqları haqqında Konvensiyanın 23-cü maddəsi)Şagirdlərə izah etmək lazımdır ki, xüsusi ehtiyacı olan uşaqlara xüsusi qayğı
göstərilməlidir, eləcə də bəzi uşaqlar anadangəlmə və ya başqa yaşanmış hadisələr
səbəbindən digər uşaqlardan fərqlənə bilərlər.
İş üslubu: söhbət•“Xüsusi ehtiyacları olan uşaqlar” anlayışı nə deməkdir?
(əlillik və “gizli əlillik”, eləcə də məhdud fiziki,
psixoloji, sosial imkanların növlərini sadalayın)•
Hansı “xüsusi qayğı”ya onların ehtiyacı var?
•
Sözügedən uşaqlara tədris prosesinə və cəmiyyətəqoşulmaq üçün necə yardım göstərmək olar?

16Digər dövlətdə qaçqın və ya xarici vətəndaş olaraq, bizim hüququmuz var ki,qayğımıza qalınsın.

Əlavə məlumat: (Uşaq hüquqları haqqında Konvensiyanın 20 və 22-ci maddələri)
İş üslubu: aktual hadisələr və KİV məlumatları əsasında müzakirələrin aparılması•
Qaçqın, sığınacaq axtaran şəxslər, eləcə də xarici vətəndaşlar kimlərdir?
•
Onları tanıyırsınızmı? Onlar kimdir?
•
Onların əsas ehtiyacları hansılardır, onlara kim və necə yardım edə bilər?
•
Onlara biz necə kömək edə bilərik (əgər onlar bizim sıralarımıza
qatılsaydılar və ya hal hazırda aramızdadırlarsa)?

17

Bizim istirahət etmək, oynamaq və asudə vaxtdan istifadə hüquqlarımız var.

Əlavə məlumat: (Uşaq hüquqları haqqında Konvensiyanın 31-ci maddəsi)İş üslubu: rəsm, söhbət, şəkillərin nümayişi (sinif və ya məktəb səviyyəsində)•Uşaqlar asudə vaxtlarında ən çox məşğul olmağı
xoşladıqları işləri təsvir edirlər;•Hər bir kəs öz rəsmini göstərir və ona dair şərhləri söyləyir;•Müəllim ən sevimli vaxt keçirmə növlərini lövhəyə yazır;•
Müəllim asudə vaxtın nə olduğu və onun nə üçünvacib olduğu ətrafında söhbət edir.

18

Bizim zorakılığın bütün növlərindən və istismardan qorunmaq hüququmuz var.

Əlavə məlumat: (Uşaq hüquqları haqqında Konvensiyanın 33, 34, 35, 36, 37 və
38-ci maddələri)
Sözügedən məsələ ilə xüsusilə BMT-nin Uşaq Fondu məşğul olur (mənbələrə baxın)İş üslubu: söhbət, plakatların tərtibatı•
Zorakılığın hansı növlərini tanıyırsınız (fiziki və psixoloji)?
•
Zorakılığı törədən və zorakılığın qurbanı kimlərdir?
•
Kim uşaqları zorakılıqdan qorumalıdır?

19Uşaqlar, xüsusilə təhsil almaq imkanlarına zərər gətirilərək ucuz iş qüvvəsi
kimi istifadə olunmamalıdır.

Əlavə məlumat: (Uşaq hüquqları haqqında Konvensiyanın 33-cü maddəsi)Müəllim əmin olmalıdır ki, uşaqlar öz gündəlik məişət vəzifələrinin yerinə yetirilməsivə istismar arasında fərqi anlayırlar.
İş üslubu: söhbət•
Siz ev işlərində yardım edirsinizmi, sizin hansı öhdəlikləriniz var?
•
Siz işləmək məcburiyyəti qarşısında qalıb, məktəbəgetməyən uşaqlar tanıyırsınızmı?
•Bu uşaqlar nədən məhrumdurlar?

20UŞAQ HAQLARI KONVENSİYASI
Baş Assambleyanın 44//25 saylı 1989-cu il 20 noyabr tarixli Qətnaməsi ilə qəbul
olunmuş və imzalanma, ratifikasiya və qoşulmaq üçün açıq elan edilmişdir.
1990-cı il sentyabrın 2-də qüvvəyə minmişdir.
PREAMBULA
Bu Konvensiyanın iştirakçısı olan dövlətlər:
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Nizamnaməsində bəyan edilmiş prinsiplərə uyğun
olaraq, cəmiyyətinin bütün üzvlərinin ləyaqətlərinin, bərabər və ayrılmaz hüquqlarının
tanınmasını Yer üzərində azadlığın, ədalətin və sülhün təmin edilməsinin əsası
olduğunu hesab edərək,
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının üzvü olan xalqların onun Nizamnaməsində insanınəsas hüquqlarına, insan şəxsiyyətinin qədir və ləyaqətinə inamlarını təsdiq etdiklərinivə geniş azadlıq təqribində sosial tərəqqiyə və həyat şəraitinin yaxşılaşdırılmasınakömək göstərmək qətiyyətlərini nəzərə alaraq,
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının insan hüquqları haqqında ümumi Bəyannamədə (1)və insan hüquqları haqqında beynəlxalq plakatlarda (2) irq, dərinin rəngi, cins, dil,din, siyasi əqidə, yaxud digər əqidələr, milli və ya sosial mənşə, əmlak vəziyyəti,doğulma və yaxud başqa hallar kimi əlamətlərə heç bir fərq qoyulmadan, hər bir
adamın həmin sənədlərdə göstərilən bütün hüquq və azadlıqlara malik olmasınıbəyan etdiyini və bununla razılaşdığını təsdiq edərək,
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının insan hüquqları haqqında ümumi Bəyannamədəuşaqların xüsusi qayğıya və köməyə hüququ olduğunu bəyan etdiyini xatırladaraq,cəmiyyətin əsas özəyi kimi və ailənin bütün üzvlərinin, xüsusilə uşaqların inkişafı
və rifahı üçün əsas təbii mühit kimi ailənin cəmiyyət çərçivəsində vəzifələri tamhəcmdə öz üzərinə götürə bilməsi üçün ona yardım göstərilməsinin və onun müdafiə
edilməsinin zəruriliyinə əmin olaraq,uşağın şəxsiyyətinin tam və ahəngdar inkişafı üçün onun ailə mühitində, xoşbəxtlik,məhəbbət və anlaşma mühitində böyüməsinin vacibliyini təsdiq edərək,

21uşağın cəmiyyətdə müstəqil həyata tamamilə hazırlamalı və Birləşmiş MillətlərTəşkilatının Nizamnaməsində bəyan olunmuş ideallar ruhunda və xüsusilə sülh,ləyaqət, dözümlük, azadlıq, bərabərlik və həmrəylik ruhunda tərbiyə edilməliolduğunu qeyd edərək,uşağın belə xüsusi müdafiə olunması zəruriliyinin uşaq hüquqlarına dair 1924-cü
il tarixli Cenevrə Bəyannaməsində (3) və 1959-cu il noyabrın 20-də Baş Məclistərəfindən qəbul edilmiş uşaq hüquqları Bəyannaməsində nəzərdə tutulduğunu
və insan hüquqları haqqında ümumi Bəyannamədə, mülki və siyasi hüquqlar
haqqında Beynəlxalq paktda (xüsusən 23 və 24-cü maddələrdə) 2, iqtisadi, sosial və
mədəni hüquqlar haqqında Beynəlxalq paktda (xüsusən 10-cu maddədə) 2, habeləuşaqların rifahı məsələləri ilə məşğul olan ixtisaslaşdırılmış idarələrin və beynəlxalqtəşkilatların nizamnamələrində və müvafiq sənədlərində təsdiq edildiyini nəzərə
alaraq,uşaq hüquqları Bəyannaməsində göstərildiyi kimi, «fiziki və əqli cəhətdən yetkinolmadığına görə uşağın istər doğulmazdan əvvəl, istərsə də doğulduqdan sonra
xüsusi mühafizəyə və qayğıya, o cümlədən də lazımi hüquqi müdafiəyə ehtiyacıolduğunu» (4) nəzərə alaraq,uşaqların xüsusilə tərbiyə olunmağa verilməsi, milli və beynəlxalq səviyyələrdə
övladlığa götürülməsi zamanı onların müdafiəsinə və rifahına aid sosial və hüquqi
prinsiplər haqqında Bəyannamənin müddəalarına (5), yetkinlik yaşına çatmayanlarbarəsində ədalət mühakiməsinin icrasına aid Birləşmiş Millətlər Təşkilatının minimal
standart qaydalarına («Pekin qaydaları») (6) və fövqəladə və silahlı münaqişələr
dövründə qadınların və uşaqların müdafiəsi haqqında Bəyannamənin müddəalarına(7) istinad edərək,dünyanın bütün ölkələrində son dərəcə çətin şəraitdə yaşayan uşaqlar olduğunu və
belə uşaqların xüsusi qayğıya möhtac olduğunu təsdiq edərək,uşağın müdafiəsi və ahəngdar inkişafı üçün hər bir xalqın ənənələrinin və mədəni
dəyərlərinin əhəmiyyətini lazımınca nəzərə alaraq,hər bir ölkədə, xüsusən inkişaf etməkdə olan ölkələrdə uşaqların həyat şəraitininyaxşılaşdırmaq üçün beynəlxalq əməkdaşlığın əhəmiyyətini təsdiq edərək,aşağıdakılar barədə razılığa gəlmişdir:22

I HİSSƏ
Maddə 1Hər bir insan 18 yaşına çatanadək bu Konvensiyanın məqsədləri üçün uşaq sayılır,bir şərtlə ki, həmin uşaq barəsində tərtib edilə bilən qanuna görə o, yetkinlik yaşına
daha əvvəl çatmamış olsun.
Maddə 2
1. İştirakçı dövlətlər onların yurisdiksiyası daxilində olan hər bir uşaq üçün bu
Konvensiyada nəzərdə tutulan bütün hüquqlara hörmət bəsləyir və onları təmin
edir, uşağın, onun valideynlərinin və ya qanuni qəyyumlarının irqindən, dərisininrəngindən, cinsindən, dilindən, siyasi əqidəsindən və ya digər əqidələrindən, milli,
etnik, yaxud sosial mənşəyindən, əmlak vəziyyətindən, səhhətindən və doğulduğu
şəraitdən və ya hər hansı başqa hallardan asılı olmayaraq, heç bir ayrı-seçkiliyə yol
vermirlər.
2. İştirakçı dövlətlər uşağın, onun valideynlərinin, qanuni qəyyumlarının və
ya digər ailə üzvlərinin statusu, fəaliyyəti, ifadə olunan baxışları, yaxud əqidələri
əsasında uşağın ayrı-seçkiliyin və cəzanın bütün formalarından müdafiə olunmasınıtəmin etmək hər cür lazımi tədbirləri görürlər.
Maddə 3
1. Sosial təminat məsələləri ilə məşğul olan dövlət idarələri və ya özəl idarələr,
habelə məhkəmələr, inzibati orqanlar, yaxud qanunvericilik orqanları tərəfindənhəyata keçirilib-keçirilməməsindən asılı olmayaraq, uşaqlar barəsində görülənbütün tədbirlərdə uşağın maraqlarının daha yaxşı təmin edilməsinə ilk növbədə
diqqət yetirilir.
2. İştirakçı dövlətlər uşağın valideynlərinin, qəyyumlarının və ya onun üçünqanuna görə məsuliyyət daşıyan digər şəxslərin hüquq və vəzifələrini nəzərə alaraq,
onun rifahı üçün zəruri olan müdafiə və qayğı ilə uşağı təmin etməyi öhdəyə götürürvə bu məqsədlə bütün qanunvericilik tədbirlərinin və inzibati tədbirləri görürlər.
3. İştirakçı dövlətlər təmin edirlər ki, uşaqlara qayğı və ya onların müdafiəsi üçüncavabdeh olan idarələr, xidmətlər və orqanlar səlahiyyətli orqanların qoyduqları
normalara, o cümlədən təhlükəsizlik və səhiyyə sahəsində normalara onların işçilər
heyətinin say tərkibi və yararlığı, habelə mötəbər nəzarət baxımından da cavabdeh
versinlər.

23

Maddə 4İştirakçı dövlətlər bu Konvensiyada tanınan hüquqların həyata keçirilməsi üçünbütün lazımi qanunvericilik tədbirlərini, inzibati və digər tədbirləri görürlər. İştirakçı
dövlətlər iqtisadi, sosial və mədəni hüquqlar sahəsində belə tədbirləri malik olduqları
ehtiyatların maksimum çərçivəsində, lazım gəldikdə isə, beynəlxalq əməkdaşlıq
çərçivəsində görürlər.
Maddə 5İştirakçı dövlətlər valideynlərin və yerli adətdə nəzərdə tutulduğu kimi, müvafiq
hallarda genişləndirilmiş ailə və ya icma üzvlərinin, qəyyumların, yaxud qanuna görəuşaq üçün məsuliyyət daşıyan digər şəxslərin bu Konvensiyada tanınan hüquqların
onlar tərəfindən həyata keçirilməsində uşağı lazımınca idarə və ona rəhbərlik etməkvə bunu uşağın inkişaf etməkdə olan qabiliyyətinə müvafiq sürətdə yerinə yetirməkməsuliyyətinə, hüquqlarına və vəzifələrinə hörmət bəsləyirlər.
Maddə 6
1. İştirakçı dövlətlər təsdiq edirlər ki, hər bir uşaq yaşamaq üçün ayrılmaz hüquqa
malikdir.
2. İştirakçı dövlətlər uşağın sağ və sağlam inkişaf etmək imkanını maksimum
mümkün dərəcədə təmin edirlər.
Maddə 7
1. Uşaq doğulduqdan sonra dərhal qeydə alınır və doğulduğu andan ad və
vətəndaşlıq almaq hüququna, habelə, mümkün olduğu dərəcədə, öz valideynlərini
tapmaq və onlardan qayğı görmək hüququna malikdir.
2. İştirakçı dövlətlər bu hüquqların öz milli qanunvericiliyinə müvafiq sürətdə
həyata keçirilməsini və öz öhdəliklərinin bu sahədə müvafiq beynəlxalq sənədlərəuyğun olaraq yerinə yetirilməsini təmin edirlər, bir şərtlə ki, uşaq vətəndaşlığa malik
olmasın.
Maddə 8
1. İştirakçı dövlətlər qeyri-qanuni müdaxiləyə yol vermədən, qanunda nəzərdə
tutulduğu kimi, vətəndaşlıq, ad və ailə əlaqələri daxil olmaqla uşağın öz fərdiliyini
saxlamaq hüququna hörmət bəsləməyi öhdələrinə götürürlər.
2. Əgər uşaq öz fərdiliyinin bütün ünsürlərinin bir qismindən və ya hamısından
məhrum olursa, onda iştirakçı dövlətlər onun fərdiliyinin tezliklə bərpa edilməsiüçün lazımi köməyi və müdafiəni təmin edirlər.
24

Maddə 9
1. İştirakçı dövlətlər təmin edirlər ki, uşaq öz valideynlərinin arzusuna zidd olaraq
onlardan ayrılmasın, bir şərtlə ki, məhkəmənin qərarına uyğun olaraq səlahiyyətliorqanlar tətbiq edilən qanuna və qaydalara müvafiq sürətdə müəyyən etsinlər ki,belə ayrılıq uşağın ən yaxşı mənafeləri naminə labüddür. Belə ayrılıq bu və ya digər
konkret halda labüd ola bilər ki, məsələn, valideynlər uşaqla şərt rəftar edir və ya
ona qayğı göstərmir, yaxud valideynlər bir-birindən ayrı yaşayırlar və uşağın yaşayış
yeri barədə qərar qəbul edilməlidir.
2. Bu maddənin 1-ci bəndinə uyğun olaraq hər cür araşdırma zamanı bütün
əlaqədar tərəflərə araşdırmada iştirak etməyə və öz nöqteyi-nəzərini şərh etməyə
imkan verilir.
3. İştirakçı dövlətlər valideynlərinin biri və ya hər ikisi ilə ayrılmış uşağın hər iki
valideynlə müntəzəm əsasda şəxsi münasibətlərvə birbaşa əlaqələr saxlamaq hüququna hörmət bəsləyirlər, bir şərtlə ki, bu münasibətvə əlaqələr uşağın ən yaxşı maraqlarına zidd olmasın.
4. Belə ayrılıq iştirakçı dövlət tərəfindən qəbul edilmiş hər hansı qərardan
irəli gəldikdə, məsələn, valideynlərdən birinin və ya hər ikisinin həbsə alınması,məhbəsdə saxlanması, sürgünə göndərilməsi, ölkədən qovulması, yaxud ölməsi(o cümlədən həmin şəxsin dövlətin sərəncamında olduğu dövrdə hər hansı səbəbüzündən baş vermiş ölümü) ilə əlaqədar olduqda həmin iştirakçı dövlət ailənin qaibüzvünün/üzvlərinin olduğu yer barəsində valideynlərə, uşağa və ya, əgər lazımgələrsə, ailənin başqa üzvünə onların xahişi ilə lazımi məlumat verir, bir şərtlə ki,
bu məlumatın verilməsi uşağın rifahına ziyan vurmasın. İştirakçı dövlətlər dahasonra təmin edirlər ki, bu cür xahişin yerinə yetirilməsi müvafiq şəxs/şəxslər üçünözlüyündə xoşagəlməz nəticələrə gətirib çıxarmasın.
Maddə 10
1. İştirakçı dövlətlərin 9-cu maddənin 1-ci bəndi üzrə öhdəliyinə uyğun olaraquşağın və ya onun valideynlərinin ailənin qovuşması məqsədilə iştirakçı dövlətə
gəlmək, yaxud oradan getmək barədə ərizələrinə iştirakçı dövlətlər tərəfindənmüsbət, humanist və operativ tərzdə baxılmalıdır. İştirakçı dövlətlər daha sonratəmin edirlər ki, bu cür xahişin yerinə yetirilməsi ərizəçilər və onların ailə üzvləriüçün xoşagəlməz nəticələrə gətirib çıxarmasın.
2. Valideynləri müxtəlif dövlətlərdə yaşayan uşağın ixtiyarı var ki, xüsusi hallar
istisna olmaqla, hər iki valideynlə müntəzəm əsasda şəxsi münasibətlər və birbaşa

25əlaqələr saxlasın. Bu məqsədlə və iştirakçı dövlətlərin 9-cu maddənin 2-ci bəndi
üzrə öhdəliyinə uyğun olaraq iştirakçı dövlətlər uşağın və onun valideynlərinin
istənilən ölkəni, o cümlədən də öz ölkəsini tərk etmək hüququ barəsində yalnız elə
məhdudiyyətlər qüvvədədir ki, bu məhdudiyyətlər qanunla müəyyən edilmişdir vədövlət təhlükəsizliyinin, ictimai asayişin, əhalinin sağlamlığı və ya mənəviyyatının,yaxud digər şəxslərinin hüquq və azadlıqlarının mühafizəsi üçün zəruridir və bu
Konvensiyada tanınan digər hüquqlara uyğun gələ bilər.
Maddə 11
1. İştirakçı dövlətlər uşağın bir yerdən başqa yerə qanunsuz aparılmasına və
xaricdən geri qaytarılmasına qarşı mübarizə aparılması üçün tədbirlər görürlər.
2. Bu məqsədlə iştirakçı dövlətlər ikitərəfli və ya çoxtərəfli sazişlər bağlanmasına,yaxud qüvvədə olan sazişlərə qoşulmağa kömək edirlər.
Maddə 12
1. İştirakçı dövlətlər bu baxışlarını formalaşdırmağa qadir olan uşağı həminbaxışları özünə aid bütün məsələlərlə əlaqədar azad ifadə etmək hüququ ilə təminedirlər, həm də uşağın baxışlarına onun yaşına və yetkinliyinə müvafiq sürətdə
lazımi diqqət yetirilir.
2. Bu məqsədlə uşağa imkan verilir ki, ona aid hər hansı məhkəmə araşdırmasınınvə ya inzibati araşdırmanın gedişində ya bilavasitə, ya da nümayəndə, yaxud müvafiq
orqan vasitəsilə onu milli qanunvericiliyin prosessual normalarında nəzərdə tutulan
qaydada dinləsinlər.
Maddə 13
1. Uşaq öz fikrini azad ifadə etmək hüququna malikdir; bu hüquqa hər cür
informasiya və ideyaları sərhədlərdən asılı olmayaraq, şifahi, yazılı və ya çap edilmiş
formada, incəsənət əsərləri formasında, yaxud uşağın istədiyi digər vasitələrinköməyi ilə axtarmaq, almaq və vermək azadlığı daxildir.
2. Bu hüququn həyata keçirilməsinə bəzi məhdudiyyətlər qoyula bilər, lakinhəmin məhdudiyyətlər qanunda nəzərdə tutulan və aşağıdakı məqsədlər üçün zəruriməhdudiyyətlər ola bilər:a) digər şəxslərin hüquqlarına və nüfuzuna hörmət üçün; və yab) dövlət təhlükəsizliyinin və ya ictimai asayişin, yaxud əhalinin sağlamlığı və yamənəviyyatının mühafizəsi üçün.

26

Maddə 14
1. İştirakçı dövlətlər uşağın fikir, vicdan və din azadlığına hörmət edirlər.
2. İştirakçı dövlətlər valideynlərin və müvafiq hallarda qanuni qəyyumlarınuşağın inkişaf etməkdə olan qabiliyyəti ilə uzlaşan metodlarla onun hüquqlarınınhəyata keçirilməsində uşağa rəhbərlik etmək hüquqlarına və vəzifələrinə hörmətbəsləyirlər.
3. Öz dininə və ya inamına etiqad etmək azadlığına yalnız elə məhdudiyyətlər
qoyula bilər ki, bu məhdudiyyətlər qanunla müəyyən edilmiş olsun və dövləttəhlükəsizliyinin, ictimai asayişin, əhalinin mənəviyyat və sağlamlığının mühafizəsi,
yaxud digər şəxslərin əsas hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi üçün zəruri olsun.
Maddə 15
1. İştirakçı dövlətlər uşağın assosiasiyalara üzv olmaq azadlığını və dincyığıncaqlarda iştirak etmək azadlığını tanıyırlar.
2. Həmin hüququn həyata keçirilməsində hər hansı məhdudiyyətlər tətbiq ediləbilməz, burada elə məhdudiyyətlər istisna təşkil edir ki, onlar qanuna müvafiq
sürətdə tətbiq olunur və demokratik cəmiyyətdə dövlət təhlükəsizliyi və ya ictimaitəhlükəsizlik, ictimai asayiş baxımından, əhalinin sağlamlığı və ya mənəviyyatının
mühafizəsi, yaxud digər şəxslərin hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi üçün zəruridir.
Maddə 16
1. Heç bir uşaq onun şəxsi həyat, ailə həyatı, mənzilinin toxunulmazlığı və yayazışma sirri hüququnun həyata keçirilməsinə özbaşınalıqla və ya qanunsuz sürətdə
müdaxilə obyekti, yaxud onun şərəf və nüfuzuna qanunsuz qəsd edilmək obyekti
ola bilməz.
2. Uşaq belə müdaxilə və ya qəsdə qarşı qanunsuz müdafiə olunmaq hüququnamalikdir.
Maddə 17İştirakçı dövlətlər kütləvi informasiya vasitələrinin mühüm rol oynadığını qəbul edirvə təmin edirlər ki, uşaq müxtəlif milli və ya beynəlxalq mənbələrdən informasiyavə materiallar, xüsusən uşağın sosial, mənəvi və əxlaqi rifahına, habelə sağlam fizikivə psixi inkişafına köməyə yönəldilmiş informasiya və materialları ala bilsin. Buməqsədlə iştirakçı dövlətlər:a) kütləvi informasiya vasitələrini uşaq üçün sosial və mədəni baxımdan faydalıolan və 29-cu maddənin ruhuna uyğun gələn informasiya və materialları yaymağa
həvəsləndirirlər;27b) müxtəlif mədəni, milli və beynəlxalq mənbələrdən alınan belə informasiyavə materialların hazırlanması, mübadiləsi və yayılması sahəsində beynəlxalq
əməkdaşlığa həvəsləndirirlər;v) uşaq ədəbiyyatının buraxılmasını və yayılmasını həvəsləndirirlər;q) kütləvi informasiya vasitələrini azlıq təşkil edən xalqların hər hansı qrupuna və yayerli əhaliyə mənsub olan uşağın dil ilə bağlı ehtiyaclarını xüsusi diqqət yetirməyəhəvəsləndirirlər;ğ) 13-cü və 18-ci maddələrin müddəalarını nəzərə alaraq, uşağın rifahına zərər
gətirən informasiya və materiallardan uşağın qorunmasının lazımi prinsiplərini
hazırlamağa həvəsləndirirlər.
Maddə 18
1. İştirakçı dövlətlər uşağın tərbiyəsi və inkişafı üçün hər iki valideynin birlikdə və
eyni dərəcədə məsuliyyət daşıdığına dair prinsipin tanınmasını təmin etməkdən ötrümümkün olan bütün səyləri göstərirlər. Uşağın tərbiyəsi və inkişafı üçün əsasməsuliyyəti valideynlər və ya müvafiq hallarda qanuni qəyyumlar daşıyırlar. Uşağın
ən yaxşı maraqları onların əsas qayğı obyektidir.
2. Bu Konvensiyada şərh olunmuş hüquqların həyata keçirilməsinə təminat
verilməsi və kömək göstərilməsi məqsədilə iştirakçı dövlətlər valideynlərə və qanuniqəyyumlara uşaqların tərbiyəsi ilə bağlı öz vəzifələrini yerinə yetirməkdə onlara
lazımi kömək edir və uşaq tərbiyə müəssisələri şəbəkəsinin inkişafını təminedirlər.
3. İştirakçı dövlətlər bütün lazımi tədbirlər görürlər ki, valideynləri işləyənuşaqların onlara baxmaq üçün nəzərdə tutulan idarələrdən istifadə etmək hüququnamalik olması təmin edilsin.
Maddə 19
1. İştirakçı dövlətlər uşağı valideynlər, qanuni qəyyumlar və ya uşağa qayğı
göstərən hər hansı digər şəxs tərəfindən fiziki, yaxud psixoloji zorakılığın, təhqirin və
ya istismarın, o cümlədən də seksual sui-istifadənin hər cür formalarından qorumaqməqsədilə bütün lazımi qanunvericilik, inzibati, sosial və maarifçilik tədbirlərini
görürlər.
2. Lazım gələrsə, bu cür müdafiə tədbirlərinə uşağa və onun qayğısına qalanşəxslərə zəruri kömək göstərilməsi məqsədilə sosial proqramlar hazırlamaq üçün,habelə uşaqla yuxarıda sadalanmış kobud rəftar hallarının qarşısının alınmasının və
aşkara çıxarılmasının digər formalarını həyata keçirmək, bu hallar barədə məlumat

28

vermək. Ona baxmaq, onu təhqiqata göndərmək, uşağı müalicə etmək və sonrakıtədbirləri görmək, habelə, lazım gələrsə, məhkəmə prosesinə başlamaq üçün səmərəli
qaydalar daxildir.
Maddə 20
1. Öz ailə mühitindən müvəqqəti və ya daimi mərhum olan, yaxud özünün ən yaxşı
mənafeyi naminə belə mühitdə qala bilməyən uşaq dövlət tərəfindən xüsusi müdafiə
edilmək və ona yardım göstərilmək hüququna malikdir.
2. İştirakçı dövlətlər öz milli qanunlarına uyğun olaraq belə uşağa baxılması
üsulunun dəyişdirilməsini təmin edirlər.
3. Belə baxma üsulu uşağın şəriətə görə «kəfalət»ə, yəni tərbiyəyə verilməsindən,habelə övladlığa götürülməsindən, lazım gəldikdə isə, uşaqlara baxan müvafiq
müəssisələrə qoyulmasından ibarət ola bilər. Uşağa baxılması üsulunun dəyişdirilməsivariantları müzakirə edilərkən uşağın tərbiyəsinin varisliyinin məqsədəuyğunluğu
və onun etnik mənşəyi, dini və mədəni mənsubiyyəti və ana dili lazımi dərəcədənəzərə alınmalıdır.
Maddə 21Övladlığa götürmə sistemini qəbul edən və yaxud bu sistemin həyata keçirilməsinə
icazə verən iştirakçı dövlətlər uşağın ən yaxşı maraqlarının ilk növbədə nəzərə
alınmasını təmin edirlər və onlar:a) təmin edirlər ki, uşağın övladlığa götürülməsinə ancaq səlahiyyətli orqanlar icazə
versinlər. Bu orqanlar tətbiq edilən qanunla və qaydalara uyğun olaraq və işə aid
bütün səhih məlumat əsasında müəyyən edirlər ki, uşağın valideynlər, qohumlarvə qanuni qəyyumlar barəsində statusuna görə övladlığa götürmə mümkündür və
əgər tələb olunursa, əlaqədar şəxslər lazım ola biləcək belə məsləhətləşmə əsasındaövladlığa götürməyə öz dərk edilmiş razılığını versinlər;b) təsdiq edirlər ki, uşağın başqa bir ölkədə övladlığa götürülməsi ona baxmağın
alternativ üsulu hesab oluna bilər, bir şərtlə ki, uşaq onun tərbiyə olunmasını və
ya övladlığa götürülməsini təmin edə bilməyəcək ailəyə tərbiyə edilməyə, yaxud
saxlanmağa verilə bilməsin və uşağın doğulduğu ölkədə ona münasib qaydada
baxılmasının təmin edilməsi mümkün olmasın;v) təmin edirlər ki, uşaq başqa bir ölkədə övladlığa götürüldükdə ölkənin daxilindəövladlığa götürülmə ilə əlaqədar tətbiq edilən eyni təminat və normalar tətbiq
olunsun;q) bunu təmin etmək məqsədilə bütün lazımi tədbirləri görürlər ki, başqa ölkədəövladlığa götürmə tədbirində uşağın yerbəyer edilməsi bununla bağlı şəxslərin
əsassız olaraq maliyyə mənfəəti əldə etməsinə gətirib çıxarmasın;29ğ) zəruri hallarda ikitərəfli və çoxtərəfli razılaşmalar, yaxud sazişlər bağlanması
yolu ilə bu maddənin məqsədlərinə nail olmağa kömək edir və bunun əsasında təminedirlər ki, uşağın başqa bir ölkədə yerbəyer edilməsi səlahiyyətli hakim dairələr və
ya orqanlar tərəfindən həyata keçirilsin;
Maddə 22
1. İştirakçı dövlətlər qaçqın statusu almaq istəyən və ya tətbiq edilə bilən beynəlxalq,
yaxud daxili hüquq və qaydalara müvafiq sürətdə qaçqın sayılan, valideynlərivə ya hər hansı digər şəxs tərəfindən istər müşayiət edilən, istərsə də müşayiətedilməyən uşağı bu Konvensiyada və göstərilən dövlətlərin iştirakçısı olduğu insan
hüquqlarına dair digər beynəlxalq sənədlərdə və ya humanitar sənədlərdə əksini
tapmış hüquqlardan istifadə edilməsində lazımi müdafiə və humanitar yardımlatəmin etmək üçün zəruri tədbirləri görürlər.
2. Bu məqsədlə iştirakçı dövlətlər belə uşağın müdafiəsi və ona kömək göstərilməsihər hansı qaçqın uşağın öz valideynlərini və ya digər ailə üzvlərini axtarıb tapması,öz ailəsinə qovuşmaqdan ötrü gərəkli məlumat alması üçün Birləşmiş MillətlərTəşkilatının və onunla əməkdaşlıq edən digər səlahiyyətli hökumətlərarasıtəşkilatların və ya qeyri-hökumət təşkilatlarını bütün səylərinə lazım bildikdə köməkedirlər. Valideynlər və ya digər ailə üzvləri tapıla bilmədikdə belə uşaq, eləcə dəhansı səbəbdənsə öz ailə mühitindən daimi və ya müvəqqəti məhrum olmuş istəniləndigər uşaq, bu Konvensiyada nəzərdə tutulduğu kimi, eyni qaydada müdafiə edilir.
Maddə 23
1. İştirakçı dövlətlər təsdiq edirlər ki, əqli və ya fiziki çatışmazlıq olan uşaq onunləyaqətini təmin edək, onun özünə inamını artıran və cəmiyyətin həyatında fəaliştirakını asanlaşdıran şəraitdə dəyərli və ləyaqətli həyat sürməlidir.
2. İştirakçı dövlətlər əqli və ya fiziki çatışmazlığı olan uşağın ona xüsusi qayğı
göstərilməsi hüququnu təsdiq edir və belə hüquqa malik olan uşağa və ona qayğı
üçün məsuliyyət daşıyanlara mövcud imkanlar daxilində yardım göstərilməsinihəvəsləndirir və təmin edirlər. Xahişlə müraciət edilmiş bu yardım uşağın vəziyyətinəvə onun valideynlərini, yaxud uşağa qayğını təmin edən digər şəxslərin vəziyyətinə
müvafiq olmalıdır.
3. Əqli və ya fiziki çatışmazlığı olan uşağın xüsusi ehtiyacları olduğu təsdiq
edildikdə bu maddənin 2-ci bəndinə müvafiq sürətdə ona imkan daxilində pulsuz
yardım verilir və bu zaman valideynlərin, yaxud uşağa qayğını təmin edən digərşəxslərin maliyyə ehtiyatları nəzərə alınır. Bundan məqsəd əqli və ya fiziki
çatışmazlığı olan uşağın təhsil, peşə hazırlığı, tibbi xidmət, sağlamlığın bərpası,30əmək fəaliyyətinə hazırlıq sahəsində xidmətlərindən səmərəli istifadə etməsini və
istirahət vasitələrindən bəhrələnməsini elə təmin etməkdir ki, bunlar uşağın sosialhəyata imkan daxilində daha geniş cəlb edilməsinə və uşağın mədəni və mənəviinkişafı da daxil olmaqla şəxsiyyətinin püxtələşməsinə nail olmağa gətirib çıxarsın.
4. İştirakçı dövlətlər profilaktiki səhiyyə və əqli, fiziki çatışmazlıq olan uşaqlarıntibbi, psixoloji və funksional müalicəvi sahəsində müvafiq məlumat mübadiləsinə, ocümlədən də sağlamlığın bərpası metodların, ümumtəhsil və peşə hazırlığı barədəməlumatın yayılmasına, habelə bu məlumatdan istifadə olmasına beynəlxalq
əməkdaşlıq ruhunda kömək edirlər ki, iştirakçı dövlətlərə bu sahədə öz imkanlarıyaxşılaşdırmağa, biliklərini zənginləşdirməyə və öz təcrübəsini artırmağa şərait
yaratsınlar. Bununla əlaqədə olaraq inkişaf etməkdə olan ölkələrin tələbatına xüsusi
diqqət yetirilməlidir.
Maddə 24
1. İştirakçı dövlətlər uşağın ən təkmil səhiyyə sistemi xidmətlərindən və
xəstəliklərin müalicəsi və sağlamlığın bərpası vasitələrindən istifadə etmək hüququ
olduğunu təsdiq edirlər. İştirakçı dövlətlər təmin etməyə çalışırlar ki, heç bir uşaqsəhiyyə sisteminin belə xidmətlərindən istifadə üçün öz hüququndan məhrum
olmasın.
2. İştirakçı dövlətlər həmin hüququn tamamilə həyata keçirilməsinə çalışır və
lazımi tədbirlər görürlər ki:a) körpələr və uşaqlar arasında ölüm hallarının səviyyəsi aşağı düşsün;b) ilkin tibbi-sanitar yardımının inkişafına birinci növbədə diqqət yetirmək şərti iləbütün uşaqlara lazımi tibbi yardım göstərilməsi və onların sağlamlığının mühafizəsitəmin edilsin;v) xəstəliklərə və doyunca yeməməyə qarşı mübarizə aparılsın, o cümlədən ilkintibbi-sanitar yardımı çərçivəsində, digər vasitələrlə yanaşı, asanlıqla əldə olunan
texnologiyasının tətbiq edilməsi kifayət qədər qidalı ərzaq və təmiz içməli su
verilməsi yolu ilə, ətraf mühitin çirklənməsi təhlükəsini və riskini nəzərə alaraq
mübarizə aparılsın;q) analara doğumdan əvvəl və sonrakı dövrlərdə səhhətin mühafizəsi sahəsindəlazımi xidmət göstərilsin;ğ) uşaqların sağlamlığı və yedizdirilməsi əmizdirməni üstünlükləri, gigiyena,uşağın yaşadığı mühitin sanitariyası və bədbəxt hadisələrin qarşısının alınmasıbarədə cəmiyyətin bütün təbəqələrinə, xüsusən valideynlərə və uşaqlara məlumat
verilməsi, habelə onların təhsil alması və belə biliklərdən istifadə etməkdə onlarakömək göstərilməsi təmin edilsin;

31d) profilaktiki tibbi yardım və ailənin böyüklüyünün planlaşdırılması sahəsində
maarifçilik işi və xidmətlər inkişaf etdirilsin.
3. İştirakçı dövlətlər uşaqların sağlamlığına mənfi təsir göstərən ənənəvi praktikanınləğv edilməsi məqsədilə hər cür səmərəli və lazımi tədbirləri görürlər. 4. İştirakçı
dövlətlər bu maddədə təsdiq olunan hüququn tamamilə həyata keçirilməsinə tədricənnail olmaq məqsədilə beynəlxalq əməkdaşlığı həvəsləndirməyi və inkişaf etdirməyiöhdələrinə götürürlər.
Maddə 25İştirakçı dövlətlər uşağa baxılması, onun müdafiəsi və ya fiziki yaxud psixi müalicəsiməqsədilə səlahiyyətli orqanlar tərəfindən qəyyumluğa verilmiş uşağın keçdiyi
müalicənin və onun haqqında belə qəyyumluqla bağlı bütün digər şəraitin vaxtaşırı
qiymətləndirilməsi barədə uşağın hüququnu təsdiq edirlər.
Maddə 26
1. İştirakçı dövlətlər hər bir uşağı sosial sığorta da daxil olmaqla sosial təminat
imtiyazlarından istifadə etmək hüququnu tanıyır və öz milli qanunvericiliyinə uyğun
olaraq bu hüququn tamamilə həyata keçirilməsinə nail olmaq üçün lazımi tədbirlərigörürlər.
2. Lazım olduqca bu imtiyazlar mövcud ehtiyatlar və uşağın imkanları və onun
saxlanması üçün məsuliyyət daşıyan şəxslərin imkanları, habelə uşaq tərəfindən və
ya onun adından nemətlər alınması ilə bağlı istənilən mülahizələr nəzərə alınaraq
verilir.
Maddə 27
1. İştirakçı dövlətlər hər bir uşağın fiziki, əqli, mənəvi, əxlaqi və sosial inkişafı
üçün lazım olan həyat səviyyəsinə malik olmaq hüququnu təsdiq edirlər.
2. Valideyn(lər) və ya uşağı tərbiyə edən digər şəxslər uşağın inkişafı üçün lazımolan həyat şəraitini öz bacarıqları və maliyyə imkanları daxilində təmin etməyə görəəsas məsuliyyəti daşıyırlar.
3. İştirakçı dövlətlər valideynlərə və uşaqları tərbiyə edən digər şəxslərə həminhüququn həyata keçirilməsində kömək göstərilməsi üçün öz milli şəraitinə müvafiq
sürətdə və öz imkanların daxilində lazımi tədbirləri görür və lazım gələrsə, maddi
yardım göstərir və xüsusən ərzaqla, paltarla və mənzillə təmin edilməyə dairproqramları dəstəkləyirlər.
4. İştirakçılar dövlətlər valideynlər və ya uşaq üçün maliyyə məsuliyyəti daşıyan
digər şəxslər tərəfindən istər iştirakçı dövlətin daxilində, istərsə də xaricdə uşağın
32

saxlanmasının bərpa olunmasını təmin etmək sahəsində bütün lazımi tədbirlərigörürlər. Məsələn, əgər uşaq üçün maliyyə məsuliyyəti daşıyan şəxs və uşaq müxtəlifdövlətlərdən yaşayırlarsa, iştirakçı dövlətlər beynəlxalq sazişlərə qoşulmağa və yabelə sazişlər bağlanmasına, habelə digər müvafiq razılaşmalar əldə olunmasınakömək edirlər.
Maddə 28
1. İştirakçı dövlətlər uşağın təhsil almaq hüququnu tanıyır və bərabər imkanlar
əsasında bu hüququn həyata keçirilməsinə tədricən nail olmaq məqsədilə olar:a) pulsuz və icbari ibtidai təhsil sistemi tətbiq edirlər;b) istər ümumi orta təhsilin, istərsə də orta peşə təhsilinin müxtəlif formalarınıninkişaf etdirilməsinin həvəsləndirir, bu təhsilin bütün uşaqlar üçün mümkün olmasınıtəmin edir və pulsuz təhsil sisteminin tətbiq olunması və lazım gələrsə maliyyə
yardımı göstərilməsi kimi zəruri tədbirlər görürlər;v) bütün lazımi vasitələrin köməyi ilə hər kəsin bacarığı əsasında hamı üçün alitəhsilin mümkün olmasını təmin edirlər;q) təhsil və peşə hazırlığı sahəsində məlumat və materialların bütün uşaqların əldə
etməsi imkanını təmin edirlər:ğ) məktəbdə müntəzəm davamiyyətə kömək göstərilməsi və məktəbi tərk edənşagirdlərin sayının azalması sahəsində tədbirlər görürlər;
2. İştirakçı dövlətlər məktəb intizamının uşağın insan ləyaqətinə hörməti əks
etdirən metodların köməyi ilə və bu Konvensiyaya müvafiq sürətdə təşkil olunmasınıtəmin etmək üçün bütün lazımi tədbirləri görürlər.
3. İştirakçı dövlətlər bütün dünyada cəhalətin və savadsızlığın ləğvinə köməkgöstərilməsi və elmi-texniki biliklərə və təlimin müasir metodlarına yiyələnməyinasanlaşdırılması məqsədilə təhsilə aid məsələlərdə beynəlxalq əməkdaşlığı
həvəsləndirir və inkişaf etdirirlər. Bununla əlaqədar olaraq inkişaf etməkdə olanölkələrin tələbatına xüsusi diqqət yetirilməlidir.
Maddə 29
1. İştirakçı dövlətlər razılaşırlar ki, uşağın təhsili aşağıdakı məqsədlərəyönəldilməlidir:a) uşağın şəxsiyyətinin, istedadının, əqli və fiziki bacarığının ən tam həcmdə inkişaf
etdirilməsinə;b) insan hüquqlarına və əsas azadlıqlara, habelə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının
Nizamnaməsində bəyan edilmiş prinsiplərə hörmət tərbiyə olunmasına;33v) uşağın valideynlərinə, onun mədəni özgürlüyünə, dilinə və dəyərlərinə,uşağın yaşadığı ölkənin və onun əslən olduğu ölkənin milli dəyərlərinə, onun öz
sivilizasiyalarından fərqlənən sivilizasiyalara hörmət tərbiyə edilməsinə;q) uşağın azad cəmiyyətdə anlaşma, sülh, dözümlük, kişilərlə qadınların hüquqbərabərliyi və bütün xalqlar, etnik, milli və dini qruplar arasında, habelə yerli əhali
sırasında olan şəxslər arasında dostluq ruhunda şüurlu həyata hazırlanmasına;ğ) ətraf mühitə hörmət tərbiyə edilməsinə.
2. Bu maddənin və ya 28-ci maddənin heç bir hissəsi ayrı –ayrı şəxslərin və
orqanların təhsil müəssisələri yaratmaq və onlara rəhbərlik etmək azadlığının
məhdudlaşdırılması yozulmur, bir şərtlə ki, bu maddənin 1-ci bəndində şərh olunmuş
prinsiplərə daim əməl edilsin və belə təhsil müəssisələrində verilən dövləttərəfindən qoyula bilən minimal normalara uyğun gəlməsi barədə tələblər yerinəyetirilsin.
Maddə 30
Etnik, dini baxımdan və dil baxımından azlıqların və ya yerli əhali sırasından olanşəxslərin yaşadıqları dövlətlərdə belə azlıqlara və ya yerli əhaliyə mənsub olan uşaqöz qrupunun digər üzvləri ilə birlikdə öz mədəniyyətindən bəhrələnmək, öz dininə
etiqad bəsləmək və onun ayinlərini yerinə yetirmək, habelə ana dilindən istifadə
etmək hüququndan məhrum oluna bilməz.
Maddə 31
1. İştirakçı dövlətlər uşağı istirahət etmək və asudə vaxta malik olmaq hüququnu,
onun yaşına uyğun gələn oyunlarda və əyləncəli tədbirlərdə iştirak etmək və sərbəst
surətdə mədəni həyatda iştirak etmək və incəsənətlə məşğul olmaq hüququnu
tanıyırlar.
2. İştirakçı dövlətlər uşağın mədəni həyatda və yaradıcılıq həyatında hərtərəfliiştirak etmək hüququna hörmət bəsləyir və bu hüququ təşviq edir. Mədəni fəaliyyətvə yaradıcılıq fəaliyyəti, asudə vaxt və istirahət üçün müvafiq və bərabər imkanlar
verilməsinə kömək göstərirlər.
Maddə 32
1. İştirakçı dövlətlər uşağın iqtisadi istismardan və onun sağlamlığı üçün təhlükə
törədən və ya təhsil almasında əngələ çevrilə biləcək, yaxud onun sağlamlığına və
fiziki, əqli, mənəvi, əxlaqi və sosial inkişafına ziyan vura biləcək hər hansı işinyerinə yetirilməsinə müdafiə edilmək hüququnu tanıyırlar.
2. İştirakçı dövlətlər bu maddəni həyata keçirilməsini təmin etmək üçünqanunvericilik tədbirləri, inzibati və sosial tədbirlər, habelə təhsil sahəsində tədbirlər34

görürlər. Bu məqsədlə digər beynəlxalq sənədlərin müvafiq müddəalarını rəhbərtutaraq iştirakçı dövlətlər:a) işə qəbul üçün minimal yaş həddi və ya minimal yaş hədləri müəyyən edirlər;b) iş gününün uzunluğu və əmək şəraiti haqqında lazımi tələblər müəyyən edirlər;v) bu maddənin səmərəli sürətdə həyata keçirilməsini təmin etmək üçün müvafiqcəza növləri və ya digər sanksiyalar nəzərdə tuturlar.
Maddə 33İştirakçı dövlətlər müvafiq beynəlxalq müqavilələrdə nəzərdə tutulduğu kimiuşaqları narkotik vasitələrdə və psixotron maddələrdən qanunsuz istifadə etməkdənqorumaq və belə maddələrin qanuna zidd olaraq istehsalında və satılmasındauşaqlardan istifadə edilməsinə yol vermək üçün bütün lazımi tədbirləri, o cümlədəndə qanunvericilik tədbirləri, inzibati və sosial tədbirlər, habelə təhsil sahəsindətədbirlər görürlər.
Maddə 34
İştirakçı dövlətlər uşağı seksual istismarın və seksual cəhətdən pis yola salınmağın
bütün formalarından qorunmağı öhdələrinə götürürlər. Bu məqsədlə iştirakçı dövlətləraşağıdakı halların qarşısını almaq üçün milli, ikitərəfli və çoxtərəfli səviyyələrdə
bütün lazımi tədbirləri görürlər:a) uşağı hər cür qanunsuz seksual fəaliyyətə çəkmək və ya məcbur etmək;b) istismar məqsədilə uşaqlardan fahişəlikdə və ya digər qanunsuz seksual praktikada
istifadə etmək;v) istismar məqsədilə uşaqlardan pornoqrafiyada və pornoqrafik materiallarda
istifadə etmək.
Maddə 35
İştirakçı dövlətlər uşaqların istənilən məqsədlərlə və istənilən formada
oğurlanmasının, uşaq alveri edilməsinin və ya onların qaçaqmalçılıqla məşğulolmasının qarşısını almaq üçün milli, ikitərəfli və çoxtərəfli səviyyələrdə bütün
lazımi tədbirləri görürlər.
Maddə 36İştirakçı dövlətlər uşağı onun rifahının istənilən cəhətinə ziyan vuran istismarındigər bütün formalarından müdafiə edirlər.
Maddə 37İştirakçı dövlətlər təmin edirlər ki:a) heç bir uşaq işgəncələrə və ya rəftarın, yaxud cəzanın digər amansız, qeyri-insanıvə ya ləyaqəti alçaldan növlərinə məruz qalmasın. 18 yaşına çatmamış şəxslər
35

tərəfindən törədilmiş cinayətlərə görə nə ölüm cəzası, nə də azad edilmək imkanınəzərdə tutulmayan ömürlük həbs cəzası kəsilmir;b) heç bir uşaq qanunsuz olaraq və ya özbaşınalıqla azadlıqdan məhrum edilməsin.
Uşağın həbsə alınması, tutulması və ya həbs cəzası çəkməsi qanuna uyğun olaraqhəyata keçirilir və bunlarda son tədbir kimi və mümkün olan daha qısa müddətərzində və müvafiq qaydada istifadə edilir;v) azadlıqdan məhrum olunmuş hər bir uşaqla humanist və rəftar edilsin və onunşəxsiyyətinin ayrılmaz hissəsi kimi ləyaqətinə hörmət bəslənsin, onunla bir yaşda
olan şəxslərin tələbatı nəzərə alınsın. Məsələn, azadlıqdan məhrum edilmiş hər biruşaq məhbəsdə yaşlılardan ayrı saxlanılmalı (əgər hesab edilsə ki, bunu uşağın ənyaxşı mənafeləri naminə etmək gərək deyildir) və xüsusi hallar istisna olmaqla, öz
ailəsi ilə yazışmaq və görüşmək yolu ilə əlaqə saxlamaq hüququna malik olmalıdır.
q) azadlıqdan məhrum edilmiş hər bir uşaq ləngidilmədən hüquqi və digər müvafiq
yardım almaq hüququna, habelə onun azadlıqdan məhrum olunmasının qanuniliyiniməhkəmə və ya digər səlahiyyətli, müstəqil və qərarsız orqan qarşısında sübuta
yetirmək hüququna və istənilən belə prosessual tədbir barəsində onların tərəfindəntəxirə salınmadan qərarlar çıxarılması hüququna malik olsun.
Maddə 38
1. İştirakçı dövlətlər silahlı münaqişələr zamanı onların barəsində tətbiq ediləbiləcək və uşaqlara aid olan beynəlxalq humanitar hüquq normalarına hörmətbəsləməyi və onlara əməl olunmasını təmin etməyi öhdələrinə götürürlər.
2. İştirakçı dövlətlər bunu təmin etmək üçün bütün tədbirləri görürlər ki, 15 yaşına
çatmayan şəxslər hərbi əməliyyatlarda birbaşa iştirak etməsinlər.
3. İştirakçı dövlətlər 15 yaşına çatmayan hər hansı şəxsi öz silahlı qüvvələrindəhərbi xidmətə çağırmaqdan imtina edirlər. İştirakçı dövlətlər 15 yaşına çatan, lakin
18 yaşlı hələ tamam olmayan şəxslərin orduya cəlb edilməsi zamanı üstünlüyü dahayaşlı şəxslərə verməyə çalışırlar.
4. Silahlı münaqişələr zamanı mülki əhalinin müdafiəsi ilə bağlı beynəlxalq
humanitar hüquq üzrə öz öhdəliklərinə uyğun olaraq iştirakçı dövlətlər silahlı
münaqişəyə məruz qalmış uşaqların müdafiəsinin və onlara baxılmasının təminedilməsi üçün mümkün olan bütün tədbirləri görürlər.
Maddə 39İştirakçı dövlətlər hər hansı növ etinasızlığın, istismarın və ya sui-istifadənin,işgəncələrin, yaxud hər hansı digər sərt, rəhmsiz və ya ləyaqəti alçaldan rəftarın,
yaxud silahlı münaqişələrin qurbanı olmuş uşağın fiziki və psixoloji cəhətdən36

bərpasına və sosial re-inteqrasiyasına kömək etmək üçün bütün lazımi tədbirlərigörürlər.
Maddə 40
1. İştirakçı dövlətlər cinayət qanunvericiliyini pozmuş hesab edilən, bu
qanunvericiliyin pozulmasında təqsirləndirilən və ya müqəssir sayılan hər biruşağın onunla elə bir rəftar hüququnu tanıyırlar ki, belə rəftar uşaqda ləyaqət və
mənlik hissələrinin inkişafına kömək edir, uşaqda insan hüquqlarına və başqalarınınəsas azadlıqlarına hörməti möhkəmləndirir və bu zaman uşağın yaşı və onun reinteqrasiyasına və cəmiyyətdə faydalı rolunu yerinə yetirməsinə kömək göstərilməsiarzusu nəzərə alınır.
2. İştirakçı dövlətlər bu məqsədlə və beynəlxalq sənədlərin müvafiq müddəalarınınəzərə alaraq təmin edirlər ki:a) cinayət qanunvericiliyinin pozulduğu zaman milli və ya beynəlxalq hüquqlaqadağan olunmayan hərəkətlərə və fəaliyyətsizliyə görə heç bir uşaq cinayət
qanunvericiliyini pozmuş hesab edilməsin, onun pozulmasında təqsirləndirilməsinvə müqəssir bilinməsin;b) cinayət qanunvericiliyini pozmuş hesab edilən və ya onu pozmaqda təqsirləndirilənhər bir uşaq ən azı aşağıdakı təminatlara malik olsun:I) onun təqsiri qanuna uyğun olaraq sübuta yetirilməyincə təqsirsizlik
prezumpsiyası;II) ona qarşı irəli sürülən ittihamlar barədə ona dərhal və bilavasitə, zəruri hallardaisə, onun valideynləri və ya qanuni qəyyumları vasitəsilə məlumat verilməsini və özmüdafiəsinə hazırlaşarkən və bunu həyata keçirərkən hüquqi yardım və digər lazımi
yardım göstərilməsi;III) qanuna uyğun olaraq vəkilin və ya digər müvafiq şəxsin iştirakı ilə məsələyəədalətlə baxılarkən səlahiyyəti, müstəqil və qərəzsiz orqan, yaxud məhkəmə orqanıuşağın yaşı və ya onun valideynlərinin, yaxud qanuni qəyyumlarının vəziyyətinəzərə alınaraq həmin məsələ barəsində təxirə salınmadan qərar çıxarsınlar, əgər bu,uşağın ən yaxşı maraqlarına zidd deyildirsə;IV) şahid ifadələri verməyə və ya təqsiri boynuna almağa məcbur edilməkdənazad olmaq; ittiham şahidlərinin verdiyi ifadələrin ya müstəqil surətdə ya da digərşəxslərin köməyi ilə öyrənilməsi və müdafiə şahidlərinin bərabər hüquqla iştirakınınvə onların ifadələrlə tanış olmasının təmin edilməsi;V) əgər hesab edilsə ki, uşaq cinayət qanunvericiliyini pozmuşdur, onda qanunauyğun olaraq müvafiq qərara və bununla əlaqədar görülmüş hər hansı tədbirlərəsəlahiyyəti, müstəqil və qərəzsiz yuxarı orqan, yaxud məhkəmə orqanı tərəfindəntəkrar baxılması;

37VI) əgər uşaq istifadə olunan dili başa düşmürsə və ya bu dildə danışa bilmirsə,tərcüməçinin pulsuz köməyi;VII) məsələyə baxılmasının bütün mərhələlərində uşağın şəxsi həyatına tam hörmətedilməsi.
3. İştirakçı dövlətlər cinayət qanunvericiliyini pozmuş hesab edilən, onu pozmaqdatəqsirləndirilən və ya müqəssir bilinən uşaqlara bilavasitə aid olan və qaydalar qəbul
olunmasına, orqan və müəssisələr yaradılmasına kömək göstərməyə çalışırlar, ocümlədən:a) elə minimal yaş həddi müəyyən edirlər ki, bu həddən aşağı yaşda olan uşaqlar
cinayət qanunvericiliyini pozmağa qadir hesab olunmur;b) zəruri və arzu olunan hallarda, insan hüquqlarını və hüquqi təminatları tamamilə
gözləmək şərti ilə, məhkəmə təhqiqatından istifadə etmədən belə uşaqlara rəftarüçün tədbirlər görürlər.
4. Uşağa baxılması, qəyyumluq və nəzarət haqqında əsasnamə, məsləhət xidmətlərigöstərilməsi, sınaq və peşə müddəti təyin edilməsi, tərbiyə verilməsi, təlim və peşə
hazırlığı proqramları və tərbiyə müəssisələrində uşağa baxılmasını əvəz edən digər
formalarda qayğı göstərilməsi kimi müxtəlif tədbirlərin olması zəruridir. Bundanməqsəd uşaqla elə rəftar təmin etməkdir ki, bu rəftar üsulu onun rifahına, habelə
onun vəziyyətinə və cinayətin xarakterinə uyğun olsun.
Maddə 41
Bu konvensiya heç də uşağın hüquqlarının həyata keçirilməsinə daha çox köməkedən müddəaların və aşağıdakı sənədlərdə ola bilən müddəalara xələl gətirmir:a) iştirakçı dövlətin qanununda; yaxudb) həmin dövlət barəsində qüvvədə olan beynəlxalq hüquq
normalarında.
II HİSSƏ
Maddə 42İştirakçı dövlətlər lazımi və təsirli vasitələrdən istifadə edərək, Konvensiyanın
prinsipləri və müddəaları barədə istər yaşlılara, istərsə də uşaqlara geniş məlumatverməyi öhdələrinə götürülər.
Maddə 43
1. Bu Konvensiyaya müvafiq surətdə qəbul edilmiş öhdəliklərin yerinəyetirilməsində iştirakçı dövlətlər tərəfindən əldə olunmuş tərəqqini nəzərdənkeçirmək məqsədilə Uşaq Hüquqları Komitəsi təsis edilir. Komitə aşağıdakı
funksiyaları yerinə yetirir.
38

2. Komitə yüksək mənəvi keyfiyyətləri olan və bu Konvensiyanın əhatə etdiyi
sahədə səriştəliliyi ilə tanınmış on ekspertdən ibarət olur. Komitənin üzvləri iştirakçı
dövlətlər tərəfindən öz vətəndaşları sırasından seçilir və öz adlarından çıxış edirlər,əm də ədalətli coğrafi bölgüyə, habelə əsas hüquqi sistemlərə diqqət yetirilir.
3. Komitənin üzvləri siyahıya salınmış şəxslər sırasından gizli səsvermə yolu ilə
seçilir. Həmin şəxslər iştirakçı dövlətlər tərəfindən irəli sürülür. Hər bir iştirakçı
dövlət öz vətəndaşları sırasında bir nəfər irəli sürə bilər.
4. Komitəyə ilk seçkilər bu Konvensiya qüvvəyə mindiyi gündən altı ay gec
olmayaraq, sonralar isə iki ildə bir dəfə keçirilir. Hər halda hər seçkilər gününə dörd
ay qalmış Birləşmiş Millətlər təşkilatının Baş katibi iştirakçı dövlətlərə məktublamüraciət edərək, onlara iki ay ərzində öz namizədlərini təqdim etmək təklifi irəlisürür. Sonra Baş katib bu yolla irəli sürülmüş bütün şəxslərin siyahısını əlifba sırası
ilə tərtib edir, siyahıda həmin şəxsləri irəli sürmüş iştirakçı dövlətləri göstərir və
siyahını bu Konvensiyanın iştirakçısı olan dövlətlərə təqdim edir.
5. Seçkilər Birləşmiş Millətlər Təşkilatının idarələrində Baş katib tərəfindənçağırılan iştirakçı dövlətlərin müşavirələrində keçirilir. İştirakçı dövlətlərin üçdəiki hissəsinin yetərsay təşkil etdiyi müşavirələrdə o namizədlər Komitənin tərkibinə
seçilmiş sayılırlar ki, onlar səsvermədə olmuş və iştirak etmiş iştirakçı dövlətlərin
nümayəndələrinin səslərinin daha çoxunu və mütləq qazanmış olsunlar.
6. Komitənin üzvləri dördillik müddətə seçilirlər. Onlar namizədlikləri təkrar irəlisürüldükdə yenidən seçilmək hüququna malikdirlər. İlk seçkilərdə seçilən beş nəfərüzvün səlahiyyət müddəti iki illik dövrün sonunda bitir; ilk seçkilərdən sonra dərhal
bu beş nəfər üzvün adları müşavirə sədrinin atdığı püşklə müəyyənləşdirilir.
7. Komitənin hər hansı üzvü öldükdə və ya istefa verdikdə, yaxud o, Komitəninüzvü vəzifələrini hər hansı başqa səbəbə görə daha yerinə yetirə bilmədikdə, onda
Komitənin həmin üzvünü irəli sürmüş olan iştirakçı dövlət öz vətəndaşları sırasında
qalan müddətə digər ekspert təyin edir, bir şərtlə ki, həmin ekspert Komitə tərəfindənbəyənilsin.
8.

Komitə öz iş üsulu qaydalarını müəyyən edir.

9.

Komitə öz vəzifəli şəxslərini iki il müddətinə seçir.

10. Komitənin sessiyaları, bir qayda olaraq, Birləşmiş Millətlər TəşkilatınınMərkəzi idarələrində, yaxud Komitə tərəfindən müəyyənləşdirilmiş hər hansı digər39münasib yerdə keçirilir. Komitə öz sessiyalarını, bir qayda olaraq, hər il keçirir.
komitənin sessiyasının davam etməsi müddəti bu Konvensiyanın iştirakçısı olandövlətlərin müşavirəsində müəyyənləşdirilir və lazım gələrsə ona yenidən baxılır,bir şərtlə ki, müəyyən edilmiş müddət Baş Məclis tərəfindən bəyənilsin.
11. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının katibi Komitənin öz funksiyalarını bu
Konvensiyaya müvafiq sürətdə səmərəli həyata keçirməsi üçün lazımi işçilər heyətivə maddi vəsait ayırır.
12. Bu Konvensiyaya müvafiq surətdə təsis edilmiş Komitənin üzvləri BaşMəclisin qoyduğu qaydada və şərtlərlə təsdiq olunan məbləğdə haqq alırlar.
Maddə 44
1. İştirakçı dövlətlər Konvensiyada tanınmış hüquqların təsbit olunması sahəsində
onların gördükləri tədbirlər haqqında və bu hüquqların həyata keçirilməsində əldə
edilmiş tərəqqi haqqında Komitəyə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş katibi
vasitəsilə məruzələr təqdim etməyi öhdələrinə götürürlər:a) Konvensiya müvafiq iştirakçı dövlət üçün qüvvəyə mindikdən sonra iki ilərzində;b) sonralar hər beş ildən bir.
2. Həmin maddəyə müvafiq surətdə təqdim olunan məruzələrdə bu Konvensiyaüzrə öhdəliklərin yerinə yetirilməsi dərəcəsinə təsir edən amillər və çətinliklərgöstərir, əgər onlar varsa. Həmin ölkədə Konvensiyanın əhəmiyyətinin tamamiləbaşa düşüldüyündən Komitənin xəbərdar olması üçün məruzələrdə kifayət qədərməlumat də olur.
3. Komitəyə hərtərəfli ilkin məruzə təqdim etmiş olan iştirakçı dövlətə ehtiyac
yoxdur ki, bundan əvvəl şərh edilmiş əsas məlumatı bu maddənin 16 bəndinəmüvafiq surətdə təqdim olunan sonrakı sənədlərdə təkrarlansın.
4. Komitə iştirakçı dövlətlərdən bu Konvensiyanın həyata keçirilməsinə aid əlavə
məlumat istəyə bilər.
5. Komitənin fəaliyyəti haqqında məruzələr İqtisadi və Sosial Şura vasitəsilə iki
ildə bir dəfə Baş Məclisə təqdim olunur.
6. İştirakçı dövlətlər öz məruzələrini öz ölkələrində geniş aşkarlığını təminedirlər.

40

Maddə 45
Konvensiyanın səmərəli surətdə həyata keçirilməsinə kömək göstərmək və bu
Konvensiyanın əhatə etdiyi sahədə beynəlxalq əməkdaşlığı həvəsləndirməkməqsədilə:a)Birləşmiş Millətlər Təşkilatının ixtisaslaşdırmış idarələrinin, Uşaq Fondunun və
digər orqanlarının ixtiyarı var ki, bu Konvensiyanın onların səlahiyyətləri dairəsinə
daxil olan müddəalarının həyata keçirilməsi məsələlərinə baxılarkən nümayəndə
ilə təmsil edilsinlər. Komitə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının ixtisaslaşdırılmış
idarələrinə. Uşaq Fonduna və digər mötəbər orqanlarına məqsədəuyğun saydığı haldatəklif edə bilər ki, onların müvafiq səlahiyyətləri dairəsinə daxil olan sahələrdən
Konvensiyanın həyata keçirilməsi barədə ekspertlərin rəyini təqdim etsinlər. Komitə
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının ixtisaslaşdırılmış idarələrinə, Uşaq Fonduna və
digər orqanlarına təklif edə bilər ki, onların fəaliyyət dairəsinə daxil olan sahələrdə
Konvensiyanın həyata keçirilməsi haqqında məruzələr təqdim etsinlər;b) İştirakçı dövlətlərin texniki məsləhət və ya yardım barədə xahiş olan, yaxud bunatələbat duyulduğunu göstərən hər hansı məruzələrini, habelə xahiş və ya göstərişlərləəlaqədar Komitənin irad və təklifləri varsa, bunları Komitə məqsədə uyğun sayarsa
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının ixtisaslaşdırılmış idarələrinə, UşaqFonduna və digər mötəbər orqanlarına göndərir.
v) Komitə Baş Məclisə tövsiyə edə bilər ki, uşaq hüquqlarına aid ayrı-ayrı məsələlərbarədə Baş Məclisin adından aparılmasını Baş katibə təklif etsin.
q) Komitə bu Konvensiyanın 44-cü və 45-ci maddələrinə müvafiq surətdə alınmış
məlumata əsaslanan ümumi xarakterli təklifə tövsiyələr irəli sürə bilər. Ümumi
xarakterli belə təklif və tövsiyələr marağı olan hər hansı iştirakçı dövlətə göndərilirvə əgər iştirakçı dövlətlərin iradları varsa, bunlarla birlikdə Baş Məclisə məlumat
verilir.
III HİSSƏ
Maddə 46
Bu Konvensiya onun bütün dövlətlər tərəfindən imzalanması üçün açıqdır.
Maddə 47
Bu Konvensiya təsdiq edilməlidir. Təsdiqnamələr saxlanılmaq üçün Birləşmiş
Millətlər Təşkilatının Baş katibinə təhvil verilir.
Maddə 48
Bu Konvensiya hər hansı bir dövlətin ona qoşulması üçün açıqdır. Konvensiyayaqoşulmaq haqqında sənədlər saxlanılmaq üçün Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş
katibinə təhvil verilir.
41

Maddə 49
1. Bu Konvensiya iyirminci təsdiqnamə və ya Konvensiyaya qoşulmaq haqqındasənət Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş katibinə saxlanılmağa təhvil verildiyi
gündən sonra otuzuncu gün qüvvəyə minir.
2. İyirminci təsdiqnamə və ya Konvensiyaya qoşulmaq haqqında sənət saxlanılmağa
təhvil verildikdən sonra bu Konvensiyanı təsdiqləyən və ya ona qoşulan hər bir
dövlət üçün bu Konvensiya həmin dövlət öz təsdiqnaməsini və ya ona qoşulmağı
haqqında sənədini təhvil qüvvəyə minir.
Maddə 50
1. İstənilən iştirakçı dövlət düzəliş təklif etmək və onu Birləşmiş MillətlərTəşkilatının Baş katibinə təqdim etmək ixtiyarına malikdir. Sonra Baş katib təklif
olunmuş düzəlişin iştirakçı dövlətlərə göndərir və onlardan xahiş edir ki, həmintəkliflərə baxılması və bunlara dair səs vermə keçirməsi məqsədilə iştirakçı
dövlətlərin konfransının çağırılıb-çağırılmaması barədə öz fikirlərini bildirsinlər. gərbelə məlumat verildiyi gündən başlayaraq dörd ay ərzində iştirakçı dövlətlərin ən azıüçdə biri bu konfransın çağırılmasına tərəfdar olduğunu bildirərsə, onda Baş katib
konfransın Birləşmiş Millətlər Təşkilatının himayəsi ilə çağırır. Bu konfransda olanvə ya iştirak edən iştirakçı dövlətlərin əksəriyyəti tərəfindən qəbul
edilmiş hər hansı düzəliş Baş Məclisin təsdiqinə verilir.
2. Bu maddənin 1-ci bəndinə müvafiq sürətdə qəbul olunmuş düzəliş onu Birləşmiş
Millətlər Təşkilatının Baş Məclisi təsdiqlədikdən və iştirakçı dövlətlərin üçdə ikiyə
bərabər çoxluğu qəbul etdikdən sonra qüvvəyə minir.
3. Qüvvədən mindikdən sonra bu düzəliş onu iştirakçı dövlətlər tərəfindən hökmənnəzərə alınır, digər iştirakçı dövlətlər isə bu Konvensiyanın müddəalarını onlartərəfindən qəbul olunmuş hansı əvvəlki düzəlişləri hökmən həyata keçirirlər.
Maddə 51
1. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş katibi dövlətlərin Konvensiyanıtəsdiqlənməsi və ya ona qoşulması vaxtı onlar tərəfindən irəli sürülmüş qeydşərtlərin mətnini alır və bütün dövlətlərə göndərir.
2. Bu Konvensiyanın məqsəd və vəzifələri ilə bir araya sığmayan qeyd-şərtlər irəlisürülməsinə yol verilmir.
3. Qeyd-şərtlər Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş katibinə göndərilmiş müvafiqxəbərdarlıq yolu ilə istənilən vaxt ləğv edilə bilər. Sonra Baş katib bu barədə bütün
42dövlətlərə məlumat verir. Belə xəbərdarlıq onu Baş katib aldığı gündən qüvvəyə
minir.
Maddə 52Hər hansı iştirakçı dövlət bu Konvensiyanı Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş
katibinə yazılı xəbərdarlıq göndərmək yolu ilə ləğv edə bilər. Ləğv etmə Baş katibtərəfindən xəbərdarlıq alındığı vaxtdan bir il keçdikdən sonra qüvvəyə minir.
Maddə 53
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş katibi bu Konvensiyanın depozitarisi təyin
edilir.
Maddə 54
Bu Konvensiyanın əsli saxlanılmaq üçün Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş
katibinə təhvil verilir, həmdə onun ingilis, ərəb, ispan, çin, rus və fransız dillərindəolan mətnləri eyni qüvvəyə malikdir. Yuxarıdakıların doğruluğunu təsdiq etməküçün aşağıda imza atmış səlahiyyətli nümayəndələr öz hökumətləri tərəfindən həminməqsədlə lazımi qaydada vəkil edilmiş nümayəndələr bu Konvensiyanı imzaladılar.

1. Qətnamə 217 A (III)
2. Bax. Qətnamə 2200 A (XXI), əlavə
3. Bax. Leage of Nations Official Journal, Special Supplement№21, October 1924, p. 43
4. Qətnamə 1386 (X) preambulanın üçüncü bəndi.
5. Qətnamə 41/ 85, əlavə
6. Qətnamə 40/33, əlavə
7. Qətnamə 3318 (XXIX) .

43«İNSAN VƏ UŞAQ HÜQUQLARI»MÖVZUSU ÜZRƏ ƏLAVƏ MƏLUMAT MƏNBƏLƏRİAVROPA ŞURASI

http:/www.coe.int• KOMPASGənclər üçün insan hüquqları üzrə dərslikMəzmun: Kitab «insan hüquqları» mövzusunun öyrənilməsinə kompleks yanaşma
kimi çıxış edir. Beş bölmədən ibarətdir. Dərslərin aparılması üçün müəllimin
bütün kitabı öyrənməsinə ehtiyac yoxdur-maraq doğuran mövzuya vurğu edilməsikifayətdir.
Dərc edilmişdir: 2002-ci ilin mayı.
İSBN: 92-871-4880-5
İnternetdə ünvanı: http://eysb.coe.int/compass/• İNSAN HÜQUQLARI ÜZRƏ AVROPA KONVENSİYASI
Müəllimlər üçün əsas materialMəzmun: Qovluq iki bölmədən ibarətdir. Orada ayrı-ayrı vərəqlərdə nəşrin tətbiqinə
aid bir sıra əsas məlumatlar və Avropa Şurası haqqında ümumi informasiya əks
olunmuşdur. Nəşr İnsan Hüquqları üzrə Avropa Konvensiyasının məzmunu ilə tanış
edir, Konvensiyanın təcrübədə tətbiqi haqqında məlumat verir, Avropa Şurasınındigər əsas fəaliyyət istiqamətlərini və onun gələcək fəaliyyətinə dair təklifləri əhatə
edir. On əlavə vərəqdə Konvensiyanın ixtisar olunmuş variantı, müəllim üçündidaktik material və şagirdlərlə iş nümunəsi təqdim olunmuşdur.
Dərc edilmişdir: 2001-ci ilin apreliİnternetdə ünvanı:http://www.coe.int/T/E/Com/About_
Coe/Brochures/fiche_dhİndex.asp#TopOfPage• TƏLİM VƏ TƏHSİL ÜZRƏ DƏRSLİK
Gənc və yaşlıların qeyri-rəsmi beynəlxalq təhsil və mədəniyyət sahəsində tərbiyəsinə
yardım üçün fikir, mənbə, metodika və fəaliyyət növləri
Məzmun: Nəşr iki hissəyə ayrılır. İlk hissədə mədəniyyət sahəsində tərbiyənin
əsas anlayışları əks olunmuşdur. İkinci hissədə fəaliyyət növləri, metodika və
mənbələr göstərilir. Sözügedən nəşr stereotiplər, xürafat, ayrıseçkilik, ksenofobiya,
antisemitizm, irqçilik və s. kimi məsələlərin nəzərdən keçirilməsi üçün çox yaxşı
didaktik materialdır.
Dərc edilmişdir: 1998-ci ilin dekabrıİnternetdə ünvanı:http://www.coe.int/T/E/human%5Frights/Ecri/3Educational_resourses/Education_Pack/Education_Pack_pdf.pdf
44

UNESCO

http://portal.unecko.orq• XALQLAR ARASINDA QARŞILIQLI ANLAMA
QABİLİYYƏTİNİN TƏRBİYƏSİ – YAYILAN FİKİR
Məzmun: Broşürdə YUNESKO-nun son onilliklərdə qarşılıqlı anlama qabiliyyətinintədrisi və tərbiyəsi istiqamətində səyləri təsvir olunur. Orada müasir dünyanın
xalqları üçün vacib olan, insan hüquqları, sülh və demokratiyaya dair fikir zənginliyivə rəngarəngliyi, təcrübə və rəylər təqdim olunmuşdur. Müəllim və şagirdlər üçünnəzərdə tutulmuşdur.
Dərc edilmişdir: 1996-cı ildə.
İnternetdə ünvanı: http://unesdoc.unesco.orq/images/0012/001248/
124833e.pdf
UNİCEF

htpp://unesco.org• DEMOKRATİK QƏRARLARIN QƏBUL EDİLMƏSİNDƏ
UŞAQLARIN İŞTİRAKININ TƏŞVİQ EDİLMƏSİ
Məzmun: Sözügedən nəşrdə əsas diqqət uşaq və gənclərin ictimai həyatda iştirakı
məsələlərinə ayrılır. Uşaq hüquqları haqqında Konvensiya əsasında orada gənclərin
onun maraqlarına toxunan qərarların qəbul edildiyi hər yerdə (ailə, məktəb, gəncvətəndaşın yaşadığı yaşayış məntəqəsi, gənclər təşkilatı və digər təşkilatlar) bütünsəviyyələrdə aktiv iştirakının vacibliyi əsaslandırılır. Bir sıra ölkələrdə müsbəttəcrübədən misallar gətirilir.
Dərc olunmuşdur: 2001-ci il.
İSBN: 88-85401-73-2• MƏN NECƏ YAŞAYIRAM
Məzmun: Nəşr 9-12 yaşlı uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuşdur. Uşaqlara anlaşıqlı
tərzdə dünyada uşaq hüquqlarına necə riayət edilməsi təqdim olunmuşdur. Özhəmyaşıdlarının ayrılıqda tarixləri ilə tanış olaraq, oxucu onların həyat şəraiti və
dünyanın daha yaxşı olacağı barədə arzuları ilə tanış olacaqdır.
Dərc olunmuşdur: 2001-ci ilİSBN: 0-7894-8859-0BEYNƏLXALQ AMNİSTİYA

http://www.amnesty.org• İLK ADDIMLAR“İnsan hüquqları” mövzusunun tədrisi üzrə metodik dərslikMəzmun: Dərslik müəllim və bu və ya digər tərzdə cavanlar arasında pedaqojifəaliyyətlə məşğul olan və müəllim kimi özünün fəaliyyət dairəsinə insan hüquqları
45mövzusunu daxil etmək istəyənlər üçün nəzərdə tutulmuşdur. Dərslik ibtidai və ortaməktəb şagirdləri ilə iş üçün nəzərdə tutulmuşdur. Geniş tərkibli arayış ədəbiyyatı vəİnternet saytlarına istinadlar, eləcə də müxtəlif təşkilatların ünvanlarını ehtiva edir.
Nəşriyyat: Amnesty İnternationalDərc olunmuşdur: 1997-ci il (London)İnternetdə ünvanı: http://erc.hrea.org/Library/teachers/firt-steps.html• UŞAQLAR ÜÇÜN İNSAN HÜQUQLARI HAQQINDA
3-12 yaş arası uşaqlara “insan hüquqları” mövzusunun tədrisi üzrə dərs proqramıMəzmun: Kitab hər biri Uşaq hüquqları haqqında BMT Bəyannaməsinin ayrı-ayrı
prinsiplərinə həsr olunan on bölmədən ibarətdir. Kitabda təsvir olunmuş metodikalar
tarix, sosiologiya, riyaziyyat və bədən tərbiyəsi fənlərinin tədrisində istifadə oluna
bilər.
Dərc olunmuşdur: 1992-ci ilİNSANLARIN TƏHLÜKƏSİZLİK ŞƏBƏKƏSİ
• İNSAN HÜQUQLARININ DƏRKİ – “İNSAN HÜQUQLARI”
MÖVZUSU ÜZRƏ DƏRSLƏRİN APARILMASI ÜÇÜN DƏRSLİK
Məzmun: Mədəniyyət sahəsində müxtəlifliyin və insan hüquqlarının universallığının
diqqətə alınması prinsipinə əsaslanan “insan hüquqları” mövzusunun tədrisi üzrəkompleks dərslik. Gənc və yaşlılara “insan hüquqları” mövzusunun tədrisi üzrə bir
sıra pedaqoji vasitələr ehtiva edir.
Nəşriyyat: Avropa İnsan hüquqları və Demokratiyanın Treninq və Tədqiqat Mərkəzi– GrazDərc olunmuşdur: 2003-cü il
İSBN: 3-214-08322-8
İNSAN HÜQUQLARININ TƏDRİSİ CƏMİYYƏTLƏRİ – HREA
• “İNSAN HÜQUQLARI” MÖVZUSU ÜZRƏ ÜMUMİ TƏHSİL:Müəllim və tərbiyəçilər üçün 24 çalışma
Məzmun: Qeyri-rəsmi təhsil üzrə dərslik. Baxılan məsələlər: qadın və uşaqlar;şəxsi ləyaqətə hörmət; insanın hüquq və öhdəliklərinin qarşılıqlı əlaqəsi; vətəndaşcəmiyyətinin formalaşması; xürafatla mübarizə; “qüvvənin möhkəmləndirilməsiüçün məlumat”. Dərslik müxtəlif mühit və mədəniyyətlərə tətbiq edilə biləcək
metodikalar təqdim edir. Bu metodikalar isə, həmçinin rəsmi təhsildə də istifadə
oluna bilər.
Dərc olunmuşdur: 2000-ci ilİSBN: 0-9706059-0-0İnternetdə ünvanı: http://www.hrea.org/pubs/claude00.html
46• HUMAN RIGHTS EDUCATION RESOURCE BOOK/ “İNSAN
HÜQUQLARI”NIN TƏDRİSİ ÜZRƏ DƏRSLİK
Məzmun: “insan hüquqları” mövzusunda tədris aparan beynəlxalq təşkilatlar,
onların fəaliyyəti, eləcə də bütün dünyada tətbiq edilən sözügedən mövzuya dairkurs və treninqlərin icmalını özündə əks etdirən ətraflı beynəlxalq bələdçi. Bundanəlavə, qeyd olunan mənbəyə “İnsan hüquqları” üzrə ədəbiyyat siyahısı və bir sıra
agentliklər daxildir.
Dərc olunmuşdur: 2000-ci ilİnternetdə ünvanı: http://www.hrea.org/pubs/elbers00.html
İNSAN HÜQUQLARI ÜZRƏ BEYNƏLXALQ ŞƏBƏKƏ
İNTERNET ÜNVANI - HRİ http://www.hri.ca/• THE HUMAN RIGHTS EDUCATION HANDBOOK /“İNSAN HÜQUQLARI” NIN TƏDRİSİ ÜZRƏ DƏRSLİK
Məzmun: “insan hüquqları”nın tədrisi üzrə nəşrlər silsiləsinə daxildir; müəllimlərburadan “insan hüquqları” sahəsində biliklərin daha da mükəmməlləşdirilməsinə
yönəlmiş mənbələr və fəaliyyət haqqında məlumat əldə edə bilər.
Dərc olunmuşdur: 2000-ci ilİnternetdə ünvanı: http://www.hri.ca/publications/new/hreduhandbook/
FAYDALI İSTİNADLAR:Uşaqları qoruyaq: http://www.savethechildren.org
İnsan hüquqlarının tədrisi üzrə assosiasiyalar: http://www.hrea.org
Uşaq hüquqları üzrə məlumatlar şəbəkəsi: http://www.crin.org
Human Rights Watch (Uşaq hüquqları bölməsi):
http://www.hrw.org/children/about.htm
İnsan hüquqları üzrə Beynəlxalq Şəbəkəsi (Uşaq hüquqları):
http://www.hri.ca/children

47SORĞU VƏRƏQƏSİ
Sözügedən sorğu vərəqəsinin məqsədi “Bizim hüquqlarımız” kartlarının, fənnintədrisinə və mənimsənməsinə necə təsir göstərəcəyini müəyyənləşdirməkdir. Bundanəlavə, bizi fərdi nöqteyi-nəzərdən uşaq hüquqlarının tədrisi və öyrənilməsinə dairsizin fikriniz maraqlandırır. Aşağıda göstərilən suallara verilən cavablar doğru və yasəf cavablar kimi dəyərləndirilə bilməzlər.
SİZİN ÖLKƏ:• Necə hesab edirsiniz aşağıda göstərilən vasitələr insan hüquqlarının, xüsusilə dəuşaq hüquqlarının təmin edilməsi üçün kifayətdirmi?
Uşaq hüquqları konvensiyasıÜmumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsiİnsan hüquqları və əsas azadlıqlar üzrə Avropa Konvensiyası

bəli

xeyir

Aşağıda qeyd olunan fikirlərin məqsədi sizin insan, eləcə də uşaq hüquqlarına aidolan faktorlara münasibətinizi müəyyənləşdirməkdir.
Hər bir fikri oxuyub, göstərilən kvadratlarda ona dair sizin mövqeyinizi əks etdirəncavabı qaralayın.
• İnsan, xüsusilə də uşaq hüquqları məişət həyatında olduğu kimi, məktəbdə dəvacibdir.
Tamamilə razıyam
RazıyamRazı deyiləm
Tamamilə razı deyiləm• İnsan, xüsusilə də uşaq hüquqları - əl çatmaz dəyərdir və ancaq dövlətli ölkələr
onların təmin edilməsi gücünə malikdirlər.
Tamamilə razıyam
RazıyamRazı deyiləm
Tamamilə razı deyiləm• Müəllimlər uşaqların fikrinə hörmət edir və bu fikirlərin dərslərdə azad ifadə
edilməsi üçün şərait yaradırlar.
Tamamilə razıyam
RazıyamRazı deyiləm
Tamamilə razı deyiləm48

• Necə hesab edirsiniz, kartlar uşaqlara öz hüquqlarının öyrənilməsi üçün təkan verəbiləcək məqbul vasitədirmi?
bəli xeyir• Necə hesab edirsiniz, uşaqları, fənnin birbaşa onlara aid olması (fərdi hüquq)həvəsləndirmişdir və ya onlar fənnin tədris olunma metodunu bəyənmişlər?
Ancaq bir kvadratı işarə edin.
Uşaqları sözügedən mövzu maraqlandırıb (fərdi hüquq)Uşaqlar ilk öncə fənin tədris olunma metodunu bəyəniblərUşaqlar həm mövzu, həm də fənin tədris olunma metodunu bəyəniblər• Tədris kartoçkalarında göstərilmiş, uşaqlar tərəfindən ən çox bəyənilmiş üç hüquqvəziyyətini və ya fəaliyyət növlərini göstərin?
Nə səbəbdən?
Üç hüquq vəziyyətini və ya fəaliyyət növlərini göstərin:a)				Nə səbəbdən?
b)				Nə səbəbdən?
c)				Nə səbəbdən?
• “Bizim hüquqlarımız” layihəsindən öncə uşaqlar öz hüquqlarını bilirdilərmi?
xeyir (heç bir hüquq)bəli (bütün hüquqlar)
qismən (hüquqların bir neçəsi)• Hesab edirsinizmi ki, sizin məktəbdə dözümlülük mövzusuna kifayət qədər diqqət
ayrılır?
bəli xeyir• Fərdi iş aparılandan sonra məktəblilər öz hüquqlarının pozulduğu halları dərk
edirlərmi?
xeyir (heç bir hüquq)bəli (bütün hüquqlar)
qismən (hüquqların bir neçəsi)• Öz məktəb ətrafınızda siz hansı zorakılıq növü ilə daha çox rastlaşırsınız?
İşarə edin.
a) həmyaşıdlar tərəfindən zorakılıqb) söz ilə zorakılıqc) fiziki zorakılıqd) sairə (qeyd etmək):“Bizim hüquqlarımız” kartlarının istifadəsi nə kimi vacib nəticələr verdi?
Sırada olan kvadratların ancaq birini qeyd edin.
• Gündəlik həyatda məktəblilər hüquq pozuntularını müəyyən edir və əksər hallarda
insan hüquqları məsələsinə daha diqqətli yanaşılar.
Tamamilə razıyam
Razıyam
Qismən razıyam
Razı deyiləm49• Məktəblilər öz sosial ətraflarındakı müxtəlifliklərə və xüsusiyyətlərə qarşı dahahəssasdırlar?
Tamamilə razıyam
Razıyam
Qismən razıyam
Razı deyiləm• Kartları istifadə edərək, məktəblilər uşaq hüquqlarını daha geniş anlamağa və bubilikləri təkcə öz şəxsi xeyri üçün istifadə etməməyi öyrəniblər.
Tamamilə razıyam
Razıyam
Qismən razıyam
Razı deyiləm• Kartları istifadə edərək, məktəblilər özlərinə qarşı etinasızlıqlarla üzləşən xüsusi
kateqoriyadan olan həmyaşıdlarına (imkansız ailələrdən olan uşaqlar, inkişafdan
qalan uşaqlar) münasibətdə insan hüquqlarına daha böyük hörmətlə yanaşmağa
başlamışlar.
Tamamilə razıyam
Razıyam
Qismən razıyam
Razı deyiləm• Kartları istifadə edərək, mənə insan hüquqlarına dair layihələri həyata keçirəbiləcək imkanları verən biliklər əldə etmişəm.
Tamamilə razıyam
Razıyam
Qismən razıyam
Razı deyiləm• İnsan, xüsusilə də uşaq hüquqlarının tədrisi və öyrənilməsinə dair əlavə biliklərəldə etmək istəyirsinizmi?
bəli xeyir
İstəyirsinizsə, aşağıdakı suallara cavab verin.
İnsan, xüsusilə də uşaq hüquqlarının hansı sahəsində biliklərinizi
mükəmməlləşdirmək istəyirsiniz?
Müvafiq kvadratı qaralayın!
“insan, xüsusilə də uşaq hüquqlarının” mahiyyəti“insan, xüsusilə də uşaq hüquqlarının” tədris olunma metodu

50

• “Dözümlülük” mövzusunun tədrisi və öyrənilməsinə dair əlavə biliklər əldə etməkistəyirsinizmi?
bəli xeyirİstəyirsinizsə, aşağıdakı suallara cavab verin.
Dözümlülük mövzusunun hansı sahəsində biliklərinizi daha da dərinləşdirməkistəyirsiniz?
Müvafiq kvadratı qaralayın!
“dözümlülük” mövzusunun mahiyyəti“dözümlülüyün” tədris olunma metoduTədris kartlarının istifadəsi vasitəsilə “Uşaq hüquqları” mövzusunda tədris və
təhsilə dair suallara vaxt ayırıb cavablandırdığınız üçün Sizə təşəkkür edirik.
Doldurulmuş sorğu vərəqəsini aşağıdakı ünvana göndərin:
Mitja Sardoč, Education Research Institute, Gerbičeva 62,1000 Ljubljana, SLOVENIYA

51

ATƏT ÜZV DÖVLƏTLƏRİ
• Avstriya• Azərbaycan• Albaniya• Andorra• Ermənistan• Belarus• Belçika
• Bolqarıstan
• Bosniya və Herseqovina• Vatikan• Böyük Britaniya• Macarıstan
• Almaniya• Yunanıstan
• Gürcüstan
• Danimarka• İrlandiya• İslandiya• İspaniya• İtaliya• Qazaxıstan
• Kanada• Kipr• Qırğızıstan
• Latviya• Litva• Lixtenşteyn
• Lüksemburq

52• Makedoniya• Malta• Moldova• Monako• Hollandiya• Norveç• Polşa
• Portuqaliya• Rusiya Federasiyası• Rumıniya
• San-marini• Serbiya və Monteneqro• Slovakiya• Sloveniya• ABŞ• Tacikistan• Türkmənistan• Türkiyə• Özbəkistan• Ukrayna• Finlandiya• Fransa• Xorvatiya• Çexiya• İsveçrə• İsveç• Estoniya