Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi
Haziran 2020 Cilt 22 Sayı 1 (1-23)
DOI:

1Çeviri / TranslationARAŞTIRMALARDA CİNSİYET VE TOPLUMSAL CİNSİYET
EŞİTLİĞİ: SAGER YÖNERGELERİNİN GEREKÇESİ VE
KULLANIM ÖNERİSİ#YazarlarShirin HEIDARI1, Thomas F. BABOR2*, Paola De CASTRO3,
Sera TORT4, Mirjam CURNO5Çeviri Yazarları
Müge ATAKAN6, Cem UZUN7#

Orijinal kaynak
Heidari et al. Sex and Gender Equity in Research: rationale fort he SAGER
guidelines and recommended use. Research Integrity and Peer Review (2016)
1:2 DOI 10.1186/s41073-016-0007-6
ÖZArkaplan: Cinsiyet ve toplumsal cinsiyet farklılıkları genel bilim
iletişiminde olduğu gibi araştırma tasarımında, çalışma uygulamasında vebilimsel raporlamada çoğu kez göz ardı edilir. Bu durum, araştırmabulgularının genelleştirilebilirliği ve bunların klinik uygulamaya
uygulanabilirliğini öncellikle kadınlar için, ancak aynı zamanda erkekler içinde sınırlamaktadır. Bu makale disiplinlerarası araştırmalarda cinsiyetraporlamaya daha sistematik bir yaklaşımı teşvik etmek için geliştirilen
uluslararası yönergelerin gerekçesini açıklamaktadır.
Yöntem: Dokuz ülkeyi temsil eden 13 uzmanın katıldığı bir panel, bir dizi
telekonferans, konferans sunumları ve 2 günlük bir çalıştay aracılığıyla
yönergeler geliştirildi. 716 dergi editörüne, bilim insanlarına ve uluslararası
yayıncılık topluluğunun diğer üyelerine internet aracılığıyla anket yapıldı veÖğr. Gör. Trakya Üniversitesi, mugeatakan@trakya.edu.tr, ORCID: 0000-0002-5841-4703.
Prof. Dr. Trakya Üniversitesi, cemuzun@yahoo.com, ORCID: 0000-0003-3233-7049.

6
7

2

Trakya University Journal of Social Science
June 2020 Volume 22 Issue 1 (1-23)
DOI:

aynı zamanda bilimsel yayıncılıkta cinsiyet politikaları üzerine literatür
taraması gerçekleştirildi.
Bulgular: Araştırmalarda Cinsiyet ve Toplumsal Cinsiyet Eşitliği (Sex andGender Equity in Research: SAGER) yönergeleri, çalışma tasarımında
cinsiyet ve toplumsal cinsiyet bilgilerinin raporlanması, veri analizleri, sonuç
ve bulguların yorumlanması için kapsamlı bir prosedürdür.
Sonuç: SAGER yönergeleri öncelikle yazarlara çalışmalarını hazırlamada
rehberlik etmek üzere tasarlanmıştır. Aynı zamanda, bilimin bekçileri olan
editörlerin de cinsiyet ve toplumsal cinsiyet kavramlarının değerlendirmesini
editöryal sürecin ayrılmaz bir parçası olarak, tüm çalışmalara dahil etmeleri
açısından da yararlı olacaktır.
Anahtar Kelimeler: Cinsiyet, Toplumsal Cinsiyet, Yönergeler, SAGER,
Bilimsel araştırma, Bilimsel yayıncılık, Toplumsal cinsiyet önyargısı, Eşitlik
ArkaplanCinsiyet ve toplumsal cinsiyet sağlığın ve sağlıklı oluşun önemli
belirleyicileridir. Cinsiyet, insanlarda ve hayvanlarda bulunan, kromozomlar,
gen ekspresyonu, hormon fonksiyonu ve üremeyi/ cinsel anatomiyi içeren
fiziksel ve fizyolojik özellikler ile ilişkili bir takım biyolojik niteliği ifade
eder [1]. Cinsiyet genellikle kadın veya erkek olarak sınıflandırılır ancak
cinsiyeti oluşturan biyolojik özelliklerde ve bu özelliklerin nasıl ifadeedildiğine dair farklılıklar vardır.
Toplumsal cinsiyet kavramı kadın, erkek ve toplumsal cinsiyetçeşitliliği olan insanların toplumsal olarak inşa edilmiş olan rollerini,
davranışlarını ve kimliklerini ifade eder [1]. İnsanların kendilerini ve
birbirlerini nasıl algıladıklarını, nasıl davrandıklarını ve etkileşimde
bulunduklarını, toplumdaki güç ve kaynakların dağılımı etkiler. Cinsiyet
genellikle yanlış bir ikili (kadın / erkek) faktör olarak kavramsallaştırılır.
Gerçek hayatta, bir toplumsal cinsiyet kimliği boyutu, bireylerin
kendilerini nasıl algıladıklarını ve cinsiyetlerini nasıl ifade ettiklerini
tanımlayan ifadeler vardır. Cinsiyet, toplumsal cinsiyet ve ilgili terimlerin
anlamlarını tanımlamak için Ek 1’de terimler sözlüğü verilmiştir.
Cinsiyet ve toplumsal cinsiyet etkileşimleri sağlığı ve sağlıklı oluşu
çeşitli şekillerde etkiler. Her ikisi de çevresel ve mesleki riskleri, risk alma
davranışlarını, sağlık hizmetlerine erişimi, sağlık arama davranışlarını,sağlık hizmetlerinden yararlanmayı ve sağlık hizmetlerinde algılanan

Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi
Haziran 2020 Cilt 22 Sayı 1 (1-23)
DOI:

3

deneyimi ve böylelikle de hastalığın yaygınlık derecesini ve tedavi
sonucunu etkiler. Ayrıca farmasötik ajanların farmakokinetik ve
farmakodinamiklerinin cinsiyetler arasında farklılıklar gösterdiği, yan
etkilerin ve tedavi sonuçlarının farklı olabildiği bilinmektedir. Dolayısıyla
cinsiyet ve toplumsal cinsiyet sağlığın önemli belirleyicileridir [2].
Araştırma Yürütmede Cinsiyet ve Toplumsal Cinsiyet ÖnyargısıÇoğu araştırma alanında cinsiyet ve toplumsal cinsiyet kavramlarınınöneminin bilinmesine rağmen, bilimsel dikkatin genel yönelimi cinsiyet ya
da toplumsal cinsiyet kategorisine bağlı kalmaktadır. Cinsiyet ayrıştırmasınıncinsiyete göre sınıflandırılamayacak olan diğer canlı organizmalara
uygulanamayacağı yönündeki yanlış kanı nedeniyle önemli bilgi boşlukları
devam etmektedir [3–6].
İnsan denekler üzerinde yürütülen çalışmalarda kadınların
temsilindeki eksiklik yazılı basılı kaynaklar ile desteklenmektedir [1].
Cochrane Reviews’da yer alan bir yazıda kardiyovasküler tedavi deneylerinin
incelemesi sonucu, 258 klinik deneyde toplam denek katılımcılarının sadece%27’sinin kadın olduğu gösterilmiştir [7]. Daha da önemlisi, hem kadınları
hem de erkekleri aday olarak kabul eden deneylerin sadece üçte biri cinsiyete
dayalı bir analiz bildirmiştir [8]. Pain’de 10 yıldan fazla bir süre boyunca
yayınlanan hayvan çalışmalarının %79'undan fazlası sadece erkek denekleri
içermekteydi ve sadece % 4'ü cinsiyet farklılıkları üzerinde çalışmıştı [9].
Araştırmada kadınların yeterince temsil edilmemesi olumsuz
sonuçlara neden olabilir. 1997 ve 2001 yılları arasında ABD pazarından geriçekilen on reçeteli ilaç arasından sekizi kadınlara erkeklerden daha fazla zarar
vermiştir [10]. Son zamanlarda, ABD Gıda ve İlaç Kurumu (FDA) ilacın
risklerine daha fazla duyarlı olmasından dolayı, kadınlar için yarım doz
zolpidem öneren bir güvenlik uyarısı yayınladı [11]. Tüm bu vakalarda
cinsiyet ve toplumsal cinsiyet temelli analiz, onay almadan önce kadın ve
erkeklerde ilaçların dozlarını ve uygulanabilirliğini yönlendirmek için yeterlibilgi sağlayacaktır.
Cinsiyet ve toplumsal cinsiyet temelli analizlerdeki yetersizlik birçok
disiplinde görülmektedir. Mühendislik alanında, araba koltuklarıgeliştirilirken kadınlar ve erkekler arasındaki fizyolojik ve anatomik
farklılıkların dikkate alınmaması, erkekler ile kıyaslandığında kadın

4

Trakya University Journal of Social Science
June 2020 Volume 22 Issue 1 (1-23)
DOI:

yolcuların boyun travma riskinin daha yüksek olmasına neden olmuştur [12,13].
“Toplumsal cinsiyet ayrımı” terimi çoğu kez kadınlara uygulanmış
olsa da cinsiyet ve toplumsal cinsiyet temelli analizin erkeğin sağlığı
konusundaki anlayışımıza getirdiği fayda da dikkate alınmalıdır.
Araştırmalarda kadın ve erkek temsilindeki ve cinsiyete ve toplumsal
cinsiyete özgü verilerin raporlanmasındaki artışa rağmen bu örnekler mevcut
politikaların uygulanmadığını göstermektedir [3]. Cinsiyet ve toplumsal
cinsiyet farklılıklarına ilgisizlik sadece zararlı olmakla kalmayıp aynı
zamanda yenilik için fırsatların kaçmasına da neden olabilir. Temelfarklılıklarıvebenzerlikleri
anlamak,teknolojik
yeniliklerin
uygulanabilirliğini, alımını ve etkisini araştırmak ve bilişsel değişkenlik
hakkında derinlemesine bilgi edinmek şüphesiz toplumun ihtiyaçlarınıkarşılamak için daha yenilikçi yaklaşımlara ve daha iyi çözümlere yol
açacaktır.
Dergi Editörlerinin Rolü ve Yayın Politikaları
Editörler, araştırmanın yürütülmesini etkileyen etik çerçevenin
eklemlenmesi de dahil olmak üzere bilimin bekçileri olarak önemli bir rol
oynamaktadır. Giderek artan yayınlanan bilgi hacmi ile birlikte, yayınlarınkalitesi konusundaki endişeler dergi editörlerini, yayıncıları ve meslek
kuruluşlarını ayrıntılı yönergeler uygulamaya yönlendirmiştir. Günümüzde,etik inceleme süreçleri kısmen dergi gereklilikleri nedeniyle insan ve hayvanaraştırmalarında uygulanmaktadır. Dergi politikalarının zorunlu/uyumlu
olmayışının etkisi klinik deney tescili gibi farklı alanlarda (14) ve PRISMA(Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses)
yönergelerinin
tanıtılmasından
sonra
sistematik
incelemelerinraporlanmasında net bir biçimde ispatlanmıştır [15]. Başka bir örnek ise
randomize kontrollü araştırma raporlamasının iyileştirilmesine yol açan
Konsolide Raporlama Standartları Denetimi (Consolidated Standardsof Reporting Trials: CONSORT) bildiriminin kademeli olarak kabul
edilmesidir [16, 17]. CONSORT ve PRISMA'nın ardından, hayvanaraştırmaları için ARRIVE yönergeleri de dahil olmak üzere başka birçok
raporlama kılavuzu geliştirilmiştir [18].
Politika uygulama ve yürütmenin ciddi bir zorluk olmaya devam
etmesine rağmen, dergiler cinsiyete ve toplumsal cinsiyete özgü raporlanan

Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi
Haziran 2020 Cilt 22 Sayı 1 (1-23)
DOI:

5

araştırma verilerinin kalitesini ve şeffaflığını arttırmada önemli bir rol
oynayabilir. 2011’de ABD Tıp Enstitüsü tarafından düzenlenen “Bilimselaraştırmaların cinsiyete özgü raporlanması” konulu çalıştayda, araştırmalarıncinsiyete duyarlı olarak rapor edilmesini geliştirmek için dergilerin ve dergi
editörlerinin ele alması gereken bir takım kilit hususlar [3], cinsiyete özgüveri analizinin uygunluğu ve araştırma tasarımı ve raporlamada cinsiyet ve
toplumsal cinsiyet konularını öneren dergi politikalarının eksikliği tespit
edildi.
Mevcut bulguların sonuçlarına dayanarak 2010 yılında ABD Tıp
Enstitüsünün tavsiye ettiği, klinik deney sonuçlarının kadın ve erkekler içinayrı ayrı analiz edilmesini içeren yönergeyi ICMJE (International
Committee of Medical Journal Editors) üyeleri ve diğer editörler kabuletti. ICMJE’nin cinsiyet ve toplumsal cinsiyet raporlaması hakkında
yayınladığı kapsamlı yönerge araştırmacılara tüm çalışma türlerinde
tanımlayıcı örneklemleri dahil etmesini önermiştir ve cinsiyet ve diğer
ilgili demografik değişkenler için tanımlayıcı veri ve cinsiyete göre
katmanlı raporlama sağlamıştır [19].
Araştırmaya yeterli sayıda kadın ve erkeğin (ve diğer alt
grupların) dahil edilmesinin yanı sıra araştırma verilerinin uygun analizi,şeffaf ve eksiksiz raporlanması ile birlikte, fon sağlayıcıların,araştırmacıların, hakemlerin ve editörlerin arasında ortak bir çabaolmasını gerektirir [20]. Editörlerin sıklıkla araştırma sürecine geç dahil
olmalarına rağmen, etkili, şeffaf ve eksiksiz bir cinsiyet ve toplumsal
cinsiyet raporlaması sağlamada önemli bir rol oynar.
Son yıllarda, cinsiyet ve toplumsal cinsiyet konulu bilimselaraştırmaların hakemleri sorunları çözmenin en iyi yolları hakkındaönerilerde bulunmuşlardır. Doull ve ark. [21, 22] karar alma aşamasındabulguların toplanması, sentezi ve analizini geliştiren eş zamanlı uygulama
yapılarak, sistematik derlemelerin metodolojisinde cinsiyet-toplumsal
cinsiyet temelli analizlerin sadeleştirilmesini önerdiler. Ayrıca, sistematik
derlemeler için bir değerlendirme aracı geliştirdiler ve bu aracı yeniaraştırmalar için birincil çalışmaları ve protokolleri değerlendirmek üzere
uyarladılar [22]. Nowatski ve Grant [23] toplumsal cinsiyete dayalı
analizler için kadınlar ve erkekler arasındaki eşitsizliklerin kaynaklarını
ve sonuçlarını tanımlamak ve bunlara yönelik stratejiler geliştirmek üzere

6

Trakya University Journal of Social Science
June 2020 Volume 22 Issue 1 (1-23)
DOI:

bir gerekçe sunmuşlardır. Klinik Ortopedi ve Araştırma Dergisi, 2014
yılında bilimsel raporlamada cinsiyet ve toplumsal cinsiyet üzerine bir
dizi öneri içeren bir makale yayınladı [5].
Editör dernekleri, yayınevleri, finans kuruluşları ve sivil toplum
kuruluşları da cinsiyet ve toplumsal cinsiyet konularına ilgi
göstermektedir. Kanada Sağlık Araştırma Enstitüleri, 2010 yılında, tüm hibebaşvurusu sahiplerinin, araştırma tasarımlarının cinsiyet ve toplumsal
cinsiyet kavramlarını içerip içermediğine ilişkin sorulara yanıt vermesini
zorunlu kılmıştır [24]. ABD’de kadınların katılımcı olarak araştırmalara dahil
edilmesi 1993’te NIH’de alınan kararlara büyük oranda atfedilebilir; bunlar
kadınların ve azınlıkların 3. aşama klinik deneylere dahil edilmesi gerektiğini
öngören ve böylece müdahale etkilerinde geçerli farklılıkların analizinin
yapılabilmesini sağlayan kararlardır [25]. Son zamanlarda NIH, hibe başvuru
sahiplerinden klinik öncesi çalışmalarda cinsiyete özgü içeriğin nedensiz
olarak yer almaması durumunda, eril-dişil hücreler ve hayvanlara ait verilerin
nasıl dengeleneceğinin açıklanmasının talep edileceğini duyurdu [6].
Araştırmalarda ve bilimsel yayıncılıkta cinsiyet ve toplumsal
cinsiyet kavramlarının öneminin daha fazla bilinmesine rağmen biliminbazı alanlarında ilerleme yavaş olmuştur ve dergilerin, dergi editörlerininve eğitimli toplumların önceki çabalarını geliştirmek için daha fazlaçalışmaya ihtiyaç vardır. Nieuwenhoven’ın da [26] belirttiği gibi, bilim
insanlarını cinsiyet ve toplumsal cinsiyet kavramlarını araştırmalarınadahil etmeye teşvik etmek için güçlü yaklaşımlara ihtiyaç vardır. Örneğin
disiplinler arası bilimsel yayınlarda cinsiyet ve toplumsal cinsiyetin dahaiyi raporlanması için yönergeler sunan kapsayıcı bir öneri seti yoktur. Söz
konusu gereksinimi karşılamak için bu makale disiplinler arasıaraştırmalarda cinsiyet ve toplumsal cinsiyetin raporlanmasında dahasistematik bir yaklaşımı teşvik etmek için bir dizi uluslararası yönergeningeliştirilmesini anlatmaktadır.
YöntemAvrupa Bilim Editörleri Birliği (European Association of Science
Editors: EASE) 2012 yılında bir Toplumsal Cinsiyet Politikası Komitesi
kurdu ve Araştırmalarda Cinsiyet ve Toplumsal Cinsiyet Eşitliği’nin (Sex andGender Equity in Research: SAGER) raporlanması için bir dizi yönergeningeliştirilmesini görev edindi. Toplumsal Cinsiyet Politikası Komitesi

Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi
Haziran 2020 Cilt 22 Sayı 1 (1-23)
DOI:

7(Gender Policy Committee: GPC) Başkanı (Dr. Heidari) tarafından dokuzülkeyi temsil eden (sekizi kadın, beşi erkek) 13 uzmandan oluşan bir heyet
seçildi. Üyelerden sekizi çeşitli biyomedikal dergilerde deneyimli editör,diğer üyeleri ise toplumsal cinsiyet araştırması ve bilimsel yayıncılık
konularında uzmanlığa sahipti.
716 dergi editörü, bilim insanı ve uluslararası yayıncılık topluluğunun
diğer üyelerine uygulanan internet anketi ilk olarak, mevcut cinsiyet ve
toplumsal cinsiyet politikaları hakkında bilgi edinmek ve bu politikalara
duyulan ihtiyaç hakkında görüş toplamak üzere yapılmıştır. Anket dört
politika alanına odaklanmıştır: (1) uygulanabilir olduğunda cinsiyete veya
toplumsal cinsiyete göre verilerin ayrıştırılmasını talep eden veya teşvik eden,
yazarlara yönelik yönergeler; (2) editoryal kadro ve kurulların yapısıyla ilgili
toplumsal cinsiyet politikaları; (3) hakemler arasında toplumsal cinsiyet
dengesi için çaba gösteren politikalar ve (4) hakemlerden makalelerideğerlendirirken cinsiyete göre ayrıştırılmış verileri ve toplumsal cinsiyet
analizini değerlendirmeye dahil etmesini isteyen kurallar. Anket ile dört grup
hedeflendi: EASE üyeleri; Bağımlılık Dergisi Editörleri Uluslararası Derneği(ISAJE) üyeleri; Thomson Reuters SCI Expanded’da indekslenen 8607 dergi
arasından seçilen 100 dergiden oluşan rastgele bir örneklem ve konu ile ilgili
herhangi bir bireyin tamamlayabileceği açık bir örneklem. Toplamda 338
özgün dergiyi ve 114 özgün yayınevini temsil eden 716 katılımcı ankete
katıldı.
Ankete ek olarak, politika seçeneklerini ve uzman tavsiyelerini
tanımlamak için başka birkaç yöntem daha kullanılmıştır. İlk olarak, cinsiyet
ve toplumsal cinsiyete ilişkin özel politikaları olan dergileri belirlemek içinanahtar kelime aramaları yapıldı (ör. “cinsiyet” + “yazarlar için talimatlar”).
Ayrıca, ankete katılan ve bilimde cinsiyet ve toplumsal cinsiyet bilgisi
boşlukları ile ilgili endişelerini açıkça dile getiren ve Cinsiyet Politikası
Komitesi tarafından zaten bilinen cinsiyet ve toplumsal cinsiyet raporlama
politikaları olan hakemli dergilerin web sayfaları tarandı.
Tavsiyelerini geliştirmek için üç yıllık bir süreçte komite, bir dizi
telekonferans, konferans ve iki günlük bir çalıştay düzenledi. Belçika’nın
Blankenberge ve Hırvatistan'ın Split şehrlerinde düzenlenen editör
toplantılarında taslak yönergeler geliştirildi ve muhalif görüşler ele alındı.

8

Trakya University Journal of Social Science
June 2020 Volume 22 Issue 1 (1-23)
DOI:

Ayrıca, taslak yönergeler cinsiyet ve toplumsal cinsiyet araştırmaları alanında
36 uzmana dağıtıldı; alınan her yorum belgede ilgili alana eklendi.
BulgularAnket bulguları
Dört örneğin her birinde dergilerinde cinsiyet ve/veya toplumsal
cinsiyet politikası olduğunu bildirenlerin ortalama oranı %7 idi. Erkeklerin
ve kadınların daha eşit olduğu ülkelerden (düşük GII) olan katılımcıların bu
politikaların yürürlükte olduğunu bildirme olasılıkları daha yüksekti.
100 dergiden oluşan rastgele örneklemde, EASE ve ISAJE(International Society of Addiction Journal Editors) gruplarında çoğunluk(%75) cinsiyet ve toplumsal cinsiyet raporlamayı “Yazarlara Talimatlar”
kısmında şart olarak belirtme konusunda emin değildi ya da isteksizdi. Kadın
katılımcıların cinsiyet ve toplumsal cinsiyet raporlama politikalarını
destekleme olasılıkları erkek katılımcılara göre daha yüksekti. Çıkarılansonuçlarla ilgili olarak dikkatli olunması gerekirken, anket sonuçları,
yazarlara yönelik talimatlarda, hakem kılavuzlarında ve editör kurulları ile
hakem kurullarında cinsiyet ve toplumsal cinsiyet politikaların yetersizliğine
işaret etmektedir.
Literatür Taramasıİncelememiz sonucu, dergi makaleleri, başyazılar, uzman komiteraporları ve konferans bildirileri biçimindeki 25 yayınlanmış kaynağın yanı
sıra 62 dergi tarafından geliştirilen ve kullanılan politikaları saptadık.
Cinsiyet ve toplumsal cinsiyet politikaları ve yönergelerininçoğunluğu çeşitli bilim alanlarını (örneğin, “hayvan bilimi”, “sağlık psikiyatri”) ve araştırma türlerini (örneğin, hayvan, insan, hücre veya buüçünün bir kombinasyonu) kapsayan “Yazarlara Talimatlar” kategorisine
girmiştir. Çoğu durumda, talimatlar yazarlara eğer uygunsa, yalnızca erkekler
ve kadınlar için sonuçları ayrı ayrı rapor etmelerini tavsiye eder.
Birçok dergi [20, 27, 5], yeni politikaların benimsendiğini duyurmak
ya da cinsiyet ve toplumsal cinsiyet konularında daha fazla farkındalık
yaratmayı teşvik etmek için editör sayfalarını kullanmıştır. Örneğin, ClinicalOrthopaedic and Related Research dergisi editörleri bir editöryal yayınladı[5] ve dergilerinde yayın yapmak isteyen araştırmacılara aşağıdaki
yönergeleri kullanmalarını önerdi: (1) incelenen sağlık durumu tüm cinsiyet
ve toplumsal cinsiyetlerde görülebiliyorsa araştırma soruları hem erkekler

Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi
Haziran 2020 Cilt 22 Sayı 1 (1-23)
DOI:

9

hem de kadınlar için cevaplamaya yetecek güçte olan çalışmalar tasarlayın;(2) araştırma klinik, temel bilim ve epidemiyolojik çalışmalarla ilgiliolduğunda cinsiyete ve / veya toplumsal cinsiyete özgü veri sağlayın; 3)
cinsiyet veya toplumsal cinsiyetin çalışmanın sonuçları üzerindeki etkisini(ya da ilişkisini) analiz edin ya da “Yöntemler” bölümünde bu analizlerin
neden yapılmadığını belirtin ve bu konuyu “Tartışma” bölümünde ele
alınacak bir sınırlama olarak kabul edin ve (4) cinsiyet veya toplumsal
cinsiyet analizleri post hoc yapıldıysa bu analizlerin dikkatli bir şekilde
yorumlanması gerektiğini belirtin.
2011’de yapılan bir “Cinsiyete özgü bilimsel araştırma raporlaması”çalıştayında, ABD Tıp Enstitüsü tarafından geniş bir paydaş kesiti toplandı.
Bu çalıştayda dergilerin ve dergi editörlerinin ele alması gereken temel
hususlar belirlendi; sadece insan katılımcılarla yapılan çalışmalarda değil,aynı zamanda hayvan araştırmalarında, insan ve hayvanlardan elde edilen
hücreler, dokular ve diğer materyallerle yapılan çalışmalarda da geçerli olmaküzere yazarlardan çalışma alanlarında cinsiyet hakkında rapor vermeleri
istendi.
Doull ve ark. [21] sistematik inceleme ve cinsiyet ve toplumsal
cinsiyet temelli analiz metodolojilerinin rafine edilmesini ve karar vermede
bulguların toplanması, sentezi ve analizini geliştirmek için senkronize
edilmesini önerdi. Nowatski ve Grant [23] kadınlar ve erkekler arasındakieşitsizliklerin kaynaklarını ve sonuçlarını tanımlamak ve bunlara yönelik
stratejiler geliştirmek üzere tasarladığı toplumsal cinsiyet temelli analiz(gender-based analyses: GBA) için bir gerekçe sunmuştur. GBA, sağlık vesağlık hizmetlerinde toplumsal cinsiyet farklılıkları ve uygun politikalarüzerine odaklanmaktadır.
SAGER yönergeleri
Yukarıda incelenen politikalar, prosedürler ve tavsiyeler,araştırmalarda cinsiyet ve toplumsal cinsiyetin sistematik olarak
raporlanmasını teşvik etmek için tasarlanan SAGER yönergeleri için temelolarak kullanılmıştır. Yönergeler, araştırmacılara ve yazarlara, uygun olduğu
zamanlarda, bilimsel yayınlarda cinsiyet ve toplumsal cinsiyet raporlamasını
standart hale getirecek bir araç sunmaktadır. Ayrıca bir araştırma makalesinideğerlendirmek için pratik bir araç ve yazarlar ile hakemler arasında
farkındalık yaratma aracı olarak editörlerin kullanmasını amaçlamışlardır.

10

Trakya University Journal of Social Science
June 2020 Volume 22 Issue 1 (1-23)
DOI:

Her ne kadar raporlama kuralları tipik olarak bir çalışmada gerçekte neyapıldığını rapor etmeye odaklansa da SAGER yönergelerinde yer alanmaddelerin hepsinin her çalışmaya uygun olmayacağını veya
uygulanamayacağını biliyoruz. Bu nedenle, SAGER yazarları, editörleri ve
hakemleri araştırma konusunun cinsiyet ve toplumsal cinsiyet ile ilgili ve
uygulanabilir olduğunda yönergelere uymayı göz önünde bulundurmayateşvik eder. Genel bir ilke olarak, SAGER yönergeleri, her iki terimin dekarışmasını önlemek için cinsiyet ve toplumsal cinsiyet kelimelerinin
dikkatlice kullanılmasını önerir. Ortak tanımların kullanılması, yayınlanan vearşivlenmiş verilerin meta analizlerini yapma yeteneğini geliştirecektir.
Cinsiyet terimi, doğrulanması mümkün olduğu durumlarda biyolojik
farklılığa dayalı olarak bir erkek veya kadın sınıflandırması olarak
kullanılmalıdır. Yazarlar, yöntemler bölümünde katılımcıların öz-raporda
tanımlanan cinsiyetinin, dışarıdan ya da vücut özelliklerinin iç muayenesi ile
ya da genetik testler veya başka yollarla belirlenip belirlenmediğini
vurgulamalıdır. Hayvanlar üzerinde yapılan çalışmalarda cinsiyet terimi
kullanılmalıdır. Hücre biyolojisi, moleküler biyoloji veya biyokimyasal
deneylerde hücre veya doku kültürlerinin kökeni ve cinsiyet kromozom
yapıları belirtilmelidir. Eğer bilinmiyorsa nedenleri bildirilmelidir. Cihazveya teknolojilerin test edilmesi gibi diğer disiplinlerde, yazarlar tüm
toplumsal cinsiyetlere uygulanıp uygulanmayacağı ve bir kullanıcının
toplumsal cinsiyet rolü göz önünde bulundurularak test edilip edilmediği
açıklamalıdır.
Birçok çalışmanın cinsiyet ve / veya toplumsal cinsiyet farklılıklarınıanaliz etmek için “tasarlanamayacağı” kabul edilmektedir. Ancak panel, bu
analizlerin cinsiyet ve toplumsal cinsiyet hakkındaki bilgileri geliştirmek için(özellikle tıbbi araştırmalarda) gerekli olduğunun farkındadır.
Tablo 1, SAGER yönergelerini göstermektedir. Yönergeler mekanik
ve mühendislik gibi sonuçları insanlara uygulanacak olan diğer disiplinlerin
yanı sıra insanlar, hayvanlar veya insanlardan ve hayvanlardan kaynaklananmateryallerle (örneğin organlar, hücreler, dokular) yapılan tüm araştırmalara
uygulanabilirler.

Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi
Haziran 2020 Cilt 22 Sayı 1 (1-23)
DOI:

11

Tablo 1 Araştırmada Cinsiyet ve Toplumsal Cinsiyet Eşitliği (SAGER)
Yönergeleri
Genel ilkeler• Yazarlar cinsiyet ve toplumsal cinsiyet terimlerini, her iki terimin dekarışmasını önlemek için dikkatli kullanmalıdır.
• Araştırma konularının cinsiyete göre farklılaşabilecek organizmaları
içerdiği durumlarda, başlangıçta beklenmese bile, araştırma sonuçlarında
cinsiyete bağlı farklılıkları ortaya çıkarabilecek şekilde tasarlanmalı veyürütülmelidir.
• Konuların (sosyal ve kültürel şartlar tarafından şekillendirilmiş) toplumsal
cinsiyete göre ayırt edilebilir olduğu durumlarda, araştırma bu ilave ayrım
düzeyinde benzer şekilde yapılmalıdır.
Makale bölümlerine göre önerilerBaşlık ve öz Çalışmaya yalnızca bir cinsiyet dahilse veya çalışmanın
sonuçları yalnızca bir cinsiyete veya toplumsal cinsiyete
uygulanacaksa; başlık ve özet hayvanların cinsiyetini veya
bunlardan türetilen herhangi bir hücre, doku ve diğer
materyallerin ve insan katılımcıların cinsiyetini ve
toplumsal cinsiyetini açıkça belirtmelidir.
GirişYazarlar, gerektiğinde cinsiyet ve / veya toplumsal cinsiyet
farklılıklarının beklenip beklenmediğini bildirmelidir.

Yöntemler

Yazarlar çalışmanın tasarımında cinsiyet ve toplumsal
cinsiyetin nasıl dikkate alındığını, erkeklerin ve kadınların
yeterli oranda temsilinin sağlanıp sağlanamadığını ve kadın
veya erkeklerin çalışmanın dışında tutulma sebeplerinin
gerekçelerini bildirmelidir.

Bulgular

Uygun olduğunda veriler rutin olarak cinsiyet ve toplumsal
cinsiyete göre ayrıştırılmalıdır. Cinsiyet ve toplumsal
cinsiyet temelli analizler, olumlu veya olumsuz, sonuç neolursa olsun rapor edilmelidir. Klinik deneylerde, geri

12Trakya University Journal of Social Science
June 2020 Volume 22 Issue 1 (1-23)
DOI:çekilen veya çalışmadan ayrılan deneklerle ilgili verilerinde cinsiyete göre ayrıştırılarak bildirilmesi gerekir.
Tartışma

Cinsiyet ve toplumsal cinsiyetin çalışmadaki olası etkileri
ve analiz sonuçları tartışılmalıdır. Bir cinsiyet ve toplumsal
cinsiyet analizi yapılmadıysa gerekçe verilmelidir.
Yazarlar, böyle bir analizin olmayışının sonuçların
yorumlanmasındaki etkilerini daha fazla tartışmalıdır.

Başlık ve ÖzÇalışmaya sadece bir cinsiyet veya toplumsal cinsiyet dahil edilmişse,başlık ve özet, hayvanların cinsiyetini veya bunlardan türetilen herhangi bir
hücre, doku ve diğer materyallerin ve insan katılımcıların cinsiyetini ve
toplumsal cinsiyetini belirtmelidir. Uygulamalı bilimlerde (teknoloji,mühendislik vb.) çalışma modeli bir cinsiyete istinaden yapıldıysa veya
uygulama belirli bir cinsiyetin kullanımı için dikkate alındıysa yazarlar bunu
belirtmelidir. Sadece bir cinsiyetin kullanıldığı (cinsiyete özgü olmayan bir
konudaki) çalışmalarda makalenin başlığı, bu durumu “erkeklerde” veya
“kadınlarda” başlığı ile ve özette içerecek şekilde belirtmelidir. Belirli bir
cinsiyetten birincil hücre, doku vb. kültürleri alınmışsa, bu cinsiyet başlıktabelirtilmelidir [3].
GirişYazarlar, gerektiğinde cinsiyet veya toplumsal cinsiyet farklılıkları
veya benzerlikleri olup olmadığını gösteren önceki çalışmaları bildirmelidir.
Bu tür çalışmalar eksikse, yazarlar cinsiyetin ve / veya toplumsal cinsiyetinönemli bir değişken olup olmadığını ve farklılıkların beklenipbeklenemediğini açıklamalıdır.
YöntemYazarlar, çalışmanın tasarımında cinsiyet ve toplumsal cinsiyetin nasıl
dikkate alındığını bildirmeli, kadın ve erkeklerin yeterli şekilde temsil
edilmesini sağlamalı ve erkeklerin veya kadınların çalışmanın dışında
tutulmasının haklı sebeplerini göstermelidir. Çalışma evreni ve analitik
yaklaşımla ilgili cinsiyet ve toplumsal cinsiyet hakkındaki metodolojik

Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi
Haziran 2020 Cilt 22 Sayı 1 (1-23)
DOI:

13

seçimler, diğer metodolojik seçimlerle aynı şekilde rapor edilmeli ve
gerekçelendirilmelidir.
İnsanlardan veya hayvanlardan birincil hücre kültürleri veya hücre
dizileri kullanan in vivo/canlı ve in vitro/yapay çalışmalar, veya insanlardan
veya hayvanlardan alınan dokularla yapılan ex vivo/organizma dışıçalışmalar yüksek oranda dönüşmüş ölümsüzleştirilmiş hücre dizileri
haricinde deneklerin veya kaynak bağışçıların cinsiyetini belirtmelidir [3].
Örneğin. embriyonik veya erken doğum sonrası kültürleri, karışık bir
kültürden ölümsüzleştirilmiş hücre dizileri veya cinsiyetin belgelenmediği
daha önce tamamlanmış deneyler gibi diğer durumlarda, araştırmacıların
kromozomal analiz ile hücre veya hücre dizilerinin cinsiyetini belirlemeleriönerilir ve “karışık” veya “bilinmeyen” gibi tanımlar sadece cinsiyetin
herhangi bir yöntemle belirlenemediği durumlarda kullanılmalıdır.
Bulgular
Veriler cinsiyete göre ayrıştırılmalı ve uygun olduğunda cinsiyet ve
toplumsal cinsiyet farklılıkları ve benzerliklerinin analizi yapılmalıdır.
Kadınlar ve erkekler arasındaki anatomik ve fizyolojik farklılıklar (boy, kilo,
vücut kütlesi, hücre sayısı, hormonal döngü vb.) ile sosyal ve kültüreldeğişkenler (sosyo-ekonomik durum, eğitim vb.) veri sunumu ve / veya
sonuçların analizinde dikkate alınmalıdır. Hayvanlar, dokular, hücreler ve
kültürler için cinsiyetlendirilmiş yeniliklerin kontrol listesinin kullanılmasını
tavsiye ediyoruz [28]. Cinsiyet ve toplumsal cinsiyet temelli analizler
yapıldıysa, olumlu veya olumsuz olmasına bakılmaksızın sonuçlar
bildirilmelidir. İnsan çalışmalarında, (uygun olduğunda), veri kayıtları,
katılım, araştırmadan ayrılma, devam etmeme ve izlemenin kaybına ilişkin
veriler cinsiyet ve toplumsal cinsiyete göre ayrıştırılmalı ve cinsiyet ve
toplumsal cinsiyet faktörlerinin etkisi raporlanmalıdır. Cinsiyet ve toplumsal
cinsiyet faktörlerinin etkisi; nedenleri, seyri, tedavinin etkinliği, sağlık
sorunlarının etkisi ve sonucundaki varsayımsal rollerine dayanan öncül
olasılıklar olarak değerlendirilmelidir. Yazarlar çalışma tasarımının anlamlı
sonuçlara ulaşmak için yeterli olmadığı durumlarda post-hoc cinsiyet temelli
bir analiz yapmaktan kaçınmalıdır. İleriki değerlendirmeler ve meta-analizler
için her durumda, ham veriler cinsiyet ve toplumsal cinsiyete göreayrıştırılarak, yayınlanmalıdır.

14

Trakya University Journal of Social Science
June 2020 Volume 22 Issue 1 (1-23)
DOI:

Epidemiyolojik çalışmalarda sosyoekonomik değişkenler gibi diğer
risklerin sağlık sorunları üzerindeki etkileri tüm cinsiyetler için incelenmeli
ve toplumsal cinsiyet açısından eleştirel bir şekilde analiz edilmelidir.
Raporlama yönergelerinin gerçekte ne yapıldığını bildirmeye
odaklandığını biliyoruz. Ancak, "eğer uygunsa" ifadelerinin gösterdiği gibi
SAGER yönergelerindeki tüm öğelerin yapılması gerekmemektedir. SAGER
yönergeleri araştırmalarda cinsiyet ve toplumsal cinsiyet eşitliğini teşvik
etmeyi amaçlamaktadır; bu nedenle, yazarları, editörleri ve hakemleriaraştırma konusunun cinsiyet ve toplumsal cinsiyet ile ilgili olması ve uygun
olması durumunda yönergelere uymaları konusunda teşvik eder.
Tartışma
Çalışma sonuçlarının yorumlanmasında cinsiyet ve toplumsal
cinsiyetin etkileri bulguların bir popülasyondaki tüm cinsiyetlere ve
toplumsal cinsiyetlere genelleştirilebilmesi de dahil olmak üzere
ayrıntılandırılmalıdır. Cinsiyet ve toplumsal cinsiyete dayalı analiz
yapılmadıysa yazarlar çalışmanın sınırlıklarını tartışırken bu tür analizlerin
olmamasının nedenlerini belirtmeli ve bu analizlerin sonuçları etkileyip
etkilemeyeceğini tartışmalıdır.
Araştırma bulgularını yorumlarken, geçmiş araştırmaların prosedür ve
yorumları hem metodolojik titizlik hem de cinsiyet önyargısı açısından
incelenmelidir. Yazarlar cinsiyet ve toplumsal cinsiyet kavramlarınıkarıştırmaktan kaçınmalı ve karmaşık, etkileşimci açıklamaları basit olanlar
ile azaltmalıdır. Yazarlar cinsiyet ve toplumsal cinsiyet ile ilgili sosyal,kültürel, biyolojik ve durumsal faktörler ile ilişkili olgular içeren tüm olası
açıklamaları dikkate almalı, cinsiyet ile ilgili birçok davranışın kültürel
faktörlerden veya biyolojik faktörlerden kaynaklanabileceğini kabul
etmelidir. Biyoloji ve davranış arasındaki ilişkili değişim, fizyolojik
nedensellik için kanıt oluşturmaz.
Ek 2, yazarlar arasında farkındalığı arttırmaya yönelik tasarlanmış bir
dizi soru sağlar. Orijinal bilimsel araştırma yapan birçok disiplin için bu
sorular değerlendirilmek üzere gönderilecek bir makalenin hazırlanmasında
kaynak işlevi görebilir.
Sonuçlar
SAGER yönergeleri 3 yıl boyunca multidisipliner bir grup
akademisyen, bilim insanı ve dergi editörü tarafından literatür taraması,

Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi
Haziran 2020 Cilt 22 Sayı 1 (1-23)
DOI:

15

uzman görüşleri ve konferanslara halkın katılımı yoluyla geliştirilmiştir.
Yazarlar, dergi editörleri, yayıncılar, hakemler ve bilim camiasının diğer
üyeleri bilimsel yayınlarda cinsiyet ve toplumsal cinsiyet ölçütünün ihmalinin
giderilmesinde rol oynamaktadır.
SAGER yönergeleri araştırmacılara ve yazarlara bilimsel yayınlarda
cinsiyet ve toplumsal cinsiyet raporlamasını standart hale getirecek bir araçsağlamaktadır. Yönergeler, bilimsel araştırmaların cinsiyet ve toplumsal
cinsiyet raporlamasını geliştirmek, yazarlar ve hakemlere rehberlik etmek,
çok çeşitli araştırma alanlarını ve disiplinlerini barındıracak kadar esnek
olmak ve araştırma bulgularının paylaşımını geliştirmek için tasarlanmıştır.
Ama yine de yönergeler toplumsal cinsiyet çeşitliliği olan topluluklarla ilgili
kesin önerilerde bulunmaz. Çoğu çalışmanın, cinsiyet değiştirme gibi
toplumsal cinsiyet çeşitliliği olan popülasyonlar için etki farklılıklarınınözellikle toplumsal cinsiyet çeşitliliğin bilinmediği ülkelerde tespit
edemeyeceğini kabul ediyoruz. Yine de yazarların araştırmalarının toplumsal
cinsiyet çeşitliliği olan popülasyonlar için uygunluğunu göz önünde
bulundurmaları gerekir.

Evet

Hayır

Neden alakalı olmadığını gerekçelendirin.

EvetBaşka işlem
gerekmez.

2, 3 ve 4 numaralı soruları cevaplayın.

Tüm veriler cinsiyet ve toplumsal
cinsiyete göre ayrıştırıldı mı?

Hayır

3.
Hayır

Evet

Evet

4. TARTIŞMA/SINIRLIKLAR
Tartışma ve sınırlıklar bölümlerinde
cinsiyet ve toplumsal cinsiyete
dayalı analizden veya bunlarıneksikliğinden bahsedildi mi vetartışıldı mı?

İzleme/ tarama editörleriçalışma hakemdeğerlendirmesinegönderilmeden önce bu
sorunların giderilmesinisağlamak için yazarlarla
iletişime geçmelidir.

HayırŞekil 1. Gelen yazıların ilk incelemesinde editöre rehberlik eden SAGER akış şeması

16

Trakya University Journal of Social Science
June 2020 Volume 22 Issue 1 (1-23)
DOI:

Editörler cinsiyet ve toplumsal cinsiyet konularının entegrasyonunun
bilimi daha titiz ve etik bir hale getirdiğini açıkça belirtmelidir. Bununla ilgili
kuralların uygulanmasını zorunlu tutmak zor olmakla beraber, dergi
editörlerinin SAGER yönergelerini desteklemesini ve raporlama öğelerinin
her biri için iyi uygulama örnekleri ekleyerek yönergeleri dergilerinin
ihtiyaçlarına ve bilim alanlarına uyarlamalarını tavsiye ediyoruz. En azından,özgün araştırma yayınlayan dergiler, yazarlara talimatlar kısmında,uygulanabilir olduğunda tüm makalelerin cinsiyet ve toplumsal cinsiyete göreayrıştırılmış veri sunmasını, cinsiyet ve toplumsal cinsiyet farklılıklarını veya
benzerliklerini yeterince açıklamalarını talep etmelidir. Şekil 1 gönderilençalışmaların ilk incelemesine rehberlik etmek için kullanılabilecek bir soru
listesi sunmaktadır. Editörler, editor kurulu üyelerinin arasında toplumsal
cinsiyet bilincini sistematikleştirme çabası olarak çalışmaların ilk
incelemesinde kullanılan kontrol listesine belirli sorular getirmelidir.
Aşağıda, hakem değerlendirme formlarında sorulabilecek sorulara örnekler
verilmiştir:1.
Çalışma bir cinsiyet ya da toplumsal cinsiyet ile alakalı mı?
2.
Yazarlar cinsiyet ve toplumsal cinsiyet boyutlarını yeterince
ele aldı mı, alınmadıysa bu analizlerin yokluğu gerekçelendirildi mi?
Yönergelerin etkili olabilmesi için, dergi editörleri, yayıncıları, editör
toplulukları, meslek kuruluşları, bilimsel savunma grupları, bilim yazarları vediğer bilim iletişimcileri de dahil olmak üzere bilim camiasının geniş bir
kitlesi tarafından onaylanması gerekir. Editörler, SAGER yönergelerini
hakemlerine dağıtmalı ve değerlendirmelerinde yönergeleri kullanmaya
teşvik etmelidir. Cinsiyet ve toplumsal cinsiyetin önemi ve ilişkisi ile ilgiliözel sorular içeren hakem değerlendirme formları sağlamalıdır.
Editör kurulu üyelerinin eğitiminde “cinsiyet ve toplumsal cinsiyete
duyarlı raporlamanın önemi” konusu, etik davranış ve editorial uygulamalar
konusundaki düzenli eğitimlerin bir parçası olarak yürütülmelidir.
Ek 1
Terimler Sözlüğü
Toplumsal Cinsiyet. Toplumsal cinsiyet, kadın, erkek ve toplumsal
cinsiyet açısından farklı insanların, toplumsal olarak inşa edilmiş olanrollerini, davranışlarını ve kimliklerini ifade eder [1]. İnsanların kendilerini
ve birbirlerini nasıl algıladıklarını, nasıl davrandıklarını ve etkileşimde

Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi
Haziran 2020 Cilt 22 Sayı 1 (1-23)
DOI:

17

bulunduklarını ve toplumdaki güç ve kaynakların dağılımını etkiler.
Toplumsal cinsiyet genellikle yanlış bir ikili faktör (kadın / erkek) olarak
kavramsallaştırılır. Gerçekte, bireylerin kendilerini nasıl tanımladıklarını ve
toplumsal cinsiyetlerini nasıl ifade ettiklerini tanımlayan bir toplumsal
cinsiyet kimliği ve ifade boyutu vardır.
Toplumsal cinsiyet kimliği. Bir insanın kendini, kısmen fizikselözellikler, ebeveyn tepkileri ile psikolojik ve sosyal baskılar temelinde eril ve
erkeksi ya da dişil ve kadınsı veya kararsız olarak algılamasıdır. Bu,
toplumsal cinsiyet rolünün içsel tecrübesidir. (Tıbbi Konu Başlığı – MeSH:
Medical Subject Heading - terimi, 1991'de tanıtıldı, 1975'te revize edildi).
Toplumsal cinsiyete dayalı analiz. Toplumsal cinsiyet perspektifini,politikaların, programların ve mevzuatın gelişiminin yanı sıra, planlama ve
karar verme süreçlerine sistematik olarak entegre eden analitik bir araçtır.
Kadınlar ile erkekler, erkek ve kız çocuklar arasındaki farklılıkları
belirlemeye ve netleştirmeye yardımcı olur ve bu farklılıkların sağlık durumu,sağlık sistemine erişim ve sağlık sistemiyle etkileşimi nasıl etkilediğini
gösterir. (http://www.hc-sc.gc.ca/hl-vs/pubs/women-femmes/gender- sexeseng.php)
Toplumsal cinsiyete duyarlı analiz. Cinsiyete göre verileri basitçeayrıştırmanın ötesine geçen istatistiklerin analizidir (örneğin safi bir "cinsiyet
sayımı" yeterli değildir). Toplumsal cinsiyete duyarlı analiz verilerdeyansıyan ve altta yatan toplumsal cinsiyet ilişkilerini sorgulamalıdır.
(http://www.oecd.org/dac/gender-development/4489 6238.pdf)
Toplumsal cinsiyet bakış açısı. Toplumsal cinsiyet bakış açısı toplumsal
cinsiyetin insanların imkanları, sosyal rolleri ve etkileşimleri üzerindeki
etkisine bakar. Uluslararası ve ulusal kuruluşların politika, program ve proje
hedeflerinin başarıyla uygulanması doğrudan toplumsal cinsiyetten etkilenirve buna karşılık, sosyal gelişim sürecine nüfuz eder. Toplumsal cinsiyet,
ekonomik, sosyal ve günlük yaşamın her yönüyle ayrılmaz bir bileşenidir vebireylerin, toplumların ve farklı rollerin özel hayatları toplum tarafından
kadınve
erkeklere
atfedilir.
(http://www.fao.org/docrep/003/x2919e/x2919e04.htm)
Cinsiyet. Cinsiyet, kromozomlar, gen ekspresyonu, hormon fonksiyonu
ve üreme / cinsel anatomi dahil olmak üzere fiziksel ve fizyolojik özelliklerleilişkili olan insanlarda ve hayvanlarda bulunan bir dizi biyolojik özelliğe

18

Trakya University Journal of Social Science
June 2020 Volume 22 Issue 1 (1-23)
DOI:

atfedilir [1]. Her ne kadar cinsiyeti oluşturan biyolojik özelliklerde ve buözelliklerin nasıl ifade edildiğinde çeşitlilik olsa da cinsiyet genellikle kadın
veya erkek olarak sınıflandırılır.
Cinsiyet ve toplumsal cinsiyete dayalı analiz. Cinsiyet ve cinsiyet
perspektifini sağlık araştırmalarının, politikalarının ve programlarının yanı
sıra sağlık planlama ve karar alma süreçlerinin geliştirilmesini bütünleştiren
analitik bir yaklaşımdır. Kadınlar ile erkekler, erkek ve kız çocuklararasındaki farklılıkları belirlemeye ve netleştirmeye yardımcı olur ve bu
farklılıkların sağlık durumunu, sağlık sistemine erişim ve etkileşimini nasıl
etkilediğini gösterir. (http://www.hc-sc.gc.ca/hl-vs/gender-genre/analys/index-eng.php)
Cinsiyete göre ayrıştırılmış veriler. Erkekler ve kadınlardan ayrı ayrı
toplanan ve sunulan verilerdir Toplumsal Cinsiyet Temel Uygulama Sistemi(Gender Mainstreaming Implementation Framework) - UNESCO, 2003.
Cinsiyetçilik. Toplumsal cinsiyet veya davranış veya tutumlara
dayalı önyargı veya ayrımcılık, toplumsal cinsiyete dayalı basmakalıpsosyal rollerdir. (2013 yılında tanıtılan MeSH terimi).
Cinsiyet Değiştiren Kişiler, Transseksüel kişiler, Transseksüeller.
Kendini tanımlama ve ifade konusunda tipik olarak doğumda edinilmiş
cinsiyetten ziyade kalıcı olarak toplumsal cinsiyet tabanlı/kodlu
davranışlar sergileyen kişiler.
Ek 2
Tablo 2 Toplumsal cinsiyete duyarlı raporlama için yazar kontrol listesiAraştırma yaklaşımları ✓ Araştırma projenizde cinsiyet ve / veya toplumsal cinsiyet
kavramları kullanılıyor mu?
 Evet ise, cinsiyet ve / veya toplumsal cinsiyet kavramlarını açıkça
tanımladınız mı? Çalışmanızda cinsiyet ve / veya toplumsal
cinsiyetin hangi yönlerinin incelendiği açık mı?
 Hayır ise, bunun anlamlı bir sınırlama olduğunu düşünüyor
musunuz? İlgili literatürdeki mevcut verilen bilgi doğrultusunda,
olası toplumsal cinsiyet ve / veya cinsiyet kavramları göz önünde
bulundurulmalı mıydı? Eğer cinsiyet ve / veya toplumsal cinsiyet
kavramlarının önerdiğiniz araştırma ile büyük ölçüde ilgiliolduğunu düşünüyorsanız, araştırma tasarımı bunu yansıtmalıdır.

Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi
Haziran 2020 Cilt 22 Sayı 1 (1-23)
DOI:

19

Araştırma soruları ve hipotezleri
 Araştırma sorunuz/sorularınız veya hipoteziniz/hipotezleriniz
cinsiyet ve / veya toplumsal cinsiyet veya ilgili grup veya
vakalardan bahsediyor mu? (örneğin, erkekler ve kadınlar
arasındaki farklılıkları, kadınlar arasındaki farklılıkları, erkeklik
gibi toplumsal cinsiyet olgusunu anlamaya çalışmak)Literatür taraması
 Literatür taramanız kadın ve erkekler arasında, erkek ve kızçocuklar veya eril ve dişil arasında önemli farkların varlığını (veyaeksikliğini) destekleyen önceki çalışmalara atıfta bulunuyor mu?
 Literatür taramanız geçmişte yapılan araştırmaların cinsiyet veya
toplumsal cinsiyet konusunu ne ölçüde dikkate aldığını gösteriyormu?
Araştırma Yöntemleri Örnekleminiz cinsiyet ve / veya toplumsal cinsiyet temellifaktörlerin tespiti için uygun mu?
 Cinsiyet ve / veya toplumsal cinsiyete göre ayrıştırılmış veri
toplamak mümkün mü?
 Dahil edilme ve hariç tutulma kriterleri cinsiyet ve / veya
toplumsal cinsiyet açısından haklı mı? (Not: Bu insan ve hayvan
denekleri ve biyolojik sistemler ile ilgilidir, bütün organizmalar ile
ilgili değildir) Çalışmanızda önerilen veri toplama yöntemi cinsiyet ve / veya
toplumsal cinsiyet araştırması için uygun mu?
 Analitik yaklaşımınız toplumsal cinsiyet ve / veya cinsiyet temellifaktörleri yakalamak/tespit etmek için yeterince uygun ve titiz mi?
Etik Çalışma tasarımınız toplumsal cinsiyet ve / veya cinsiyet ile ilgiliözel öneme sahip olabilecek etik konuları açıklıyor mu? (örneğin,hamile kadınların klinik araştırmalara dahil edilmesi)
Kaynak: Kanada Sağlık Araştırma Enstitülerinden Uyarlanmıştır.

20

Trakya University Journal of Social Science
June 2020 Volume 22 Issue 1 (1-23)
DOI:Çıkar Çatışması
Yazarların hiçbirinin maddi bir çıkarı bulunmamaktadır. Yazarlarıntümü İngiltere’de tescilli bir sivil toplum kuruluşu olan Avrupa Bilim
Editörleri Birliği’nin Toplumsal Cinsiyet Politikası Komitesi’nin gönüllüüyeleridir.
Yazar katkıları
SAGER yönergeleri ve makale fikri SH’nindi, makalenin bölümlerini
yazdı ve makalede açıklanan çalışmanın planlanmasını, yürütülmesini veraporlanmasını organize etti. TFB makalenin taslağını hazırladı vesorumlu yazar olarak görev aldı. PDC ve MC, SAGER yönergelerininüretilmesini sağlayan tartışmalara katıldı ve makalenin bölümlerini
yazmaya ve revize etmeye devam etti. ST, SAGER yönergelerininüretilmesini sağlayan tartışmalara katıldı ve tablo ve referanslar da dahil
olmak üzere makalenin yazılmış ve revize edilmiş bölümlerine katkıdabulundu. Tüm yazarlar nihai makaleyi okudu ve onayladı. SH ve TFB,
garantör olarak genel içerikten sorumludur.
Teşekkür
SAGER yönergeleri, EASE Toplumsal Cinsiyet Politikası Komitesi(GPC) tarafından sürdürülen ortak çabaların sonucudur (lütfen komiteüyeleri listesi için EASE web sayfasına bakınız). Yazarlar özellikle Joan
Marsh, Ines Steffens ve Paul Osborn'a makaleyi eleştirel bir şekilde
okudukları ve bu makalenin çeşitli taslakları hakkında değerli yorumlarda
bulundukları için özellikle teşekkür etmek istemektedir. Yazarlar komiteçalışmalarına ve SAGER kılavuzlarının geliştirilmesine yol açan sürece
önemli katkılarda bulunan eski EASE GPC üyeleri Carina Sorensen, Joy
Johnson, Meridith Sones’a şükranlarını sunar. EASE GPC ayrıca istişare
sürecinde uzman tavsiyesi sunan aşağıdaki kişilere de teşekkür etmek
ister: Enrico Alleva, Gustav Amberg, Magda Luz Atrián-Salazar,
Vivienne Bachelet, Virginia Barbour, Janine Clayton, Sharon Bloom,
Gillian Einstein, Helen Herman, Roderick Hunt, Astrid James, Ineke
Klinge, Cameron Neylon, Elizabeth Pollitzer, Marta Rondon ve Londa
Schiebinger.

Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi
Haziran 2020 Cilt 22 Sayı 1 (1-23)
DOI:

21

Yazar Detayları
1.
EASE Toplumsal Cinsiyet Politikası Komitesi / Üreme Sağlığı
İşleri Londra, İngiltere.
2.
Halk Hekimliği Anabilim Dalı, Connecticut Üniversitesi Tıp
Fakültesi, Farmington, CT 06030-6325, ABD.
3.
Ulusal Sağlık Enstitüsü, Roma, İtalya.
4.
Cochrane Editor Birimi, Londra, İngiltere.
5.
Uluslararası AIDS Dergisi, Cenevre, İsviçre.
Kaynakça
1. Coen S, Banister E, editors. What a difference sex and gender make: agender, sex and health research casebook. Ottowa, Canada: Canadian
Institutes of Health Research; 2012.
2. Hoffman DE, Tarzian AJ. The girl who cried pain: a bias against
women in the treatment of pain. J Law Med Ethics. 2001;29:13–27.
3. Institute of Medicine (IOM). Sex-specific reporting of scientificresearch: a workshop summary. Washington, DC: The National
Academies Press; 2012.
4. Geller SE, Koch A, Pellettieri B, Carnes M. Inclusion, analysis, andreporting of sex and race/ethnicity in clinical trials: have we madeprogress? J Womens Health. 2011;20:315–20.
5. Leopold SS, Beadling L, Dobbs MB, et al. Fairness to all: gender andsex in scientific reporting. Clin Orthop Relat Res. 2014;472:391–2.
6. Clayton JA, Collins FS. Policy: NIH to balance sex in cell and animalstudies. Nature. 2014;15(509):282–3.
7. Kim ESH, Menon V. Status of women in cardiovascular clinical trials.
Arterioscler Thromb Vasc Biol. 2009;29:279–83.
8. Johnson JL, Greaves L, Repta R. Better science with sex and gender:
facilitating the use of a sex and gender-based analysis in healthresearch. Int J Equity Health. 2009;8:14.
9. Greenspan JD, Craft RM, LeResche L, et al. Studying sex and genderdifferences in pain and analgesia: a consensus report. Pain.
2007;132:S26–45.
10. U.S. Government Accountability Office, GAO-01-286R. Drug safety:
Most drugs withdrawn in recent years had greater health risks for
women, 2001.

22

Trakya University Journal of Social Science
June 2020 Volume 22 Issue 1 (1-23)
DOI:[Internet]. Available at: http://www.gao.gov/products/GAO-01-286R.
11. Food and Drug Administration. Risk of next-morning impairment
after use of insomnia drugs; FDA requires lower recommended doses
for certain drugs containing zolpidem (Ambien, Ambien CR, Edluar,
and Zolpimist), FDA Drug Safety Communication, 2013. [Internet].
Available at: http://www.fda.gov/Drugs/DrugSafety/ucm334033.htm.
12. Linder A, Schick S, Hell W, et al. ADSEAT–Adaptive seat to reduceneck injuries for female and male occupants. Accid Anal Prev.
2013;60:334–43.
13. Jakobsson L, Norin H, Svensson MY. Parameters influencing AIS 1
neck injury outcome in frontal impacts. Traffic Inj Prev. 2004;5:156–
63.
14. Zarin DA, Tse T, Ide NC. Trial registration at ClinicalTrials.gov
between May and October 2005. N Engl J Med. 2005;353:2779–87.
15. Panic N, Leoncini E, de Belvis G, Ricciardi W, Boccia S. Evaluationof the endorsement of the preferred reporting items for systematic
reviews and meta-analysis (PRISMA) statement on the quality of
published systematic review and meta-analyses. PLoS One.
2013;8:e83138.
16. Schulz KF, Altman DG, Moher D, for the CONSORT Group.
CONSORT 2010 statement: updated guidelines for reporting parallelgroup randomised trials. Ann Int Med. 2010;152:726–32.
17. Plint AC, Moher D, Morrison A, et al. Does the CONSORT checklist
improve the quality of reports of randomised controlled trials? A
systematic review. Med J Aust. 2006;185:263–67.
18. Kilkenny C, Browne WJ, Cuthill IC, Emerson M, Altman DG.
Improving bioscience research reporting: the ARRIVE guidelines forreporting animal research. PLoS Biol. 2010;8:e1000412.
19. International Committee of Medical Journal Editors.
Recommendations for the conduct, reporting, editing, and publicationof scholarly work in medical journals, updated December 2014.
[Internet]. Available at: www.icmje.org/icmje-recommendations.pdf.
20. No authors listed. Taking sex into account in medicine. Lancet. 2011;
378: 1826.

Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi
Haziran 2020 Cilt 22 Sayı 1 (1-23)
DOI:

23

21. Doull M, Runnels VE, Tudiver S, Boscoe M. Appraising the evidence:
applying sex- and gender-based analysis (SGBA) to Cochranesystematic reviews on cardiovascular diseases. J Womens Health(Larchmt). 2010;19:997–1003.
22. Doull M, Welch V, Puil L, et al. Development and evaluation of‘Briefing Notes’ as a novel knowledge translation tool to aid theimplementation of sex/gender analysis in systematic reviews: a pilot
study. PLoS One. 2014;9:e110786.
23. Nowatzki N, Grant KR. Sex is not enough: the need for gender-based
analysis in health research. Health Care Women Int. 2011;32:263–77.
24. Canadian Institutes of Health Research. Gender, sex and healthresearch guide: a tool for CIHR applicants, 2014. [Internet]. Available
at: http://www.cihr-irsc.gc.ca/e/32019.html.
25. NIH policy and guidelines on the inclusion of women and minorities
as subjects in clinical research—amended, 2001. [Internet]. Available
at: http://grants.nih.gov/grants/funding/women_min/women_min.htm.
26. Nieuwenhoven L, Klinge I. Scientific excellence in applying sex- andgendersensitive methods in biomedical and health research. J Womens
Health (Larchmt). 2010;19:313–21.
27. Nature’s sexism. Nature [Internet]. 2012;491(7425):495–495.
Available from: http://www.nature.com/doifinder/10.1038/491495a.
28. Gendered Innovations in Science, Health & Medicine, Engineering,and Environment. Sex and gender analysis checklists, 2014.
[Internet].Availableat:
http://genderedinnovations.stanford.edu/researchers.html.