อดีต ปั จจุบัน และอนาคตของการพัฒนาแม่ นํา้ ในญี่ปุ่น
ครัง้ หนึ่งเคยเป็ นแม่ นํา้ ที่มีความอุดมสมบูรณ์ ของญี่ปุ่น
มีช่วงหนึง่ ที่บรรดาแม่นํ ้าในญี่ปนมีุ่ ความอุดมสมบูรณ์เหมือนแม่นํ ้าโขง ยกตัวอย่างเช่น ชาวประมง
ในแม่นํ ้าคาวาเบะในจังหวัดคูมะโมโตะจําได้ วา่ ฤดูที่ปลาอพยพย้ ายถิ่นกลับเข้ าแม่นํ ้านัน้ ผิวนํ ้ากลายเป็ นสีุ่ กทําลาย
ดําเต็มไปด้ วยปลาว่ายทวนนํ ้าเป็ นจํานวนมหาศาล 1 อย่างไรก็ตาม ระบบนิเวศของแม่นํ ้าในญี่ปนถู
จากมลพิษทางนํ ้าที่มาพร้ อมกับการเติบโตทางเศรษฐกิจและความเจริญด้ านอุตสาหกรรมอย่างรวดเร็วของ
ญี่ปนทีุ่ ่เริ่มต้ นในช่วงปี 2503 ถึง 2512 (ทศวรรษที่ 60) ทําให้ มีเขื่อนหลายแบบจํานวนประมาณ 3,000แห่ง ตามแม่นํ ้าทัว่ ประเทศ0ประวัตศิ าสตร์ และการเปลี่ยนแปลงการบริหารจัดการแม่ นาํ ้พระราชบัญญัตแิ ม่นํ ้าญี่ปนปี
ุ่ 2439 (1896)มีวตั ถุประสงค์เพื่อบังคับใช้ ในการควบคุมนํ ้าพระราชบัญญัตแิ ม่นํ ้าฉบับใหม่ปี 2507 (1964) นํามาบังคับใช้ เพื่อจัดระเบียบการควบคุมนํ ้าและการใช้ นํ ้าพระราชบัญญัตฉิ บับใหม่นี ้มีบทบังคับใช้ นํ ้าแบบเดียวกันทัว่ ประเทศ ทังแม่้ นํ ้าขนาดเล็กและขนาดกลาง จัดให้ แม่นํ ้าประเภท 1 2 อยูภ่ ายใต้ การจัดการระดับประเทศ และแม่นํ ้าประเภท 2 อยูภ่ ายใต้ การจัดการของ
จังหวัดท้ องถิ่น
พระราชบัญญัตแิ ม่นํ ้ามีการแก้ ไขเพิ่มเติมอีกครัง้ ในปี 2540 (1997) ได้ รวมเอาจุดยืน “การอนุรักษ์
สิง่ แวดล้ อม” และ “การสะท้ อนความคิดเห็นของชุมชน” เข้ าไว้ ด้วย เนื่องจากสภาพแวดล้ อมเสื่อมโทรม
อย่างหนักและชุมชนมีความตระหนักมากขึ ้นในการพัฒนาแม่นํ ้าที่สะท้ อนให้ เห็นถึงเอกลักษณ์ท้องถิ่น
อย่างไรก็ตาม การมีสว่ นร่วมของประชาชนในการจัดการลํานํ ้ายังคงอ่อนแอมากในญี่ปนในขณะนัุ่น้เมื่อเทียบกับประเทศอื่น ๆ แล้ ว ญี่ปนเป็ุ่ นประเทศที่นํากฎหมายการประเมินผลกระทบด้ านสิง่ แวดล้ อมมาใช้ ช้ากว่าประเทศอื่น ๆ ซึง่ กฎหมายเหล่านี ้ไม่ได้ มีการบังคับใช้ จนกระทัง่ ปี 2540 (1997) การเคารพต่อวิถีชีวิตพื ้นบ้ าน ผู้หญิงและเด็กไม่ได้ เขียนเป็ นกฎหมาย เนื่องจากไม่มีข้อกําหนดที่ชดั เจนในเรื่ องการปกป้องสิง่ มีชีวิตที่ใกล้ จะสูญพันธุ์ จึงเป็ นไปไม่ได้ ที่จะใช้ กฎหมายในการวางระเบียบหรื อควบคุมการสร้ างเขื่อนเพื่อป้องกันความเสียหายต่อถิ่นที่อยูข่ องสัตว์ที่หายาก นอกจากนี ้ การประชุมเพื่อปรึกษาหารื อกันเกี่ยวกับการวางแผนการพัฒนาแม่นํ ้า ซึง่ เป็ นการประชุมเพื่อตัดสินใจส่วนใหญ่ เป็ นการรวมตัวของ“ผู้ทรงคุณวุฒ”ิ ซึง่ หลัก ๆ ประกอบไปด้ วยนักวิจยั จากมหาวิทยาลัยที่กําหนดโดยกระทรวงที่ดนิ โครงสร้ างพื ้นฐาน การคมนาคม และการท่องเที่ยว (Ministry of Land, Infrastructure, Transport and Tourism)ซึง่ เป็ นกระทรวงที่รับผิดชอบในการสนับสนุนการก่อสร้ างเขื่อนอีกด้ วย ดังนัน้ สถานการณ์ปัจจุบนั คือประชาชนยังไม่ได้ รับข้ อมูลข่าวสารที่เพียงพอ และมีการจัดการประชุมเพียงไม่กี่งานเท่านันที้ ่ประชาชนสามารถแสดงความคิดเห็นได้
บทที่ 4-31

บางเขื่อนถูกยกเลิก บางเขื่อนไม่ ถูกยกเลิกตังแต่้ ประมาณปี 2543 (2000) ในสหรัฐอเมริ กาไม่มีการสร้ างเขื่อนผลิตกระแสไฟฟ้าพลังนํ ้าขนาด
ใหญ่ขึ ้นใหม่ และเริ่ มมีการยุตเิ ขื่อนที่ดําเนินการอยูเ่ พื่อฟื น้ ฟูสภาพแวดล้ อม 3 แต่การก่อสร้ างเขื่อนขนาด
ใหญ่เพื่อควบคุมนํ ้าและเพื่อวัตถุประสงค์อื่นยังคงดําเนินต่อไปในประเทศญี่ปนุ่ อย่างไรก็ตาม การต่อต้ านโดยชุมชนในพื ้นที่เริ่ มมีความเข้ มแข็งขึ ้น และโครงการก่อสร้ างมักจะตามมาด้ วยการอภิปรายถกเถียงที่เผ็ดร้ อน แผนการสร้ างเขื่อนโฮโซโก-อุจิที่มีกําหนดการสร้ างในแม่นํ ้านากาในหมูบ่ ้ านโคโต-ซอน จังหวัดโตคูชิมาบนเกาะชิโกกุ ต้ องหยุดชะงักไปเป็ นเวลา 30 ปี เนื่องจากชุมชนในพื ้นที่ทําการรณรงค์ตอ่ ต้ าน และท้ ายที่สดุก็ต้องยกเลิกไปในปี 2543 (2000) การก่อสร้ างเขื่อนในแม่นํ ้าคาวะเบะตามที่วางแผนไว้ ในลุม่ แม่นํ ้าจังหวัด
คูมะโมโตในคิวชูก็ถกู ยกเลิกเนื่องจากมีกระแสต่อต้ านจากชุมชนอย่างรุนแรง
ในขณะเดียวกัน การก่อสร้ างเขื่อนอื่น ๆ ยังคงมีดําเนินการอยู่ ตัวอย่างหนึง่ คือเขื่อนยัมบาใน
จังหวัดกุนมะ เขื่อนนี ้มีแผนที่จะสร้ างขึ ้นในหุบเขาอะกาสึมาที่มีชื่อเสียงในเรื่ องวิวทิวทัศน์ เป็ นเขื่อนคอนกรี ตแบบถ่วงนํ ้าหนัก สูง 116 เมตร มีวตั ถุประสงค์เพื่อควบคุมนํ ้าและจัดหานํ ้าสะอาด งบประมาณในการ
ก่อสร้ างราว 410 พันล้ านเยน ซึง่ เพิม่ มาจากงบประมาณเดิมที่ 211 พันล้ านเยน พรรคประชาธิปปั ตย์ของญี่ปนซึุ่ ง่ ชิงอํานาจกับพรรคเสรี ประชาธิปไตยในการเลือกตังปี
้ 2552 (2009) ได้ หาเสียงไว้ วา่ จะ “ทบทวนแผนใหม่” และมีความหวังเป็ นอย่างยิง่ ว่าการก่อสร้ างจะถูกยกเลิก แต่ท้ายที่สดุ แล้ วก็ไม่เกิดขึ ้นโครงการเขื่อนมีประวัตยิ าวนานมาเป็ นเวลากว่า 50 ปี นับตังแต่้ มีการนําเสนอแผนในครัง้ แรก้ มีการ
ชุมชนในท้ องที่เหนื่อยล้ าจากการต่อต้ านอย่างหนักเป็ นเวลาหลายทศวรรษกว่าคนใน 3 รุ่น นับตังแต่
นําเสนอแผนเดิม ท้ ายที่สดุ ความพยายามก็ล้มเหลวและแผนการสร้ างเขื่อนได้ รับการอนุมตั ิ นอกจากจะเป็ นถิ่นที่อยูข่ องกิ ้งก่าซาลามานเดอร์ ยกั ษ์ ที่เป็ นสัตว์อนุรักษ์ ของญี่ปนแลุ้่ ว ยังมีข้อกังวลเรื่ องความเสื่อมโทรมลง
ของคุณภาพนํ ้าและปั ญหาอื่น ๆ ในพื ้นที่ชมุ ชนที่เกิดจากอ่างเก็บนํ ้า แน่นอนว่าต้ นทุนมหาศาลของโครงการ
ยังเป็ นเรื่ องที่สาํ คัญอย่างยิ่งด้ วย2แผนปกป้องสิ่งแวดล้ อมแม่ นํา้ เพื่อฟื ้ นฟูระบบนิเวศ
นอกจากข้ อเท็จจริ งที่วา่ ญี่ปนกํุ่ าลังเข้ าสูช่ ว่ งการลดลงของประชากร โครงการสาธารณูประโภคพื ้นฐานถูกวางแผนไว้ แล้ วในช่วงที่มีการเติบโตทางเศรษฐกิจอย่างรวดเร็ว โครงการเหล่านี ้ยังอยูใ่ นหมายกําหนดการเพื่อดําเนินการโดยไม่มีการพิจารณาใหม่ให้ เหมาะสม หนี ้สาธารณะสะสมของญี่ปนในุ่ปั จจุบนั คิดเป็ นจํานวนกว่า 1,000 ล้ านล้ านเยน 4 แต่เท่าที่เราได้ เห็นตัวอย่างการอนุมตั โิ ครงการเขื่อนยัมบาญี่ปนยัุ่ งคงพยายามดําเนินโครงการพัฒนาขนาดใหญ่ราคาแพงในพื ้นที่ที่มีความต้ องการนํ ้าเพิ่มขึ ้น ภาระต้ นทุนของการก่อสร้ างและการบํารุงรักษาโครงสร้ างพื ้นฐานที่เกินความจําเป็ นเหล่านี ้จะตกเป็ นภาระของคนรุ่นหลังต่อไป
ในทางตรงกันข้ าม การทํางานของประชาชนที่สง่ ผลต่อการสร้ างโครงการใหม่ ๆ ได้ เริ่ มขึ ้น ตัวอย่าง
ที่เห็นได้ ชดั คือการยกเลิกเขื่อนอะราเซะที่ปัจจุบนั กําลังดําเนินอยูท่ างตอนล่างของลุม่ นํ ้าคูมะในจังหวัดคูมะ
3บทที่ 4-32

โมโตะ 5 นี่เป็ นความพยายามครัง้ แรกในกรณีเฉกเช่นนี ้ ไม่ใช่เฉพาะเพียงประเทศญี่ปนุ่ แต่ทวั่ ทังทวี้ ปเอเชียเรายังเห็นว่ามีการให้ ความสําคัญของสวนวนเกษตรซาโตยามาอีกครัง้ เราหวังว่าจะมีการสนับสนุนแผนการ
อนุรักษ์ สงิ่ แวดล้ อมแม่นํ ้าที่ช่วยการฟื น้ ฟูระบบนิเวศต่อไปในทางตรงกันข้ าม โครงการสาธารณูประโภคพื ้นฐานที่ไม่ได้ สง่ ผลในการสร้ างโครงสร้ างใหม่ได้ ถกูเริ่มขึ ้น ตัวอย่างที่เรายังไม่เห็นมาก่อนคือการเริ่มรื อ้ ถอนเขื่อนอะราเซะซึง่ ได้ เริ่มดําเนินการอยูใ่ นปั จจุบนั
ทางตอนล่างของลุม่ นํ ้าคูมะในจังหวัดคูมะโมโตะ4เอกสารอ้ างอิงNational Park Service, Restoration of the Elwha River http://www.nps.gov/olym/naturescience/restorationoftheelwha.htm(เข้ าถึงข้ อมูลวันที่ 10 กันยายน 2556)
เอกสารอ้ างอิงภาษาญี่ปนุ่Teruyuki Shimazu, 2013, The Yamba Dam is a water source that no one will use, Videonews dot com, interview by Tetsuo
Shinpo, http://www.youtube.com/watch?v=RpqqM-eN_JA&feature=youtu.be (เข้ าถึงข้ อมูลวันที่ 1 กันยายน 2556)
The Yamba Tomorrow Association, Problems of the Yamba Dam Project, http://yamba-net.org/problem/meisou/futan/(เข้ าถึงข้ อมูลวันที่ 1 กันยายน 2556).

ยูกะ คิกจู ิรายงานโดยโชโกะ สึร ึ (ทีป่ รึกษาสิง่ แวดล้อมอาศัยอยูใ่ นเมืองยาสึชโิ ร) 15 ธันวาคม 2555
แม่น้ําทีถ่ กู กําหนดโดยกฤษฎีกาของรัฐบาลในฐานะทีม่ คี วามสําคัญต่อระบบแม่น้ําในแง่การอนุ รกั ษ์แผ่นดินแห่งชาติหรือเศรษฐกิจของประเทศ
3ตัวอย่างทีโ่ ด่งดังคือแม่น้ําเอลว่าในสวนโอลิมปิ กแห่งชาติ รัฐวอชิงตัน ตะวันตกเฉียงเหนือของสหรัฐอเมริกา
4รายงานจากหนังสือพิมพ์นิปปอนเคอิไซ (Japan Economic Newspaper) 10 สิงหาคม 2556
5ข้อมูลเพิม่ เติมดูได้จากบทที4่ -2 การรือ้ ถอนเขือ่ นอะราเซะ (Arase): ความพยายามครัง้ แรกของญีป่ นุ่ ในการรือ้ ถอนเขือ่ นไฟฟ้าพลังนํ้าและฟื้นฟูสภาพแวดล้อมแม่น้ําให้คงเดิม
12บทที่ 4-33