แม่นํ าโขงเป็ น 1 ในแม่นํ านานาชาติทีใหญ่ทีสดุ ในเอเชีย ความมัง คัง ทางธรรมชาติและความกรุณา
ทีแม่นํ าโขงประทานให้ แก่พวกเรา ได้ หล่อเลี ยงชีวิตและวิถีชีวิตผู้คนทีอาศัยอยูใ่ นลุม่ นํ านี  การทีจะปกป้อง
วิถีชีวิตของผู้คนซึง ฝั งรากลึกในสภาพแวดล้ อมทางธรรมชาติของภูมิภาคลุม่ นํ าโขง เราจึงมุง่ มัน เพือให้ แน่ใจ
ว่าชาวบ้ านมีสิทธิทีจะใช้ ทรัพยากรธรรมชาติอย่างยัง ยืนและป้องกันการทําลายทรัพยากรทางธรรมชาติที
มากไปกว่านี  เพือบรรลุเจตนารมณ์นี  เราได้ ดําเนินการศึกษาวิจยั เพือทีจะทําความเข้ าใจความเชือมโยงที
ซับซ้ อนระหว่างวิถีชีวิตในภูมิภาคลุม่ นํ าโขงและสภาพแวดล้ อมทางธรรมชาติ รวมทังรณรงค์
การปฏิรูป
นโยบายและแผนพัฒนาทีสง่ ผลกระทบต่อสภาพแวดล้ อมและวิถีชีวิตของคนในท้ องถินแม่ โขงว้ อช (Mekong Watch)สารบัญ
คํานํา: ธรรมชาติและอนาคตของเรา -- ลุ่มนํา โขงและญีปุ่นหมวดที 1
1.

2.

3.

รายงานเอกสาร

ความหลากหลายและความอุดมสมบูรณ์ ตามธรรมชาติในลุ่มนํา โขง
1-1 สภาพแวดล้ อมทางธรรมชาติของแม่นํ าโขง
1-2 ผลิตผลจากป่ าและความมันคงทางอาหาร: กรณี ศกึ ษาในลาว
1-3 ความหลากหลายสายพันธุ์ปลาในลุม่ นํ าโขง
1-4 แม่นํ าโขง แหล่งปลานํ าจืดทีใหญ่ทีสุดในโลก
1-5 แม่นํ าโขงและวิถีชีวิตของผู้คน
1-6 ความหลากหลายอืนๆ: ภาษาในลุม่ นํ าโขง
การเปลียนแปลงสภาพแวดล้ อมของแม่ นํา โขงและผลกระทบต่ อวิถีชีวิตของผู้คน
2-1 แม่นํ าโขงสายหลัก: มองย้ อนกลับไปทีการพัฒนาเขือนไฟฟ้าพลังนํ า
2-2 การพัฒนาเขือนบนแม่นํ าสายหลัก: การดําเนินการก่อสร้ างเขือนไซยะบุรีลว่ งหน้ าโดยปราศจากข้ อตกลง
2-3 การพัฒนาเขือนบนแม่นํ าสายหลักและความร่ วมมือของภาคประชาสังคมในภูมิภาค
2-4 ปั ญหาสิงแวดล้ อมข้ ามพรมแดน: การพัฒนาเขือนบนแม่นํ าเซซาน เซโปก และเซโขง (3S)
2-5 ผลกระทบทางสังคมและสิงแวดล้ อมของการพัฒนาอย่างรวดเร็ วบนลํานํ าสาขาของแม่นํ าโขง:กรณีโครงการเขือนไฟฟ้าพลังนํ า นํ าเทิน 2 ในลาว
2-6 การหายไปของป่ าไม้ ในประเทศลุม่ นํ าโขง
2-7 ปั ญหาสิงแวดล้ อมและวิถีชีวิตในดินแดนปากแม่นํ าโขง ในเวียดนาม
2-8 เกษตรกรรมริ มฝั งลุม่ นํ าโขง: อนาคตทีไม่แน่นอนสําหรับเกษตรกรรมทีเป็ นมิตรกับสิงแวดล้ อม
2-9 การทําไร่ หมุนเวียนและชีวิตเกษตรกรพื นทีสูงทางตอนเหนือของลาว
ประชาชน การจัดการทรั พยากรธรรมชาติ และการอนุรักษ์ ระบบนิเวศ
3-1 การนับถือผีและการอนุรักษ์ ป่าไม้ ในลุม่ นํ าโขง
3-2 การฟื น ฟูวฒั นธรรมและสิงแวดล้ อม: ความท้ าทายของชาวชองในภาคตะวันออกของประเทศไทย
3-3 ทัศนะต่อการบรรเทาทุกข์และความเสียงของคนยากจนในพื นทีสามเหลียมปากแม่นํ าโขง:กรณีศกึ ษาของจังหวัดเบ๊ นแจ (Ben Tre)

3-4

4.

มุง่ สูก่ ารจัดการป่ าโดยชุมชน: การทํางานกับคนในท้ องถินเพืออนุรักษ์ ป่าต้ นนํ าในภาคเหนือของ
ลาวการเปลียนสภาพธรรมชาติในประเทศญีปุ่น และการริเริมฟื  นฟูธรรมชาติขึน มาใหม่
4-1 ญี ปุ่ น: ประเทศรํ ารวยป่ าไม้ กว้ านซื อไม้ จากทัวโลก
4-2 การรื อ ถอนเขือนอะราเซะ (Arase): ความพยายามครัง แรกของญี ปุ่ นในการรื อ ถอนเขือนไฟฟ้าพลังนํ าและฟื น ฟูสภาพแวดล้ อมแม่นํ าให้ คงเดิม
4-3 อดีต ปั จจุบนั และอนาคตของการพัฒนาแม่นํ าในญี ปุ่ นหมวดที 2วีดีโอ on You Tube
1การเปลียนผ่าน: เปลียนป่ า เปลียนชีวิตในลาว (Language: English, Lao Subtitle: English)
http://youtu.be/zd96Rl_Wl-k2การปกป้องสายพันธุ์พืชพื นเมือง: ชาวมุวนในเวียดนาม (Language: English, Vietnamese
Subtitle: English)
http://youtu.be/a_snwFtYvpk

3เสียงจากชุมชนริ มโขง ประสบการณ์จากแม่นํ ามูน (Language: Thai, Lao Subtitle: English)
http://youtu.be/YXihR5rOhH44หลุมปลา ของชนเผ่าโอย: การเลี ยงปลาในนาข้ าว (Language: Lao Subtitle: English)
http://youtu.be/iDvGN-z4vTo

อารั มภบทธรรมชาติและอนาคตของเรา ～ ลุ่มนํา โขงและญีปุ่นทําไมถึงต้ องเป็ นแม่ นํา โขงลุม่ นํ าโขงเป็ นหนึง ในบริ เวณทีมีความอุดมสมบูรณ์แห่งหนึง ของโลกในแง่ของความหลากหลายทาง
ชีวภาพ โดยเฉพาะความหลากหลายของพันธุ์ปลา เป็ นรองก็เพียงแม่นํ าอเมซอนเท่านัน แม่นํ าโขงและ
แม่นํ าสาขาไหลผ่านพื นทีกว้ างใหญ่ของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มีบทบาทต่อการดํารงชีวิตของผู้คนอย่าง
ใหญ่หลวง ความชุกชุมของปลานํ าจืดทําให้ เกิดอุตสาหกรรมประมง ผู้คนมีวิถีชีวิตตามกระแสขึ นลงของนํ าตามฝั งนํ า ซึง เกิดจากอิทธิพลลมมรสุมและหน้ าแล้ งเมือนํ าลดชายฝั งแม่นํ าโผล่ขึ นมา ผู้คนก็จะเก็บพืชผัก
เพาะปลูก หรื อปล่อยปศุสตั ว์ให้ ออกหาอาหารบนพื นทีริมฝั ง นอกจากนี  พืชป่ าทีกินได้ เห็ด ยางไม้ และอืนๆ
อีกมากมายทีสามารถเก็บในพื นทีป่าริ มนํ ามาเป็ นอาหาร เป็ นเชื อไฟ และเป็ นยารักษาโรค และผลิตผล
เหล่านี ยังหมายถึงรายได้ ของชุมชนตามริ มฝั งด้ วย เกิดเมืองใหญ่น้อยกระจายอยูต่ ามพื นทีลมุ่ โขงนํ าตอนล่าง ได้ อาศัยนํ าโขงเป็ นแหล่งนํ ากินนํ าใช้ ทําประมงและยังเป็ นแหล่งท่องเทียวอีกด้ วย สามเหลียม
ปากแม่นํ าโขงเป็ นหนึง ในแหล่งผลิตข้ าวทีสําคัญของโลก แม่นํ าโขงสร้ างคุณประโยชน์นานับประการให้ กบัประชากรราว 60 ล้ านคนทีอาศัยอยูร่ อบๆหลายๆ ประเทศ ในลุม่ นํ าโขงมีความเจริ ญรุ่งเรื องผ่านการค้ าขายกับประเทศญีปนมาตัุ่งแต่ อดีต
จนถึงปั จจุบนั เป็ นฐานอุตสาหกรรมการผลิตของญีปนุ่ เช่นประเทศไทย เป็ นต้ น หรื อทีปรากฎความสนใจ
ในพม่าเมือเร็ วๆ นี  ภูมิภาคนี ยังมีเสน่ห์ดงึ ดูดความสนใจของการลงทุน และญีปนก็ุ่ ได้ สร้ างความสัมพันธ์
ทางเศรษฐกิจทีแข็งแกร่งกับภูมิภาคนี ไว้ ในอดีตญีปนเคยรุ
ุ่กรานประเทศในลุม่ นํ าโขงโดยใช้ กําลังทหารเพือ
ฮุบทรัพยากรธรรมชาติ
ความอุดมสมบูรณ์ทางธรรมชาติของลุม่ นํ าโขงเป็ นสิงทีมีคา่ ของโลก และลุม่ นํ าโขงยังมีบทบาทที
สําคัญต่อประวัติศาสตร์ และเศรษฐกิจของญีปนุ่
หลากหลายมุมมองต่ อสิงแวดล้ อมทางธรรมชาติของแม่ นํา โขงหลังจากสงครามอินโดจีนอันยาวนานได้ จบลงและเกิดสันติภาพขึ นในกัมพูชา ราวช่วงแรกๆ ของปี
2533 ถึง 2542 (ตอนต้ นทศวรรษที 90) บริ ษัทเอกชน รัฐบาลประเทศต่างๆ และองค์กรช่วยเหลือระหว่าง
ประเทศมากมายได้ เริ มเข้ ามาช่วยพัฒนาภูมิภาคนี ซึง ถูกมองว่า “มีความล้ าหลัง” แผนพัฒนาเศรษฐกิจเป็ นแนวคิดหลักในหมูผ่ ้ วู างนโยบายในภูมิภาคนี  โดยเน้ นการเติบโตทางเศรษฐกิจผ่านโครงการสร้ างสาธารณูประโภคพื นฐานขนาดใหญ่ เช่น เขือนไฟฟ้าพลังนํ าเพือทีจะลดความยากจนในลุ่มนํ าโขง ป่ าไม้ และแม่นํ าทีเคยมีความอุดมสมบูรณ์ซงึ รอดพ้ นมาจากภัยพิบตั ขิ องสงครามอย่างหวุดหวิดเริ มตกอยูใ่ นสภาวะ
อันตรายจากการพัฒนาในปั จจุบนั ในขณะเดียวกัน ชาวบ้ านทีอาศัยอยูบ่ ริ เวณลุม่ นํ าก็มีความกังวลมากขึ นต่อการทําลายสิงแวดล้ อม และสิทธิมนุษยชนจากผลกระทบด้ านลบทีมาจากการพัฒนาโครงการสร้ างสาธารณูประโภคพื นฐานขนาดใหญ่
ตังแต่ ปี 2543 (2000) การพัฒนาได้ ก้าวหน้ าอย่างรวดเร็ วในประเทศเศรษฐกิจเกิดใหม่โดยเฉพาะ จีนเกาหลีใต้ เวียดนามและไทย ขณะทีแต่ละประเทศมีการเจริ ญเติบโตทางเศรษฐกิจอย่างมาก ความเสือม
โทรมและสูญหายไปของทรัพยากรทางนิเวศของแม่นํ าและป่ าไม้ ก็เพิมขึ นตามไปด้ วย ในหมูบ่ ้ านทีทํา
เกษตรกรรมซึง ชาวบ้ านต้ องพึง พาอาศัยทรัพยากรธรรมชาติในการดํารงชีวิต คุณภาพชีวิตก็ตกตําลง
เนืองมาจากการทีธรรมชาติแวดล้ อมถูกทําลาย โครงการสร้ างเขือนพลังนํ าขนาดใหญ่ตา่ งๆ โครงการแล้ วโครงการเล่าทีสร้ างกันขึ นมาเพือป้อนไฟฟ้าให้ แก่เมืองใหญ่และโครงการอุตสาหกรรมต่างๆ แต่ในทาง
ตรงกันข้ ามโครงการเหล่านี กลับส่งผลร้ ายแก่ชาวบ้ านในชนบท ทําให้ เกิดความรู้สกึ ว่าไม่ได้ รับความเป็ นธรรม มีแนวโน้ มทีจะเกิดความวุน่ วายทางการเมืองขึ นในพื นทีตา่ งๆ เช่นเหตุการณ์ทีเกิดขึ นในเมืองไทยเมือเร็ วๆ นี นอกจากนี แม่นํ าโขงยังเป็ นของนานาชาติไหลผ่าน 6 ประเทศ การสร้ างเขือนกันแม่ นํ าสายหลักและ
แม่นํ าสาขาต่างๆ ทําให้ เกิดการขัดผลประโยชน์ระหว่างประเทศเหล่านี  ทังยั งไม่มีกรอบการทํางานทีจะดึง
ชาวบ้ านในพื นทีเข้ ามามีสว่ นในการบริ หารจัดการแม่นํ านี  ยังมีชอ่ งโหว่ในเรื องความเข้ าใจใน
ทรัพยากรธรรมชาติระหว่างชาวบ้ านทีอาศัยอยูใ่ นพื นทีซงึ ใช้ ประโยชน์ของทรัพยากรธรรมชาติและภาครัฐ
รวมทังบริ ษัทเอกชนต่างๆ ทีมีจดุ ประสงค์ทีจะพัฒนาเศรษฐกิจผ่านโครงการพัฒนาขนาดใหญ่ สิงเหล่านี ส่งผลกระทบต่อสิงแวดล้ อมและสังคมข้ ามพรมแดนระหว่างประเทศๆ ในลุม่ นํ าโขง รวมทังความขั
ดแย้ งใน
ชุมชนด้ วยกันเอง ตัวอย่างเช่น ความขัดแย้ งระหว่างภาครัฐหรื อบริ ษัทเอกชนกับชาวบ้ านในท้ องถิน หรื อความขัดแย้ งระหว่างชาวบ้ านในท้ องถินทีร้ ูสกึ ว่าได้ รับประโยชน์กบั ชาวบ้ านทีได้ รับผลเสียจากการโครงการ
พัฒนาต่างๆ
ญีปุ่นและลุ่มนํา โขง - อดีต ปั จจุบัน และอนาคต
จากทีกล่าวมาข้ างต้ น ความสัมพันธ์ระหว่างญีปนและลุ
ุ่ม่ นํ าโขงนันแน่ นแฟ้นมาก ในช่วง
สงครามโลกครัง ที 2 หนึง ในความพยายามของญี ปนทีุ่ จะให้ ได้ มาซึง ทรัพยากรธรรมชาติ จึงได้ สง่ ทหารเข้ ามารุกรานประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รวมทังประเทศในลุ
ม่ นํ าแม่โขงด้ วย อย่างไรก็ดี แม้ ญีปนจะ
ุ่พ่ายแพ้ สงครามโลกครัง ที 2 ญีปนก็ุ่ ยงั คงรักษาความสัมพันธ์ทีแน่นแฟ้นทางเศรษฐกิจกับภูมิภาคนี อยู่
ในช่วงปี 2493 ถึง 2502 (ศตวรรษที 50) บริ ษัทเอกชนของญีปนุ่ นิปปอน โคอิ จํากัด ได้ ร่างแผนพัฒนาเขือน
พลังนํ าบนแม่นํ าสาขาของแม่นํ าโขง และในช่วงปี 2503 ถึง 2522 (ศตวรรษที 60 และ 70) สํานักงาน
ช่วยเหลือเพือการพัฒนาของรัฐบาลญีปนุ่ (Official Development Assistance, ODA)ได้ ดําเนินการตามแผน
เหล่านี  จะเห็นได้ วา่ ญีปนไดุ้่ สร้ างผลกระทบทังทางเศรษฐกิ
จและสังคมในภูมิภาคนี  ยกเว้ นประเทศไทย

การพัฒนาสร้ างเขือนได้ หยุดลงชัว คราวช่วงสงครามอินโดจีน เมือสงครามสิ นสุดลงได้ มีการเร่งพัฒนาสร้ างเขือนโดยมีรัฐบาลจีน เกาหลีใต้ ไทย เวียดนาม รวมทังบริ ษัทเอกชนจากประเทศในลุม่ นํ าเป็ นตัวหลักใน
การพลักดัน อย่างไรก็ตาม ต้ องไม่ลืมว่าโครงการพัฒนาเขือนพลังนํ าทังหลายนันเริ  มมาจากการริ เริ มของญีปนทัุ่ งสิ นหลังจากญีปนผุ่่ านช่วงเวลาของการถูกวิจารณ์การทํางานของสํานักงานช่วยเหลือเพือการพัฒนา
ของรัฐบาลและวิธีการทําธุรกิจต่างๆ มุมมองต่อญีปนจากภาคประชาสั
ุ่งคมในภูมิภาคแม่นํ าโขงได้
เปลียนไปเมือเร็ วๆ นี  เห็นได้ จากกรณีการสร้ างเขือนไชยะบุรีบนแม่นํ าโขง คนต่างคาดว่ารัฐบาลญี ปนจะให้
ุ่การสนับสนุนด้ านการเงินเพือการวิจยั เพิมเติมเรื องผลกระทบต่อสิงแวดล้ อมและสังคมโดยรวมทีมาจากการสร้ างเขือนกันแม่ นํ าโขง ญีปนไมุ่่ ได้ เป็ นประเทศทีอยูห่ า่ งไกลจากรัฐบาลของกลุม่ ประเทศในลุม่ นํ าอีกต่อไป
ญีปนมีุ่ ความผูกพันทังทางด้
านการเมืองและสังคม รวมทังชาวบ้
านในพื นที มันอาจจะไม่ไกลเกินไปทีจะ
กล่าวว่า ประเทศเหล่านันมองญี
ปนในฐานะผู
ุ่้ มีสว่ นสําคัญต่ออนาคตแม่นํ าโขง
ช่วงก่อนการก้ าวกระโดดทางเศรษฐกิจ ประชากรชาวญี ปนสุ่่ วนมากอาศัยอยูใ่ นหมู่บ้านชนบท
อาศัยอยูอ่ ย่างกลมกลืนกับสิงแวดล้ อมทางธรรมชาติ พึง พาอาศัย ซาโตยาม่ า1 อยู่ใกล้ หมูบ่ ้ าน คือป่ าขันที สองใกล้ บ้านเพือการดํารงชีพ ด้ วยความก้ าวหน้ าทางอุตสาหกรรม ซาโตยาม่า เกือบทังหมดได้
หมดไปดังนันในญี
 ปนจึุ่ งไม่สามารถพบเห็นวิถีชีวิตผู้คนทีอาศัยและดูแลสภาพแวดล้ อมธรรมชาติดงั เช่นทีปรากฏใน
ชุมชนในลุม่ นํ าโขง อย่างไรก็ตาม แม้ กระทัง ในญีปนไดุ้่ มีความพยายามทีจะฟื น ฟูระบบนิเวศและรักษา
ความหลากหลายทางชีวภาพ วิกฤตของการเปลียนแปลงสภาพภูมิอากาศได้ ก่อให้ เกิดแนวคิดใหม่ในการใช้
ทรัพยากรอย่างยัง ยืนเพือลดการเผาผลาญพลังงานคือการรื อ ฟื น วิธีแบบ ซาโตยาม่า ขึ นมาอีกครัง แม้ มนัยังไม่ใช่กระแสหลัก แต่การพัฒนาทีมากเกินไปกําลังได้ รับการเยียวยาและแก้ ไขให้ ถกู ต้ อง เช่น เครื องกําเนิดพลังงานไฟฟ้าพลังนํ าเริ มทีจะมีการรื อ ถอนเพือฟื น ฟูธรรมชาติ เราหวังว่าการทีได้ ให้ ข้อมูลแก่ประเทศ
ในลุม่ นํ าแม่โขงเกียวกับการฟื น ฟูธรรมชาติทีกําลังเกิดในประเทศญี ปนุ่ จะเป็ นแรงบรรดาลใจให้ ชาติเหล่านันสํ านึกถึงคุณค่าของวิถีการดํารงชีวิตแบบดังเดิ มของตัวเองอีกครัง หนึง
ในทํานองเดียวกัน สังคมญี ปนยัุ่ งต้ องเรี ยนรู้หลายสิงหลายอย่างจากธรรมชาติและผู้คนในภูมิภาค
ลุม่ นํ าโขงเพืออนาคตของญีปนเอง
ุ่เช่น ต้ องเรี ยนรู้การใช้ ทรัพยากรธรรมชาติอย่างยัง ยืน และสิงเหล่านี เองจะสามารถช่วยให้ เราค้ นพบ ซาโตยาม่า ขึ นมาอีกครัง เพือทีจะระลึกได้ ว่าครัง หนึง เคยมีธรรมชาติและสังคม
ในญีปนุ่ และเพือฟื น ฟูความพูกพันระหว่างธรรมชาติกบั ผู้คนดังทีเคยมีมา เราสามารถเรี ยนรู้จากกันและกัน
ได้ซาโตยามา” เป็ นคําภาษาญีป นุ่ ทีใ ช้เรียกพืน ทีบ ริเวณขอบซึง อยู่ระหว่างชายเขาและ พืน ทีเ พาะปลูกทีเ ป็ นทีร าบ โดยรากศัพท์แล้ว
“Sato”แปลว่า พืน ทีเ พาะปลูกอันอุดมสมบูรณ์ซงึ รวมถึงทีพ กั อาศัยด้วย และ “Yama”ก็แปลว่า ภูเขา หลายศตวรรษทีผ ่านมา คําว่า
“Satoyama”ได้นํามาใช้กล่าวถึงการดํารงอยู่ร่วมกันระหว่างการใช้ประโยชน์ ทีด นิ ด้านการเกษตรและปา่ ไม้ทยี งั คงความหลากหลายทาง
ชีวภาพ ด้วยกิจกรรมของมนุ ษย์ทมี กี ารจัดการอย่างถูกต้อง
จาก http://lookforest.com/00_newlook/article_person.php?id_send=991

วัตถุประสงค์ ของรายงานเอกสารฉบับนี ในการก่อให้ เกิดการใช้ ทรัพยากรธรรมชาติอย่างยัง ยืน การใช้ ประสบการณ์และภูมิปัญญาของคนท้ องถินเป็ นสิงทีสําคัญ การทีจะประสบผลสําเร็ จในเรื องนี  การแลกเปลียนข้ อมูลพื นฐานระหว่างประเทศใน
ลุม่ นํ าโขง ด้ านความหลากหลายทางสิงแวดล้ อมทางธรรมชาติและวิธีการใช้ ทรัพยากรเป็ นเรื องทีจําเป็ นเรื องแรกทีต้องดําเนินการ รวมทังต้ องมีการแบ่งปั นข้ อมูลเหล่านี ให้ แก่ประชาชนในประเทศจีน เกาหลีใต้ ซึงมีอิทธิพลอย่างมากในการพัฒนาแม่นํ าโขง เราแปลรายงานเอกสารฉบับนี เป็ นหลายภาษาเพือทีจะถ่ายทอดข้ อมูลนี ให้ แก่ผ้ คู นจํานวนมากทีสดุ เท่าทีจะเป็ นไปได้
รายงานเอกสารฉบับนี แบ่งเป็ น 2 หมวด หมวดที 1 ประกอบด้ วยบทความเกียวกับสภาพแวดล้ อมและทรัพยากรธรรมชาติของแม่นํ าโขง ผลกระทบของการพัฒนา การใช้ ทรัพยากรของชาวบ้ าน ความพยายามอืนๆ ทีเกิดจากความคิดริ เริ มของคนในท้ องถิน และประสบการณ์ของญี ปนซึุ่ ง ตระหนักถึงความ
เสียหายจากการพัฒนาทีมากเกิน และความพยายามทีจะฟื น ฟูขึ นมาใหม่ แต่ละบทต่างมีอิสระไม่ขึ นต่อกัน
ประกอบด้ วยข้ อเท็จจริ งและข้ อมูลทีประกอบกันเป็ นบทความขึ นมา และเราพยายามทีจะอธิบาย
รายละเอียดให้ ง่ายทีสดุ เท่าทีจะเป็ นไปได้ เราคิดว่าผู้อา่ นรายงานเอกสารนี จะสามารถเข้ าใจข้ อเท็จจริ งเบื องต้ นและมีแนวคิดในการพิจารณาอนาคตของแม่นํ าโขง หลายส่วนของรายงานเอกสารเขียนขึ นจาก
ประสบการณ์ทีได้ รับจากการทํางานผ่านองค์กรแม่โขงว๊ อช (Mekong Watch) ด้ วยเหตุนี  มันจึงไม่ได้
ครอบคลุมถึงปั ญหาของสิงแวดล้ อมและการพัฒนาในลุม่ นํ าโขงทังหมด
เราจึงได้ ให้ ข้อมูลอ้ างอิงในแต่ละ
บทซึง เราคิดว่าจะชดเชยต่อสิงทีเราไม่ได้ กล่าวถึง
หมวดที 2 นําเสนอในรูปของวีดีโอ เพือทีจะให้ เห็นภาพสภาพแวดล้ อมทางธรรมชาติทีมีคณุ ค่าต่อ
ผู้คนทีอาศัยอยูใ่ นลุม่ นํ าโขง รวมทังวิ ถีการดํารงชีวิตของพวกเขา ซึง ยากทีจะสะท้ อนให้ เห็นในรูปดัชนีทาง
เศรษฐกิจ เราได้ รวบรวมภาพชาวบ้ านทีกําลังใช้ ทรัพยากรธรรมชาติในหมู่บ้านชนบทของลุม่ นํ าโขง
ผลกระทบของการพัฒนา และความริ เริ มใหม่ของผู้คน วีดีโอมีความยาวตังแต่
 10 ถึง 20 นาที เริ มด้ วยบทนํา
1) ความหลากหลายทางชีวภาพของป่ าไม้ การใช้ ทรัพยากรธรรมชาติและผลกระทบของการพัฒนาในลาว
2) ความพยายามในเวียดนามทีจะอนุรักษ์ ความหลากหลายของผลิตผลทางการเกษตรทีมาจากพื นทีภเู ขาเพือการทําเกษตรกรรมอย่างยัง ยืน 3) ตัวอย่างของประเทศไทยทีซงึ ผลกระทบของการสร้ างเขือนและการใช้
ประโยชน์จากแม่นํ าของชาวบ้ านมีให้ เห็นอย่างชัดเจน และ 4) วิธีการเลี ยงปลาในนาข้ าวซึง คิดค้ นโดยกลุม่
ชาติพนั ธุ์ในลาว เนื อหาส่วนมากของวีดีโอมีอยู่ในรายงานเอกสารแล้ ว แต่เราหวังว่าวีดีโอจะเสนอภาพที
ชัดเจนของสภาพความเป็ นจริ งในท้ องถิน นอกเหนือจากรายงานเอกสารฉบับนี  ยังมีแหล่งข้ อมูลในเวปไซต์
ของแม่โขงว้ อช (Mekong Watch) http://www.mekongwatch.org เช่น นโยบายภาคประชาชนทีเกิดขึ นมาจาก
การสัมมนาเชิงปฏิบตั กิ ารนานาชาติวา่ ด้ วยเรื อง “อนาคตของแม่นําโขง อนาคตของเรา - การสร้างความ
เข้มแข็งให้แก่เครื อข่ายภาคประชาสังคมในเอเชี ยตะวันออกเพือตรวจสอบการพัฒนาในลุ่มนําแม่โขง” ซึงองค์กรพัฒนาเอกชนต่างๆ นักวิจยั นักข่าวจากประเทศญี ปนุ่ เครื อข่ายลุม่ แม่นํ าโขงและเอเชียตะวันออกได้ รับเชิญให้ เข้ าร่วมการสัมมนาทีกรุงโตเกียวเมือเดือนธันวาคม 2555 เราหวังว่าคุณจะเข้ าไปดูข้อมูลเหล่านี กิตติกรรมประกาศ
เราขอขอบคุณชาวลุม่ แม่นํ าโขงทุกคนทีได้ สอนเราหลายสิงหลายอย่างในภาคสนาม ทําให้ เราเกิด
ความเข้ าใจ และความร่วมมือของพวกเขาในการถ่ายทําวิดีโอ ด้ วยการสนับสนุนเหล่านี จึงทําให้ งานนี เสร็ จสมบูรณ์ เราต้ องขอโทษทีไม่สามารถแสดงรายชือของทุกคนในทีนี ได้ ทีญีปนุ่ เราขอขอบคุณ คุณโชโกะ ซึรึรองประธานสมาคมสือความหมายธรรมชาติ (Kumamoto Nature Interpreter’s Association) ซึง ให้ ความรู้ แก่เราเกียวกับความเป็ นมาและสถานะปั จจุบนั ของการรื อ ถอนเขือนอะราเซะ
รายงานเอกสารฉบับนี เป็ นผลงานของสํานักพิมพ์ “ความคิดริ เริ มของภาคประชาชนแม่โขงสีเขียว
(Green Mekong Initiative citizens) และข้ อเสนอของภาคประชาชนเกียวกับการอนุรักษ์ ระบบนิเวศในลุม่ นํ าโขงโดยใช้ วิธีการจัดการทรัพยากรธรรมชาติแบบดังเดิ
 ม” โครงการนี ได้ รับการสนับสนุนจากกองทุน
สิงแวดล้ อม บริ ษัทมิตซุยแอนด์คมั ปนีจํากัด (the Mitsui & Co., Ltd. Environment Fund) เราขอขอบคุณเป็ นอย่างสูงสําหรับความช่วยเหลือตลอด 3 ปี ทีดําเนินโครงการ และขอขอบคุณเจแปนทรัสต์สําหรับ
สิงแวดล้ อมโลก (Japan Trust for Global Environment) บริ ษัทลัชเจแปน จํากัด (Lush Japan Co., Ltd.,) และมูลนิธิแม็กไนท์ (McKnight Foundation) สําหรับความช่วยเหลือในการผลิตวีดีโอ
นอกจากนี เรายังขอแสดงความขอบคุณต่อโครงการนิปปอน โกอะ โอโมอิยาริ (Nippon Koa
Omoiyari Program) มูลนิธิสิงแวดล้ อมเอออน (AEON Environmental Foundation) กองทุนอนุรักษ์ สิงแวดล้ อมเกอิดานเรน (the Keidanren Nature Conservation Fund) มูลนิธิโตโยต้ า (Toyota Foundation) เจแปนทรัสต์
สําหรับสิงแวดล้ อมโลก (Japan Trust for Global Environment) และมูลนิธิสมาคมญี ปนเอพีุ่ไอ (Japan
Foundation API Fellowship) ต่อการให้ ความช่วยเหลืองานภาคสนามและการเสาะหาความรู้ ข้อมูลในท้ องถิน
หมายเหตุ: เนื อหาและข้ ออ้ างทีอยูใ่ นข้ อมูลฉบับนี เป็ นของผู้เขียนและองค์กรแม่โขงว๊ อช (Mekong
Watch) เท่านัน และไม่ได้ มีข้อผูกพันกับองค์กรต่างๆ ทีให้ การสนับสนุนทีเอ่ยชือข้ างต้ นสภาพแวดล้ อมทางธรรมชาติของแม่ นํา โขงสภาพแวดล้ อมธรรมชาติในลุ่มนํา โขงแม่นํ าโขงป็ นแม่นํ านานาชาติถือกําเนิดจากทีราบสูงทิเบต ไหลผ่านสามเหลียมปากแม่นํ าโขงลง
ทะเลจีนใต้ ในด้ านความหลากหลายพันธุ์ปลาเป็ นรองก็เพียงแต่แม่นํ าอเมซอนเท่านัน (Peterson andMiddleton 2010) มีปลากว่า 850 ชนิด พืช 20,000 ชนิด สัตว์ 430 ชนิด นก 1,200 ชนิด และสัตว์เลื อยคลาน
รวมถึงสัตว์ครึงบกครึงนํ า 800 ชนิด อาศัยอยู่ (Thompson 2008) ทังลุ ม่ นํ าประกอบด้ วยพื นที 795,000 ตาราง
กิโลเมตร และมีความยาว 4,909 กิโลเมตร (MRC 2000:5)

รู ปที 1 แม่ นําโขง

ในญีปนุ่ ระยะห่างระหว่างต้ นนํ าและปากแม่นํ าต่างๆ มีระยะสัน ขณะทีแม่นํ าโขงไหลเป็ นระยะ
ทางไกล หนึง ในลักษณะเฉพาะของแม่นํ าโขงก็คือ ไม่มีความแตกต่างในระดับความสูงระหว่างต้ นนํ าและ
ปากแม่นํ า (ยกเว้ นบริ เวณต้ นนํ า) (สํานักงานบริ หารแม่นํ าโทะเนะ กระทรวงทีดิน หน่วยงานพัฒนาภูมิภาค
คันโต การท่องเทียว ขนส่ง และโครงสร้ างพื นฐาน)แม่นํ าโขงไหลผ่าน 6 ประเทศ ได้ แก่ จีน (ชิงไห่ และยูนนาน) พม่า/เมียร์ มาร์ 1 ลาว ไทย กัมพูชาและ
เวียดนาม และไหลลงสูท่ ะเล จีนเป็ นต้ นกําเนิดแม่นํ าใหญ่ 3 สายของโลกคือ แม่นํ าแยงซี แม่นํ าโขง และแม่นํ าสาละวิน บริ เวณทีแม่นํ าทัง 3 สายไหลใกล้ ๆ กันเกิดเป็ นภูมิประเทศทีเรี ยก “แม่นํ าคูข่ นาน 3 สาย”แม่นํ าโขงไหลเข้ าลาว ไหลไปตามพรมแดนพม่าลาว ไทยลาว ไหลเข้ ากัมพูชา เชือมต่อทะเลสาบโตนเล ซึงเป็ นสัญลักษณ์ของกัมพูชา และเมือไหลเข้ าเวียดนาม คนเวียดนามเรี ยกว่า “แม่นํ าเก้ ามังกร” สามเหลียม
ปากแม่นํ าโขงในเวียดนามนับเป็ นหนึง ในพื นทีปลูกข้ าวใหญ่ทีสดุ ในโลก และจากนันแม่ นํ าโขงจึงไหลลง
ทะเลจีนใต้

บทที 1-1

1แม่นํ าโขงเกิดจากหิมะละลายบนเทือกเขาหิมาลัย รับนํ าจากพื นทีตา่ งๆ คือในจีน 16 เปอร์ เซ็นต์
พม่า 2 เปอร์ เซ็นต์ ลาว 35 เปอร์ เซ็นต์ ไทย 18 เปอร์ เซ็นต์ กัมพูชา 18 เปอร์ เซ็นต์ และเวียดนาม 11เปอร์ เซ็นต์ (MRC 2005)จีนพื นทีรับนํ า(ตร.กม.)165,000การรับนํ า (เปอร์ เซ็นต์พื นทีรับนํ าทังหมด)
21
ปริ มาตร (เปอร์ เซ็นต์พื นทีนํ าทังหมด)

16

พม่ า
24,0003
2

ลาว202,000
25
35

ไทย
184,00023
18

กัมพูชา
155,000
20
18

เวียดนาม
65,000811พืน ที%ทงั  หมด
795,000
100
100

ตาราง: เปรียบเทียบพืนทีรับนําแม่ นําโขงใน 6 ประเทศ (MRC 2005:1)

ลุม่ นํ าโขงมีภมู ิอากาศแบบลมมรสุมร้ อนชื น เริ มจากกลางเดือนพฤษาคมถึงตุลาคม ลมมรสุมตะวันตก
เฉียงใต้ ได้ จะนําฝนมา และจากเดือนพฤศจิกายนถึง
กลางมีนาคมลมมรสุมตะวันออกเฉี ยงเหนือจะนําฤดูร้ อนมาสูภ่ มู ิภาค (MRC 2010:14) ต่อเนืองถึงไปจนถึง
เมษายน และในเดือนพฤษภาคมฝนจะตกอีกครัง ส่งสัญญาณการเริ มต้ นใหม่ของฤดูฝน ยกเว้ นพื นทีในจีน
ช่วงเวลาทีร้อนทีสดุ ของปี อยู่ราวเดือนเมษายนปริ มาณนํ าฝนต่อปี ในจังหวัดอุบลราชธานี ภาคอีสาน
ประเทศไทย อยูท่ ี 1,500 มม เท่ากับของโตเกียว
โดยประมาณ แต่จากรูปที 2 ปริ มาณนํ าฝนกระจุกตัวอยู่
ระหว่างเดือนพฤษภาคมและกันยายน ดังนันแทบไม่
มีฝนตกเลยจากเดือนตุลาคมถึงพฤษภาคมปี ถัดมาซึง
เริ มฤดูฝนอีกครัง แม่นํ ามูนซึงไหลผ่านอุบลราชธานีก็ได้ รับอิทธิพลจากรู ปแบบปริ มาณฝนตกดังกล่าว เกิดนํ าขึ นเดือนพฤษภาคมและถึงจุดสูงสุดในเดือนตุลาคม และจากเดือนพฤศจิกายนถึงเมษายนระดับนํ าค่อยๆ ลดลงอีกครัง
แม่นํ าโขงสายหลักเท่านันที รับนํ าจากการละลายของหิมะจากเทือกเขาหิมาลัย โดยระดับนํ าเริ มสูงขึ นในเดือนเมษายน การเปลียนแปลงอย่างมีนยั ยะสําคัญแบบนี ของสภาพแม่นํ า ก่อให้ เกิดพื นฐานของ
ระบบนิเวศอันหลากหลายและสภาพแวดล้ อมธรรมชาติเฉพาะตัวของลุม่ นํ าโขง
รูปที 2: อุณหภูมิและปริ มาณนําฝนในอุบลราชธานี
(หน่ วยงานอุตนิ ยม อุบลราชธานี 2547)

เอกสารอ้ างอิง
Mekong River Commission (MRC). 2005. Overview of the Hydrology of the Mekong Basin.
http://www.mekonginfo.org/assets/midocs/0001968-inland-waters-overview-of-the-hydrology-of-the-mekong-basin.pdf
Mekong River Commission (MRC). 2010. State of the Basin Report 2010.
http://www.mrcmekong.org/assets/Publications/basin-reports/MRC-SOB-report-2010full-report.pdf
Peterson, B., and C. Middleton. 2010. Feeding Southeast Asia: Mekong River Fisheries and Regional Food Security.

บทที 1-1

2

Berkeley, California: International Rivers (IR). http://www.internationalrivers.org/files/attachedfiles/intrivers_mekongfoodsecurity_jan10.pdf
Thompson, C. 2008. First Contact in the Grater Mekong. World Wildlife Fund (WWF) Greater Mekong Programme.
http://awsassets.panda.org/downloads/first_contact_final_report.pdf
Tone River Management Office of the Ministry of Land, Infrastructure, Transport, and Tourism, Kanto Regional
Development Bureau. What are the Unique Characteristics of Japan’s Rivers? (in Japanese).
http://www.ktr.mlit.go.jp/tonedamu/tonedamu00082.html (accessed on September 30, 2012)ยูกะ คิกูจิ
1ตลอดทัง รายงานเอกสาร Briefing Paper (BP) จะใช้คาํ ว่า “พม่า”บทที 1-1

3ผลิตผลจากป่ าและความมันคงทางอาหาร: กรณีศึกษาในลาว
คุณค่ าของผลิตผลจากป่ า (ของป่ า)ผู้คนทีอาศัยอยูใ่ นหมูบ่ ้ านกสิกรรมในลาวล้ วนพึง พาตนเอง ปลูกพืช เก็บเกียวและบริ โภคอาหารที
หาจากป่ าและแม่นํ )า ประชากรประมาณ 70 เปอร์ เซ็นต์ อาศัยอยู่บนภูเขาและทําไร่หมุนเวียนซึง เป็ นรู ปแบบหนึง ในการทําเกษตรกรรม (NAFRI et al.2005) ของป่ ามีนยั ยะสําคัญในการดําเนินวิถีชีวิต1ของป่ าถูกเก็บมาจากป่ าและทีดนิ รกร้ างจากการทําไร่หมุนเวียน (NAFRI et al. 2005) โดยมีการบริ โภคเป็ นอันดับสองเป็ นรองก็แค่เพียงอาหารหลักอย่างข้ าว (Foppes and Ketphanh 2004)ในชุมชนเกษตรกรรมในลาว การทํานาอาศัยสภาพแวดล้ อมตามธรรมชาติ ดังนันจึ
) งยากทีจะรักษา
ระดับการผลิตอาหารให้ คงที บทบาทของป่ าจึงมีความสําคัญมาก นอกจากนี ) 1 ใน 4 ส่วนหรื อน้ อยกว่าของ
รายได้ ครัวเรื อนซึง เป็ นเงินสด มาจากของป่ า 40-50 เปอร์ เซ็นต์ (Foppes and Ketphanh 2004; NAFRI et al.
2005) ครัวเรื อนทีมีรายได้ น้อยกว่า จึงมีแนวโน้ มทีจะพึง พิงของป่ าเป็ นอย่างมาก (Greijmans et al. 2007;
Rosales et al. 2003)

ของป่ าอาจใช้ บริ โภคโดยตรงเป็ นอาหาร และยังสนับสนุนการดํารงชีพโดยการขายในตลาด
ภายในประเทศหรื อส่งขายต่างประเทศ เมือผู้คนไม่มีข้าวพอกิน การขายของป่ าช่วยให้ มีเงินซื )อข้ าว ดังนัน)ของป่ าจึงสําคัญเป็ นพิเศษสําหรับคนทีอาศัยในถินทีการปลูกข้ าวมีอย่างจํากัด (Foppes and Ketphanh 2004)อาจพูดได้ วา่ การทําเกษตรอย่างยัง ยืนทีเป็ นมาแต่โบราณของชุมขนเกษตรกรรมในลาวมีสว่ นรักษา
สภาพแวดล้ อมตามธรรมชาติ เพราะวีธีดแู ลและเคารพป่ าเพือให้ เกิดของป่ าอย่างไม่มีวนั หมดนัน เองที
ปกป้องรักษาป่ าสําหรับประเทศลาวของป่ ามีความสําคัญ สรุ ปได้ ดงั นี ): (1) ความมัน คงทางอาหาร (2) รายได้ ทีเป็ นและไม่เป็ นตัวเงิน (3) ธุรกิจขนาดเล็กในชุมชนเกษตร (4) วัสดุถสุ ําหรับสร้ างบ้ านเรื อน เครื องมือสร้ างบ้ าน(5) ยารักษาโรค และ (6) การรักษาความหลากหลายทางชีวภาพในสัตว์ป่า พืชป่ า และพืชสวน (NAFRI et
al. 2005)กินอยู่กับป่ าเป็ นทีร้ ูกนั ว่ามีการบริ โภคของป่ า 700 ชนิดในหมูบ่ ้ านเกษตรกรรมในลาว (ดูตาราง) มีของป่ าหลาย
ชนิดซึง มาจากความหลากหลายทางชีวภาพ สําหรับคนทีอาศัยในหมู่บ้านชุมขนเกษตรกรรม สัตว์นํ )า (ปลากบ กุ้ง หอยทาก หอย และอืนๆ) และสัตว์บก (นก หนู) เป็ นแหล่งโปรตีนสําคัญในอาหารประจําวัน (Foppes
and Ketphanh 2004)ของป่ ามากกว่า 25 ชนิดสามารถซื )อขายได้ และบางชนิดยังเป็ นแหล่งรายได้ ทีสําคัญของชุมชน ของป่ าทีกินได้ มีการซื )อขายในตลาดภายในท้ องถิน พืชสมุนไพรและเครื องเทศถูกส่งออกไปยังประเทศเพือนบ้ าน เช่น ไทย จีน และเวียดนาม อยู่บอ่ ยๆ กํายานซึง ใช้ ทํานํ )าหอมถูกส่งออกไปฝรังเศส และไม้ หอมส่งออก
ไปญีปนและประเทศอาหรัุ่บ (NAFRI et al. 2005)
บทที 1-2

1ประเภท
จํานวน ตัวอย่ างผลไม้ เมล็ด
ลูกตาล มะไฟ ถัว กระบก
87ใบจิก ผักหนาม สะเดา ใบบัวบก
86
หน่อ(ยอด ต้ น)หน่อไม้ หวาย ยอดมะพร้ าว23
หัว ราก
หัวมันเทศ ข่า22เห็ดเห็ดหูหนู เห็ดชิตาเกะ เห็ดปลวก
16ดอกไม้โสน กวาวเครื อ
4รวมพืชทัง, หมด238ปลาปลาตะเพียน ปลาสวาย ปลาเนื )ออ่อน ปลากราย
300
นก
นกเขา นกกระทา ไก่ฟ้า นกปรอด นกกระจอก
63สัตว์เลี )ยงลูกด้ วยนมกระรอก งูหลาม ชะมด หนู กวางหนู
54สัตว์เลื )อยคลานและสัตว์ครึงบกครึงนํ )า
กบ เหี )ย งู เต่า41สัตว์นํ )ามีเปลือก
กุ้งนํ )าจืด, ปู, หอยทาก, หอย7แมลงไข่มดแดง, ด้ วงไม้ ไผ่, ด้ วงมูลสัตว์
5รวมสัตว์ ทัง, หมด
470ยอดรวม
708
ตาราง: ของป่ าใช้ บริโภคในลาว (based on Foppes and Ketphanh 2004)2

แม้ รัฐบาลลาวจะเข้ าใจความสําคัญของป่ า แต่อย่างไรก็ตามเพราะนโยบายเพิมพื )นทีป่าถึง 70เปอร์ เซ็นต์ภายในปี 2563 (2020) (Lao PDR 2005) ทําให้ ข้าราชการท้ องถินมักใช้ ตวั เลขนี )เป็ นเป้าหมายใน
การทํางาน โครงการปลูกสวนป่ าได้ รับการส่งเสริ มเพือเพิมพื )นทีป่า แต่ขณะเดียวกันโครงการเหล่านี )มีขึ )น
หลังจากการตัดไม้ ธรรมชาติไปแล้ ว ดังนันการเพิ
)มพื )นทีป่าอาจไม่ได้ หมายถึงการอนุรักษ์ ความหลากหลาย
ทางชีวภาพหรื อการใช้ ของป่ าอย่างยัง ยืนของชาวบ้ านเอกสารอ้ างอิง
Foppes, J., and S. Ketphanh. 2004. NTFP Use and Household Food Security in Lao PDR. Forest Research Centre (FRC) and
SNV Netherlands Development Organization.
http://www.mekonginfo.org/mrc_en/doclib.nsf/0/BC0D1629438B4CAB472571420024AC37/$FILE/FULLTEXT.pdf
Greijmans, M., P. Phonnachith, P. Thongda, S. Ponpakdy, and N. Chantavong. 2007. Selected NTFPs for Development inPhoukoun, Xieng Nguen, Ngoi, and Phakxeng Districts, Luang Prabang. Luang Prabang, Lao PDR: World Vision.
Lao People’s Democratic Republic (PDR). 2005. Forestry Strategy to Year 2020 of Lao PDR.
National Agriculture and Forestry Research Institute (NAFRI), National Agriculture and Forestry Extension Service(NAFES), and National University of Lao PDR (NUOL). 2005. Improving Livelihoods in the Uplands of the Lao PDR,
Volume 2: Options and Opportunities. Vientiane, Lao PDR: NAFRI.
http://www.nafri.org.la/03_information/sourcebook/Volume2.htm
Nonaka, Kenichi et.al. 2008. Rice Paddies that Nurture Living Creatures and their Use. In Kenichi Nakano (ed.) Vientiane
Plains Life: Diverse Uses of Environment in Rice Farming Villages. Tokyo, Japan: Mekong.
Rosales, R. M. P., M. F. Kallesoe, P. Gerrard, P. Muangchanh, S. Phomtavong, and S. Khamsomphou. 2003. The Economic
Returns from Conserving Natural Forests in Sekong, Lao PDR. Vientiane, Lao PDR: International Union of Conservationof Nature (IUCN) and World Wildlife Fund (WWF).

บทที 1-2

2คูมิโกะ โทะซึ และ ยูกะ คิกูจิ
12คําว่า “ของปา่ (NTFP)” มีหลายนิยาม แต่ ณ ทีน ี หมายถึงผลิตผลจากปา่ ทีไ ม่ใช่เนือไม้
ตามการสํารวจของญีป นุ่ มีแมลง 17 ชนิด รวมถึงแมลงตด ด้วงกว่าง จักจั น และแมงอีนูน (Nonaka et. al, 2008)บทที 1-2

3ความหลากหลายสายพันธุ์ปลาในลุ่มนํา โขงปลาและสัตว์นําจืดชนิดอืนๆ คือแหล่งโปรตีนหลักของผู้คนทีอาศัยอยูใ่ นชนบทของลุม่ นําโขง
ตอนล่าง (4 ประเทศลุม่ นําโขงตอนล่าง ไม่รวมจีนและพม่า) ยกเว้ นสามเหลียมปากแม่นําโขงในเวียดนามซึง
ติดทะเล อัตราการบริ โภคปลานําจืดสูงมากในเกือบทุกพืนทีลมุ่ นํา เราเสนอภาพรวมการบริ โภคปลาใน
แม่นําโขงของประชากรในภูมิภาคจากรายงานการประเมินพืนฐานการทําประมง (Fisheries Baseline
Assessment Working Paper) ของคณะกรรมาธิการประเมินสิงแวดล้ อมเชิงยุทธศาสตร์ ของแม่นําโขง
(Mekong River Commission’s Strategic Environmental Assessment, ICEM 2010)ความหลากหลายสายพันธุ์ปลาในลุ่มนํา โขงรายงานการประเมินพืนฐานการทําประมง (Fisheries Baseline Assessment Working Paper)ประมาณความหลากหลายของพันธุ์ปลาในแม่นําโขงจากฐานข้ อมูลปลาทีอาศัยในแม่นํา 204 สายทะเลสาบ 32 แห่งทัว โลก ในทะเบียนข้ อมูลเมือปี 2552 (2009) มีการยืนยันว่ามีการพบพันธุ์ปลา 781 ชนิดในแม่นําโขงเป็ นรองแค่ 1,271 ชนิด ในแม่นําอเมซอนเท่านัน แสดงให้ เห็นว่าแม่นําโขงเป็ นแม่นําสายที 2ของโลกในด้ านความหลากหลายของสายพันธุ์ปลา ตามรายงานโดยองค์กร World Wildlife Fund (WWF)ลุม่ นําโขงมีจดุ เด่นทางความหลากหลายทางชีวภาพ มีการค้ นพบพันธุ์ปลากว่า 279 ชนิดในทศวรรตทีผา่ นมา และทีคาดกันก่อนหน้ านีว่ามีพนั ธุ์ปลากว่า 1,200 ชนิดในแม่นําโขง แต่ปัจจุบนั เข้ าใจว่ามีพนั ธุ์ปลาจืดแค่
850 ชนิดและราว 1,100 ชนิดอาศัยในแม่นํา (รวมปลาทะเลย้ ายถินฐานชัว คราวเข้ ามาในปากแม่นําโขงด้ วย) ยิงกว่านันพันธุ์ปลา 197 ชนิดในทะเลสาบโตเลทีถกู ขึนทะเบียนในฐานข้ อมูลปลาแสดงให้ เห็นว่า
ทะเลสาบโตนเลเป็ นที 4 ในโลกในแง่ความหลากหลายทางชีวภาพพันธุ์ปลา (ทะเลสาบบีวาของญีปนเป็ุ่ นที
6 มี 69 ชนิด)ตารางแสดงจํานวนพันธุ์ปลาในจากพืนที 20 แห่ง ในลุม่ นํา (รวมถึงลํานําสาขาย่อย)พืน ที
จีน-แหล่งต้ นนําจีน-ตอนบน
จีน-ตอนกลาง
จีน-ตอนล่าง
ลาวตอนเหนือ
นําอูนํางึม
นําแมง
นํากะดิง
สงคราม
บทที 1-3

สายพันธุ์

ครอบครัว

ถินฐาน

24

3

4

34

4

4

48

8

7

122

21

15

140

30

26

72

15

29

156

27

43

57

19

17

99

21

38

216

40

39

1

เซบังไฟ
เซบังเฮียง
มูล/ชี
นําตกคอนพะเพ็ง
สะตึงเตร็ง-กระแจะ
เซโขง
เซซาน
สะเรป๊ อกโตนเลสาบ
ปากแม่นาโขง
ํ

157

31

51

160

33

47

270

38

49

168

34

25

204

37

33

214

33

63

133

26

24

204

32

38

284

45

31

486

73

28

ตาราง: ความหลากหลายสายพันธุ์ในพืน ที 20 แห่ งของลุ่มนํา โขง (ICEM 2010:11)

จากตารางพบว่า แม้ ยกเว้ นสามเหลียมปากแม่นําโขงซึง มีปลาทะเลอาศัยอยู่ แม่นําโขงและลํานํา
สาขาก็มีสตั ว์นํามากมาย มีพนั ธ์ปลากว่า 200 ชนิดในลุม่ นําสงครามและลุม่ นํามูล/ชี (ในไทย) ในลํานําสาย
หลักระหว่างสะตึงเตร็ งและกระแจะ และในลุม่ นําเซโขงและลุม่ นําสะเรป็ อก (ในกัมพูชา)เอกสารอ้ างอิง
International Center for Environmental Management (ICEM). 2010. Mekong River Commission (MRC) Strategic
Environmental Assessment (SEA) for Hydropower on the Mekong Mainstream: Fisheries Baseline Assessment Working
Paper. Vientiane, Lao PDR: MRC. http://www.mrcmekong.org/about-the-mrc/programmes/initiative-on-sustainablehydropower/strategic-environmental-assessment-of-mainstream-dams/ยูกะ คิกูจิ

บทที 1-3

2แม่ นํา โขง: แหล่ งปลานํา จืดใหญ่ ท สี ุดในโลก
การบริโภคปลานํา จืดในลุ่มนํา โขงในรายงานการประเมินพื นฐานการทําประมง (Fisheries Baseline Assessment Working Paper(ICEM 2010) ตามสถิตขิ ององค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) พบว่าปริ มาณการจับปลานํ าจืดใน 4 ประเทศของแม่นํ าโขงตอนล่างมีจํานวน 750,000 ตันต่อปี แต่จากการศึกษาภาคสนามพบว่าอาจ
ถึง 2.1 ล้ านตันต่อปี เท่ากับ 18 เปอร์ เซ็นต์ ของประมาณการจับปลานํ าจืดทัว/ โลก โดยการคํานวนจากสถิติ
ขององค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) พบว่าปริ มาณการบริ โภคปลานํ าจืดต่อคนต่อปี ในแม่นํ าโขงตอนล่างอยูท่ ี/ 13.8 กิโลกรัม ขณะที/โดยเฉลี/ยทัว/ โลกแค่ 2.3 กิโลกรัม ปริ มาณการบริ โภคในกัมพูชา
อยูท่ ี/ 19.4 กิโลกรัมซึง/ สูงที/สดุ ในโลก และเมื/อสรุปรวมผลการสํารวจปลานํ าจืดทัง 20 ฉบับ พบว่าค่าเฉลี/ยปริ มาณการบริ โภคต่อปี ต่อคนพุง่ ขึ นไปที/ 32.3 กิโลกรัมในกัมพูชา ในลาว 24.5 กิโลกรัม ในไทย 24.9
กิโลกรัม และ 34.5 กิโลกรัมในเวียดนาม
จากข้ อมูลองค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) ในปี 2543 ถึง 2546 (2000-2003)
เรื/ องการบริ โภคโปรตีนสัตว์ตอ่ วัน สัดส่วนการบริ โภคโปรตีนจากปลานํ าจืดในกัมพูชามีปริ มาณ 49.8
เปอร์ เซ็นต์ ในลาว 38.31 เปอร์ เซ็นต์ ในไทย 16.19 เปอร์ เซ็นต์ และ 12.87 เปอร์ เซ็นต์ในเวียดนาม ซึง/ สูงมาก
เมื/อเทียบกับอัตราเฉลี/ย 5.78 เปอร์ เซ็นต์ ทัว/ โลก ในแง่นี พบว่ากัมพูชาและลาวค่อนข้ างบริ โภคปลานํ าจืด
ค่อนข้ างมาก

การประมงในแม่ นํา โขงจากข้ อมูลล่าสุด ปริ มาณการจับปลาจากการทําประมงลุม่ นํ าโขงมีมลู ค่าทางเศรษฐกิจต่อปี
ประมาณ 2.1 ถึง 3.8 พันล้ านดอลลาร์ สหรัฐ และที/ราคาขายปลีกระหว่าง 4.2 ถึง 7.6 พันล้ านดอลลาร์ สหรัฐ(ICEM 2010)บทที 1-4

1อุตสาหกรรมประมงในแม่นํ าโขงสายหลักที/ครอบคลุมพื นที/รอบๆนํ าตกคอนพะเพ็งทางใต้ ของลาวเลี ยงดูคนกว่า 65,000 ครัวเรื อน โดยเฉลี/ยครอบครัวหนึง/ ๆ จับปลาได้ 355 กิโลกรัมต่อปี และบริ โภคปลา 249
กิโลกรัม ปริ มาณการจับปลาทังหมดในพื
นที/ใกล้ นํ าตกคอนพะเพ็งอยูร่ าว 4,000 ตัน คิดเป็ นมูลค่าระหว่าง
450,000 ถึง 1,000,000 ดอลลาร์ สหรัฐ (Baran, Jantunen, and Chong 2008)ข้ อมูลจากแหล่งอื/นๆ ประมาณผลผลิตประมงนํ าจืดรวมถึงการเลี ยงปลาในกัมพูชามีมลู ค่าระหว่าง
11.7 เปอร์ เซ็นต์ ถึง 16 เปอร์ เซ็นต์ หรื อระหว่าง 8 เปอร์ เซ็นต์ ถึง 12 เปอร์ เซ็นต์ ของผลิตภันฑ์มวลรวม
ภายในประเทศ ขณะที/ตวั เลขเหล่านี คือค่าประมาณการ เพราะเป็ นเรื/ องยากที/จะได้ ตวั เลขที/แม่นยําสําหรับ
การประมงขนาดเล็ก ดังนันเราจึ
งเข้ าใจความสําคัญของการประมงในแม่นํ าโขงได้ จากข้ อมูลประมาณการ
เท่านัน (ICEM 2010)ปลาหล่ อเลีย งวิถีชีวิตและวัฒนธรรมปั จจุบนั ปลาจากแม่นํ าโขงสามารถส่งขายไปยังต่างประเทศรอบๆ ชายแดนได้ เพราะการพัฒนา
อุตสาหกรรมห้ องเย็นและเครื อข่ายการขนส่ง โดยข้ อเท็จจริ งแล้ วปลาเป็ นสินค้ าสําคัญในการแลกเปลี/ยนที/เกิดขึ นก่อนระบบกระจายสินค้ าในปั จจุบนั
จนกระทัง/ ประมาณ 50 ปี ที/แล้ ว การแลกเปลี/ยนปลาและข้ าวเกิดขึ นทัว/ ภูมิภาครวมถึงตอนใต้ ของลาว และทางเหนือของไทย ในยุคที/วิถีชีวิตสืบต่อๆ มาของผู้คนคล้ ายๆ กัน ผู้คนใช้ เวลาส่วนใหญ่หาและเก็บ
อาหาร ในหมู่บ้านซึง/ ทํานาเป็ นอาชีพหลัก จึงยากมากที/จะมีเวลาหากับข้ าวกินระหว่างช่วงฤดูหว่านกล้ าและเก็บเกี/ยวข้ าว ในช่วงเวลาเดียวกันหมูบ่ ้ านริ มนํ าที/อดุ มสมบูรณ์ด้วยปลาจะจับปลาและแปรรู ปเป็ นปลาร้ าหรื อปลาตากแห้ งเพื/อนํามาแลกเปลี/ยนสินค้ าอื/นๆที/ต้องการ ดังนันแลกเปลี
/ยนอาหารจึงมีทวั/ ทังภู มิภาค
การแลกเปลี/ยนไม่ได้ มีแค่ผลในทางปฏิบตั เิ ท่านัน แต่ยงั มีนยั ยะสําคัญทางวัฒนธรรมและสังคมด้ วย แม่ใหญ่อายุ 70 ปี ท่านหนึง/ ในภาคอีสานของไทยเล่าว่า เมื/อตอนเป็ นสาวเธอจะหมักอาหารและตากแห้ งจํานวนมาก ใส่เกวียนท่องไปเรื/ อยๆ กับเพื/อนๆ โดยไม่มีจดุ หมาย ต่อรองกับคนที/พบตามทางเพื/อแลกปลา กับข้ าวหรื อสินค้ าเกษตรอื/นๆ โดยไม่มีอตั ราแลกเปลี/ยนที/แน่นอนสําหรับปลาและข้ าว ถ้ ามีเหลือเธอก็
จะให้ คนอื/นมากขึ นและถ้ ามีไม่มากพอ เธอจะต่อรองเพื/อได้ ข้าวเยอะขึ น ดังนันสิ
 /งที/สําคัญในการต่อรองนี ก็คือความเอื อเฟื อ เผื/อแผ่เวลานันทั งข้ าวและปลาไม่มีขายในตลาด และไม่สามารถแลกปลี/ยนเป็ นเงินได้ ผู้คนรู้ สกึ ว่าไม่มี
ประโยชน์ที/จะมีระบบแลกเปลี/ยนคงที/แน่นอน นอกจากนันข้ าวและปลาไม่สามารถเก็บไว้ ได้ นานๆ ดังนัน
แทนที/เก็บไว้ จํานวนมากๆ ค่านิยมสังคมจึงกําหนดว่าการให้ คนอื/นเป็ นการเพิ/มชื/อเสียง กระชับ
ความสัมพันธ์สว่ นตัว และเป็ นภูมิค้ มุ กันต่อเหตุการณ์ไม่คาดคิดในอนาคต จากการสัมภาษณ์เราได้ เรี ยนรู้
ว่าในการออกเดินทางไปยังตําบลที/ไม่เป็ นที/ร้ ูจกั ทําการแลกเปลี/ยน และพบเพื/อนใหม่นนั  ก็มีสิ/งดีๆ ระหว่าง

บทที 1-4

2ทางเสมอ ผู้คนผูกเสี/ยว (หมายถึง การเป็ นเพื/อนสนิท) ผ่านการแลกเปลี/ยนไปมาหาสูซ่ ึ/งกันเสมอๆ หลังจาก
นันอาจมี
การแต่งงานระหว่างสองครอบครัว กระชับความเชื/อทางสังคมเปลี/ยนจากเพื/อนเป็ นญาติปั จจุบนั ปลาสามารถซื อขายเปลี/ยนเป็ นเงินได้ ง่าย คนเก่าคนแก่คดิ ถึงวันคืนที/ยงั แลกเปลี/ยนปลากัน แม้ ทกุ วันนี ในลาวเองเมื/อมีการจับปลาได้ มากๆ ก็จะแบ่งให้ เพื/อนหรื อญาติๆ หรื อในหมูบ่ ้ านทางอีสาน
ของไทยถ้ าจับปลาได้ น้อยจนไม่ค้ มุ ค่านํ ามันขนปลาไปขายในตลาด ก็จะขายปลาในหมูบ่ ้ านในราคาถูกมาก
ปลาในลุม่ นํ าโขงจึงมีบทบาทสําคัญในการสร้ างความสัมพันธ์ทางสังคม ส่งเสริ มความมัน/ คงทางอาหาร
ของผู้คนที/มีโอกาสจํากัดในการหารายได้
เอกสารอ้ างอิง
Baran, Eric, Jantunen Teemu, and Chiew Kieok Chong, 2008. Value of Inland Fisheries in the Mekong River Basin, TropicalRiver Fisheries Valuation: Background Paper to Global Synthesis 227-290.
International Center for Environmental Management (ICEM). 2010. Mekong River Commission (MRC) Strategic
Environmental Assessment (SEA) for Hydropower on the Mekong Mainstream: Fisheries Baseline Assessment Working
Paper. Vientiane, Lao PDR: MRC. http://www.mrcmekong.org/about-the-mrc/programmes/initiative-on-sustainablehydropower/strategic-environmental-assessment-of-mainstream-dams/ยูกะ คิกูจิ

บทที 1-4

3แม่ นํา โขงและวิถีชีวติ ของผู้คน
ผู้คนและสายนําปั จจุบนั ประชากรในลุม่ นํ าโขงเกิน 60 ล้ านคนเข้ าไปแล้ ว โดยมีในลาว 5.2 ล้ านคน ในไทย 3.1 ล้ านคน ในกัมพูชา 13 ล้ านคน และ 18.7 ล้ านคนในเวียดนาม1 โดยประมาณ 85 เปอร์ เซ็นต์ คือชุมชน
เกษตรกรรม (MRC 2010:31-32) การเกษตร การะประมง และการเลี ยงสัตว์เลี ยงพืชยังเป็ นกิจกรรมหลักทาง
เศรษฐกิจของผู้คนในลุม่ นํ า 62.6 เปอร์ เซ็นต์ของประชากรวัยทํางานในภูมิภาค หาเลี ยงตัวเองจากงานที1เกี1ยวข้ องกับทรัพยากรของแม่นํ าโขงเป็ นหลัก (MRC 2010:48)
นอกจากเป็ นแหล่งนํ ากินนํ าใช้ ของชุมชนเมือง
ในภูมิภาคแล้ ว แม่นํ าโขงยังเป็ นแหล่งนํ าสําหรับใช้ ในชีวิตประจําวันของชุมชนเกษตรกรรมในหน้ าแล้ งด้ วยในหมูบ่ ้ านริ มฝั1 งนํ า เกือบทุกคนดื1มนํ า ใช้ นํ าในชีวิตประจําวัน และทําเกษตรจากแม่นํ าทังสิ น และแม่นํ ายังเป็ นสนามเด็กเล่นสําหรับเด็กๆด้ วย
เมื1อระดับนํ าลดลงในหน้ าแล้ ง แผ่นดินแห้ งแล้ งริ มฝั1 งแม่นํ ากลายเป็ นพื นที1สําคัญในการเพาะปลูก
นอกจากนี ปลานํ าจืดที1จบั ในลํานํ าโขงสายหลักหรื อลํานํ าสาขา รวมถึงพื นที1นํ าท่วมขัง และคลองเล็กคลองน้ อยที1เชื1อมต่อกัน ยังเป็ นแหล่งโปรตีนสําคัญสําหรับชุมชนเกษตรกรรม ในปั จจุบนั ปลาในแม่นํ าโขงกว่า
850 ชนิด สามารถนํามาบริ โภคได้ สัตว์ฯ ต่างๆ เช่น กบ และปลา เป็ นแหล่งโปรตีนหลักและแหล่งรายได้
สําคัญของผู้คน ถ้ ารวมแรงงานตามฤดูกาลและธุรกิจข้ างเคียงที1เกี1ยวข้ องแล้ ว จะพบว่าผู้คนราว 40 ล้ านคนในภูมิภาคเกี1ยวข้ องกับอุตสาหกรรมการทําประมงในเครื อข่ายแม่นํ าโขง และประมาณ 40 เปอร์ เซ็นต์ของ
ประชากรในกัมพูชาพึง1 พาทะเลสาบโตนเลและพื นที1นํ าท่วมรอบๆ (MRC 2010:49)
แม่นํ ายังเป็ นเส้ นทางขนส่งสําคัญ ไม่แปลกที1ผ้ คู นจากหมู่บ้านต่างๆ บนสองข้ างฝั1 งจะเป็ นญาติ
ห่างๆ กัน แต่ก่อนที1อบุ ลราชธานี ประเทศไทย ผู้คนที1อาศัยริ มฝั1 งไทยจะทําไร่หมุนเวียนตามภูเขาในฝั1 งลาวสําหรับพวกเขาแล้ วแม่นํ าโขงไม่ได้ เป็ นพรมแดนระหว่างประเทศมากไปกว่าสายนํ าที1ข้ามไปมาหาสูก่ นัความเชือเรื องสิงศักดิ#สิทธิ#และสายนํา
แม่นํ าโขงและแม่นํ าอื1นๆ ในภูมิภาคนี มีความสําคัญทางจิตวิญญาณเป็ นพิเศษต่อผู้คนในไทย ลาวกัมพูชา วัดซึง1 เป็ นศูนย์กลางความเชื1อของผู้คนมักถูกสร้ างริ มฝั1 งนํ า ระหว่างการลงพื นที1เรามีโอกาสได้ ฟังนิทานพื นบ้ านอยูบ่ อ่ ยๆ เช่น ทางตอนใต้ ของลาว มีนิทานเล่าถึงวังพญานาคใต้ แม่นํ าโขง มีสิ1งศักดิส; ิทธิ;สิงสถิตในท้ องนํ าและที1พิเศษอื1นๆ ดังนันจึ งไม่ควรออกจับปลาหรื อเมื1อเดินผ่านบางสถานที1 ควรอธิษฐานขอ
อนุญาตก่อน2 ตามฝั1 งลําโดมน้ อยในไทยซึง1 เป็ นลํานํ าสาขาของแม่นํ ามูลซึง1 เป็ นลํานํ าสาขาของแม่นํ าโขงอีก
บทที 1-5

1ที ผู้คนยังคงขออนุญาตสิ1งศักดิส; ิทธิ;ก่อนจับปลา นอกจากนี ในไทยและลาวยังเชื1อว่าแม่นํ าคือร่องรอยการ
ต่อสู้ของพญานาค
ในปลาก็มีสิ1งศักดิส; ิทธิ;สิงสถิตอยู่ แม้ มีขนาดใหญ่โตแต่เราก็ร้ ูน้อยมากเกี1ยวกับชีวิตของปลาบึก
ปลานํ าจืดที1ใหญ่ที1สดุ ในโลกมีนํ าหนักกว่า 300 กิโลกรัม ชาวประมงในไทยเชื1อว่าปลาบึกเป็ นปลาศักดิส; ิทธิ;ถือศีลห้ าเพราะกินแต่สาหร่ายและผัก ในจังหวัดอุบลราชธานี ภาคอีสานของไทย ใครก็ตามทอดแหจับปลา
บึกได้ จะพบโชคร้ าย แม้ ปลาชนิดนี ขายได้ เงินมากแต่เพราะความกลัวตายจากการทําบาปฆ่าปลาศักดิส; ิทธิ;อย่างปลาบึก ชาวประมงจึงต้ องมีประเพณีการทําบุญหลังจากขายปลายักษ์ แล้ วแม่นํ ายังเป็ นสถานที1จดั งานเทศกาล
ทุกปี มีการแข่งเรื อในแม่นํ าโขงและลํานํ าสาขาเมื1อหมดฤดูฝน และในเดือนเมษายนมี
ประเพณีขึ นปี ใหม่ของคนไทยและลาว ผู้คน
เฉลิมฉลองริ มฝั1 งนํ าโดยการสร้ างเจดีย์ทราย
มีพิธีประเพณีเฉลิมฉลองในหลวงพระบาง
เมืองมรดกโลกซึง1 เป็ นที1ร้ ูจกั ทัว1 โลก และพิธีคล้ ายๆ กันแต่คนน้ อยกว่าแถบแม่นํ ามูลใน
อีสานประเทศไทย และแม่นํ าเซโขงในกัมพูชา
ก็เช่นกัน
ประโยชน์ ใหม่ จากสายนํา
ในที1ราบบอละเวนประเทศลาวมีการใช้ เครื1 องปั1 นไฟฟ้าพลังนํ าขนาดเล็กทําในจีน ซื อหาได้ ตามตลาดในท้ องถิ1น ชาวบ้ านหลายครอบครัวลงขันคนละ 200-300 ดอลลาร์ สหรัฐ ก็สามารถติดตังเครื
 1 องปั1 นไฟไว้ ใช้ ได้ แล้ ว โดยระดับนํ าที1ตา่ งกัน 2 เมตรก็สามารถปั1 นกระแสไฟฟ้าได้ ดังนันแม้ ปราศจากความช่วยเหลือ
ชาวบ้ านสามารถใช้ ทรัพยากรของตัวเองในการผลิตไฟฟ้า ในบางหมู่บ้านที1ไฟฟ้าเข้ าไม่ถึงชาวบ้ านก็มีธุรกิจ
เล็กๆ เช่น รับจ้ างชาร์ จแบตเตอร์ รี1เอกสารอ้ างอิง
Mekong River Commission (MRC). 2010. State of the Basin Report 2010.
http://www.mrcmekong.org/assets/Publications/basin-reports/MRC-SOB-report-2010full-report.pdf

ยูกะ คิกูจิ
12ไม่ทราบจํานวนประชากรจีนในลุ่มนํา
ตัวอย่างเช่น ปากแม่นําปากกะดิง ในจังหวัดคําม่วน ลาวบทที 1-5

2ความหลากหลายอืนๆ : ภาษาในลุ่มนํา โขงมีภาษากว่า 398 ภาษา ใช้ พดู กันใน 5 ประเทศบนลุม่ นํ าโขง (พม่า ลาว ไทย กัมพูชา และเวียดนาม) เท่ากับ 5.8
เปอร์ เซ็นต์ของ 6,909 ภาษาในโลกที*ระบุโดยนักชาติพนั ธุ์วิทยา ในอีกด้ านหนึง* จํานวนผู้ใช้ ภาษาใน 5 ประเทศเหล่านี คิดเป็ น 3.2
เปอร์ เซ็นต์ของคนทังโลก แม้ น้อยกว่าในแปซิฟิก (0.1 เปอร์ เซ็นต์
ของคนทังโลก
 18.1 เปอร์ เซ็นต์ของภาษาทังโลก)และทวีปเหนือ
วัดมอญในราชบุรี ภาคตะวันตกของไทย
(กันยายน 2555)
และอเมริ กาใต้ (0.8 เปอร์ เซ็นต์ของคนทังโลก

14.4 เปอร์ เซ็นต์ของ
ภาษาทังโลก)แต่เมื*อเทียบกับในยุโรป (26.1 เปอร์ เซ็นต์ของคนทังโลก

3.4 เปอร์ เซ็นต์ของภาษาทังโลก)หรื อเอเชียทังหมด

(60.8 เปอร์ เซ็นต์ของคนทังโลก

33.6 เปอร์ เซ็นต์ของภาษาทังโลก)ก็อาจกล่าวได้ ว่ามีความ
หลากหลายของภาษาในสัดส่วนเดียวกับประชากรในภูมิภาคลุม่ นํ าโขง1ประเทศ

จํานวนผู้ใช้

จํานวนภาษา

ภาษาทีมีผ้ ูใช้น้ อยกว่ า 10,000 คนกัมพูชา
13,511,970
23
12
ลาว
5,349,894
84
47
พม่า
47,319,800
111
35
ไทย
51,668,997
74
28เวียดนาม
75,650,09910642
รวม (5 ประเทศ) 193,500,760
398
164รวมทังโลก

5,959,511,717
6,909
3,524
เปอร์ เซ็นต์
3.2 เปอร์ เซ็นต์
5.8 เปอร์ เซ็นต์
ตาราง: ความหลากหลายทางภาษาใน 5 ประเทศลุ่มนํา โขงตัวอย่ างข่าพร้ าว สําเร สะโอจ
ข่าตองเหลือง อาเร็ม ชุตดะนุ ดชิน ฮปอนบีซู ชอง ปลังอาเร็ ม ชุต เอ็ นภาษาของกลุ่มชาติพันธุ์ต่างๆ สร้ างความหลากหลาย
จาก 398 ภาษาที*ใช้ ใน 5 ประเทศลุม่ นํ าโขงพบว่ามี 164 ภาษา (41.2 เปอร์ เซ็นต์) ที*คนพูดน้ อยกว่า
2
10,000 คน ขณะที*การคงอยู่ของภาษาอาจไม่ขึ นอยู่กบั จํานวนผู้ใช้ ภาษานันๆ ทังหมด
(Nettle and Romaine
2000) ด้ วยการคํานวณจากการเปรี ยบเทียบ (Crystal 2000) ประมาณว่า 50 เปอร์ เซ็นต์ของภาษาในโลกจะ
สูญหาญไปภายใน 100 ปี และภาษาในโลกที*มีคนพูดน้ อยกว่า 10,000 คนอยูท่ ี* 51 เปอร์ เซ็นต์ (3,524
ภาษา) ดังนันจึ งมีโอกาสสูงที*ภาษาในกลุม่ ชาติพนั ธุ์ 164 ภาษาในลุม่ นํ าโขงจะสาบสูญไประหว่างศตวรรษที*21 คาดว่า 1 หรื อ 2 ภาษา ใน 5 ประเทศลุม่ นํ าโขงจะหายสาบสูญไปทุกปี ภาษามีการหายสาบสูญและ
พัฒนาอย่างต่อเนื*องในประวัตศิ าสตร์ แต่อตั ราการสาบสูญก็เพิ*มอย่างมากตลอด 500 ปี ที*ผา่ นมา (Nettle
and Romaine 2000)

บทที 1-6

1ภัยคุกคามต่ อภาษาในกลุ่มชาติพันธุ์ปั จจัยใหญ่ที*สดุ ที*คกุ คามภาษาของกลุม่ ชาติพนั ธุ์ในลุม่ นํ าโขงคือการแพร่กระจายของภาษาหลัก
เช่น ภาษาประจําชาติและภาษาราชการ โดยเฉพาะการศึกษาภาคบังคับที*สนับสนุนหรื อบังคับใช้ ภาษาหลัก ขณะที*เด็กกลุม่ ชาติพนั ธุ์มีความจําเป็ นและมีสิทธิในการเรี ยนภาษาประจําชาติและภาษาราชการ แต่ครูหรื อพ่อแม่เองพยายามจํากัดการใช้ ภาษากลุม่ ชาติพนั ธุ์ทงโดยตรงและทางอ้ัอม ทําให้ เด็กตังคํ าถามถึง
คุณค่าของการเกิดและการเลี ยงดูอบรมสัง* สอนของตัวเอง ด้ วยเหตุนี ภาษากลุม่ ชาติพนั ธุ์จงึ ไม่ได้ มีการใช้ ในโรงเรี ยนหรื อแม้ แต่ในบ้ านและไม่อาจส่งผ่านไปยังคนรุ่นต่อไป นอกจากนี ภาษาหลักยังขยายตัวผ่านทีวี วิทยุ
หนังสือพิมพ์ และการสื*อสารอื*นๆ เช่นเดียวกับวัฒนธรรมป๊ อบในหนังและดนตรี อีกทังการเปิ
ดประชาคม
อาเซียน AEC (Association of Southeast Asian Nations) ในปี 2558 (2015) ของกลุม่ ประเทศอาเซียนได้ ตกลงที*จะใช้ ภาษาอังกฤษเป็ นช่องทางการสื*อสาร ทําให้ ยากที*จะให้ ความสนใจความสําคัญในคุณค่าของ
ภาษากลุม่ ชาติพนั ธุ์ความขัดแย้ งและสงครามกลางเมือง ภัยธรรมชาติ
โรคระบาด และการ(บังคับ)ย้ ายถิ*นฐานจากการพัฒนาขนาดใหญ่ เช่นการสร้ างเขื*อนกําลังคุกคามต่อภาษากลุม่ ชาติพนั ธุ์ กลุม่ คนที*พดู ภาษามอแกนซึง* เป็ นคนพื นถิ*นอาศัยอยูท่ างตอนใต้ ของพม่าและไทย ซึง* ก่อนนันก็ โดนเอาเปรี ยบทางเศรษฐกิจและสังคมอยูแ่ ล้ ว ได้ ประสบภัย
แผ่นดินไหวและซึนามิในเดือนธันวาคม 2547 (2004) โดยเฉพาะพวกที*อาศัยอยูต่ ามชายฝั* ง นอกจากสูญเสียเรื อและบ้ านไปกับซินามิแล้ ว ยังพบกับวิกฤตดังกล่าวด้ วย (Skehan 2012) และกลุม่ คนที*พดู ภาษาอุ
ผู้หญิงขมุ เมืองปากแบ่ ง แขวงอุดมไชยก๊ อง---ภาษาในตระกูลภาษาจีน-ทิเบต - อาศัยอยูใ่ นภาคตะวันตกของ
ทางเหนือของลาว
ไทยถูกบังคับให้ ย้ายถิ*นฐานเพราะการสร้ างเขื*อนของการไฟฟ้าฝ่ ายผลิตแห่งประเทศไทย (EGAT) ด้ วยเหตุนี ความเป็ นบึกแผ่นเหนียวแน่นของชุมชนท้ องถิ*นจึงอ่อนแอลง เกิดอุปสรรคในการรักษาภาษาและอัตลักษณ์ (Bradley 1989)ผู้หญิงงวน ที-ลุ่มนํา เซโขง
ทางตอนใต้ ของลาว

บทที 1-6

ภาษาของกลุม่ ชาติพนั ธุ์นนเต็ั  มไปด้ วยภูมิปัญญาและความรู้
สะสมผ่านประเพณีวีถีชีวิตและการอยู่รอดในธรรมชาติของผู้คนรุ่นแล้ วรุ่นเล่า นักวิจยั ท่านหนึง* กล่าวว่า คนเราเกิดมาพร้ อมสิทธิในการพูด
ภาษาและวัฒนธรรม (McCarty et al. 2007) เท่ากับว่าการหายสาบสูญ
ของภาษาก็ทําให้ ภมู ิปัญญาหายไปด้ วย และยังมีอนั ตรายจากการถูก
ปฏิเสธสิทธิทางวัฒนธรรมของผู้คนกลุม่ นันๆ อีก เราไม่ได้ กําลังประสบ
วิกฤตในแง่ความหลากหลายทางชีววิทยาเท่านัน แต่เป็ นวิกฤตในแง่
2ความหลากหลายทางภาษาด้ วยเอกสารอ้ างอิง
Bradley, David. 1989. The Disappearance of the Ugong in Thailand. In Nancy Dorian (ed.) Investigating Obsolescence:
Studies in Language Contraction and Death. Cambridge, UK: Cambridge University Press 33-40.
Crystal, David. 2000. Language Death. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
Lewis, M. Paul (ed.) 2009. Ethnologue: Languages of the World, 16th Edition. Dallas, Texas: SIL
International. http://www.ethnologue.com/
McCarty, Teresa L., Tove Skutnabb-Kangas, and Ole Henrik Magga. 2007. Education for Speakers of Endangered Languages.
In Handbook of Educational Linguistics. Oxford, UK: Oxford University Press 297-311.
Nettle, Daniel. 1999. Linguistic Diversity. Oxford, UK: Oxford University Press.
Nettle, Daniel, and Suzanne Romaine. 2000. Vanishing Voices: The Extinction of the World’s Languages. Oxford: UK, Oxford
University Press.
Skehan, Craig. 2012. Time Running out for Moken Way of Life. Bangkok Post May 13, 2012.
http://www.bangkokpost.com/news/investigation/293059/time-running-out-for-moken-way-of-lifeโตะชิยูกิ โดะอิ
12ในแอฟริกา 12.2 เปอร์เซ็นต์ ของคนทัง โลกใช้ 20.5 เปอร์เซ็นต์ ของภาษาทัง โลก
Nettle (1999) รายงานว่าร้อยละของภาษาทีม
" ผี ใู้ ช้น้อยกว่า 10,000 คน คือ 92.8 เปอร์เซ็นต์ ในออสเตรเลีย/โอเชียนเนีย
76.5 เปอร์เซ็นต์ ในอเมริกาใต้ 77.8 เปอร์เซ็นต์ ในอเมริกาเหนือ 36.4 เปอร์เซ็นต์ ในอเมริกากลาง 32.6 เปอร์เซ็นต์ ในแอฟริกา และ
30.2 เปอร์เซ็นต์ ในยุโรป อัตราเฉลีย
" ทัง โลกอยู่ท"ี 59.4 เปอร์เซ็นต์ และในเอเชีย 52.8 เปอร์เซ็นต์

บทที 1-6

3แม่ นํา โขงสายหลัก: มองย้ อนกลับไปทีการพัฒนาเขือนไฟฟ้าพลังนํา
การเปลียนแปลงในกรอบโครงสร้ างนานาชาติ เพือการจัดการทรั พยากรนํา ในแม่ นํา โขงนับตังแต่ ปี 2543 (2000) โครงการพัฒนาเขือนในแม่นํ าสายหลักอย่างแม่นํ าโขงได้ มีการดําเนินการ
พัฒนาอย่างจริ งจัง โครงการนี มีความเป็ นมาอันยาวนานย้ อนกลับไปจนถึงปี 2500 (1957) ซึง ในปี นันประเทศญี ปนุ่ สหรัฐอเมริ กา ฝรังเศส และประเทศต่างๆ ได้ เสนอโครงการให้ ความช่วยเหลือสําหรับโครงการ
พัฒนาลุม่ นํ าโขง ในการประชุมประจําปี ของคณะกรรมการเศรษฐกิจและสังคมแห่งสหประชาชาติภมู ิภาคเอเชียและตะวันออกไกล (ECAFE) – ซึง ขณะนี คือ คณะกรรมการเศรษฐกิจและสังคมแห่งเอเชียและ
แปซิฟิก – เอสแคป (ESCAP) โดยทีคณะกรรมการประสานงานเพือการสํารวจลุม่ นํ าโขงตอนล่าง (ทีร้ ูจกั กันโดยทัว ไปในชือ คณะกรรมการแม่นํ าโขง) ได้ ก่อตังขึ นจากคําแนะนําในการประชุมครัง นี  คณะกรรมการ
แม่นํ าโขงถูกตังให้ เป็ นตัวกลางในการประสานกันระหว่างรัฐ เพือให้ เกิดการรวมตัวกันของทรัพยากรไฟฟ้า
พลังนํ าและการชลประทานในแม่นํ าโขง ประเทศทีเข้ าร่วมโครงการดังกล่าวในเวลานันมี สีประเทศในบริ เวณลุม่ นํ าโขงตอนล่าง คือ ไทย ลาว กัมพูชา และเวียดนาม
อย่างไรก็ดี หลังจากการเกิดสงครามอินโดจีน [2489 ถึง 2497 (1946-1954)] ประเทศต่างๆ ในบริ เวณลุม่ นํ าโขงตอนล่างก็ได้ รับความเสียหายอย่างรุนแรงจากสงคราม และในปี 2518 (1975) ลาว กัมพูชา
และเวียดนามกลายเป็ นประเทศสังคมนิยม ในขณะทีกมั พูชาถูกโดดเดียวจากสงครามกลางเมือง ประเทศ
อืนๆ อีกสามประเทศก็ยงั คงดําเนินกิจกรรมในฐานะทีเป็ นคณะกรรมการชัว คราวแม่นํ าโขงต่อไปตังแต่
 ปี
2521 (1978) แต่การดําเนินงานดังกล่าวก็ยงั ไม่ได้ ทําให้ เกิดการเคลือนไหวใดๆ ทีจะนําไปสูค่ วามร่ วมมือใน
การพัฒนาแม่นํ าโขง อย่างไรก็ดี เมือสงครามในกัมพูชาสงบลง และประเทศเกิดสันติภาพขึ นอีกครัง ทังสี ประเทศดังกล่าวก็ได้ มีการลงนามความตกลงว่าด้ วยความร่วมมือเพือการพัฒนาทียงั ยืนของลุม่ นํ าโขง (รู้จกั
กันโดยทัว ไปในชือ ความตกลงแม่นํ าโขง) เมือปี 2538 (1995) และคณะกรรมการชัว คราว ก็ถกู ปฏิรูป
กลายเป็ นคณะกรรมาธิการแม่นํ าโขง (MRC) ในปั จจุบนั
การทํางานของคณะกรรมาธิการแม่นํ าโขง คือประสานงานให้ เกิดการพัฒนาแหล่งนํ าร่ วมกัน คือการใช้ การจัดการ และการรักษาทรัพยากรนํ าในลุม่ นํ าโขง นอกจากนี คณะกรรมาธิการยังมีสว่ นร่วมในการ
ทํางานในอีกหลายๆ ภาคส่วน รวมถึงการบํารุงรักษาการชลประทาน และการแก้ ไขปรับปรุงมาตรการ
ป้องกันภัยแล้ ง การเดินเรื อ ไฟฟ้าพลังนํ า การควบคุมและป้องกันอุทกภัย การประมง การจัดการการพัฒนา
ลุม่ นํ า สิงแวดล้ อม และการท่องเทียว ทังนี  ในปี 2539 (1996) จีนและพม่าได้ กลายเป็ น “ประเทศคูเ่ จรจา”ภายใต้ กรอบความร่วมมือ แต่ทงสองประเทศก็
ัยงั ไม่ได้ เป็ นประเทศสมาชิกของ MRC อย่างเป็ นทางการ
จนถึงในขณะนี  (สิงหาคม 2556)
โครงสร้ างการทํางานของคณะกรรมาธิการแม่นํ าโขง ประกอบไปด้ วยส่วนงานถาวรสามส่วน คือคณะมนตรี คณะกรรมการร่ วม และสํานักงานเลขาธิการ กล่าวคือในคณะมนตรี จะประกอบไปด้ วยตัวแทน
บทที 2-1

1ของประเทศสมาชิกระดับรัฐมนตรี และในคณะกรรมการร่วมจะประกอบไปด้ วยตัวแทนประเทศสมาชิก
ระดับข้ าราชการระดับสูง และแต่ละประเทศสมาชิกทังสี ได้ จดั ตังคณะกรรมการแม่
นํ าโขงแห่งชาติ (NMC)ขึ น ทังนี คณะกรรมาธิการแม่นํ าโขงยังจัดการประชุมอภิปรายประจําปี เพือเปิ ดโอกาสให้ กลุม่ ทีปรึ กษาซึงเป็ นผู้ให้ ความช่วยเหลือทางการเงิน ทีประกอบไปด้ วยญี ปนุ่ ชาติตะวันตกทีให้ ความช่วยเหลือ และองค์กร
ระหว่างประเทศ ได้ แสดงความคิดเห็นเกียวกับการทํางานของคณะกรรมาธิการแม่นํ าโขง
การพัฒนาเขือนในแม่ นํา สายหลัก1ในช่วงระหว่างปี 2498 -2502 (ครึงหลังของ
ศตวรรษที 1950) คณะกรรมาธิการแม่นํ าโขงได้ ทําการ
สํารวจพื นทีเพือหาทําเลทีสร้ างเขือน เพือผลักดันให้ เกิดโครงการไฟฟ้าพลังนํ าและการชลประทานขึ นในลุม่ นํ าโขง
ตอนล่าง และตังแต่ ปี 2503-2512 (ศตวรรษที 1960)โดยประมาณ คณะกรรมาธิการได้ วางแผนการสร้ างเขือน
อเนกประสงค์ชดุ แบบขันบั นไดขนาดใหญ่ 7 แห่ง ในลุม่นํ าโขงตอนล่าง ซึง แผนการสร้ างเขือนดังกล่าวได้ ถกูนําเสนอในแผนการพัฒนาทรัพยากรนํ า ในปี 2513 (1970)โดยมีวตั ถุประสงค์เพือรับมือกับความต้ องการด้ านไฟฟ้า
พลังนํ า การควบคุมและป้องกันอุทกภัย การชลประทาน
และการปรับปรุงการเดินเรื อ เขือนดังกล่าวนี จะมีกําลัง
แผนทีเขือนบนแม่ นํา สายหลัก
การผลิตกระแสไฟฟ้ารวมกันถึง 23,300 เมกะวัตตส์ (MW)และจะสามารถรองรับนํ าในแม่นํ าโขงได้ มากกว่าหนึง ในสามของทังหมดต่
อปี อย่างไรก็ดี โครงการนี ไม่เคย
ประสบความสําเร็ จ เนืองมาจากความหวาดกลัวทีโครงการอาจส่งผลกระทบต่อสังคมและสภาพแวดล้ อมความยากลําบากในการระดมเงินทุน และปั ญหาความขัดแย้ งในภูมิภาคอินโดจีน ทังนี  เพือลดจํานวน
ชาวบ้ านในพื นทีทีต้องย้ ายถินฐาน คณะกรรมาธิการแม่นํ าโขงจึงได้ เสนอโครงการเขือนบนแม่นํ าสายหลักที
มีขนาดเล็กลง แต่มีจํานวนเขือนมากขึ นในแผนการพัฒนาทรัพยากรนํ าฉบับแก้ ไขปรับปรุงใหม่ ปี 2530
(1987)

ก่อนทีสํานักงานเลขาธิการคณะกรรมการประสานงานชัว คราวจะถูกยกเลิกไปในปี 2537 (1994)
ทางสํานักงานได้ ออกรายงานการก่อสร้ างเขือนทังหมดจํ
านวนสูงสุดถึง 11 เขือนในลุ่มนํ าโขงตอนล่าง ทังนี ตามรายละเอียดของแผนงานทีเสนอในรายงาน จะมีการทยอยสร้ างเขือนทังหมด
โดยมีความสูงตังแต่
 30
ถึง 60 เมตร และมีความยาวอ่างเก็บนํ ารวมทังสิ น 600 กิโลเมตร ทังนี การก่อสร้ างเขือนดังกล่าวจะต้ องมีการ

บทที 2-1

2โยกย้ ายทีอยู่อาศัยของประชาชนในพื นทีประมาณ 57,000 คน นอกจากนี  ในรายงานยังได้ นําเสนอลําดับ
ความสําคัญของเขือน 9 แห่ง ทีจะสามารถผลิตพลังงานไฟฟ้ารวมกันได้ ถึง 13,350 เมกะวัตตส์ปั จจุบนั นี  นอกเหนือจากโครงการก่อสร้ างเขือนบนแม่นํ าโขงสายหลักในจีน ก็ยงั มีแผนการสร้ างเขือนบนแม่นํ าโขงสายหลักอีก 12 แห่ง รวมทังโครงการที
ได้ รับการผลักดันจากบริ ษัทเอกชนของไทย ซึงขณะนี กําลังดําเนินการก่อสร้ างเขือนไซยะบุรีในลาว
ชือโครงการ (ทีตัง )กําลังการผลิต

วัตถุประสงค์ หลักโครงงาน หรือบริษัทและประเทศ
รับผิดชอบ

ปากแบง (ลาวตอนเหนือ)1,230 เมกะวัตต์

จําหน่วยพลังงานไฟฟ้าแก่
ประเทศไทย
จําหน่วยพลังงานไฟฟ้าแก่
ประเทศไทย
จําหน่วยพลังงานไฟฟ้าแก่
ประเทศไทย
จําหน่วยพลังงานไฟฟ้าแก่
ประเทศเวียดนาม

Datang International Power Generationจําหน่วยพลังงานไฟฟ้าแก่
ประเทศไทย
จําหน่วยพลังงานไฟฟ้าแก่
ประเทศไทย
จําหน่วยพลังงานไฟฟ้าแก่
ประเทศไทย
จําหน่วยพลังงานไฟฟ้าแก่
ประเทศไทย, กัมพูชา, และเวียดนาม
ผลิตเพือเป็ นแหล่งพลังงานใน
ประเทศลาว
จําหน่วยพลังงานไฟฟ้าแก่
ประเทศเวียดนาม
จําหน่วยพลังงานไฟฟ้าแก่
ประเทศไทยและเวียดนาม

Datang International Power Generation
Co., Ltd. and Datang Overseasไซยะบุรี (ลาวตอนเหนือ)1,260 เมกะวัตต์

ปากลาย (ลาวตอนเหนือ)1,320 เมกะวัตต์

หลวงพระบาง (ลาวตอน
1,500 เมกะวัตต์
เหนือ)
ปากชม (พรมแดนไทย – ลาว) 1,079 เมกะวัตต์

สานะคาม (ลาวตอนเหนือ)700 เมกะวัตต์บ้ านกุ่ม (พรมแดนไทย –ลาว)ลาดเสือ (ลาวตอนกลาง)2,175 เมกะวัตต์

ดอนสะโฮง (ลาวตอนใต้ )240 เมกะวัตต์

ท่าโก (ลาวตอนใต้ )50 เมกะวัตต์

สตึงเตร็ ง (กัมพูชา)978 เมกะวัตต์ และ
591 เมกะวัตต์
3,300 เมกะวัตต์ และ
2,600 เมกะวัตต์

ซัมบอร์ (กัมพูชา)686 เมกะวัตต์

Co. Ltd.

ประเทศจีนบริ ษัท ช. การช่าง จํากัด (มหาชน)ประเทศไทย
Sinohydro and China National
Electronics Imports and Exports
Cooperationประเทศจีน

Petrovietnam Power Engineering
Consulting Joint Stock Company

ประเทศเวียดนาม
กระทรวงพลังงานไทย และกระทรวง
พลังงานและเหมืองแร่ แห่งชาติลาว
(มอบหมายให้ ทําการศึกษา)ประเทศจีน
กระทรวงพลังงาน ประเทศไทย
(มอบหมายให้ ทําการศึกษา)บริ ษัทเจริ ญเอ็นเนอร์ ยี แอนด์ วอเทอร์
เอเชียจํากัด ประเทศไทย
Investment Co. Ltd.,

Mega First Corporation Bhd.

ประเทศมาเลเซีย
Compagnie Nationale du Rhone, Franceand Electricité du Laos

Open Joint Stock Co. Bureyagessttroy,ประเทศรัสเซีย
China Southern Power Gridประเทศจีน

ตาราง: ชือโครงการและสรุปสาระสําคัญของเขือนบนแม่ นํา สายหลักในลุ่มนํา โขงตอนล่ างบทที 2-1

3การพัฒนาต้ นนํา โดยประเทศจีน
ในเขตพรมแดนประเทศจีน แม่นํ าโขงนันเป็ นทีร้ ูจกั กันในนาม แม่นํ าหลานชัง เจียง โดยในปี
2544 (2001) รัฐบาลจีนได้ อนุมตั โิ ครงการ “ซีเตี ยนตงซ่ง”(Xidian Dongsong) หรื อโครงการส่งไฟฟ้า
จากตะวันตกไปยังตะวันออก ซึง โครงการดังกล่าวเป็ นโครงการหนึง ในแผนทีสิบ ทีทงแผนมี
ัระยะเวลาห้ าปี โครงการนี จะกระจายพลังงานทีผลิตได้ จากพลังนํ าจํานวนมหาศาลในภาคตะวันตกของจีน ไปยังภาคตะวันออก เช่น กว่างตงและเซียงไฮ้ ทีมีปั ญหาขาดแคลนพลังงานมาช้ านาน ลุม่ แม่นํ าหลาน
แผนทีเขือนหลานชั งเจียง
ชัง เจียงในจังหวัดยูนนานนัน เชือกันว่าเป็ นแหล่งทีมี
ศักยภาพในการผลิตไฟฟ้าพลังนํ าได้ สงู สุด โดยในปี 2552 (2009) อัตราการใช้ ประโยชน์จากพลังงานนํ าอยูท่ ีราวๆ 7 เปอร์ เซ็นต์ แต่หากว่าเขือนทังหมด

8 แห่งในแผนงานทีวางไว้ เริ มทํางานพร้ อมกันภายในปี 2563
(2020) คาดว่าอัตราการใช้ ประโยชน์จากพลังงานนํ าจะเพิมขึ นถึง 58 เปอร์ เซ็นต์
จากเขือนทังหมด

8 แห่ง มี 6 เขือนทีสร้ างเสร็ จสมบูรณ์และเปิ ดใช้ งานแล้ ว (คือ เสียววาน กงกัว
Lเฉียว จิงหง ต้ าเฉาชาน ม่านวาน และนัว จาตู้) สําหรับเขือนอีก 2 แห่ง (คือ ก๋านหลัน ป้า และเหมิงซ่ง) ยังอยู่
ในขันตอนการวางแผน
เขือนเสียววานเป็ นเขือนคอนกรี ตรู ปโค้ ง สูง 292 เมตร มีขนาดใหญ่เป็ นอันดับสอง
ของจีน รองจากเขือนสามหุบเขา (the Three Gorges Dam) เขือนเสียววานเป็ นเขือนอเนกประสงค์ทีมี
ประโยชน์ทงในการควบคุ
ัมและป้องกันอุทกภัย การชลประทาน การควบคุมตะกอน และการขนส่งทางนํ าแต่วตั ถุประสงค์หลักของเขือนนี คือการผลิตกระแสไฟฟ้า โดยมีกําลังการผลิตอยูท่ ี 4,200 เมกะวัตต์ คิดคร่าวๆ เท่ากับพลังงานครึงหนึง ของทังหมดที
สง่ ไปยังจังหวัดกว่างตง และจังหวัดชายฝั งทะเลอืนๆ ของจีน
ยังไม่ ปรากฏการใช้ ประโยชน์ จากแม่ นํา โขงอย่ างยังยืน
ตามทีได้ กล่าวไปแล้ วข้ างต้ น ประเทศจีนยังไม่ได้ เป็ นสมาชิกอย่างเป็ นทางการในคณะกรรมาธิการ
แม่นํ าโขง และยังไม่มีเวทีสําหรับการอภิปรายหารื อกับประเทศต่างๆ ทีอยูท่ างตอนล่างของแม่นํ า ในบริ บทที
เกียวกับการพัฒนาแม่นํ าโขง รัฐบาลจีนยึดติดกับมุมมองทีวา่ อิทธิพลหรื อผลกระทบของเขือนหลานชัง เจียง
ต่อบริ เวณตอนล่างของแม่นํ าโขงนันมี เพียงเล็กน้ อย และทางรัฐบาลจะยังคงผลักดันการพัฒนาเขือนบน
แม่นํ าสายอืนๆ ในประเทศจีนต่อไป ในบริ เวณลุม่ นํ าตอนล่าง ลาวยังคงดําเนินการก่อสร้ างเขือนไซยะบุรี
ต่อไปเพียงลําพัง ในขณะเดียวกัน คณะกรรมาธิการแม่นํ าโขงในฐานะทีเป็ นตัวกลาง ก็ถกู ตังคํ าถาม ทังนี ตามข้ อเท็จจริ งทีวา่ การสร้ างเขือนในลํานํ าสาขานันได้ ส่งผลเสียหายอย่างมาก2 การสร้ างเขือนบนแม่นํ าบทที 2-1

4โขงจะทําลายสภาพแวดล้ อม และก่อให้ เกิดผลเสียต่อชีวิตความเป็ นอยู่ของผู้คนทีใช้ ชีวิตพึง พาธรรมชาติในบริ เวณนัน อย่างไรก็ดี เมือข้ อตกลงแม่นํ าโขงมีผลบังคับใช้ ในปี 2537 (1994) การมีสว่ นร่วมของผู้มีสว่ นได้ส่วนเสีย กระบวนการการตัดสินใจในการพัฒนาแม่นํ าโขง (เช่น ชาวบ้ านและประชากรทีอาศัยอยูใ่ นแถบลุม่นํ าโขง และนักวิจยั ทีมีความรู้ความชํานาญเฉพาะทาง) นันขาดหายไปในการทํ
าข้ อตกลง สิงทีจําเป็ นในตอนนี  ไม่ใช่การพัฒนาแม่นํ าโขงทีหมายถึงการก่อสร้ างเขือนไฟฟ้าพลังนํ า แต่เป็ นการศึกษาอย่าง
ละเอียดและการประเมินผลกระทบโดยรวมทีเป็ นผลมาจากการพัฒนาลุม่ แม่นํ าทังหมด
โดยกระทําอยูบ่ นพื นฐานทีทกุ ฝ่ ายจะได้ รับประโยชน์ร่วมกัน เพราะการปรึกษาหารื อกันเฉพาะในหมูร่ ัฐบาลของแต่ละประเทศ
กับหน่วยงานด้ านการพัฒนานันไม่ เพียงพอ ทังนี เพือให้ เกิดการใช้ ประโยชน์แม่นํ าโขงอย่างยัง ยืน ดังนัน จึงจําเป็ นต้ องมีการสร้ างกรอบการทํางานใหม่ ทีให้ ผ้ มู ีสว่ นได้ สว่ นเสีย เช่น ชาวบ้ านหรื อประชากรในพื นทีทีได้ รับผลกระทบและพลเมืองในลุม่ นํ าโขงได้ มีโอกาสมีสว่ นร่วม
เอกสารอ้ างอิง
China Newspaper Network. China’s Hydropower Base Moves West: Tibet, Qinghai, and Yunnan can be Bases (August 11,2009). http://energy.people.com.cn/GB/9833213.html
Mekong River Commission (MRC). Organizational Structure. http://www.mrcmekong.org/about-the-mrc/organisationalstructure/ (Last accessed on July 31, 2013)ยูกะ คิกูจิ
ดูบทที 2-2 การพัฒนาเขือ นบนแม่นําสายหลัก: การสร้างเขือ นไซยะบุรลี ว่ งหน้าโดยปราศจากข้อตกลง ในหัวข้อนีเราได้สรุปประวัตกิ ารพัฒนาเขือ นไฟฟ้าพลังนําบนแม่นําโขงสายหลักไว้
2ดูบทที 2-4 ปญั หาสิง แวดล้อมข้ามพรมแดน: การพัฒนาเขือ นบนแม่นําเซซาน แม่นําเซรย์ปก และแม่นําเซกอง (3S) และบทที 2-5ผลกระทบทางสังคมและสิง แวดล้อมของการพัฒนาอย่างรวดเร็วบนลํานําสาขาของแม่นําโขง: กรณีโครงการเขือ นไฟฟ้าพลังนํา นําเทิน 2ในลาว
1บทที 2-1

5การพัฒนาเขือนบนแม่ นํา สายหลัก: การดําเนินการก่ อสร้ างเขือนไซยะบุรีล่วงหน้ าโดยปราศจากข้ อตกลง
การประเมินผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมเชิงกลยุทธ์
(SEA) ตามคําสัง ของคณะกรรมาธิการแม่นํ $าโขง (MRC) พบว่า
หากดําเนินโครงการเขือนทัง$ 11 แห่งในลุม่ นํ $าโขงตอนล่างตาม
แผนทีวางไว้ จะมีผลกระทบรุ นแรงเกิดขึ $นตามมาดังต่อไปนี1$
1） 55 เปอร์ เซ็นต์ของพื $นทีลมุ่ นํ $าจะกลายเป็ นอ่างเก็บนํ $าหรื อการไหลของนํ $าเกิดการเปลียนแปลงกะทันหันอัน
เนืองมาจากการปล่อยนํ $าในเขือนแม่ นํา โขง มองจากแก่ งคุดคู้ในอําเภอเชี ยงคาน
2） จํานวนสายพันธุ์ปลาในแม่นํ $าอาจลดลงถึง 26จังหวัดเลย ในภาคอีสานของไทย ชาวบ้ านในพืน ที$เปอร์ เซ็นต์ ถึง 42 เปอร์ เซ็นต์ ประเมินค่าความเสียหาย กําลังเป็ นกังวลต่ อผลกระทบของเขื$อนไซยะบุรีที$จะมีต่อพืน ที$บริเวณนัน (พฤษภาคม 2553)
อยูท่ ี 50 ล้ านดอลลาห์สหรัฐต่อปี โดยทีการประมงใน
อ่างเก็บนํ $าสามารถชดเชยส่วนทีหายไปได้ เพียง 1 ใน 103） สัตว์นํ $าทังที
$ อาศัยอยูใ่ นบริ เวณนัน$ และทีใกล้ จะสูญพันธุ์ประมาณ 100 ชนิด เช่นปลาโลมาอิรวดี
และปลาบึกยักษ์ แม่โขงอาจสูญพันธุ์
4） นํ $าท่วมพื $นทีทางการเกษตร ทําให้ เกิดความเสียหายกับเกษตรกรรม คิดเป็ นมูลค่าถึง 5 ล้ านดอลลาห์สหรัฐต่อปี นอกจากนี $ปริ มาณตะกอนในแม่นํ $ายังอาจลดลงมากกว่า 50 เปอร์ เซ็นต์ ทําให้
ขาดแร่ธาตุและสารอาหารในดิน ส่งผลให้ เกษตรกรจําเป็ นต้ องใช้ ป๋ ยเพิุ มมากขึ $น ทําให้ มีคา่ ใช้ จา่ ยโดยรวมเพิมขึ $น 24 ล้ านดอลลาห์สหรัฐต่อปี ความเสียหายทีจะเกิดขึ $นกับการเพาะปลูกหรื อเกษตรกรรมริ มฝั งแม่นํ $ามากกว่า 21 ล้ านดอลลาห์สหรัฐ ซึง ประโยชน์ด้านการชลประทานทีจะได้ รับจากเขือนจะอยูท่ ีราวๆ 15 ล้ านดอลลาห์สหรัฐต่อปี เท่านัน$5） ผลกระทบยังจะเกิดขึ $นต่อพื $นทีราบลุม่ ทีอดุ มสมบูรณ์และตามชายฝั งแม่นํ $าเช่น โตนเลสาบ ในกัมพูชา และพื $นทีสามเหลียมปากแม่นํ $าของเวียดนาม ผลิตผลทางการเกษตรและการทําประมงนํ $า
จืดและตามชายฝั งจะได้ รับความเสียหาย พื $นทีสามเหลียมปากแม่นํ $า ชายฝั งทะเลและแม่นํ $าจะถูก
กัดเซาะเร็ วขึ $น และ6） วิถีชีวิตและแหล่งอาหารของประชากรจํานวนประมาณ 30 ล้ านคนทีทําการประมงเพือเลี $ยงชีพจะ
ถูกคุกคาม
ความท้ าทายอย่างหนึง ทีเขือนบนแม่นํ $าสายหลักเหล่านี $แสดงให้ เห็นคือ ความจําเป็ นทีจะต้ องมีการ
จัดการและการใช้ ประโยชน์ทรัพยากรธรรมชาติในภูมิภาคแม่นํ $าโขงนี $ร่วมกัน ซึง ประเด็นนี $แสดงให้ เห็นจาก

บทที 2-9

1การสร้ างเขือนในลุม่ แม่นํ $าเซซาน ในเวียดนาม กําลังส่งผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมแบบข้ ามพรมแดนต่อ
ชุมชนต่างๆ ทีอาศัยอยูบ่ ริ เวณท้ ายเขือนตามแนวชายแดนกัมพูชา แต่ก็ยงั ไม่มีการแก้ ไขปั ญหาทีมี
ประสิทธิภาพจากหน่วยงานใดทีเกียวข้ อง ไม่วา่ จะเป็ นรัฐบาลของประเทศในแถบนี $ หรื อจากคณะกรรมาธิการแม่นํ $าโขง2 ในเรื องของการพัฒนาแม่นํ $าสายหลัก ลาว ไทย กัมพูชา และเวียดนาม ต่างร่วมลงนามในสนธิสญั ญาแม่นํ $าโขงเมือปี 2538 (1995) ข้ อตกลงฉบับนี $ได้ กําหนดขันตอนการเจรจาต่
$อรองระหว่างผู้ลงนาม ซึง เป็ นการกําหนดบทบาทและให้ ความสําคัญต่อคณะกรรมาธิการแม่นํ $าโขง แต่ขณะนี $ประสิทธิภาพของคณะกรรมาธิการฯ กําลังถูกทดสอบ3กรณีเขือนไซยะบุรี: รั ฐบาลลาวกําลังทําให้ คณะกรรมาธิการแม่ นํา โขงเสียหน้ าโครงการทีกําลังดําเนินการอย่างรวดเร็ วทีสดุ ในภูมิภาคแม่นํ $าโขงทังตอนกลางและตอนล่
$างคือ โครงการ
เขือนไซยะบุรีทางเหนือของลาว เมือเดือนกันยายน 2553
(2010) รัฐบาลลาวได้ แจ้ งต่อคณะกรรมาธิการแม่นํ $าโขงเกียวกับแผนการสร้ างเขือน ซึง ทําให้ เกิดขันตอนการเจรจา
$เขื$อนไซยะบุรีขณะดําเนินการก่ อสร้ าง (กรกฎาคม
ต่อรองขึ $นเป็ นครัง$ แรกตามทีกําหนดไว้ ในข้ อตกลงแม่นํ $าโขง2012 ภาพโดยอินเตอร์ เนชั$นแนล ริเวอร์ ส)ภาคประชาคม – ซึง รวมถึงองค์กรพัฒนาเอกชนทังท้
$ องถิน
และนานาชาติ และองค์กรภาคประชาสังคมต่างๆ ทีเคยแสดงความกังวลและท้ วงติง – รวมทัง$ “หุ้นส่วน”ในการพัฒนา เช่น รัฐบาลญี ปนุ่ ชาติตะวันตก และสถาบันการเงินต่างชาติ ทุกฝ่ ายต่างเข้ าร่วมในขันตอน
$การเจรจา นอกจากนี $ นอกเหนือไปจากการประเมินด้ านสิงแวดล้ อมเชิงกลยุทธ์ (SEA) แล้ ว ยังมีการศึกษา
เพิมเติมในแง่ของผลกระทบทีจะมีตอ่ การประมง และการประเมินความคุ้มทุนในการลงทุนอีกด้ วย ในขณะ
ทีการเจรจาดําเนินไปรัฐบาลเวียดนามและกัมพูชาต่างก็แสดงความกังวล และสือของไทยยังเปิ ดเผยว่า
รัฐบาลลาวได้ เริ มการก่อสร้ างในโครงการนี $ไปแล้ วก่อนหน้ าทีการเจรจาจะเรี ยบร้ อย ซึงเรื องนี $ยิงทําให้
คณะกรรมาธิการแม่นํ $าโขงถูกวิพากษ์ วิจารณ์มาก โดยเฉพาะจากภาคประชาคมในเรื องความไม่โปร่งใสใน
การทํางาน และไม่สามารถให้ ข้อมูลทีเพียงพอแก่สาธารณชน คณะกรรมาธิการแม่นํ $าโขงจึงได้ จดั การประชุมของคณะมนตรี ขึ $น (การประชุมระดับรัฐมนตรี ) ในเดือนธันวาคม 2554 (2011) และทีประชุมได้ ลงมติให้ ทําการศึกษาเพิมเติมในเรื องทีเกียวกับการพัฒนาเขือนบนแม่นํ $าสายหลัก ซึง ได้ รับเงินสนับสนุนจาก
รัฐบาลญีปนและรั
ุ่ฐบาลชาติอืนๆ ทังนี
$ $ ก่อนหน้ าการประชุมคณะมนตรี รัฐบาลลาวได้ ให้ คํามัน สัญญาว่าจะ
หยุดการก่อสร้ างไว้ ก่อนจนกว่าชาติสมาชิกทังหลายจะได้
$ข้อตกลงร่วมกัน
ขณะนัน$ ความสนใจมุง่ ไปทีรัฐบาลลาวว่าจะรักษาสัญญาทีให้ ไว้ หรื อไม่วา่ จะหยุดการก่อสร้ างไว้
ก่อนตามข้ อตกลงในการประชุมของคณะมนตรี MRC และว่าจะมีการศึกษาเพิมเติม โดยให้ มีการเปิ ดเผยข้ อมูลอย่างเพียงพอ และผู้มีสว่ นได้ สว่ นเสียทุกฝ่ ายมีสว่ นร่วมหรื อไม่ แต่ทว่ารัฐบาลลาวก็ยงั คงดําเนินการ
บทที 2-92ก่อสร้ างต่อไป โดยอ้ างผลการศึกษาของรัฐบาลลาวเองทีวา่ ผลกระทบจากเขือนไซยะบุรีนนมี
ั $ เพียงเล็กน้ อยและยังอ้ างอยูฝ่ ่ ายเดียวว่า กระบวนการการเจรจาของคณะกรรมาธิการแม่นํ $าโขงได้ เสร็ จสิ $นสมบูณ์แล้ วและเมือเร็ วๆ นี $ รัฐบาลลาวไม่เพียงแต่ป่าวประกาศถึงประโยชน์ทีจะได้ จากการสร้ างเขือนไซยะบุรีผ่านสือ
ของรัฐบาลคือหนังสือพิมพ์ เดอะเวียนเทียนไทมส์ รัฐบาลก็ยงั ริ เริ มโครงการใหม่อืนๆ อีกเช่น โครงการเขือน
ปากแบง ทางภาคเหนือ และโครงการเขือนดอนสะโฮงบริ เวณใกล้ กบั ชายแดนกัมพูชาด้ วย ในขณะทีลาว
กําลังผลักดันโครงการเขือนไซยะบุรีอย่างเต็มที คณะกรรมาธิการแม่นํ $าโขงและหุ้นส่วนในการพัฒนาก็ยงั คงไม่สามารถจัดการใดๆ กับกรณีนี $ได้ อย่างมีประสิทธิภาพ โดยเฉพาะทําให้ คณะกรรมาธิการแม่นํ $าโขงพบว่าข้ อตกลงแม่นํ $าโขงซึง เป็ นรากฐานทีสร้ างคณะกรรมาธิการขึ $นมานันกํ
$ าลังล่มสลาย
จําเป็ นต้ องมีการปรึกษาหารื อโดยอ้ างอิงจากหลักฐาน
ตามทีได้ เกริ นไปแล้ วในตอนต้ นของบทความฉบับนี $ ความท้ าทายหลักๆ สองประการของโครงการสร้ างเขือนบนแม่นํ $าโขงสายหลักคือ 1) ผลกระทบทังด้
$ านสิงแวดล้ อมและสังคมทีคกุ คามวิถีชีวิตและความ
มัน คงทางอาหารของผู้คนนับล้ านทีอาศัยอยูต่ ามลุม่ นํ $าโขง และ 2) ความจําเป็ นทีจะต้ องมีกรอบการทํางาน
ทีชดั เจนและนําไปใช้ ได้ ผลจริ งในการจัดการและการใช้ ทรัพยากรร่วมกัน และการทีรัฐบาลลาวละเลย
ขันตอนหรื
$อระเบียบทีกําหนดไว้ ในข้ อตกลงแม่นํ $าโขง และดําเนินการก่อสร้ างเขือนไซยะบุรีตอ่ ไปนันถื
$ อเป็ นสิงทีเลวร้ ายทีสดุ ทีจะเกิดขึ $นในบริ บทของความท้ าทายสองข้ อดังกล่าวข้ างต้ น ทังนี
$ $ผู้ทีนําเสนอความคิดการสร้ างเขือนไซยะบุรีควรต้ องทบทวนผลการศึกษาการสร้ างเขือน ทีชี $ให้ เห็นผลเสียของการเขือนไว้ อย่าง
ชัดเจน ต้ องตระหนักถึงปั ญหาทีกําลังเกิดขึ $นทังในวงกว้
$างและระยะยาว ต้ องหยุดการสร้ างเขือนทันทีและ
กลับมาปรึกษาร่วมกันอย่างจริ งจังกับภาคประชาสังคม คูส่ ญั ญาในการพัฒนาของคณะกรรมาธิการแม่นํ $า
โขงควรต้ องสนับสนุนด้ านการเงินและเทคนิคในการศึกษาเพิม เติม เพือหาข้ อมูลมาเติมเต็มส่วนทีขาด
หายไปในรายงานศึกษา (โดยเฉพาะอย่างยิงในส่วนทีเกียวกับผลกระทบของเขือนไซยะบุรีทีกินบริ เวณกว้ างในหลายๆ ประเทศ) และต้ องพยายามสร้ างบรรยากาศในการหารื อในหมูส่ มาชิกให้ เกิดขึ $นด้ วยเอกสารอ้ างอิง
International Rivers (IR). 2011. Key Findings of the MRC’s Strategic Environmental Assessment on Mekong Mainstream
Dams. Berkeley, California: IR. http://www.internationalrivers.org/resources/foretelling-the-mekong-river-s-fate-2634
Mekong River Commission (MRC). Agreement on the Cooperation for the Sustainable Development of the Mekong River
Basin 5 April 1995. http://www.mrcmekong.org/assets/Publications/agreements/agreement-Apr95.pdf

โตะชิยูกิ โดะอิ
จากอินเตอร์แนชันแนล
ริเวอร์ส (2010)ัดูบทที 2-4 ปญหาสิง แวดล้อมข้ามพรมแดน: การพัฒนาเขือ นบนแม่น*ําเซซาน เซโปก และเซโขง (3S)3ดูบทที 2-1 แม่น*ําโขงสายหลัก: มองย้อนกลับไปทีก ารพัฒนาเขือ นไฟฟ้าพลังนํ*า12บทที 2-93การพัฒนาเขือนบนแม่ นํา สายหลัก และความร่ วมมือของภาคประชาสังคมในภูมิภาค

การแสดงความไม่ พอใจของประชาคมต่ อการก่ อสร้ างเขือนในแม่ นํา สายหลัก บริ เวณลํานํา ตอนบน
ทีหน้ าสถานเอกอัครราชทูตจีน ในกรุงเทพฯ (เมษายน 2553)

แผนการสร้ างเขือนพลังนํ าในแม่นํ าโขงสายหลักในปั จจุบนั มีความเป็ นมาย้ อนหลังไปจนถึงช่วงปี
2513-2522 (ศตวรรษที 1970) อย่างไรก็ดีในเวลานันยั งไม่มีการนําแผนงานดังกล่าวมาปรับใช้ เนืองมาจาก
สงครามอินโดจีนและปั ญหาทางเศรษฐกิจ จนกระทัง ถึงประมาณปี 2533 (ศตวรรษที 1990) จีนทําการสร้ างเขือนม่านวานในแม่นํ าโขงสายหลัก ภายในประเทศจีนเอง ซึง นํามาสูค่ วามตระหนักในปั ญหามากขึ น1จีนอ้ างว่า ความต้ องการใช้ เขือนไม่เพียงแค่เพือการชลประทานและไฟฟ้าเท่านัน แต่เขือนยังมี
ประโยชน์ในแง่ทีชว่ ยรักษาระดับนํ าในแม่นํ าโขง เพือทีเรื อขนส่งสินค้ าขนาดใหญ่จะได้ แล่นผ่านแม่นํ าสายนี ได้ และด้ วยวัตถุประสงค์นี เอง จีนเริ มระเบิดและทําลายแก่งในแม่นํ าสายหลักในปี 2546 (2003) โดยอ้ างว่า
แก่งเหล่านี กีดขวางเครื องนําทางของเรื อสินค้ า การกระทําดังกล่าวของจีนทําให้ เกิดเสียงวิพากษ์ วิจารณ์
อย่างมากมายจากชุมชนไทยทีอาศัยอยูบ่ ริ เวณท้ ายนํ า และเมือระดับนํ าในแม่นํ าโขงลดตําลงอย่างฮวบฮาบ
ในปี 2551 (2008) ชุมชนทีอาศัยอยูท่ างภาคเหนือของไทยก็รวมตัวกันวิพากษ์วิจารณ์การสร้ างเขือนในแม่นํ าสายหลักของจีน ครัง นี รัฐบาลจีนมีทา่ ทีตอบรับหนังสือจากคนไทยทีได้ รับผลกระทบจากการกระทําดังกล่าว
อย่างไม่เคยเป็ นมาก่อน โดยรับเรื องผ่านทางสถานเอกอัครราชทูตจีนในประเทศไทย แต่ถึงกระนันก็ ยงั ไม่มี
การแก้ ปัญหาใดๆ จากจีน ประเทศจีนยังไม่ได้ เข้ าร่วมเป็ นสมาชิกในคณะกรรมาธิการแม่นํ าโขง และแม้ ว่าจีนจะเป็ นประเทศสมาชิกของธนาคารพัฒนาเอเชีย (ADB) ในโครงการอนุภมู ิภาคลุม่ แม่นํ าโขง 6 ประเทศ
(Greter Mekong Subregion: GMS) โครงการนี เน้ นความร่ วมมือกันทางด้ านเศรษฐกิจ ดังนันจึ งไม่ได้ มีการ
วางกรอบแนวคิดด้ านประชาสังคมไว้ ในบริ บท และไม่มีการกําหนดหนทางแก้ ปัญหาด้ านสิงแวดล้ อมข้ ามพรมแดนไว้ ด้วยบทที 2-3

1ชาวประมงท้ องถินของไทยแสดงป้ายผ้ามีข้อความต่อต้ านเขือนไซยะบุรี ต่ อผู้แทน
นานาชาติทีการประชุมเอเชีย – ยุโรป (ASEM) ทีจัดขึนทีเวียงจันทน์ ประเทศลาว
(พฤศจิกายน 2555 โดยอินเตอร์ แนชันแนล ริเวอร์ ส)โครงการก่อสร้ างเขือนบนแม่นํ าโขงสายหลักในตอนกลางและตอนล่างเริ มเดินหน้ าอย่างเป็ นรูปธรรมหลังจากปี 2543 (2000) เป็ นต้ นมา สงครามทีเคยขัดขวางการพัฒนาก็สงบลง และการเจริ ญเติบโต
ทางเศรษฐกิจอย่างรวดเร็ วในประเทศเกิดใหม่ได้ เพิมความสามารถในการระดมทุนของบริ ษัทไม่เพียงแต่ใน
จีนเท่านัน แต่ยงั รวมถึงบริ ษัทต่างๆ ในไทย เวียดนาม มาเลเซีย และประเทศอืนๆ อีกด้ วย ความสนใจใน
ไฟฟ้าพลังงานนํ าถูกกระตุ้นจากความต้ องการใช้ ไฟฟ้าทีเพิมมากขึ นทังในไทยและเวี
ยดนาม และจาก
มุมมองด้ านการป้องกันภาวะโลกร้ อน ทําให้ คนบางกลุม่ หันมามองทีไฟฟ้าพลังนํ าว่าเป็ นอีกทางเลือกของ
พลังงานฟอสซิล ในขณะทีอีกทางหนึง ชาติตะวันตก ญีปนุ่ และประเทศผู้บริ จาคอืนๆ รวมถึงองค์กรความ
ช่วยเหลือต่างๆ ก็เข้ ามามีสว่ นร่วม ธนาคารพัฒนาเอเชียทําให้ ประเทศสมาชิกและภาคเอกชนเข้ าถึงธุรกิจ
ไฟฟ้าพลังนํ าได้ ง่ายขึ นโดยผ่านทางโครงการ GMS ทังยั งสนับสนุนเงินช่วยเหลือด้ านสายส่งไฟฟ้าแรงสูง
อย่างจริ งจัง ภาคเอกชนของญีปนเชุ่่ น บริ ษัทโตเกียว อิเลคทริ กส์ (TEPCO) บริ ษัทมิตซูบชิ ิ คอร์ ปอเรชันและ เจ พาวเวอร์ ต่างก็ชว่ ยกระตุ้นโดยสนับสนุนเงินลงทุนให้ กบั บริ ษัทด้ านไฟฟ้าของไทย โดย TEPCO ได้ซื อหุ้นในบริ ษัทผลิตไฟฟ้าจํากัดหรื อเอ็กโก (EGCO) และในทางกลับกัน เอ็กโกก็สนับสนุนเงินให้ กบั บริ ษัทไซ
ยะบุรี พาวเวอร์ จํากัด (มหาชน) ซึง เป็ นบริ ษัททีดแู ลโครงการเขือนไซยะบุรี

ตัวแทนชุมชนประกาศอย่ างชัดเจนว่ าไม่ เอาเขือน ในการพิจารณาเรื องเขือนไซยะบุรี
(กุมภาพันธ์ 2011 ภาพจากกลุ่มองค์กรพัฒนาเอกชน ฟุกุโอกะ ฟอรั ม ของ ADB)ราวๆ ปี 2533 (1990) ได้ เกิดกลุม่ เคลือนไหวเพือต่อต้ านการสร้ างเขือนขึ นอย่างจริ งจังในประเทศไทย โดยเกิดจากชาวบ้ านทีต้องการปกป้องสิงแวดล้ อมและชุมชนของตัวเอง ตังแต่ ปี 2543 (2000) เป็ นต้ นมาก็ได้ เกิดเครื อข่ายปกป้องสภาพแวดล้ อมและสังคมลุม่ นํ าโขง และมีกลุม่ องค์กรพัฒนาเอกชนจาก
ต่างประเทศเข้ าร่ วมด้ วย การเคลือนไหวต่างๆ เหล่านี นําไปสูก่ ารตังพั นธมิตรรักษ์ แม่นํ าโขงขึ นในปี 2552
(2009) และกลุม่ นี ได้ กลายเป็ นแกนนําในการประท้ วงโครงการสร้ างเขือนบนแม่นํ าโขงสายหลัก ความบทที 2-3

2แตกต่างระหว่างโครงการรณรงค์นี กับความเคลือนไหวเพือต่อต้ านเขือนแบบเก่าคือ โครงการรณรงค์มีความ
พยายามทีจะให้ ชนชันกลางที
กําลังเติบโตของไทยได้ เข้ าใจและให้ การสนับสนุน ทําให้ เกิดการจัดนิทรรศการ
ภาพถ่ายในใจกลางกรุงเทพฯ และให้ มีการลงชือเพือเรี ยกร้ องบนรูปภาพหรื อโปสการ์ ด การลงชือเพือเรี ยกร้ องดังกล่าวถูกส่งไปยังสํานักงานเลขาธิการของคณะกรรมาธิการแม่นํ าโขง และรัฐบาลของแต่ละ
ประเทศสมาชิก นอกจากนี ยังมีการยืนอุทธรณ์ไปยังสือทังในและต่
างประเทศ ความเคลือนไหวของกลุม่
“รักษ์ แม่นํ าโขง” ถือเป็ นความเคลือนไหวทีมีการรวมตัวกันอย่างหลวมๆ และองค์กรต่างๆ ทีเข้ าร่ วมกับ
กลุม่ นี  ต่างก็มีความเคลือนไหวของตัวเองเป็ นเอกเทศ ในบริ บทนี ยังมีกลุม่ ทีคอยให้ ข้อมูลข่าวสารแก่ชมุ ชนในลุม่ นํ าโขง หุ้นส่วนในการพัฒนา ทําการล็อบบี และจัดการเดินขบวนประท้ วงอย่างสงบด้ วยกลุ่มพันธมิตรรักษ์ แม่ นํา โขง ร่ วมจัดงานประชุมเดลต้ า ฟอรั ม ทีภาคใต้ ของเวียดนาม(สิ งหาคม 2556)

ความเคลือนไหวอย่างหนึง ทีสําคัญคือ องค์กรพัฒนาเอกชนของเวียดนามได้ นําเสนอข้ อมูลแก่
นักวิจยั ทีทมุ่ เทให้ ความช่วยเหลือ ด้ วยเหตุนี ข้ อมูลเกียวกับผลกระทบร้ ายแรงทีจะเกิดจากเขือนจึงเข้ าถึงสมาชิกของรัฐสภาเวียดนาม ทําให้ รัฐบาลเวียดนามวางตัวอย่างชัดเจน ว่าต่อต้ านการสร้ างเขือนไซยะบุรี
อย่างไรก็ดี ปฏิกริ ยาในไทยนันมี หลากหลายรูปแบบกว่า ความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับเขือนไซยะ
บุรีนนมีั  หลายแง่มมุ เนืองจากการสร้ างเขือนนี ดําเนินงานโดยบริ ษัท ช. การช่าง จํากัด บริ ษัทก่อสร้ างราย
ใหญ่ของไทย และการไฟฟ้าแห่งประเทศไทยก็จะรับซื อไฟฟ้าทีผลิตจากเขือนนี เป็ นส่วนใหญ่ แต่ทว่าชุมชนท้ องถินทีอาศัยอยูใ่ นภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทยนันจะเป็
นผู้ทีได้ รับผลกระทบ และใน
ประเด็นทีเกียวกับการซื อขายไฟฟ้า รายงานผลการศึกษาแสดงให้ เห็นว่า รัฐบาลไทยคาดคะเนความต้ องการในการใช้ ไฟฟ้าไว้ เกินจริ ง จึงมีการนําเสนอข้ อเสนอเป็ นมาตรการทางเลือกเพือทดแทนความต้ องการในการใช้ ไฟฟ้าและการใช้ พลังงานทดแทน (Greacen and Greacen 2012) มีการจัดตังเครื อข่ายของ
ชุมชนทีได้ รับผลกระทบในประเทศไทยทังในภาคเหนื
อและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และนอกเหนือจากการ
จัดประชุมขึ นในหลายพื นที ทางเครื อข่ายยังได้ ยืนฟ้องต่อศาลปกครองเมือเดือนสิงหาคม 2555 (2012) เพือเป็ นการยืนยันว่าข้ อตกลงในการซื อขายไฟฟ้าของรัฐบาลนัน ไม่ถกู ต้ องในขณะทีการเคลือนไหวของกลุม่ ในภาคสังคมกําลังถูกจับตามองว่าจะสามารถมีอิทธิพลต่อทิศ
ทางการวางแผนการก่อสร้ างเขือนบนแม่นํ าสายหลักอย่างไร พวกเขาก็สมควรได้ รับความสนใจมากกว่านี จากแนวโน้ มทางการเมืองและเศรษฐกิจทีมงุ่ สูก่ ารรวมตัวกันในภูมิภาค ทีให้ ความสําคัญกับเป้าหมายทาง

บทที 2-3

3เศรษฐกิจ ความตระหนักในประเด็นนี กําลังอยูเ่ หนือกว่าพรมแดน และการเคลือนไหวของสังคมหลายๆ
กลุม่ ร่วมกันก็กําลังจะเกิดเป็ นรูปเป็ นร่าง
เอกสารอ้ างอิง
Greacen, Chuenchom, and Chris Greacen. 2012. Proposed Power Development Plan (PDP) 2012 and a Framework for
Improving Accountability and Performance of Power Sector Planning. Bangkok, Thailand: Palang Thai.
http://www.palangthai.org/docs/PDP2012-Eng.pdf
Save the Mekong. http://www.savethemekong.org/ (Last accessed on August 20, 2013)โตะชิยูกิ โดะอิ
1ดูบทที 2-1 แม่นําโขงสายหลัก: มองย้อนกลับไปทีก ารพัฒนาเขือ นไฟฟ้าพลังนํา

บทที 2-34ปั ญหาสิงแวดล้ อมข้ ามพรมแดน: การพัฒนาเขือนบนแม่ นํา เซซาน เซโปก และเซโขง
(3S)ภาพรวมของแม่ นํา เซซาน แม่ นํา เซรย์ ปก และแม่ นํา เซกอง
แม่นํ าเซซาน แม่นํ าเซรย์ปก และแม่นํ าเซกอง (แม่นํ าทังสามสายเป็
นทีร้ ูจกั รวมกันว่า
แม่นํ า 3S) แม่นํ าทังสามสายนี
 รวมเอาระบบนํ าทีใหญ่ทีสดุ ทีไหลรวมกันจากแม่นํ าสาขาจน
กลายเป็ นแม่นํ าโขง เป็ นแม่นํ านานาชาติทีไหล
ออกสูภ่ าคตะวันออกเฉี ยงเหนือของกัมพูชา จากแหล่งกําเนิดบนทีราบสูงทางตอนกลางของ
เวียดนามและเทือกเขาภูหลวงในลาว ภูมิภาคที
แผนทีแม่ นําเซซาน แม่ นําเซรย์ ปก และแม่ นําเซกอง
อยูต่ ามบริ เวณปลายนํ าประกอบไปด้ วยจังหวัด
ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของกัมพูชาคือ จังหวัดรัตนคีรี สตึงเตร็ ง และมณฑลคีรี จังหวัดเหล่านี มีกลุม่
ชาติพนั ธุ์ตา่ งๆ ทีมีวิถีชีวิต ภาษา และวัฒนธรรมทีหลากหลายแตกต่างกันอาศัยอยู่ ตามริ มฝั งแม่นํ าทังสาม
สายมีชมุ ชนอาศัยอยูร่ าว 127 หมูบ่ ้ าน รวมแล้ วประมาณ 70,000 คน และมีชีวิตความเป็ นอยูท่ ีพงึ พาอาศัย
ทรัพยากรและแหล่งนํ าตามธรรมชาติ ภูมิภาคนี เป็ นทีร้ ูจกั กันดีว่าเป็ นแหล่งทรัพยากรธรรมชาติทีอดุ มสมบูรณ์และมีความหลากหลายทางชีวภาพ กัมพูชามีป่าไม้ อยูใ่ นจังหวัดรัตนคีรีและมณฑคีรี 40 เปอร์ เซ็นต์
ทรัพยากรธรรมชาติของลุม่ แม่นํ าทังสามเป็
นทรัพยากรทีสําคัญมาก และไม่ใช่เป็ นเพียงจากมุมมองของการ
อนุรักษ์ สิงแวดล้ อมเท่านัน แต่จากการทีเป็ นแหล่งอาหารและวิถีการดํารงชีวิตของผู้คนทีอาศัยอยูใ่ นบริ เวณนี ทีต้องพึง พาทรัพยากรธรรมชาติเหล่านี ด้ วยผลกระทบข้ ามพรมแดนของเขือนพลังนํา
เนืองจากแม่นํ าทังสามสายนี
เป็ นทางนํ านานาชาติ การพัฒนาต้ นนํ าจะส่งผลกระทบอย่างใหญ่
หลวงต่อธรรมชาติและผู้คนในกัมพูชา การก่อสร้ างเขือนนํ าตกยาลีในเวียดนามเมือปี 2536 (1993) เป็ นเขือน
แรกของโครงการเขือนพลังนํ าในลุม่ แม่นํ าเซซาน โดยเขือนนี ตังอยู ห่ า่ งจากระหว่างพรมแดนกัมพูชา –เวียดนามประมาณ 80 กิโลเมตร เมือเดือนตุลาคม 2539 (1996) ได้ เกิดนํ าท่วมหมูบ่ ้ านในกัมพูชา โดยสาเหตุ
เกิดจากเขือนผันนํ าแตกขณะกําลังก่อสร้ างเขือนนํ าตกยาลี ตังแต่ นนเป็ั  นต้ นมาการปล่อยนํ าจากเขือนนํ าตกยาลีก็สง่ ผลกระทบต่อชาวบ้ าน ทําให้ เกิดนํ าท่วมฉับพลัน และบ่อยครัง ทีคณุ ภาพนํ าในแม่นํ าเสือมสภาพ
ชาวบ้ านหาปลาได้ น้อยลง ฝั งแม่นํ าถูกกัดเซาะพังทลาย และส่งผลกระทบกับการเกษตรริ มฝั งนํ า นอกจากนี ผู้คนทีอาศัยนํ าในแม่นํ าในขีวิตประจําวันทังดื มและใช้ ก็มีปัญหาสุขภาพอย่างรุนแรงด้ วยเช่นกัน ตามผล

บทที 2-4

1การสํารวจขององค์กรพัฒนาเอกชนทีทําในปี 2543 (2000) พบว่าหมู่บ้าน 32 แห่งถูกนํ าท่วมเป็ นเวลาถึงสีปี(ข้ อมูลจากกรมประมงและ NTFP 2000) และตังแต่ ปี 2546 (2003) เป็ นต้ นมาก็มีการสร้ างเขือนเพิมมากขึ นทีต้ นแม่นํ าเซรย์ปก ซึง ก็เกิดผลกระทบขึ นทีบริ เวณท้ ายนํ าในกัมพูชาในลักษณะเดียวกันกับทีเกิดกับแม่นํ าเซซานนําท่ วมโรงพยาบาลทีแม่ นําเซรย์ ปก (2552)

ผู้คนทีอาศัยอยูใ่ นกัมพูชาต่างออกมาแสดงความกังวลเกียวกับผลกระทบของการสร้ างเขือนต่อรัฐบาล
กัมพูชา คณะกรรมาธิการแม่นํ าโขง และองค์กรต่างๆ ทังในและต่
างประเทศทีให้ ความช่วยเหลือด้ านการเงิน
ในการสร้ างเขือน แต่การพัฒนาทังในเวี ยดนามและลาวก็ยงั คงดําเนินต่อไปโดยไม่มีการพิจารณาถึงสิงที
เกิดขึ นในบริ เวณท้ ายลํานํ าในกัมพูชา และชาวบ้ านทีอาศัยอยู่ตามลุม่ นํ าซึง ได้ รับผลกระทบจากเหตุการณ์นี ทีกําลังเผชิญความยากลําบากก็ถกู ละเลย
การประเมินผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมอย่ างไม่ เพียงพอ
ทังๆ ทีปัญหาเรื องการเยียวยาและเงินชดเชยเกียวกับเขือนนํ าตกยาลียงั ไม่ได้ รับการแก้ ไข ก็ยงั มีแผนการสร้ างเขือนอีกจํานวนมากในบริ เวณ 3S หนทางหนึง ทีจะทํานาย ป้องกัน เยียวยาและจัดการกับ
ผลกระทบทีจะเกิดจากโครงการสาธารณูปโภคขนาดใหญ่อย่างโครงการสร้ างเขือนนันก็ คือการทําขันตอน
การศึกษาผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อม (EIA) แต่การทํา EIA กับเขือนเหล่านี ยังมีไม่เพียงพอ และการก่อสร้ างก็ยงั คงดําเนินต่อไปแม้ ว่าจะไม่มีการทํา EIA
เนื อหาทีมีการทํา EIA สําหรับเขือนนํ าตกยาลีนนครอบคลุ
ัมแค่การตังถิ นฐานใหม่และการผลิต
กระแสไฟฟ้าทีเหนือเขือน และภายในระยะ 6 กม.แถวท้ ายเขือน ในขณะทีความเสียหายทีจะเกิดกับปริ มาณและคุณภาพนํ า การประมงและชีวิตสัตว์นํ า นันอาจจะทํ
านายหรื อเป็ นทีคาดเดาได้ แต่ผลกระทบทัง
ทางด้ านสังคมและสภาพแวดล้ อมทีกินบริ เวณราวๆ 10-20 กม.บริ เวณท้ ายนํ าในกัมพูชาก็ถกู ตัดสินไปแล้ วว่าน่าจะมีเพียงเล็กน้ อย และไม่ได้ มีการศึกษาใดๆ เกิดขึ นบทที 2-4

2เขือนเซซาน 3 ตังอยู ห่ า่ งจากท้ ายเขือนนํ าตกยาลีราวๆ 15 กม. มีการทํา EIA โดยได้ รับความ
ช่วยเหลือด้ านเทคนิคจากธนาคารพัฒนาเอเชีย รายงานการศึกษาสําเร็ จเรี ยบร้ อยในปี 2543 (2000) แต่ไม่ได้ ถกู เปิ ดเผย ต่อมาในปี 2546 (2003) ข้ อมูลในรายงาน EIA รัวไหล เนื อหาของรายงานฉบับนี จึงเป็ นทีรับทราบทัว ไป ในขันตอนการทํ
า EIA ไม่ได้ มีการสํารวจใดๆ ในกัมพูชา แต่ EIA ได้ กล่าวถึงรายงานของ
เขือนนํ าตกยาลีและการสํารวจอืนๆ ว่า ผลกระทบจากการสร้ างเขือนเซซาน 3 จะสร้ าง “ความเสียหายอย่าง
ใหญ่หลวง”ในกัมพูชาและวิจารณ์โครงการทีประเมินความเสียหายจากผลกระทบทีบริ เวณท้ ายเขือนไว้น้ อยเกินไป แม้ วา่ รายงานผลการศึกษาจะกล่าวไว้ เช่นนี  การก่อสร้ างเขือนเซซาน 3 ก็ยงั คงดําเนินต่อไป โดยไม่มีมาตรการการเยียวยาหรื อการให้ เงินชดเชยแก่กมั พูชานอกจากนี  ช่วงระหว่างปี 2548 ถึง 2549 (2005-2006) ได้ มีการศึกษาด้ านสิงแวดล้ อมว่า การก่อสร้ างเขือนในแม่นํ าเซซานและแม่นํ าเซรย์ปกจะส่งผลกระทบอย่างไรต่อสภาพแวดล้ อมบริ เวณท้ ายนํ าในกัมพูชา ในขณะทีมีปัญหาบางประการเกิดขึ นในขณะทําการศึกษาเช่น ความไม่ยตุ ธิ รรม ข้ อเท็จจริ งทีเกิดขึ นหลังจากการทํา EIA กับแม่นํ าเซรย์ปกและแม่นํ าเซซานในปี 2549 ถึง 2550 (2006-2007) ตามลําดับ
นัน แสดงถึงการรับรู้ข้อเรี ยกร้ องจากชาวบ้ าน และชี ให้ เห็นว่าการก่อสร้ างเขือนในอนาคตจะนําไปสู่
ผลกระทบในแง่ลบมากขึ น นอกจากนี  ข้ อเท็จจริ งทีเกิดขึ นหลังจากการพิจารณา EIA เมือเดือนมกราคม
2550 (2007) นันมี การให้ คํามัน สัญญาว่าจะสร้ างเขือนผันนํ าในแม่นํ าทังสองสายเพื
อปรับการไหลของนํ าเมือมีการปล่อยนํ าออกจากเขือน อย่างไรก็ดีในปี 2555 (2012) เขือนเหล่านี ถูกโฆษณาว่าเป็ นโครงการเขือน
ไฟฟ้าพลังนํ า ฉะนันคํ าสัญญาทีวา่ จะออกมาตรการเยียวยาให้ แก่ชาวกัมพูชาในรายงานการศึกษา EIA จึงยังไม่ได้ มีการนํามาปฏิบตั ิความพยายามจากรากหญ้ าในปี 2543 (2000) ความกระตือรื อร้ นของกลุม่ องค์กรพัฒนาเอกชนในจังหวัดรัตนคีรีได้ ทําให้ เกิดความพยายามทีจะทําการศึกษาความผิดปกติของแม่นํ าเซซาน และความเสียหายของผู้คนทีอาศัยอยูใ่ นพื นทีกําลังเผชิญ นอกจากนี กลุม่ องค์กรพัฒนาเอกชนทังในและต่
างประเทศได้ รวมตัวกันสร้ างเครื อข่ายแบบ
หลวมๆ ขึ นเรี ยกว่า กลุม่ ทํางานเซซาน เพือคอยเฝ้าระวังสถานการณ์ในลุม่ นํ า โดยในเดือนกุมภาพันธ์ 2543
(2000) กลุม่ ทํางานเซซานดังกล่าวได้ ทําการสํารวจหมูบ่ ้ านจํานวนประมาณ 90 หมูบ่ ้ าน (ในเวลานัน) ทีตงั อยูต่ ามริ มแม่นํ าเซซานในกัมพูชา และเขียนรายงานสถานการณ์โดยรวมและปั ญหาทีแม่นํ าเซซานกําลัง
ประสบเมือรายงานฉบับนี เผยแพร่ออกมา ในเดือนมีนาคมปี เดียวกัน คณะกรรมาธิการเริ มทําการสืบสวน
ในจังหวัดรัตนคีรี และนอกจากรายงานฉบับนี แล้ ว ทางคณะกรรมาธิการฯ ยังได้ รับรายงานจากรัฐบาล
กัมพูชาและเวียดนามเกียวกับปั ญหานํ าท่วมระหว่างพรมแดน ผลก็คือคณะศึกษาสามารถยืนยันว่า ระดับนํ าเกิดการเปลียนแปลงอย่างผิดธรรมชาติ และเป็ นทีรับรู้กนั ในระดับรัฐบาลว่า การปล่อยนํ าจากเขือนนํ าตกยาลีนนเป็ั  นตัวการทีทําให้ เกิดนํ าท่วมเป็ นวงกว้ างข้ ามพรมแดน
บทที 2-4

3ตังแต่ นนเป็ั  นต้ นมา คณะกรรมาธิการร่วมกัมพูชา – เวียดนาม เพือการจัดการแม่นํ าเซซาน (ซึงในขณะนี กําลังหารื อกันในเรื องของการจัดการแม่นํ าเซรย์ปก) ถูกจัดตังขึ นเพือให้ เป็ นเวทีสําหรับรัฐบาลของ
ทังสองชาติ
ได้ เจรจาต่อรองกัน นอกจากนี  รัฐบาลกัมพูชาและเวียดนามยังได้ จดั ตัง “หนทางแก้ ปัญหา”5ประการ เพือป้องกันความเสียหายทีจะเกิดขึ นทีบริ เวณท้ ายเขือนอันเนืองมาจากการปล่อยนํ าจากเขือนนํ าตกยาลี อย่างไรก็ดี คณะกรรมาธิการร่ วมฯ นันถู กควบคุมโดยรัฐบาลเวียดนามเป็ นส่วนใหญ่ และชาว
กัมพูชาทีได้ รับผลกระทบและกลุม่ องค์กรพัฒนาเอกชนกลับไม่ได้ รับอนุญาตให้ มีสว่ นร่วม การแจ้ งล่วงหน้ าว่าจะมีการปล่อยนํ าออกจากเขือนตามทีสญั ญากันไว้ แต่แรกนัน จะถูกส่งไปทีสํานักงานคณะกรรมาธิการ
แม่นํ าโขง หรื อ MRC ในเวียดนามก่อน หลังจากนันจะแจ้
งต่อไปยัง MRC ในกัมพูชา แล้ วการแจ้ งเตือน
ดังกล่าวจึงจะถูกถ่ายทอดจากรัฐบาลกลางไปสูร่ ะดับจังหวัด ระดับเขต ต่อไปยังระดับชุมชน และสุดท้ ายจึง
ถึงหมูบ่ ้ าน ดังนัน จึงเป็ นเรื องยากทีการแจ้ งเตือนนํ าท่วมจะไปถึงชาวหมูบ่ ้ านก่อนทีจะเกิดนํ าท่วมจริ ง ในความเป็ นจริ งวิธีนี ใช้ แก้ ปัญหาไม่ได้ ผลแม้ แต่จนกระทัง ถึงปี 2544 (2001) สถานการณ์ก็ยงั ไม่คลีคลาย ชาวบ้ านแถบแม่นํ าเซซานจึงรวมตัว
กันจัดตัง “เครื อข่ายปกป้องเซซาน” (SPN) เพือประกาศให้ โลกภายนอกได้ รับรู้ ถึงความกังวลและสภาพ
การของพวกเขาได้ อย่างมีประสิทธิภาพยิงขึ น (กลุม่ ทํางานเซซานสลายตัวไปเมือมีการก่อตังเครื อข่าย
ปกป้องเซซาน) หลังจากนันชาวบ้
านทังที อาศัยอยู่ตามแม่นํ าเซซาน เซรย์ปก และเซกอง ต่างก็เริ มเข้ าร่ วมในเครื อข่ายปกป้องเซซาน และในปี 2548 (2005) ชาวบ้ านทีอาศัยอยูใ่ นแถบนันได้ รวมตัวกันจนกลายเป็ นกลุม่
องค์กรพัฒนาเอกชนแล้ วเรี ยกตัวเองว่า “เครื อข่ายปกป้องแม่นํ าเซซาน – เซรย์ปก – เซกอง” (3SPN)แม้ ภายหลังทีได้ กลายเป็ น 3SPN แล้ ว ข้ อเรี ยกร้ องของชาวบ้ านก็ยงั คงเหมือนเดิม ซึง ข้ อเรี ยกร้ องหลักของชาวบ้ านก็คือทําให้ การไหลของแม่นํ าเป็ นไปตามธรรมชาติเหมือนเดิม ไม่ให้ มีการสร้ างเขือนใดๆ ทีปราศจากการยินยอมจากชาวบ้ าน และชาวบ้ านทีได้ รับความเสียหายทังในแง่
วิถีชีวิต พืชผลทีเพาะปลูก
และปศุสตั ว์ทงหลายจะต้
ัองได้ รับเงินชดเชย ซึง ชาวบ้ านเหล่านี ก็ได้ แพร่ขยายเครื อข่ายดังกล่าว และแสดงข้ อเรี ยกร้ องและความกังวลของกลุม่ ให้ เป็ นทีรับทราบต่อผู้มีสว่ นได้ สว่ นเสียอืนๆ และในการประชุมฟอรัม
ชาวประมงแห่งภาคตะวันออกเฉียงเหนือกัมพูชาเมือปี 2548 (2005) ชาวประมงประมาณ 180 คนจาก
กัมพูชา ไทย และลาวต่างมาเข้ าร่วม นอกเหนือไปจากเจ้ าหน้ าทีจากรัฐบาลกลางและท้ องถินของกัมพูชา
กลุม่ องค์กรพัฒนาเอกชนทังในและต่
างประเทศ ซึง ในทีประชุมนี ได้ มีการยืนยันว่า การสร้ างเขือนเป็ นภัยคุกคามต่อวัฒนธรรม การเกษตรกรรม และการประมงของผู้คนทีต้องพึง พาแม่นํ าและระบบนิเวศ และยังได้
มีการปรึ กษาหารื อกันเกียวกับความท้ าทายและความพยายามทีต้องใช้ ในการปกป้องและรักษาทังแม่ นํ า
และระบบนิเวศดังกล่าว นอกจากนี  ชาวบ้ าน 3SPN ส่งจดหมายถึงนายกรัฐมนตรี ฮนุ เซน เพือเรี ยกร้ องหาหนทางแก้ ปัญหา และเรี ยกร้ องให้ เปิ ดเผยข้ อเท็จจริ งจากการศึกษา EIA ของแม่นํ าเซซานและเซรย์ป ทีเคย
ส่งไปยังการไฟฟ้าเวียดนาม (EVN) และคณะกรรมาธิการแม่นํ าโขงแห่งชาติเวียดนาม นอกจากนี  ชาวบ้ านกลุม่ นี ยังจัดทําประชาพิจารณ์วา่ ด้ วยเรื องข้ อเท็จจริ งจากผลการศึกษา EIA ของแม่นํ าเซรย์ปก และขอ
บทที 2-44อุทธรณ์ตอ่ หน้ าผู้เข้ าร่วมประชุมประมาณ 150 คน ทีเป็ นตัวแทนจากกระทรวงต่างๆ ของรัฐบาลเวียดนาม
และกัมพูชา ผู้วา่ การจังหวัด ชาวบ้ าน และกลุม่ องค์กรพัฒนาเอกชน ชาวบ้ านต่างแสดงความวิตกกังวลต่อ
ผลกระทบของการสร้ างเขือนในแม่นํ าเซรย์ปก และเรี ยกร้ องให้ มีการสัง หยุดการก่อสร้ างไว้ ชวั คราว และให้ มีการจ่ายเงินค่าชดเชย นอกจากนี  พวกเขายังเรี ยกร้ องให้ หยุดการสนับสนุนเงินในการทํา EIA ทีจะมีผลให้ ทําการก่อสร้ างเขือน และ/หรื อ ปฏิเสธการมีสว่ นร่วมของคนในพื นที
นอกจากนี  เพือเป็ นการเก็บรวบรวมหลักฐานเพือสนับสนุนข้ อวิตกกังวลและความคิดเห็นของพวกเขา ชาวบ้ านเหล่านี ได้ ทําการศึกษาผลกระทบซึง ยิงทําให้ ฐานข้ อมูลและพื นความรู้ของพวกเขาเองมีนํ าหนัก
มากขึ น พวกเขายังได้ ออกรายการวิทยุ เพืออธิบายสถานการณ์ มีการประท้ วงการสร้ างเขือน และได้
เผยแพร่ข้อกังวลต่อโครงการพัฒนาดังกล่าวแก่ผ้ คู นทัว ไปมากยิงขึ นการระบุประเด็นสิงแวดล้ อมข้ ามพรมแดนเป็ นทีปรากฏชัดเจนว่า ความพยายามของชาวบ้ านก่อให้ เกิดการรับรู้ อย่างกว้ างขวางในสังคม
เกียวกับผลกระทบของการพัฒนาทีกระจายตัวเป็ นวงกว้ างข้ ามพรมแดน ถึงกระนัน แม้ วา่ ชาวบ้ านจะพยายามแสดงความกังวลอย่างต่อเนืองเกียวกับกรณีนี  แต่ก็ยงั ไม่ได้ รับเงินค่าชดเชยจากความเสียหายที
เกิดจากเขือนนํ าตกยาลี และมาตรการเยียวยาใดๆ ก็ยงั ไม่ได้ นํามาปฏิบตั ิ และการสร้ างเขือนในแม่นํ า 3S ก็ยังคงดําเนินต่อไป เพือเป็ นการเยียวยาผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมทีข้ามพรมแดน ควรจะมีการแก้ ไขดังต่อไปนี 1)การกํากับดูแลการทํางานของคณะกรรมาธิการทังสองคณะที
ร่วมกันจัดการแม่นํ าโขง คือ MRC
และคณะกรรมาธิการร่วมกัมพูชา – เวียดนาม เพือการจัดการแม่นํ าเซซาน ควรต้ องเข้ มแข็งขึ น
2)ชาวบ้ านทีอาศัยอยู่บริ เวณท้ ายนํ าในกัมพูชาทีได้ รับผลกระทบจากโครงการ ต้ องมีสว่ นร่วมในการ
ตัดสินใจในการดําเนินโครงการพัฒนา
3)โดยเฉพาะอย่างยิงในแง่ความมีสว่ นร่วมของประชาชนในพื นที ทุกคนทีมีสว่ นในการพัฒนาเขือน
ในแม่นํ า 3S ควรต้ องมองชาวบ้ านทีได้ รับผลกระทบตามบริ เวณท้ ายนํ าในกัมพูชาว่า เป็ นผู้มีสว่ นได้ สว่ นเสียของโครงการ ต้ องให้ ข้อมูลและรายละเอียด รวมถึงจัดให้ มีการพูดคุยปรึ กษาก่อนทีจะ
ตัดสินใจดําเนินโครงการในขันสุ ดท้ าย และรับฟั งความคิดเห็นของชาวบ้ านทีได้ รับผลกระทบ เมือต้ องมีการพิจารณาในเรื องใดๆ เกียวกับสิงแวดล้ อม
4)องค์กรให้ ความช่วยเหลือและผู้ให้ เงินทุนสนับสนุนไม่ควรให้ เงินเพือสนับสนุนโครงการใดๆ ทีไม่มี
ส่วนร่วมจากชาวบ้ าน การตรวจสอบ และการพิจารณาถึงผลกระทบด้ านสังคมและสิงแวดล้ อม
5)ความจําเป็ นทีต้องรวมเอาประเด็นเรื องผลกระทบข้ ามพรมแดนไว้ ใน EIA นันต้ องชัดเจน และต้ องมีการศึกษาและรายงานทีมีข้อมูลทันเหตุการณ์ นอกจากนี  รายงาน EIA ยังต้ องได้ รับการเปิ ดเผยเป็ นภาษาต่างๆ เพือให้ ผ้ มู ีสว่ นได้ สว่ นเสียเข้ าใจ และบทที 2-4

5

6)ชาวบ้ านบริ เวณท้ ายเขือนในกัมพูชาทีได้ รับผลกระทบ จะต้ องได้ รับเงินชดเชยอันเนืองมาจาก
สภาพแวดล้ อมทีได้ รับผลกระทบจากเขือน ทังที มีอยูเ่ ดิมและทีกําลังก่อสร้ างทีพวกเขาเรี ยกร้ องมาเป็ นเวลาหลายปี

เอกสารอ้ างอิง
3S Rivers Protection Network (3SPN). Community Demands. http://www.3spn.org/about-3s-region/community-demands/(Last accessed on October 24, 2012)
Fisheries Office and Non-Timber Forest Products Project (NTFP). 2000. A Study of Downstream Impacts of the Yali Falls
Dam in the Sesan River Basin in Ratanakiri Province, Northeast Cambodia. Ratanakiri, Cambodia: Cambodia Fisheries
Office.
Halcrow and Partners. 1999. Sekong-Se San and Nam Theun River Basins Hydropower Development Study, Final Report.
Manila, the Philippines: Asian Development Bank (ADB).
Sugita Rena. 2008. Voices from the Waters: Villagers’ Lives and Livelihoods Threatened by Hydropower Development. Tokyo,
Japan: Mekong Watch (in Japanese) http://www.mekongwatch.org/PDF/watervoice_full.pdf
SWECO, Groner. 2006a. Environmental Impact Assessment on the Cambodian Part of the Sesan River due to Hydropower
Development in Vietnam. Hanoi, Vietnam: EVN.
SWECO, Groner. 2006b. Environmental Impact Assessment on the Cambodian Side of the Srepok River due to Hydropower
Development in Vietnam. Hanoi, Vietnam: EVN.

ฟูมิโกะ ทากาฮาชิ

บทที 2-4

6ผลกระทบทางสังคมและสิงแวดล้ อมของการพัฒนาอย่ างรวดเร็วบนลํานํา สาขาของแม่ นํา โขง: กรณีโครงการเขือนไฟฟ้าพลังนํา นํา เทิน 2 ในลาว
การพัฒนาเขือนไฟฟ้าพลังนํา ในลํานํา สาขากําลังคุกคามสิงแวดล้ อมในแม่ นํา โขงผู้เชียวชาญกล่าวว่า 70 เปอร์ เซ็นต์ของจํานวนปลาทีอยูใ่ นแม่นําโขงเป็ นปลาอพยพ ปลาเหล่านีว่าย
ไปมาระหว่างแม่นําโขงกับลํานําสาขาตามฤดูกาล วิทยาศาสตร์ ยงั ไม่ได้ อธิบายรายละเอียดอืนๆ อีกมากที
เกียวข้ องกับนิเวศวิทยาของปลาในแม่นําโขง อย่างเช่นการอพยพย้ ายถิน และรูปแบบการวางไข่1 ในขณะนี
แผนการสร้ างเขือนไซยะบุรีและดอนสะโฮงกับผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมและสังคมจากโครงการทีคาดว่าจะ
เกิดขึนได้ กระตุ้นให้ เกิดการโต้ เถียงกันในระดับนานาชาติ ซึง แน่นอนว่าหากมีการสร้ างเขือนในแม่นําสาย
หลัก เส้ นทางอพยพของปลาจะต้ องถูกกีดขวางอย่างแน่นอน
การเปลียนแปลงของนําจะก่อให้ เกิดผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมซึง จะทําให้ เกิดผลกระทบต่อเนืองที
ประเมินค่าไม่ได้ ตอ่ ชีวิตของผู้คนทีใช้ ชีวิตพึง พิงทรัพยากรธรรมชาติของแม่นําและลํานําสาขา2 ถึงแม้ วา่ การก่อสร้ างเขือนบนแม่นําโขงสายหลักจะสามารถหลีกเลียงได้ การพัฒนาหรื อสร้ างเขือนอย่างต่อเนืองในลํา
นําสาขานัน ในท้ ายทีสดุ จะไปกีดขวางการไหลของนํา ซึง จะทําให้ ชีวิตสัตว์นําในแม่นําโขงลดปริ มาณลง
อย่างรวดเร็ วอย่างหลีกเลียงไม่ได้ การก่อสร้ างเขือนในลํานําโขงนันแม้ ว่าจะเป็ นเรื องทีสําคัญมาก แต่ผลกระทบทังด้ านสิงแวดล้ อมและสังคมทีเป็ นผลมาจากการพัฒนาและการสร้ างเขือนในลํานําสาขาก็ควรต้ องได้ รับการพิจารณาซํา และต้ องพยายามหลีกเลียงผลกระทบทีอาจจะเกิดจากโครงการใหม่ๆ นอกจากนี
ความสนใจทีเน้ นไปทีลํานําสายหลักทีนําไปสูก่ ารพัฒนาลํานําสาขาก็ถกู ผลักดันอย่างกระตือรื อร้ น เป็ นอันตรายต่อระบบนิเวศสัตว์นําและแม่นําโขงและลํานําสาขา รวมถึงวิถีชีวิตความเป็ นอยูข่ องชาวบ้ านที
พึง พาธรรมชาติ
การเร่ งรั ดการพัฒนาพลังนํา ในลาว
ในจํานวนนําทีไหลจากสามเหลียมปาก
แม่นําโขงเวียดนามสูท่ ะเลจีนใต้ นนั นําจากลาวมีปริ มาณสูงทีสดุ คือ ประมาณ 35 เปอร์ เซ็นต์จาก
ทังหมด3 ซึง รัฐบาลลาวดินรนทีจะใช้ ประโยชน์
จากนําจํานวนมหาศาลเหล่านี และทําให้
โครงการนีกลายเป็ นสิงทีเรี ยกว่า “พลังงานของ
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ” ทีจะเป็ นแหล่ง
เขือนไฟฟ้าพลังนํา นํา เทิน 2พลังงานให้ แก่ประเทศเพือนบ้ าน ตามแผนการ
พัฒนาด้ านพลังงานของรัฐบาลลาว (สิงหาคม 2555) โครงการจํานวน 86 โครงการทีถกู ดําเนินการ ธุรกิจ
บทที 2-5

1การผลิตด้ านพลังงานของประเทศมีโรงงาน 14 โรงทีกําลังปฏิบตั ิการอยูใ่ นปั จจุบนั และอีก 12 โรงอยูใ่ นระหว่างการก่อสร้ าง4 ซึง นอกเหนือไปจากสถานีพลังงานจากถ่านหินลิกไนท์หงสาทีกําลังจะเปิ ดใช้ งานในปี
2558 (2015) แล้ ว โครงการอืนๆ ทีเหลือเป็ นโครงการพลังนําทังหมด
สิงทีกระตุ้นให้ เกิดการพัฒนาไฟฟ้าพลังนําในระยะเริ มแรกในลาว คือโครงการไฟฟ้าพลังนํา นําเทิน
2 ทีได้ รับการสนับสนุนจากธนาคารโลกและธนาคารพัฒนาเอเชียหรื อ ADB โครงการไฟฟ้าพลังนําทังหมด
ในลาวทีกล่าวไว้ ก่อนหน้ า มีเพียง 10 โครงการทีดําเนินการก่อนทีโครงการเขือนนําเทิน 2 จะเริ มเมือปี 2548
(2005) ซึง เป็ นตัวกระตุ้นให้ เกิดสัญญาในการดําเนินโครงการสร้ างเขือน และมีการแลกเปลียนบันทึกที
ศึกษาความเป็ นไปได้ ของโครงการ และแม้ วา่ ธนาคารโลกและ ADB จะสนับสนุนโครงการนําเทิน 2 ทีถกู ติดป้ายว่าเป็ น “ต้ นแบบของการพัฒนาอย่างยัง ยืน” แต่ปัจจุบนั ผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมและสังคมก็เริ มปรากฏให้ เห็น ซึง ในรายงานนี เราจะตรวจสอบและพิจารณาผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมและสังคมอัน
เนืองมาจากการพัฒนาเขือน ผ่านการมองโครงการนําเทิน 2ผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมและสังคมของเขือนนํา เทิน 2 “ต้ นแบบของการพัฒนาอย่ างยังยืน”เขือนนําเทิน 2 ตังอยูใ่ นแขวงคําม่วน ในภาคกลางของลาว โดยมีวตั ถุประสงค์หลักเพือรักษาค่า
เงินตราต่างประเทศผ่านการจําหน่ายพลังงานให้ แก่ประเทศเพือนบ้ านอย่างไทย (ดูทีแผนทีด้านล่าง)โครงการนีเป็ นการสร้ างเขือนทีมีความสูง 48 เมตรในแม่นําเทิน ซึง เป็ นลํานําสาขาของแม่นําโขง การสร้ างเขือนดังกล่าว ส่งผลให้ พืนทีขนาด 450 ตร.กม. ซึง มีขนาดเท่ากับสองในสามของสิงคโปร์ จมอยูใ่ ต้ นํา และยัง
ทําให้ ประชากรจํานวน 3,600 คนต้ องอพยพย้ ายถินฐาน และตามวัตถุประสงค์หลักของโครงการ ไฟฟ้า
จํานวน 1,000 เมกะวัตตส์ (MW) ของทีผลิตได้ ทงหมด
ั
1,075 เมกะวัตตส์ (MW) จะถูกจําหน่ายให้ แก่ประเทศไทย เพือนําเงินตราต่างประเทศเข้ าสูล่ าวแผนที: โครงการเขือนไฟฟ้าพลังนํา นํา เทิน 2(ทีมา: อินเตอร์ เนชันแนล ริเวอร์ ส)บทที 2-5

โครงการนีเป็ นโครงการภาคเอกชน
ทีมีผ้ ผู ลิตไฟฟ้าเอกชนผลิต และได้ เงินทุน
จากการใช้ วิธี BOOT หรื อการสร้ างปฏิบตั ิการ และการขนส่งเอง โครงการนีเป็ นโครงการสาธารณะทีใหญ่ทีสดุ เท่าที
เคยมีมาในลาว ใช้ งบประมาณราวๆ 1.45
ล้ านล้ านดอลล่าห์สหรัฐ
ผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมและ
สังคมอย่างใหญ่หลวงทีเกียวข้ องกับ
โครงการนี ทําให้ เกิดการโต้ เถียงกันใน
ระดับนานาชาติ โดยกินเวลานานกว่าหนึง
2ทศวรรษ ก่อนทีธนาคารโลกกับ ADB จะตัดสินใจให้ ความสนับสนุนในปี 2548 (2005) การก่อสร้ างเริ มในเดือนมิถนุ ายนปี เดียวกัน ต่อมาในเดือนเมษายน 2551 (2008) การโยกย้ ายทีอยู่อาศัยของประชากรในบริ เวณนันก็สําเร็ จเรี ยบร้ อย และเริ มมีการผันนําเข้ าอ่างเก็บนํา ต่อมาวันที 15 มีนาคม 2553 (2010) เขือนก็
เริ มทํางานเต็มกําลังและส่งออกพลังงานไปยังประเทศไทย
ผลก็คือ พืนทีขนาด 450 ตร.กม. ถูกนําท่วมและระบบนิเวศในพืนทีราบสูงนากายทีมีคณุ ค่ายิง โดยถูกเรี ยกว่าเป็ น กาลาปากอสแห่งโลกตะวันออก ก็ได้ รับผลกระทบอย่างรุนแรง ในขณะเดียวกัน ในแง่การ
ดํารงชีวิตของประชากรจํานวน 6,300 คนทีถกู โยกย้ ายถินฐาน ก็ยงั คงต้ องมีการจัดการอย่างเป็ นรูปธรรม
นอกจากนี หลังจากนําถูกนําไปใช้ ในการผลิตกระแสไฟฟ้าแล้ วก็จะถูกส่งไปยังแม่นําเซบังไฟและลํานําสาขา
ทําให้ ผ้ คู นราวๆ 120,000 ถึง 130,000 คน ได้ รับผลกระทบจากพืนทีทําการเกษตรกรรมถูกนําท่วม
อุตสาหกรรมการประมงเสียหายอย่างรุนแรง และมีอทุ กภัยเพิมขึน
การไม่ ทาํ ตามสัญญาของโครงการนํา เทิน 2สืบเนืองจากการให้ ความสนับสนุนของ
ธนาคารโลกและ ADB ต่อโครงการนี จึงได้ มีการศึกษาหลายครัง เนืองมาจากความกังวลต่อ
ผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมและสังคมอย่างรุนแรง
ทีมีความเป็ นไปได้ ว่าจะเกิดขึน ดังนัน จึงเกิด
แผนรองรับเหตุการณ์ตา่ งๆ เพือบรรเทาเยียวยา
ผลเสียทีอาจเกิดขึน อย่างไรก็ดี นําก็ถกู ปล่อยจน
เต็มอ่างเก็บนํา และเขือนก็เริ มทํางาน แม้ วา่แผนการพัฒนาสังคมของโครงการ ข้ อตกลงการ
นํา ท่ วมพืน ทีเพาะปลูกริมฝังแม่ นํา เซบังไฟให้ สมั ปทานกับรัฐบาลลาว และเงือนไขทีร่างไว้
ตามนโยบายคุ้มครองสิงแวดล้ อมและสังคมของธนาคารโลก จะยังไม่ได้ มีการปฏิบตั ิตาม แต่ผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมและสังคมทีผ้ คู นเฝ้ามองก็เริ มปรากฏให้ เห็น ซึง ปั ญหาสําคัญบางประการมีดงั ต่อไปนี
ประการแรก พืนทีบริ เวณอ่างเก็บนําถูกนําท่วมก่อนทีจะมีการตัดพืชพันธุ์ไม้ ทีอยูใ่ นบริ เวณอ่างเก็บ
นําออก ซึง การทีไม่ได้ ตดั ต้ นไม้ ตา่ งๆ ให้ เรี ยบร้ อยก่อนนันทําให้ คณุ ภาพนําเสีย ทังนําในอ่างเก็บนําและที
ปลายนําของแม่นําเซบังไฟ ซึง มีแนวโน้ มจะเป็ นอันตรายต่อสุขภาพของคน
ประการทีสอง มีรายงานว่าชาวบ้ านหลายๆ หมูบ่ ้ านในแถบแม่นําเซบังไฟ มีปัญหาโรคผิวหนัง
หลังจากอาบนําหรื อหาปลาในแม่นํา ซึง การทีชาวบ้ านเป็ นโรคผิวหนังทันทีทีเขือนเริ มทํางาน รวมทังไม่มีการแจ้ งเตือนชาวบ้ านล่วงหน้ าเกียวกับคุณภาพของนําทีลดลง และชาวบ้ านในพืนทีเองทีไม่มีทางเลือก

บทที 2-5

3นอกจากต้ องใช้ นําในแม่นําเซบังไฟในครัวเรื อนและชีวิตประจําวัน
เหล่านีมีสาเหตุมาจากบ่อนําทีสร้ างโดยบริ ษัทพลังงานนําเทิน 2(NTPC) พัง ทําให้ นําเสียไหลออกจากบ่อ
ประการทีสาม แม้ วา่ นโยบายคุ้มครองของธนาคารโลกจะ
กําหนดไว้ วา่ การเวนคืนทีดนิ และสินทรัพย์อืนๆ ทีเกียวข้ อง จะกระทําได้ ตอ่ เมือมีการจ่ายเงินชดเชยแล้ ว แต่เงินชดเชยสําหรับ
ทีดนิ และสวนผลไม้ ทีถกู นําท่วมก็ถกู แจกจ่ายให้ ชาวบ้ านหลังจาก
ทีมีการโยกย้ ายถินฐานแล้ วถึงสองปี ซึง ประชากรทีถกู โยกย้ ายถิน
ฐานนันตกอยูใ่ นสถานการณ์ลําบาก พวกเขาไม่อาจยืนฟ้องหรื อเด็กหญิงวัยสองขวบทรมานจากโรคผิวหนังเรี ยกร้ องได้ หากไม่ได้ รับเงินชดเชยทีไม่ยตุ ธิ รรมตามทีระบุไว้ ในหลังจากอาบนําในแม่ นํา เซบังไฟ ทีรับนํา จากอ่ างเก็บ
นโยบาย เพราะทังทีดนิ และทรัพย์สินทีควรจะใช้ เป็ นหลักฐาน
นํา ของเขือนนํา เทิน 2สนับสนุนข้ อร้ องเรี ยนได้ จมอยูใ่ ต้ นําแล้ วดังนัน ถึงแม้ ว่าโครงการนีจะถูกเรี ยกว่าเป็ น “ต้ นแบบของการพัฒนาอย่างยัง ยืน” และมีการ
ประเมินด้ านสิงแวดล้ อมและสังคม รวมถึงแผนงานอย่างละเอียดเพือป้องกันหรื อเยียวยาผลเสียทีเกิดขึน
แต่ในทางปฏิบตั ิ คําสัญญาและข้ อเรี ยกร้ องด้ านการคุ้มครองสิงแวดล้ อมและสังคมกลับไม่บรรลุเป้าหมาย
แต่กลายเป็ นว่า การทํางานเชิงพาณิชย์ของเขือนดังกล่าวและผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจกลายเป็ นเรื องสําคัญหลัก
การป้องกันไม่ ให้ เกิดผลกระทบต่ อสิงแวดล้ อมและสังคม จากการพัฒนาเขือนพลังงานไฟฟ้าถ้ าหากว่าธนาคารโลกพยายามหาทางหลีกเลียงและเยียวยาผลกระทบทีเกิดกับสิงแวดล้ อมและ
สังคมอันเนืองมาจากโครงการพลังงานไฟฟ้าเขือนนําเทิน 2 ถือเป็ นหน้ าทีทีโครงการนีจะต้ องหาแก้ ไขและ
ปรับปรุงปั ญหาดังต่อไปนี
ประการแรก โครงการจะต้ องปฏิบตั ิตามนโยบายคุ้มครอง เพราะในฐานะที NTPC เป็ นบริ ษัทดําเนินงานได้ ให้ ความสําคัญกับผลประโยชน์มาเป็ นอันดับแรก และไม่สามารถทําตามหน้ าทีทีถกู หนดไว้ ในนโยบายได้ ธนาคารโลกและ ADB ในฐานะทีเป็ นผู้สนับสนุนโครงการมีหน้ าทีทีจะต้ องให้ บริ ษัทปฏิบตั ติ ามหลักเกณฑ์การคุ้มครองทีกําหนดไว้
ประการทีสอง จะต้ องมีกลไกในการเฝ้าระวังและตรวจสอบ เพือประเมินผลกระทบระยะยาวของ
โครงการ ตามแผนงานเบืองต้ น โปรแกรมฟื นฟูชีวิตความเป็ นอยู่ทีตงขึั นโดย NTPC จะเสร็ จสมบูรณ์ในปี
2557 (2014) ซึง เป็ นเวลาทีหน้ าทีความรับผิดชอบโครงการจะถูกโอนถ่ายไปยังรัฐบาลลาว อย่างไรก็ดี
รัฐบาลลาวจะสามารถรับมือและให้ ความช่วยเหลือแก่ประชาชนในพืนที และแก้ ปัญหาอืนๆ ได้ หรื อไม่นนั ก็ยังเป็ นข้ อสงสัยและเป็ นปั ญหาอยูม่ าก การเฝ้าระวังผลกระทบในระยะยาว รวมทังการเยียวยาผลกระทบ
เหล่านีจะกลายเป็ นประเด็นปั ญหาสําคัญอย่างชัดเจน ยิงไปกว่านัน ในฐานะทีโครงการนีเป็ นโครงการที
บทที 2-5

4ได้ รับการสนับสนุนจากนานาชาติ โครงการนีจึงสมควรจะมีการศึกษาในระยะยาว เกียวกับผลกระทบจาก
การก่อสร้ างเขือนในลํานําสาขาในระบบนิเวศลุม่ แม่นําโดยรวม การศึกษาเหล่านีควรต้ องถูกใช้ เพือเป็ นแหล่งข้ อมูลทีให้ ความรู้ในเรื องของผลกระทบสะสมของเขือนกับระบบนิเวศในแม่นําโขง
ประการทีสาม ต้ องมีการเปิ ดเผยข้ อมูลเกียวกับผลกระทบต่อสิงแวดล้ อมและสังคม ทังๆ ทีมีการร้ องขอจากองค์กรพัฒนาเอกชน แต่บริ ษัทต่างๆ ทีรับผิดชอบกลับไม่เปิ ดเผยข้ อมูลสําคัญต่างๆ รวมถึงการ
สํารวจมาตรฐานในการดํารงชีวิต สํารวจคุณภาพนําทังในอ่างเก็บนําและทีตอนล่างของแม่นํา และรายงาน
การเฝ้าสังเกตุการณ์การฟื นฟูชีวิตความเป็ นอยูใ่ ห้ สาธารณชนรับทราบ ทีสําคัญการศึกษาที NTPC กระทํา
นันมีปัญหาตรงทีรายงานผลการศึกษาม่ถกู เปิ ดเผย ซึง ไม่เพียงแต่การสํารวจทีจดั ทําโดยผู้เชียวชาญจาก
ธนาคารโลกเท่านัน แต่การเฝ้าสังเกตโครงการทีกระทําโดยกลุม่ องค์กรพัฒนาเอกชนก็ควรต้ องได้ รับการ
ยอมรับด้ วยเช่นกัน และเพือให้ การเฝ้าสังเกตโครงการเหล่านีได้ ผลดียิงขึนข้ อมูลทีเกียวข้ องกับผลกระทบ
ทางสิงแวดล้ อมและสังคมของโครงการควรต้ องเปิ ดเผยแก่สาธารณชน
ประการทีสี ธนาคารโลกควรต้ องให้ รัฐบาลลาวปฏิบตั ติ ามนโยบายด้ านสิงแวดล้ อมทีธนาคารโลก
กําหนดไว้ เมือทําการกําหนดโครงการนําเทิน 2 ซึง ในการวางรากฐานโครงการ ทังธนาคารโลกและ ADB
ต่างร่วมกันกําหนดและทบทวนนโยบายด้ านสิงแวดล้ อมทีทางลาวรับไปปฏิบตั ิ ข้ อเท็จจริ งทีวา่ ลาวได้
เตรี ยมการและจัดการให้ เกิดนโยบายด้ านสิงแวดล้ อมนันเป็ นเรื องน่ายกย่อง แต่ทว่า ลาวได้ จดั ลําดับ
ความสําคัญไว้ ทีการเจริ ญเติบโตทางเศรษฐกิจมากกว่าจะพิจารณาถึงความเสียหายทางสภาพแวดล้ อมและสังคมจากโครงการพัฒนาดังกล่าว และยังไม่พยายามกําหนดนโยบายด้ านสิงแวดล้ อมเพือปรับปรุง
และแก้ ไขปั ญหาอย่างจริ งจัง ดังนัน เมือมาถึงการปฏิบตั จิ ริ งจึงมีหลายประเด็นทีต้องกล่าวถึง ทังธนาคารโลกและ ADB ต่างเพิมแรงผลักดันโครงการไฟฟ้าพลังนําในลาว ด้ วยการให้ นําหนักแก่โครงการนํา
เทิน 2 ปั จจัยนีจึงนําไปสูโ่ ครงการพัฒนาเขือนทีองค์ประกอบทางด้ านสิงแวดล้ อมและสังคมไม่ได้ รับการ
พิจารณาอย่างเพียงพอ ฉะนัน เราจึงไม่สามารถคาดหวังให้ ผ้ ดู ําเนินการโครงการไฟฟ้าพลังนําจะกําหนดหรื อส่งเสริ มมาตรการใดๆ ทีจะเป็ นการหลีกเลียงและเยียวยาผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมด้ วยตัวเอง
นอกจากนี ในปั จจุบนั รัฐบาลลาวขาดความสามารถในการจัดการและความน่าเชือถือ ซึง ผู้ให้ การสนับสนุน
เงินอย่างธนาคารโลกและ ADB ทีให้ การสนับสนุนเพือปรับปรุงแก้ ไขนโยบายด้ านสิงแวดล้ อม และส่งเสริ มการพัฒนาไฟฟ้าพลังนําในลาว โดยสนับสนุนให้ ก่อสร้ างเขือนนําเทิน 2 ต้ องมีหน้ าทีกระตุ้นให้ รัฐบาลลาว
ปฏิบตั ิตามนโยบายด้ านสิงแวดล้ อมอย่างครบถ้ วน และเรี ยกร้ องให้ ลาวดําเนินโครงการด้ วยความโปร่งใส
และมีความน่าเชือถือมากกว่านี
ทังนี หากไม่สามารถแก้ ปัญหาเหล่านีได้ โครงการนีก็ไม่สมควรทีจะถูกเรี ยกว่าเป็ น “ต้ นแบบของ
การพัฒนาอย่างยัง ยืน” และไม่ควรจใช้ ในการพัฒนาเขือนไม่วา่ จะในลาวหรื อประเทศอืน
เอกสารอ้ างอิง
Asian Development Bank (ADB). 2004. Summary Environmental and Social Impact Assessment: Nam Theun 2 Hydroelectric
Project in Lao People’s Democratic Republic. Manila, the Philippines: ADB.

บทที 2-55

Goldman, M. 2005. Imperial Nature: The World Bank and Struggles of Social Justice in the Age of Globalization. New
Haven, Connecticut: Yale University Press.
Imhof, Aviva, and Shannon Lawrence. 2005. An Analysis of Nam Theun 2 Compliance with World Commission on Dams
Strategic Priorities. Berkeley, California: International Rivers Network (IRN).
http://www.internationalrivers.org/resources/an-analysis-of-nam-theun-2-compliance-with-world-commission-on-damsguidelines-4124
Higashi, Satomi. 2005. Why Did the Japanese Government Support the Nam Theun 2 Dam Project? A Report on the Ministryof Finance and NGO Regular Consultation Special Session. Forum Mekong Vol. 7 No. 1, 1-13 (in Japanese)
http://www.mekongwatch.org/PDF/FM7_1.pdf
Higashi, Satomi. 2010. New Poverty Proliferation in the Guise of Poverty Eradication: The Laos Nam Theun 2 Hydropower
Project. Alternatives November/December 2010 (in Japanese)
Kiguchi, Yuka. 2008. The Hoo Sahong Fish Corridor and People’s Lives: Concerns on the Environment and Social Impact of
the Don Sahong Dam. Forum Mekong Vol. 9 No.1, 16-19 (in Japanese) http://www.mekongwatch.org/PDF/FM9_1.pdf
Minutes of the Ministry of Finance and NGO Regular Consultation Special Session (April 12, 2005) (in Japanese)
http://www.jacses.org/sdap/mof/gijiroku/mof28.pdf.pdf
Nam Theun 2 Power Company (NTPC). http://www.namtheun2.com
Nam Theun 2 Power Company (NTPC). 2005. Social Development Plan. Vientiane, Lao PDR: NTPC.
http://www.namtheun2.com/reports/111.html
Shoemaker, Bruce, Ian G. Baird, and Monsiri Baird. 2002. The People and Their River: A Survey of River-Based Livelihoodsin the Xe Bang Fai River Basin in Central Lao PDR. Vientiane, Lao PDR: Canada/Lao PDR Fund for Local Initiatives.
World Bank. Nam Theun 2.
http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/EASTASIAPACIFICEXT/LAOPRDEXTN/0,,contentMD
K:21109109~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:293684,00.html
World Bank. Nam Theun 2 Blogs. http://blogs.worldbank.org/eastasiapacific/category/tags/nt2

แม่ โขงว้ อช (Mekong Watch)ดูบทที 1-3 ความหลากหลายสายพันธุป์ ลาในลุ่มนําโขง และบทที 1-4 แม่นําโขง แหล่งปลานําจืดทีใ หญ่ทสี ุดในโลก
ดูบทที 2-1 แม่นําโขงสายหลัก: มองย้อนกลับไปทีก ารพัฒนาเขือ นไฟฟ้าพลังนํา และ บทที 2-2 การพัฒนาเขือ นบนแม่นําสายหลัก: การดําเนินการก่อสร้างเขือ นไซยะบุรลี ่วงหน้าโดยปราศจากข้อตกลง
3ดูบทที 1-1 สภาพแวดล้อมทางธรรมชาติของแม่นําโขง
4แผนนีรวมถึงโรงงานทีม กี าํ ลังการผลิตที 1 เมกกะวัตต์ (MW) หรือมากกว่า
12บทที 2-56การหายไปของป่ าไม้ ในประเทศลุ่มนํา โขงผู้คนมีชีวิตอยู่ได้ ด้วยป่ าไม้“ป่ าไม้ เป็ นบ้ านของฉัน ฉันอยูไ่ ม่ได้ ถ้าไม่มีบ้าน” ชาวนาลาวคนหนึง ทีอาศัยอยูใ่ นแถบภูเขาของ

ลาวกล่าวไว้ ชีวิตในต่างชนบทในประเทศลุม่ นํ )าโขงนัน) อยู่ได้ ด้วยธรรมชาติซงึ ก็คือป่ าไม้ และแม่นํ )าลําธาร1ประชากรราวๆ 70 ล้ านคนมีชีวิตทีพงึ พาระบบนิเวศโดยตรง คือ เป็ นแหล่งอาหาร นํ )า วิถีชีวิต และปั จจัยทีสําคัญอืนๆ ทีเกียวเนืองกับการมีอยูใ่ นอนุภมู ิภาคลุม่ แม่นํ )าโขงหรื อ GMS ประกอบไปด้ วย 5 ประเทศคือ ลาว พม่า ไทย กัมพูชา และเวียดนาม และ 2 จังหวัดของจีนคือ ยูนนานและกวางสี รัฐอิสระของชาวจ้ วง(WWF 2013:51)
ผู้คนทีเกียวพันกับการเกษตรทีต้องอาศัยธรรมชาติเป็ นแหล่งผลิตอาหารซึง คาดเดาไม่ได้ เหล่านี ) ยังชีพด้ วยผลผลิตทีหาได้ จากป่ าเช่น หน่อไม้ เห็ด และสัตว์ป่า2 ไม้ ทีพวกเขาใช้ สร้ างบ้ านและมุงหลังคาก็หาได้
จากป่ า นอกจากนี ) พวกเขายังรับมรดกทางภูมิปัญญาเกียวกับพืชทีใช้ เป็ นยารักษาโรคอีกด้ วยยิงไปกว่านัน) ในมณฑลยูนนานในจีน ลาว ภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย และภาคตะวันตก
เฉียงเหนือของเวียดนาม ผู้คนยังให้ ความเคารพต่อสิงศักดิส: ิทธิ:ในป่ ารวมถึงข้ อห้ ามดังเดิ
) มหลายประการที
พวกเขายังคงปฏิบตั สิ ืบมา ช่วยห้ ามไม่ให้ ตดั ไม้ หรื อใช้ ทรัพยากรป่ าไม้ อย่างฟุ่ มเฟื อย3กลุม่ ชาติพนั ธุ์ประเทศในลุม่ นํ )าโขงมีการทําไร่หมุนเวียนตามภูเขา พวกเขาจะตัดไม้ และเผาป่ าเพือ
ทําให้ เป็ นพื )นทีโล่ง จากนันจะปลู
)กพืชพันธุ์บางอย่างเป็ นเวลาสันๆ
) แล้ วก็จะปล่อยพื )นทีบริ เวณนันไว้
) หลังจาก
การเก็บเกียว เพือให้ พืชพรรณต่างๆ ฟื น) คืนและเจริ ญเติบโตในช่วงนอกฤดูเพาะปลูก หลังจากนันพื) )นทีนี )จะ
ถูกหมุนเวียนกลับใช้ ในการปลูกพืชอีกครัง) สําหรับชาวบ้ านทีทําไร่หมุนเวียนนี ) ป่ ากับพื )นทีทําการเกษตรถือเป็ นสิงเดียวกัน ในป่ าขันที) สองทีเกิดจากการทําไร่หมุนเวียนชาวบ้ านสามารถเก็บของป่ าได้ ซึง ของในป่ าบางอย่างนี )มีเฉพาะในป่ าขันที) สองเหล่านี )เท่านัน) หาทีอืนไม่ได้ ดังนันทั
) งคนและป่
)าต่างก็มีชีวิตอยูร่ ่วมกัน
พึง พาอาศัยกันในลักษณะทีป่าให้ วิถีชีวิตแก่มนุษย์ และมนุษย์ให้ ความหลากหลายทางชีวภาพแก่ป่าไม้ 4ตามทีชาวนาลาวได้ กล่าวไว้ ในตอนต้ นของรายงานฉบับนี ) ผู้คนทีอาศัยในบริ เวณลุม่ นํ )าโขงทํามาหา
กินจะอยูไ่ ม่ได้ หากไม่มีป่า อย่างไรก็ดี จํานวนป่ าไม้ และความสมบูรณ์ของป่ าในภูมิภาคนี )ก็ลดลงอย่างมาก
ในช่วงครึงหลังศตวรรษทีผา่ นมาซึง นับเป็ นภัยคุกคามต่อชีวิตของผู้คนป่ าไม้ ท" ีหายไปในพืน ที"ล่ ุมนํา โขงตามสถิตทิ ีรวบรมไว้ เมือปี 2553 (2010) โดยองค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) มีพื )นทีป่าจํานวน 562.5 ล้ านไร่ยงั คงเหลืออยูใ่ นทังห้
) าประเทศ โดยมี 13 เปอร์ เซ็นต์เป็ นป่ าดิบ และอีก 10เปอร์ เซ็นต์เป็ นพื )นทีเพาะปลูก ส่วนทีเหลือเป็ นป่ าเสือมโทรมแต่ก็ยงั เป็ นป่ าไม้ ตามธรรมชาติทีจะฟื น) คืนกลับ
สูส่ ภาพเดิมด้ วยตัวเองหากไม่ถกู รบกวน (ตารางที 1) ป่ าไม้ ในแต่ละประเทศแบ่งตามอัตราส่วน จะอยู่ที
บทที 2-6

1กัมพูชา 57 เปอร์ เซ็นต์ ลาว 68 เปอร์ เซ็นต์ พม่า 48 เปอร์ เซ็นต์ ไทย 37 เปอร์ เซ็นต์ และเวียดนาม 44เปอร์ เซ็นต์ และเมือจําแนกตามประเภทป่ า กัมพูชาและเวียดนามมีจํานวนป่ าดิบเพียงเล็กน้ อย (ในกัมพูชามี
2,012,500 ไร่ และเวียดนามมี 500,000 ไร่ ) และเมือเปรี ยบเทียบกับประเทศอืนๆ ทังไทยและเวี
)ยดนามต่างมีพื )นทีทําการเกษตรขนาดใหญ่

ตามข้ อมูลของ FAO (2010) 1

เมือปี 2516 (1973) ประเทศทังห้
) าคือลาว พม่า ไทย กัมพูชา และเวียดนาม มีพื )นทีป่าไม้ รวมกัน
ทังหมด
)875 ล้ านไร่ (นับเป็ น 73 เปอร์ เซ็นต์ของพื )นทีของทังห้
) าประเทศทังหมดรวมกั)น) แต่ภายในปี 2552
(2009) ปริ มาณพื )นทีป่าไม้ ลดลงเหลือประมาณ 625 ล้ านไร่ (นับเป็ น 51 เปอร์ เซ็นต์ของพื )นทีของทังห้) าประเทศทังหมดรวมกั)น) นัน หมายถึงว่าป่ าไม้ หายไปถึง 31 เปอร์ เซ็นต์ (WWF 2013:23) ซึง ถ้ านับเป็ นรายประเทศ ตังแต่
) ปี 2523 (1980) ป่ าไม้ ในกัมพูชาหายไป 22 เปอร์ เซ็นต์ เมือเปรี ยบเทียบกับปี 2516 (1973)ในขณะทีป่าไม้ ของลาวกับพม่าหายไป 24 เปอร์ เซ็นต์ ส่วนของไทยกับเวียดนามหายไป 43 เปอร์ เซ็นต์ ซึงหากการตัดไม้ ทําลายป่ ายังคงเป็ นไปเรื อยๆ เช่นนี ) ก็มีคําเตือนว่า ภายในปี 2573 (2030) ป่ าไม้ อีก 34เปอร์ เซ็นต์ ในภูมิภาค GMS (ไม่รวมจีน) ก็จะหายไป (WWF 2013:7)
สาเหตุของการตัดไม้ ทาํ ลายป่ าสาเหตุของการตัดไม้ ทําลายป่ าในภูมิภาคแม่นํ )าโขงนันมี
) หลายสาเหตุ สาเหตุหนึ"งคือสงคราม
กลางเมืองทีกินระยะเวลาต่อเนืองยาวนาน ในช่วงสงครามเวียดนามกองทัพสหรัฐใช้ ระเบิดนาปาล์มและ
สารสเปรย์ใบไม้ ร่วง ซึง อาวุธทังสองอย่
)างได้ ทําลายป่ าไม้ เขตร้ อน โดยกินพื )นทีขนาดใหญ่ และในการต่อสู้
กันระหว่างกองกําลังผู้ก่อการร้ ายคอมมิวนิสต์กบั กองกําลังของรัฐบาลไทยในป่ าบริ เวณภูเขาภาคกลาง
ในช่วงปี 2513 (1970) ถึงก่อนปี 2523 (1980) พื )นทีป่าไม้ จํานวนมากก็ถกู เผาทําลายโดยกองกําลังของ
รัฐบาล (Kashio)บทที 2-62การเตรียมพืน ทีเพือ ปลูกยางพารา
(แขวงอัตตะปื อ ทางใต้ ของลาว)ไร่ ข้าวโพดปลูกเป็ นอาหารสั ตว์ ทําให้ เกิดการพังทลายของดิน
และดินเสื อมโทรม (แขวงอุดมไชย ทางเหนือของลาว)ประการที"สองคือจากการระตุ้นให้ เกิดนโยบายการพัฒนาการเกษตร ซึง หมายถึงการเปลียนป่ าให้เป็ นพื )นทีเกษตรกรรม การพัฒนาสวนป่ ายางพาราและการปลูกต้ นยูคาลิปตัส การปลูกพืชเศรษฐกิจเช่น มันสําปะหลังและอ้ อย ส่งผลให้ เกิดการแผ้ วถางป่ าให้ กลายเป็ นพื )นทีเกษตรกรรม นอกจากนี ) ไทยและเวียดนาม
ยังมีการทํานากุ้ง ซึง ทําให้ ป่าชายเลนหายไป องค์กรพัฒนาเอกชนของอังกฤษทีชือ โกลบอล วิทเนส (Global
Witness) ได้ ชี )ให้ เห็นปั ญหาของการใช้ ประโยชน์ของทีดนิ ในลาวและกัมพูชา รวมทังการให้
)เงินสนับสนุนใน
การปลูกป่ ายางพาราในเวียดนาม ตามรายงานของโกลบอล วิทเนส (Global Witness 2013) บริ ษัทยักษ์
ใหญ่ของเวียดนามมีสายสัมพันธ์ทีใกล้ ชิดกับรัฐบาลฉ้ อโกงและผู้มีอิทธิพลทางการเงินในประเทศ และคน
สองกลุม่ นี )ให้ สิทธิบริ ษัทเช่าทีดนิ เพือปลูกต้ นยาง ทังที) มีผลร้ ายต่อสังคมและสภาพแวดล้ อม นอกจากนี )รายงานยังกล่าวว่า ธนาคารดอยช์แบงก์และบรรษัทการเงินระหว่างประเทศ (IFC: ไอเอฟซี) ซึง เป็ นกลุม่
ธนาคารโลกให้ การสนับสนุนการปลูกสวนยางพารา โดยลงทุนในบริ ษัททีทําการเพาะปลูกอย่างไม่คํานึงถึงปั จจัยทางสิงแวดล้ อมหรื อสิทธิมนุษยชน ซึง การไหลเข้ าของเงินทุนต่างประเทศดังกล่าวสูบ่ ริ ษัทต่างๆ ถือเป็ นอีกสาเหตุหนึง ของการตัดไม้ ทําลายป่ าในภูมิภาคนี )การตัดไม้ จากพืน ทีการก่ อสร้ างเขือนนําเทิน 2ในลาว (รู ปถ่ าย 2538)

บทที 2-6

ต้ นไม้ ทีหลงเหลือจากการตัดในการสร้ างอ่ างเก็บนํา
ของเขือนนํา เทิน 2 (รู ปถ่ าย 2538)

3ประการที"สามคือการพัฒนาสาธารณูปโภคขนาดใหญ่เช่น เหมืองแร่และเขือนไฟฟ้าพลังนํ )า
โครงการเขือนไฟฟ้าพลังนํ )า นํ )าเทิน 2 ในลาว5 ทีได้ รับเงินทุนช่วยเหลือจากธนาคารโลกและธนาคารพัฒนา
เอเชีย (ADB) ทําให้ เกิดนํ )าท่วมป่ ากินพื )นทีถึง 450 ตร. กม. ซึง ป่ าเหล่านี )มีความหลากหลายทางธรรมชาติ
อย่างมากจนเป็ นทีร้ ูจกั กันในชือ “กาลาปากอสแห่งเอเชีย” ระหว่างปี 2536 ถึงปี 2537 (1993-1994) ก่อนหน้ าทีจะมีการสร้ างเขือนนี ) บริ ษัทค้ าไม้ ทีมีความเกียวข้ องกับกองทัพลาวได้ ตดั ไม้ มีคา่ เช่น ต้ นสนสองใบแล้ วส่งไม้ ดงั กล่าวไปขายยังประเทศเพือนบ้ านเช่น ไทยและเวียดนาม นอกจากนี ) บริ ษัทพลังงานนํ )าเทิน 2(NTPC) ทีเป็ นผู้ดําเนินโครงการ ได้ ปล่อยนํ )าเข้ าท่วมอ่างเก็บนํ )าโดยไม่ได้ เคลือนย้ ายต้ นไม้ ออกไปอย่าง
เหมาะสม ถือเป็ นการทําลายนโยบายด้ านสิงแวดล้ อมและสังคมของลาวเอง ซึง ซากต้ นไม้ ทีถกู นํ )าท่วมนี )ยังคงมีให้ เห็นในอ่างเก็บนํ )าดังกล่าว แม้ แต่ในปั จจุบนั ตามสถิตทิ ีเป็ นทางการของรัฐบาล ผลิตภัณฑ์ไม้ 80เปอร์ เซ็นต์ตอ่ ปี จากลาวมาจากการตัดไม้ จากป่ าทีถกู พัฒนาให้ เป็ นเขือนไฟฟ้าพลังนํ )าหรื อเหมืองแร่
ประการที"ส" ีทีเป็ นปั ญหาสําคัญคือ การตัดไม้ อย่างผิดกฎหมาย ซึง ถึงแม้ วา่ จะไม่มีข้อมูลทีชดั เจนในกรณีของลาว แต่ปริ มาณไม้ ทีถกู ตัดทีจบั กุมได้ เท่ากับประมาณครึงหนึง ของจํานวนไม้ ทงหมดที
ั)อยูใ่ นโรงเลือย บวกกับอัตราการผลิต เป็ นเครื องบ่งชี )ว่า มีการลักลอบตัดไม้ อย่างมาก และตังแต่
) ปี 2544 (2001)เป็ นต้ นมารัฐบาลลาวได้ อนุมตั กิ ารส่งออก
ผลิตภัณฑ์ทีทําจากไม้ ป่าธรรมชาติ แต่อุตสาหกรรมโรงเลือยในลาวก็ยงั ไม่มีการแข่งขันสูง
เท่าในเวียดนาม ฉะนัน) การส่งออกไม้ ดิบและ
ผลิตภัณฑ์จากไม้ ทีผา่ นกระบวนการแปรรูปจาก
โรงงานในขันต้
) นจึงยังคงดําเนินต่อไป (Fujita 2012)นอกจากนี ) มุมมองทัว ไปต่อการทําไร่
หมุนเวียน ซึง เรี ยกได้ อีกอย่างหนึง ว่า การตัดและซุ งขนาดใหญ่ ถูกขนมาจากทางใต้ ของลาวเพือ ส่ งไปเผา ก็เป็ นอีกสาเหตุหนึง ของการตัดไม้ ทําลายป่ าเวียดนาม การส่ งออกไม้ ซุงหรือไม้ ดบิ เป็ นข้ อห้ ามอย่างไรก็ดี วิธีนี )ก็ถือว่าเป็ นวิธีการทําการเกษตรแต่ ยงั มีการลักลอบการตัดไม้ และขายไม้
แบบยัง ยืนหากระยะเวลาทีป่าบริ เวณนันถู
) กปล่อยทิ )งร้ างเพียงพอให้ พืชพันธุ์ตามธรรมชาติได้ ฟืน) ตัวนัน) ถูกรักษาไว้ หลังจากฤดูเก็บเกียว แต่เนืองจากจํานวน
ประชากรทีเพิมขึ )นโครงการพัฒนาด้ านสาธารณูปโภค และการขยายตัวของโรงงานอุตสาหกรรมและการ
ปลูกพืชเศรษฐกิจ ทําให้ พื )นทีทีจะใช้ ในการทําไร่หมุนเวียนลดน้ อยลงเรื อยๆ และเนืองด้ วยสาเหตุนี )ระยะเวลาปล่อยพื )นทีทิ )งร้ างให้ ต้นไม้ ฟืน) ตัวจึงสันลง
) จนถึงจุดทีคนเริ มตัดและเก็บเกียวต้ นไม้ ทียงั ไม่โตเต็มทีพื )นทีทางการเกษตรทีครัง) หนึงชาวบ้ านเคยใช้ ทํากินกลายเป็ นของเอกชนและถูกปิ ดกันเพื) อสร้ างโรงงาน
อุตสาหกรรม ไม่วา่ จะทังโดยบริ
)ษัทหรื อคนทัว ไป เหล่านี )ทําให้ รอบการทําไร่หมุนเวียนสันลง
) และในบางกรณี
ยังทําให้ เพิมแรงดันบนพื )นผิวดิน (Barney 2010) ในลาวรัฐบาลได้ ออกนโยบายย้ ายถินทีอยูใ่ ห้ กบั กลุม่ ชาติบทที 2-6

4พันธุ์ โดยเน้ นให้ ไปอยู่ตามสองข้ างทาง เป็ นผลให้ คนเหล่านี )ขาดทีดนิ ทํากินซึง ผลของนโยบายดังกล่าว
นําไปสูร่ ะยะเวลาทิ )งผืนดินให้ ฟืน) ตัวสันลงสํ
) าหรับการทําไร่หมุนเวียนเช่นกัน ซึง ยิงทําให้ สถานการณ์แย่ลง
เพราะเหตุการณ์เช่นนี )ทําให้ เกิดการทําลายผืนดิน (Higashi 2010) ฉะนัน) ในการพิจารณาถึงปั ญหาการตัดไม้ ทําลายป่ าอันเนืองมาจากการทําไร่หมุนเวียน การมองทีปัจจัยพื )นฐานก็เป็ นสิงสําคัญเช่นกัน เนืองจาก
เมือระยะเวลาทีปล่อยทิ )งให้ ป่าฟื น) ตัวสันลงเช่)นนี ) ก็เกินความสามารถของธรรมชาติทีจะฟื น) ตัว และใน
หลายๆ กรณีนําไปสู่การเสือมสภาพของดินข้ อเสนอ การป้องกันป่ าจากความเสียหายและการเสื"อมสภาพ
เรามักจะนึกถึงโครงการฟื น) ฟูป่าเมือมีการกําหนดมาตรการในการป้องกันป่ าเสือมสภาพ อย่างไรก็ดี การฟื น) ฟูป่าในลุม่ นํ )าโขงได้ ทําให้ เกิดการปลูกพืชเชิงเดียวเช่น ยูคาลิปตัสหรื อปาล์มทีไม่เหมาะสมทีจะเป็ นทีอยูอ่ าศัยของสัตว์ป่า ในมุมมองของการอนุรักษ์ ความหลากหลายทางชีวภาพและการรักษาความ
มัน คงทางอาหารสําหรับคนในพื )นที การปลูกพืชลักษณะนี )กลับมีผลเสียอย่างมาก ในบางกรณี ป่ าทีชาวบ้ านใช้ ทําไร่หมุนเวียนหรื อเก็บผลิตผลจากป่ า มักถูกลงความเห็นว่าเป็ น “ป่ าเสือมโทรม”และก็จะถูกปิ ดป่ าแล้ วแทนทีด้วยโครงการปลูกพืชเชิงเดียว ซึง ทีจริ งแล้ วเมือมีโครงการปลูกป่ าควรต้ องมีการพิจารณา
ถึงสิงอืนๆ ไม่เพียงแต่ประเภทของดินและพันธุ์ไม้ ทีจะปลูก แต่ควรคํานึงถึงปั จจัยทางด้ านสิงแวดล้ อมและ
สังคมร่วมด้ วยก็เป็ นสิงทีสําคัญเช่นกัน
การอนุรักษ์ ป่าไม้ อย่างยัง ยืนจะไม่สามารถสําเร็ จได้ หากขาดความเข้ าใจและความร่ วมมือจากคน
ในท้ องถินทีอาศัยป่ าไม้ เป็ นแหล่งทํากินและใช้ ทรัพยากรจากป่ าไม้ แต่ทว่าในความเป็ นจริ งแล้ ว ประชาชน
ในท้ องถินของประเทศในลุม่ นํ )าโขงมีอิสระในการแสดงความคิดเห็นเกียวกับนโยบายของรัฐบาลหรื อโครงการพัฒนาต่างๆ น้ อยมาก แม้ วา่ ระดับของการปิ ดกันจะแตกต่
)างกัน ตัวอย่างเช่น ทีลาว เคยมีกรณีทีวา่
ประชาชนคนหนึง ยืนอุทธรณ์ตอ่ สมัชชาแห่งชาติลาว เกียวกับปั ญหาอันเนืองมาจากโรงงานอุตสาหกรรมที
ดําเนินงานโดยบริ ษัทเวียดนาม คนคนนันกลั
) บถูกจับ นอกจากนี ) เพือสนับสนุนให้ ชาวบ้ านอนุรักษ์ ป่าไม้
ชุมชนทีได้ รับผลกระทบและภาคประชาสังคมก็ควรมีสว่ นร่วมในกระบวนการการตัดสินใจในเรื องทีเกียวกับ
ระบบการอนุรักษ์ ป่าไม้ ด้วยนอกเหนือจากการปรับปรุงแก้ ไขแนวทางเกียวกับป่ าไม้ ของแต่ละประเทศแล้ ว เพือเป็ นการป้องกัน
การสูญป่ าหรื อป่ าเสือมโทรม ก็จําเป็ นจะต้ องมีการบังคับใช้ กฎหมายอย่างจริ งจัง เช่นในลาวและกัมพูชา ทีการลักลอบตัดไม้ และการตังโรงงานอุ
)ตสาหกรรมทีก่อให้ เกิดผลเสียกําลังเกิดขึ )นอย่างมากมาย ซึง ก็มีกฎหมายเพือรองรับหรื อป้องกันการกระทําผิดดังกล่าวอยู่บ้าง แต่วา่ ไม่ได้ มีการบังคับใช้ กฎหมายดังกล่าว
อย่างเหมาะสม อันเนืองมาจากการทุจริ ตคอร์ รัปชัน และขาดการควบคุม นําไปสูส่ ภาพป่ าเสือมโทรม
สถาบันต่างชาติตา่ งๆ และสังคมควรต้ องเฝ้ามองสถานการณ์อย่างใกล้ ชิด และเรี ยกร้ องให้ มีการ
เปลียนแปลงในตัวนโยบายอย่างมีนยั สําคัญ อย่างไรก็ดี ก็ไม่ใช่เรื องง่ายโดยเฉพาะกับประเทศทีไม่มีการ
กํากับดูแลกิจการทีดี มีการทุจริ ตคอร์ รัปชัน สูง ข้ าราชการคอยแสวงหาผลประโยชน์ใส่ตวั และเน้ นแต่การ
บทที 2-6

5เอาตัวรอด ซึง รายงานของโกลบอล วิทเนสทีกล่าวไว้ ก่อนหน้ านี ) ได้ จดุ ประกายให้ เห็นถึงการตกลงธุรกิจ
โรงงานยางพาราทีไม่โปร่งใสของบริ ษัทเวียดนาม ทีมีความสัมพันธ์สว่ นตัวกับคนในวงการเมืองและ
เศรษฐกิจของลาวและกัมพูชา แต่ถึงกระนัน) บริ ษัทดังกล่าวก็ปฏิเสธรายงานดังกล่าวว่าไม่ตรงกับความเป็ นจริ ง และรัฐบาลของทังลาวและกั
)มพูชาก็เพิกเฉยต่อรายงานฉบับนี ) ทังนี) ) ค่าธรรมเนียมสัมปทานตัดไม้ ถือเป็ นวิธีหนึง ในการเพิมรายรับของเวียดนามและลาว และในหลายๆ กรณี ทางกองทัพเป็ นผู้มีบทบาทหลักใน
การตัดไม้ (Matsumoto and Hirsh 2003:135-137) ซึง ในกรณีนี ) การตรวจสอบจากภายนอกและการยืนเรื องร้ องเรี ยนก็จะทําได้ ยากทังนี) ) ในสภาวการณ์เช่นนี ) ความเป็ นไปได้ ทีจะหยุดการตัดไม้ ทําลายป่ าคือ การตัดเส้ นทางการให้
เงินทุนสนับสนุนกิจกรรมใดๆ ของรัฐทีกระตุ้นให้ มีการตัดไม้ ทําลายป่ า นอกจากนี ) ธรรมาภิบาลของแต่ละ
ประเทศก็ต้องมีการแก้ ไขปรับปรุงการทํางาน แต่ในขณะเดียวกัน ก็ต้องมีการควบคุมเพือทีเงินลงทุนจาก
องค์กรระหว่างประเทศหรื อจากแหล่งเงินทุนต่างประเทศจะได้ ไม่ไหลเข้ าสูก่ ารกระตุ้นเศรษฐกิจใดๆ ทีจะ
นําไปสูก่ ารตัดไม้ ทําลายป่ าเอกสารอ้ างอิง
Barney, K. 2010. Notes to a Research Visit to Ban Pak Veng, Hinboun District, Lao PDR, with Special Reference to the Theun
Hinboun Hydropower Company Project and the Oji Lao Plantation Forestry Company Ltd., Project. Canberra, Australia:
Australian National University.
Food and Agriculture Organization (FAO). 2010. Global Forest Resources Assessment 2010. Rome, Italy: FAO.
Fujita, S. 2012. Forest Protection in Laos and Various Measures for Sustainable Resource Utilization. Shinrin Gijutsu (Forest
Technology) No. 848 (November) 34-38 (in Japanese).
Global Witness. 2013. Rubber Barons. London, UK: Global Witness.
Higashi, Satomi. 2010. Forest policies Leading to Deforestation and the Role of “Outsiders”. In M. Ichikawa, D. Naito and F.
Ubukata (eds.) The People of Tropical Asia and Forest Management Systems: The Case for Governance on the Scene.
Tokyo: Japan: Jimbunshoin 66-84 (in Japanese).
Kashio, M. Causes of Deforestation in Southeast Asia and Countermeasures Promoted. Global Environmental Forum (inJapanese). http://www.gef.or.jp/forest/kashio.htm#BURN (Last accessed in July 2013)
Matsumoto, Satoru, and Phillip Hirsch. 2003. Forest Loss in Mekong Watershed Countries and its Causes. In M. Inoue (ed.)
Forest Loss and Conservation in Asia. Tokyo, Japan: Chuo Hoki 132-148 (in Japanese).
Mekong Watch. The Nam Theun 2 Dam (in Japanese). http://www.mekongwatch.org/env/laos/nt2/ (Last accessed in July
2013)
World Wildlife Fund (WWF) Greater Mekong Programme. 2013. Ecosystem in the Greater Mekong: Past Trends, Current
Status, and Possible Futures.

แม่ โขงว้ อช (Mekong Watch)วิดโี อรวบรวมสารคดี เฝ้ามองแม่นําโขง ปี 2556 ชือ เรือ ง การเปลีย นแปลง: ปา่ ไม้และวิถชี วี ติ ทีเ ปลีย นแปลงไปในลาว (Changing Forestsand Lifestyles in Laos) (http://www.youtube.com/watch?v=ac9OIxLWm2I) วิดโี อเรือ งนี อธิบายความเกีย วข้องสัมพันธ์กนั ระหว่างปา่ ไม้กับชีวติ ความเป็ นอยู่ของชาวลาวกับวัฒนธรรม และผลกระทบจากการทีน โยบายและโครงการกระตุน้ เศรษฐกิจต่างๆ ซึง มุ่งเป้าไปทีก ารพัฒนาเศรษฐกิจ ในช่วงหลายปีทผี ่านมา มีต่อความหลากหลายทางชีวภาพของระบบนิเวศและชีวติ ความเป็ นอยูท่ อี าศัยและเคารพต่อ
ธรรมชาติ
2รายละเอียดเพิม เติม ดูบทที 1-2 ผลิตผลจากปา่ และความมั นคงทางอาหาร: กรณีศกึ ษาในลาว
3ดูบทที 3-1 การนับถือผีและการอนุ รกั ษ์ปา่ ไม้ในลุ่มนําโขง
1บทที 2-66

45ดูบทที 2-9 การทําไร่หมุนเวียนและชีวติ เกษตรกรพืน ทีส งู ทางตอนเหนือของลาว
ดูบทที 2-5 ผลกระทบทางสังคมและสิง แวดล้อมของการพัฒนาอย่างรวดเร็วบนลํานําสาขาของแม่นําโขง: กรณีโครงการเขือ นไฟฟ้าพลัง
นํา นําเทิน 2 ในลาว

บทที 2-67ปั ญหาสิงแวดล้ อมและวิถีชีวิตในดินแดนปากแม่ นํา โขง ในเวียดนาม1สามเหลียมปากแม่ นํา โขงของเวียดนาม
สามเหลียมปากแม่นํ าโขงเป็ นพื นทีชมุ่ นํ าเขตร้ อนขนาดใหญ่ทีมีบทบาทสําคัญในการอนุรักษ์ ความหลากหลายทางชีวภาพของแม่นํ าโขง ซึง เป็ นทางนํ าของหลายๆ ชาติ ดินดอนสามเหลียมปากแม่นํ าโขงกิน
อาณาบริ เวณถึง 36,000 ตร.กม. ในจํานวนนี  เป็ นพื นทีทําการเกษตร 12,500,000 ไร่ (20,000 ตร.กม.) โดยพืช
หลักๆ คือข้ าว อาหารหลักของคนในเอเชียตะวันออกเฉี ยงใต้พื นทีทีผ้ คู นอาศัยอยูบ่ ริ เวณสามเหลียมปากแม่นํ าโขง เป็ นทีราบอยูส่ งู กว่าระดับนํ าทะเลไม่เกิน 10เมตร ทําให้ อากาศในพื นทีบริ เวณนี เปลียนแปลงง่ายมาก หากระดับนํ าทะเลสูงขึ น 1 เมตร พื นทีบริ เวณสามเหลียมปากแม่นํ าโขง 25 เปอร์ เซ็นต์ ซึง เป็ นทีอยูอ่ าศัยของคนจํานวน 3.5 ถึง 5 ล้ านคนในปั จจุบนั จะหายไป สามเหลียมปากแม่นํ าโขงเป็ นพื นทีทีสําคัญต่อแหล่งอาหารสําหรับการบริ โภคทังในประเทศและ
ส่งออกของเวียดนาม โดยปลูกข้ าวและเมล็ดธัญพืชอืนๆ เพือบริ โภค 53 เปอร์ เซ็นต์ อีก 80 เปอร์ เซ็นต์เป็ นการประมง และ 75 เปอร์ เซ็นต์เป็ นผลไม้บริ เวณสามเหลียมปากแม่นํ าโขงประกอบไปด้ วย 12 เขต โดยมีเมืองคันโถเป็ นเมืองใจกลาง จํานวน
ประชากรในปั จจุบนั ของแถบนี คือ 18.6 ล้ านคน เท่ากับ 26 เปอร์ เซ็นต์ของจํานวนประชากรเวียดนาม
ทังหมด
ตามประวัติศาสตร์ ชาวบ้ านในแถบนี จะปั กหลักอาศัยอยู่ตามริ มฝั งแม่นํ า และเรื อยไปตามลําคลอง
ทีแยกออกจากสายหลักทังสองฝั
 งอย่างหนาแน่น ซึง การแยกการพัฒนาทางด้ านเศรษฐกิจและสังคมของพื นทีแถบนี ออกจากระบบสังคมทีพงึ พาสายนํ าจึงเป็ นเรื องทีเป็ นไปไม่ได้ปั ญหาทรั พยากรนํา ในแถบสามเหลียมปากแม่ นํา โขงมีปัจจัยห้ าประการทีมีผลต่อการเกษตรในแถบสามเหลียมปากแม่นํ าโขง ปั จจัยสองประการคือนํ าท่วมและการขาดแคลนนํ าจืด ซึง เกียวกับคุณภาพนํ า ส่วนอีกสามปั จจัยทีเหลือคือนํ าทะเลหนุน สภาพดินเป็ นกรด และนํ าเสีย ซึง เกียวกับคุณภาพของนํ า นอกจากนี  ปั ญหาเรื องนํ าทีเป็ นประเด็นอยูเ่ หนือพรมแดน
ระดับนํ าทะเลทีเพิมสูงขึ นอันเนืองมาจากอากาศเปลียนแปลง และการสร้ างเขือนบนแม่นํ าโขงสายหลัก ก็เริ มปรากฏให้ เห็นว่าจะเป็ นปั ญหาต่อไปในอนาคต ตามประเด็นดังต่อไปนี นํา ท่ วม แต่ละปี บริ เวณสามเหลียมปากแม่นํ าโขงจะเกิดนํ าท่วมในช่วงเดือนสิงหาคมถึงตุลาคมปริ มาณนํ าทีแม่นํ าโขงปล่อยออกมาในช่วงฤดูฝนจะอยูท่ ีราวๆ 39,000 มิลลิเมตร/วินาที ทําให้ พื นทีราวๆ 7.5
ถึง 11.87 ล้ านไร่ของพื นทีปากแม่นํ าทังหมดถู
กนํ าท่วมในช่วงฤดูฝน ซึง จะทําการเกษตรไม่ได้ ในบริ เวณทีมีนํ าท่วม แต่ในฤดูแล้ ง แม่นํ าโขงจะปล่อยนํ าโดยเฉลียทีระหว่าง 1,700 และ 2,500 มิลลิเมตร/วินาที ยิงไปกว่า
นัน ไม่เพียงแต่ปริ มาณนํ าทีลดตําลงสองถึงสามเมตรในช่วงหน้ าแล้ ง ฤดูนี ฝนก็ไม่คอ่ ยตกในบริ เวณนี อีกด้ วยบทที 2-7

1นํา ทะเลหนุน นํา ทะเล (นํา เค็ม) หนุนเกิดจากการทีนํ าทะเลหนุนสูงและไหลเข้ าท่วมแผ่นดินเมือนํ าจืดไหลออกทางปากแม่นํ ามีจํานวนน้ อย นอกจากนี  กระแสนํ าทะเลยังส่งผลต่อระบบนํ าทีสามเหลียม
ปากแม่นํ า กลไกของนํ าทะเลหนุนสูงเข้ าสูบ่ ริ เวณสามเหลียมปากแม่นํ าโขงนันมี ความซับซ้ อนมาก ปั จจุบนัพื นทีประมาณ 10.7 ถึง 13.12 ไร่ (ราวๆ 40 ถึง 50 เปอร์ เซ็นต์ของพื นทีสามเหลียมปากแม่นํ าโขง) ได้ รับผลกระทบจากนํ าทะเลหนุนสูง
ภาวะดินเป็ นกรด พื นทีในเมืองลองเซวียน ทุง่ หญ้ าพแล็ง เดะ จอง และบริ เวณอืนๆ มีภาวะหน้ าดินเป็ นกรด พื นทีทงหมดนี
ักว้ างประมาณ 10 ล้ านไร่ เท่ากับ 40 เปอร์ เซ็นต์ของพื นทีทงหมดในสามเหลี
ัยมปากแม่นํ าโขง เป็ นทีทราบกันดีวา่ การระบายนํ าเทียมจากหน้ าดินทีเป็ นกรดนัน มีผลทําให้ เกิดกรดและการ
สะสมตัวของ Fe2+ (iron ion) และ A13+ (sulfide ion) ในนํ าในลําคลอง ซึง นํ าทีมีความเป็ นกรดสูงอาจจะเป็ นอันตรายต่อมนุษย์ สัตว์ และพืช
นํา เสีย จํานวนประชากรทีเพิมขึ นอย่างรวดเร็ วและการขยายตัวของพื นทีทีอยู่อาศัยตามแนว
ชายฝั งแม่นํ า กําลังส่งผลกระทบในทางตรงข้ ามต่อสภาพแวดล้ อมของนํ า ตัววัดคุณภาพนํ าในแม่นํ าลํา
คลองแถบสามเหลียมปากแม่นํ าโขงนันเกี ยวข้ องกับการใช้ ป๋ ยและยาฆ่
ุาแมลงในการทําการเกษตร สิงปฏิกลู ของเสียทีอดุ มด้ วยสารอาหารจากการเพาะเลี ยงสัตว์นํ าและการกสิกร และนํ าเสียจากโรงงาน
อุตสาหกรรม
อากาศทีเปลียนแปลงและระดับนํา ทะเลขึน สูง ตามรายงานคณะกรรมการระหว่างรัฐบาล ว่าด้ วยเรื องการประเมินการเปลียนแปลงของอากาศ ครัง ที 4 (Intergovernmental Panel on Climate Change(IPCC) 4th Assessment Report) กล่าวว่า ในช่วงสิบปี ทีผ่านมาการเปลียนแปลงของอากาศกลายเป็ นปั ญหาทังด้ านเศรษฐกิจสังคมและสิงแวดล้ อมทีใหญ่ทีสดุ ปั ญหาหนึง ของโลก และลุม่ นํ าโขงก็ถือเป็ นพื นทีหนึง ทีได้ รับผลกระทบจากสภาพอากาศทีเปลียนแปลงไปและระดับนํ าทะเลทีเพิมสูงขึ นอย่างรุนแรง (IPCC 2007)การศึกษาผลกระทบในอนาคตของสภาพอากาศทีเปลียนแปลงทีมีตอ่ บริ เวณสามเหลียมปากแม่นํ าโขงโดย
มหาวิทยาลัยคันโถ และจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยแสดงให้ เห็นว่า ลุม่ นํ าโขงจะได้ รับผลกระทบอย่างรุนแรง
จากนํ าท่วมทีไหลบ่าจากแม่นํ าตอนบนและนํ าทะเลหนุนสูงจากทางตอนล่างของแม่นํ าปั ญหาสิงแวดล้ อมข้ ามพรมแดนทีเกิดจากการสร้ างเขือนบนแม่ นํา โขงสายหลัก ขณะนี ภูมิภาคลุม่ แม่นํ าโขงกําลังเผชิญกับปั ญหาใหม่ จีนมีเขือนทีเดินเครื องแล้ ว 6 แห่ง2 และวางแผนว่าจะสร้ าง
อีก 2 แห่ง3 ในแม่นํ าโขง มีแผนการสร้ างเขือนและกําลังก่อสร้ างอีก 12 เขือนทางตอนล่างของแม่นํ าโขง4คือ ในลาว 8 เขือน5 บริ เวณพรมแดนไทย-ลาว 2 เขือน6 และอีก 2 แห่งในกัมพูชา7ซึง หากเขือนไฟฟ้าพลังนํ าบนแม่นํ าโขงสายหลักเล่านี เสร็ จสมบูรณ์ ผู้คนนับหมืนจะสูญเสียบ้ านและทีอยู่อาศัย และต้ องถูกโยกย้ ายถินฐาน กระแสนํ าจะเกิดการเปลียนแปลง ตะกอนในนํ าจะหายไป และจะเกิดการกัดกร่อนชายฝั งเพิมขึ น การสัญจรทางนํ าจะถูกรบกวน ความหลากหลายทางชีวภาพจะลดลง
ทรัพยากรสัตว์นํ าจะเสียไป และผลเสียอีกมากทีตอนนี ยังไม่ทราบว่าคืออะไร ก็มีความเป็ นไปได้ ว่าจะเกิดขึ นบทที 2-72ในบรรดาแผนการก่อสร้ างเขือนทังหมดบนแม่
นํ าโขงสายหลัก เขือนไซยะบุรีมีความก้ าวหน้ ามากทีสดุ ซึง หากสร้ างสําเร็ จเขือนนี จะเป็ นเขือนไฟฟ้าพลังนํ าแห่งแรกบนแม่นํ าโขงสายหลักตอนล่าง รัฐบาล
กัมพูชาและเวียดนามทีอยูบ่ ริ เวณท้ ายเขือน ได้ เรี ยกร้ องให้ รัฐบาลลาวทีกําลังดําเนินการก่อสร้ างเขือนอยู่
ทําการประเมินผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมแบบข้ ามพรมแดน แต่รัฐบาลลาวกลับไม่ให้ คําตอบต่อข้ อเรี ยกร้ องนี  ซึง หากทางเดินของแม่นํ าโขงถูกปิ ดกัน กระแสนํ าก็จะเปลียน และผู้คนอีกประมาณ 30 ล้ านคนที
อาศัยอยูแ่ ถบลุม่ นํ าโขงตอนล่างอาจได้ รับผลกระทบอย่างรุนแรงจากผลเสียแบบข้ ามพรมแดนสรุ ปประเด็น
ผลกระทบจากสภาพอากาศทีเปลียนแปลง กับการพัฒนาเขือนของหลายๆ ประเทศในภูมิภาค
เดียวกันนี  จะนํามาซึง การเปลียนแปลงทังในแง่
ปริ มาณและคุณภาพของกระแสนํ าในแม่นํ าโขง คุกคามชีวิต
ความเป็ นอยู่ของผู้คนและแหล่งอาหาร และทําให้ ปัญหาด้ านสิงแวดล้ อมทีเรากําลังเผชิญอยูร่ ุนแรงมาก
ยิงขึ นเศรษฐกิจของลุม่ นํ าโขงนันขึ นอยูก่ บั ทรัพยากรธรรมชาติ หลักประกันด้ านแหล่งอาหารของผู้คนคือ
เศรษฐกิจทีมีการผลิตข้ าวเป็ นหัวใจหลัก โดยการเพาะเลี ยงสัตว์นํ า เกษตรกรรม และอืนๆ ทีเกียวโยงกับ
แม่นํ าโขง ซึง ทังหมดนี
มีผลจากนํ า ผืนดิน และอากาศอย่างมีนยั สําคัญ การพัฒนาอย่างยัง ยืนในพื นที
สามเหลียมปากแม่นํ าโขงนัน ขึ นอยู่กบั ระบอบทางสังคมทีเป็ นปึ กแผ่น ทีสร้ างขึ นจากความสามารถในการเข้ าถึงแหล่งนํ า ซึง ถือเป็ นปั จจัยพื นฐานของหลักประกันด้ านอาหาร แต่หากระบบนี พังทลายลง ผลทีได้ คือผลเสียทีจะเกิดกับความมัน คงทางสังคมและการเจริ ญเติบโตทางเศรษฐกิจของเวียดนาม ความร่วมมือ
ระหว่างนักวิทยาศาสตร์ นักวางแผนนโยบาย หน่วนงานของรัฐบาล องค์กรพัฒนาเอกชน และชาวบ้ านจะสามารถสร้ างยุทธศาสตร์ และแผนปฏิบตั ิการทีจะช่วยแก้ ปัญหาใหญ่นี ได้เอกสารอ้ างอิง
Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). 2007. IPCC Fourth Assessment Report: Climate Change 2007 (AR4).
http://www.ipcc.ch/publications_and_data/publications_and_data_reports.shtml#1

Le Anh Tuan (Can Tho University) and Mekong Watchบทความนีเป็ นบทความทีรวบรวมรายงาน โดยดร. เล อาน ตวน จากสถาบันวิจยั ด้านการเปลียนแปลงของอากาศ (Research Institute for
Climate Change (DRAGON Institute- Mekong)) คณะสิงแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติ มหาวิทยาลัยคันโถ (เวียดนาม) ทีนํ าเสนอใน
การประชุมนานาชาติ Establishing an East-Asian Civil Society Network to Discuss Sustainable Natural Resources Management in the
Mekong River Basin โดยได้รบั การสนับสนุ นจากแม่โขงว้อช (Mekong Watch) เมือวันที 12 ธันวาคม 2555 ทีโตเกียว ประเทศญีปุน่
2เขือนกงกั 4วเฉียว เสียววาน ม่านวาน ต้าเฉาชาน นัวจาตู้ และจิงหง
3เขือนก๋านหลันป้าและเหมิงซ่ง
4จํานวนเขือนและสถานะของเขือนรวบรวมโดยแม่โขงว้อช (Mekong Watch)
5เขือนปากแบง หลวงพระบาง ไซยะบุร ี (ขณะกําลังก่อสร้าง) ปากเล สานะคาม ลาดเสือ ท่าโก และดอนสะโฮง
6เขือนปากชมและบ้านกุ่ม
7เขือนสตึงเตร็งและซัมบอร์
1บทที 2-7

3เกษตรกรรมริมฝั งลุ่มนํา โขง: อนาคตทีไม่ แน่ นอนสําหรั บเกษตรกรรมทีเป็ นมิตรกับ
สิงแวดล้ อมเกษตรกรรมริมฝั งในภูมิภาคแม่ นํา โขงผลกระทบของมรสุมในลุม่ นํ าโขง ทําให้ ระดับนํ าแม่นํ าสายหลักและแม่นํ าสาขาเปลียนแปลงอย่าง
ชัดเจนระหว่างหน้ าฝนและหน้ าแล้ ง ในช่วงหน้ าแล้ ง การเพาะปลูกขยายออกไปทีพื นทีริมฝั งแม่นํ า (รวมทัง
สันทรายและเกาะเล็กเกาะน้ อย) ทีโผล่ขึ นมาเมือระดับนํ าลดลง โดยพืชทีปลูกคือถัว พืชผักใบเขียว แตงโมพริ ก สมุนไพรต่างๆ และผักอืนๆ อีกมากมาย ในรายงานของเบล็ค (Blake 2004) ได้ รายงานการวิจยั สํารวจ
หมูบ่ ้ านจํานวน 10 แห่ง ตามแม่นํ ามูลและแม่นํ าสงครามทางภาคอีสานของประเทศไทย พบสมุนไพร 47
ชนิด และมีเก็บเกียวพืชผักต่างๆ มากมาย ส่วนมากชาวบ้ านปลูกเพือบริ โภคภายในครอบครัว แลกเปลียนหรื อขายในราคาถูกกับเพือนบ้ าน ถ้ าเหลือก็จะนําไปขายในตลาดท้ องถิน
การเพาะปลูกริ มฝั งแม่นํ าจะเริ มในเดือนพฤษจิกายนหลังระดับนํ าลดลง ชาวบ้ านจะปลูกพืชทีโตช้ าบนพื นทีสงู ของริ มฝั ง ส่วนพืชทีโตเร็ ว เช่นผักบุ้ง ผักทีชอบนํ าก็จะปลูกในพื นทีริมตลิง ราวเดือนพฤษภาคม
เมือฝนมาการเก็บเกียวก็เสร็ จสิ น พื นทีครัง หนึง ทีทําการเพาะปลูกริ มฝั งก็คอ่ ยๆ จมลงใต้ นํ าฤดูแล้ งฤดูฝนประโยชน์ ของการเพาะปลูกริมฝั งนํา
ในหน้ าฝน ดินทีมีป๋ ยธรรมชาติ
ุถกู นํ าพัดพามาทับถมทีชายฝั งทีลาดลงซึง จมนํ าอยู่ ปรากฎการณ์
ลักษณะนี ทําให้ ดนิ มีการสัปเปลียนในช่วงฤดูฝน ดังนัน แม้ จะใช้ ป๋ ยนุ้ อยก็สามารถทําการเพาะปลูกได้
จํานวนมาก และความเสียงทีจะล้ มเหลวในการปลูกซํ าก็มีน้อย นอกจากนันการที
ชายฝั งจมนํ าในฤดูฝนหญ้ าก็ไม่ขึ นและในหน้ าแล้ งก็สามารถเข้ าถึงนํ าได้ ง่าย ในขณะทีการทําการเพาะปลูกริ มฝั งนํ าก็สามารถ
ทํางานบ้ านอย่างอืนได้ ง่าย เช่น ซักผ้ า อาบนํ า และตกปลา ซึง งานทังหมดนี
ผู้หญิงเป็ นผู้ทํา
สิทธิในทีดนิ การเพาะปลูกริ มฝั งนันยึ ดตามหลักจารี ตประเพณีและเป็ นมรดกตกทอดมา ถ้ าครอบครัวใดไม่ต้องการใช้ สิทธิก็สามารถให้ ครอบครัวอืนยืมทีดนิ ไปทํากินได้ หรื อในบางกรณีก็สามารถขาย

บทที 2-8

1สิทธิในทีดนิ นันได้
 (Blake 2004) ในแขวงสะหวันนะเขต ลาว มีตวั อย่างให้ เห็นคือ ในแต่ละปี เจ้ าหน้ าทีประจําหมูบ่ ้ านรับฟั งความต้ องการของชาวบ้ านแต่ละครอบครัวจากนันก็ ปรึกษาหารื อว่าจะแบ่งทีดนิ ทํากิน
กันอย่างไร
การทําการเพาะปลูกริ มฝั ง นํ าโขงไม่เพียงแต่ต้องการปุ๋ยและแรงงานน้ อยเท่านัน แต่มนั ยังใช้ การหมุนเวียนตามธรรมชาติอย่างได้ ผล โดยไม่ต้องรบกวนธรรมชาติมาก
การผลิตพืชเศรษฐกิจโดยชุมชนท้ องถิน
ในพื นทีสนั ทรายกว้ างทีโผล่ขึ นมา เช่นจังหวัดทางภาคอีสานของไทย แขวงบ่อแก้ วตอนเหนือของลาว ไม่เพียงแต่ทําการเพาะปลูกเพือยังชีพเท่านัน แต่ยงั มีการปลูกพืชเศษฐกิจ เช่นข้ าวโพด เป็ นต้ นข้ าวโพดทีปลูกในลาวได้ ถกู ส่งมาขายในไทยและเป็ นทีมาของรายได้ ทีสําคัญของชุมชน
มีตวั อย่างมากมายของการผลิตแบบดังเดิ มนํามาสูธ่ ุรกิจใหม่ เช่น ในแขวงสะหวันนะเขต
ตอนกลางของลาว คือการทีแม่นํ าหลายสายได้ ไหลมาบรรจบกันทางตอนเหนือของแม่นํ าเซบังเหี ยง ทําให้
การขึ นลงของนํ าในตอนกลางของลุม่ นํ าบริ เวณเมืองจําพอนค่อนข้ างเมืองเฉียบพลัน บริ เวณลุม่ นํ านี มีการ
ปลูกฝ้าย คราม อย่างแพร่หลายในฤดูแล้ ง ก่อนนี ชาวบ้ านจะใช้ ครามย้ อมเสื อผ้ าทํางาน แต่วา่ การทีมี
อุตสาหกรรมเสื อผ้ าราคาถูกทําให้ ประเพณีการย้ อมผ้ าลดน้ อยลง อย่างไรก็ตามการย้ อมสีธรรมชาติและ
ฝ้ายทีปลอดสารเคมีกําลังเป็ นทีชืนชอบในหลายประเทศ โดยเฉพาะในประเทศญีปนุ่ มีการพัฒนา
ผลิตภัณฑ์ใหม่ๆ โดยได้ รับการฝึ กอบรมเทคนิคต่างๆ จากต่างชาติ เป็ นเวลา 10 กว่าปี มาแล้ วทีงานฝี มือเหล่านี ไปปรากฎอยู่ในนครเวียงจันทน์เมืองหลวงของลาว และส่งออกไปยังประเทศญีปนุ่ ทังนี การผลิตงาน
หัตถกรรมเหล่านี เป็ นการช่วยเพิมรายได้ ให้ ผ้ หู ญิงการหายไปของการเกษตรริมฝั งนํา
การเพาะปลูกริ มฝั งพึง พาธรรมชาติน้อยมาก ชุมชนไม่ต้องลงทุนมากและเป็ นแหล่งรายได้ ทีสําคัญ
แต่กว่า 20 ปี ทีผ่านมาพื นทีสําหรับเพาะปลูกได้ ลดลงในหลายพื นทีของลุม่ นํ าโขง หนึง ในเหตุผลคือการสร้ างเขือน เขือนกีดขวางการไหลของนํ าและทําให้ เกิดอ่างเก็บนํ า แม้ กระทัง ในหน้ าแล้ ง ระดับนํ าก็ไม่ได้ ลดลงบริ เวณต้ นนํ าในเขือนเหล่านัน ทําให้ ไม่สามารถทําการเพาะปลูกบริ เวณริ มฝั งได้มีปรากฎการณ์ทีเรี ยกว่า “สภาพนํ าขาดดินตะกอน” (hungry water) ซึง เป็ นสาเหตุของการกัดเซาะ
ชายฝั งจากการไหลของนํ าอย่างรุนแรง เพราะว่ากระแสคลืนในอ่างเก็บนํ าตํามาก คือเดิมทรายจะถูกพัดขึ นมาในแม่นํ าแต่มนั กลับจมลงเมือไหลผ่านอ่างเก็บนํ า ดังนันกระแสนํ
าทีไหลออกจากเขือนจึงไม่ได้ มีตะกอนมาก เมือนํ าทีขาดดินตะกอน (hungry water) ไหลเชียวลงมาก็จะกวาดตะกอนจํานวนมากออกมาทําให้ เกิดการพังทลายของชายฝั งนอกจากนี  ส่วนมากเขือนทีสร้ างตามลุม่ นํ าโขงเป็ นเขือนพลังนํ า การปล่อยนํ าซึง ไม่ได้ เป็ นไปตาม
ธรรมชาติจากอ่างเก็บนํ าก็จะทําลายชายฝั งทังต้ นและท้ ายเขือน ด้ วยเหตุผลหลายประการ ทําให้ พื นทีริมฝั งบทที 2-82ทีสามารถเพาะปลูกได้ ลดน้ อยลงทังต้ นและท้ ายเขือน และการสร้ างเขือนกันเพื อป้องกันการเซาะชายฝั งก็เป็ นส่วนหนึง ทีทําให้ พื นทีเพาะปลูกหมดไป
การประเมินการเกษตรริมฝั งใหม่

ในอดีตประชาชนไม่ได้ รับเงินชดเชยจาการเสียทีเพาะปลูกริ มฝั งจากการสร้ างเขือน เพราะว่าการใช้พื นทีริมฝั งเป็ นประเพณีทียอมรับโดยทัว ไปแค่ระดับหมู่บ้าน ไม่ได้ รับการยอมรับอย่างเป็ นทางการใน
ระดับชาติ ดังนันชุ มชนจึงไม่สามารถเรี ยกร้ องสิทธิตามกฏหมายทีจะใช้ ประโยชน์หรื อเป็ นเจ้ าของได้ จึงทําให้ นกั ลงทุนละเลยประเด็นนี ไปการเกษตรริ มฝั งเพิงจะได้ รับการยอมรับอย่างแพร่หลายว่าเป็ นวิถีชีวิตชุมชน มีความสําคัญต่อการ
ดํารงชีวิต เมือประชาชนผู้ได้ รับผลกระทบได้ รวมตัวกันประท้ วงการสร้ างเขือนปากมูล [เริ มสร้ างในปี 2534
(1991)] รวมทังองค์ กรพัฒนาเอกชน ชุมชนในลาวและไทยร่วมกันทําการศึกษาและรายงานผลลัพธ์ทีได้
(e.g., AOP and SEARIN 2002, Shoemaker, Baird, and Monsiri 2002)การหายไปพื นทีเพาะปลูกริ มฝั งเป็ นอีกหัวข้ อหนึง ในการถกเถียงก่อนทีจะสร้ างเขือนนํ าเทิน 2 ซึง ได้รี บการสนับสนุนจากธนาคารโลก ในกรณีของเขือนนํ าเทิน 2 นํ าเปลียนทางไหลไปสูแ่ ม่นํ าเซบังไฟ เกษตรกรริ มนํ าสมควรทีจะได้ รับเงินชดเชย แต่จากการสํารวจของแม่โขงว๊ อช (Mekong Watch) ปรากฎว่าชาวบ้ านบางคนไม่ได้ รับเงินชดเชย (Mekong Watch 2001)1
บทที 2-8

3การเพาะปลูกริ มฝั งยังเป็ นสิงทีสําคัญในเรื องภูมิทศั น์ของลุม่ นํ าโขงในหน้ าแล้ ง ในหลวงพระบางลาว ซึง เป็ นมรดกโลก จะมีนกั ท่องเทียวจากทัว โลกมาถ่ายรูปชายฝั งในหน้ าแล้ ง ดังนัน การเกษตรริ มฝั งนํ าไม่ได้ เป็ นเพียงส่วนหนึง ของชีวิตของชุมชนท้ องถินเท่านันแต่ เริ มทีจะมีคณุ ค่าเป็ นแหล่งท่องเทียวด้ วยในบริ บทของการพัฒนาลุม่ นํ าโขง ซึง เน้ นทีพลังนํ า ความท้ าทายเร่งด่วนก็คือการทําให้ ผ้ พู ฒั นาเข้ าใจคุณค่า
ของการเกษตรริ มฝั งทีถกู ต้ อง ซึง รวมถึงคุณค่าทางเศษรฐกิจและการสนับสนุนความมัน คงทางอาหาร
เอกสารอ้ างอิง
สมัชชาคนจนและเครือข่ายแม่นําเอเชียตะวันออกเฉียงใต้. แม่มลู การกลับมาของคนหาปลา. เชียงใหม่, ประเทศไทย: เครือข่ายแม่นํา
เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (SEARIN), 2545
Blake, David. 2004. Riverbank Vegetable Cropping in the Mekong Basin: A Sustainable Farming System Doomed to
Oblivion? Watershed Vol. 10 No. 1 July-October 2004, 62-72.
Mekong Watch. 2010. Report on field visit to the Nam Theun 2 Dam (Nov 20-27, 2010). Tokyo. (in Japanese)
http://www.mekongwatch.org/PDF/nt2report2010.pdf
Shoemaker, B., I. G. Baird, and Monsiri Baird. 2001. The People and Their River: A Survey of River-Based Means ofLivelihood in the Xe Bang Fai River Basin in Central Lao PDR, Vientiane, Lao PDR: Canada/Lao PDR Fund for Local
Initiatives.

ยูกะ คิกูจิ
1ดูเพิม6 เติมในบทที6 2-5 ผลกระทบทางสังคมและสิง6 แวดล้อมของการพัฒนาอย่างรวดเร็วบนลํานําสาขาของแม่นําโขง: กรณีโครงการเขือ6 นไฟฟ้าพลังนํา นําเทิน 2 ในลาว

บทที 2-8

4การทําไร่ หมุนเวียนและชีวติ เกษตรกรพืน้ ที่สูงทางตอนเหนือของลาว
การทําไร่ หมุนเวียนในลาว สาเหตุของการตัดไม้ ทาํ ลายป่ า จริงหรื อไม่การทําไร่หมุนเวียนหมายถึงระบบการเกษตรแบบหนึง่ และยังเป็ นที่ร้ ูจกั ในชื่อ “swidden” หรื อ“ระบบ ตัดและเผา” เป็ นระบบการเพาะปลูกในช่วงเวลาหนึง่ ซึง่ เกษตรกรจะถากถางพื ้นที่โดยการตัดต้ นไม้วัชพืช แล้ วก็เผา โดยปกติหลังจากการเก็บเกี่ยว พื ้นที่ไร่เก่าถูกปล่อยทิ ้งไว้ เพื่อให้ พื ้นที่เริ่มฟื น้ ความอุดม
สมบูรณ์ พืชพันธุ์ฟืน้ คืนมาอีกครัง้ จึงหมุนเวียนกลับมาใช้ ประโยชน์ในพื ้นที่เดิมอีกครัง้ หนึง่
เนื่องจากมีการโค่นถางพื ้นที่ ตัดต้ นไม้ และเผา การทําไร่หมุนเวียนจึงมักถูกมองว่าเป็ นตัวการ
ทําลายป่ าไม้ อย่างไรก็ตามการทําไร่หมุนเวียน อาจถือได้ วา่ เป็ นรูปแบบเกษตรกรรมแบบยัง่ ยืน ถ้ าหลังจาก
การเก็บเกี่ยวแล้ วมีการปล่อยไร่เก่าทิ ้งไว้ ในเวลาที่เหมาะสม เพื่อให้ พื ้นดินเริ่มฟื น้ ความอุดมสมบูรณ์ พืชพันธุ์ฟืน้ คืนมาอีกครัง้ หนึง่
อย่างไรก็ตาม ในช่วงหลายปี ที่ผา่ นมา การดําเนินนโยบายที่ดนิ และป่ าไม้ ไม่มีความเหมาะสมกับ
การใช้ ประโยชน์ที่ดนิ แบบดังเดิ้ ม การที่จํานวนประชากรเพิ่มมากขึ ้น การให้ สมั ปทานที่ดนิ เพื่อปลูกพืช้ งปริมาณและคุณภาพ จึงมีผลให้ ผืนดินมักถูกทิ ้งร้ างเศรษฐกิจ 1 ได้ นําไปสูก่ ารขาดแคลนที่ดนิ ทํากินทังในเชิ
ไม่นานพอที่จะฟื น้ ฟูสภาพความสมบูรณ์ขึ ้นมา การทําการเกษตรวิธีนี ้นําไปสูค่ วามเสื่อมโทรมและการ
พังทลายของที่ดนิ และกลายเเป็ นเรื่ องธรรมดามากขึ ้น0การทําไร่ หมุนเวียน รากฐานของวิถีชีวติ ของผู้คน
ในลาว ร้ อยละ 80 ของประชากรอาศัยอยูใ่ นหมูบ่ ้ านตามชนบท ตามสถิตขิ องปี 2543 (2000)
ประชากรในชนบท 25 เปอร์ เซ็นต์ เท่ากับ 150,000 ครัวเรื อน เกี่ยวข้ องกับการทําไร่หมุนเวียน และถ้ ารวมถึง
การปล่อยไร่เก่าไว้ เพื่อให้ พื ้นดินเริ่ มฟื น้ ความอุดมสมบูรณ์นนั ้ ก็นบั ว่ากว่า 80 เปอร์ เซ็นต์ของพื ้นที่
เกษตรกรรมใช้ ทําไร่หมุนเวียน (Roder 2001) ตามนโยบาย
การทําไร่หมุนเวียนของลาวในปั จจุบนั แสดงให้ เห็นว่า
จํานวนครัวเรื อนที่เกี่ยวข้ องกับการทําไร่หมุนเวียนมีจํานวน
ลดลง กระนันการทํ
้าไร่หมุนเวียนยังคงเป็ นส่วนสําคัญใน
การผลิตอาหารของชาวลาวจํานวนมากโดยเฉพาะกลุม่ ชาติพันธุ์ตา่ งๆ ที่อาศัยอยูต่ ามพื ้นที่ภเู ขานอกจากการปลูกข้ าวในพื ้นที่สงู แล้ ว การทําไร่
หมุนเวียนยังปลูกข้ าวโพดเป็ นทิวแถว พืชกินหัวและถัว่
เก็บข้ าวโพดจากไร่ หมุนเวียน
หลังการเก็บเกี่ยว เมื่อผืนดินคืนสภาพมาเป็ นป่ าขันที้ ่สอง ก็จะมีพืชจําพวกหน่อไม้ เห็ดให้ เก็บเป็ นอาหาร และขายเป็ นรายได้ เพื่อการดํารงชีพ

บทที่ 2-9

1ในตอนเหนือของลาว ปกติการเกษตรกรบนพื ้นที่สงู จะเริ่มปี ใหม่ด้วยการเลือกพื ้นที่เพาะปลูกราว
เดือนมกราคม โดยเป็ นปกติผ้ ชู ายจะทําหน้ าที่นี ้ โดยจะเลือกพื ้นที่ที่คดิ ว่าจะให้ ผลผผลิตที่ดี ใช้ ประสบการณ์
ที่สงั่ สมมาพิจารณาอายุดนิ และอายุของป่ าไม้ ระหว่างเดือนกุมภาพันธ์ถึงมีนาคม จะเริ่มโค่นถางวัชพืช
ตากไร่ ตากพืชพันธุ์ ก่อนที่จะเผาเพื่อเตรี ยมผืนดิน จะหยอดเม็ดพันธุ์พืชในช่วงหน้ าฝน ช่วงเวลานี ้เป็ นช่วงที่
เม็ดข้ าวมีความเหมาะสมสําหรับการเพาะปลูกที่สดุ ปริมาณแสงแดดที่พอเหมาะ ความลาดชันของพื
้้นที่ให้
เหมาะกับพืชที่จะปลูก ผู้หญิงจะเลือกว่าจะปลูกอะไร และเป็ นผู้ลงมือปลูก ส่วนมากจะปลูกข้ าวโพด พืชกิน
หัวและถัว่ ก่อนจะถึงช่วงเวลาเก็บเกี่ยวต้ องมีการดายหญ้ าและกําจัดวัชพืชซึง่ เป็ นช่วงที่ใช้ แรงงานมากที่สดุ
เดือนกันยายนถึงธันวาคมเป็ นช่วงเวลาเก็บเกี่ยว
นอกจากนี ้ การทําไร่หมุนเวียนยังมีความเชื่อมโยงกับความเชื่อและวัฒนธรรมของผู้คนอย่างลึกซึ ้งตัวอย่างเช่น ในหมูบ่ ้ านชาวกึมมุ แขวงอุดมไชยทางเหนือของลาว มีพธิ ีกรรมอธิฐานภาวนาต่อผีก่อนที่จะมี
การเลือกพื ้นที่ ถางโค่น เผา เลือกเมล็ดพันธุ์ข้าวและเก็บเกี่ยว และจะทําอีกครัง้ หนึง่ หลังจากการเก็บเกี่ยว
โดยจะจัดขึ ้นก่อนฤดูการเพาะปลูกอีกครัง้ เพื่อฉลองปี ใหม่และเพื่ออฐิ ษฐานขอให้ การเพาะปลูกได้ ผลดี อุดมสมบูรณ์ในปี ใหม่นี ้องค์ ความรู้ ภูมิปัญญาของการทําไร่ หมุนเวียน
พันธุ์ข้าวเหนียวแบ่งเป็ น พันธุ์ข้าวที่ให้ ผลผลิตในระยะสัน้ (ข้ าวดอ) พันธุ์ข้าวที่ให้ ผลผลิตในระยะ
กลาง (ข้ าวกลาง) และพันธุ์ข้าวที่ให้ ผลผลิตในระยะยาว (ข้ าวปี๋ ) และเมล็ดพันธุ์ข้าวได้ ถกู ส่งผ่านให้ จากรุ่นสู่
รุ่นภายในครอบครัว เช่นในหมูบ่ ้ านหนึง่ ในแขวงอุดมไชย มีเม็ดพันธุ์ข้าวที่ให้ ผลผลิตในระยะสัน้ อย่างน้ อย 3ชนิด เม็ดพันธุ์ที่ให้ ผลผลิตในระยะกลาง 3 ชนิด และพันธุ์ข้าวที่ให้ ผลผลิตในระยะยาวมากกว่า 12 ชนิด ได้ถูกส่งผ่านลงมาให้ คนรุ่นสูร่ ุ่นตลอดเวลา การปลูกข้ าวในช่วงเวลาที่ตา่ งกันหรื อเปลี่ยนเวลาเก็บเกี่ยวเพื่อเป็ นการป้องกันความเสี่ยงในการได้ ผลผลิตตํ่า เช่น เนื่องจากความผันผวนของสภาพอากาศ เป็ นต้ นพันธุ์ข้าวไม่สามารถเก็บไว้ ได้ นาน ดังนันจึ้ งต้ องปลูกข้ าวหลายพันธุ์ในแต่ละปี และเก็บพันธุ์ไว้ ใช้ ในปี ถัดไป ชาวบ้ านคนหนึง่ กล่าวว่า ข้ าวที่ปลูกได้ ผลดีในปี นี ้อาจจะไม่ดีสําหรับดินหรื ออากาศในปี หน้ า ถ้ าไม่มี
พันธุ์ที่หลากหลาย พวกเขาก็เสี่ยงที่จะไม่สามารถรับมือกับปั จจัยต่างๆที่อาจเกิดขึ ้นในปี ถัดไป วิธีการนี ้แสดงให้ เห็นว่าคนในแต่ละรุ่นเรี ยนรู้การทําไร่หมุนเวียนให้ ได้ ผลดี ลดความเสีย่ งและเรี ยนรู้ที่จะเพิม่
เสถียรภาพของการผลิตพืชผล

บทที่ 2-92ความหลากหลายทางชีวภาพของป่ าขัน้ ที่สอง
ในพื ้นที่ภเู ขาสูงทางตอนเหนือของลาว
การทําไร่หมุนเวียนมีระยะเวลาหมุนเวียน 5-10 ปีชาวบ้ านจะถางโค่นป่ าขันที้ ่สอง เผาไร่ เตรี ยมที่เพื่อ
เพาะปลูก เมื่อทําการเก็บเกี่ยวแล้ วก็จะทิ ้งร้ างให้ ที่แปลงนัน้ (ไร่ซาก)ได้ ฟืน้ ฟูสภาพประมาณ 2-3 ปีประมาณ 1 ปี หลังจากนัน้ พื ้นที่นนก็ั ้ จะมีหญ้ าขึ ้นสูงจนเป็ นป่ าขันที้ ่สอง ให้ ผลิตผลจากป่ าเช่น
หน่อไม้ ให้ เก็บมาเป็ นอาหาร หลังจากหลายปี ผ่านหน่ อไม้ จากป่ าขั้นทีส่ องไปที่สามารถเก็บของเล็กๆ น้ อยมาเป็ นอาหารบ้ างจนป่ าเริ่มฟื น้ คืนความอุดมสมบูรณ์กลับมาจนมี
ความอุดมสมบูรณ์เพียงพอ ชาวบ้ านก็จะกลับการทําไร่ในที่ผืนนันอี้ กครัง้ป่ าขันที้ ่สองที่มีผลมาจากการทําไร่หมุนเวียนเป็ นบ้ านของพืชและสัตว์ป่าหลายชนิด ทังนี้ ้ขึ ้นอยูก่ บัพื ้นที่และลักษณะของป่ า ผลิตผลจากป่ าที่สามารถหาได้ จากป่ าขันที้ ่สองนี ้ยังคํ ้าจุนการดํารงชีวิตและวิถี
ชีวิตชาวบ้ าน บางครัง้ ของป่ าเหล่านี ้สามารถเป็ นอาหารแทนข้ าวและสร้ างรายได้ ให้ แก่ชาวบ้ าน มีพืชบาง
ชนิดที่สามารถเติบโตได้ แต่เฉพาะในป่ าขันที้ ่สองเท่านัน้ การที่ป่าขันที้ ่สองเป็ นผลดีมาจากวิธีการทําไร่
หมุนเวียน และช่วยสนับสนุนการดํารงชีวติ ของเกษตรกรบนพื ้นที่สงู อาจสามารถเรี ยกว่า “ซาโตยาม่า” ในภาษาญี่ปนหมายถึ
ุ่ง ภูเขา ป่ าไม้ และทุ่งหญ้ ารอบหรื อใกล้ หมูบ่ ้ านที่คํ ้าจุนวิถีชาวบ้ านป่ าขันที้ ่สองเป็ นแหล่งอาหารที่สําคัญของชาวบ้ าน เป็ นบ้ านของต้ นไม้ พืชชนิดต่างๆ หญ้ าธรรมชาติ
หน่อไม้ นานาชนิด เห็ด หัวมัน สัตว์หลากหลายชนิด เช่นกระรอก หนู กระทัง่ หมูป่าก็มีให้ ลา่ เมื่ออาหารหลัก
คือข้ าวหมดลง ชาวบ้ านก็จะเข้ าป่ าหาอาหาร พวกหน่อไม้ หัวมันเพื่อปะทังความหิว นอกจากนี ้ป่ ายังเป็ นแหล่งพืชสมุนไพรจํานวนมาก แก้ อาการปวดหัว ปวดท้ อง ปวดประสาท หรื อแก้ ปวดฟั น บ่อยครัง้ ที่ป่าขันที้ ่สองถูกมองว่าเป็ นแค่ผืนดินรกชัก หรื อป่ าเสื่อมโทรมจากคนภายนอก อย่างไรก็ตาม พุม่ ไม้ ที่ดรู กชัฏเหล่านี ้กลับเป็ นแหล่งที่มีความกลากหลายทางชีวภาพและช่วยเกื ้อหนุนการดํารงชีวติ ของผู้คนที่อยูใ่ นพื ้นที่
ใกล้ เคียง
ผลิตผลจากป่ าขันที้ ่สองเหล่านี ้ยังเป็ นแหล่งรายได้ ที่มีคา่ สําหรับชาวบ้ าน จะพบว่านอกจากพืชผักที่
เพาะปลูกแล้ ว ยังมีพืชจําพวกที่เก็บมาจากป่ า เช่น หน่อไม้ เห็ด หัวปลี วางขายที่ตลาดในหมูบ่ ้ าน พ่อค้ าคนกลางก็เข้ ามาซื ้อพวกกระวาน ข่าป่ า (เมืองไทยปลูกข่าหลายชนิด) กระดาษสาใช้ เป็ นวัสดุทํากระดาษ และหญ้ าเสือใช้ เป็ นวัสดุในการทําไม้ กวาดบทที่ 2-93การเปลี่ยนแปลงสิ่งแวดล้ อมและการทําไร่ หมุนเวียนพื ้นที่ทําไร่หมุนเวียนเป็ นแหล่งผลิตอาหารที่สําคัญของเกษตรกร รัฐบาลลาวมองว่าการทําไร่
หมุนเวียนเป็ นการทําลายป่ าไม้ และได้ พยายามทุกวิถีทางที่จะลดพื ้นที่การทําไร่หมุนเวียนให้ หมดไป แต่วา่
ขณะที่พลักดันนโยบายดังกล่าว รัฐก็ไม่ได้ พยายามหาทางเพิ่มผลผลิตทางการเกษตรหรื อสร้ างงานและ
โอกาสการจ้ างงาน การกําจัดการทําไร่หมุนเวียนถูกป่ าวประกาศออกไปว่าเป็ นเป้าหมายสูงสุด โดยการ
บังคับย้ ายชาวบ้ านออกจากพื ้นที่ การขัดขวางชาวบ้ านไม่ให้ ใช้ พื ้นที่เหล่านี ้เป็ นต้ น และทําให้ ชาวบ้ านสูญเสียวิถีชีวติ ของตนเอง
ในขณะเดียวกัน หลายปี ที่ผา่ นมานี ้การปลูกพืชเชิงเดี่ยวเพิ่มมากขึ ้นในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เช่นยางพารา ยูคาริปตัส กระถินดอยใช้ สําหรับทําเยื่อกระดาษ ต้ นปาล์มปลูกในเชิงพาณิชย์ มันสําปะหลัง อ้ อยข้ าวโพดเพื่อเป็ นอาหารสัตว์ การปลูกพืชเชิงเดี่ยวเป็ นการเพิ่มผลผลิตเพื่อการพาณิชย์เป็ นหลัก แต่การปลูก
และเก็บเกี่ยวพืชซํ ้าๆ กันทําให้ เกิดปั ญหาสิง่ แวดล้ อมตามมา รวมทังปั้ ญหาดินเสื่อมสภาพ และเสี่ยงกับ
ความมัน่ คงทางอาหารของคนในท้ องถิ่น ในลาว พื ้นที่เพาะปลูกไร่หมุนเวียนได้ ถกู เปลี่ยนไปปลูกพืช
เชิงเดี่ยวมากขึ ้น ผลที่ตามมาคือดินมีการเสือ่ มสภาพและมีการใช้ ยาฆ่าแมลงมากขึ ้นด้ วยจํานวนประชากรที่เพิ่มมากขึ ้น นโยบายการจํากัดการทําไร่หมุนเวียนของรัฐและการขยายตัว
ของการปลูกพืชเชิงเดี่ยว ทําให้ พื ้นที่สําหรับการทําไร่หมุนเวียนลดลง สิง่ ที่เกิดขึ ้นในขณะนี ้ก็คือ ชาวบ้ านหมุนเวียนกลับมาทําไร่ในผืนดินเดิมเร็วขึ ้น ทําให้ ผืนดินไม่มีโอกาสฟื น้ คืนสภาพที่เหมาะสมในการที่จะทําไร่อีก เพราะผืนดินต้ องการเวลาที่จะให้ ธรรมชาติเยียวยา จึงเป็ นผลให้ ดนิ เสื่อมสภาพมากขึ ้นการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและการทําไร่ หมุนเวียน

การขยายตัวของการปลูกยางพารา

การพังทลายของหน้ าดินในไร่ ข้าวโพด

คํานิยามของการทําไร่หมุนเวียน คือการทําการเกษตรกรรมที่มีการถางโค่นพืชพันธุ์ และเตรี ยมพื ้นที่สําหรับการเพาะปลูก การทําเช่นนี ้เป็ นการปล่อยก๊ าซคาร์ บอนไดออกไซด์สบู่ รรยากาศซึง่ ถือเป็ นการทําให้ เกิดภาวะโลกร้ อน ในลาว เมื่อมีการอภิปรายเพื่อวางแผนแม่บทรับรองการเปลีย่ นแปลงสภาพภูมิอากาศ
บทที่ 2-94ระหว่างประเทศ REDD (ลดการปล่อยก๊ าซจากการตัดไม้ ทําลายป่ าและป่ าเสื่อมโทรม) การทําไร่หมุนเวียน
มักจะถูกหยิบยกขึ ้นมาว่าเป็ นสาเหตุหนึง่ ของการทําลายป่ าอย่างไรก็ตาม ผู้เชี่ยวชาญและองค์การที่เชี่ยวชาญในประเด็นนี ้ได้ ชี ้ให้ เห็นว่าในเอเชียการขยายตัว
ของการทําไร่หมุนเวียนไม่ได้ เป็ นสาเหตุหลักในการทําลายป่ าและปล่อยก๊ าซคาร์ บอนไดออกไซด์สู่
บรรยากาศ แต่การเปลี่ยนป่ าธรรมชาติให้ เป็ นป่ าอุตสาหกรรมหรื อพื ้นที่การเกษตรต่างหากที่เป็ นสาเหตุ
(FAO et al. 2008) นอกจากนี ้ ในลาวการเคลียร์ พื ้นที่เพื่อสร้ างเขื่อนพลังนํ ้าขนาดใหญ่ การพัฒนาการทํา
เหมืองและการสร้ างถนน ยังเป็ นอีกสาเหตุหลักของการทําลายป่ าไม้จากการศึกษาวิจยั ยังแสดงให้ เห็นว่าในการทําไร่หมุนเวียน ถ้ าช่วงเวลาในทิ ้งไร่ซากให้ ได้ พกั ฟื น้ มีความเสาะสม จะสามารถดูดซับก๊ าซคาร์ บอนไดออกไซด์มากกว่าพืชที่ปลูกตามฤดูกาลหรื อผืนป่ าที่ปลูก
เพื่ออุตสาหกรรม (Erni 2009)ถ้ าแผนแม่บทรองรับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศมีการประกาศใช้ โดยไม่ได้ คํานึงถึงการทํา
การเกษตรของคนในท้ องถิ่น นอกจากจะมีผลทําให้ ชาวบ้ านมีความยากจนลงไปอีก ยังจะทําให้ ความหลากหลายทางชีวภาพที่เกิดขึ ้นในป่ าขันที้ ่สองหมดไป เป็ นการทําลายมากกว่าอีกต่างหาก
อนาคตของการทําไร่ หมุนเวียน
ในการทําไร่หมุนเวียนนันถ้้ าทําด้ วยการทิ ้งไร่ซากให้ พกั ฟื น้ ให้ พืชพันธุ์มีเวลาพอเพียงที่จะ
เจริญเติบโต จะเป็ นวิธีการอย่างยัง่ ยืน ช่วยปกป้องป่ าไม้ และมีสว่ นทําให้ เกิดความกลายหลายทางชีวภาพด้ วยเหตุนี ้ การทําไร่หมุนเวียนจึงเป็ นมีบทบาทที่สาํ คัญที่จะทําให้ เกิดความมัน่ คงทางอาหารแก่ประชากรใน
ภูมิภาคนี ้และการเกิดความหลากหลายทางชีวภาพในป่ าขันที้ ่สอง ดังนันน่้ าจะทําการทบทวนว่าเป็ นผลดี
มากกว่าผลเสีย
ในขณะเดียวกัน หลายปี ที่ผา่ นมานี ้ที่ดนิ สําหรับการทําไร่หมุนเวียนลดลงทังในเชิ้ งปริมาณและเชิง
คุณภาพ เช่นกรณีรอบเวลาการหมุนเวียนการทําไร่สนลงทัั ้ ว่ ทังภู้ มิภาค การพัฒนาเหล่านี ้ถูกผลักดันจากปั จจัยทังภายใน
้เช่นการเพิม่ จํานวนประชากร ชาวบ้ านเปลี่ยนไปปลูกพืชเศรษฐกิจมากขึ ้น รวมทังปั้ จจัย
ภายนอก เช่น โครงการย้ ายหมูบ่ ้ านของนโยบายการลดการทําไร่หมุนเวียนของรัฐบาลลาว โครงการพัฒนา
โครงสร้ างพื ้นฐานขนาดใหญ่ การปลูกป่ าเพื่ออุตสาหกรรม
มันสําคัญมากที่การใช้ ประโยชน์จากป่ าและวิธีการทําเกษตรกรรมของชาวบ้ านน่าจะถูกนํามา
พิจารณาในตัดสินใจในการดําเนินนโยบายการใช้ ที่ดนิ และป่ าไม้ หรื อดําเนินการโครงการพัฒนาขนาดใหญ่
ไม่วา่ จะเป็ นของรัฐหรื อเอกชน การประกาศใช้ แผนแม่บทรองรับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ เช่นREDD ต้ องตังอยู้ บ่ นพื ้นฐานของการใช้ ประโยชน์ที่ดนิ ของประชาชนในท้ องถิ่นและการทําไร่หมุนเวียน
รัฐบาลลาวได้ สง่ เสริ มให้ ชาวบ้ านเปลี่ยนไปปลูกพืชเศรษฐกิจแทนการทําไร่หมุนเวียน แต่วา่ ข้ อมูลเกี่ยวกับความผันผวนของราคาผลผลิตในตลาด และผลกระทบต่อสิง่ แวดล้ อมกลับไม่ได้ แจ้ งให้ ชาวบ้ านได้
บทที่ 2-95ทราบ ผลก็คือการจํากัดการทําไร่หมุนเวียนและส่งเสริมการปลูกพืชเศรษฐกิจ ทําให้ ความมัน่ คงทางอาหาร
ของชาวบ้ านลดลง และมีการทําลายสิง่ แวดล้ อมมากขึ ้น อะไรคือความสําคัญที่สดุ ไม่วา่ จะมีการทําไร่
หมุนเวียนต่อไปหรื อจะการทําการเกษตรแบบอื่นๆ ก็คือการที่ชาวบ้ านได้ เลือกใช้ ประโยชน์ที่ดนิ ตามที่เขาคิด
ว่าเหมาะสมที่สดุ กับบริ เวณที่อาศัยอยู่
เอกสารอ้ างอิง
Erni, C. 2009. Shifting Cultivation and Climate Change. Bangkok, Thailand: International Work Group for Indigenous
Affairs (IWGIA).
Food and Agriculture Organization (FAO), United Nations Development Programme (UNDP), and United Nations
Environment Programme (UNEP). 2008. UN Collaborative Programme on Reducing Emissions from Deforestation andForest Degradation in Developing Countries (UN-REDD): Framework Document 20 June 2008.
http://www.cbd.int/doc/meetings/tk/redd-ilc-01/other/redd-ilc-01-un-en.pdf
Roder, W. 2001. Slash-and-Burn Rice Systems in the Hills of Northern Lao PDR: Description, Challenges, and Opportunities.
Vientiane, Lao PDR: International Rice Research Institute (IRRI).
Simana, S, and E. Preisig. 2003. Kmhmu' Livelihood: Farming the Forest. Vientiane, Lao PDR: Institute for Cultural
Research.

ซาโตมิ ฮิกาชิ (Satomi Higashi)
1เรือ่ งการให้สปั ทาน รัฐให้บริษทั เอกชนเช่าทีด่ นิ ให้สทิ ธิในการใช้ทด่ี นิ ระยะยาวราว (20 ถึง 50ปี)เพือ่ วัตถุประสงค์ในการพัฒนาและธุรกิจ

บทที่ 2-96การนับถือผีและการอนุรักษ์ ป่าไม้ ในลุ่มนํา โขงการนับถือผีและการจัดการทรั พยากรธรรมชาติ
ในมณฑลยูนนาน ประเทศจีน ลาว ภาคอีสานของไทย และทางตะวันตกเฉียงเหนือของลุม่ นํ %าแม่
โขงในเวียดนาม คนไท ฮานี และกลุม่ ชาติพนั ธุ์อื.นๆ ยังคงมีการนับถือผีที.สิงสถิตอยูใ่ นป่ า รวมทังสิ
% .งต้ องห้ ามทังหลายที
%.คนยังคงยึดถือมาจนถึงวันนี %เมื.อจะใช้ ประโยชน์จากป่ า พิธีการเซ่นไหว้ ผีถือเป็ นการเบิกทางเพื.อ
ขอใช้ ประโยชน์จากป่ า และการขออนุญาตตัดไม้
กลุ่มชาติพนั ธุ์ชนเผ่าฮานี
(อาข่า ในภาคเหนือของ
พม่า ลาว ไทย)ชนเผ่าไท

ลาวพืน ที&ยูนนานใต้ ประเทศจีน
และตามแนวชายแดนทาง
เหนือของพม่า ลาว และเวียดนาม
ยูนนานใต้ ภาคตะวันออกของพม่า พื %นที.
ภูเขาของลาว ตอนเหนือ
ของไทย ภาคตะวันตก
เฉียงเหนือของเวียดนาม
อําเภอเดียนเบียนดอง
จังหวัดลายเชา เวียดนาม

ภาคอีสานของไทย

การละเอียดการนับถือผี
แหล่ งที&มา
Xu et al. (2005)
ชนเผ่าฮานีเชื.อว่าผีมีที.อยูข่ องตนเอง (ในบึง หนองนํ %า
โขดหิน และต้ นไม้ พิเศษบางชนิด) ผีสว่ นมากจะสิงสถิต
อยูใ่ นป่ า ถือเป็ นข้ อห้ ามที.ชนเผ่าฮานีจะเก็บของป่ า ล่าสัตว์ หรื อตัดต้ นไม้ ในผืนป่ าชนเผ่าไทมีความเชื.อตามจารี ตว่า ป่ าไม้ สัตว์ และต้ นไม้ Xu et al. (2005)
มีพลังเหนือธรรมชาติ ถ้ ากระทําการใดๆ ที.ไม่เหมาะสม
ที.เป็ นการลบหลูใ่ ห้ สงิ. ศักดิ;สทิ ธิ;โกรธก็จะทําให้ เกิดภัย
พิบตั ิโชคร้ ายกับหมูบ่ ้ าน ชนเผ่าไทสนับสนุนให้ อยู่อย่างกลมกลืนกับสิง. แวดล้ อม(Tran et al.
ชาวไทมีผืนป่ าศักดิ;สทิ ธิ;ที.ผีบรรพบุรุษสิงสถิตอยูเ่ พื.อ(2007)
ปกป้องหมูบ่ ้ าน ถ้ าผู้ใดฝ่ าฝื นละเมิดผืนป่ าศักดิ;สทิ ธิ;นี %จิตวิญญาณของผู้นนจะถู
ั % กโขมยไป และเชื.อว่าคนผู้นนั %จะเป็ นบ้ าหรื อถึงตาย เพื.อเป็ นการขอขมา ผู้บกุ รุกป่ าจะต้ องถูกลงโทษตามกฎของหมูบ่ ้ าน และต้ องมีการฆ่า
ควายหรื อสัตว์เพื.อเป็ นการสังเวย ในทางกลับกัน ผืนป่ าศักดิ;สทิ ธิ;ก็เป็ นพื %นที.สว่ นกลางของหมูบ่ ้ าน รายได้ จากการขายของป่ าก็จะนําเข้ ากองทุนของหมูบ่ ้ านเพื.อเป็ นเงินหมุนเวียนใช้ จ่าย ต่างๆ
ในชุมชนลาวทางภาคอีสานของไทยเรี ยกผืนป่ าที.
สัมภาษณ์โดย
ชาวบ้ านเคารพนี %ว่า ป่ าดอนปูตา เและเชื.อว่าผีสงิ สถิต แม่โขงว้ อช
Watchอยู่ แม้ วา่ มีการตัดไม้ อย่างมากในภาคอีสานของไทย Mekong(2012)
แต่วา่ ป่ าดอนปูตาก็ยงั อยูใ่ นสภาพที.ดี บางพื %นที.ก็ได้ รับการจัดให้ เป็ นผืนป่ าอนุรักษ์ หรื อพื %นที.ป่าชุมชนและเป็ นเป้าหมายของความพยายามในการอนุรักษ์ สมัยใหม่

ตาราง: ตัวอย่ างของการนับถือผีป่าศักดิสิทธิในลุ่มนํา! โขงบทที 3-41ป่ าศักดิ*สิทธิ*ในแขวงสะหวันนะเขต ลาวผืนป่ าที.เรี ยกว่า ดอนนาธาตุ หนองลม ในหมู่บ้านที.ชื.อว่า พระธาตุอิง-ฮัง เมืองไกรสร (เดิมเรี ยกว่า
กันตาบุรี) แขวงสะหวันนะเขต ตอนกลางของลาว ถูกเก็บรักษาไว้ อย่างดี ตามบันทึกของหมูบ่ ้ านป่ าผืนนี %มี
พื %นที.ประมาณ 26,875 ไร่ และเป็ นพื %นที.แหล่งต้ นนํ %าที.สําคัญ ปั จจุบนั นี %เป็ นพื %นที.ป่าอนุรักษ์ (ป่ าสงวน)อย่างไรก็ดีป่าผืนนี %เดิมเป็ นที.เคารพของชาวบ้ านเพราะเชื.อว่ามีผีที.อํานาจสิงสถิตอยูแ่ ละความเชื.อนี %ยังคงอยู่
มาจนถึงปั จจุบนั นี % ในแขวงสะหวันนะเขตเรี ยกผืนป่ าเหล่านี %ว่า ป่ ามะเหสัก
ในหมูบ่ ้ านมีวดั ซึง. มีเจดีย์สงู เรี ยกว่า พระธาตุอิง-ฮัง ซึง. เป็ นที.เคารพอย่างสูงของชาวบ้ านข้ อห้ ามของป่ าในขณะนี %ใช้ คําสอนในแง่พทุ ธศาสนาอธิบายว่า พื %นที.หนองบึงตามชายป่ าที.
เรี ยกว่า หนองลม เป็ นพื %นที.ที.ผีสิงสถิตอยูแ่ ละห้ ามเข้ าไปหาปลาหรื อล่าสัตว์บางชนิดซึง. ตามศาสนา
พุทธเป็ นสัตว์ที.ห้ามนํามากิน (เช่น งู ลิง เป็ นต้ น)ในเดือนมีนาคมของทุกปี ตามปฏิทิน
จันทรคติประเพณีการเซ่นไหว้ ผีจะถูกจัดขึ %น โดยหอปู่ ตา หรื อศาลผี จังหวัดศรี สะเกษ ประเทศไทย
การถวายข้ าวปลาอาหาร ยกเว้ นเนื %อหมู เหล้ า ทุกวันนี %ชาวบ้ านยังเชื.อว่าถ้ านําผลผลิตจากป่ า ตัดต้ นไม้ โดยไม่ได้ รับอนุญาตจากผี และละเลยพิธีการเซ่นไหว้ ผีถือเป็ นข้ อห้ าม และถ้ ามีใครละเมิดข้ อห้ ามดังกล่าวก็จะทําให้ เกิดการเจ็บป่ วยหรื อตายของคนในหมูบ่ ้ าน มีการเล่าขานกันมาว่า เมื.อหลายสิบปี ก่อนในบางหมูบ่ ้ านพิธีกรรมทางพุทธศาสนามีความสําคัญกว่า คนเฒ่า
คนแก่จงึ เลิกพิธีการเซ่นไหว้ ผี โดยในขณะที.กําลังประกอบพิธีทางพุทธศานาได้ เกิดพายุพดั เฉพาะหมูบ่ ้ านนี %เสียหาย ชาวบ้ านจึงสํานึกได้ วา่ จะต้ องทําพิธีเซ่นไหว้ ผีตอ่ ไป ยิ.งไปกว่านันยั
% งมีการเล่าขานกันอีกว่าถ้ าผู้ใด
ในหมูบ่ ้ านละเมิดข้ อห้ าม เหตุการณ์ประหลาดก็จะเกิดขึ %น อย่างเช่น ม้ าล่องหนวิ.งรอบหมูบ่ ้ านตลอดทังคื% นเป็ นการรู้ กนั โดยทัว. ไปว่าถ้ าใครละเมิดข้ อห้ าม ชาวบ้ านจะปรึกษาหารื อและจะมีพิธีการเซ่นไหว้ ผีเพื.อขอขมา
เพื.อป้องกันหายนะที.จะเกิดขึ %นกับหมู่บ้าน
ความยั&งยืนของการใช้ ป่าศักดิ*สิทธิ*ขณะที.ชาวบ้ านยังคงเคารพยําเกรงป่ า แต่พวกเขาก็ยงั คงใช้ ป่าอยูท่ กุ วัน ยังคงตัดต้ นไม้ ถ้าได้ รับอนุญาต จากข้ อมูลของเจ้ าหน้ าที.ของหมู่บ้าน ราว 100 ครอบครัวจากทังหมด
%360 ครอบครัวในหมูบ่ ้ านพระ
ธาตุอิน-ฮังยังคงใช้ ประโยชน์จากป่ า รวมทังอี
% กหลายครอบครัวจาก 13 หมูบ่ ้ านรอบๆ พื %นที. โดยในฤดูการ
เก็บเห็ดชาวบ้ านจากพื %นที.ที.หา่ งออกไปก็มา ในป่ าผืนนี % ชาวบ้ านจะเก็บเห็ด หญ้ าธรรมชาติ นํ %าผึ %งและยาง

บทที 3-4

2ไม้ เพื.อใช้ เป็ นเชื %อเพลิง ปั จจุบนั นี %ผืนป่ าแห่งนี %ได้ เป็ นป่ าอนุรักษ์ จงึ ห้ ามเก็บฟื น เพราะว่าจํานวนชาวบ้ านที.
เก็บฟื นเพื.อนําไปขายมากขึ %นกว่านําไปใช้ เอง ดังนัน% จึงมีความจําเป็ นที.จะต้ องมีมาตรการปกป้องผืนป่ านี %ยิ.งกว่านัน% ผลิตผลจากป่ าหมายถึงรายได้ ในหน้ าแล้ งชาวบ้ านจะเก็บยางไม้ ที.เรี ยกว่า นํามันยาง ใช้เป็ นเชื %อเพลิงสําหรับคบไฟที.เรี ยกว่า กระบอง เนื.องจากในลาวมีการไฟฟ้าใช้ อย่างทัว. ถึง ดังนันคบไฟจึ
%งไม่ได้ใช้ เพื.อให้ แสงสว่างแต่นําไปขายเพื.อใช้ เป็ นเชื %อไฟในการจุดเตาถ่าน บางส่วนยังส่งมาขายในไทย วิธีการเก็บ
ยางไม้ ชาวบ้ านจะเจาะรูที.ลําต้ นไม้ จุดไฟในรอยที.เจาะไว้ เพื.อนํายางไม้ ออกมา ทุกๆ สองสามปี ชาวบ้ านจะเจาะรูใหม่ จะไม่ใช้ รอยเก่าอีกมันจึงฟื น% คืนมา วิธีการนี %จึงไม่ได้ ทําให้ ต้นไม้ ตายตามประเพณีดงเดิ
ั % ม ป่ าเต็งรังจะเป็ นของครอบครัวใดครอบครัวหนึง. และมีสิทธิในการเก็บยางไม้
จากมัน ครอบครัวหนึง. อาจเป็ นเจ้ าของต้ นไม้ 7 หรื อ 8 ต้ น มากสุดคือ 10 ต้ น ชาวบ้ านมีสิทธิเก็บยางไม้ แต่ห้ ามตัด สิทธินี %จะส่งต่อให้ คนรุ่นต่อไป
วิกฤตของป่ าศักดิ*สิทธิ*ในภาคกลางของลาว ผืนป่ าศักดิส; ิทธิ;บางแห่งกลายเป็ นป่ าอนุรักษ์ ตัวอย่างของความสัมพันธ์ที.
หยัง. ลึกระหว่างชีวิตผู้คนและป่ าไม้ เห็นได้ จากกรณีที.หมู่บ้าน ดอนนาธาตุ หนองลม ซึง. ชาวบ้ านได้ จํากัดการ
เก็บฟื นซึง. ชาวบ้ านเป็ นผู้ริเริ. มกันเอง จึงเป็ นการแสดงให้ เห็นถึงแนวโน้ มการจัดการทรัพยากรอย่างมี
ประสิทธิภาพโดยชาวบ้ านเอง
อย่างไรก็ตาม ป่ าซึง. ครัง% หนึง. ถูกปกป้องโดยความเคารพยําเกรงผีของชาวบ้ าน ในปั จจุบนั กําลังถูก
คุกคามจากการขยายตัวการทําสวนป่ า เช่น การปลูกยางพารา ไม้ เนื %ออ่อน รวมทังการทํ
%าไร่อ้อย เพราะ
ธุรกิจเหล่านี %ส่วนมากมักจะเกี.ยวข้ องกับการตัดไม้ ธรรมชาติ ยิ.งไปกว่านัน% ลาวพัฒนาประเทศให้ ทนั สมัยอย่างรวดเร็ ว ดังนันความต้
%องการผลิตภัณฑ์จากป่ าที.ไม่ใช่เนื %อไม้ จงึ มีสงู และมีความสนใจที.จะตัดไม้ ในป่ าเต็งรังเป็ นอย่างยิ.ง ลาวมีนโยบายที.จะเพิ.มพื %นที.ป่าด้ วยการทําป่ าไม้ เชิงพาณิชย์ แต่เท่าที.ผา่ นมา มีรายงาน
เกี.ยวกับการใช้ โครงการวนเกษตรหรื อเกษตรป่ าไม้ บงั หน้ าเพื.อตัดไม้ ธรรมชาติ
การอนุรักษ์ ป่าไม้ ที.มีประสิทธิภาพในพื %นที.ลมุ่ นํ %าโขงไม่ได้ ต้องการแค่การมีจํานวนสัตว์และพืช
หลากหลายและความมัน. คงทางอาหารเท่านัน% แต่หมายถึงการเรี ยกร้ องให้ เคารพคุณค่าของป่ าซึง. ถูกปกป้องโดยชาวบ้ านและผี เป็ นเรื. องสําคัญมากที.จะริ. เริ. มการจัดการป่ าอย่างเหมาะสมในภูมิภาคและต้ องไม่
หมกมุน่ จนเกินไปกับเป้าหมายที.เป็ นตัวเลขเท่านัน%เอกสารอ้ างอิง
Tran, C. T., X. Q. Le, and V. H. Vu. 2007. The Role of Indigenous Knowledge in Sustainable Development: A Case Study of
the Vietnam Mountain Regions. In E. K. Boon and L. Hens (eds.) Tribes and Tribals, Special Volume No. 1 Indigenous
Knowledge Systems and Sustainable Development: Relevance for Africa. Kamla-Raj Enterprises 215-224.
Xu, Jianchu, Erzi T. Ma, Duojie Tashi, Yongshou Fu, Zhi Lu, and David Melick. 2005. Integrating Sacred Knowledge forConservation: Cultures and Landscapes in Southwest China. Ecology and Society Vol. 10 Issue 2:7.
http://www.ecologyandsociety.org/vol10/iss2/art7/

ยูกะ คิกูจิ
บทที 3-4

3การฟื  นฟูวัฒนธรรมและสิงแวดล้ อม: ความท้ าทายของชาวชองในภาคตะวันออกของ
ประเทศไทย
ชาวชองและภาษา
ชาวชองทีอาศัยอยู่ในประเทศไทยมีประมาณ 4,000 คน โดยอาศัยอยูใ่ กล้ ชายแดนกัมพูชาบริ เวณอําเภอเขาคิชฌกูฏและอําเภอโป่ งนํ 'าร้ อน ทางด้ านตะวันออกของจังหวัดจันทบุรี มีหลักฐานบ่งชี 'ว่าชาวชอง
อาศัยอยูท่ ีนีมาตังแต่
' สมัยอาณาจักรขอม (เปรมศรี รัตน์ 2550:81) ภาษาชองเป็ นภาษาของชาวชอง และอยู่
ในสาขาย่อยเพียร์ ในสาขามอญ เขมร ซึง อยูใ่ นตระกูลภาษาออสโตรเอเชียติก
ชาวชองเดิมดํารงชีพด้ วยการล่าสัตว์และเก็บของป่ า ในปั จจุบนั ส่วนมากปลูกทุเรี ยน เงาะ มังคุด และผลไม้
อืนๆ ส่งขายและมีรายได้ ทีมนั คง ชาวชองเลิกการล่าสัตว์
และหาของป่ าแล้ วเหลือเพียงคนส่วนน้ อยเท่านัน'ผู้สงู อายุชาวชองมีความรู้เรื องยาสมุนไพร และผลิตผล
อืนๆ จากป่ าทีไม่ใช่เนื 'อไม้ พวกเขาจะปลูกสมุนไพร และต้ นไม้ รอบๆ บ้ านเพือเป็ นอาหารและยา ตามคํากล่าวของ อาหารชอง ชาวชองนําพืช ผักสด และสมุนไพรมาปรุงอาหารซึง
จะเผ็ดกว่ าอาหารไทย
ผู้อาวุโสชาวชองทีมีอายุระหว่าง 60 ถึง 70 ปี ตอนนันพวก
'เขาไม่ได้ พบปะคนภายนอก นอกจากชาวชองด้ วยกันเอง
ในช่วงเวลาทีเติบโตมาด้ วยกัน พูดกันแต่ภาษาชอง ต่อมาพ่อค้ าชาวจีนและแรงงานชาวเขมรเริ มอพยพเข้ าตังถิ' นฐาน หลังจากสงครามโลกครัง' ทีสองรัฐบาลไทยเริ มส่งเสริ มให้ ใช้ ภาษาไทยเป็ นภาษาราชการ และเริ มส่งครูมาสอนภาษาไทยในโรงเรี ยน การพูดภาษาชองเป็ นสิงต้ องห้ ามในบางโรงเรี ยน และแม้ แต่พอ่ แม่ก็เริ มทีจะเชือว่าการพูดภาษาชองกับลูกทีบ้านเป็ นการขัดขวางการเรี ยนรู้ของเด็กๆ ดังนัน' ภาษาชองจึงได้ หายไป
จากบ้ านและไม่มีการส่งต่อมายังคนรุ่นถัดมา ในปั จจุบนั ชาวชองพูดได้ แต่ภาษาไทย มีประมาณ 200 คนเท่านันที
' พดู ภาษาชองได้ อย่างคล่องแคล่ว โดยในจํานวนนันไม่
' มีใครอายุน้อยกว่า 20 ปี เลย (เปรมศรี รัตน์
2550:81)การเริมสอนภาษาชองสอนในโรงเรี ยนประถมศึกษา
ปลายปี 2533 (1990) นักภาษาศาสตร์ จากมหาวิทยาลัยมหิดลได้ ทาบทามผู้นําชุมชนชาวชองให้ เข้ าร่วมชันเรี
' ยนซึง สอนนักศึกษาปริ ญญาโทให้ จดบันทึกรวบรวมภาษาทีพวกเขาไม่ร้ ูจกั ท้ ายทีสดุ ผู้นําชาวชองได้ กล่าวกับนักวิจยั ผู้นนว่
ั ' า ภาษา วัฒนธรรมและอัตลักษณ์ชองอยูใ่ นสภาวะทีกําลังจะสูญพันธุ์ และพวก
เขาต้ องการทีจะฟื น' ฟูภาษาและวัฒนธรรมของตนเอง นักวิจยั ได้ ตอบรับทีชว่ ย และนีจึงเป็ นจุดเริ มต้ นของโครงการฟื น' ฟูภาษาชอง

บทที 3-2

1ในปี 2543 (2000) ได้ มีการสํารวจชาวชอง และปรากฎว่ามากว่า 95 เปอร์ เซ็นต์ของชาวชองต้ องการ
ทีจะเห็นการฟื น' ฟูภาษาและวัฒนธรรมของตนเอง ในปี เดียวกันนี 'จึงได้ มีจดั สัมมานาเชิงปฏิบตั กิ ารในหมูบ่ ้ านเพือพัฒนาระบบการเขียนของภาษาชองให้ เป็ นมาตราฐาน ซึง จนถึงในขณะนันยั
' งไม่มีภาษาเขียนท้ ายทีสดุ ได้ มีการตกลงกันว่าจะใช้ อกั ษรไทยเป็ นแบบอย่าง โดยใช้ อกั ษรไทยแทนเสียง ในขณะเดียวกันก็
ประสบความสําเร็ จในการชักชวนให้ โรงเรี ยนประถมในท้ องถินสนใจ และวางแผนทีจะสอนภาษาชองใน
โรงเรี ยนอย่างเป็ นทางการ นักวิชาการได้ ชว่ ยกันพัฒนาหลักสูตรการสอนภาษาชอง และในปี 2545 (2002)ได้ เริ มการเรี ยนการสอนภาษาชองในชันประถมปี
'ที 3 โรงเรี ยนประถมวัดคลองพลูอาทิตย์ละ 2 ครัง' ในปั จจุบนั ได้ มีการเรี ยนการสอนภาษาชองในชันประถมปี
'ที 4 ถึง 6 ในโรงเรี ยนวัดตะเคียนทองอาทิตย์ละ 3
ครัง' โดยมีนกั เรี ยนทีไม่ใช่ชาวชองเข้ าเรี ยนด้ วยภาษาเขียนชองได้ รับการดัดแปลงมาจากอักษรไทย
ตัวอย่ างอ่ านว่ า ภาษาชอง

ปกป้องภาษา ปกป้องธรรมชาติ
การเรี ยนการสอนภาษาชองในชันที
' สงู ขึ 'นทีโรงเรี ยนประถมวัดตะเคียน ได้ รับการส่งเสริ มให้ เรี ยนในห้ องเรี ยนธรรมชาติ เช่น ในอุทยานแห่งชาติใกล้ ๆ เพือทีจะได้ สมั ผัสกับธรรมชาติโดยตรง บางครัง' นักสมุนไพรก็ได้ รับเชิญให้ มาเป็ นครูสอนพิเศษ โดยจะพานักเรี ยนเดินไปในพื 'นทีใกล้ เคียง สอนว่าสมุนไพรตัว
ไหนกินได้ เป็ นยารักษาโรคได้ นักเรี ยนจะเรี ยนรู้ชือและสายพันธุ์พืชชนิดต่างๆ เป็ นภาษาชองและภาษาไทย
การทีเด็กได้ เห็น และสัมผัสว่าพืชชนิดไหนเก็บได้
สัมผัสได้ แม้ กระทัง ชิมได้ ด้วยตนเองในชีวิตประจําวัน
ก็เป็ นการเรี ยนรู้ภมู ิปัญญาของชาวชองผ่านทางการเรี ยนภาษาโดยอัตโนมัติ ป่ าชุมชนทีหมูบ่ ้ านคลองพลู
ก็เป็ นห้ องเรี ยนธรรมชาติอีกทีหนึง ทีชาวบ้ านทุกคนใน
หมูบ่ ้ านนี 'สามารถเข้ าป่ า หาอาหาร เก็บสมุนไพรในป่ าชุมชนนี 'ได้ แต่การตัดต้ นไม้ ยงั เป็ นข้ อห้ าม ยกเว้ นกรณีทีจําเป็ นจริ งๆ และต้ องทําพิธีบวงสรวงผีเพือขอ หมอยาสมุนไพรชอง (ขวาไกลสุ ด) ได้รับเชิญให้ มาเป็ นครูสอนเรืองพืช
อนุญาต ได้ มีความพยายามทีจะปกป้องผืนป่ าชุมชน โดยใช้ ภาษาชองในโรงเรียนประถม ในชั2นเรียนภาษาชอง นักเรียนมัก
ออกไปเรียนนอกห้ องเรียนเพือ เรียนภาษา ประเพณีชองโดยใช้ ธรรมชาติเป็ นตัวกําหนด (กันยายน )บทที 3-22นี 'โดยวิธีการต่างๆ เช่น ขุดแนวกันไฟเพือป้องกันไฟป่ า ผูกผ้ าสีรอบต้ นไม้ เพือแสดงให้ เห็นว่าต้ นไม้ ต้นนี 'สําคัญ หรื อใช้ พลังงานแสงอาทิตย์ในการสูบและรดนํ 'า เด็กๆ ได้ เรี ยนรู้ภมู ิปัญญาชองทีเกียวกับป่ า และใน
ขณะเดียวกันก็ได้ ชว่ ยกันคืนชีวิตให้ กบั ผืนป่ าด้ วยการปลูกต้ นไม้จะฟื  นฟูชองได้ มัยความสําเร็ จอย่างสูงของโครงการฟื น' ฟูภาษาชองคือการฟื น' ฟูความเชือมัน ของชาวชอง และฟื น' ฟูความเชือในเผ่าพันธุ์ตนเองในฐานะมนุษย์เผ่าพันธุ์
หนึง ความคิดนี 'ได้ รับการยอมรับจากผู้อาวุโส เยาวชนแม้ กระทัง เด็กๆ ครู โรงเรี ยนประถม และชาวบ้ านอืนๆ
ทีไม่ใช่ชาวชอง โครงการฟื น' ฟูภาษาชองได้ รับความ
สนใจจากกลุม่ ชาติพนั ธุ์อืนๆ ทีอยูใ่ นสถานะเดียวกัน
เช่น ชาวกะซอง ในจังหวัดตราด ชาวญัฮกุร ในพื 'นทีชาวไทยมุสลิมจากภาคใต้ของประเทศไทยได้ มาเยือนหมู่บ้านชาวชองเพือเรี ยนรู้ โครงการฟื2 นฟูภาษา วัฒนธรรม ชาวไทยมุสลิมส่ วนมากพูดภาษา
ทางเหนือของจังหวัดชัยภูมิ ถึงแม้ วา่ สถานการณ์จะ
มาเลย์ ปัตตานี (ตุลาคม)แตกต่างกัน ผู้พดู ภาษาเขมรจากจังหวัดสุรินทร์ และผู้
พูดภาษามาเลย์ปัตตานีจากจังหวัดทางภาคใต้ ได้ มาเยือน และเรี ยนรู้ โครงการฟื น' ฟูภาษาชอง ในปั จจุบนั นี 'กลุม่ ชาติพนั ธุ์ทงหลายได้
ั'จดั ทําโครงการฟื น' ฟูของตนเอง โดยปรับโครงสร้ างให้ เหมาะสมกับวัฒนธรรม
ภาษา และระบบนิเวศของตนเอง
เป้าหมายเริ มแรกของโครงการฟื น' ฟูภาษาชองคือ การให้ ชาวชองพูดภาษาชองในชุมชนท้ องถิน ซึงในขณะนันก็
' ไม่มีการใช้ ภาษาชองนอกจากในโรงเรี ยน ผู้อาวุโสในหมู่บ้านคลองพลูกล่าวว่า แม้ กระทัง สามีภรรยาชาวชองเองก็มกั ไม่คอ่ ยใช้ ภาษาชองพูดกัน1 ครูซงึ ไม่ใช่ชาวชองซึง สนับสนุนโครงการกล่าวว่า “ภาษาชองอาจจะสูญหายไป แต่เป็ นสิงสําคัญทีจะบันทึกและจําไว้ วา่ มีกลุม่ ชาติพนั ธุ์กลุม่ หนึงทีเรี ยกว่า ชอง”สําหรับชาวชองแล้ ว การทีทกุ ฝ่ ายตกลงกันโดยปริ ยายว่าการทีได้ ริเริ มให้ เห็นถึงคุณค่าของภาษาและ
วัฒนธรรมชองในชุมชนสําคัญมากกว่าการไปถึงเป้าหมายของโครงการ
เอกสารอ้ างอิง
Doi, Toshiyuki. 2011. Forest Revitalization, Language Revitalization: the Thai Chong People’s Challenge to restore biocultural diversity. Tokyo: Mekong Watch (in Japanese). http://www.mekongwatch.org/PDF/Chong_booklet.pdf
Malone, Denis. 2005. Where do We Go from Here? The Challenge and Prospects of Language Revitalization in South East
Asia. In Languages and Cultures for Rural Development. Nakorn Pathom, Thailand: Institute of Language and Culture for
Rural Development, Mahidol University at Salaya 202-220.
Premsrirat, Suwilai. 2007. Endangered Languages of Thailand. International Journal of Sociology of Language 186 75-93.

โตะชิยูกิ โดะอิ
1

Malone (2007:214-216) ได้สงั เกตพบเหมือนกันและกล่าวว่ายังมีสงิ ท้าทายดังนี 1) ต้องได้รบั ความร่วมมือจากทัง ชุมชน ไม่ใช่แค่คนกลุ่ม

เดียว 2) การสํารวจต้องรวมถึงการใช้ภาษาชองทีบ า้ นของเด็กทีเ รียนภาษานีทโี รงเรียน 3) การสนับสนุ นทีค งทีว าด้านการเงินและอืนๆ
และ 4) จําเป็ นต้องประเมินผลสําเร็จของกิจกรรมแต่ละอย่าง เช่น ศูนย์การเรียนรูช้ ุมชนบทที 3-2

3ทัศนะต่ อการบรรเทาทุกข์ และความเสียงของคนยากจนในพืน ทีสามเหลียมปากแม่ นํา โขง: กรณีศึกษาของจังหวัดเบ๊ นแจ (Ben Tre)คํานํา
สามเหลียมปากนํ าแม่โขงตังอยู ท่ างตอนใต้ ของเวียดนาม เป็ นพื นทีนําทางการเกษตรและการ
พัฒนาเศรษฐกิจของเวียดนาม อย่างไรก็ดี ในระยะเวลาสองสามปี ทีผา่ น วิถีชีวิตประชาชนทีอาศัยอยูใ่ นสามเหลียมปากแม่นํ าโขงถูกคุกคามอย่างทีไม่เคยมีมาก่อน หนึง ในเหตุผลนันก็ คือการเพิมขึ นของนํ าทะเล
จากการเปลียนแปลงสภาพภูมิอากาศ
ในรายงานของธนาคารโลกปี 2550 (2007) (Dasgupta et al. 2007) กล่าวว่าเวียดนามเป็ นหนึง ในประเทศทีจะได้ รับผลกระทบจากการเปลียนแปลงสภาพภูมิอากาศ คาดว่านํ าทะเลจะสูงขึ นอีก 1 เมตร โดยประชากรราว 10 เปอร์ เซ็นต์ จะได้ รับผลกระทบ ในปี 2552 (2009) รัฐมนตรี ว่าการกระทรวง
ทรัพยากรธรรมชาติของเวียดนามได้ จดั ทํารายงานหัวข้ อ “ภาวะการเปลียนแปลงสภาพภูมิอากาศ
สถานการณ์ในอนาคตของระดับนํ าทะเลทีสงู ขึ นต่อเวียดนาม” (Bo Tai Nguyen va Moi Truong 2009) และบรรดารัฐมนตรี กระทรวงอืนๆ ตอนนี ก็ได้ เริ มคิดหาวิธีการรับมือ เช่น สร้ างแนวคันกันนํ าทะเลหนุน ซึง ขึ นอยู่
กับแต่ละสถานการณ์ในอนาคตทีจะเกิดขึ น ตามสถานการณ์ลา่ สุดซึง ตีพิมพ์ในปี 2555 (2012๗ ผลกระทบ
จากภาวะการเปลียนแปลงสภาพภูมิอากาศแบ่งเป็ น 3 ระดับ คือผลกระทบระดับกลาง นํ าทะเลจะขึ นสูง 1เมตร จะส่งผลให้ พื นที 39 เปอร์ เซ็นต์ ของปากแม่นํ าถูกนํ าทะเลท่วม ผลกระทบระดับเลวร้ ายทีสดุ คือนํ าทะเลจะขึ นสูง 2 เมตร จะส่งผลให้ พื นทีมากกว่า 92 เปอร์ เซ็นต์ ของสามเหลียมปากแม่นํ าถูกนํ าท่วม (Nguoi
Lao Dong 2012)นอกจากนี ยังกล่าวว่า อัตราการไหลของแม่นํ าโขงทีไหลผ่านพื นทีสามเหลียมปากแม่นํ าอาจจะ
ลดลงถึง 20 ถึง 30 เปอร์ เซ็นต์ (VTV 2013) ถ้ าระดับการไหลของแม่นํ าโขงลดลง นํ าทะเลก็จะไหลเข้ าท่วมพื นทีสว่ นในอย่างหลีกเหลียงไม่ได้ ปั ญหาพื นทีเสียหายจากนํ าเค็มก็จะเพิมขึ น รายงานชิ นนี อธิบายถึงปั ญหาทีคนจนกําลังเผชิญอยูใ่ นปั จจุบนั และปั ญหาในอนาคตทีจะเกิดขึ นต่อผู้คนทีอาศัยอยูใ่ นบริ เวณสามเหลียมปากแม่นํ าโขง ผลลัพท์ทีได้ มาจากการสํารวจของโครงการพัฒนาชนบท ในอําเภอบิน ด๋าย (BinhDai) จังหวัดเบ๊ น แจ ทีจดั ทําเมือเร็ วๆ นี โดยผู้เขียน เป็ นกรณีศกึ ษาของปั ญหาทีพบท่ามกลางการ
เปลียนแปลงของสิงแวดล้ อมความเศร้ าของวัฒนธรรมการเลีย งกุ้ง
จังหวัดเบ๊ นแจ ตังอยู ท่ ีประมาณกิโลเมตรที 80 ทางทิศตะวันตกเฉี ยงใต้ ของโฮจิมินห์ มีประชากร
ประมาณ 1.25 ล้ านคน กล่าวกันว่าเบ๊ นแจ เป็ นจังหวัดหนึง ของเวียดนามทีจะได้ รับผลกระทบอย่างร้ ายแรง
จากระดับนํ าทะเลทีสงู ขึ น เพราะจังหวัดถูกล้ อมรอบไปด้ วยพื นทีปากแม่นํ าแม่โขง อําเภอบิง ด๋าย ตังอยู ท่ าง
ตะวันออกของเมืองหลวงของจังหวัดเบ๊ นแจ ห่างออกมาประมาณ 50 กิโลเมตร ประกอบด้ วยตัวเมือง 20บทที 3-3

1แห่ง รวมทังหมู บ่ ้ านต่างๆ มีประชากรทังหมดประมาณ

140,000 คน หันหน้ าไปทางทะเลจีนตะวันออก
ประชากรทีอาศัยอยู่ตามชายฝั งประกอบอาชีพนาเกลือ จับปลา หอยตามธรรมชาติ ในขณะทีประชากรในพื นทีสว่ นในเข้ ามาประกอบอาชีพทํานาในพื นทีลมุ่ และสวนมะพร้ าว ตังแต่ ต้นปี 2543 (2000) การปลูก
ผลไม้ ทีให้ ราคาสูง การเพาะเลี ยงกุ้ง และการปลูกข้ าวเพือการส่งออกได้ เพิมจํานวนขึ นในชุมชนแทงเฟื อก (Thanh Phuoc) (ประชากร 10,005 คน) ตังอยู ่บนชายฝั งของอําเภอบิง ด๋าย เดิมคนในชุมชนประกอบอาชีพทํานาเกลือ จับกุ้ง หอยตามธรรมชาติ และทํานาในพื นทีลมุ่ การทําฟาร์ มเลี ยงกุ้ง
เริ มเป็ นทีแพร่หายตอนต้ นปี 2543 (2000) ชาวบ้ านจํานวนมากได้ เปลียนนาข้ าว นาเกลือ ไปทําฟาร์ มเลี ยงกุ้ง
อย่างไรก็ดี ชาวบ้ านมีกําไรจากการทําฟาร์ มเลี ยงกุ้งแค่ 2 ถึง 3 ปี เท่านัน เพราะกุ้งตายจากภาวะนํ าเสีย
สุดท้ ายก็ต้องเป็ นหนี สิน เนืองจากผู้เลี ยงใช้ เงินจํานวนมากซื ออาหารและสารเคมีเพือใช้ เป็ นอาหารเลี ยงกุ้ง
เมือต้ องเผชิญกับสถานการณ์เช่นนี  ในหน้ าแล้ งชาวบ้ านบางคนก็หนั ไปทําการเลี ยงกุ้งแบบขยาย
โดยใช้ ภมู ิปัญญาดังเดิ ม คือใช้ ประโยชน์จากภาวะนํ าขึ นนํ าลง และในหน้ าฝนก็จะปลูกข้ าวพันธุ์พื นเมืองที
เติบโตได้ ดีแม้ ในดินเค็ม และเลี ยงเป็ ดในนาข้ าว ซึง เป็ ดและข้ าวก็จะโตไปด้ วยกัน คนในชุมชน นาย ก ซึง มีหนี สินล้ นพ้ นจากการเลี ยงกุ้งเล่าว่า “ตอนนี ผมมีรายได้ ทกุ วันจากการขายปู กุ้ง ทีจบั มาได้ จากร่ องนํ า ปลูกข้ าวเลี ยงเป็ ดในเวลาเดียวกันก็มีอาหารให้ กินอย่างเหลือเฟื อ ผมจะไม่กลับไปทําฟาร์ มกุ้งแบบเข้ มข้ นอีกแล้ ว”1ความเศร้ าของวัฒนธรรมการปลูกข้ าวชุมชนเจาฮึง (Chau Hung) (ประชากร 5,643
คน) ตังอยู ่หา่ งจากชายฝั งประมาณ 25 กิโลเมตรได้ รับความเสียหายจากนํ าเค็มเป็ นครัง แรกในปี 2556
(2013) นาย ข ชาวบ้ านทีอาศัยในชุมชน ประกอบ
อาชีพเลี ยงปศุสตั ว์บนพื นทีราว 1.25 ไร่ ในปี 2011เขาหวังทีจะขยายกิจการเลี ยงหมู จึงได้ ไปกู้เงินจาก
ธนาคารเพือเกษตรกรของรัฐ แต่ปรากฎว่าราคาเนื อหมูตกตําเนืองจากเกิดโรคระบาดทีชือว่า “โรคหมูหสู ีนาข้ าวทีเสียหายจากนํา เค็มนํ าเงิน”2 ทําให้ นาย ข มีหนี เพิม ในปี 2555 (2012)เขาได้ พยายามทีจะเลี ยงเป็ ดประมาณ 1,000 ตัว ปรากฎว่าเป็ ดตายราว 500 ตัว ผลมาจากสารเคมีทีใช้ ในการทําเกษตรกรรม ราคาเป็ ดตกตําตอนทีเขาขายเป็ ดทีเหลือราว 500 ตัว ทําให้ ต้องแบกหนี เพิมขึ นอีก
ปลายปี 2555 (2012) เขาพยายามทีจะสะสางหนี สิน จึงไปเช่าทีเพาะปลูกราว 16 ไร่ เพือปลูกข้ าว ปรากฎว่า
นาข้ าวได้ รับความเสียหายจากนํ าเค็ม การเก็บเกียวเสียหายเกือบทังหมดเหลื
อแต่ต้นข้ าวบางส่วนทีเแห้ งเหียวอยูใ่ นท้ องนาเท่านัน

บทที 3-32ปั จจุบนั นี นาย ข ทํางานเป็ นคนเลี ยงเป็ ดตามทีเขาได้ เข้ าร่วมกิจกรรมตารางอนุรักษ์ เมล็ดพันธุ์พืชพื นเมือง (The Seed to Table activities)3 ซึง ผู้เขียนเป็ นตัวแทน เขาประสบความสําเร็ จในการเลี ยงเป็ ดราว200 จากทีเขายืมมา 25 ตัว นาย ข กล่าวว่า “ผมจะยังคงปลูกข้ าวต่อไปเพราะยังมีหนี และค่าเช่าทีนาทีต้อง
ชดใช้ ในขณะเดียวกันก็จะไปทํางานทีโฮจิมินห์ ผมจะพยายามเลี ยงเป็ ดให้ ประสบผลสําเร็ จรวมทังหาเงิ นทางอืนด้ วย”ในเดือนกุมภาพันธ์ 2556 (2013) นํ าทะเลหนุนเข้ ามาในพื นทีร่องนํ าในขุมชนเจาฮึงเร็ วกว่าในปี
ก่อนๆ เฉลียเกือบ 2 เดือน ส่งผลให้ นาข้ าวในพื นทีลมุ่ 1 ใน 3 ได้ รับผลกระทบอย่างรุนแรง รวมทังชาวบ้านทีต้ องพึง พาการใช้ นํ าจากร่ องนํ า ในอําเภอบิง ด๋าย นอกจากชุมชนเจาฮึงแล้ ว ชุมชนอืนๆ เช่น ชุมชนโฟ้แทง
(Phu Thanh) และเถ่ยลาย (Thoi Lai) ก็ได้ รับผลกระทบจากการทีนํ าทะเลรุกเข้ ามาในพื นที พื นทีราว 1,875
ไร่ เป็ นพื นทีทีใช้ ไม่ได้ เกิดปั ญหาเดียวกันในอําเภอบาจิ (Ba Tri) โหย่งตรม (Giong Trom) แทงฟู้ (Thanh
4Phu) และอําเภออืนๆ ในจังหวัดเบ๊ นแจ และคาดว่าปั ญหานี จะยังคงเกิดขึ นและเพิมขึ นต่อไปอีกในอนาคต
ทัศนะในอนาคต
ตามรายงานสถานการณ์ในอนาคตทีได้
ตีพิมพ์โดยรัฐมนตรี ว่าการกระทรวง
ทรัพยากรธรรมชาติ จังหวัดเบ๊ นแจได้ เริ มมีการสร้ างเขือนกันนํ าตามแนวชายฝั งเพือป้องกันการกัด
เซาะของชายฝั ง รวมทังเป็ นประตูกนนํั  าจากการ
รุกรานของนํ าเค็มเข้ าไปในพื นทีสว่ นใน อย่างไรก็
ตามโครงการต่างๆ เหล่านี เพิงจะเริ มต้ น และคงต้ องใช้ เวลาอีกพอสมควรกว่าจะสําฤทธิDผล ในขณะเดียวกันอัตราการไหลของแม่นํ าโขงจะลดลง
ชาวนาเลีย งเป็ ดและเลีย งกุ้งแบบขยายในชุมชนแทงเฟื อกเรื อยๆ ขณะทีระดับนํ าทะเลสูงขึ น ความเสียหาย
จากการนํ าเค็มก็จะเพิมมากขึ น เหตุการณ์เหล่านี จะเป็ นภาระแก่เกษตรกรทีจะต้ องรับมือให้ เร็ วขึ นเกษตรกรในพื นทีซงึ แต่ก่อนไม่เคยได้ รับความเสียหายจากนํ าทะเลหนุนมาก่อน เช่น ชุมชนเจาฮึง
จําเป็ นทีจะต้ องปกป้องวิถีชิวิตของพวกเขาโดยการลดการเก็บเกียวพืชผลต่อปี ปลูกพืชผลทีทนต่อนํ าเค็ม
ในช่วงหน้ าแล้ ง ทําเกษตรกรรมผสมผสาน เช่น เลี ยงเป็ ดและปลูกข้ าวไปด้ วยกัน คิดค้ นวิธีการผลิตสินค้ าเกษตรทีมีความหลากหลาย ให้ ผลตอบแทนสูงแม้ ในพื นทีเล็ก ๆ ชุมชนทีตงอยูั  ช่ ายฝั งเช่น ชุมชนแทงเฟื อ มีความจําเป็ นทีจะต้ องใช้ วิธีทําการเกษตรทีเสียงน้ อยโดยใช้ ประโยชน์จากสภาพท้ องถินดังเช่นกรณีนาย ก ทีผสมผสานการเลี ยงกุ้งแบบขยาย การเลี ยงเป็ ดและการทํานาเข้ าด้ วยกัน ขณะเดียวกันคนในอําเภอบิง ด๋ายจังหวัดเบ๊ นแจ ก็คงยังต้ องลองผิดลองถูกเพือปรับตัวให้ เข้ ากับการเปลียนแปลงสภาพภูมิอากาศต่อไป

บทที 3-33เอกสารอ้ างอิงBo Tai Nguyen va Moi Truong. 2009. Kich Ban Bien Doi Khi Hau, Nuoc Bien Dang cho Viet Nam.
http://upd.edu.vn/attachments/article/39/KichBanBienDoiKhiHauVietNam.pdf
Dasgupta, Susmita et al. 2007. The Impact of Sea Level Rise on Developing Countries. A Comparative Analysis. World Bank
Policy Research Working Paper 4136.
Nguoi Lao Dong Newspaper. July 1, 2012. http://nld.com.vn/20120701101847398p0c1002/nuoc-bien-dang-doa-xoa-sodbscl.htm
VTV News. March 21, 2013. http://vtv.vn/thoi-su/thieu-hut-ngiem-trong-nguon-nuoc-o-dbscl/61125.vtv

มายุ อิโนะ (NPO Seed to Table)มาจากการสัมภาษณ์ทชี ุมชนแทงเฟื อกในเดือนมีนาคม 2556
โรคติดต่อทีเ กิดจากเชือไวรัสในหมู ทําให้เกิดอาการทางระบบสืบพันธุแ์ ละทางเดินหายใจ (PRRSV)
3สําหรับข้อมูลเพิม เติมเรือ ง Seed to Table กรุณาเข้าไปดูทเี วบไซต์ http://seed-to-table.org/activities.html
4มาจากการสัมภาษณ์ทชี ุมชนเจาฮึงในเดือนมีนาคม 2556 และข่าวจากสถานีโทรทัศน์เวียดนาม VTC14 เดือนมีนาคม 2556
12บทที 3-34มุ่งสู่การจัดการป่ าโดยชุมชน: การทํางานกับคนในท้ องถินเพืออนุรักษ์ ป่าต้ นนํา$ ในภาคเหนือของลาว
โครงการอนุรักษ์ ป่าโดยการสนับสนุนขององค์ กรพัฒนาเอกชน
สําหรับคนส่วนใหญ่คําว่า “การอนุรักษ์ ป่า”โดยทัว ไปก็จะนึกถึงภาพการปลูกป่ า นอกจากนัน%โครงการต่างๆ มักถูกออกแบบมาเพือปกป้องป่ า และมุง่ เน้ นไปทีการลดการพึง พาป่ าของชาวบ้ าน โดยการ
เพิมรายได้ จากทางอืนทีไม่ได้ มาจากป่ า อย่างไรก็ตาม
ไม่วา่ รายได้ จะมาจากป่ าหรื อไม่ ทังสองกรณี%ถ้ าการ
ดําเนินการในลักษณะทีไม่ได้ ให้ เคารพธรรมชาติหรื อวิถีชีวิตของชาวบ้ านทีมีความผูกพันธ์กบั ธรรมชาติ ก็จะทําให้ เกิดผลกระทบด้ านลบตามมา เมือชาวบ้ านที
อาศัยอยูท่ า่ มกลางป่ าถูกขับไล่ออกไปจากพื %นที
ความสัมพันธ์ระหว่างวิถีชีวิตผู้คนและ
ทรัพยากรธรรมชาติก็จะเสียหาย บางครัง% ผลทีได้ ก็ไม่
Figure 1: Location of the Project Siteคุ้มกับทรัพยากรทีต้องสูญเสียไปและซํ %ายังทําให้
ชาวบ้ านยากจนลงไปอีก
นโยบายการใช้ ทีดนิ จากบนลงล่างไม่ได้ เข้ ากับการใช้ งานจริ งของชาวบ้ านในพื %นทีเมืองปากแบ่ง
แขวงอุดมไชย ทางเหนือของลาว ทําให้ เกิดการใช้ ป่าไม้ ทีผิดกฎหมายและนําความลําบากมาให้ ชาวบ้ าน จึงทําให้ แม่โขงว้ อช (Mekong Watch) จัดกิจกรรมเพือเชือมการสือสารระหว่างเจ้ าหน้ าทีภมู ิภาคของรัฐและ
ชาวบ้ าน รวมทังปิ
% ดช่องว่างระหว่างผู้วางนโยบายในส่วนกลางกับผู้ปฏิบตั งิ านระดับท้ องถิน ในกระบวนการ
ดําเนินงาน แม่โขงว้ อช ได้ พยามยามทีจะทําให้ การอนุรักษ์ ป่ากับชาวบ้ านสําฤทธิ:ผลโดยมีชาวบ้ านเป็ นศูนย์กลาง
การใช้ ประโยชน์ ท ีดนิ ของเกษตรกรพืน$ ทีสูง
สําหรับชาวบ้ านจํานวนมากทีอาศัยอยูบ่ ริ เวณภูเขาในเมืองปากแบ่ง การปลูกข้ าวแบบหมุนเวียน
บนทีสงู เป็ นวิถีชีวิต การเพาะปลูกพืชหมุนเวียนตามปกติจะมีการหมุนเวียนกลับมาใช้ ประโยชน์ในพื %นทีเดิม
ทุกๆ 7 ถึง 9 ปี คือหลังจากปล่อยพื %นทีทิ %งไว้ โดยไม่เข้ าไปใช้ ประโยชน์ เพือให้ ป่าขันที
% สองได้ มีการฟื น% ตัวสร้ างความอุดมสมบูรณ์ในดิน จากนันจึ
% งทําการถากถางพื %นที เผา แล้ วก็เริ มปลูกข้ าว หลังจากการเก็บเกียว
ก็จะปล่อยไร่เก่าทิ %งไว้ หลายปี เพือให้ พืชพรรณเริ มฟื น% ความอุดมสมบูรณ์จนถึงระดับทีเหมาะสม ชาวบ้ านก็จะย้ อนกลับมาเพาะปลูกในพื %นทีเดิมอีกครัง%บทที 3-4

1ทุกๆ ปี ในเมืองปากแบ่ง ผู้ใหญ่บ้าน ผู้อาวุโสและชาวบ้ านจะประชุมกันเพือหารื อเรื องการทําไร่
หมุนเวียนโดยใช้ ประสบการณ์และภูมิปัญญาของคนท้ องถินทีสงั สมมา ตรวจสอบคุณภาพทีดนิ ขนาดต้ นไม้ กีปีแล้ วทีปล่อยทีดนิ ให้ รกร้ าง ทําให้ ชาวบ้ านเลือกพื %นทีทําไร่ เลือกพันธุ์พืชทีเหมาะสมกับสภาพของดิน พื %นทีป่าไหนเหมาะสมทีจะทําการเพาะปลูกในปี นันๆ% เมือตกลงกันได้ ว่าพื %นทีไหนเหมาะสําหรับการทําไร่
หมุนเวียน ผู้ใหญ่บ้านและผู้อาวุโสก็จะแบ่งทีให้ แต่ละครัวเรื อนตามขนาดแรงงานของแต่ละครอบครัว การทําในลักษณะนี %ในอดีตทีผา่ นได้ ผลดี มีเสถียรภาพเท่าทีเป็ นไปได้ มีความยืดหนุน่ เพือรับมือกับการเเปลียน
แปลงของจํานวนประชากรและการใช้ ประโยชน์ทีดนิ 1ปั ญหาทีเกิดจากนโยบายทีดนิ และป่ าไม้ในลาวปั จจุบนั นี % นโยบายทีดินและป่ าไม้ ตา่ งๆ ทีออกมาต่างก็ละเลยรูปแแบบการใช้ ประโยขน์ทีดนิ
ของชาวบ้ าน มีผลกระทบมากต่อวิถีชิวิตของเกษตรกรพื %นทีสงู
รัฐบาลลาวได้ ดําเนินนโยบายเกียวกับทีดนิ และป่ าไม้ เพือทีจะจํากัดการทําไร่หมุนเวียน เดิมที
นโยบายนี %มีวตั ถุประสงค์ทีจะส่งเสริ มการอนุรักษ์ ป่าไม้ และลดความยากจน การดําเนินนโยบายทีผิดทางที
จะจํากัดการทําไร่หมุนเวียนไม่ได้ มาพร้ อมกับการเพิมผลผลิตทางการเกษตรหรื อเพิมโอกาสในการจ้ างงานท้ ายทีสดุ การทีจะจํากัดการทําไร่หมุนเวียนก็ไม่ได้ ผล ในทางตรงกันข้ ามทําให้ มีการทําลายป่ าไม้ เพือใช้
ประโยชน์และทําให้ คนในท้ องถินยากจนลงอีก
นอกจากนี % รัฐบาลยังได้ ดําเนินนโยบายโย้ กย้ ายกลุม่ ชาติพนั ธุ์ทีอาศัยอยูบ่ นพื %นทีสงู ไปอยูใ่ นทีราบหรื อตามสองฝากถนน เพือจํากัดการทําไร่หมุนเวียน เพือช่วยกําจัดยาเสพติด ควบคุมกลุม่ ชาติพนั ธุ์ตา่ งๆและเพือเพิมการเข้ าถึงตลาดและการพัฒนาการบริ การต่างๆ แต่ผลทีได้ คือการเพิมขึ %นของจํานวนประชา
การสองข้ างถนน และเป็ นสาเหตุให้ ขาดแคลนทีทํากินและมีการทําลายป่ ามากขึ %น
กรณีศึกษาเมืองปากแบ่ ง: นโยบายการส่ งเสริมป่ าไม้ -การจัดการป่ าทีถูกทําลาย
ตังแต่
% ปี 2539 (1996) ในเมืองปากแบ่ง รัฐดําเนินโครงการจัดโซนการใช้ ทีดนิ และป่ าไม้ มีเป้าหมาย
เพืออนุรักษ์ ทรัพยากรธรรมชาติ ไม่สนับสนุนการทําไร่หมุนเวียน และส่งเสริ มการปลูกพืชเศรษฐกิจเพือเพิม
รายได้ ให้ แก่ชาวบ้ าน แต่การดําเนินโครงการเหล่านี %เหมือนเป็ นการขีดเส้ นแบ่งใหม่ให้ กบั ชาวบ้ าน โดยการ
จัดสรรทีทํากิน กําหนดขอบเขตการใช้ ประโยชน์จากป่ าภายในหมูบ่ ้ านในหมูบ่ ้ านหนึง พื %นทีสว่ นใหญ่ทีเคยใช้ ในทําไร่
หมุนเวียนปั จจุบนั ได้ ถกู กําหนดให้ เป็ นป่ าสงวน ทําให้
ชาวบ้ านต้ องเดือดร้ อนจากการขาดทีดนิ ทํากิน ชาวบ้ านต้ องหาทางออกโดยการไปเช่าทีในหมูบ่ ้ านข้ างเคียง บ้ างก็ย้ายไป
อยูห่ มูบ่ ้ านอืนๆ อย่างไรก็ดี การไปเช่าทีดินทํากินในหมูบ่ ้ านบทที 3-42ข้ างเคียงไม่พอเพียง ทําให้ ชาวบ้ านต้ องไปทําไร่หมุนเวียนในพื %นทีป่าต้ นนํ %า ภายใต้ โครงการต่างๆ ของรัฐ
เหล่านี % ทีได้ ขีดเส้ นแบ่งเขตว่าพื %นทีไหนเป็ นผืนป่ าหรื อทีดินทํากิน ทําให้ ชาวบ้ านทียงั คงทําการเกษตรแบบ
ดังเดิ
% มเป็ นการทําผิดกฏหมาย
ในอีกหมู่บ้านหนึง การขาดทีดนิ ทํากินทําให้ ชาวบ้ านกลับมาทําการเพาะปลูกในทีดนิ เดิมเร็ วขึ %น
ชาวบ้ านปล่อยพื %นทีทิ %งร้ างไว้ แค่ 3 ปี บางพื %นทีมีการเพาะปลูกต่อเนืองทุกฤดู การทีพื %นทีไม่ได้ ถกู ปล่อยว่างไว้ ภายในเวลาทีเหมาะสม ทําให้ ดนิ เสือมสภาพ ผลผลิตก็ลดลง
นอกจากนี % ยังพบว่ามีผืนป่ าไม้ ใกล้ แหล่งนํ %าหรื อป่ าต้ นนํ %าซึง เดิมทีชาวบ้ านปกป้องไว้ ถูกถากถาง
จากการทีการทําไร่หมุนเวียนในผืนป่ าต้ นนํ %าถูกทําให้ เป็ นสิงผิดกฎหมาย เป็ นการลบความหมายทีชาวบ้ านวางไว้ ตอ่ การอนุรักษ์ ผืนป่ าขนาดเล็กในป่ าต้ นนํ %า ฉะนัน% ปั จจุบนั นี %จึงมีกรณีการทีชาวบ้ านถางป่ าเพือปลูก
พืชหมุนเวียนในพื %นทีใกล้ ป่าต้ นนํ %า
มุ่งสู่การจัดการป่ าโดยชุมชน - ความท้ าทายของแม่ โขงว้ อช (Mekong Watch)จากหลักฐานกรณีศกึ ษาทีเมืองปากแบ่ง การดําเนินนโยบายทีดินและป่ าไม้ จากบนลงล่าง ทําให้
เกิดความสับสนให้ แก่ชาวบ้ านในท้ องถินในเรื องการใช้ ประโยชน์ทีดนิ ในแง่ของการขยายตัวอย่างรวดเร็ วในลาว รวมถึงการพัฒนาโครงการขนาดใหญ่ เช่น การปลูกป่ าเพืออุตสาหกรรมและการปลูกพืชเศรษฐกิจ
การปฏิเสธนโยบายการใช้ ประโยชน์ทีดนิ และการจัดโซนพื %นทีป่าไม้ ของรัฐบาล หรื อการกลับไปใช้ รูปแบบ
ดังเดิ
% มในใช้ ประโยชน์ทีดนิ จะไม่สามารถเอาชนะปั ญหาทีกําลังเกิดขึ %นได้ การทีจะคุ้มครองสิทธิของชาวบ้ านจากบริ ษัทเอกชนและโครงการพัฒนาต่างๆ นัน% สิทธิในการใช้ ประโยชน์ทีดนิ และป่ าไม้ ของชาวบ้ านต้ องเขียนลงไปเป็ นกฎหมาย
ตังแต่
% ปี 2548 (2005) แม่โขงว้ อช ได้ ทํางานร่ วมกับคณะป่ าไม้ มหาวิทยาลัยแห่งชาติลาว เพือดําเนิน
โครงการจัดการป่ าต้ นนํ %าทีเมืองปากแบ่ง โดยมีดําเนินการสํารวจและได้ มีข้อเสนอแนะออกมาดังนี %คือ 1)บรรลุวิธีการบริ หารจัดการป่ าต้ นนํ %าทีประนีประนอมระหว่างการอนุรักษ์ ป่าไม้ และรักษาวิถีชีวิตชาวบ้ าน 2)สร้ างกลไกให้ ชาวบ้ านมีสว่ นร่วมในการตัดสินใจทีเกียวข้ องกับประเด็นการใช้ ประโยชน์ทีดนิ และป่ าไม้ 3)มัน ใจได้ วา่ นโยบายทีออกโดยส่วนกลางควรจะสะท้ อนปั ญหาทีเกิดขึ %นในพื %นทีอย่างเป็ นธรรมสํ ารวจเพือเตรี ยมทีดินและแบ่ งเขตป่ าไม้บทที 3-4

การจัดประชุมชิงปฎิบัติการเพือหารือเกียวกับการใช้ ประโยชนทีดิน
ในหมู่บ้าน

3จากความคิดริ เริ มนี % ในปี 2007 คณะกรรมจัดการลุม่ นํ %าห้ วยกระแสน (Houay Kasaen) ได้ ถือกําเนิด
ขึ %น ประกอบด้ วยตัวแทนชาวบ้ านจาก 8 หมูบ่ ้ านทีมีพื %นทีเพาะปลูกอยูใ่ นป่ าต้ นนํ %า และเจ้ าหน้ าทีเมือง
คณะกรรมการจะประชุมกันก่อนทีชาวบ้ านจะตัดสินใจว่าจะทําไร่หมุนเวียนทีไหน และหลังฤดูการเก็บเกียว
ในทีประชุมจะวางแผนการใช้ ทีดนิ และการอนุรักษ์ ป่าไม้ รวมทังปรึ
% กษาหารื อกันถึงประเด็นปั ญหาทีเกิดขึ %น
นอกจากนี % คณะกรรมการจะทบทวนประเภทการใช้ ประโยชน์ทีดนิ การดําเนินงานมีวตั ถุประสงค์เพือให้
ชาวบ้ านเป็ นศูนย์กลางการบริ หารจัดการทีดนิ อย่างถูกต้ องตามกฎหมาย และมีความมัน คงในทีดินสําหรับ
การทําไร่หมุนเวียน รวมทังการทิ
%%งช่วงให้ ผืนดินได้ พกั ฟื น% ซึงเป็ นสิงทีจําเป็ นในการทําไร่แบบหมุนเวียน ซึงเป็ นแบบอย่างทีชาวบ้ านทําอยูแ่ ต่ได้ ถกู ละเลยและบดบังจาการดําเนินนโยบายการใช้ ประโยน์จากทีดนิ จึงทําให้ เกิดผลเสียตามมา
การถือกําเนิดของคณะกรรมการและการทบทวนประเภทของการใช้ ประโยชน์ทีดินได้ ทําให้ เกิดเวที
สําหรับเจ้ าหน้ าทีรัฐและชาวบ้ านได้ ทํางานร่วมมือกันเพือแก้ ประเด็นปั ญหาการใช้ ประโยชน์ทีดนิ และการ
อนุรักษ์ ป่า เห็นได้ ชดั ว่าเป็ นความสําเร็ จทีสําคัญอย่างยิง อย่างไรก็ดี ยังคงมีงานอีกหลายอย่างทีต้องจัดการ
เช่น การเน้ นให้ ชาวบ้ านเข้ าใจและตระหนักถึงประโยชน์ของกฎระเบียบการใช้ ประโยชน์จากป่ าไม้ และกิจ
กรรมการบริ หารจัดการป่ าต้ นนํ %า รวมถึงสะท้ อนให้ เห็นปั ญหาจากการดําเนินนโยบายจากกรณีศกึ ษาทีเมือง
ปากแบ่ง ดังนัน% เพือปรับปรุงความเป็ นอิสระและความยัง ยืนของโครงการ กิจกรรมการติดตามผลจึงเกิด
ขึ %นมา เช่นการจัดประชุมเชิงปฏิบตั ิการเกียวกับสิงแวดล้ อมให้ กบั ชาวบ้ านโดยเฉพาะกลุม่ ผู้หญิง ในขณะเดียวกันก็ดําเนินกิจกรรมแบ่งปั นประสบการณ์ทีเกิดขึ %นทีเมืองปากแบ่งให้ กบั พื %นทีอืนๆ รวมทัง%หน่วยงานรัฐบาลกลาง
เอกสารอ้ างอิง
Higashi, Satomi. 2006. Village Land and Forest Problems Resulting from Policy Implementation. Forum Mekong Vol. 8 No.
1, 7-10. http://www.mekongwatch.org/PDF/FM8_1.pdf
Higashi, Satomi. 2009. A Measure for Separating Forests and Agricultural Land: The Lives of Shifting-Cultivation Farmers
and Assigning Responsibility for Land and Forest Management. In Mekong Watch (ed.) ’Measure’ Impact on the Lives of
Laotian Shifting-Cultivation Farmers. Tokyo, Japan: Mekong Watch 29-64.
http://www.mekongwatch.org/PDF/hakaru_PDF_Full.pdf
Higashi, Satomi. 2010. Forest Policy Causing Deforestation and the Role of “Outsiders”: Case Study of Land and Forest
Allocation Projects in Laos. In M. Ichikawa, F. Ubukata, and D. Naito (eds.) The People of Tropical Asia and Forest
Management Systems: Discussing Governance from the Frontlines. Tokyo, Japan: Jimbun Shoin 66-84.

ซาโตมิ ฮิกาชิ
1ดูขอ้ มูลเพิมเติมได้ในบทที 2-9 “การทําไร่หมุนเวียนและชีวติ เกษตรกรพืน% ทีสูงทางตอนเหนือของลาว”บทที 3-44ญีปุ่น: ประเทศรํารวยป่ าไม้ กว้ านซือ ไม้ จากทัวโลก
ประเทศทีมีพืน ทีป่าไม้ มากทีสุดแห่ งหนึงของโลกแม้ วา่ ญีปุ่ นจะถูกมองว่าเป็ นประเทศสังคมเมืองและมหาอํานาจทางอุตสาหกรรม แท้ จริ งแล้ วประเทศนี #อ้ างว่ามีป่าไม้ ปกคลุมเป็ นจํานวนมาก คือ 156.875 ล้ านไร่จากพื #นทีทังหมด
#236.1875 ล้ านไร่ หรื อคิดเป็ น 66.4 เปอร์ เซ็นต์ของประเทศ ทําให้ ญีปุ่ นเป็ นประเทศพัฒนาแล้ วทีมีพื #นทีป่ ามากทีสุดเป็ นอันดับสาม
ของโลก รองจากฟิ นแลนด์และสวีเดน (Forest Agency 2012) และเมือเทียบกับพื #นทีป่ าไม้ โดยเฉลียที 30เปอร์ เซ็นต์ของโลกแล้ ว ญีปุ่ นจัดได้ ว่าเป็ นประเทศทีมีพื #นทีป่ าปกคลุมสูงมากรู ปที 1: เปอร์ เซ็นต์ ของพืน ทีป่าไม้ ในประเทศพัฒนาแล้ ว (ข้ อมูลจาก FAO 2010)ญีปุ่ นมีสภาพเป็ นเกาะล้ อมรอบด้ วยมหาสมุทร ภูมิประเทศเป็ นภูเขาและพื #นทีสูงชัน มีปริ มาณ
นํ #าฝนทีมากพอและความชื #นทีเหมาะสม ซึงเป็ นสภาวะทีเหมาะสมต่อการเจริ ญเติบโตของป่ าไม้ เกือบทุก
พื #นทีทัวประเทศ ญี ปุ่ นมีลกั ษณะภูมิประเทศทอดยาวจากทิศเหนือจรดใต้ เป็ นระยะทางกว่า 4,000 กม. ทําให้ มีสภาพภูมิอากาศทีหลากหลาย เมืองโอกินาวาทางตอนใต้ สดุ ตังอยู
# ใ่ กล้ กบั ไต้ หวัน มีภมู ิอากาศแบบกึง
โซนร้ อน (subtropic) ส่วนเมืองฮอกไกโดทางตอนเหนือ ตังอยู
# ใ่ กล้ กบั ไซบีเรี ย มีภมู ิอากาศแบบกึงอาร์ คติก(subarctic) ส่งผลให้ ป่าไม้ ธรรมชาติในญี ปุ่ นมีทงป่
ั # ากึงโซนร้ อนและป่ าชายเลน ตลอดจนป่ าเขตอบอุน่ ทีเขียว
ขจีตลอดปี ป่ าผลัดใบเขตอบอุน่ และป่ าสนเขาเขตกึงอาร์ คติก เป็ นประเทศทีมีพืชพรรณหลากหลายจนเรี ยกได้ ว่าเป็ นพื #นทีทีมีความหลากหลายทางชีวภาพแห่งหนึง อย่างไรก็ตาม ในปั จจุบนั พื #นทีป่ า 62.5 ล้ านหรื อคิดเป็ นพื #นทีมากถึง 40 เปอร์ เซ็นต์ของผืนป่ าทังหมดในประเทศเป็
#นสวนป่ าสน ซึงเป็ นผลมาจากการที
รัฐบาลให้ งบประมาณสนับสนุนการปลูกไม้ จําพวกสนทีให้ ประโยชน์ทางเศรษฐกิจ ซึงจะได้ อธิบายไว้ ในส่วน
ถัดไปบทที 4-1

1สวนป่ าในรู ปซ้ ายเทียบกับป่ าธรรมชาติในรู ปขวาบทบาทของสวนวนเกษตรซาโตยามาทีให้ การพึงพาเกษตรกรรมและวิถีชีวิตท้ องถิน
ในประเทศญีปุ่ น บรรดาภูเขาและเนินเขาทีจัดให้ ทําการเพาะปลูก และถือว่าเป็ นรากฐานชีวิตของ
ชุมชนทีอาศัยอยูใ่ นบริ เวณใกล้ เคียง มีชือว่าสวนวนเกษตร ซาโตยาม่ า (satoyama) เป็ นพื #นทีทีมีบทบาท
สําคัญในการเกษตรกรรมของญีปุ่ นและคํ #าจุนชีวิตประจําวันของผู้คนแม้ วา่ สมัยนิยมได้ แพร่กระจายไปค่อนข้ างทัวถึงแล้ วในประเทศญีปุ่ น แต่คนญี ปุ่ นโดยเฉพาะจาก
ภาคการเกษตรทีใช้ ประโยชน์สวนวนเกษตรซาโตยามาในรูปแบบทีหลากหลาย เพือการเกษตรและการ
ดํารงชีวิตยังมีให้ เห็นอยูท่ วไปั สวนวนเกษตรซาโตยามามีทรัพยากรทีช่วยในการดํารงชีวิตในหลาย ๆ ด้ านยกตัวอย่างเช่น ถ่านและไม้ สําหรับการทําอาหาร ใช้ ต้มนํ #าอาบ และให้ ความอบอุ่นแก่บ้านเรื อน เป็ นปุ๋ยให้ กบั ทีดินเกษตร เป็ นอาหารสําหรับปศุสตั ว์ เป็ นวัสดุทีใช้ ในการเกษตรและก่อสร้ าง เป็ นขุมทรัพย์ของ
พืชผักและเห็ดป่ า ถัวและผลไม้ รวมถึงเชสนัท วอลนัท และองุ่นภูเขาทีใช้ เป็ นอาหาร และเป็ นสมุนไพรรักษาโรค มีทงสั
ั # ตว์ป่าและแมลง เช่น หมูป่า กวาง นกยูง และผึ #งตัวอ่อน ถือเป็ นพื #นทีสําคัญในฐานะเป็ นแหล่ง
อาหารให้ ชมุ ชนบนเขา การใช้ ประโยชน์จากป่ าในลักษณะนี #เป็ นสิงทีเห็นได้ ทวไปในทวี
ัปเอเชียและประเทศ
ญีปุ่ นจนกระทัง 40-50 ปี ทีผ่านมา ต้ นไม้ จากสวนวนเกษตรซาโตยามาถูกนํามาใช้ ประโยชน์อย่างยังยืน มีการวางแผนการใช้ ประโยชน์เป็ นอย่างดี มีการเลือกอนุรักษ์ต้นไม้ บางต้ น และมีการปลูกต้ นไม้ เพิมเมือ
จําเป็ น ดังนัน# สวนวนเกษตรซาโตยามาจึงเป็ นผืนป่ าทีมีการจัดการให้ สอดคล้ องกับลักษณะภูมิอากาศในท้ องถินได้ ดีกว่าป่ าตามธรรมชาติทีไม่มีการจัดการหรื อการปลูกป่ าเชิงเดียว
บทบาทของสวนวนเกษตรซาโตยามาเริ มเปลียนแปลงอย่างรวดเร็ วในช่วงปี 2503 ถึง 2512
(ทศวรรษที 60) อันเป็ นผลมาจากการพัฒนาการเกษตรและวิถีชีวิต รวมทังการเปลี
#ยนแปลงรูปแบบการใช้
เชื #อเพลิง ผู้คนเริ มพึงพาเชื #อเพลิงฟอสซิลและปุ๋ยเคมีทีนําเข้ าจากต่างประเทศในการเพาะปลูกมากขึ #น ส่งผลให้ มีการใช้ ป่าไม้ ในฐานะทีเป็ นทรัพยากรธรรมชาติลดลง วิถีชีวิตของผู้คนก็เปลียนไปด้ วย เกษตรกรส่วน
ใหญ่ละทิ #งพื #นทีเกษตรเข้ ามาทํางานในบริ ษัทและทํางานเพือรับค่าจ้ างตอบแทน มีคนจํานวนน้ อยทียังใช้

บทที 4-1

2

พื #นทีสวนวนเกษตรซาโตยามาในฐานะเป็ นทรัพยากรธรรมชาติเพือการเกษตรกรรมและเป็ นแหล่งพึงพิงใน
ชีวิตประจําวัน ทําให้ บทบาทของสวนวนเกษตรซาโตยามาเปลียนแปลงไปอย่างรวดเร็ วการเพิมขึน อย่ างรวดเร็วของสวนป่ าในระหว่างปี 2503 ถึง 2512 (ทศวรรษที 60) ในขณะทีสวนวนเกษตรซาโตยามาเริ มสูญเสียคุณค่า
ทางการเกษตร รัฐบาลญี ปุ่ นได้ ให้ นํ #าหนักกับนโยบายขยายการปลูกสวนป่ าทัวประเทศ ในขณะนัน# ไม้ แปรรูปเกิดขาดแคลนเนืองจากมีการตัดป่ าไม้ เกินจํานวนในช่วงสงครามโลกครัง# ที 2 การขาดแคลนครัง# นี #ยังส่งผลให้ ราคาไม้ สงู ขึ #นเพราะความต้ องการพุง่ ขึ #นตามการเติบโตทางเศรษฐกิจของญีปุ่ น ทุง่ หญ้ าป่ าธรรมชาติเต็มไปด้ วยต้ นไม้ ทีขึ #นรกระเกะระกะไม่สามารถนํามาใช้ ในงานก่อสร้ างได้ ถกู ถางออกไป และมีการ
นําไม้ พนั ธุ์ทีใช้ ในงานก่อสร้ างเข้ ามาปลูกแทน เช่น ต้ นไม้ ประเภทสน รวมทังสนไซปรั
#สและสนซีดาร์ รัฐบาล
ยังให้ เงินสนับสนุนการปลูกไม้ ตระกูลสนเหล่านี #อีกด้ วย ในระหว่างนัน# พื #นทีสวนป่ าเพิมขึ #นถึง 30 เปอร์ เซ็นต์
ในเวลาช่วงเพียง 20 ปี คิดเป็ นพื #นที 6.2 ล้ านไร่ การปลูกสวนป่ านี #เกิดขึ #นควบคูไ่ ปกับการลดลง 15เปอร์ เซ็นต์ของพื #นทีป่ าธรรมชาติ ด้ วยเหตุนี # สวนวนเกษตรซาโตยามาซึงไม่มีบทบาทหน้ าทีเหมือนสมัยก่อน
ในแง่การให้ ความพึงพาแก่การเกษตรท้ องถินได้ ถกู ทดแทนโดยการปลูกต้ นสนไซปรัสและต้ นสนซีดาร์ ด้ วยความคาดหวังว่าจะให้ ประโยชน์ทางเศรษฐกิจในอนาคต
การยกเลิกกฎหมายห้ ามนําเข้ าไม้ จากต่ างประเทศโจมตีราคาไม้ ในประเทศและทําลายป่ าเพือให้ ทนั กับความต้ องการใช้ ไม้ ในประเทศ ในปี 2507 (1964) รัฐบาลญีปุ่ นได้ ยกเลิกกฎหมายห้ ามนําเข้ าไม้ จากต่างประเทศ ในขณะเดียวกันก็ให้ เงินสนับสนุนการปลูกไม้ สนเพือส่งเสริ มนโยบายการปลูก
สวนป่ าเพิมขึ #น ทําให้ ไม้ จากต่างประเทศถูกนําเข้ ามาในประเทศในปริ มาณมหาศาลเพราะนําเข้ ามาได้
ตลอดเวลา มีต้นทุนตํา และราคาไม้ ในประเทศพุง่ พรวดพราด ควบกับการทีเงินเยนแข็งค่าขึ #น การพึงพาการใช้ ไม้ ในประเทศดิงลงจาก 31 เปอร์ เซ็นต์ ในปี 2523 (1980) เหลือเพียง 20 เปอร์ เซ็นต์ในปี 2533 (1990) ซึงตก
ลงจาก 95 เปอร์ เซ็นต์ในปี 2498 (1955) ไม้ ทีนําเข้ ามาในราคาถูกกดราคาให้ ไม้ ในประเทศยิงตําลงตังแต่
# ปี
2523 (1980) เป็ นต้ นมา ทําให้ ผ้ ปู ระกอบการปลูกป่ าไม้ สนซีดาร์ และป่ าสนไซปรัส หมดกําลังใจในการบริ หารจัดการและขยายธุรกิจของตน

บทที 4-1

3รู ปที 2: การเปลียนแปลงการพึงพาการใช้ ไม้ ในประเทศ (หน่ วย 1,000 ลูกบาศก์ เมตร)ป่ าธรรมชาติสามารถทิ #งร้ างไว้ ไม่ไปแตะต้ องได้ โดยไม่สญู เสียสมดุล แต่สวนป่ าจําต้ องมีการ
บํารุงรักษาและการบริ หารจัดการอยูส่ มําเสมอเนืองจากพุม่ ไม้ ตา่ ง ๆ จําต้ องได้ รับการตัด ถางออก และแต่งกิง โดยเฉพาะเมือมีต้นไม้ ขึ #นหนาแน่นและเป็ นไม้ เชิงเดียว อย่างไรก็ตาม เจ้ าของสวนป่ าทีหมดกําลังใจทีจะบริ หารงานต่อ เนืองจากไม้ มีมลู ค่าลดลง โดยปกติแล้ วจะละเลยไม่ดแู ลป่ าของตนเมือได้ รับเงินสนับสนุน
จากรัฐบาลหลังจากทําการปลูกในครัง# แรกแล้ วเสร็ จ ผลทีตามมาคือ เจ้ าของสวนป่ าทีต้ องการเข้ าร่วม
โครงการปลูกป่ ามีความกระตือรื อร้ นน้ อยลงด้ วยราคาไม้ ทีดิงลงในขณะทียังรับเงินสนับสนุนการปลูกอยู่ แต่เนืองจากเจ้ าของป่ าไม่ได้ ตดิ ตามผลและบริ หารจัดการสวนป่ าให้ ดี ทําให้ สวนป่ านันถู
# กทิ #งร้ างทัวประเทศ
สถานการณ์เช่นนี #ทําให้ ต้นไม้ มีลําต้ นผอม ยิงทําให้ ราคาไม้ ตกตําลงไปอีกแม้ ว่าจะมีลําต้ นสูงใหญ่เท่ากับไม้
ปกติก็ตาม นอกจากนี # ต้ นไม้ ทีเป็ นโรคนันยั
# งไม่สามารถทนรับกับสภาพอากาศทีเลวร้ าย เช่น ไต้ ฝนและฝนที
ุ่ตกหนัก ทําให้ เกิดเป็ นภัยพิบตั ิ เช่น ดินถล่มและป่ าไม้ เสียหาย
การพลิกบทบาทของป่ าเขาทีถูกลืมกลับมาอีกครั งญีปุ่ นเป็ นประเทศทีโชคดี มีนํ #าฝนมาก จนมีสภุ าษิตกล่าวว่า “ทุง่ หญ้ าป่ าเขาจะดูแลตัวมันเอง” ในประเทศญี ปุ่ นมีนํ #าฝนปริ มาณมาก มีสภาพภูมิอากาศทีดี เพียงปล่อยไว้ สภาพนัน# ป่ าธรรมชาติจะ
เจริ ญเติบโตขึ #นมาเอง ญี ปุ่ นโชคดีทีมีสภาพแวดล้ อมทีทนทาน ป่ าธรรมชาติสามารถเติบโตและดูแลตัวเองได้ ทังยั
# งเป็ นแหล่งความหลากหลายทางธรรมชาติ โดยพื #นฐานแล้ ว การทีรัฐบาลยกเลิกกฎหมายห้ ามนําเข้ าไม้ ตา่ งประเทศควบคูไ่ ปพร้ อมกับดําเนินนโยบายการขยายพื #นทีสวนป่ า ทําให้ มีการตัดป่ าไม้ธรรมชาติและปลูกสวนป่ าจําพวกสนเชิงเดียวเพิมขึ #นกระจายไปทัวประเทศ ส่งผลให้ ราคาไม้ ในประเทศ
บทที 4-1

4ตําลง ทําให้ สวนป่ าหลายแห่งตกอยูใ่ นสภาพทรุดโทรมขาดการดูแล เอื #อต่อการเกิดภัยพิบตั ทิ างธรรมชาติ
ทังเจ้
# าของสวนป่ าและรัฐบาลซึงได้ ลงทุนสนับสนุนการปลูกป่ าประเภทนี #จึงตกอยูใ่ นสภาพเป็ นหนี # จนกระทัง
ปี 2539 (1996) รัฐบาลได้ ให้ เงินสนับสนุนแก่เจ้ าของสวนป่ าเพือจูงใจให้ ปลูกป่ าประเภทสน ซึงเป็ นส่วนหนึง
ของนโยบายพัฒนาป่ าไม้ ของประเทศ เงินอุดหนุนยังส่งเสริมการปลูกป่ าทดแทนในพื #นทีทีไม่เหมาะสม เช่นพื #นทีสูงชันและภูเขาสูง
ในปี ทีผ่านมา มูลค่าของป่ าได้ มีการประเมินใหม่ให้ ครอบคลุมมากขึ #น ป่ าไม้ ไม่เพียงแต่มีคา่ ในแง่
ของมูลค่าทางเศรษฐกิจเท่านัน# แต่ยงั มีประโยชน์ในหลากหลายด้ าน เช่น การป้องกันภัยจากธรรมชาติและ
การจัดการนํ #า การอนุรักษ์ ความหลากหลายทางชีวภาพ และประโยชน์ด้านสันทนาการ เมือมีการประเมิน
มูลค่าป่ าไม้ ในหลายแง่มมุ เช่นนี # ป่ าธรรมชาติมกั จะมีมลู ค่าสูง และสวนป่ ามักจะมองว่ามีมลู ค่าตํากว่า โดยสรุปแล้ ว ความพยายามในการปลูกสวนป่ าและการนําเข้ าไม้ ปริ มาณมากจากต่างประเทศได้ ทําลายมูลค่า
ทางเศรษฐกิจของป่ าไม้ ในประเทศญีปุ่ น เหลือไว้ เพียงป่ าทดแทนทีมีมลู ค่าน้ อยในแง่ของความหลากหลาย
ทางชีวภาพ
ญีปุ่น: จ้ าวแห่ งการนําเข้ าไม้เมือสอบถามผู้คนทีมาจากต่างประเทศ บางครัง# พวกเขาถามว่าทําไมญีปุ่ นถึงไม่ตดั ป่ าไม้ ของตนเอง และมีความกังขาว่าการทีญีปุ่ นนําเข้ าไม้ จากประเทศอืนก็เพือปกป้องป่ าของตนเอง แท้ จริ งแล้ วรัฐบาลญีปุ่ น โดยเฉพาะกรมป่ าไม้ (Forest Agency) อยากเห็นการใช้ ไม้ จากในประเทศให้ มากขึ #น และได้ วางยุทธศาสตร์ เพือจูงใจให้ มีการใช้ ไม้ ในประเทศ อย่างไรก็ตาม ป่ าธรรมชาติสว่ นใหญ่ทีอาจจะให้ ไม้ ได้ ในปริ มาณมากนันถู
# กตัดหมดไปแล้ ว ในขณะทีสวนป่ าซึงปลูกขึ #นด้ วยต้ นทุนและความพยายามมหาศาลนันถู# ก
ทิ #งร้ างไว้ เป็ นจํานวนมากให้ อยูใ่ นภาวะทรุ ดโทรมเสียหาย เนืองจากสวนป่ าส่วนใหญ่เป็ นไม้ สนไซปรัสและไม้
สนซีดาร์ ประโยชน์ทีจะนําไม้ เหล่านี #ไปใช้ ได้ นนมีั # จํากัด อีกทังต้
# องใช้ ต้นทุนสูงในการชักลากไม้ ในพื #นทีป่ าบนเขาสูงชันนี #ออกมา จึงเป็ นการยากสําหรับเจ้ าของป่ าทีจะทํากําไรได้ เพราะราคาไม้ ยงั คงตําลง
อุตสาหกรรมอย่างเช่นการก่อสร้ างและเฟอร์ นิเจอร์ ทีใช้ ไม้ เป็ นจํานวนมากได้ วางระบบธุรกิจของตนให้ ต้องพึงพาไม้ นําเข้ าจากต่างประเทศไว้ แล้ วเนืองจากข้ อเสนอจากต่างประเทศมีทางเลือกทีมากกว่าใน
ราคาต้ นทุนทีตํากว่า แม้ วา่ ญีปุ่ นจะเป็ นประเทศทีมีป่าไม้ เป็ นจํานวนมากซึงส่วนใหญ่เป็ นสวนป่ า แต่สามารถป้อนไม้ ในประเทศได้ น้อยกว่า 30 เปอร์ เซ็นต์ของความต้ องการทังหมดภายในประเทศ
#นีเป็ นตัวเลขทีเพิมขึ #นจาก 20 เปอร์ เซ็นต์ในอดีต แต่ญีปุ่ นไม่นา่ จะสามารถเพิมปริ มาณไม้ ภายในประเทศให้ ได้ ตามเป้าของรัฐบาลที 50 เปอร์ เซ็นต์ ได้ ภายในระยะเวลาอันรวดเร็ ว สิงหนึงทีอาจช่วยแก้ ไขสถานการณ์ได้ คือการใช้ กฎหมายทีคล้ ายคลึงกับสหภาพยุโรป สหรัฐอเมริ กา และออสเตรเลีย คือการห้ ามการนําเข้ าไม้ ทีลักลอบตัดอย่างผิดกฎหมาย หากไม่นําเข้ าไม้ ทีผิดหรื ออาจผิดกฎหมาย จะช่วยพยุงให้ ราคาไม้ ในประเทศให้ เพิมสูงขึ #นได้ ทังยั
# งช่วยส่งเสริ มอุตสาหกรรมการทําไม้ ในประเทศได้ ด้วย และเนืองจากประเทศญีปุ่ นเป็ นประเทศทีพึงพานําเข้ าไม้ เป็ นปริ มาณมาก ปั ญหานี #ควรจะได้ รับการจัดการอยูแ่ ล้ ว อย่างไรก็ตาม ทังรั# ฐบาลบทที 4-1

5และอุตสาหกรรมป่ าไม้ มกั จะคลางแคลงใจกับสิงใหม่ ๆ และการแก้ ไขระเบียบและกฎหมายดําเนินเป็ นไปอย่างเชืองช้ าสู่อิสรภาพการทําป่ าไม้ และการอนุรักษ์ ป่าทีไม่ ขึน กับป่ าปลูก
องค์การอาหารและการเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) ไม่ได้ แยกคําจํากัดความระหว่างสวนป่ าและป่ าธรรมชาติ จากข้ อมูลของ FAO ประเทศจีนมีพื #นทีป่ าไม้ เพิมขึ #นในช่วงปี ทีผ่านมา แต่เป็ นเพราะมีการป่ าปลูกเพิมขึ #น ป่ าเกิดใหม่เหล่านี #มักจะเป็ นป่ าปลูกเพืออุตสาหกรรมกระดาษและการทําไม้ ดังนัน# จีนจึงไม่
สามารถขยายผลผลิตได้ มากในแง่ของความหลากหลายทางชีวภาพ เนืองจากสวนป่ าและป่ าธรรมชาติมี
ความแตกต่างทังในแง่
#ขององค์ประกอบและหน้ าที ป่ าทังสองประเภทจึ
#งควรจะได้ รับการพิจารณาแยกกันแม้ วา่ ป่ าธรรมชาติและสวนป่ ามีความคล้ ายคลึงกันในบางแง่มมุ แต่ก็มีความแตกต่างกันมากเมือพิจารณาเรื องระบบนิเวศและการใช้ ประโยชน์โดยชุมชน นีเป็ นบางสิงทีเราลืมไม่ได้ นอกจากนี # การเพิมขึ #นของสวนป่ าเพียงอย่างเดียวจะไม่สามารถช่วยคํ #าจุนระบบนิเวศหรื อแม้ แต่ความต้ องการทีหลากหลายของผู้คนได้
ตลอดลํานํ #าโขง ป่ าธรรมชาติในหลายพื #นทีได้ ถกู แปลงไปเป็ นสวนยางพารา สวนยูคาลิปตัส และสวนปาล์มนํ #ามันทีเป็ นพืชเชิงเดียว 58 เปอร์ เซ็นต์ของพื #นทีป่ าในประเทศญี ปุ่ นเป็ นป่ าทีมีเอกชนเป็ นเจ้ าของมีสิทธิขาดในป่ านัน# อย่างไรก็ตาม ป่ าไม้ สว่ นใหญ่ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มีรัฐบาลเป็ นเจ้ าของ สิทธิใน
การใช้ ป่าธรรมชาติของชุมชนมักได้ รับการยอมรับตามธรรมเนียม แต่สิทธิเหล่านี #มักจะถูกริ ดรอนไปเมือมี
การบังคับใช้ กฎหมายสิทธิการใช้ ป่า และป่ าไม้ ก็เปลียนไปเป็ นสวนป่ าโดยบริ ษัทเอกชน ซึงอาจก่อให้ เกิดความขัดแย้ งระหว่างชุมชนและรัฐบาล นอกจากนี # ยังทําให้ เกิดความเหลือมลํ #าทางเศรษฐกิจมากขึ #น ทําให้
คนจนทีพึงพาทรัพยากรป่ าไม้ ยากจนลงแม้ วา่ ประชาชนจะมีแนวโน้ มทีจะมองว่าป่ าเขตร้ อนเป็ นเรื องไกลตัว สําหรับญีปุ่ นแล้ ว เราจําเป็ นต้ องตระหนักว่าผลิตภัณฑ์ทีปลูกและทําจากไม้ ทีตัดจากป่ าปลูกในเขตร้ อน อันได้ แก่ กระดาษ นํ #ามันปาล์ม และยางพารา แท้ จริ งแล้ วช่วยให้ ชีวิตเราสะดวกสบายขึ #น เป็ นสิงทีสําคัญทีเราต้ องเตือนตัวเองว่า
สิงจําเป็ นในชีวิตประจําวันต้ องพึงพาทรัพยากรทีมีอยูจ่ ํากัด เราต้ องไม่ทิ #งขว้ าง นอกจากนี # สิงสําคัญคือการ
รักษาไว้ ซงป่ึ าปลูกทีมีอยูใ่ นญีปุ่ น และใช้ มนั อย่างมีประสิทธิภาพ ในขณะเดียวกันก็หาวิธีลดการพึงพา และลดการพึงพาป่ าธรรมชาติของโลก รวมทังป่
# าเขตร้ อนด้ วยเอกสารอ้ างอิง
Food and Agriculture Organization (FAO). 2010. Global Forest Resources Assessment 2010. Rome, Italy: FAO.
http://www.fao.org/forestry/fra/fra2010/en/
Forestry Agency (2012) Forestry White Paper. http://www.rinya.maff.go.jp/j/kikaku/hakusyo/23hakusyo/ซาโยโกะ อีนุม่ะ (Global Environmental Forum)บทที 4-1

6การรือ้ ถอนเขื่อนอะราเซะ (Arase): ความพยายามครั ง้ แรกของญี่ปุ่นในการรื อ้ ถอนเขื่อน
ไฟฟ้าพลังนํา้ และฟื ้ นฟูสภาพแวดล้ อมแม่ นํา้ ให้ คงเดิม
ภาพรวมของเขื่อนอะราเซะ
เขื่อนอะราเซะถูกสร้ างขึ ้นเพื่อผลิตกระแสไฟฟ้าโดยเฉพาะ สามารถผลิตกระแสไฟฟ้าได้ ปีละ 74.66
ล้ านกิโลวัตต์ชวั่ โมง สร้ างเสร็จในปี 2498 (1955) ตังอยู้ ห่ ่างจากปากแม่นํ ้าคูมะ (Kuma River) ไปประมาณ
15 กิโลเมตร (แม่นํ ้าคูมะสายหลักยาว 115 กม. ครอบคลุมพื ้นที่ลมุ่ นํ ้า 1,880 ตร.กม.) ไหลผ่านเมืองซากาโม
โตะ (Sakamoto) ซึง่ เดิมเป็ นหมูบ่ ้ านซากาโมโตะ ในเมืองยาสึชิโร (Yatsushiro) ทางตอนใต้ ของจังหวัดคูมะโม
โตะ (Kumamoto) เขื่อนอะราเซะเป็ นเขื่อนคอนกรี ตถ่วงนํ ้าหนัก ประกอบด้ วยประตูนํ ้า 8 บาน มีความสูง 25เมตร ความยาว 210.8 เมตร ความจุนํ ้า 10.14 ล้ านลูกบาศก์เมตร มีพื ้นที่จมนํ ้า 768.75 ไร่ เป็ นเขื่อนพลังนํ ้าที่
เก่าแก่ที่สดุ ที่ดาํ เนินงานโดยจังหวัด สร้ างขึ ้นตามแผนการพัฒนาแม่นํ ้าคูมะแบบเบ็ดเสร็จโดยจังหวัดคูมะโม
โตะการรื อ้ ถอนเขื่อนอะราเซะเป็ นไปอย่างไม่ราบรื่ นนัก การตัดสินใจทําลายเขื่อนครัง้ แรกเกิดจากสภา
จังหวัดและผู้วา่ ราชการจังหวัดในปี 2546 (2003) ซึง่ มาจากการเรี ยกร้ องของชาวประมงและชุมชนในพื ้นที่
แต่การตัดสินใจนันถู้ กระงับไว้ ในปี 2551 (20080 เมื่อมีการเปลี่ยนตัวผู้วา่ ราชการจังหวัด อย่างไรก็ตาม ในปี2553 (2010) เมื่อเป็ นที่ชดั เจนแล้ วว่าการต่อใบอนุญาตสิทธิการบริหารจัดการนํ ้าไม่สามารถทําได้ โดยปราศจากความเห็นชอบของสหกรณ์ประมง คําตัดสินสุดท้ ายเพื่อยุตกิ ารดําเนินงานของเขื่อนและการทุบ
ทําลายเขื่อนทิ ้งเริ่ มขึ ้นจริ งในปี 2555 (2012) 1

เขื่อนอะราเซะ

บทที่ 4-3

1การเปลี่ยนแปลงสภาพแวดล้ อมและวิถีชีวิตของลุ่มแม่ นํา้ คูมะที่มาพร้ อมกับเขื่อน
แม่นํ ้าคูมะสายหลักมีเขื่อนอยู่ 3 แห่ง การก่อสร้ างเขื่อนทังสามเป็
้นไปอย่างจริงจังตลอดในช่วงปี
2500 ถึง 2502 (ท้ ายทศวรรษที่ 50) ไล่ขึ ้นไปจากปากแม่นํ ้ามีเขื่อนอะราเซะ [สร้ างเสร็ จในปี 2498 (1955)]เขื่อนเซโตอิชิ [สร้ างเสร็ จในปี 2501 (1958)] และเขื่อนอิจิฟซู ะ [สร้ างเสร็จในปี 2502 (1959)] การก่อสร้ างเขื่อนเหล่านี ้ส่งผลกระทบต่อสภาพแวดล้ อมของแม่นํ ้าคูมะเป็ นอย่างมาก
ก่อนหน้ าที่จะมีการก่อสร้ างเขื่อนในแม่นํ ้าคูมะ ปลาอะยุ (Plecoglossus altivelis) ถูกจับได้ เป็ นจํานวนมาก ปลาอะยุเป็ นหนึง่ ในปลานํ ้าจืดที่เป็ นที่นิยมที่สดุ ในญี่ปนุ่ แม่นํ ้าคาวาเบะซึง่ เป็ นสาขาของแม่นํ ้าคูมะมีชื่อเสียงสําหรับ “ชาคุ อะยุ” ซึง่ เป็ นปลาอะยุขนาดใหญ่ยาวกว่า 30 ซม. เป็ นแม่นํ ้าที่ชาวประมงอาชีพได้ อาศัยหากิน และเป็ นแหล่งดึงดูดนักตกปลาจํานวนมาก ปลาอะยุมีสว่ นสําคัญต่อเศรษฐกิจในพื ้นที่ลมุ่
แม่นํ ้าคูมะอย่างมหาศาล ซึง่ รวมไปถึงที่พกั และร้ านอาหารพื ้นเมืองที่ต้อนรับนักตกปลา มีรายงานว่าใน
8,000 เยนต่อเดือน การหาปลาอะยุสามารถทํา
ช่วงหนึง่ ที่เงินเดือนของพนักงานบริ ษัทในญี่ปนตกประมาณ
ุ่รายได้ ตอ่ วันได้ มากถึง 10,000 เยนเลยทีเดียว
ในสถานที่ก่อสร้ างเขื่อนอะราเซะในหมูบ่ ้ านซากาโมโตะ ปลาอะยุถกู จับได้ ถึง 5-6 ตันในเวลาเพียง
22 เดือนของฤดูกาลจับปลาอะยุ ที่เรี ยกว่า “โอชิ อะยุ” มีชาวประมงจํานวน 280 คนจาก 30 ครัวเรื อน แต่จํานวนของชาวประมงลดลงเหลือเพียง 16 คนในเวลา 5 ปี หลังจากเขื่อนอะราเซะสร้ างเสร็จ และมีเพียง 2คนที่เข้ าร่วมในปี 2543 (2000)3 ปลาอะยุจะออกไข่ในแม่นํ ้าในฤดูใบไม้ ร่วง ไข่จะไหลลงมากับนํ ้าเพื่อฟั กในบริเวณใกล้ ปากแม่นํ ้า จากนันลู้ กปลาอะยุจะว่ายนํ ้ากลับไปยังแม่นํ ้าอีกครัง้ ในฤดูใบไม้ ผลิ สิง่ ก่อสร้ างมหึมา
เช่นเขื่อน กลายเป็ นสิง่ กีดขวางสําคัญในการอพยพของปลาอะยุไม่ให้ วา่ ยผ่านข้ ามไปได้
นอกจากปลาอะยุแล้ ว ยังมีปลาไหล ปลาดอนโกะ (yoshinobori, Odontobutis obscura) และปูกา
เนะ (mozukugani, Eriocheir japonica) ที่มีการจับได้ ก่อนมีการสร้ างเขื่อน ปลาดอนโกะและปูกาเนะจับได้
โดยใช้ เครื่ องมือประมงทํามือซึง่ ชุมชนในท้ องถิ่นบริโภคเป็ นอาหาร เล่ากันว่าเด็ก ๆ สามารถขายให้ กบัผู้ใหญ่ได้ หากจับได้ หลายตัว 4 แต่ปรากฏว่าสัตว์ตา่ ง ๆ เหล่านี ้ได้ หายไปหมดภายในสองสามปี หลังจากมี
การสร้ างเขื่อน
เนื่องจากแม่นํ ้าคูมะเป็ นแม่นํ ้าหลักสายเดียวที่ไหลลงทะเลยาสึชิโร นํ ้าจืดและธาตุอาหารจากแม่นํ ้าจึงมีความสําคัญต่อระบบนิเวศของพื ้นที่ที่ตดิ ทะเลน้ อย ปากแม่นํ ้าคูมะมีพื ้นที่ราบนํ ้าทะเลท่วมถึง (tidalflat) อยูป่ ระมาณ 6,250 ไร่ ซึง่ มีความอุดมสมบูรณ์มาก แม้ แต่เด็ก ๆ ยังจับกุ้งได้ เต็มถังก่อนที่เขื่อนจะถูกสร้ างขึ ้น 5ภายหลังการก่อสร้ างเขื่อนแล้ วเสร็ จ ชีวิตสัตว์และพืชในพื ้นที่ราบนํ ้าทะเลท่วมถึงนี ้เปลี่ยนแปลงไป
อย่างสิ ้นเชิง การว่ายทวนนํ ้าของปลาอะยุถกู ขวางกัน้ และพื ้นที่ราบนํ ้าทะเลท่วมถึงกลายเป็ นพื ้นเลน ยากต่อการเดินเข้ าไป เนื่องจากมีทรายที่ไหลมากับสายนํ ้าลดลง เนื่องจากปลาอะยุเป็ นปลาที่สาํ คัญสําหรับ
เศรษฐกิจในท้ องถิ่น โครงการขนย้ ายลูกปลาอะยุที่จบั มาจากบันไดปลาโจนที่อยูใ่ ต้ เขื่อนเพื่อนําไปปล่อยที่
1

3

4

บทที่ 4-32ต้ นนํ ้าได้ ดําเนินขึ ้นอย่างต่อเนื่องโดยสหกรณ์ประมงซึง่ มีต้นทุนถึง 50 ล้ านเยนต่อปี ในขณะที่บนั ไดปลาโจน
ถูกสร้ างขึ ้นบนเขื่อนอะราเซะในปี 2531 (1988) ปลาอะยุจํานวนน้ อยมากที่สามารถกระโดดผ่านขึ ้นไปได้
และจากการสังเกตของชาวประมงในพื ้นที่ นํ ้าในอ่างเก็บนํ ้าด้ านบนของบันไดปลาโจนเกือบจะนิ่งสนิทแม้ วา่ ปลาอะยุจะสามารถว่ายกระโดดผ่านข้ ามบันไดปลาโจนได้ พวกมันก็ไม่สามารถว่ายนํ ้าต่อจากตรงนัน้
ไปยังต้ นนํ ้าได้
เขื่อนยังทําให้ ราษฏรแถวนันเกิ้ ดความเครี ยดจากเสียงและการสัน่ สะเทือน คุณภาพนํ ้าแย่ลง และมี
กลิน่ ที่ไม่พงึ ประสงค์ หมูบ่ ้ านซากาโมโตะในอดีต ผู้คนอาศัยอยูใ่ นบ้ านที่ตงอยูั ้ ร่ ิมแม่นํ ้าเพื่อให้ งา่ ยในการตักนํ ้าใช้ ในชีวิตประจําวัน มีนํ ้าท่วมเกิดขึ ้นก่อนการสร้ างเขื่อน แต่ผ้ คู นก็ใช้ ชีวิตร่วมกับนํ ้าท่วมได้ ด้วยการ
เคลื่อนย้ ายสิง่ ของในบ้ านขึ ้นชันบนก่
้อนที่นํ ้าจะมา แล้ วออกไปจับปลาอะยุ หรื อตักทรายแม่นํ ้าในช่วงนํ ้าท่วม อย่างไรก็ตาม ความเสียหายต่อบ้ านเรื อนของประชาชนรุนแรงขึ ้นหลังจากสร้ างเขื่อนเสร็จ เนื่องจาก
ระดับนํ ้าเพิ่มสูงขึ ้นอย่างรวดเร็ วเมื่อเขื่อนปล่อยนํ ้า ตะกอนที่ทบั ถมในอ่างเก็บนํ ้าได้ ไหลลงมาเมื่อปล่อยนํ ้าบ้ านเรื อนที่ถกู นํ ้าท่วมถูกดินตะกอนไหลบ่าทับ ทําให้ ยากแก่การที่ชมุ ชนจะใช้ ชีวิตร่วมกับนํ ้าท่วมได้
กระบวนการตัดสินใจรือ้ ถอนเขื่อน
หลังจากตัดสินใจเด็ดขาดแล้ วว่าต้ องยกเลิกเขื่อนแต่ก็ยงั มีเรื่ องราวของความไม่แน่นอน หมูบ่ ้ านซากาโมโตะเดิมที่มีเขื่อนตังอยู้ น่ นั ้ สหภาพชาวประมงแม่นํ ้าซากาโมโตะได้ เริ่ มกิจกรรมรณรงค์พงุ่ เป้าไปที่การ
ต่อสัญญาสิทธิการใช้ นํ ้าแม่นํ ้าคูมะในปี 2544 (2001) ซึง่ เป็ นเวลาสองปี ก่อนที่สทิ ธิจะหมดอายุในเดือน
มีนาคม 2546 (2003) มีการจัดตังสมาคมเพื
้่อการพิจารณาเขื่อนอะราเซะที่รวมเอาชาวบ้ านหลากหลาย
อาชีพที่อาศัยอยูใ่ นพื ้นที่ไว้ ดําเนินการเรี ยกร้ องให้ ยกเลิกเขื่อนอันเป็ นมติของชุมชน ในเดือนกันยายน 2545
(2002) สภาหมูบ่ ้ านซากาโมโตะได้ ยื่นหนังสือแสดงความคิดเห็นให้ จงั หวัดคูมะโมโตะเพื่อเรี ยกร้ องให้ มีการ
หยุดพักการใช้ เขื่อน ทางจังหวัดจึงได้ ประกาศว่าจะจํากัดการต่ออายุสทิ ธิการใช้ นํ ้าของเขื่อนอะราเซะให้
เหลือเพียงอีกเจ็ดปี และเริ่ มดําเนินการรื อ้ ถอนเขื่อนได้ ในเดือนเมษายน 2553 (2010) นับเป็ นครัง้ แรกที่
ทางการตัดสินใจทุบเขื่อนพลังนํ ้าทิ ้ง ซึง่ ไม่ใช่เฉพาะในประเทศญี่ปนแตุ่่ ทวั่ ทังเอเชี้ ย ทางจังหวัดได้
ดําเนินการต่อเพื่อพิจารณาไตร่ตรองวิธีการและเรื่ องต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้ องกับการรื อ้ ถอนเขื่อนทิ ้ง โดยมีการ
จัดตังคณะกรรมการตรวจสอบมาตรการเขื
้่อนอะราเซะซึง่ ประกอบไปด้ วยนักวิชาการ องค์กรผู้มีสว่ นได้ สว่ นเสีย และตัวแทนจากชุมชนท้ องถิ่น
กระบวนการพิจารณาดําเนินไปอย่างราบรื่ นจนกระทัง่ ผู้วา่ ราชการจังหวัดคาบาชิมาเข้ ารับตําแหน่ง
อย่างเป็ นทางการในปี 2551 (2008) แผนการรื อ้ ถอนเขื่อนได้ ถกู ยกเลิกด้ วยเหตุผลทางเศรษฐกิจ หนึง่ ในนัน้คือ ต้ นทุนของการรื อ้ เขื่อนที่สงู ราว 10 พันล้ านเยน จนกระทัง่ เดือนมกราคม 2553 (2010) เป็ นที่แน่ชดั ว่ากระบวนการต่ออายุสทิ ธิการใช้ นํ ้าซึง่ จะหมดอายุในเดือนมีนาคมในปี นัน้ ไม่สามารถดําเนินการได้ ทนั เวลา 6การรื อ้ ถอนเขื่อนกลายเป็ นนโยบายที่ได้ รับการสนับสนุนอีกครัง้ โดยจังหวัด สิ ้นเดือนมีนาคม 2553 (2010)5บทที่ 4-3

3การผลิตไฟฟ้าที่เขื่อนอะราเซะก็สิ ้นสุดลง ประตูเขื่อนกันนํ้ ้าทังหมดได้
้เปิ ดเต็มบานในวันที่ 1 เมษายน
สถานะการฟื ้ นฟูแม่ นาํ ้ ในปี แรกหลังจากเปิ ดประตูเขื่อน
หลังจากเปิ ดประตูเขื่อนเป็ นเวลาหนึง่ ปี ครึ่ง แม่นํ ้าคูมะมีสภาพฟื น้ คืนกลับมา เห็นเป็ นที่ประจักษ์ แก่ชุมชนท้ องถิ่นผู้ซงึ่ คอยสังเกตแม่นํ ้าอย่างต่อเนื่อง จากการสัมภาษณ์โชโกะ สึรุ รองประธานสมาคมสื่อ
ความหมายธรรมชาติจงั หวัดคูมะโมโตะ เธอให้ ข้อมูลว่าการเปลี่ยนแปลงของแม่นํ ้าที่เห็นได้ จนถึงปั จจุบนั มีดังนี ้1) การเปลี่ยนแปลงคุณภาพนํ ้า: นํ ้าท้ ายเขื่อนที่เคยขุน่ ข้ นก่อนหน้ าที่จะเปิ ดประตูเขื่อนเกิดการ
เปลี่ยนแปลงอย่างเห็นได้ ชดั นํ ้าใสและมีสฟี ้ าหลังจากที่มีการเปิ ดประตูนํ ้าแล้ ว ความขุน่ ของนํ ้าที่
เกิดหลังฝนตกยังหายไปอย่างรวดเร็ วอีกด้ วย2) สภาพเกาะแก่ง: ก่อนการก่อสร้ างเขื่อนจะมีเกาะแก่งประมาณ 20 แห่ง ทังทางเหนื
้อและท้ ายเขื่อน
ยังผลให้ นํ ้ามีการทําความสะอาดตามธรรมชาติจากการไหลวนของกระแสนํ ้า หลังจากสร้ างเขื่อนแล้ ว เกาะแก่งต่าง ๆ สูญเสียไปเนื่องจากมีนํ ้าท่วมที่เหนือเขื่อน ปริมาณดินและทรายที่ไหลลงสู่
ปลายนํ ้าก็ลดลง แต่สงิ่ เหล่านี ้ปรากฏขึ ้นอีกเมื่อเปิ ดประตูนํ ้าั ถึงสภาพการฟื น้ ฟูของปลา
3) ปลาแม่นํ ้าคูมะ: ในขณะนี ้ยังไม่สามารถประเมินผลได้ แน่ชด
4) พื ้นที่ราบนํ ้าทะเลท่วมถึงปากแม่นํ ้าคูมะ: มีรายงานว่าหลังจากที่มีการเปิ ดประตูนํ ้าแล้ ว ปริ มาณทรายที่ไหลลงมายังปลายนํ ้ามีเพิม่ ขึ ้น สภาพความเป็ นเลนของพื ้นที่ราบนํ ้าท่วมถึงในทะเลยาสึชิโร
ลดลง ง่ายต่อการเดินเข้ าถึง จํานวนของสัตว์ตา่ ง ๆ ที่ฝังตัวอยูใ่ นพื ้นทราย เช่น กุ้งอะนะจาโกะ
(Upogebia major) และหอยฮามากูริ (Meretrix lusoria) มีให้ พบเห็นได้ มากขึ ้น แต่เนื่องจากจํานวน
ของคนที่เข้ าไปเก็บสัตว์นํ ้าเหล่านี ้ก็เพิ่มขึ ้นด้ วย จึงไม่สามารถทราบจํานวนที่แน่นอนได้
5) สาหร่ ายเขียวอะโอะโนริ ในบริ เวณปากแม่นํ ้า: ก่อนที่จะเปิ ดประตูนํ ้าสาหร่ ายมีความยาวเพียง
ประมาณ 50 ซม. แต่ในปั จจุบนั สาหร่ายโตขึ ้นจนมีความยาวถึง 2 เมตร สาหร่ายมีสีสนั สดขึ ้นกว่า
แต่ก่อนและเกิดอาการซีดได้ น้อยกว่า
6) การประมงในทะเลยาสึชิโร: มีแนวสาหร่ ายกลับฟื น้ คืนมาในบริเวณปากแม่นํ ้าคูมะไม่นานหลังจาก
ที่เปิ ดประตูนํ ้า มีการจับหอยกาบมิโดริชามิเซนไก (Lingula anatina) ได้ เป็ นครัง้ แรกในรอบ 30 ปีหอยกาบอะคานิชิ และหอยเสียบมาเตะไกก็มีจํานวนเพิม่ ขึ ้น ปลาไหลซึง่ ไม่เคยมีใครพยายามจับ
มาก่อนในรอบหลายปี เนื่องจากหาไม่พบในสิง่ แวดล้ อมก็กลับมีการพบเห็นอีก และนํามาวางขาย
ในตลาดตังแต่้ ปีที่แล้ ว้ ฟูสภาพทะเล: ตังแต่้ เปิ ดประตูนํ ้า ปรากฎว่านํ ้าที่ปากแม่นํ ้าและในทะเล
7) การรื อ้ เขื่อนและการฟื นสะอาดขึ ้น แม่นํ ้าคูมะมีอิทธิพลต่อทะเลยาสึชิโรเป็ นอย่างมาก การยกเลิกทังเขื้ ่อนอะราเซะและ
เขื่อนเซโตอิชิสง่ ผลดีตอ่ การฟื น้ ฟูสภาพแวดล้ อมทางทะเลและบริเวณพื ้นที่ราบนํ ้าทะเลท่วมถึง
ขณะที่ยงั มีเขื่อนอยู่ ตะกอนที่สะสมอยูจ่ ะถูกปล่อยออกมาตอนปล่อยนํ ้า หลังจากมีการเปิ ดประตู
บทที่ 4-3

4เขื่อนแล้ วปริ มาณของซากไม้ และวัตถุลอยนํ ้าไหลสูป่ ลายนํ ้ามีจํานวนเพิม่ ขึ ้น ยังผลเสียหายทําให้
อวนฉีกขาด สาเหตุอาจมาจากป่ าบนภูเขาบริ เวณต้ นนํ ้าไม่ได้ รับการดูแล เราหวังว่าหากพื ้นที่ราบนํ ้าทะเลท่วมถึงฟื น้ สภาพคืนมาจะทําให้ คนหนุ่มสาวสามารถหากินจากการทําประมงได้ เพิ่มขึ ้นสู่การฟื ้ นคืนสภาพลุ่มนํา้ ทัง้ หมดตามที่ได้ อธิบายไว้ ข้างต้ นแล้ วนัน้ การรื อ้ เขื่อนอะราเซะเป็ นกรณีแรกที่ยตุ กิ ารใช้ เขื่อนพลังนํ ้าในทวีปเอเชีย อย่างไรก็ตาม ผลของการยกเลิกเขื่อนที่มีตอ่ แม่นํ ้าคูมะและทะเลยาสึชิโรนันยั้ งคงอยูใ่ นวงจํากัด
เนื่องจากเขื่อนเซโตอิชิซงึ่ ตังอยู้ เ่ หนือนํ ้าจากเขื่อนอะราเซะไป 10 กม. ยังคงดําเนินการผลิตกระแสไฟฟ้าอยู่
หากเขื่อนทังสองยุ
้ตกิ ารใช้ งาน แม่นํ ้าคูมะจะกลายเป็ นแม่นํ ้าประเภท 1 ที่ไม่มีเขื่อนขนาดใหญ่ขวางตลอด
ลํานํ ้าขึ ้นไปจนถึงเขื่อนอิจิฟซู ะที่ตงอยูั ้ ต่ ดิ กับจังหวัดมิยาซากิ ทําให้ เราคาดหวังได้ วา่ ระบบนิเวศและ
สิง่ แวดล้ อมของแม่นํ ้าและทะเล รวมทังทรั้ พยากรทางนิเวศ จะสามารถฟื น้ คืนสภาพได้ เป็ นอย่างดี
สิทธิการใช้ นํ ้าของเขื่อนเซโรอิจิเป็ นเวลา 50 ปี จะหมดอายุลงในปี 2557 (2014) เช่นกัน สหกรณ์
ประมงพื ้นบ้ านปฏิเสธการต่ออายุสทิ ธิการใช้ นํ ้าและมีมติให้ รือ้ ถอนเขื่อน ทําให้ เป็ นไปได้ วา่ จะมีการยุตกิ ารดําเนินงานของเขื่อน อย่างไรก็ตาม เนื่องจากเขื่อนเซโตอิชิตงอยูั ้ ใ่ นพื ้นที่รอบนอกของเมืองอะชิคติ ะและหมูบ่ ้ านคูมะ จึงไม่มีชมุ ชนที่ได้ รับความเดือดร้ อนโดยตรงจากเขื่อนเฉกเช่นเดียวกับหมูบ่ ้ านซากาโมโตะเดิม้ บริเวณเขื่อนเซ
และเนื่องจากปลาอะยุที่จบั ได้ ปลายนํ ้า 70 เปอร์ เซ็นต์ จะถูกนําไปปล่อยไว้ ที่เหนือนํ ้าตังแต่
โตอิชิ ดังนัน้ จํานวนปลาอะยุที่สามารถตกได้ จากแม่นํ ้าก็ยงั คงเดิม ด้ วยเหตุนี ้ การรรณรงค์ของชาวบ้ านเพื่อให้ รือ้ ถอนเขื่อนเซโตอิชิจงึ ไม่แรงเท่ากรณีเขื่อนอะราเซะ ทังนี้ ้ จนถึงปั จจุบนั เมื่อนํ ้าถูกปล่อยออกมาจาก
เขื่อนเซโตอิชิ เขื่อนอะราเซะทําหน้ าที่เป็ นเขื่อนเสริมเพื่อปรับระดับของนํ ้า เขื่อนเซโตอิชิจงึ ต้ องอาศัย
เขื่อนอะราเซะอยูบ่ ้ าง ทําให้ ต้องมีการทบทวนการดําเนินงานของเขื่อนเซโตอิชิเมื่อรือ้ ถอนเขื่อนอะราเซะลงแม้ วา่ การรื อ้ ถอนเขื่อนเซโตอิชิจะยังมาไม่ถึง หากการผลิตไฟฟ้าพลังนํ ้านันถู้ กหยุดพักและมีการเปิ ดประตูนํ ้า แม้ วา่ จะเป็ นเพียงการชัว่ คราว การไหลของนํ ้าจะกลับมาเป็ นเช่นเดิม ดินและทรายจะไหลลง
มาในพื ้นที่ท้ายนํ ้า ดังนัน้ มีการกล่าวกันว่า หากมีการเปลี่ยนรูปแบบการดําเนินการของเขื่อนเซโตอิชิที่ให้
ความสําคัญต่อระบบนิเวศและธรรมชาติมากขึ ้น จะส่งผลดีตอ่ การฟื น้ ฟูแม่นํ ้าคูมะและทะเลยาสึชิโรมากขึ ้น
7นับแต่นี ้เป็ นต้ นไป หัวใจของการฟื น้ ฟูสภาพแม่นํ ้าคูมะและทะเลยาสึชิโรจะอยูท่ ี่เขื่อนเซโตอิชิ ไม่วา่ จะเป็ นไปได้ หรื อไม่ก็ตามที่จะรื อ้ ถอนเขื่อนเซโตอิชิ หรื อเป็ นเพียงการเปลีย่ นแปลงรูปแบบการดําเนินการ
เท่านัน้ ก็ต้องติดตามความคืบหน้ ากันต่อไป
6ข้ อเสนอแนะ: ควรมีการดําเนินการติดตามประเมินผลอย่ างรอบด้ านการรื อ้ ถอนเขื่อนอะราเซะเป็ นกรณีที่มีความสําคัญอย่างยิ่งในแง่ของวิธีการฟื น้ ฟูสภาพแวดล้ อมตามธรรมชาติของแม่นํ ้าในญี่ปนในอนาคต
ุ่เนื่องจากมีเขื่อนที่ชํารุดทรุดโทรมอยูเ่ ป็ นจํานวนมาก เพื่อให้เข้ าใจอย่างถ่องแท้ ถงึ ผลกระทบต่อสิง่ แวดล้ อมจากการยกเลิกเขื่อนอะราเซะ จําเป็ นต้ องมีการสํารวจ
บทที่ 4-3

5ติดตามสภาพแวดล้ อมทังก่้ อนหน้ า ระหว่าง และหลังจากรื อ้ ถอนเขื่อนทิ ้ง การสํารวจติดตามที่เที่ยงตรงยัง
ทําให้ เราทราบข้ อมูลที่มีความหมายเกี่ยวกับภาวะที่จําเป็ นต่อการฟื น้ ฟูอย่างราบรื่น อย่างไรก็ตาม เขื่อนอะ
ราเซะเป็ นของจังหวัดคูมะโมโตะ ได้ รับความสนใจจากทัว่ ประเทศในเรื่ องการยกเลิกเขื่อนน้ อยมาก ไม่มีการ
ดําเนินการสํารวจติดตามอย่างรอบด้ านโดยผู้เชี่ยวชาญ เมื่อสอบถามไปยังเจ้ าหน้ าที่ที่รับผิดชอบเรื่ องความ
หลากหลายทางชีวภาพในกระทรวงสิง่ แวดล้ อม เจ้ าหน้ าที่เปิ ดเผยว่าทางกระทรวงไม่ได้ รับทราบเรื่ องเขื่อนอะราเซะเลย
จังหวัดคูมะโมโตะได้ จดั ตังคณะกรรมการผู
้้ เชี่ยวชาญในการติดตามประเมินผลการรื อ้ ถอนเขื่อนอะ
ราเซะซึง่ ดําเนินการด้ วยความรอบคอบเพื่อ “ดําเนินการรื อ้ ถอนเขื่อนให้ เป็ นไปอย่างปลอดภัย และให้
ความสําคัญกับสิง่ แวดล้ อม พร้ อมทังประเมิ
้นและรับรองผลการสํารวจติดตามด้ านการควบคุมนํ ้าและ
สภาพแวดล้ อมที่เกี่ยวข้ องกับการรื อ้ ถอนเขื่อนอะราเซะ” อย่างไรก็ตาม คณะกรรมการชุดนี ้มีการตรวจสอบ
ผลกระทบจากการรื อ้ ถอนเขื่อนที่ปลายนํ ้าอยูใ่ นวงจํากัดในเขตประเมินผลกระทบถึงฝายกันแม่้ นํ ้าโยไฮ
เท่านัน้ ซึง่ ไม่รวมถึงพื ้นที่ราบปากแม่นํ ้าหรื อทะเลยาสึชิโร หากสถานการณ์ยงั ไม่มีการเปลี่ยนแปลง การทํา
การสํารวจแบบครบถ้ วนจะต้ องดําเนินอย่างต่อเนื่องโดยองค์กรประชาชนท้ องถิ่นที่ตอ่ ต้ านเขื่อนในแม่นํ ้าคาวาเบะและเรี ยกร้ องให้ มีการรื อ้ ถอนเขื่อนอะราเซะ
จากที่อธิบายไว้ แล้ วข้ างต้ น การยกเลิกเขื่อนอะราเซะจะส่งผลกระทบอย่างใหญ่หลวงต่อพื ้นที่ราบนํ ้าทะเลท่วมถึงและทะเลยาสึชิโร รวมทังชาวประมงที
้่พงึ่ พาทรัพยากรทางทะเล เมื่อพิจารณาความสําคัญ
ของการรื อ้ ถอนเขื่อนอะราเซะในแง่กรณีการฟื น้ ฟูสภาพธรรมชาติผา่ นการรื อ้ ถอนเขื่อนเป็ นแห่งแรกในเอเชีย
เราคิดว่าควรมีการจัดทําการสํารวจติดตามในพื ้นที่ทะเลยาสึชิโรด้ วย และผลการสํารวจควรจะได้ นําเสนอสู่
สาธารณะ
เอกสารอ้ างอิง
Corporate Agency of Kumamoto Prefecture. Kumamoto Prefecture Specialist Follow-up Committee on the Arase Dam
Removal (in Japanese). http://www.pref.kumamoto.jp/site/kigyoukyoku-hp/ (Last accessed on April 20, 2012)
Corporate Agency of Kumamoto Prefecture. Removal of the Awase River Dam (in Japanese).
http://www.arasedamtekkyo.hinokuni-net.jp/ (Last accessed on September 18, 2013)
Kimoto Seiko et al. 2011. Revive! The Clear Flow of the Kuma River: The Struggle of Fisherfolk against the Kawabe River
Dam and the Arase Dam (in Japanese).

ซาโยโกะ อีนุม่ะ (Global Environmental Forum)ดูภาพของพืน้ ทีก่ ่อสร้างได้ท:่ี http://www.arase-dam.jp/shinchoku/index.html
ปลาอะยุวา่ ยไปยังปลายนํ้าเพือ่ วางไข่ในฤดูใบไม้รว่ ง
3อ้างจากหนังสือพิมพ์ Kumamoto Nichinichi Shimbun ฉบับเช้า 27 ตุลาคม 2545
4จากการสัมภาษณ์นายไซโกะ คิโมโตะ (ประธานสหภาพชาวประมงแม่น้ําซากาโมโตะ) เมือ่ วันที่ 23 ตุลาคม 2554
5จากการสัมภาษณ์นางโชโกะ ซึร ึ เมือ่ วันที่ 23 ตุลาคม 2544
6เนื่องจากไม่สามารถนํานํ้ามาใช้ในการผลิตกระแสไฟฟ้าได้หากไม่มกี ารต่ออายุสทิ ธิการใช้น้ํา ดังนัน้ จึงไม่จาํ เป็ นต้องมีเขือ่ นอีกต่อไป
7จากการสัมภาษณ์นางโชโกะ สึรุ เมือ่ วันที่ 23 ตุลาคม 2544
1
2บทที่ 4-3

6อดีต ปั จจุบัน และอนาคตของการพัฒนาแม่ นํา้ ในญี่ปุ่น
ครัง้ หนึ่งเคยเป็ นแม่ นํา้ ที่มีความอุดมสมบูรณ์ ของญี่ปุ่น
มีช่วงหนึง่ ที่บรรดาแม่นํ ้าในญี่ปนมีุ่ ความอุดมสมบูรณ์เหมือนแม่นํ ้าโขง ยกตัวอย่างเช่น ชาวประมง
ในแม่นํ ้าคาวาเบะในจังหวัดคูมะโมโตะจําได้ วา่ ฤดูที่ปลาอพยพย้ ายถิ่นกลับเข้ าแม่นํ ้านัน้ ผิวนํ ้ากลายเป็ นสีุ่ กทําลาย
ดําเต็มไปด้ วยปลาว่ายทวนนํ ้าเป็ นจํานวนมหาศาล 1 อย่างไรก็ตาม ระบบนิเวศของแม่นํ ้าในญี่ปนถู
จากมลพิษทางนํ ้าที่มาพร้ อมกับการเติบโตทางเศรษฐกิจและความเจริญด้ านอุตสาหกรรมอย่างรวดเร็วของ
ญี่ปนทีุ่ ่เริ่มต้ นในช่วงปี 2503 ถึง 2512 (ทศวรรษที่ 60) ทําให้ มีเขื่อนหลายแบบจํานวนประมาณ 3,000แห่ง ตามแม่นํ ้าทัว่ ประเทศ
0ประวัตศิ าสตร์ และการเปลี่ยนแปลงการบริหารจัดการแม่ นาํ ้พระราชบัญญัตแิ ม่นํ ้าญี่ปนปี
ุ่ 2439 (1896)มีวตั ถุประสงค์เพื่อบังคับใช้ ในการควบคุมนํ ้าพระราชบัญญัตแิ ม่นํ ้าฉบับใหม่ปี 2507 (1964) นํามาบังคับใช้ เพื่อจัดระเบียบการควบคุมนํ ้าและการใช้ นํ ้าพระราชบัญญัตฉิ บับใหม่นี ้มีบทบังคับใช้ นํ ้าแบบเดียวกันทัว่ ประเทศ ทังแม่้ นํ ้าขนาดเล็กและขนาดกลาง จัดให้ แม่นํ ้าประเภท 1 2 อยูภ่ ายใต้ การจัดการระดับประเทศ และแม่นํ ้าประเภท 2 อยูภ่ ายใต้ การจัดการของ
จังหวัดท้ องถิ่น
พระราชบัญญัตแิ ม่นํ ้ามีการแก้ ไขเพิ่มเติมอีกครัง้ ในปี 2540 (1997) ได้ รวมเอาจุดยืน “การอนุรักษ์
สิง่ แวดล้ อม” และ “การสะท้ อนความคิดเห็นของชุมชน” เข้ าไว้ ด้วย เนื่องจากสภาพแวดล้ อมเสื่อมโทรม
อย่างหนักและชุมชนมีความตระหนักมากขึ ้นในการพัฒนาแม่นํ ้าที่สะท้ อนให้ เห็นถึงเอกลักษณ์ท้องถิ่น
อย่างไรก็ตาม การมีสว่ นร่วมของประชาชนในการจัดการลํานํ ้ายังคงอ่อนแอมากในญี่ปนในขณะนั
ุ่น้เมื่อเทียบกับประเทศอื่น ๆ แล้ ว ญี่ปนเป็ุ่ นประเทศที่นํากฎหมายการประเมินผลกระทบด้ านสิง่ แวดล้ อมมาใช้ ช้ากว่าประเทศอื่น ๆ ซึง่ กฎหมายเหล่านี ้ไม่ได้ มีการบังคับใช้ จนกระทัง่ ปี 2540 (1997) การเคารพต่อวิถีชีวิตพื ้นบ้ าน ผู้หญิงและเด็กไม่ได้ เขียนเป็ นกฎหมาย เนื่องจากไม่มีข้อกําหนดที่ชดั เจนในเรื่ องการปกป้องสิง่ มีชีวิตที่ใกล้ จะสูญพันธุ์ จึงเป็ นไปไม่ได้ ที่จะใช้ กฎหมายในการวางระเบียบหรื อควบคุมการสร้ างเขื่อนเพื่อป้องกันความเสียหายต่อถิ่นที่อยูข่ องสัตว์ที่หายาก นอกจากนี ้ การประชุมเพื่อปรึกษาหารื อกันเกี่ยวกับการวางแผนการพัฒนาแม่นํ ้า ซึง่ เป็ นการประชุมเพื่อตัดสินใจส่วนใหญ่ เป็ นการรวมตัวของ
“ผู้ทรงคุณวุฒ”ิ ซึง่ หลัก ๆ ประกอบไปด้ วยนักวิจยั จากมหาวิทยาลัยที่กําหนดโดยกระทรวงที่ดนิ โครงสร้ างพื ้นฐาน การคมนาคม และการท่องเที่ยว (Ministry of Land, Infrastructure, Transport and Tourism)ซึง่ เป็ นกระทรวงที่รับผิดชอบในการสนับสนุนการก่อสร้ างเขื่อนอีกด้ วย ดังนัน้ สถานการณ์ปัจจุบนั คือประชาชนยังไม่ได้ รับข้ อมูลข่าวสารที่เพียงพอ และมีการจัดการประชุมเพียงไม่กี่งานเท่านันที้ ่ประชาชน
สามารถแสดงความคิดเห็นได้
บทที่ 4-3

1บางเขื่อนถูกยกเลิก บางเขื่อนไม่ ถูกยกเลิก
ตังแต่้ ประมาณปี 2543 (2000) ในสหรัฐอเมริ กาไม่มีการสร้ างเขื่อนผลิตกระแสไฟฟ้าพลังนํ ้าขนาด
ใหญ่ขึ ้นใหม่ และเริ่ มมีการยุตเิ ขื่อนที่ดําเนินการอยูเ่ พื่อฟื น้ ฟูสภาพแวดล้ อม 3 แต่การก่อสร้ างเขื่อนขนาด
ใหญ่เพื่อควบคุมนํ ้าและเพื่อวัตถุประสงค์อื่นยังคงดําเนินต่อไปในประเทศญี่ปนุ่ อย่างไรก็ตาม การต่อต้ านโดยชุมชนในพื ้นที่เริ่ มมีความเข้ มแข็งขึ ้น และโครงการก่อสร้ างมักจะตามมาด้ วยการอภิปรายถกเถียงที่เผ็ดร้ อน แผนการสร้ างเขื่อนโฮโซโก-อุจิที่มีกําหนดการสร้ างในแม่นํ ้านากาในหมูบ่ ้ านโคโต-ซอน จังหวัดโตคูชิมา
บนเกาะชิโกกุ ต้ องหยุดชะงักไปเป็ นเวลา 30 ปี เนื่องจากชุมชนในพื ้นที่ทําการรณรงค์ตอ่ ต้ าน และท้ ายที่สดุ
ก็ต้องยกเลิกไปในปี 2543 (2000) การก่อสร้ างเขื่อนในแม่นํ ้าคาวะเบะตามที่วางแผนไว้ ในลุม่ แม่นํ ้าจังหวัด
คูมะโมโตในคิวชูก็ถกู ยกเลิกเนื่องจากมีกระแสต่อต้ านจากชุมชนอย่างรุนแรง
ในขณะเดียวกัน การก่อสร้ างเขื่อนอื่น ๆ ยังคงมีดําเนินการอยู่ ตัวอย่างหนึง่ คือเขื่อนยัมบาใน
จังหวัดกุนมะ เขื่อนนี ้มีแผนที่จะสร้ างขึ ้นในหุบเขาอะกาสึมาที่มีชื่อเสียงในเรื่ องวิวทิวทัศน์ เป็ นเขื่อนคอนกรี ตแบบถ่วงนํ ้าหนัก สูง 116 เมตร มีวตั ถุประสงค์เพื่อควบคุมนํ ้าและจัดหานํ ้าสะอาด งบประมาณในการ
ก่อสร้ างราว 410 พันล้ านเยน ซึง่ เพิม่ มาจากงบประมาณเดิมที่ 211 พันล้ านเยน พรรคประชาธิปปั ตย์ของ
ญี่ปนซึุ่ ง่ ชิงอํานาจกับพรรคเสรี ประชาธิปไตยในการเลือกตังปี
้ 2552 (2009) ได้ หาเสียงไว้ วา่ จะ “ทบทวน
แผนใหม่” และมีความหวังเป็ นอย่างยิง่ ว่าการก่อสร้ างจะถูกยกเลิก แต่ท้ายที่สดุ แล้ วก็ไม่เกิดขึ ้นโครงการเขื่อนมีประวัตยิ าวนานมาเป็ นเวลากว่า 50 ปี นับตังแต่้ มีการนําเสนอแผนในครัง้ แรก้ มีการ
ชุมชนในท้ องที่เหนื่อยล้ าจากการต่อต้ านอย่างหนักเป็ นเวลาหลายทศวรรษกว่าคนใน 3 รุ่น นับตังแต่
นําเสนอแผนเดิม ท้ ายที่สดุ ความพยายามก็ล้มเหลวและแผนการสร้ างเขื่อนได้ รับการอนุมตั ิ นอกจากจะเป็ นถิ่นที่อยูข่ องกิ ้งก่าซาลามานเดอร์ ยกั ษ์ ที่เป็ นสัตว์อนุรักษ์ ของญี่ปนแลุ้่ ว ยังมีข้อกังวลเรื่ องความเสื่อมโทรมลง
ของคุณภาพนํ ้าและปั ญหาอื่น ๆ ในพื ้นที่ชมุ ชนที่เกิดจากอ่างเก็บนํ ้า แน่นอนว่าต้ นทุนมหาศาลของโครงการ
ยังเป็ นเรื่ องที่สาํ คัญอย่างยิ่งด้ วย
2แผนปกป้องสิ่งแวดล้ อมแม่ นํา้ เพื่อฟื ้ นฟูระบบนิเวศ
นอกจากข้ อเท็จจริ งที่วา่ ญี่ปนกํุ่ าลังเข้ าสูช่ ว่ งการลดลงของประชากร โครงการสาธารณูประโภคพื ้นฐานถูกวางแผนไว้ แล้ วในช่วงที่มีการเติบโตทางเศรษฐกิจอย่างรวดเร็ว โครงการเหล่านี ้ยังอยูใ่ นหมายกําหนดการเพื่อดําเนินการโดยไม่มีการพิจารณาใหม่ให้ เหมาะสม หนี ้สาธารณะสะสมของญี่ปนใน
ุ่ปั จจุบนั คิดเป็ นจํานวนกว่า 1,000 ล้ านล้ านเยน 4 แต่เท่าที่เราได้ เห็นตัวอย่างการอนุมตั โิ ครงการเขื่อนยัมบา
ญี่ปนยัุ่ งคงพยายามดําเนินโครงการพัฒนาขนาดใหญ่ราคาแพงในพื ้นที่ที่มีความต้ องการนํ ้าเพิ่มขึ ้น ภาระต้ นทุนของการก่อสร้ างและการบํารุงรักษาโครงสร้ างพื ้นฐานที่เกินความจําเป็ นเหล่านี ้จะตกเป็ นภาระของ
คนรุ่นหลังต่อไป
ในทางตรงกันข้ าม การทํางานของประชาชนที่สง่ ผลต่อการสร้ างโครงการใหม่ ๆ ได้ เริ่ มขึ ้น ตัวอย่าง
ที่เห็นได้ ชดั คือการยกเลิกเขื่อนอะราเซะที่ปัจจุบนั กําลังดําเนินอยูท่ างตอนล่างของลุม่ นํ ้าคูมะในจังหวัดคูมะ
3บทที่ 4-3

2โมโตะ 5 นี่เป็ นความพยายามครัง้ แรกในกรณีเฉกเช่นนี ้ ไม่ใช่เฉพาะเพียงประเทศญี่ปนุ่ แต่ทวั่ ทังทวี้ ปเอเชีย
เรายังเห็นว่ามีการให้ ความสําคัญของสวนวนเกษตรซาโตยามาอีกครัง้ เราหวังว่าจะมีการสนับสนุนแผนการ
อนุรักษ์ สงิ่ แวดล้ อมแม่นํ ้าที่ช่วยการฟื น้ ฟูระบบนิเวศต่อไป
ในทางตรงกันข้ าม โครงการสาธารณูประโภคพื ้นฐานที่ไม่ได้ สง่ ผลในการสร้ างโครงสร้ างใหม่ได้ ถกูเริ่มขึ ้น ตัวอย่างที่เรายังไม่เห็นมาก่อนคือการเริ่มรื อ้ ถอนเขื่อนอะราเซะซึง่ ได้ เริ่มดําเนินการอยูใ่ นปั จจุบนั
ทางตอนล่างของลุม่ นํ ้าคูมะในจังหวัดคูมะโมโตะ
4เอกสารอ้ างอิง
National Park Service, Restoration of the Elwha River http://www.nps.gov/olym/naturescience/restorationoftheelwha.htm(เข้ าถึงข้ อมูลวันที่ 10 กันยายน 2556)
เอกสารอ้ างอิงภาษาญี่ปนุ่
Teruyuki Shimazu, 2013, The Yamba Dam is a water source that no one will use, Videonews dot com, interview by Tetsuo
Shinpo, http://www.youtube.com/watch?v=RpqqM-eN_JA&feature=youtu.be (เข้ าถึงข้ อมูลวันที่ 1 กันยายน 2556)
The Yamba Tomorrow Association, Problems of the Yamba Dam Project, http://yamba-net.org/problem/meisou/futan/(เข้ าถึงข้ อมูลวันที่ 1 กันยายน 2556).

ยูกะ คิกจู ิรายงานโดยโชโกะ สึร ึ (ทีป่ รึกษาสิง่ แวดล้อมอาศัยอยูใ่ นเมืองยาสึชโิ ร) 15 ธันวาคม 2555
แม่น้ําทีถ่ กู กําหนดโดยกฤษฎีกาของรัฐบาลในฐานะทีม่ คี วามสําคัญต่อระบบแม่น้ําในแง่การอนุ รกั ษ์แผ่นดินแห่งชาติหรือเศรษฐกิจของ
ประเทศ
3ตัวอย่างทีโ่ ด่งดังคือแม่น้ําเอลว่าในสวนโอลิมปิ กแห่งชาติ รัฐวอชิงตัน ตะวันตกเฉียงเหนือของสหรัฐอเมริกา
4รายงานจากหนังสือพิมพ์นิปปอนเคอิไซ (Japan Economic Newspaper) 10 สิงหาคม 2556
5ข้อมูลเพิม่ เติมดูได้จากบทที4่ -2 การรือ้ ถอนเขือ่ นอะราเซะ (Arase): ความพยายามครัง้ แรกของญีป่ นุ่ ในการรือ้ ถอนเขือ่ นไฟฟ้าพลังนํ้าและ
ฟื้นฟูสภาพแวดล้อมแม่น้ําให้คงเดิม
12บทที่ 4-33© ลิขสิทธิ8 : แม่ โขงว้ อช (Mekong Watch)ธรรมชาติและอนาคตของเรา: ลุ่มนํา แม่ โขงและญีปุ่นโครงการกองทุนเพือสิงแวดล้ อม บริ ษัทมิตซุยแอนด์คมั ปนีจํากัด
(The Mitsui & Co., Ltd. Environment Fund)วันทีพมิ พ์ : 30 กันยายน 2556
ผู้เขียน:ซาโยโกะ อีนมุ ะ่ (Sayoko Iinuma) มายุ อิโน (Mayu Ino) ยูกะ คิกจู ิ (Yuka Kiguchi)ฟูมิโกะ ทากาฮาชิ (Fumiko Takahashi) โตะชิยกู ิ โดะอิ (Toshiyuki Doi)คูมิโกะ โทะซึ (Kumiko Totsu) ซาโตมิ ฮิกาชิ (Satomi Higashi)ผู้ประสานงาน: ซาโยโกะ อีนมุ ะ่ (Sayoko Iinuma) มายุ อิโนะ (Mayu Ino) โชโกะ ซึรึ (Shoko Tsuru)คาซูโตะ ฮัดโตริ (Kazuto Hattori)บรรณาธิการ:โตะชิยกู ิ โดะอิ (Toshiyuki Doi)ภาพประกอบ: องค์กรแม่นํ านานาชาติ ซาโยโกะ อีนมุ ะ่ (Sayoko Iinuma) มายุ อิโนะ (Mayu Ino)แม่โขงว้ อช (Mekong Watch)ผู้ออกแบบและบรรณาธิการฉบับภาษาไทย: นพวรรณ ใจหอม
ผู้พมิ พ์ :แม่โขงว้ อช (Mekong Watch)