កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំពី“ធមមជតិ និងអនគត់របស់េយើង៖

១.បរិ
បរិ

ថ នធមមជ េនកនង
ុងទេន្លេមងគ និង្របេទសជប៉ុន”ថ នធមមជ របស់ទេន្លេមគងគ
ងទេន្លេមគងគ

ទេន្លេមគងគគជួ ែដលមន្របភពពីខពង់ បទេី បនិងហូរកត់ឺ ផ្លូវទឹកអន្តរជតិមយ

ទេន្លេមគងគេឆពះបន្តរហូតេទដល់សមុ្រទចនិ ភគខងតបូង។ទេន្លេនះសមបូរេទេ

ែដលជប់ចំ

ត់ថនក់ទពី ីរបនទប់ពីទេន្ល

មដសី ណ្ដរ

យជវី ៈច្រមុះ្រគប់េបភទមហ ូ ន(Peterson និង Middleton ២០១០)។េ្រកពី្រតី

ែដលមន៨៥០្របេភទទេន្លេនះក៏មនរុកខជត២ិ ០,០០០្របេភទមនសត្វ៤៣០្របេភទមនដូចជពពួកបក ចំ ួន១,២០០្របេភទនងី និ ពពួកលមូននងិ ពពួកសត្វរស់េនបនទំងកនុងទកឹ នងិ េលើេគកចំនួន៨០០េផ ងេទៀតផងែដរ (Thompson២០០៨)។

ងទេន្លេនះទំងមូលមនៃផទ្រក

ពីរដងៃនៃផទដី្របេទសជប៉ុនែដលមនទំហ៣ំ ៧៧,៩៤៧គ.ម២និង មនបេ៧៩៥,០០០គ.ម២គេឺ សមើ្ត យ្របែវង៤,៩០៩គ.ម (MRCឆន២ំ ០០០: ៥)។

រូបភពទី១៖ទេន្លេមគងគ

ចមងយរ ង្របភពទេន្លនងី ណ្ដរេនកនុង្របេទសជប៉ុនមនចមងយខ្លេីិ ដសយែឡកទេន្លេមគងគ

ហូរកនុងរយះចមងយមួយដ៏ឆងយ។លកខណៈពិេសសមួយេទៀតរបស់ទេន្លេមគងគគឺេន្រតង់រយៈកមពស់របស់
េធៀបជមួយនវី ូទ៉ កឹ សមុ្រទែដលមនិ មនភពខុសគនេ្រចនើ រ ង្របភពទេន្លនងិ ដីសណ្តរ។
1

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំពី“ធមមជតិ និងអនគត់របស់េយើង៖

ងទេន្លេមងគ និង្របេទសជប៉ុន”ទេន្លេមគងគហូរកត់្របេទសចំនួន៦រួមមន្របេទសចិន (េខត្តQinghaiនិងេខត្តYunnan) ្របេទស

ភូម/មយី ៉ ន់ម៉្របេទស

វ្របេទសៃថ្របេទសកមពុជនិង្របេទសេវៀត

មេហើយបនទប់មកហូរចក់

ចូលេទកនុងសមុ្រទ។េនកនុង្របេទសចិនភគខងេលើកបលទេន្លដធ៏ ំរបស់កុ ងពន ិភពេ

កចំនួនបីែដល

រួមមនទេន្លYangtze ទេន្លេមគងគនងិ ទេន្លSalween បនហូរ្របេកៀកគនដូចេនះេហយើ ភូមិ
េនះ្រតូវបនេគេ

្របេទសភូម–ថទេន្ល្រសបប។ី បនទប់មកទេន្លេមគងគហូរចូលកនុង្របេទស

វេហើយេ្រកយមកបនទប់ពីហូរ

មបេ្របេទសកមពុជែដលជកែន្លងតភជប់ជមួយនឹងបងឹ ទេន្ល
ចុងេ្រកយទេន្លេនះហូរចូលកនុង្របេទសេវៀត

ទេន្លេមគងគេនកនុង្របេទសេវៀត្ត យ្រពំែដនៃថ–វមបេបែដលជនិមតិ រ្ត ូបរបស់្របេទសកមពុជ។េន

មែដលេគគ ល់ថជទេន្លនគ្របំបនួ ។តំបន់ដសី ណ្តរ

កេហើយចប់ពីទី

េនះមកទេន្លេមគងគហូរចក់ចូលេទកនុងសមុ្រទចនិ ខងតបូង។ពៃី ផទ្ត យ្រពំែដន

វទេន្លេនះបនហូរចូលកនុង

មគឺជតំបន់ផលិត្រសូវដ៏ធំបំផុតមួយរបស់ពិភពេ

ទេន្លេមគងគមន្របភពមកពីកររ

្រស្តតំបន់

យដុំទឹកកកេនភនHំ imalayas(ភនេំ ហមពន្ត)ប៉ុែន្តទកឹ ែដលហូរងេផ ងៗេនកនុង្របេទសចនិ បនចូលរួមចំែនកដល់លំហូរទកឹ ទេន្លេនះចំនួន១៦% ្របេទសភូម

ចំនួន២%្របេទស

វចំនួន៣៥% ្របេទសៃថចំនួន១៨%្របេទសកមពុជចំនួន១៨% នងិ ្របេទសេវៀត

មចំនួន១១% (MRC ២០០៥) ។្របេទសចនិៃផទងទក
ឹ (គ.ម២)ៃផទងទឹក (គិតជ%ៃនៃផទរងទកឹ េភ្ល ងទំងមូល)្របេទស
ភូម្របេទស

វ្របេទសៃថ

្របេទស

្របេទស

កមពជ
ុ

េវៀត

ម

ៃផទ ងទក
ឹទំងមូល

១៦៥,០០០

២៤,០០០

២០២,០០០

១៨៤,០០០

១៥៥,០០០

៦៥,០០០

៧៩៥,០០០

២១

៣

២៥

២៣

២០

៨

១០០

១៦

២

៣៥

១៨

១៨

១១

១០០

ក្រមត
ិ ទក
ឹ (គត
ិ ជ%
ៃនៃផទរងទកឹ េភ្ល ងទំងមូល)ង១៖ករេបៀបេធៀបៃផទ ងទឹកទេន្លេមគងគ រ ង្របេទសទំង៦ (MRC ឆន២ំ ០០៥)

ងទេន្លេមគងគទទួលរងឥទធពល
ភដល់ែខតុ
2កសធតុពីខយល់មូសុង្រតូពិច។ចប់ពីពក់ក

ខយល់មូសុងនរិ តនំ កនូវរដូវវស ។ចប់ពែី ខវចឆិ កី មិ ដល់ពក់ក្ត លែខឧស្ត លែខមនី តំបន់េនះ
Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំពី“ធមមជតិ និងអនគត់របស់េយើង៖

្រតូវរងឥទធពលខយល់មូសុងឦ
រហូតដល់ែខេម

(MRC២០១០៖១៤)។រដូវ្របំងេនះបន្ត

នែដលនំមកនូវរដូវ្របំង

េហយើ បនទប់មកេនែខឧសភេភ្ល ងចប់េផ្តើមធ្លក់ែដលបង្ហញពកី រចប់េផ្តើមៃនរដូវវ
ែដលេក្ដបំផុតគឺេនជុំវញែខេម
ិស ។េ្រកពីតំបន់េនកនុង្របេទសចិនេពលេវអ៊បុ នុ៊ ៉ តឆថនី 2004500ងទេន្លេមងគ និង្របេទសជប៉ុន”

ក្រមត
ិ ទក
ឹ េភ្ល ងធ្លក់្របចំឆនេំ នកនុងេខត្ត

℃
35
30
25
20
15
10
5
0

400
300
200
100
0
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12ែខកមពស់ទឹកេភ្ល ង
Rain
fall

ឆថនី (នយក ្ឋ នឧត្តុនិយមេខត្តអ៊ុប៊ុន ៉ តឆថនី ្របេទសៃថ
២០០៤)

ក្រមត
ិ
ិ ទឹកចប់េផ្តើម្រសកចុះបន្តចិ ម្តងៗវញ។
Himalayas(ភនេំ ហមពន្ត)អ៊ុបុន៊ ៉ តឆថនី(UbonRatchathani)ភគឥ
នៃន្របេទសៃថមនកមពស់១,៥០០ម.ម។

ចំនួនេនះ្រប

ងទេន្លេមគងគទងំ មូលប៉ុ

ក់្របែហលគននឹងទី្រកុងតូកយូែដរ

បុែ៉ ន្តកុ ងករណនី មួយដូចមនបង្ហញកនុងដយ្រកមទី
២មនេភ្ល ងធ្លក់ខ្លងំ េនចេន្លះែខឧសភនិងែខ

កញញ។ចប់ពែី ខតុរហូតដល់េដមើ រដូវវស កនុងែខឧសភពឆនបំ នទប់មនេភ្ល ងធ្លក់តចិ តួចបំផុ

ត។ទេន្លមូន (Mun River)ែដលហូរកត់

មេខត្ត

អ៊ូបុន៊ ៉ តឆថន្រី តូវទទួលរងឥទធព
ំ ក
ិ លពល
ី ំ នទ
ឹសីតុណ្ហភព
Temperatureដយ្រកមទី ២៖ សីតុណ្ហភព និ ងកមពស់ទឹកេភ្ល ងកនុង េខត្តអ៊ុប៊ុន ៉ តមនែតទេន្លេមៃន

។េភ្ល ងេនះដូេចនះក្រមតិ ទឹកចប់េផ្តើមេកើនេឡើងេន

កនុងែខឧសភនងិ បន្តេឡងើ ដល់ក្រមតិ ខពស់បំផុតេន
កនុងែខតុ

។បនទប់មកចប់ពីែខវចឆិ ិកដល់ែខេម្ណ ះែដលទទួលបនទក
ឹ ពក
ី ររ

យទក
ឹ កកេនភនំ

ដូចេនះក្រមត
ើ េកន
ិ ទក
ឹ របស់ទេន្លេមេនះចប់េផ្តមើ េឡងើ េនកនុងែខេម

។ករែ្រប្របួលលកខណ័ ទំងអស់េនះបេងកើតបនជមូល ្ឋ នៃនបរ ិ ថ នធមមជតិដវ៏ េសសនធ ីវៈច្រមុះដ៏
ិិង្របព័នជ
ក្រមជេ្រចនើ ្របេភទេផ ងៗគនេនកនុង
ឯកងទេន្លេមគងគ។

រេយងMekong River Commission (MRC). 2005. Overview of the Hydrology of the Mekong Basin.
http://www.mekonginfo.org/assets/midocs/0001968-inland-waters-overview-of-the-hydrology-of-the-mekong-basin.pdf
Mekong River Commission (MRC). 2010. State of the Basin Report 2010.
http://www.mrcmekong.org/assets/Publications/basin-reports/MRC-SOB-report-2010full-report.pdf
Peterson, B., and C. Middleton. 2010. Feeding Southeast Asia: Mekong River Fisheries and Regional Food Security.
Berkeley, California: International Rivers (IR).
http://www.internationalrivers.org/files/attached-files/intrivers_mekongfoodsecurity_jan10.pdf

3

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំពី“ធមមជតិ និងអនគត់របស់េយើង៖

ងទេន្លេមងគ និង្របេទសជប៉ុន”Thompson, C. 2008. First Contact in the Grater Mekong.World Wildlife Fund (WWF) Greater Mekong Programme.
http://awsassets.panda.org/downloads/first_contact_final_report.pdf
Tone River Management Office of the Ministry of Land, Infrastructure, Transport, and Tourism, Kanto Regional Development
Bureau.
What are the Unique Characteristics of Japan’s Rivers? (in Japanese).
http://www.ktr.mlit.go.jp/tonedamu/tonedamu00082.html (Last accessed on September 30, 2012)ឃគិ ូ ឈយ
ិ ូក

4Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖

២. ្របេភទ្រ េនកនុង

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”ងទេន្លេមគងគ

្របភពដ៏សំខន់ៃន្របូេតអុនី ស្រមប់្របជជនែដលរស់េនកនុងតំបន់ជនបទៃន

ងគេ្រកម (្របេទសទំងបួនៃនទេន្លេមគងគេ្រកមេ
្របេភទមចឆទក
ឹបេផ ងៗេទៀត។េ

េនជប់សមុ្រទេនះអ្រ
ៃនងទេន្លេមគ

យមនិ ប់បញចូ ល្របេទសចន
ិ នង
ិ មយ
ី ៉ ន់ម៉) គ្រឺ តនី ងិយេលើកែលងតំបន់ដសី ណ្ដរទេន្លេមគងគ្របេទសេវៀត

ៃនករទទួលទន្រតទី កឹបមនក្រមតំ អស់ិ ខពស់បំផុតេនេសទើរ្រគប់តំបន់ទង

ងេនះ។េយើងសូ មផ្តល់នូវទិដ្ឋភពរួមមួយេនទីេនះពីករេ្របើ្របស់្រតីទេន្លេមគងគេ

កនុងតំបន់េ

មែដលយ្របជជនេន

យដក្រសង់េចញពីអតថបទស្តីពីករ យតៃម្លទិនយន័ េដើមៃនធនធនជលផល(២០១០) របស់ឯករស្តីព"ី ករ យតំៃលបរ ិ ថ នទេន្លេមគងគជយុទធ

១.

្របេភទ្រ េនកនង
ុ្រស្តរបស់គណៈកមមករទេន្លេមគងគ"។ងទេន្លេមគងគ

អតថបទស្តីពកន័ េដើមៃនធនធនជលផល(២០១០) បន យតំៃលព្រី បេភទី រប៉ន់្របមណទនិ យ្រតីកុ នងទេន្លេមគងគេ

យយកទិនននយ័ ចុះបញជ ី កុ ង្របព័
ននធទិននន យ
័ FishBaseែដលកត់្រ

ែដលរស់េនកនុងទេន្លចំននួ ២០៤នងំ ពភិ បងឹ ចំនួន៣២ទូទងិ ពេក។េយងេទ

ចុះបញជ ី ឆន២ំ ០០៩្រតីចំនួន៧៨១្របេភទែដលេគរកេឃើញេនកនុងទេន្លេមគងគជប់ចំ

បនទប់ពីទេន្ល

ទុកពី្របេភទ្រតី

មទន័ ែដលបនិ ននយត់ថនក់ទីពីរមហ ូ ន(Amazon) ែដលមន្រតីរហូតដល់១,២៧១្របេភទេហើយតួេលខេនះក៏បញជក់

ផងែដរថទទេន្លេមគងគជទេន្លទពី រី េនេលើពភិ ពេករណ៍មួយែដលេចញេ

កែដលមន្របេភទ្រតចី ្រមុះ។េយង

យអងគករមូលនធិ សិ ត្វៃ្រពពភិ ពេ

ក(WWF) បនឲយដង
ឹ ថ

មរបយ

ងទេន្លេមគងគ

គឺជបណុ ំ្ត ៃនជីវៈច្រមុះែដល្របេភទ្រតីថមីៗជង២៧៩្របេភទ្រតូវបនរកេឃើញេនកនុងទសវត ចុងេ្រក
យ។កលពីមុនេគបន យតៃម្លថមន្រតី្របមណ១,២០០្របេភទប៉ុេ
បចចុបបននវញេគគ
ិិតថ្រតីទឹក

បមន្របែហល៨៥០្របេភទេហើយេផ ងេទៀតមករស់េនកនុងទេន្ល្របសិនេបើ្រតីសមុ្រទែដលបំ្ណ ះេនកនុងទេន្លេមគងគបែុ៉ ន្តចមនរហូតដល់១,១០០្របេភទ

ស់ទីមករស់េនបេ្ត ះសននកុ ងតំន បន់ដសី ណ្តរទេន្លេមគងគ្រតូវបន ប់បញចូ ល។េលើសពីេនះេទៀត្រតចី ំនួន១៩៧្របេភទ្រតូវបនចុះបញជ ី េនកនុង

្របព័នធទិនននយ
័ FishBaseថជ្រតីរស់េនកនុងបឹងទេន្ល
បួនេនេលើពភិ ពេបែដលចំនុចេនះបង្ហញថបឹងេនះគឺជបឹងទី

កែដលសមបូរ្រត្រី គប់្របេភទ(បងឹ ប៊ី ៉ Biwa)របស់្របេទសជប៉ុនជប់ចំ

ត់ថនក់ទី

្របំមយួ ែដលមនសត្វចំនួន៦៩្របេភទ)។

1

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយង
ើ ៖

ទំង

ចំនួន្របេភទ្រតីេន២០ទី

ងំ េនកនុង

ងទេន្លេមគងគយ) ្រតូវបនបង្ហញកនុង

ងខងេ្រកម៖

(េយ ប់បញចូ លទំងងបង្ហញព្រី បេភទសត្វេនកនុង២០ទី ងំ ៃន ងទេន្លេមគងគ

្របេភទ

ទីកែន្លង

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”អំបូរចំនួនរកេឃញ
ើ្របភពទឹកទេន្លេមគងគេន្របេទសចិន

២៤

៣

៤

ែខ ទក
ន
ន
ឹ ទេន្លេមគងគភគខងេលើកុ ង្របេទសច
ិ

៣៤

៤

៤

ែខ ទក
ឹ ទេន្លេមគងគភគក

៤៨

៨

៧

ែខ ទក
ឹ ទេន្លេមគងគភគខងេ្រកមកនុង្របេទសចន
ិ

១២២

២១

១៥

្របេទស

១៤០

៣០

២៦

្ត លកនុង្របេទសចន
ិវភគខងេជងើ ទេន្លេមគងគ

ទេន្លមអ៊(ូ Nam Ou)

៧២

១៥

២៩

ទេន្ល

មងុ(ំ Nam Ngum)

១៥៦

២៧

៤៣

ទេន្ល

មម៉ង(Nam Mang)

៥៧

១៩

១៧

ទេន្ល

មខឌញ
ី (Nam Kadinh)

៩៩

២១

៣៨

ទេន្លសុង្រកម(Songkhram)

២១៦

៤០

៣៩

ទេន្លេហ បងៃហ្វ (Xe Bang Fai)

១៥៧

៣១

៥១

១៦០

៣៣

៤៧

ទេន្លេហ បង2ងំ (Xe Bang Hiang)ងៃដទេន្ល

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ទេន្លមូន/ជី (Mun/Chi)ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”

២៧០

៣៨

៤៩

១៦៨

៣៤

២៥

ទេន្លេមគងគេខត្តសឹ ងទ ែ្រតង–្រកេចះ

២០៤

៣៧

៣៣

ទេន្លេសកុង (Sekong)

២១៤

៣៣

៦៣

ន្ត (Sesan)

១៣៣

២៦

២៤

ទេន្លែ្រសពក (Srepok)

២០៤

៣២

៣៨

ប (Tonle Sap)

២៨៤

៤៥

៣១

ដស
ី ណ្ដរេមគងក(Mekong Delta)

៤៨៦

៧៣

២៨

ទឹកធ្លក់លបក់េខនខងេ្រកមៃនទេន្លេមគងគ
(Khone Fall)ទេន្លេស

ទេន្លគណៈកមមករទេន្លេមគងគ៖ស្រមង់អតថបទស្តីពក័ េដមំ ០១០ ទំពរ័ ១១ើ ៃនធនធនជលផលឆន២ី រ យតំៃលទិននយ

េយងមងខងេលើេ

យមនី ណ្តរទេន្លេមគងគែដលជកែន្លងិ ប់បញចូ លតំបន់ដស

្រតទ
ី ក
ឹ ៃ្របរស់េនមន្រតជី េ្រចនើ ្របេភទកំពុងរស់េន

្រកមនិង

ងទេន្លមូន/ជកី ុ នង្របេទសៃថនិងេន

ទេន្លេសកុងនងិ ែ្រសពកកនុង្របេទសកមពុជ៕
ឯកមៃដទេន្លរបស់ទេន្លេមគងគដូចជ

ងទេន្លសុង

មដងទេន្លេមកនុងេខត្តសឹ ងទ ែ្រតងេខត្ត្រកេចះនិង

ង

រេយង

International Center for Environmental Management (ICEM). 2010.
Mekong River Commission (MRC) Strategic Environmental Assessment (SEA) for Hydropower on the Mekong Mainstream:
Fisheries Baseline Assessment Working Paper.Vientiane, Lao PDR: MRC.
http://www.mrcmekong.org/about-the-mrc/programmes/initiative-on-sustainable-hydropower/strategic-environmentalassessment-ofmainstream-dams/ឃិគូឈយ
ិ ូក

3Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយង
ើ ៖

៣.

៏ ជ
បដធ
ំ ងេគបំផតុ កនងេ
ុងទឹកទេន្លេមគងគ-ជពិភពជលផលទឹក

១. ករទទ ួលទន្រ ទឹកេបើេយងេទប េនកនុង្របេទសទំងបួនៃន

េទខងេលើករចប់្រតីទឹក

ងទេន្លេមគងគេ្រកមែដលបនបង្ហញេនកនុងសថិតរិ បស់អងគរករេសប ងនងិ កសិកមមែដលេ

ជភសរុប៧៥០០០០េ

នកនុងមួយឆន ំ ប៉ុែន្ដេបើេយង

បែដលេន

កបមរបយករណ៍ស្តីពីធនធនជលផល(ឆន២ំ ០១០) សំ េថផល្រតី្របមណ២.១

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”អង់េគ្លសថ(FAO)ៃនអងគករសហ្របជជតបិ នបញជក់ថចំនួន្រតចី ប់បន

នេមករសទងម់ តិេនមូល ្ឋ នវញិចេធ្វើករប៉ន់្របមណ

នែដល្រតូវបនចប់បនកនុងមួយឆនៗំ ែដលេសមើនឹង១៨% ៃនទិននផល្រតីទឹក

ទបនេនទូទងំ ពិភពេក។ េយង

កសិកមម(FAO)បនបង្ហញថករបរេភគ្រត
ទ
ិ
ី ក
ឹ

មករគណនៃនសថិតិរបស់អងគករ េសប ងនិងប្របចំឆនសំ ្រមប់មនុស មនក់េន

េ្រកមគឺេសមើរនឹង១៣,៨គីឡូ្រកមកនុងមួយឆន ំ ខណៈែដលអ្រ
ជមធយមមន្រតឹមែត ២.៣គីឡូ្រកមប៉ុេ

ៃនករបរេភគ្រតិីទឹក្ណ ះ។ ករបរេភគ្រត
ិីទឹកេសមើរនងឹ ១៩,៤គឡី ូ្រកមគខឺ ពស់ជងេគបំផុតេនកនុងពភិ ពេចំនួន២០េផ ងេទៀតបនបង្ហញថ ករបរេភគ្រត
ិ
ីទឹក

ម

ងទេន្លេមគងគ

បកនុងសកលេ

កប្របចំឆនេំ នកនុង្របេទសកមពុជវញ
ិក។ មនេសចក្តស់ តិី េងខបរបយករណ៍សទងម
ប្របចំឆនជំ មធយមស្រមប់មនុស មនក់រហូតដល់េទ៣២,៣គីឡូ្រកមសំ ប់្របេទសកមពុជ ២៤,៥គីឡូ្រកមស្រមប់្របេទស
គីឡូ្រកមស្រមប់្របេទសៃថនិង ៣៤,៥គីឡូ្រកមស្រមប់្របេទសេវៀត

ចេ្រចើនវ ២៤,៩

ម។េបើេយងេទ

មទិនននយ
័របស់អងគករ េសប ងនិងកសិកមមរ (FAO)ស្រមប់ឆន ំ ២០០០ដល់ឆន២ំ ០០៣ ស្តីពីសត្វែដលមនជតិ្របូេត

អុីន្រតូវេគបនបរេភគកន
ិី នរហូតដល់េទ៤៩,៨% េនកនុង្របេទសុ ងមួយៃថងៗេឃើញថបនមកពីសត្វ្រតម
កមពុជ ៣៨,៣១% េនកនុង្របេទស
ែដលចបញជក់ឲយេឃើញថមនអ្រវ ១៦,១៩% េនកនុង្របេទសៃថនងិ ១២,៨៧កនុង្របេទសេវៀត
ខពស់ខ្លងំ េបើេធ្វើករេ្រប បេធៀបជមួយអ្រ

រហូតដល់េទ៥,៧៨%។ ្របេទសកមពុជនងិ ្របេទស

េនះ។មមធយមភគជសកលវ គមឺ នករេលចេធ្លជពេិ សស េនកនុងេ្រប បេធៀប

២. ទិនផន ល្រ ទេន្លេមគងគ
មនទន័ ថមីេពលបចចុបបននបនបង្ហញថ ករេនិ ននយគុណតៃម្លស្រមប់េសដ្ឋកិចច្របចំឆនពំ ី២,១ (USD2.1) ពន់ដុ(្ល រនងិ ព៤
ី ,២(USD4.2)ពន់

នដុយសុី អឹម (ICEM) ឆន២ំ ០១០) ។

1

ទ្រតព
ី ី
នដុ

្ល រ េទ៧,៦(USD7.6)ពន់

ងេមគងគ្រតូវបនេគប៉ន់ម នថមន្ល រ េទ៣,៨ (USD 3.8)ពន់
នដុន្ល រេនឯតៃម្លទំនញិ លក់ យMekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”េនកនុងតំបន់ជុំវញៃនទ
ិឹកធ្លក់

លបក់េខន(Khone)េនភគខង
តបូងៃន្របេទស
េនវែដលជតំបន់ទសំ ខន់ៃនទេន្លេមគងគែដល

បនផគតផ់ គងដ់ ល់ករកររស់េនេទ
ដល់្របជជនចំនួន៦៥,000្រគួរ។ជមធយមកនុងមួយ្រគួ

ចចប់្រតីបនចំនួន៣៥៥គីឡូ្រកមនិងបរេភគ្រតួ ២៤៩គីឡូ្រកម។
ិីជមនយមចំនន
ផល្រតសី រុបែដលេន

រគត
ិ ថ

ទបនពត
ី ំបន់ែកបរជួរទកឹ លបក់េខន(Khone)្របមណជ៤,០០០េ

មនតៃម្លព៤ី ៥០,០០០(USD450,000) េទ១(USD1)

នដុ

ន ែដល

្ល (ប ណ(Baran), ចន់េថឿន

(Jantunen) និងចុងឆន ំ 2008) ។មន្របភពព័តម៌ នេផ ងៗគនបនេធ្វើក◌ារប៉ន់្របមណថករផលិត្រតីទឹក

បរួមទំងករេធ្វើកសិកមម

្រតីេនកនុង្របេទសកមពុជស្រមប់គណនចំនួនរ ង១១,៧% និង ១៦% ឬរ ង ៨និង ១២%ៃនផលិតផល
កនុង្រសុកសរុប។ ខណៈេពលែដលតួេលខទំងេនះគជ
ពបឺ ករប៉ន់្របមណទំងអស់េហយើិ កេដើមបទី ទួលបនសថិតិ្រតឹម្រតូវស្រមប់អនកេន

បនយល់ពទ
័ ្រប
ី ន
ិ ននយ

ទខនតតូច

ក់្របែហលទំងេនះេ

យ(រៈសំ ខន់ៃនជលផលទេន្លេមគងគែដល

ស់ច្រតូវ

យអុសំ ០១០) ។ី ុ ី អមឹ (ICEM )ឆន២៣.្រ ្រទ្រទង់ជី ត្របចំៃថង និងវបបធម៏
នេពលបចចុបបននេនះេ

យរែតករអភវិ ឌ បេងកតើ ឲយមនេ្រគ ងបរកិ ខ រដូចជទូរទកឹ កក នងិ បញដឹកជញជូ នដ៏សំបូរែបបេនះ ្រតែី ដលចប់បនពី
ែដនអន្ដរជតិ។ជករពិត
បេងកត
ើ េឡង
ើ ករេ

ស់ ្រតមី នងទេន្លេមគងគ គកំ ្រពំឺ ំពុង្រតូវបនែចកចយេនទូទង

រៈសំ ខន់សំ ប់េះដូរេហើយមុនេពល្របព័នធែចកចយ្រតូវបន

ះដូ្រត្រី តូវករទកើ បេី ធ្វកិី ែន្លងេដមើ រប្ដូរទំនញិ គនេទវញេទមក។

រហូតមកដល់្របមណជ៥០ឆនមំ ុន ករេ

ះដូរ្រតីនិង្រសូវបនេធ្វើេឡើងយ៉ងទូលំទូ

តំបន់ែដលរួមបញចូ លទំងតំបន់ភគខងតបូងៃន្របេទសេនះ េនេពលែដលករចិញចឹមជីវតមនុស ជសកលបនចំ
ិែស្វងរក

្ត

វនង
ិ ភគឦ

យេពលេវ

រេនកនុងេគលបំណងេដម
់ គងច
់ ណ
ំ ី
ើ បធ
ី នករផគតផ

រ។យេនកនុង

នៃន្របេទសៃថ។ េនកនុងសម័យ
របស់ពួកេគេដើមប្រី បមូលផ្តុំឬ

េនកនុងភូមិ មុខរបរែដលសំ ខន់ជងេគគឺករេធ្វើេ្រសចំករ ែដលេធ្វើឲយពួកេគមនករពិបកកនុងកររក

េពលេដមើ បែី ស្វងរក

របែនថម (េដមយបយ) កនុងកំឡុងេពលបងករបេងកនើ បបើ ផល នងី រេភគជមួ
ិិ ្របមូល

ផល្រសូវជេដើម។ េនេពលេវ
2ដូចគនេនះែដរ ្រចំងទេន្លេន

មភូមែិ ដលជទីកែន្លងសមបូរ,្រតី ងយ

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖្រសួលកនុងករេន

ទ្រតីេនទីេនះ េហើយបនបំែលងេទជ្រតីែដលចប់បនេនះ ជចំណី

ផ្អកឬ្រតេី ឆ្អរើ (ឬចំណីរេ្រក ម)ែដលអនកភូមិ ចេធ្វកើ រេរ្រតូវបេធ្វើករែចកចញេ

ករេយេធ្វើករេ

រដូចជះដូរជមួយទំនញិ េផ ងៗែដលពួកេគ្រតូវករ។

ះដូរគនេទវញេទមក។
ិះដូរទំងេនះមនិ ្រតមឹ ែត្រតូវបនអនុវត្តន៍សំ ខន់សំ ប់សងគមនងិ វបបធម៌ផងែដរ។

មទដិ ្ឋភពជក់ែស្តងប៉ុេ្ណ ះេទែតក៏មន

រៈ័ន្របេទសៃថ ្រស្តីជនជតិៃថមនក់េនកនុងវយ៧០ឆន រំ បស់នងមនែដលមនករទក់ទង

ភគឦ

័
េទនង
នងែដលនងបនេធ្វើឹ យុវយរបស់
ដឹកយកេទលក់េ

រែដលេ្រក ម ដូចជ្រតេី ងៀត ្របហុក នងិ ផ្អក។ ពួកេគបន

យរទះេគនិងជញឹកញប់កំណត់េពលេចញរួម្រពមគនជមួយនឹងមតិ ្តភក្តិេ

កំណត់ឬសេ្រមចពទ
ី ស
ិ េ
មបេ

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”្ត យផ្លូវេដើមបេី ធ្វកើ រេេទៀត។ មនិ មនអ្រ

យគមនករ

មួយេទ។ បនទប់មកនងបននងឹ ចរចជមួយមនុស ែដលនងបនជួបេន

ះដូរជមួយ្រតែី ដលនងយកមកជមួយនងឹ អងករនងិ ផលិតផលកសិកមមដៃទ

េថរេទស្រមប់ករេ

ះដូរអងករនិង្រតី ដូេចនះេនេពលែដលនងបនេលើសនងនឹងផ្តល់

ឱយបែនថមេទដល់មនុស េផ ងេទៀត ែត្របសិនេបននតផ់ គង់ េនះនងនងើ ងមនរយៈេពលខ្លកី ុ ងករផគឹ ចរចជ
មួយមនុស េផ ងេទៀតេដមើ បឲី យទទួលបន្រសូវេ្រចើនេ្រចើន។ ចំនុចេនះ បនពនយល់អំពី

ករចរចរគឺ្រតូវេធ្វើឧយេគមនចិត្តទូ
េ

ះដូរជ

យ។

េនេពលេនះ ទំងអងករ នងិ ្រតគី មឺ និ ្រតូវបនេគែចកចយ
ច់្របក់ែដ។

កំណត់អ្រ

េច្រតូវបនសនមតថ់ ្របជជនមន

មរយៈទផី រេទដូេចនះេហយើ ក៏មន
ិរមមណ៍ថគមនចំណុច

ះដូរេថរជេលខេនះេទ។ េលើសពេី នះេទៀត ទំង្រតី ឬអងករគមឺ និស្រមប់រយៈេពលយូជជងករខជះខជយេ
ែដលរៈសំ ខន់េនកនុង

ចមួយែដល្រតូវ

ច្រតូវបនេធ្វបើ ្រមុងទុក

យេបះេចល គ្រឺ តុវពយយមប្តូរយក្របក់ឲយបនេ្រចន
ើមចេធ្វើបន េហើយជេមេរៀនកនុងសងគមបនបង្ហញថ ករេចះផ្តល់ឱយរបស់ទងំ េនះជចិត្តសបបុរសេទ

អនកេផ ងេទៀតេនះ គេឺ ដម្តិ៍ម ះរបស់េគនងំ ងរ ងបុគល
គ នង
ើ បប
ើ េករេឈឹ ទំនក់ទនី េងកនិ ករព្រងងិ បុគគល ែដលជវធ៏ ្អកុ ងករផ្ត
នល់្របឆំងនឹងកលៈេទសៈិ ីដលមួយែដលេកើតេឡើងេ

េរៀនពី បទសមភសផងែដរថករកំណត់េទភូមែិ ដលមនិយមនិ បនរ ំពឹងទុក។ េយើងក៏បន

គ ល់: េដើមបេី ធ្វើករេ

ះដូរ និងបេងកើតទំនក់ទំនង

មតិ ្តភក្តថិ មីៗ គជឺ អ្វែី ដល្របជជនេនទេី នះរកី យនងឹ េធ្វ។ើ មនុស ែដលបនក្លយជមតិ ្តភក្តិ
េះដូរ ្រតូវបនេគេថ េសៀវ (siaow) (ទុកខគនេទវញេទមក។
បនទប់ ពធិិ ីញតិបន។

ជេ្រចើនេ

ឥឡូវេនះ្រតី
កក់ដូចមនន័យថ ជមតិ ្តជិតសនិទធ) ែដលែតងែតេទសួ រសុ ខ

ពហ៍ពព
ិ ហ៍

េនះមនន័យថ ករព្រងឹងទំនក់ទំនង

មរយៈករេ

3ះដូរេទជមតិ ្តភក្តិ

ច្រតូវបនែចករ ំែលកេពលបចចុបបននេនះ ចំេពះភគខងតបូង្របេទស

មតិ ្តភក្តន
ិ ង
ិ

ចនង
ឹ េកត
ើ មនេឡងើ រ ងពរី ្រគួច់ញត។ួ ៃនភគឦិ េនកនុងភូមមិ យរទំងពរី េយេហតុចបេងកើនទំនក់ទំនងេទ

ច្រតូវបនេគលក់បនយ៉ងងយ្រសួលស្រមប់ករេ្ដ យេនេពលែដល្រតីែដល

មរយៈករ

ះដូយកមរយៈករេ

ច់ច់្របក់, ចស់ទុំ

ះដូរេនះប៉ុែន្តសូមបែី តវេនេពលែដលចប់្រតីបន ្រតីទងំ េនះ្រតូវបនេគែចកឱយ
នៃន្របេទសៃថេនេពលែដលផល្រតែី ដលេនទMekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖បនមនបរមណត
ិិច េហើយករចំ

យេលើេ្របង

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”ំងេដើមបយី ក្រតីេទទីផ រមនិ សមម្រតគន ឬមនិ បនចំេនញ ,្រតទំ េនះ្រតូវបនលក់េនកនុងភូមកន ៃលទប។ ្រតី ងិ ុ ងតំ

ងទេន្លេមគងគនេពលបចចុបបននេនះ បនេដើរ

តួនទីយ៉ងសំ ខន់កុ ងករព្រង
នឹងទំនក់ទំនងសងគមនិងគំ្រទដល់សន្តិសុខេសប ងរបស់្របជជនែដលមនឱ
កសតច
ើ បទ
ិ តួចេដមី ទួលបន្របក់ចំណូលជ

ឯកច់្របក់។

រេយង :

Baran, Eric, JantunenTeemu, and ChiewKieok Chong, 2008.Value of Inland Fisheries in the Mekong River Basin, Tropical River
Fisheries Valuation: Background Paper to Global Synthesis 227-290.
International Center for Environmental Management (ICEM). 2010. Mekong River Commission (MRC) Strategic Environmental
Assessment (SEA) for Hydropower on the Mekong Mainstream: Fisheries Baseline Assessment Working Paper.
Vientiane, Lao PDR: MRC.
http://www.mrcmekong.org/about-the-mrc/programmes/initiative-on-sustainable-hydropower/strategic-environmentalassessment-ofmainstream-dams/ឃិគូឈយ
ិ ូក

4Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖

៤. ករចិញចឹមជី តរបស់្របជជន

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”មដងទេន្លេមគងគ

១. ្របជជននិងទេន្ល
ចំនួន្របជជនមងទកឹ ទេន្លេមគងគេលើសពី៦០

េនកនុង្របេទសនមួ ៗមន៥,២ិ យននក់។ ចំនួន្របជជនៃនតំបន់

ននក់េនកនុង្របេទស

ននក់េនកនុង្របេទសកមពុជនិង ១៨,៧វ២៣,១ងទេន្លេមគងគ

ននក់េនកនុង្របេទសៃថ,១៣ននក់េនកនុង្របេទសេវៀតម។ ្របមណជ ៨៥% គឺជសហគមន៍កសិកមម (គណះកមមធក
៏។ កសិកមមករិ រទេន្លេមគងគ(MRC)ឆន ំ ២០១០ទំពរ៣១-៣២)េនទករ្របមូលៃនជីវតកនិ ុ ងទកឹនង៏ ំ ខន់របស់្របជជនកនុងិ បែន្លគជឺ សកមមភពេសដ្ឋកចិ ចដសងទេន្ល

េហើយ្របែហលជ៦២,៦%ៃនចំនួន្របជជនែដលេធ្វើករេនកនុងតំបន់បេងកើតកររស់េនរបស់ពួកេគជមូល្ឋ នបនពកី រងរែដលទក់ទងនងឹ ធនធនទកឹ (កណះកមមធកិ រទេន្លេមគងគ(MRC)ឆន ំ ២០១០ទំពរ័ ៤៨)។ទេន្លេមគងគមន់ គងទ់ ឹកេ្របើ្របស់សំ ប់តំបន់ទី្រកុងប៉ុនេិ ្រតឹមែតផគតផ្ណ ះេទរ, ក៏ជ្របភពទឹកស្រមប់

េ្រប្រើ បស់្របចំៃថងេនកនុងសហគមន៍កសិកមមកុ ងរដូនវ្របំងផងែដរ។ េនកនុងភូមន
ិ ន

មបេ

្ត យដងទេន្ល

េមគងគែដលេសទើរែត ល់ទឹកផឹកទឹកស្រមប់េ្របើ្របស់្របចំៃថងនិងទឹកស្រមប់វស័ំ អស់ គឺពឹងិ យកសិកមមទង
្រស័យេលើទេន្ល។ ទេន្លេនះគមឺ នរៈសំ ខន់ស់ េហយើ ក៏ជកែន្លងស្រមប់កុមរេលងផងែដរ។

េនេពលែដលក្រមត
ំ េហយ
ិ ទក
ឹ ថយចុះេនកនុងរដូវ្របំងតំបន់ក្លយេទជសងួតខ្លងើ មត់ទេន្លក្លយេទជ

ទីកែន្លងដ៏សំខន់មយួ ស្រមប់ករេធ្វើកសិកមម។ េលើសពីេនះេទៀតេ
ស្រមប់សហគមន៍កសិកមមគ្រឺ តទី កឹបែដល្រតូវបនេគចប់េនតដ៏ ជ្របភពដ៏សំខន់ៃន្របូេតអុីន

ទទំងេន

មដងទេន្លនងិ ៃដទេន្លេផ

ងៗេទៀត ក៏ដូចជដីេសើមនិងផ្លូវទឹកែដលតភជប់េទឱយពួកេគ។ នេពលបចចុបបននេនះមន្រតី្របមណជ
៨៥០្របេភទែដលបនកំណត់ថ មនេនកនុង
សងទេន្លេមគងគេហយើ ភគេ្រចន
ើច្រតូវបនបរេភគ។
ិ្ឋ នជីវតកនិ ុ ងទកឹ រួមទំង្រតនី ងិ កែងកបគជឺ ្របភព្របូេតអុនី ចំបងសំ ប់្របជជន ្រពមទំងជ្របភពដ៏សំ ខន់ៃនកររក្របក់ចំណូលផងែដរ។ ្របសិនេបើ
ប់បញចូ ល ខងគឺ្របជជន៤០ជវី កមមនងិ ពលកមម

មរដូវកល

ននក់េនកនុងតំបន់េនះ្រតូវបន

ចូលរួមេនកនុងឧស ហកមមេន

ទែន្របព័នធទឹក

ទេន្លេមគងគ។្របែហល៤០%ៃនចំនួន្របជជនរបស់
្របេទសកមពុជគឺ

្រស័យេនេលើទឹកបឹងទេន្លបនងិ (កណះកមមធិិ ទី លែដលទកឹ ជំនន់េនជុំវញ
ករទេន្លេមគងគ(MRC )ឆន ំ ២០១០ទំពរ៤៩)័។ែមនជេរឿងចែម្លកស្រមប់មនុស ពភូ ជី មិ េ្រចនើ េន1ទេន្លកជ៏ ផ្លូវដឹកជញជូ នដ៏សំខន់ែដរ។ មនិមដងទេន្លទងំ សងខងេនះេធ្វេើ

យមនករទំំនក់
Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ទំនងឆងយពគី ន េនះេទ។ កន្លងមកេនកនុងេខត្ត

មនុស ែដលរស់េនខងៃថ

ចេធ្វកើ រងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”បូណ ឆថននី(UbonRatchathani)ៃន្របេទសៃថដំ ុ ះដំ

ំ(swidden)របស់ពួកេគេនេលើភៃនំ ន្របេទស
ំវលជុ
ិ

វប

ន។ ស្រមប់ពួកេគទេន្លេនះមនំ ខ្លេនះេទ ្រគន់ែតជអ្វីែដល្រតូវឆ្លងកត់ិ ែមនជ្រពំែដនជតិយ៉ងខ្លង
យ៉ងសមញញ េទវញ។
ិ

២. ជំេនឿខង ញញ ណនិងទេន្ល
ទេន្លេមគងគនងិ ទេន្លដៃទេទៀតេនកនុងតំបន់ គមឺ នមនទំងេនះផងែដរ។ េនកនុង្របេទសៃថ,ទីកែន្លងែនជេំ នឿរបស់មនុស ្រតូវបនក

េពលៃនករសិក

រៈសំ ខន់ខងវញិ ញ ណពេិ សសស្រមប់មនុស

វនងិ កមពុជ មន្រប

ទពុទធងេឡើងជញឹកញប់េន

មបេ

សននង
ិ វត្ត

មននែដលជ្ត យមត់ទេន្ល។ កនុងអំឡុង

មមូល ្ឋ នេនះ មនឱកសជញឹកញប់ឮេរឿងេ្រពងនទិ នជេ្រចនើ ។ ឧទហរណ៍េន

ភគខងតបូង្របេទសវ ្រតូវបនេគដំំ សត្វនគេនខងេ្រកមៃនទេន្លេមគងគ។ ្រតូវ
លថមន ង

បនេគេជឿថមន្រពលឹងដ៏រងមំ
រស់េនកនុងទេន្លនិងេនកែន្លងពិេសសេផ ងេទៀតដូេចនះ
ឹថនក់ដល់ដំេណើរករទូកេន

ទឬករឆ្លងកត់ទី

ងំ ែដលមនិ បនេធ្វកើ រឧទទសិ បួងសួ ង។ចនឹងមនេ្រគះ
មបេ

្ត យ

ទេន្លដមណូយ(DOM Noi)េនកនុង្របេទសៃថែដលជៃដៃន ទេន្លមូន (Mun) មួយ គឺជៃដៃនទេន្លេមគងគ

មនុស ែតងែតសុំ ករអនុញញតព្រី ពលឹង ឬ្របេទស

វ្រតូវបននយិ យយ៉ងទូលំទូទ។ គួរបញជក់ផងែដរេនកនុង្របេទសៃថនង
ិយថទេន្លគជឺ តំែណលៃនករ្របយុទធ របស់នគ។

្រពះវញ៏ ំសេមបមិ ញ ណបននិយយថ មនវញិ ញ ណថិតេនកនុង្រតី។េទះបបជី ទំហំដធើ ក្តី រតូឺ ចក្ត្រី តូវបន

េគគ ល់អំពជ
ឆំ យក របស់ េមគងគ្រតទ
ិី វី ត្រតី ្ល ងី កឹមនទំងន់រហូតដល់ ៣០០គឡូ្រកមឯេយ៉ងឦរក មុនេពលេន

ក៏េបដ៏ធំបំផុតរបស់ពភិ ពេះ។ ្រតូវបនេគមនជំេនឿេយ ជវី ត្រតឆំ យក រស់េនេ
ិី ្ល ង

យ័កជមួយនងឹ ភពេពញវយ

យសហគមន៍េន

រសមទនសីល្រពះពុទធនងិ ភពពសិ ិ ដ្ឋរបស់ គេឺរែត មនែស្លនងិ បែន្លេផ ងេទៀត្រតូវបនេគធ្លប់រកេឃញើ េនកនុងេពះរបស់ ែតប៉ុេន្ត េខត្ត

ទៃថេទះជ
យ្ណ ះ។ េនកនុងែប៉កឥណបូ ចថនី(UbonRatchathani)របស់្របេទសៃថ ្រតូវបនេគេជឿថេនេពលែដល្រតី

េនះ្រតូវបនេគចប់េនកនុងសំញ់ របស់នរ

មនក់គឺជេរឿងមន
ំិ សូ វល្អេនះេទ។ ឥឡូវ្រតីទង

េនះប៉ុែន្តេ

ច្រតូវបនេគលក់ស្រមប់ថវករយ៉ ងេ្រចើន
ិយរែតមនករភ័យខ្លចៃនករបត់បង់

ជីវតរបស់
មនុស មនក់ៗចំេពះករ្រប្រពឹត្តអំេពើបប
ិៃនករសំ

ប់្រតី អនកេន

ករេស រ ំពញក្រពះពុទធ
ឆ្លងំ យក ។...

ទបនអនុវត្តបន្តជផ្លូវសន បនទប់ពកី រលក់្រតី

ទេន្លេនះក៏ជទកី ែន្លងៃនពធិ បី ុណយេផ ងៗ។
2

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ជេរៀង ល់ឆនមំ នករ្រប

ំងទូកេនេលើទេន្លេមគងគនិងៃដទេន្លរបស់ េនជុំវញេពលរដូវវស បញច ប់ិេនះ។ ដូចគនេនះផងែដរេនកនុងអំឡុងេពលចូលែខឆនថំ មីរបស់្របជពលរដ្ឋៃថនង
ិមនុស ែដល្របរពធពិធីេន

មបេសន។ ពធិ េី នះបនេធ្វេើ ឡងើ េនកនុងទី្ត យដង្រចំងទេន្លបនក
ងំ េបតកិ ភណ្ឌពភិ ពេវេនែខេម

ទេន្លមុន(Mun)ជៃដទេន្លេមគងគមយួ េនកនុងភគឦ

កៃនហ្លួង្រពះបងតែដលមនេឈមះលបផី ងគ ល់តចិ ជងដូចជ

នៃន្របេទសៃថនិង ទេន្លេសកុងៃន្របេទសកមពុជ។

ស់ទេន្លថីម

េនេលើខពង់ បបូខនតតូចេ

។ងប៉មដីខ ច់េនេលើេចតិយ្រពះពុទធ

ែដរប៉ុែន្តទំេនៀមទម្លប់្រសេដៀងគនេនះ្រតូវបនអេងកតផងែដរេនកនុងតំបន់ែដលបន

៣.ករេ្របី្រ

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”េវន(Bolaven)ៃន្របេទស

វមនករេ្រប្រើ បស់េកនើ េឡងើ ៃនករបេងកើត រអគគ
ី ស
ិ នី

យេ្របើម៉សុី នេភ្លងើ អគគីសនីតូចរបស់្របេទសចិន។ ម៉សុី នទំងេនះ្រតូវបនលក់េនេលើទីផ រកនុង

្រសុកនង្លទ ល់ិ អនកភូមខិ ួ នឯងផ

ចំនួនេធ្វើករវនិ ិេយគរួមគន ចំចដំេឡងើ ឧបករណ៍ដ៏មញញ នងិ ងយ្រសួលេនះ្របសិនេបមើ ន្រគួ

យ្របក់្របែហល២០០-៣០០ដុ

្ល រ

រមួយ

េមរក។
ករធ្លក់ចុះៃន កំពស់ទឹក
ិ២ែម៉្រត គឺ្រគប់្រគន់េដើមបបី េងកើតអគគិសនីបន។ ដូេចនះេទះបីជគមនករផ្តល់ជំនួយក៌េយ អនកភូមិ ចេ្របើ

្របស់ធនធនផទល់ខួ នរបស់
្លពួកេគេដើមបទី ទួលបននងិ រក ថមពលអគគសី ន។ី កនុងភូមែិ ដលគមនអគគសី នីេនកនុង្របេទស
ខនតតូច។

ឯកវមន្របជជនខ្លះបនបេងកើត

ជីវកមម

កគុយែដលជករផ្តល់កំេណើតដល់

ជីវកមម

រេយង:Mekong River Commission (MRC). 2010. State of the Basin Report 2010.
http://www.mrcmekong.org/assets/Publications/basin-reports/MRC-SOB-report-2010full-report.pdfឃគិ ូ ឈយ
ិ ូក

3Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”៥. ភពចំរះុ េផ ងគនវបបធម៌ចំរះុ គនភេផ ងៗេនកនុងតំបន់ទេន្លេមគងគ
ភសរុបទងអស់
ំមន៣៩៨ភ

្របេទសេមគងគទង
ំ ៥ (ភម
ូវៃថកមពុជេវៀត

េសមើនឹង៥.៨% ៃនចំនួនភ

សរុប៦,៩០៩ែដលបនចុះបពជី យមូនេនេខត្ត ៉ ត់ឆបួរភគខងល
ីិ ច្របេទសៃថ

(ែខកញញឆន២ំ ០១២)

កEthnologue។មយ៉ងេទៀតចំនួនអនក

ពិភពេ

នយ
ិ យភ

កនុង្របេទសទំង៥េនះគម
ឺ ន៣.២%ៃនពភិ ពេ

៣.៤%ៃនភ

និយយបនថមនភ
្របេទស

)ឬក។ ធ្លក់ចុះទបៃនតំបន់ប៉សុី ហក
្វិ (០.១%ៃនអនកនិយយភ

១៨.១%ៃនភ

១៤.៤%ៃនភ

) េហើយតំបន់ទីប្វ) ប៉ុែន្តេបើេ្រប បេធៀបជមួយអឺរុប៉ (២៦.១%ៃន

សុី ទងំ មូល (៦០.៨%ៃនអនកនយិ យភេផ ងៗចំរុះែបបយ៉ងកនុងចំេ
# អនកនយិ យភ#៣៣.៦%ភ

)ភមនអនកនយិ យតចិ ជងឧទហរណ៍២៣១២វ៥,៣៤៩,៨៩៤

៨៤

៤៧

ភូម

៤៧,៣១៩,៨០០

១១១

៣៥

ៃថ

៥១,៦៦៨,៩៩៧

៧៤

២៨

បស
ី ុ ,ឆុង,ផ្លង់

ម៧៥,៦៥០,០៩៩

១០៦

៤២

ែរម,ឆុត,អនសរុប (៥្របេទស)១៩៣,៥០០,៧៦០

៣៩៨

១៦៤

៥,៩៥៩,៥១១,៧១៧

៦,៩០៩

៣,៥២៤

៣.២%

៥.៨%

កសរុប

ភគរយ

េយង

1

កនុងទ្វីប

ចមចំនួន្របជជនកនុងតំបន់ទេន្លេមគងគ 2 ។១០,០០០នក់

ភ

េមរកខ
ង
ិ

១៣,៥១១,៩៧០

ពភ
ិ ពេ

2

៥.៨%ៃនភ

កមពុជ

េវៀត

ក

ទំងអស់កុ ងព
ន ភ
ិ ពេ

េជើងនិងខងតបូង (០.៨%ៃនអនកនិយយភ
អនកនយ
ិ យភ

ម)1។ចំនួនេនះ

េឈមះភដូេចនះមនន័យថ៣.២%ៃនអនកនយិ យភវិ្រតូវបននិយយកនុង

េ្រព,សំ ែរ,ស្អ
៉ ូច
ហឺ,

ែរម,ឆុ៉ តនុ,វឆិន,ហពូនមចំ នួនបនផ្តល់កុនងបញ្វី យេឈមះភ
្រហ្វិក១២.២%ៃនអនកនិ យយភ1កនុងពិ ភពេកEthnologue (Lewis 2009)េ្របើ ្របស់៣០.៥%ៃនភ
កនុងពិភពេ
កMekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ភងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”េនកនុង្របេទសទំង៥កនុងតំបន់ទេន្លេមគងគ
កនុងចំេ

ម៣៩៨ភកររស់ នៃនភ១៦៤ (៤១.២%) មនអនកនិយយតិចជង១០ពន់នក់3 ។ខណៈចំនួនភ

មនិ ែមន្រតូវបនសំ េរចេយចំនួនអនកនយិ យទំង្រសុងេទ(Nettleនងិ Romaine២០០០)បនទប់ពេី ធ្វកើ រគណនេចញពក
ី រពន
ិ ត
ិ យេ្រប បេធៀប(Crystal២០០០) ប៉ន់្របមណថ៥០%ៃនភ
បត់បង់កុ ងេពល១០០ឆននខំ ងមុខនងិ ភគរយៃនភ

កនុងពភិ ពេបននិយយេ

កែដលមនអនកនយិ យតចិ ជង១០ពន់

)។ដូេចនះ មនជំេរសខព
ស់ែដលថមន១៦៤ភ
ើនក់គឺមនចំនួនពិត្របកដ៥១.០% (៣,៥២៤ភ

នង
ឹ
្រតូវ

យជនជតិេដើមភគតចិ និងជនជតិភគតិចេនកនុងតំបន់ទេន្លេមគងគេហើយនឹងបត់បង់កុ នងកំលុងសតវត រទ៍ ២ី ១។ករគណនករបត់បង់គ១ឺ ឬ២ភទេន្លេមគងគ។ភ

បនបន្តបត់បង់នងិិ វវឌមរយៈ្របវត្តិ

មបេ

្ត យ

ៃនកររលត់

បជេរៀង ល់ឆនកំ ុ ង្របេទសទំ
នង៥្រស្តមនុស ជតិបុែ៉ ន្ត អ្រសូ នយបនេកនំ កនុងរយៈេពលជង៥០០ឆនកំ ន្លងេហយើ េឡងើ យ៉ងខ្លងើ េនះជករគួរបរមភ (Nettleនងិ Romaine២០០០)។េ អ្វីជករគំ មកំែហងដល់ភ

ភគតិចដ៏ធំបំផុតកនុងតំបន់ទេន្លេមក ្ត គំ មកំែហងដល់ភ

គងគគេឺ កនើ េឡងើ យ៉ងឆប់រហ័សៃនភ
ភផ្លូវករនន។ពិេសសករអប់រ ំែតត្រមូវេ្របើ្របស់និងទទួលយកភ
ជតភ
ិ គតច
ិ ្រតូវករេរៀនភភគ ច?

ធំៗដូចជភ

ជតន
ិ ង
ិ

ធរណៈេលើកទឹកចិតឬ្ត សួ មប ីធំៗ។ខណៈកុមរៃន្រកុមជន

ជតន
ិ ង
ិ ភ

ផ្លូវករេហយើ ពួកេគមន

សិទធិេធ្វើដូេចនះ ជបញ្ហែដល្រគូបេ្រង ននិងឪពុកម្តយ្រតូវេបើកចំហរ

ឬេបកើ ចំហរេ

យពយយម ងំ ខទបឲ់ យេ្រប្រើ បស់ភ

ភគតច
ិ ទំង

េនះ។េនះនំឲយកុមរមនសំ ណួរអំពតី ៃម្លៃនេដើមកំេណើតនងិ ករអបរ់ ំរបស់ពួកេគ។ជលទធផលភ
កនុង

ភគតច
ិ មន
ិ ្រតូវបនយកមកេ្របេើ នេរៀនេហើយសូ មបែី តេន

Nettle (1999)

3យករណ៍ថ ភគរយៃនភ

មផទះដូេចនះភ

មនិ ្រតូវបន

េនភគខងតបូង្របេទស

វទំងអស់ មនអនកនិយយតិ ចជង១០,០០០នក់ ្រតូវជ៩២.៨% កនុងតំ បន់ អូ្រ៧៦.៥%កនុង េមរ ិកខងតបូង ៧៧.៨%កនុង េមរ ិកខងេជើង ៣៦.៤%កនុង
កលជមធយមគឺ ៥៩.៤% និ ងជមធយមកនុង សុីគឺ៥២.៨% ។2្រស្តីជនជតខ
នកប៉ក់េបង, េខត្តឧត្តមៃសិ មូកុ ង្រសុេមរ ិកក្ត ល ៣២.៦%កនុង្ត លី /អូ េសនី្រហ្វិក និង ៣០.២%កនុងអឺរបុ ៉ ។ ទូ ទំង

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ំ ន់េ្រកយ។េលើសពេី នះេទៀតភ
ែចកចយដល់មនុស ជនងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”ធំៗបនព្រងកី នងិ មនឥទធពិ លមរយៈទូរទស ន៍វទយិ ុកែសតនិង្របព័នធផ ព្វផ យធំេផ ងៗក៏ដូចជវបបធ៌ម្របជ្របិយកនុងែខ ភពយន្តនិងចំេរៀង។
បែនថមជងេនះេទៀតភ

អង់េគ្លសេដើរតួរជភ

«អន្តរជត»ិ សំ ប់ករទំនក់ទំនងកនុងតំបន់ទេន្លេមគងគជ៊ នែដលនងន ន២ំ ០១៥ជករជំរុញឱកសបត់បង់ករឲយតៃម្លភឹ មកដល់កុ ងឆមួយករបញចូ ល្របេទស
ភគតចិ ែថមេទៀត។

ជេម្លះនិងស្រងគមសុី វលេ្រគះធមម
ជតេិ គ តតបតនិង (ករបងខំ)ផ្លស់បូ រទ្ត លិី ំ េនេ

អភវិ ឌ ធំៗដូចជករ

និយយភ
នង
ិ ស៊ូ

ងសង់ទំនប់គជឺ ករគំ មកំែហងដល់ភពរស់ នរបស់ភ

រគំេ ង

ភគតចិ ផងែដរ។អនក

មងជជនជតិេដើមភគតិចរស់េនកនុងភគខងតបង្របេទសភូ
មនិងៃថបនរងេ្រគះរញជួ យែផនដីួមយំ កនុងែខធនូឆន២ំ ០០៤។ពមិ ៉ ងខ្លងី ុនេនះពួកេគមន

េហយើ ប៉ុែន្តអនកនយិ យភមងជពេិ សសអនករស់េនថ នភពេសដ្ឋកចិ ចនងិ សងគមអន់ថយរួចេទ

មេឆនរសមុ្រទពួកេគបនបត់បង់ទូកនងិ ផទះេទមែិ ដលគជ
ិ ិ (Skehan២០១២) ។ភូមែិ ដលមនអនកនយឺ ករ្របឈមជមួយវបត្តិ យភមនេដើមកំេណើតពភ
ី
លំ េន

យ

នេដម
ើ បី

កនុងករែថរក ភសុី ណូ-ទេី បរស់េនកនុងតំបន់ខងលិច្របេទសៃថ្រតូវបន

មស៊ូអ៊ូគុងជភ

ជញធរ អគគសិ នៃី ថបងខំឲយេរ ើងសង់ទំនប់។ជលទធផលកររួបរួមេនកនុងសហគមន៍មនភពទន់េខ យបេងកនើ ជឧបសគគ
និងអត្តសញញណែថមេទៀត (Bradley១៩៨៩)។
ភរបស់ ជនជតិេដើមភគតិចនិងជនជតិភគតិចបនបំេពញ

គតបឹ ្របមូលផ្តុំិ ណ្ឌិតនងិ ចំេណះដង

មរយៈរេបៀបរស់េនជ្របៃពណី

និងកររស់េនែបបធមមជតិ។មនអនក្រ
មនុស េកតើ មកជមួយភ

វ្រជវខ្លះបននិយយថ

នងិ វបបធ៌ម( McCarty, Skutnabb-

KangasនិងMagga២០០៧) ។្រស្តីជនជតយិ ៉ េហឿន

ភគខងតបូង្របេទស

ឯកមតំបន់តេន្លេសកុង
វ

រេយង:

Bradley, David. 1989. The Disappearance of the Ugong in Thailand. In Nancy Dorian (ed.)
Investigating Obsolescence: Studies in Language Contraction and Death.
Cambridge, UK: Cambridge University Press 33-40.
Crystal, David. 2000. Language Death. Cambridge, UK: Cambridge University Press.
Lewis, M. Paul (ed.) 2009. Ethnologue: Languages of the World, 16th Edition. Dallas, Texas: SIL International.

3

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”http://www.ethnologue.com/
McCarty, Teresa L., Tove Skutnabb-Kangas, and Ole Henrik Magga. 2007. Education for Speakers of Endangered Languages.
In Handbook of Educational Linguistics.Oxford, UK: Oxford University Press 297-311.
Nettle, Daniel. 1999. Linguistic Diversity. Oxford, UK: Oxford University Press.
Nettle, Daniel, and Suzanne Romaine. 2000.
Vanishing Voices: The Extinction of the World’s Languages. Oxford: UK, Oxford University Press.
Skehan, Craig. 2012. Time Running out for Moken Way of Life. Bangkok Post May 13, 2012.
http://www.bangkokpost.com/news/investigation/293059/time-running-out-for-moken-way-of-lifeឌយទុហ យិ ូគិ

4Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖

៦. ករបត់បង់ៃ្រពេឈីេនកនុងប
១. ករពឹង

យកសិករមនក់ ែដលកំពុងរស់

មបេ

មបេ

្ត យទេន្លេមគងគ

្រស័យៃ្រពេឈីរបស់្របជជន

«ៃ្រពេឈគើ ឺជផទះរបស់ខុ ំញ ។ ខញុំមនិេ្ត ្របេទស

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”ចរស់េនេមភនកំ ុ ង្របេទស
ន្ត យទេន្លេមគងគ សូ មបែី តបចចុបបននេនះក៏េ

េនកនុងមវ ។ ជីវតរស់
េនិម្រសុកជនបទ កនុងប

អនុតំបន់ទេន្លេមគងគ(GMS)មន្របំ្របេទស៖ន និង គងសុី ហ ូ ៊វ ភូម ៃថ កមពុជ នងិ េវៀត

ទក់ទងនងឹ កររស់ ន (WWF 2013:5)។

មនករលំ បកែថរកម រួមង ែដលមន្របជជន្របមណ៧០

្រស័យេលើ្របពន័ធេអកូឡូសុី សំ ប់្របកបរបរចញិ ទកិ ច ឹ មជវី តឹ្របជជនភជប់របរកសិកមម្ត ្របេទសយ ក៏េនពឹងែផ្អកធនធនធមមជតិ ៃ្រពេឈើ និងទេន្ល1។ជមួយេខត្តពីររបស់ចិន ៖ តំបន់ស័យ្វ ភព យូនក់ រស់េនពង
ឹយគមនផទះរបស់ខុ ំបញ នេទ» ។ ពកយេនះបននយ
ិ យ

ន

រ នង
ិ េស កមមសំខន់ៗ

្រស័យេលើបរ ិ ថ នធមមជតិ ប្រងគបផ់ លិតផល

របរេភគរបស់
ពួកេគ
ិ

េហយ
បនថយចុះ ផលិតផលៃ្រពេឈើ រួមមន ទំពង
ំ ផត
ើ
ិ នង
ិ សត្វៃ្រព ែដលមន

េនកនុងៃ្រព 2 ។ េឈែើ ដលពួកេគេ្របើសំ ប់សង់លំេនន និងស្លឹកេ្របើសំ ប់្របក់ដំបូលផទះរបស់ពួកេគ ក៏មនេនកនុងៃ្រព ។ ជបែនថមេទៀត ពួកេគមនមរតកចំេណះដឹងកនុងករេ្របើ្របស់ឱសថរុកខជតិ េដើមបពី យបលជមងឺេផ ងៗ ។ភគឥេលើសពីេនះ ទម្លប់េគរពអនក

ៃ្រពរបស់នៃថ នងិ ភគពយពយេវៀត

សនេផ ងៗ រួមមន កនុងេខត្តយូ

ន្របេទសចិន

វ

ម េហយ
ើ របស់ពសិ ិ ដ្ឋេផ ងៗេទៀត្រតូវបនែថទំ មនិ ឲយប៉ះពល់ កប់

3
េឈើ ឬ េ្រប្រើ បស់ធនធនៃ្រពេឈទំ េនះេ្រចនើ ងើ ហួសេហតុ ។ំ េនកនុងតំបន់ភៃនំ នប្រកុមកុលសមពន័ ជនជតិេដើមភគតិច អនុវត្តករកប់ឆករវលជុ
ិទេន្លេមគងគ ។ ពួកេគកប់ឆករំ នងិ ដុត នដី1អងគករMekong Watch បន្របមូលព័ ត៌មនផលិតជវ ីេដអូ ឯករេបៀបរស់េន កនុង្របេទស្ត ្របេទសមដងបំ ណុ ្ត ះ្រគប់ពូជេនេលើដី នសំ ប់រយៈេពលខ្លបី នទប់មករ ឆនំ២០០៣ មនចំណងេជើង «អន្តរកល ករផ្លស់បូរៃ្រពេឈើ្តនិងវ» (http://www.youtube.com/watch?v=ac9OIxLWm2I) ។ វ ីេដអូេនះែណនំអំពីទំនក់ទំនងរ ងៃ្រពេឈើនិង ជីវភពរស់េន និង វបបធ៌មរបស់ជនជតិវ ្រពមទំងករប៉ះពល់េផ ងៗ េលើជីវះចំរះុ ៃន្របពន័្ឋេអកូឡូសុី និងរេបៀបរស់េនន ុនមនឆនំថីៗម េនះ។
្រស័យៃ្រពេឈើ មកពីេគលនេយបយ និង សកមមភពេសដ្ឋកិចច ែដលមនេគលបំណងអភិវឌ េសដ្ឋកិចចកុងប៉

2សំប់លំអិតបែនថម សូមេមើលឯក

មបេរសេងខបទំព័រX «សុវតថិភព្ត យទេន្លេមគងគ 〜ករណីរបស់្របេទស

វ»3សូមេមើ លទំព័រX«ជំ េនឿអរូបិយ និង កិ ចបច ងករៃ្រពេឈើ េនកនងបុ

1

រ និង ករេ្របើ្របស់ផលិតផលមិនែមនៃ្រពេឈើ េនកនុង្របេទស្ត ្របេទស

មបេ្ត យទេន្លេមគងគ»Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”េបះបង់ដបី នទប់ព្រី បមូលផល េដមើ បទិ កនុងកំឡុងេពលបនទប់ េ្រកយមកពួកេគេធ្វដី ុកឲយរុកខជតដិ ុះេឡងើ វញើ ូេចនះ

ំម្តងេហើយម្តងេទៀត េនេលើដីចមករ និង ៃ្រពេឈើ
ម្តងេទៀត សំ ប់បណុ ្ត ះ្រគប់ពូជ ។ ្របជជនេធ្វើកសិកមមវលជុ
ិំ ពួកេគ
ដែដល ។ េនកនុងៃ្រពទីពីរៃនចមករវលជុ
ិច្របមូលផលិតផលៃ្រពេឈេើ ផ ងៗេទៀត ។ ផលិតផលៃ្រព

េឈទំ េនះ ខ្លះគមនដុះេនកែន្លងេផ ងេទ ប៉ុែន្ត ដុះេនកនុងៃ្រពទពើ ងី រី ដូេចនះមនុស នងិ ៃ្រពេឈរើ ស់េនជមួយគន ផ្តល់ករគំពរគនេទវញេទមក
ែដលៃ្រពេឈផ
មនុស េហើយមនុស ធនករពរិិើ ្តល់មុខរបរចិញចឹមជីវតដល់ជវី ៈចំរុះ4។ដូចែដលបនដក្រសង់សំដីកសិករជនជតិេនះ ថ ្របជជនែដលរស់េនកនុងតំបន់កសិកមមវ ែដលបននយិ យេនឃ្លចប់េផ្តើម កនុងរបយករណ៍

មបេ្ត យទេន្លេមគងគ មន
ិ

ចរស់េ

យគមនៃ្រពេឈេើ ទ ។ៃ្រពេឈកន បន់េនះ មនករថយចុះ នងើ ុ ងតំិ មនករបំផ្លញយ៉ងគំហុក កនុងកំឡុងកន្លះក្ត លសតវត កន្លង

នំឲយមនករគំ មកំែហងដល់កររស់ នរបស់្របជជន ។
២.ៃ្រពេឈីបត់បង់េន
េយង

មបេ

្ត យទេន្លេមគងគ*មសថិតែិ ដល្របមូលកនុងឆន២ំ ០១០ េ(FAO)ថ បចចុបបននមនៃ្រពេឈចើ ំនួន៩០

ៃ្រពបឋម ១០%ជចមករេឈើ

យអងគករេសប ងនហត កំពុងេសសសល់កុ ង្របេទសទំ
នង៥ គឺមន ១៣%ៃនចំនួនំ និង សល់ពីករបំផ្លញ ែត ជៃ្រពធមមជតិ ែដលនងឹ បន្តដុះលូ តជតិ ្របសិនេបទើ ុក ឲយេនេសសសល់ (តួេលខ១) ។អ្រ៥៧%

វ៦៨% ភូម៤៨% ៃថ៣៧% និង េវៀត2

ម មនតំបន់ធំៗ្រគបដណ្តប់េ

រទំព័រX«ចមករវ ិលជុំ និង ជីវ ិតរស់េន

មធមមៃ្រពេឈ្រើ គបដណ្តប់កុ ង្របេទសននមួ ៗគឺ កមពុជី យម មនៃ្រពេឈបើ ឋមេសសសល់តចិ តួចបំផុត

(៣២២,០០០ហតកនុង្របេទសកមពុជ ៨០,០០០ហតកនុង្របេទសេវៀត

4សូមេមើ លឯកស់ម៤៤% ។

េបបើ ំែបកជ្របេភទៃ្រពេផ ងៗ ្របេទសកមពុជ នងិ េវៀត

ៃទេទៀត ៃថ និង េវៀតរ នងកសិកមមសហ្របជជតិ
ិយចមករេឈើម) េបេើ ្រប បេធៀបជមួយ្របេទសដ៏

ំ។មតំបន់ភំន 〜ករណីរបស់្របេទស

វ»Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងអរបស់េយងិ អនគត់ើ ៖្ត ្របេទស
្រប
GMS

%

Plantedd Forestៃ្រពេឈឈើ ំដុះេ យធមម
ជតិ tedNaturallly regenerat
Primaryyប
forestៃ្រពេឈ
ឈ
ឋម

ើ

% of
តំបន់ដី%land areea

េវៀត

ម

ៃថ

ភូម

វ

កមពុជ

តំ បន់ (1000ហត)តួេលខ១. តំបន់ប ៃ្រពេឈើ នងៃ្រើ គប់ដណ្តប់កុ ងបនិ ៃ្រពេឈ
35000
80
70
30000
60
25000
50
20000
40
15000
30
10000
20
5000
10
0
0

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”

េ
េយង

ម FAO
O (2010).5កនុងឆន១៩៧៣
១ំ្របេេទសទំង៥ម នួន១៤មនចំ៤០នហត (កំណត់្រវ ភូម ៃថថ កមពុជ និង េវៀតម រួមបញចូ លតតំបន់ៃ្រពេឈ
ឈទ
ំ អស់
ើ ង

៧៣%ៃនចំនួនតំបន់សរុបទំងអស់កុ ង្របេទសទំនង៥) ប៉ុែន្តមកដល់
ម
ឆន ំ

២
២០០៩
ចំនួនេនះបនបត់មកេន្របម
មណ១០០នហត (កំ
កំណត់្រ

៥១
១%ៃនតំបន់ទំ
ទងអស់) ។ េនះមន

ន័យថ ៃ្រពេឈ
ឈចបត់បង់ (WWFF 2013:23) ។ ជមូល ្ឋ នកនន ុ ង្របេទសននមួ ៗ ចប់
បើ ំនួន៣១%្រតូវបនប
ី យ
១
១៩៨០
េ្រប បេធៀបេទឆ
ឆន១ំ ៩៧៣ ្របេទសកមព
្រជបង់២២%
ុ ជបនបត់េ ើយ ៃថ និង េវៀតេហសថិតេ្រកមេស
ស
ស

ង
ំ ពឆ
ី នំ

វ នង
ប ២៤%
ិ ភូម បនបត់បង់

មបនបត់
មបង់ង៤៣% ៃនច
ចំនួនៃ្រពេឈ
ឈទំ អស់ ។ ្របសិនេបបន្ត
បំ ្ល ញៃ្រពេឈញើ ងើ កប់បផ
ើរយ៉ករបន្តអភវិ ឌ គមននរិ ន្តភពដូភ េចនះេទៀត
តី ូៃនក

មនសញញញសនន្របក
កសថេទទដល់ឆន ំ២២០៣០នឹងមនករបន្តបត់ប បង់ៃ្រពេឈ
ឈ្រើ បមណជ
ជ៣៤%ែថម
មេទៀត ែដលនឹងេកើតមនកនុង្របេទសតំ
តំបន់GMS
ប់បញចូ លទំង្របេទសចនផងែដរ(WW
WF 2013:7)។
ិន

៣
៣.េដី
មេហតុៃនករក
កប់បំផ្លញៃ្រពេឈី
ញមនក ្ត ជេ្រចនក ផ្លញៃ្រពេឈើ េនកនុងតំង បន់ទេន្លេមគងគ
ម។ មួយគយ ឺ ករបន្តស្រងស គ មសុីើ បនបង្ហញពីករបំ

វលម្លះៃផទកុ ងន ។ កំឡុងស្រង
ងគមេនេវៀត
ិ នង
ិ ជេម

ម ទ

ន

េមរកកំង បនេ្របើ្របស់្រប ្រគប់ែបកបំប ផ្លញ
ិៃៃ្រពេឈ
គមកបំផ្លញតំបន់ៃ្រព្រតូ
្រពិកធំៗ ។ េនកនុងស
សមរភូមរិ ងទ័ង ពៃ្រពកើ និង បញ់ ែផ ងគី ជី ្រមុះស្លឹកេឈើ បនបំ
5FAOអះងថថ «ៃ្រព» ជ «ដីដីេលើសពី០.៥ហ
ហតកនុងតំបន់ ែដលមនេដើមេឈើ
មខពស់ៗ មនកំមពស់យ៉ងតិង ច៥ម អ្រណ្តប់តំបន់ចំនួន១០% ឬ េ្រចើ
ចើនជង» (FAO 2010)។ ករកំណត់និយមន័យ «ៃ្រព» េផ ងៗង្រ្របកសេ
បបល្រគបដម្របេទសស ដូេចនះតួេលខបន
លយរ ្ឋ ភិបលនីមួ
មួយៗ អំពី តំបន់ប ៃ្រព និង ៃ្រពពេឈើ ្រគបដណ
ណ្តប់ ជក ្ត ឲយយមនភពខុសគស ន ។ ឧទហររណ៍ រ ្ឋ ភិវកំណត់ណ ៃ្រព ថ ជដីដីមនអ្រ

បបន្របកសេ
3

យរ ្ឋ ភិបលេដើមេឈើ ្រគបដណ
ណ្តប់២០% ឬ េ្រចើនជង ដូេចនះអ្រ

ៃ្រពេឈឈើ ្រគបដណ្តបប់ ែដល

វគឺមន ៤០.៣%៤កនុងឆឆនំ២០១០ ។
Mekong Waatch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖មមុយនសំ ទី ្ត នងិ កងកម្លងនរ ្ឋ ភបនំ គកិ លៃថ េនកនុងតំបន់ភភ

ៃ្រពេឈកន បន់ធំៗ្រតូវបនដុតបំផ្លញ េនកនុងករ្របយុទ្ឋេើ ុ ងតំ

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”្ត ល ចុងឆន១ំ ៩៧០ ដល់េដម
ំ ៩៨០
ើ ឆន១

យកម្លងំ រ ្ឋ ភបិ ល(Kashio)។

ក ្ត ទីពីរ េគលនេយបយេលើកទឹកចិត្តករអភវិ ឌ កសិកមម រួមចំែណកបំែលងៃ្រពេឈជើ ដីកសិកមម ។ករអភវិ ឌ ដំំកសិឧស ហកមម រួមមន េកស៊ូ នងិកសយ នងិ កសិ ្ឋ នសំ ប់ នដីដំ ំំ ដូចជ

ដំឡូងមី នង្តេើ ទជដីកសិកមម។ េន្របេទសៃថ និងេវៀតិ អំេព ជលទ្ឋផលេធ្វើឲយមនករផ្លស់បូ រៃ្រពេឈមម សកមមភពចញិ ច ឹ មបងគ បនបងករឲយបត់បង់ៃ្រពេឈេើ កងកង ។ពីសំ័អងគករអង់េគ្លសGlobal Witnessបនចង្អុលបញ្ហេកង្របវញធនធនដ
ីធ្លី កនុង្របេទសកមពុជ នងិ េវៀត
ក់គេ្រមងចមករេកស៊ូ

Witness 2013)្រកុមហ៊ុនេវៀត

កនុងប

វ)

ម

។

េយង

ត

ភឺ ភគខងតបូង្ត ្របេទសទំងេនះ ែដលអនុញញត្តឲិ យពួកេគជួលដីតំ បន់ ដីំេពតសំ ប់ ចំណីសត្វ ។ ដំពចិ រំ ឧស ហកមម

្របេភទែតមូ យ បនបងករឲយបត់ បង់ គុណភព និ ង បក់ ដី(េខត្តអ៊ូដុមរ ៊ី ភគឥន្របេទសវ)ចំ មករេកស៊ូ េធ្វឲ់ ងរដល់ើ យមនករប៉ះពល់យ៉ងធងនធ

សងគម នងិ បរ ិ ថ ន ។ របយករណ៍ក៏បនបង្ហញផងែដរ ធនគរDeutscheនិង(IFC)ជ្រកុមធនគរពភិ ពេមរបយករណ៍(Globalមធំៗ មនទំនក់ទនំ ងជមួយម្រន្តរី ្ឋ ភបិ លពុករលួ យ នងិ អនកមន្របក់េ្រចន
ើករ នដី សំ ប់ ចមករេកស៊ូ (េខត្ត
្របេទស

មនមូលធនមកពី្របេទសេវៀត

មរជីវកមមហិរញញ វតថុអន្តរជតិក ផ្តល់ទុនដល់្រកុមហ៊ុនចមករេកស៊ូទងំ េនះ េធ្វសើ កមមភព េយគមនេធ្វកើ រដល់បរ ិ ថ ន ឬ សិទធម
ករបងករឲយិ នុស ។ ករបង្ហូរៃនមូលធនបរេទសដល់្រកុមហ៊ុនែបបេនះគជ
ឺបត់បង់ៃ្រពេឈេើ នកនុងតំបន់េនះផងែដរ ។ក ្ត ទប័ ធ្រទង់្រទយធំ ដូចជ កររុករកែរ ៉ នងី គី ឺ ករអភវិ ឌ េហ ្ឋ រចនសមពនិ ទំនប់ រអគគិ សិ នី ។ គេ្រមង

4

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយង
ើ ៖

រអគគ
ិ ស
ិ នី

អភវិ ឌ

មេធឿន២6 កនុង្របេទសវ បនងសង់ េ

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”យមនជំនួយពធី នគរពភិ ពេ២សុី (ADB)បនជន់លិចៃ្រពេឈ៤ើ ៥០គម ែដលជតំបន់សំបូរជីវៈចំរុះដ៏េ្រចើន

«Galapagosរបស់
ជមួយទ

ន

សុី »។ កនុងឆន១ំ ៩៩៣ ដល់ ១៩៩៤ មុនករម ។ ្រកុមហ៊ុនអគគិសនី

ងសង់ទំនប់ ្រកុមហ៊ុនកប់េឈបើ នចូលរួម

ភនងឹ នេយបយគំពរ បរ ិ ថ ន នង
ិ

ចេមល
ើ េឃញ
ើ េដើមេឈងើ ប់េនឈរកនុងទកឹ ៃនងស្តុកទកឹ េនេឡយើ ។ សូ មបែី តឥឡវួ

្លរ ្ឋ ភបំ ុ ង្របេទស
នមសថិតិផូ វកររបស់ិ ល ្របមណ៨០%ផលិតផលេឈ្រើ បចំឆនក

ករកប់េឈេើ នតំបន់អភវិ ឌ

រអគគ
ិ ស
ិ នី ឬ តំបន់រុករកែរ ៉ ។ក ្ត ទីបនួ គឺ បញ្ហកប់េឈខំ ក្ល ។ េទះបីជមន័ ជក់ើ ុសចបប់ខ្លងិ មនទិនននយ

្របេទសវ េ្រប បេធៀបេទករកប់ៃ្រពេឈមើ នេឈបើ ចចុបបនន នង
ិ អ្រ

្របតប
ិ ត្តកិ ររបស់ពួកេគធំជង

ករកប់េឈហំ ន់គេ្រមងទំនប់ើ ុ ប នងិ នំេចញពតី បេនកនុង្របេទស

ថមេធឿន២(NTPC)ែដល្របតិបត្តិគេ្រមង បនពន្លិច

យគមនយកជតជិ វី ៈម៉ស់េចញឲយអស់ ជកររ ំេសងគម របស់ខួ ន្ល ។ េគេនះ េយង

ែដលេគេវ កប់រ ំលំ េដមើ េឈមឹ ជញជូ នេឈេើ ទកន់ើ នតៃម្ល ដូចជេឈ្រើ សល់ Merkus pinesេហយើ ដក្របេទសជិតខង ៃថ និង េវៀតងស្តុកទកេឹក នងិ ធនគរ

ជញបណ្ណ័ ផ្លូវករ

មេធឿន២វ (រូបថតឆន១ំ ៩៩៦)ក់កេ៏វ បនមកពីយ ករណីកនុង

មករប៉ន់្របមណពីចំនួនេ ងច្រក

ងស្តុកទឹក ទំនប់

មេធឿន២ ។ ករ្របមូល

រ

រៈធតុ

សំ ណល់មនិ បនល្អ បន ល់ទុកឲយេដើមេឈងើ ប់ឈរទំងឫស (រូបថតឆន២ំ ០០៩)

្របែហលជពរី ដង ែដលបង្ហញពកី រកប់េឈខើ ុសចបប់យ៉ងសនធកឹ សនធប់ ។ ចប់លច្រកវបនអនុមត័ ករនំេចញែតផលិតផលសំ េរច ទក់ទងេទនងឹ េឈពើ ៃី ្រពធមមជតិ ប៉ុែន្តឧស ហកមមេ ងរេឈកនកគឺ មនើ ុ ង្រសុិ មនករ្របកួត្របែជងដូចជ េន្របេទសេវៀត

នងិ ផលិតផលមនិ ទន់ែកៃឆនេឈហើ ុ បេទ្របេទសេវៀត

6សូមេមើ លឯក

សនី

ង
ំ ពឆ
ំ ០០១ រ ្ឋ ភបី ន២ិរទំព័រX «ដំេណើរករអភិវឌ ដ៏គំហុក ៃនបេមេនែតបន្ត ។មេទ ដូេចនះករនំេចញេឈហើ ុប្ត យទេន្លេមគងគ និង ករប៉ះពល់ដល់សងគម -ករណីគេ្រមងទំនប់ រ ិអគគិ

មេធឿន២»5

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ំចំករវ ិលជុំ ្រតូវបនអនុ វត្តជ្របៃពណីេនតំ បន់ ភំ ៃន នករេមគងគ។េ

យងទេន្ល

រែតករេកើ នេឡើងនូ វចំ នួន្របជជន និ ងគេ្រមងអភិ វឌងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”េឈើ ហុបធំ ៗបនដឹ កេចញពី ភគខងតបូង្របេទស
េវៀតវ នំេទ្របេទសម ។ ករនំេចញេឈើ ហុប ឬ េឈើ មិនទន់ ែកៃឆនគឺ្រតូវបន

ជេ្រចើ នេនះ ដី ែ្រសចំ ករ្រតូវបនថយចុ ះកន់ ែតតិ ចេទៗ ឬ ក្រមរេទៗ

មឃត់េហើយបញ្ហ កប់ បំផិ ច្ល បំ ផ្លញៃ្រពេឈើ េដើ មបីយកដី េ្របើ ្របស់កន់ ែតេកើ នមនបន្ត ។ប៉ុ ែន្តករកប់ េឈើ ខុសចបប់និ ងករេធ្វើពណិជជកមមេនែត

េឡើងំ្រតូវបនគិតថ ជក ្ត មួយកនុងករបំផ្លញៃ្រពេឈក
ជបែនថម ចមករវលជុិើ ុ នងតំបន់េនះែដរ ។ េចញពីករគិត

ំជេ្រចើនែដលេ
្រសៃម៉ចំេពះចមករវលជុិេឈើថ កប់ឆករ និង ដុត មនទំេនរេទនឹងមូលេហតុៃនករបំផ្លញៃ្រព

ប៉ុែន្ត្របសិនេបទខ តដី យេនទំេនរមួយរយៈបេងកើនគុណភពដ្រី គប់្រគន់សំ ប់រុកជើ ុកដឲិ ុះផល គឺជ វធិ ីកសិកមមនិរន្តភពមួយ ។ េទះបីជយ៉ង

េយរចនសមពន័ ធ នងី ចមករកសិឧស ហកមម នងិ ករព្រងកិ ផលិតផលដំ

ំបនកំពុងថយចុះ ។្របស់ សំ ប់ចមករវលជុ
ិបនទប់ព្រី បមូលរកំេណើន្របជជន គេ្រមងអភវិ ឌ េហ ្ឋំកសិកមម តំបន់ដែី ដលច្រតូវបនេ្របើ

ដូចែដលបនេកើតេឡើងេនះ ករទុកដីឲយទំេនរបេងកើនគុណភពដីបនថយចុះ ចង្អុលបង្ហញថ ៃ្រពេឈើំ ។ ដកមនើ បដិី សិកមមធ្លប់បនិ មនឱកស្រគប់្រគន់ េដមី ុះលូ ត ស់បន្ត យកេទេ្រប្រើ បស់សំ ប់ចមករវលជុ
េ្របើ្របស់រមួ េយអនកភូមិ ្រតូវក្លយជរបស់ឯកជន េហើយេ្រកយមកសំ ប់កសិឧស ហកមមរបស់្រកុមហ៊ុន ឬបុគគលេផ ងេទៀត
2010)

។

ំរម
បងករឲយវដ្តៃនចមករវលជុួ ខ្លី
ិេនកនុង្របេទស

បែង្វរពួកេគមកេន

មបេវករណីខ្លះមនករ

(ំ Barneyក់គម្លបេលើដីកសិកមមចមករវលជុ
ិរ ្ឋ ភបិ លបនជំរុញេគលនេយបយប្តូរទី

ងំ អនកភូមជិ នជតេិ ដើមភគតច
ិ្ត យផ្លូវថនល់ េហើយជលទធផលេធ្វើឲយដីចមកររបស់ពួកេគរួមតូច ។ លទធផលេនះំ នងបនេធ្វឲី យទំេនរបេងកនើ គុណភពដី មនរយៈេពលខ្លជ
ិើ យករទុកដឲី ងមុន េនកនុងតំបន់ចមករវលជុិ កសិ ្ឋ ននំមកនូវផលវជជិ មនកនុងករេ្រប្រើ បស់ដី(Higashi 2010)។ េពលគតិ ដល់បញ្ហៃនករបំផ្លញៃ្រពេឈើ េយរំ ជសំ ខន់គឺេមល
កសិកមមចមករវលជុ
ិើ េលើក ្ត មូល ្ឋ នេផ ងៗ ។ រយៈេពលៃនករទុកដីឲយទំេនរបេងកើនគុណ
ភពដី្រតូវបនកត់បនថយែបបេនះ

សមតថភពៃនករដុះលូ តេហើយមនករណីេ្រចើន េហើយេ្រចើនែថមេទៀត ែដលនំឲយដីរចរ
ិ ល
ិ ។

6

ស់េឡង
ធមមជតិ
ិើ វញរបស់

គ្រឺ តូវបនរ ំខន

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”៤.សំេណីរ៖េឆពះេទកិចចបងករករបត់បង់និងករថយចុះៃ្រពេឈី
េយងេឈើមវធនបងក រករបត់បង់ៃ្រពេឈើ ជទូេទអ្វី្រតូវយកចិត្តទុកិភំ គេ្រចនើ កនុងតំបន់

មបេេ្របង ែដលមនិ សក្តិសមជលំ េនក់ គីគេ្រមងេំ ដើមេឈើ ។ ចមករ្ត យទេន្លេមគងគ គជើឺ ្របេភទេឈែើ តមួយមុខ ដូចជ េដមនសំ ប់សត្វៃ្រព េបើេយងកសយ ឬ ដូងមទស នៈអភរិ ក ជីវៈចំរុះ ក៏ដូចជករធន

សន្តិសុខេសប ងសំ ប់អនកភូមកន បន់ ពួក មនផលអវជជ
និ មនេ្រចើន ។ កនុងករណីខ្លះ ៃ្រពេឈែើ ដលអនកភូមកិ ុ ងតំិ ុងំ ឬ ្របមូលធនធនៃ្រពេឈ្រើ តូវបនគត
តំបន់ធ្លប់ចូល នងិិ េធ្វចើ មករវលជុិ ថជ »េឈគើ ម នតៃម្ល» េហយើ បនហ៊ុមំ ួសេព័ទធ និង ជនយៃ្រពេឈ្រើ បេភទែតមួយ កនុងករ្របតិបត្តិគេ្រមងចមករេឈើ

េពលអនុវត្តគេ្រមងចមករេឈើំ មនិ ្រតមឹ ែតពច
ិ រ

។
ំ

មន
ិ

ចមន
ិ និយយថ

ផ្តល់គុណភពដី នងើ េឈែើ ដល្រតូវយកមកិ ្របេភទេដម

ំេទ ប៉ុែន្ត ្រតូវក៏្រតូវគតិ ដល់ទដិ ្ឋភពបរ ិ ថ ន នងិ សងគមផងែដរ ។ករបងករឲយមននិរន្តភពៃ្រពេឈើ មនិជនមូល ្ឋ ន ែដលជអនករស់េន នងិចសេ្រមចបនេទ េបសើ ិ នគមនករយល់ដឹង នងិ ករចូលរួមពី្របជ

្រស័យធនធនៃ្រពេឈើ ។ ជករពតិ េនកនុង្របេទស

មបេ្ត យទេន្ល

េមគងគ េសរភពរបស់
អនក្រសុក កនុងករសែម្តងទស នៈរបស់ពួកេគ េលើេគលនេយបយជតិ ឬ គេ្រមង
ីអភវិ ឌ ្របេទសរបស់ពួកេគ ្រតូវបនរតតបតតឹិ សូ មបែី តក្រមតិ រតតប
ឹ
ិ េកត
ើ េឡង
ើ ក៏មនភពខុសៗគនផងែដរ ។ េនកនុង្របេទសវ ឧបបត្តេិ ហតុចប់ខួ ន្ល នងិ គំ មកំែហងបនេកតើ េឡងើ ចំេពះ្របជពលរដ្ឋ ែដលបនអំពវនវ

ដល់សភជតិអំពីបញ្ហទក់ទងនឹងគេ្រមងកសិឧស ហកមមចមករេឈើ
េលើករផ្តល់អំ

ចដល់អនក្រសុក ឲយករពរៃ្រពេឈើ

មនចូលរួមេធ្វើករសំ េរចចិត្តេលើ្របព័នធករពរៃ្រពេឈនើ ិរន្តភព ។បែនថមេលើ

ប់ឲយខ្លងំ ក្លែថមេទៀត ។េនកនុង្របេទស

ែដលមនករកប់េឈខើ ុ សចបប់ នងិ គេ្រមងកសិឧស ហកមមចមករេឈើ

មនចបប់ករពរ នងិ ក្រមតិ រួចេហយ
ើ ក៏េ

ឬហន
ិ េ

ច

ចៃ្រពេឈើវ នងិ កមពុជ កែន្លង

បំ ង្ហិនបេង្ហចយ៉ងេ្រចើនសនធឹក េទះយ ។ ចបប់ទងំ េនះ មនិ ្រតូវបនអនុវត្តសម្រសប េលអំេពពើ ុករលួ យ នងិ កង្វះករ្រតួតពនិ តិ យេនះនំឲយមនករបត់បង់ នង
ិ ហន
ិ េ

ត្រមូវករេនះគឺម។ បែនថម

រៈសំ ខន់ដល់អនក្រសុក នងិិ សងគមសុី វលនួ ៗេដើមបប
ករព្រងីក្របព័នធៃ្រពេឈកើ ុ ង្របេទសន
ីមយី ងករករបត់បង់

ទមទរបងខំឲយអនុវត្ត្របព័នធចបប់ែដលមន្រ

ដុះំ របស់្រកុមហ៊ុនេវៀត

យ

រកររក
ី

ចៃ្រពេឈើ ។ អ្វែី ដលជថ ប័នអន្តរជតិ និង សងគមសុី វលុ ងរ្រតួតពិនិតយ នង័ ណ័ ្ឌ ែដលឆ្លុះបញចំងិ េដើរតួមខិ ផ្តល់លកខខ

កនុងេគលនេយបយ ។ េនះគមឺ និ ងយ្រសួលេទ េនកនុង្របេទសែដលមនអភបិ លកចិ ចទន់េខ យ អំេពពើ ុករលួ យ យលុ ក ម្រន្តី

ធរណៈទទួលសំ ណូក េហើយករករពរខ្លួនឯងគឺ មនរៈសំ ខន់ស់ ។ករពិពណ៌ នកនុងរបយករណ៍ខងេលើអងគករGlobal Witness េលើកេឡើងពីករទទួលបនកិចចសនយដី សំ

7

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយង
ើ ៖

ប់

ច
ំ មករេកស៊ូរបស់្រកុមហ៊ុនេវៀត

ហិរញញ វតថុ កនុង្របេទស

មងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”មនទំនក់ទំនងយ៉ងស្អិតរមួតេនកនុងរង្វងអ់ នកនេយបយវ និង កមពុជ ។ េទះបីយ៉ង

កនុងរបយករណ៍ េហើយរ ្ឋ ភបិ លៃន្របេទសទំងពីរ

ក៏េ

នង
ិ

យ ្រកុមហ៊ុនបនបដិេសធ ភពពិតឆ្លុះបញចង
ំវ និង កមពុជ បនកំពុង្រពេងើយកេន្តើយនឹងរបយ

ករណ៍េនះ ។ កំៃរសមបទនគមឺ នន័យៃនករេកើន្របក់េឡងើ េនកនុង្របេទសេវៀត

ម នង
ិ

វ េហយ
ើ ករណី

ជេ្រចើនេយធេដើរតួរយ៉ងសំ ខន់កុ ងករកប់
នៃ្រពេឈើ (Matsumoto & Hirsch 2003: 135-137)។ កនុងករណីែបបេនះ ករេ្រប្រើ បស់យន្តករ្រតួតពនិ តិ យខងេ្រក នងិ េលើកពកី រជំទស់េផ ងៗ ជករលំ បក ។េនកនុងល័កខខណ័ ្ឌ ែបបេនះ ករែដល

ចេធ្វបើ ន សំ ប់បញឈប់ករបំផ្លញៃ្រពេឈើ គឺចកត់លំហូរហរិ ញញវតថុដល់ សកមមភព

រជីវកមម ែដលបនបងករវនសកមម
ៃ្រពេឈើ ។ ្របកដ
ិស់ ្រតូវតំរូវឲយមនករែកលំ អរមូលនិធិវនិ ិេយគពីថ ប័នអន្តរជតិ ឬ ធនធនពបី រេទស មនិ ្រតូវហូរេទកនុងសកមមភពេសដ្ឋកិចច ែដលនំឲយ

អភបួ ៗផងែដរ ប៉ុែន្តកុ ងេពលជមួ
នយគនេនះ ករ្រតួតពនិ លកចិ ៃច ន្របេទសនមី យិ តិ យក៏្រតូវករចំបច់ែដរ ដូេចនះ
មនវនសកមម
ៃ្រពេឈេើ ទ ។
ិ
ឯក

រេយង:

Barney, K. 2010. Notes to a Research Visit to Ban Pak Veng, Hinboun District, Lao PDR, with Special Reference to the TheunHinboun
Hydropower Company Project and the Oji Lao Plantation Forestry Company Ltd., Project. Canberra, Australia: Australian National
University.
Food and Agriculture Organization (FAO). 2010. Global Forest Resources Assessment 2010. Rome, Italy: FAO.
Fujita, S. 2012. Forest Protection in Laos and Various Measures for Sustainable Resource Utilization.
ShinrinGijutsu(Forest Technology) No. 848 (November) 34-38 (in Japanese).
Global Witness. 2013. Rubber Barons. London, UK: Global Witness.
Higashi, Satomi. 2010. Forest Policies Leading to Deforestation and the Role of “Outsiders”. In M.
Ichikawa, D. Naito and F. Ubukata (eds.) The People of Tropical Asia and Forest Management Systems:
The Case for Governance on the Scene. Tokyo: Japan: Jimbunshoin 66-84 (in Japanese).
Kashio, M. Causes of Deforestation in Southeast Asia and Countermeasures Promoted.Global Environmental Forum (in Japanese).
http://www.gef.or.jp/forest/kashio.htm#BURN (Last accessed in July 2013)
Matsumoto, Satoru, and Phillip Hirsch. 2003. Forest Loss in Mekong Watershed Countries and its Causes. In M. Inoue (ed.)
Forest Loss and Conservation in Asia.Tokyo, Japan: Chuo Hoki 132-148 (in Japanese).
Mekong Watch.The Nam Theun 2 Dam (in Japanese).
http://www.mekongwatch.org/env/laos/nt2/ (Last accessed in July 2013)
World Wildlife Fund (WWF) Greater Mekong Programme. 2013.
Ecosystem in the Greater Mekong: Past Trends, Current Status, and Possible Futures.

Mekong Watch

8

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖៧.

ស័យកសិកមមមត់ទេន្លេនកនុង

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”ងទេន្លេមគងគ

ករផ្លសប់ រនេពលអនគតស្រមប់
ស័យកសិកមម ែដលមិនបងករផលប៉ះពល់
ូ្តដល់បរិ

១ . កសិកមម

េ

យ

ថន

មមត់ទេន្លកងតំ
បន់ទេន្លេមគងគ
ុនរែតផលប៉ះពល់ៃនខយល់មូសុងេនកនុង

ងទេន្លេមគងគក្រមតិ ទឹកទំងខងកនុង

ទន្លរេម និងៃដទេន្លមនករផ្លស់បូ ្តរយ៉ងខ្លងំ រ ងរដូវវស និងរដូវ្របំង។ កនុងកំឡុងេពលរ

ដូវ្របំងករេធ្វើកសិកមមព្រងីកេទដល់មត់ទេន្ល (រួមទំង េឆនខ ច់និង េកះតូចៗ) ែដល្រតូវ

បន

ត្រត

ងជមួយនងឹ ក្រមតិ ទកឹ ្រសក។ សែណ្តកបែន្លមនស្លឹក, ឪឡឹក, េមទស, ឱសថជេ្រចើន្រពមទំងពូជបែន្លដៃទេផ ងេទៀត្រតូវបនេគ

ដំ ុះ។ េនកនុង Blake (២០០៤) បនយករណ៍ថេនកនុងករសទងម់ តិមយួ ែនភូមទំ ១០េនិ ងសង់្រខន(Songkran)េនកនុងភគឦ

មបេ្ត យទេន្ល

មុន(Mun)និង

ន្របេទសៃថសរុបឱសថនងួ ៤៧្របេភទិ បែន្លចំនន

្រតូវបន្របមូលផល។

្របជជន

ផទល់ខួ ្លនរបស់ពួកេគ។

ផលិតផល្រតូវបនេគប្ដូរគនេទវញេទមកឬលក់កុ នងតំៃលេថកេន
ិកនុងភូមដិ ែដលដែដល

បរមណជក់ិដំ ុះសួ នទំងេនះជពិេសសស្រមប់េ្របើ្របស់បរេភគ
ិេហើយផលិតផលកសិផលេផ ងេទៀតែដលបន្របមូលផលេលើសពី

ក់្រតូវបនលក់េនទផី រកនុង្រសុក។

រដូវវសសួ ន្របជជនដំ ំយូរ្រតូវបន
1មមត់ទេន្លចប់េផ្តមើ មនេនែខវចឆិ កិ រំេផ ងៗសមេទនងឹ ក្រមតិ ទឹក។ ដំរដូវ្របំង

េពលែដលក្រមតិ ទកឹ ដងទេន្ល្រសក់ចុះ។
ំែដលត្រមូវករលូ តេំ នកនុងតំបន់ខងេលើៃន្រចំងទេន្លខណៈេពលែដល្រតកួននិងដំ

ស់រយៈេពល
ំ្រតូវករ

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ទកឹ េផ ងៗេទៀតែដលលូ តស់កុ នងរយៈេពលខ្ល្រី តូវបន

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”េំ នកនុងតំបន់ែដលទបជង។

េនជុំវញែខឧសភេនេពលែដលេភ្ល
ងបនចប់េផ្តើមករ្របមួលផល្រតូវបនបញច ប់េហើយ
ិភ្លមេនះសួ នចបរមត់ទេន្ល្រតូវលិចទឹកជបន្តបនទប់។
២.

អតថ្របេយជន៍ៃនស ួនមត់ទេន្ល

េនកនុងរដូវវស ដីែដលមនជីជតិហូរ

ែដល្រជលលិចទឹក

មមត់ទេន្ល។មែខ ទឹកនឹង្រតូវមកចក់េនេលើ្រសទប់ៃផទ

មរេបៀបេនះដមី ត់ទេន្លមនជីជតជិ ថមីកុ នងអំឡុង

េពលរដូវវស ។ដូេចនះេទះបីជមនករេ្របើ្របស់ជីតិចតួចក៏េ

ដំំច្រតូវ

បញជក់ផងែដរេ

ដំ ុះនិងមន
យយជបរមណជក់
ិ

នភ
័ តច
ិ យ
ិ តួចចំេពះករប ជ័យកនុងករ

រែតមត់ទេន្ល្រតូវបនលិចទឹកកនុងរដូវវស េ

ដ
ំ ុះ

ក់ៃន

ជថម។
គួរ
ី

ម មន
ិ ដុះលូ ត

ស់េទ

េហយ
ើ េនកនុងរដូវ្របំងមន្របេយជន៏នងិ មនភពងយ្រសួលកនុងករយកទឹកេ្រប្រើ បស់។េលើសពេី នះេទៀតកិចចករេនកនុងសួ នមមត់ទេន្ល្រតូវបនបូកបញចូ លគនបនយ៉ងងយ

្រសួលជមួយនឹងភរកិចច្របចំៃថងេផ ងេទៀតដូចជករេបកសំ េលៀកបំពក់មុជទឹកនិង

េនទ្រតី។ សកមមភពទំងេនះភគេ្រចើន្រតូវបនេធ្វេើ

យ្រស្តី។សួ នចបរមត់ទេន្លែបបេនះជកមមបទែនសិទធិៃនករេ្របើ្របស់និងមរតក

្របៃពណី។ ្របសិនេបើកុ ង្រគួ
នេនសិទធិេនះេទ្រគួ

ចំននួ េគក៏

មទំប់រមួយែដលមនសិទេធិ ្រប្រើ បស់បនសេ្រមចចតិ ្តមនិ េទអនុវត្ត

រេនះក៏ ចឧយដីេទ្រគួ

រមួយេផ ងេទៀតខចីនិងេនកនុងករណីមួយ

ចលក់សិទធេិ នះែដរ(Blake ២០០៤) ។ េនកនុងេខត្ត

វក៏មនឧទហរណ៍ជកែន្លងែដលម្រន្តីភូមិ

វ្ណ េកតៃន្របេទស្ត ប់ករ្របថនចង់បនរបស់្រគួ

រនិមយ
ួ ៗ

េរៀង ល់ឆនេំ ហយី សិកមមេនះ។ើ បនទប់មកេគបនេធ្វកើ រពភិ ក េទេលើរេបៀបែចកចយដក
មនិ ្រតឹមែតករេធ្វកើ សិកមមមត់ទេន្លេនកនុង

ងទេន្លេមគងគេទែដលត្រមូវឱយេ្របជើ ីនងិពលកមមតិចតួច, ្របសិទធិភពករេ្របើ្របស់ៃនកែន្លងវដ្តធមមជតិបះពល់តិចតួចស់ េទេលើបរ ិ ថ ន។

៣. ផលិតផលកសិផលេ

យសហគមន៍ម ូល ្ឋ នេនកែន្លងែដលមនេឆនខ ច់ធំផុសេឡងើ ដូចជេនកនុងេខត្តភគឥឦ

េហយើ េនកនុងេខត្តបូកូ(Bokeo)នភគខងេជើងៃន្របេទស
2នែន្របេទសៃថ

វករេធ្វកិ នើ សិកមមចញិ ច ឹ មជីវតម
ិMekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយង
ើ ៖

្រតម
ឹ ែត្រតូវបនេគេធ្វេើ នះេទប៉ុែន្តជដំ

េពតែដល

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”ំកសិកផលដូចជេពត្រតូវបនេគ

ដំ ុះនិងករ្របមូលផលេនកនុង្របេទស

ដំ ុះផងែដរ។

វ្រតូវបនលក់េនកនុង្របេទសៃថ

េហយគឺជ្របភពដ៏សំខន់ៃន្របក់ចំណូលស្រមប់សហគមន៍។
ើរកក៏មនឧទហរណ៍កែន្លងែដលសកមមភពផលិតកមមជវី កមមថមី។ េនកនុងេខត្ត

វ្ណ េខតែដលសថិតេនក

ផ្លស់បូ ្តរេនកនុងក្រមតិ ទឹកកនុង

ងកមែបប្របៃពណីបនដឹកនំេទ្ត ល្របេទស

វេ

យ

រែត

កររួមបញចូ លៃនទេន្លជេ្រចនើ េទេលើែផនកខងេលើទេន្លហ បិ នេហៀង(Xe Ban Heing)ករ

ខ្លងំ ពេិ សស។ េនកនុងទេន្លេនះេគ្ត លេន្រសុកែឆមហ្វូន(Champhone)មនឥទធិពល

ដំ ុះកបបសនងិ ធ្លះយ៉ងទូលំទូ

យេនរដូវ្របំង។ ពីមុនមនុស បនេ្របើសេម្ល កបំពក់្រជលក់ពណ៏េនកនុង ធ្លះេនះស្រមប់ករងរសំ េលៀកបំពក់
របស់ពកួ េគប៉ុែន្តេ

យមនចំប់េផ្ដើមដ៏ធំមយួ ៃនឧស ហកមមផលិតសេម្ល កបំពក់មន

តៃម្លេថក បនេធ្វើឲមុខជំនញួ េនះបនចប់េផ្តើមធ្លក់ចុះ។ េទះជយ៉ង

ល័កខនិងសំ ឡីធមមជតេិ នះគជឺ កសិកមមគមន

រធតុគីមែី ដល្រតូវបនេកតសរេសើរេនកនុងប

េឡងើ េ្រកមករបណុ ្ត ះបយអនកបេចចកេទសបរេទស។ ចប់ដៃទេទៀតជពិេសសេនកនុង្របេទសជប៉ុន្ត េ្ត ្របេទស

េហើយជផលិតផលថមីែដលកំពុង្រតូវបនបេងកើត

ងំ ពីេពល្របមណ១០

ឆនកំ ន្លងមកេហយើ ផលិតផលែបបេនះ្រតូវបនេគរកេឃញើ កនុង ជធនីេវៀងចន់(Vientienne)្របេទស

វនិងក៏្រតូវបនេគនំេចញេទ្របេទសជប៉ុន។

ផលិតកមមសិបបកមមគឺករបេងកើន

្របក់ចំណូលរបស់្រស្តី។

៤. ករបត់បង់កសិ ្ឋ នមត់ទេន្លកសិ ្ឋ នេនមមត់ទេន្លមនបនទុកតូចេនេលើបរ ិ ថ នត្រមូវឱយមនករវនិ េិ យគតិច

តួចពីសហគមន៍នងិ ជ្របភពដ៏មនតៃម្លៃន្របក់ចំណូលប៉ុែន្តតំបន់ែដល

កសិកមមបនធ្លក់ចុះជងកលពី ២០ឆនមំ ុនេនកនុងែផនកជេ្រចើនៃន

ស្រមប់ករធ្លក់ចុះេនះគេឺ
ងទឹក។កសិកមមេន

យរករងសង់ទំនប់ រ។ីងទេន្ល។ មូលហតុមយ
ួទំនប់បិទលំ ហូរទឹកនងិ បេងកើត

ដូេចនះសូ មបែី តេនកនុងរដូវ្របំងក្រមតិ ទឹកមនិ ហូរពីែផនកខងេលើែនទំនប់េធ្វើឱយ

មមត់ទេន្លមន
ិចេធ្វេើ ទបនេឡយើ ។ក៏មនបតុភូតមួយែដលេគេ

ថករេ្រសកឃ្លនទឹក,េ្រចះបំផ្លញធងនធ់ ងរដល់មត់ទេន្លែផនកខងេ្រកម។
3ចរកបនស្រមប់

េ

យ

ែដលប

្ត លឱយមនករហូរ

រែតបចចុបបននេនកនុង

ងស្តុក

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយង
ើ ៖

ទក
ឹ គយ
ឺ ឺត

កត់ ម

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”ស់, ដីខ ច់ែដល្រតូវបនបេងកតើ េឡងើ ពីមុនលិចេទកនុងទេន្លេនេពលែដលឆ្លង

ងស្តុកទឹកេនះ។

ដូេចនះទឹកហូរែផនកខងេ្រកមៃនទំនប់េនះមនិ មនេទ។ េនេពលេនះ "ករេ្រសកឃ្លនទក
ឹ " ហូរេទែផនកខងេ្រកមទំនប់

"បេងកតើ េឡើង" នូវកករកនុងបរមណដ៏
ធំមយួ បងកឱយមនករេ្រចះធងនធ់ ង ដល់មត់ទេន្ល។
ិគួរបញជក់ផងែដរថេ្រពះមនទំនប់ទឹកេ្រចើនែដល

ទំងេនះគឺជទំនប់ រអគគី សិ នី, ករបេញច ញទកឹ ពីងសង់េនកនុង

េ្រចនើ ដូចជមនករធ្លក់ចុះេនកនុងករដំ ំេ្រកមៃនទេន្លែដលជកែន្លងទំនប់្រតូវបន

ំងទេន្លេមគងគ

ងខុសពធី មមជតិផងែដរបសំ ណឹកមត់ទេន្លេ្រចើនទំងពីរែផនកខងេលើនិងខងេ្រកមៃនទំនប់។

កករេ្រចើន្ត លឱយមន

ស្រមប់េហតុផលជ

ចេធ្វបើ នទំងពរី ែនែផនកខងេលើនងិ ខងងសង់េឡើង។

ករព្រងឹង្រចំង

មមត់ទេន្លេដមើ បបី ងករសំ ណឹកក៏្រតូវបនរួមចំែណកដល់ករបត់បង់ដីកសិកមមផងែដរ។
៥. ករយតៃម្លេឡីង ញកសិកមមមត់ទេន្ល

កនុងេពលកន្លងមក្របជជនមនិ ្រតូវបនសងស្រមប់ករបត់បង់ៃនកសិ ្ឋ នមត់ទេន្ល

េ

យ

ទំ

ប់េនកំរតថិ ន ក់ភូមបិ ុែ៉ ន្តមនិ បនទទួល

មន
ិ

រែតករ

ងសង់ទំនប់ រេនះេទ។
ករេ្រប្រើ បស់ដីេនះ្រតូវបនេគទទួល
ីគ ល់ជផ្លូវករេនថនក់ជតិ។គ ល់ជដូេចនះសហគមន៌

ចទមទរសិទ្រធិ សបចបប់ជផ្លូវករឱយេ្រប្រើ បស់ឬជមចស់ដី េហយើ អនកអភវិ ឌ មនិ បនេអើេពើបញ្ហេនះ។

ករងរែបបេនះបនក្លយជ
ករទទួលគ ល់យ៉ងទូលំទូ

យថជករចិញចឹមជវី តេនេពលែដល
ិ្រតូវបនសងកតធ
់ ងនព
់ ី
របស់ េ

រៈសំ ខន់

យ្របជជនែដលរង

ផលប៉ះពល់ែដលបនប្រងួប
ប្រងួមគនកនុងចលន្របឆំងនឹង

ទំនប់ផកមុន(Pak Mun) (ករងសង់េនះបនចប់េផ្តើមកនុងឆន ំ
4

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”១៩៩១) ជមួយនិងេនេពលែដលអងគករមនិ ែមនរ ្ឋ ភបិ លនងិ សហគមន៍េនកនុង្របេទស

វនិង្របេទសៃថបនេធ្វើករសទងម់ តិរបស់ពកួ េគនិងបន យករណ៍ពីកររកេឃើញ (AOP

&Searinឆន ំ ២០០២អនកផលិតែសបកេជើង, Baird នងិ Monsiri២០០១។ល។) ។ករបត់បង់ៃនវស័ិ យកសិកមមមត់ទេន្ល

េពលករងសង់ទំនប់ក។ េនកនុងករណីទំនប់

មេធឿន២(Nam Theun) ែដលគំ្រទេ

យ៉ងេបេើ យងេទ

មបេ្ត យដងទេន្លេនះ្រតូវបនេគសនមតថ់ ទទួល

មករសទងម់ តរិ បស់ អងគករឃ្លេំ មលើ ទេន្លេមគងគ

បនបង្ហញចបស់ថសំ ណងមនិ ្រតូវបនេធ្វើេឡើង

េមគងគកុ ងឆន ន ំ ២០១០) ។កសិកមមេន

្របំង។

េទះបបជ
ីពិត្របកដេទ(កឃ្លេំ មលើ ទេន្ល

មមត់ទេន្លគឺជក ្ត េទសភពដ៏សំខន់មយួ កនុង

េនកនុង្របេទស វេទសចរជេ្រចើនមកពីជុវំ ញពិិភពេងទេន្លេមគងគនរដូវ

ហ្លួង្រពះបងែដលជកែន្លងេបតិកភណ្ឌពភិ ពេកេភញ វ

កបនមកផ្តិតថតរូបមត់ទេន្លេនកនុងរដូវ្របំង។

្រតមមូល ្ឋ នប៉ុេ
ិឹ ែតមត់ទេន្លជកសិកមមសំ ប់ជវី តសហគមន៌

បនចប់េផ្តើមេ

យធនគរពភិ ពេមេធឿន២(Nam Theun 2 )ទក
ឹ ្រតូវបនបែង្វរេទកនុងទេន្លXe

Bang Fai និងកសិ ្ឋ នមត់ទេន្លេន
បនសំ ណង។

ក៏ជ្របធនបទមួយៃនករច្រមូងច្រមសមុន្ណ ះេទ

មនិជតំបន់មយួ ្រតូវ

យតែម្លថជធនធនេទសចរណ៍ផងែដរ។

េនកនុងបរបទៃនករអភវិ ឌ េនកនុង
ិងទេន្លេមគងគែដលជកែន្លង រអគគី ិសនី្រតូវបន

សងកតធ
់ ងនថ
់ : ករ្របឈមជបន្តបនទប់េនះគេឺ ដើមបទី ទួលបននូវអនកអភវិ ឌ ន៍ទំនប់យល់ដឹង
្រតឹម្រតូវពីតៃម្លៃនករេធ្វើកសិកមមមត់ទេន្លរមួ ទំងតៃម្លេសដ្ឋកិចចនិងចូលរួមចំែណកដល់ សន្តិសុ ខេសប ង។
ឯក

រេយង:

Assembly of the Poor (AOP), and Southeast Asia Rivers Network (SEARIN). 2002.
Mae Mun: KanKlap Ma KhongKhon Ha Pla (The Mun River: Return of People who Fish). Chiang Mai, Thailand: SEARIN (in Thai)
Blake, David. 2004. Riverbank Vegetable Cropping in the Mekong Basin:
A Sustainable Farming System Doomed to Oblivion? Watershed Vol. 10 No. 1 July-October 2004, 62-72.
Mekong Watch. 2010. Report on field visit to the Nam Theun 2 Dam (Nov 20-27, 2010). Tokyo. (in Japanese)
http://www.mekongwatch.org/PDF/nt2report2010.pdf
Shoemaker, B., I. G. Baird, and Monsiri Baird. 2001.
The People and Their River: A Survey of River-Based Means of Livelihood in the Xe Bang Fai River Basin in Central Lao PDR,
Vientiane, Lao PDR: Canada/Lao PDR Fund for Local Initiatives.

ឃគិ ូ ឈយិ ូក
5Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖

៨. ករេគរពរក អនក

១.

រក អនក

ករេគរព
េនេខត្តយុន

េវៀតនិងករអ រក ៃ្រពេឈីេនកនុង

ន្របេទសចិន ្របេទស

វភគឦនៃន្របេទសៃថភគពយ័ពយរបស់្របេទស
ន(ី Hani)តមករហូតដល់សព្វែថងេនះេនេពលេ្រប្រើ បស់ៃ្រពេឈ។ើ ករេគរព
នតិ យេនកនុងករេ្របើ្របស់ៃ្រពេឈើ និងករកប់េឈហើ ួសេហតុ។

(

ខ េន

នី

្របេទសភូម,វ នងិ្របេទសៃថ)ករពពិ ណ៌នអំពពី ធិ បី ូជ រក

រស់េនកនុងភគខង

មនទីលំេនផទល់ខួ ន(ដូ្លចជេនតំបន់ដីេសើម

្របជជន

ន(ី Hani) ្របជជន

តបូងេខត្តយុន
េន

មបេ

ន

ណមសំ ប់អនកភូមិ

ពយពយ្របេទសេវៀត
មតំបន់ភនំ
វេនភគខងេកើត្របេទសមយី ៉ ន់ម៉ (ភូម) ភគនិងភគខងតបូងេខត្ត
យុន

1

ន។

កនុងករយកទញយកអនុផលៃ្រពេឈ,ើ ករ្របជជន

ជំេនឿថ

យយ៍(Dai)ជ្របៃពណីពួកេគមនរក នងិ ជំេនឿៃន

មនេនកនុងអំ

សនគឺពិតជ

Xu et al(2005)

ចធមមជតិ ដូចជមនេន

កនុងៃ្រពេឈសខ តិនន។ ករេធ្វើឲយើ ត្វនិងរុកជ
េខងេជើង្របេទសៃថ

ន(ី Hani )ម)ែដលរស់េនកនុងភគ

យ៍

(2005)

វ បរបញ់ សត្វឬករកប់រ ំលំ េដើមេឈជើ េដើម។

យយ៍(Daiយ ៃន្របេទស

Xu et alេនកនុងៃ្រពែបបេនះ គជឺ តំបន់ែដលមន ដំ្របេទសភូម/្របជជន

រក នម
ួ ៗ
ី យ

រក ទំងេនះបនរស់េនកនុងៃ្រពេឈ។
ើែដនភគខងេជងើ ៃន្របេទសមយី ៉ ន់ម៉

ន(ី Hani)េជឿថ

្របភព្រសះទឹក ថម ជពិេសសេដើមេឈ។ើ ល។)្ត យ្រពំ

នងិ ្របេទសេវៀត

ជនជតិរក បននងឹ កំពុងមនមុខងរជករពិ

ទី ង
ំ

នង
ិ

ខងេជើង

វនងិ ្រកុមជនជតេិ ដើមភគតច
ិរក ែដលរស់េនកនុងៃ្រពនិងមនដំណមជេ្រចើនែដលេគេគរព

ដៃទេទៀតេនែតអនុវត្តពិធីបុណយស្រមប់

ជនជតិងទេន្លេមគងគ

និងៃ្រពេឈីម គជឺ តំបន់ ងទេន្លេមគងគ ជនជតៃិ ដយយ៍(Dai)្រកុមជនជតិ

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”យរក មនកំហឹងជមួយនឹងឥរយបទិមនិ សមរមយនំមកនូវបតុភូតធមមជតជិ េ្រចន
ើែដលបននំមកជមួយនូវេ្រគះមហន្ត យឬេធ្វឲើ យមនសំ

ងដ៌្រកក់េកតើ មនដល់ភូមិ

េនះជក់ជមនិ ខន។ កនុងចំេ

មជនជតិ

យយ៍្រតូវបនេលើកទឹកចិត្តឱយរស់េនកនុង

ភពសុ ខដុមរមណីជមួយបរ ិ ថ នធមមជតិ

ែដលេនជុំវញខ្ល
ិួ នពួកេគ។

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”ភូមិ យយ៍(Dai)មនៃ្រពេឈដ៏ ក្តស័ ិ ទ្ឋើ សែដលជទកី ែន្លងៃន្រពលឹងដូន

Tran (2007),រស់េននងិ ជកែន្លងសំ ខន់សំ បករពរែថរក ដល់អនកភូ
ម។ិ មនុស
សិទ្ឋេនះ

្រសុកេដៀនេបៀនដុង
(Dien Bien Dong),េនេខត្តៃឡឆូវ

Lai

Chau)របស់្របេទស
េវៀតមែដលបំពនេលើៃ្រពេឈដ៏ ក្ត័ើ សរក នងឹ ដកយក្របលឹងអនកេនះ

េហើយេគេជឿថ អនកទំងេនះ

ចេទជឆកួតឬ

អនកមនកំហុសេនះ្រតូវបន

ក់េធ្វកើ រក៏្ល ប់។េដមើ បីងកំហុសស្រមប់អំេពបើ បទណ្ឌកមម ឬពន័ េិ យយេយងេទ

មកបនួចបប់កុ ងភូន មន័ ជសត្វ្រកបទិ ងិ ្រតូវផកពន
ិ យ
ី ក
ឹ
ឬសត្វពហនៈដៃទេទៀតែដល

ចបូជបន។

មយ៉ងេទៀតៃ្រពដ៏សក្តស័ ិ ទទ្ឋ ងំ េនះ ក៏ជ្រទពយ
សមបត្តរិ មួ របស់ភូមផិ ងែដរ ដូេចនះេពល

ធនធនៃ្រពេឈ្រើ តូវបនលក់េចញេ្រក េនះ្របក់ចំណូលគ្រឺ តូវបន

ក់បញចូ លេទកនុង

មូលនិធិសហគមន៍រមួ េហើយ្រតូវបន្រគប់្រគង
ចត់ែចងេយងេទ

មកបនចបប់
ជក់ួេនកនុងភូម។
ិកនុងចំេ

ម្រកុមជនជតភិ គតិច

រស់េនភគឥឦ

ក់

វែដល

នៃន្របេទសៃថ េធ្វើករ

េគរពៃ្រពេឈើ ែដលេថដុនភូ(Don

Phu Ta) ែដលកនុងេនះ្រតូវបនេគនិយយ

ជនជតិ

វ

េនភគឥឦ
្របេទសៃថ

នសំ ភសន៌េទវញិ ញ ណរស់េនផងែដរ។សូ មបែី តេនភគ
ឥឦនៃន្របេទសៃថែដលជកែន្លងមនករ

កប់ៃ្រពេឈេើ ្រចើនដុនភូ

េនែតមនសភពល្អ េហយួ ចំនួនៃនៃ្រពេឈទំ េនះើ តំបន់មយើ ងេយករឃ្លំ

MekongWatch(2012)បនក្លយជតំបន់អភរិ ក ឬជ្រទពយសមបត្តិរម
ួភូម្រិ ពមទំងជេគលេ
្របងឹ ែ្របងអភរិ ក ។2ចំបងៃនកិចខច ិតខំ

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយង
ើ ៖

២.

ៃ្រព

រក ៃនេខត្ត

វៃ្រពេឈមួ ែដលេគេើ យ្ណ េខតៃន្របេទសថ ដុនវ្រតូវបនរក ទុកេនកនុង

មនទំហំ្របែហល ៤.៣០០ហច
ិៃ្រពអភរិ កេយធរណៈ(ប៉

រែតពួកេគេជឿថ

វថតនុងលុ ម(Don NathatNongLom)េនកនុងភូមិ អ៊ុនន(Thatoinhan)ៃន្រសុកខសុ ន(Kaisorn) (ជផ្លូវករខត្ត ល្របេទស

បូរKantaburi)ៃនេខត្តករ
ីថ នភពល្អ។ េបើេយងេទ

មករកត់្រ

េហយន បន់។ ឥឡូវើ ក៏ជ្របភពទកឹ ដ៏សំខន់កុ ងតំ

គនPa Saguan)ប៉ុែន្តៃ្រពេនះ្រតូវបនេគរពជទំរក ដ៏ខ្លងំ រស់េនទេី នះ។

េនេឡយ
េហយ
ើ
ើ េនកនុងេខត្ត

វមនភូមមួ ែដលមន្របិ យទដ៏លបេី

ឥឡូវ្រតូវបនពនយល់កុ ងន័ន យ្រពះពុទធថ ថត់ អុងឹ -របស់ភូមិ ៃ្រពេនះ

្រតូវបនចត់
ប់េមដល់សព្វៃថងេនះ្វ ជេដើម ) ។រក ្រតូវបនេធ្វេើ ឡង
ើ េ

រក

ថ ណុង

មមន
(ដូចជ
ិ ឱយបរេភគិយមនិ មនសំ ែណនជភចបប់ទងំ េនះ្រតូវបនបនរក បន្លចយ៉ងខ្លងំ ដល់អកន ភូមិបន។ ្រតូវបននិយយថអស់រយៈេពលជេ្រចើនទសវត កន្លងេទ េយចធ្លក់ខួ នឈ្លឬឺរែតពិធីបុណយពុទធ

បនក្លយជភពសំ ខន់ជងេនកនុងភូមិ ចស់ទុំភមូ បិ នបញឈប់េធ្វពើ ធិ ែី សនេ្រពនស្រមប់

មកេនកនុងពធិ ្រី ពះពុទធសន ្រប់ែតមនពយុះដ៏ធំ បនបំផច្លិ បំផ្លញែតភូមមួ េនះប៉ុេិ យដឹងថពួកេគ្រតូវបន្តេធ្វើពិធីែសនេ្រពនស្រមប់

ច់យគមនកររក ករកប់េដើមេឈនើ ិងករេធ្វស្របេហសខកខនែសនគឺជតំណម េហើយ្របសិនេបើ

មនក់រ ំេកនុងភូមរិ ំេែសកេហើយ ្រតូវបន

នងមកដល់ៃថងេនះអនកភូមេិ នែតេជឿថករទទួលយកអនុផលៃ្រពេឈេើ
ឹិ េ្រគ ង្រសវងេទ។
នរយអនកភូមផិ ងែដរសន។ ៃ្រពេឈមួ ែដលេើ ន្រពំ្របទល់េន លភក់មយ

ជេរៀង ល់ ឆនេំ នែខមនី ពធិ បី ុណយស្រមប់ងំ ជំ មៃ្រពេឈើ
ន(That Ing-han) ។ ដណមឃត់សំ ប់ដឹកទូកេចញេទរក្រតឬី េទបរបញ់ សត្វៃ្រពែដល្រពះពុទធបន

អនុញញតពី្ណ ខតភគកគ ល់ថជៃ្រពេឈើ ម៉លុ ម(NongLom)ប៉ុែន្ត លភក់េនះ្រតូវបនេគេមលើ ដឹងផងែដរថជកមមសិទិរធ បស់ពស់និង

វជំេនឿទំងេនះ្រតូវេគ្របត្តបិ ត្តិ្ណ េខត, ៃ្រពេឈទំ េនះ្រតូវបនេគើ ង(Mahasaek)។

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”

្ល ប់
សន

រក ។ បនទប់្ណ ះដូេចនះពួកេគរក ។ គួរបញជក់ផងែដរថ ្របសិនេបើមននរ

មនក់េន

ភតំណមេនះ េគនយិ យថបតុភូតចែម្លក្រតូវបនេកតើ េឡងើ ដូចជករេមល
ើ មន
ិ េឃញ
ើ េសះ

ែដលកំពុងរត់េនជុំវញភូមេិ នេពលយប់។ ដូេចនះ្របសិនេបើេគ
ិេនះអនកភូមពិ ភិ ក គនអំពបី ញ្ហ េហើយេធ្វើពិធីែសនេ្រពនេធ្វើឧយ
េ្រគះមហន្ត យេកតើ មនដល់ភូម។
ិគ ល់ថនរ

មនក់បនបំពនតំណមទំងរក សងបច់ ិតក្ត ុ ងេគលបំ
នណងេដើមបកី រពរខណៈេពលែដលអនកភូមកិ ន់កប់ៃ្រពេឈេើ នកនុងេសចក្តីេសងើចពួកេគក៏បនេ្របើ ជមូល ្ឋ នេរៀង

ល់ៃថង។ ករកប់េដម
ើ េឈគ
ើ ឺ

្របែហល ១០០្រគួ
្រគួចេធ្វបើ ន្របសិនេប្រើ តូវបនទទួលករអនុញញត្ត។ិ េនះេបេើ យងរៃន៣៦០្រគួ

រជេ្រចើនែដលមកពីរ របស់ ភូមិ ថតអុង
ឹមម្រន្តភី ូមិនែដលកំពុងេ្របធើ នធនៃ្រពេឈេើ នះ ប៉ុែន្ត

១៣ភូមដ
បនមកយកផលៃ្រពេឈន
ិិ ៃទេទៀតេនកនុងតំបន់ជុំវញក៏ើ ូវអ្វីែដលពួក

េគ្រតូវករ។ េនេពល ជរដូវ្របមូលផលផ តើ ប្រី បមូលផលផ តិ សូ មបែី តមនុស មកពឆី ង យក៏មកេដមិ ែដរ។
3

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”កនុងៃ្រពេនះអនកភូម្រិ បមូលផ តិរេភបបនេ
ិជឥនធនៈ។
អភរិ កេែដលចបម ៃ្រពទកឹ ឃមុំនងិ ជ័រទកឹ ែដល្រតូវបនេ្របើ
យ្រតូវបនរែត េទើបែតបនក្លយជៃ្រព

មឃត់កុ ងករ្របមូ
នលអុស។ ករពនយល់ែដលបនផ្ដល់ឱយេនះគថឺ មនករេកនើ េឡើង

ចំនួន្របជជនែដល្របមូលអុសមនិ ែមនស្រមប់ករ

េ្រប្រើ បស់ផទល់ខួ នរបស់
្លពួកេគេទប៉ុែន្តសំ ប់លក់

ខទមរក េនេខត្តសុីេកត ភគខងេជើង្របេទសៃថ

ដូេចនះ គឺជវធនករចំ
បច់េដើមបក
ិី រពរៃ្រពេឈ។
ើគួរបញជក់ផងែដរអនុផលៃ្រពេឈគើ ឺជមេធយបយៃនករែស្វងរក្របក់ចំណូលមួយ។

្របំងអនកភូម្រិ បមូលជ័រទឹកមួយេ

ថមម៉ណយ៉ង(Nam ManYang)។ជ័រេនះ្រតូវបនេ្របើជឥនធនៈ

ស្រមប់េធ្វចើ ន្លុះមនេឈមះថកបុង(kabong)។

្របេទស

េនកនុ ងរដូវ

អគគស
ិ នភ
ី វូបនយី កមម្រតូវបនរកី លលេនកនុង

វដូេចនះចន្លុះទំងេនះមន្លឺ ន្លឺែត្រតូវបនលក់េនកនុងទីផ រសំ ប់េធ្វើជិ ្រតូវបនេ្របើស្រមប់បំភព

ករចប់េផ្តើមបងកត់េភ្លងើ ស្រមប់ច្រងកនធយូង។

ខ្លះ្រតូវបននំេចញេទ្របេទសៃថ។

្របជជនជេលើកដំបូងេធ្វកួ េដមី រនធកុ នងេដម
ើ េឈម
ើ ។
ើ រជក
ើ យ
ប៉ុែន្តេដើមេឈមើ និេដើមប្រី បមូលជ័រទឹក

បនទប់មកដុតេភ្លងើ បឧើ េនកនុងរនធេដមី យេចញជ័រ្ល ប់េនកនុងដំេណើរករេនះេទ។ េរៀង ល់ពីរបីឆនមំ ្តង អនកភូមនួ េនកែន្លងិ ងឹ េចះរនធមយេផ ងគនថមមួ េទៀត េហើយរនធចស់គម
ង
ី យ
ិ
ឺ ន
ិ ្រតូវេ្របេើ ទៀតេទដូេចនះ ដុះេពញេឡងើ វញនិ ្រតឡប់មករកសភព
េដើមែដរ។ ដំេណើរករេនះ្រតូវបន្រគប់្រគងេដើមបកី ុំឧយេដើមេឈេើ នះងប់។
ជ្របៃពណីេដើមឌីតថឺរូខភសងួ តមួយេដើមនឹងជកមមសិទធិរបស់្រគួ

ជ័រពី ។កនុង្រគួ

រមួយប ្តៃនៃ្រព

រកអនុញញតឱយយកជ័រ,ជំនន់មយ
ួ ។

៣.

េនក

ចមន៧ឬ៨េដមើ នងើ ។ិ េ្រចនើ បំផុត១០េដម

មនិ មនសិទកិធ ប់េទ។្ត ល្របេទស

រមួយែដលមនសិទិកធ ុ នងករយក

ខណៈេពលែដល ្រតូវបនសិទិកធ ុ ងករយកជ័
នរ្រតូវបន្របគល់េ

យពីជំនន់មយួ េទវមនៃ្រពេឈែើ ដលេគេធ្វើសកករ:ខ្លះបនក្លយជតំបន់ៃ្រពអភរិ ក ។ឧទហរណ៍ ៃនករភជប់្រជេ្រជរ ងជវី តរស់េនរបស់មនុស នងិិ ៃ្រពេឈដើ ូចែដលបនេឃញើ កនុងដុនណុងថម(Don NathaNongLam)ជកែន្លងែដលអនកភូមមិ នកំរតកនិ ុ ងករ្របមូលអុសែដលជគំនិតផ្តួចេផ្តើ

មផទល់របស់េគបង្ហញពសធិ ពេី ក្តនុពលស្រមប់ករ្រគប់្រគងធនធនដ៏មន្របសិទភ

ផទល់។ឥឡូវេនះេទះជយ៉ង

ៃ្រពេឈែើ ដល្រតូវបនករពរម្ដងេ

សកករៈឥឡូវេនះកំពុង្រតូវបនគំ មកំែហងេ
4យអនកភូមខ្លិ ួ នឯង

យេសចក្តីេសងើចរបស់្របជជនជទី

យករព្រងកី ចំករធំៗដូចជចមករេកស៊ូនងិ ចមករែផ្លេឈក
ើ ៏
Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”ដូចជចមករអំេពពីេ្រពះសកមមភពពណិជជកមមទងំ េនះជញឹកញប់ទក់ទងេទរកករកប់បំផ្លញៃ្រព

េឈធើ មមជត។
ិគួរបញជក់ផងែដរ្របេទស

វមនលកខណៈទំេនបើ ខងរូបនយី កមមយ៉ងឆប់រហ័សដូេចនះ

មនត្រមូវករខពស់ស្រមប់អនុផលៃ្រពេឈនើ ិងមនករចប់
ប់េធ្វេើ ្រគ ងផទះ។

មេគលនេយបយមួយរបស់្របេទស

េឈជើ មួយៃ្រពេឈពើ ណិជជកមម

រមមណ៍ដ៏អច រយេនកនុងេដើមជ័រសងួត្រតូវ

វគ្រឺ តូវបនត្រមង់ទសើ បបើ គ្រមបៃ្រពិ េដមី េងកន

ប៉ុែន្តកុ ងេពលកន្ល
នងមកមនរបយករណ៍ជេ្រចនើ បនពគី េ្រមងករ

េដើមេឈេើ ឡើងវញ្រតូ
វបនេគេ្របើជេលសមួយេដើមបច
ិី ូលកប់ៃ្រពេឈធើ មមជតិ។

២០០៨

ពចរ
ិ

តំបន់េឯក(េលជសើ វី ចំរុះនងសន្ដិិ ុ ខេសប ងប៉ុេ
យអនកភូមនិ ងិងទេន្លេមគងគត្រមូវឱយមនមន្រតមែត្រតូវករិឹ្ណ ះេទ ប៉ុែន្តអំពវនវឧយេគរពតៃម្លៃនៃ្រពេឈែើ ដល្រតូវបនរក ។ ជករសំ ខន់េដើមបអី នុវត្តករ្រគប់្រគងៃ្រពេឈឲើ យសម្រសបេទនងឹយមនិ គួរេផ្តតេលើេគលេ

ជេលខេ្រចើនេពកេនះេទ។

រេយង:Tran, C. T., X. Q. Le, and V. H. Vu. 2007. The Role of Indigenous Knowledge in Sustainable Development: A Case Study of theVietnam Mountain Regions. In E. K. Boon and L. Hens (eds.) Tribes and Tribals, Special Volume No. 1 Indigenous Knowledge
Systemsand Sustainable Development: Relevance for Africa. Kamla-Raj Enterprises 215-224.
Xu, Jianchu, Erzi T. Ma, DuojieTashi, Yongshou Fu, Zhi Lu, and David Melick. 2005. Integrating Sacred Knowledge forConservation:
Cultures and Landscapes in Southwest China.Ecology and Society Vol. 10 Issue 2:7.
http://www.ecologyandsociety.org/vol10/iss2/art7/

ឃិគូឈយិ ូក5ំ

មូ ៊ (Namura)ឆន ំជញធរជត្រិ គប់្រគងដឆី ន ំ ២០១០)ករអភរិ ក ៃ្រពេឈដ៏ ន្របសិទធិភពេនកនុ ង
ើ ម

ករពរេ

រសំ

Mekong Watch (2013)