การนับถือผีและการอนุรักษ์ ป่าไม้ ในลุ่มนํา โขงการนับถือผีและการจัดการทรั พยากรธรรมชาติในมณฑลยูนนาน ประเทศจีน ลาว ภาคอีสานของไทย และทางตะวันตกเฉียงเหนือของลุม่ นํ %าแม่
โขงในเวียดนาม คนไท ฮานี และกลุม่ ชาติพนั ธุ์อื.นๆ ยังคงมีการนับถือผีที.สิงสถิตอยูใ่ นป่ า รวมทังสิ% .งต้ องห้ ามทังหลายที%.คนยังคงยึดถือมาจนถึงวันนี %เมื.อจะใช้ ประโยชน์จากป่ า พิธีการเซ่นไหว้ ผีถือเป็ นการเบิกทางเพื.อ
ขอใช้ ประโยชน์จากป่ า และการขออนุญาตตัดไม้กลุ่มชาติพนั ธุ์ชนเผ่าฮานี
(อาข่า ในภาคเหนือของพม่า ลาว ไทย)ชนเผ่าไทลาว

พืน ที&ยูนนานใต้ ประเทศจีนและตามแนวชายแดนทาง
เหนือของพม่า ลาว และเวียดนาม
ยูนนานใต้ ภาคตะวันออกของพม่า พื %นที.
ภูเขาของลาว ตอนเหนือ
ของไทย ภาคตะวันตกเฉียงเหนือของเวียดนาม
อําเภอเดียนเบียนดองจังหวัดลายเชา เวียดนามภาคอีสานของไทย

การละเอียดการนับถือผี
แหล่ งที&มา
Xu et al. (2005)
ชนเผ่าฮานีเชื.อว่าผีมีที.อยูข่ องตนเอง (ในบึง หนองนํ %า
โขดหิน และต้ นไม้ พิเศษบางชนิด) ผีสว่ นมากจะสิงสถิต
อยูใ่ นป่ า ถือเป็ นข้ อห้ ามที.ชนเผ่าฮานีจะเก็บของป่ า ล่าสัตว์ หรื อตัดต้ นไม้ ในผืนป่ าชนเผ่าไทมีความเชื.อตามจารี ตว่า ป่ าไม้ สัตว์ และต้ นไม้ Xu et al. (2005)
มีพลังเหนือธรรมชาติ ถ้ ากระทําการใดๆ ที.ไม่เหมาะสม
ที.เป็ นการลบหลูใ่ ห้ สงิ. ศักดิ;สทิ ธิ;โกรธก็จะทําให้ เกิดภัยพิบตั ิโชคร้ ายกับหมูบ่ ้ าน ชนเผ่าไทสนับสนุนให้ อยู่อย่างกลมกลืนกับสิง. แวดล้ อม(Tran et al.
ชาวไทมีผืนป่ าศักดิ;สทิ ธิ;ที.ผีบรรพบุรุษสิงสถิตอยูเ่ พื.อ(2007)
ปกป้องหมูบ่ ้ าน ถ้ าผู้ใดฝ่ าฝื นละเมิดผืนป่ าศักดิ;สทิ ธิ;นี %จิตวิญญาณของผู้นนจะถูั % กโขมยไป และเชื.อว่าคนผู้นนั %จะเป็ นบ้ าหรื อถึงตาย เพื.อเป็ นการขอขมา ผู้บกุ รุกป่ าจะต้ องถูกลงโทษตามกฎของหมูบ่ ้ าน และต้ องมีการฆ่า
ควายหรื อสัตว์เพื.อเป็ นการสังเวย ในทางกลับกัน ผืนป่ าศักดิ;สทิ ธิ;ก็เป็ นพื %นที.สว่ นกลางของหมูบ่ ้ าน รายได้ จากการขายของป่ าก็จะนําเข้ ากองทุนของหมูบ่ ้ านเพื.อเป็ นเงินหมุนเวียนใช้ จ่าย ต่างๆ
ในชุมชนลาวทางภาคอีสานของไทยเรี ยกผืนป่ าที.
สัมภาษณ์โดยชาวบ้ านเคารพนี %ว่า ป่ าดอนปูตา เและเชื.อว่าผีสงิ สถิต แม่โขงว้ อชWatchอยู่ แม้ วา่ มีการตัดไม้ อย่างมากในภาคอีสานของไทย Mekong(2012)
แต่วา่ ป่ าดอนปูตาก็ยงั อยูใ่ นสภาพที.ดี บางพื %นที.ก็ได้ รับการจัดให้ เป็ นผืนป่ าอนุรักษ์ หรื อพื %นที.ป่าชุมชนและเป็ นเป้าหมายของความพยายามในการอนุรักษ์ สมัยใหม่

ตาราง: ตัวอย่ างของการนับถือผีป่าศักดิสิทธิในลุ่มนํา! โขงบทที 3-41ป่ าศักดิ*สิทธิ*ในแขวงสะหวันนะเขต ลาวผืนป่ าที.เรี ยกว่า ดอนนาธาตุ หนองลม ในหมู่บ้านที.ชื.อว่า พระธาตุอิง-ฮัง เมืองไกรสร (เดิมเรี ยกว่ากันตาบุรี) แขวงสะหวันนะเขต ตอนกลางของลาว ถูกเก็บรักษาไว้ อย่างดี ตามบันทึกของหมูบ่ ้ านป่ าผืนนี %มี
พื %นที.ประมาณ 26,875 ไร่ และเป็ นพื %นที.แหล่งต้ นนํ %าที.สําคัญ ปั จจุบนั นี %เป็ นพื %นที.ป่าอนุรักษ์ (ป่ าสงวน)อย่างไรก็ดีป่าผืนนี %เดิมเป็ นที.เคารพของชาวบ้ านเพราะเชื.อว่ามีผีที.อํานาจสิงสถิตอยูแ่ ละความเชื.อนี %ยังคงอยู่
มาจนถึงปั จจุบนั นี % ในแขวงสะหวันนะเขตเรี ยกผืนป่ าเหล่านี %ว่า ป่ ามะเหสัก
ในหมูบ่ ้ านมีวดั ซึง. มีเจดีย์สงู เรี ยกว่า พระธาตุอิง-ฮัง ซึง. เป็ นที.เคารพอย่างสูงของชาวบ้ านข้ อห้ ามของป่ าในขณะนี %ใช้ คําสอนในแง่พทุ ธศาสนาอธิบายว่า พื %นที.หนองบึงตามชายป่ าที.
เรี ยกว่า หนองลม เป็ นพื %นที.ที.ผีสิงสถิตอยูแ่ ละห้ ามเข้ าไปหาปลาหรื อล่าสัตว์บางชนิดซึง. ตามศาสนา
พุทธเป็ นสัตว์ที.ห้ามนํามากิน (เช่น งู ลิง เป็ นต้ น)ในเดือนมีนาคมของทุกปี ตามปฏิทิน
จันทรคติประเพณีการเซ่นไหว้ ผีจะถูกจัดขึ %น โดยหอปู่ ตา หรื อศาลผี จังหวัดศรี สะเกษ ประเทศไทย
การถวายข้ าวปลาอาหาร ยกเว้ นเนื %อหมู เหล้ า ทุกวันนี %ชาวบ้ านยังเชื.อว่าถ้ านําผลผลิตจากป่ า ตัดต้ นไม้ โดยไม่ได้ รับอนุญาตจากผี และละเลยพิธีการเซ่นไหว้ ผีถือเป็ นข้ อห้ าม และถ้ ามีใครละเมิดข้ อห้ ามดังกล่าวก็จะทําให้ เกิดการเจ็บป่ วยหรื อตายของคนในหมูบ่ ้ าน มีการเล่าขานกันมาว่า เมื.อหลายสิบปี ก่อนในบางหมูบ่ ้ านพิธีกรรมทางพุทธศาสนามีความสําคัญกว่า คนเฒ่า
คนแก่จงึ เลิกพิธีการเซ่นไหว้ ผี โดยในขณะที.กําลังประกอบพิธีทางพุทธศานาได้ เกิดพายุพดั เฉพาะหมูบ่ ้ านนี %เสียหาย ชาวบ้ านจึงสํานึกได้ วา่ จะต้ องทําพิธีเซ่นไหว้ ผีตอ่ ไป ยิ.งไปกว่านันยั
% งมีการเล่าขานกันอีกว่าถ้ าผู้ใด
ในหมูบ่ ้ านละเมิดข้ อห้ าม เหตุการณ์ประหลาดก็จะเกิดขึ %น อย่างเช่น ม้ าล่องหนวิ.งรอบหมูบ่ ้ านตลอดทังคื% นเป็ นการรู้ กนั โดยทัว. ไปว่าถ้ าใครละเมิดข้ อห้ าม ชาวบ้ านจะปรึกษาหารื อและจะมีพิธีการเซ่นไหว้ ผีเพื.อขอขมา
เพื.อป้องกันหายนะที.จะเกิดขึ %นกับหมู่บ้าน
ความยั&งยืนของการใช้ ป่าศักดิ*สิทธิ*ขณะที.ชาวบ้ านยังคงเคารพยําเกรงป่ า แต่พวกเขาก็ยงั คงใช้ ป่าอยูท่ กุ วัน ยังคงตัดต้ นไม้ ถ้าได้ รับอนุญาต จากข้ อมูลของเจ้ าหน้ าที.ของหมู่บ้าน ราว 100 ครอบครัวจากทังหมด%360 ครอบครัวในหมูบ่ ้ านพระ
ธาตุอิน-ฮังยังคงใช้ ประโยชน์จากป่ า รวมทังอี% กหลายครอบครัวจาก 13 หมูบ่ ้ านรอบๆ พื %นที. โดยในฤดูการ
เก็บเห็ดชาวบ้ านจากพื %นที.ที.หา่ งออกไปก็มา ในป่ าผืนนี % ชาวบ้ านจะเก็บเห็ด หญ้ าธรรมชาติ นํ %าผึ %งและยาง

บทที 3-42

ไม้ เพื.อใช้ เป็ นเชื %อเพลิง ปั จจุบนั นี %ผืนป่ าแห่งนี %ได้ เป็ นป่ าอนุรักษ์ จงึ ห้ ามเก็บฟื น เพราะว่าจํานวนชาวบ้ านที.
เก็บฟื นเพื.อนําไปขายมากขึ %นกว่านําไปใช้ เอง ดังนัน% จึงมีความจําเป็ นที.จะต้ องมีมาตรการปกป้องผืนป่ านี %ยิ.งกว่านัน% ผลิตผลจากป่ าหมายถึงรายได้ ในหน้ าแล้ งชาวบ้ านจะเก็บยางไม้ ที.เรี ยกว่า นํามันยาง ใช้เป็ นเชื %อเพลิงสําหรับคบไฟที.เรี ยกว่า กระบอง เนื.องจากในลาวมีการไฟฟ้าใช้ อย่างทัว. ถึง ดังนันคบไฟจึ%งไม่ได้ใช้ เพื.อให้ แสงสว่างแต่นําไปขายเพื.อใช้ เป็ นเชื %อไฟในการจุดเตาถ่าน บางส่วนยังส่งมาขายในไทย วิธีการเก็บ
ยางไม้ ชาวบ้ านจะเจาะรูที.ลําต้ นไม้ จุดไฟในรอยที.เจาะไว้ เพื.อนํายางไม้ ออกมา ทุกๆ สองสามปี ชาวบ้ านจะเจาะรูใหม่ จะไม่ใช้ รอยเก่าอีกมันจึงฟื น% คืนมา วิธีการนี %จึงไม่ได้ ทําให้ ต้นไม้ ตายตามประเพณีดงเดิ
ั % ม ป่ าเต็งรังจะเป็ นของครอบครัวใดครอบครัวหนึง. และมีสิทธิในการเก็บยางไม้จากมัน ครอบครัวหนึง. อาจเป็ นเจ้ าของต้ นไม้ 7 หรื อ 8 ต้ น มากสุดคือ 10 ต้ น ชาวบ้ านมีสิทธิเก็บยางไม้ แต่ห้ ามตัด สิทธินี %จะส่งต่อให้ คนรุ่นต่อไป
วิกฤตของป่ าศักดิ*สิทธิ*ในภาคกลางของลาว ผืนป่ าศักดิส; ิทธิ;บางแห่งกลายเป็ นป่ าอนุรักษ์ ตัวอย่างของความสัมพันธ์ที.
หยัง. ลึกระหว่างชีวิตผู้คนและป่ าไม้ เห็นได้ จากกรณีที.หมู่บ้าน ดอนนาธาตุ หนองลม ซึง. ชาวบ้ านได้ จํากัดการ
เก็บฟื นซึง. ชาวบ้ านเป็ นผู้ริเริ. มกันเอง จึงเป็ นการแสดงให้ เห็นถึงแนวโน้ มการจัดการทรัพยากรอย่างมีประสิทธิภาพโดยชาวบ้ านเองอย่างไรก็ตาม ป่ าซึง. ครัง% หนึง. ถูกปกป้องโดยความเคารพยําเกรงผีของชาวบ้ าน ในปั จจุบนั กําลังถูกคุกคามจากการขยายตัวการทําสวนป่ า เช่น การปลูกยางพารา ไม้ เนื %ออ่อน รวมทังการทํ%าไร่อ้อย เพราะธุรกิจเหล่านี %ส่วนมากมักจะเกี.ยวข้ องกับการตัดไม้ ธรรมชาติ ยิ.งไปกว่านัน% ลาวพัฒนาประเทศให้ ทนั สมัยอย่างรวดเร็ ว ดังนันความต้%องการผลิตภัณฑ์จากป่ าที.ไม่ใช่เนื %อไม้ จงึ มีสงู และมีความสนใจที.จะตัดไม้ ในป่ าเต็งรังเป็ นอย่างยิ.ง ลาวมีนโยบายที.จะเพิ.มพื %นที.ป่าด้ วยการทําป่ าไม้ เชิงพาณิชย์ แต่เท่าที.ผา่ นมา มีรายงานเกี.ยวกับการใช้ โครงการวนเกษตรหรื อเกษตรป่ าไม้ บงั หน้ าเพื.อตัดไม้ ธรรมชาติการอนุรักษ์ ป่าไม้ ที.มีประสิทธิภาพในพื %นที.ลมุ่ นํ %าโขงไม่ได้ ต้องการแค่การมีจํานวนสัตว์และพืชหลากหลายและความมัน. คงทางอาหารเท่านัน% แต่หมายถึงการเรี ยกร้ องให้ เคารพคุณค่าของป่ าซึง. ถูกปกป้องโดยชาวบ้ านและผี เป็ นเรื. องสําคัญมากที.จะริ. เริ. มการจัดการป่ าอย่างเหมาะสมในภูมิภาคและต้ องไม่
หมกมุน่ จนเกินไปกับเป้าหมายที.เป็ นตัวเลขเท่านัน%เอกสารอ้ างอิงTran, C. T., X. Q. Le, and V. H. Vu. 2007. The Role of Indigenous Knowledge in Sustainable Development: A Case Study ofthe Vietnam Mountain Regions. In E. K. Boon and L. Hens (eds.) Tribes and Tribals, Special Volume No. 1 Indigenous
Knowledge Systems and Sustainable Development: Relevance for Africa. Kamla-Raj Enterprises 215-224.
Xu, Jianchu, Erzi T. Ma, Duojie Tashi, Yongshou Fu, Zhi Lu, and David Melick. 2005. Integrating Sacred Knowledge forConservation: Cultures and Landscapes in Southwest China. Ecology and Society Vol. 10 Issue 2:7.
http://www.ecologyandsociety.org/vol10/iss2/art7/

ยูกะ คิกูจิบทที 3-43