កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖៨. ករេគរពរក អនក១.

រក អនកករេគរពេនេខត្តយុនេវៀតនិងករអ រក ៃ្រពេឈីេនកនុងន្របេទសចិន ្របេទសវភគឦនៃន្របេទសៃថភគពយ័ពយរបស់្របេទសន(ី Hani)តមករហូតដល់សព្វែថងេនះេនេពលេ្រប្រើ បស់ៃ្រពេឈ។ើ ករេគរពនតិ យេនកនុងករេ្របើ្របស់ៃ្រពេឈើ និងករកប់េឈហើ ួសេហតុ។(ខ េននី្របេទសភូម,វ នងិ្របេទសៃថ)ករពពិ ណ៌នអំពពី ធិ បី ូជ រករស់េនកនុងភគខង

មនទីលំេនផទល់ខួ ន(ដូ្លចជេនតំបន់ដីេសើម

្របជជន

ន(ី Hani) ្របជជនតបូងេខត្តយុន
េនមបេនណមសំ ប់អនកភូមិពយពយ្របេទសេវៀត
មតំបន់ភនំវេនភគខងេកើត្របេទសមយី ៉ ន់ម៉ (ភូម) ភគនិងភគខងតបូងេខត្ត
យុន1ន។

កនុងករយកទញយកអនុផលៃ្រពេឈ,ើ ករ្របជជន

ជំេនឿថ

យយ៍(Dai)ជ្របៃពណីពួកេគមនរក នងិ ជំេនឿៃនមនេនកនុងអំ

សនគឺពិតជ

Xu et al(2005)

ចធមមជតិ ដូចជមនេនកនុងៃ្រពេឈសខ តិនន។ ករេធ្វើឲយើ ត្វនិងរុកជេ

ខងេជើង្របេទសៃថ

ន(ី Hani )ម)ែដលរស់េនកនុងភគ

យ៍(2005)វ បរបញ់ សត្វឬករកប់រ ំលំ េដើមេឈជើ េដើម។យយ៍(Daiយ ៃន្របេទសXu et alេនកនុងៃ្រពែបបេនះ គជឺ តំបន់ែដលមន ដំ្របេទសភូម/្របជជនរក នមួ ៗី យរក ទំងេនះបនរស់េនកនុងៃ្រពេឈ។ើ

ែដនភគខងេជងើ ៃន្របេទសមយី ៉ ន់ម៉

ន(ី Hani)េជឿថ

្របភព្រសះទឹក ថម ជពិេសសេដើមេឈ។ើ ល។)្ត យ្រពំនងិ ្របេទសេវៀតជនជតិរក បននងឹ កំពុងមនមុខងរជករពិទី ងំនងិខងេជើងវនងិ ្រកុមជនជតេិ ដើមភគតចិរក ែដលរស់េនកនុងៃ្រពនិងមនដំណមជេ្រចើនែដលេគេគរពដៃទេទៀតេនែតអនុវត្តពិធីបុណយស្រមប់

ជនជតិងទេន្លេមគងគនិងៃ្រពេឈីម គជឺ តំបន់ ងទេន្លេមគងគ ជនជតៃិ ដយយ៍(Dai)្រកុមជនជតិ

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”យរក មនកំហឹងជមួយនឹងឥរយបទិ

មនិ សមរមយនំមកនូវបតុភូតធមមជតជិ េ្រចនើ
ែដលបននំមកជមួយនូវេ្រគះមហន្ត យឬេធ្វឲើ យមនសំងដ៌

្រកក់េកតើ មនដល់ភូមិេនះជក់ជមនិ ខន។ កនុងចំេមជនជតិ

យយ៍្រតូវបនេលើកទឹកចិត្តឱយរស់េនកនុង

ភពសុ ខដុមរមណីជមួយបរ ិ ថ នធមមជតិែដលេនជុំវញខ្ល
ិួ នពួកេគ។

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”ភូមិ យយ៍(Dai)មនៃ្រពេឈដ៏ ក្តស័ ិ ទ្ឋើ សែដលជទកី ែន្លងៃន្រពលឹងដូនTran (2007),រស់េននងិ ជកែន្លងសំ ខន់សំ បករពរែថរក ដល់អនកភូម។ិ មនុសសិទ្ឋេនះ្រសុកេដៀនេបៀនដុង(Dien Bien Dong),េនេខត្តៃឡឆូវLaiChau)របស់្របេទស
េវៀតមែដលបំពនេលើៃ្រពេឈដ៏ ក្ត័ើ សរក នងឹ ដកយក្របលឹងអនកេនះេហើយេគេជឿថ អនកទំងេនះចេទជឆកួតឬអនកមនកំហុសេនះ្រតូវបនក់េធ្វកើ រក៏្ល ប់។េដមើ បីងកំហុសស្រមប់អំេពបើ បទណ្ឌកមម ឬពន័ េិ យយេយងេទមកបនួចបប់កុ ងភូន មន័ ជសត្វ្រកបទិ ងិ ្រតូវផកពនិ យី កឹឬសត្វពហនៈដៃទេទៀតែដលចបូជបន។មយ៉ងេទៀតៃ្រពដ៏សក្តស័ ិ ទទ្ឋ ងំ េនះ ក៏ជ្រទពយសមបត្តរិ មួ របស់ភូមផិ ងែដរ ដូេចនះេពលធនធនៃ្រពេឈ្រើ តូវបនលក់េចញេ្រក េនះ្របក់ចំណូលគ្រឺ តូវបន

ក់បញចូ លេទកនុងមូលនិធិសហគមន៍រមួ េហើយ្រតូវបន្រគប់្រគងចត់ែចងេយងេទ

មកបនចបប់ជក់ួេនកនុងភូម។ិកនុងចំេម្រកុមជនជតភិ គតិចរស់េនភគឥឦ

ក់វែដល

នៃន្របេទសៃថ េធ្វើករ

េគរពៃ្រពេឈើ ែដលេថដុនភូ

(DonPhu Ta) ែដលកនុងេនះ្រតូវបនេគនិយយជនជតិ

វេនភគឥឦ្របេទសៃថនសំ ភសន៌េទវញិ ញ ណរស់េនផងែដរ។សូ មបែី តេនភគឥឦនៃន្របេទសៃថែដលជកែន្លងមនករកប់ៃ្រពេឈេើ ្រចើនដុនភូេនែតមនសភពល្អ េហយួ ចំនួនៃនៃ្រពេឈទំ េនះើ តំបន់មយើ ងេយករឃ្លំMekongWatch(2012)បនក្លយជតំបន់អភរិ ក ឬជ្រទពយសមបត្តិរមួភូម្រិ ពមទំងជេគលេ្របងឹ ែ្របងអភរិ ក ។2ចំបងៃនកិចខច ិតខំMekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖២.

ៃ្រពរក ៃនេខត្តវៃ្រពេឈមួ ែដលេគេើ យ្ណ េខតៃន្របេទសថ ដុនវ្រតូវបនរក ទុកេនកនុងមនទំហំ្របែហល ៤.៣០០ហច
ិៃ្រពអភរិ កេយធរណៈ(ប៉រែតពួកេគេជឿថវថតនុងលុ ម(Don NathatNongLom)េនកនុងភូមិ អ៊ុនន(Thatoinhan)ៃន្រសុកខសុ ន(Kaisorn) (ជផ្លូវករខត្ត ល្របេទសបូរKantaburi)ៃនេខត្តករីថ នភពល្អ។ េបើេយងេទ

មករកត់្រ

េហយន បន់។ ឥឡូវើ ក៏ជ្របភពទកឹ ដ៏សំខន់កុ ងតំ

គនPa Saguan)ប៉ុែន្តៃ្រពេនះ្រតូវបនេគរពជទំរក ដ៏ខ្លងំ រស់េនទេី នះ។េនេឡយ
េហយើើ េនកនុងេខត្តវ

មនភូមមួ ែដលមន្របិ យទដ៏លបេី

ឥឡូវ្រតូវបនពនយល់កុ ងន័ន យ្រពះពុទធថ ថត់ អុងឹ -របស់ភូមិ ៃ្រពេនះ្រតូវបនចត់ប់េមដល់សព្វៃថងេនះ្វ ជេដើម ) ។រក ្រតូវបនេធ្វេើ ឡងើ េរកថ ណុងមមន
(ដូចជិ ឱយបរេភគិយមនិ មនសំ ែណនជភចបប់ទងំ េនះ្រតូវបនបនរក បន្លចយ៉ងខ្លងំ ដល់អកន ភូមិបន។ ្រតូវបននិយយថអស់រយៈេពលជេ្រចើនទសវត កន្លងេទ េយចធ្លក់ខួ នឈ្លឬឺរែតពិធីបុណយពុទធ

បនក្លយជភពសំ ខន់ជងេនកនុងភូមិ ចស់ទុំភមូ បិ នបញឈប់េធ្វពើ ធិ ែី សនេ្រពនស្រមប់មកេនកនុងពធិ ្រី ពះពុទធសន ្រប់ែតមនពយុះដ៏ធំ បនបំផច្លិ បំផ្លញែតភូមមួ េនះប៉ុេិ យដឹងថពួកេគ្រតូវបន្តេធ្វើពិធីែសនេ្រពនស្រមប់ច់យគមនកររក ករកប់េដើមេឈនើ ិងករេធ្វស្របេហសខកខនែសនគឺជតំណម េហើយ្របសិនេបើ

មនក់រ ំេកនុងភូមរិ ំេែសក

េហើយ ្រតូវបននង
មកដល់ៃថងេនះអនកភូមេិ នែតេជឿថករទទួលយកអនុផលៃ្រពេឈេើឹិ េ្រគ ង្រសវងេទ។នរ

យអនកភូមផិ ងែដរសន។ ៃ្រពេឈមួ ែដលេើ ន្រពំ្របទល់េន លភក់មយ

ជេរៀង ល់ ឆនេំ នែខមនី ពធិ បី ុណយស្រមប់ងំ ជំ មៃ្រពេឈើ
ន(That Ing-han) ។ ដណមឃត់សំ ប់ដឹកទូកេចញេទរក្រតឬី េទបរបញ់ សត្វៃ្រពែដល្រពះពុទធបន

អនុញញតពី្ណ ខតភគកគ ល់ថជៃ្រពេឈើ ម៉លុ ម(NongLom)ប៉ុែន្ត លភក់េនះ្រតូវបនេគេមលើ ដឹងផងែដរថជកមមសិទិរធ បស់ពស់និង

វជំេនឿទំងេនះ្រតូវេគ្របត្តបិ ត្តិ្ណ េខត, ៃ្រពេឈទំ េនះ្រតូវបនេគើ ង(Mahasaek)។

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”្ល ប់សនរក ។ បនទប់្ណ ះដូេចនះពួកេគរក ។ គួរបញជក់ផងែដរថ ្របសិនេបើមននរមនក់េនភតំណមេនះ េគនយិ យថបតុភូតចែម្លក្រតូវបនេកតើ េឡងើ ដូចជករេមលើ មនិ េឃញើ េសះែដលកំពុងរត់េនជុំវញភូមេិ នេពលយប់។ ដូេចនះ្របសិនេបើេគិេនះអនកភូមពិ ភិ ក គនអំពបី ញ្ហ េហើយេធ្វើពិធីែសនេ្រពនេធ្វើឧយេ្រគះមហន្ត យេកតើ មនដល់ភូម។ិគ ល់ថនរមនក់បនបំពនតំណមទំងរក សងបច់ ិតក្ត ុ ងេគលបំនណងេដើមបកី រពរខណៈេពលែដលអនកភូមកិ ន់កប់ៃ្រពេឈេើ នកនុងេសចក្តីេសងើចពួកេគក៏បនេ្របើ ជមូល ្ឋ នេរៀងល់ៃថង។ ករកប់េដមើ េឈគើ ឺ្របែហល ១០០្រគួ្រគួចេធ្វបើ ន្របសិនេប្រើ តូវបនទទួលករអនុញញត្ត។ិ េនះេបេើ យងរៃន៣៦០្រគួរជេ្រចើនែដលមកពីរ របស់ ភូមិ ថតអុងឹមម្រន្តភី ូមិនែដលកំពុងេ្របធើ នធនៃ្រពេឈេើ នះ ប៉ុែន្ត១៣ភូមដ
បនមកយកផលៃ្រពេឈនិិ ៃទេទៀតេនកនុងតំបន់ជុំវញក៏ើ ូវអ្វីែដលពួក

េគ្រតូវករ។ េនេពល ជរដូវ្របមូលផលផ តើ ប្រី បមូលផលផ តិ សូ មបែី តមនុស មកពឆី ង យក៏មកេដមិ ែដរ។3Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”កនុងៃ្រពេនះអនកភូម្រិ បមូលផ តិរេភបបនេិជឥនធនៈ។អភរិ កេែដលចបម ៃ្រពទកឹ ឃមុំនងិ ជ័រទកឹ ែដល្រតូវបនេ្របើយ្រតូវបនរែត េទើបែតបនក្លយជៃ្រពមឃត់កុ ងករ្របមូនលអុស។ ករពនយល់ែដលបនផ្ដល់ឱយេនះគថឺ មនករេកនើ េឡើងចំនួន្របជជនែដល្របមូលអុសមនិ ែមនស្រមប់ករេ្រប្រើ បស់ផទល់ខួ នរបស់្ល
ពួកេគេទប៉ុែន្តសំ ប់លក់ខទមរក េនេខត្តសុីេកត ភគខងេជើង្របេទសៃថដូេចនះ គឺជវធនករចំបច់េដើមបកិី រពរៃ្រពេឈ។ើគួរបញជក់ផងែដរអនុផលៃ្រពេឈគើ ឺជមេធយបយៃនករែស្វងរក្របក់ចំណូលមួយ។្របំងអនកភូម្រិ បមូលជ័រទឹកមួយេ

ថមម៉ណយ៉ង(Nam ManYang)។ជ័រេនះ្រតូវបនេ្របើជឥនធនៈ

ស្រមប់េធ្វចើ ន្លុះមនេឈមះថកបុង(kabong)។

្របេទសេនកនុ ងរដូវអគគសិ នភី វូបនយី កមម្រតូវបនរកី លលេនកនុងវដូេចនះចន្លុះទំងេនះមន្លឺ ន្លឺែត្រតូវបនលក់េនកនុងទីផ រសំ ប់េធ្វើជិ ្រតូវបនេ្របើស្រមប់បំភពករចប់េផ្តើមបងកត់េភ្លងើ ស្រមប់ច្រងកនធយូង។ខ្លះ្រតូវបននំេចញេទ្របេទសៃថ។

្របជជនជេលើកដំបូងេធ្វកួ េដមី រនធកុ នងេដម
ើ េឈម
ើ ។
ើ រជក
ើ យប៉ុែន្តេដើមេឈមើ និេដើមប្រី បមូលជ័រទឹកបនទប់មកដុតេភ្លងើ បឧើ េនកនុងរនធេដមី យេចញជ័រ្ល ប់េនកនុងដំេណើរករេនះេទ។ េរៀង ល់ពីរបីឆនមំ ្តង អនកភូមនួ េនកែន្លងិ ងឹ េចះរនធមយេផ ងគនថមមួ េទៀត េហើយរនធចស់គម
ង
ី យិ
ឺ ន
ិ ្រតូវេ្របេើ ទៀតេទដូេចនះ ដុះេពញេឡងើ វញនិ ្រតឡប់មករកសភព
េដើមែដរ។ ដំេណើរករេនះ្រតូវបន្រគប់្រគងេដើមបកី ុំឧយេដើមេឈេើ នះងប់។
ជ្របៃពណីេដើមឌីតថឺរូខភសងួ តមួយេដើមនឹងជកមមសិទធិរបស់្រគួ

ជ័រពី ។កនុង្រគួរមួយប ្តៃនៃ្រព

រកអនុញញតឱយយកជ័រ,ជំនន់មយួ ។៣.

េនកចមន៧ឬ៨េដមើ នងើ ។ិ េ្រចនើ បំផុត១០េដមមនិ មនសិទកិធ ប់េទ។្ត ល្របេទសរមួយែដលមនសិទិកធ ុ នងករយកខណៈេពលែដល ្រតូវបនសិទិកធ ុ ងករយកជ័នរ្រតូវបន្របគល់េយពីជំនន់មយួ េទវមនៃ្រពេឈែើ ដលេគេធ្វើសកករ:ខ្លះបនក្លយជតំបន់ៃ្រពអភរិ ក ។ឧទហរណ៍ ៃនករភជប់្រជេ្រជរ ងជវី តរស់េនរបស់មនុស នងិិ ៃ្រពេឈដើ ូចែដលបនេឃញើ កនុងដុនណុងថម(Don NathaNongLam)ជកែន្លងែដលអនកភូមមិ នកំរតកនិ ុ ងករ្របមូលអុសែដលជគំនិតផ្តួចេផ្តើមផទល់របស់េគបង្ហញពសធិ ពេី ក្តនុពលស្រមប់ករ្រគប់្រគងធនធនដ៏មន្របសិទភផទល់។ឥឡូវេនះេទះជយ៉ងៃ្រពេឈែើ ដល្រតូវបនករពរម្ដងេសកករៈឥឡូវេនះកំពុង្រតូវបនគំ មកំែហងេ4យអនកភូមខ្លិ ួ នឯងយេសចក្តីេសងើចរបស់្របជជនជទី

យករព្រងកី ចំករធំៗដូចជចមករេកស៊ូនងិ ចមករែផ្លេឈកើ ៏
Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”ដូចជចមករអំេពពីេ្រពះសកមមភពពណិជជកមមទងំ េនះជញឹកញប់ទក់ទងេទរកករកប់បំផ្លញៃ្រពេឈធើ មមជត។ិ

គួរបញជក់ផងែដរ្របេទសវមនលកខណៈទំេនបើ ខងរូបនយី កមមយ៉ងឆប់រហ័សដូេចនះមនត្រមូវករខពស់ស្រមប់អនុផលៃ្រពេឈនើ ិងមនករចប់
ប់េធ្វេើ ្រគ ងផទះ។មេគលនេយបយមួយរបស់្របេទសេឈជើ មួយៃ្រពេឈពើ ណិជជកមមរមមណ៍ដ៏អច រយេនកនុងេដើមជ័រសងួត្រតូវវគ្រឺ តូវបនត្រមង់ទសើ បបើ គ្រមបៃ្រពិ េដមី េងកនប៉ុែន្តកុ ងេពលកន្លនងមកមនរបយករណ៍ជេ្រចនើ បនពគី េ្រមងករេដើមេឈេើ ឡើងវញ្រតូវបនេគេ្របើជេលសមួយេដើមបចិី ូលកប់ៃ្រពេឈធើ មមជតិ។២០០៨ពចរិតំបន់េឯក(េលជសើ វី ចំរុះនងសន្ដិិ ុ ខេសប ងប៉ុេយអនកភូមនិ ងិងទេន្លេមគងគត្រមូវឱយមនមន្រតមែត្រតូវករិឹ្ណ ះេទ ប៉ុែន្តអំពវនវឧយេគរពតៃម្លៃនៃ្រពេឈែើ ដល្រតូវបនរក ។ ជករសំ ខន់េដើមបអី នុវត្តករ្រគប់្រគងៃ្រពេឈឲើ យសម្រសបេទនងឹយមនិ គួរេផ្តតេលើេគលេជេលខេ្រចើនេពកេនះេទ។

រេយង:Tran, C. T., X. Q. Le, and V. H. Vu. 2007. The Role of Indigenous Knowledge in Sustainable Development: A Case Study of theVietnam Mountain Regions. In E. K. Boon and L. Hens (eds.) Tribes and Tribals, Special Volume No. 1 Indigenous Knowledge
Systemsand Sustainable Development: Relevance for Africa. Kamla-Raj Enterprises 215-224.
Xu, Jianchu, Erzi T. Ma, DuojieTashi, Yongshou Fu, Zhi Lu, and David Melick. 2005. Integrating Sacred Knowledge forConservation:
Cultures and Landscapes in Southwest China.Ecology and Society Vol. 10 Issue 2:7.
http://www.ecologyandsociety.org/vol10/iss2/art7/

ឃិគូឈយិ ូក5ំមូ ៊ (Namura)ឆន ំជញធរជត្រិ គប់្រគងដឆី ន ំ ២០១០)ករអភរិ ក ៃ្រពេឈដ៏ ន្របសិទធិភពេនកនុ ងើ មករពរេ

រសំMekong Watch (2013)