การพัฒนาเขือนบนแม่ นํา สายหลัก และความร่ วมมือของภาคประชาสังคมในภูมิภาค

การแสดงความไม่ พอใจของประชาคมต่ อการก่ อสร้ างเขือนในแม่ นํา สายหลัก บริ เวณลํานํา ตอนบน
ทีหน้ าสถานเอกอัครราชทูตจีน ในกรุงเทพฯ (เมษายน 2553)

แผนการสร้ างเขือนพลังนํ าในแม่นํ าโขงสายหลักในปั จจุบนั มีความเป็ นมาย้ อนหลังไปจนถึงช่วงปี2513-2522 (ศตวรรษที 1970) อย่างไรก็ดีในเวลานันยั งไม่มีการนําแผนงานดังกล่าวมาปรับใช้ เนืองมาจาก
สงครามอินโดจีนและปั ญหาทางเศรษฐกิจ จนกระทัง ถึงประมาณปี 2533 (ศตวรรษที 1990) จีนทําการสร้ างเขือนม่านวานในแม่นํ าโขงสายหลัก ภายในประเทศจีนเอง ซึง นํามาสูค่ วามตระหนักในปั ญหามากขึ น1จีนอ้ างว่า ความต้ องการใช้ เขือนไม่เพียงแค่เพือการชลประทานและไฟฟ้าเท่านัน แต่เขือนยังมี
ประโยชน์ในแง่ทีชว่ ยรักษาระดับนํ าในแม่นํ าโขง เพือทีเรื อขนส่งสินค้ าขนาดใหญ่จะได้ แล่นผ่านแม่นํ าสายนี ได้ และด้ วยวัตถุประสงค์นี เอง จีนเริ มระเบิดและทําลายแก่งในแม่นํ าสายหลักในปี 2546 (2003) โดยอ้ างว่า
แก่งเหล่านี กีดขวางเครื องนําทางของเรื อสินค้ า การกระทําดังกล่าวของจีนทําให้ เกิดเสียงวิพากษ์ วิจารณ์
อย่างมากมายจากชุมชนไทยทีอาศัยอยูบ่ ริ เวณท้ ายนํ า และเมือระดับนํ าในแม่นํ าโขงลดตําลงอย่างฮวบฮาบ
ในปี 2551 (2008) ชุมชนทีอาศัยอยูท่ างภาคเหนือของไทยก็รวมตัวกันวิพากษ์วิจารณ์การสร้ างเขือนในแม่นํ าสายหลักของจีน ครัง นี รัฐบาลจีนมีทา่ ทีตอบรับหนังสือจากคนไทยทีได้ รับผลกระทบจากการกระทําดังกล่าว
อย่างไม่เคยเป็ นมาก่อน โดยรับเรื องผ่านทางสถานเอกอัครราชทูตจีนในประเทศไทย แต่ถึงกระนันก็ ยงั ไม่มี
การแก้ ปัญหาใดๆ จากจีน ประเทศจีนยังไม่ได้ เข้ าร่วมเป็ นสมาชิกในคณะกรรมาธิการแม่นํ าโขง และแม้ ว่าจีนจะเป็ นประเทศสมาชิกของธนาคารพัฒนาเอเชีย (ADB) ในโครงการอนุภมู ิภาคลุม่ แม่นํ าโขง 6 ประเทศ(Greter Mekong Subregion: GMS) โครงการนี เน้ นความร่ วมมือกันทางด้ านเศรษฐกิจ ดังนันจึ งไม่ได้ มีการ
วางกรอบแนวคิดด้ านประชาสังคมไว้ ในบริ บท และไม่มีการกําหนดหนทางแก้ ปัญหาด้ านสิงแวดล้ อมข้ ามพรมแดนไว้ ด้วยบทที 2-31

ชาวประมงท้ องถินของไทยแสดงป้ายผ้ามีข้อความต่อต้ านเขือนไซยะบุรี ต่ อผู้แทน
นานาชาติทีการประชุมเอเชีย – ยุโรป (ASEM) ทีจัดขึนทีเวียงจันทน์ ประเทศลาว(พฤศจิกายน 2555 โดยอินเตอร์ แนชันแนล ริเวอร์ ส)โครงการก่อสร้ างเขือนบนแม่นํ าโขงสายหลักในตอนกลางและตอนล่างเริ มเดินหน้ าอย่างเป็ นรูปธรรมหลังจากปี 2543 (2000) เป็ นต้ นมา สงครามทีเคยขัดขวางการพัฒนาก็สงบลง และการเจริ ญเติบโต
ทางเศรษฐกิจอย่างรวดเร็ วในประเทศเกิดใหม่ได้ เพิมความสามารถในการระดมทุนของบริ ษัทไม่เพียงแต่ใน
จีนเท่านัน แต่ยงั รวมถึงบริ ษัทต่างๆ ในไทย เวียดนาม มาเลเซีย และประเทศอืนๆ อีกด้ วย ความสนใจใน
ไฟฟ้าพลังงานนํ าถูกกระตุ้นจากความต้ องการใช้ ไฟฟ้าทีเพิมมากขึ นทังในไทยและเวี
ยดนาม และจาก
มุมมองด้ านการป้องกันภาวะโลกร้ อน ทําให้ คนบางกลุม่ หันมามองทีไฟฟ้าพลังนํ าว่าเป็ นอีกทางเลือกของ
พลังงานฟอสซิล ในขณะทีอีกทางหนึง ชาติตะวันตก ญีปนุ่ และประเทศผู้บริ จาคอืนๆ รวมถึงองค์กรความ
ช่วยเหลือต่างๆ ก็เข้ ามามีสว่ นร่วม ธนาคารพัฒนาเอเชียทําให้ ประเทศสมาชิกและภาคเอกชนเข้ าถึงธุรกิจ
ไฟฟ้าพลังนํ าได้ ง่ายขึ นโดยผ่านทางโครงการ GMS ทังยั งสนับสนุนเงินช่วยเหลือด้ านสายส่งไฟฟ้าแรงสูง
อย่างจริ งจัง ภาคเอกชนของญีปนเชุ่่ น บริ ษัทโตเกียว อิเลคทริ กส์ (TEPCO) บริ ษัทมิตซูบชิ ิ คอร์ ปอเรชันและ เจ พาวเวอร์ ต่างก็ชว่ ยกระตุ้นโดยสนับสนุนเงินลงทุนให้ กบั บริ ษัทด้ านไฟฟ้าของไทย โดย TEPCO ได้ซื อหุ้นในบริ ษัทผลิตไฟฟ้าจํากัดหรื อเอ็กโก (EGCO) และในทางกลับกัน เอ็กโกก็สนับสนุนเงินให้ กบั บริ ษัทไซยะบุรี พาวเวอร์ จํากัด (มหาชน) ซึง เป็ นบริ ษัททีดแู ลโครงการเขือนไซยะบุรี

ตัวแทนชุมชนประกาศอย่ างชัดเจนว่ าไม่ เอาเขือน ในการพิจารณาเรื องเขือนไซยะบุรี(กุมภาพันธ์ 2011 ภาพจากกลุ่มองค์กรพัฒนาเอกชน ฟุกุโอกะ ฟอรั ม ของ ADB)ราวๆ ปี 2533 (1990) ได้ เกิดกลุม่ เคลือนไหวเพือต่อต้ านการสร้ างเขือนขึ นอย่างจริ งจังในประเทศไทย โดยเกิดจากชาวบ้ านทีต้องการปกป้องสิงแวดล้ อมและชุมชนของตัวเอง ตังแต่ ปี 2543 (2000) เป็ นต้ นมาก็ได้ เกิดเครื อข่ายปกป้องสภาพแวดล้ อมและสังคมลุม่ นํ าโขง และมีกลุม่ องค์กรพัฒนาเอกชนจาก
ต่างประเทศเข้ าร่ วมด้ วย การเคลือนไหวต่างๆ เหล่านี นําไปสูก่ ารตังพั นธมิตรรักษ์ แม่นํ าโขงขึ นในปี 2552(2009) และกลุม่ นี ได้ กลายเป็ นแกนนําในการประท้ วงโครงการสร้ างเขือนบนแม่นํ าโขงสายหลัก ความบทที 2-32

แตกต่างระหว่างโครงการรณรงค์นี กับความเคลือนไหวเพือต่อต้ านเขือนแบบเก่าคือ โครงการรณรงค์มีความ
พยายามทีจะให้ ชนชันกลางที
กําลังเติบโตของไทยได้ เข้ าใจและให้ การสนับสนุน ทําให้ เกิดการจัดนิทรรศการ
ภาพถ่ายในใจกลางกรุงเทพฯ และให้ มีการลงชือเพือเรี ยกร้ องบนรูปภาพหรื อโปสการ์ ด การลงชือเพือเรี ยกร้ องดังกล่าวถูกส่งไปยังสํานักงานเลขาธิการของคณะกรรมาธิการแม่นํ าโขง และรัฐบาลของแต่ละ
ประเทศสมาชิก นอกจากนี ยังมีการยืนอุทธรณ์ไปยังสือทังในและต่
างประเทศ ความเคลือนไหวของกลุม่
“รักษ์ แม่นํ าโขง” ถือเป็ นความเคลือนไหวทีมีการรวมตัวกันอย่างหลวมๆ และองค์กรต่างๆ ทีเข้ าร่ วมกับ
กลุม่ นี  ต่างก็มีความเคลือนไหวของตัวเองเป็ นเอกเทศ ในบริ บทนี ยังมีกลุม่ ทีคอยให้ ข้อมูลข่าวสารแก่ชมุ ชนในลุม่ นํ าโขง หุ้นส่วนในการพัฒนา ทําการล็อบบี และจัดการเดินขบวนประท้ วงอย่างสงบด้ วยกลุ่มพันธมิตรรักษ์ แม่ นํา โขง ร่ วมจัดงานประชุมเดลต้ า ฟอรั ม ทีภาคใต้ ของเวียดนาม(สิ งหาคม 2556)

ความเคลือนไหวอย่างหนึง ทีสําคัญคือ องค์กรพัฒนาเอกชนของเวียดนามได้ นําเสนอข้ อมูลแก่
นักวิจยั ทีทมุ่ เทให้ ความช่วยเหลือ ด้ วยเหตุนี ข้ อมูลเกียวกับผลกระทบร้ ายแรงทีจะเกิดจากเขือนจึงเข้ าถึงสมาชิกของรัฐสภาเวียดนาม ทําให้ รัฐบาลเวียดนามวางตัวอย่างชัดเจน ว่าต่อต้ านการสร้ างเขือนไซยะบุรีอย่างไรก็ดี ปฏิกริ ยาในไทยนันมี หลากหลายรูปแบบกว่า ความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับเขือนไซยะบุรีนนมีั  หลายแง่มมุ เนืองจากการสร้ างเขือนนี ดําเนินงานโดยบริ ษัท ช. การช่าง จํากัด บริ ษัทก่อสร้ างราย
ใหญ่ของไทย และการไฟฟ้าแห่งประเทศไทยก็จะรับซื อไฟฟ้าทีผลิตจากเขือนนี เป็ นส่วนใหญ่ แต่ทว่าชุมชนท้ องถินทีอาศัยอยูใ่ นภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทยนันจะเป็
นผู้ทีได้ รับผลกระทบ และในประเด็นทีเกียวกับการซื อขายไฟฟ้า รายงานผลการศึกษาแสดงให้ เห็นว่า รัฐบาลไทยคาดคะเนความต้ องการในการใช้ ไฟฟ้าไว้ เกินจริ ง จึงมีการนําเสนอข้ อเสนอเป็ นมาตรการทางเลือกเพือทดแทนความต้ องการในการใช้ ไฟฟ้าและการใช้ พลังงานทดแทน (Greacen and Greacen 2012) มีการจัดตังเครื อข่ายของชุมชนทีได้ รับผลกระทบในประเทศไทยทังในภาคเหนื
อและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และนอกเหนือจากการ
จัดประชุมขึ นในหลายพื นที ทางเครื อข่ายยังได้ ยืนฟ้องต่อศาลปกครองเมือเดือนสิงหาคม 2555 (2012) เพือเป็ นการยืนยันว่าข้ อตกลงในการซื อขายไฟฟ้าของรัฐบาลนัน ไม่ถกู ต้ องในขณะทีการเคลือนไหวของกลุม่ ในภาคสังคมกําลังถูกจับตามองว่าจะสามารถมีอิทธิพลต่อทิศทางการวางแผนการก่อสร้ างเขือนบนแม่นํ าสายหลักอย่างไร พวกเขาก็สมควรได้ รับความสนใจมากกว่านี จากแนวโน้ มทางการเมืองและเศรษฐกิจทีมงุ่ สูก่ ารรวมตัวกันในภูมิภาค ทีให้ ความสําคัญกับเป้าหมายทาง

บทที 2-33

เศรษฐกิจ ความตระหนักในประเด็นนี กําลังอยูเ่ หนือกว่าพรมแดน และการเคลือนไหวของสังคมหลายๆกลุม่ ร่วมกันก็กําลังจะเกิดเป็ นรูปเป็ นร่างเอกสารอ้ างอิง
Greacen, Chuenchom, and Chris Greacen. 2012. Proposed Power Development Plan (PDP) 2012 and a Framework for
Improving Accountability and Performance of Power Sector Planning. Bangkok, Thailand: Palang Thai.
http://www.palangthai.org/docs/PDP2012-Eng.pdf
Save the Mekong. http://www.savethemekong.org/ (Last accessed on August 20, 2013)โตะชิยูกิ โดะอิ1ดูบทที 2-1 แม่นําโขงสายหลัก: มองย้อนกลับไปทีก ารพัฒนาเขือ นไฟฟ้าพลังนําบทที 2-34