Klimaatverandering: Risico’s enKansen voor de Nederlandse
Visserij- en Aquacultuursector
A.D. Rijnsdorp, E. Buisman, R. Beukers, C. Deerenberg,
M. de Graaf, P. Kamermans, M. Poelman, L. Teal,
M. Turenhout

Rapport C096.14

IMARES Wageningen UR(IMARES - Institute for Marine Resources & Ecosystem Studies)

Opdrachtgever:

S.P. Döpp, Kennis voor Klimaat
Padualaan 83584 CH Utrecht

Publicatiedatum:

13 augustus 2014

IMARES is:•een onafhankelijk, objectief en gezaghebbend instituut dat kennis levert die noodzakelijk is voor
integrale duurzame bescherming, exploitatie en ruimtelijk gebruik van de zee en kustzones;•

een instituut dat de benodigde kennis levert voor een geïntegreerde duurzame bescherming,
exploitatie en ruimtelijk gebruik van zee en kustzones;•

een belangrijke, proactieve speler in nationale en internationale mariene onderzoeksnetwerken(zoals ICES en EFARO).

P.O. Box 68

P.O. Box 77

P.O. Box 57

P.O. Box 167

1970 AB IJmuiden

4400 AB Yerseke

1780 AB Den Helder

1790 AD Den Burg Texel

Phone: +31 (0)317 48 09

Phone: +31 (0)317 48 09 00

Phone: +31 (0)317 48 09 00

Phone: +31 (0)317 48 09 00

Fax: +31 (0)317 48 73 26

Fax: +31 (0)317 48 73 59

Fax: +31 (0)223 63 06 87

Fax: +31 (0)317 48 73 62

E-Mail: imares@wur.nl

E-Mail: imares@wur.nl

E-Mail: imares@wur.nl

E-Mail: imares@wur.nl

www.imares.wur.nl

www.imares.wur.nl

www.imares.wur.nl

www.imares.wur.nl

00© 2014 IMARES Wageningen UR
IMARES, onderdeel van Stichting DLO.
KvK nr. 09098104,
IMARES BTW nr. NL 8113.83.696.B16.
Code BIC/SWIFT address: RABONL2U
IBAN code: NL 73 RABO 0373599285

De Directie van IMARES is niet aansprakelijk voor gevolgschade,noch voor schade welke voortvloeit uit toepassingen van deresultaten van werkzaamheden of andere gegevens verkregenvan IMARES; opdrachtgever vrijwaart IMARES van aanspraken
van derden in verband met deze toepassing.
Dit rapport is vervaardigd op verzoek van de opdrachtgever
hierboven aangegeven en is zijn eigendom. Niets uit dit rapport
mag weergegeven en/of gepubliceerd worden, gefotokopieerd of
op enige andere manier gebruikt worden zonder schriftelijke
toestemming van de opdrachtgever.

A_4_3_1-V13.3

2 van 69

Rapportnummer C096.14

Inhoudsopgave
Inhoudsopgave .......................................................................................................... 3
Samenvatting ............................................................................................................ 5
1.

Inleiding .......................................................................................................... 6

2.

Methoden ........................................................................................................ 73.

Beschrijving van de Nederlandse vissector ............................................................ 8

4.

Klimaatverandering ......................................................................................... 11
4.1.

Inleiding ............................................................................................... 11

4.2.

Veranderingen in omgevingsfactoren ........................................................ 12

4.3.

Waargenomen effecten van klimaatverandering ......................................... 13
4.3.1. Verandering in verspreiding .......................................................... 13
4.3.2. Veranderingen in productiviteit ..................................................... 14

4.4.

Toekomstige effecten klimaatverandering .................................................. 15
4.4.1. Effecten klimaatverandering op zeevisserij...................................... 15
4.4.2. Effecten klimaatverandering op recreatieve visserij .......................... 20
4.4.3. Effecten van klimaatverandering op de productiviteit enverspreiding van schelpdierbestanden..................................... 21
4.4.4. Effecten van klimaatverandering op de visteelt ................................ 23
4.4.5. Effecten klimaatverandering op visconsumptie ................................ 26

4.5.
5.

Onzekerheid.......................................................................................... 27

Analyse van de bedreigingen en kansen ............................................................. 28
5.1.

Aard en omvang van kwetsbaarheid voor klimaatrisico’s .............................. 28

5.2.

Kansen die voortvloeien uit klimaatverandering .......................................... 29

5.3.

Aangrijpingspunten voor het beleid........................................................... 30

6.

Conclusies ..................................................................................................... 33

7.

Referenties .................................................................................................... 35

8.

Bijlage 1 - Beschrijving van de visserij- en aquacultuursector ................................ 42
8.1.

Pelagische visserij .................................................................................. 42

8.2.

Kottervisserij ........................................................................................ 43
8.2.1. Garnalenvisserij .......................................................................... 44
8.2.2. Platvisvisserij met boomkor-, SumWing- en puls vistuig ................... 45
8.2.3. Flyshoot/Snurrevaadvisserij.......................................................... 47
8.2.4. Overige visserij .......................................................................... 48

Rapportnummer C096.14

3 van 69

8.3.

Schelpdiervisserij ................................................................................... 50

8.4.

Binnenvisserij........................................................................................ 53

8.5.

Recreatieve visserij ................................................................................ 56

8.6.

Schelpdierteelt ...................................................................................... 57
8.6.1. Mosselsector .............................................................................. 57
8.6.2. Oestersector .............................................................................. 58

9.

8.7.

Visteelt ................................................................................................ 59

8.8.

Visconsumptie ....................................................................................... 61

Kwaliteitsborging ............................................................................................ 68

Verantwoording ....................................................................................................... 69

4 van 69

Rapportnummer C096.14

Samenvatting
Dit rapport presenteert de resultaten van een studie naar de effecten van klimaatveranderingen voor de
Nederlandse vissector tot 2050. De studie is gebaseerd op beschikbare literatuur en getoetst in een
bijeenkomst met stakeholders. De visserijsector bestaat uit verschillende segmenten die verschillen in
hun gevoeligheid voor de effecten van klimaatverandering. Het rapport behandelt achtereenvolgens devisserij op wilde bestanden (pelagische visserij, kottervisserij, schelpdiervisserij, binnenvisserij enrecreatieve visserij), de aquacultuur (schelpdieren, vis) en visconsumptie. De risico’s en kansen worden
primair bepaald door de effecten van klimaatverandering op de productiviteit van de visbestanden.
Operationele aspecten spelen een rol bij de ruimtelijke inperking van de visserijmogelijkheden door het
toenemend ruimtebeslag van windmolenparken, en mogelijk door het risico op stormschade.
De productiviteit van de wilde visbestanden wordt bepaald door de productiviteit van de aquatischeecosystemen en wordt beïnvloed door het oceaanklimaat. Er is wetenschappelijke consensus dat
variaties in het oceaanklimaat tot veranderingen in de productiviteit van visbestanden leidt. Ook zijn er
een groot aantal studies die veranderingen in de verspreiding documenteren in relatie met de stijging intemperatuur. Met behulp van ecosysteemmodellen zijn verkenningen uitgevoerd naar de effecten van
klimaatverandering op visserijproductiviteit. De resultaten suggereren dat er een verhoogde productie
kan worden verwacht in de noordelijke gebieden en een afname in de tropische gebieden. In de
Noordzee en omgeving wordt een geringe toename in de productie voorspeld. Deze verwachtingen zijnechter onzeker. Verzuring heeft een negatief effect op de visproductie, met name op die vanschelpdieren. In zoetwatersystemen neemt het risico op zomersterfte toe.
Naar verwachting zal de zeevisserij zich aan de veranderende omstandigheden kunnen aanpassen. Deveranderingen in verspreiding heeft wel consequenties voor de vangstmogelijkheden in het geval een
visbestand naar een ander beheersgebied verschuift waarvoor Nederland geen vangstrechten heeft. Dit
speelt met name voor de pelagische visserij. De visserij op bodemvis zal worden geconfronteerd met een
veranderend aanbod waarbij noordelijke soorten in belang zullen afnemen (kabeljauw, schol) en
zuidelijke soorten zullen toenemen (mul, inktvis, zeebaars). Voor de zuidelijke soorten die nieuw
beschikbaar komen zullen vangstrechten moeten worden verdeeld. De concurrentiepositie van de
Nederlandse aanvoersector ten opzichte van de aanvoersector in noordelijker gelegen landen zal
afnemen.
Voor de binnenvisserij zal de beschikbaarheid van aal mogelijk verder afnemen en die van snoekbaars
mogelijk toenemen mits duurzaam beheerd. Voor de schelpdiervisserij wordt een vermindering verwacht
in productiviteit van schelpdierbestanden. Daarnaast is er een toenemend risico op ziektes, plaagalgenen mogelijk stormschade aan percelen en kweekinstallaties. Voor de zoetwater recreatieve visserij
worden geen drastische negatieve gevolgen verwacht. De recreatieve visserij op zee zal naar
verwachting kunnen profiteren van de opkomst van zuidelijke soorten zoals zeebaars in het Nederlandsekustgebied. Nieuwe zuidelijke soorten bieden kansen voor schelpdiercultuur. Voor de visteelt wordt
verwacht dat de beschikbaarheid van grondstof niet zal veranderen. Toename van productie is mogelijk
door verbeterde technologie (vermindering vismeel en visolie per kg product) en andere doelsoorten. In
Nederland wordt vooral vis geconsumeerd die hier niet gevangen wordt. Tegelijkertijd wordt het grootste
deel

van

de

Nederlandse

vangstengeëxporteerd.

Eventuele

bedreigingenvoortkomenduitklimaatverandering voor de visserij en aquacultuur van bestaande soorten hoeft dus voor de Nederlandse
consumptie weinig gevolgen te hebben.
De implicaties voor het beleid hebben vooral betrekking op de internationale onderhandelingen over het
visserijbeheer en de verdeling van vangstrechten.

Rapportnummer C096.14

5 van 69

1.

InleidingIn het kader van de ontwikkeling van een Nationale Adaptatiestrategie voor de effecten van
klimaatveranderingen heeft het Ministerie van Infrastructuur en Milieu (IenM) het Planbureau voor de
Leefomgeving (PBL) gevraagd om in samenwerking met Kennis voor Klimaat (KvK) en het KNMI een
onderling afgestemd onderzoeksprogramma Klimaatadaptatie op te stellen. De onderwerpen voor het
onderzoeksprogramma, beschreven in het plan van aanpak en afgestemd op het Deltaprogramma,
omvatten o.a. een inschatting van de klimaatrisico’s en kansen voor verschillende economische sectoren
en de verkenning van risico’s voor Nederland voortvloeiend uit klimaateffecten elders.
In dit rapport worden de risico’s en kansen van klimaatverandering voor de Nederlandse visserijsector
geanalyseerd. Oorspronkelijk was de visserijsector onderdeel van de landbouw/tuinbouw/visserij sector
maar gegeven het verschil in ecologische (aquatisch – terrestrisch), institutionele (Gemeenschappelijk
Visserijbeleid) en geografische inbedding wordt de visserij sector apart behandeld. In dit rapport worden
de volgende aspecten geanalyseerd:Aard en omvang van de kwetsbaarheid en klimaatrisico’sMogelijke indicatoren voor kwetsbaarheid

Kansen die voortvloeien uit klimaatveranderingMogelijke aangrijpingspunten voor het beleid

De visserijsector wordt in brede zin gedefinieerd, en omvat zowel de aanvoersector van wild gevangenvis, schaal en schelpdieren, en de aquacultuur. Tevens zal aandacht worden besteed aan devisconsumptie in Nederland.
Voor

zover

ons

bekend

zijn

er

geen

specifieke

studies

uitgevoerd

over

de

effectenvanklimaatsverandering voor de Nederlandse visserijsector. We hebben er daarom voor gekozen om dekennis over de ecologische gevolgen van klimaatveranderingen voor de visbestanden in kaart te brengen
en op basis hiervan in te schatten wat de mogelijke gevolgen zijn voor de voor Nederlandse sector
belangrijke vis-, schaal- en schelpdier bestanden. We hebben in deze studie dankbaar gebruik gemaakt
van een aantal recente publicaties over het effect van klimaatverandering op het mariene ecosysteem(1st and 2nd ICES/PICES/IOC Symposium on the Effects of Climate Change on the World’s Oceans; ICES
2010, 2013; IPCC 2014)

in het algemeen en op de visserijsector in Europa (Pinnegar, 2010) en het

Verenigd Koninkrijk (Cheung et al., 2012; Pinnegar et al., 2013) in het bijzonder. Voor de Nederlandse
situatie zijn geen studies beschikbaar.

6 van 69

Rapportnummer C096.14

2.

MethodenDe kennisvraag zal worden beantwoord op basis van een bureaustudie waarin de beschikbare kennis inde literatuur zal worden samengevat. De resultaten van de deskstudie zijn gepresenteerd aan
stakeholders en collega onderzoekers gepresenteerd tijdens een workshop op 25 juni 2014. In het
eindrapport is het commentaar op het concept rapport en het commentaar dat tijdens de stakeholder
workshop is geleverd verwerkt.
Teneinde de effecten van klimaatverandering te kunnen beoordelen zal allereerst een overzicht worden
gegeven van de verschillende segmenten van de Nederlandse visserijsector, en de te verwachteautonome ontwikkelingen. Hiervoor is gebruik gemaakt van de bij het LEI en IMARES beschikbare
literatuur. Achtereenvolgens worden de volgende segmenten onderscheiden:a) Visserij op wilde visbestandena.

pelagische visserij (diepvriestrawlers)b. kottervisserij (bodemvis, garnaal)c.

schelpdiervisserijd. binnenvisserije.

recreatieve visserijb) Aquacultuursectora.

schelpdierkweek

b. visteeltc)Visconsumptie

Vervolgens wordt een overzicht gegeven van de wetenschappelijke literatuur en de lopende onderzoeken(EU-projecten RECLAIM 2007-2010, VECTORS 2011-2014) naar het effect van klimaatverandering op
visbestanden en het ecosysteem. Hierbij worden de volgende aspecten behandeld:a) Effecten van klimaatverandering op de productiviteit en verspreiding van de voor Nederland
relevante vis- en schelpdierbestanden. Analyse van de bedreiging en kansenb) Effecten van klimaatverandering op de visserij-, aquacultuur- en recreatieve visserijsector(bedreigingen en kansen).
Ten slotte zullen de resultaten van de twee bovenstaande onderdelen worden geïntegreerd om samen debasis te vormen voor een beoordeling van de volgende aspecten:a) Aard en omvang van kwetsbaarheid voor klimaatrisico’sb) Indicatoren voor kwetsbaarheidc)Kansen die voortvloeien uit klimaatveranderingd) Aangrijpingspunten voor het beleid

Rapportnummer C096.14

7 van 69

3.

Beschrijving van de Nederlandse vissector

De Nederlandse vissector omvat de segmenten die verantwoordelijk zijn voor de productie van vis-,
schaal- en schelpdieren door exploitatie van wilde bestanden en aquacultuur, alsmede de recreatieve
visserij en de vishandel. Een overzicht van de kengetallen voor de verschillende segmenten van de
Nederlandse vissector is samengevat in Tabel 3.1. Details per segment, alsmede een uitgebreiderebeschrijving, worden gepresenteerd in bijlage 1. De economische betekenis van de visserij op wilde
visbestanden (wildvang) is met een aandeel van 352 miljoen Euro aanzienlijk groter dan de 82 miljoen
euro van de aquacultuur (mosselkweek, oesterkweek en viskweek). In vergelijking zijn de bestedingenvan de recreatieve visserij van circa 282 miljoen Eurodoor de supermarkten

isaanzienlijk. Ook de verkoop van visproducten

met 408 miljoen Euro aanzienlijk. Binnen de visserij op wilde bestanden

domineren de visserijen op platvis (37%) en pelagische vis zoals haring en makreel (32%). De visserij
op garnaal (17%) en de binnenvisserij (2%) nemen een bescheidener plaats in (Figuur 3.1). In bijlage 1,
worden de verschillende onderdelen van de vissector in detail beschreven.
De directe werkgelegenheid in beroepsvisserij en viskweek bedraagt ca. 1852 FTE (Full Time
Equivalents).
De in Nederland geconsumeerde vis wordt voor grotendeels elders geproduceerd en geïmporteerd, integenstelling tot de door Nederlandse bedrijven geproduceerde vis, die juist naar elders wordtgeëxporteerd. De qua omzet belangrijkste in Nederland geconsumeerde vissoorten zijn kweekzalm,
haring en tonijn. In volume is Pangasius de belangrijkste vissoort.

Figuur 3.1. Economische betekenis van de verschillende segmenten van de Nederlandse vissector. Links: debijdrage van de bruto waarde van de productie van vis-, schaal- en schelpdieren in de wildvang en aquacultuur,de bestedingen in de recreatieve visserij; de verkoopwaarde van visproducten in de supermarkten. Rechts: debruto waarde van de productie van de verschillende segmenten van de visserij op wilde visbestanden.

8 van 69

Rapportnummer C096.14

Waddenzee
Zeeuwsestromen

Noordzee
NO AtlanticWest Afrika
Zuid Amerika

Bodem: garnaal
Bodem: platvis

Noordzee
kust, estuaria
Noordzee
Noordzee

Pelagies

Bodem: overig
Binnenvisserij
Kweek: schelpdier

Figuur 3.2 Overzicht van de belangrijkste visgebieden van de door Nederland geproduceerde vis (wildvang en
schelpdierkweek in natuurlijke systemen). De grootte van de taartpunt is proportioneel aan de bijdrage van debetreffende visserij aan de bruto besomming van de zes productiesegmenten.

Rapportnummer C096.14

9 van 69

Tabel3.1:

Overzicht

bemanning,

economischebetekenis,

doelsoorten

Nederlandse aquacultuur en visserij, jaar 2012; voorlopige cijfers;enbelangrijkstezeegebieden

B=besomming, N=nettoresultaat,

Bs=Bestedingen
Visserij

Economische
Betekenis
B: 111 mln. euro
N: -29 mln. euro

Doelsoorten

B: 59 mln. euro
N: 8,4 mln. Euro- Garnaal- Kustwateren en
Waddenzee

Platvisvisserij met
boomkor-, SumWingen puls vistuig

B: 132 mln. euro
N: 0,3 mln. euro

- Schol- Tong- Tarbot / Griet- Noordzee

Flyshoot /Snurrevaadvisserij

B: 20 mln. euro
N: 2,4 mln. euro

- Noordzee

Overige visserij

B: 22 mln. euro
N: 0,4 mln. Euro

- Mul
- Rode poon
- Inktvis- Schol- Diverse- Mesheft- Kokkel- Geknotte
strandschelp- Oester
Aal
Wolhandkrab
Schubvis- Mossel- Kustwateren en
Waddenzee

Pelagische visserij

Kottervisserij
Garnalenvisserij

Schelpdiervisserij

Bemanning
(FTE)
547

1.055

N.B.

Binnenvisserij

N.B.

B: 8 mln. euro*

Mosselkweek

180

Oesterkweek

70

Viskweek (paling enmeerval)Recreatieve visserij
Consumptie*- Haring- Makreel- Horsmakreel- Blauwe wijting- Sardien

Belangrijkste
Zeegebieden- Noordelijke Noordzee- Noordzee- Westen en Zuiden van
Ierland en Het Kanaal- West-Afrikaanse wateren- Wateren ter hoogte vanChili

B: 63 mln. euro
N: 23 mln. euro
B: 6 mln. euro
N: 1 mln. euro
B: 13 mln. euro

- Oester- Diverse

IJsselmeer
Overige binnenwateren- Waddenzee- Oosterschelde- Grevelingenmeer- Oosterschelde

Bs: 282 mln. euro
408 mln. euro**

Excl. schubvis in overige binnenvisserij; Bron: Taal et al., 2013, Zaalmink, 2011, STECF, 2013** verkoopcijfers supermarkten in 2013 (Nederland Visbureau, 2014), exclusief verkopen via visspeciaalzaken
en consumptie buitenshuis (horeca)

10 van 69

Rapportnummer C096.14

4.

Klimaatverandering

4.1.

Inleiding

De bestaande kennis over de effecten van klimaatverandering op het aquatische ecosysteem, envissoorten in het bijzonder, is veelal gebaseerd op de waargenomen veranderingen in de verspreiding en
populatieomvang van soorten die gerelateerd zijn met veranderingen in het oceaanklimaat en op
vergelijkend onderzoek naar populaties die onder verschillende klimaatomstandigheden leven. De
klimaatomstandigheden in zee vertonen wereldwijd meerjarige variaties. Welbekend zijn de periodiek
optredende veranderingen in de opwelling voor de kust van Peru (El Nino). Vergelijkbare meerjarige
oscillaties zijn bekend uit de Atlantische oceaan (NAO - North Atlantic Oscilation; AMO – Atlantic
Multidecadal Oscillation) en de stille oceaan (Pacific Decadal Oscillation). Deze veranderingen inoceaanklimaat hebben een grote invloed op de ecologische processen en op de verspreiding en detalrijkheid van mariene organismen (plankton, benthos, vis). Naast klimaatvariabiliteit is er sprake van
klimaatverandering; een langjarige verandering in een of meerdere omgevingsfactoren zoals de stijging
van de temperatuur, de afname van de zuurgraad en de verhoging van de zeespiegel.
Klimaat gedreven veranderingen in vispopulaties kunnen voortvloeien uit een aantal, vaak onderlingverbonden, processen: (i) fysiologische respons op veranderingen in de omgevingsfactoren, zoals
temperatuur; (ii) gedragsreactie zoals het ontwijken van ongunstige omstandigheden; (iii) populatie
dynamica: veranderingen in de balans tussen sterfte, groei en voortplanting kunnen resulteren in detoename of afname in bepaalde gebieden; (iv) veranderingen in productiviteit en/of trofische interacties
op niveau van het ecosysteem.
Vissoorten zijn aangepast aan de omgevingsomstandigheden in het leefgebied. Soorten met een
zuidelijke verspreiding hebben een hogere tolerantie voor hoge temperaturen en zijn gevoeliger voor
lage temperaturen, terwijl noordelijke soorten gevoeliger zijn voor hoge temperaturen (Portner & Peck,2010).
Vanuit de kennis over de populatiedynamica van visbestanden en het functioneren van het mariene
ecosysteem

zijn

met

name

de

volgendeomgevingsfactoren

van belang om

deinvloedvanklimaatverandering op vis en visserij te begrijpen (Rijnsdorp et al., 2009)(i)

Temperatuur: belangrijk omdat de beviste soorten en hun voedsel koudbloedig zijn

(ii)

Stratificatie van de waterkolom: belangrijk omdat dit de beschikbaarheid van voedingsstoffen
voor de primaire productie beïnvloedt(iii)

Windsterkte en richting beïnvloeden de sterkte van opwelling(iv)

Zee-ijs is van direct belang in meer noordelijke regio's zoals de Barentszee en de Oostzee(v)

Zoutgehalte is lokaal van belang in b.v. de Oostzee, waar het drijfvermogen van eieren envroege levensstadia wordt beïnvloed (MacKenzie et al., 2007 )(vi)

Zuurstofgehalte is belangrijk voor het functioneren van organismen. Klimaatverandering kan
mogelijk tot een vermindering van het zuurstofgehalte (hypoxia) leiden(vii)

Verlaging van de pH beïnvloedt de verzadigingsconcentratie van aragoniet, calciet en andere
mineralen die essentieel zijn voor calcificerende organismen (Feely et al., 2004)(viii)

zeespiegelstijging (kust habitats)

Rapportnummer C096.14

11 van 69

4.2.

Veranderingen in omgevingsfactoren

De belangrijkste veranderingen in het oceaanklimaat die van invloed zijn op de verspreiding en
productiviteit van mariene organismen kunnen als volgt worden samengevat, waarbij moet worden
opgemerkt dat de te verwachte grootte en richting zal verschillen tussen geografische gebieden(Rijnsdorp et al., 2009, Pinnegar et al., 2013); (Cheung et al., 2012a).
Temperatuur. Zowel de temperatuur van de atmosfeer als die van de oceaan vertoont een geleidelijke
stijging. In de laatste 25 jaar is er sprake van een sterke stijging. De stijging van de temperatuur is niet
in alle gebieden even sterk. De sterkste opwarming is waargenomen in de Oostzee en de Noordzee.
Klimaatmodellen verwachten dat de stijgende trend zich zal voortzetten. Noordelijke gebieden zullen degrootste stijging van de luchttemperatuur ondergaan in verband met het smelten van zee-ijs. Een
gemiddelde toename wordt verwacht voor de Noorse, Barents, en de Oostzee, en een relatief kleine
stijging wordt verwacht in meer zuidelijke gebieden zoals de Middellandse Zee. De zeewater temperatuur
volgt de ontwikkeling in de luchttemperatuur, zij het in mindere mate. Ondiepe gebieden zullen een
grotere stijging ondergaan dan de diepere zeegebieden. In West-Europa zal de frequentie van zeer
koude winters afnemen en die van zeer hete zomers toenemen. Temperatuur is van direct belang voor
de veelal koudbloedige organismen omdat het de snelheid van de fysiologische en ecologische processen
bepaalt. Omdat organismen aangepast zijn aan bepaalde temperatuur omstandigheden, zal een
temperatuurstijging de levensomstandigheden verslechteren voor soorten met een voorkeur voor
koudere omstandigheden en verbeteren voor soorten met een voorkeur voor warme omstandigheden.
Zoutgehalte. Lokaal kan een toename in zoutgehalte optreden door bijvoorbeeld een toename van deverdamping en een afname van de regenval (Middellandse Zee). Elders kan het zoutgehalte dalen ten
gevolge van het smelten van zee-ijs of een verhoogde rivierafvoer. Een verandering in zoutgehalte kan
tevens de stratificatie beïnvloeden. In het algemeen zullen veranderingen in zoutgehalte minder direct
invloed zijn voor de meeste organismen.
Stratificatie. Door de opwarming van de atmosfeer zal de stratificatie in zee toenemen, zowel wat
betreft de diepte van de spronglaag, als de duur van het seizoen en het areaal. Stratificatie heeft een
directe invloed op de primaire productie omdat het de beschikbaarheid van voedingsstoffen voor algenmede bepaald.
Wind. De sterkte en de frequentie van stormen zal mogelijk toenemen alhoewel de richting en sterkte
van de verandering ruimtelijk zal verschillen, alhoewel dit voor Nederland en directe omgeving niet in degeanalyseerde klimaatmodellen voor de KNMI’14 klimaatscenario’s wordt gevonden.
Opwelling. Opwelling voert water dat rijk is aan voedingsstoffen (maar arm aan zuurstof) naar deoppervlakte. Opwellingsgebieden behoren tot de meest productieve ecosystemen. Windsterkte en
richting spelen een belangrijke rol in de sterkte van de opwelling. Voor het opwellingsysteem voor dekust van Peru wordt verwacht dat door een toename in de stratificatie de opwelling voor de kust van
Peru zal afnemen. Alleen voor de kust van Chili zal door een toename van de voor de opwelling gunstige
wind de opwelling toenemen (Brochier et al., 2013)
Neerslag. Neerslag en rivierafvoer zullen naar verwachting toenemen in noord Europa en dalen in Zuid Europa. Bovendien zal het seizoenpatroon in regenval veranderen. In Nederland en omgeving neemt deneerslag, en daarmee de rivierafvoer, in de winter toe, maar is de neerslagverandering in zomerneerslag
onzeker (lichte toename of afname).
Zuurgraad. De toename van de uitstoot van kooldioxide heeft geresulteerd in een toename van de CO2concentraties in de oceanen, een vermindering van de pH en een verandering in het verzadigingspunt
van aragoniet, calciet en andere mineralen die essentieel zijn voor organismen die een kalkskelet vormen(Feely et al., 2004, Fabry et al., 2008, Simpson et al., 2011).

12 van 69

Rapportnummer C096.14

Zeespiegelstijging. De stijging van de zeespiegel heeft invloed op de ontwikkeling van degetijdegebieden die een belangrijk opgroeigebied vormen voor veel soorten die voor de visserij betekenis
hebben.

4.3.

Waargenomen effecten van klimaatverandering

4.3.1.

Verandering in verspreiding

Er is een veelheid aan publicaties die veranderingen in de verspreiding van verschillende vissoorten
hebben gerapporteerd. In een analyse van 50 talrijke soorten in de wateren rond Groot Brittannië en
Ierland bleken 70% van de soorten op de recente opwarming te reageren door een toe- of afname in detalrijkheid of een verschuiving in de verspreiding (Simpson et al., 2011). De meeste soorten vertonen
een verschuiving in de richting van de pool (Perry et al., 2005). Daarnaast zijn er aanwijzingen dat
vissoorten naar dieper en koeler water opschuiven ((Dulvy et al., 2008, van Keeken et al., 2007); vanHal et al., in prep). Synchroon met de verschuivingen in verspreiding zijn er aanwijzingen dat dediversiteit van de visgemeenschap in de Noordzee is toegenomen door de immigratie van zuidelijke
soorten {Hiddink, 2008 #2470;{Pinnegar, 2013 #3845}. Voorbeelden van zuidelijke soorten die in de
Noordzee zijn toegenomen zijn ansjovis, mul, zeebaars en pijlinktvis.
Vissoorten uit de gematigde klimaatzone zoals schol of schar vertonen een andere response op derecente opwarming dan zuidelijke soorten. Van Hal et al. (in prep) vond dat schol en schar de recente
opwarming van het water van de zuidoostelijke Noordzee ontweken door naar dieper water te trekken,
terwijl tong haar verspreiding nauwelijks veranderde en in warmer water terecht kwam. Pelagischesoorten die in de waterkolom leven en aan watermassa’s verbonden zijn, vertonen de grootste
verschuivingen in verspreiding, zoals makreel en horsmakreel.
Alhoewel er een veelheid aan wetenschappelijke studies een relatie hebben gevonden tussen
verschuivingen in de verspreiding en temperatuur, is het onderliggende mechanisme nog onduidelijk.
Veranderingen in het verspreidingsgebied kunnen door een aantal verschillende mechanismen wordenveroorzaakt.
Een eerste mechanisme is het wegzwemmen uit een gebied waar de omstandigheden ongunstig worden.
Zo is waargenomen dat de jonge schol die normaal gesproken een aantal jaren in het ondiepe kustgebied
van de zuidoostelijke Noordzee leeft dit gebied op jongere leeftijd verlaat en naar dieper (koeler) water
trekt ((van Keeken et al., 2007)). (Teal et al., 2012) hebben aannemelijk gemaakt dat dit (deels) kan
worden verklaard uit de recente toename in de zomertemperatuur in het ondiepe kustgebied.
Veranderingen in verspreiding kunnen ook worden veroorzaakt uit een verandering in populatiegroei(sterfte en geboorte). Voor twee kleine platvissoorten dwergtong en schurftvis heeft (van Hal et al.,2010) aannemelijk gemaakt dat de toename in de talrijkheid en de uitbreiding van de verspreiding in dezuidoostelijke Noordzee kon worden toegeschreven aan een verhoogd voortplantingssucces in de recente
jaren met hogere temperaturen. De recente toename van de tong in de Deense wateren (Skagerrak /Kattegat) duidt op een verhoogde jaarlijkse aanwas van jonge vis (Sparrevohn et al., 2013).
Een complicerende factor is dat de verschillende levensstadia (eieren, larven, jonge vis, volwassen vis)
verschillende eisen aan hun leefomgeving stellen en ook verschillen in hun gevoeligheid voor
klimaatverandering (Petitgas et al., 2013). De response van een vissoort op klimaatverandering kan dus
op een of meerdere levensstadia aangrijpen. Door de onzekerheid omtrent het mechanisme is er
onzekerheid over de verwachtingen over de toekomstige ontwikkelingen.

Rapportnummer C096.14

13 van 69

4.3.2.

Veranderingen in productiviteit

De productiviteit van een visbestand wordt primair bepaald door de jaarlijkse aanwas van jonge vis(rekrutering, jaarklassterkte) en de groei in lichaamsgewicht van de populatie. Beide zijn afhankelijk van
de productiviteit van het ecosysteem. Als de primaire productie in een zeegebied afneemt zal dit directe
effecten hebben op de productiviteit van de schakels in de voedselketen, en dus ook op de beschikbare
hoeveelheid voedsel voor een visbestand.
Voor een aantal vissoorten zijn relaties aangetoond tussen de jaarlijkse rekrutering of de vangst en
temperatuur (Cheung et al., 2012a). Zo zijn sterke relaties zijn aangetoond voor bijvoorbeeld kabeljauw,
wijting en schelvis (Brander and Mohn, 2004);(Cook and Heath, 2005), schol (van der Veer and Witte,1999), haring (Nash and Dickey-Collas, 2005), makreel (Jansen and Gislason, 2011), zeebaars (Pawson,
1992) en Sint Jacobs schelpen (Shephard et al., 2010). Hoe temperatuur de rekrutering beïnvloedt hangt
af van de locatie binnen het verspreidingsgebied van de soort. Zo neemt de rekrutering van sprot af met
een toename in temperatuur aan de zuidkant van het verspreidingsgebied en neemt de rekrutering toe
met temperatuur aan de noordzijde van het verspreidingsgebied ((MacKenzie and Köster, 2004)). Eenvergelijkbaar effect is bij kabeljauw waargenomen ((Planque and Frédou, 1999)).
Anderzijds kunnen extreme temperaturen tot extra sterfte leiden. Extreme koude winters resulteren in
een verhoogde sterfte bij tong (Woodhead, 1964);(Horwood and Millner, 1998). Extreem warme zomers
kunnen ook tot extra sterfte leiden. Dit speelt vooral in zoetwater waar naast de hoge temperatuur ook
sprake is van een verlaagd zuurstofgehalte.
Ook voor de lichaamsgroei is een relatie met temperatuur gevonden. De groeisnelheid van kabeljauw ishoog in warme delen van het verspreidingsgebied en laag in koude delen. Binnen de temperatuur
tolerantierange neemt de lichaamsgroei toe met de temperatuur, tenminste als er voldoende voedsel
beschikbaar is. Voorbeelden van hogere groei bij hogere temperatuur: kabeljauw (Brander, 1995, Dutil
and Brander, 2003), tong en schol ((Teal et al., 2008)). Haring ((Brunel and Dickey-Collas, 2010),
snoekbaars (Mooij et al., 1994). Wel zien we dat de verhoging van de temperatuur kan leiden tot een
afname in de maximale lichaamsgrootte doordat met name grote vis minder goed in staat is om dezuurstofbehoefte te dekken dan kleine vis (Pauly, 2010). Een toename van de temperatuur kan dan ook
tot een afname in de lichaamsgrootte leiden (Cheung et al., 2012b). Een test van deze hypothese lietzien dat van 6 van de 8 onderzochte Noordzee vissoorten de maximale lengte in de afgelopen decennia isafgenomen bij een toename in de temperatuur van 1-2o

C (Baudron et al., 2014).

Kleinerelichaamsgroottes resulteren in een afname van de productiviteit van gemiddeld 23% (Tabel 5.1). Hierbij
moet wel worden aangetekend dat de afname in lichaamsgrootte ook verband kan houden met een
evolutionaire aanpassing aan de hoge visserijdruk (Enberg et al., 2012).
Verzuring van de oceaan kan een direct effect hebben op de rekrutering, groei en overleving van vis(Fabry et al., 2008). Het effect is niet beperkt tot soorten met een kalkskelet, zoals schelpdieren en
stekelhuidigen, maar lijkt ook kreeftachtige te beïnvloeden. Over de directe invloed hiervan op vis is nog
weinig bekend al zijn er aanwijzingen dat verzuring de ontwikkeling en de bevruchting van viseieren kan
belemmeren (Cheung et al., 2012a). Daarnaast verwachten we een indirect negatief effect via het
voedsel van vissoorten, die in de larvale fase afhankelijk zijn van kreeftachtige (zooplankton) dat
mogelijk door verzuring beïnvloed wordt, of die in de latere levensfase afhankelijk zijn van schelpdierenof stekelhuidigen.
Waargenomen veranderingen in de productiviteit, of aan productiviteit gerelateerde factoren, zijn voor devoor de Nederlandse visserij belangrijke soorten samengevat in Bijlage 2.

14 van 69

Rapportnummer C096.14

Tabel 4.1. Effect van de verandering in groei tussen 1978 en 1993 op de productiviteit van een aantal Noordzee
visbestanden (Baudron et al., 2014). De productiviteit (Yield per Recruit, kg) werd berekend met dewaargenomen groeisnelheid en onder de aanname van een constante natuurlijke sterfte, visserij sterfte en
rekrutering.

BestandYpR 1978YpR 1993%verandering

Schelvis Noord

0.00473

0.00290-38.7

Wijting noord

0.000890.00086-3.1

Wijting zuid

0.001160.00060-48.1

Haring0.005140.00450

-12.3

Kever

0.001710.00133

-22.2

Sprot

0.000750.00072-4.0

Tong (man)0.10458

0.08600-17.8

Tong (vrouw)

0.14949

0.12571-15.9

Schol (man)0.12375

0.06664-46.2

Gemiddeld
4.4.

Toekomstige effecten klimaatverandering

4.4.1.

Effecten klimaatverandering op zeevisserij-23.1

Het effect van klimaatverandering op de verspreiding en beschikbaarheid van vis-, schelp- en
schaaldiersoorten is met verschillende simulatiemodellen doorberekend. Zo ontwikkelde Cheung‘Bioclimate enveloppe’ modellen (BCE) op basis van de waargenomen verspreiding in relatie tot
omgevingsfactoren zoals temperatuur en primaire productie (Cheung et al., 2009, Cheung et al., 2010).
Simulaties met deze modellen voorspellen dat de visproductie met 30-70% toeneemt in noordelijke
zeegebieden (>50o NB) maar tot 40% kan afnemen in tropische gebieden. Voor de Noordzee wordt een
geringe toename (<5%) voorspeld (Figuur 4.1). Als echter ook rekening gehouden wordt met demogelijke effecten van verzuring en veranderingen in de zuurstof-beschikbaarheid neemt de verwachte
productiecapaciteit af. In de meest noordelijke gebieden van Groenland, Barentszee en wateren >70o NB
zal de productie nog met 15-50% toenemen maar in zuidelijker gebieden wordt een verlaging van deproductie voorspeld. In de Noordzee wordt een afname met 30% verwacht voor het A1B scenario (Figuur
4.1).
Merino et al. (2012) koppelde een groot gestructureerd ecosysteem model (Blanchard et al., 2009) aan
de uitkomst van een POLCOMS-ERSEM simulatie model (temperatuur, phytoplankton, microzooplankton
en detritus). Het model beschrijft de koppeling van het pelagische en benthische ecosysteem onder
verschillende niveaus van primaire productie, visserijdruk en temperatuur. Het model is gebruikt om deveranderingen in visproductie voor menselijke consumptie (grote vis component) en voor vismeel
industrie (kleine vis component) te schatten voor 69 regionale ecosystemen. Het model voorspelt een
kleine (6%) toename in de potentiele vangst van vis voor menselijke consumptie in 2050. De potentiele
vangst van kleine vis (vismeel) zal naar verwachting met 4% toenemen. Regionaal zijn er echter groteverschillen. De toename in de visvangst van zowel vis voor menselijke consumptie als voor vismeel
neemt af in tropische gebieden en neemt toe in de noordelijke gebieden (Figuur 4.2). In de voor de
Nederlandse pelagische visserij belangrijke gebieden voor de kust van West Afrika en Zuid Amerika(Peru) wordt een lagere visproductie verwacht.

Rapportnummer C096.14

15 van 69

Figuur 4.1. Geprojecteerde veranderingen in het maximale vangstpotentieel in 2050 ten opzichte van 2005 (10jaar gemiddelde) onder het SRES A1B scenario. De witte en zwarte balken geven de uitkomsten voor een
scenario waarbij wel (wit) of geen (geen) invloed van verzuring, zuurstofloosheid en een veranderde grootte
structuur van het plankton is meegenomen (uit Cheung et al., 2012).

Figure 4.2. Invloed van klimaatverandering op regionale ecosystemen en nationale visserijen in 2050. De
gegevens tonen de verschillen tussen het A1B scenario “business as usual” en “present day control” scenario
voor (A) mid-layer depth temperature (°C); (B) primaire productie (%); (C) Nationale zeevisproductie, (D)productie van vismeel door de 12 top producerende landen (VTN = Vietnam, US = United States, THA =Thailand, SA = South Africa, NOR = Norway, MOR = Morocco, JPN = Japan, ICE = Iceland, DEN = Denmark,Peru, Chile and China). Grote van de circle is de schatting van de absolute vismeel productie (Mt). (uit Merino
et al., 2012, Global Environmental Change)

16 van 69

Rapportnummer C096.14

De verschillen in de voorspellingen tussen de verschillende modellen weerspiegelen de onzekerheid overde te verwachte effecten en de betekenis van verschillende processen zoals verzuring. De verschillendemodellen stemmen overeen in de richting waarin de productiviteit veranderd: een stijging in noordelijke
wateren en een daling in zuidelijke wateren (Cheung et al., 2012a).
Een temperatuurverhoging kan de vangbaarheid van vissoorten verhogen doordat de temperatuur het
gedrag van de vissen beïnvloedt, zoals in de garnalenvisserij met gesleepte tuigen en de lijnenvisserij op
heilbot (Cheung et al., 2012). Voor pelagische vissen zoals tonijn is waargenomen dat de vangbaarheidafhankelijk is van de diepte van de spronglaag. Als de spronglaag ondieper wordt neemt het beschikbare
leefgebied af en concentreert tonijn zich boven de spronglaag. Voor de voor de Nederlandse visserij
relevante soorten is het onbekend of de temperatuur en de positie van de spronglaag de vangstefficiëntie
beïnvloedt.
Klimaatverandering zal resulteren in winnaars en verliezers. Duidelijk lijkt dat de visserij zich zal moeten
aanpassen aan stijgende brandstofprijzen en een druk op de prijzen als gevolg van de toenemendeconcurrentie met de visproductie door aquacultuur. Alhoewel gedetailleerde studies ontbreken, is het
onzeker of de visserij de noordwaartse verschuiving in de verspreiding van de traditionele soorten zal
kunnen volgen. Dit komt door de toenemende afstand tot de visgronden (brandstofkosten in verhouding
tot de opbrengsten) en/of doordat vissoorten naar andere beheergebieden trekken waar de visserij geenvangstrechten heeft. Tabel 4.1 geeft een overzicht over de vangstrechten van de Nederlandse visserij inde verschillende beheersgebieden in de NO-Atlantische Oceaan (Figuur 4.3).
Een toename in stormfrequentie kan het aantal dagen dat de vissersvloot kan vissen verminderen, en
kan tot een verlies van schepen en vistuigen leiden (Westlund, 2007). Voor Nederland en omgeving
wordt echter geen verandering verwacht (KNMI 2014).
Binnen het EU project VECTORS (‘Vectors of change in marine life, Impact on Economic Sectors’) wordt(onder andere) onderzoek gedaan naar te verwachten veranderingen in verspreiding en productie vanvisbestanden tussen nu en 2050 en de economische impact hiervan op de visserij. Er worden scenario’s
doorgerekend voor de gevolgen van combinaties van economische (visprijzen, brandstofprijzen) en
politieke (milieubeleid, visserijbeleid) en klimaat ontwikkeling. In dit project worden ook projecties voorde economische resultaten van de Noordzee platvisvisserij doorgerekend op basis van te verwachten
ontwikkelingen in de verspreiding van tong en schol. Hoewel het definitieve eindrapport nog nietbeschikbaar is kan hier wel als globaal resultaat worden genoemd dat de geprojecteerde veranderingen
in de geografische spreiding van tong en schol tot 2050 een relatief gering negatief effect zullen hebben
op de winstgevendheid van de Noordzee tong- en schol visserij, waarin Nederland een groot aandeel
heeft. Het effect van prijsveranderingen (visprijzen, brandstofprijzen) en beleid (o.a. verdere
ontwikkelingvanwindparken

indeNoordzee)isechterveel

groterdandeeffectenklimaatverandering in de periode tot 2050.

Rapportnummer C096.14

17 van 69

vanTabel 4.1.

Vangstquota voor 2013 (1000 kg) voor een selectie van de belangrijkste vissoorten voor de

Nederlandse visserij in EU wateren.
Bron: www.pvis.nl/fileadmin/user_upload/pvis/Documenten/Publicaties/ Viris_visquota_2013.pdf.

Noorse zee

Noordzee

Skagerrak

West van Britse eilanden
en Golf van Biskaje*

Schol

37257

Tong

11062

Kabeljauw

1440

Haring

5480

220

27

3

79009

43435

Makreel

1489

19082

Horsmakreel

13960

64401

Blauwe53489*

wijtingLangoestines


18 van 69

1219

Inclusief Noordzee

Rapportnummer C096.14

Figuur 4.3. Beheersgebieden in de NO-Atlantische oceaan: Skagerak (IIIa); Noordzee (IVa,b,c); Ierse zee(VIIa); wateren west van Ierland.

Rapportnummer C096.14

19 van 69

4.4.2.

Effecten klimaatverandering op recreatieve visserij

Binnenwater
De mogelijke gevolgen van klimaatverandering op de binnenwateren zijn op te splitsen in directe
effecten zoals toenemende temperatuur en CO2 concentraties, en indirect effecten zoals veranderingen
in hydrologie als gevolg van wijzigingen in neerslagpatronen en waterafvoer (Verdonschot et al., 2005;
Pires, 2008; Paalvast & Noordhuis, 2012 en referenties in deze drie rapporten).
Een toename in watertemperatuur en een daaraan gekoppelde verlaging van het zuurstofgehalte, zal
naar alle waarschijnlijk resulteren in verschuivingen van leefgebieden voor vissoorten. Warmte-minnende
soorten (karper, meerval, barbeel, zeelt, kopvoorn, vetje) en/of soorten die beter bestand zijn tegenlagere zuurstof gehalten (kroeskarper, modderkruiper, zeelt), kunnen hun areaal uitbreiden en een
betere concurrentiepositie verwerven bij stijgende temperaturen. Bij koude-minnende soorten zal
daarentegen mogelijk de zuidgrens van hun leefgebied naar het noorden verschuiven. Soorten die paaien
bij lage temperaturen in de winter (zalm, zeeforel, houting, kwabaal), gevoelig zijn voor hoge
zomertemperaturen (beekprik, spiering, elrits, winde, serpeling, rivierdonderpad) en/of wateren
prefereren met hoge zuurstof gehalten (spiering, serpeling, houting, elrits) zullen gevoelig zijn voor
verschuiving in watertemperatuur (Verdonschot et al., 2005). De connectiviteit tussen wateren zal medede negatieve effecten van klimaatverandering op soorten bepalen. Vissoorten in open systemen als deNoordzee kunnen als gevolg van verhoogde temperatuur relatief eenvoudig noordwaarts opschuiven,maar voor zoetwatersoorten die voorkomen in versnipperde, afgesloten waterlichamen als moerassen of
vennen is dit niet mogelijk. Door het aanleggen van kanalen is de connectiviteit tussen veel
riviersystemen in Europa toegenomen waardoor warmte-minnende exoten zich mogelijk eenvoudiger
vanuit het zuiden naar de Nederlandse wateren kunnen verplaatsen in de loop der tijd.
Hogere temperaturen en hogere CO2 concentraties zullen bij gelijkblijvende andere omstandigheden
leiden tot hogere primaire productie. Een toename in de biomassa aan waterplanten is niet
onwaarschijnlijk. Een toename aan waterplanten is mogelijk gunstig voor vissoorten als meerval maar
maakt de betreffende waterlichamen minder goed bevisbaar voor zowel beroepsvissers als recreatieve
vissers op de binnenwateren.
Veranderingen in temperatuur kunnen mogelijk ook resulteren in een “mismatch” in de timing van deaanwas van fytoplankton en zoöplankton. Voor vislarven is de beschikbaarheid van voldoende
zoöplankton cruciaal op het moment dat de voedselreserves (dooierzak) van de vislarven op is. Indien detiming van de bloei van het fytoplankton en het zoöplankton en de paai van de vissen niet op dezelfde
manieren reageren op verschuivingen in temperatuur dan is een “mismatch” vaker te verwachten met
als mogelijk gevolg een hogere dan normale sterfte van vislarven en eventueel negatieve gevolgen voor
de bestanden van bepaalde vissoorten.
Klimaatverandering zal naar alle waarschijnlijkheid resulteren in lagere waterafvoeren in de rivieren
gedurende de zomer, als gevolg van een afname van het smeltwater en de mogelijkheid van periodes
van langdurige droogte (Pires, 2008). Tijdens zulke periodes zijn de rivieren extra gevoelig voor
verslechtering van de waterkwaliteit, door een toename in watertemperatuur, afname in zuurstofgehalte
en toename van de verblijftijd van water. Analyse van waterstandberekeningen in de Gelderse IJssel,
Waal en Grensmaas laten zien dat lage rivierstanden vooral leiden tot waterstandverlaging in aangetakte
strangen, plassen en meestromende nevengeulen. Er is langs deze riviertakken voldoende groot en diepwater voor vis om zich terug te trekken en om bij hogere waterstanden de verlaten habitats teherkoloniseren (Paalvast en Noordhuis, 2012).
Veranderingen in (zee)waterpeil en waterafvoer ten gevolge van klimaatveranderingen hebben mogelijk
zowel positieve als negatieve effecten op de passeerbaarheid door trekvissen van belangrijke
migratieknelpunten als de Afsluitdijk en het Haringvliet (Paalvast & Noordhuis, 2012 en referenties in het
betreffende rapport).

20 van 69

Rapportnummer C096.14

De gevolgen voor de recreatieve visserij zijn echter beperkt aangezien de trekvissen op de rivieren
slechts een beperkte rol spelen in de vangsten (van der Hammen en de Graaf, 2013).
Veranderende omstandigheden op de oceaan (noordwaartse verschuiving van de 22.6oC isotherm)
kunnen de voedselomstandigheden en het transport van palinglarven negatief beïnvloeden en daarmeede rekrutering van het palingbestand verminderen (Friedland et al., 2007).
De recreatieve visserij in de binnenwateren is primair een “catch & release” visserij waarbij meer dan
95% van de gevangen vis weer wordt teruggezet. Hogere temperaturen hebben echter een negatieve
invloed op de overleving teruggezette vis (Bartholomew en Bonsack, 2005 en referenties daarin).
Jaarlijks worden naar schatting rond de 50 miljoen vissen teruggezet door recreatieve vissers in debinnenwateren

(van

der

HammenendeGraaf,

2013).

Een

kleineverschuiving

in

het

overlevingspercentage als gevolg van hogere temperaturen heeft naar alle waarschijnlijkheid toch al snel
een extra sterfte van miljoenen vissen tot gevolg.
De mogelijk veranderingen op soortniveau ten gevolge van klimaatverandering zijn waarschijnlijk
duidelijker te voorspellingen dan mogelijke veranderingen in de totale visbiomassa in de binnenwateren.
Op de binnenwateren zal opwarming van het water mogelijk nadelig zijn voor zalmachtigen en
koudwatervissen en waarschijnlijk voordelen opleveren voor karperachtigen en baarzen. Over het
algemeen lijken op de binnenwateren de mogelijke effecten van klimaatsverandering echter geen
drastische negatieve gevolgen te hebben voor de recreatieve visserij.
Zee en kustDe recreatieve visserij op zee zal naar verwachting kunnen profiteren van de opkomst van zuidelijke
soorten zoals zeebaars in het Nederlandse kustgebied.

4.4.3.

Effecten van klimaatverandering op de productiviteit en verspreiding van schelpdierbestanden

Hogere zeewatertemperatuur
Een hogere temperatuur is gunstig voor de primaire productie, maar kan ook leiden tot stratificatie en
nutriëntlimitatie. Seizoenscycli van fytoplankton veranderen (Edwards & Richardson 2004) inclusief deaanwezigheid van plaagalgen (Hallegraeff 2010; Moore et al., 2011). Bepaalde algensoorten kunnen
onder bepaalde omstandigheden toxines bevatten. Dit fenomeen kan zowel in zoute wateren als in zoete
wateren over de gehele wereld optreden. Wanneer deze algen door schelpdieren worden opgenomen ende schelpdieren vervolgens door mensen worden geconsumeerd kan dit schadelijk zijn voor degezondheid. Er is nog niet veel bekend over omstandigheden waaronder een bloei van toxische algen
optreedt. Rustig en kalm weer dat leidt tot een hoge watertemperatuur en stratificatie en toevoer van
nutriënt rijk water worden vaak genoemd (Moore et al., 2011). Toxische dinoflagellaten die baat hebben
bij meer afvoer van rivieren en/of stratificatie kunnen als gevolg van deze klimaatverandering
succesvoller worden terwijl anderen juist zullen verdwijnen in gebieden die nu getroffen worden(Hallegraeff 2010). Stratificatie omstandigheden zijn gunstig voor de groei van kleinere algencellen,
omdat deze effectiever zijn in het opnemen van nutriënten en minder snel naar beneden zinken dan
grotere algencellen. Kleine algencellen zijn vaak ongeschikt voedsel voor schelpdieren (Cranford et al.,2011).
Door een hogere watertemperatuur kan de verspreiding van schelpdiersoorten verschuiven naar het
noorden. Recent is Macoma balthica verdwenen uit het Spaanse deel van de golf van Biscaje. Dit wordt
toegeschreven aan een toename in onderhoudsmetabolisme veroorzaakt door blootstelling aan kort
durende en vaak voorkomende hoge zomer temperaturen (Jansen et al. 2006).

Rapportnummer C096.14

21 van 69

Troost (2010) onderzocht de verwachtte effecten van klimaatverandering op de verspreiding van
Crassostrea gigas en concludeerde dat het optreden van warme zomers de belangrijkste factor is voor
recruteringssucces in de meest noordelijke gebieden. Intergetijde populaties van Mytilus edulis aan deAtlantische kust van Noord Amerika ondervonden catastrofale sterftes die direct geassocieerd lijken met
hoge zomertemperaturen. De zuidelijke grens van verspreiding ligt nu 350 km noordelijker dan de eerdergeobserveerde grens bij Cape Hatteras (Jones et al., 2010). Aan de andere kant van de Atlantischeoceaan heeft een uitbreiding van de verspreidingsrange van M. edulis in noordelijke richting
plaatsgevonden tot aan Spitsbergen (Berge et al., 2005, 2006). Ook de verspreiding van Cerastoderma
edule en Mya arenaria is opgeschoven naar het noorden (Philippart et al., 2003). Door veranderingen intemperatuur kan een mismatch ontstaan tussen het moment van paaien en fytoplankton productie ofaanwezigheid van predatoren. Shephard et al. (2010) zien een verband tussen een toename in dichtheid
van Pecten maximus rond het eiland Man in de Ierse Zee en een betere gonadenindex als gevolg van een
hogere temperatuur in het voorjaar.
Parasieten kunnen baat hebben bij een hogere watertemperatuur. Cook et al (1998) lieten zien dat
toegenomen wintertemperaturen correleerden met het uitbreken van de ziekte Dermo (Perkinsus
marinus) in Crassostrea virginica.
Zeespiegelstijging
In een laagliggend land als Nederland heeft zeespiegelstijging een direct effect op de gebieden waar
schelpdieren voorkomen. In intergetijde gebieden zullen minder droogvallende platen aanwezig zijn,maar zal het ondiepe sublitorale gebied toenemen. Dit kan gevolgen hebben voor het voorkomen vansoortendieindroogvallendegebieden

leven

zoals

kokkels(Cerastoderma

edule).

Het

Uitvoeringsprogramma Zuidwestelijke Delta 2010-2015+ (Stuurgroep & Adviesgroep Zuidwestelijke
Delta 2011) geeft een aantal opties voor het omgaan met zeespiegelstijging en verhoogde afvoer van
rivieren in het Deltagebied. Herstel van de getijdendynamiek in het Grevelingenmeer, Krammer –Volkerak en Zoommeer en herstel van de verbinding tussen de Oosterschelde en de grote rivieren zal
effect hebben op de verspreiding van schelpdieren en kansen voor schelpdierteelt (Wijsman & Kleissen,2012).
Meer neerslag en afvoer van rivieren
Een verhoogde afvoer van rivieren kan leiden tot een grotere toevoer van voedingsstoffen in de kustzone
waardoor de productiviteit kan toenemen. Of dit direct ten gunste komt aan schelpdieren is echteronduidelijk. De kans op toxische algen kan toenemen (zie paragraaf hogere zeewater temperatuur).
Daarnaast is het effect afhankelijk van toevoer van meer nutriënten wat lokaal kan verschillen. In een
gebied met hoge filtratiedruk door schelpdieren zoals de Oosterschelde is het mogelijk dat de biomassa
aan algen die voor schelpdieren geschikt zijn te laag is en de extra nutriënten worden opgenomen door
te kleine algen of macroalgen zoals zeesla (Kamermans et al., 2013).
Perioden met extreme neerslag kan resulteren in het vrijkomen van rioolwater wat lokaal tot negatieveeffecten op de schelpdierkweek kan leiden.
Verandering in stroming
Een verandering in subpolaire stroming in de Noordzee naar het westen waardoor meer subtropischwater naar het noorden kan stromen, wordt door Edwards et al. (2008) in verband gebracht met een
toename in de dinoflagellaat Noctiluca scintillans in het zuidelijke deel van de Noordzee. Voor deZuidelijke oceaan beschrijven McLeod et al. (2012) een klimaat-gedreven uitbreiding van het
verspreidingsgebied van Noctiluca scintillans waarschijnlijk veroorzaakt door een zuidwaarts gerichte
stroming vanaf Tasmanië. Dit heeft geen direct effect op schelpdierproductie, maar mogelijk wel indirect
als een bloei afsterft en voor anoxische omstandigheden op de bodem zorgt.

22 van 69

Rapportnummer C096.14

Stijging CO2 gehalte water en verzuring van het zeewater
Microalgen soorten verschillen in hun reactie op CO2, wat inhoudt dat een verhoging in CO2 gehalte eenverandering in algensoortensamenstelling kan veroorzaken (Hallegraeff 2010). Dit kan leiden tot
toename van voor schelpdieren ongeschikte algensoorten of juist geschiktere algensoorten.
Voor schelpdieren is het carbonaatgehalte en de pH van het water belangrijk. Het zeewater absorbeert
CO2, het opgeloste CO2 reageert met water en produceert bicarbonaat ionen (HCO3-) door consumptie
van carbonaat ionen (CO32-): CO2 + H2O + CO32- → 2HCO3-. Deze reactie resulteert in minder carbonaat
en meer bicarbonaat in zeewater. Verder zorgt een vermindering van carbonaat er voor dat meer CO2
aanwezig blijft als CO2 en voor de productie van bicarbonaat door een directe reactie met water: CO2 +H2O → H+ + HCO3-. De toename in waterstof ionen verlaagt de pH. Schelpdieren produceren schelpen
volgens de versimpelde reactie: CO32- + Ca2+ → CaCO3. Het proces is afhankelijk van de beschikbaarheid
van CO32-, wat afneemt bij verhoogde pCO2. Beschikbare studies geven aan dat schelpdieren een pH
lager dan 7.0 niet overleven en dat een pH lager dan 7.5 schadelijk is voor schelpdieren (Michaelidis etal., 2005). Denman et al. (2011) voorspellen een afname in pH van het zeewater tot ongeveer 7.7 in het
jaar 2100. Een verlaging van de pH van het zeewater van 8.3 naar 7.5 kan leiden tot verminderdeschelpgroei bij mossellarven en jonge mosselen (Gazeau et al. 2007, 2010).
Experimenten van Beniash et al. (2010) lieten een significante toename in sterfte van juveniele
Crassostrea virginica en vermindering van groei zien bij een pH van 7.5 met een pCO2 van 3500 µatm invergelijking met een pH van 8.2 met een pCO2 van 380 µatm. Ook vonden ze een negatief effect op het
proces van schelpvorming. Miller et al. (2009) hebben een afname van 16% in schelpgrootte gevonden
bij C. virginica larven en 42% minder calcium inhoud tussen larven gekweekt bij pCO2 waarden uit het
pre-industriële tijdperk (280 µatm) en waarden die worden verwacht in het jaar 2100 (800 µatm). De
verwante soort C. ariakensis vertoonde echter geen verschil in grootte of in calcificering.
Een verkennende studie naar het effect van verzuring op de Engelse schelpdiervisserij suggereerde eenverlies van £55-379 miljoen per jaar in 2080, afhankelijk van het CO2 emissie scenario. Een additioneel
verlies van £59-124 miljoen per jaar zou mogelijk zijn als het CO2 gehalte van het huidige niveau van~380 ppm tot ~740 ppm stijgt (Pinnegar et al., 2012 geciteerd in Cheung et al.2012).

4.4.4.

Effecten van klimaatverandering op de visteelt

Visteelt is grotendeels afhankelijk van de beschikbaarheid van vismeel en visolie die voornamelijk
afkomstig zijn uit de visserij op kleine pelagische vis in de opwellingsgebieden zoals voor de kust vanPeru, Californië en Namibië. Klimaatverandering zal naar verwachting nauwelijks invloed hebben op de
wereldwijde productie van vismeel, al zal de productie regionaal in de opwellingsgebieden voor Peru,
Namibie en west Afrika afnemen en de productie in de noordelijke gebieden toenemen (Merino et al.,2012). De ‘sustainability of the small pelagic food resources at a global level, even in the face of climatechange, depends more on how society responds to climate change than on the magnitude of the climate
impacts per se’ (Pinnegar, 2010).
De inschattingen van risico’s en kansen is gebaseerd op expert kennis van de recirculatieteelt zoals die in
Nederland plaatsvindt en inzicht in de gevoeligheden van stappen in het productieproces voor de effecten
van klimaatverandering op de abiotische omstandigheden (met name temperatuurverhoging en
regenval) op de bedrijfsvoering en de effecten van klimaatverandering op de productie van teelt
materiaal en voedsel.
Naast recirculatiekweek zijn er kansen om viskweek te exploiteren op de Noordzee. Eerdere studies latenzien dat enkele soorten hier geschikt voor kunnen zijn. Met name kabeljauw en tonijn komen op de lijst
met kansrijke soorten voor, waar er beperkingen zijn op het gebied van economisch rendement enduurzaamheid (Reijs, 2008).

Rapportnummer C096.14

23 van 69

De soortenlijst van mogelijk te kweken soorten op de Noordzee (uitgaande van intensieve kooikweek
systemen) is tot stand gekomen op basis van een selectiekader, waarin onder andere de biologischekenmerken van vissoorten zijn meegenomen (Reijs, 2008). De groeipotentie van de soorten is een
directe relatie met de watertemperatuur gedurende een seizoen (afmesten van vis) en meestal het hele
jaar (volledige productiecyclus). Als de watertemperatuur in bepaalde seizoenen verandert biedt dit
mogelijk kansen om vissoorten aan de soortenlijst toe te voegen, of het potentiele areaal voor viskweek
uit te bereiden.
Het

potentiele

areaalvoor

viskweekiseenafgeleidevandebiologischekarakteristieken,watertemperatuur, ruimtegebruik en waterdiepte. Het is binnen de voorliggende studie niet mogelijk om
de effecten van klimaatverandering specifiek te bepalen.

24 van 69

Rapportnummer C096.14

Uitgangspunt

RisicoKans

Grondwater

Uitgangspunt is
dat er weinig
effecten op
grondwater(behoudens peilzullen zijn)

Geen

Geen

Oppervlaktewater

Bij vijverkweek

In de zomer te hoge
temperaturen, resulterend in
sterfte en hogere kosten(zuurstof).

Voer

Afhankelijk vanbulk productie
vaningrediënten

Kwantiteit / kwaliteit kan
afnemen (eiwit en vet)(vismeel, -olie)
Energieelektriciteit

Beschikbaarheid grondstoffen
beperkter door
oogstverliezen.
Mogelijk aanvullingen indimensionering door hogere
omgevingstemperatuur.

Energie gas

Fingerlings(jonge vis)

Rapportnummer C096.14

Geen directe effecten
verwacht, aangezien hiervoornamelijk pomp
capaciteit betreft.
Lagere stooklast
gedurende langere periode
als gevolg van hogere
temperatuur

Aalproductie isafhankelijkheid
van glasaal

Afname in glasaal verwacht
door verslechtering groei entransport van larven in deoceaanKunstmatige productie
glasaalProductie vanfingerlings
onder
gecontroleerde
omstandigheden

Mogelijk hogere kosten in deproductie bij koudwatersoorten.

Mogelijk lagere kosten inde productie bij
warmwatersoorten

Effecten zijn marginaal
vergeleken met kweek cyclus.

Effecten zijn marginaal
vergeleken met kweek
cyclus.

Productie vanfingerlings invijversystemen(niet
commercieeltoegepast)

Door hogere wintertemperaturen minder
reproductie vermogen voor
koudwatersoorten. Bij hogere
zomer temperaturen mogelijk
ongecontroleerde reproductie.

25 van 69

Van zeewier is bekend dat de groeipotentie een relatie heeft met de temperatuursom (pers. Comm
Brandenburg, 2014). Een toenemende
zeewierproductie,

waarbij

buitentemperatuursom zal hierdoor een positief effect hebben op

beschouwing

wordt

gelatenofdecondities,

zoals

nutriënt

beschikbaarheid en CO2 beschikbaarheid wel optimaal zijn.
Voor kweek in vijversystemen aan land geldt in essentie dat deze afhankelijk zijn van water input. Als dit
zoals bij forelkweek zoetwatersystemen betreft is de kans aanwezig dat er in de zomer watertekorten
komen. De schaalgrootte, intensiteit en hiermee de hoeveelheid waterverversing is niet groot genoeg
om grote effecten te hebben. Lokaal kan er een probleem ontstaan bij beperkingen op een waterinname
locatie. Dit wordt enigszins versterkt door de noodzaak om verbeterd watermanagement te doen indroge perioden, hierbij is de zuurstof consumptie van vis in de vijver hoger en zal er meerwaterverversing of zuurstof toediening moeten zijn. Dit leidt direct tot meer kosten en indirect tot
mogelijke risico’s voor de mogelijkheid om vis te kweken op specifieke locaties.
Globaal wordt geschat dat voor de buitenkweek van warmwatersoorten de omstandigheden gunstiger
zullen worden, echter door toename van de watertemperatuur bestaat de kans op toenemende
productiekosten (zuurstof voorziening). Er zullen ook kansen zijn als er minder bijverwarmd hoeft teworden in de opslag en houderij.

4.4.5.

Effecten klimaatverandering op visconsumptie

Voor de visconsumptie in Nederlands zijn de gekweekte vissoorten zalm en pangasius, en wildvangsoorten tonijn en haring van groot belang.
Voor tonijn wordt een afname in de wereldwijde productie verwacht als gevolg van de afname vande visproductie in de tropische wateren. De productie van haring in de Noordzee zal mogelijk
afnemen, maar in noordelijker wateren kan een verhoging worden verwacht.
In de zalmaquacultuur is Noorwegen een belangrijke producent met een jaarlijks stijgende
productie. Verwacht wordt dat klimaatverandering de zalmproductie niet zal beïnvloeden. Welzullen de productieomstandigheden in noord Noorwegen verbeteren en in zuid Noorwegenverslechteren. Het productieplafond wordt geschat op 2 miljoen ton, in vergelijking met een
huidigeproductie
van
een
900
duizendton(Lorenzen
enHannesson,2005;
http://www.globec.org/structure/fwg/focus4/symposium/S5/Session%205_4_Lorentzen_T.pdf ).
De productiemogelijkheden van pangasius in de Mekong delta in Vietnam zijn met name kwetsbaar
voor de invloed van klimaatverandering op de beschikbaarheid en prijs van voer maar niet door
ecologische beperkingen. Verwacht wordt dat de productie van visvoer in de lokale kust- en
binnenvisserij zal afnemen onder invloed van klimaatverandering, waardoor de winstmarges in desector sterk onder druk komt te staan (Halls & Johns, 2013).
De te verwachte veranderingen aan de aanbodzijde zullen naar verwachting beperkt blijven tot
verschuivingen in het assortiment. Verwacht wordt dat de verbreding van het assortiment, zoals dit
de afgelopen jaren is waargenomen, zich zal voortzetten. Verwacht wordt dat indien er aan deaanbodzijde grote veranderingen voordoen de Nederlandse consument met deze veranderingen zal
meebewegen.

26 van 69

Rapportnummer C096.14

4.5.

Onzekerheid

Alhoewel er de afgelopen jaren een groot aantal studies naar de effecten van klimaatverandering op devisserij zijn uitgevoerd zijn er door de complexiteit van de processen die de verspreiding en deproductiviteit van visbestanden bepalen nog veel onzekerheden in de effecten van de recent
waargenomen veranderingen in omgevingsfactoren op de geëxploiteerde bestanden, en op de teverwachten effecten onder verschillende klimaatscenario’s. In de studie naar de effecten van
klimaatverandering op de visserijsector in het Verenigd koninkrijk, heeft een team van wetenschappers
een inschatting gemaakt van de mate van onzekerheid betreffende de mate van wetenschappelijke
ondersteuning (‘amount of evidence’) en de mate van overeenstemming (‘level of agreement /consensus’) (Figuur 4.4).
De beschikbare wetenschappelijke ondersteuning werd als hoog beoordeeld, met een gemiddelde matevan zekerheid. Voor de toekomstverwachtingen werd de wetenschappelijke kennis als gemiddeld
beoordeeld maar met een hoge mate van onzekerheid (laag niveau van consensus).

Figure 4.4. Beoordeling van de onzekerheid en de hoeveelheid aan wetenschappelijke kennis over de invloed
van klimaatverandering op visbestanden en visserij zoals we die inmiddels hebben waargenomen (Medium: X inbovenste figuur) en zoals we die verwachten in de toekomst (Low: X in onderste figuur; uit Pinnegar et al.,2013).

Rapportnummer C096.14

27 van 69

5.

Analyse van de bedreigingen en kansen

In sectie 4 is duidelijk geworden dat er nog veel onzekerheid is over de effecten van klimaatverandering
en verzuring op de vis-, schaal- en schelpdierbestanden. Dit betekent dat een analyse van de risico’s enkansen die klimaatverandering biedt in belangrijke mate onzeker zijn.

5.1.

Aard en omvang van kwetsbaarheid voor klimaatrisico’s

Klimaatrisico’s kunnen betrekking hebben op de productiviteit van visbestanden, de toegankelijkheid van
de visgronden, de operationele mogelijkheden om op zee te kunnen werken, en verstoring van handel,
opslag en vervoer van visproducten.
Verspreiding en productiviteit
De visserijsectoren die afhankelijk zijn van de natuurlijke productiviteit van natuurlijke vis-, schaal- en
schelpdierbestanden zullen geconfronteerd worden met verschuivingen in de verspreiding van dedoelsoorten en een verandering in de productiviteit van de bestanden. De mate en richting van
veranderingen hangt samen met de temperatuur tolerantie van de soort. Zo zullen noordelijke soorten inde huidige gebieden afnemen en in noordelijker gebieden toenemen. Daar staat tegenover dat zuidelijke
soorten zullen toenemen en mogelijk nieuwe soorten beschikbaar zullen komen. Ten opzichte van dejaarlijkse fluctuaties in productiviteit is de snelheid waarin klimaat geïnduceerde veranderingen in
productiviteit optreden relatief gering. Ook tegen de achtergrond van de levensduur van schepen(grofweg 20 jaar), is de klimaat geïnduceerde verandering relatief gering zodat kan worden verwacht
dat de visserij de tijd heeft om zich aan de veranderingen in productiviteit en samenstelling van
doelsoorten aan te passen.
Voor alle visserijen geldt dat de mogelijke positieve effecten van klimaatverandering alleen benut kunnen
worden als de bestanden duurzaam worden geëxploiteerd. In het geval klimaatverandering tot negatieveeffecten leidt dan legt dit een extra druk op het beheer om te voorkomen dat een visbestand instort.
Als soorten wegtrekken kan dit een directe bedreiging zijn voor bestaande visserij ofwel door verhoging
van kosten (verder stomen) ofwel door het vervallen van visrechten als gequoteerde vis naar andere
beheergebieden trekt. Dit betekent dat er politieke onderhandelingen nodig zijn over de verdeling van devangstrechten en de te nemen beheersmaatregelen. Zo speelt er momenteel een probleem rond demakreel die zich naar noordelijker gebieden heeft uitgebreid en nu ook in de wateren van de Faeröer en
IJslandwordt

gevangen.

Het

makreelbestand

wordt

sinds

1999

beheerddoor

middelvanovereenkomsten tussen de EU en Noorwegen en de Faeröer eilanden, maar door de uitbreiding naar
noordwestelijke wateren hebben IJsland en de Faeröer eilanden eenzijdig een quotum voor zichzelf
afgekondigd.

De

totalevangstenliggenhierdoor

boven

het

TAC

advies.

Dit

maakt

nieuweonderhandelingen met IJsland en de Faeröer eilanden noodzakelijk.
De veranderingen in de verspreiding lijken het sterkst te zijn voor de pelagische soorten. Dat betekent
dat de effecten van klimaatverandering waarschijnlijk ook voor de pelagische vloot het sterkst zullen zijn.
De verwachting is dat pelagische soorten naar het noorden zullen verschuiven. Dit zal de concurrentie
met de noordelijke visserijvloten zoals Noorwegen en IJsland doen toenemen. Dit kan leiden tot
beheerproblemen en onduidelijkheid over de verdeling van visrechten maar ook tot hogere kosten voor
de vloot.

28 van 69

Rapportnummer C096.14

Visserij vind vaak plaats in gebieden waarvoor ook natuurdoelen zijn geformuleerd.
Klimaatverandering zal de afweging tussen de doelstellingen van een duurzame visproductie enbescherming van de natuurwaarden beïnvloeden.
Bij de ontwikkeling van ruimtelijke beschermingsmaatregelen in kader van natuurbescherming of als
technischemaatregel

in

het

kader

van

het

visserijbeheer(bescherming

vanpaaigebiedorkinderkamergebied) zal rekening gehouden moeten worden met de mogelijke veranderingen in deverspreiding van de relevante soorten.
Operationele mogelijkheden op zee
Extreme weersomstandigheden zoals stormen, hittegolven en hevige regenval vormen een risico voor devisserij. Een toename in de stormfrequentie zal de tijd dat vissersschepen op zee zijn kunnen beperken.
Dit speelt met name voor de kleinere schepen. Ook kunnen vistuigen (staande netten, fuiken, vallen,
mosselzaad invang installaties, e.d.) bij zware storm verloren gaan. De bereikbaarheid van havens kan
door verzanding worden belemmerd en haveninstallaties kunnen door noodweer worden beschadigd.
Verstoring van handel, opslag en vervoer van visproducten
Extreme weersomstandigheden kunnen tot stroomuitval leiden waardoor koel en diepvriesopslag van
visproducten worden getroffen, ICT voorzieningen uitvallen, of verstoring van de transportsystemen
optreedt.
Andere effecten
Door de zeespiegelstijging zal er een toenemende behoefte zijn aan kustversterkende maatregelen door
middel van kustsuppleties en mogelijk harde keringen. In een recent onderzoek van het NIOZ is deachteruitgang van de visstand in de westelijke Waddenzee toegeschreven aan de sterk toegenomen
zandsuppleties (van der Veer, submitted). Verder onderzoek zal moeten uitwijzen of deze verklaring
stand houdt.
De beschikbaarheid van visgronden voor de visserij zal naar verwachting verder afnemen als gevolg van
de ontwikkeling van windmolenparken. Dit kan mogelijk tot een toenemende dichtheid van schepen op
de visgronden leiden (‘crowding’) waardoor de efficiëntie van de visserij afneemt.

5.2.

Kansen die voortvloeien uit klimaatverandering

De veranderingen in verspreiding betekent dat er zich ook nieuwe vis- schaal- en schelpdiersoorten invoor Nederlandse vissers toegankelijke wateren zullen vestigen. Voor ongequoteerde soorten bieden
veranderingen in verspreiding directe kansen voor ontwikkeling van visserij op nieuwe soorten dievoorheen meer zuidelijk voorkwamen. Nieuwe soorten of soorten die in belang toenemen: ansjovis,
zeebaars, mul, pijlinktvis. Ook voor aquacultuur kunnen zich nieuwe soorten aandienen die in de
Nederlandse wateren kunnen worden gekweekt. Ook de combinatie van aquacultuur en de te
ontwikkelen windmolenparken bieden nieuwe mogelijkheden.
Het probleem van klimaatverandering vraagt om energie efficiëntere productie methoden ten einde deuitstoot van broeikasgassen te verminderen. Deze ontwikkeling biedt mogelijkheden voor de Nederlandse
visserijsector om nieuwe energie efficiënte technieken te ontwikkelen. Zo bieden de pulskor en desumwing in de platvis- en garnalenvisserij export mogelijkheden voor het Nederlandse bedrijfsleven.
Voorwaarde is wel dat met de ontwikkeling van innovatieve methoden ook de noodzakelijke
aanpassingen in de wetgeving worden geregeld.

Rapportnummer C096.14

29 van 69

5.3.

Aangrijpingspunten voor het beleid

Visserijbeleid
Verschuiving in de verspreiding van visbestanden naar andere beheersgebieden roept vragen op over deverdeling van de vangstrechten en vraagt om aanpassingen aan de beheersmaatregelen. Noodzaak voor
heronderhandelingen over verdeling TAC’s binnen EU en tussen EU en derde landen (Noorwegen,
IJsland). De opkomst van nieuwe (zuidelijke) vissoorten vereist visserijbeheermaatregelen voor dezesoorten die in EU-verband zullen moeten worden uitgewerkt.
De toename van de visserij mogelijkheden in noordelijke wateren vraagt om een positiebepaling van de
Nederlandse overheid betreffende beheersvraagstukken en haar rol in de belangen behartiging van het
Nederlandse bedrijfsleven.
Verschuivingen

indeverspreiding

kunneninvloedhebbenop

derealisatievanvisserijbeheerdoelstellingen. Als een bestand in een beheergebied ten gevolge van klimaatverandering
afneemt of zelfs verdwijnt, komt het visserijbeheer voor de vraag te staan om haar doelstellingen bij testellen. Als het kabeljauwbestand in de Noordzee mogelijk verdwijnt als gevolg van klimaatverandering,
wil het visserijbeleid dan nog beschermende maatregelen om kabeljauw te beschermen die de visserij
mogelijkheden van visserijen op andere doelsoorten, maar waarin ook kabeljauw wordt bijgevangen,beperkt. Een belangrijk aspect in deze discussie zal zijn de mate van onzekerheid die er is over het effectvan klimaatverandering op het kabeljauwbestand.
Een ander voorbeeld is de ervaring met de scholbox die is ingesteld voor vermindering van de bijvangst
aan ondermaatse schol (Beare et al., 2013). In de jaren negentig bleek de jonge schol de scholbox
echter te verlaten en naar de visgronden buiten de scholbox te trekken. Het is aannemelijk dat dezeverschuiving naar dieper water een reactie is geweest op de gestegen temperatuur in de zomerperiode.
De steun voor deze beheermaatregel is binnen de visserij sterk afgenomen.
Natuurbeheer
Verschuivingen in de verspreiding in soorten heeft mogelijk invloed op de realisatie van doelstellingenvoor natuurbescherming, in het bijzonder daar waar gesloten gebieden zijn ingesteld ter bescherming
van specifieke organismen. Het beschermen van specifieke (kwetsbare) leefgebieden biedt een
robuustere mogelijkheid om de risico’s van klimaatverandering te verminderen
Algemeen
Het smelten van het zee-ijs biedt mogelijkheden voor uitbreiding van menselijke activiteiten die een
bedreiging kunnen vormen voor de biodiversiteit in het poolgebied. Nederland zal ook hierin haar positie
moeten bepalen.
De toepassing van technologische innovaties kan worden gehinderd door de bestaande regelgeving maarook door de perceptie van het publiek. Hier ligt een uitdaging voor het beleid om mogelijke
belemmeringen in een vroeg stadium te onderkennen en hiervoor maatregelen te nemen die de
implementatie van innovaties mogelijk maken.
Herstel van getijdedynamiek in Zeeuwse wateren en herstel van verbindingen tussen Oosterschelde en
grote rivieren kan een positief effect hebben op verspreiding schelpdieren en kansen bieden voor deschelpdiercultuur.
Het verbeteren van de connectiviteit tussen verschillende waterlichamen kan de negatieve effecten van
extreme weersomstandigheden beperken door vissen in staat te stellen gebieden te herkoloniseren. Dit
heeft betrekking op het binnenwater en op de zout- zoetovergangen.
Het zorgdragen voor een klimaat robuuste infrastructuur (elektriciteit, ICT, transportkanalen).

30 van 69

Rapportnummer C096.14

Tabel 6.1. Inschatting van de aard en omvang van de kwetsbaarheid voor klimaatrisico’s voor de verschillendesegmenten van de Nederlandse visserij en aquacultuur
Segment
visserijsector

Vissoort

GebiedAard en omvang kwetsbaarheidklimaatverandering tot 2050

Referentie

Pelagische visserij

HaringEU

Mogelijk afname productiviteit Noordzee(onzeker).

Dickey-Collas etal. (2010)

MakreelEU

Verminderde beschikbaarheid;
heronderhandeling vangstrechten met
landen buiten EU

Rockmann&
Dickey-Collas(2010)

PelagischesoorteneldersVerkrijging van vangstrechten elders.

5.4.1

De verschuiving in soortsamenstellingen hoge brandstofprijs zal een transitie
naar milieuvriendelijker en energieefficiënter visserijtechniek nodig maken.
NL sector is innovatief. Kansen voor
export innovaties. Aanwijzing dat
productiviteit Noordzee vis afneemt

5.4.1

Kottervisserij

Platvisvisserij

Tong

Noordzee

Mogelijke stijging productiviteit

Rijnsdorp(2010)

Schol

Noordzee

Verschuiving visgebieden naar centrale
en noordelijke Noordzee; Afname
productiviteit in zuidelijke Noordzee

Rijnsdorp & vanderVeer(2010); Teal etal (2012)

Noordzee

Omdat beide soorten ook zuidelijker
voorkomen worden geen veranderingenverwacht

kabeljauw

Noordzee

Afname productiviteit; verschuiving
visgebieden naar noordelijke Noordzee;

Engelhard et al(2010a);mul

Noordzee

Toename productiviteit

Engelhard et al(2010b);Langoustine

Noordzee

Onzeker. Kwetsbaar voor hypoxia en
verzuring.

Engelhard et al(2010c);Cheung et al(2012)

inktvisNoordzee

Toename productiviteit

Garnalen visserij

garnaalNoordzee

Gegeven brede verspreiding worden
geen grote veranderingen verwacht.
Productie in Noordzee mede bepaald
door predatie kabeljauwachtigen die
mogelijk gereduceerd wordt door
klimaatverandering.

HufnaglTemming(2010)

Schelpdiervisserij

kokkelZeeland/Waddenzee

Afname leefgebied (droogvallendeplaten)5.4.3

Kwetsbaar voor verzuring, verhoogde
kans plaagalgen en ziekten.

5.4.3

Tarbot
griet

/

Ensis
/Spisula
Binnenvisserij

Rapportnummer C096.14&

PalingBinnen water

Mogelijke afname rekrutering glasaal
door afname larventransport envermindering voedselomstandigheden
op de oceaanFriedland et al(2007)

Snoekbaars

IJsselmeer

Toename in productiviteit

5.4.2

Spiering

IJsselmeer

Afname in productiviteit. Verhoogde
kans op zomersterfte

5.4.2

31 van 69

Segment
visserijsector

Vissoort

GebiedAard en omvang kwetsbaarheidklimaatverandering tot 2050

Referentie

Recreatieve
visserij

algemeenmarienNieuwe zuidelijke soorten bieden nieuwemogelijkheden (bv zeebaars)

5.4.2

Algemeenzoetwater

Bedreiging door zomersterfte

5.4.2

Mosselcultuur

Kwetsbaar voor verzuring, verhoogde
kans op plaagalgen, ziekten

5.4.3

OestercultuurKwetsbaar voor verzuring, verhoogde
kans op plaagalgen, ziekten

5.4.3

recirculatie

Afname beschikbaarheid van glasaal
voor de aalkweek. Mogelijke problemendoor extreme weersomstandigheden(hitte, water tekort)

5.4.4

Schelpdierteelt

Visteelt

32 van 69

Rapportnummer C096.14

6.

Conclusies

Er is een overtuigende hoeveelheid informatie beschikbaar die aannemelijk maakt dat soorten
hun verspreidingsgebied in de richting van de polen verschuiven als reactie op de toegenomen
watertemperatuur.

Computersimulaties voorspellen dat klimaatverandering tot een geringe toename in devisproductie in de Noordzee en omgeving, een aanzienlijke toename in noordelijker gebieden en
een afname in zuidelijke gebieden zal leiden. Verzuring lijkt een negatief effect te hebben op de
productiviteit, met name van schelp- en schaaldierbestanden. De onzekerheid omtrent dezeverwachting is aanzienlijk.



Voor

de

verschillendesegmenten

vandeNederlandse

vissector

wordt

het

volgendegeconcludeerd:Pelagische visserij. Dynamische sector die zich goed kan aanpassen aan veranderingen in debeschikbaarheid van doelsoorten. Belangrijkste knelpunten zijn het verkrijgen van vangstrechtenen de perceptie van de publieke opinie ten aanzien van het gebruik van grote diepvriestrawlers.



Visserij bodemvissoorten. Dynamische sector met sterk gespecialiseerde schepen (boomkorvloot
gericht op met name tong). Veranderingen in beschikbaarheid van soorten en de sterk gestegenbrandstofkosten vereisen een aanpassing naar nieuwe visserijtechnieken die milieuvriendelijker
en energie efficiënter zijn. Deze ontwikkeling biedt kansen voor het ontwikkelen van duurzame
visserijtechnieken die geschikt zijn voor het te verwachte aanbod aan doelsoorten. Uitdaging aan
handel om markt voor nieuwe vissoorten te vinden.

Binnenvisserij. Kleine bedrijfstak. Beschikbaarheid van aal neemt mogelijk verder af tgv
klimaatverandering. Spiering niet langer beschikbaar in IJsselmeer. Mogelijkheden voor
uitbreiding visserij op snoekbaars mits duurzaam beheerd. Onzeker welke nieuwe soorten er inbinnenwaterbeschikbaar

kunnenkomen.

Visserij

vindt

plaatsingebieden

waarvoornatuurdoelstellingen geformuleerd zijn die extra beperkingen opleggen.
Schelpdiervisserij. Vermindering verwacht in productiviteit schelpdierbestanden door verzuring.



Schelpdierteelt.

Mossel-enoestercultuur

mogelijk

beperkt

door

verzuring.

Risicovan

toenemende kans op (i) ziektes; (ii) plaagalgen die de productie tijdelijk kan stilleggen en (iii)stormschade aan percelen en kweekinstallaties is onzeker. Kansen voor schelpdiercultuur van
nieuwe zuidelijke soorten.


Visteelt. Beschikbaarheid van grondstof voor visteelt zal naar verwachting niet veranderen.
Toename productie mogelijk door verbeterde technologie (vermindering vismeel en visolie per
kg product) en andere doelsoorten. Afname verwacht in beschikbaarheid glasaal.



Visconsumptie. In Nederland wordt vooral vis geconsumeerd die hier niet gevangen wordt.
Tegelijkertijd wordt het grootste deel van de Nederlandse vangsten geëxporteerd.

Eventuele

bedreigingen voortkomend uit klimaatverandering voor de visserij op de bestaande soorten hoeft
dus voor de Nederlandse consumptie weinig gevolgen te hebben. Er zijn geen aanwijzingen dat
klimaatverandering de beschikbaarheid van zalm en pangasius sterk zal beïnvloeden. Mocht deproductie van populaire vis ten gevolge van klimaatverandering afnemen, dan wordt verwacht
dat in een vrije en competitieve markt elders alternatieven worden gevonden.

Rapportnummer C096.14

33 van 69



Recreatieve visserij in zee zal mogelijk kunnen profiteren van de opkomst van nieuwe zuidelijke
soorten.

De

recreatieve

visserijop

hetbinnenwaterzal

wordengeconfronteerd

met

verschuivingen in de beschikbaarheid van verschillende vissoorten en een toegenomen risico op
vissterfte tijdens extreem warme zomers. Hogere temperaturen zullen mogelijk ook resulteren in
een lagere overleving van teruggezette vis. Door kanalen is de scheiding tussen bij alle groteriviersystemen in Europe opgeheven, warmte minnende exoten kunnen betrekkelijk eenvoudig
naar het noorden optrekken.

34 van 69

Rapportnummer C096.14

7.

Referenties

Bartholomew, A. and J.A. Bohnsack. 2005. A review of catch-and-release angling mortality with
implicationsfor no-take reserves. Reviews in Fish Biology and Fisheries 15: 129–154
Baudron, A. R., Needle, C. L., Rijnsdorp, A. D., and Tara Marshall, C. 2014. Warming temperatures andsmaller body sizes: synchronous changes in growth of North Sea fishes. Global Change Biology,
20: 1023-1031.
Beare, D., Rijnsdorp, A. D., Blaesberg, M., Damm, U., Egekvist, J., Fock, H., Kloppmann, M., et al. 2013.
Evaluating the effect of fishery closures: Lessons learnt from the Plaice Box. Journal of Sea
Research, 84.
Beniash, E., Ivanina, A. Lieb, N.S. Kurochkin, I., and Sokolova, I.M. 2010. Elevated level of carbon
dioxide affects metabolism and shell formation in oysters Crassostrea virginica. Mar. Ecol. Prog.
Ser. 419: 95-108.
Berge J, Bjerkeng B, Pettersen O, Schaanning MT, Oxnevad S 2006. Effects of increased seawater
concentrations of CO2 on the growth of the bivalve Mytilus edulis L. Chemosphere 62:681–687
Berge, J., G. Johnsen, F. Nilsen, B. Gulliksen, D. Slagstad and D. Pampanin. 2006. The Mytilus edulis
population in Svalbard: how and why. Mar. Ecol. Prog. Ser. 309: 305-306.
Berge, J., G. Johnsen, F. Nilsen, B. Gulliksen, D. Slagstad. 2005. Ocean temperature oscillations enablereappearance of blue mussels Mytilus edulis in Svalbard after a 1000 year absence. Mar. Ecol.
Prog. Ser. 303: 167-175.
Beukema, J.J. and R. Dekker 2005. Decline of recruitment success in cockles and other bivalves in the
Wadden Sea: possible role of climate change, predation on postlarvae and fisheries. Mar. Ecol.
Prog. Ser. 287: 149-167
Blanchard, J. L., Jennings, S., Law, R., Castle, M. D., McCloghrie, P., Rochet, M. J., and Benoît, E. 2009.
How does abundance scale with body size in coupled size‐structured food webs? Journal ofAnimal Ecology, 78: 270-280.
Bos, O.G., I. E. Hendriks, M. Strasser, P. Dolmer, P. Kamermans (2006). Food limitation of bivalve larvae
in coastal waters of Northwestern Europe. J. Sea Res. 55: 191-206.
Brander KM, Mohn R. 2004. Effect of the north Atlantic oscillation on the recruitment of Atlantic cod(Gadus morhua). Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences 61: 1558–1564
Brander, K. 1995. The effect of temperature on growth of Atlantic cod (Gadus morhua L.). Ices Journal of
Marine Science, 52: 1-10.
Brander, K., and Mohn, R. 2004. Effect of the North Atlantic Oscillation on recruitment of Atlantic cod(Gadus morhua). Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences, 61: 1558-1564.
Brochier, T., Echevin, V., Tam, J., Chaigneau, A., Goubanova, K., and Bertrand, A. 2013. Climate change
scenarios experiments predict a future reduction in small pelagic fish recruitment in the
Humboldt Current system. Global Change Biology, 19: 1841-1853.
Brunel T, Dickey-Collas M (2010) Effects of temperature and population density on von Bertalanffy
growth parameters in Atlantic herring: a macro-ecological analysis. Marine Ecology Progress
Series, 405, 15–28.
Brunel, T., and Dickey-Collas, M. 2010. Effects of temperature and population density on von Bertalanffy
growth parameters in Atlantic herring: a macro-ecological analysis. Marine Ecology Progress
Series, 405: 15-28.

Rapportnummer C096.14

35 van 69

Burg, S. van den, M. Stuiver, F. Veenstra, P. Bikker, A. López Contreras, A. Palstra, J. Broeze, H. Jansen,
R. Jak, A. Gerritsen, P. Harmsen, J. Kals, A. Blanco, W. Brandenburg, M. van Krimpen, A-P. van
Duijn, W. Mulder, L. van Raamsdonk, 2013. A Triple P review of the feasibility of sustainableoffshore seaweed production in the North Sea; . Wageningen, Wageningen UR (University &Research centre), LEI report 13-077
Cascade J.B. Sorte, Sierra J. Jones, Luke P. Miller. 2011. Geographic variation in temperature tolerance
as an indicator of potential population responses to climate change. J. Exp. Mar. Biol. Ecol. 400:
209–217
Cheung WWL, Sarmiento JL, Dunne J et al. (2013) Shrinking of fishes exacerbates impacts of global
ocean changes on marine ecosystems. Nature Climate Change, 3, 254–258
Cheung, W. W. L., Lam, V. W. Y., Sarmiento, J. L., Kearney, K., Watson, R., and Pauly, D. 2009.
Projecting global marine biodiversity impacts under climate change scenarios. Fish and Fisheries,
10: 235-251.
Cheung, W. W. L., Lam, V. W. Y., Sarmiento, J. L., Kearney, K., Watson, R. E. G., Zeller, D., and Pauly,
D. 2010. Large-scale redistribution of maximum fisheries catch potential in the global ocean
under climate change. Global Change Biology, 16: 24-35.
Cheung, W. W. L., Sarmiento, J. L., Dunne, J., Frolicher, T. L., Lam, V. W. Y., L., D. P. M., Watson, R., etal. 2012b. Shrinking of fishes exacerbates impacts of global ocean changes on marine
ecosystems. Nature Climate Change.
Cheung, W. W., Pinnegar, J., Merino, G., Jones, M. C., and Barange, M. 2012a. Review of climate change
impacts on marine fisheries in the UK and Ireland. Aquatic Conservation: Marine and Freshwater
Ecosystems, 22: 368-388.
Cook, T., Folli, M., Klinck, J., Ford, S., Miller, J., 1998. The Relationship Between Increasing Sea-surface
Temperature and the Northward Spread of Perkinsus marinus(Dermo) Disease Epizootics in
Oysters. Estuarine, Coastal and Shelf Science 46, 587-597
Cook R.M., Heath M.R.. 2005. The implications of warming climate for the management of North Sea
demersal fisheries. ICES Journal of Marine Science 62: 1322–1326
Cook, R. M., and Heath, M. R. 2005. The implications of warming climate for the management of NorthSea demersal fisheries. Ices Journal of Marine Science, 62: 1322-1326.
Cranford, P..J, Ward, E., Shumway, S.E. 2011. Bivalve filter feeding: variability and limits of theaquaculture biofilter. In: Shellfish aquaculture and the environment. S.E. Shumway ed. WileyBlackwell, pp 81-124.
de Graaf M. 2010. Recreatieve Visserij Programma Nederland 2010. IMARES C150/10, pp. 29.
Duijn, A.P. van; Schneider, O.; Poelman, M.; Veen, I. van der; Beukers, R. (2010) Visteelt in Nederland:
Analyse en aanzet tot actie Den Haag : LEI, (LEI Rapport 2010-025).
Dulvy, N. K., Rogers, S. I., Jennings, S., Stelzenmüller, V., Dye, S. R., and Skjoldal, H. R. 2008. Climatechange and deepening of the North Sea fish assemblage: a biotic indicator of warming seas.
Journal of Applied Ecology, 45: 1029-1039.
Dutil, J. D., and Brander, K. 2003. Comparing productivity of North Atlantic cod (Gadus morhua) stocks
and limits to growth production. Fisheries Oceanography, 12: 502-512.
Edwards, M. and A.J. Richardson 2004. Impact of climate change on marine pelagic phenology andtrophic mismatch. Nature 430: 881-884.

36 van 69

Rapportnummer C096.14

Edwards, M., Johns, D. G., Beaugrand, G., Licandro, P., John, A. W.G. & Stevens, D. P. 2008. Ecologicalstatus report: results from the CPR survey 2006 ⁄ 2007. SAHFOS Tech. Rep. 5:1–8.
Enberg K, Jørgensen C, Dunlop ES et al. (2012) Fishing-induced evolution of growth: concepts,
mechanisms and the empirical evidence. Marine Ecology, 33, 1–25.
Enberg, K., Jørgensen, C., Dunlop, E. S., Varpe, Ø., Boukal, D. S., Baulier, L., Eliassen, S., et al. 2012.
Fishing-induced evolution of growth: concepts, mechanisms and the empirical evidence. Marine
Ecology, 33: 1-25.
Ens B.J., A.C. Smaal & J. de Vlas, 2004. The effects of shellfish fishery on the ecosystems of the Dutch
Wadden Sea and Oosterschelde (EVAll). Alterra-rapport 1011; RIVO-rapport C056/04; RIKZrapport RKZ/2004.031. Alterra, Wageningen.
Fabry, V. J., Seibel, B. A., Feely, R. A., and Orr, J. C. 2008. Impacts of ocean acidification on marine
fauna and ecosystem processes. Ices Journal of Marine Science, 65: 414-432.
Feely, R. A., Sabine, C. L., Lee, K., Berelson, W., Kleypas, J., Fabry, V. J., and Millero, F. J. 2004. Impactof anthropogenic CO2 on the CaCO3 system in the oceans. Science, 305: 362-366.
Friedland, K. D., Miller, M. J., and Knights, B. 2007. Oceanic changes in the Sargasso Sea and declines inrecruitment of the European eel. ICES Journal of Marine Science: Journal du Conseil, 64: 519530.
Gazeau, F., C. Quiblier, J. M. Jansen, J. P. Gattuso, J. J. Middelburg, and C.H. R. Heip. 2007. Impact ofelevated CO2 on shellfish calcification. Geophysical Research Letters 34 (7):L07603.
Gazeau, F., J.-P. Gattuso1, C. Dawber, A. E. Pronker, F. Peene, J. Peene, C. H. R. Heip, and J. J.
Middelburg. 2010.

Effect of ocean acidification on the early life stages of the blue mussel(Mytilus edulis). Biogeosciences Discuss., 7, 2927–2947.
Goudswaard P.C, K.J. Perdon, J. Jol, E. Hartog, M. van Asch & K. Troost (2012) Het Bestand aan
Schelpdieren in de Nederlandse Kustwateren in 2012. IMARES Rapport CO85/12
Hallegraeff, G. 2010.

Ocean climate change, phytoplankton community responses, and harmful algal

blooms: a formidable predictive challenge. J. Phycol. 46, 220–235
Halls, A.S., Johns, M. 2013. Assessment of the vulnerability of the Mekong Delta Pangasius catfish
industry to development and climate change in the Lower Mekong Basin. Report prepared for
the Sustainable Fisheries Partnership, January 2013, 95pp.
Horwood, J. W., and Millner, R. S. 1998. Cold induced abnormal catches of sole. Journal of the Marine
Biological Association of the United Kingdom, 78: 345-347.
IPCC. 2014. IPCC WGII AR5. Climate change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability. 44 p.
Jansen T, Gislason H. 2011. Temperature affects the timing of spawning and migration of North Sea
mackerel. Continental Shelf Research 31: 64–72
Jansen, JM, AE Pronker, SW Bonga and H Hummel 2006, Macoma balthica in Spain, a few decades backin climate history. J. Exp. Mar. Biol. Ecol., 344: 161-169
Jansen, T., and Gislason, H. 2011. Temperature affects the timing of spawning and migration of North
Sea mackerel. Continental Shelf Research, 31: 64-72.
Jones, S.J., Lima, F.P., Wethey, D.S., 2010. Rising environmental temperatures and biogeography:
poleward range contraction of the blue mussel, Mytilus edulis L., in the western Atlantic. J.
Biogeogr. 37, 2243–2259.

Rapportnummer C096.14

37 van 69

Kamermans P, E Winter, T Schellekens 2013. Onderzoek naar vismigratie en voedsel voor schelpdieren inGreen Deal Biodiversiteit Oosterschelde. IMARES Rapport C022/13
Kamermans P, T Galley, P Boudry, J Fuentes, H McCombie, F M. Batista, A Blanco, L Dominguez, F
Cornette, L Pincot, & A Beaumont (2013). Blue mussel hatchery technology in Europe. In:
Advances in aquaculture hatchery technology. Woodhead Publishing Cambridge, pp 339-373.
LNV, 2004. Ruimte voor een zilte oogst: Beleidsbesluit Schelpdiervisserij 2005 – 2020. Ministerie vanlandbouw, natuurbeheer en Visserij, Den Haag.
LNV, 2008. Convenant "Transitie Mosselvisserij en Natuurherstel Waddenzee",
Lorentzen, T., Hannesson, R. 2005. Climate change and future expansion paths of the Norwegian salmon
and trout industry. SNF Working Paper No. 59/05. Institute for Research and Economics andBusiness Administartion. Bergen, Norway, October 2005. 48pp.
MacKenzie, B. R., and Koster, F.W. 2004. Fish production and climate: sprat in the Baltic Sea. Ecology,
85: 784–794
McLeod D J, G M Hallegraeff, G W Hosie, A J Richardson 2012. Climate-driven range expansion of the
red-tide dinoflagellate Noctiluca scintillans into the Southern Ocean. Journal of Plankton
Research 34: 332-337.
Merino, G., Barange, M., Blanchard, J. L., Harle, J., Holmes, R., Allen, I., Allison, E. H., et al. 2012. Can
marine fisheries and aquaculture meet fish demand from a growing human population in achanging climate? Global Environmental Change, 22: 795-806.
Michaelidis, B., C. Ouzounis, A. Paleras, H.O. Pörtner, 2005. Effects of long-term moderate hypercapnia
on acid-base balance and growth rate in marine mussels Mytilus galloprovincialis. Mar. Ecol.Prog. Ser., 293, 109–118.
Miller, A. W., A. C. Reynolds, C. Sobrino, G. F. Riedel. 2009. Shellfish Face Uncertain Future in High CO 2
World: Influence of Acidification on Oyster Larvae Calcification and Growth in Estuaries. PLoS
ONE 4 (5).
Ministerie

EL&I,

Gids

van

Vissersvaartuigen,

2

juli

2012.

http://www.drloket.nl/xmlpages/page/lnvloket/actueel/document/fileitem/2202436
Mooij, W. M., Lammens, E., and Vandensen, W. L. T. 1994. Growth rate of 0+ fish in relation totemperature, body-size, and food in shallow eutrophic lake Tjeukemeer. Canadian Journal of
Fisheries and Aquatic Sciences, 51: 516-526.
Moore, S.K., Mantua, N.J., Salathe´, E.T. 2011. Past trends and future scenarios for environmental
conditions favoring the accumulation of paralytic shellfish toxins in Puget Sound shellfish.
Harmful Algae 10: 521–529
Nash RDM, Dickey-Collas M. 2005. The influence of life history dynamics and environment on thedetermination of year class strength in North Sea herring (Clupea harengus L.). Fisheries
Oceanography 14: 279–291
Nash, R. D. M., and Dickey-Collas, M. 2005. The influence of life history dynamics and environment on
the determination of year class strength in North Sea herring (Clupea harengus L.). Fisheries
Oceanography, 14: 279-291.
Paalvast P, Noordhuis R. 2012. Gevolgen van klimaatverandering voor beroepsbinnenvisserij ensportvisserij in Nederland. Ecoconsultrapport nr. 2012-01, pp. 92.
Pauly, D. 2010. Gasping Fish and Panting Squids: Oxygen, Temperature and The Growth Of WaterBreathing Animals. International Ecology Institute, Oldendorf/Luhe.

38 van 69

Rapportnummer C096.14

Pauly, D. 2010. Gasping fish and panting squids: oxygen, temperature and the growth of waterbreathing animals, International Ecology Institute.
Pawson MG. 1992. Climatic influences on the spawning success, growth and recruitment of bass
(Dicentrarchus labrax L.) in British waters. ICES Marine Science Symposium 195: 388–392.
Pawson, M. G. 1992. Climatic influences on the spawning success, growth and recruitment of bass
(Dicentrarchus labrax L.) in British waters. ICES Marine Science Symposia, 195: 388-392.
Perry, A. L., Low, P. J., Ellis, J. R., and Reynolds, J. D. 2005. Climate change and distribution shifts inmarine fishes Science, 308: 1912-1915.
Petitgas, P., Rijnsdorp, A. D., Dickey-Collas, M., Engelhard, G. H., Peck, M. A., Pinnegar, J. K.,
Drinkwater, K., et al. 2013. Impacts of climate change on the complex life cycles of fish.
Fisheries Oceanography, 22: 121-139.
Philippart, CJM, HM van Aken, JJ Beukema, OG Bos, GC Cadee, R Dekker. 2003. Climate-related changes
in recruitment of the bivalve Macoma balthica. Limnol. Oceanogr. 48, no. 6, pp. 2171-2185.
Pinnegar JK, Cheung WWL, Heath M. 2010. In MCCIP Annual Report Card, MCCIP Science Review 20102011.
Pinnegar, J. K., Cheung, W. L., Jones, M. W., Merino, G., Turrell, B., and Reid, D. 2013. Impacts ofclimate change on fisheries. Marine Climate Change Impacts Partnership: Science Review: 1-17.
Pires MD. 2008. Betekenis van klimaatverandering voor de ecologische kwaliteit van oppervlaktewateren.
Achtergrondrapport Ex-ante evaluatie KRW. NIOO, pp. 67.
Planque B, Fredou T. 1999. Temperature and the recruitment of Atlantic cod (Gadus morhua). Canadian
Journal of Fisheries and Aquatic Sciences 56: 2069–2077
Planque, B., and Frédou, T. 1999. Temperature and the recruitment of Atlantic cod (Gadus morhua).
Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences, 56: 2069-2077.
Portner HO, Knust R (2007) Climate change affects marine fishes through the oxygen limitation ofthermal tolerance. Science (New York, N.Y.), 315, 95–97.
Programma naar een Rijke Waddenzee, 2011. Meerjarenafspraken Handkokkelvisserij in de Waddenzee.
PvU, 2010. Transitie van de Mosselsector, Plan van Uitvoering – Eindrapport. Uitgebracht door het min.
van LNV namens de gezamenlijke convenantpartners.
Reijs Th.A.M., R.W.A. Oorschot, M. Poelman, J. Kals, I. Immink (2008) Aquacultuur op open zee. TNO
rapport 2008-D-R1048/A
Rijnsdorp, A. D., Peck, M. A., Engelhard, G. H., Möllmann, C., and Pinnegar, J. K. 2009. Resolving theeffect of climate change on fish populations. Ices Journal of Marine Science, 66: 1570–1583.
Rijnsdorp, A. D., Peck, M. A., Engelhard, G. H., Möllmann, C., and Pinnegar, J. K. (eds) 2010. Resolving
the effect of climate impacts on fish stocks. Ices Cooperative research Report 301. 371 pp.
Shephard S, Beukers-Stewart B, Hiddink JG, Brand AR, Kaiser MJ. 2010. Strengthening recruitment of
exploited scallops Pecten mximus with ocean warming. Marine Biology 157: 91–97
Shephard, S., Beukers-Stewart, B., Hiddink, J. G., Brand, A. R., and Kaiser, M. J. 2010. Strengthening
recruitment of exploited scallops Pecten maximus with ocean warming. Marine Biology, 157: 9197.
Shephard, S., Beukers-Stewart, B., Hiddink, J.G., Brand, A.R., Kaiser, M.J. 2010. Strengthening
recruitment of exploited scallops Pecten maximus with ocean warming. Mar Biol 157:91–97

Rapportnummer C096.14

39 van 69

Simpson, S. D., Jennings, S., Johnson, M. P., Blanchard, J. L., Schön, P.-J., Sims, D. W., and Genner, M.
J. 2011. Continental shelf-wide response of a fish assemblage to rapid warming of the sea.
Current Biology, 21: 1565-1570.
Sparrevohn, C. R., Lindegren, M., and Mackenzie, B. R. 2013. Climate-induced response of commercially
important flatfish species during the 20th century. Fisheries Oceanography: n/a-n/a.
STECF 2013. The Economic Performance Report on the Aquaculture sector (STECF-13-29). 2013.
Publications Office of the European Union, Luxembourg, 383 pp.
Stuurgroep & Adviesgroep Zuidwestelijke Delta (2011). Uitvoeringsprogramma Zuidwestelijke Delta
2010-2015+.
Taal, C., H. Bartelings, R. Beukers, A.J. Klok en W.J. Strietman, Visserij in cijfers 2010. LEI-rapport
2010-057. ISBN/EAN: 978-90-8615-458-6. 2010.
Taal, C., M.N.J. Turenhout, J.A.E. Oostenbrugge, R. Beukers en A.J. Klok, Visserij in cijfers 2013.
Internetpublicatie <www.visserijincijfers.nl>
Teal, L. R., de Leeuw, J. J., van der Veer, H. W., and Rijnsdorp, A. D. 2008. Effects of climate change on
growth of 0-group sole and plaice. Marine Ecology-Progress Series, 358: 219-230.
Teal, L. R., van Hal, R., van Kooten, T., Ruardij, P., and Rijnsdorp, A. D. 2012. Bio-energetics underpins
the spatial response of North Sea plaice (Pleuronectes platessa L.) and sole (Solea solea L.) toclimate change. Global Change Biology, 18: 3291-3305.
Troost, K 2010. Causes and effects of a highly successful marine invasion: Case-study of the introduced
Pacific oyster Crassostrea gigas in continental NW European estuaries. Journal of Sea Research
64: 145-165
van der Hammen T, de Graaf M. 2013. Recreational fishery in the Netherlands: demographics and catch
estimates in marine and fresh water. IMARES C147/13, pp. 33.
van der Veer HW, Witte JIL. 1999. Year-class strength of plaice Pleuronectes platessa in the Southern
Bight of the North sea: a validation and analysis of the inverse relationship with winter seawatertemperature. Marine Ecology Progress Series 184: 245–257.
van der Veer, H. W., and Witte, J. I. L. 1999. Year-class strength of plaice Pleuronectes platessa in theSouthern Eight of the North Sea: a validation and analysis of the inverse relationship with winterseawater temperature. Marine Ecology-Progress Series, 184: 245-257.
van Hal, R., Smits, K., Rijnsdorp, A. D. 2010. How climate warming impacts the distribution andabundance of two small flatfish species in the North Sea. Journal of Sea Research, 64: 76-84.
van Keeken, O. A., van Hoppe, M., Grift, R. E., Rijnsdorp, A. D. 2007. Changes in the spatial distributionof North Sea plaice (Pleuronectes platessa) and implications for fisheries management. Journalof Sea Research, 57: 187-197.
Van Stralen M. (2013) Invang van mosselzaad in MZI’s. Resultaten 2012. MarinX RAPPORT 2013.126
van Stralen M. en K. Troost (2012) Inventarisatie van het sublitorale wilde mosselbestand in dewestelijke Waddenzee in het voorjaar van 2012. MarinX RAPPORT 2012.124.2
van Zweeden C., K. Troost, M. van Asch & J.J. Kesteloo-Hendrikse. (2012) Het kokkelbestand in de
Nederlandse kustwateren in 2012. IMARES Rapport C094/12

40 van 69

Rapportnummer C096.14

Verdonschot, R.C.M., H.J. de Lange, P.F.M. Verdonschot & A. Besse, 2005. Klimaatverandering en
aquatische biodiverstiteit. 1. Literatuurstudie naar temperatuur. Wageningen, Alterra, Alterrarapport 1451. Beheerplan Voordelta 2008
Vereniging van handkokkelaars, Telefonisch overleg met Bert Keus, 4 april 2014.
Westlund, L. 2007. Disaster response and risk management in the fisheries sector, Food & Agriculture
Org.
Wijsman J, F Kleissen 2012. Potenties van een zout Volkerak-Zoommeer voor mossel- en oestercultuur.
IMARES Rapport C180/11a
Woodhead, P. M. J. 1964. The death of North Sea fish during the winter of 1962/63, particularly withreference to the sole, Solea vulgaris. Helgoländer wissenschaftlichen Meeresuntersuchung, 10:283-300.

Rapportnummer C096.14

41 van 69

8.

Bijlage 1 - Beschrijving van de visserij- en aquacultuursector

8.1.

Pelagische visserij

De Nederlands gevlagde

pelagischevloot vande grote

zeevisserij bestond in2012

uit 14

diepvriestrawlers (Taal et al., 2013). Het aantal opvarenden kwam uit op 547 mensen (Ministerie EL&I,
2012). Met behulp van een pelagische trawl worden vissen als makreel en haring gevangen. Een
trechtervormig net wordt door de waterkolom getrokken waarbij het net wordt open gehouden met
behulp van scheerborden die tussen het net en de twee kabels waarmee het wordt voortgesleept zijnbevestigd. De pelagische vangsten van deze trawlers worden direct aan boord verwerkt, ingevroren en
verpakt. Op deze manier kan de kwaliteit van de vis gewaarborgd worden.
De belangrijkste doelsoorten voor de Nederlandse grote zeevisserij zijn haring, makreel, horsmakreel,blauwe wijting en sardien. Belangrijke visgebieden zijn de Noordelijke Noordzee (II), de Noordzee (IV),het westen en zuiden van Ierland en Het Kanaal (VII),West-Afrikaanse wateren voor de kust van

Mauritanië en wateren ter hoogte van Chili. De inzet in Mauritaanse wateren is sinds 2012 fors
teruggelopen door het wegvallen van vangstrechten aldaar.
In 2012 was de aanvoer van diepgevroren vis 259.000 ton. De ontwikkeling in aanvoervolume tussen
2008 en 2012 is weergegeven in Figuur 8.1. Door lagere Europese vangstquota en het weggevallen vanvangstrechten in Mauritaanse wateren is de aanvoer van pelagische vis met ruim 25% teruggelopen.

Figuur 8.1: Aanvoer diepgevroren vis Nederlandse diepvriestrawlers; a) voorlopige cijfers
Bron: Taal et al., 2013

Tabel 8.1: Aanvoer en aanvoerprijs diepgevroren vis Nederlands gevlagde diepvriestrawlers, jaar 2012;voorlopige cijfers

Diepgevroren vis

Aanvoer (x1.000 ton)

Aanvoerprijs (€/kg)

259

0,43

Bron: Taal et al., 201342 van 69

Rapportnummer C096.14

De gemiddelde aanvoerprijs van diepgevroren vis kwam in 2012 uit op 430 euro per ton, ongeveer gelijk
aan het jaar ervoor (Taal et al., 2013). De in de EU-wateren gevangen pelagische vis wordt niet via devisafslag verhandeld maar in Nederlandse vrieshuizen opgeslagen en van daaruit geëxporteerd. De vis
die in de wateren buiten de EU wordt gevangen wordt via vrieshuizen buiten Nederland geëxporteerd.
Belangrijke exportgebieden voor de pelagische vissoorten zijn Afrika (met name Nigeria, Egypte en
Ivoorkust), Japan en China. De vis wordt vrijwel alleen verkocht voor menselijke consumptie. In
Nederland wordt praktisch geen of heel weinig diepgevroren haring en makreel verkocht.
De totale besomming van de Pelagische visserij was in 2012 111 miljoen Euro, een afname van 15
miljoen ten opzichte van het jaar ervoor (Taal et al., 2013). Het nettoresultaat is al jaren (fors) negatief,-29 miljoen euro in 2012.

Tabel 8.2: Besomming en netto resultaat Nederlands gevlagde diepvriestrawlers (x mln. euro); a) voorlopige
cijfers

2008

2009

2010

2011

2012 a)Besomming

142

115

123

126

111

Netto resultaat

-4

-6

-14

-33

-29

Bron: Taal et al., 2013

Economische Trend
Er is een duidelijke neergaande trend vanwege afnemende vangst- en quota mogelijkheden voor
pelagische vis in met name Mauritaanse wateren. Daarnaast zal door hoge prijzen voor brandstof de
kostprijs van diepgevroren vis toenemen. Of de Nederlandse pelagische vloot in de toekomst op het
huidige niveau kan worden gehandhaafd is onder meer afhankelijk van de ontwikkeling van EU TAC’s(Total Allowable Catch) voor de pelagische soorten en mogelijke aankopen van visrechten elders.

8.2.

Kottervisserij

Voor de kottervisserij is er een selectie gemaakt van kotters die ‘in voldoende mate’ actief zijn geweest
in 2012. Belangrijke criteria voor actieve kotters is dat deze minimaal een besomming van 50.000 euroof meer moeten hebben behaald en een minimum aantal dagen op zee moeten hebben doorgebracht(afhankelijk van de toegepaste visserijmethoden en gebruikte vistuigen). Overigens zijn hier alleen
kotters die onder Nederlandse vlag varen in de beschouwing betrokken.
De belangrijkste takken van visserij in Nederland waren in 2012 de garnalenvisserij, platvisvisserij(vooral puls maar ook boomkor en SumWing), flyshoot/snurrevaadvisserij en overige visserij (twinrig,
quadrig, outrig en staandwant). In Figuur 8.2 is voor 2012 de visserij-inzet in pk-dagen weergegeven.
Het aantal opvarenden in de kottervisserij bedroeg in 2012 1.055 mensen. 465 opvarenden waren actief
op schepen met een motorvermogen <300pk. Deze schepen beschikken over een vergunning om met
bodemvistuigen (demersale trawl) te vissen binnen de 12-mijlszone. De grootste kotters, met een
motorvermogen van 1.501-2.000 pk, boden werkgelegenheid voor 489 opvarenden. De overige
opvarenden waren actief op schepen met een motorvermogen tussen de 301-1.500 pk.
De verschillende takken van visserij worden hieronder beschreven.

Rapportnummer C096.14

43 van 69

Figuur 8.2 Visserij-inzet (in pk-dagen) kottervisserij in Nederland, jaar 2012.
Bron: Taal et al., 2013

8.2.1.
De

Garnalenvisserij

garnalenvisserij

wordt

hoofdzakelijk

indekustwateren

toegepast.

Met

lichte,fijnmazige

boomkornetten wordt er over de bodem gesleept. De netten zijn bevestigd aan een lichte boom (stalenbalk) of SumWing (zweefvleugel). Sinds enkele jaren zijn er ook een 4-tal schepen uitgerust met
pulsvistuig voor garnalen, de zogeheten Hovercran. Met behulp van elektrische pulsen (prikkels) kunnen
hiermee garnalen worden opgeschrikt, waarna deze in de kuil van het net terecht komen (duurzamere
methode).
De garnalen worden gevangen in de Nederlandse kustwateren en de Waddenzee. De aanvoer van
garnalen in 2012 kwam uit op 14.500 ton (Taal et al., 2013). Het aanvoerverloop van de afgelopen 5
jaar is weergegeven in Figuur 8.3. Voor garnalen bestaat wel een registratieplicht maar geen veilplicht.

Figuur 8.3 Aanvoer garnalen door de Nederlandse vloot
Bron: Taal et al., 201344 van 69

Rapportnummer C096.14

Tabel 8.3: Aanvoer en aanvoerprijs garnalen Nederlandse kottervisserij, jaar 2012; voorlopige cijfers

GarnalenAanvoer (x1.000 ton)

Aanvoerprijs (€/kg)

14,5

4,04

Bron: Taal et al., 2013

De gemiddelde garnalenprijs kwam in 2012 uit op 4,04 euro, een verdubbeling ten opzichte van het jaar
daarvoor (Taal et al., 2013). Deze forse prijstoename zorgde ervoor dat de totale besomming(opbrengst) van de garnalenkotters steeg met 80% naar 58 miljoen euro (Tabel 8.4). Het nettoresultaat
kwam uit op 8,4 miljoen euro positief.

Tabel 8.4: Besomming en netto resultaat Nederlandse garnalenvisserij (x 1 mln. euro); a) voorlopige cijfers

2008

2009

2010

2011

2012 a)Besomming

59

46

47

33

59

Netto resultaat

4,0

-0,4

2,1

-2,6

8,4

Bron: Taal et al., 2013

Het grootste deel van de in Nederland aangevoerde garnalen wordt verwerkt in Marokko. Belangrijke
exportlanden na verwerking van de Noordzeegarnalen zijn Duitsland, België en Frankrijk. In Nederland isde Noordzeegarnaal te vinden in restaurants, detailhandel en supermarkt.

8.2.2.

Platvisvisserij met boomkor-, SumWing- en puls vistuig

Bij de boomkor worden twee netten door middel van een stalen buis, de boom, in de breedte open
gehouden en aan weerszijden van een kotter over de zeebodem gesleept. Aan deze boom zijn
wekkerkettingen bevestigd die dienen om vis van en uit de bodem te jagen. Veel boomkorvissers zijn deafgelopen jaren overgestapt naar meer brandstof besparende vistechnieken als SumWing en puls
(duurzamer en economisch rendabeler door brandstofbesparing). De platvisvisserij wordt uitgeoefend
door vooral grote kotters met een motorvermogen van 1.501-2.000 pk en de zogenaamde eurokottersvan 300 pk.
De SumWing is ontwikkeld als alternatief voor de boomkorvisserij. In plaats van een traditionele stalen
boom, wordt er gebruik gemaakt van een vleugel. Het hydrodynamische vleugelprofiel zorgt ervoor dat
het vistuig als het ware door het water zweeft. Dit zorgt voor een brandstofbesparing ten opzichte van deboomkor dat kan oplopen tot 15%. SumWing vistuig wordt gebruikt door vooral de grote 1.501-2.000 pk
kotters maar incidenteel ook door 300 pk kotters.
Vissen met puls is het belangrijkste alternatief voor de traditionele boomkor. Sinds de introductie van dit
tuig in 2009 is de visserij-inzet verschoven van boomkor naar puls (Taal et al., 2013). Sinds 2012 isvissen met puls techniek zelfs de belangrijkste tak van visserij geworden in Nederland. De pulsvisserij
wordt

toegepast

in

twee

varianten:

pulskor

(puls

met

boomkorgecombineerdmaar

zonderwekkerkettingen) en pulsWing (puls met SumWing gecombineerd maar ook zonder wekkerkettingen).
Het vistuig is een stuk lichter en de wekkerkettingen zijn vervangen door elektroden dragers die met
behulp van elektrische pulsen prikkels afgeven waardoor met name platvis wordt opgeschrikt uit debodem en in het net terecht komt. Vissen met puls vraagt hierdoor minder energie, waardoor brandstof
wordt bespaard tot wel 60%. Puls techniek wordt toegepast door zowel grote kotters van 1.500-2.000 pk
als door eurokotters van 300 pk.

Rapportnummer C096.14

45 van 69

Met boomkor- SumWing- en puls techniek wordt vooral platvis gevangen, met name tong en schol. De
aanvoer van de belangrijkste platvissoorten in Nederland voor de periode 2008-2012 is weergegeven in
Figuur 8.4. Schol wordt het meest aangevoerd (ongeveer 32.000 ton in 2012), gevolgd door tong(ongeveer 9.000 ton in 2012), schar (ruim 4.000 ton in 2012) en tarbot/griet (2.800 ton in 2012) (Taalet al., 2013).

Figuur 8.4. Aanvoer platvis door de Nederlandse vloot
Bron: Taal et al., 2013

Tabel 8.5: Aanvoer en aanvoerprijs vis Nederlandse kottervisserij, jaar 2012; voorlopige cijfers

Aanvoer (x1.000 ton)

Aanvoerprijs (€/kg)

Tong

9

9,81

Schol

32

1,41

Schar

4

0,89

Tarbot/Griet

2,8

7,64

Bron: Taal et al., 2013

De

gemiddeldeaanvoerprijzen

voor

de

belangrijkste

platvissoorten

tong

en

schol

bedroegenrespectievelijk 9,81 euro en 1,41 euro. De prijs van tong was het jaar daarvoor nog gemiddeld 11,28
euro (schol 1,39 euro). De aanvoerprijzen voor schol en tong staan steeds meer onder druk. Een
belangrijke oorzaak hiervoor is het aanbod van alternatieve, goedkopere vissoorten in de wereldmarkt
zoals yellowfin sole, rocksole en pangasius.
De belangrijkste afzetmarkten voor platvis zijn Italië, Duitsland, Spanje, België, Frankrijk en UK.
Bevroren scholfilets en verse tong worden het meest geëxporteerd. De bevroren scholfilets gaan vooral
naar Italië en Duitsland; De verse tong naar Italië en Spanje. Schol en tong worden in Nederland slechts
beperkt gegeten.
De besomming van platviskotters (eurokotters en 1.501-2.000 pk kotters) is weergegeven in tabel 8.6.
Voor 2012 laat de tabel laat alleen voor de pulsvisserij een gezond economisch resultaat zien.

46 van 69

Rapportnummer C096.14

Tabel 8.6: Besomming en netto resultaat Nederlands boomkor-, SumWing- en pulsvisserij (x 1.000.000 euro);a) voorlopige cijfers

2008

2009

2010

2011

2012 a)Besomming

13

12

10

6

2

Nettoresultaat

-0.2

0.0

-0.8

-1.1

0.0

Besomming

0.0

0.0

0.4

0.3

0.0

Nettoresultaat

0.0

0.0

-0.1

-0.1

0.0

Besomming

-

0

0

5

12

Nettoresultaat

-

0.0

0.0

-0.1

1.2

Besomming

132

104

79

44

24

Nettoresultaat

-2.9

3.7

1.3

-2.3

-2.0

Besomming

2

10

36

36

28

Nettoresultaat

0.2

1.1

2.8

-0.3

-0.9

Besomming

-

5

12

42

65

Nettoresultaat

-

0.4

1.7

0.4

2.1

Eurokotters
Boomkor

SumWing

Puls

1.501-2.000 kotters
Boomkor

SumWing

Puls

Bron: Taal et al., 2013

8.2.3.

Flyshoot/Snurrevaadvisserij

Bij de flyshoot/snurrevaadvisserij wordt achter het schip gevist met zegenlijnen, die bevestigd zijn aan
een net. Wanneer de lijnen en het net uitgezet zijn, worden deze door het schip in een rondtrekkende
beweging weer binnengehaald. De zegenlijnen zorgen voor lichte stofwolken op de zeebodem, die devissen doen opschrikken waardoor zij voor het touw gaan uitzwemmen. De vis wordt tijdens het inhalensamengedreven naar de netopening en dan pas gevangen. De flyshoot/snurrevaad methode wordt
uitgevoerd door schepen met motoren van 301-1.500 pk.
Met flyshoot/snurrevaad wordt er op verschillende vissoorten gevist, zoals mul, poon en inktvis, maar
ook schol en kabeljauw. Voor de belangrijke vissoorten mul, rode poon en inktvis is de aanvoer in
Nederland weergegeven in tabel 8.7. In 2012 werd in Nederland ongeveer 1.800 ton rode poon (1.700
ton in 2011), 500 ton mul (bijna 700 ton in 2011) en ruim 300 ton inktvis (ongeveer gelijk in 2011)
aangevoerd.

Rapportnummer C096.14

47 van 69

Figuur 8.5. Aanvoer rode poon, mul en inktvis door de Nederlandse vloot
Bron: VIRIS

Tabel 8.7: Aanvoer en aanvoerprijs vis Nederlandse kottervisserij, jaar 2012; voorlopige cijfers

Aanvoer (x1.000 ton)

Aanvoerprijs (€/kg)

Rode poon

1,8

2,95

Mul

0,5

N.B.

Inktvis

0,3

7,5

Bron: Taal et al., 2013

De gemiddelde aanvoerprijzen voor rode poon en inktvis waren in 2012 gemiddeld 2,95 euro en 7,50
euro.
De besomming van de flyshoot/snurrevaad visserij is weergegeven in tabel 8.8. In 2012 was debesomming 20 miljoen euro, 5 miljoen euro meer dan in 2011. De afgelopen 5 jaar heeft deze tak vanvisserij een positief nettoresultaat behaald.

Tabel 8.8: Besomming en netto resultaat Nederlands flyshoot/snurrevaadvisserij (x 1.000.000 euro); a)voorlopige cijfers

2008

2009

2010

2011

2012 a)Besomming

17

18

15

15

20

Netto resultaat

2.2

0.4

0.2

0.2

2.4

Bron: Taal et al., 2013

8.2.4.

Overige visserij

In 2012 kwam 8% van de visserij-inzet voor rekening van kotters die methoden als twinrig en quadrig
uitoefenden, en in mindere mate ook outrig en staandwant. Met twinrig- en quadrig vistuigen wordt
vooral gevist op schol en langoustines.

48 van 69

Rapportnummer C096.14

Met respectievelijk twee of vier trawlnetten, voorzien van scheerborden aan de buitenzijden om denetten open te houden, wordt met relatief lage snelheid over de zeebodem gesleept. Tussen de netten
zijn centrumgewichten geplaatst om aan de grond te kunnen blijven en de netten goed open te houden.
De aanvoer van langoustines, een van de doelsoorten van de twinrig- en quadrigvisserij, is weergegevenin figuur 8.6. In 2012 werd ruim 1.000 ton langoustines aangeland door de Nederlandse vloot, ongeveer
evenveel als in 2011.

Figuur 8.6: Aanvoer langoustines door de Nederlandse vloot
Bron: Taal et al., 2013

Tabel 8.9: Aanvoer en aanvoerprijs vis Nederlandse kottervisserij, jaar 2012; voorlopige cijfers

Langoustine

Aanvoer (x1.000 ton)

Aanvoerprijs (€/kg)

1

5,00

Bron: Taal et al., 2013

De gemiddelde aanvoerprijs voor langoustine was in 2012 5,00 euro per kilo. De belangrijkste
exportlanden zijn Duitsland, België en Frankrijk. In Nederland worden langoustines praktisch niet
verkocht.
De besomming en het nettoresultaat van de overige visserijen bij elkaar is weergegeven in tabel 8.10. In
totaal werd 22 miljoen euro besomd in 2012, 3 miljoen euro meer dan in 2011. In zowel 2011 als 2012
werd een positief nettoresultaat behaald.

Tabel 8.10: Besomming en netto resultaat Nederlands overige visserij (x 1.000.000 euro); a) voorlopige cijfers

2008

2009

2010

2011

2012 a)Besomming

16

15

16

19

22

Netto resultaat

-0.7

-0.5

-0.2

1.1

0.4

Bron: Taal et al., 2013

Rapportnummer C096.14

49 van 69

Autonome ontwikkeling tot 2030
Belangrijke factoren die een rol spelen voor het economische succes van de Nederlandse kottersector zijn
brandstofbesparingsprojecten en innovaties in de productie van vis (visserijmethoden). Kortweg kan
worden gezegd dat:-er meer marktgericht zal moeten worden geproduceerd (lees meer de keten in);-de kosten door innovaties en beter ondernemerschap dermate omlaag gebracht zullen moeten
worden, dat er concurrerend kan worden geproduceerd.

Omgevingsfactoren: beperkingen in visgebieden en Natura 2000 gebieden maken dat de visserijsector
een “nieuw business model” zal moeten gaan volgen.

8.3.

Schelpdiervisserij

Een klein deel van de Nederlandse vloot houdt zich bezig met schelpdiervisserij. In Nederland worden
mesheften (Ensis directus), geknotte strandschelpen (Spisula subtruncata), kokkels (Cerastoderma
edule) en oesters (Crassostrea gigas) gevist. Alle schelpdiersoorten worden gevist voor menselijke
consumptie.

Mesheftenengeknotte

strandschelpen

wordenmet

zuigkorren

gevistindeNoordzeekustzone (Fig. 8.7a). Jaarlijks wordt het bestand bepaald (Goudswaard et al., 2012). Er zijnvier vergunninghouders en er wordt geen quotum aangehouden. Individuele logboekgegevens van dekotters (VIRIS) laten zien dat in 2012 vier schepen gevist hebben op mesheften. In 2012 heeft deschelpdiervisserij ruim 2,7 miljoen kg mesheften gevangen. Sinds begin deze eeuw komen geknotte
strandschelpen niet meer voor in bevisbare hoeveelheden (Goudswaard et al., 2012). Het overgrote deelvan de gevangen mesheften worden afgezet in Spanje (Goudswaard et al. 2012).

Fig. 8.7. Zuigkor (a) en kokkelhark (b).

50 van 69

Rapportnummer C096.14

Figuur 8.8: Aanvoer kokkelvlees door de Nederlandse handkokkelaars
Bron: vereniging van handkokkelaars, 2014

Tabel 8.11: Aanvoer en aanvoerprijs kokkelvlees door de Nederlandse handkokkelaars, jaar 2012; voorlopige
cijfers

Kokkelvlees

Aanvoer (x1.000 ton)

Aanvoerprijs (€/kg)

0,9

N.B.

Bron: Taal et al., 2013

Kokkels worden gevist in de Waddenzee, Oosterschelde, Westerschelde en Voordelta. De kokkels gaan
merendeels naar Spanje. In het Waddengebied zijn een 30-tal handkokkelaars actief. Hierbij worden de
kokkels opgevist met een hark waaraan een net is bevestigd (Fig. 8.7b). In figuur 8.8 wordt de aanvoer
van kokkelvlees weergegeven. Gemiddeld bestaat 15% van de kokkel uit vlees. Bijna alle kokkels
worden geëxporteerd naar Spanje (vereniging van handkokkelaars, 2014). Van het kokkelbestand dat
voorkomt bij dichtheden van 50 kokkels per m2 en hoger mag jaarlijks 2.5% worden opgevist in de op
dat moment voor de visserij opengestelde gebieden (Programma naar een Rijke Waddenzee, 2011). In
de Oosterschelde vindt ook handkokkelvisserij plaats. In de Oosterschelde, Westerschelde en Voordelta
is ook kokkelvisserij met

zuigkorren

toegestaan.

Er geldt

eenvoedselreserveringsbeleidvoor

schelpdieretende vogels (Beleidsbesluit Schelpdiervisserij 2005-2020, LNV, 2004).
In de Waddenzee worden sinds eind 2009 wilde oesters met de hand geraapt. Er zijn 18 vergunningenafgegeven voor de Waddenzee, waarvan er 6 actief zijn. Eind 2013 zijn 25 oesterraapvergunningen
beschikbaar gesteld aan de Nederlandse Oestervereniging voor het op experimentele basis beroepsmatig
handmatig rapen van Japanse oesters op delen van de droogvallende slikken en platen in de
Oosterschelde. De markt is lokaal.

Rapportnummer C096.14

51 van 69

Tabel 8.12. Bestandsgevens, oogst en opbrengst van schelpdiervisserij in Nederland in 2012.

Soort

Bestand in miljoen kg
versgewicht

Oogst in miljoen
versgewichtkg

Opbrengst

Ensis directus

406,1
Noordzeekustzone

2,7?

Spisulasubtruncata

12,6 Noorzeekustzone

0?

Cerastodermaedule

355,6 Waddenzee?

22,0 Oosterschelde
5,3 Westerschelde

Crassostrea gigas

0 Voordelta0

Waddenzee?

?

Autonome trends tot 2030
De schelpdierbestanden tonen een sterke jaarlijkse dynamiek die afhankelijk is van de aanwas(broedval). Verschillende factoren spelen hierin een rol: de wintertemperatuur heeft invloed op degonadenontwikkeling en aanwezigheid van predatoren in het voorjaar (Beukema et al., 2005), het
voedselaanbod voor larven heeft invloed op het broedval succes (Bos et al., 2006; Kamermans et al inprep).

Economische trend
Status quo behoudens mogelijke sluiting van gebieden voor de visserij op basis van Naura 2000.

Figuur 8.9. Verspreiding van de aalvisserijbedrijven per postcodegebied voor de situatie in 1995 (Figuur 2.1 uit:
Tien & Dekker, 2005).

52 van 69

Rapportnummer C096.14

8.4.

Binnenvisserij“Binnenvisserij” omvat de beroepsvisserij op de zoete wateren, in het bijzonder het IJsselmeer enMarkermeer, de grote rivieren en de overige binnenwateren in laag Nederland, zoals de Hollandse en
Friese meren, moerassen van NW Overijssel en poldergebieden, inclusief boezemwateren.
Figuur 8.9 geeft een overzicht van de vestigingslocaties van de beroepsbinnenvissers en Tabel 8.13 geeft
het totaal aantal vissers en de verdeling daarvan over de drie typen visgebieden.

Tabel 8.13. Aantal binnenvisserijbedrijven 2012. Oorsprong gegevens: 1 Berends, PO IJsselmeer, 2 Jansen e.a.,2008, 3 Heinen, Combinatie van Beroepsvissers (CvB) (Tabel 2 uit: Paalvast & Noordhuis, 2012)

De doelsoorten van de binnenvisserij zijn aal (paling), snoekbaars, baars, spiering en wolhandkrab voor
consumptie en voorn en brasem (ook wel blei genoemd) als pootvis voor (recreatieve-)viswateren, veelal
in het buitenland (Duitsland en België). Spiering wordt voornamelijk afgezet in Zuid Europa, gevangen
wolhandkrab gaat voornamelijk naar Aziatische afnemers in Nederland en andere Europese landen. Een
klein deel wordt geëxporteerd naar China (Bakker en Zaalmink, 2012).
Er wordt op aal gevist met grote- of hokfuiken en schietfuiken (bijvangst schubvis en wolhandkrab),
hoekwant en aalkisten en op schubvis met staande netten of staand want, de zegen, de ankerkuil en het
elektrovisapparaat (www.combinatievanberoepsvissers.nl). Figuur 8.10 geeft een overzicht van deaantallen vistuigen in gebruik in de binnenwateren, behalve het IJsselmeer en Markermeer.
De binnenvisserij wordt beheerd door het uitgeven (verhuren) van aalvisrechten en schubvisrechten, in
combinatie met aanvullende maatregelen, zoals aantallen en typen toegestane tuigen, gesloten tijden,
minimummaten, maaswijdtes, etc. Op IJsselmeer en Markermeer geldt een ‘gemene weide’ visserij, op
de overige wateren bevist doorgaans elke visser een eigen visgebied (territoriale visserij). “Visrechten
zijn cruciaal voor de visserij. Het is alleen toegestaan die vissoorten te bevissen waarvoor men het
visrecht bezit (of toestemming van de visrechthebbende heeft). In de meeste wateren in Nederland is
sprake van gesplitst visrecht: de aalvisrechten liggen dan bij de beroepsvisserij en de schubvisrechten(alle overige vissoorten) bij de recreatieve visserij. Dit beeld kan echter van gebied tot gebied
verschillen”(Citaat uit: Zaalmink, 2011)

Rapportnummer C096.14

53 van 69

Figuur 8.10 Overzicht van de door beroepsvissers opgegeven aantallen vistuigen tijdens het aalseizoen van
2010, exclusief IJsselmeer, Markermeer en gesloten gebieden (Figuur 6 uit: de Graaf & Bierman, 2011)“Er zijn weinig statistieken over de binnenvisserij beschikbaar” (Citaat uit: Zaalmink, 2011). Ook deaanvoer uit de binnenvisserij is slecht bekend; tot voor kort waren er alleen registraties van deaangelande vis op de IJsselmeerafslagen. Meestal was de oorsprong van deze aangelande vis bovendien
niet bekend of geregistreerd. Deze aanlandingen zijn voor de jaren 2010-2012 weergegeven in (alleen debelangrijkste soorten).
In 2010 heeft het Ministerie van EZ een verplichte registratie van aalvangsten door beroepsvissersgeïntroduceerd. Deze gerapporteerde aalvangsten zijn per visstandsbeheer-commissie (VBC) voor dejaren 2010-2012 weergegeven in Tabel 8.14.
Historisch was de waarde van aal altijd het hoogst, rondom €10 per kg, op de voet gevolgd door dewaarde van snoekbaars, met ca. €8 per kg. Recent wordt echter voor de wolhandkrab soms bedragen tot
ca. €25 per kg betaald. De overige schubvissoorten leveren bedragen op van minder dan een euro tot
enkele euro’s per kg.

Tabel 8.14. Overzicht van aanlandingen (ton, afgerond) in de jaren 2010-2012 op alle IJsselmeerafslagen(gegevens geëxtraheerd uit tabel X.1 uit de Boois e.a. 2013).

aalsnoekbaars

baars

blankvoorn

brasemspiering

2010

20

76

15

52

66

0

2011

61

57

10

30

239

0

2012

59

46

10

20

116

271

54 van 69

Rapportnummer C096.14

Gebieden

Waterschaps

Rijkswateren

Tabel 8.14. Overzicht van de aalvangsten (ton) van de beroepsbinnenvisserij per VBC-gebied. Alleen VBCgebieden met drie of meer beroepsvissers zijn weergegeven (Bron: Min. EZ) (Tabel 2.11 uit: de Graaf e.a.,2013).

2010

2011

2012

VBC (1) IJsselmeer & Markermeer

117

179

168

VBC (2) Noordzeekanaal

4

<1

<1

VBC (4) Veluwe Randmeren

9

12

11

VBC (5) IJssel plus

27

13

12

VBC (8) Nederrijn plus

15

0

0

VBC (9) Waal plus

8

0

0

VBC (11) Zandmaas

8

<1

*

VBC (13) Benedenrivieren en Haringvliet

69

<1

0

VBC (14) Volkerak-Zoommeer

34

6

6

VBC (15) Grevelingen

17

11

8

Overige VBCs in Rijkswateren <3 beroepsvissers

12

10

13

VBC (17) Hollands Noorderkwartier

32

39

30

VBC (18) Fryslan

37

37

35

VBC (22) Reest en Wieden

2

3

3

VBC (24) Zuiderzeeland

2

<1

3

VBC (28) Rijnland

11

11

16

VBC (30) Stichtse Rijnlanden

3

5

3

<3 25

34

31

Andere wateren

9

3

10

Totaal

442

367

350

OverigeVBCs
beroepsvissers

in

Waterschapswateren

Autonome trends
Al tientallen jaren neemt de omvang van de binnenvisserij af, niet alleen in het relatief goed
geregistreerde IJsselmeer en Markermeer, maar ook in de overige wateren. Door schaalvergroting zijn
opbrengsten per bedrijf nog redelijk stabiel gebleven. De verwachting is dat de dalende trend zich verdervoort zal zetten, in elk geval voor wat betreft het aantal betrokken bedrijven. Op basis van plannen vanbinnenvissers is de inschatting “[...] dat in een periode van 10 jaar het aantal actieve vissers meer dan
gehalveerd zal worden [...]” (Citaat uit: Zaalmink, 2011). Het is onzeker of door het aalbeheer (EUAalverordening en het Nederlandse Aalbeheerplan), de aalpopulatie in de komende decennia in omvang
zal toenemen. Onzeker is ook of de milieutoestand van de grote rivieren, die de visserij op aal en
wolhandkrab belemmert, zal verbeteren.

Rapportnummer C096.14

55 van 69

Tabel 8.15. Inschatting van de omzet van de beroepsbinnenvisserij in 2004 en 2010 exclusief de verwerkingen
verkoop aan huis of direct aan restaurants e.d. (Tabel 3.1 uit: Zaalmink, 2011).

8.5.

Recreatieve visserij

In 2011 telde Nederland ongeveer 1.4 miljoen recreatieve vissers (Tabel 8.16). Slechts een klein deel(~10%) van de recreatieve vissers vist uitsluitend in zee-en kustwateren. Het aantal recreatieve vissers
is sinds 1993 redelijk stabiel en schommelt rond de 1.5 miljoen vissers (de Graaf, 2010). Gebaseerd op
deze ontwikkeling in de afgelopen 20 jaar is het aannemelijk dat de hoeveelheid recreatieve vissers zich
tot 2030 op ongeveer hetzelfde niveau zal handhaven. Echter, de dalende trend tussen 2009 en 2011
lijkt zich in 2013 (1.2 miljoen recreatieve vissers) te hebben doorgezet (de Graaf, pers. comm.)
Tabel 8.16. Overzicht aantallen recreatieve vissers (van der Hammen & de Graaf, 2013)

2009

2011

Binnenwater

1.048.242

848.940

zee- en kustwater

195.450127.772

Binnenwater en zee- en kustwater

445.347422.790

Totaal

1.683.039

1.399.502

Er is een duidelijk verschil tussen de manier van vissen op zee- en kustwateren en binnenwateren. Op debinnenwateren wordt bijna alle gevangen vis (~95%) teruggezet terwijl het merendeel (~70%) van degevangen vis op zee- en kustwateren wordt meegenomen (Fig. 8.11).
De belangrijkste (onttrokken) soorten op de zee-kustwateren zijn makreel (3.8 miljoen), schar, schol,wijting (~1 miljoen stuks per soort) en kabeljauw (~0.5 miljoen). Op het binnenwater wordt vooral
blankvoorn, ruisvoorn, brasem, baars, karper, snoek en snoekbaars gevangen. De soortensamenstellingvan de onttrokken vis op de binnenwateren wijkt sterk af van de soortensamenstelling van deteruggezette vis. Op het binnenwater worden vooral (regenboog) forel (1.1 miljoen), aal (0.3 miljoen),baars (0.2 miljoen) en snoekbaars (0.2 miljoen) meegenomen door recreatieve vissers. Het merendeel
van de onttrokken (regenboog) forel komt uit zogenaamde afgesloten betaalwateren waar de visstanddoor middel van uitzet kunstmatig wordt gereguleerd.

56 van 69

Rapportnummer C096.14

In 2010 gaf een recreatieve visser jaarlijkse gemiddeld €200 uit aan het beoefenen van zijn hobby. Het
meeste werd uitgegeven aan duurzame materialen en (kunst)aas, respectievelijk gemiddeld €60 en €40
per jaar (van der Hammen & de Graaf, 2013). In 2010 leverde de hele recreatieve visserij (1.6 miljoen
vissers) minimaal een bijdrage van €341 miljoen aan de economie. Uitgaande van hetzelfde
uitgavenpatroon is de bedrage aan de economie (1.4 miljoen vissers) enigszins gedaald in 2012 naar
ongeveer €282 miljoen.

Fig. 8.11 Soortensamenstelling van onttrokken en teruggezette vissen in zee- en kustwateren en binnenwater(van der Hammen & de Graaf, 2013).

8.6.

Schelpdierteelt

De twee belangrijkste schelpdieren die in Nederland gekweekt worden zijn mosselen en oesters. De
grondstof voor schelpdiercultuur wordt verzameld in de natuur.
8.6.1.

Mosselsector

De mosselkweek vindt hoofdzakelijk plaats in de Oosterschelde en de Waddenzee. Daarnaast vindt inbeschutte gebieden in de Oosterschelde (b.v. oude havens) ook mosselhangcultuur plaats. Mosselzaad
wordt gevist in de Waddenzee en soms ook in de Oosterschelde. Ieder jaar wordt een bestandschatting
uitgevoerd (van Stralen & Troost, 2012). De bestandsopnamen vinden plaats ten behoeve van het
opstellen van visplannen en de vergunningverlening voor de mosselzaadvisserij in het voorjaar en
najaar. In 2012 was het bestand 20,5 miljoen kg in het sublitorale deel van de Waddenzee, waarvan 2,3
miljoen kg mosselzaad. Van het mosselbestand ligt een deel in gebieden die op voorhand gesloten zijnvoor de visserij. Dit betreft 1) de bij laagwater droogvallende gebieden, 2) de permanent gesloten
gebieden (Beleidsbesluit Schelpdiervisserij 2005-2020, LNV, 2004) en 3) en de gebieden die niet worden
bevist in het kader van het Convenant Transitie Mosselvisserij (LNV, 2008, PvU, 2010). Het
mosselbestand in de gesloten gebieden tezamen bedroeg 4,3 miljoen kg in 2012. Het mosselzaad wordt
uitgezaaid op bodempercelen in de Oosterschelde en Waddenzee. Mosselzaad wordt in steeds grotere
mate ook ingevangen met Mossel Zaadinvang Installaties (MZI’s). In 2012 was de MZI oogst 15,3
miljoen kg (11,5 miljoen kg in Waddenzee, 3,2 miljoen kg in Oosterschelde en 0,6 miljoen kg in
Voordelta; van Stralen 2013). In de mosselsector zijn zo’n 60-tal kotters actief (Taal et al., 2013).
De aanvoer van mosselen in 2012 was 35 miljoen kilo (Taal et al., 2013). Zesentwintig miljoen kilo
kwam uit Zeeland, de overige 9 miljoen kg kwam uit de Waddenzee. ). Het aanvoerverloop in deafgelopen 5 jaar is weergegeven in figuur 8.12.

Rapportnummer C096.14

57 van 69

Figuur 8.12: Aanvoer mosselen door de Nederlandse mosselsector
Bron: Taal et al., 2013

Tabel 8.17: Aanvoer en aanvoerprijs mosselen Nederlandse mosselsector, jaar 2012; voorlopige cijfers

MosselenAanvoer (x1.000 ton)

Aanvoerprijs (€/kg)

35

1,71

Bron: Taal et al., 2013

De gemiddelde prijs voor mosselen was in 2012 171 euro per 100 kg en 140 euro per 100 kg in 2011. In
2012 kwam de besomming uit op 63 miljoen euro. Het nettoresultaat voor deze sector was 23 miljoen
euro, fors hoger dan in 2011 (7 miljoen euro positief).

Tabel 8.18: Besomming en netto resultaat Nederlands mosselsector (x 1.000.000 euro); a) voorlopige cijfers

2008

2009

2010

2011

2012 a)Besomming

69

56

73

46

63

Netto resultaat

29

23

17

7

23

Bron: Taal et al., 2013

8.6.2.

Oestersector

De oesterkweek concentreert zich grotendeels in de Oosterschelde en het Grevelingenmeer. Tweesoorten oesters worden gekweekt, namelijk de inheemse platte Zeeuwse oester (Ostrea edulis) en deJapanse oester (Crassostrea gigas) (Taal et al. 2010). Japanse oesters worden zowel in de Grevelingen
als in de Oosterschelde gekweekt en platte oesters voornamelijk in de Grevelingen. Het broed wordt
verzameld door in de periode dat er larven in het water zitten lege mosselschelpen uit te zaaien.

58 van 69

Rapportnummer C096.14

Op experimentele schaal worden ook OesterBroedInvanginstallaties (OBI’s) gebruikt. De oesters worden
verder opgekweekt op de zogeheten oesterpercelen.
De oestersector heeft in 2012 ongeveer 6 miljoen euro besomd (Taal et al. 2013). In tabel 8.19 is een
schatting voor de afgelopen 5 jaar weergegeven. Het nettoresultaat van deze sector ligt jaarlijks rond de1 miljoen euro.
Op experimentele schaal worden tapijtschelpen en kokkels gekweekt in het Veerse Meer en inbinnendijkse gebieden.

Tabel 8.19: Besomming en netto resultaat Nederlands oestersector (x 1.000.000 euro); a) voorlopige cijfers

2008

2009

2010

2011

2012 a)Besomming

4

3

4

5

6

Netto resultaat

1

1

1

1

1

Bron: Taal et al., 2013

Autonome trends tot 2030
De schelpdierteelt van zowel mosselen als oesters is afhankelijk van de broedval, omdat de teelt isgebaseerd op het verzamelen van broed en zaad in de natuur. Daarnaast is een ontwikkeling gaande omschelpdier broed en zaad te kweken in een broedhuis (hatchery) met bijbehorende kinderkamer(nursery) (Kamermans et al, 2013).
Deze techniek wordt in landen als Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Ierland en Spanje op grote schaal
toegepast. Productie in een hatchery geeft de mogelijkheid tot het verbeteren van het product door teselecteren op ziekte tolerantie of vorm.
Schelpdierteelt vindt voornamelijk plaats in de kustzone. Dit is een gebied waar veel gebruikers actief
zijn (scheepvaart, recreatie, etc.). Een verplaatsing van kweekactiviteiten naar gebieden verder uit dekust (off-shore) of op het land (land-based) kan de druk op de kustgebieden verkleinen. Momenteel
vinden haalbaarheidsstudies plaats waarbij zowel de technische als de economische aspecten worden
onderzocht (projecten Triple P @ Sea en Zeeuwse Tong).

Economische trend
Mosselen: Stijging van de kostprijs van mosselzaad, mede als gevolg van de transitie van zaadvangst
naar zaadinvang (MZI), zorgt ervoor dat de marges kleiner zullen worden bij verkoop vanconsumptiemosselen.
Oesters: Na enkele jaren stijgende productie en opbrengsten (problemen Franse oestersector), wordt
verwacht dat productie weer naar een zelfde niveau als in de jaren 2008-2010 zal gaan.

8.7.

Visteelt

De laatste geverifieerde en gepubliceerde statistieken over visteeltbedrijven dateren uit 2009. Na 2009
heeft er een reductie in visteeltbedrijven plaatsgevonden, waarbij de aal productie gehalveerd is. Ook het
aantal meervalbedrijven is gehalveerd. De exacte productie gegevens over 2013 zijn nog niet bekend.

Rapportnummer C096.14

59 van 69

In 2009 waren er in Nederland 20 bedrijven die met behulp van een recirculatie teelt een productie
realiseerden van ongeveer 7000 ton (tabel 2.1). In 2010 werd ruim 1.000 ton paling en ruim 6.900 ton
meerval geproduceerd (STECF, 2013). Hoewel de productie van meerval een stuk hoger lag dan bij depaling, was de omzet een stuk lager (respectievelijk 4,3 mln. en 8,8 mln. euro ). De meerval bracht rondde 0,63 euro per kilo op, paling bijna 8,70 euro per kilo. Over het aantal werknemers is niets bekend.
Sierteelt is in deze rapportage niet opgenomen, omdat kennis en overzicht ontbreekt.
Ten opzichte van het aanbod aan gevangen vis is in Nederland het aanbod kweekvis klein. De
productiewaarde werd in 2003 geschat op 10% van de totale waarde van de aanvoer op de Nederlandse
visafslagen (CBS, 2013). De kweekvissector in Nederland vertoond te laatste jaren krimp.
De visproductie in Nederland kenmerkt zich door de toepassing van Recirculatiekweek. Dit is een
gesloten kweeksysteem, waarbij het productie water wordt gezuiverd door verschillende filters, waarna
het teruggevoerd wordt naar de vis. Hierdoor is het watergebruik beperkt (niet nul). Dit in tegenstelling
tot veel andere productiesystemen, waarbij wordt doorstroomd met water. De input en output stromen
kunnen in een recirculatie systeem goed worden beheerst. De input die hiervoor geleverd wordt inNederland zijn zout oppervlakte of (zoet en zout) grondwater, voer, pootvis (veelal aan land gekweekt)en energie (elektriciteit en gas).
Naast de viskweekactiviteiten die al langere tijd bestaan zijn er ontwikkelingen rond de productie van
Yellowtail king fish, garnalen, steur en tongkweek. De eerste zijn de laatste drie jaar begonnen met een
commerciële kweek in Nederland, waar tongkweek momenteel vooral in het kader van het ontwikkel
project Zeeuwse tong wordt geproduceerd. Ook wordt op beperkte schaal zagerkweek in vijvers aan land
toegepast. De kweek van schelpdieren aan land is nog in ontwikkeling.
Naast viskweek is op dit moment de productie van zeewier op pilotschaal begonnen. Er is een
commerciële kleinschalige kwekerij in Zeeland, en er zijn verschillende pilotkwekerijen (in Zeeland en bij
Texel) opgericht. Deze hebben de ambitie om zich door te ontwikkelen tot volwaardige commerciële
activiteiten.
Tabel 8.20. Productie van de belangrijkste vissoorten in Nederland (Aquacultuur statisiteken Duijn, 2010)2007-2008

September 2009

Verwachting
2009

voor

eind

Gekweektesoorten

Aantalbedrijven

Produktie(ton/jaar)

Aantalbedrijven

Produktie(ton/jaar)

Aantalbedrijven

Produktie(ton/jaar)

Paling

43

4250

20

3000

19

<3000

Meerval

18

3100

~10

1500

5-6

1000

Nijltilapia

4

840

0a

0

0

0

Tarbot

4

210

2

100

2

210b

Barramundi

2

135

0

0

0

0

Snoekbaars

2

130

3

130

3

130

Tong

1

10

1

20

1

20

Claresse

1

100

3

2500c

2

3000c

a) Nog wat zeer kleinschalige productie; b) 2010; c) capaciteit

60 van 69

Rapportnummer C096.14

Autonome ontwikkeling tot 2030
De efficiëntie van visteelt is sterk toegenomen en zal naar verachting nog verder toenemen. In de jaren
90 waren er 7.5 eenheden vismeel nodig om 1 eenheid zalm te produceren. Deze ratio is afgenomen tot
4 eenheden en zal naar verwachting verder kunnen dalen tot minder dan 2 eenheden (Tacon & Metian, in
Cheung et al 2012).

Figuur 8.13. Aquacultuur productie Nederland 2010 (FAO, 2013)

8.8.

Visconsumptie

De consumptie van vis in Nederland kan worden opgedeeld in consumptie voor gebruik binnenshuis en
consumptie

buitenshuis.

Naarschattingwordt

70-80%

van

de

vis

in

Nederlandbinnenshuis

geconsumeerd.
Cijfers over gebruik buitenshuis worden niet jaarlijks verzameld, cijfers voor gebruik binnenshuis worden
elk jaar door GfK (Gesellschaft fur konsumforschung) verzameld. In 2013 werden er door supermarktenvoor 47 miljoen kilo vis met een waarde van 408 miljoen euro verkocht. Pangasius was de meest
verkochte vis (gemeten in aantal kilo’s), gevolgd door tonijn in blik en vissticks (zie Tabel 8.22).
Consumenten gaven het meeste geld uit aan gerookte zalm, gevolgd door verse zalm en tonijn in blik
(Nederlands Visbureau, 2014).
In 2011 is naast de consumptie binnenshuis ook onderzoek verricht naar de consumptie buiten
supermarkten (Nederlands Visbureau, 2014). Kibbeling is het meest verkochte product buitenshuis,
waarvan in 2011 bijna 4 miljoen kg werd geconsumeerd. Andere favoriete producten die buitenshuis
worden verkocht zijn lekkerbek en tonijn. Van beide producten werd in 2011 ongeveer 2,5 miljoen kilo
geconsumeerd. De meest verkochte soorten voor binnenshuis gebruik in 2011 zijn nagenoeg hetzelfde
als in 2013. De top drie van de soorten met het meeste volume was hetzelfde, terwijl qua omzet
gezouten haring de tweede plek overnam van tonijn in blik. Hoewel Pangasius het product is met het
grootste volume is het niet de meest verkochte vissoort. In totaal werd naar schatting 10 miljoen kilo
zalm (gerookt, vers en diepvries), en 6 miljoen kilo haring (gezouten en in glas) verkocht. In 2011 werd
naar schatting voor ruim 4 miljoen kilo aan Pangasius omgezet. Gedetailleerde gegevens over devolumes van de populairste geconsumeerde soorten zijn niet beschikbaar.

Rapportnummer C096.14

61 van 69

De verhouding tussen consumptie binnen- en buitenshuis verschilt per soort. 93% van de pangasius
wordt thuis geconsumeerd, terwijl dit voor schol 55% is (de consumptie binnenshuis lag in 2011 bijna op
0.5 miljoen kg). Voor soorten als zalm en haring is deze verhouding niet af te leiden omdat het niet
duidelijk is om welke productvorm het gaat.
De meest geconsumeerde vissoorten in Nederland worden vrijwel allemaal geïmporteerd. In totaal
importeerde Nederland in 2012 voor circa 2,2 miljard euro aan visproducten (inclusief schaal- en
weekdieren) waarvan ruim 1 miljard uit Europese landen en 1,2 miljard uit landen buiten Europa (Taal etal., 2013). Pangasius wordt geïmporteerd uit Vietnam, terwijl zalm grotendeels uit Noorwegen afkomstig
is (hoewel diepvries zalm ook verwerkt wordt in China en daarna naar de EU wordt verhandeld). Tonijn
die wordt ingeblikt wordt geïmporteerd vanuit landen in Zuid Europa of Zuidoost Azië. Maatjesharing
wordt wel voor een groot deel door Nederlandse bedrijven verwerkt, maar deze haring wordt niet ofnauwelijks in Nederlandse wateren gevangen. Nederlandse consumenten eten dus vooral vis die niet in
Nederlandse wateren wordt gevangen. De meeste vis die in Nederland wordt gevangen wordt verwerktengeëxporteerd.

Voor

schol

en

tong

is

Zuid

Europadebelangrijksteafzetmarkt,terwijl

Noordzeegarnalen vooral naar België, Duitsland en Frankrijk worden geëxporteerd.

Tabel 8.22: Rangorde van binnenshuis geconsumeerde visproducten naar belang in termen van volume enomzet in 2011 en 2013

Rangnr.

Volume 2011

Volume 2013

Omzet 2011

Omzet 2013

1

Pangasius(diepvries)

Pangasius(diepvries)

Zalm (gerookt)

Zalm (gerookt)

2

Tonijn (in blik)

Tonijn (in blik)

Haring (gezouten)

Zalm (naturel)3

Vissticks

Vissticks

Zalm (naturel)

Tonijn (in blik)

4

Zalm (diepvries)

Zalm (gerookt)

Zalm (diepvries)

Zalm (diepvries)

5

Zalm (gerookt)

Zalm (diepvries)

Tonijn (in blik)

Haring (gezouten)

6

Haring (gezouten)

Koolvis(diepvries)

Pangasius (diepvries)

Pangasius (diepvries)

7

Haring (in glas)

Haring (in glas)

Kibbeling (gebakken)

Vissticks

8

Zalm (naturel)

Zalm (vers)

Mosselen

Garnalen (diepvries)

9

Mosselen

Haring(gezouten)

Vissticks

Mosselen

10

Koolvis (diepvries)

Garnalen(diepvries)

Kabeljauw (natural)

Koolvis (diepvries)

Nederlands Visbureau, consumptiecijfers 2011. Geraadpleegd op 23-04-2014 via
http://www.visbureau.nl/cijfers/consumptiecijfers/consumptiecijfers_2011/
Nederlands Visbureau, consumptiecijfers 2013. Geraadpleegd op 15-04-2014 via
http://www.visbureau.nl/cijfers/consumptiecijfers/consumptiecijfers_2013/62 van 69

Rapportnummer C096.14

Tabel 8.23: Meest geconsumeerde visproducten naar land van herkomst

Rangnr.

Volume 2013

Herkomst

1

Pangasius (diepvries)

Vietnam2

Tonijn (in blik)

Zuid Europa, Zuidoost Azië3

Vissticks (Alaska
Pollock)

Duitsland (Vangst door VS en Rusland, verwerking inDuitsland)

4

Zalm (gerookt)

Noorwegen, Schotland, VS

5Zalm (diepvries)

Noorwegen, gedeeltelijk via China

6

Koolvis (diepvries)

Duitsland, VS, China

7

Haring (in glas)

Vangst voornamelijk door Noorse schepen, verwerking in
Nederland

8

Zalm (vers)

Noorwegen

9Haring (gezouten)

Vangst voornamelijk door Noorse schepen, verwerking in
Nederland

10

Garnalen (diepvries)

Tropische garnalen: O.a. India, Bangladesh, Vietnam,
Thailand, Nigeria; Noordzeegarnalen: Nederland, Duitsland,
België, Denemarken

Rapportnummer C096.14

63 van 69

Bijlage 2. Waargenomen invloed van klimaatfactoren op verspreiding, groei, rekrutering of sterfte in visbestanden die voor de Nederlandse visserijsector belangrijk zijn.
Type geeft aan of de soort een zuidelijke of noordelijke soort is (gebaseerd op Engelhard et al., 2010).

Species
PlaiceBorealEffectMechanism

AspectOffshore (and deeper) shift of

Decline in quality of nursery habitat: Warmer coastal waters,

juvenile distributions

possibly in combination with decline of food availability

Decline in recruitment as

distribution

Area

Reference

Southern North Sea

Teal et al. 2012, Dulvy et al. 2008, vancoast

Keeken et al. 2007, Perry et al. 2005

recruitment

UK waters

Fox et al. 2000

phenology

North Sea

Teal et al. 2008

temperatures increase
Advanced spawning time

temperature triggered spawning advances as temperatures
increase

Sole

Lusitanean

Growth rates change

In 0-group, growth changes in relation with temperature

growthNorth Sea coast

Teal et al. 2008

Advanced spawning time

temperature triggered spawning advances as temperatures

phenology

North Sea

Teal et al. 2008; Fincham et al. 2013

growthNorth Sea coast

Teal et al. 2008, Millner and Whiting

increase
Growth rates change

In 0-group, growth changes in relation with temperature

2000
Population numbers

Increased mortality during cold wintersmortality

North Sea

Woodhead, 1964; Horwood & Millenr
1998

Population numbers

Higher survival of larvae born after a cold winterIncrease in recruitment as

Recruitment

North Sea

Rijnsdorp et al. 1992

recruitment

Bristol Channel

Seaby 2005

Growth, survival

North Sea

Teal et al. 2012; Sparrevohn et al. 2013

North Sea

Dulvy et al. 2008

Baulier et al VECTORS reporttemperatures increase
Expansion of habitat

Increase quality of some areas as temperatures warm

Shallower distribution

variability in recruitment ofDrift of eggs and larvae in combination with environmental

recruitment/growEnglishsole larvae to nursery

effects on survival of eggs/larvaethChannel/North Sea

grounds

Rapportnummer C096.14

65 van 69

Species
Cod

BorealEffectMechanism

AspectIncrease in abundanceHigher recruitment at higher temperatures, temperature-

Recruitment

Area
Northern areas

related shifts in spawning sites
Decrease in abundanceReference
Heath 2007, Ottersen et al 2006,
Planque and Fredou 1999,

Decrease recruitment related to temperature and changes in

Recruitment

Southern North Sea

zooplankton production

Beaugrand et al 2003, O'Brien et al
2000,

Growth rate changes

Growth related to temperature changes

growthDistribution shift, deepening

northward shift related to local survival of eggs/larvae (inRecruitment

of distribution

combination with fishing pressure)

Brander 1995
North Sea

Dulvy et al. 2008, Rindorf and Lewy
2006, Perry et al. 2005, Hedger et al
2004,

Low survival of 0-group cod

Predator-prey interactions: Expansion and increase in

Mortality,

abundance of grey gurnard contirbutes to low survival rates of

Recruitment

North Sea

Kempf et al. 2013

North Sea

Beare et al 2005, Enghoff 2000

larval and 0-group cod and poor recruitment
Red mullet

Lusitanean

Increase in abundance andRelated to temperature increase

GrowthChanges in distribution of foodgrowthrange expansions northwards
herring

BorealDistribution shift ofHolst et al. 2002, Corten 2001a,overwintering, feeding and2001b, Toresen and Ostvedt 2000,

spawning areas
Changes in larval transport

Influx of Atlantic water in North Sea

Recruitment,

North Sea

Mortality

Cardinale et al 2009, MacKenzie et al
2007, Corten 2001, Toresen and
Osyvedt 2000, Alheit and Hagen 1997,
Corten 1986

SardineMackerelwarm water

Increase inShow rapid response to changes in ocean climate. Abundancelusitanean

abundance/expansion ofincrease/Habitat expansion related to temperature increase inhabitatNorth Sea

Shift in spawning and feeding

temperature and feeding conditions, as well as competitionareas

with other pelagic stocks

Atlantic

Earlier spawning. Higher
variability in recruitment

66 van 69

North Sea

Alheit et al. 2012, Beare et al. 2004a &b, Alheit and Hagen 1997

NE Atlantic Iceland

Astthorsson et al. 2012

North Sea

Jansen et al. 2012, ICES WGWIDE 2011,
Reid et al 2001b

Rapportnummer C096.14

Species

EffectMechanism

Change in migration to feeding areas

AspectHorse

Atlantic-

Higher abundance inMackerel

Lusitanean

northern areas

Blue

Atlantic-Boreal

Survival of larvae andTwo hypothesis: 1) predation by mackerel with spatial overlap

Recruitment,

juveniles

with mackerel regulated by the subpolar gyre; 2) changes inMortality

whiting

Area

Reference

Iversen et al 2002, Reid et al. 2001,
Borges et al. 1998, Iverson 2004

Northeast Atlantic

Payne et al. 2012; Hatun et al. 2009

Recruitment

Barents Sea

Heino et al. 2008

Recruitment

Northeast Atlantic

Hatun et al. 2009b

growthNorth Sea

Hufnagel and Temming 2010,

availability of food for larvae and juveniles related to changes
in physical environment
Fluctuations in abundance

Variations in recruitment related to the strength of theAtlantic stock, fluctuations of inflow of Atlantic water: In
combination a climatic modulation of dynamics that are
determined by recruitment of blue whiting in the main Atlanticstock

Spawning areas

Spawning distribution is regulated by the hydrography west of
the British Isles (driven by subpolar gyre)

ShrimpIncrease in abundance

Due to higher temperatures

Gunnarson et al. 2007

Rapportnummer C096.14

67 van 69

9.

Kwaliteitsborging

IMARES

beschikt

over

een

ISO

9001:2008

gecertificeerd

kwaliteitsmanagementsysteem(certificaatnummer: 124296-2012-AQ-NLD-RvA). Dit certificaat is geldig tot 15 december 2015. Deorganisatie is gecertificeerd sinds 27 februari 2001. De certificering is uitgevoerd door DNV Certification
B.V. Daarnaast beschikt het chemisch laboratorium van de afdeling Vis over een NEN-EN-ISO/IEC
17025:2005 accreditatie voor testlaboratoria met nummer L097. Deze accreditatie is geldig tot 1 april
2017 en is voor het eerst verleend op 27 maart 1997; deze accreditatie is verleend door de Raad voor
Accreditatie.

68 van 69

Rapportnummer C096.14

Verantwoording
Rapportnummer : C096.14
Projectnummer: 4301107001

Dit rapport is met grote zorgvuldigheid tot stand gekomen. De wetenschappelijke kwaliteit is interngetoetst door een collega-onderzoeker en het betreffende afdelingshoofd van IMARES.

Akkoord:Prof. dr. H.J. Lindeboom
Directielid Wetenschap

Handtekening:

Datum:

19 augustus 2014

Akkoord:Dr. ir. mw. N.A. Steins
Hoofd afdeling Visserij

Handtekening:

Datum:

Rapportnummer C096.14

19 augustus 2014

69 van 69