เกษตรกรรมริมฝั งลุ่มนํา โขง: อนาคตทีไม่ แน่ นอนสําหรั บเกษตรกรรมทีเป็ นมิตรกับ
สิงแวดล้ อมเกษตรกรรมริมฝั งในภูมิภาคแม่ นํา โขงผลกระทบของมรสุมในลุม่ นํ าโขง ทําให้ ระดับนํ าแม่นํ าสายหลักและแม่นํ าสาขาเปลียนแปลงอย่าง
ชัดเจนระหว่างหน้ าฝนและหน้ าแล้ ง ในช่วงหน้ าแล้ ง การเพาะปลูกขยายออกไปทีพื นทีริมฝั งแม่นํ า (รวมทังสันทรายและเกาะเล็กเกาะน้ อย) ทีโผล่ขึ นมาเมือระดับนํ าลดลง โดยพืชทีปลูกคือถัว พืชผักใบเขียว แตงโมพริ ก สมุนไพรต่างๆ และผักอืนๆ อีกมากมาย ในรายงานของเบล็ค (Blake 2004) ได้ รายงานการวิจยั สํารวจ
หมูบ่ ้ านจํานวน 10 แห่ง ตามแม่นํ ามูลและแม่นํ าสงครามทางภาคอีสานของประเทศไทย พบสมุนไพร 47
ชนิด และมีเก็บเกียวพืชผักต่างๆ มากมาย ส่วนมากชาวบ้ านปลูกเพือบริ โภคภายในครอบครัว แลกเปลียนหรื อขายในราคาถูกกับเพือนบ้ าน ถ้ าเหลือก็จะนําไปขายในตลาดท้ องถิน
การเพาะปลูกริ มฝั งแม่นํ าจะเริ มในเดือนพฤษจิกายนหลังระดับนํ าลดลง ชาวบ้ านจะปลูกพืชทีโตช้ าบนพื นทีสงู ของริ มฝั ง ส่วนพืชทีโตเร็ ว เช่นผักบุ้ง ผักทีชอบนํ าก็จะปลูกในพื นทีริมตลิง ราวเดือนพฤษภาคมเมือฝนมาการเก็บเกียวก็เสร็ จสิ น พื นทีครัง หนึง ทีทําการเพาะปลูกริ มฝั งก็คอ่ ยๆ จมลงใต้ นํ าฤดูแล้ งฤดูฝน

ประโยชน์ ของการเพาะปลูกริมฝั งนํา
ในหน้ าฝน ดินทีมีป๋ ยธรรมชาติุถกู นํ าพัดพามาทับถมทีชายฝั งทีลาดลงซึง จมนํ าอยู่ ปรากฎการณ์
ลักษณะนี ทําให้ ดนิ มีการสัปเปลียนในช่วงฤดูฝน ดังนัน แม้ จะใช้ ป๋ ยนุ้ อยก็สามารถทําการเพาะปลูกได้จํานวนมาก และความเสียงทีจะล้ มเหลวในการปลูกซํ าก็มีน้อย นอกจากนันการทีชายฝั งจมนํ าในฤดูฝนหญ้ าก็ไม่ขึ นและในหน้ าแล้ งก็สามารถเข้ าถึงนํ าได้ ง่าย ในขณะทีการทําการเพาะปลูกริ มฝั งนํ าก็สามารถ
ทํางานบ้ านอย่างอืนได้ ง่าย เช่น ซักผ้ า อาบนํ า และตกปลา ซึง งานทังหมดนีผู้หญิงเป็ นผู้ทําสิทธิในทีดนิ การเพาะปลูกริ มฝั งนันยึ ดตามหลักจารี ตประเพณีและเป็ นมรดกตกทอดมา ถ้ าครอบครัวใดไม่ต้องการใช้ สิทธิก็สามารถให้ ครอบครัวอืนยืมทีดนิ ไปทํากินได้ หรื อในบางกรณีก็สามารถขาย

บทที 2-81

สิทธิในทีดนิ นันได้
 (Blake 2004) ในแขวงสะหวันนะเขต ลาว มีตวั อย่างให้ เห็นคือ ในแต่ละปี เจ้ าหน้ าทีประจําหมูบ่ ้ านรับฟั งความต้ องการของชาวบ้ านแต่ละครอบครัวจากนันก็ ปรึกษาหารื อว่าจะแบ่งทีดนิ ทํากินกันอย่างไร
การทําการเพาะปลูกริ มฝั ง นํ าโขงไม่เพียงแต่ต้องการปุ๋ยและแรงงานน้ อยเท่านัน แต่มนั ยังใช้ การหมุนเวียนตามธรรมชาติอย่างได้ ผล โดยไม่ต้องรบกวนธรรมชาติมาก
การผลิตพืชเศรษฐกิจโดยชุมชนท้ องถิน
ในพื นทีสนั ทรายกว้ างทีโผล่ขึ นมา เช่นจังหวัดทางภาคอีสานของไทย แขวงบ่อแก้ วตอนเหนือของลาว ไม่เพียงแต่ทําการเพาะปลูกเพือยังชีพเท่านัน แต่ยงั มีการปลูกพืชเศษฐกิจ เช่นข้ าวโพด เป็ นต้ นข้ าวโพดทีปลูกในลาวได้ ถกู ส่งมาขายในไทยและเป็ นทีมาของรายได้ ทีสําคัญของชุมชน
มีตวั อย่างมากมายของการผลิตแบบดังเดิ มนํามาสูธ่ ุรกิจใหม่ เช่น ในแขวงสะหวันนะเขตตอนกลางของลาว คือการทีแม่นํ าหลายสายได้ ไหลมาบรรจบกันทางตอนเหนือของแม่นํ าเซบังเหี ยง ทําให้
การขึ นลงของนํ าในตอนกลางของลุม่ นํ าบริ เวณเมืองจําพอนค่อนข้ างเมืองเฉียบพลัน บริ เวณลุม่ นํ านี มีการ
ปลูกฝ้าย คราม อย่างแพร่หลายในฤดูแล้ ง ก่อนนี ชาวบ้ านจะใช้ ครามย้ อมเสื อผ้ าทํางาน แต่วา่ การทีมี
อุตสาหกรรมเสื อผ้ าราคาถูกทําให้ ประเพณีการย้ อมผ้ าลดน้ อยลง อย่างไรก็ตามการย้ อมสีธรรมชาติและ
ฝ้ายทีปลอดสารเคมีกําลังเป็ นทีชืนชอบในหลายประเทศ โดยเฉพาะในประเทศญีปนุ่ มีการพัฒนา
ผลิตภัณฑ์ใหม่ๆ โดยได้ รับการฝึ กอบรมเทคนิคต่างๆ จากต่างชาติ เป็ นเวลา 10 กว่าปี มาแล้ วทีงานฝี มือเหล่านี ไปปรากฎอยู่ในนครเวียงจันทน์เมืองหลวงของลาว และส่งออกไปยังประเทศญีปนุ่ ทังนี การผลิตงาน
หัตถกรรมเหล่านี เป็ นการช่วยเพิมรายได้ ให้ ผ้ หู ญิงการหายไปของการเกษตรริมฝั งนํา
การเพาะปลูกริ มฝั งพึง พาธรรมชาติน้อยมาก ชุมชนไม่ต้องลงทุนมากและเป็ นแหล่งรายได้ ทีสําคัญ
แต่กว่า 20 ปี ทีผ่านมาพื นทีสําหรับเพาะปลูกได้ ลดลงในหลายพื นทีของลุม่ นํ าโขง หนึง ในเหตุผลคือการสร้ างเขือน เขือนกีดขวางการไหลของนํ าและทําให้ เกิดอ่างเก็บนํ า แม้ กระทัง ในหน้ าแล้ ง ระดับนํ าก็ไม่ได้ ลดลงบริ เวณต้ นนํ าในเขือนเหล่านัน ทําให้ ไม่สามารถทําการเพาะปลูกบริ เวณริ มฝั งได้มีปรากฎการณ์ทีเรี ยกว่า “สภาพนํ าขาดดินตะกอน” (hungry water) ซึง เป็ นสาเหตุของการกัดเซาะ
ชายฝั งจากการไหลของนํ าอย่างรุนแรง เพราะว่ากระแสคลืนในอ่างเก็บนํ าตํามาก คือเดิมทรายจะถูกพัดขึ นมาในแม่นํ าแต่มนั กลับจมลงเมือไหลผ่านอ่างเก็บนํ า ดังนันกระแสนํ
าทีไหลออกจากเขือนจึงไม่ได้ มีตะกอนมาก เมือนํ าทีขาดดินตะกอน (hungry water) ไหลเชียวลงมาก็จะกวาดตะกอนจํานวนมากออกมาทําให้ เกิดการพังทลายของชายฝั งนอกจากนี  ส่วนมากเขือนทีสร้ างตามลุม่ นํ าโขงเป็ นเขือนพลังนํ า การปล่อยนํ าซึง ไม่ได้ เป็ นไปตามธรรมชาติจากอ่างเก็บนํ าก็จะทําลายชายฝั งทังต้ นและท้ ายเขือน ด้ วยเหตุผลหลายประการ ทําให้ พื นทีริมฝั งบทที 2-82ทีสามารถเพาะปลูกได้ ลดน้ อยลงทังต้ นและท้ ายเขือน และการสร้ างเขือนกันเพื อป้องกันการเซาะชายฝั งก็เป็ นส่วนหนึง ทีทําให้ พื นทีเพาะปลูกหมดไปการประเมินการเกษตรริมฝั งใหม่ในอดีตประชาชนไม่ได้ รับเงินชดเชยจาการเสียทีเพาะปลูกริ มฝั งจากการสร้ างเขือน เพราะว่าการใช้พื นทีริมฝั งเป็ นประเพณีทียอมรับโดยทัว ไปแค่ระดับหมู่บ้าน ไม่ได้ รับการยอมรับอย่างเป็ นทางการในระดับชาติ ดังนันชุ มชนจึงไม่สามารถเรี ยกร้ องสิทธิตามกฏหมายทีจะใช้ ประโยชน์หรื อเป็ นเจ้ าของได้ จึงทําให้ นกั ลงทุนละเลยประเด็นนี ไปการเกษตรริ มฝั งเพิงจะได้ รับการยอมรับอย่างแพร่หลายว่าเป็ นวิถีชีวิตชุมชน มีความสําคัญต่อการดํารงชีวิต เมือประชาชนผู้ได้ รับผลกระทบได้ รวมตัวกันประท้ วงการสร้ างเขือนปากมูล [เริ มสร้ างในปี 2534(1991)] รวมทังองค์ กรพัฒนาเอกชน ชุมชนในลาวและไทยร่วมกันทําการศึกษาและรายงานผลลัพธ์ทีได้
(e.g., AOP and SEARIN 2002, Shoemaker, Baird, and Monsiri 2002)การหายไปพื นทีเพาะปลูกริ มฝั งเป็ นอีกหัวข้ อหนึง ในการถกเถียงก่อนทีจะสร้ างเขือนนํ าเทิน 2 ซึง ได้รี บการสนับสนุนจากธนาคารโลก ในกรณีของเขือนนํ าเทิน 2 นํ าเปลียนทางไหลไปสูแ่ ม่นํ าเซบังไฟ เกษตรกรริ มนํ าสมควรทีจะได้ รับเงินชดเชย แต่จากการสํารวจของแม่โขงว๊ อช (Mekong Watch) ปรากฎว่าชาวบ้ านบางคนไม่ได้ รับเงินชดเชย (Mekong Watch 2001)1บทที 2-83การเพาะปลูกริ มฝั งยังเป็ นสิงทีสําคัญในเรื องภูมิทศั น์ของลุม่ นํ าโขงในหน้ าแล้ ง ในหลวงพระบางลาว ซึง เป็ นมรดกโลก จะมีนกั ท่องเทียวจากทัว โลกมาถ่ายรูปชายฝั งในหน้ าแล้ ง ดังนัน การเกษตรริ มฝั งนํ าไม่ได้ เป็ นเพียงส่วนหนึง ของชีวิตของชุมชนท้ องถินเท่านันแต่ เริ มทีจะมีคณุ ค่าเป็ นแหล่งท่องเทียวด้ วยในบริ บทของการพัฒนาลุม่ นํ าโขง ซึง เน้ นทีพลังนํ า ความท้ าทายเร่งด่วนก็คือการทําให้ ผ้ พู ฒั นาเข้ าใจคุณค่าของการเกษตรริ มฝั งทีถกู ต้ อง ซึง รวมถึงคุณค่าทางเศษรฐกิจและการสนับสนุนความมัน คงทางอาหารเอกสารอ้ างอิงสมัชชาคนจนและเครือข่ายแม่นําเอเชียตะวันออกเฉียงใต้. แม่มลู การกลับมาของคนหาปลา. เชียงใหม่, ประเทศไทย: เครือข่ายแม่นําเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (SEARIN), 2545
Blake, David. 2004. Riverbank Vegetable Cropping in the Mekong Basin: A Sustainable Farming System Doomed toOblivion? Watershed Vol. 10 No. 1 July-October 2004, 62-72.
Mekong Watch. 2010. Report on field visit to the Nam Theun 2 Dam (Nov 20-27, 2010). Tokyo. (in Japanese)
http://www.mekongwatch.org/PDF/nt2report2010.pdf
Shoemaker, B., I. G. Baird, and Monsiri Baird. 2001. The People and Their River: A Survey of River-Based Means ofLivelihood in the Xe Bang Fai River Basin in Central Lao PDR, Vientiane, Lao PDR: Canada/Lao PDR Fund for Local
Initiatives.

ยูกะ คิกูจิ1ดูเพิม6 เติมในบทที6 2-5 ผลกระทบทางสังคมและสิง6 แวดล้อมของการพัฒนาอย่างรวดเร็วบนลํานําสาขาของแม่นําโขง: กรณีโครงการเขือ6 นไฟฟ้าพลังนํา นําเทิน 2 ในลาวบทที 2-84