កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖៧.

ស័យកសិកមមមត់ទេន្លេនកនុងងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”ងទេន្លេមគងគករផ្លសប់ រនេពលអនគតស្រមប់ស័យកសិកមម ែដលមិនបងករផលប៉ះពល់ូ្តដល់បរិ

១ . កសិកមមេយថនមមត់ទេន្លកងតំបន់ទេន្លេមគងគុនរែតផលប៉ះពល់ៃនខយល់មូសុងេនកនុងងទេន្លេមគងគក្រមតិ ទឹកទំងខងកនុងទន្លរេម និងៃដទេន្លមនករផ្លស់បូ ្តរយ៉ងខ្លងំ រ ងរដូវវស និងរដូវ្របំង។ កនុងកំឡុងេពលរ

ដូវ្របំងករេធ្វើកសិកមមព្រងីកេទដល់មត់ទេន្ល (រួមទំង េឆនខ ច់និង េកះតូចៗ) ែដល្រតូវបនត្រតងជមួយនងឹ ក្រមតិ ទកឹ ្រសក។ សែណ្តកបែន្លមនស្លឹក, ឪឡឹក, េមទស, ឱសថជេ្រចើន្រពមទំងពូជបែន្លដៃទេផ ងេទៀត្រតូវបនេគដំ ុះ។ េនកនុង Blake (២០០៤) បនយករណ៍ថេនកនុងករសទងម់ តិមយួ ែនភូមទំ ១០េនិ ងសង់្រខន(Songkran)េនកនុងភគឦ

មបេ្ត យទេន្ល

មុន(Mun)និងន្របេទសៃថសរុបឱសថនងួ ៤៧្របេភទិ បែន្លចំនន្រតូវបន្របមូលផល។្របជជនផទល់ខួ ្លនរបស់ពួកេគ។ផលិតផល្រតូវបនេគប្ដូរគនេទវញេទមកឬលក់កុ នងតំៃលេថកេនិកនុងភូមដិ ែដលដែដលបរមណជក់ិដំ ុះសួ នទំងេនះជពិេសសស្រមប់េ្របើ្របស់បរេភគិ

េហើយផលិតផលកសិផលេផ ងេទៀតែដលបន្របមូលផលេលើសពីក់្រតូវបនលក់េនទផី រកនុង្រសុក។រដូវវសសួ ន្របជជនដំ ំយូរ្រតូវបន1មមត់ទេន្លចប់េផ្តមើ មនេនែខវចឆិ កិ រំេផ ងៗសមេទនងឹ ក្រមតិ ទឹក។ ដំរដូវ្របំងេពលែដលក្រមតិ ទកឹ ដងទេន្ល្រសក់ចុះ។ំែដលត្រមូវករលូ តេំ នកនុងតំបន់ខងេលើៃន្រចំងទេន្លខណៈេពលែដល្រតកួននិងដំស់រយៈេពលំ្រតូវករ

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ទកឹ េផ ងៗេទៀតែដលលូ តស់កុ នងរយៈេពលខ្ល្រី តូវបន

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”េំ នកនុងតំបន់ែដលទបជង។េនជុំវញែខឧសភេនេពលែដលេភ្ល
ងបនចប់េផ្តើមករ្របមួលផល្រតូវបនបញច ប់េហើយិ

ភ្លមេនះសួ នចបរមត់ទេន្ល្រតូវលិចទឹកជបន្តបនទប់។២.

អតថ្របេយជន៍ៃនស ួនមត់ទេន្ល

េនកនុងរដូវវស ដីែដលមនជីជតិហូរែដល្រជលលិចទឹក

មមត់ទេន្ល។មែខ ទឹកនឹង្រតូវមកចក់េនេលើ្រសទប់ៃផទមរេបៀបេនះដមី ត់ទេន្លមនជីជតជិ ថមីកុ នងអំឡុង

េពលរដូវវស ។ដូេចនះេទះបីជមនករេ្របើ្របស់ជីតិចតួចក៏េដំ

ំច្រតូវបញជក់ផងែដរេដំ ុះនិងមនយ

យជបរមណជក់ិនភ័ តចិ យិ តួចចំេពះករប ជ័យកនុងករ

រែតមត់ទេន្ល្រតូវបនលិចទឹកកនុងរដូវវស េដំ ុះក់ៃនជថម។គួរីម មនិ ដុះលូ តស់េទ

េហយើ េនកនុងរដូវ្របំងមន្របេយជន៏នងិ មនភពងយ្រសួលកនុងករយកទឹកេ្រប្រើ បស់។េលើសពេី នះេទៀតកិចចករេនកនុងសួ នមមត់ទេន្ល្រតូវបនបូកបញចូ លគនបនយ៉ងងយ

្រសួលជមួយនឹងភរកិចច្របចំៃថងេផ ងេទៀតដូចជករេបកសំ េលៀកបំពក់មុជទឹកនិង

េនទ្រតី។ សកមមភពទំងេនះភគេ្រចើន្រតូវបនេធ្វេើ

យ្រស្តី។សួ នចបរមត់ទេន្លែបបេនះជកមមបទែនសិទធិៃនករេ្របើ្របស់និងមរតក

្របៃពណី។ ្របសិនេបើកុ ង្រគួ
នេនសិទធិេនះេទ្រគួចំននួ េគក៏មទំប់

រមួយែដលមនសិទេធិ ្រប្រើ បស់បនសេ្រមចចតិ ្តមនិ េទអនុវត្ត

រេនះក៏ ចឧយដីេទ្រគួរមួយេផ ងេទៀតខចីនិងេនកនុងករណីមួយ

ចលក់សិទធេិ នះែដរ(Blake ២០០៤) ។ េនកនុងេខត្តវក៏មនឧទហរណ៍ជកែន្លងែដលម្រន្តីភូមិវ្ណ េកតៃន្របេទស្ត ប់ករ្របថនចង់បនរបស់្រគួរនិមយួ ៗេរៀង ល់ឆនេំ ហយី សិកមមេនះ។ើ បនទប់មកេគបនេធ្វកើ រពភិ ក េទេលើរេបៀបែចកចយដកមនិ ្រតឹមែតករេធ្វកើ សិកមមមត់ទេន្លេនកនុងងទេន្លេមគងគេទែដលត្រមូវឱយេ្របជើ ីនងិ

ពលកមមតិចតួច, ្របសិទធិភពករេ្របើ្របស់ៃនកែន្លងវដ្តធមមជតិបះពល់តិចតួចស់ េទេលើបរ ិ ថ ន។

៣. ផលិតផលកសិផលេយសហគមន៍ម ូល ្ឋ នេនកែន្លងែដលមនេឆនខ ច់ធំផុសេឡងើ ដូចជេនកនុងេខត្តភគឥឦេហយើ េនកនុងេខត្តបូកូ(Bokeo)នភគខងេជើងៃន្របេទស
2នែន្របេទសៃថវករេធ្វកិ នើ សិកមមចញិ ច ឹ មជីវតម
ិMekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖្រតមឹ ែត្រតូវបនេគេធ្វេើ នះេទប៉ុែន្តជដំ

េពតែដល

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”ំកសិកផលដូចជេពត្រតូវបនេគ

ដំ ុះនិងករ្របមូលផលេនកនុង្របេទសដំ ុះផងែដរ។វ្រតូវបនលក់េនកនុង្របេទសៃថ

េហយគឺជ្របភពដ៏សំខន់ៃន្របក់ចំណូលស្រមប់សហគមន៍។ើរកក៏មនឧទហរណ៍កែន្លងែដលសកមមភពផលិតកមមជវី កមមថមី។ េនកនុងេខត្តវ្ណ េខតែដលសថិតេនកផ្លស់បូ ្តរេនកនុងក្រមតិ ទឹកកនុងងក

មែបប្របៃពណីបនដឹកនំេទ្ត ល្របេទសវេ

យរែតកររួមបញចូ លៃនទេន្លជេ្រចនើ េទេលើែផនកខងេលើទេន្លហ បិ នេហៀង(Xe Ban Heing)ករ

ខ្លងំ ពេិ សស។ េនកនុងទេន្លេនះេគ្ត លេន្រសុកែឆមហ្វូន(Champhone)មនឥទធិពលដំ ុះកបបសនងិ ធ្លះយ៉ងទូលំទូយេនរដូវ្របំង។ ពីមុនមនុស បនេ្របើសេម្ល កបំពក់្រជលក់ពណ៏េនកនុង ធ្លះេនះស្រមប់ករងរសំ េលៀកបំពក់របស់ពកួ េគប៉ុែន្តេយមនចំប់េផ្ដើមដ៏ធំមយួ ៃនឧស ហកមមផលិតសេម្ល កបំពក់មនតៃម្លេថក បនេធ្វើឲមុខជំនញួ េនះបនចប់េផ្តើមធ្លក់ចុះ។ េទះជយ៉ងល័កខនិងសំ ឡីធមមជតេិ នះគជឺ កសិកមមគមនរធតុគីមែី ដល្រតូវបនេកតសរេសើរេនកនុងបេឡងើ េ្រកមករបណុ ្ត ះបយអនកបេចចកេទសបរេទស។ ចប់ដៃទេទៀតជពិេសសេនកនុង្របេទសជប៉ុន្ត េ្ត ្របេទសេហើយជផលិតផលថមីែដលកំពុង្រតូវបនបេងកើតងំ ពីេពល្របមណ១០ឆនកំ ន្លងមកេហយើ ផលិតផលែបបេនះ្រតូវបនេគរកេឃញើ កនុង ជធនីេវៀងចន់(Vientienne)្របេទសវនិងក៏្រតូវបនេគនំេចញេទ្របេទសជប៉ុន។ផលិតកមមសិបបកមមគឺករបេងកើន្របក់ចំណូលរបស់្រស្តី។

៤. ករបត់បង់កសិ ្ឋ នមត់ទេន្លកសិ ្ឋ នេនមមត់ទេន្លមនបនទុកតូចេនេលើបរ ិ ថ នត្រមូវឱយមនករវនិ េិ យគតិចតួចពីសហគមន៍នងិ ជ្របភពដ៏មនតៃម្លៃន្របក់ចំណូលប៉ុែន្តតំបន់ែដលកសិកមមបនធ្លក់ចុះជងកលពី ២០ឆនមំ ុនេនកនុងែផនកជេ្រចើនៃនស្រមប់ករធ្លក់ចុះេនះគេឺ
ងទឹក។កសិកមមេនយរករងសង់ទំនប់ រ។ីងទេន្ល។ មូលហតុមយួ

ទំនប់បិទលំ ហូរទឹកនងិ បេងកើត

ដូេចនះសូ មបែី តេនកនុងរដូវ្របំងក្រមតិ ទឹកមនិ ហូរពីែផនកខងេលើែនទំនប់េធ្វើឱយមមត់ទេន្លមន
ិចេធ្វេើ ទបនេឡយើ ។ក៏មនបតុភូតមួយែដលេគេ

ថករេ្រសកឃ្លនទឹក,េ្រចះបំផ្លញធងនធ់ ងរដល់មត់ទេន្លែផនកខងេ្រកម។3ចរកបនស្រមប់

េយែដលប្ត លឱយមនករហូររែតបចចុបបននេនកនុង

ងស្តុក

Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ទក
ឹ គយ
ឺ ឺត

កត់ ម

ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”ស់, ដីខ ច់ែដល្រតូវបនបេងកតើ េឡងើ ពីមុនលិចេទកនុងទេន្លេនេពលែដលឆ្លងងស្តុកទឹកេនះ។

ដូេចនះទឹកហូរែផនកខងេ្រកមៃនទំនប់េនះមនិ មនេទ។ េនេពលេនះ "ករេ្រសកឃ្លនទក
ឹ " ហូរេទែផនកខងេ្រកមទំនប់"បេងកតើ េឡើង" នូវកករកនុងបរមណដ៏ធំមយួ បងកឱយមនករេ្រចះធងនធ់ ង ដល់មត់ទេន្ល។ិគួរបញជក់ផងែដរថេ្រពះមនទំនប់ទឹកេ្រចើនែដលទំងេនះគឺជទំនប់ រអគគី សិ នី, ករបេញច ញទកឹ ពីងសង់េនកនុងេ្រចនើ ដូចជមនករធ្លក់ចុះេនកនុងករដំ ំេ្រកមៃនទេន្លែដលជកែន្លងទំនប់្រតូវបនំងទេន្លេមគងគងខុសពធី មមជតិផងែដរបសំ ណឹកមត់ទេន្លេ្រចើនទំងពីរែផនកខងេលើនិងខងេ្រកមៃនទំនប់។កករេ្រចើន្ត លឱយមនស្រមប់េហតុផលជចេធ្វបើ នទំងពរី ែនែផនកខងេលើនងិ ខងងសង់េឡើង។ករព្រងឹង្រចំងមមត់ទេន្លេដមើ បបី ងករសំ ណឹកក៏្រតូវបនរួមចំែណកដល់ករបត់បង់ដីកសិកមមផងែដរ។៥. ករយតៃម្លេឡីង ញកសិកមមមត់ទេន្លកនុងេពលកន្លងមក្របជជនមនិ ្រតូវបនសងស្រមប់ករបត់បង់ៃនកសិ ្ឋ នមត់ទេន្លេយទំប់េនកំរតថិ ន ក់ភូមបិ ុែ៉ ន្តមនិ បនទទួលមនិរែតករងសង់ទំនប់ រេនះេទ។ករេ្រប្រើ បស់ដីេនះ្រតូវបនេគទទួលីគ ល់ជផ្លូវករេនថនក់ជតិ។គ ល់ជដូេចនះសហគមន៌

ចទមទរសិទ្រធិ សបចបប់ជផ្លូវករឱយេ្រប្រើ បស់ឬជមចស់ដី េហយើ អនកអភវិ ឌ មនិ បនេអើេពើបញ្ហេនះ។

ករងរែបបេនះបនក្លយជករទទួលគ ល់យ៉ងទូលំទូយ

ថជករចិញចឹមជវី តេនេពលែដលិ

្រតូវបនសងកតធ់ ងនព់ ីរបស់ េ

រៈសំ ខន់យ្របជជនែដលរង

ផលប៉ះពល់ែដលបនប្រងួបប្រងួមគនកនុងចលន្របឆំងនឹង

ទំនប់ផកមុន(Pak Mun) (ករងសង់េនះបនចប់េផ្តើមកនុងឆន ំ
4Mekong Watch (2013)កញច ប់ពត័ ម៌ ន ស្តីអំព“ី ធមមជតិ នងិ អនគត់របស់េយងើ ៖ងទេន្លេមងគ នងិ ្របេទសជប៉ុន”១៩៩១) ជមួយនិងេនេពលែដលអងគករមនិ ែមនរ ្ឋ ភបិ លនងិ សហគមន៍េនកនុង្របេទសវនិង្របេទសៃថបនេធ្វើករសទងម់ តិរបស់ពកួ េគនិងបន យករណ៍ពីកររកេឃើញ (AOP&Searinឆន ំ ២០០២អនកផលិតែសបកេជើង, Baird នងិ Monsiri២០០១។ល។) ។ករបត់បង់ៃនវស័ិ យកសិកមមមត់ទេន្លេពលករងសង់ទំនប់ក។ េនកនុងករណីទំនប់

មេធឿន២(Nam Theun) ែដលគំ្រទេយ៉ងេបេើ យងេទមបេ្ត យដងទេន្លេនះ្រតូវបនេគសនមតថ់ ទទួលមករសទងម់ តរិ បស់ អងគករឃ្លេំ មលើ ទេន្លេមគងគបនបង្ហញចបស់ថសំ ណងមនិ ្រតូវបនេធ្វើេឡើងេមគងគកុ ងឆន ន ំ ២០១០) ។កសិកមមេន

្របំង។េទះបបជីពិត្របកដេទ(កឃ្លេំ មលើ ទេន្លមមត់ទេន្លគឺជក ្ត េទសភពដ៏សំខន់មយួ កនុងេនកនុង្របេទស វេទសចរជេ្រចើនមកពីជុវំ ញពិិភពេងទេន្លេមគងគនរដូវហ្លួង្រពះបងែដលជកែន្លងេបតិកភណ្ឌពភិ ពេកេភញ វកបនមកផ្តិតថតរូបមត់ទេន្លេនកនុងរដូវ្របំង។

្រតមមូល ្ឋ នប៉ុេិឹ ែតមត់ទេន្លជកសិកមមសំ ប់ជវី តសហគមន៌បនចប់េផ្តើមេ

យធនគរពភិ ពេមេធឿន២(Nam Theun 2 )ទក
ឹ ្រតូវបនបែង្វរេទកនុងទេន្លXe

Bang Fai និងកសិ ្ឋ នមត់ទេន្លេនបនសំ ណង។ក៏ជ្របធនបទមួយៃនករច្រមូងច្រមសមុន្ណ ះេទមនិជតំបន់មយួ ្រតូវយតែម្លថជធនធនេទសចរណ៍ផងែដរ។េនកនុងបរបទៃនករអភវិ ឌ េនកនុងិងទេន្លេមគងគែដលជកែន្លង រអគគី ិសនី្រតូវបនសងកតធ់ ងនថ់ : ករ្របឈមជបន្តបនទប់េនះគេឺ ដើមបទី ទួលបននូវអនកអភវិ ឌ ន៍ទំនប់យល់ដឹង្រតឹម្រតូវពីតៃម្លៃនករេធ្វើកសិកមមមត់ទេន្លរមួ ទំងតៃម្លេសដ្ឋកិចចនិងចូលរួមចំែណកដល់ សន្តិសុ ខេសប ង។ឯករេយង:Assembly of the Poor (AOP), and Southeast Asia Rivers Network (SEARIN). 2002.
Mae Mun: KanKlap Ma KhongKhon Ha Pla (The Mun River: Return of People who Fish). Chiang Mai, Thailand: SEARIN (in Thai)
Blake, David. 2004. Riverbank Vegetable Cropping in the Mekong Basin:
A Sustainable Farming System Doomed to Oblivion? Watershed Vol. 10 No. 1 July-October 2004, 62-72.
Mekong Watch. 2010. Report on field visit to the Nam Theun 2 Dam (Nov 20-27, 2010). Tokyo. (in Japanese)
http://www.mekongwatch.org/PDF/nt2report2010.pdf
Shoemaker, B., I. G. Baird, and Monsiri Baird. 2001.
The People and Their River: A Survey of River-Based Means of Livelihood in the Xe Bang Fai River Basin in Central Lao PDR,Vientiane, Lao PDR: Canada/Lao PDR Fund for Local Initiatives.

ឃគិ ូ ឈយិ ូក
5Mekong Watch (2013)