Kijk op multifunctionele landbouw
Omzet 2007-2018

Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw|1

In de reeks ‘Kijk op Multifunctionele landbouw’ is onderzoek gedaan naar de omzetontwikkeling van multifunctionele
landbouwbedrijven voor de periode 2007-2018. De belangrijkste resultaten hiervan zijn per activiteit samengevat in dezebrochure. De omzetcijfers zijn in kaart gebracht op verzoek van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en
gefinancierd via het programma BO-43-014.01-031. Het onderzoek is uitgevoerd door onderzoekers van Wageningen
University & Research, werkzaam bij Wageningen Economic Research en Business Unit Open Teelten.

Kijk op multifunctionele landbouw
Omzet 2007-2018

Meulen, van der, Harold, Jakob Jager, Daniel de Jong, Rob Stokkers, Gabe Venema en Marcel Vijn, 2019. Kijk op
multifunctionele landbouw; Omzet 2007-2018. Wageningen, Wageningen University & Research, Rapport 2019-054. 28 pp.

Mei 2019
Verwijzen naar deze publicatie:
Meulen, van der, H.A.B. et al., 2019. Kijk op multifunctionele landbouw; Omzet 2007-2018. Wageningen, Wageningen
University & Research, Rapport 2019-054. 24 pp.
Contact: Harold van der Meulen: harold.vandermeulen@wur.nl of 0317-484436
Dit rapport is gratis te downloaden op https://doi.org/10.18174/476198 of op www.wur.nl/economic-research (onder
Wageningen Economic Research publicaties).
© 2019 Wageningen University & Research
Postbus 29703, 2502 LS Den Haag, T 070 335 83 30, E communications.ssg@wur.nl,
www.wur.nl/economic-research. Wageningen Economic Research is onderdeel van Wageningen University & Research.

Dit werk valt onder een Creative Commons Naamsvermelding-Niet Commercieel 4.0 Internationaal-licentie.
© Wageningen Economic Research, onderdeel van Stichting Wageningen Research, 2019
De gebruiker mag het werk kopiëren, verspreiden en doorgeven en afgeleide werken maken. Materiaal van derden waarvan
in het werk gebruik is gemaakt en waarop intellectuele eigendomsrechten berusten, mogen niet zonder voorafgaande
toestemming van derden gebruikt worden. De gebruiker dient bij het werk de door de maker of de licentiegever aangegevennaam te vermelden, maar niet zodanig dat de indruk gewekt wordt dat zij daarmee instemmen met het werk van degebruiker of het gebruik van het werk. De gebruiker mag het werk niet voor commerciële doeleinden gebruiken.
Wageningen Economic Research aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van
de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.
Wageningen Economic Research is ISO 9001:2008 gecertificeerd.
Fotografie: Julie Krisman, Monica Saman - van den Berg, LTO Nederland

4 | Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw

Inhoud
Samenvatting........................................................................................ 7
Zorglandbouw ..................................................................................... 11
Agrarische kinderopvang ....................................................................... 13
Boerderijverkoop ................................................................................. 15
Recreatie ............................................................................................ 17
Boerderijeducatie ................................................................................. 19
Agrarisch natuurbeheer ........................................................................ 21
Klantvraag en onderzoeksopzet ............................................................. 23

Ook verschenen in deze reeks:
Kijk op multifunctionele landbouw; Omzet en impact 2007-2013. edepot.wur.nl/317952
Kijk op multifunctionele landbouw; Verkenning van de impact 2013 en 2011. edepot.wur.nl/317547
Kijk op multifunctionele landbouw; Omzet en impact 2007-2011. edepot.wur.nl/202948
Kijk op multifunctionele landbouw; Omzet en impact 2007-2009. edepot.wur.nl/151907
Kijk op multifunctionele landbouw; Omzet en impact. edepot.wur.nl/5365
Kijk op multifunctionele landbouw; Ontwikkelingen per provincie. edepot.wur.nl/166550
Kijk op multifunctionele landbouw; Omzet en omvang. edepot.wur.nl/150889
Kijk op multifunctionele landbouw; Verkenning van de impact. edepot.wur.nl/150890
Kijk op multifunctionele landbouw, omzet en impact; Achtergronddocument. edepot.wur.nl/5974
Kijk op multifunctionele landbouw, omzet en impact; Achtergronddocument driemeting 2013 edepot.wur.nl/353671.

Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw|5

6 | Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw

Samenvatting
De omzet in de multifunctionele landbouw in Nederland is tussen 2013en 2018 bijna verdubbeld tot 887 miljoen euro. Dit blijkt uit recent
onderzoek van Wageningen University & Research in de reeks ‘Kijk op
multifunctionele landbouw’ in opdracht van het ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

TotaalBoerderijverkoop a)
Zorglandbouw
Recreatie

Op veel land- en tuinbouwbedrijven worden niet alleen dieren gehouden en/of
gewassen geteeld. Ongeveer 25% van de agrariërs pakt ook andere activiteiten
op zoals zorglandbouw, kinderopvang, boerderijeducatie, boerderijverkoop,
natuurbeheer en/of recreatie. Hierdoor krijgt het bedrijf een multifunctioneel
karakter. De betekenis als economische activiteit van multifunctionele landbouw
voor Nederland is de laatste vijf jaren sterk gegroeid. De omzet van demultifunctionele landbouw wordt in 2018 geschat op bijna 890 miljoen euro: een

Agrarische kinderopvang
Agrarisch natuurbeheer
Boerderijeducatie
0

100

200

300

400

500

2018

600
2013

700

800

900

1000

2007

toename van ruim 400 miljoen euro ten opzichte van 2013. In 2007, toen deTotale omzet in mln. euro per multifunctionele activiteit, 2007-2018 a)eerste meting plaatsvond, bedroeg de omzet een kleine 300 miljoen euro. Dea) In de meting van 2018 wordt seizoensverkoop langs de weg van aantal versproducten meegenomen

omzetgroei heeft zich in alle multifunctionele activiteiten voorgedaan met
uitzondering van boerderijeducatie.
Grootste omzet in boerderijverkoop
Er zijn grote verschillen in omzet tussen de zes onderscheiden multifunctionele
activiteiten. Boerderijverkoop is in 2018 met ruim 270 miljoen euro de grootste
activiteit, gevolgd door zorglandbouw (250 miljoen euro) en recreatie (221
miljoen euro). Hiermee is zorglandbouw in vergelijking met 2013 recreatievoorbijgegaan in omzet en daarmee de tweede activiteit. Daarna volgen
agrarische kinderopvang (78 miljoen euro) en natuurbeheer (66 miljoen euro).
Boerderijeducatie levert met minder dan 1 miljoen euro de kleinste bijdrage.

Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw|7Bij de agrarische kinderopvang zijn er grote verschillen tussen
Boerderijverkoop b)

kinderopvang en gastouderopvang. Zo maken 95 bedrijven met kinderopvang,
buitenschoolse opvang, peuteropvang en vakantieopvang een omzet van

Zorglandbouw

gemiddeld 800.000 euro per bedrijf per jaar. Naast het groter aantal
kindplaatsen zorgen meer bedrijven, een hogere bezettingsgraad, hogere

Recreatie

tarieven en langere openingstijden van de kinderopvang voor een fors hogere
Agrarische kinderopvang

omzet. De agrarische kinderopvang weet zich goed te onderscheiden vanandere kinderopvanglocaties; veel groen en op een agrarisch bedrijf is uniek.

Agrarisch natuurbeheer

De gemiddelde omzet bij gastouderopvang bedraagt ongeveer 13.200 euro.

Boerderijeducatie
0

2.000

4.000

6.000

8.000 10.000 12.000 14.000 16.000

2018

2013

2007

Aantal bedrijven met multifunctionele activiteit, 2007-2018 a)

De omzettoename bij agrarisch natuurbeheer is het gevolg van meer budget
voor Agrarisch Natuur en Landschapsbeheer (ANLb) door toegenomen
belangstelling onder boeren. Het aantal bedrijven is ten opzichte van 2013 wel
gedaald maar vergeleken met de grotere daling van het totaal aantal
landbouwbedrijven is het percentage deelnemende boeren gestegen.

a) Het totaal aantal multifunctionele bedrijven is niet de som van de aantallen per activiteit. Meerdere bedrijven

Daarnaast komt agrarisch natuurbeheer voor als eis in diverse keurmerken,

hebben meer dan een activiteit per bedrijf; b) In de meting van 2018 wordt seizoensverkoop langs de weg van

waarbij door extra inspanningen een meerprijs voor het product kan worden

aantal versproducten meegenomen

verkregen.

De omzet in boerderijverkoop is de laatste jaren fors toegenomen. Enerzijds
doordat in deze meting de seizoensverkoop in kramen langs de weg wel ismeegenomen. Anderzijds pakken de ondernemers de verkoop professioneleraan en profiteert de sector van een toegenomen vraag naar regionale
producten.
De forse omzetgroei bij zorglandbouw komt voort uit een lichte toename van
het aantal zorgboerderijen, verdere professionalisering door groei binnen
bestaande activiteiten (meer cliënten, hogere bezettingsgraad), en het
aanbieden van meer specialistische zorg en woonzorg.
De omzetgroei bij recreatie komt vooral door het meer professioneel
aanbieden van verblijfsrecreatie (kamperen, B&B, groepsaccommodaties) eneen hogere bezettingsgraad. Hierbij weten ondernemers steeds beter gebruik
te maken van boekingsplatforms op internet. Bij dagrecreatie zit de omzetgroei
in horeca en vergaderlocaties.

8 | Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw

Boerderijeducatie is gedaald in omzet ten opzichte van 2013, maar staat na
het dieptepunt in 2016 inmiddels weer in een groeiende belangstelling. Steedsmeer educatieboeren sluiten zich aan bij het Platform Boerderijeducatie
Nederland. Vanaf 2016 zit er weer groei in het aantal klassen dat de boerderij
bezoekt en is de vergoeding voor de boer toegenomen.

Het totaal aantal bedrijven met multifunctionele landbouw is niet de som van de aantallen per activiteit. Meerdere bedrijven hebben meer dan één activiteit per bedrijf.

Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw|9

Zorglandbouw

10 | Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw

Zorglandbouw
Zorgboerderijen bieden zorg aan meerdere doelgroepen en insucces van de zorglandbouw in de afgelopen jaren. Daarnaast gebeurt het ook

verschillende vormen. Zo komen mensen voor dagbesteding, krijgen

uit passie voor het vak of gedreven door persoonlijke omstandigheden. De

hulp om weer aan het werk te komen of woonzorg. Sommige

laatste jaren is het aantal zorgboerderijen die woonzorg (7x24 uur) aanbieden,

zorgboeren bieden behandeling aan of logeren. Vanaf 2015 is er veel

veelal naast dagbesteding, sterk gestegen tot circa 150 bedrijven. Daarnaast

veranderd in de financiering van de zorg; gemeenten zijn

zijn er ook zorgboerderijen, vooral de kleinere, die ermee stoppen door

verantwoordelijk geworden voor de jeugdzorg, en de lichtere vormen

ontbreken van een opvolger, de veranderingen in wet- en regelgeving en

van ondersteuning voor volwassenen (WMO). De zwaardere vormen vanfinanciering van de zorg.

ondersteuning voor volwassenen zijn overgegaan van de Algemene Wet
Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) naar de Wet Langdurige Zorg (WLZ).

Laatste vijf jaar is de omzet meer dan verdubbeld
De omzet in de zorglandbouw is sinds 2013 meer dan verdubbeld naar een
niveau van 250 miljoen euro in 2018. Na de transitie in de zorg in 2015 zit degroei vooral binnen zorg in natura (ZIN) bij de Wet Langdurige Zorg (WLZ) en

Ontwikkeling zorglandbouw 2007-2018

Aantal bedrijven
Omzet (in mln. euro)
Gem. omzet per bedrijf

de Jeugdzorg, terwijl het inkomstenniveau uit de Persoonsgebonden budget

2007

2009

2011

2013

2018

(PGB) gelijk is gebleven. De grootste omzetgroei komt uit de ouderenzorg. De

756

870

1.050

1.100

1.250

gemiddelde omzet per zorgboerderij in 2018 wordt geschat op 200.000 euro.

45

63

80

95

250

60.00072.50075.00087.500200.000

De spreiding in omzet is groot; dit komt door de diversiteit tussen
zorgbedrijven in grootte van de zorgtak en in ondernemerschap.

(in euro’s)Professionalisering en specialisering
Aantal zorgboerderijen opnieuw toegenomen
Het aantal zorgboerderijen is in de afgelopen vijf jaar ongeveer 15% gestegen:waren er in 2013 nog 1.100 bedrijven, in 2018 zijn het er 1.250. Eind 2018
beschikten 820 bedrijven over een gecertificeerd kwaliteitssysteem van deFederatie Landbouw & Zorg. Daarnaast zijn er meerdere zorgboerderijen met
een andere vorm van certificering, zoals bijvoorbeeld een HKZ-keurmerk(Harmonisatie Kwaliteitsbeoordeling in de Zorgsector). Het totaal aantalcliënten dat in 2018 een zorgboerderij bezocht wordt geschat op 25.000.
Er komen nog steeds nieuwe zorgboerderijen bij, zowel vanuit de agrarischehoek als vanuit ondernemers met een zorgachtergrond. De stap om een

Het werken in grotere regionale samenwerkingsverbanden heeft gezorgd voor
een sterke professionalisering van de zorglandbouw. De forse groei in omzet isdaarnaast mede tot stand gekomen door groei binnen bestaande activiteiten(meer cliënten, hogere bezettingsgraad), aanbieden van meer specialistischezorg (toename in zorgzwaarte) en woonzorg. De verwachting naar de toekomst
is dat door de toenemende druk op de tarieven de groei wat zal afvlakken. De
behoefte aan specialistische jeugdzorg en met name ouderenzorg zal nog
toenemen. Het aanbieden van een doorlopende zorglijn aan ouderen via
dagbesteding en kleinschalig wonen op zorgboerderijen voorziet hierin. Doorop deze wijze te vernieuwen, zullen bezuinigingen op het huidige zorgbudget(deels) kunnen worden opgevangen.

zorgboerderij te starten of te kopen is mede gestimuleerd door het economisch

Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw| 11Agrarischekinderopvang
12 | Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw

Agrarische kinderopvang
Bij agrarische kinderopvang gaat het om boerderijen die kinderen vananderen opvangen. Dit kan in grootte variëren van gastouderopvang
tot kinderopvang met behulp van personeel.

Ontwikkeling agrarische kinderopvang 2007-2018

Omzet explosief toegenomen
De omzet in de agrarische kinderopvang is de afgelopen vijf jaar explosief
gestegen: van 26 miljoen in 2013 naar 78 miljoen in 2018. Deze omzetstijging
komt bij de tak kinderopvang vandaan. Een groei van het aantal kindplaatsen,meer bedrijven, een hogere bezettingsgraad, hogere tarieven en langere
openingstijden van de kinderopvang zorgen voor een fors hogere omzet. Een
andere reden voor deze forse omzetstijging is dat er in 2013 met een te laag
aantal bezette kindplaatsen is gerekend. Met een correctie hiervan komt deomzetstijging tussen 2013 en 2018 niet uit op 52 mln. euro maar op 40 mln.
euro. In 2018 heeft een gemiddeld bedrijf 32 bezette KDV-plaatsen, 11 BSOplaatsen en een omzet van 800.000 euro

2007

2009

2011

2013

2018

Totaal aantal

20

64

209

219

245

- kinderopvang

10

-

60

70

95

- gastouderopvang

-

-

149

149

150

Omzet (in mln. euro)

4

14

20

26 a)

78

- kinderopvang

2

14

18

23

76

- gastouderopvang--

1,5 tot 22 tot 32

Gemiddelde omzet

200.000

220.000

300.000

330.000

800.000

De gemiddelde omzet van gastouderopvang is 13.200 euro. Ondanks een
hoger uurtarief is dit als gevolg van een reëlere en lagere inschatting van het
aantal verkochten uren per gastouder iets lager dan in 2013.

--11.70016.50013.200Groen is een trend

kinderopvang (euro)
Gemiddelde omzet
gastouderopvang (euro)a) Gerekend met te laag aantal bezette kindplaatsen. Na correctie komt omzet uit op € 38 mln.

Na de economische crisis die begon in 2008, is er een verdere groei in het aantal
bedrijven en in de omvang van de bedrijven. Ook de marktvraag voor de relatief
kleinschalige, agrarische kinderopvang neemt de laatste jaren substantieel toe.
De agrarische kinderopvang is professioneel: veel bedrijven zijn aangesloten bij

Aantal bedrijven
Het totale aantal bedrijven dat kinderen opvangt, is ten opzichte van 2013 met
12% toegenomen naar circa 245 bedrijven. Hiervan zijn ongeveer
95 kinderopvangbedrijven met zowel kinderdagopvang (KDV), buitenschoolse
opvang (BSO), peuteropvang als vakantieopvang. Van deze bedrijven is
ongeveer de helft aangesloten bij de Verenigde Agrarische Kinderopvang(VAK). De overige bedrijven met kinderopvang (150) bieden zogenaamde
gastouderopvang aan. Agrarische kinderopvang vindt voor het grootste deel
plaats op melkveebedrijven.

brancheorganisatie VAK en werken met kwaliteitssystemen. In de reguliere
kinderopvang is de trend van vergroening ook zichtbaar. De agrarischekinderopvang weet zich nog steeds goed te onderscheiden; veel groen en op een
agrarisch bedrijf is uniek in de wereld van de kinderopvang.
Ook voor BSO en peuteropvang
Agrarische kinderopvang beperkt zich niet alleen tot 0-4 jaar. Steeds meer
bedrijven bieden ook BSO aan op de boerderij. Bij grote bedrijven met kinderopvang worden taxibusjes ingeschakeld om de kinderen van school te halen.
Sinds 2018 is ook de peuteropvang (2-4 jaar) verder geformaliseerd. Doordat definanciering nu grotendeels vergelijkbaar is met KDV en BSO geeft dit weer
nieuwe mogelijkheden voor ondernemers in de agrarische kinderopvang.

Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw| 13

Boerderijverkoop

14 | Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw

Boerderijverkoop
Onder boerderijverkoop wordt verstaan de directe afzet van een boer

regionale producten. In 2013 had een grote boerderijwinkel een gemiddeldeof tuinder aan consumenten, catering, instellingen en horeca. In dezeomzet van 200.000 euro, in 2018 is dat verdubbeld naar 400.000 euro.

meting nemen we nu ook de seizoensverkoop van een aantal
versproducten langs de weg mee.

De rechtstreekse levering van producten door boeren en tuinders via
webwinkels en maaltijdboxen komt steeds minder voor. Dit wordt steeds meer
gedaan door gespecialiseerde bedrijven. De omzet wordt geschat op
30 miljoen euro waarvan 20 miljoen euro voor rekening komt van deOntwikkeling boerderijverkoop 2007-2018

Aantal bedrijven
Omzet (in mln. euro)

producenten. De levering aan (zorg)instellingen, horeca en catering blijft in

2007

2009

2011

2013

2018

vergelijking met 2013 achter qua aantal en omzet. Enkele initiatieven zijn

2.850

3.000

3.300

2.720

3.160

daarmee gestopt, omdat het lastig is dagelijks te kunnen leveren.

89

128

147

142

271

De totale omzet van boerderijverkoop wordt voor 2018 ingeschat op iets meerdan 270 miljoen euro.
Meer bedrijven door meetellen seizoensverkoop langs de weg
Door de seizoensverkoop (soms niet meer dan zes weken per jaar) in dezemeting mee te nemen, is het totaal aantal bedrijven de laatste vijf jaar met
ruim 15% gestegen van 2.720 naar 3.160. Daarnaast is de verkoop langs de
weg gestegen door de grote groei van het aantal melk- en eierautomaten endergelijke. Een aantal (kleinere in omzet gemeten) boerderijwinkels zijn

Schatting van het aantal bedrijven en de omzet van alle afzetkanalen
in 2018
Afzetkanaal

gestopt en overgegaan op verkoop via automaten. Dat levert een forse

Subcategorie

AantalOmzet per

Totale omzet(naar omzet)

Bedrijvenbedrijf (inafgerond (ineuro’s)mln. euro)arbeidsbesparing voor deze bedrijven op.
Langs de weg

Hogere omzetten met uitzondering van levering aan instellingen,

Klein

650

5.000

3

Groot

600

97.00058

catering en horeca

Op de markt

Boeren100

125.000

12

Voor de omzet van de grote kramen langs de weg is er van uitgegaan dat 5%

Boerderijwinkel

Klein

500

45.00023

Middel600

150.00090Groot(onder glas) tot 10% (volle grond) van de aardbeien, 25% van de kersen en
25% van de asperges in kramen langs de weg wordt verkocht. Hiermee komt
de omzet uit op 58 miljoen euro. Op boerenmarkten worden nu meer bewerkte
versproducten (‘De nieuwe makers’) verkocht, waardoor de omzet is gestegennaar 12,5 mln. euro. De omzetten van boerderijwinkels zijn sterk gestegendoor verdergaande professionalisering en een toegenomen vraag naar

150

400.000

60

Levering aan huis

400

50.00020

Levering aan

160

30.0005(zorg)instellingen, catering
en horeca
Totaal3.160

271

Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw| 15

Recreatie

16 | Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw

Recreatie
Bij recreatie op de boerderij gaat het zowel om dagrecreatie als

Hogere omzetten met uitzondering van activiteiten dagrecreatieverblijfsrecreatie. Voorbeelden van bedrijven met dagrecreatie zijn

De omzet van de verblijfsrecreatie is bijna verdubbeld: van 77 miljoen in 2013

bedrijven met activiteiten, zoals boerengolf of poldersport. Ondernaar 137 miljoen in 2018. Naast het gestegen aantal accommodaties komt dat

verblijfsrecreatie vallen bedrijven met een boerderijcamping,

met name door een hogere bezettingsgraad van boerderijcampings en B&B’s.

groepsaccommodatie of bed & breakfast (B&B).

Redenen voor deze hogere bezettingsgraad zijn dat ondernemers er zelf meer
energie in steken en daarnaast steeds beter gebruik weten te maken vanboekingsplatforms op internet (booking.com en dergelijke).

Ontwikkeling recreatie 2007-2018

Bedrijven

Bij dagrecreatie blijft de omzet bij aanbieders van activiteiten gelijk. De groei zit

2007

2009

2011

2013

2018

in de horeca (+60%) en bij vergaderlocaties & ontvangstruimtes (+85%). De

2.432

2.240

2.884

2.777

3.140

totale omzet in de dagrecreatie gaat daarmee van 74 miljoen in 2013 naar

92

121

156

151

221

84 miljoen euro in 2018. Hiermee komt de totale omzet van recreatie op de

Omzet (in mln. euro)

boerderij in 2018 op 221 mln. euro; een toename van 70 mln. euro ten opzichte
van 2013.
Stijging aantal bedrijven
Het aantal boerderijen dat recreatie aanbiedt, is sinds 2013 met ruim 10%
gestegen naar ongeveer 3.140 bedrijven. Binnen de dagrecreatie bieden demeeste bedrijven zowel losse activiteiten aan als arrangementen (inclusief etenen drinken).

Omzetschatting recreatie naar recreatievorm in 2018
Vorm

Aantal bedrijven

Gem. omzet

Totale omzet afgerond(in euro’s)(in mln. euro)

Er heeft een grote groei plaatsgevonden in het aantal B&B’s op het platteland.

Verblijfsrecreatie

Dit zijn vooral B&B’s zonder agrarische tak. Het aantal B&B’s met agrarische

Boerderijcamping

720

46.000tak is licht gestegen tot 380. De gemiddelde capaciteit van een B&B zonder

B&B

380

62.00024

agrarische tak wordt op 5 personen geschat tegenover dat van een B&B met

Huisjes/appartementen

500

54.00027

agrarische tak op 8 personen. Het aantal accommodaties voor groepen is

Groepsaccommodaties

400

134.000

54

toegenomen met 40% van 284 in 2013 naar 400 in 2018. Ook de capaciteit isDagrecreatie

groter geworden; van gemiddeld 20 naar 30 personen.

Sport, spel, cursussen

350

90.000

Verhuur recreatiegoederen470

20.0009

Bij dagrecreatie is het aantal bedrijven dat activiteiten aanbiedt licht gestegen

Horeca (inclusief

400

60.00024700

26.500

tot 1.920. Het aantal professionele vergaderlocaties is verdubbeld van 95 naar
200 bedrijven. Ook het aantal ontvangstruimtes is bijna verdubbeld (van 265
naar 500).

137
33

84
32

kookworkshops)
Vergader/ontvangst
Totaal3.140 a)19
221a) Meerdere bedrijven bieden meerdere vormen van dag- en/of verblijfsrecreatie aan

Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw| 17

Boerderijeducatie

18 | Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw

Boerderijeducatie
Bij boerderijeducatie volgen schoolklassen uit (veelal) het

in 2018 verspreid over Nederland 22 boerderijen die meedoen met debasisonderwijs een of meerdere lessen op de boerderij ofBoerderijschool.1

tuinbouwbedrijf. Belevend en ontdekkend leren staan tijdens dezeboerderijlessen centraal. De aangeboden lesprogramma’s sluiten aan

Omzet gedaald maar weer in de lift

op de thema’s uit het onderwijs. Vaak terugkerende thema’s zijn: de

De omzet is gedaald tot onder de één miljoen euro door minder bedrijven engroei van planten en dieren, de herkomst van ons voedsel herkennen,

afname van het aantal groepen dat educatieboerderijen bezoekt. Bezuinigingengezond voedsel voor mens en dier, de seizoenen, de boer en zijn

op budgetten en naar blijkt een te ruime inschatting van het aantalomgeving, duurzaamheid en klimaat.

boerderijbezoeken in het verleden zijn de belangrijkste redenen. Vanaf 2016
zit er weer groei in het aantal klassen dat de boerderij bezoekt. De prijs voor
een les op de boerderij is in 2018 gestegen, na jaren van stagnatie. De
bijdrage aan de omzet blijft gering, maar boerderijeducatie draagt wel in

Ontwikkeling boerderijeducatie 2007-2018

belangrijke mate bij aan de het vergroten van kennis van het voedselsysteem

2007

2009

2011

2013

2018

Aantal bedrijven

500

500

800

800

665

- Waarvan aangesloten bij Platform

150

160

200

200

240

1,5

1,7

2,2

2

0,8

3.000

3.400

2.750

2.500

1.125

Boerderijeducatie Nederland a)
Omzet (in mln. euro)
Gem. omzet (in euro’s) per bedrijf

bij jongeren.
Meer professionalisering
Ruim een derde van het aantal educatieboerderijen is aangesloten bij heta) Voormalig Stichting Educatief Platteland

Platform Boerderijeducatie Nederland dat in 2018 uit 13 regionale
samenwerkingsverbanden bestaat.2 Dit aantal neemt nog steeds toe. Partijen
willen hierdoor komen tot een verdere professionalisering en uniformering van
boerderijeducatie door middel van het Keurmerk Boerderijeducatie Nederland

Aantal educatieboerderijen met keurmerk stijgt
Het aantal agrarische bedrijven met educatieve activiteiten is de laatste vijf
jaar gedaald met ruim 15% tot ongeveer 665 bedrijven. Deze daling is minder
dan de landelijke daling van het aantal land- en tuinbouwbedrijven met 20%.
Boerderijeducatie komt het meest voor op melkveebedrijven. In het schooljaar
2017-2018 bezochten circa 65.000 schoolkinderen één van de aangesloten
boerderijen bij het Platform Boerderijeducatie Nederland. Daarnaast waren er

1

www.boerderijschool.nl

en door gebruik te maken van elkaars expertise. Naast bestaandesamenwerking met ZuivelNL en het overheidsprogramma ‘Jong Leren Eten’
benadert het Platform bedrijven in de agrifood keten die onder haar ledenboeren en tuinders werven die met boerderijeducatie willen starten. Ook ziet
Platform Boerderijeducatie Nederland kansen om naast basisscholieren
leerlingen van het voortgezet onderwijs naar boerderijen te trekken. De
financiële draagkracht van middelbare scholen is groter en dat geeft voor devergoeding meer mogelijkheden.

2

www.boerderijeducatienederland.nl

Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw| 19

Agrarischnatuurbeheer
20 | Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw

Agrarisch natuurbeheer
Agrarisch natuurbeheer betekent dat ondernemers natuur op eigen

was dit nog 65.000 ha. De daling van het aantal bedrijven met agrarischgrond onderhouden, zoals een houtwal of een bloemrijke akkerrand.

natuurbeheer van 9% tussen 2013 en 2018 is minder dan de landelijke daling

Agrariërs kunnen hiervoor subsidie ontvangen ter compensatie vanvan het aantal land- en tuinbouwbedrijven met 20% in dezelfde periode.

derving aan agrarische inkomsten. Sinds 2016 loopt de aanvraag voor
subsidie van Agrarisch Natuur en Landschapsbeheer (ANLb) via een

Omzet gestegen40-tal regionale collectieven. BoerenNatuur.nl is de landelijke

De omzet van het agrarisch natuurbeheer is tussen 2013 en 2018 met 5 miljoen

vereniging van alle agrarische collectieven.

euro gestegen tot 66 miljoen euro. Deze toename is het gevolg van meer ANLbbudget door toegenomen belangstelling onder boeren; van 42 mln. euro in 2016
naar 61 mln. euro in 2018. Verwachting voor 2019 is dat het areaal, budget en
aantal deelnemers nog verder zal groeien. Dat komt voornamelijk door

Ontwikkeling agrarisch natuurbeheer 2007-2018 a)overheveling van 40 mln. euro vanuit GLB-pijler 1 naar pijler 2 binnen het ANLb.

2007

2009

2011

2013

2018

Aangezien er via de beheerspakketten geen vergoeding meer wordt uitgekeerd

14.00013.25011.00011.00010.000voor ganzenschade zijn de ontvangsten ter compensatie van geleden schadeOmzet (in mln. euro)

61

61

62

61

66

door ganzen met terugwerkende kracht buiten beschouwing gelaten. De omvang- Agrarisch

56

56

57

56

61

van de vergoeding varieerde van 9 – 14 miljoen euro. Daarnaast zijn er nog

5

5

5

5

5

4.360

4.600

5.640

5.550

6.600

67

62

63

65

77

Aantal bedrijven

natuurbeheer- Overig (particulier)agrariërs die ook beheertaken op zich nemen zoals voor terreinbeherendeagrarisch natuurbeheerGem. omzet per bedrijf(in euro’s)
Areaal agrarischnatuurbeheer (in 1.000
hectare)a) In tegenstelling tot voorgaande omzetmetingen zijn de ontvangsten voor ganzenbeheer buiten beschouwing
gelaten. Dit is met terugwerkende kracht doorgevoerd in aantal bedrijven en omzetmetingen van 2007-2013

organisaties en lokale overheden. Gemiddeld ontvangt een deelnemer aan
agrarisch natuurbeheer 6.600 euro in 2018.
Verwaarden als duurzaamheid
Door de toegenomen belangstelling voor de ANLb is het beschikbare budget
bijna volledig benut. Daarom zet de Vereniging BoerenNatuur zich in om
samen met bijvoorbeeld lokale overheden, provincies, waterschappen en
bedrijfsleven te zoeken naar extra mogelijkheden om de behoefte van boeren
aan agrarische natuurbeheer tegemoet te komen. Zo hebben eind 2018boeren, overheid en maatschappelijke organisaties een verbond gesloten in het

Areaal agrarisch natuurbeheer gestegenHet aantal agrarische bedrijven met opbrengsten uit agrarisch natuurbeheer
wordt geschat op circa 10.000 in 2018. Hiervan doen 9.500 boeren mee aan
agrarisch natuurbeheer via de regionale collectieven. Sinds de start van dezecollectieven in 2016 is het aantal deelnemers met bijna 20% gestegen. In
2018 bedroeg het areaal agrarisch natuurbeheer ongeveer 77.000 ha. In 2013

Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Een ander voorbeeld binnen de zuivel is ‘On
the way to PlanetProof’ van Stichting Milieukeur. Om het keurmerk te mogen
voeren, moeten de melkveehouders aan hoge eisen voldoen. Ze worden
daarvoor beloond met een meerprijs voor de geleverde melk. De PlanetProofmelkveehouders zetten zich extra in voor de natuur, het klimaat endierenwelzijn.

Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw| 21

Klantvraag en
onderzoeksopzet
22 | Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw

Klantvraag en onderzoeksopzet
Behoefte aan recente omzetcijfers

Aantal bedrijven

Het ministerie van LNV heeft behoefte aan een nieuwe monitoring van de

Op basis van interviews met stakeholders en geraadpleegde bestanden vaneconomische ontwikkeling van de multifunctionele landbouw. Multifunctionele

brancheorganisaties is de ontwikkeling van het aantal bedrijven uit delandbouw is voor een steeds groter aantal bedrijven een economische pijler

Landbouwtelling 2016 bij geschat voor 2018. Gedurende het onderzoek bleekbinnen de bedrijfsvoering. Het draagt daarmee bij aan economische activiteit

dat de cijfers uit de Landbouwtelling 2016 een onderschatting geven van het

op het platteland. Vandaar de behoefte om antwoord te krijgen op de vraag:

aantal bedrijven met multifunctionele activiteiten. De voornaamste verklaring

Hoe heeft de multifunctionele landbouw en de verschillende activiteiten

die hiervoor gegeven kan worden, is het feit dat steeds meer ondernemers hun

daarbinnen zich tussen 2013 (laatste meting) en 2018 ontwikkeld qua omzet

bedrijf splitsen in meerdere zelfstandige bedrijven met eigen rechtsvorm enen structuur?

boekhouding. Andere verklaringen zijn dat ondernemers de verbrede
landbouwactiviteit niet als zodanig herkennen en meenemen in deDeze brochure geeft in de reeks ‘Kijk op multifunctionele landbouw’ een

Landbouwtelling en dat de criteria voor het invullen van de Landbouwtellingbeknopt overzicht van de omzetontwikkeling voor zes activiteiten binnen dezijn veranderd met als gevolg beduidend minder bedrijven.

multifunctionele landbouw: zorg, agrarische kinderopvang, boerderijverkoop,
recreatie, boerderijeducatie en agrarisch natuurbeheer over de periode 2007-

Omzet: wijziging definitie activiteiten

2018. Deze activiteiten vallen onder de definitie van de multifunctionele

De gepresenteerde cijfers geven de ontwikkeling in omzet weer als indicator

landbouw waarvoor destijds (in 2007) door de Taskforce Multifunctionele

voor de omvang van de economische activiteit. Hierbij wordt niet gecorrigeerd

Landbouw is gekozen. Het tot stand komen van verbindingen tussen burgers/

voor inflatie en geen rekening gehouden met de kosten die door bedrijven

consumenten en boeren staat hierbij voorop.

moeten worden gemaakt om deze omzet te realiseren. Hiervoor wordt deindicator inkomen gebruikt. Ten opzichte van de voorgaande omzetmetingen is

Net als in de voorgaande publicaties staan de resultaten van de CBS-bij boerderijverkoop nu ook de seizoensverkoop van een aantal versproducten

landbouwtelling aan de basis voor het onderzoek rond aantallen bedrijven. In(aardbeien, asperges en kersen) langs de weg wel meegenomen. Bij agrarischdit geval de cijfers van 2016, zijnde de meest recente data. Op basis vannatuurbeheer worden vanaf 2016 de vergoedingen uitbetaald via een 40-tal

gegevens van brancheorganisaties, via interviews met personen uit deagrarische collectieven. Het aantal deelnemers en omzet is vanaf dat moment

betrokken sectoren en literatuurstudies is net als bij de voorgaande metingenafgeleid van deelnemers aan deze collectieven. Hierdoor is de vergelijking met

een zo goed mogelijke inschatting van aantallen bedrijven en omzet

voorgaande jaren lastig. Daarnaast worden er geen vergoedingen voor

vastgesteld. Bij het consulteren van deskundigen is zoveel mogelijk rekening

ganzenschade meer gegeven vanuit beheerspakketten omdat een directegehouden met informatie uit verschillende regio’s om een landelijk beeld tekoppeling met agrarisch natuurbeheer ontbreekt. Het betreft alleen nog

verkrijgen. Op deze wijze zijn de cijfers voor 2018 vastgesteld.

schadevergoeding vanuit het Faunafonds. Daarom is besloten om met
terugwerkende kracht cijfers voor agrarisch natuurbeheer te presenteren

Hieronder wordt per indicator de belangrijkste bronnen weergegeven en

exclusief ontvangsten voor schadevergoeding voor ganzen.

eventuele verschillen ten opzichte van voorgaande metingen toegelicht.

Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw| 23

Aanvullende databronnen noodzakelijk om vollediger beeld te krijgen
Vanwege de geconstateerde tekortkomingen tijdens dit onderzoek bij debeschikbare informatie vanuit de CBS Landbouwtelling wordt geadviseerd om
bij het vaststellen van aantal en omzet op basis van de uitvraag in 2020 op
zoek te gaan naar extra databronnen, registers, statistieken die behulpzaam
kunnen zijn bij een zo goed mogelijke inschatting van aantal en omzet van deverschillende multifunctionele landbouwactiviteiten. Daarnaast is enerzijds het
advies, in verband met beleidsrelevantie en bedrijfsontwikkeling, om toe tewerken naar bedrijfsmatige kengetallen voor de verschillende activiteiten
binnen de multifunctionele landbouw. Op deze manier krijgt een ondernemer
instrumenten in handen om in het bedrijfsproces een vinger aan de pols tehouden en financiering van bedrijfsontwikkeling beter mogelijk te maken.
Anderzijds bestaat de behoefte om aandacht te besteden aan het belang vanmultifunctionele landbouw voor de leefbaarheid van het platteland en deversterking van de relatie tussen de maatschappij en de land- en tuinbouw.

24 | Wageningen University & Research | Kijk op multifunctionele landbouw

Wageningen University & Research

De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of nature to improve the quality of life’. Binnen

Postbus 29703

Wageningen University & Research bundelen Wageningen University en gespecialiseerde onderzoeksinstituten van Stichting

2502 LS Den Haag

Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de oplossing van belangrijke vragen in het domein van gezonde

T 070 335 83 30

voeding en leefomgeving. Met ongeveer 30 vestigingen, 5.000 medewerkers en 10.000 studenten behoort Wageningen

E communications.ssg@wur.nl

University & Research wereldwijd tot de aansprekende kennisinstellingen binnen haar domein. De integrale benadering van dewww.wur.nl

vraagstukken en de samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het hart van de unieke Wageningen aanpak.

Wageningen University & Research
RAPPORT
2019-054
ISBN 978-94-6343-959-6