EDUKACJA FINANSOWAW POLSCE
Analiza stanu umiejętności finansowych
i możliwości ich rozwoju
Sylwia Wrona

Partner raportu:

Tomasz Gajderowicz

Maciej Jakubowski

Edukacja finansowa w Polsce
Spis treści
Wprowadzenie: dlaczego edukacja finansowa jest tak ważna?

03

Rozdział I Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży

05

Wysoki poziom kompetencji finansowych wśród 15-latków

06

Dominująca rola rodziców w kształceniu kompetencji finansowych

10

Widoczny wzrost korzystania z usług i produktów finansowych

16Niższe kompetencje finansowe młodzieży znajdują odzwierciedlenie
w podejmowaniu mniej rozważnych transakcji finansowych

18

Pozytywna relacja między pewnością siebie w dokonywaniu transakcji
finansowych a sytuacją społeczno-ekonomiczną i kompetencjami finansowymi

19

Rozdział II Umiejętności finansowe dorosłych

22

Niskie wykorzystanie zaawansowanych instrumentów finansowych

26

Zachowanie ostrożności przy dokonywaniu transakcji

28

Problem z zachowaniem długoterminowej stabilności finansowej

30

Niska podatność na oszustwa

31

Niedobory wiedzy z zakresu cyberbezpieczeństwa oraz inwestowania

32

Rozdział III Zróżnicowanie umiejętności finansowych Polaków

34Wyższy poziom kompetencji finansowych wśród mężczyzn

34Związek między sytuacją społeczno-ekonomiczną
a kompetencjami finansowymi

35

Niska wiedza finansowa i samopoczucie wśród osób
najstarszych i najmłodszych

37

Rozdział IV Modelowe przykłady inicjatyw edukacji finansowej

39

Anglia39

Kanada40

Holandia40

Brazylia

41

Austria

41

Lekcje dla Polski

42

Działania na rzecz edukacji finansowej w Polsce

43

Rozdział V Wnioski i rekomendacje

45Źródła47

Dlaczego edukacja finansowa jest tak ważna?

Wprowadzenie:
Dlaczego edukacja finansowa jest tak ważna?
W obliczu rozwijających się rynków finansowych oraz złożoności istniejących
i nowo wprowadzanych na rynek produktów finansowych, które są łatwo
dostępne dla szerokiego kręgu społeczeństwa, wiedza finansowa nabieracoraz większego znaczenia.
Okres pandemii COVID-19 był kolejnym historycznym
momentem, zaraz po kryzysie finansowym z 2008 roku,będącym impulsem do uczenia się i wskazującym,że umiejętności finansowe są kluczowe.
Znajomość finansów jest podstawową umiejętnością
życiową (Razen i in., 2021), wpływającą na zdolność
gospodarstw domowych do łatwego zarządzania budżetem i mającą znaczenie w zapewnianiu społecznego i gospodarczego dobrobytu. Podejmując codzienne decyzje
finansowe, jesteśmy narażeni na coraz większe ryzyko.
Jakość decyzji finansowych, które sprowadzają się m.in.
do oszczędzania, zadłużania się i konsumpcji, zależy odświadomości finansowej, łączącej w sobie wiedzę,umiejętności, postawy (Felipe i in., 2017; Ortona,2007) i zachowania (Kempson, Collard, Moore 2005;
Zottel, Perotti, Bolaji-Adio 2013; Atkinson i Messy,
2011; Robson, 2012), które ostatecznie mają doprowadzić nas do osiągnięcia indywidualnego dobrobytu
finansowego. Kompetencje finansowe sprowadzają sięwięc do znajomości produktów i usług finansowych orazterminów z zakresu finansów, umiejętności matematycznych, stosunku i planów na przyszłość, skłonności
do oszczędzania, stosowanych praktyk w codziennymzarządzaniu i planowania budżetu. To, jak przejawiają sięnasze wewnętrzne zdolności finansowe, zależy od czynników zewnętrznych, obejmujących zasoby finansowe,dostęp do finansowania, normy społeczne, infrastrukturę finansową oraz istniejące mechanizmy ochrony
konsumentów.
Potencjalne korzyści płynące z wiedzy finansowej są
wielorakie i występują na poziomie zarówno indywidualnym, jak i całej gospodarki. Dzięki wiedzy finansowej jesteśmy w stanie dokonywać świadomych wyborów
finansowych, co ma pozytywny wpływ na stabilność fi-

nansową gospodarstw domowych. Jak wskazują badania(Sconti, 2022), znajomość finansów zwiększa prawdopodobieństwo łatwego wiązania końca z końcem średnioo 8 punktów procentowych (p.p.). Większa wiedza finansowa przekłada się na większą skłonność do planowania,
oszczędzania i inwestowania (Lusardi i Mitchell, 2014)
oraz lepszą kontrolę nad wydatkami (Van Rooij i in.,2009, 2011). Osoby dysponujące nią gromadzą większy
majątek, jednocześnie rzadziej się zadłużają, rzadziej
korzystają z kosztownych metod pożyczania, a w przypadku zaciągania pożyczek i kredytów (Lusardi i Tufano,
2009, 2015) dużo lepiej zarządzają ich spłatami. Co
ciekawe problemy z zadłużeniem często nie są spowodowane brakiem dochodów, lecz brakiem zrozumienia
finansów (Lusardi i Tufano, 2009; Hasting i in., 2011;
OECD, 2005). Wynikające z odpowiedniego zarządzania majątkiem niższe opłaty i zadłużenie, wyższy udziałw rynku akcji oraz wyższy poziom oszczędności powoduje, że gospodarstwa domowe są bardziej odporne na
wstrząsy gospodarcze (Mitchell i Lusardi, 2015). Podobnie w przypadku inwestorów – ci posiadający większą
wiedzę inwestują w bardziej zaawansowane aktywa,
generując wyższe oczekiwane zwroty. Jednocześnie
są bardziej skłonni do dywersyfikacji ryzyka poprzezróżnicowanie swoich portfeli (Abreu i Mendes, 2010).
Znajomość zagadnień finansowych ma także kluczowe znaczenie dla ograniczania problemu ubóstwa
(Bank Światowy, 2018). Wzrost znajomości finansów,
przejawiający się przedsiębiorczością i korzystaniemz systemów i usług finansowych, może wiązać się ze
spadkiem ubóstwa nawet o 6,9% (Koomson i in., 2022).
Osoby, które nie rozumieją podstawowych koncepcji
ekonomicznych, odznaczają się kosztownymi zachowaniami gospodarczymi (Sconti, 2022). Nie rozumiejąc
sposobu naliczania odsetek, wydają więcej na opłaty

03

Dlaczego edukacja finansowa jest tak ważna?

transakcyjne, zaciągają większe długi i ponoszą wyższe
koszty kredytów (Lusardi i Tufano, 2015; Lusardi i de
Bassa Scheresberg, 2013), przez co ostatecznie pożyczają
więcej i oszczędzają mniej (Stango i Zinman, 2009). Brakznajomości finansów ma również skutki w okresie emerytalnym – osoby o niskim poziomie wiedzy finansowej
rzadziej planują emerytury. Jak wskazują Gabaix i Laibson(2009), błędy finansowe dominują wśród młodych i seniorów z najniższym poziomem wiedzy finansowej.
Wiedza ekonomiczna odpowiedzialna za stabilność
finansową przyczynia się do dobrego samopoczucia
nie tylko ekonomicznego, ale także psychicznego(De Bruijn & Antonides, 2020; Yu i in., 2021). Trudności
finansowe potęgują poczucie niepokoju (Białowolski i in.,2021; Bolognesi i in.,2020), obniżają jakości snu (Ferreira i in., 2021) oraz zmniejszają satysfakcję z życia (Białowolski i Weziak-Białowolska, 2021), czego kulminacją
mogą być zaburzenia psychiczne (Richardson i in., 2013).
Badania nad pozytywnymi aspektami sytuacji finansowej wskazały z kolei, że korzystne warunki finansowezwiększają samoocenę i zmniejszają ryzyko depresji oraz
wzmacniają pozytywne zachowania zdrowotne, zmniejszając tym samym ryzyko śmiertelności.
Poza skutkami na poziomie indywidualnym edukacja
finansowa i idące za nią zachowania wpływają także

na wzrost gospodarczy całego kraju, m.in. dzięki zwiększeniu zwrotu generowanego przez sektor finansowy(Bucci i in., 2022). Różnice w wiedzy finansowej są odpowiedzialne za generowanie nierówności majątkowych
zarówno między gospodarstwami (Lusardi, 2017), jaki krajami (Lo Prete, 2018).
Mimo że na świecie obserwujemy trend poprawy kompetencji finansowych, to zgodnie z badaniami wciąż
37 proc. Polaków ocenia swoją wiedzę z dziedziny
finansów jako „raczej małą” lub „bardzo małą”. Co więcej,wśród osób w wieku 18–24 lat ten odsetek wzrasta(CBM, 2022).
W niniejszym raporcie omówimy stan edukacji finansowej oraz umiejętności w tej dziedzinie w Polsce wśród
dorosłych oraz dzieci i młodzieży. Dodatkowo przeanalizujemy zróżnicowanie umiejętności w społeczeństwie
i zidentyfikujemy grupy osób nieposiadające elementarnej wiedzy o finansach, przez co będące bardziej podatne na oszustwa i podejmowanie złych decyzji. Następnie
opiszemy modelowe rozwiązania w zakresie edukacjifinansowej z innych krajów, które skutecznie podniosły
poziom umiejętności i świadomości finansowej. Na koniec zaprezentujemy rekomendacje skoncentrowane na
poprawie poziomu edukacji finansowej wśród dorosłych
Polaków oraz dzieci i młodzieży.

Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży

Rozdział I
Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży
Polscy uczniowie odznaczają się poziomem kompetencji finansowychpowyżej średniej krajów OECD, mimo to wciąż pewne obszary, związane
m.in. z kwestiami administracyjno-prawnymi pozostają im mniej znane.

Podstawowym źródłem wiedzy na temat finansów nie
jest szkoła, lecz rodzice i krewni. W przypadku dzieci
pochodzących z domów o trudniejszej sytuacji ekonomicznej kwestie finansowe są rzadziej poruszane, przez
co są one w większym stopniu zależne od działań szkoły.
Sytuacja ekonomiczna jest też dodatnio powiązana
z pewnością siebie i samodzielnością w dokonywaniu

transakcji finansowych. O ile dziewczęta odznaczają sięwiększą samodzielnością w wydatkowaniu pieniędzy,o tyle chłopcy częściej korzystają z usług finansowych.
Mimo widocznego w ostatnich latach wzrostu korzystania z usług finansowych polscy uczniowie wciąż rzadziej
korzystają z nich niż ich rówieśnicy z krajów OECD.

05

Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży

Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży
Wysoki poziom kompetencji finansowych wśród 15-latków
Powszechność instrumentów oraz digitalizacja usług finansowych
powodują, że coraz wcześniej stajemy się ich konsumentami. Obecnamłodzież w większym stopniu niż jej rodzice, gdy byli w tym samym wieku,
musi mierzyć się z wyzwaniami i zagrożeniami, jakie napotyka
przy podejmowaniu decyzji finansowych.
Zgodnie z danymi PISA 2018 około 85 proc. 15-latków
z krajów OECD i ponad 90 proc. uczniów z Polski dysponuje biegłością finansową umożliwiającą zastosowanie wiedzy na temat powszechnych produktów finansowych i wykazuje rozumienie relacji między kategoriami
finansowymi1 (OECD, 2020). Badanie to analizowało
kompetencje uczniów z zakresu wiedzy na temat pieniędzy i transakcji, planowania i zarządzania finansami,
ryzyka oraz procesów związanych z zastosowaniem wiedzy w praktyce , takich jak identyfikowanie, analizowanie

i ocena informacji finansowych w różnych kontekstach(na poziomie indywidualnym, społecznym, edukacyjnym
oraz rodzinnym).
Na tle analizowanych krajów wyniki dają pozytywny
obraz kompetencji finansowych polskich 15-latków.
Polscy uczniowie uzyskali w ostatniej edycji badaniaśrednio 520 punktów i tym samym zajęli 4 miejscespośród 20 badanych krajów/gospodarek (Wykres 1).
Są także w grupie pięciu krajów, których wynik jest sta-

537

532

520

511

506

505

505

501

498

495

492

481

476

451

444

432

420

Pe
r

547

ia

Wykres 1. Średni wynik w ocenie kompetencji finansowych

411

403

388

600
500
400
300
200
100

a
ne

zj

a
In

do

ru

zj

u
G

yl

ia

ia

ar

Br
az

łg
Bu

rb
Se

ile
Ch

ch
y
ło

ow

W

ac
ja

a
Sł

pa

ni

sja

isz
H

Ro

a
tw

a
tw

Li

aO
ni

Śr

ed

Ło

D
EC

lia

e

ga

zo
n
oc

tu
Po
r

ia
dn
je

ny
Z
St
a

sk
a

Au
st
ra
l

na
cj
e

in
ow
Pr

Po
l

dy

a
di

Ka

an
nl
Fi

Es
to

ni

a

0

Źródło: PISA, 2018

1 – Poziom 2 w biegłości w zakresie finansów

06

Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży

Wykres 2. Wyniki kompetencji finansowych polskich
uczniów w PISA 2012, 2015, 2018ODSETEK UCZNIÓW
poniżej poziomu 2

na poziomie 5

9,8% 7,2%
20,1% 8,0%
9,6% 11,8%
400

420

440

460

poniżej poziomu 2
tystycznie wyższy niż średnia OECD (505punktów). Różnica między Polską a krajami
o najwyższych i najniższych wynikach wyniosła odpowiednio 20 oraz 132 punkty.

9,8
20,1
9,6

Obserwując wyniki polskich uczniów w czasie,
widzimy, że nastąpiła znaczna poprawa
kompetencji finansowych w 2018 względem roku 2015 – średnio wynik wzrósł o 34
punkty, nastąpił także wzrost liczby uczniów
o najwyższym poziomie kompetencji orazspadek tych niedysponujących podstawową
wiedzą (Wykres 2). Należy jednak podkreślić,że wyraźna poprawa wyników jest efektem
ich wcześniejszego pogorszenia. Zestawiając
wyniki z roku 2018 z 2012 poprawa nastąpiła
jedynie o 10 punktów, jest to jednak wciąż
pozytywna tendencja.

480

500

520

540

2012

2015

2018
Źródło: PISA, 2012, 2015, 201807

Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży

Wykres 3. Wyniki z matematyki a kompetencje finansowe 15-latków

R2=0,87

550

Finlandia

Estonia

Prowincje Kanady

525

PolskaAustralia
Stany Zjednoczone
Litwa

Kompetencje ﬁnansowe

500

Hiszpania

Portugalia
Łotwa
Rosja
Słowacja
Włochy

475

Chile

450

SerbiaBułgaria
Brazylia

425
Peru

Gruzja400

Indonezja

375

350
300

350

400

450

500

550

600

MatematykaŹródło: PISA, 2018

Kompetencje finansowe są powiązane z wynikami
edukacyjnymi uczniów, co wynika z tego, że zarządzanie
finansami wymaga zarówno pewnych umiejętności matematycznych, jak i rozumienia treści. Średnia korelacjamiędzy kompetencjami finansowymi i osiągnięciami
z matematyki oraz czytania w krajach OECD wynosi
odpowiednio 0,87 i 0,83. Mimo że wyniki polskich

uczniów w zakresie kompetencji finansowych są na
wysokim poziomie, to są nieco niższe, niż można byoczekiwać, mając na uwadze ich wyniki edukacyjne.
Ich rówieśnicy z innych krajów o podobnych wynikach
w matematyce i czytaniu osiągnęli średnio o 3 punktywyższe rezultaty z zakresu znajomości zagadnień finansowych (OECD, 2020).

08

Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży

Wykres 4. Wiedza 15-latków z zakresu finansów
Prawidłowa odpowiedź

Nieprawidłowa odpowiedź

Nie wie

Telefonem komórkowym można
płacić za towary i usługi

Tylko osoby pełnoletnie mogą byćwłaścicielami rachunku bankowego

Poziom dochodów wpływana przyszłą emeryturę

Wiedza ﬁnansowa jest potrzebna tylko tym,którzy pracują w instytucjach ﬁnansowych

Karty Visa/MasterCard służą wyłącznie
do wypłacania gotówki z bankomatu

Planowanie ﬁnansowe to znajdowanie
najlepszych sposobów wykorzystania pieniędzy

Karta debetowa działa taksamo jak karta kredytowa

Budżet to plan ﬁnansowy zawierający
m.in. zestawienie dochodów i wydatków

Kredyt w rachunku bieżącym to kwota, którą
posiadacz rachunku może obciążyć w danym banku

Z usług bankowości internetowej mogąkorzystać wyłącznie osoby pełnoletnie

Bitcoin to pieniądze, którymi
możesz płacić online

Bilans jest zestawieniem kosztów
i przychodów za dany okres

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Źródło: Świecka i in. 202009

Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży

Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży
Dominująca rola rodziców w kształceniu
kompetencji finansowych
Głównym źródłem wiedzy wśród uczniów na temat finansów są
rodzice i inni dorośli krewni – deklaruje tak 94 proc. 15-latków.
Na drugim miejscu jest internet (79 proc.).
Zaledwie 34 proc. uczniów w Polsce uzyskuje informacje od nauczycieli – to zdecydowanie mniej niż w krajacho najwyższych kompetencjach finansowych – w Finlandii
prawie 72 proc. uczniów pozyskuje wiedzę w ten sposób,
w krajach OECD jest to średnio 50 proc. Częściej niż
od nauczycieli uczniowie uzyskiwali informacje nawet
od swoich znajomych czy z telewizji – polscy uczniowie
wskazywali tak częściej niż średnio w krajach OECD.
Dziewczęta nieco częściej niż chłopcy były skłonne
deklarować pozyskiwanie informacji od rodziców i z telewizji/radia. Najrzadziej w celu pozyskania wiedzy ekonomicznej sięgano do czasopism (PISA, 2018).
W badaniu Świeckiej i in. (2020), która dostarczyło
analogicznych wniosków, co badanie PISA, 43 proc.
15-latków uważa, że uzyskiwana w szkole i w domu
wiedza jest wystarczająca, 31 proc. jest przeciwnego

zdania. Uczniowie oczekują, by zajęcia w szkole miały
bardziej praktyczny charakter (78 proc.) 14,4 proc.
wskazało, że zarówno praktyczna jak i teoretyczna
wiedza powinna być zapewniona, a wiedzy wyłącznieteoretycznej oczekiwało zaledwie 3 proc. uczniów.
Rola rodziców w kształtowaniu kompetencji finansowych uczniów okazuje się szczególnie ważna – uczniowie, którzy zadeklarowali pozyskiwanie informacji na
temat kwestii finansowych od swoich rodziców, wykazali się lepszą znajomością finansów (wynik wyższy
o 21 punktów). Podobna tendencja jest obserwowana
w przypadku internetu (różnica 10 punktów). Pozyskiwanie wiedzy z pozostałych źródeł wiązało się ze średnio niższymi wynikami z zakresu kompetencji finansowych; efekt ten utrzymuje się bez względu na płeć orazsytuację ekonomiczną uczniów.

Wykres 5. Źródła informacji na temat kwestii finansowych
100%Średnia OECD

90%
80%

Polska

70%
60%
50%
40%
30%
20%

Rodzice,opiekunowie
lub inni dorośli

Źródło: PISA, 2018

Internet

Przyjaciele

Telewizja
lub radio

Nauczyciele

Czasopisma

10

Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży

Wykres 6. Kompetencje finansowe w zależności od źródła
informacji o kwestiach finansowych

Rodzice, opiekunowie
lub inni dorośli
25
20

Internet

15
10
5
0
-5

Przyjaciele

-10
-15

Nauczyciele

Telewizja
lub radio-20

Czasopisma-25Źródło: PISA, 2018

Najczęściej (prawie codziennie, raz lub dwa razy w tygodniu) omawiane przez młodzież z rodzicami kwestie
dotyczą wydawania pieniędzy oraz decyzji dotyczących
wydatków i oszczędności. Najrzadziej omawianym
tematem są bieżące wiadomości związane z ekonomią

i finansami – 45 proc. uczniów w ogóle lub prawie nigdy
nie rozmawia na ten temat ze swoimi rodzicami. Chłopcy
robią to też wyraźnie rzadziej niż dziewczęta. Podobny
wzorzec jest obserwowany wśród innych krajów OECD.

Wykres 7. Samodzielność uczniów w podejmowaniu decyzji
finansowych (odsetek uczniów, którzy zgadzają się ze stwierdzeniami)

90%
80%Średnia OECD
70%
Polska

60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

Mogę samodzielnie
decydować, na cowydać pieniądze

Samodzielnie odpowiadam
za własne sprawy pieniężne
(np. za zapobieganie kradzieży)Mogę samodzielnie
wydawać niewielkie
kwoty, ale w przypadku
większych kwot muszę
poprosić rodziców lub
opiekunów o zgodę

Zanim wydam
jakiekolwiek pieniądze,muszę poprosić rodziców
lub opiekunów o zgodę

Źródło: PISA, 201811

Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży

Osoby mające większą swobodę w zarządzaniu
swoimi finansami odznaczają się wyższymi kompetencjami.

Osoby o najtrudniejszej sytuacji finansowej rzadziej
podejmują temat kwestii finansowych ze swoimi rodzicami, przez co w większym stopniu są zależne od innychźródeł, m.in. nauczycieli.

Mimo że nauczyciele byli rzadko wskazywani jakoźródło wiedzy o finansach, to większość uczniów
zetknęła się w szkole z podstawowymi kategoriami i terminami ekonomicznymi – nie jest to jednak
jednoznaczne z posiadaniem wiedzy. Problemy
i koncepcje finansowe są zwykle poruszane na zajęciachmatematyki (63 proc.), 30 proc. uczniów miało je na innych zajęciach, 26 proc. uczestniczyło w jednorazowychzajęciach lub spotkaniu z gościem z zewnątrz w trakcie
lekcji, a 17 proc. uczestniczyło w zajęciach dodatkowych
poza lekcjami. Uczniowie rzadko dysponowali w ostatnich 12 miesiącach podręcznikiem poświęconym kwestiom finansowym. Korzystanie z takiego podręcznika
zadeklarowało 13 proc., natomiast 29 proc. przyznało,że kwestie te były poruszone w podręcznikach do innych
przedmiotów.

52 proc. uczniów przyznaje, że lubi rozmawiać o kwestiach finansowych, natomiast 39 proc. uczniów uważa,że są to kwestie niemające dla nich dużego znaczenia na
tym etapie. Stosunek uczniów i poziom zainteresowania znajduje także odzwierciedlenie w kompetencjachfinansowych (różnica 16 punktów). Uprzywilejowani
ekonomicznie uczniowie częściej zgadzali się ze stwierdzeniem, że lubią rozmawiać o finansach. Uczniowie mający dostęp do edukacji finansowej w szkole lub w domuczęściej chętnie rozmawiali o finansach.
Średnio 62 proc. 15-latków może samodzielnie wydawać niewielkie kwoty, ale w przypadku większych wydatków musi prosić o zgodę rodziców. Prawie jeden na
trzech 15-latków musi poprosić o zgodę rodziców przed
wydaniem jakichkolwiek pieniędzy. Dziewczęta orazuczniowie o lepszej sytuacji ekonomicznej odznaczają sięwiększą samodzielnością w wydatkowaniu pieniędzy.

Wielu uczniów, mimo zaznajomienia się w ciągu ostatnich
12 miesięcy z danym terminem, nie pamięta jego znacze-

Wykres 8. Odsetek uczniów, którzy w ciągu ostatnich 12 miesięcy
zetknęli się w szkole z terminami ekonomicznymi
100%
90%

Słyszeli ten termin

80%

Słyszeli ten termin i wiedzą, co on oznacza

70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%

da
ny
kr Swa
ed p
yt ry
ow zy
eg ka
o
D
ep
re
cj
ac
ja
D
yw
id
en
D
da
yw
er
sy
ﬁk
ac
ja

ll
en
t

sk

ła

ja

ca

i
ty
cj
es
in
w

O
pc

Pr
oc

Zw

ro

tz

rs

w

ym
ia

ny

je
lig
ac

e/
ob

ra
l
Ak
cj

Ku

ny

a
w

ce
nt
k

Ba
n

rt

ad

eb
et
o

al
ny

y
ow

em

er
yt
Ka

ek
at

Pl

ro
Po
d

an

do
ch
od

dz

io
r

ag
yn
W

ze
ds
Pr

en
ia

ca

ki
ię
b

ds

et

a
O

an
ko
w

Po
ży
cz

ka
b

Bu

dż

et

0%

Źródło: PISA, 201812

Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży

nia (Wykres 9). Polscy uczniowie spotykali się częściej
i znają takie pojęcia jak: opcja call, bank centralny, plan
emerytalny, zwrot z inwestycji, kurs wymiany, odsetki,
niż ich rówieśnicy z krajów OECD. W przypadku pozostałych kategorii wymienionych na Wykresie 9 mamy
do czynienia z odwrotną sytuacją. Natomiast rzadziej
niż ich rówieśnicy z krajów OECD w ciągu 12 miesięcy
nie słyszeli takich pojęć jak procent składany (41,9 proc.),
deprecjacja (54,3 proc.), dywidenda (58,1 proc.), dywer-

syfikacja (58,7 proc.), płace (13,1 proc.), swap ryzyka
kredytowego (54 proc.).
Chłopcy średnio częściej niż dziewczęta deklarowali,że w ciągu ostatnich 12 miesięcy mieli w szkole styczność z terminami ekonomicznymi i zadaniami. Z wyjątkiem znajomości określeń takich jak pożyczka orazbudżet, gdzie różnice między płciami były istotne na
korzyść chłopców (Wykres 9).

Wykres 9. Kontakt uczniów z terminami ekonomicznymi
w szkole w ciągu ostatnich 12 miesięcy
70%BudżetPożyczka
bankowa

Odsetek uczniów, którzy uczyli się i znali termin

60%

Wynagrodzenia

Przedsiębiorca

Plan emerytalny

50%

Karta
debetowa
Akcje/obligacje

R2=0,41

Oprocentowanie

Podatek
dochodowy

Bank centralny
Kurs wymiany

40%
Zwrot z inwestycji
Opcja call

30%

20%

Procent
składany
Swap ryzyka
kredytowego

Deprecjacja

Dywidenda

Dywersyﬁkacja

10%Więcej chłopców niż dziewcząt zadeklarowało
uczenie się i znajomość pojęć

Więcej dziewcząt
uczyło się i zna pojęcia

0%
-14

-12

-10

-8

-6

-4

-2

0

2

4

Różnica między płciami w odsetku uczniów, którzy mieli kontakt z terminem i go rozumieli (p.p.)Źródło: PISA, 201813

Uczniowie o najlepszej sytuacji ekonomicznej2 wykazują
się znajomością większej liczby koncepcji ekonomicznych. Nie istnieje natomiast różnica ze względu na miejsce położenia szkoły, do której uczęszczają uczniowie
w mieście lub wsi. W większości przypadków za znajomością terminów ekonomicznych szły także wyższe
wyniki z zakresu kompetencji finansowych.
Poza terminologią uczniowie spotkali się także w szkole
z zadaniami o tematyce ekonomicznej i finansowej, które
dotyczyły przede wszystkim zarządzania pieniędzmi
– określania celu ich wydawania, rozróżniania potrzeb

od zachcianek oraz analizowania wpływu reklam na
zachowania konsumentów. Najrzadziej uczniowie mieli
styczność z kwestiami poświęconymi inwestowaniu
oraz prawom konsumentów w kontaktach z instytucjami
finansowymi (Wykres 10).
Chłopcy wyraźnie częściej wskazują na styczność z terminami i zadaniami z zakresu finansów niż dziewczęta.
Uczniowie o niższym statusie ekonomicznym oraz z terenów wiejskich częściej poruszali te kwestie w zadaniach
podczas zajęć.

Wykres 10. Częstotliwość, z jaką uczniowie spotykali się z następującymi
rodzajami zadań lub czynności na lekcji szkolnej w ciągu ostatnich 12 miesięcy

CzasamiNigdyCzęstoAnalizowanie reklam, aby zrozumieć, w jaki
sposób zachęcają one ludzi do kupowania rzeczy
Omówienie sposobów, w jakie pieniądze zainwestowane na giełdzie zmieniają wartość w czasie
Prawa konsumentów w kontaktachz instytucjami ﬁnansowymi
Badanie sposobów planowania wydatku
Analiza różnic między wydawaniem
pieniędzy na potrzeby i zachcianki
Opisywanie celu i zastosowania pieniędzy

Źródło: PISA, 2018

2 – Górny kwartyl ESCS

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

14

Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży

Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży
Widoczny wzrost korzystania z usług
i produktów finansowych
Mimo że widoczny jest wyraźny wzrost korzystania z produktów
finansowych, takich jak konto w banku, kasie mieszkaniowej, na poczcie
lub w kasie oszczędnościowo-kredytowej oraz kart płatniczych czy też
debetowych, to wciąż znacznie mniej polskich 15-latków korzysta z nichw porównaniu do uczniów z innych krajów OECD.
W 2012 roku 16 proc. polskich uczniów wskazało, żeposiada konto, w 2018 roku wskazało tak 35 proc.
15-latków, w przypadku posiadania karty płatniczej lub
debetowej wzrost między rokiem 2018 a 2012 wyniósł
o 11 p.p. Choć wciąż niższy odsetek polskich uczniów
korzysta z konta niż średnio w krajach OECD (54 proc.),
jednak wzrost tego wskaźnika w ostatnich latach byłwyższy w porównaniu do innych badanych krajów.
W przypadku karty płatniczej oraz aplikacji mobilnychumożliwiających korzystanie z konta polscy uczniowiewciąż pozostają w tyle.

Spośród uczniów mających rachunek w banku lub kasieoszczędnościowej 52 proc. miało aplikację umożliwiającą dostęp do rachunku. Chłopcy częściej niż dziewczęta
korzystali z produktów finansowych. Podobnie osoby
o najlepszej sytuacji ekonomicznej zdecydowanie częściej miały do nich dostęp – różnica odsetka osób, które
miały konto, kartę płatniczą lub debetową, sięgała 28
p.p., w przypadku aplikacji mobilnej różnica sięgała 15
p.p. Osoby dysponujące produktami finansowymi osiągały średnio wyższe wyniki w ocenie kompetencji finanso-

Wykres 11. Odsetek uczniów w Polsce korzystających z produktów/usług finansowych w 2018

Odsetek uczniów w Polsce korzystających z produktów/usług finansowych w latach 2012, 2015, 2018
40%

60%

35%
50%

Średnia OECD

30%

Polska

40%

25%
20%

30%

15%
20%
10%
10%

5%
0%

0%

Konto

Karta płatnicza
lub karta
debetowa

Aplikacja mobilnaz dostępem do konta

2012

2015

Konto

2018

Kara płatnicza, karta debetowaŹródło: PISA, 2012, 2015, 201815

Wykres 12. Różnica w kompetencjach finansowych między uczniami,
którzy korzystają z produktów finansowych, a tymi, którzy nie korzystają

0

5

10

15

20

25

30

35

40

Aplikacja mobilna

Karta płatnicza lub
karta debetowa

KontoŹródło: PISA, 2012, 2015, 2018wych – w przypadku karty płatniczej osoby posiadające
ją przewyższały kompetencjami osoby niedysponujące
nimi o średnio 31 punktów.
Coraz częściej operacje finansowe są dokonywane za
pomocą narządzi i rozwiązań cyfrowych. O ile dokonywanie zakupu online samodzielnie lub z członkiem rodzi-

3 – Różnica między czwartym i pierwszym kwartylem.

ny zadeklarowało aż 79 proc. 15-latków, o tyle dokonywanie płatności za pomocą telefonu było zdecydowanie
mniej powszechne – zaledwie jeden na trzech uczniów
dokonał tego typu płatności w ostatnich 12 miesiącach
– to poniżej średniej OECD. Chłopcy istotnie częściej
niż dziewczęta dokonywali płatności z użyciem telefonu(różnica 19 p.p. – największa różnica) (Wykres 13).

16

Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży

Wykres 13. Odsetek uczniów, którzy zadeklarowali, że dokonywali
operacji finansowych w ciągu ostatnich 12 miesięcy
Kupowanie czegoś przez internet(samodzielnie lub z członkiem rodziny)

Dokonywanie płatności za pomocą
telefonu komórkowego

Finlandia

Rosja

PolskaIndonezja

Stany
Zjednoczone

Litwa

Łotwa

Bułgaria

Słowacja

Australia

Rosja

Łotwa

Australia

Gruzja

Litwa

Stany
Zjednoczone

WłochySłowacja

Prowincje
KanadyWłochyEstonia

Prowincje
KanadyŚrednia OECD

Estonia

BułgariaŚrednia OECD

Hiszpania

Chile

Indonezja

Brazylia

Portugalia

SerbiaSerbiaHiszpania

GruzjaPolskaChile

Portugalia

Brazylia

Finlandia

Peru

Peru

0%

20%

40%

60%

Źródło: OECD, PISA 2018 Database, Tabela IV.B1.6.9

80%

0%

20%

40%

60%

80%

Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży

Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży
Niższe kompetencje finansowe młodzieży znajdują
odzwierciedlenie w podejmowaniu mniej rozważnych
transakcji finansowych
Niezwykle istotne z punktu widzenia zarządzania finansami jest
kontrolowanie swoich wydatków i budżetu. O ile 88 proc. 15-latków
kontroluje stan swoich środków, a 84 proc. sprawdza, czy otrzymuje
przy zakupach prawidłową resztę, to aż 66 proc. dokonało zakupu
rzeczy, która kosztowała więcej, niż zamierzali wydać.
Dziewczęta z większym prawdopodobieństwem sprawdzały stan posiadanych środków, ale również częściej, niżchłopcy dokonywały droższych zakupów, niż przewidywały. Częściej narzekały także na brak wystarczających
środków. Uczniowie o wyższym statusie społecznymczęściej kontrolowali stan swojego budżetu i kontrolowali wydawanie reszty, jednocześnie częściej dokonywali
wydatków większych, niż planowali. W ich przypadku,
w przeciwieństwie do mniej uprzywilejowanych uczniów,
mogła im na to pozwolić ich sytuacja ekonomiczna.

Uczniowie wykazują się rozwagą, dokonując zakupów – w większości zwracają uwagę na ceny –78 proc. dokonując zakupów, czasami lub prawie zawsze
porównuje ceny w różnych sklepach, a 74 proc. porównuje ceny w sklepie stacjonarnym z cenami w internecie.
55 proc. zadeklarowało, że czekają z zakupem, aż dany
produkt stanieje. Najmniej rozważna strategia zakupowa– kupowanie bez porównywania cen – była najrzadziej
praktykowana – zadeklarowało ją 34 proc. uczniów.

Wykres 14. Odsetek uczniów, którzy w ostatnich 12 miesiącach wykazali
się określonym zachowaniem

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Kupili coś, co kosztowałowięcej, niż zamierzali wydać

Narzekali na brakśrodków na zakup

Sprawdzili, czy otrzymali
odpowiednią resztę

Sprawdzili, ilemają pieniędzy

Źródło: PISA, 201818

Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży

Dziewczęta oraz uczniowie z rodzin o wyższym statusie społeczno-ekonomicznym częściej dokonywali
porównania cen przed zakupem. Stosowanie rozsądnych
strategii zakupowych, które sprowadza się do porównywania cen, jest dodatnio związane z kompetencjami
finansowymi. Osoby porównujące ceny między sklepamiosiągały średnio o 46 punktów wyższe wyniki, a porównywanie cen w sklepie stacjonarnym z cenami w sklepieinternetowym wiązało się z 31 punktami różnicy. Osoby,
które dokonują zakupu bez porównywania cen, osiągają
średnio o 28 punktów niższe wyniki.
Młodzi ludzie wykazują się praktykami oszczędzania,
41 proc. uważa się za oszczędnych, 80 proc. deklaruje,
że oszczędza, z czego 11 proc. robi to regularnie.

Wykres 15. Praktyki zakupowe stosowane czasami lub zawsze

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Kupowali produkt bez
porównywania cen

Czekali, aż produktbędzie tańszy

Porównywali ceny w sklepie
stacjonarnym i internetowym

Porównywali cenyw różnych sklepachŹródło: PISA, 2018

Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży
Pozytywna relacja między pewnością siebie w dokonywaniu
transakcji finansowych a sytuacją społeczno-ekonomiczną
i kompetencjami finansowymi
Pewność siebie i swoboda w dokonywaniu operacji
finansowych jest w świecie postępującej digitalizacji
niezwykle istotna. 15-latkowie, korzystając z urządzeń elektronicznych poza bankiem, czują się pewnie

w płaceniu kartą debetową – zadeklarowało tak 70 proc.
uczniów. W przypadku pozostałych czynności, takich jak
przelewanie pieniędzy, kontrola salda rachunku bankowego czy też płacenie urządzeniem mobilnym, swobod-

19

Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży

Wykres 16. Odsetek uczniów, którzy zadeklarowali, że są pewni
lub bardzo pewni w korzystaniu z cyfrowych usług finansowych

80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

Płacenie kartą
debetową zamiast
gotówki

Kontrolowanie
salda

Płacenieurządzeniem
mobilnymPrzesyłanie
pieniędzy

Różnica (chłopcy – dziewczęta)Zachowanie bezpieczeństwa
poufnych informacji podczas
dokonywania operacji
ﬁnansowych

Polska ogółemŹródło: OECD, PISA 2018 Database, Tabela IV.B1.7.1, Tabela IV.B1.7.2

Wykres 17. Odsetek uczniów, którzy zadeklarowali, że czują się
pewni lub bardzo pewni w dokonywaniu transakcji pieniężnych

70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

Planowanie wydatków
z uwzględnieniem
aktualnej sytuacjiﬁnansowejŚledzenie
stanu konta

Wykonanie
przelewu(np. opłacenie
rachunku)Różnica (chłopcy – dziewczęta) w p.p.

Rozumienie
umowy
sprzedaży

Rozumieniewyciągówbankowych

Wypełnianie
formularzy
w banku

Polska ogółemŹródło: OECD, PISA 2018 Database, Tabela IV.B1.7.1, Tabela IV.B1.7.2

20

Wiedza i umiejętności finansowe dzieci i młodzieży

nie czuje się ponad 50 proc. uczniów (Wykres 16). Mniejwięcej połowa uczniów (49 proc.) czuje się pewnie, jeśli
chodzi o zachowanie bezpieczeństwa informacji podczas
dokonywania płatności elektronicznej lub korzystaniaz bankowości internetowej. Chłopcy nie tylko częściej korzystali z urządzeń cyfrowych, ale byli również
bardziej pewni siebie niż dziewczęta w korzystaniu
z cyfrowych usług finansowych. Większa pewność siebie
jest także obserwowana wśród osób o korzystniejszej
sytuacji materialnej. Istnieje także pozytywna korelacjamiędzy doświadczeniem edukacji finansowej zarówno
w szkole, jak i w domu, a pewnością siebie. W drugim
przypadku ta relacja jest nawet silniejsza.
Pewność siebie w korzystaniu z cyfrowych usług finansowych jest skorelowana z kompetencjami finansowymi – uczniowie czujący się pewnie w czynnościachzwiązanych z finansami osiągnęli wyższe wyniki w cenieumiejętności PISA. Różnica w osiągnięciach wahała się od
23 punktów w przypadku zachowywania bezpieczeństwa
danych poufnych do 40 dla kontrolowania salda rachunku
i 45 dla płatności kartą zamiast gotówką.
Analiza pewności siebie w zarządzaniu transakcjami
pieniężnymi (innymi niż cyfrowe) dostarcza podobnych
wniosków, co korzystanie z cyfrowych usług finansowych. Ponownie to chłopcy częściej czują się pewni w dokonywaniu transakcji, największa różnica jest widoczna
w przypadku rozumienia umów sprzedaży (różnica 23p.p.), a najmniejsza w przypadku planowania wydatków(10,5 p.p.), w czym największy odsetek czuł się pewnie(61 proc.). Najrzadziej deklarowano pewność w rozumieniu wyciągów bankowych (44 proc.) oraz wypełnianiu
formularzy w banku (43 proc.) (Wykres 17). Pewność
uczniów w załatwianiu spraw finansowych wzrasta
wraz z ich statusem społeczno-ekonomicznym.

21

Umiejętności finansowe dorosłych

Rozdział II
Umiejętności finansowe dorosłych
Na każdym etapie życia wymagany jest nieco inny zakres wiedzy finansowej,
która pomaga dobrze gospodarować swoimi finansami (Świecka i in., 2019).
Wciąż wiele dorosłych osób nie posiada wystarczającej
wiedzy z zakresu finansów osobistych, co może prowadzić
do poważnych konsekwencji finansowych, stąd niezależnie od wieku konieczne jest stałe dokształcanie się.

Kompetencje finansowe dorosłych są badane w analizach zarówno międzynarodowych, jak i krajowych.
Zgromadzone w raporcie informacje na temat poziomu
kompetencji dorosłych pochodzą z:1.

międzynarodowego badania kompetencji finansowych osób dorosłych OECD/INFE
2020, przeprowadzanego na reprezentatywnej próbie osób w wieku 18–79 lat;2.

badania „Poziom wiedzy finansowej Polaków 2022” przeprowadzanego na zlecenie
Warszawskiego Instytutu Bankowości i Fundacji Giełdy Papierów Wartościowych
w Warszawie przez firmę CBM na reprezentatywnej próbie;3.

The Global Findex database – ankiety przeprowadzanej na całym świecie od 2011 roku
na reprezentatywnej próbie.

Zgodnie z danymi OECD/INFE z 2020 roku, które
analizują kompetencje finansowe w trzech wymiarach:wiedzy finansowej, zachowań oraz postaw związanychz zarządzaniem finansami, takimi jak budżetowanie

i zarządzanie pieniędzmi, krótko- i długoterminowe planowanie finansowe oraz wybór produktów finansowych,
kompetencje finansowe Polaków są średnio na poziomie krajów OECD-11 (Wykres 19). Polacy charaktery-

22

Umiejętności finansowe dorosłychzują się lepszą wiedzą i zachowaniami, a niższe wynikiniż średnia w krajach OECD-11 odnotowano jedynie
w przypadku postaw. Minimalnym docelowym poziomem wiedzy finansowej dysponowało 65 proc. Polaków,
w przypadku zachowań i postaw sytuacja prezentuje się
jeszcze mniej optymistycznie – minimalny poziom osiągnęło odpowiednio 52 proc.4 i 27 proc.5 osób.
Polacy wykazują się wysokim poziomem wiedzy z zakresu podstawowych pojęć finansowych i ekonomicznych,
w przypadku bardziej zaawansowanych kwestii obraz
kompetencji jest mniej optymistyczny – ponad 80 proc.
rozumie pojęcie inflacji, ryzyka i zwrotu oraz oprocentowania kredytu, jednocześnie zaledwie 37 proc. poprawnie rozumie koncepcję procentu prostego i składanego(Wykres 20). Poza wartością pieniądza w czasie średniowięcej osób prawidłowo odpowiedziało na zadane pytanianiż średnio w krajach OECD-12 (OECD/INEF, 2020).
Sami Polacy oceniają swoją wiedzę z zakresu finansów
raczej przeciętnie – wskazało tak 55 proc. badanych,
15 proc. ocenił swoją wiedzę finansową jako wysoką. Natomiast prawie jeden na trzech Polaków oceniło jako niską
(OECD/INFE, 2020). Nieco pozytywniejszy obraz swojej
wiedzy w zakresie zarządzania finansami, korzystania

z usług bankowych i znajomości zasad funkcjonowania gospodarki, w kontekście osobistych potrzeb w tym zakresie
wskazywali Polacy w badaniu „Poziom wiedzy finansowej
Polaków”. Średnia ocena własnej wiedzy ekonomicznej
badanych wynosi 2,91 (w 5-stopniowej skali), przy czym
37 proc. ocenia swoją wiedzę jako bardzo i raczej małą,zaś 30 proc. jako dużą i bardzo dużą. O ile płeć i miejsce
zamieszkania nie różnicują opinii na temat własnej wiedzy,o tyle wiek i wykształcenie już jak najbardziej tak – niżej
swoją wiedzę oceniają najmłodsi i najsłabiej wykształceni.
Ponad połowa (52 proc.) Polaków przyznaje, że dysponuje małą wiedzą na temat zasad funkcjonowania
giełdy papierów wartościowych, a 27 proc. w ogóle nie
dysponuje tego typu wiedzą. O ile instrumenty notowane na GPW takie jak akcje czy obligacje są znane większości Polaków, w 2020 zadeklarowało tak odpowiednio
91 proc. i 70 proc. respondentów, co oznacza, żeznajomość tych instrumentów wzrosła względem lat
poprzednich. Inne instrumenty takie jak opcje, kontrakty
terminowe, ETF-y czy też certyfikaty inwestycyjne emitowane przez fundusze inwestycyjne są wyraźnie mniej
powszechne. 8 proc. Polaków nie zna żadnego z wymienionych na Wykresie 25 instrumentów. Przekłada się
to na chęć do inwestowania – aż 81 proc. nie rozważało

Wykres 18. Ogólne kompetencje finansowe oraz ich
wymiary trzech wymiarów (normalizowany do 100)

80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

Średni wynik kompetencji
ﬁnansowych

WiedzaŚrednia OECD-11

Zachowanie

Postawy

PolskaŹródło: OECD/INFE, 2020

4 – Osoby, które udzieliły poprawnej odpowiedzi na co najmniej 6 z 9 pytań.
5 – Osoby, które udziiły poprawnej odpowiedzi na co najmniej 5 z 7 pytań.

23

Umiejętności finansowe dorosłych

Wykres 19. Odsetek osób, które udzieliły prawidłowej
odpowiedzi na pytania dotyczące wiedzy finansowej

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Poprawne rozumienie procentu
prostego i składanego

Wartość pieniądza w czasie

Rozumienie pojęcia
dywersyﬁkacji ryzyka

Obliczanie procentu
prostego

Rozumienie pojęcia inﬂacji

Rozumienie pojęcia
ryzyka i zwrotu

Rozumienie
oprocentowania kredytuŚrednia OECD-11

PolskaŹródło: OECD/INFE, 2020

samodzielnego inwestowania. Instrumentem, w który
najczęściej zamierzano zainwestować, były indywidualne instrumenty (konta emerytalne) – wskazało tak
10 proc. Głównymi obawami względem inwestowania
jest brak wystarczającej wiedzy (68 proc.), lęk przed

poniesieniem strat (28 proc.) oraz ryzykiem związanym
z inwestowaniem (29 proc.). Jedynie 6proc. Polaków
nie miało obaw związanych z inwestowaniem na GPW(CBM, 2022).

24

Umiejętności finansowe dorosłych

Wykres 20. Samoocena wiedzy z zakresu zarządzania
finansami, korzystania z usług bankowych

2%

3%

7%

9%
1

7%

36%

42%

%
14

3%

35

35

%

2020

%

2019

4%

11%

33%

38%

%
26

%
14

2022

35

%

8%

2021

29%

Przeciętna

Raczej mała

Bardzo mała

Raczej dużaBardzo dużaŹródło: CBM, 2022. Poziom wiedzy finansowej Polaków 2022** – https://kef.edu.pl/wp-content/uploads/2022/03/kefip_badanie_poziom_wiedzy_finansowej_Polakow_2022.pdf

25

Umiejętności finansowe dorosłych

Wykres 21. Instrumenty notowane na GPW znane respondentom

Akcje

Obligacje

Opcje

Kontrakty
terminowe

ETF-Y

Certyﬁkaty
inwestycyjne

Nie znam żadnego
z wymienionych

2022

91%

70%

23%

14%

7%

4%

8%

2021

88%

65%

20%

12%

11%

4%

3%

2020

78%

51%

4%

14%

22%

4%

8%

Inwestowanie

Kredyty i pożyczki

Przedsiębiorczość

Płatności
bezgotówkoweŹródło: CBM, 2022. Poziom wiedzy finansowej Polaków 2022*

Umiejętności finansowe dorosłych
Niskie wykorzystanie zaawansowanych
instrumentów finansowych
Posiadanie produktów finansowych było dodatnio skorelowane
z wiedzą finansową Polaków (OECD/INFE, 2020).
84 proc. wykazało się znajomością co najmniej pięciu
produktów finansowych, a 47 proc. dokonało zakupu
produktu w zeszłym roku, najczęściej były to produkty
płatnicze (92 proc.) i ubezpieczeniowe (51 proc.)(Wykres 22). Badanie CBM (2022) dostarcza zgodnych
wniosków, najczęściej wykorzystywanym produktem
jest rachunek osobisty (92 proc.) oraz karta płatnicza(74 proc.), produkty kredytowe i inwestycyjne są wśród
najrzadziej posiadanych (Wykres 24).

* – https://kef.edu.pl/wp-content/uploads/2022/03/kefip_badanie_poziom_wiedzy_finansowej_Polakow_2022.pdf

Spośród sposobów długookresowego oszczędzania na
emeryturę Polacy najczęściej wykazują się znajomością
Pracowniczych Planów Kapitałowych (PPK) (86 proc.).
Nieco rzadziej wskazują Indywidualne Konta Emerytalne(72 proc.). Prawie połowa wskazuje PPE, a niecałe 25 proc.
- IKZE. Najczęściej korzystają również z PPK i IKE.

26

Umiejętności finansowe dorosłych

Wykres 22. Odsetek osób posiadających określony
rodzaj produktu finansowego

100%

80%

60%

40%

20%

0%

Produkty
kredytowe

Produkty oszczędnościowe,
inwestycyjne, emerytalne

Produkty
ubezpieczeniowe

PolskaŹródło: OECD/INFE, 2020

Produkt
płatniczyŚrednia OECD

Wykres 23. Wykorzystywane usługi bankowe
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Rachunek osobisty ROR
Karta płatnicza
Rachunek oszczędnościowy
Kredyt gotówkowy
LokataKredyt hipoteczny
Karta kredytowa
Leasing
Usługi doradztwa ﬁnansowego
UsługiinwestycyjneŹródło: CBM,
2022.
Poziom wiedzy finansowej Polaków 2022*
Nie korzystam* – https://kef.edu.pl/wp-content/uploads/2022/03/kefip_badanie_poziom_wiedzy_finansowej_Polakow_2022.pdf

27

Umiejętności finansowe dorosłych

Wykres 24. Znane i wykorzystywane sposoby
długookresowego oszczędzania na emeryturę

100%
90%
80%

Wykorzystywane

70%

Znane

60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

PPK

IKE

PPE

IKZE

Nie znam / nie korzystamz żadnego z wymienionychŹródło: CBM, 2022. Poziom wiedzy finansowej Polaków 2022*

Umiejętności finansowe dorosłych
Zachowanie ostrożności przy dokonywaniu transakcji
Zachowania finansowe, które mają wpływ na dobrostan
finansowy oraz poczucie bezpieczeństwa i generalnie samopoczucie odnoszące się do oszczędzania i planowania
finansów, dokonywania przemyślanych transakcji (zakupów) oraz kontrolowania przepływu pieniędzy, kształtują się w Polsce lepiej niż średnio w krajach OECD-12.
Mimo to należy zwrócić uwagę na niewielki odsetek
osób kontrolujących ponoszone wydatki. Jednocześnie
Polacy podchodzą do wydatków z pewną dozą ostrożności – 58 proc. weryfikuje, czy może pozwolić sobie na
dany wydatek, a 71 proc. sporządza plan zarządzania* – https://kef.edu.pl/wp-content/uploads/2022/03/kefip_badanie_poziom_wiedzy_finansowej_Polakow_2022.pdf

wydatkami i dochodami. Zdecydowana większość
(76 proc.) nie ma problemu z opłacaniem rachunków
w terminie i wciąż dysponuje środkami na koniec
miesiąca (78 proc.) (Wykres 25). Dokonywanie operacji
finansowych bardzo często wiąże się z podpisywaniem
umów z instytucjami finansowymi, np. w przypadku
zaciągania kredytu, zakupu akcji lub ubezpieczenia. Aż
53 proc., mimo że stara się dokładnie zapoznać z umową
przed jej podpisaniem, to nie zawsze rozumie wszystkie
zapisy, 11 proc. weryfikuje jedynie podstawowe zapisy
oraz zgodność danych osobowych (CBM, 2022).

28

Umiejętności finansowe dorosłych

Wykres 25. Odsetek osób, które zgadzają się ze stwierdzeniem dotyczącym zarządzania pieniędzmi

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

Zostają mi wolne środki na koniec miesiąca

Płacę rachunki w terminie
Sporządzam plan zarządzania
dochodami i wydatkami
Osobiście dokładnie kontroluję
własne sprawy ﬁnansowe
Przed dokonaniem zakupu starannie
rozważam, czy mogę sobie na niego pozwolićŚrodki na rachunki przechowuję oddzielnieod środków na wydatki codzienne
Zapisuję poniesione wydatki
Notuję rachunki do zapłaty w bliskich
terminach, aby na pewno ich nie przegapić
Usługi doradztwa ﬁnansowego
Zlecam automatyczne płatności
regularnych wydatków
Źródło: OECD (2022), Financial Literacy in Poland: Relevance, evidence and provision.
[Znajomość zagadnień finansowych w Polsce: Znaczenie, dane i oferta edukacyjna]**

Zdecydowanie niepokojące są postawy Polaków, którzysą bardziej skłonni do skupiania się na krótkoterminowych potrzebach finansowych i nieplanowania przyszłego zabezpieczenia finansowego. Nieco ponad jedna
czwarta Polaków (27 proc.) osiąga minimalny wynik
w zakresie postaw finansowych, to o połowę mniej niżśrednia dla OECD-12. Mimo że aż 98 proc. osób dekla-ruje, że aktywnie oszczędza, jedynie 43,5 proc. respondentów zasygnalizowało, że ma długoterminowy cel
finansowy, na który odkłada. Wśród oszczędzających dominuje deponowanie środków na rachunku bankowym(68 proc.), jednak aż 41 proc. trzyma gotówkę w domu
lub w portfelu (OECD, 2022).

** – https://www.oecd.org/finance/financial-education/Financial-Literacy-Poland-Polish.pdf

29

Umiejętności finansowe dorosłych

Umiejętności finansowe dorosłych
Problem z zachowaniem długoterminowej
stabilności finansowej
Polacy wykazują się większą stabilnością finansowąniż średnio mieszkańcy krajów OECD-12. Problemówz pokryciem kosztów utrzymania doświadczyło prawie
14 proc. Polaków. Mimo że Polacy dobrze radzą sobie
z zarządzaniem swoimi finansami, to ich sytuacja wymaga poprawy – 37 proc. martwi się, czy będzie w stanie
pokryć swoje wydatki na życie, a 46 proc. uważa, że
finanse kontrolują ich życie. Blisko 66 proc. Polakówuważa, że radzi sobie finansowo „na styk”. W przypadku
utraty głównego źródła utrzymania ponad 75 proc. Polaków miałoby problem z pokryciem kosztów utrzymaniaprzez co najmniej sześć miesięcy, bez pożyczania pieniędzy lub zmiany miejsca zamieszkania. Jednocześnie
59 proc. respondentów deklarowało zdolność do pokrycia dużego wydatku bez pożyczania pieniędzy.

Tabela 1. Stabilność finansowa Polaków
Czas przez jaki Polacy mogą utrzymać standardżyciowy w przypadku utraty dochodu

Odsetek osóbPoniżej tygodnia

8%

Co najmniej tydzień, lecz nie dłużej niż jeden miesiąc

15%

Co najmniej jeden miesiąc, lecz nie dłużej niż trzy miesiące

29%

Co najmniej trzy miesiące, lecz nie dłużej niż sześć miesięcy

19%Sześć miesięcy lub dłużej

13%

Nie wiem

13%

Brak odpowiedzi

2,5%Źródło: OECD/INFE, 202030

Umiejętności finansowe dorosłych

Umiejętności finansowe dorosłych
Niska podatność na oszustwa
Osoby bez wystarczającej wiedzy finansowej są bardziej narażone na oszustwa,
takie jak fałszywe inwestycje, wyłudzenia danych czy kradzieże tożsamości.
Brak podstawowej wiedzy finansowej sprawia, że ludzie
nie są w stanie rozpoznać nieuczciwych praktyk finansowych oraz nie zdają sobie sprawy z potencjalnych
zagrożeń. Polacy raczej rzadko padają ofiarą oszustw finansowych i wypadają w tej kwestii lepiej niż mieszkańcy

krajów OECD-9. Najczęściej zdarzyło im się skorzystać
z porady dotyczącej inwestycji w produkt będący oszustwem (3,6 proc.). Utratę pieniędzy w wyniku hakerstwa
lub oszustw typu phishing zadeklarowało jedynie
0,4 proc. Polaków.

Tabela 2. Odsetek padających ofiarą nieuczciwych zachowań
PolskaŚrednia
OECD-9Skorzystali z porady dotyczącej inwestycji w produkt będący oszustwem

3,6%

4,0%

Przekazali informację finansową w odpowiedzi na maila lub
telefon, które okazały się fałszywe

3,3%

3,0%

Ktoś wykorzystał ich dane do zapłaty bez ich zgody

2,5%

4,0%

Zgłosili transakcję finansową na wyciągu lub karcie, której nie rozpoznawali

1,3%

5,0%

Złożyli formalną skargę dotyczącą usługi bankowej lub innej instytucji finansowej

2,8%

4,0%

Próbowali otworzyć rachunek, ale uzyskali odmowę bez podania przyczyny

1,2%

4,0%

Otrzymali odmowę wypłaty ubezpieczenia

1,0%

4,0%

1,0%

4,0%

0,4%

2,0%

Złożyli skargę do dostawcy usług przekazów pieniężnych
w związku z wysokimi opłatami za przelewy
Utracili pieniądze w wyniku działania hakerów lub oszustw typu phishingŹródło: OECD/INFE, 202031

Umiejętności finansowe dorosłych

Umiejętności finansowe dorosłych
Niedobory wiedzy z zakresu cyberbezpieczeństwa
oraz inwestowania
Polacy stale obserwują u siebie niedobory wiedzy
i potrzebę szkolenia głównie z zakresu cyberbezpieczeństwa oraz inwestowania (Wykres 26). Najrzadziej widzą
u siebie konieczność poprawy wiedzy z zakresu oszczędzania i płatności finansowych (CBM, 2022).
Wiedzę z zakresu finansów można zdobywać na różne
sposoby. Preferowanymi formami przekazywania
wiedzy są spotkania bezpośrednie stacjonarne,
np. lekcje i wykłady (44 proc.), chociaż tracą trochę

na znaczeniu względem lat poprzednich (Wykres 27).
Dalej preferowano filmy edukacyjne i materiały wideo(41 proc.), artykuły i infografiki w prasie i Internecie(40 proc.) oraz aplikacje mobilne (35 proc.). Te cztery
formy były w czołówce preferowanych form w trzech
edycjach badania (2020, 2021, 2022). Względem roku
2020 na znaczeniu wyraźnie zyskały platformy e-learningowe, w 2020 roku wskazało je 7 proc. respondentów, w 2022 już 24 proc. Gry planszowe/komputerowebyły przez dorosłych najrzadziej wskazywane (3 proc.).

Wykres 26. Obszary, w których Polacy odczuwają
największe niedobory wiedzy i potrzebę poprawy

Cyberbezpieczeństwo

System podatkowy

Finanse publiczne

System emerytalny

Oszczędzanie

2022

51%

35%

25%

17%

17%

14%

14%

14%

13%

6%

2021

58%

37%

36%

23%

18%

25%

15%

23%

14%

8%

2020

54%

30%

41%

12%

23%

34%

14%

4%

5%

15%

2019

65%

26%

34%

44%

28%

34%

3%

Inwestowanie

Kredyty i pożyczki

21%
Przedsiębiorczość

Płatności
bezgotówkowe

TrudnopowiedziećŹródło: CBM, 2022. Poziom wiedzy finansowej Polaków 2022** – https://kef.edu.pl/wp-content/uploads/2022/03/kefip_badanie_poziom_wiedzy_finansowej_Polakow_2022.pdf

32

Umiejętności finansowe dorosłych

Wykres 27. Główne preferowane formy przekazywania wiedzy

Spotkania bezpośrednie stacjonarne

Aplikacjemobilne

2020

49%

2020

32%

2021

60%

2021

36%

2022

44%

2022

35%

Fimy edukacyjne oraz innemateriały wideo

Platformye-learningowe

2020

11%

2020

7%

2021

40%

2021

24%

2022

41%

2022

24%

Audycje radiowe
i podcasty

Cykle artykułów i infograﬁki
w prasie lub internecie
2020

29%

2020

13%

2021

43%

2021

9%

2022

40%

2022

18%

Źródło: CBM, 2022. Poziom wiedzy finansowej Polaków 2022** – https://kef.edu.pl/wp-content/uploads/2022/03/kefip_badanie_poziom_wiedzy_finansowej_Polakow_2022.pdf

33Zróżnicowanie umiejętności finansowych Polaków

Rozdział IIIZróżnicowanie umiejętności finansowych Polaków
Zarówno kraj pochodzenia, jak i cechy społeczno-demograficzne wyjaśniają znaczną część różnic w zakresie
wiedzy finansowej. Niższe uczestnictwo w życiu gospodarczym i społecznym jest odnotowywane wśród grupszczególnie wrażliwych, tj. młodzieży, kobiet i seniorów(Bucher-Koenen i in., 2021; Sconti, 2022). Natomiast
lepsze praktyki finansowe są bardziej prawdopodobnewśród osób wykształconych. Analizując potencjalne
czynniki różnicujące umiejętności finansowe, skupimy się
na: płci, wieku, wykształceniu oraz sytuacji ekonomicznej.

Zróżnicowanie umiejętności finansowych PolakówWyższy poziom kompetencji finansowych wśród mężczyzn
W większości badań opisywanych w literaturze mężczyźni wykazali sięwyższym poziomem wiedzy finansowej niż kobiety, dotyczy to zarówno
gospodarek rozwiniętych, jak i tych rozwijających się (Potrich i in. 2015;
Drolet, 2016; Klapper i in., 2015).
Mężczyźni charakteryzują się wyższym poziomem włączenia finansowego, stabilnością finansową i wiedzą z zakresu zadłużenia i emerytur (Bucher-Koenen i in. 2021).
Jak wskazują Hsu (2016), Fonseca i in. (2012), mężczyźni
grają nieproporcjonalną rolę jako decydenci finansowi
w gospodarstwach domowych, co może generować
lub pogłębiać różnice między kobietami i mężczyznami.
Część różnic między płciami wyjaśnia się brakiem pewności siebie wśród kobiet i ich niższą samooceną dotyczącą
wiedzy finansowej (Bottazzi i Lusardi, 2021).
Różnice pomiędzy kobietami i mężczyznami uwidaczniają się już na poziomie dzieci w wieku szkolnym.
W Polsce 15-letni chłopcy dysponują wyższymi
kompetencjami z zakresu finansów niż dziewczęta

– osiągnęli średnio o 15 punktów więcej w badaniu
kompetencji finansowych PISA 20118 (po uwzględnieniu wyników edukacyjnych6 ). Są także nadreprezentowani na obu krańcach rozkładu wyników, a więcczęściej niż dziewczęta są wśród najgorzej i najlepiej
wypadających uczniów, co jest zgodne z ogólną tendencją obserwowaną w krajach OECD.
Wśród osób dorosłych płeć nie różnicuje własnej opinii
na temat poziomu wiedzy (CBM, 2022), występują jednak różnice w kompetencjach finansowych i składających
się na nie wymiarach, jednakże jedynie pod względem
zachowania kobiety i mężczyźni istotnie się różnią. Kobiety wykazują się większą rozwagą w swojej aktywności
finansowej.

34Zróżnicowanie umiejętności finansowych Polaków

Tabela 3. Kompetencje finansowe ze względu na płeć, średnie wyniki

Kobiety
Kompetencje finansoweMężczyźni

WiedzaMężczyźni

ZachowanieMężczyźni

PostawyMężczyźni

SamopoczucieMężczyźni

Kobiety

Kobiety

Kobiety

Kobiety

PolskaŚrednia
OECD-11

13,2
12,9

12,9
13,2

5
5

4,5
4,8

5,6
5,3

5,3
5,3

2,7
2,6

3,1
3,1

9,1
9,2

9,7
10,1

Źródło: OECD/INFE, 2020Zróżnicowanie umiejętności finansowych PolakówZwiązek między sytuacją społeczno-ekonomiczną
a kompetencjami finansowymi
Istotnym czynnikiem wpływającym na wiedzę finansową ludzi jest
sytuacja ekonomiczna ich rodziny.
W przypadku młodzieży jednostkowy wzrost indeksu
ESCS mierzącego w badaniu PISA status ekonomiczny,
społeczny i kulturowy przekłada się na 32-punktowy
wzrost kompetencji finansowych. Status społeczno-ekonomiczny uczniów wyjaśnia 9 proc. zmienności w zakresie umiejętności finansowych, co należy uznać raczejza średni poziom. Różnica w kompetencjach finansowych
uczniów w najlepszej i najgorszej sytuacji ekonomicznej
indeksu ESCS7 wynosi 71 punktów.

6 – Przewaga chłopców wynosi 7 punktów, gdy nie kontrolujemy
wyników z matematyki i czytania ze zrozumieniem.

Dostępność i powszechność usług finansowych, a coza tym idzie także świadomość dzieci i osób dorosłychmoże zależeć od miejsca zamieszkania czy też miejsca kształcenia. Miasta i większe społeczności mogąoferować większe możliwości oraz częściej wystawiać
uczniów na kontakt z informacjami, produktami i usługami finansowymi, co może znajdować odzwierciedlenie
w kompetencjach uczniów. W Polsce prawie 30 proc.
15-latków uczęszcza do szkół położonych na terenach35Zróżnicowanie umiejętności finansowych Polaków

Wykres 28. Cechy społeczno-ekonomiczne i demograficzne(płeć i miejsce kształcenia) a kompetencje finansowe 15-latków

Duże miasta(100 tys. i wiecej mieszkańców)DziewczętaMiasteczka(3 tys. - 100 tys. mieszkańców)Chłopcy
Obszary wiejskie(poniżej 3 tys. mieszkańców)

500

505

510

515

520

525

wiejskich. Ich wynik z kompetencji finansowych w 2018
roku wyniósł 499, czyli o 25 i 38 punktów mniej niż
uczniów uczęszczających do szkół w miasteczkach od
3 tys. do 100 tys. mieszkańców i dużych miastach powyżej 100 tys. mieszkańców. Po uwzględnieniu statusu
społeczno-ekonomicznego, który jest wyższy w przypadku uczniów z obszarów miejskich, różnica w wynikach zmniejsza się, a po uwzględnieniu wyników edukacyjnych, które również są wyższe na terenach miejskich,różnica w kompetencjach finansowych pomiędzy dziećmi z dużych miast i wsi zanika.
W przypadku osób dorosłych sytuacja kształtuje się
w podobny sposób – jedne z najbardziej narażonych
osób, zwłaszcza w czasach nieoczekiwanych kryzysów
gospodarczych, to osoby o niższych dochodach i niewielkim lub żadnym majątku, które pracują od wypłaty

7 – Z dolnego i górnego kwartyla indeksu ESCS.

400

450

500

550

do wypłaty i które nie są w stanie zaoszczędzić. Niższe
dochody łączą się z niższymi umiejętnościami finansowymi. Osoby, które zgłaszają posiadanie ponad trzymiesięcznych oszczędności, uzyskują konsekwentnie
znacznie wyższe wyniki we wszystkich dziedzinach,tj. ogólna świadomość finansowa jest u nich na wyższym
poziomie jak i jej wymiary oraz samopoczucie (OECD/
INFE, 2020).
Osoby o wysokich dochodach częściej dysponują minimalnym poziomem wiedzy finansowej oraz cechują
się bardziej rozważnymi zachowaniami, jednocześnie
wykazują postawy o krótszym horyzoncie, skupiając
się na krótkoterminowych potrzebach bardziej niż
osoby o niższym dochodzie. Może to wynikać z tego,że ich sytuacja finansowa im na to pozwala.

Zróżnicowanie umiejętności finansowych Polaków

Wykres 29. Cechy społeczno-ekonomiczne i demograficzne – dochód (lewy) i miejsce zamieszkania(prawy wykres) a odsetek Polaków dysponujących minimalnym poziomem kompetencji finansowychDuże miasto(ponad 1 mln mieszkańców)Minimalna docelowa
ocena postaw

Miasto(100 tys. do 1 mln mieszkańców)Miasto(15 tys. do 100 tys. mieszkańców)Minimalna docelowa
ocena zachowań
Małe miasto(3 tys. do 15 tys. mieszkańców)Wieś

Minimalna docelowa
ocena wiedzy

0%

20%

40%

60%

80%

0%

20%

40%

60%

Wysokie (dochód gospodarstwa domowegopowyżej 4 850 zł miesięcznie)

Minimalna docelowa ocena postawŚrednie

Minimalna docelowa ocena zachowań

Niskie (dochód gospodarstwa domowegoponiżej 2 950 zł miesięcznie)

Minimalna docelowa ocena wiedzy80%Źródło: OECD (2022), Financial Literacy in Poland: Relevance, evidence and provision.
[Znajomość zagadnień finansowych w Polsce: Znaczenie, dane i oferta edukacyjna]**Zróżnicowanie umiejętności finansowych Polaków
Niska wiedza finansowa i samopoczucie wśród osób
najstarszych i najmłodszych
Obserwujemy istotne różnice kompetencji finansowych osób w różnym
wieku i o różnym poziomie wykształcenia. W przypadku głównych
gospodarek rozwiniętych wskaźniki alfabetyzacji finansowej rosną
wraz z wiekiem, a następnie spadają (Klapper, 2015).

** – https://www.oecd.org/finance/financial-education/Financial-Literacy-Poland-Polish.pdf

37Zróżnicowanie umiejętności finansowych Polaków

Wykres 30. Odsetek Polaków dysponujących minimalnym
poziomem kompetencji finansowych w podziale na wiek
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

18–19

20–29

Minimalna docelowa ocena wiedzy

30–39

Minimalna docelowa ocena zachowań

40–59

60–79

Minimalna docelowa ocena postawŹródło: OECD (2022), Financial Literacy in Poland: Relevance, evidence and provision.
[Znajomość zagadnień finansowych w Polsce: Znaczenie, dane i oferta edukacyjna]**

W Polsce obserwujemy podobny wzorzec. Najmłodsi
(25–34 lata) i najsłabiej wykształceni oceniają swoją wiedzę najniżej (CMB, 2022). Wyniki kompetencji Polaków,
mierzone przez OECD/INFE (2020), potwierdzają teprzekonania. Grupa osób w średnim wieku (30–59 lat)ma istotnie wyższe wyniki w zakresie świadomości finansowej. Natomiast osoby starsze (60+) najniższe. Różnice
te dotyczą zarówno wiedzy, jak i zachowań finansowych.
W przypadku postawy obserwujemy odwrotną tendencję, to osoby najstarsze (60+) wykazują się największą
rozwagą i myślą długoterminowo, natomiast najmłodsze (18–29 lat) wykazują się tą cechą w najmniejszym
stopniu. Samopoczucie finansowe jest istotnie najlepszewśród osób w wieku 18–29 lat, w porównaniu do pozostałych grup wiekowych. Najniższym samopoczuciem
finansowym cechują się osoby starsze (różnica jest
istotna względem pozostałych grup).

Osoby dorosłe z wykształceniem średnim oraz wyższym
wykazują wyższe ogólne umiejętności finansowe niżosoby z wykształceniem niższym. Otrzymują one lepsze
oceny zarówno wiedzy, jak i zachowań finansowych.
Warto także zwrócić uwagę, że osoby, które są zaznajomione i używały urządzeń cyfrowych, także odznaczają
się wyższą świadomością finansową (OECD/INFE, 2020).
Podsumowując, wyższa świadomość finansowa jest pozytywnie skorelowana z wyższym wykształceniem, wyższym poziomem oszczędności oraz dochodów. Osobyw średnim wieku dysponują najlepszymi kompetencjami – młodzi ludzie mają niższą wiedzę i doświadczenie
z finansami, natomiast osoby starsze prawdopodobnie
cechują się zarówno niskim dobrostanem, jak i wiedzą.

** – https://www.oecd.org/finance/financial-education/Financial-Literacy-Poland-Polish.pdf

38Modelowe przykłady inicjatyw edukacji finansowej

Rozdział IV
Modelowe przykłady inicjatyw edukacji finansowej
Kraje różnią się zakresem działań nakierowanych na
wspieranie kompetencji i świadomości finansowej swoich
obywateli. Zdecydowana większość opracowuje strategie mające na celu poprawę kompetencji najbardziejwrażliwych osób. Co ciekawe Finlandia, która odznaczasię stosunkowo wysokimi kompetencjami wśród m.in.
15-latków, nie prowadzi żadnej tego typu strategii.

Poniżej prezentujemy rozwiązania stosowane w wybranych krajach, których celem jest wsparcie obywateli
i rozwój ich samodzielności oraz wiedzy w zakresie
finansów. Należy wspomnieć, że wiarygodna ocena ichskuteczności wymagałaby odpowiednich ewaluacji,
w wielu przypadkach nie są one jednak prowadzone.

Modelowe przykłady inicjatyw edukacji finansowej
AngliaPrzeprowadzone w 2006 roku badanie zbierające
dane na temat wiedzy na temat ogólnych zagadnień
finansowych oraz indywidualnych wydatków i umiejętności planowania długoterminowych ukazało największe
problemy, z którymi mierzą się Anglicy, ze szczególnym
uwzględnieniem dzieci w wieku szkolnym oraz młodzieży
NEET, studentów i młodych rodziców. Na tej podstawie Financial Services Authority (FSA) skonstruowało
inicjatywy i programy mające na celu poprawienie
poziomu wiedzy i umiejętności finansowych w każdej
ze wspomnianych grup, uwzględniające:• Przygotowanie poradnika „Parent’s Guide to Money”,
który został dostarczony do ponad 1,5 miliona rodziców, z których 55 proc. zgłosiło większą pewność siebie
w temacie finansów po przeczytaniu tego materiału.

• Wprowadzenie programów edukujących nauczycieli z dziedziny finansów oraz sposobów wdrażania
młodych w ten temat. Kampanie te dotarły do ponad
miliona NEETs oraz ponad 2 milionów studentów.

• Stworzenie strony z poradami finansowymi dla osób
przechodzących przez rozwód lub separację.

• Przygotowanie i dostarczenie do ponad 4 milionów
pracowników poradnika „Making the most of your money” (Efektywne wykorzystywanie swoich pieniędzy)• Wykłady na temat efektywnego wykorzystania pieniędzy wygłoszone dla 150 tys. osób, z których 80 proc.
zadeklarowało chęć zmiany swojego podejścia do
wydatków po jego wysłuchaniu.

• Stworzenie strony internetowej, na której publikowano poradniki i informacje na tematy związane
z finansami (od otwierania konta bankowego, poprzez
branie kredytów, do wybierania najkorzystniejszych
ofert w życiu codziennym). Stronę odwiedzało średnio
4 miliony ludzi rocznie.

• Papierowe poradniki dla osób oczekujących na emeryturę lub spodziewających się zwolnienia.
• Programy miały pozytywny wpływ na wiedzę z zakresu finansów. Odnotowano wzrost rozumienia
potrzeby oszczędzania i kontrolowania wyciągów
bankowych.

39Modelowe przykłady inicjatyw edukacji finansowej

Modelowe przykłady inicjatyw edukacji finansowej
KanadaW Kanadzie w 2009 roku utworzono grupę zadaniową
ds. umiejętności finansowych. Grupa zadaniowa zasugerowała, aby ministerstwa edukacji odpowiednie dla
prowincji były odpowiedzialne za rozwój edukacji finansowej. Od 2020 roku siedem prowincji i dwa regionywłączyły edukację finansową do programu nauczania
szkół średnich.
W Kanadzie wdrożono krajową strategię dotyczącą
umiejętności finansowych na lata 2021–2026, koordynowaną przez Kanadyjską Agencję ds. Konsumentów
Finansowych (FCAC), której celem jest ochrona kanadyjskich konsumentów finansowych i wzmacnianieświadomości finansowej. Strategia ma na celu stworzenie
bardziej dostępnego, integracyjnego i efektywnego ekosystemu finansowego, zmniejszającego bariery korzystania z usług finansowych.
Działanie jest kontynuacją strategii prowadzonej w latach 2014–2019. Strona internetowa stworzona przez
FCAC w celu rozprzestrzeniania informacji oraz mate-riałów mających na celu poprawę edukacji finansowej
oraz ułatwienie obywatelom planowania personalnych
wydatków, długów oraz oszczędności została odwiedzona przez ponad 5,7 miliona Kanadyjczyków. Raportz realizacji strategii za okres 2014–2019, podkreśla
wagę rozprzestrzeniania dostępu do materiałów przez
programy promujące edukację finansową w miejscu
pracy lub szkole, a także w instytucjach zajmujących się
finansami, np. doradztwem kredytowym lub wypełnianiem podatków. Wśród osób korzystających z programu
zdecydowana większość (75–90 proc.) była zadowolona
oraz oceniła go jako bardzo przydatny. Największym
zgłaszanym problemem była trudność dostępu do materiałów edukacyjnych. Raport podsumowujący strategię
wskazywał na konieczność kontynuowania współpracy
z krajowymi i regionalnymi interesariuszami, przeprowadzanie pilotażowych działań na mniejszą skalę, wzmocnienie współpracy ze środowiskiem akademickim, dalsze
inwestowanie w promowanie wiedzy finansowej (rządKanady, 2020).

Modelowe przykłady inicjatyw edukacji finansowej
Holandia
W Holandii powszechny jest udział w Narodowym
Tygodniu Pieniądza, który ma na celu edukację uczniów
szkół podstawowych, oraz w wydarzeniu Pension3Days,mającym na celu podniesienie świadomości emerytalnej. Strategia dotycząca edukacji finansowej w Holandii opracowana w 2019 r. kładzie silniejszy nacisk na
zmianę zachowań niż tylko poszerzanie wiedzy finansowej. Wdrażanie strategii zachodzi za pośrednictwem
platformy Money Wise. Platforma ma na celu pomaganieludziom w tworzeniu bufora oszczędności na wypadek

takich sytuacji życiowych jak przejście na emeryturę,rozwód, choroba, narodziny dziecka.
Wersja programu „Save Wise” została eksperymentalnie
wprowadzona do kilku szkół. Po przejściu programu
uczniowie zadeklarowali wzrost poziomu wiedzy orazumiejętności z zakresu planowania wydatków, zarobków
i oszczędności. Co więcej ich pewność siebie w domenie
finansów zwiększyła się, pozwalając im na prowadzenie
rozmów na temat finansów z kolegami oraz rodzicami(Amair i in. 2019).

40

Modelowe przykłady inicjatyw edukacji finansowej

Modelowe przykłady inicjatyw edukacji finansowej
Brazylia
W Brazylii bank centralny opracował szkolenie z cyfrowej edukacji finansowej skierowane przede wszystkim
do personelu krajowych agencji ochrony konsumentów
zajmujących się konsumentami usług finansowych.
Program „Brazylia: E da sua conta” obejmuje szkolenie
online i bibliotekę przypadków referencyjnych. Jej celem
jest zwiększenie zdolności samodzielnego zajmowaniasię sprawami konsumentów.
Bank centralny Brazylii wdrożył również program szkoleniowy online dla nauczycieli i dyrektorów szkół uczestniczących w programie Aprender Valor, który zapewniazajęcia z edukacji finansowej prowadzone w sposób
zintegrowany z innymi przedmiotami, takimi jak matematyka i język portugalski. Po zakończeniu programu nauczyciele poddani są ewaluacji w celu zmierzenia wiedzyfinansowej, zachowania, postaw i dobrego samopoczucia
w celu oceny wpływu szkolenia.
W 2010–2011 roku, do 800 brazylijskich szkół wprowadzony został przykładowy program edukacji finansowej
podzielonej pomiędzy różne przedmioty, takie jak matematyka, portugalski, przyroda oraz historia. Nauczyciele
przeszli szkolenie na ten temat i dodatkowo zostały im
zapewnione materiały do samodzielnego doszkalania.
Po zakończeniu badania materiały zostały udostępnione wszystkim nauczycielom w kraju. Badanie tegoprogramu pokazało, że uczniowie, którzy brali w nim
udział, posiadali większą średnią wiedzy finansowej, bylibardziej chętni oszczędzać i planować własne wydatkiniż uczniowie, którzy nie przeszli szkolenia.

Modelowe przykłady inicjatyw edukacji finansowej
Austria
W Austrii bank centralny zaprojektował narzędzie
wspomagające budżetowanie do młodych ludzi (m€ins).
Do narzędzia uzyskać dostęp za pośrednictwem aplikacji
lub skorzystać z wersji komputerowej. Narzędzie służy
do ewidencjonowania transakcji finansowych dokonywanych kartą debetową, kredytową lub gotówką, prognozuje saldo oraz zawiera filmy wideo, statystyki, diagramyi tryb samouczka.

Dodatkowo w Austrii planowane jest wprowadzenierządowego programu dotyczącego zarówno dzieci, jaki młodzieży w wieku szkolnym, a także młodych dorosłych oraz kobiet. Każdej z tych grup zostanie zapewniona edukacja z tematów dla nich ważnych.

41Modelowe przykłady inicjatyw edukacji finansowej

Modelowe przykłady inicjatyw edukacji finansowej
Lekcje dla Polski
Przytoczone wcześniej praktyki stosowane w innych krajach pozwalają
zidentyfikować pewne luki w systemie w Polsce:• Podstawowym problemem jest brak ustrukturyzowanych działań na rzecz poprawy kompetencji finansowych, opartych o wiarygodne badania i ewaluacje.
Rozwiązaniem jest stworzenie kompleksowej strategii
jaka funkcjonuje na przykład w Kanadzie, która angażowałaby szeroki zakres podmiotów i instytucji. O
ile w kwietniu 2023 w Polsce powstał projekt Krajowej Strategii Edukacji Finansowej dla Polski (OECD,2023), to rzeczywiste działania i efekty będą widoczne
dopiero za jakiś czas. Niemniej jednak jest to kluczowy
krok jeśli chodzi o poprawę kompetencji a co za tym
idzie również sytuacji finansowej Polaków.
• Brak wspierania rodziców w kształceniu finansowym
swoich dzieci poprzez dostarczanie im odpowiednichmateriałów edukacyjnych.
• Brak szkoleń dla ludzi młodych, zwłaszcza należących
do grupy NEETs, bezrobotnych, emerytów.

• Brak wiarygodnej strony internetowej stanowiącej
źródło wiedzy finansowej i ewentualnej pomocy dostosowanej do potrzeb obywateli.
• Ograniczona współpraca z instytucjami publicznymi,
NGO, zakładami pracy w zakresie kształcenia finansowego.
• Brak badań pilotażowych weryfikujących skuteczność
programów i działań prowadzonych m.in. w szkołach.
• Brak programów szkoleniowych dla nauczycieli, przygotowujących ich do kształcenia uczniów z zakresu finansów w szkołach oraz brak ewaluacji ich kompetencji.
Realizacja wymienionych działań miała pozytywny
wpływ na wiedzę finansową w innych krajach i stanowi też szansę na poprawę poziomu wiedzy Polaków.
Niektóre z wymienionych punktów zostały uwzględnione w nowo powstałym projekcie Krajowej Strategii
Edukacji Finansowej dla Polski (OECD, 2023).

Modelowe przykłady inicjatyw edukacji finansowej

Modelowe przykłady inicjatyw edukacji finansowej
Działania na rzecz edukacji finansowej w Polsce
W Polsce podobnie jak w innych krajach podejmowane są działania na rzecz
poprawy kompetencji finansowych. Większość projektów publicznychzwiązanych z edukacją finansową tworzonych jest lub współfinansowanych
przez Ministerstwo Finansów.
W 2006 roku powołany został zespół ds. działań edukacyjnych w zakresie funkcjonowania rynku finansowego.
Celem zespołu jest wypracowanie rozwiązań przyczyniających się do zwiększenia świadomości społecznej
w zakresie finansów i rynku finansowego oraz budowania zaufania wobec poszczególnych segmentów rynku
finansowego w Polsce. Ostatnie posiedzenie zespołu
skupiało się na tworzeniu założeń i programu nauczania
nowego przedmiotu biznes i zarządzanie (BiZ) w liceach,szkołach branżowych i technicznych. Wprowadzenie doszkół ponadpodstawowych przedmiotu, który zawieratreści finansowe i ma być nauczany zarówno na poziomie
podstawowym, jak i rozszerzonym, pozwoli na zdawanie
go na egzaminie maturalnym. Największym wyzwaniem
jest opracowanie narzędzi wspomagających nauczycieli,
szczególnie w zakresie nowych treści kształcenia.
Dodatkowo Ministerstwo Finansów prowadzi kilka
corocznych projektów, które skierowane są głównie domłodzieży. Jednym z nich jest projekt „Finansoaktywni”.

Misja edukacyjna programu skupia się wokół tematyki podatkowej lub budżetowej i zmienia co roku:• 2015 – Podatki• 2016 – Budżet
• 2017 – Uczciwie płacę podatki• 2018 – Budżet. Ogarniamy wydatki• 2019 – Rozumiemy podatki• 2020 – Planujemy budżet
• 2021 – Podatki. To się opłaca

Program ma na celu kształtowanie świadomości podatkowej i uświadamianie uczniom znaczenia budżetu.
Ostatnia edycja skierowana była do ostatnich klas szkół
podstawowych. Dodatkowym etapem programu był

konkurs, który sprawdzał wiedzę uczniów z uzyskanych
w trakcie projektu materiałów.
Ministerstwo promuje również platformę internetową TAXEDU stworzoną przez Parlament Europejski
i Komisję Europejską, prowadzoną przy udziale administracji podatkowych państw członkowskich, w tym
Polski. Odbiorcami są osoby w wieku od 9 do 25 lat,a głównymi celami są edukacja podatkowa, ograniczenie
negatywnych zjawisk, takich jak unikanie opodatkowania
czy oszustwa podatkowe i informowanie o usługach i dobrach, które są finansowane z podatków (np. edukacja,
opieka zdrowotna, bezpieczeństwo). Większość prowadzonych dotychczas projektów skupia się na zrozumieniu podatków i budżetu państwowego, warto rozważyć
rozszerzenie edukacji o tematy takie jak ubezpieczenia,
emerytura czy inwestycje, które będą skierowane również do szerszego społeczeństwa.
W kwietniu został ogłoszony projekt Krajowej Strategii
Edukacji Finansowej dla Polski (OECD, 2023), której
priorytety mają zostać zrealizowane w ciągu siedmiu lat.
Strategia w dużej mierze pokrywa zidentyfikowane lukiwystępujące w polskim systemie edukacji finansowej
wymienione w poprzednim rozdziale.
Strategia podzielona jest na etapy, w pierwszym trzyletnim okresie działania mają koncentrować się na najbardziej wrażliwych na problemy finansowe grupach,wśród których są:• gospodarstwa domowe o niskich dochodach;• konsumenci zagrożeni nadmiernym zadłużeniem lubjuż nadmiernie zadłużeni;• osoby pracujące, zwłaszcza zbliżające się do wieku
emerytalnego;• dzieci, młodzież, rodzice i nauczyciele;• uchodźcy z Ukrainy.
43Modelowe przykłady inicjatyw edukacji finansowej

Do głównych priorytetów strategii należy zwiększenie odporności finansowej Polaków poprzez umiejętne
planowanie wydatków i zarządzanie ryzykiem, poprawa
podejmowania długoterminowych decyzji finansowych,zwiększenie umiejętności z zakresu inwestowania na
rynku finansowym oraz podniesienie świadomości Polaków o tym, gdzie znaleźć rzetelne informacje edukacyjne, finansowe i ewentualną pomoc. Przekłada się to m.in.
na następujące działania:• opracowanie i wdrożenie nowych oraz istniejących
programów edukacji finansowej dla priorytetowych
grup docelowych;• opracowanie i przeprowadzenie szeroko zakrojonych
kampanii informacyjnych na temat różnego rodzaju
ryzyka;• opracowanie i wdrożenie programów mających na celu
podniesienie poziomu cyfrowych kompetencji finansowych mieszkańców Polski, świadomości emerytalnej,
programów edukacji finansowej koncentrujących się
na oszczędzaniu i inwestowaniu;• nawiązanie współpracy z instytucjami publicznymi
oraz organizacjami pracodawców, w celu pomocy
pracodawcom w promowaniu programów edukacjifinansowej w miejscu pracy;• stworzenie wspólnego, godnego zaufania, rozpoznawalnego, cieszącego się zaufaniem i uznaniem użytkowników;• ustanowienie programów szkolenia nauczycieli
w zakresie edukacji finansowej, w ramach ich
rozwoju zawodowego.

Realizacja założeń strategii ma być możliwa dzięki
skoncentrowaniu programów na rzeczywistych potrzebach konsumentów, oparciu ich na dowodach, monitoringu i ewaluacji oraz zapewnieniu szerokiego grona dostawców edukacji finansowej. Jest to zdecydowanie krok
naprzód, jeśli chodzi o rozwój kompetencji finansowych
i szansa zwłaszcza dla osób znajdujących się w trudnej
sytuacji ekonomicznej.

44

Wnioski i rekomendacje

Rozdział V
Wnioski i rekomendacje
W dzisiejszych czasach posiadanie wiedzy i umiejętności finansowych jest
kluczowe dla jakości życia i stabilności finansowej jednostki oraz całego
społeczeństwa.
Niemniej w Polsce oraz na świecie wiele osób wciąż
boryka się z brakiem odpowiedniej wiedzy i umiejętności w zakresie finansów. Niedobory wiedzy występują
zarówno wśród dzieci, jak i osób dorosłych.
Poniżej przedstawiamy rekomendacje mające na celu
poprawę stanu wiedzy ekonomicznej wśród Polaków:

1. Wsparcie rodziców i szkół w rozpoczęciu edukacjifinansowej od najmłodszych lat
Głównym źródłem wiedzy na temat finansów wśród
uczniów są ich najbliżsi, tj. rodzice i krewni, którzy nie
zawsze są w stanie zapewnić odpowiednią edukację ekonomiczną swoim dzieciom, gdyż sami nie dysponują podstawową wiedzą w tym zakresie. Wiedza, zachowania
i postawy dzieci są w dużym stopniu odzwierciedleniemtego, co prezentują im rodzice. Korzystnym rozwiązaniem byłoby przygotowanie programów i materiałów
edukacyjnych, które pomogłyby rodzicom wspierać
swoje dzieci w zakresie kształtowania kompetencji
finansowych przed obowiązkiem szkolnym. Podobnie,
istotne jest aby wprowadzać tematy związane z zarządzeniem finansami do progrmamów nauczania najmłodszych uczniów.

2. Dostosowanie treści programów i zajęć szkolnych
do potrzeb uczniów i aktualnych problemów oraz
warunków finansowych
O ile szkoły pełnią ważną funkcję w kształceniu umiejętności finansowych uczniów, o tyle odbywa się to głównie
w ramach innych zajęć (przede wszystkim matematyki),które nie przykładają tak dużej wagi do zagadnień finansowych. Mimo że uczniowie potwierdzają, że mają styczność w szkole z terminami i zadaniami ekonomicznymi,

to wiedza, jaką wynoszą, pozostawia wiele do życzenia.
Zgodnie z oczekiwaniami uczniów programy i zajęcia
szkolne powinny w większym stopniu obejmować elementy praktyczne. Istnieje także potrzeba koncentrowania się w większym stopniu na podstawowych zagadnieniach. Edukacja szkolna powinna określać dokładne
działania i cele kształcenia finansowego. Kluczowym
rozwiązaniem jest określenie wyraźnych ram i kompetencji uczniów oraz ich ciągła aktualizacja. Uczniowie
oczekują uwzględnienia praktycznego aspektu, co należy
wziąć pod uwagę m.in. w utworzonym w szkołach przedmiocie: biznes i zarządzanie, który zastąpił podstawy
przedsiębiorczości.

3. Przygotowanie nauczycieli do prowadzenia zajęć
z zakresu finansówMając na uwadze, że w Polsce edukacja finansowa
odbywa się w ramach innych zajęć, nauczyciele powinni
mieć zapewnione odpowiednie szkolenia oraz materiały.
Utworzony w szkołach przedmiot biznes i zarządzanie
poza uczeniem zachowań powinien przybliżać uczniomtakże bieżącą sytuację gospodarczą i finansową i uczyć
ich w odpowiedni sposób interpretować podstawowewskaźniki ekonomiczne.

4. Skierowanie inicjatyw i programów z zakresu edukacji finansowej do osób dorosłych charakteryzujących
się niższymi kompetencjami i świadomością finansową
Osoby w trudnej sytuacji ekonomicznej, osiągające niższy dochód, zwykle wykazują się niskimi kompetencjami
finansowymi, co jeszcze bardziej pogarsza ich sytuację.
Podobnie ludzie młodzi, niedysponujący zbyt dużym
doświadczeniem w operacjach finansowych, jak i osoby
starsze, które być może nie nadążają za zmieniającą sięrzeczywistością finansową i narzędziami, a ich wiedza
45

Wnioski i rekomendacje

jest nieaktualna, są bardziej narażeni na podejmowanie
złych decyzji finansowych. Istnieje potrzeba organizacji
kursów, szkoleń i programów informacyjnych dla grupszczególnie wrażliwych, które zakończyły już edukację
i samodzielnie nie są w stanie dokształcać się w tym
zakresie.

5. Organizacja inicjatyw, które oprócz poprawyświadomości finansowej zmieniłyby nawyki
i postawy Polaków
Nawet w przypadku posiadania wysokiej wiedzy z zakresu finansów ludzie często odznaczają się raczej mało
rozważnymi postawami i skupiają się na krótkookresowych celach. Niezbędne jest wdrożenie długofalowych
projektów edukacji finansowej dla osób dorosłych,których obecnie w Polsce brakuje, a które nauczyłyby
Polaków myślenia o dłuższej perspektywie i zabezpieczania się na przyszłość.

6. Badania preferencji i zachęt, oraz opracowanie
mechanizmów angażujących podmioty prywatne
w edukację finansową

7. Ewaluacja projektów i programów nakierowanych
na edukację ekonomiczną oraz określenie wytycznych
dotyczących monitorowania oraz oceny programówWdrażane programy i interwencje rzadko są oceniane,
co utrudnia wskazanie, czy osiągają założone cele, dlatego przeprowadzane programy wymagają odpowiedniej
ewaluacji ich skuteczności. Ewaluacje pozwalają nazidentyfikowanie skutecznych działań i obszarów do dalszej poprawy systemu finansowego oraz wprowadzenie
odpowiednich działań naprawczych i dostosowywanie
aktywności do potrzeb społeczeństwa.

8. Stworzenie budzącej zaufanie i łatwej w obsłudze
platformy poświęconej edukacji finansowej konsumentów
O ile konsumenci mają szeroką gamę dostępnych zasobów cyfrowych, o tyle wiele z nich nie budzi zaufania.
Rozwiązaniem byłoby stworzenie strony internetowejbędącej wyczerpującym źródłem wiarygodnych informacji. Mogłaby ona gromadzić materiały edukacyjne
instytucji, które następnie byłyby wykorzystywane
przez indywidualne osoby oraz nauczycieli w szkołach.

Współpraca władz publicznych z sektorem prywatnym(np. bankami) może zaowocować rozwiązaniami przyczyniającymi się do wzrostu świadomości w zakresie rynku
finansowego i budowania zaufania konsumentów doinstytucji finansowych. Organizacja zajęć przez instytucje
finansowe w szkołach może mieć pozytywny wpływ nazaangażowanie i zainteresowanie finansami uczniów.

46Źródła

Źródła1.

Abreu, Margarida and Mendes, Victor, (2010), Financial literacy and portfolio diversification, Quantitative
Finance, 10, issue 5, p. 515-528.

2.

Agarwal S, Driscoll J, Gabaix X, Laibson D. (2009). “The Age of Reason: Financial Decisions over the Life-Cycle
and Implications for Regulation”. Brookings Papers on Economic Activity;2009(2):51-117.

3.

Amagir, A., Groot, W., Maassen van den Brink, H., & Wilschut, A. (2019). SaveWise: The design of a financial
education program in the Netherlands. Citizenship, Social and Economics Education, 18(2), 100-120.

4.

Annamaria Lusardi & Carlo de Bassa Scheresberg, 2013. “Financial Literacy and High-Cost Borrowing in the
United States,” NBER Working Papers 18969, National Bureau of Economic Research, Inc.

5.

Atkinson, Adele and Messy, Flore-Anne, (2011), Assessing financial literacy in 12 countries: an OECD/INFE
international pilot exercise*, Journal of Pension Economics and Finance, 10, issue 4, p. 657-665.

6.

Batsaikhan, U., & Demertzis, M. (2018). Financial literacy and inclusive growth in the European Union (No.
2018/08). Bruegel Policy Contribution.

7.

Bialowolski, P., & Weziak-Bialowolska, D. (2021). Good credit, bad credit: The differential role of the sources ofdebt in life satisfaction. Journal of Consumer Affairs, 55(3), 967-994.

8.

Bialowolski, P., Weziak-Bialowolska, D., Lee, M. T., Chen, Y., VanderWeele, T. J., & McNeely, E. (2021). The roleof financial conditions for physical and mental health. Evidence from a longitudinal survey and insurance claims
data. Social Science & Medicine, 281, 114041.

9.

Bissey, Marie-Edith and Ortona, Guido, (2007), The program for the simulation of electoral systems ALEX4.1:
what it does and how to use it, POLIS Working Papers, Institute of Public Policy and Public Choice - POLIS.

10. Bolaji-Adio, Adedayo; Iarossi, Giuseppe; Perotti, Valeria; Zottel, Siegfried.
11. Bolognesi A, Hasler A, Lusardi A (2020) Millennials and money: financial preparedness and money management
practices before covid-19
12. Bottazzi, Laura and Lusardi, Annamaria, (2021), Stereotypes in financial literacy: Evidence from PISA, Journal of
Corporate Finance, 71, issue C, number S0929119920302753.
13. Bucci A, Calcagno R, Marsiglio S (2022) Financial literacy, human capital and economic growth. MIMEO
14. CBM, 2022. Poziom wiedzy finansowej Polaków 2022, https://kef.edu.pl/wp-content/uploads/2022/03/kefip_badanie_poziom_wiedzy_finansowej_Polakow_2022.pdf
15. De Bruijn E-J, Antonides G (2020) Determinants of financial worry and rumination. J Econ Psychol 76:102233.
https://doi.org/10.1016/j.joep.2019.102233.
16. Dos Santos Felipe, Israel José & Ceribeli, Harrison & Lana, Túlio. (2017). Investigating the level of financial
literacy of university students. Revista de Administração de Administração, Contabilidade e Economia. 16. 845.
10.18593/race.v16i3.13458.

47Źródła

17. Drolet, Marie. 2016. “Gender differences in the financial knowledge of Canadians”. Insights on Canadian Society.
March. Statistics Canada Catalogue no. 75-006-X.
18. Ferreira, M. B., de Almeida, F., Soro, J. C., Herter, M. M., Pinto, D. C., & Silva, C. S. (2021). On the relation
between over-indebtedness and well-being: an analysis of the mechanisms influencing health, sleep, life satisfaction, and emotional well-being. Frontiers in Psychology, 1199.
19. Fonseca, R., Mullen, K.J., Zamarro, G. and Zissimopoulos, J. (2012), What Explains the Gender Gap in Financial Literacy? The Role of Household Decision Making. Journal of Consumer Affairs, 46: 90-106. https://doi.
org/10.1111/j.1745-6606.2011.01221.x
20. Hastings JS, Madrian BC, SkimmyhornWL. 2012. Financial Literacy, Financial Education and Economic Outcomes. Annual Review of Economics 5: Submitted. Doi: 10.1146/annurev-economics-082312-125807
21. Hsu J. W. (2016). Aging and Strategic Learning: The Impact of Spousal Incentives on Financial Literacy. The
Journal of human resources, 51(4), 1036–1067. https://doi.org/10.3368/jhr.51.4.1014-6712r
22. Kempson, HE., Collard, SB., & Moore, N. (2005). Measuring financial capability: an exploratory study. Financial
Services Authority.
23. Klapper, L., Lusardi, A., & Van Oudheusden, P. (2015). Financial literacy around the world. World Bank. Washington DC: World Bank, 2, 218-237.
24. Koomson, I., Ansong, D., Okumu, M., & Achulo, S. (2022). Effect of financial literacy on poverty reduction across
Kenya, Tanzania, and Uganda. Global Social Welfare, 1-11.
25. Lo Prete A (2018) Inequality and the finance you know: does economic literacy matter?. Econ. Politica J. Anal.
Inst. Econ 35(1):183–205. https://doi.org/10.1007/s40888-018-0097-3.
26. Lusardi A, Michaud P-C, Mitchell OS (2017) Optimal financial knowledge and wealth inequality. J Polit Econ
125(2):431–477. https://doi.org/10.1086/6909500.
27. Lusardi A, Michaud P-C, Mitchell OS (2020) Assessing the impact of financial education programs: a quantitative model. In:Econ Educ Rev 78:101899. https://doi.org/10.1016/j.econedurev.2019.05.006.
28. Lusardi, A., & Tufano, P. (2015). Debt literacy, financial experiences, and overindebtedness. Journal of Pension
Economics & Finance, 14(4), 332-368. doi:10.1017/S1474747215000232
29. Lusardi, Annamaria & Tufano, Peter. (2009). Debt Literacy, Financial Experiences, and Overindebtedness. National Bureau of Economic Research. 10.3386/w14808.
30. Lusardi, Annamaria, and Olivia S. Mitchell. (2014). “The Economic Importance of Financial Literacy: Theory andEvidence.” Journal of Economic Literature, 52 (1): 5-44.
31. Making sense of financial capability surveys around the World : a review of existing financial capability andliteracy measurement instruments (English). Washington, D.C. : World Bank Group.
32. Mitchell, O. S., & Lusardi, A. (2015). Financial literacy and economic outcomes: Evidence and policy implications. The journal of retirement, 3(1), 107-114.
33. Mitchell, Olivia & Lusardi, Annamaria. (2015). Financial Literacy and Economic Outcomes: Evidence and Policy
Implications. The Journal of Retirement. 3. 107-114. 10.3905/jor.2015.3.1.107.
48

Źródła

34. OECD (2020), PISA 2018 Results (Volume IV): Are Students Smart about Money?, PISA, OECD Publishing,Paris, https://doi.org/10.1787/48ebd1ba-en.
35. OECD (2022), Financial Literacy in Poland: Relevance, evidence and provision.
36. OECD (2023), Krajowa Strategia Edukacji Finansowej dla Polski, https://www.oecd.org/finance/financial-education/krajowa-strategia-edukacji-finansowej-polski.htm
37. Potrich, Ani & Vieira, Kelmara & Mendes-Da-Silva, Wesley. (2016). Development of a financial literacy model foruniversity students. Management Research Review. 39. 356-376. 10.1108/MMR-06-2014-0143.
38. Razen, M. (2021). Financial literacy, economic preferences, and adolescents’ field behavior. Finance researchletters, 40.
39. Richardson, T., Elliott, P., & Roberts, R. (2013). The relationship between personal unsecured debt and mental
and physical health: a systematic review and meta-analysis. Clinical psychology review, 33(8), 1148-1162.
40. Robson, Thomas & Sánchez-Gómez, David & Cano, Francisco & Aranda, Ismael. (2013). Robson et al. 2012.
Supplementary material published.
41. Rząd Kanady (2020). Summative Evaluation of the Financial Literacy Program: Final Evaluation Report, https://www.canada.ca/en/financial-consumer-agency/corporate/planning/audit-evaluation/evaluation-report-financial-literacy-program.html#toc9
42. Sconti, A. (2022). Having Trouble Making Ends Meet? Financial Literacy Makes the Difference. Italian Economic
Journal, 1-32.
43. Stango, V. and Zinman, J. (2009), Exponential Growth Bias and Household Finance. The Journal of Finance, 64:
2807-2849. https://doi.org/10.1111/j.1540-6261.2009.01518.x
44. Stewart, C. C., Yu, L., Lamar, M., Wilson, R. S., Bennett, D. A., & Boyle, P. A. (2020). Associations of health andfinancial literacy with mortality in advanced age. Aging clinical and experimental research, 32, 951-957.
45. Swiecka, Beata and Grima, Simon, (2019), Factors Affecting the Consumers’ Choice of Payment Instrument in
Poland, European Research Studies Journal, XXII, issue 4, p. 179-198.
46. Tabea Bucher-Koenen & Andreas Hackethal & Johannes Koenen & Christine Laudenbach, 2021. “GenderDifferences in Financial Advice,” ECONtribute Discussion Papers Series 095, University of Bonn and Universityof Cologne, Germany.
47. Van Rooij, M., Lusardi, A., & Alessie, R. (2011). Financial literacy and stock market participation. Journal of
Financial Economics, 101(2), 449–472. doi:10.1016/j.jfineco.2011.03.
48. World Bank. (2018). UFA 2020 Overview: Universal Financial Access by 2020. http://www.worldbank.org/en/
topic/financialinclusion/brief/achieving-universal-financial-access-by-2020
49. Yu, L., Mottola, G., Bennett, D. A., & Boyle, P. A. (2021). Adverse impacts of declining financial and health literacy
in old age. The American Journal of Geriatric Psychiatry, 29(11), 1129-1139.

49

evidin.plspotdata.pl
provident.pl