ผลกระทบทางสังคมและสิงแวดล้ อมของการพัฒนาอย่ างรวดเร็วบนลํานํา สาขาของแม่ นํา โขง: กรณีโครงการเขือนไฟฟ้าพลังนํา นํา เทิน 2 ในลาว
การพัฒนาเขือนไฟฟ้าพลังนํา ในลํานํา สาขากําลังคุกคามสิงแวดล้ อมในแม่ นํา โขงผู้เชียวชาญกล่าวว่า 70 เปอร์ เซ็นต์ของจํานวนปลาทีอยูใ่ นแม่นําโขงเป็ นปลาอพยพ ปลาเหล่านีว่าย
ไปมาระหว่างแม่นําโขงกับลํานําสาขาตามฤดูกาล วิทยาศาสตร์ ยงั ไม่ได้ อธิบายรายละเอียดอืนๆ อีกมากที
เกียวข้ องกับนิเวศวิทยาของปลาในแม่นําโขง อย่างเช่นการอพยพย้ ายถิน และรูปแบบการวางไข่1 ในขณะนี
แผนการสร้ างเขือนไซยะบุรีและดอนสะโฮงกับผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมและสังคมจากโครงการทีคาดว่าจะ
เกิดขึนได้ กระตุ้นให้ เกิดการโต้ เถียงกันในระดับนานาชาติ ซึง แน่นอนว่าหากมีการสร้ างเขือนในแม่นําสาย
หลัก เส้ นทางอพยพของปลาจะต้ องถูกกีดขวางอย่างแน่นอน
การเปลียนแปลงของนําจะก่อให้ เกิดผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมซึง จะทําให้ เกิดผลกระทบต่อเนืองที
ประเมินค่าไม่ได้ ตอ่ ชีวิตของผู้คนทีใช้ ชีวิตพึง พิงทรัพยากรธรรมชาติของแม่นําและลํานําสาขา2 ถึงแม้ วา่ การก่อสร้ างเขือนบนแม่นําโขงสายหลักจะสามารถหลีกเลียงได้ การพัฒนาหรื อสร้ างเขือนอย่างต่อเนืองในลํา
นําสาขานัน ในท้ ายทีสดุ จะไปกีดขวางการไหลของนํา ซึง จะทําให้ ชีวิตสัตว์นําในแม่นําโขงลดปริ มาณลง
อย่างรวดเร็ วอย่างหลีกเลียงไม่ได้ การก่อสร้ างเขือนในลํานําโขงนันแม้ ว่าจะเป็ นเรื องทีสําคัญมาก แต่ผลกระทบทังด้ านสิงแวดล้ อมและสังคมทีเป็ นผลมาจากการพัฒนาและการสร้ างเขือนในลํานําสาขาก็ควรต้ องได้ รับการพิจารณาซํา และต้ องพยายามหลีกเลียงผลกระทบทีอาจจะเกิดจากโครงการใหม่ๆ นอกจากนี
ความสนใจทีเน้ นไปทีลํานําสายหลักทีนําไปสูก่ ารพัฒนาลํานําสาขาก็ถกู ผลักดันอย่างกระตือรื อร้ น เป็ นอันตรายต่อระบบนิเวศสัตว์นําและแม่นําโขงและลํานําสาขา รวมถึงวิถีชีวิตความเป็ นอยูข่ องชาวบ้ านที
พึง พาธรรมชาติ
การเร่ งรั ดการพัฒนาพลังนํา ในลาวในจํานวนนําทีไหลจากสามเหลียมปาก
แม่นําโขงเวียดนามสูท่ ะเลจีนใต้ นนั นําจากลาวมีปริ มาณสูงทีสดุ คือ ประมาณ 35 เปอร์ เซ็นต์จาก
ทังหมด3 ซึง รัฐบาลลาวดินรนทีจะใช้ ประโยชน์
จากนําจํานวนมหาศาลเหล่านี และทําให้
โครงการนีกลายเป็ นสิงทีเรี ยกว่า “พลังงานของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ” ทีจะเป็ นแหล่ง
เขือนไฟฟ้าพลังนํา นํา เทิน 2พลังงานให้ แก่ประเทศเพือนบ้ าน ตามแผนการ
พัฒนาด้ านพลังงานของรัฐบาลลาว (สิงหาคม 2555) โครงการจํานวน 86 โครงการทีถกู ดําเนินการ ธุรกิจ
บทที 2-51

การผลิตด้ านพลังงานของประเทศมีโรงงาน 14 โรงทีกําลังปฏิบตั ิการอยูใ่ นปั จจุบนั และอีก 12 โรงอยูใ่ นระหว่างการก่อสร้ าง4 ซึง นอกเหนือไปจากสถานีพลังงานจากถ่านหินลิกไนท์หงสาทีกําลังจะเปิ ดใช้ งานในปี2558 (2015) แล้ ว โครงการอืนๆ ทีเหลือเป็ นโครงการพลังนําทังหมดสิงทีกระตุ้นให้ เกิดการพัฒนาไฟฟ้าพลังนําในระยะเริ มแรกในลาว คือโครงการไฟฟ้าพลังนํา นําเทิน2 ทีได้ รับการสนับสนุนจากธนาคารโลกและธนาคารพัฒนาเอเชียหรื อ ADB โครงการไฟฟ้าพลังนําทังหมด
ในลาวทีกล่าวไว้ ก่อนหน้ า มีเพียง 10 โครงการทีดําเนินการก่อนทีโครงการเขือนนําเทิน 2 จะเริ มเมือปี 2548
(2005) ซึง เป็ นตัวกระตุ้นให้ เกิดสัญญาในการดําเนินโครงการสร้ างเขือน และมีการแลกเปลียนบันทึกที
ศึกษาความเป็ นไปได้ ของโครงการ และแม้ วา่ ธนาคารโลกและ ADB จะสนับสนุนโครงการนําเทิน 2 ทีถกู ติดป้ายว่าเป็ น “ต้ นแบบของการพัฒนาอย่างยัง ยืน” แต่ปัจจุบนั ผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมและสังคมก็เริ มปรากฏให้ เห็น ซึง ในรายงานนี เราจะตรวจสอบและพิจารณาผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมและสังคมอัน
เนืองมาจากการพัฒนาเขือน ผ่านการมองโครงการนําเทิน 2ผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมและสังคมของเขือนนํา เทิน 2 “ต้ นแบบของการพัฒนาอย่ างยังยืน”เขือนนําเทิน 2 ตังอยูใ่ นแขวงคําม่วน ในภาคกลางของลาว โดยมีวตั ถุประสงค์หลักเพือรักษาค่า
เงินตราต่างประเทศผ่านการจําหน่ายพลังงานให้ แก่ประเทศเพือนบ้ านอย่างไทย (ดูทีแผนทีด้านล่าง)โครงการนีเป็ นการสร้ างเขือนทีมีความสูง 48 เมตรในแม่นําเทิน ซึง เป็ นลํานําสาขาของแม่นําโขง การสร้ างเขือนดังกล่าว ส่งผลให้ พืนทีขนาด 450 ตร.กม. ซึง มีขนาดเท่ากับสองในสามของสิงคโปร์ จมอยูใ่ ต้ นํา และยัง
ทําให้ ประชากรจํานวน 3,600 คนต้ องอพยพย้ ายถินฐาน และตามวัตถุประสงค์หลักของโครงการ ไฟฟ้า
จํานวน 1,000 เมกะวัตตส์ (MW) ของทีผลิตได้ ทงหมด
ั
1,075 เมกะวัตตส์ (MW) จะถูกจําหน่ายให้ แก่ประเทศไทย เพือนําเงินตราต่างประเทศเข้ าสูล่ าวแผนที: โครงการเขือนไฟฟ้าพลังนํา นํา เทิน 2(ทีมา: อินเตอร์ เนชันแนล ริเวอร์ ส)บทที 2-5

โครงการนีเป็ นโครงการภาคเอกชนทีมีผ้ ผู ลิตไฟฟ้าเอกชนผลิต และได้ เงินทุนจากการใช้ วิธี BOOT หรื อการสร้ างปฏิบตั ิการ และการขนส่งเอง โครงการนีเป็ นโครงการสาธารณะทีใหญ่ทีสดุ เท่าทีเคยมีมาในลาว ใช้ งบประมาณราวๆ 1.45
ล้ านล้ านดอลล่าห์สหรัฐ
ผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมและ
สังคมอย่างใหญ่หลวงทีเกียวข้ องกับโครงการนี ทําให้ เกิดการโต้ เถียงกันในระดับนานาชาติ โดยกินเวลานานกว่าหนึง2ทศวรรษ ก่อนทีธนาคารโลกกับ ADB จะตัดสินใจให้ ความสนับสนุนในปี 2548 (2005) การก่อสร้ างเริ มในเดือนมิถนุ ายนปี เดียวกัน ต่อมาในเดือนเมษายน 2551 (2008) การโยกย้ ายทีอยู่อาศัยของประชากรในบริ เวณนันก็สําเร็ จเรี ยบร้ อย และเริ มมีการผันนําเข้ าอ่างเก็บนํา ต่อมาวันที 15 มีนาคม 2553 (2010) เขือนก็เริ มทํางานเต็มกําลังและส่งออกพลังงานไปยังประเทศไทย
ผลก็คือ พืนทีขนาด 450 ตร.กม. ถูกนําท่วมและระบบนิเวศในพืนทีราบสูงนากายทีมีคณุ ค่ายิง โดยถูกเรี ยกว่าเป็ น กาลาปากอสแห่งโลกตะวันออก ก็ได้ รับผลกระทบอย่างรุนแรง ในขณะเดียวกัน ในแง่การ
ดํารงชีวิตของประชากรจํานวน 6,300 คนทีถกู โยกย้ ายถินฐาน ก็ยงั คงต้ องมีการจัดการอย่างเป็ นรูปธรรมนอกจากนี หลังจากนําถูกนําไปใช้ ในการผลิตกระแสไฟฟ้าแล้ วก็จะถูกส่งไปยังแม่นําเซบังไฟและลํานําสาขาทําให้ ผ้ คู นราวๆ 120,000 ถึง 130,000 คน ได้ รับผลกระทบจากพืนทีทําการเกษตรกรรมถูกนําท่วมอุตสาหกรรมการประมงเสียหายอย่างรุนแรง และมีอทุ กภัยเพิมขึนการไม่ ทาํ ตามสัญญาของโครงการนํา เทิน 2สืบเนืองจากการให้ ความสนับสนุนของ
ธนาคารโลกและ ADB ต่อโครงการนี จึงได้ มีการศึกษาหลายครัง เนืองมาจากความกังวลต่อผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมและสังคมอย่างรุนแรง
ทีมีความเป็ นไปได้ ว่าจะเกิดขึน ดังนัน จึงเกิด
แผนรองรับเหตุการณ์ตา่ งๆ เพือบรรเทาเยียวยา
ผลเสียทีอาจเกิดขึน อย่างไรก็ดี นําก็ถกู ปล่อยจน
เต็มอ่างเก็บนํา และเขือนก็เริ มทํางาน แม้ วา่แผนการพัฒนาสังคมของโครงการ ข้ อตกลงการ
นํา ท่ วมพืน ทีเพาะปลูกริมฝังแม่ นํา เซบังไฟให้ สมั ปทานกับรัฐบาลลาว และเงือนไขทีร่างไว้
ตามนโยบายคุ้มครองสิงแวดล้ อมและสังคมของธนาคารโลก จะยังไม่ได้ มีการปฏิบตั ิตาม แต่ผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมและสังคมทีผ้ คู นเฝ้ามองก็เริ มปรากฏให้ เห็น ซึง ปั ญหาสําคัญบางประการมีดงั ต่อไปนี
ประการแรก พืนทีบริ เวณอ่างเก็บนําถูกนําท่วมก่อนทีจะมีการตัดพืชพันธุ์ไม้ ทีอยูใ่ นบริ เวณอ่างเก็บ
นําออก ซึง การทีไม่ได้ ตดั ต้ นไม้ ตา่ งๆ ให้ เรี ยบร้ อยก่อนนันทําให้ คณุ ภาพนําเสีย ทังนําในอ่างเก็บนําและที
ปลายนําของแม่นําเซบังไฟ ซึง มีแนวโน้ มจะเป็ นอันตรายต่อสุขภาพของคน
ประการทีสอง มีรายงานว่าชาวบ้ านหลายๆ หมูบ่ ้ านในแถบแม่นําเซบังไฟ มีปัญหาโรคผิวหนัง
หลังจากอาบนําหรื อหาปลาในแม่นํา ซึง การทีชาวบ้ านเป็ นโรคผิวหนังทันทีทีเขือนเริ มทํางาน รวมทังไม่มีการแจ้ งเตือนชาวบ้ านล่วงหน้ าเกียวกับคุณภาพของนําทีลดลง และชาวบ้ านในพืนทีเองทีไม่มีทางเลือก

บทที 2-53

นอกจากต้ องใช้ นําในแม่นําเซบังไฟในครัวเรื อนและชีวิตประจําวัน
เหล่านีมีสาเหตุมาจากบ่อนําทีสร้ างโดยบริ ษัทพลังงานนําเทิน 2(NTPC) พัง ทําให้ นําเสียไหลออกจากบ่อ
ประการทีสาม แม้ วา่ นโยบายคุ้มครองของธนาคารโลกจะ
กําหนดไว้ วา่ การเวนคืนทีดนิ และสินทรัพย์อืนๆ ทีเกียวข้ อง จะกระทําได้ ตอ่ เมือมีการจ่ายเงินชดเชยแล้ ว แต่เงินชดเชยสําหรับ
ทีดนิ และสวนผลไม้ ทีถกู นําท่วมก็ถกู แจกจ่ายให้ ชาวบ้ านหลังจาก
ทีมีการโยกย้ ายถินฐานแล้ วถึงสองปี ซึง ประชากรทีถกู โยกย้ ายถินฐานนันตกอยูใ่ นสถานการณ์ลําบาก พวกเขาไม่อาจยืนฟ้องหรื อเด็กหญิงวัยสองขวบทรมานจากโรคผิวหนังเรี ยกร้ องได้ หากไม่ได้ รับเงินชดเชยทีไม่ยตุ ธิ รรมตามทีระบุไว้ ในหลังจากอาบนําในแม่ นํา เซบังไฟ ทีรับนํา จากอ่ างเก็บ
นโยบาย เพราะทังทีดนิ และทรัพย์สินทีควรจะใช้ เป็ นหลักฐาน
นํา ของเขือนนํา เทิน 2สนับสนุนข้ อร้ องเรี ยนได้ จมอยูใ่ ต้ นําแล้ วดังนัน ถึงแม้ ว่าโครงการนีจะถูกเรี ยกว่าเป็ น “ต้ นแบบของการพัฒนาอย่างยัง ยืน” และมีการ
ประเมินด้ านสิงแวดล้ อมและสังคม รวมถึงแผนงานอย่างละเอียดเพือป้องกันหรื อเยียวยาผลเสียทีเกิดขึน
แต่ในทางปฏิบตั ิ คําสัญญาและข้ อเรี ยกร้ องด้ านการคุ้มครองสิงแวดล้ อมและสังคมกลับไม่บรรลุเป้าหมาย
แต่กลายเป็ นว่า การทํางานเชิงพาณิชย์ของเขือนดังกล่าวและผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจกลายเป็ นเรื องสําคัญหลัก
การป้องกันไม่ ให้ เกิดผลกระทบต่ อสิงแวดล้ อมและสังคม จากการพัฒนาเขือนพลังงานไฟฟ้าถ้ าหากว่าธนาคารโลกพยายามหาทางหลีกเลียงและเยียวยาผลกระทบทีเกิดกับสิงแวดล้ อมและ
สังคมอันเนืองมาจากโครงการพลังงานไฟฟ้าเขือนนําเทิน 2 ถือเป็ นหน้ าทีทีโครงการนีจะต้ องหาแก้ ไขและ
ปรับปรุงปั ญหาดังต่อไปนี
ประการแรก โครงการจะต้ องปฏิบตั ิตามนโยบายคุ้มครอง เพราะในฐานะที NTPC เป็ นบริ ษัทดําเนินงานได้ ให้ ความสําคัญกับผลประโยชน์มาเป็ นอันดับแรก และไม่สามารถทําตามหน้ าทีทีถกู หนดไว้ ในนโยบายได้ ธนาคารโลกและ ADB ในฐานะทีเป็ นผู้สนับสนุนโครงการมีหน้ าทีทีจะต้ องให้ บริ ษัทปฏิบตั ติ ามหลักเกณฑ์การคุ้มครองทีกําหนดไว้
ประการทีสอง จะต้ องมีกลไกในการเฝ้าระวังและตรวจสอบ เพือประเมินผลกระทบระยะยาวของ
โครงการ ตามแผนงานเบืองต้ น โปรแกรมฟื นฟูชีวิตความเป็ นอยู่ทีตงขึั นโดย NTPC จะเสร็ จสมบูรณ์ในปี2557 (2014) ซึง เป็ นเวลาทีหน้ าทีความรับผิดชอบโครงการจะถูกโอนถ่ายไปยังรัฐบาลลาว อย่างไรก็ดี
รัฐบาลลาวจะสามารถรับมือและให้ ความช่วยเหลือแก่ประชาชนในพืนที และแก้ ปัญหาอืนๆ ได้ หรื อไม่นนั ก็ยังเป็ นข้ อสงสัยและเป็ นปั ญหาอยูม่ าก การเฝ้าระวังผลกระทบในระยะยาว รวมทังการเยียวยาผลกระทบเหล่านีจะกลายเป็ นประเด็นปั ญหาสําคัญอย่างชัดเจน ยิงไปกว่านัน ในฐานะทีโครงการนีเป็ นโครงการทีบทที 2-54

ได้ รับการสนับสนุนจากนานาชาติ โครงการนีจึงสมควรจะมีการศึกษาในระยะยาว เกียวกับผลกระทบจาก
การก่อสร้ างเขือนในลํานําสาขาในระบบนิเวศลุม่ แม่นําโดยรวม การศึกษาเหล่านีควรต้ องถูกใช้ เพือเป็ นแหล่งข้ อมูลทีให้ ความรู้ในเรื องของผลกระทบสะสมของเขือนกับระบบนิเวศในแม่นําโขง
ประการทีสาม ต้ องมีการเปิ ดเผยข้ อมูลเกียวกับผลกระทบต่อสิงแวดล้ อมและสังคม ทังๆ ทีมีการร้ องขอจากองค์กรพัฒนาเอกชน แต่บริ ษัทต่างๆ ทีรับผิดชอบกลับไม่เปิ ดเผยข้ อมูลสําคัญต่างๆ รวมถึงการ
สํารวจมาตรฐานในการดํารงชีวิต สํารวจคุณภาพนําทังในอ่างเก็บนําและทีตอนล่างของแม่นํา และรายงาน
การเฝ้าสังเกตุการณ์การฟื นฟูชีวิตความเป็ นอยูใ่ ห้ สาธารณชนรับทราบ ทีสําคัญการศึกษาที NTPC กระทํา
นันมีปัญหาตรงทีรายงานผลการศึกษาม่ถกู เปิ ดเผย ซึง ไม่เพียงแต่การสํารวจทีจดั ทําโดยผู้เชียวชาญจาก
ธนาคารโลกเท่านัน แต่การเฝ้าสังเกตโครงการทีกระทําโดยกลุม่ องค์กรพัฒนาเอกชนก็ควรต้ องได้ รับการ
ยอมรับด้ วยเช่นกัน และเพือให้ การเฝ้าสังเกตโครงการเหล่านีได้ ผลดียิงขึนข้ อมูลทีเกียวข้ องกับผลกระทบ
ทางสิงแวดล้ อมและสังคมของโครงการควรต้ องเปิ ดเผยแก่สาธารณชน
ประการทีสี ธนาคารโลกควรต้ องให้ รัฐบาลลาวปฏิบตั ติ ามนโยบายด้ านสิงแวดล้ อมทีธนาคารโลก
กําหนดไว้ เมือทําการกําหนดโครงการนําเทิน 2 ซึง ในการวางรากฐานโครงการ ทังธนาคารโลกและ ADB
ต่างร่วมกันกําหนดและทบทวนนโยบายด้ านสิงแวดล้ อมทีทางลาวรับไปปฏิบตั ิ ข้ อเท็จจริ งทีวา่ ลาวได้
เตรี ยมการและจัดการให้ เกิดนโยบายด้ านสิงแวดล้ อมนันเป็ นเรื องน่ายกย่อง แต่ทว่า ลาวได้ จดั ลําดับ
ความสําคัญไว้ ทีการเจริ ญเติบโตทางเศรษฐกิจมากกว่าจะพิจารณาถึงความเสียหายทางสภาพแวดล้ อมและสังคมจากโครงการพัฒนาดังกล่าว และยังไม่พยายามกําหนดนโยบายด้ านสิงแวดล้ อมเพือปรับปรุง
และแก้ ไขปั ญหาอย่างจริ งจัง ดังนัน เมือมาถึงการปฏิบตั จิ ริ งจึงมีหลายประเด็นทีต้องกล่าวถึง ทังธนาคารโลกและ ADB ต่างเพิมแรงผลักดันโครงการไฟฟ้าพลังนําในลาว ด้ วยการให้ นําหนักแก่โครงการนํา
เทิน 2 ปั จจัยนีจึงนําไปสูโ่ ครงการพัฒนาเขือนทีองค์ประกอบทางด้ านสิงแวดล้ อมและสังคมไม่ได้ รับการพิจารณาอย่างเพียงพอ ฉะนัน เราจึงไม่สามารถคาดหวังให้ ผ้ ดู ําเนินการโครงการไฟฟ้าพลังนําจะกําหนดหรื อส่งเสริ มมาตรการใดๆ ทีจะเป็ นการหลีกเลียงและเยียวยาผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมด้ วยตัวเอง
นอกจากนี ในปั จจุบนั รัฐบาลลาวขาดความสามารถในการจัดการและความน่าเชือถือ ซึง ผู้ให้ การสนับสนุนเงินอย่างธนาคารโลกและ ADB ทีให้ การสนับสนุนเพือปรับปรุงแก้ ไขนโยบายด้ านสิงแวดล้ อม และส่งเสริ มการพัฒนาไฟฟ้าพลังนําในลาว โดยสนับสนุนให้ ก่อสร้ างเขือนนําเทิน 2 ต้ องมีหน้ าทีกระตุ้นให้ รัฐบาลลาวปฏิบตั ิตามนโยบายด้ านสิงแวดล้ อมอย่างครบถ้ วน และเรี ยกร้ องให้ ลาวดําเนินโครงการด้ วยความโปร่งใสและมีความน่าเชือถือมากกว่านีทังนี หากไม่สามารถแก้ ปัญหาเหล่านีได้ โครงการนีก็ไม่สมควรทีจะถูกเรี ยกว่าเป็ น “ต้ นแบบของการพัฒนาอย่างยัง ยืน” และไม่ควรจใช้ ในการพัฒนาเขือนไม่วา่ จะในลาวหรื อประเทศอืนเอกสารอ้ างอิง
Asian Development Bank (ADB). 2004. Summary Environmental and Social Impact Assessment: Nam Theun 2 Hydroelectric
Project in Lao People’s Democratic Republic. Manila, the Philippines: ADB.

บทที 2-55

Goldman, M. 2005. Imperial Nature: The World Bank and Struggles of Social Justice in the Age of Globalization. NewHaven, Connecticut: Yale University Press.
Imhof, Aviva, and Shannon Lawrence. 2005. An Analysis of Nam Theun 2 Compliance with World Commission on Dams
Strategic Priorities. Berkeley, California: International Rivers Network (IRN).
http://www.internationalrivers.org/resources/an-analysis-of-nam-theun-2-compliance-with-world-commission-on-damsguidelines-4124
Higashi, Satomi. 2005. Why Did the Japanese Government Support the Nam Theun 2 Dam Project? A Report on the Ministryof Finance and NGO Regular Consultation Special Session. Forum Mekong Vol. 7 No. 1, 1-13 (in Japanese)
http://www.mekongwatch.org/PDF/FM7_1.pdf
Higashi, Satomi. 2010. New Poverty Proliferation in the Guise of Poverty Eradication: The Laos Nam Theun 2 Hydropower
Project. Alternatives November/December 2010 (in Japanese)
Kiguchi, Yuka. 2008. The Hoo Sahong Fish Corridor and People’s Lives: Concerns on the Environment and Social Impact ofthe Don Sahong Dam. Forum Mekong Vol. 9 No.1, 16-19 (in Japanese) http://www.mekongwatch.org/PDF/FM9_1.pdf
Minutes of the Ministry of Finance and NGO Regular Consultation Special Session (April 12, 2005) (in Japanese)
http://www.jacses.org/sdap/mof/gijiroku/mof28.pdf.pdf
Nam Theun 2 Power Company (NTPC). http://www.namtheun2.com
Nam Theun 2 Power Company (NTPC). 2005. Social Development Plan. Vientiane, Lao PDR: NTPC.
http://www.namtheun2.com/reports/111.html
Shoemaker, Bruce, Ian G. Baird, and Monsiri Baird. 2002. The People and Their River: A Survey of River-Based Livelihoodsin the Xe Bang Fai River Basin in Central Lao PDR. Vientiane, Lao PDR: Canada/Lao PDR Fund for Local Initiatives.
World Bank. Nam Theun 2.
http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/EASTASIAPACIFICEXT/LAOPRDEXTN/0,,contentMD
K:21109109~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:293684,00.html
World Bank. Nam Theun 2 Blogs. http://blogs.worldbank.org/eastasiapacific/category/tags/nt2

แม่ โขงว้ อช (Mekong Watch)ดูบทที 1-3 ความหลากหลายสายพันธุป์ ลาในลุ่มนําโขง และบทที 1-4 แม่นําโขง แหล่งปลานําจืดทีใ หญ่ทสี ุดในโลก
ดูบทที 2-1 แม่นําโขงสายหลัก: มองย้อนกลับไปทีก ารพัฒนาเขือ นไฟฟ้าพลังนํา และ บทที 2-2 การพัฒนาเขือ นบนแม่นําสายหลัก: การดําเนินการก่อสร้างเขือ นไซยะบุรลี ่วงหน้าโดยปราศจากข้อตกลง3ดูบทที 1-1 สภาพแวดล้อมทางธรรมชาติของแม่นําโขง4แผนนีรวมถึงโรงงานทีม กี าํ ลังการผลิตที 1 เมกกะวัตต์ (MW) หรือมากกว่า12บทที 2-56