Polski
sportowy pkbJaką wartość dla gospodarki
stanowi aktywność fizyczna
i produkty z nią związane
Warszawa, wrzesień 2022

Informacja o twórcach raportu
Raport został przygotowany przez SpotData przy wsparciu PKN Orlen SA.
Prace merytoryczne nad raportem koordynował Ignacy Morawski,
dyrektor SpotData. Prace realizował zespół w składzie: Ignacy Morawski,
Wiktor Wojciechowski (SGH), Jerzy Morawski (SpotData).

SpotData jest centrum wiedzy i analiz ekonomicznych będącym częścią
Bonnier Business Polska – wydawcy „Pulsu Biznesu” i portalu Bankier.pl.
Analitycy SpotData zajmują się dostarczaniem firmom dedykowanych
danych branżowych i ogólnogospodarczych, a także przygotowywaniem
raportów specjalnych. Jednocześnie zespół SpotData przygotowuje
regularne analizy gospodarcze dla czytelników „Pulsu Biznesu”,
a także prowadzi serwis platforma.pb.pl udostępniający kilka tysięcy
najważniejszych danych z polskiej i światowej gospodarki.

PKN Orlen jest największym przedsiębiorstwem w Polsce pod względem
przychodów, liderem rynku paliw i liderem rynku petrochemicznego
w Europie Środkowej. Swoją globalną rozpoznawalność buduje między
innymi poprzez zaangażowanie w sport. Dzięki sponsoringowi sportu
w 2021 roku Grupa ORLEN wypracowała w Polsce i za granicą łączny
ekwiwalent reklamowy na poziomie ponad miliarda złotych. PKN ORLEN
to sponsor tytularny zespołu występującego w Formule 1 – Alfa Romeo F1
Team ORLEN oraz Roberta Kubicy, jedynego polskiego kierowcy
w historii królowej motorsportu. Współpracuje też między innymi
z Polskim Komitetem Olimpijskim, Polskim Związkiem Piłki Siatkowej,
Polskim Związkiem Piłki Nożnej, Polskim Związkiem Narciarskim
czy Polskim Związkiem Lekkiej Atletyki. PKN Orlen jest jednymz największych podmiotów finansujących rozwój sportu w Polsce.

1Wstęp
Trzy kręgi sportu

Polacy są coraz bardziej zainteresowani sportem,a w miastach rośnie popularność aktywnych
form spędzania czasu wolnego. W ostatniej
dekadzie liczba osób uprawiających sport
w klubach sportowych wzrosła o ponadjedną trzecią (z 900 tys. do 1,2 mln), odsetek Polaków wykonujących ćwiczenia ruchowe w ciągu pięciu lat wzrósł
z 19 do 22 proc., w tym samym czasie
wydatki na zajęcia sportowe i aktywne
formy rekreacji wzrosły realnie o 30 proc.
W sporcie ludzie widzą przede wszystkim rozrywkę i sposób
na utrzymanie zdrowia. Natomiast rzadziej dostrzegany jest
jego wpływ na krajową gospodarkę i wiele wymiarów życia
społecznego i ekonomicznego. Niniejszy raport ma na celu
zademonstrowanie, że sport ma wymiar nie tylko rozrywkowy, ale również ekonomiczny. Aktywność sportowa Polaków
generuje dochody, zarówno bezpośrednie (np. klubów sportowych), jakteż pośrednie (np. firm dostarczających usługi dla klubów). Co więcej,zdrowotne i społeczne efekty uprawiania sportu mają również aspekt
finansowy – na przykład dzięki aktywności fizycznej liczba osób aktywnych zawodowo w Polsce jest wyższa o ok. 150 tys.

2

rowotne i społe
czn
e
e
f
E
w szerokim uję
t
r
ciu
o
tywnością fizyc
Sp ne z ak

S

ym

m
.i

–u

zn
ąza
ąo
ji, p
dukac rodukty
wi
e
b
z
i
s
g
i
p
g
or y
słu
t
u
o
n.

po

rt bazowywtŹródło: SpotData

,
a
e li
at medi
w
e,
w

sł
u

zd
kty

Ekonomiczny
wymiar sportumożna zaprezentować jako trzy kręgi.
W środku znajduje się sport
sensu stricto, czyli wszystkie
usługi związane z partycypacją w sporcie
w formie czynnej lub biernej. W kolejnym kręgu znajdują się towaryi usługi związane z uprawianiem sportu lub w jakiś sposób wykorzystujące sport – na przykład do biegania potrzebne są buty sportowe i wartość ich produkcji znajduje się w tej sferze, a z kolei sport jest potrzebny
mediom do wytwarzania treści przez nie i ta wartość również zalicza się
do ekonomicznego wymiaru sportu. W trzecim kręgu znajdują się efekty
zdrowotne i społeczne sportu związane z oszczędnościami na kosztach
ochrony zdrowia, wyższą aktywnością zawodową, produktywnością
pracowników, kapitałem społecznym. Trzeci krąg ma specjalny charakter,ponieważ w dużej mierze stanowi drugą stronę medalu wartości wytworzonej w pierwszych dwóch kręgach. Nie można go sumować z pierwszymi dwoma, a bardziej traktować jako inny wymiar. Jest to też wymiar,który najtrudniej poddać konkretnej wycenie. Pokazujemy jednak, jakmożna podejść do tego wyzwania.
Chcemy, aby dzięki tej publikacji czytelnik mógł zrozumieć wszystkie
kanały, którymi sport zwiększa dobrobyt Polaków. Zarówno sportowcy
profesjonalni, jak i sportowcy amatorzy, a także firmy dostarczające
sprzęt i usługi oraz wszystkie podmioty pracujące na ich rzecz wytwarzają wartość.

3

Najważniejsze liczby raportu(dane dotyczą roku 2019)47,5 mld zł

taka jest wartość PKB generowana przez usługi sportowe sensu
stricto, a także towary i usługizwiązane ze sportem, takie jak
produkcja odzieży, sprzętu czyusługi rekreacyjne. Dla porównania, jest to wartość zbliżona dowartości wytwarzanej przez cały
polski sektor produkcji żywności
i większa niż w przypadku sektora motoryzacyjnego.

10,9 mld zł
taka jest wartość** PKB generowana przez usługi sportowe
sensu stricto, związane z partycypacją bierną (widzowie)
i czynną (uprawianie sportu)

0,1 mlntyle osób ćwiczy siatkówkę

11 tys.

tylu jest w Polsce sportowców
zawodowych posiadających
status reprezentantów kraju

1,2 mln

50 tys.

tyle osób ćwiczy pływanie

6 mlntylu jest w Polsce członków
klubów sportowych

tylu dorosłych Polaków w wieku
produkcyjnym uprawia regularną,aerobową aktywność fizyczną

0,5 mln

24 mlntyle osób ćwiczy piłkę nożną

tylu Polaków podejmuje umiarkowaną aktywność* fizyczną
przez co najmniej 150 minutw tygodniu*	 jest to aktywność podnosząca puls o ok. 50–60 proc.
** wszystkie wartości dotyczą roku 20194

Kluczowe wnioski▶▶

Ekonomiczny wymiar sportu można podzielić
na trzy kręgi. W pierwszym znajdują się usługi
sportowe sensu stricto, związane z partycypacją
bierną i czynną w sporcie. W drugim – towaryi usługi związane z partycypacją w sporcie oraztakie, które mogą dzięki sportowi istnieć. Dwa
pierwsze kręgi nazywają się „sportowym PKB”.
W trzecim kręgu zaś znajdują się efekty zdrowotne i społeczne sportu, które stanowią niejakodrugą stronę medalu dwóch pierwszych kręgów.

▶▶

Szacowana przez nas wartość sportowego PKB
w Polsce w 2019 roku wynosiła 47,5 mld zł, co
stanowiło 2,1 proc. PKB ogółem. Zatrudnienie
w branżach sportowych wynosi 370 tys. osób.

▶▶

Największy udział w sportowym PKB miały usługizwiązane ze sportem sensu stricto (10,9 mld zł).
W tej kategorii znajduje się zarówno działalność
podmiotów sportu profesjonalnego (kluby,
stowarzyszenia, związki sportowe, właściciele
obiektów sportowych), jak i działalność związana
ze świadczeniem usług sportu, kultury fizycznej i generalnej poprawy kondycji fizycznej dla
konsumentów. Z tym że pierwsza grupa (sport
profesjonalny) finansowana jest w dużej mierze
przez państwo, samorządy i sponsorów, a druga (usługi sportu, kultury fizycznej i kondycji
fizycznej) głównie ze środków konsumentów
bezpośrednio nabywających usługi.

▶▶

Istnieje bardzo wyraźna i pozytywna korelacjamiędzy sukcesami sportowców profesjonalnych a aktywnością sportową obywateli. Wśród
18 zmiennych społecznych i gospodarczych,
których statystyczny związek z aktywnością
fizyczną ludności badaliśmy, liczba medali olimpijskich (w przeliczeniu na liczbę mieszkańców)jest jednym z trzech wykazujących najsilniejszy
wpływ – poza przeciętną liczbą godzin pracy
w tygodniu (co wskazuje na dużą rolę czasu wolnego jako czynnika umożliwiającego podejmowanie amatorskiej aktywności sportowej) oraz
wielkością wydatków na prewencję w ochronie
zdrowia (co wskazuje na wysoką wartość przywiązywaną przez społeczeństwo do aktywności
prewencyjnych w polityce zdrowia publicznego).

▶▶

Gdyby Polacy zrezygnowali w ogóle z aktywności
fizycznej przynajmniej w stopniu umiarkowanym,
w Polsce pracowałoby 150 tys. osób mniej. Jest to
ok. 0,9 proc. wszystkich pracowników.

▶▶

Dzięki aktywności fizycznej w Polsce roczna
liczba nowych przypadków raka piersi jest mniejsza o 15 proc. (tj. 3,2 tys. przypadków), raka jelita
grubego również o 15 proc. (3,2 tys. przypadków),
cukrzycy o 11 proc. (40 tys. przypadków), zawału
serca o 9 proc. (7,6 przypadków). Są to korzyści
wynikające z bieżącej aktywności fizycznej
Polaków. Gdyby aktywność była wyższa, korzyści
byłyby wyraźnie większe.

5

6

Spis treści
8

Rozdział 1
PKB generowane przez sport, produkty związane ze sportem i łańcuch
dostaw
W tym rozdziale pokazujemy, jaka jest wartość sportowego PKB, czyli wartość
wytworzona w ramach produkcji usług sportowych oraz towarów i usługzwiązanych ze sportem. Szacujemy również, które branże związane ze sportemmają największy potencjał rozwojowy.

8
10
11
13
15
16
18

Czym jest sport w ujęciu ekonomicznym – definicje i metoda analizy
Wartość sportowego PKB oraz wartość wytworzona w łańcuchu dostaw
Kto wytwarza sportowe PKB
Efekty mnożnikowe
Ile osób pracuje w gospodarce sportowej i łańcuchu dostaw
Które części sportowego PKB mogą rosnąć najszybciej
Polska na tle UE

20

Rozdział 2Wydatki na sport – kto kupuje usługi i produkty sportowe
W tym rozdziale pokazujemy sportowe PKB od strony popytu, czyli tego,
kto generuje finalne zapotrzebowanie na usługi i towary sportowe orazzwiązane ze sportem.

21
24
26

Popyt gospodarstw domowych
Popyt sektora publicznego
Eksport30

Rozdział 3Co mamy ze sportu? Zdrowie, praca, kapitał ludzki oraz wizerunek kraju
W tym rozdziale pokazujemy, jakie korzyści odnosi społeczeństwo z uprawiania
sportu z innego punktu widzenia niż bieżące PKB lub bieżąca konsumpcja.
Za każdą konsumpcją kryje się jakaś wartość dla użytkownika: jest on dzięki
kupowaniu usług zdrowszy, bardziej wydajny, ma więcej znajomych, zaśz punktu widzenia kraju sport oznacza m.in. większy soft power.

31
36
38
40
41
43

Społeczny impuls sportowy – od medali sportowców do biegania rekreacyjnego
Spadek ryzyka chorób
Korzyści ekonomiczne z niższej zachorowalności
Aktywność zawodowa i indywidualna produktywność
Kapitał społeczny
Sport jako element soft power

45
46

Podsumowanie
Bibliografia

7

Rozdział 1
PKB generowane przez
sport, produkty związane
ze sportem i łańcuch dostaw

Czym jest sport w ujęciu ekonomicznym– definicje i metoda analizy
Sport to konkurencja i aktywność fizyczna realizowana ze względu na cele i wyzwania, jakie ze sobą niesie.
Taka jest definicja stosowana przez encyklopedię
Britannica. Żeby jednak przejść od powszechnej i intuicyjnej definicji do mierzenia ekonomicznej roli sportu,
potrzebne jest znacznie bardziej rygorystyczne podejście.
Zostało ono wypracowane na forum Unii Europejskiej i jest znane
pod nazwą „wileńskiej definicji sportu”. W tym ujęciu sportem
nazywamy wszystkie rodzaje produktów (towary i usługi), któresą związane z uprawianiem sportu w sposób bezpośredni lubpośredni.
Wszystkie produkty wytwarzane w gospodarce podlegają
klasyfikacji statystycznej, która nadaje im określone kody.
Takich kodów jest ponad 3 tys. Na poziomie europejskim
klasyfikacja ta nazywa się CPA, a na poziomie polskim – PKWiU(polska klasyfikacja wyrobów i usług).

8

Produktów (usług sportowych) sensu stricto jest w tej klasyfikacji tylko
dziewięć. Są one nazywane sportem bazowym (ang. core sports), choć
w tym raporcie używamy pojęcia sportu sensu stricto. Są to usługi klubów i stowarzyszeń sportowych, usługi właścicieli infrastruktury sportowej (np. basenów, stadionów, klubów fitness) czy usługi świadczone
bezpośrednio przez sportowców/trenerów. W niniejszym raporcie jest to
pierwszy krąg sportu.
Natomiast produktów (towarów i usług), które mogą mieć jakiś związek
ze sportem, jest niemal 600, choć oczywiście w praktyce tylko część
produkcji jest ze sportem związana. Są one nazywane sportem szerokim (ang. broad sports). Do tych produktów należy m.in. hodowla koni,
produkcja żywności dietetycznej, produkcja koszulek, produkcja rowerów,łodzi i innego sprzętu transportowego, usługi budowlane, usługi transportowe, usługi zakwaterowania i gastronomii, usługi medialne, bukmacherskie itd. W niniejszym raporcie jest to drugi krąg sportu.
Sport w ujęciu szerokim, zawierający w sobie zarówno usługi sportowe
sensu stricto z kręgu pierwszego, jak i produkty związane uprawianiem
aktywności sportowej zaliczane do kręgu drugiego, nazywany jest łącznie „sportowym PKB” i taka nazwa jest stosowana w niniejszym raporcie.
Czyli sportowe PKB to jest PKB wytworzone w ramach nabywania usług
sportowych oraz w ramach nabywania wszystkich innych towarów
i usług związanych ze sportem. Na to PKB można patrzeć z trzech stron.
Z jednej strony, jest to wartość zakupów konsumentów, rządu orazodbiorców eksportu (po odjęciu importu). Z drugiej strony, jest to wartość wytworzona w toku produkcji towarów i usług w całym łańcuchu
dostaw (czyli produkcja pomniejszona o zużycie pośrednie, skorygowana
o podatki pośrednie i subsydia). Z trzeciej strony są to wynagrodzenia
pracowników, zyski firm (powiększone o amortyzację). Wszystkie te trzyujęcia są sobie równe.
Większość krajów Unii Europejskiej opracowała system szacowania
wielkości produkcji, wartości dodanej i PKB związanych z produktami
sportowymi. System ten nazywa się rachunkiem satelitarnym sportu
i jest de facto wycinkiem rachunków narodowych, którego celem jest
zobrazowanie ekonomicznego znaczenia sportu. Proces szacowania tych
wartości jest bardzo trudny i wymaga zaangażowania urzędu statystycznego ze względu na potrzebę wyróżnienia wartości produkcji faktyczniezwiązanej ze sportem oraz powiązań między nimi. W Polsce takie szacunki ostatni raz przygotowano na zlecenie Ministerstwa Sportu i Turystyki w 2017 roku, a opierały się one na danych z 2012 roku („Rachunek
satelitarny sportu dla Polski za 2012 rok”, opracowanie Barbary
Liberdy, Łucji Tomaszewicz, Iwony Świeczewskiej i JoannyTrębskiej). W naszej pracy dokonujemy eksperckiej
aktualizacji tamtych wyników na podstawie
wielu danych makroekonomicznychi mikroekonomicznych , które zostały
udostępnione od czasu pojawienia
się tamtej publikacji.

9Wartość sportowego PKB oraz wartość
wytworzona w łańcuchu dostaw
Przedstawiona w niniejszym raporcie rola sportu
w polskiej gospodarce wykorzystuje ekspercki szacunek PKB, wartości dodanej brutto oraz liczby pracujących w sekcjach bezpośrednio i pośrednio związanych ze „sportową” aktywnością polskiej gospodarki
w 2019 roku. Został on opracowany na podstawie
rachunków satelitarnych dla sportu w 2010 i 2012 roku
oraz wielu nowszych danych i analiz, które pozwoliły
przedstawić zmiany w sportowych sekcjach polskiej
gospodarki do 2019 roku. W szczególności do aktualizacji tego szacunku wykorzystano dane o wymianie
handlowej produktów sportowych w latach 2011–2019,
dane o wielkości i strukturze wartości dodanej brutto
oraz liczbie pracujących według sekcji gospodarki
w latach 2008–2019, bilanse przepływów międzygałęziowych w 2010 i 2015 roku oraz rachunek podaży
i wykorzystania towarów i usług z lat 2010–2018.

Źródło: SpotData

10

rt sensu stricto
–k
Spo
lu

Pro
du
kty
Sportowe PKB

ianiem sportu ora
zw
praw
u
yk
z
e
or
n
zy
a
z
st
ią
e
n
z
i
s
a
, tren
arzy
erz
tow
s
y,
by

11

36

infrastruktu
iele
ry
cic
łaś
w

Wykres 1.

Wprawdzie udział sportowego PKB w gospodarce
był niższy od szacunku sportowego PKB za 2012 rok
podawanego w raporcie KE (2,3 proc.), to jednak nie
odbiega on od poziomów notowanych przeciętnie
w krajach UE. To lekkie obniżenie udziału sportowego
PKB w 2019 roku względem 2012 roku wynikało m.in.
z mniejszego eksportu usług, które akurat w 2012
podbijały wartość sportowego PKB w związku z przyjazdem do Polski kibiców piłkarskich na Euro 2012.

rt
po
es
ąc
uj

zw

Oszacowana wartość sportowego PKB w Polsce
w 2019 roku wynosiła 47,5 mld zł, co stanowiło
2,1 proc. PKB ogółem. Z tego niemal jedną czwartą
(ok. 11 mld zł) stanowią usługi bazowe sportu, czyli
świadczone przez kluby sportowe, stowarzyszenia,związki, podmioty wynajmujące infrastrukturę,a także kluby fitness.

Pozostałą część stanowią usługi i produkty wytworzone w szeroko pojętym sektorze sportowym.
Związane są one zarówno z dostarczaniem towarów i usług dla sportu (np. produkcja łodzi, butów,
rowerów, wędek, usługi masażu), jak i tworzeniem
produktów wykorzystujących działalność sportową
(np. zakłady bukmacherskie, transmisje telewizyjne).

m l d zł, 5 m ld złKto wytwarza sportowe PKB
Największy udział w sportowym PKB miały usługi związane ze sportem(10,9 mld zł). Ta kategoria usług odpowiadała za prawie 25 proc. sportowego PKB. W tej kategorii znajduje się zarówno działalność podmiotów
sportu profesjonalnego (kluby, stowarzyszenia, związki sportowe, właściciele obiektów sportowych), jak i działalność związana ze świadczeniem
usług sportu, kultury fizycznej i generalnej poprawy kondycji fizycznej dla
konsumentów. Z tym że pierwsza grupa (sport profesjonalny) finansowana jest w dużej mierze przez państwo, samorządy i sponsorów, a druga(usługi sportu, kultury fizycznej i kondycji fizycznej) głównie ze środków
konsumentów bezpośrednio nabywających usługi.
W ostatnich latach znacząco wzrosła liczba klubów sportowych(o 24 proc. od 2010 do 2018 roku), członków klubów (o 31 proc.),
trenerów i instruktorów pracujących w klubach (o 34 proc.),członków kadry narodowej (o 24 proc.).
Coraz bardziej popularne stają się również zajęcia fitness,
aerobiku, siłowni itp. W efekcie zwiększał się ich udziałw sportowym PKB (z ok. 10 proc. w 2010 roku do 16 proc.
w 2019 roku). W latach 2016–2021 przeciętne wydatki
gospodarstw domowych na zajęcia sportowe i rekreacji ruchowej zwiększyły się blisko o połowę.
Trzecią pozycję w zestawieniu kategorii mających największy udziałw sportowym PKB mają usługi związane z grami losowymi, czyli przede
wszystkim wydatki gospodarstw domowych
na zakłady organizowane przez Totalizator Sportowy.
Roczne PKB w tym obszarze wynosiło prawie 7 mld zł,
co stanowiło ok. 14 proc. sportowego PKB.
Istotny udział w PKB związanym ze sportową aktywnością
gospodarki mają usługi szkół polegające na organizacji zajęć
sportowych na wszystkich szczeblach edukacji (tj. w szkołach
podstawowych, średnich i wyższych). Tego typu usługi są niemal
w całości finansowane ze środków publicznych. Wynagrodzenie
nauczyciela WF wchodzi tym samym w sportowe PKB, ponieważ
służy rozwojowi kultury fizycznej i stanowi skład wartości dodanej(wartość dodana składa się głównie z płac i zysków).
Do sportowego PKB przyczyniają się również wydatki na budowę
obiektów sportowych, które w 2019 roku kształtowały się na poziomie
ok. 4,5 mld zł. W 2010 roku udział tych wydatków w sportowym PKB
wynosił 15,9 proc. przede wszystkim z powodu ponadprzeciętnie
wysokich nakładów publicznych na rozwój infrastruktury sportowej
w ramach przygotowań do mistrzostw Europy w piłce nożnej Euro
2012. W 2019 roku udział ten obniżył się do ok. 9,5 proc.

11

Wykres 2.

Kto wytwarza sportowe PKB, w mld zł (dane za 2019 rok)Źródło: SpotData

10,9

Usługi związane
ze sportem
Usługi związane z grami losowymi
i zakładami wzajemnymi

6,8Usługi
szkół

6,6
4,5

Usługibudowlane

2,5Usługi organizatorów
turystyki

1,6

Produkcja
łodziProdukcja
pozostałej odzieży
Produkcja
wyrobów z metali

0,8

Produkcja
bielizny

0,8

Produkcja wyrobów
farmaceutycznych

0,8Usługi pozaszkolnych
form edukacji

0,7

Produkcja
motocykli i rowerów

0,6Usługi
restauracji

0,4

Produkcjasprzętu sportowego

0,4

Wychowanie
przedszkolne

0,4Gazetyi czasopisma

0,21

Gry
i zabawki

0,15

Inne

12

1,3

7,6

Efekty mnożnikowe – wartość
wytworzona dzięki sportowemu PKBKażdy wydatek w gospodarce generuje dochody,które następnie przekładają się na kolejne wydatki.
Ścieżka rozchodzenia się impulsu wydatkowego
i jego wielkość nazywane są często efektem mnożnikowym lub efektem pośrednim. Jego wielkość zależy
od tego, czy wydatki na dany cel generują dochody
lokalne (krajowe) czy zagraniczne, oraz jak mocnopowiązany jest nabywany produkt z innymi obszarami gospodarki.
Każda branża wytwarzająca towary i usługi ze
sportowego PKB oddziałuje na gospodarkę poprzez
efekty mnożnikowe (pośrednie). Największe zainteresowanie budzi oczywiście mnożnik branży
sportowej sensu stricto, obrazujący skalę wpływu
usług czynnej i biernej partycypacji w sporcie na
aktywność całej gospodarki. Wydarzenia sportowe,zarówno lokalne, jak i krajowe oraz międzynarodowe,są bardzo często finansowane nie przez uczestników(widzów, zawodników), ale przez podmioty zewnętrzne – państwo lub firmy prywatne. Wszystkie
rozwinięte kraje inwestują w sport, traktując to jakonarzędzie interwencji w polityce społecznej i zdrowotnej, a także sposób na promocję kraju. W związku
z tym pojawia się bardzo istotne pytanie, które zadają
sobie samorządy, organizacje społeczne, rządy, firmy
prywatne – jakie są korzyści z wydatków na sport?
Jakie są mnożniki (korzyści pośrednie w przeliczeniu
na jednego wydanego dolara/euro/złotego), jakie są
zwroty z inwestycji?
Na podstawie różnych danych i badań można ocenić,że przeciętnie dostarczenie usługi sportowej (usługi
klubów sportowych, organizacja wydarzeń sportowych itd.) o wartości 1 złotego (dolara lub euro)
generuje wartość w innych dziedzinach gospodarkina poziomie dodatkowego 1 złotego (dolara lubeuro). Innymi słowy, mnożnik wynosi ok. 2 – łączna
wartość wytworzona w gospodarce wskutek dostarczenia usługi sportowej jest dwukrotnie wyższa niż
bezpośrednia wartość tej usługi. Badania zlecone
przez Komisję Europejską wskazują, że średnio rzecz
biorąc, w Polsce mnożnik ten wynosi 1,92, a w krajach
Unii Europejskiej waha się między 1,3 a 2,2.

Wiele badań z innych miejsc na świecie, wykonywanych za pomocą odmiennych metod, przynosi często
podobne wyniki. Na przykład badania efektów organizacji maratonów miejskich w Stanach Zjednoczonych wskazują, że łączne bezpośrednie i pośrednie
wydatki związane z organizacją tego typu wydarzeń
są od 1,5 do 2,2 razy wyższe niż tylko wydatki bezpośrednie na organizację imprezy. Badania prowadzone
nad efektami Euro 2020 w Holandii pokazały, że na
120 mln euro bezpośrednich wydatków wygenerowało łącznie ok. 195 mln euro wydatków łącznych– bezpośrednich i pośrednich (mnożnik wynosił 1,6).
Jest też wiele badań nad efektami mniejszych imprez. Na przykład Rajd Ourense w Hiszpanii generuje
ok. 800 tys. euro dochodów łącznych, przy budżecie
organizacyjnym (pokrywającym wszystkie wydatki – na rajd nie są sprzedawane bilety) na poziomie
niecałych 200 tys. euro, co daje mnożnik na poziomie ponad 4. Mistrzostwa w kolarstwie szosowym
w Richmond w 2015 roku przyniosły łączne dochodyw mieście i regionie na poziomie 160 mln dol., przybezpośrednich kosztach organizacyjnych na poziomie 23 mln dol., co daje mnożnik na poziomie 7.
Najważniejsze dodatkowe korzyści związane z organizacją imprez sportowych związane są przede
wszystkim z wydatkami turystów, czyli realizowane
są w handlu oraz zakwaterowaniu i gastronomii.
Ponadto impuls popytowy może być skierowany
w stronę usług transportowych, usług rozrywkowych, usług komunalnych, usług biznesowych,a także przemysłu i budownictwa.
Część efektów bezpośrednich wydatków sportowych
jest bardzo trudno wycenić. Na przykład organizacja
wydarzeń sportowych może podnosić poczucie
dumy lokalnych obywateli. Taki efekt ma swoją wartość i istnieją próby jej wyceny, choć są one bardzozależne od lokalnego kontekstu i trudno je uogólniać.
Wydarzenia sportowe podnoszą również wartość
marketingową miasta organizatora, przekładając się
na długookresowe korzyści związane z turystyką
i napływem pracowników.

13Mnożniki wydatkowe mogą być znacznie mniejsze,jeżeli koszty organizacji wydarzeń sportowych są
bardzo wysokie. Przykładem może być organizacja
igrzysk olimpijskich lub generalnie budowa drogiej
infrastruktury sportowej. Organizacja IO kosztuje
współcześnie ok. kilkunastu miliardów dolarów,
a bezpośrednie dochody przez nie generowanesięgają kilku miliardów. Mnożniki musiałyby sięgać
4–5, aby organizacja tego typu wydarzeń mogła byćuznawana za opłacalną. Co więcej, często zdarza się,że wydatki związane z organizacją jakiegoś wydarzenia zastępują inne wydatki – łączny efekt netto jest
wtedy bliski zera. Na przykład widzowie wydarzenia
sportowego mogą pójść do restauracji wokół stadionu, ale zrezygnują przez to z innych wydatków.
Generalnie w badaniach nad ekonomicznym wpływem organizacji wydarzeń sportowych można
dostrzec kilka ważnych wniosków dla potencjalnychorganizatorów i sponsorów. Po pierwsze, kluczowym
elementem jest liczba widzów i przeciętne wydatki
w przeliczeniu na jednego widza. Jest to czynnik,

14

który ma absolutnie dominujące znaczenie dla
efektów ekonomicznych. Po drugie, bardzo istotne
znaczenie mają koszty. Często organizacja wydarzeń
o mniejszym zasięgu niż tzw. mega-eventy (mistrzostwa świata w najpopularniejszych sportach itp.)może generować bardzo wysokie mnożniki z powodu
niskich kosztów i jednocześnie wysokiej popularności wśród dobrze zdefiniowanej grupy docelowej.
Jednocześnie wielkie imprezy typu igrzyska olimpijskie coraz częściej są obiektem krytyki ze strony
ekonomistów pod kątem zdolności generowania
szerokich korzyści gospodarczych, właśnie ze względu na bardzo wysokie koszty. Po trzecie, budowa
nowej infrastruktury sportowej jest na tyle droga, żeznacząco obniża mnożniki i może wręcz prowadzić
do strat, jeżeli koszty utrzymania infrastruktury będąwyższe niż dochody przez nią generowane. Wśród
ekonomistów panuje raczej przekonanie, że duża infrastruktura sportowa (głównie stadiony) nie przynosi
na tyle istotnych korzyści dla lokalnej gospodarki, by
koszty jej budowania pokrywać w całości z budżetów
publicznych.

Ile osób pracuje w gospodarce
sportowej i łańcuchu dostaw

W 2019 roku w sekcjach związanych ze sportem w szerokim ujęciu
pracowało w Polsce ponad 370 tys.
osób, wobec 295 tys. w 2010 roku
(wzrost o 26 proc.).
Według Eurostatu w 2019 roku mieliśmy w Polsce
67 tys. osób pracujących w usługach sportowych
sensu stricto. Biorąc pod uwagę, że w szerokopojętych sektorach sportowych i łańcuchu dostaw
pracowało wówczas ponad 370 tys. osób, to na każdą
osobę związaną ze sportem sensu stricto przypadają ponad 4 dodatkowe miejsca pracy w sekcjachzwiązanych ze sportem.

Źródło: SpotData

rt sensu stricto
–k
Spo
lu

Pro
du
kty
Pracujący
w sporcie
bezpośredniooraz pośredniodzięki branżom
sportowym

infrastruktu
iele
ry
cic
łaś
w

Wykres 3.

ianiem sportu ora
zw
praw
u
yk
z
e
or
n
zy
a
z
st
ią
e
n
z
i
s
a
, tren
arzy
erz
tow
s
y,
by

rt
po
es
ąc
uj

zw

Największy udział wśród wszystkich zawodowozwiązanych ze sportem mają osoby pracujące
w sekcji sport i rekreacja (88 tys.), a zatem instruktorzy i trenerzy sportowi, w sekcji edukacja (79 tys.)– głównie nauczyciele wychowania fizycznego,oraz w sekcji usługi osobiste (31 tys.) –m.in. instruktorzy sportu
i trenerzy personalni.

Wśród sekcji związanych z działalnością sportową
w latach 2010–2019 najsilniejszy wzrost liczby pracujących odnotowano w dziale kultura i rozrywka, gdzie
liczba ta zwiększyła się o blisko 50 tys. (o 86 proc.).
Do tak silnej poprawy w tym sektorze przyczynił się
niemal całkowicie wzrost zatrudnienia w usługachzwiązanych z indywidualną aktywnością ruchową
z 40 tys. w 2010 do 89 tys. w 2019 roku. Drugim
sektorem, gdzie nastąpił znaczny wzrost liczby
pracujących związanych ze sportową aktywnością
polskiej gospodarki, było przetwórstwo przemysłowe(wzrost o 13 tys., +33 proc.). To pokazuje, że większe
zainteresowanie Polaków poprawą kondycji fizycznej
oraz produkcja i eksport wyrobów z metali oraz łodzi
sportowych miały największy wpływ na odnotowany
wzrost liczby pracujących w szeroko pojętej działalności sportowej.

67 0 0 0

3 03 0 0 015

Które części sportowego PKBmogą rosnąć najszybciej
Żeby określić potencjał zmian w poszczególnych
obszarach sportowych gospodarki, należy zmierzyć,
w jakim stopniu ich wielkość jest związana z poziomem rozwoju kraju, mierzonym PKB w przeliczeniu
na głowę mieszkańca. Można założyć, że im mocniej
rozwój danego obszaru w krajach UE jest związany
z poziomem rozwoju, tym większy ma potencjałwzrostowy w Polsce, która jest krajem stopniowo
podnoszącym swój poziom na głowę mieszkańca
w relacji do średniej UE.

Jest pięć obszarów sportowego PKB,
które – przy utrzymaniu co najmniej
umiarkowanego tempa rozwoju
gospodarczego – powinny notować
najwyższą dynamikę:

▶▶

▶▶

16

Po pierwsze, jest to sport w sensie bazowym –usługi sportu profesjonalnego oraz usługi kultury
i kondycji fizycznej przeznaczone dla amatorów.
W tym obszarze wpływ rosnących dochodów
powinien być najsilniejszy. Im wyższy jest PKB na
mieszkańca, tym większy popyt na usługi czasu
wolnego, w tym m.in. usługi rozrywkowe (uczestnictwo w imprezach sportowych w charakterze
widzów), usługi sportowe i fitness. Związane jest to
zarówno z rosnącą ilością czasu wolnego (im zamożniejszy kraj, tym średnio mniejsza liczba godzin
pracy), jak też z rosnącymi preferencjami związanymi z utrzymaniem zdrowia i prewencją zdrowotną.
Po drugie, są to usługi edukacyjne, nie tylko
szkolne, ale też pozaszkolne, czyli na przykład
usługi różnego rodzaju ognisk sportowych,
domów kultury i innych lokalnych organizacji. Podobnie jak ludzie wydają więcej na uczestnictwo
w zajęciach sportowych, są też gotowi więcej
wydawać na usługi trenerów, zarówno dla siebie,
jak i dla swoich dzieci.

▶▶

Po trzecie, są to usługi wydawnicze. Wraz ze
wzrostem zaangażowania w sport ludzie poszukują większej ilości informacji, związanych zarówno ze sportem profesjonalnym, jak i sportem
amatorskim.

▶▶

Po czwarte, jest to produkcja sprzętu sportowego i medycznego (związanego ze sportem).
Generalnie wielkość produkcji towarów na rzecz
sportu nie jest mocno związana z poziomem
rozwoju kraju. Wręcz przeciwnie, bogatsze
kraje przekierowują produkcję przemysłową dotańszych państw. Ale akurat w przypadku sprzętu
sportowego i medycznego jest inaczej, kraje zamożniejsze wytwarzają go więcej w przeliczeniu
na głowę mieszkańca.

▶▶

Po piąte, są to usługi ochrony zdrowia. Jest
prosta konsekwencja rosnącej wraz z dochodami
skłonności do uprawiania sportu amatorskiego, usługami prewencyjnymi, potrzebą badań
i leczenia kontuzji.

Wykres 4.

Korelacja obszarów sportowego PKB ze wskaźnikiem PKB per capita, na podstawie danych z krajów UE

Usługi związane ze sportem
i poprawą kondycji fizycznej

88%

Usługiedukacyjne

87%
80%

Usługiwydawnicze

52%Sprzęt sportowy
i medyczny

49%

Usługi opieki
zdrowotnej

0%brak związku między wielkością
danej branży a wielkością PKB

100%
całkowita zależność danejbranży od wielkości PKBŹródło: SpotData

17

Polska na tle UE
Według raportu Komisji Europejskiej z 2018 roku, który analizował i porównywał wyniki satelitarnych rachunków dla sportu w krajach członkowskich
w 2012 roku, udział szeroko zdefiniowanej działalności sportowej w PKB ogółem
wyniósł w krajach UE przeciętnie 2,1 proc. Wysokość tych udziałów w poszczególnych krajach członkowskich znacząco się różni. Generalnie im słabiej rozwinięty jest sektor sportowy w danym kraju lub im kraj jest w większym stopniu
uzależniony od importu, co zazwyczaj dotyczy państw o małej powierzchni,tym mniejszy jest także udział szeroko pojętego sportu w PKB. Wśród wszystkich krajów UE największym udziałem działalności sportowej w PKB wyróżniała
się Austria 4,1 proc., co wynika przede wszystkim z dużego znaczenia ośrodków
narciarskich i przyjazdowej turystyki w celu uprawiania narciarstwa w tym kraju. Stosunkowo duży udział sportu w PKB wyróżniał też Niemcy 3,9 proc., gdzie
profesjonalna działalność sportowa generuje silny popyt wewnętrzny w innych
sektorach gospodarki. W wielu krajach UE znaczenie sportu było jednak dużomniejsze. Przykładowo, w krajach nadbałtyckich udział ten nie przekraczał
1 proc.: Litwa 0,85 proc., Łotwa 0,64 proc., Estonia 0,88 proc. Przyczyną jest to,że w przeciwieństwie do Niemiec w mniejszych gospodarkach profesjonalna
działalność sportowa generuje popyt na dobra, które w dużym stopniu pochodzą z importu. W tym zestawieniu udział szeroko pojętej działalności sportowej
w PKB w Polsce wynosił 2,3 proc., a zatem był nie tylko większy niż średnio
w całej UE, ale też większy niż pozostałych nowych krajach członkowskich.
Głównym powodem tego wysokiego wyniku w Polsce jest m.in. relatywnie dużyrynek wewnętrzny, który pozwala zaspokajać sporą część popytu zgłaszanego
ze strony profesjonalnej działalności sportowej przez krajowe przedsiębiorstwa.
Działalność sportowa przyczynia się nie tylko do popytu, który powiększa PKB,
ale również do tworzenia miejsc pracy. Według danych zawartych we wspomnianym raporcie przeciętny udział pracujących związanych z szeroko pojętą
działalnością sportową we wszystkich krajach Unii Europejskiej w 2012 roku
wynosił 2,7 proc., a zatem więcej od udziału sportowego PKB w PKB ogółem.
Oznacza to, że proporcjonalna rola sportu dla liczby pracujących jest większa,
niż wynika to z udziału szeroko zdefiniowanej działalności sportowej w PKB
ogółem. Warto odnotować, że w zestawieniu Komisji Europejskiej w 2012 roku
udział pracujących w sporcie w całkowitej liczbie pracujących w gospodarce
przewyższał relatywny udział działalności sportowej w PKB we wszystkich
krajach członkowskich z wyjątkiem Polski, gdzie w sekcjach bezpośrednio i pośrednio udział pracujących w sporcie wynosił 2,2 proc. pracujących ogółem.
Główną przyczyną relatywnie niskiej pracochłonności działalności sportowej
w Polsce w tym okresie były m.in. wysokie nakłady inwestycyjne związane
z finalizacją przygotowań do piłkarskich mistrzostw Euro 2012, a jednocześnie
słaby jeszcze rozwój pracochłonnego sektora usług związanych z poprawą
aktywności ruchowej. W kolejnych latach wielkość inwestycji w rozbudowę
infrastruktury sportowej była mniejsza, a jednocześnie znacząco rozwinął się
popyt gospodarstw domowych na wspomniane usługi sportowe. W efekciemożna zakładać, że po 2012 roku w sekcjach związanych z szeroką działalnością sportową liczba pracujących w Polsce zaczęła rosnąć szybciej w porównaniu do zmian PKB. Tę tezę wspierają m.in. dane o rosnącym w ostatnich latachzainteresowaniu Polaków usługami poprawiającymi kondycję fizyczną.

18

Wykres 5.

Udział pracujących w sporcie sensu stricto wśród pracujących ogółem (proc.)
0,0

Rumunia
Polska0,51,0Źródło: SpotData, Eurostat

1,5

2,0

2011
2019

Słowacja
Litwa
Bułgaria
BelgiaWęgry
Słowenia
GrecjaWłochyNiemcyLuksemburg
Chorwacja
CzechyFrancja
Austria
Malta
Cypr
Portugalia
Estonia
HolandiaIrlandia
Dania
HiszpaniaŁotwaFinlandia
Wielka Brytania
SzwecjaIslandia19

Rozdział 2Wydatki na sport –kto kupuje usługi
i produkty sportowe
W tym rozdziale pokazujemy jakie podmioty generują popyt na dobra sportowe, w szczególności jakie jest relatywne
znaczenie gospodarstw domowych,
sektora publicznego i wymiany handlowej z zagranicą w strukturze tegopopytu. Pokazujemy wyłącznie popyt finalny, czyli taki,
który pochodzi od odbiorcykońcowego produktu, jest
to bowiem podstawowa
metoda liczenia sportowego
PKB w metodologii wypracowanej przez Unię Europejską.
Produkty sportowe są też oczywiście nabywane
przez przedsiębiorstwa w ramach tzw. zużycia
pośredniego, do którego mogą zaliczać się na
przykład wydatki reklamowe przedsiębiorstw
na kluby i wydarzenia sportowe. One w sposób
bezpośredni nie są liczone w sportowym PKB, ale na
wiele sposobów pozwalają zaspokoić popyt wynikający
z aktywności sportowej. Na przykład, wydatki reklamowe
firm produkujących sprzęt sportowy pozwalają im ostatecznie dostarczyć ten sprzęt do klienta końcowego. Podobnie,
wydatki sponsoringowe firm pozwalają klubom sportowym
dostarczać usługi dla gospodarstw domowych, czyli zrealizować ich popyt. Precyzja metodologiczna i unikanie
podwójnego liczenia wydatków wymaga, aby do PKB
sportowego zaliczać wyłącznie popyt finalny.

20

Wykres 6.

Struktura źródeł finansowania produktów sportowych w Polsce

konsumencikrajowirządi samorządy

eksportnetto

32 mld zł

13 mld zł

2 mld złŹródło: SpotData

Popyt gospodarstw domowych

Kluczową rolę w kreowaniu popytu
i tym samym tworzeniu sportowego
PKB mają gospodarstwa domowe.
W 2019 roku ich wydatki na dobra
bezpośrednio i pośrednio związane
z sportem wyniosły ponad 30 mld zł.
Najwięcej tego typu indywidualnych wydatków
dotyczy usług związanych ze sportem, z poprawą
kondycji fizycznej, jak również udziału w grach
losowych. Dopiero na czwartym miejscu w zestawieniu indywidualnych wydatków sportowych znajdują
się usługi organizatorów turystyki. Tylko te cztery
kategorie wydatków odpowiadały aż za 90 proc.
wszystkich „sportowych” wydatków gospodarstw
domowych. Wśród tych głównych rodzajów indywidualnych wydatków sportowych, w latach 2010–2019
znacząco zwiększyły się wydatki na usługi związane

z poprawą kondycji fizycznej oraz usługi związane ze
sportem. To pokazuje, że w ostatnich latach zainteresowanie Polaków utrzymywaniem sprawności
fizycznej mocno się zwiększyło.
Zajęcia fitness, aerobiku i siłownie stawały sięw ostatnich latach coraz bardziej popularne wśródPolaków i w efekcie zwiększał się ich udział w sportowym PKB (z ok. 10 proc. w 2010 roku do 16 proc.
w 2019 roku). W 2021 roku wydatki na sport i rekreację
ruchową w przeliczeniu na gospodarstwo domowe
w Polsce wyniosły przeciętnie 870 zł. W porównaniu
do 2016 roku wydatki te zwiększyły się w cenachstałych o blisko 30 proc. (673 zł w 2016 roku – cenyz 2021 roku po uwzględnieniu wskaźnika inflacji w kategorii usługi sportowe i rekreacyjne). W tym okresie
wydatki na udział w zajęciach sportowych i rekreacji
ruchowej zwiększyły się aż o 47 proc., silnie wzrosłytakże wydatki na wypożyczanie i konserwację specjalistycznego sprzętu sportowego (o 28 proc.). Te daneświadczą o rosnącym zapotrzebowaniu Polaków na
aktywność ruchową, w tym uprawianie sportów, do

21

których niezbędny jest profesjonalny sprzęt. Silnywzrost wydatków na udział w zajęciach sportowych
i rekreacyjnych w 2021 roku mógł wynikać takżez chęci poprawy kondycji fizycznej po lockdownach
wprowadzanych w związku z pandemią COVID-19.

Pomimo znaczącego wzrostu popytu na osobiste usługi sportowe
ze strony gospodarstw domowych
Polacy uprawiają wciąż mniej sportu niż mieszkańcy innych krajów
europejskich.
W 2019 roku udział osób uczęszczających na zajęcia
sportowe w postaci aerobiku lub siłowni wynosił
zaledwie 6,2 proc. wobec 13,6 proc. przeciętnie w UE
i np. 31,5 proc. w Szwecji czy 26,9 proc. w Danii.
Polacy (8,6 proc., 6. najniższe miejsce w UE) chętniej
uczestniczą w rekreacji ruchowej niż Polki (3,9 proc.,
5. najniższe miejsce w UE). Niestety, niska aktywność
sportowa Polaków nie dotyczy wyłącznie najstarszych osób. W grupie 18–29 lat, a zatem wśród osób,
które teoretycznie powinny być najbardziej aktywne,
odsetek uczęszczających na zajęcia aerobiku lub nasiłownię wynosił w 2019 roku zaledwie 13,2 proc. wobec
25,1 proc. przeciętnie w krajach EU-27. Dramatycznie
niski stopień rekreacji ruchowej notuje się wśród
osób w wieku 65 lat i więcej, spośród których jedynie
1,1 proc. uczęszcza na zajęcia sportowe, wobec 7,4 proc.
przeciętnie w EU-27 i np. 25,2 proc. w Szwecji. Niskiej
aktywności sportowej w Polsce nie wyjaśniają różnice
w poziomie wykształcenia czy dochodów: Polacy
znajdują się w europejskiej końcówce pod względem
rekreacji ruchowej także wśród osób z wykształceniem wyższym i najwyższym kwintylu dochodów.
Różnice w poziomie aktywności sportowej między
Polską a lepiej rozwiniętymi krajami wynikają częściowo ze struktury zawodowej polskiego społeczeństwa, w którym stosunkowo dużo osób pracuje
w rolnictwie i przemyśle (a te prace wiążą się z aktywnością fizyczną). Aktywności fizycznej wymagatakże praca w budownictwie i w niektórych branżach
usługowych (np. naprawa samochodów, magazynowanie, opieka zdrowotna, hotelarstwo i gastronomia).
W 2019 roku 49 proc. Polaków w wieku produkcyjnym

22

wykonywało pracę wymagającą umiarkowanego lub
znacznego wysiłku fizycznego. Dla porównania, pracę głównie siedzącą lub stojącą wykonywało 42 proc.
Polaków. Osoby, których praca wiąże się z wysiłkiem
fizycznym, mogą być mniej chętne do aktywnych
form spędzania czasu wolnego.
Należy podkreślić, że na tle Europy Polacy prezentują wysoki stopień aktywności fizycznej, jeśli
weźmiemy pod uwagę również wysiłek związany
z pracą i prowadzeniem gospodarstwa domowego.
Według zestawienia przygotowanego przez WHO
80 proc. Polaków jest aktywnych fizycznie w sposób spełniający wymogi zdrowotne (przynajmniej
150 minut umiarkowanie intensywnej aktywności
fizycznej tygodniowo). Dla porównania, odsetek
ten wynosi w Belgii 63 proc., Czechach – 74 proc.,
Niemczech 77 proc. Z kolei w podobnym zestawieniu,
opublikowanym przez prestiżowe pismo „Lancet”,
na tle Europy polskie społeczeństwo prezentuje sięprzeciętnie – zajmuje 15. miejsce w Unii Europejskiej.
Z badania tego wynika, że 68 proc. Polaków jest aktywnych fizycznie w sposób wystarczający. Bardziej
aktywne od Polaków są społeczeństwa takich krajów
jak Finlandia, Szwecja, Austria i Francja, natomiastmniejsza aktywność jest w krajach takich jak m.in.
Belgia, Węgry, Niemcy, Włochy i Portugalia.

Można oczekiwać, że wraz ze zmianą struktury polskiej gospodarki,
a także wzrostem zamożności
i świadomości sportowej, w kolejnych latach popyt gospodarstw
domowych na usługi aktywności
ruchowej będzie się zwiększał,a tym samym będzie rosła rolasportu w tworzeniu PKB.
Trzecią pozycję w zestawieniu kategorii mających
największy udział w sportowym PKB mają usługizwiązane z grami losowymi, czyli przede wszystkim
wydatki gospodarstw domowych na zakłady organizowane przez Totalizator Sportowy. Roczne wydatki
na ten cel wynosiły prawie 7 mld zł, co stanowiło
ok. 14 proc. sportowego PKB.

Wykres 7.

Największe „sportowe” wydatki gospodarstw domowych w 2010 i 2019 roku (ceny bieżące, mld zł)

6,0Usługi związane
ze sportem

9,5
3,6

Usługi związane z poprawą
kondycji fizycznej

8,1
4,5

Usługi związane
z grami losowymi

6,8
1,9

Usługi organizatorów
turystyki2,8Usługiszkół

0,5Leki i pozostałe wyroby
farmaceutyczne

0,4Pozostała
odzież wierzchnia

0,3Sprzętsportowy0,3Wychowanie
przedszkolne

0,3Usługi
restauracji

0,3

0,8

0,6

0,5

0,5

0,4

2010
2019

0,4

Źródło: SpotData

Wykres 8.

Wydatki na sport i rekreację ruchową w przeliczeniu na gospodarstwo domowe (zł, ceny stałe z 2021 roku)
0

100

200

300

400

500

Udział w zajęciach sportowych
i rekreacji ruchowej
Zakupsprzętu sportowego
Zakup
odzieży sportowej
Konserwacja, wypożyczenie
specjalistycznego sprzętu sportowego
Udział w obozach sportowych lub
sportowo-rekreacyjnych

2016
2021
Źródło: SpotData, GUS

23

Popyt sektora publicznego

Traktując te dwie kategorie wydatków łącznie, sektor publiczny
w 2019 roku przeznaczył na sport
13,2 mld zł, co odpowiada za blisko
28 proc. sportowego PKB.

Sektor publiczny ma również istotny wpływ na wielkość sportowego PKB. W 2019 roku bieżące wydatki
publiczne kierowane na szeroko pojętą działalność
sportową wyniosły 8,7 mld zł. Ale sektor publiczny
finansuje też większość nakładów inwestycyjnych na
rozbudowę infrastruktury sportowej, czyli na budowę m.in. stadionów, boisk czy gminnych i miejskichośrodków sportu. W 2019 roku łączne wydatki inwestycyjne na działalność sportową wyniosły 6,3 mld zł,
z czego ok. 75 proc. stanowiły „sportowe” wydatkio charakterze budowlanym (4,5 mld zł).

Co czwarty złoty wydawany na szeroko zdefiniowaną działalność sportową w Polsce pochodzi zatem
z budżetu państwa lub samorządów.
Największy udział w strukturze bieżących wydatków sportowych sektora publicznego mają kosztyzwiązane z organizacją zajęć sportowych w szkołach
podstawowych, średnich i wyższych (usługi szkół). Na
kolejnych miejscach w tym zestawieniu znajdują się
usługi związane z sportem oraz pozaszkolne formy
edukacji. Te trzy kategorie odpowiadają łącznie aż
za 98 proc. wszystkich wydatków bieżących sektora
publicznego na sport.

Wykres 9.

Największe „sportowe” bieżące wydatki sektora publicznego w 2010 i 2019 roku (ceny bieżące, mld zł)3,9Usługiszkół
1,2Usługi związane
ze sportem
Usługi pozaszkolnych
form edukacji
Leki i pozostałe wyroby
farmaceutyczne

24

5,9

1,9
0,5
0,7
0,2
0,2

2010
2019
Źródło: SpotData

25

Eksport
Do tworzenia sportowego PKB w Polsce przyczynia
się także dodatnie saldo wymiany handlowej z zagranicą. W 2019 roku wartość eksportu dóbr zaliczanych
do działalności sportowej wyniosła 7,4 mld zł wobec
5,3 mld zł importu. Analiza struktury wymiany handlowej wskazuje, że w 2019 roku w eksporcie dominowały pozostałe wyroby z metali (2,1 mld zł) orazłodzie sportowe (1,6 mld zł), które łącznie odpowiadały za połowę wartości eksportu dóbr sportowych
ogółem.

▶▶

W latach 2010–2020 wartość eksportu produktów sportowych z Polski wzrosła z 360 mln do
1,536 mln euro, a zatem ponad 4-krotnie. Choć
w tym samym czasie odnotowano również znaczący wzrost importu tych produktów (z 287 mln
do 1,1160 mln euro), to Polska systematycznie
notuje nadwyżkę w handlu towarami sportowymi(374 mln euro w 2020 roku).

▶▶

Największy udział w eksporcie towarów sportowych mają statki, łodzie i sprzęt do uprawiania
żeglarstwa (ok. 40 proc. w 2020 roku). To właśnie
dzięki tej kategorii Polska wypracowuje nadwyżkę handlową w międzynarodowej wymianie
towarów sportowych (574 mln euro w 2020 roku).
W ostatniej dekadzie Polska systematycznie
notowała rosnący udział w łącznym eksporcie
statków i łodzi wszystkich krajów UE: z 3,7 proc.
w 2010 roku do 6,3 proc. w 2020 roku.

▶▶

Oprócz statków i łodzi do wypracowywania
nadwyżki w wymianie handlowej towarami sportowymi Polski przyczyniają się jeszcze dwie kategorie: sprzęt do uprawiania wędkarstwa (5,5 proc.
udziału w eksporcie towarów sportowych) orazrowery (9,0 proc. udziału w eksporcie towarów
sportowych). O ile jeszcze w 2016 roku nasz kraj
miał 16 mln euro deficytu w międzynarodowym
handlu sprzętem wędkarskim, o tyle w 2020 rokuosiągnął nadwyżkę na poziomie 26 mln euro.
W tym czasie udział Polski w łącznym eksporcie
tych dóbr wszystkich krajów UE zwiększył się
z 3,3 proc. aż do 16,0 proc.

▶▶

Drugą z kolei pozycję w udziale w polskim
eksporcie towarów sportowych zajmuje obuwie(ok. 20 proc. w 2020 roku), jednak wynika to z dużego importu butów, a nie z ich krajowej produkcji. Dowodem tego jest co roku powiększający się
deficyt Polski w wymianie handlowej obuwiem
sportowym (-137 mln euro w 2020 roku wobec– 33 mln euro w 2010 roku). Znaczący udziałw deficycie wymiany handlowej towarów sportowych mają także pozostałe artykuły i sprzęt
do uprawiania sportu i ćwiczeń fizycznych, czyli
m.in. ubrania (-107 mln euro w 2020 roku).

Polski sportowy PKB obniża z kolei deficyt w handlusprzętem sportowym, który sprowadzamy z zagranicy, oraz w usługach związanych ze sportem, czyli
np. wydatki gospodarstw domowych na wyjazdy na
narty za granicę.

Szczegółowa analiza wielkości
wymiany handlowej towarami związanymi z działalnością sportową
potwierdza, że w ostatniej dekadzie
Polska wyspecjalizowała się w eksporcie łodzi, ale umacnia się także
w eksporcie sprzętu wędkarskiego
i rowerów. Jednak saldo wymiany
handlowej towarami sportowymi
obniża deficyt w wymianie odzieży.

26

Wykres 10.

Eksport towarów sportowych z Polski w 2010 i 2020 roku (mln euro)
0

100

200

300

400

500

600

Statki, łodzie, sprzęt do
uprawiania sportów wodnych
Obuwiesportowe
Artykuły i sprzęt doogólnych ćwiczeń fizycznych
RoweryStroje kąpielowe, stroje
narciarskie, rękawice sportoweSprzętwędkarski
Piłki tenisowe,piłki dmuchane
Narty, buty narciarskie,sprzęt narciarski
Artykuły i sprzęt dotenisa stołowego, badmintonaŁyżwyi wrotki
Spadochrony,paralotnieSprzętdo golfa
Strzelby sportowei myśliwskie

2020
2010
Źródło: SpotData

27

Wykres 11.

Import towarów sportowych do Polski w 2010 i 2020 roku (mln euro)
0

100

200

300

400

500

Obuwiesportowe
Artykuły i sprzęt doogólnych ćwiczeń fizycznych
Stroje kąpielowe, stroje
narciarskie, rękawice sportowe
RowerySprzętwędkarski
Statki, łodzie, sprzęt do
uprawiania sportów wodnych
Piłki tenisowe,piłki dmuchane
Narty, buty narciarskie,sprzęt narciarskiŁyżwyi wrotki
Artykuły i sprzęt dotenisa stołowego, badmintona
Strzelby sportowei myśliwskie
Spadochrony,paralotnieSprzętdo golfa

28

2020
2010
Źródło: SpotData

Wykres 12.

Saldo międzynarodowej wymiany handlowej Polski w towarach sportowych w 2010 i 2020 roku (mln euro)
-200

-100

0

100

200

300

400

500

600

Statki, łodzie, sprzęt do
uprawiania sportów wodnych
RowerySprzętwędkarski
Spadochrony,paralotnieSprzętdo golfa
Artykuły i sprzęt dotenisa stołowego, badmintona
Stroje kąpielowe, stroje
narciarskie, rękawice sportowe
Piłki tenisowe,piłki dmuchane
Strzelby sportowei myśliwskie
Narty, buty narciarskie,sprzęt narciarskiŁyżwyi wrotki
Artykuły i sprzęt doogólnych ćwiczeń fizycznych
Obuwiesportowe2020
2010Źródło: SpotData

29

Rozdział 3Co mamy ze sportu?
Zdrowie, praca, kapitał ludzki
oraz wizerunek kraju

Znaczenie sportu dla gospodarki nie ogranicza się do wartości dodanej generowanej przez firmy z branży i powiązane
sektory. Wpływ sportu na gospodarkę to także korzyści
(i straty) płynące z aktywności fizycznej społeczeństwa
– biegania, jazdy na rowerze, chodzenia na siłownię
itp. Ludzie uprawiający sport są zdrowsi, a więc generują mniej kosztów dla ochrony zdrowia, bardziej
aktywni zawodowo, lepiej przygotowani do współpracy.
Sport stanowi też platformę promocji kraju, podnosząc
jego markę na arenie międzynarodowej i pośrednio wpływając na
postrzeganie produktów z niego pochodzących.
Ten wymiar sportu jest coraz częściej dostrzegany przez decydentów. Ministerstwo Sportu i Turystyki w „Programie rozwoju sportu 2020” stwierdza:

Inwestycje w sport należy traktować przede
wszystkim jako szeroko rozumianą prewencję zdrowotną oraz sprzyjanie postawom
prospołecznym. Upowszechnianie podejmowania prozdrowotnej aktywności fizycznejobniża koszty przeznaczane na opiekę zdrowotną oraz ubezpieczenia socjalne, a także
pozytywnie oddziałuje na pracowników,
m.in. zmniejszając liczbę absencji w pracy
czy zwiększając efektywność i kreatywność.
Badania nad wpływem społecznym sportu prowadzone są w wielu
rozwiniętych krajach świata, także w UE. Ten dorobek badawczymożna wykorzystać do oszacowania wartości społecznej sportu dla
gospodarki i jakości życia w Polsce.

30

Społeczny impuls sportowy – od medali
sportowców do biegania rekreacyjnego
Analizę korzyści ze sportu zaczynamy od tego, w jaki sposób sport
profesjonalny przekłada się na sport amatorski. Czyli jak usługi zawodowców sportowych sprawiają, że w aktywność fizyczną angażuje się
społeczeństwo.
Istnieje bardzo wyraźna i pozytywna korelacja między sukcesami sportowców profesjonalnych a aktywnością fizyczną obywateli.
Wśród 18 zmiennych społecznych i gospodarczych, których statystyczny związek z aktywnością fizyczną ludności badaliśmy, liczba medali
olimpijskich (w przeliczeniu na liczbę mieszkańców) jest jednym z trzech
wykazujących najsilniejszy wpływ – poza przeciętną liczbą godzin pracy
w tygodniu (co wskazuje na dużą rolę czasu wolnego jako czynnikaumożliwiającego podejmowanie amatorskiej aktywności fizycznej) oraz
wielkością wydatków na prewencję w ochronie zdrowia (co wskazuje na
wysoką wartość przywiązywaną przez społeczeństwo do aktywności
prewencyjnych w polityce zdrowia publicznego).

Wykres 13.

Korelacja między odsetkiem obywateli uprawiających sport a wybranymi wskaźnikami społecznogospodarczymi, na podstawie danych z krajów UE (każdy punkt na wykresie oznacza jeden kraj w 2019 roku)

wydatki na prewencję
w ochronie zdrowia(PPS per capita)

odsetek obywateli uprawiających rekreacyjny
sport, w proc.

0

50

100

150

przeciętna liczba
godzin pracy
w tygodniu
200

30

35

40

liczba medali olimpijskichna milion mieszkańców
(na ostatnich dwóch IO)
45

0

1

2

3

4

80
70
60
50
40
30
20
10
0
Źródło: SpotData, Eurostat, Bank Światowy, OECD

31

Czy jednak opisana korelacja stanowi związek
przyczynowo-skutkowy? Tego na podstawie prostej
analizy statystycznej nie można stwierdzić. Dlategomożna odwołać się do bardziej złożonych badań,które pokazują, że profesjonalny sport ma przełożenie na sport rekreacyjny.
Przełożenie wydarzeń sportowych w obszarze
sportu wyczynowego na tzw. grassroots sport (sport
powszechny) jest przedmiotem licznych badań. Jakczęsto bywa w takich przypadkach, ich wyniki różnią
się między sobą. Badania ankietowe wśród widzów
wydarzeń sportowych dają bardziej optymistyczny
obraz. Nie zawsze znajduje on jednak potwierdzenie
w badaniach nad odsetkiem aktywnych.
Część badań ankietowych wskazuje, że organizacja
wydarzeń sportowych korzystnie wpływa na aktywność sportową w społeczeństwie. Przekłada się nazwiększenie odsetka aktywnej sportowo ludności,a także zwiększenie stopnia aktywności wśród osób
aktywnych. 74 proc. ankietowanych widzów półmaratonu
poznańskiego stwierdziło, żeudział w wydarzeniu motywuje
ich do regularnej aktywności
fizycznej. Z kolei 54 proc. zadeklarowało, że nabrali chęci, aby w przyszłości
wystartować w półmaratonie. Podczas wydarzeń
sportowych sportowa gorączka udziela się nie
tylko uczestnikom, ale również widzom, i zachęca do podjęcia aktywności sportowej.
Badania nad wpływem organizacji wydarzeń
sportowych na ich widzów przeprowadzonotakże w Wielkiej Brytanii w 2007 roku przyokazji Tour de France Grand Depart (pierwszy etap wyścigu miał miejsce na Wyspach
Brytyjskich). Władze Londynu jako cel organizacjiwyścigu zdefiniowały nie dostarczenie rozrywki
czy promocję miasta, ale przede wszystkim„uczynienie z Londynu miasta, w którym
ludzie w każdym wieku i o różnych
zdolnościach mają zachętę, pewność siebie i udogodnienia, abyjeździć na rowerze, kiedy tylko im to
odpowiada”.

32Spośród widzów, którzy nie jeżdżą w ogóle na
rowerze, 25 proc. stwierdziło, że czuje się zachęcone
przez to wydarzenie do korzystania z dwóch kółek.
Wśród widzów, którzy jeżdżą na rowerze nieregularnie, prawie 60 proc. czuło się zachęconych doczęstszej jazdy. Najmocniej wyścig oddziaływał naosoby regularnie korzystające z roweru – aż 66 proc.
poczuło się zmotywowanych do intensywniejszej
jazdy na rowerze.
Badanie przeprowadzone na próbie wszystkich
Brytyjczyków wykazało, że 27 proc. dorosłych
mieszkańców Wielkiej Brytanii (czyli ok. 14 mln osób)
poczuło się zainspirowanych przez TdF Grand Departdo częstszego korzystania z roweru.
Podobny efekt wystąpił w przypadku igrzysk olimpijskich ze sportem w szerokim ujęciu. Przez 10 lat – od2006 do 2015 – co roku badano uprawiających sport
lub rekreacyjną aktywność fizyczną w Wielkiej Brytanii, czy organizacja igrzysk w Londynie motywuje
ich do większej aktywności sportowej.
W 2015 roku 24 proc. odpowiedziało twierdząco.

Wykres 14.

Jak sport profesjonalny może inspirować rozwój sportu amatorskiego – przykład 1.
Widzowie Tour de France
zainspirowani do częstszej
jazdy na rowerze:

66%

Regularnie korzystający
z roweru

58%

Nieregularnie korzystający
z roweru

25%

Nigdy niekorzystający
z roweruŹródło: Leeds City Council, Transport for London

Wykres 15.

Jak sport profesjonalny może inspirować rozwój sportu amatorskiego – przykład 2.

Odsetek respondentów, których do uprawiania większej ilości sportu
motywowała organizacja igrzysk olimpijskich w Londynie w 2012 roku

25

20

15

10

5

0
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Źródło: UK Department for Culture, Media and Sport

33

Rzeczywista aktywność sportowa różni się jednak od deklaracji
respondentów.

lokomocji. Z kolei osoby, które postrzegają siebie jako„niewysportowane” i „nienadające się” do aktywności
sportowej, mogą zostać zachęcone do częstszych
spacerów do parku czy uprawy własnego ogródka.

Z badań aktywności sportowej ludzi wynika, że imprezy sportowe mogą skutkować wzrostem poziomu
aktywności wśród już aktywnych, natomiast brakuje
jednoznacznych dowodów na wzrost odsetka aktywnych sportowo osób w populacji.

WHO prowadzi wiele działań promujących koncepcjęHEPA – aktywności fizycznej pozytywnie wpływającej
na zdrowie (health-enhancing physical activity), która
uwzględnia możliwie wiele zachęt do podejmowania
aktywności fizycznej, m.in. poprzez działania w obszarze transportu, przestrzeni publicznej czy modelowania zachowań w miejscu edukacji i pracy.

Pewnym wyjątkiem są badania nad Igrzyskami
Wspólnoty Narodów w Australii. Po igrzyskach
w Gold Coast w 2018 roku w prowincji Queensland
wzrósł odsetek aktywnych mężczyzn (z 55 do
60 proc.) i kobiet (z 61 do 66 proc.). Z kolei po igrzyskach w Melbourne w 2006 roku 7 proc. mieszkańców
Australii częściej uprawiało sporty, a 6 proc. zaczęło
uprawiać nową dyscyplinę.
Na zwiększenie aktywności sportowej wpływają
natomiast sukcesy narodowych reprezentacji.
W Niemczech badano zależność między występami
zawodowej reprezentacji piłkarskiej a liczbą członków niemieckich klubów piłkarskich. Stwierdzono, żezwycięstwa reprezentacji w mistrzostwach świata
przekładały się na zwiększenie liczby członków
klubów piłkarskich. Badania nad konsekwencjami(ang. legacy) igrzysk w Vancouver w 2010 roku
dowiodły również wzrostu liczby uprawiających tesporty, w których reprezentanci Kanady zdobyli złote
medale.
Brak bardzo mocnych dowodów na skuteczność
dużych imprez z kategorii sportu wyczynowego
w promocji aktywności fizycznej sprawia, że zwraca
się większą uwagę na inne sposoby zwiększenia
odsetka aktywnych obywateli.
Coraz częściej wskazuje się, że aby zachęcić nieaktywnych do ruchu, należy promować nie tylko
sport, ale szerzej – aktywność fizyczną. Ludzie mogąbyć bardziej skłonni do podejmowania aktywności
fizycznej, jeśli nie będzie ona miała charakteru stricte
sportowego, np. codzienne spacery z psem, kurstańca towarzyskiego, uprawa własnego ogródka,wykorzystanie roweru jako środka lokomocji do pracy
w miejsce samochodu. Osoby, które nie uprawiają
sportu ze względu na brak czasu, mogą chętniej
przekonać się np. do roweru jako dobrego środka

34

Również polski „Program rozwoju sportu” podkreśla
znaczenie nie tylko sportu, ale również aktywności
fizycznej: „[…] działania związane z promocją aktywności fizycznej pozytywnie wpływającej na zdrowie
wykraczają poza wąsko rozumiany obszar sportu,
zaś odnoszą się w szczególności do zapewnienia
sprzyjających warunków do pozostawania aktywnym
w każdej fazie życia oraz w każdej roli społecznej.
Działania promujące aktywność fizyczną muszą
zatem być zawarte w wielu sektorowych politykach,nie tylko sportowej i zdrowotnej, lecz również społecznej, transportowej, planistycznej (urbanistycznej)i środowiskowej”.
Badacze podkreślają także rolę odpowiedniej infrastruktury w promocji aktywności sportowej. Autorzy badania nad skutkami młodzieżowych igrzysk
olimpijskich w 2016 roku w Lillehammer, którego
wyniki opublikowali w artykule pt. „Leveraging
sporting events to create sport participation: a casestudy of the 2016 Youth Olympic Games”, stwierdzają:„Główne rezultaty YOG 2016 w zakresie uczestnictwa w sporcie to nowa hala do curlingu i nowa
hala do hokeja na lodzie. Istnienie tych obiektówzwiększyło udział w zorganizowanych i niezorganizowanych sportach lodowych na poziomie lokalnym
w Lillehammer”.
Podsumowując, publiczne i prywatne inwestycje
w sport przekładają się nie tylko na bezpośrednie
efekty ekonomiczne, ale również na zwiększenie aktywności fizycznej w populacji. Tym samym inwestycje takie napędzają procesy społeczne i gospodarcze,
które z kolei generują nowe korzyści ekonomiczne.
W kolejnych dwóch rozdziałach zostanie omówionypośredni wpływ sportu na wzrost gospodarczy orazzdrowie i kapitał ludzki.

Wykres 16.

Kanały pośredniego oddziaływania sportu na społeczeństwo

Zdrowie

Praca

Kapitałspołeczny

Promocjakraju

Mniej choróbWiększa aktywność
zawodowa

Wzrost liczby
kontaktów
społecznychZwiększenie
rozpoznawalności
kraju

Mniejsze wydatki naochronę zdrowia

Mniej absencji
wśród pracowników

Integracja osób
zagrożonych
wykluczeniemZwiększenie ruchu
turystycznego

Nauka wytrwałości,współpracy
i zdrowej rywalizacjiŹródło: SpotData

35

Spadek ryzyka chorób

Najbardziej bezpośredni jest wpływ sportu na
stan zdrowia ludności. Główne korzyści z masowej aktywności fizycznej przejawiają się w postaci poprawy zdrowia publicznego, a to z kolei przekłada się na znaczne oszczędności w ochronie
zdrowia.
Istnieje bardzo wiele badań wskazujących na wpływ uprawiania sportu na
ograniczenie ryzyka występowania wielu chorób. Jest naukowo dowiedzione, że aktywność fizyczna ogranicza ryzyko takich chorób jak cukrzyca typu 2, choroby układu krążenia, niektóre rodzaje raka (piersi, trzonu
macicy, jelita grubego). Uprawianie sportu poprawia ogólną wydolność
organizmu, a także wydłuża życie. Badania przeprowadzone w Holandii
wskazują, że osoby, które jeżdżą do pracy rowerem, a nie samochodem,
wydłużają swoje życie o ok. 3–14 miesięcy.
Co istotne, w wielu badaniach dokładnie oszacowano stopień, w jakim aktywność sportowa ogranicza ryzyko poszczególnych chorób. Wyniki tychbadań można przedstawić w formie tabeli, co pokazujemy na kolejnej
stronie.
Należy podkreślić, że uprawianie sportu wiąże się także z ryzykiem negatywnych konsekwencji dla zdrowia. Przede wszystkim wzrasta ryzyko
kontuzji i tym samym rośnie liczba wizyt ambulatoryjnych i hospitalizacji
z tego powodu. Istnieją również badania, które wskazują na negatywne
dla zdrowia konsekwencje jazdy na rowerze – chodzi o ryzyko wypadków
komunikacyjnych, a także konsekwencje wdychania spalin. Międzynarodowe badania i raporty są jednak zgodne, że korzyści dla zdrowia publicznego z powszechnego uprawiania sportu przeważają nad stratami.

36

30% 30%

25%
Ból pleców

Depresja

Demencja

20%
Rak jelita
grubego20%
Rak piersi

35%
Chorobawieńcowa
serca i zawał

52%
Złamanie
biodra40%
Cukrzycatypu 2

Wykres 17.

Redukcja ryzyka chorobydzięki aktywności fizycznej
przez minimum 150 minut tygodniowoŹródło: SpotData, SPORT ENGLAND

37

Korzyści zdrowotnez aktywności fizycznej
Odsetek Polaków spełniających kryteria WHO podwzględem aktywności fizycznej wynosi 68 proc.
(badanie KANTAR z 2018 r. dla Ministerstwa Sportu
i Turystyki dotyczące aktywności fizycznej w czasie
wolnym lub związanej z przemieszczaniem się).
Warto podkreślić, że jest to liczba wyższa niż ta dotycząca osób uprawiających sport. Aktywność fizycznamoże bowiem również wiązać się też np. z codziennymi obowiązkami w pracy.
Wymienione w poprzednim podrozdziale wskaźniki
sugerują, że dzięki aktywności fizycznej roczna liczba
przypadków zawałów serca i udarów mózgu jest
mniejsza o 24 proc. (czyli o ok. 50 tys. przypadków),
zachorowań na cukrzycę - o 27 proc. (ok. 125 tys.
przypadków), raka piersi i jelita grubego - o 14 proc.
(w obu chorobach o ok. 3 tys. przypadków), na depresję – o 20 proc. (ok. 235 tys. przypadków). Z kolei
autorzy artykułu pt. „Impact of Physical Inactivity on

38

World’s Major Non-Communicable Diseases”, opublikowanego w piśmie Lancet, szacują, że podniesienie
odsetka aktywnych fizycznie Polaków do 100 proc.
obniżyłoby o 8,2 proc. liczbę zachorowań na raka
piersi, o 8 proc. na raka jelita grubego, o 6 proc. na
cukrzycę i o 5 proc. na chorobę wieńcową. Wskazuje
to, że obecnie dzięki aktywności fizycznej w Polsce
roczna liczba nowych przypadków raka piersi jest
mniejsza o 15 proc. (tj. 3,2 tys. przypadków), raka jelita
grubego również o 15 proc. (3,2 tys. przypadków),
cukrzycy o 11 proc. (40 tys. przypadków), zawału sercao 9 proc. (7,6 przypadków).
Pomimo różnic w szacunkach, z przedstawionych
danych wynika, że największy wpływ aktywności
sportowej na redukcję zachorowań widoczny jest
w statystykach depresji, a także chorób, których
występowanie jest najmocniej związane z otyłością.

Aby oszacować wpływ aktywności fizycznej na łączną liczbę hospitalizacji można posłużyć się modelem
opracowanym przez Instytut Badań Strukturalnych
dla Ministerstwa Sportu i Turystyki. Opracowany
w 2016 r. model pozwala zmierzyć wpływ odsetka
aktywnej fizycznie ludności na wybrane wskaźniki
społeczne. Dlatego stanowi narzędzie dla badaczy
i decydentów chcących lepiej zrozumieć znaczenie
aktywności dla polskiego społeczeństwa i gospodarki.
Wyniki symulacji wskazują, że w 2022 r. dzięki aktywności fizycznej rocznie liczba hospitalizacji z powoduróżnych chorób jest mniejsza o ok. 200 tysięcy.
W Polsce rocznie liczba wszystkich hospitalizacji
wynosi ok. 7,5 mln (dane sprzed pandemii COVID-19),a więc spadek o 200 tys. oznacza redukcję o 2,5 proc.
Jest to wartość zbliżona do wyników badań z innychkrajów. Na przykład, badania brytyjskie z 2002 r.
pokazują, że brak aktywności fizycznej wśród Brytyjczyków oznaczał koszty ochrony zdrowia wyższe
o 1,8 proc. Jeżeli redukcja kosztów ochrony zdrowia
jest proporcjonalna, to oznacza, że dzięki aktywności fizycznej Polaków kraj oszczędza rocznieok. 2,5 mld zł (licząc koszty z 2019 roku).

Wykres 18.

O ile jest mniej chorych dzięki aktywności fizycznej Polaków?

3 tys.

3 tys.

235 tys.

8-25 tys.

Rak jelita grubego

Rak piersi

Depresja

Zawał serca

25 tys.

3 tys.

Udar

Rak trzonu macicy

40-125 tys.
CukrzycaŹródło: SpotData, na podstawie róźnych badań

39

Aktywność zawodowa
i indywidualna produktywność

Badania potwierdzają pozytywny wpływ aktywności sportowej
ludności na liczbę zatrudnionych
w gospodarce.
Badanie przeprowadzone w Wielkiej Brytanii przez
dwóch ekonomistów, Michaela Lechnera i Paula
Downwarda, wskazuje, że aktywność fizyczna zwiększa zatrudnienie o ok. 3–5 proc. Przy czym wpływ jestwiększy w przypadku kobiet niż mężczyzn. Dzięki aktywności sportowej społeczeństwa mogą zatem osiągać większe zatrudnienie i większą produktywność.
Aktywność sportowa może podnosić aktywność
zawodową na wiele sposobów.
▶▶

Uprawianie sportu przekłada się na większą liczbę kontaktów społecznych, co ułatwia znalezienie satysfakcjonującej pracy.

▶▶

Osoby, które uprawiają sport, są zdrowsze, więcsą bardziej zdolne do pracy.

▶▶

Sport pomaga także w integracji osób z marginesu społecznego, ubogich, niepełnosprawnych,
byłych więźniów, imigrantów, poszerzając liczbę
aktywnych zawodowo.

▶▶

Uprawianie sportu pozytywnie wpływa również
na samopoczucie i kondycję psychiczną, co przekłada się na zwiększenie chęci do pracy.

Symulacja w modelu IBS wskazuje, że gdyby Polacy
nie uprawiali w ogóle sportu, w Polsce pracowałoby
150 tys. osób mniej. Jest to ok. 0,9 proc. wszystkich pracowników. Można zatem przyjąć, że dzięki
uprawianiu sportu zatrudnienie w Polsce jest wyższe
o niecały 1 proc. Oznacza to, że PKB Polski dzięki tylko
temu efektowi jest również wyższe o 1 proc., czyli
o ok. 20 mld zł w cenach z 2019 roku (przyjmując, żezasoby kapitału dostosowują się w długim okresie
do zasobów siły roboczej). Są to efekty nieco mniejsze niż badaniach brytyjskich, ale może to wynikać

40

z faktu, że w Polsce mniejszy jest odsetek osób
uprawiających sport rekreacyjny.
Uprawianie sportu nie tylko podnosi aktywność zawodową, czyli odsetek osób pracujących, ale również
przekłada się na wyższą wydajność tych, którzy pracują. Istnieje wiele badań, które starają się powiązać
sport z wynagrodzeniami, które z kolei są najlepszą
miarą wydajności. Zwykle pozytywne efekty sięgają
od kilku do kilkunastu procent. Jedno z ciekawszych
tego typu badań przeprowadzono w Szwecji. Wykorzystując dane z badań kondycji fizycznej z okresu
poboru do wojska, oszacowano wpływ tej kondycji napóźniejsze zarobki. Aby wyeliminować wpływ czynników genetycznych, porównywano wyniki badań
i późniejsze zarobki braci. Wyniki wskazały, że lepsza
kondycja fizyczna poprawia zarobki od 4 do 17 proc.
Problem polega oczywiście na tym, że bardzo trudno
jest uogólniać rezultaty takich badań. Nie można
również całkowicie wyeliminować przypadkowej korelacji – z jakichś powodów osoby o lepszej kondycji
fizycznej mogą mieć cechy, które również poprawiają
ich zdolności do pracy, nawet jeżeli to nie sport ani
kondycja fizyczna wpływają na te zdolności. Innyrodzaj wątpliwości, który można podnieść wobecpowyższych wyników, dotyczy tego, że nieznana jest
intensywność ćwiczeń koniecznych do osiągnięcia
określonego poziomu kondycji fizycznej.
Przyjmując jednak ostrożnie dolną granicę szacunków dotyczących wpływu aktywności sportowej
na wydajność, a także opierając się na bieżących
danych dotyczących aktywności fizycznej Polaków,
można założyć, że uprawianie sportu podnosi ogólną
wydajność pracy w Polsce o niewiele ponad 1 proc.
Oznacza to, że z tego tytułu PKB jest wyższe o ponad
20 mld zł rocznie (w cenach z 2019 roku).

Wykres 19.

Od aktywności fizycznej do zarobków

Zdrowie

Kapitał ludzki

Aktywność
fizyczna(relacje)Miękkiezdolności

ZarobkispołeczneŹródło: M. Lechner, „Sports, exercise, and labor market outcomes”, IZA World of Labor 2015: 126

Kapitał społeczny
Aktywność sportowa oprócz kapitału ludzkiego, czyli
indywidualnych zdolności, rozwija również kapitałspołeczny, czyli relacje między ludźmi – zarówno
w sensie ilościowym (liczba powiązań między ludźmi), jak i jakościowym (głębokość relacji). Oszacowanie korzyści z rozwoju kapitału społecznego w postaci konkretnych sum jest niemożliwe. Jednak nie ulegawątpliwości, że poprzez te kanały sport również
wpływa na gospodarkę i jakość życia w Polsce.
Pojęcia kapitału ludzkiego i społecznego są do siebiezbliżone, jednak ich znaczenie jest różne. Przez kapitał ludzki rozumie się indywidualną konkurencyjność
opartą na zasobach intelektualnych, motywacyjnychi symbolicznych. O wielkości tych zasobów decydują
wykształcenie, doświadczenie zawodowe, wszelkiego rodzaju kompetencje twarde i miękkie, zdrowie
fizyczne i kondycja mentalna.
Kapitał społeczny oznacza zaś współpracę zespołową opartą na wzajemnych relacjach członków grupy.
Miarami kapitału społecznego są zaufanie i przynależność do organizacji (zaangażowanie obywatelskie).
Kapitał ludzki stanowi zasób poszczególnych osób,
podczas gdy kapitał społeczny przynależy do grupy
i tworzony jest poprzez sieć powiązań i wzajemne
relacje. Definicja podawana przez socjologa Nana
Lina wskazuje, że „kapitał społeczny to zbiór więzi
społecznych, które ułatwiają jednostkom osiąganiecelów rynkowych i pozarynkowych poprzez interakcje z innymi jednostkami”.
Sport pomaga rozwijać w społeczeństwie kapitałludzki przez rolę w kształceniu pozaformalnym.
Stanowi uzupełnienie edukacji, ucząc dyscypliny,
wytrwałości, współpracy i zdrowej rywalizacji. Znaczenie edukacji przez sport dla tworzenia kapitału
ludzkiego i społecznego jest trudne do przecenienia. Komisja Europejska w „Białej księdze na temat
sportu” stwierdza: „Sport pobudza istotne wartości,takie jak duch zespołowy, solidarność, tolerancja
oraz zasada fair play, przyczyniając się do indywidualnego rozwoju i samorealizacji. Propaguje aktywny
udział obywateli europejskich w życiu społecznymi przez to pomaga rozwinąć aktywną postawę
obywatelską”.
Podobnie niełatwo jest wycenić wpływ sportu na
narodową i lokalną dumę. Występy i sukcesy narodowych reprezentantów występujących „z orłem
na piersi” wpływają na dobre samopoczucie społeczeństwa i zachęcają do częstszego eksponowania
barw narodowych. Z kolei sukcesy lokalnych drużyn
oddziałują pozytywnie na dumę ze swojej „małej
ojczyzny” i zachęcają do identyfikowania się z nią.
Korzystny wpływ sukcesów narodowych reprezentacji na samopoczucie ludności potwierdzają międzynarodowe badania.

41

Wykres 20.

W jaki sposób sport buduje więzi społeczneWiększa liczba
kontaktów z innymiludźmi

Budowanie
wspólnoty postaw,
przekonań

Zwiększenie skłonności do
wchodzenia w relacje z ludźmi,z którymi uprawia się sport, w innych
kontekstach niż czysto sportowyŹródło: J. Sánchez-Santos, P. Rungo, F. Lera-López, “Building social capital through sport engagement: Evidence for adults aged 50 years and older”, Ageing and Society, 1-26, 2022

42

Sport jako element soft power
Wydarzenia sportowe organizowane w Polsce orazsukcesy reprezentantów kraju w międzynarodowych
zawodach wpływają na zwiększenie rozpoznawalności Polski, budują jej pozytywny wizerunek, zachęcają
do zainteresowania polską kulturą, zwiększają ruchturystyczny i budują ogólnie pozytywny odbiór polskiej marki na świecie. Potencjał promocyjny sportumoże być także wykorzystywany przez rząd w ramach dyplomacji publicznej. Wszystkie te zjawiska
są elementem tzw. soft power, czyli miękkiej siły
kraju. Według autora tego pojęcia, amerykańskiego
specjalisty od stosunków międzynarodowych Johna
Naya, soft power oznacza zdolność kraju do osiągania
swoich celów nie poprzez siłę i pieniądze, ale poprzez
atrakcyjność swojej kultury i wartości (Nay, 1990).
Sport stanowi jeden z kilkudziesięciu elementów
wpływających na tę zdolność. Wiele krajów otwarcie
wykorzystuje inwestycję w sport jako narzędzie
dyplomacji i budowania soft power.
Pod względem soft power Polska zajmuje 24. miejsce na świecie. Tak wynika z dorocznego raportu
publikowanego przez firmę konsultingową Portlandoraz University of South California. Z sześciu filarów
pozycji kraju jeden stanowi kultura i sport [patrz
schemat na kolejnej stronie]. W tym filarze Polska
zajmuje 21. miejsce, co oznacza, że pod względem
pozycji kultury i sportu kraj zajmuje wyższe miejsceniż średnio w innych dziedzinach kreujących soft
power. Między 2015 a 2019 rokiem Polska awansowała
pod tym względem aż o siedem miejsc. Można więcbezpiecznie postawić tezę, że sport, wraz z kulturą, przyczynia się do poprawy miękkiej siły kraju
w relacjach międzynarodowych. Choć jednocześnie
ambicje i możliwości są zapewne znacznie większe.
Czy to ma znaczenie ekonomiczne? Bardzo często
uważa się, że tak. Australia na przykład w 2015 roku
przyjęła krajową strategię dyplomacji sportowej,
w której rozwój sportu jest uznawany za element
interesów narodowych, promujący rozwój regionów
i wzmacniający wpływy kraju na świecie i jego globalną reputację. Francja uważa sport za jeden kluczy
do budowania atrakcyjności kraju. Kraj ma ambasadora sportu i kompletną strategię rozwoju sportu

opartą na trzech obszarach: zwiększeniu wpływów
Francji w sporcie, uczynieniu sportu priorytetem
dla rządu i jego sieci oraz uczynieniu sportu integralną częścią francuskiej dyplomacji gospodarczej.
Podobne podejście stosuje też wiele innych rozwiniętych krajów, m.in. Japonia czy Wielka Brytania.
Choć warto też pamiętać, że dyplomacja sportowa
jest wykorzystywana przez kraje autorytarne jako
sposób na budowanie wizerunku nadszarpniętego
przez działania w innych sferach polityki (na przykładZwiązek Radziecki w przeszłości czy współczesna
Rosja). Sport nie zawsze jest wykorzystywany dopromocji wartości szanowanych w rozwiniętych
krajach demokratycznych. Jednocześnie zachowanie
wielu sportowców i związków sportowych na świecie
po agresji Rosji na Ukrainę w 2022 roku pokazało,że środowisko potrafi jednoczyć się wokół najważniejszych wartości. Rola promocyjna sportu zależy
zatem zawsze od tego, w jakim kontekście jest on
promowany i wspierany.
Sport jest istotny nie tylko dla wizerunku kraju, alerównież – a może przede wszystkim – miast i regionów. Większość wydarzeń sportowych jest związana
z konkretnymi miastami: od igrzysk olimpijskich,przez mistrzostwa świata i kontynentów (które sąściśle powiązane z miastami organizatorami), rozgrywki klubowe, po sport amatorski. Dzięki rozpoznawalności wywoływanej przez wydarzenia sportowe
miasto może zyskać na wartości jako destynacja
turystyczna, ale również zwiększyć swoją atrakcyjność jako miejsce do zamieszkania dla dobrze
wykształconej i mobilnej siły roboczej.
Ten ostatni element jest bardzo istotny w warunkach
globalnej konkurencji o talenty. Współczesna gospodarka usługowa i cyfrowa koncentruje się w dużych
metropoliach. One stanowią kluczowe elementy
geograficzne i demograficzne sieci gospodarczej.
Dlatego silne miasta posiadają rozbudowane usługi
kulturalne, sportowe, rozrywkowe i starają się tworzyć przestrzeń przyjazną do życia. Walczą między
sobą o talenty i przez to o inwestycje. Sport w tej
walce może odgrywać bardzo istotną rolę.

43

Wykres 21.

Składowe soft power

Kultura(w tym sport)

Siła
przedsiębiorstw

Edukacja

Zaangażowanie w relacjachmiędzynarodowych

CyfryzacjaJakość
rządzeniaŹródło: THE SOFT POWER 30 REPORT, 2019

Wykres 22.

Pozycja Polski w rankingu soft power 2019Źródło: THE SOFT POWER 30 REPORT, 2019

19
20
21
22
23
24
25

Ogółem44

Cyfryzacja

Kultura(w tym sport)

EdukacjaJakość
rządzenia

Siła
przedsiębiorstw

Zaangażowanie
w relacjachmiędzynarodowych

Podsumowanie▶▶ Usługi związane z partycypacją w sporcie
w formie biernej lub czynnej generują w Polsce
ok. 11 mld zł PKB. Ale wszystkie produkty związane z uprawianiem sportu i partycypacją oraz
produkty konieczne do ich wytworzenia łącznieskładają się na 47,5 mld zł PKB. Taka jest wielkość
polskiej gospodarki sportowej. Pracuje w niejłącznie niemal 370 tys. osób.
▶▶ Usługi umożliwiające partycypację w sporciezwiązane są głównie z aktywnością klubów
fitness i obiektów sportowych, a także usługami klubów sportowych i trenerów. Natomiast
w szerszym ujęciu gospodarki sportowej największą rolę odgrywają usługi gier losowych,
usługi edukacyjne (nauczyciele WF), usługi
budowlane oraz produkcja przetwórcza towarówzwiązanych z aktywnością fizyczną – od łodzi,
przez ubrania, po materiały i komponenty służące do produkcji tych towarów.
▶▶ Na podstawie różnych danych i badań można ocenić, że przeciętnie dostarczenie usługi
sportowej (usługi klubów sportowych, organizacja wydarzeń sportowych itd.) o wartości
1 złotego generuje dodatkową wartość w innychdziedzinach gospodarki również na poziomie
ok. 1 dodatkowego złotego. Innymi słowy, mnożnik wynosi ok. 2 – łączna wartość wytworzonaw gospodarce wskutek dostarczenia usługi sportowej jest dwukrotnie wyższa niż bezpośrednia
wartość tej usługi. Badania zlecone przez Komisję Europejską wskazują, że średnio rzecz biorąc,w Polsce mnożnik ten wynosi 1,92, a w krajach
Unii Europejskiej waha się między 1,3 a 2,2.

▶▶ Istnieje bardzo wyraźna i pozytywna korelacjamiędzy sukcesami sportowców profesjonalnycha aktywnością fizyczną obywateli. Porównaniemiędzynarodowe wskazuje, że liczba medali olimpijskich (w przeliczeniu na liczbę mieszkańców)jest jedną ze zmiennych wykazujących najsilniejszą zależność z aktywnością ruchową mieszkańców. Zależność przyczynowa może tutaj przebiegać w obu kierunkach. Z jednej strony sukcesy
reprezentantów w zawodach sportowych mogązachęcać obywateli do zwiększenia ich aktywności fizycznej. Z drugiej strony większa aktywność
ruchowa poprawia ogólną sprawność fizyczną,może uławiać wyławianie talentów sportowych
i ostatecznie zwiększać liczbę osiąganych sukcesów w zawodach sportowych.
▶▶ Wartość ekonomiczna sportu ma dwie strony.
Jedną stanowią oszacowane skutki ekonomiczne– bezpośrednie i pośrednie. Druga: sport wywiera wiele pozytywnych efektów zdrowotnych
i społecznych, które przekładają się również na
korzyści ekonomiczne. Dzięki uprawianiu sportuwięcej osób pracuje, większa jest wydajność
pracowników, wyższy jest kapitał społeczny
oraz mniejsze wydatki na ochronę zdrowia. Tych
efektów nie należy sumować ze sportowym
PKB, ponieważ duża część korzyści zdrowotnych
i społecznych związanych z uprawianiem sportu
jest już wyceniona przez konsumentów nabywających usługi.
▶▶ Dzięki aktywności fizycznej rocznie liczba hospitalizacji w Polsce z powodu różnych chorób jest
mniejsza o ok. 200 tys. Są to korzyści wynikające
z bieżącej aktywności Polaków. Gdyby aktywność ta była wyższa, korzyści byłyby wyraźnie
większe. Spadek o 200 tys. oznacza redukcję
o 2,5 proc. Jest to wartość zbliżona do wyników
badań z innych krajów. Na przykład badania brytyjskie z 2002 roku pokazują, że brak aktywności
fizycznej wśród Brytyjczyków oznaczał koszty
ochrony zdrowia wyższe o 1,8 proc. Jeżeli redukcja kosztów ochrony zdrowia jest proporcjonalna,
to oznacza, że dzięki aktywności fizycznej Polaków kraj oszczędza rocznie ok. 2,5 mld zł.

45

Bibliografia
J. Baran, P. Lewandowski, M. Lis, I. Magda, Ocena korzyści
społecznych inwestycji w sport w odniesieniu do ponoszonych
kosztów. Raport metodologiczny, Instytut Badań Strukturalnych, Ministerstwo Sportu i Turystyki (2016)
J. Baran, M. Lis, I. Magda, Ocena korzyści społecznych inwestycji w sport w odniesieniu do ponoszonych kosztów. Raportanalityczny, Instytut Badań Strukturalnych, Ministerstwo Sportu
i Turystyki (2016)

E. Malchrowicz-Mośko, J. Poczta, K. Adamczewska, The
Potential of Non-Mega Sporting Events for the Promotion of
Physical Activity Among Inactive Supporters at the Poznan Half
Marathon: A Case Study, International Journal of Environmental
Research and Public Health (2019)

Biała księga na temat sportu, Komisja Wspólnot Europejskich(2007)

Mapping Study on measuring the economic impact of COVID-19
on the sport sector in the EU, Komisja Europejska, Ecorys,
SportsEconAustria (2020)

N. Cavill, D. Richardson, C. Foster, Improving Health ThroughParticipation in Sport: a review of research and practice, BHF,
University of Oxford (2012)

V. Matheson, “Point/Counterpoint: Is there a Case for Subsidizing Sports Stadiums?”, College Of The Holy Cross, Department Of Economics Faculty Research Series, Paper No. 18–14

A. Barajasa, D. Coatesb, P. Sanchez-Fernandez, “Beyond retrospective assessment. Sport event economic impact studies
as a management tool for informing event organization”,
European Research on Management and Business Economics
22 (2016) 124–130

V. Matheson, “The Rise and Fall (and Rise and Fall) of the
Olympic Games as an Economic Driver”, College Of The Holy
Cross, Department Of Economics Faculty Research Series,
Paper No. 18–16

R. Coleman, Flora London Marathon 2000 – the economic legacy, Journal of Hospitality and Tourism Management 10 (2004)
Commonwealth Games Value Framework, PWC, The Commonwealth Games Federation (2019)
L. Davies, E. Christy, G. Ramchandani, P. Taylor, Measuring theSocial and Economic Impact of Sport in England. Report 1:
Social Return on Investment of Sport and Physical Activity in
England, Sheffield Hallam University, Sport England (2020)
L. Davies, Sport participation in Scotland – quantifying thebenefits, Observatory For Sport in Scotland (2019)
C. Gratton , Economic value of community clubbased sport inAustralia, Australian Sports Commission, Griffith University(2015)
Impact of the UK stages of The Tour de France 2014, Leeds City
Council, Transport for London, UK Sport, Welcome to Yorkshire(2014)
L. Keane, E. Hoare, B. Bellew, J. Richards, “Literature reviewof the methodological evidence base for assessment of theeconomic and social value of sport and active recreation”, Prepared for the NSW Office of Sport. Sport and Active Recreation
Intervention and Epidemiology Research (SPRINTER) Group, The
University of Sydney, 2017
T. Kokolakakis, E. Christy, L. Davies, Measuring the Social andEconomic Impact of Sport in England Report 2: The Economic
Importance of Sport and Physical Activity in England, Sheffield
Hallam University, Sport England (2020)
R. Koning, E. Gerdes, P. van Eldert, P. Hover, SROI sport andphysical activity 2022. What is the social return on investmentof sport and physical activity?, Rebel Economics & Policy bv,
Knowledge Centre for Sport & Physical Activity (2022)

46

B. Liberda, Rachunek satelitarny sportu dla Polski za 2012 r.,
Ministerstwo Sportu i Turystyki (2017)

S.E. Nordhagen, Leveraging sporting events to create sportparticipation: a case study of the 2016 Youth Olympic Games,
International Journal of Sport Policy and Politics (2021)
E.R. Oldenboom, “Costs and benefits of major sports events.
A Case-study of Euro 2000”, MeerWaarde Onderzoeksadvies,
2006
N. Peters, B. Gerretsen, T. Geijsen, De sociaaleconomische
waarde van sporten en bewegen, Ecorys (2021)
Program rozwoju sportu do roku 2020. Aktualizacja, Ministerstwo Sportu i Turystyki (2019)
Researching the Value of Sport in Ireland, Sport Ireland, Sport
Industry Research Center (2021)
Study on the Contribution of Sport to Economic Growth and
Employment in the EU, Komisja Europejska, SportsEconAustria(2012)
Study on the Economic Impact of Sport through Sport Satellite
Accounts, Komisja Europejska, SortsEconAustria, Sheffield
Hallam University (2018)
Taking Part – Statistical Release 2014/15 Quarter 4, UK Department for Culture, Media and Sport (2015)
M. Taks, G. Teare, Linking sport events with sport participationand development, [w:] R. Baker (Ed.), Sport for development
and peace, Rowman Littlefield (2022)
The Tour de France Grand Depart 2007 Research Summary,Social Research Associates, Transport for London (2007)
M.E. Weed, Should we privilege sport for health? The comparative effectiveness of UK government investment in sport
as a public health intervention, International Journal of Sport
Policy and Politics (2016)

Centrum Analiz SpotData
Bonnier Business (Polska) sp. z o.o.
ul. Kijowska 1, 03-738 Warszawa
tel. +48 22 333 99 18
kontakt@spotdata.pl