ภาวะสังคมไทยไตรมาสสาม ปี 2564

สถานการณ์ทางสังคมทีส่ าคัญการจัดการปัญหาน้าท่วมในต่างประเทศ : บทเรียนส้าหรับประเทศไทย
การเรี ย นรู้ วิ ธี ก ารป้ อ งกั น และแก้ ไ ขปั ญ หาน้ า ท่ ว มจากประเทศต่ า ง ชี ให้ เ ห็ น ว่ า การแก้ ปั ญ หาจ้ า เป็ น ต้ อ งมีการด้าเนินงานในเรื่องการมีพืนที่ชะลอน้า ระบบระบายน้าที่มีประสิทธิภาพ และการใช้ที่ดินอย่างเหมาะสม รวมทัง
การมีระบบการแจ้งเตือนและการบริหารจัดการที่ดี ซึ่งเป็นบทเรียนที่ประเทศไทยสามารถน้ามาประยุกต์ใช้ เพื่อให้
การจัดการปัญหาน้าท่วมเป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพและยั่งยืน
ประเทศไทยเผชิญกับปัญหาน้าท่วม เนื่องจากที่ตังของประเทศอยู่ในพืนที่ภูมิศาสตร์เขตร้อน ที่ได้รับ
อิทธิพลฝนจากมรสุมตามฤดูกาล รวมทังภูมิประเทศที่ตอนกลางของประเทศเป็นที่ราบลุ่ม จึงมีแนวโน้มที่จะ
เกิดน้าท่วมตามฤดูกาล จากข้อมูลของกรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย ชีให้เห็นว่า ในช่วง 30 ปีที่ผ่านมา
มีการเกิดอุทกภัย จ้านวนมากกว่า 40,000 ครัง คิดเป็นมูลค่าความเสียหายมากกว่า 12.59 ล้ านล้านบาทนอกจากเรื่องธรรมชาติที่เป็นสาเหตุหลักของการเกิดน้าท่วมแล้ว ความพร้อมในการรับมือเป็นเรื่องส้าคัญ
ที่จะส่งผลถึงระดับความเสียหายที่จะเกิดขึน ที่ผ่านมา การบริหารจัดการน้าท่วมของไทยยังไม่มีประสิทธิภาพเพี ย งพอ โดยเฉพาะในเรื่ อ งการประสานการ แผนภาพ 21 การด้าเนินการป้องการน้าท่วม ในเรื่องการสร้างพนังกันน้า
และเขื่อนป้องกันน้าท่วม ตังแต่เหตุการณ์น้าท่วมปี 2554 - 2564
ด้าเนิ น งานของหน่ ว ยงานส่ ว นกลางและหน่ว ยงานในพื นที่ ป ระสบภั ย ตลอดจน ปั ญ หาการสื่ อ สารข้ อ มู ล /การแจ้ ง เตื อ นที่ ยั ง ไม่ ทั น ท่ ว งที แ ละเป็ นเอกภาพ อย่ างไรก็ตาม หลั งจากวิกฤตน้ าท่ว มใหญ่
ปี 2554 การบริหารจัดการน้าท่วมของไทยมีทิศทาง
ไปในแนวทางที่ดีขึนกว่าในอดีต จากเดิมที่การแก้ไขปัญหาในแต่ละพืนที่เป็นแบบเฉพาะหน้า มาเป็นการแก้ ไ ขปั ญ หาที่ มี แ ผนการด้ า เนิ น งานที่ ชั ด เจนและมี ค วามสอดรั บ กั บ บริ บ ทเชิ ง พื นที่ ม ากขึ น อาทิการบริ ห ารจั ดการน้ า/อ่างเก็บ น้ า การพัฒ นาพืนที่แก้ ม ลิ ง ก า รจั ด ห าท า ง น้ า ห ล าก / ท าง ผั น น้ าที่มา: อภิชาติ อนุกูลอ้าไพ (2564)
การปรั บ ปรุ ง สภาพล้ า น้ า และคั น กั นน้ า ริ ม แม่ น้ าสายหลัก ท้าให้โครงสร้างพืนฐานในการจัดการน้าท่วมในภาพรวมของประเทศดีขึน ทังนี พบว่าตังแต่เหตุการณ์
น้าท่วมปี 2554 ถึงปัจจุบัน ภาครัฐโดยกรมโยธาธิการและผังเมือง และกรมชลประทาน มีการสร้างพนังกันน้า
และเขื่อนป้องกันน้าท่วมไปแล้ว 53,027 กิโลเมตร คิดเป็นร้อยละ 10.82 ของล้าน้าทั่วประเทศ กรมเจ้าท่ามี ก ารใช้ ง บประมาณในการศึ ก ษา ก่ อ สร้ า ง และบ้ า รุ ง รั ก ษาเขื่ อ นป้ อ งกั น ตลิ่ ง กว่ า 5,922.26 ล้ า นบาทนอกจากนี ยังมีการสร้างเขื่อนส้าเร็จรูปและก้าแพงคอนกรีตของภาคเอกชน มูลค่ากว่า 9,000 ล้านบาท
กองพัฒนาข้อมูลและตัวชีวัดสังคม28ภาวะสังคมไทยไตรมาสสาม ปี 2564

ภายหลั ง ไทยมีการออกพระราชบัญญัติทรัพยากรน้า พ.ศ. 2561 ที่มีการจัดองค์กร/โครงสร้าง/ระเบียบการบริหารจัดการน้าในภาพรวมอย่างเป็นรูปธรรม และมีแผนแม่บทการบริหารจัดการทรัพยากรน้า20 ปี (พ.ศ. 2561-2580) ขึน โดยมีแผนแม่บทด้านการจัดการน้าท่วมและอุทกภัยเป็นหนึ่งในแผนดังกล่าว
ที่มีวัตถุประสงค์เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการระบายน้า การจัดระบบป้องกันน้าท่วมชุมชนเมือง การจัดการพืนที่
น้าท่วมและพืนที่ชะลอน้า รวมทังการบรรเทาอุทกภัยในเชิงพืนที่อย่างเป็นระบบ ภายใต้กลยุทธ์ 5 ด้าน คือ1) การเพิ่มประสิทธิภาพการระบายน้า โดยการปรับปรุงสิ่งกีดขวางทางน้า ปรับปรุงล้าน้าธรรมชาติที่ตืนเขิน2) ป้ อ งกั น น้ า ท่ ว มชุ ม ชนเมื อ งโดยการจั ด ระบบป้ อ งกั น ชุ ม ชนเมื อ ง การจั ด ท้ า ผั ง น้ า ผั ง การระบาดน้ า3) การจัดการพืนที่น้ าท่วม/พืนที่ชะลอน้าโดยการพัฒนาแก้มลิง พืนที่ลุ่ มต่้ารับน้านอง การพัฒนาอาคาร
บังคับน้า สถานีสูบน้า 4) การบรรเทาอุทกภัยเชิงพืนที่อย่างเป็นระบบ โดยจัดท้าแผนและด้าเนินการบรรเทา
อุทกภัยในพืนที่ และ 5) สนับสนุนการปรับตัวและเผชิญเหตุ โดยมีความก้าวหน้าที่ส้าคัญคือการมีพืนที่ที่ได้รับ
การป้ องกัน และลดผลกระทบ ซึ่งมีความคืบหน้าแล้ วมากกว่าร้อยละ 75 ขณะที่ในด้านอื่นยังอยู่ระหว่าง
การด้าเนินการ
ตารางความก้าวหน้าการด้าเนินการตามแผนแม่บทการบริหารจัดการทรัพยากรน้า 20 ปี ด้านการจัดการน้าท่วมและอุทกภัยเรื่อง
การปรับปรุงทางน้าและเพิ่มประสิทธิภาพการระบายน้าการมีพืนที่ที่ได้รับการป้องกันและลดผลกระทบ
การป้องกันตลิ่ง
คนที่อยู่ในพืนที่เสี่ยงมีการปรับตัว

เป้าหมาย
870 กิโลเมตร
ชุมชนเมือง 185 แห่งพืนที่เสี่ยงอุทกภัย 9.88 ล้านไร่
1,561 กิโลเมตร

ความก้าวการด้าเนินงาน
ร้อยละ 34ร้อยละ 75ร้อยละ 10อยู่ระหว่างการด้าเนินการ 90 แห่งที่มา: ส้านักงานทรัพยากรน้าแห่งชาติ

จากสถานการณ์น้าท่วม ผลกระทบ และแนวทางตามแผนบริหารจัดการน้าดังกล่าว จะเห็นได้ว่า
ประเทศไทยให้ ค วามส้ า คั ญ กั บ ปั ญ หาน้ า ท่ ว มโดยเน้ น ไปที่ ก ารป้ อ งกั น เป็ น ส่ ว นใหญ่ ซึ่ ง มี แ นวทางทั งการปรับ ปรุงแม่น้าล้ าคลองให้ร ะบายน้าได้ดีขึน การสร้างพนังกันน้า และการปรับปรุงสิ่งกีดขวางทางน้า
อย่างไรก็ดี การจัดการปัญหาน้าท่วม จ้าเป็นต้องพิจารณาตังแต่การจัดการน้าไปจนถึงการให้ความช่วยเหลือเมื่อครัว เรือนประสบปัญหา ซึ่งจากการด้าเนินการของต่างประเทศ มีบทเรียนและการด้าเนินการในการจัดการปัญหาน้าท่วมที่ส้าคัญ ดังนี1) การป้องกันน้าท่วมต้องให้ความส้าคัญกับลักษณะของพืนที่ หลายประเทศรวมทังประเทศไทย
เน้นการป้องกันน้าท่วมโดยพยายามหาทางควบคุมน้า อาทิ ประเทศเนเธอร์แลนด์มีระบบการบริหารจัดการน้า
ที่เรียกว่า Delta Works ซึ่งเป็นการก่อสร้างโครงสร้างพืนฐานป้องกันน้าท่วมขนาดใหญ่ประกอบด้วย เขื่อนพนังกันน้า ประตูระบายน้า และก้าแพงกันคลื่น และขยายพืนที่รับน้าโดยเคลื่อนย้ายคนออกจากพืนที่ลุ่มต่้าเพื่อเปลี่ยนเป็นพืนที่รั บน้าตามสภาพภูมิประเทศ ขณะที่ประเทศจีนมีการออกแบบเมืองตามแนวคิดเมือง
ฟองน้า (Sponge City) ที่ให้พืนที่เมืองเป็นพืนที่ที่สามารถดูดซับน้าปริมาณมากได้มีการหน่วงและชะลอน้ากองพัฒนาข้อมูลและตัวชีวัดสังคม

29ภาวะสังคมไทยไตรมาสสาม ปี 2564

ก่อนที่จ ะปล่อยกลับ ไปสู่พืนที่ โดยมีการเปลี่ ยนพืนถนนให้ น้ าซึมผ่านได้ การปรับท่อน้ าฝน และท่อน้ าทิงให้ท้างานร่วมกันได้อย่างมีประสิทธิภาพ ส้าหรับประเทศญีป่ นุ่ มีการสร้างทางผันน้าใต้ดนิ ขนาดใหญ่ เพือ่ เป็นพืนที่เก็ บ กั ก และระบายน้ า ฝนในช่ ว งเกิ ด พายุ เ นื่ อ งจากข้ อ จ้ า กั ด ของพื นที่ ซึ่ ง การไม่ ใ ห้ ค วามส้ า คั ญ กั บภูมปิ ระเทศอาจสร้างความเสียหายในภายหลัง เช่น กรณีของสหรัฐอเมริกา ในเมืองนิวออลีนส์ ซึง่ พืนทีร่ อ้ ยละ 35ของเมือง อยู่ต่้ากว่าระดับน้ าทะเล และมีการสร้างเขื่อนกันน้าหลายร้อยกิโลเมตร และเมื่อครังเกิดเฮอริเคน
แคทรีน่า ส่งผลให้พืนที่กว่าร้อยละ 50 จมอยู่ใต้น้า ท้ าให้รัฐบาลกลางของสหรัฐอเมริกาต้องแก้ปัญหาด้วย
การเสนอซือพืนที่เสี่ยงน้ าท่วม ประมาณ 25,000 แห่ง เพื่อปรับเปลี่ยนให้เป็นพืนที่ชุ่มน้าท้าหน้าที่รองรับน้าในภายหลัง2) การแจ้งเตือนมีส่วนส้าคัญในการบรรเทาผลกระทบ หลายประเทศ อาทิ ประเทศญี่ปุ่นมีระบบเตือนภัย J-ALERT ที่ครอบคลุมทังประเทศญี่ปุ่น ซึ่งระบบนีจะท้างานสื่อสารผ่านดาวเทียมที่ใช้ในการแจ้งเตือน และแนะน้าข้อควรปฏิบัติแก่ประชาชนไม่ว่าจะเกิดภัยอันตรายประเภทใดก็ตาม ซึ่งระบบจะแจ้งไปในทุกเครื่องมือสื่อสารซึ่งท้าให้สามารถมั่นใจได้ว่าประชนชนจะทราบถึงภัยพิบัติที่จะเกิดขึน ประเทศฟิลิปปินส์เป็นอีกตัวอย่างที่ดีในการเตรียมพร้อมรับมือกับปัญหาน้าท่วม โดยมีระบบป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย
ที่เรียกว่า Nationwide Operational Assessment of Hazards ซึ่งเป็นระบบที่รวบรวมข้อมูลด้านอากาศและแผนที่ในระดับชุมชนมาใช้พยากรณ์ และคาดการณ์เส้นทางน้า รวมทังยังมีระบบเตือนภัยผ่านเว็บไซต์
และแอปพลิเคชั่นบนมือถือที่มีประสิทธิภาพและทันต่อสถานการณ์ ในขณะที่ประเทศจีน มีการสร้างสถานีสั งเกตการณ์ น้าท่ ว มกว่ า 30,000 แห่ ง เลี ยบแม่น้ าแยงซี เพื่อ จัดท้ าเป็นฐานข้ อมูล ใช้ ส้ าหรับคาดการณ์
สถานการณ์และเตือนภัยแก่ประชาชน ซึ่งจะมีส่วนช่วยให้ประชาชนสามารถเตรียมตัว และบรรเทาผลกระทบที่เกิดขึนได้3) การบริ ห ารจั ด การและการเตรี ย มพร้ อ มรั บ มื อ เมื่ อ เผชิ ญ เหตุ ด้ า นการบริ ห ารจั ด การสหรัฐอเมริกามีส้านักงานบริหารจัดการภาวะฉุกเฉินกลาง เป็นหน่วยงานหลัก และบูรณาการความร่วมมือ
ระหว่างทหาร หน่วยงานภาครัฐและอาสาสมัครจากที่ต่าง ๆ จีนมีศูนย์บรรเทาภัยแล้งและควบคุมอุทกภัย
แห่งชาติ ญี่ปุ่นมีส้านักงานจัดการภัยพิบัติและอัคคีภัย ซึ่งทังหมดมีอ้านาจในการตัดสินใจและสั่งการอย่างมี
เอกภาพ ขณะที่การเตรียมรับมือ ในประเทศญี่ปุ่นมีการก้าหนดพืนที่ส้าหรับผู้ประสบภัยในช่วงเกิดภัยพิบัติ
กระจายทั่วประเทศ เพื่อใช้เป็นศูนย์พยาบาล และรองรับการอพยพของประชาชนและดูแลผู้ประสบภัย
บทเรียนจากต่างประเทศ จะเห็นได้ว่าการด้าเนินการเพื่อรับมือกับปัญหาน้าท่วมของประเทศไทย
ต้องให้ความส้ าคัญกับประเด็นต่าง ๆ ดังนี (1) ผังเมือง/ผังน้้า เป็นหลักการพื้นฐานส้าคัญของการบริหาร
จัดการปัญหาน้้าท่วม โดยเฉพาะในพืนที่เขตเมือง การวางผังเมืองที่ดีจะลดความเสี่ยงการเกิดปัญหาน้าท่วม
เนื่องจากผังเมืองจะควบคุมการใช้ที่ดิน อาคาร สิ่งปลูกสร้าง ตลอดจนระบบสาธารณูปโภคพืนฐานต่าง ๆ ให้มี
ความสอดคล้องกับสภาพพืนที่และธรรมชาติการไหลของน้า (2) การคาดการณ์ส ถานการณ์และเส้ นทางการไหลของน้้าที่ชัดเจน จะช่วยให้สามารถรับมือกับสถานการณ์ได้อย่างมีประสิทธิภาพ (3) ระบบเตือนภัย
ในพื้น ที่เสี่ย งน้้าท่ว มต้องทันต่อสถานการณ์และทั่ว ถึง โดยเพิ่มช่องทางการสื่อสารผ่านแอปพลิเคชันหรื อกองพัฒนาข้อมูลและตัวชีวัดสังคม30ภาวะสังคมไทยไตรมาสสาม ปี 2564

การส่ ง ข้อความในมือ ถือแจ้ ง เตือ นให้ กั บ ประชาชน นอกเหนื อจากการแจ้ง ผ่ า นเสี ยงตามสายในหมู่ บ้า น(4) การพัฒนา/ฟื้นฟู/บ้ารุงรักษาพื้นที่รองรับน้้าและพื้นที่ชะลอน้้าให้มีมากขึ้นและพร้อมใช้งาน จะช่วยให้
การรับมือปัญหาน้าท่วมเป็นไปอย่างทันท่วงที (5) การสนับสนุนให้เกิดการปรับตัวของประชาชนเพือ่ พร้อมรับมือกับ สถานการณ์น้ า ท่ ว ม จะช่ ว ยบรรเทาความเสี ย หายที่ เ กิ ด จากปั ญ หาน้ า ท่ ว มได้ เ ป็ น อย่ า งมาก และ(6) การเตรียมพื้นที่รองรับกรณีมีผู้ประสบภัย จะช่วยในการรับมือผลกระทบและบรรเทาทุกข์ให้กับประชาชน
เป็นไปอย่างทันต่อสถานการณ์ และลดการสูญเสียทังชีวิต/ทรัพย์สินโดยไม่จ้าเป็น
ตารางการจัดการน้าท่วมในแต่ละประเทศระยะก่อนเกิดภัย
เนเธอร์แลนด์ มีระบบการบริหารจัดการน้าขนาดใหญ่ (Delta Works) โดยการสร้างเขื่อน ประตูระบายน้าการจั ด การพื้ น ที่ น้ าท่ ว มพนังกันน้า สถานีสูบน้า ก้าแพงกันคลื่นทะเล เพื่อป้องกันน้าท่วมในพืนที่มีความเสี่ยงและการระบายน้าจีน มีระบบจัดการน้าในเขตเมือง ตามแนวคิดเมืองฟองน้า (Sponge City) โดยออกแบบให้เมือ งมีโครงสร้างพืนฐานทีส่ ามารถดูดซับน้า กักเก็บ กรอง/จัดการน้าฝน เพือ่ ควบคุมน้าและลดปัญหาน้าท่วมญี่ปุ่น มีการจัดการน้าส่วนเกินและพืนที่ชะลอน้า โดยการสร้างทางผันน้าใต้ดินขนาดใหญ่ พืนที่กักเก็บและระบบระบายน้า
สหรัฐอเมริกา ใช้วิธีแก้ปัญหาด้วยการเสนอซือพืนที่เสี่ยงน้าท่วม ประมาณ 25,000 แห่ง เพื่อปรับเปลี่ยนให้เป็น
พืนที่ชุ่มน้าท้าหน้าที่รองรับน้า
การเตรียมพร้อม(Preparedness)ฟิลิ ป ปินส์ มีระบบป้ อ งกันและบรรเทาสาธารณภัย (Nationwide Operational Assessment of Hazards)ที่รวบรวมข้อมูลด้านอากาศต่างๆ เพื่อใช้พยากรณ์และคาดการณ์เส้นทางน้า รวมทังมีระบบเตือนภัยผ่านเว็บไซต์และแอปพลิเคชั่นบนมือถือ เพื่อให้ประชาชนและภาครัฐเตรียมการรับมือจีน มีศูนย์ต่อต้านภัยแล้งและอุทกภัย และสร้างสถานีสังเกตการณ์น้าท่วมกว่า 30,000 แห่งเลียบแม่น้าแยงซีเพื่อจัดท้าฐานข้อมูลและใช้พยากรณ์สถานการณ์และเตือนภัยแก่ประชาชน
ระยะระหว่างการเกิดภัย

กลไกการด้าเนินงาน

สหรัฐอเมริกา มีส้ านักงานบริหารจัดการภาวะฉุกเฉินกลาง (Federal Emergency Management Agency) เพื่อบูรณาการความร่วมมือระหว่างทหาร หน่วยงานภาครัฐและอาสาสมัครจากทีต่ า่ ง ๆจีน มีศนู ย์บรรเทาภัยแล้งและควบคุมอุทกภัยแห่งชาติ ท้าหน้าทีก่ ้ากับดูแลและประสานความร่วมมือระหว่างหน่วยงานทีเ่ กีย่ วข้องในเรือ่ งการจัดการน้าให้มปี ระสิทธิภาพญีป่ นุ่ มีส้านักงานจัดการภัยพิบตั แิ ละอัคคีภยั (Fire and Disaster Management Agency)วิธีการจัดการนิวซีแลนด์ มีนวัตกรรมเพือ่ ป้องกันน้าท่วม คือ Flood Barriers เป็นอุปกรณ์ปอ้ งกันน้าท่วม ทีส่ ามารถลดหรือชะลอน้าท่วมไม่ให้เข้ามาในบริเวณอาคารบ้านเรือนนอร์เวย์ พัฒนาเครือ่ งมือเพือ่ ป้องกันน้าท่วม คือ AquaFence ทีส่ ามารถใช้ทดแทนกระสอบทรายและผนังกันน้าได้ดีสะดวกต่อการขนย้าย และสามารถน้ากลับมาใช้ใหม่ได้อังก ษ มีนวัตกรรมเขือ่ นชัว่ คราว (Rapidam) สามารถป้องกันน้าท่วมได้หลายรูปแบบญีป่ นุ่ พัฒนาพืนทีส่ ้าหรับผูป้ ระสบภัยในช่วงเกิดภัยพิบตั กิ ระจายอยูท่ วั่ ประเทศ เพือ่ ใช้เป็นศูนย์เครือ่ งมือสถานพยาบาลรวมทังรองรับการอพยพของประชาชนและดูแลผูป้ ระสบภัย
ที่มา: https://missiontothemoon.co/thailandnews-thailand-flood/กองพัฒนาข้อมูลและตัวชีวัดสังคม31