MIESIĘCZNIK NR (4/5) GRUDZIEŃ 2020 - STYCZEŃ 2021

NOWOCZESNAMYŚL
NARODOWA
Temat
numeruPOLSKA MYŚLTECHNICZNAPOLSKA BOMBA ATOMOWAI PROGRAM RAKIETOWYGIGANCI SUKCESU:
H. CEGIELSKIPOLSKA MOTORYZACJAPERSONALIZM I NACJONALIZM
CHESTERTON O TECHNICEWYWIAD:BEZPIECZEŃSTWO W SIECIPOLSKI DOM:TECHNOKRACJAKURS NA SUWERENNOŚĆ
ISSN: 2719-6461

Spis treści
Nr (4/5) grudzień 2020/styczeń 2021

4 OD REDAKCJI NMN
6 „BEZPIECZEŃSTWO W SIECI – RZECZYWISTOŚĆ CZY JEDYNIE ILUZJA?”WYWIAD Z ŁUKASZEM ŚWIERCZEWSKIM

14 ZAPOMNIANE PROGRAMY BUDOWY RAKIET I BOMBY ATOMOWEJ W PRLMARCIN HAGMAJER

26 TECHNOLOGICZNY WYŚCIG –SZTUCZNA INTELIGENCJA I KWANTOWE PIERWSZEŃSTWO
TW D. G.

32 HISTORIA PRODUKCJI MOTOCYKLI W POLSCE. CZĘŚĆ I –POCZĄTKI, SANACJA, KOPIOWANIE I „NIEMIECKI ŚLAD”
ANDRZEJ POŁOSAK

45 ŚCIGAĆ... DOGONIĆ... WYPRZEDZIĆTOMASZ BANYŚ

52 INWESTYCJE CENTRALNE JAKO KOŁO ZAMACHOWE ROZWOJU POLSKI LAT 70.
DARIUSZ CHOMIUK

63 GIGANCI SUKCESU: HIPOLIT CEGIELSKIWOJCIECH RĄCZYŃSKI

71 NEUROTYCZNE SPOŁECZEŃSTWO NASZYCH CZASÓW
ARKADIUSZ OLEJNICZAK76 USUNĄĆ PEWNE NIEPOROZUMIENIE, CZYLI NACJONALIZM JEST PERSONALIZMEM
MACIEJ SOBIECH

80 O GENEZIE PERSONALIZMU JACQUESA MARITAINAI JEGO SPORZE Z NACJONALISTAMIADAM WIELOMSKI

91 OSOBĄ BYĆ... TYLKO W NARODZIE!
KOMENTARZ DO DYSKUSJI NA TEMAT NACJONALIZMU I PERSONALIZMUMAGDALENA ZIĘTEK-WIELOMSKA

95 TECHNIKA A DIALEKTYKA „PANOWANIA I NIEWOLI”
MAGDALENA ZIĘTEK-WIELOMSKA

99 CUDA WSPÓŁCZESNEJ TECHNIKI
G.K. CHESTERTON

2

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Redaktor naczelny:

Jawni współpracownicy:

Arkadiusz Olejniczak

Stanisław Adamczyk, Adam Wielomski, MaciejBełz, Marcin Hagmajer, Tomasz Czul, WojciechZastępca redaktora naczelnego:

Magdalena Ziętek-WielomskaRączyński, Andrzej Połosak, Dariusz Chomiuk

Koordynator działu studiów i analiz:

Tajni współpracownicy:

Tomasz Banyś

D. G.

Redaktor graficzny:

Małgorzata Dąbrowska

Wydawca:

Korekta:

Fundacja Instytut Badawczy Pro Vita Bona

Magdalena Olejnik

Aleje Jerozolimskie 83/902-001 Warszawa

Skład i łamanie:

Anna Szarko
Koordynator mediów społecznościowych:

Creative Common 4.0

Tomasz Białek

Szanowny CzytelnikuJeśli masz głowę pełną ciekawych pomysłów na artykuły,
ulepszenie naszego interaktywnego czasopisma, chciałbyś
współtworzyć redakcję NMN bądź wesprzeć naszą działalność,napisz do nas lub zostań naszym Patronem:

Kontakt
redakcja@nowoczesnamysl.pl
www.nowoczesnamysl.pl
facebook.com/nowoczesnamyslnarodowa
youtube.com/channel/UCGqjSYZdt-FnMC4oSP1KXxA

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

3

Od Redakcji

NMN
Drodzy Czytelnicy!

Banalne jest stwierdzenie, że technika odgrywa doniosłą rolę w życiu ludzi. Dzięki rozmaitym urządzeniom możemy wydajniej przekształcać otoczenie i dostosowywać je do własnych potrzeb. Dotyczy to niemal każdego aspektu ludzkiej działalności. Szeroki wachlarz
zastosowań nauki i techniki objawia się choćby w bogactwie terminologii technicznej,
która musi podlegać ścisłym rygorom, aby adekwatnie opisać rozległą rzeczywistość.
Wynalazki służące ludziom do panowania nad światem wymknęłyby się spod kontroli,
gdyby nie precyzyjne nazewnictwo i pełna dokumentacja. Maszyna działa albo nie, projekty inżynierów udaje się wdrożyć bądź też nawet laik zauważy wady wprowadzanych
rozwiązań. Dzieje się tak dlatego, że na etapach koncepcyjnym, projektowym i wdrożeniowym stosuje się ściśle określone i wszechstronnie opisane metody i technologie.
Zapewne niektórzy z nas pamiętają niezwykle popularny przed laty program telewizyjny „Sonda”. Andrzej Kurek i Zdzisław Kamiński z niezwykłą pasją popularyzowali
rozmaite zagadnienia naukowo-techniczne. Warto też wspomnieć równie popularny program „Zrób to sam“ Adama Słodowego – chyba nie przypuszczał, że zostanie prekursorem
masy internetowych kanałów z gatunku DIY (do it yourself). Śmiało można zaryzykować
twierdzenie, że autentyczne zainteresowanie „Sondą“ i pomysłami Adama Słodowego maźródło w licznych talentach technicznych Polaków. Mają oni smykałkę do techniki. Nie
tylko twórczo majsterkują, lecz także ich udziałem są spektakularne osiągnięcia. Znanym
dziełem inżynierii jest most łyżwowy (konstrukcja oparta na łodziach) użyty przez armię
koronną w kampanii 1410 roku. Wykonany pod Kozienicami przez mistrza Jarosława,spławiony w okolice Czerwińska, zmontowany w pół dnia – umożliwił przeprawę wielotysięcznych wojsk Jagiełły wraz z wozami taborowymi. Miało to kluczowe znaczenie
dla dokonania koncentracji ogółu sił polsko-litewskich i rozgromienia Krzyżaków pod
Grunwaldem. Złożone zagadnienie techniczo-logistyczne rozwiązano wzorowo.
4

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Od Redakcji

Można by metaforycznie powiedzieć, że po moście mistrza Jarosława na sobór
w Konstancji wkroczył Paweł Włodkowic ze swoimi traktatami naukowymi o obowiązku szanowania naturalnych praw wszystkich ludów i narodów.
Skoro jesteśmy przy mostach, warto przypomnieć postać Ernesta Malinowskiego,
projektanta i budowniczego Centralnej Kolei Transandyjskiej. Wybudowana w drugiej
połowie XIX wieku żelazna droga wznosiła się na wysokość prawie 5000 metrów
n.p.m. przez kilkadziesiąt tuneli i mostów. Polski inżynier osobiście nadzorował prace
w niebezpiecznym terenie, stosownie do potrzeb wspinając się po górach lub opuszczając w dół przepaści. Inny ówczesny polski konstruktor, Stanisław Kierbedź, zwykł
w trakcie testów obciążeniowych swoich mostów stać pod nimi. Była to wtedy dośćpowszechna praktyka.
Obecnie produkty wysokich technologii oddziałują na ludzi i środowisko o wiele
subtelniej niż wspominane mosty. Dlatego wydaje się, że producenci i projektanci dziśtym bardziej powinni dawać osobistą rękojmię rzetelności swoich dzieł. Jednak o przykłady trudno. Kiedy niekiedy temu czy owemu wymknie się przestroga: raz Steve Jobs
powiedział o swoim przeboju rynkowym – o iPadzie – że u siebie w domu nie matakiego urządzenia, bo jest ono zbyt wciągające (chodziło głównie o dzieci). Znacznieczęściej mamy do czynienia z podejściem właściwym szefowi Pfizera Albertowi Bourla:
nie zaszczepił się najgłośniejszym produktem swojej firmy, by rzekomo ustąpić miejsca
bardziej potrzebującym…
Ta ostatnia sprawa jest ściśle związana z inną kwestią, jaką poruszyliśmy w numerze,nieco uboczną, aczkolwiek dopełniającą. Chodzi o stosunek wzajemny personalizmu
i nacjonalizmu. Personalizm to kierunek filozoficzny, który definiuje człowieka jakoosobę, czyli istotę duchowo-materialną. W związku z techniką oznacza to, że ma onasłużyć człowiekowi, a nie uprzedmiotawiać go gwoli zwiększenia zakresu czyjejś władzy,wzbogacenia kogoś czy przysporzenia mu sławy. Personalizm jest całkiem zgodny z tymi
kierunkami nacjonalizmu, które wyrastają z cywilizacji łacińskiej, jak np. tradycja narodowej demokracji czy chestertonowski konserwatyzm. Niestety, z powodów przedstawionych w niniejszym numerze NMN oba nurty – personalistyczny i nacjonalistyczny –są sobie przeciwstawiane, nad czym głęboko ubolewamy. Konflikt ten w gruncie rzeczy
sprowadza się do zagadnienia definicji nacjonalizmu – teksty humanistyczne rzadko są
równie precyzyjne i jednoznaczne jak instrukcje i rysunki techniczne…
Tworząc i podziwiając rozmaite wynalazki, uczmy się od budowniczych mostów,
niech też nowoczesne technologie służą słusznej sprawie oraz będą odpowiednio i odpowiedzialnie wdrażane.
Szanowni Państwo, budujmy mosty! Budujmy porządnie!
Redakcja

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

5

WYWIADHistoria podaje nam liczne przypadki zbyt wielkiejufności do bezpieczeństwa. Niemcy praktycznie dokońca II wojny światowej byli przekonani, że złamanie
ich maszyny szyfrującej Enigmy nie jest możliwe.

Bezpieczeństwo w sieci –rzeczywistość czy jedynie iluzja?
Wywiad z mgr. inż. Łukaszem Świerczewskim – współzałożycielem Fundacji Cyber-Complex, absolwentem kierunku informatyka na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej
w Lublinie (Wydział Matematyki, Fizyki i Informatyki). Pana Łukasza na co dzień zajmują
zagadnienia z obszarów akceleracji przetwarzania, analizy danych oraz automatyzacji.
Od młodości pasjonuje się elektroniką, oprogramowaniem oraz komputerami. Wspiera
inicjatywy open-source. Interesuje się także problemami z pogranicza teorii informatyki
i matematyki. Członek Polskiego Towarzystwa Matematycznego.
E-mail: lswierczewski@cybercomplex.net
Strona internetowa: www.cybercomplex.net

Obecnie umysły ludzi na całym świecie bombardowane są komunikatami związanymi z tematem tzw. „pandemii koronawirusa”. Abstrahując od kwestii faktycznego bądź urojonego zagrożenia dla gatunku ludzkiego, niewątpliwie czekają
nas zmiany w niemal całej przestrzeni społeczno-gospodarczej. Jak te zmianybędą wyglądały w sieci?
Wirusy w mojej dotychczasowej aktywności zawodowej zawsze atakowały jedynie komputery, a nie bezpośrednio ludzi. Jednak dynamiczna (tu chciałbym podkreślić, że niekoniecznie spontaniczna) zmiana globalnej sytuacji i konieczność adaptacji całych społeczeństw do nowych warunków wpływa także na obszary technologiczne. Spędzając całednie w domach, surfując po stronach internetowych, robiąc zakupy online i oglądając
6

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Bezpieczeństwo w sieci – rzeczywistość czy jedynie iluzja?

filmy, częściej niż zwykle dajemy się pochłaniać rzeczywistości wirtualnej. Komunikujemy się, dane przepływają dzięki falom radiowym, impulsom elektrycznym w ośrodku
jakiegoś medium transmisyjnego lub coraz częściej dzięki fotonom w rdzeniu światłowodu. Nawet najlepszą sieć komputerową może przygnieść zbyt duża fala ruchu, co
momentami możemy zaobserwować. Coraz więcej mówi się również o tzw. „Wielkim
Resecie”, w tym o wzroście znaczenia pieniądza cyfrowego w dążeniu do eliminacji
gotówki. To niewątpliwie doprowadziłoby do kolejnego zwiększenia ruchu w sieci, zaszłaby potrzeba rozbudowania infrastruktury i tworzenia nowych metod przeciwdziałania zagrożeniom w przestrzeni wirtualnej.
Technologia blockchain i oparte na niej kryptowaluty z roku na rok stają się coraz
bardziej popularne, a wycena Bitcoina osiąga na giełdach nowe rekordy. Kryptowaluty z jednej strony postrzegane są jako szansa na oderwanie się od biurokracji
państwowo-bankowej, z drugiej zaś głoszone są opinie, że pojawienie się kryptowalut mogło zostać zainspirowane przez tę biurokrację (np. w celu wspomnianej
przez Pana eliminacji pieniądza fizycznego). Ile jest racji w drugiej wersji, byćmoże dowiemy się niebawem, natomiast pewne jest, że zwolennicy i użytkownicy technologii blockchain często twierdzą, iż jest ona bardzo bezpieczna. Na
dowód przytaczają m.in. ciągłość funkcjonowania Bitcoina od 2008 roku (czyli
od momentu jego debiutu), bez spektakularnych i niepożądanych ingerencji
w bezpieczeństwo jego infrastruktury. Czy zgodzi się Pan z tymi twierdzeniami?

Kryptowaluty uznawane są za bardzo bezpieczne i nie są to często tylko puste stwierdzenia. W technologii blockchain stosuje się zaawansowane metody kryptograficzne,
które zapewniają bezpieczeństwo i integralność danych. Zgodnie z wiedzą współczesną
nie ma prostego i szybkiego sposobu złamania bezpieczeństwa zastosowanych w nichrozwiązań kryptograficznych. Z punktu widzenia czystej matematyki nie ma jednaktakże dowodu, że dowolnej kryptowaluty spożytkowującej owe rozwiązania nie da się
załamać. Tak samo zresztą nie ma dowodu na to, że złamanie algorytmu (w tym przypadku nieautoryzowane pozyskanie kryptowalut) jest możliwe. Mam tutaj na myśli
oczywiście podejście techniczne/algorytmiczne, nieuwzględniające błędów popełnianych
przez człowieka. Historia podaje nam liczne przypadki zbyt wielkiej ufności do bezpieczeństwa. Niemcy praktycznie do końca II wojny światowej byli przekonani, że złamanie
ich maszyny szyfrującej Enigmy nie jest możliwe. Z historii jednak wiemy, że alianci(Brytyjczycy przy pomocy Polaków, którzy już w 1932 roku złamali algorytm szyfrujący
Enigmę) z sukcesami prowadzili operacje odszyfrowywania niemieckich szyfrogramów.
Informatyka teoretyczna zawiera mnóstwo otwartych problemów i wielkich pytań.
Podczas studiów uczono mnie, że istnieje tylko jeden szyfr, w którego przypadku udowodniono matematycznie, że pod określonymi warunkami nie istnieje algorytm umożliwiający jego złamanie – bez względu na ilość poświęconego czasu, rodzaj algorytmu
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

7

Bezpieczeństwo w sieci – rzeczywistość czy jedynie iluzja?

i wielkość mocy obliczeniowej. Tego typu bezpieczeństwo nazywa się bezpieczeństwem
bezwarunkowym. Niestety, pewne przeszkody wykluczają łatwą adaptację owego szyfru –w pełnej formie – do bardziej rozproszonego systemu informatycznego. Zagadnienie jestzłożone, toteż nie będę się wdawał w szczegóły, jest to temat na obszerny artykuł lub
wykład, a dociekliwszych czytelników odsyłam do Internetu. Mowa tutaj o szyfrze z kluczem jednorazowym (ang. one-time pad). Matematyczne dowody jego bezpieczeństwa
przedstawili (w latach 40. XX wieku – początkowo jako wyniki tajnych raportów) niezależnie Claude Shannon oraz Vladimir Kotelnikov. Transmisję danych po gorącej liniimiędzy prezydentami Rosji i Stanów Zjednoczonych zabezpiecza taki właśnie szyfr.
Istnieje zatem jeden kryptosystem (tj. system szyfrów) zapewniający bezpieczeństwo
bezwarunkowe, ale w gruncie rzeczy jest on obecnie tylko konstrukcją teoretyczną. Innewspółczesne algorytmy stosują się do bardzo rygorystycznych norm. Do nich należą
algorytmy stosowane w kryptowalutach.
Mimo wszystko, nawet jeśli istnieje jakaś furtka (nie)bezpieczeństwa, to i tak próg
wymagany do jej otwarcia jest wielokrotnie wyższy od napadu na realny bank celem
wyniesienia worków papierowych pieniędzy. Należy również pamiętać, że zarówno
nowoczesna bankowość, jak i blockchain mogą być bezradne wobec impulsu elektromagnetycznego i innych ataków na infrastrukturę energetyczno-informatyczną. Blockchain
jest bardzo ciekawą technologią, ale zawsze warto mieć świadomość potencjalnych zagrożeń (nawet jeżeli są one stosunkowo mało prawdopodobne), gdyż złamanie większości szyfrów/kluczy to często jedynie kwestia czasu i odpowiednich technik. Jednak
te ograniczenia są dość istotne – nie zawsze gra jest warta świeczki, ponieważ czas potrzebny do ich złamania może być np. równy znanemu wiekowi wszechświata, a koszty
takiej operacji byłyby wręcz astronomiczne.
Coraz częściej słyszy się o informatyce kwantowej, a dokładniej o sieciach i obliczeniach kwantowych. Google informował o kolejnych sukcesach na polu akceleracji obliczeń, a Chińczycy budują własną infrastrukturę kwantową. Czy te rozwiązania rzeczywiście są tak rewolucyjne, zważywszy na cyberbezpieczeństwo?

Komputery kwantowe naprawdę mogą znacząco przyspieszyć rozwiązanie niektórych
bardzo trudnych problemów. Sama koncepcja nie jest jednak żadnym novum w świecie
nauki. Od wielu lat różne zespoły pracują nad pogodzeniem często sprzecznych warunków, jakie należy spełnić, aby zbudować układ kwantowy. Mimo olbrzymich nakładów finansowych nie zaprezentowano oficjalnie procesora dającego spektakularne
i przełomowe wyniki, jeśli chodzi o rzeczywiste szyfry. Koncepcja kwantowa jest całkiem inna od podłoża teoretycznego komputerów klasycznych. Inna jest realizacja fizyczna całego systemu. Współczesny komputer, jaki mamy na biurku, w istocie niewielesię różni od swojego protoplasty (można podać przykład amerykańskiego ENIACaz lat 40. XX wieku – unikatowego jak na tamte czasy systemu: 42 szafy, 27 ton wagi).
8

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Bezpieczeństwo w sieci – rzeczywistość czy jedynie iluzja?

Dzisiejsze maszyny mają za sobą bardzo długi i dynamiczny proces ewolucji. Niemniej
to wszystko jest zasadniczo miniaturyzacją zachowującą stare prawa logiki matematycznej. Na nowym sprzęcie zawsze stosujemy schemat lub kod, który realizuje algorytm
zgodnie z kolejnymi krokami postępowania. Świat obliczeń kwantowych jest jednakzupełnie inny i nie ma w nim jasnych instrukcji (a przynajmniej ich nie widzimy) wskazujących, jak rozwiązać dany problem. Opracowywanie algorytmów kwantowych jest
mało intuicyjne, o czym świadczy także to, że znamy ich zaledwie kilka. Można wszakże
rzec, iż nie jest to wielka strata, nawet bowiem gdybyśmy mieli sporo nader przydatnych
algorytmów tego typu, i tak nie mielibyśmy odpowiedniego dla nich sprzętu.
W Chinach zbudowano światłowodową sieć kwantową między Pekinem a Szanghajem. Chińczycy pracują także nad zastosowaniem technologii satelitarnej do takiejłączności (projekt QUESS – ang. Quantum Experiments at Space Scale). Zarówno komputery, jak i sieci kwantowe zaoferują nową jakość bezpieczeństwa, nie opartego na
czysto matematycznej kryptografii. Jak wspominałem nadmieniając o Enigmie, bezpieczeństwo metod tradycyjnych opiera się na przeświadczeniu, że zgodnie z posiadaną
wiedzą dany problem matematyczny jest tak trudny, iż nikt go nie rozwiąże w przewidywalnej przyszłości. Nasz przeciwnik musi więc podołać danemu zagadnieniu matematycznemu. Jednak w przypadku informatyki kwantowej bezpieczeństwo nabiera
cech zdecydowanie fizycznych. Kolokwialnie mówiąc, aby złamać prawdziwy systemkwantowy, trzeba naruszyć prawa fizyki kwantowej.
Tematem niniejszego numeru Nowoczesnej Myśli Narodowej jest „Polska myśltechniczna”. Czy mógłby Pan przybliżyć projekty, nad którymi pracuje Pana zespół?

Nasz zespół, działający w ramach Fundacji Cyber-Complex, pracuje obecnie nad dwoma
projektami, które zaprezentowano już oficjalnie.
Pierwszym z tych projektów jest platforma iThena, dostępna pod adresem www.
ithena.net. Platforma ta posiłkuje się rozwiązaniem doskonalonym na Uniwersytecie
Kalifornijskim w Berkeley – BOINC (ang. Berkeley Open Infrastructure for Network Computing). Rozwiązanie to stosunkowo dobrze zna duże grono internautów, głównie dzięki
wielu słynnym projektom, a w szczególności dzięki pierwszemu z nich – inicjującemu
całe przedsięwzięcie – SETI@Home. Ów flagowy system, nadzorowany przez zespół
pod kierownictwem dra Davida Andersena, poszukiwał (a raczej poszukuje, mimo że
obecnie jest chwilowo zawieszony) w sygnałach radiowych cywilizacji pozaziemskich.
Każdy internauta mógł już przed dwiema dekadami wesprzeć naukę malutką cegiełką
udostępniając zasoby swojego komputera, aby wykonywał obliczenia naukowe. Dzisiaj
do takich projektów możemy podłączać nawet tablety i smartfony. Obecnie działa wiele
projektów korzystających z dobrodziejstw BOINCa, w tym właśnie iThena. Nasz projekt należy raczej do mniejszości tego typu inicjatyw, która nie eksploatuje zasobów
obliczeniowych (procesora, pamięci operacyjnej), lecz zasoby sieciowe (połączenia
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

9Bezpieczeństwo w sieci – rzeczywistość czy jedynie iluzja?

internetowe). Internauta może podłączyć się do projektu iThena. Po podłączeniu się jegokomputer pobiera z serwera zadanie, które zaczyna wykonywać. W momencie zrealizowania tego zadania wyniki odsyłane są na serwer, gdzie mogą analizować je twórcy projektu – często naukowcy i analitycy. W ramach projektu iThena zasoby sieciowe służą
do badania struktury sieci Internet. Globalna sieć składa się z wielu mediów transmisyjnych (np. kable miedziane, światłowody, połączenia radiowe), a także transmisyjnychurządzeń (np. przełączniki, trasowniki albo rutery). Nawiązanie połączenia i wymiana
danych między dwoma (często odległymi przestrzennie) komputerami w sieci odbywa
się zazwyczaj za pośrednictwem wielu przeskoków (tzw. hopów) przez urządzenia sieciowe różnych dostawców telekomunikacyjnych. Komputer kliencki podłączony do projektu iThena tworzy mapę struktury Internetu: sprawdza, jakimi ścieżkami płyną pakiety
wysyłane na inny adres sieciowy (adres IP), a także, jakie były opóźnienia i np. straty
w przypadku określonych przeskoków. Dysponując takimi danymi z wielu rozproszonych komputerów (6 stycznia 2021 roku mieliśmy ich w projekcie teoretycznie 37937),można zbudować wirtualny model sieci (np. w formie grafu) w danym momencie.

Rys. 1: Wycinek wizualizacji grafowej (punkty sieciowe połączone krawędziami reprezentującymi możliwy przepływ danych punkt-punkt) wygenerowany przez projekt iThena10

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Bezpieczeństwo w sieci – rzeczywistość czy jedynie iluzja?

Drugim projektem, właściwie wtórnym względem iThena, jest HowFaster.Net.
Wtórny w tym sensie, że jest on zasilany danymi wynikowymi z projektu iThena. Wchodząc na stronę www.howfaster.net zobaczymy uproszczone wyniki analiz z podziałem
na firmy, kraje, regiony, miasta, a nawet kody pocztowe czy strefy czasowe. Obecne
dane obejmują 6396 podsieci administrowanych przez firmy1, 238 krajów, 3078 regionów oraz 6307 miast. Z danych tych można przykładowo odczytać średnie opóźnienia w transmisji danych na określonych kontynentach.
Jak te rozwiązania mogą przyczynić się do rozwoju życia społeczno-gospodarczego?

Sytuacja związana z tzw. pandemią COVID-19 (a w zasadzie z decyzjami poszczególnych rządów) wymusiła przejście wielu obszarów ludzkiej działalności w intensywny
tryb „online”. Częsta zdalna praca, nauka, równie częste zdalne zakupy są doniosłe
z technologicznego punktu widzenia, ponieważ sieć także ma swoje ograniczenia. Dzięki
danym z projektu iThena możemy zaobserwować wzrost obciążenia danych obszarów
sieci w określonym czasie. Możemy także ogólnie porównać w pewnym statystycznymujęciu szybkość i niezawodność świadczonego dostępu do Internetu w ramach podsieci
lepiej lub słabiej znanych usługodawców.
Dane zbierane w ramach projektu iThena mają także inny dość istotny analitycznie
aspekt – chodzi o bezpieczeństwo. Aktualnie jednym z głównych protokołów sieciowych stosowanych w Internecie jest BGP2. Protokół BGP odpowiada za trasowanie
ruchu w sieci. Obecnie rynek dostawców telekomunikacyjnych jest w pewnym stopniu
otwarty. W sektorze prywatnym zarządzać określonym obszarem sieci zlokalizowanej
w USA może jakaś duża korporacja chińska. Problem ten poruszyła w artykule Chris
C. Demchak wraz z dr. Yuvalem Shavittem3. Wskazali aż dziesięć dużych „punktów obecności” (PoP4) – osiem w USA i dwa w Kanadzie – Chin (China Telecom) w szkielecieInternetu w Ameryce Północnej. W Chinach natomiast sieć narodowa jest mocno odizolowana od reszty świata, co ma na celu ochronę bezpieczeństwa w tym kraju. Główne
bramy internetowe chińskiej sieci znajdują się w Pekinie, Szanghaju i Hongkongu. Sporaliczba firm międzynarodowych ma na terenie Hongkongu swoje punkty obecności, zw. AS (ang. autonomous system – system autonomiczny), zbiór adresów sieci IP pod wspólTną kontrolą administracyjną.
2
BGP (ang. Border Gateway Protocol), zewnętrzny protokół trasowania (routingu) w sieciach
komputerowych.
3Ch. C. Demchak, Y. Shavitt., China’s Maxim–Leave No Access Point Unexploited: The Hidden
Story of China Telecom’s BGP Hijacking, „Military Cyber Affairs”, t. 3, wyd. 1, 2018.
4
PoP (ang. Point of Presence) jest brzegowym punktem udostępniania usług we współczesnej
sieci telekomunikacyjnej. Składa się z wielu urządzeń – serwerów, ruterów (trasowników),
przełączników sieciowych, multiplekserów oraz innych urządzeń sieciowych – i to w nim
skoncentrowana jest inteligencja/logika niezbędna do świadczenia usług. Obiekty tego typu
bardzo często zlokalizowane są w punktach wymiany danych i w centrach kolokacji (tj. wynajmu przestrzeni dla serwerów).
1

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

11

Bezpieczeństwo w sieci – rzeczywistość czy jedynie iluzja?

ale łącząca je sieć jest odizolowana od reszty Chin. W innych miejscach kraju żadna
firma z USA (poza mniejszymi i opartymi na wspólnych udziałach) oficjalnie nie matakich struktur, które byłyby jej wyłączną własnością. W konsekwencji Chiny są zdolne
do zmiany trasowania ruchu w USA, mogą mianowicie sprawić np., że mieszkańca stanu
Alabama nie połączy ze stroną www amerykańskiej agencji NASA optymalna ścieżka zamknięta w granicach USA, za to dojdzie do trasowania przez terytorium Chin. Problem
ten w mniejszej skali doskonale znają gracze komputerowi. W dynamicznych grach sieciowych często istotnym posunięciem jest opóźnienie sieci (tzw. ping). Ping jest czasem
potrzebnym poszczególnej paczce danych do pokonania trasy klient – serwer oraz drogi
powrotnej. Problemy sieciowe często wiążą się ze wzrostem czasu opóźnienia sieci (tzn.
ze spowolnieniem przesyłu danych). Potencjalnych przyczyn takiego wzrostu może byćwiele, jedną z nich bywa zmiana trasy ruchu na mniej optymalną, ale taka zmiana jest
raczej niezauważalna dla osoby słabo obeznanej z techniką.

Rys. 2: Uproszczona wizualizacja przepływu danych (pomiarów) w ramach rozproszonego
projektu iThena. Źródło: https://vi.ithena.net

Jako historyczne i ciekawe zdarzenie przywołajmy incydent z roku 2008, gdy Pakistan Telecom (jeden z globalnych dostawców Internetu, działający na obszarze Pakistanu) przypadkowo „porwał” cały ruch na YouTubie na kilka godzin. Nieco później
(8 kwietnia 2010 r.) China Telecom „porwał” 15% ruchu internetowego na 18 minut.
Oto ilustracje potencjału kontroli przepływu danych przez sieć Internetu.
Wspomniane problemy niestety pojawiają się i często nie są one niczym zamierzonym ani celowym, lecz następstwami zwykłych błędów inżynierów; jakoż trudno
przyjąć, że ogromny Internet nie wymusi na nich żadnych pomyłek.
12Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Bezpieczeństwo w sieci – rzeczywistość czy jedynie iluzja?

Sieć 5G i jej następcy – „za” i „przeciw” okiem fachowca

Nie jestem osobą z wykształceniem medycznym, fizykiem ani także typowym inżynierem
od technologii radiowych, toteż nie wypowiem się wyczerpująco o wszystkich stronach tegozagadnienia. Temat 5G budził i nadal budzi sporo kontrowersji. W Polsce zmieniono normyemisji promieniowania ze względu na wprowadzanie 5G. Normy te były jednak dość wyśrubowane w porównaniu z normami obowiązującymi w pozostałych krajach UE. Uważam
wszakże, iż wprowadzenia 5G nie można rozpatrywać w kategoriach czerni i bieli, dobra
i zła. W realnym świecie zazwyczaj mamy do czynienia z szerszym spektrum barw i odcieni.
Wzrost poziomu emisji promieniowania (PEM) to zgoła nic pozytywnego. Obecnie
i tak zaśmiecają nas emisje tego typu, a obserwatorzy tendencyj ostatnich lat łatwo wyciągną wniosek, że zaśmiecenie spotęguje się. W długoterminowej perspektywie 5G jest
niezbędne do wielu wdrożeń. Można by tu wymieniać liczne technologie – od inteligentnych miast/domów/samochodów po automatyzację na poziomie medycyny, np. roboty
chirurgiczne pozwalające specjaliście chirurgowi operować zdalnie. Wyciągnijmy kabel zasilający ze wszystkich masztów GSM (3G/4G/5G itp.), a poziom promieniowania spadnie
zasadniczo. Prawdopodobnie spadłaby w dłuższej perspektywie liczba chorób nowotworowych, które wywołuje – jak wielu przypuszcza – promieniowanie elektromagnetyczne.
Nie wiadomo atoli, jaki byłby ostateczny bilans zysków i strat. Promieniowanie elektromagnetyczne może nas stopniowo niszczy, niemniej to także dzięki niemu możemy złapać za
bezprzewodową komórkę i zadzwonić po pogotowie, policję lub straż pożarną. Długoterminowy bilans jest wielowymiarowy i trudno ocenić, jak będzie wyglądać przyszłość albo
„co by było, gdyby…”. Na pewno musimy wdrażać technologie bezpieczniejsze dla zdrowia,
a nie oglądać się jedynie na zysk ekonomiczny. Jeśli np. zastosowanie światłowodu jestmożliwe i bezpieczniejsze od innego wariantu, powinniśmy zastosować światłowód, ale realia są takie, że nie każdy chciałby mieć kabel wpięty do laptopa, aby korzystać z Internetu.

Czasopismo Nowoczesna Myśl Narodowa współpracuje z platformą ForumRomanum.pl, która ma na celu przyciągnąć otwarte umysły, ludzi przedsiębiorczych i świadomych potencjału, jaki drzemie w nas Polakach, oraz zainspirować
czytelników do synergicznych i skutecznych działań. Czy widzi Pan tam miejsce
dla siebie i projektów, których jest Pan uczestnikiem?

Z całą pewnością otwarte umysły mogą wnieść bardzo cenny wkład w projekty tworzone
przez nasz zespół. Przeważnie działamy nie zamykając się na otoczenie; pomoc byłabypożądana. Mimo że zaprzątają nas projekty natury zdecydowanie technicznej, potrzebujemy nie tylko techników i inżynierów, gdyż realizując przedsięwzięcia własne, często
napotykamy problemy interdyscyplinarne, choćby z pogranicza zarządzania i prawa.

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

13

TECHNIKA I TECHNOLOGIA

MarcinHagmajer

Nie można zbudować potęgi energomaterialnej bez
zaplecza informacyjnego. Tylko posiadanie nowoczesnych elit nacjokratycznych umożliwi nam powrót doprogramów kosmicznych i budowy broni atomowej
w przyszłości.

Zapomniane programy
budowy rakiet i bomby atomowej w PRL
W moim tekście korzystałem głównie z dwóch artykułów, które przytaczam w zdecydowanej
jego większości, z niewielkimi tylko moimi wstawkami. Pisząc o programie budowy rakiet
Meteor przytaczałem artykuł „Historia próby podboju kosmosu przez Polskę” – ze strony
Historia znana i mniej zapomniana, autorstwa Redakcji tej strony. Natomiast jeżeli chodzio część związaną z programem budowy polskiej  bomby atomowej to tu głównie przytaczałem
artykuł „Polska bomba atomowa to nie był mit. Prawie ją mieliśmy. Przeczytaj – przeżyjesz
szok”- ze strony 3obieg, autorstwa tamtejszej Redakcji. Cytując wymienione dwa artykuły,wziąłem je w cudzysłów.

W Polsce Ludowej w okresie po odwilży 1956 roku zaczęto tworzyć zręby ambitnych programów naukowo – technicznych, które w zamiarze postulatorów miały prowadzić do upodmiotowienia naszego państwa na arenie międzynarodowej. W owym
czasie impulsem do działań mających umocnić rolę PRL był wyścig obydwu supermocarstw – SZAP i ZSRR o supremację na świecie na polu rozwoju broni nuklearneji środków do jej przenoszenia, a także o podbój kosmosu. Polscy konstruktorzy lat
1950tych i 1960tych nie odbiegali zbytnio wiedzą od światowych prymusów na tym
polu. Do prowadzenia przez nich badań rozwojowych potrzebne było jednak wsparciepolityczne i zabezpieczenie informacyjne, z czym już tak dobrze niestety nie było. Niemniej w trudnych warunkach postanowili stworzyć programy budowy rakiet i broni
atomowej o niezwykłym rozwiązaniu, co wskazywało na ciche wsparcie ówczesnych
elit i świadomość dziejowej chwili, której nie można przespać.

14

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Zapomniane programy budowy rakiet i bomby atomowej w PRL

Marcin Hagmajer

Niniejszy artykuł ma uświadomić czytelnikom jaki Polska Ludowa miała potencjał naukowo techniczny, który tworzył zręby jej podmiotowości na arenie międzynarodowej. Koncepcje budowy rakiet meteorologicznych, w perspektywie kosmicznychi w dalszej kolejności także zapewne balistycznych, które mogłyby przenosić głowicez ładunkami nuklearnymi odpalanymi laserowo ,były w stanie utorować nam drogę do
mocarstwowej pozycji na świecie, a także zyskać niezbędny czas do uporządkowania
systemu sterowania społecznego wewnątrz naszego kraju, co dawałoby gwarancję pełnego wykorzystywania badań naukowych w polskim interesie narodowym.

Program budowy rakiet „Meteor”„W Polsce, jak i na całym świecie amerykańskie i radzieckie loty wokół orbity ziemskiej
oraz związane z tym programy były pilnie obserwowane1. Polska też miała ambitny,a co najważniejsze samodzielny program podboju kosmosu. W związku z tym w latach
1957–1974 przeprowadzano badania w ramach „polskiego programu rakietowego”,
w ramach którego testowano paliwo rakietowe, odpalano rakiety, wypuszczano balonyoraz konstruowano spadochrony mające opuszczać groty rakiet.

Od korzystania z przedwojennych osiągnięć
do konsultacji u konstruktorów hitlerowskiej Wunderwaffe…
Młodzi inżynierowie z krakowskiego oddziału Polskiego Towarzystwa Astronautycznego zaczęli myśleć o lotach rakietowych na długo przed wystrzeleniem przez ZSRR
pierwszego sztucznego satelity Ziemi. Niektórych inspirowała planowana w latach
30-tych misja naukowa, której celem były badania stratosfery. Wybuch wojny uniemożliwił niestety lot załogowego balonu o nazwie „Gwiazda Polski”, ale powojenniśmiałkowie byli w nieco lepszej sytuacji. Szybko zaczęli realizować swoje plany. Czasy
im sprzyjały. Po październikowej odwilży dowódcą Wojsk Lotniczych został gen. Jan
Frey-Bielecki, gorący zwolennik wdrażania nowych technologii w lotnictwie. Wtedy też
grupa pasjonatów, z matematykiem prof. Kazimierzem Zarankiewiczem i astronomem
doc. Kazimierzem Kordylewskim, stworzyła Polskie Towarzystwo Astronautyczne(PTA). Szefem sekcji technicznej przy oddziale krakowskim PTA został profesor Jacek
Walczewski. Była to praca społeczna, na chleb zarabiał w biurze projektów. W PTA
mógł oddać się swojej pasji – konstruowaniu rakiet.
1 istoria próby podboju kosmosu przez Polskę, autor – Redakcja, https://historiamniejznanaH
izapomniana.wordpress.com/2015/10/09/proby-podboju-kosmosu-przez-polske/ [dostęp
29.01.2021].
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

15

Zapomniane programy budowy rakiet i bomby atomowej w PRL

Marcin Hagmajer

Korzystając z czasowej politycznej odwilży i rekomendacji od Kordylewskiego,
w lutym 1957 r. wyjechał do Berlina Zachodniego i Republiki Federalnej Niemiec,
gdzie spotkał się m.in. z prof. Eugenem Saengerem i jego żoną Irene Saenger-Bredt,
znanymi z prac w dziedzinie techniki rakietowej, najpierw dla III Rzeszy, a potem dla
Francji. Niemieccy uczeni zasugerowali Walczewskiemu utworzenie komórki rakietowej
przy jakiejś uczelni i zainteresowali go japońskim programem rakietowo-kosmicznym,
który zaczął się od budowy bardzo małych rakiet doświadczalnych – pierwsza, długości
17 cm, nosiła nawet nazwę Pencil (Ołówek).Za sprawą prof. Walczewskiego 3 grudnia
1957 roku na AGH, została założona Komórka Techniki Rakietowej zajmującą się programem rakietowym. Jacek Walczewski miał marzenia o podboju kosmosu i osadzeniu
na orbicie polskiego sztucznego satelity.
Pierwszoplanowym celem było jednak stworzenie rakiety meteorologicznej do badań
górnych warstw atmosfery. Na przełomie lat 1950tych i 1960tych Stany Zjednoczone
i Związek Radziecki dokonywały eksplozji ładunków nuklearnych w atmosferze. Produkty radioaktywne z tych eksplozji były wyrzucane do stratosfery i następnie wiatrami
rozprzestrzeniały się po całym świecie. Rakiety meteorologiczne miały pomóc w monitorowaniu tych odpadów.
Pierwsze badania nad rakietami realizowano na Pustyni Błędowskiej oraz w Krakowie, na tamtejszych lotniskach oraz wieży spadochronowej. Testowano rakiety doświadczalne RM oraz rakiety RASKO do rozpraszania chmur gradowych.
10 października 1958 roku krakowski zespół wystrzelił z Pustyni Błędowskiej swoją
pierwszą rakietę doświadczalną. RM-1 miała 80 centymetrów wysokości i ważyła niecałe pięć kilogramów, osiągnęła pułap 3–3,5 km. Ekipa usłyszała huk silnika, ale kiedy
jej członkowie wybiegli z bunkra, rakiety nie było już widać – niemal w mgnieniu okaosiągnęła pułap ponad trzech kilometrów. Choć następne próby nie były już pasmem
sukcesów, to inżynierowie intensywnie pracowali nad kolejnymi typami rakiet.
Polscy konstruktorzy budowali rakiety, których silniczki napędzał celuloid z używanych wtedy filmów fotograficznych, a także niebezpieczne mieszaniny paliwa karmelkowego (połączenie cukru pudru z pewnym sztucznym nawozem) czy ścięte główki
zapałek. Walczewski wraz z zespołem organizował kursy dla rakietowych amatorów
i konstruował coraz większe i wyżej latające rakiety, w tym i lądujące po zakończeniu
misji na spadochronie. W celu zdobycia doświadczenia oraz pozyskania dodatkowychśrodków realizowano także mniej konwencjonalne badania.

Polskie białe myszki wystartowały przed lotem Gagarina…
10 kwietnia 1961 r., co bardzo znamienne – dosłownie na dwa dni przed lotem Gagarina, na Pustyni Błędowskiej wystartowała rakieta RM-2D z dwiema białymi myszkami. Do eksperymentu przygotowali je stomatolodzy Eugeniusz Gwizdek i Bogusław
16

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Zapomniane programy budowy rakiet i bomby atomowej w PRL

Marcin Hagmajer

Horodyski z krakowskiej Akademii Medycznej, zajmujący się badaniem zmian kostnych
u zwierząt, które poddawano wysokiemu przeciążeniu. Celem było zbadanie, w jaki
sposób siły przyspieszenia wpływają na uzębienie., ponieważ zauważono, że u lotników,
w coraz szybciej i wyżej latających samolotach, występowały ostre bóle zębów.
Wcześniej myszki poddano miesięcznemu treningowi na wirówce, zaś w rakiecie
przygotowano amortyzowaną i izolowaną od hałasu silnika kabinkę. Rakieta wzleciała na wysokość 1580 m. Eksperyment udał się i zwierzątka bezpiecznie wróciły naziemię.W 1961 r. Walczewski zorganizował w Państwowym Instytucie Hydro Meteorologicznym (obecnie Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej – IMGW) w Krakowie Pracownię Rakietowych Sondowań Atmosfery, i został także jej kierownikiem.
W 1965 r. Pracownia została przekształcona w Zakład Badań Rakietowych i Satelitarnych PIHM. W Zakładzie tym w ścisłej współpracy z Zakładem Konstrukcji Specjalnych
Instytutu Lotnictwa, którego kierownikiem i głównym konstruktorem został mgr. inż
Jerzy Haraźny powstały polskie rakiety badawcze serii Meteor: Meteor 1, 2 i 3. W kolejnych miesiącach powstały pomysły na kolejne konstrukcje rakiet zdolnych osiągać
pułapy 60 kilometrów. Dzięki wysiłkom prof. Walczewskiego i zwolenników rozwoju
badań nad rakietami w aparacie partyjno państwowym Polski Ludowej, wpisano projekty rakiet meteorologicznych do Planu Pięcioletniego na lata 1966 – 1970. Budżet
na ten cel był w posiadaniu Państwowego Instytutu Hydro Meteorologicznego, który
zaangażował do tego inżyniera Jacka Walczewskiego.

Rys. 1: Rakieta „Meteor 1” źródło: https://historiamniejznanaizapomniana.wordpress.
com/2015/10/09/proby-podboju-kosmosu-przez-polske/ [dostęp: 29.01.2021].

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

17

Zapomniane programy budowy rakiet i bomby atomowej w PRL

Marcin Hagmajer

Od 1966 produkowano czterdzieści sztuk rakiet Meteor-1 rocznie. Przez kolejne
lata sondowano nimi atmosferę na wysokościach trzykrotnie przekraczających pułaposiągany dziś przez samoloty pasażerskie. Polska była szóstym krajem na świecie czyniącym to regularnie. Początkowo sondaże były prowadzone z okolic Ustki przy pomocy przenośnego sprzętu, ale później naukowcy przenieśli się do stałej bazy pod Łebą.
Stację Sondażu Rakietowego Łeba założono w 1967 roku na przesmyku między
morzem a jeziorem Łebsko. Był to teren dawnego hitlerowskiego poligonu, na którym
Niemcy zamierzali testować różne typy rakiet. Polscy badacze i konstruktorzy postanowili wykorzystać zniszczone schrony, betonową płytę i zagłębienie przygotowane na
stanowisko startowe .

Prace utajnione
nawet przed sojusznikami z Układu Warszawskiego
Ich prace, zarówno pod Łebą jak i w biurach, były ściśle tajne. Jak relacjonowali pracujący tam naukowcy, dokumentację pod koniec dnia należało zdać do archiwum, a rano
pobrać za pokwitowaniem. Pokoje, w których
pracował zespół, plombowano. W tamtym czasieŁebę odwiedzali specjaliści z ZSRR, Bułgarii,
Rumunii i wschodnich Niemiec, którzy chcieli
dowiedzieć się czegoś o polskich konstrukcjach”.
Sprawa ta pokazuje autonomiczny charakter decyzyjny tamtego okresu Polski Ludowej z jednej
strony, a z drugiej uderza w mitologię propagandy III RP i zwłaszcza Instytutu Pamięci
Narodowej, przedstawiającej PRL i Układ Warszawski jako zwarty blok pod hegemonią Moskwy. Czas ten sprzyjał pracom nad wystrzeliwaniem małych rakiet i pracami nad kolejnymi.
Pieniędzy państwowych wówczas na to nie żałowano. Niemniej już w roku 1968 zaczęły nad
programem pojawiać się czarne chmury z powodu nacisków politycznych2. „Na arkuszachz technicznymi rysunkami pojawiały się coraz
Rys. 2: Konstrukcja rakiety „Meteor 2”
bardziej zaawansowane projekty. Ich owocem źródło: https://historiamniejznanaizabył największy z pojazdów. Meteor-2K mierzył pomniana.wordpress.com/2015/10/09/
ponad 4 metry, a z dwoma dodatkowymi silni- p ro by- p o d b o j u - ko s m o s u - p r ze zkami ważył 420 kilogramów. Jego maksymalny -polske/ [dostęp: 29.01.2021].
2

18

M.Henzler, Rakieta do startu gotowa jest, www.polityka.pl. [dostęp: 07.10.2010].
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Zapomniane programy budowy rakiet i bomby atomowej w PRL

Marcin Hagmajer

pułap ustalono na 105 kilometrów. Dwie rakiety tego typu po raz pierwszy wystartowały 10 lipca 1970 roku, przekraczając umowną granicę przestrzeni kosmicznej3.
7 października 1970 z bazy Instytutu Lotnictwa zbudowanej na Mierzei Łebskiej
wystrzelone zostały kolejno dwie rakiety Meteor-2K o numerach seryjnych 09 i 10.
Stacje radiolokacyjne przechwyciły wystrzelone przez te rakiety obłoki dipoli na wysokości 85 i 90 kilometrów. Same rakiety co wynika z obliczeń osiągnęły pułap ponad
100 km czyli umowny próg kosmosu.

Marginalizacja zespołów badawczych
od lat 1970tych w PRL i ich likwidacja w III RP
Marzenia o wyniesieniu w przestrzeń kosmiczną polskiego sztucznego satelity nie udało
się jednak zrealizować. Badania zostały przerwane oraz zaprzestano ich finansowania,
wkrótce odesłano je ad acta. Jedyny dotąd wyczyn polskiego astronauty Mirosława Hermaszewskiego, który wraz radzieckim astronautą Piotrem Klimukiem w 1978 roku na
statku Sojuz 30 odbył lot w kosmos mógł być za jakiś czas powtórzony na polskim odpowiedniku Sojuza 30, gdyby konsekwentnie prowadzono własne programy kosmiczne.
W 1975 r. Zakład Badań Rakietowych i Satelitarnych PIHM został rozdzielony nadwie samodzielne jednostki: Zakład Badań Górnej Atmosfery i Ośrodek Odbioru Danych Satelitarnych. Jacek Walczewski został kierownikiem pierwszego z nich. Zakładzmieniał później nazwę na Zakład Meteorologii Kosmicznej (od 1980 r.) i Zakład
Teledetekcji Atmosfery (od 1985 r.).Prowadzono w nim pionierskie w Polsce badania
nad teledetekcją atmosfery za pomocą Sodaru i Lidaru. W 2007 r. Zakład został zlikwidowany, a na jego miejsce powołano Zakład Monitoringu i Zanieczyszczenia Powietrza,
w którym prof. Walczewski pracował już tylko na pół etatu, w 2010 roku przeszedł naemeryturę. Zmarł w czerwcu 2013 r.

Polski wkład w indyjski program kosmiczny
Nauka przegrała z polityką, a w zasadzie z geopolityką. Byliśmy w piątce krajów, które
przekroczyły granicę kosmosu i w związku z tym mogły oraz powinny czerpać garściami z jego eksploracji. Nasze badania jednak były zbyt konkurencyjne dla mocarstw
tego świata. Warto tu dodać, że Indie, które w owym czasie konsultowały się w sprawach konstrukcji profesora Walczewskiego dziś mają swój mocno rozwijający się program kosmiczny). Ponadto Vikram Sarabhai ojciec indyjskiego programu kosmicznego
3Historia próby podbijania kosmosu przez Polskę, autor – Redakcja, https://historiamniejznanaizapomniana.wordpress.com/2015/10/09/proby-podboju-kosmosu-przez-polske/ [dostęp
29.01.2021].
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

19

Zapomniane programy budowy rakiet i bomby atomowej w PRL

Marcin Hagmajerdziś jest uważany za wizjonera nauki, ale i za bohatera narodowego, zaś o naszym wizjonerze prawie nie wie dziś nikt”4.

Polski program atomowy i jego początki
„Pod koniec lat 1970. istniał program jądrowy PRL. Realizowany był przez placówki
naukowe, w tym Wojskową Akademię Techniczną Był on na takim etapie zaawansowania, że wkrótce Polska mogła posiadać własną bombę atomową”5. I to pionierską
w skali świata.

Kaliski nie miał kompleksów absolwenta
radzieckich uczelni i miał śmiałe polskie spojrzenie„Głównym konstruktorem i pomysłodawca tego programu był profesor Sylwester Damazy Kaliski – rektor komendant Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie, któryw ciągu zaledwie 6 lat, dołączył Polskę do ekskluzywnego klubu państw, prowadzących
badania nad kontrolowaną fuzją termojądrową. Mając 42 lata, Sylwester Damazy Kaliski
został rektorem komendantem Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie. Profesorem WAT jest już od 9 lat, generałem – od roku. Jego błyskawiczna kariera nie ma sobie
równych. Kaliski to nie tylko wybitny teoretyk w wielu dziedzinach, ale i praktyk o niespożytej energii i nieco wybuchowym temperamencie. Jego nową naukową pasją, jak podają dostępne źródła, stały się nowatorskie wówczas eksperymenty z kontrolowaną fuzją
(syntezą) termojądrową. Prowadziło je w tym czasie jedynie pięć państw – USA, ZSRR,Francja, Niemcy i Japonia. Do tego klubu Kaliski postanowił dokooptować Polskę Ludową.” Pamiętać też należy, że Kaliski w czasie wojny nie służył w ZSRR, ani nie kończył
radzieckiej uczelni wojskowej, przez co nie miał kompleksów wobec Armii Radzieckiej.
„Badania nad fuzją termojądrową, jak podają źródła, trwały od wielu lat. W USA
i ZSRR używano do tego niebywale drogich instalacji zwanych Tokamak i Stellara – tor,
jednak do sukcesu, czyli połączenia lekkich jąder atomowych i uwolnienia w ten sposób
energii, droga była wciąż daleka. Jeszcze bardziej odległą przyszłością wydawało się
przeprowadzenie tzw. eksperymentu krytycznego, w którym ilość energii wyzwolonej
w wyniku kontrolowanej fuzji będzie równa energii zużytej do jej przeprowadzenia.
Nie przejmując się tym, Kaliski rozpoczął podobne badania, zaczynając od zera.
4
5

20

IbidemPolska bomba atomowa to nie był mit. Prawie ją mieliśmy. Przeczytaj – przeżyjesz szok, Redakcja,
https://3obieg.pl/polska-bomba-atomowa-to-nie-byl-mit-prawie-ja-mielismy-przeczytajprzezyjesz-szok/ [dostęp:12.02.2019].
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Zapomniane programy budowy rakiet i bomby atomowej w PRL

Marcin Hagmajer

Badania nad kontrolowaną syntezą termojądrową oficjalnie miały charakter pokojowy – skutki fuzji niekontrolowanej były w końcu znane od wybuchu i pierwszej
amerykańskiej bomby wodorowej na atolu Eniwetok w listopadzie 1952 r. Celem
fuzji kontrolowanej było stworzenie źródła taniej, czystej i praktycznie niewyczerpanej
energii. Kaliski prowadził więc swoje badania w sposób całkowicie jawny, publikując
ich wyniki nie tylko w specjalistycznych czasopismach w kraju i za granicą, ale także
w książkach własnego autorstwa. Pierwsze teoretyczne publikacje na ten temat ukazały się w 1969 r., a już kilka miesięcy później na WAT rozpoczęły się eksperymenty
nad syntezą laserową. Lasery były w tym czasie technologicznym „krzykiem mody”,
umożliwiającym wprowadzenie badań nad syntezą termojądrową na zupełnie nowy
poziom. Dzięki nim stało się możliwe podgrzanie plazmy, w której miała zajść reakcja,
do wielu milionów stopni w czasie zaledwie kilku nanosekund. Jednak aby to osiągnąć,potrzebne były drogie lasery o wielkiej mocy. Ówczesna Polska Ludowa nie mogła sobie
pozwolić na taki zakup.
Kaliski, jak podają źródła, postanowił więc wynaleźć tańszy sposób na przeprowadzenie syntezy termojądrowej. Istotą jego koncepcji stał się układ typu „focus-laser”,
w którym gaz był podgrzewany do bardzo wysokiej temperatury za pomocą silnych
wyładowań elektrycznych, a dopiero wtedy „ostrzeliwany” promieniami lasera, dzięki
czemu jego moc mogła być znacznie mniejsza. Była to oryginalna, polska koncepcja.
Skonstruowaniem odpowiedniego lasera zajął się zespół Zbigniewa Puzewicza, specjalisty z WAT. Już w połowie lat 1960. Puzewicz budował lasery wykorzystywane w systemach kierowania ogniem czołgów, systemach ostrzegania oraz naprowadzania rakiet.
„Focusem” zajęli się specjaliści z Instytutu Badań Jądrowych w Świerku.

Dołączenie do ekskluzywnej ligi państw atomowych…
Pierwszy, udany eksperyment mikrosyntezy termojądrowej przeprowadził Związek Radziecki. W warunkach laboratoryjnych, osiągnięto temperaturę niemal jak na Słońcu –10 mln kelwinów – której towarzyszyło silne promieniowanie neutronowe. Wkrótce,to samo udało się Amerykanom, a następnie Francuzom, Niemcom i Japończykom.
Jednak w tych krajach badania prowadzono od lat 1950., przeznaczano na nie ogromneśrodki. Tym większe było zaskoczenie naukowców na całym świecie, kiedy w kwietniu
1973 r. Polska ogłosiła, że jako szóste państwo dokonała kontrolowanej mikrosyntezy
termojądrowej. „Eksperyment Focus”, przeprowadzony zaledwie 6 lat po rozpoczęciu
przez Kaliskiego pierwszych teoretycznych przygotowań, otwierał przed nim drogę doświatowej sławy. I kapitalnie wpisywał się także w nową epokę w dziejach PRL.
Wyniki badań Kaliskiego i jego zespołu z początku lat 1970. były w większości
jawne i publikowane w czasopismach, o tyle wiele eksperymentów jednak, przeprowadzone eksperymenty naukowe po 1975 r. zostało utajnione. Już zaś w 1974 r.
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

21

Zapomniane programy budowy rakiet i bomby atomowej w PRL

Marcin Hagmajer

na Wojskowej Akademii Technicznej powstała koncepcja, by zamiast wyładowań elektrycznych w układzie „focus-laser” do podgrzania i koncentracji plazmy wykorzystać
materiały wybuchowe. Początkowo myślano o nich jako o sposobie na tzw. wybuchową
prekompresję, umożliwiającą obniżenie mocy lasera niezbędnego do zapoczątkowania
syntezy termojądrowej nawet o 50 proc., prof. Kaliski doszedł jednak do wniosku, że
być może laser w ogóle nie będzie potrzebny. A to oznaczało wejście badań na zupełnie
nowy etap.

Kaliski nieźle, jak wiadomo z dostępnych źródeł, znał się na materiałach wybuchowych. Jako ekspert od budownictwa, niejednokrotnie badał skutki fali uderzeniowej
na konstrukcje naziemne i podziemne, za co otrzymał nawet nagrodę ministra obrony
narodowej. Wykorzystał tę wiedzę przy szukaniu taniego sposobu na uzyskanie syntezy termojądrowej, analizując techniki kumulacji fali i uderzeniowej w układzie zamkniętym. Opracowany w latach 1975-1977 w Instytucie Fizyki Plazmy i Laserowej
Mikro– syntezy stożkowy układ kumulacyjny umożliwił osiągnięcie ciśnienia 40 mln
atmosfer – najwyższego, jakie udało się kiedykolwiek uzyskać w ciele stałym przyużyciu materiałów wybuchowych. Kaliski doszedł do wniosku, że jest w stanie wywołać syntezę termojądrową wyłącznie za pomocą klasycznej eksplozji – 1000 razy
taniej niż z użyciem lasera. Przeprowadzone eksperymenty potwierdziły jego przypuszczenia. W 1977 r. Polska stała się zatem pierwszym na świecie krajem, któremu
udało się przeprowadzić fuzję termojądrową za pomocą czystego, nieatomowego wybuchu. Oznaczało to, że teoretycznie można zbudować bombę wodorową, nie dysponując wcześniej bombą atomową, spełniającą dotychczas przy wybuchu rolę zapalnika.
Przy czym bomba ta byłaby o wiele tańsza i „czystsza”, ponieważ w wyniku jej eksplozji
nie powstawałby radioaktywny uranowy lub plutonowy opad. Również posiadanie tych
pierwiastków, a także technologii ich wzbogacania, nie było potrzebne do stworzenia
broni masowego rażenia. Deuter i tryt niezbędne do fuzji termojądrowej są stosunkowołatwe do uzyskania (deuter jest też składnikiem wody morskiej). Wiadomo nawet, jak
22

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Zapomniane programy budowy rakiet i bomby atomowej w PRL

Marcin Hagmajer

taka bomba mogłaby wyglądać – przypominałaby złączone podstawami stożki wypełnione silnym materiałem wybuchowym, w których środku znajdowałby się niewielki
pojemnik z deuterem lub trytem.

Utracona szansa możliwej kooperacji z ChRL
Kaliski był częstym i chętnie przyjmowanym gościem Edwarda Gierka. Temat polskiej
broni termojądrowej cały czas tkwił w głowie I sekretarza Edwarda Gierka, umiejętnie
podsycany kolejnymi nowinkami, przynoszonymi przez rektora Wojskowej Akademii
Technicznej – człowieka o wielkiej sile przekonywania oraz ogromnej charyzmie.” Problemy pojawiłyby się jednak w kwestii miejsc przeprowadzenia prób z wybuchami takich ładunków, oraz następnie po wdrożeniu ich do ewentualnej produkcji seryjnej – ześrodkami do ich przenoszenia. Program rakietowy został zawieszony kilka lat wcześniej, poza tym był na etapie budowy i produkcji rakiet meteorologicznych. ZSRR nie
mógłby nam sprzedać rakiet, które by mogły przenosić broń atomową zbudowaną według technologii utrzymywanej przed Moskwą w tajemnicy. O mocarstwach zachodnich, nie ma co tu nawet wspominać. Jedynym krajem, który mógłby nam sprzedaćśrodki do przenoszenia naszych głowic, zapewne po podzieleniu się z nim naszą technologią była w tamtym czasie jedynie ChRL. Chińczycy byli mocno zainteresowani
współpracą z z Polską Ludową w dziedzinie wojskowo technicznej. Według wiedzy autora tekstu, Chińczycy mieli także oferować Polakom swoje poligony atomowe do próbz naszą bronią atomową, gdyż słynne próby w sztolniach bieszczadzkich blisko granicyz ZSRR byłyby samobójczym posunięciem. Chińczycy w tamtym czasie, na przełomie
1975/1976 wprowadzili do swojego arsenału pocisk międzykontynentalny – Dong
Feng 4 o zasięgu ponad 5500 km, mogący przenosić głowicę megatonową o mocy
3 MT. Gdyby ChRL sprzedała nam te rakiety, a my im tę naszą technologię budowy
bomby atomowej, to z jednej strony mielibyśmy know– how do programu produkcji
rakiet, a z drugiej strony szybko stali byśmy się mocarstwem dorównującym wielkości
arsenałom mocarstw europejskich, jak Francja czy Wielka Brytania6.

Strach Moskwy powodem sprzedaży
Polsce Ludowej radzieckich głowic atomowych,
ale niestety do baz Armii Radzieckiej na terytorium PRL …
Tej możliwości wyraźnie przestraszyli się w Moskwie, dlatego widząc postęp naszychprac, uznali, że sprzedadzą nam swoją broń atomową, abyśmy zrezygnowali z dalszych
6

 iedza autora na podstawie rozmów na ten temat z członkami Zjednoczenia Patriotycznego
W„Grunwald” oraz Klubu Inteligencji Polskiej.
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

23

Zapomniane programy budowy rakiet i bomby atomowej w PRL

Marcin Hagmajer

prac nad własną. W ten sposób Polska Ludowa miała w swym arsenale 178 głowic
atomowych7, ale niestety znajdowały się one w bazach wojsk radzieckich na naszym terytorium. Obecna propaganda IPN i mediów z udziałem kapitału zachodniego, głównie
niemieckiego przedstawia ten fakt w sposób dezinformacyjny8. Wmawia się ludziom,
że były to głowice należące do ZSRR, które Ludowe Wojsko Polskie miało użyć narozkaz Moskwy w wojnie przeciwko krajom NATO. Gdyby tak było, to po co przerwano nasz własny program budowy bomby atomowej? Niestety zgoda na obecność
kupionych od ZSRR głowic w radzieckich bazach na naszym terytorium była błędem
strategicznym, który w perspektywie kosztował nas utratę tej broni. Albowiem należało
ją trzymać w zbudowanych przez nas specjalnych silosach9.

Zagadkowa śmierć Kaliskiego powodem zakończenia programu„Profesor-generał był wszak nie tylko teoretykiem i autorem przełomowych eksperymentów, ale też posiadaczem patentów z wielu dziedzin – od budownictwa po system
wzmacniania ultra – i hiperdźwięków w półprzewodnikach, wykorzystywany m.in.
w telewizji10. Generał zginął 16 września 1978 roku w niewyjaśnionym do końca wypadku samochodowym. To był cios dla programu. Ostatni związany z nim eksperyment, podgrzanie plazmy – przeprowadzono na zasadzie siły rozpędu w Warszawie
w 1981 r. Do dziś zresztą nie udało się nikomu podgrzać plazmy w taki sposób, by
uzyskać stabilne, trwałe źródło energii: pierwszy termojądrowy reaktor wciąż jest na
etapie projektu.” Ten zespół naukowców pracował do końca istnienia PRL, potem zostałjuż w III RP rozwiązany. I to był ostateczny cios dla tego programu, bowiem ludzie ci
ze swą wiedzą byli na wagę złota.

Podsumowanie
Programy polskich rakiet meteorologicznych i budowy polskiej broni atomowej
mogły i powinny wznieść Polskę Ludową na wyższy poziom technologiczny i przede
 . Piotrowski, T. Pompowski, Polska miała arsenał broni nuklearnej, „Dziennik.pl”, https://P
wiadomosci.dziennik.pl/polityka/artykuly/ [dostęp: 12.10.2007].
8
Stosując dezinformację symulacyjną czyli zatajającą rzeczywistość i dysymulacyjną, czyli
zmyślanie rzeczywistości.
9
Według relacji docenta Józefa Kosseckiego opowiedzianej autorowi artykułu, już w latach
1950tych na Wydziale Budownictwa Politechniki Gliwickiej projektowano na zlecenie MONi marszałka Konstantego Rokossowskiego silosy do rakiet balistycznych.
10Polska bomba atomowa to nie był mit. Prawie ją mieliśmy. Przeczytaj – przeżyjesz szok, Redakcja,
https://3obieg.pl/polska-bomba-atomowa-to-nie-byl-mit-prawie-ja-mielismy-przeczytajprzezyjesz-szok/[dostęp :12.02.2019].
7

24

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Zapomniane programy budowy rakiet i bomby atomowej w PRL

Marcin Hagmajer

wszystkim na pozycję światowego mocarstwa. Niestety aparat PRL przesiąknięty byłróżnego typu mackami agentur,zwłaszcza państw NATO, które uniemożliwiały stabilne
prowadzenie badań naukowych. Zabrakło nam dobrego organizatora, który czuwałby
nad ochroną i rozwojem tego typu programów, które zagwarantowałyby nam wysoką
pozycję na arenie międzynarodowej, a także stałyby się probierzem potężnego skoku
gospodarczego, perspektywicznie podobnego do takiego, jaki osiągnęła Chińska Republika Ludowa.
Marcin Hagmajer

Przezorny Polak to nie tylko taki, kto będzie mądry
przed szkodą, ale i do tej szkody w ogóle nie dopuści.

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

25

TECHNIKA I TECHNOLOGIA

TW D.G.

Każdego dnia korzystamy z nowoczesnych wynalazków, poza granicą naszej percepcji dochodzi do sytuacji, w której stajemy się czynnymi uczestnikamiwyścigu zbrojeń. W tej wojnie to technologie wydają
się głównym orężem w globalnej rywalizacji. A miejsce
Polski tutaj? Odpowiedź na to pytanie znajdą Państwo
w niniejszym artykule.

Technologiczny wyścig –sztuczna inteligencja
i kwantowe pierwszeństwo
„Żyjemy w społeczeństwie fundamentalnie uzależnionym od nauki i technologii,
w którym mało kto ma jakiekolwiek pojęcie o nauce i technologii”.
Z tym zdaniem wypowiedzianym niegdyś przez Carla Sagana, profesora astronomii(współpracującego swego czasu chociażby z NASA czy U.S. Air Force), trudno się
nie zgodzić, zwłaszcza mając świadomość, że użyte w nim określenie „nauka” (ang.
science) odpowiada w świecie zachodnim tym dyscyplinom naukowym, które w polskiej terminologii dotyczyłby według najnowszego rozporządzenia1 dziedziny nauk ścisłych i przyrodniczych. Z kolei przez „technologię”, potocznie utożsamioną z techniką
(i na odwrót), można rozumieć dziedzinę nauk techniczno-inżynieryjnych oraz metody techniczne związane z procesami wytwarzania i przetwarzania dóbr i informacji.
Oprócz ekspertów i ignorantów, jeśli chodzi o naukę i technologię, są ludzie dostatecznie świadomi ich wagi, zdolni docenić rolę i znaczenie nauki i techniki. Podobnaświadomość to niestety od dekad rzadkość w polskiej klasie politycznej. Obserwując
poczynania naszego rządu, a także biorąc pod uwagę długotrwałe zaniedbania w sferzeszkolnictwa wyższego i na polu innowacyjności (od dziesięcioleci zawłaszczanej przez
propagandę), można odnieść wrażenie, że nauka i technika stały się domeną głównie
szeregowych inżynierów chcących zaistnieć na rynku lub ambitniejszych profesorów
z coraz słabszych kadrowo badawczo-rozwojowych instytutów uniwersyteckich.
126

 ozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 20 września 2018 r. w spraR
wie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych oraz dyscyplin artystycznych.
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Technologiczny wyścig – sztuczna inteligencja i kwantowe pierwszeństwo

TW D.G.

Rzadko kiedy mamy tu do czynienia z korzystnym sprzężeniem zwrotnym i harmonijną współpracą poszczególnych jednostek badawczych i przemysłowych. A współpracę
rozpoczętą najczęściej hamuje potężna ściana biurokratyczna, która krępuje działanie
i pozyskiwanie środków. Niestety, wsparcie ze strony NCN (Narodowego Centrum
Nauki), NCBiR (Narodowego Centrum Badań i Rozowoju) czy podobnych agencji
zbyt rzadko daje wymierne rezultaty, przynajmniej na obszarach potencjalnie najbardziej innowacyjnych.
Do ważnych osiągnięć nauk przyrodniczych i technicznych, które trwale ukształtowały świat współczesny, można zaliczyć kwantową teorię ciała stałego, technologię
wytwarzania elementów półprzewodnikowych (w konsekwencji wynalezienie komputerów), radiołączność, Internet, lasery (źródła promieniowania koherentnego), światłowody tudzież akceleratory cząstek. Sprzętowe możliwości komputerów pozwoliły
rozwinąć się inżynierii oprogramowania oraz teorii sterowania systemów, w tym teorii
przetwarzania sygnałów. Nierzadko czerpano z dużo wcześniejszych odkryć poniekąd
oczekujących praktycznych zastosowań, za przykład niech posłuży transformacja Fouriera2, która dopiero wraz z rozwojem inżynierii przetwarzania sygnałów zyskała na
znaczeniu i została owocnie zaadaptowana. Istotne osiągnięcia naukowe i wynalazki
odcisnęły trwałe piętno na ludzkiej egzystencji ostatnich pokoleń. W końcu nikogo
już nie dziwi, że czytany właśnie artykuł może docierać na ekrany komputerów czy
smartfonów Czytelników w każdym miejscu globu w czasie liczonym w sekundachi ułamkach sekund, a kilkadziesiąt lat wstecz dało się zestawić co najwyżej kilkadziesiąt
jednoczesnych połączeń telefonicznych między Europą a Ameryką.
Dzisiaj obserwujemy wyraźny wzrost (rys. 1) znaczenia metod opartych na sztucznej
inteligencji (ang. AI: artificial intelligence), np. na sztucznych sieciach neuronowych (ang.
ANN: artificial neural networks), nauki maszynowej (ang. machine learning), w tym także
uczenia głębokiego (ang. deep learning), wreszcie algorytmów genetycznych (ewolucyjnych). Jest to plonem interdyscyplinarnego podejścia i zaadaptowania mechanizmów
obserwowanych w świecie biologicznym do rozwiązywania problemów z zakresu inżynierii oprogramowania, co potrzebne zwłaszcza tam, gdzie klasyczne podejście algorytmiczne nie daje dobrych rezultatów. Istotne staje się także efektywne gospodarowanie
ogromnymi zasobami danych (zagadnie tzw. big data) oraz rozpoznawanie i przetwarzanie informacji, jakie dotąd potrafił zinterpretować wyłącznie człowiek (rozpoznawanie i identyfikacja twarzy, treści obrazów, mowy ludzkiej itp.). Zgodnie z raportem
WIPO (Światowej Organizacji Własności Intelektualnej)3, liczba publikacji naukowych
dotyczących sztucznej inteligencji dynamicznie rośnie od blisko 40 lat.
 wórcą operacji matematycznej zwanej transformacją Fouriera jest żyjący na przełomie
T
XVIII i XIX wieku francuski matematyk i fizyk Jean Baptiste Joseph Fourier.
3
WIPO Technology Trends 2019 – Artificial Intelligence, https://www.wipo.int/edocs/pubdocs/
en/wipo_pub_1055.pdf [dostęp: 29.01.2021].
2

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/527

Technologiczny wyścig – sztuczna inteligencja i kwantowe pierwszeństwo

TW D.G.

Rys. 1. Liczba publikacji naukowych i patentów dotyczących zastosowań sztucznej inteligencji.
Źródło: https://www.wipo.int/edocs/pubdocs/en/wipo_pub_1055.pdf [dostęp: 29.01.2021]

Wynik Polski w nauce o sztucznej inteligencji (rys. 2) jest przyzwoity, zbliżony do wyniku krajów Europy Zachodniej czy Kanady, Turcji i Australii. Niestety nie jest to pierwsza
liga, prym wiodą tu Stany Zjednoczone Ameryki oraz – co nie jest zaskoczeniem – Chiny.

Rys. 2. Liczba publikacji naukowych z zakresu sztucznej inteligencji w ujęciu geograficznym (według lokalizacji podmiotów, z którymi powiązani są autorzy). Źródło:https://www.wipo.int/edocs/pubdocs/en/wipo_pub_1055.pdf [dostęp: 29.01.2021]Jeśli chodzi o liczbę patentów, czołowe lokaty zajmują wymienieni wyżej hegemoni,lecz Polska wyraźnie traci już dystans nie tylko do Niemiec, Japonii i Korei Południowej,
lecz także do takich krajów, jak Francja, Szwecja, Brazylia, a nawet Indie. Bo nawet dośćliczne i zaawansowane prace naukowe w zakresie sztucznej inteligencji nie kończą się
28

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Technologiczny wyścig – sztuczna inteligencja i kwantowe pierwszeństwo

TW D.G.

u nas równie częstym wypracowywaniem rozwiązań patentowych. Jeszcze gorzej jestz konkretnymi przemysłowymi zgłoszeniami patentowymi i wdrożeniami firm i naukowych instytucji. Wśród pierwszej trzydziestki firm i instytucji mających na swoim
koncie najwięcej patentów próżno szukać marek rodzimych. Bynajmniej nie oznacza to,że żadnych osiągnięć tu nie mamy, ale ukazuje słabość polskich firm z branży wysokich
technologii na arenie globalnej, ich znikomy udział w kreowaniu nowych rozwiązań
technicznych w supernowoczesnym obszarze badań nad sztuczną inteligencją.
Wymienione metody oparte na sztucznej inteligencji i sposoby eksploracji danych są
istotne z punktu widzenia bieżących tendencji globalnych, które za cel mają wprowadzenie do powszechnego użytku – z aprobatą ogółu bądź bez aprobaty – takich technologii (w jakimś zakresie już z nich korzystamy), jak bezprzewodowa identyfikacja(z ang. RFID: radio-frequency identification), robotyka i automatyzacja nowej generacji(mowa najczęściej o rewolucji zwanej „przemysł 4.0”), standardowa sieć telekomunikacyjna piątej generacji (5G), Internet rzeczy (z ang. IoT– Internet of things) czy inteligentne miasta i sieci energetyczne (ang. smart grid), wreszcie elektromobilność, w tym
pojazdy autonomiczne. Wszystkie te technologie łączy jeden wspólny mianownik: konieczność bardzo szybkiego przekazywania informacji (często dużej ilości danych),wysyłanych często na duże odległości. Stąd przejście od elektronowego (opartego na
przewodach miedzianych) do bezprzewodowego (naziemnego lub satelitarnego) przesyłania informacji, na technologii światłowodowej kończąc.
Rozwój fizyki kwantowej, inżynierii fotonicznej, nanotechnologii, kriogeniki, a także
inżynierii materiałowej pozwolił na kolejny technologiczny przełom, na opracowanie
i wytworzenie procesorów kwantowych. Używa się ich w komputerach kwantowych
najnowszej generacji. Znajdują one zastosowanie praktyczne chociażby w chemii kwantowej czy uczeniu maszynowym, a dzięki ogromnej mocy obliczeniowej przyspieszą zapewne rozwój wielu branż, które wymagają złożonych analiz symulacyjnych. Uniwersytety i koncerny technologiczne ścigają się dziś o „kwantowe pierwszeństwo” i uzyskanie
tzw. „supremacji kwantowej” (przewagi kwantowej), co oznaczałoby, że oparty na
nowej technologii komputer dokona obliczeń niemożliwych dla klasycznego superkomputera. Obecnie przewodzą tu firmy i instytucje amerykańskie oraz chińskie. W grudniowym wydaniu prestiżowego magazynu Science4 chińscy konstruktorzy chwalą się,że ów cel osiągnęli. Ich komputer kwantowy Jiuzhang miał wykonać w 180 sekund obliczenia, które najszybszemu klasycznemu superkomputerowi Fugaku zajęłyby 600 mln
lat. Trzeba przyznać, że takie porównanie potencjałów robi wrażenie, a kraj, który dysponuje podobnym narzędziem, wybiega w technologicznym wyścigu daleko przed kraje
posługujące się klasycznymi technologiami superkomputerowymi. Jeśli uświadomimy
sobie, że sama koncepcja teoretyczna budowy komputerów kwantowych rozwija się4

 . Zhong, H. Wang, Y. Deng, … [i inni], Quantum computational advantage using photon,
H
Science, 18.12.2020, s. 1460-1463.
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/529

Technologiczny wyścig – sztuczna inteligencja i kwantowe pierwszeństwo

TW D.G.

już od lat 80., a wkład (poczynając od lat 90.) wniósł także znakomity polski informatyk i fizyk prof. Artur Ekert (związany z Uniwersytetem w Oksfordzie), to zdumiewa
brak bezpośredniego udziału Polski w tym wyścigu. Niemniej należy zasygnalizować,że aktualnie funkcjonuje kierowana przez prof. Marka Kusia grupa badawcza, która
zrzesza polskich fizyków i informatyków, ale niestety nie skupia się ona na budowie
samego urządzenia, lecz na nowatorskich aspektach obliczeń kwantowych, na analizie
algorytmów optymalizujących działanie mniej doskonałych urządzeń, o zdecydowanie
mniejszych możliwościach i przeznaczonych w przyszłości na rynek komercyjny. Na
realizację projektu w ramach programu TEAM-NET uczeni otrzymali dofinansowanie
od FNP (Fundacji na rzecz Nauki Polskiej) w wysokości ponad 17 mln zł5. Znamienne
jest, że FNP to niezależna i samofinansująca się polska instytucja pozarządowa.
Warto wspomnieć, że od strony technicznej konstrukcja komputera kwantowego
jest nadzwyczaj skomplikowana ze względu na wrażliwość zachodzących w nim procesów na towarzyszące zjawiska fizyczne. Nawet najdrobniejsze wahania temperatury,
poziomu dźwięku, ciśnienia czy pola magnetycznego prowadzą do tzw. dekoherencji
układów kwantowych, co powoduje błędy w obliczeniach, dlatego urządzenie schładza
się do poziomu bliskiego zera bezwzględnego oraz umieszcza w wysokiej próżni
(ciśnienie 10 mld razy niższe od ciśnienia atmosferycznego). Wysoki stopień komplikacji i w konsekwencji spora kwota potrzebnego dofinansowania powodują – co nie
dziwi – że polski zespół badawczy nie zajmie się budową takiego urządzenia wprost.
Jeżeli jednak projekt badawczy realizowany nawet w tak ograniczonym zakresie da
przełomowe, a przynajmniej znaczące wyniki naukowe, to zapewne odpowiednie ministerstwo uzna osiągnięcie za swoje i odtrąbi w mediach kolejny sukces. W końcu, jakmówi przysłowie, sukces ma wielu ojców, porażka zawsze jest sierotą.
Obecnie Polska nie jest w stanie równorzędnie rywalizować na polu sztucznej inteligencji. Nie oznacza to bynajmniej, że nie mieliśmy podobnych okazji wcześniej,
zwłaszcza w dziedzinie tak istotnej dzisiaj inżynierii fotonicznej. Od momentu, kiedy
w roku 1960 pierwszy raz zabłysła laserowa wiązka światła, emitowanego za pośrednictwem prętu rubinu, minęły zaledwie trzy lata, gdy w Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie powstał laser gazowy helowo-neonowy. Wchodząca w skład
Układu Warszawskiego Polska stała się pionierem techniki laserowej w całym bloku
wschodnim. Niestety, zawodny jak zwykle u nas „system” zawiódł w czasach nam bliższych. Ustanowiony w 1998 roku strategiczny program rządowy „Rozwój niebieskiej
optoelektroniki”, oparty na użyciu przyrządów z azotku galu (GaN), mimo istotnychosiągnięć naukowych nie dopiął wyznaczonych celów. Ambitnych planów rozwinięcia
w Polsce nowej gałęzi przemysłu, która miała dać miliardowe zyski (przy względnie

530

P olski wkład w budowę komputera kwantowego, Fundacja na rzecz nauki polskiej, 16.05.2019,https://www.fnp.org.pl/polski-wklad-w-budowe-komputera-kwantowego-2/ [dostęp: 29.01.2021].
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Technologiczny wyścig – sztuczna inteligencja i kwantowe pierwszeństwo

TW D.G.

niskich nakładach na prace wdrożeniowe – na poziomie 57,7 mln zł)6, nie zrealizowano.
Prace pod kierownictwem prof. Sylwestra Porowskiego, właściwie ojca polskiego niebieskiego lasera, postępowały zbyt wolno w porównaniu z zagranicznymi ośrodkami
badawczymi, zwłaszcza japońskimi, którym udało się dojść do rozwiązań eksperymentalnych zdatnych do komercjalizacji i opanowania rynku. Do dziś można się spotkaćz różnymi ocenami realizacji samego projektu. Nie ulega atoli kwestii, że Polska jakopaństwo nie potrafiła na poziomie instytucjonalnym wypracować dostatecznie dobregoaparatu wspierającego, koordynującego i monitorującego postęp prac, a poziom dofinansowania przedsięwzięcia był nader niski w zestawieniu z zagranicą.
Wcale nie zaskakuje to, że większość nowoczesnych technologii znajduje zastosowania
również w dziedzinie obronności. Wiadomo skądinąd, że często jakieś rozwiązanie techniczne jest w pierwszej kolejności wypracowywane na potrzeby wojska, a dopiero później
uzyskuje inne zastosowania. Nowoczesne technologie militarne mogą dawać niebywałą
przewagę nad innymi państwami; historia uczy, że naród liczebnie większy nie musi wygrać wojny. Współcześnie tę przewagę możemy zaobserwować na przykładzie dostępu do
broni atomowej. Państwa nie mające jej w swoim arsenale stoją niechybnie na pozycji straconej w przypadku konfliktu zbrojnego z państwami posiadającymi taką broń. Niemniej
przewagę nad innymi państwami dają też gospodarcze zastosowania wysokich technologii – zarówno w czasie wojny, jak i pokoju – przy czym nie może wchodzić w grę gospodarka oparta na rozwiązaniach archaicznych ani też nie sprawdzonych (zbyt nowatorskich,awaryjnych). Wyścig technologiczny, dziś widoczny szczególnie na obszarze wdrażania
nowoczesnych technologii, wolno tedy ująć także jako wyścig zbrojeń. Warto o tym pamiętać, gdy zechcemy rozwijać różnorodne zagadnienia w ramach podjętego tematu.
W kolejnych wydaniach Nowoczesnej Myśli Narodowej rozpoczęty tutaj wątek „wyścigu technologicznego” będzie z pewnością kontynuowany i obejmie inne płaszczyzny
dokonań niezbędnych dla nowoczesnej infrastruktury przemysłowej i energetycznej.
Dlatego już teraz zapraszam Czytelników do śledzenia kolejnych wydań oraz do wzięcia
udziału w panelu dyskusyjnym bądź nadsyłania stosownych uwag lub sugestii. Służymy
naszym forum i odpowiadamy na listy wysłane pocztą elektroniczną na adres redakcji.
TW D.G.

Zdobywajmy wiedzę,aby stać się twórcami nowoczesnych technologii.
6Informacja na podstawie raportu z kontroli przeprowadzonej w Centrum Badań Wysokociśnieniowych PAN w 2002 roku oraz planu finansowania wieloletniego programu „Rozwój
niebieskiej optoelektroniki”.
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

31

TECHNIKA I TECHNOLOGIA

AndrzejPołosak

Jednym z wyznaczników nowoczesności państwa jest
rozwój jego przemysłu, zwłaszcza tzw. przemysłu wysokich technologii. Polscy konstruktorzy nie wahalisię „korzystać z dobrych pomysłów innych ludzi”. Należy o tym pamiętać, gdy mówimy o „przedwojennych,
rdzennie polskich konstrukcjach”.

Historia produkcji
motocykli w Polsce. Część I. –Początki, sanacja,
kopiowanie i „niemiecki ślad”
Zazwyczaj, kiedy Polak słyszy miłą uszom tradycjonalistów zbitkę wyrazową „zasługi dla
kraju”, przed oczami stają bitwy, powstania i inne zdarzenia, nacechowane przelewemkrwi. Rzadko przytoczone powyżej hasło konotuje rozwój przemysłu, stanowiącego
o sile nowoczesnego państwa. Jeżeli już – choćby na lekcjach historii – wspominamyo polskich inżynierach i konstruktorach, o wiele częściej mamy na myśli monstrualnei wręcz pokazowe projekty architektoniczne (Gdynia, COP, w latach nam bliższych zapory na rzekach, budynki, rozwój konurbacji śląskiej, czy jakże medialne dziś przekop
Mierzei Wiślanej i projekty Centralnego Portu Komunikacyjnego), kolokwialnie nazywane „budowaniem mostów”. Niejednokrotnie zapominamy o przemyśle lekkim, który
również jest innowacyjny, a przez dostępność swych produktów czyni życie ludzkie
wygodnym, zarówno w pracy, jak też podczas wypoczynku.
Pokonywanie w dość krótkim czasie sporych odległości, stało się już pod koniec
XIX stulecia ważnym czynnikiem modernizacyjnym. Na początku XX wieku, samochodybyły dobrem, zarezerwowanym dla bogaczy, zwłaszcza w krajach rolniczych. Rozwojowi
Polski, słabej po I wojnie światowej, nie sprzyjała wcześniejsza polityka wewnętrzna
mocarstw zaborczych. W takich warunkach idealnym środkiem transportu – pomimo
pogody, niekorzystnej przez większą część roku – zdawał się motocykl. Motocykle początków XX wieku były proste, tańsze niż automobile, a od kierującego nie wymagały
32

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Historia produkcji motocykli w Polsce. Część i

Andrzej Połosak

wyrafinowanych umiejętności. Choć dzisiaj jazda na nich wydaje się cyrkową ekwilibrystyką, dosiadać ich mógł praktycznie każdy. Prostota konstrukcji sprawiała, iż potrafili
naprawić je wiejscy kowale. Oto więc idealny pojazd dla państwa średniej wielkości,które po 123 latach niebytu znów pojawiło się na mapach świata.
Motocykle świetnie nadawały się do realizacji celu zmotoryzowania europejskich
społeczeństw pierwszej połowy XX wieku. Jeśli chodzi o Polskę, kraj husarzy i ułanów,
motocykl stanowił wręcz wzorcowe, działające na wyobraźnię uwspółcześnienie mitu
konnego zagończyka. Był koniem nowej epoki. I może dlatego stał się w 20-leciu międzywojennym tak popularny.

Legenda o Lechu
W odrodzonej Polsce, nie udało się niestety uruchomić produkcji motocykli przed tzw.
zamachem majowym 1926 roku. Popyt na jednoślady zaspokaja import, zwłaszcza ze
Stanów Zjednoczonych i Niemiec. Początek XX wieku to czasy, gdy amerykańskie
marki Indian oraz Harley-Davidson nie kojarzyły się z brodatymi osiłkami a Niemcy
były drugim co do wielkości producentem motocykli na świecie (po Wielkiej Brytanii)1.
Harley-Davidson typ J to wówczas najczęściej spotykany w Polsce motocykl, szczególnie w służbach – policji, poczcie, wojsku itp2.
Praktycznie od połowy lat 20., w odrodzonej Polsce próbowano zaradzić uzależnieniu od importu w dziedzinie motoryzacji. Pierwszą jaskółką, jeśli chodzi o próby
konstruowania i produkcji jednośladów w Polsce, był motocykl o dźwięcznej nazwie
Lech: konstrukcja stuprocentowo polska, w planach naśladująca wzorce amerykańskie
w nieco zmienionej postaci.
Lecha zrodziły dwa umysły – polski przemysłowiec z Poznania, Wacław Sawicki
oraz inż. Władysław Zalewski, który powrócił ze Stanów Zjednoczonych z emigracji.
Jak okres swego powstania (rok 1929), Lech charakteryzował się dość nowoczesną
konstrukcją zespołu napędowego. Jego silnikiem był widlasty, długoskokowy dwucylindrowiec, o pojemności niecałych 500 ccm. Silnik ten miał tłoki z lekkich stopów
i odejmowane głowice (w czasach, gdy powszechne były tłoki żeliwne i tzw. cylindry„ślepe”, gdzie cylinder wraz z głowicą stanowił jeden odlew, z otworami na wkręcenieświecy zapłonowej i regulację luzu zaworowego). Nowość stanowiła także pompa oleju,
wymuszająca smarowanie (kolejna dygresja historyczna – praktycznie aż do lat 40tych XX wieku powszechnie stosowano tzw. rozbryzgowy układ smarowania silnika
czterosuwowego, w którym olej w sposób grawitacyjny spływał z osobnego zbiornika
12

 . Wilson, Encyklopedia Motocykli, Bielsko-Biała 2000, s. 234–251.
H
Oldtimerbazar – Harley-Davidson JD 1200 – opowiada Piotr Kawałek, kanał YT: Oldtimebazar,
https://www.youtube.com/watch?v=u41iFj47658 [dostęp: 05.01.2021].
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

33

Historia produkcji motocykli w Polsce. Część i

Andrzej Połosak

do skrzyni korbowej silnika, a po przesmarowaniu wszystkich jego elementów był spalany i usuwany poprzez układ wydechowy3). Pozostałe elementy motocykla były staromodne już w okresie jego konstrukcji. Do najważniejszych zaliczają się: trzybiegowa
skrzynia przekładniowa, sterowana ręcznie, nożne sprzęgło i „podramowy” zbiornik
paliwowy. Należy również pamiętać, iż Lech nie posiadał hamulca na przednim kole.
Stosowano za to dwa, niezależne od siebie hamulce na kole tylnym: bębnowy i taśmowy.
Być może taka konstrukcja spowodowana była faktem, iż Władysław Zalewski emigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie pojazdy były (i są do dzisiaj) toporne i przestarzałe, zdolne za to do jazdy przez kilkanaście godzin bez przerwy. Gdyby Zalewski
emigrował do Wielkiej Brytanii lub Francji (gdzie motocykle były już o wiele bardziej
zaawansowane), znalazłoby to również swe odzwierciedlenie w planach Lecha4.
Lech miał być produkowany przez specjalnie w tym celu powołaną firmę, Towarzystwo Akcyjne W. Sawicki i Spółka, z siedzibą w Opalenicy. Sawicki i Zalewski próbowali zainteresować swym motocyklem Wojsko Polskie, które – z uwagi na zubożenie
polskiego społeczeństwa po latach I wojny światowej i Wielkiego Kryzysu – miało
być głównym odbiorcą Lecha. Niestety, kilkuletni brak decyzji Wojskowego InstytutuBadań Inżynierii, mającego formalnie dopuścić Lecha do użytku w armii oraz pogłębiający się Wielki Kryzys spowodowały, iż przywołana wcześniej spółka, produkująca
w Opalenicy pierwszy polski motocykl musiała zostać zamknięta, po wyprodukowaniu
jedynie kilkudziesięciu Lechów5. Nie można zapominać, iż Lech powstawał już w czasach po zamachu stanu 1926 roku, a Sanacja wykazywała tendencje centralizacyjne, nacjonalizacyjne i etatystyczne w gospodarce. Lech zaś produkowany był przez niewielką,prywatną wytwórnię. Być może była to też gra polityczna, choć nigdzie nie udało misię znaleźć informacji, czy panowie Sawicki i Zalewski mieli jakiekolwiek powiązania
z szeroko pojętą Narodową Demokracją.
Pomimo perturbacji w okresie powstawania oraz faktu, że żaden kompletny motocykl marki Lech nie zachował się do naszych czasów, pamięć o nim, jako o pierwszym
motocyklu polskiej konstrukcji, nadal jest żywa. Co więcej – Lech ma zapewnione
miejsce także w krajobrazie miasta, w którym był produkowany – jego wierna replika,
w naturalnych rozmiarach, stoi jako pomnik na rynku w Opalenicy.

 ależy pamiętać, że rozbryzgowy układ smarowania dotyczy jedynie wczesnych silników
N
czterosuwowych. W przypadku dwusuwów, smarowanych mieszanką olejowo-paliwową,nie stosuje się go, choć tam, wykorzystany olej również ulega spaleniu i usunięciu poprzez
wydech).
4
Encyklopedia. Motocykle. Ponad 2500 motocykli od 1885 do dzisiaj, praca zbiorowa pod redakcją R. Hicksa, Warszawa 2003, s. 312.
5
A. Jońca, Motocykle Wojska Polskiego, [w:] Wielki Leksykon Uzbrojenia. Wrzesień 1939. Tom 22,
2013 r.
3

34

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Historia produkcji motocykli w Polsce. Część i

Andrzej PołosakJak Sanacja budowała motocykle? Centralne Warsztaty
Samochodowe, Państwowe Zakłady Inżynierii i Sokół
Maj 1926 roku zaznaczył się ogromnymi przetasowaniami na politycznej scenie odrodzonej
Rzeczypospolitej. To właśnie wtedy, pod pretekstem wymuszenia na polskim parlamencie
oddania Józefowi Piłsudskiemu całkowitej władzy nad wojskiem i polityką zagraniczną,oddziały wierne Pierwszemu Marszałkowi dokonały zamachu stanu. Oczywiście, nie chcęporuszać tu kwestii historycznych i politycznych. Ciekawi zapewne znajdą wiele wartościowych opracowań na temat maja 1926 roku. Należy jednak wspomnieć, iż politycznym
zapleczem tzw. Sanacji była Polska Partia Socjalistyczna, czyli towarzysze Józefa Piłsudskiego z czasów, gdy był jeszcze „Wiktorem”. Socjaliści dążyli do centralizacji przemysłu
w Polsce. Oczywiście, na pierwszy rzut oka, polityka taka nie była pozbawiona podstaw(państwo mogło łatwiej poradzić sobie z produkcją a nawet zapewniać wpływy do budżetu
poprzez sprzedaż produktów gotowych), jednak być może właśnie tendencje nacjonalizacyjne i centralizacyjne w polskiej gospodarce6 sprawiły, iż niepowodzeniem skończyły się
ukazane wcześniej próby wprowadzenia do produkcji motocykla Lech. Przykładami państwowego etatyzmu w polskim przemyśle motoryzacyjnym było utworzenie Centralnych
Warsztatów Samochodowych (CWS) oraz Państwowych Zakładów Inżynierii (PZInż.).
Centralne Warsztaty Samochodowe (CWS) powstały już u zarania niepodległości
Polski, w roku 1918. Ich bazą były warsztaty samochodowe, zorganizowane podczas
I wojny światowej przez Niemców, na bazie dawnej fabryki armatury i pomp gazowych„Schaffer-Budenberg”. Zakłady te nosiły nazwę „Zentrale Automobilwerkstatte der Heeresverwaltung Oberost”. Zajmowały się remontami niemieckich pojazdów wojskowych
i mieściły w Warszawie przy ul. Terespolskiej 34/367. Po odzyskaniu niepodległości
przez Polskę, dawne niemieckie warsztaty wojskowe zostały przejęte przez Wojsko Polskie. Odtąd zajmowano się w nich remontami pojazdów przejętych przez polską armię
po 1918 roku. Centralne Warsztaty Samochodowe podlegały Departamentowi Samochodowemu Ministerstwa Spraw Wojskowych.
W CWS nie tylko remontowano samochody, lecz także sprzęt wojskowy, montując
również (z pozostawionych przez Niemców zapasów części) samochody ciężarowe na
podwoziach Forda (samochody te brały udział w wojnie polsko-bolszewickiej). Część
samochodów wyposażano w nadwozia własnej konstrukcji, również specjalistyczne –sanitarne, opancerzone, przeznaczone do montażu uzbrojenia. Montowano nawet
czołgi. Dlatego też w ramach CWS, w różnych dzielnicach Warszawy działały lakiernia,
tapicernia, różnorakie magazyny, a także laboratoria konstruktorskie.
 hcących zgłębić temat tendencji w polskiej gospodarce przed II wojną światową polecamCpublikacje Rafała Ziemkiewicza Złowrogi cień Marszałka oraz Sławomira Suchodolskiego Jak
Sanacja budowała socjalizm?
7
Obecnie ta część ulicy Terespolskiej nosi nazwę ul. Chodakowskiej. W opisywanym miejscu swą
siedzibę główną posiada Uniwersytet SWPS (dawna Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej).
6

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

35

Historia produkcji motocykli w Polsce. Część i

Andrzej Połosak

W połowie lat 20-tych XX wieku w Centralnych Warsztatach Samochodowych
ukształtował się stały zespół konstruktorski, który w późniejszych latach odegrać miałznaczącą rolę w rozwoju polskiej motoryzacji, zarówno przed, jak i po II wojnie światowej. W jego skład wchodzili inżynierowie: Tadeusz Tański, Stanisław Panczakiewicz8,
Robert Gabeau i inni. Dyrektorem Centralnych Warsztatów Samochodowych był zaś
ppłk inż. Kazimierz Meijer. Stopniowo wzrastało zatrudnienie. O ile w roku 1920 pracownikami CWS było około 450 osób, o tyle osiem lat później już ponad 1100. SameCWS nabierały cech zakładów produkcyjnych, bowiem w połowie lat 20-tych zaczęły
swe funkcjonowanie: dział mechaniczny, dział frezerski, nadwoziownia, blacharnia
i hartownia, odlewnia żeliwa i metali niezależnych, ślusarnia, tapicernia, wulkanizatornia, lakiernia, hamownia silnikowa i oczywiście biura projektowe.
Przez 11 lat istnienia, w Centralnych Warsztatach Samochodowych budowano samochody, przyczepy, pojazdy wojskowe, pojazdy ciężarowe i specjalistyczne, a także wieleczęści i narzędzi: silniki stacjonarne, a nawet piły i kowadła. W biurach CWS powstawałytakże prototypy motocykli. Posadzenie ułańskich dusz na dwóch kołach z silnikiem nabierało więc coraz bardziej realnych kształtów, choć zjawisko to nie było tak masowe,
jak obecnie zdaje się sądzić pokolenie bezkrytycznych apologetów II Rzeczypospolitej.
19 marca 1928 roku na bazie Centralnych Warsztatów Samochodowych utworzono,
decyzją ministra Eugeniusza Kwiatkowskiego, państwowy koncern o nazwie Państwowe
Zakłady Inżynierii (PZInż.9). Wyodrębniono wówczas markę samochodów PWS – Państwowa Wytwórnia Samochodów, która utrzymała się na rynku do roku 1932, czyli
momentu podpisania umowy z Fiatem na produkcję w Polsce modeli 508 i 518 podmarką Polski Fiat. Zadaniem PZInż. była produkcja pojazdów zarówno na rynek cywilny, jak też na potrzeby wojska.
W roku 1930, po bankructwie zakładów Ursus, również one włączone zostały
w skład koncernu PZInż. Pod znanym już adresem, przy ul. Terespolskiej 34/36 w Warszawie, w latach 1933-1936 wybudowano nowe zabudowania fabryczne. Powstał także
dział PZInż. pod nazwą Fabryka Samochodów Osobowych i Półciężarowych. W latach
1932-1939 produkował on licencyjne wersje różnych modeli Fiata, ale co ważniejsze
również motocykle. Motocykle całkowicie polskiej konstrukcji, choć… nie do końca.

 rzedwojenny konstruktor, znany choćby z projektu limuzyny w modnym w II połowie latP
30-tych XX wieku stylu streamline – PZInż. 403 Lux Sport. Najważniejszy projekt Stanisław
Panczakiewicz zrealizował jednak w latach 50-tych – chodzi tu o nadwozie i strukturę nośną Syreny. Projekt ten realizował we współpracy z Karolem Pionierem – odpowiedzialnymza mechanikę oraz Ferdynandem Bluemke – specjalistą w zakresie silników dwusuwowych,
którego postać przybliżę w dalszych częściach Historii produkcji motocykli w Polsce, obejmujących okres Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.
9
Obecnie skrót ten jest rozwijany nieprawidłowo jako Polskie Zakłady Inżynierii, co dowodzi
powierzchownej znajomości (bądź tej nieznajomości) czasów II RP przez współczesnych.
836

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Historia produkcji motocykli w Polsce. Część i

Andrzej Połosak

Jankes spolonizowany.
Jak kopiując, stworzyć rdzennie polską konstrukcję?
Jak wykazano już wcześniej, praktycznie przez całą dekadę lat 20-tych XX wieku popyt
na motocykle w Polsce zaspokajany był przez import ze Stanów Zjednoczonych i Niemiec. Motocykle użytkowane były jednak w przeważającej części w wojsku, gdyż statystycznego obywatela nie było stać na posiadanie własnego pojazdu silnikowego. Mając
na uwadze rozwój polskiego przemysłu, a także wymagania względnej samowystarczalności sprzętowej Wojska Polskiego na wypadek konfliktu zbrojnego, poczęto przygotowania do produkcji w Państwowych Zakładach Inżynierii w Warszawie motocykliśredniego i ciężkiego. Należy pamiętać, że motocykle w dwudziestoleciu międzywojennym były pomocne przy wykonywaniu zadań, przynależnych w latach późniejszych
samochodom terenowym, a także służyły jako maszyny kurierskie i ruchome stanowiska ogniowe i łączności. Nowoprojektowany polski motocykl miał przypominać charakterystyką trakcyjną i eksploatacyjną motocykle Harley-Davidson JD, użytkowane
wówczas w Wojsku Polskim, a zarazem być lepiej przystosowanymi do warunków drogowych i pogodowych, panujących w Polsce.
Prace projektowe, pod kierunkiem inż. kpt. (wówczas ppor.) Zygmunta Okołowa,ruszyły w 1928 roku, jeszcze w Centralnych Warsztatach Samochodowych. Motocykl
powstawał na zamówienie Wojska Polskiego, którego dowództwo wykazało na zapotrzebowanie na ciężki motocykl szosowo-terenowy z wózkiem bocznym, którego jednostkowa cena końcowa nie przekraczała 4200 złotych10. Nie mając własnych, rozwiniętych
tradycji w projektowaniu motocykli, jak też mając na uwadze znaczną popularność
w przedwojennej Polsce konstrukcji amerykańskich, zespół inż. kpt. Zygmunta Okołowa
postanowił skopiować wzorce zza Atlantyku. Strukturę nośną i zawieszenie zwymiarowano ze wspomnianego już Harleya JD (wraz z przednim zawieszeniem typu Springer,
opartym na krótkim wahaczu wleczonym, amortyzowanym poprzez umieszczone centralnie za reflektorem, podwójne sprężyny śrubowe), natomiast silnik to wierna kopia
jednostki napędowej z Indiana Super Scout11.
Sama jednostka napędowa to widlasty, czterosuwowy dwucylindrowiec o pojemności skokowej 995,4 ccm, kącie rozwarcia cylindrów 45 stopni, mocy ok. 22 konimechanicznych, osiąganych w zakresie 3000-4000 obr/min oraz stopniu sprężania,
wynoszącym jedynie 5:1. Tak niski stopnień sprężania miał znaczenie w eksploatacji,gdyż w dwudziestoleciu międzywojennym powszechne były problemy, wynikające
1011

 ncyklopedia. Motocykle…, s. 142.
E
Podobieństwo jest uderzające. Nawet napis „Państwowa Wytwórnia Samochodów” na silniku
nowoprojektowanego motocykla znajduje się w tym samym miejscu, co na silniku motocykla
Indian Super Scout. Por.: Oldtimerbazar – Sokół 1000 – opowiada Piotr Kawałek, kanał YT:
Oldtimebazar, https://www.youtube.com/watch?v=E_Uph3zu6lM [dostęp: 05.01.2021], atakże Oldtimerbazar – Indian Scout 45 z 1930 roku – opowiada Piotr Kawałek, kanał YT: Oldtimebazar, https://www.youtube. com/watch?v=_y65dj8CzAE [dostęp: 05.01.2021].
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

37

Historia produkcji motocykli w Polsce. Część i

Andrzej Połosak

z niejednorodnej jakości dostępnego paliwa. Poza tym, jednym z wymagań Wojska Polskiego była zdolność silnika do rozruchu i pracy przy mrozach, sięgających -40 stopni
Celsjusza. Z uwagi na fakt, iż była to konstrukcja skopiowana, sterowanie wszystkimi
zespołami motocykla odbywało się tak samo, jak w maszynach marki Indian: obrotowa
manetka gazu znajdowała się po lewej stronie kierownicy (odwrotnie, niż w rozpowszechnionym obecnie systemie sterowania motocyklem), po prawej stronie była manetka, sterująca wyprzedzeniem zapłonu. Konsola z ręczną dźwignią zmiany biegów
znajdowała się po prawej stronie zbiornika paliwa, natomiast sprzęgło sterowane byłotypowo dla przedwojennych konstrukcji amerykańskich – lewą stopą. Hamulec tylnego
koła obsługiwany był prawą stopą i posiadał zapadkę postojową, natomiast dźwignia
hamulca przedniego znajdowała się po prawej stronie kierownicy12.
Jeśli chodzi o konstrukcję motocykla, związane jest z nią kilka anegdot, ciekawie
opisujących sytuację polityczną i uprzywilejowaną pozycję wojskowych w sanacyjnej
Polsce. Oto jedna z nich: aby ukryć amerykańskie pochodzenie konstruowanego motocykla rozpowszechniono informację, iż sterowanie gazem w lewej rękojeści kierownicy
to modyfikacja, wprowadzona specjalnie na życzenie gen. Tadeusza Kossakowskiego,
koordynującego projekt ze strony Wojska Polskiego. Powiedział on, iż gaz po lewej
stronie jest bardziej ergonomiczny w warunkach jazdy terenowej, gdy żołnierz przeprowadza motocykl z pracującym silnikiem po grząskim podłożu i dodając gazu, pomaga
sobie przy wyprowadzeniu motocykla z pułapki terenowej13. Nie udało mi się potwierdzić prawdziwości tej informacji, lecz jeśli naprawdę wydał ją gen. Tadeusz Kossakowski, potwierdził on jedynie swą ignorancję w zakresie jazdy motocyklem. Z pułapek
terenowych o wiele łatwiej jest wyjeżdżać, niż wyprowadzać z nich motocykl. Ponadto,
wyprowadzanie motocykla „na piechotę”, z równoczesnym dodawaniem gazu, mogłoskończyć się wywróceniem motocykla i nakryciem lekkomyślnego żołnierza przez
wchodzącą w skład ważącego 375 kg zestawu gondolę wózka bocznego.
Warto wspomnieć o nazwie opisywanego motocykla. Podczas prac projektowych,
polski koktajl Harleya i Indiana znany był pod oznaczeniem CWS M55. Potem, w toku
ulepszeń, zmianiano jego nazwę na CWS S III i M III. Z tych oznaczeń wyewoluowało
M 111 (była jeszcze wersja M 121 z napędem na 2 koła), jednak opisany powyżej
motocykl przeszedł do historii pod nazwą PZInż. Sokół 1000. Pojawiła się ona dopiero w roku 1936, po rynkowym debiucie motocykla klasy średniej PZInż. Sokół
600 RT M211, kiedy to postanowiono ujednolicić nazwy, podukowanych przez państwowy koncern jednośladów.
W latach 1929-1939 wyprodukowano około 3400 motocykli CWS M55, CWS S III,CWS M III, CWS M 111, M 121 i PZInż. Sokół 1000. Należy pamiętać, iż niezależnie odnazwy, była to ta sama konstrukcja, poddawana jedynie ulepszeniom. Produkcja motocykli
12

13

38

 ncyklopedia. Motocykle…, s. 142.
E
Oldtimerbazar – Sokół 1000 – opowiada Piotr Kawałek, kanał YT: Oldtimebazar, https://www.youtube.com/watch?v=E_Uph3zu6lM [dostęp: 05.01.2021].
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Historia produkcji motocykli w Polsce. Część i

Andrzej Połosak

w Państwowych Zakładach Inżynierii ustała kilka dni po 1 września 1939 roku. Prawdopodobnie, po kapitulacji Warszawy motocykle Sokół produkowane były na potrzeby okupanta niemieckiego, jednak nigdzie nie znalazłem potwierdzenia tej informacji, podanej
przez wybitnego znawcę zabytkowej motoryzacji, restauratora i rzeczoznawcę – Piotra
Kawałka z Wrocławia14. Motocykl ten nie cieszył się popytem na rynku cywilnym zewzględu na wygórowaną cenę i ostrą konkurencję ze strony samochodu małolitrażowego
Polski Fiat 508, również produkowanego przez Państwowe Zakłady inżynierii w Warszawie. Dlatego też, państwowy koncern dążył do opracowania rodziny motocykli klasyśredniej, lepiej dopasowanych do możliwości nabywczych polskiego społeczeństwa.

Sokół wystartował
Opisane wcześniej trudności z akomodacją motocykla dwucylindrowego, produkowanego przez Państwowe Zakłady Inżynierii na rynku cywilnym, były impulsem do rozpoczęcia prac nad nowym motocyklem klasy średniej. W założeniach miał być to jednoślad
tańszy, niż produkowany już CWS M 111, jednak nadal przystosowany do transportu
rodzinnego, w tandemie z wózkiem bocznym. Ustalono, iż optymalna pojemność skokowa silnika takiego motocykla to około 600 ccm, z uwagi na oszczędności postulowano zastosowanie jednocylindrowca. Podobnie, jak w przypadku opisanej wcześniej
większej maszyny dwucylindrowej, podczas projektowania nowego, polskiego motocykla, kopiowano konstrukcję zagraniczną. Tym razem był to brytyjski BSA Sloper.
Na czele zespołu projektowego stanął młody inżynier Tadeusz Rudawski. W momencie rozpoczęcia prac miał 31 lat, był to pierwszy projekt, jakim kierował. Projektowany motocykl posiadał ramę kołyskową oraz jednocylindrowy, dolnozaworowy
silnik o pojemności skokowej 579 ccm i mocy maksymalnej 16 koni mechanicznych,osiąganej przy 3800 obr/min. Podobnie, jak w konstrukcji brytyjskiej, cylinder pochylony był nieznacznie do przodu, jednak zespół inż. Rudawskiego poczynił ulepszenia
konstrukcyjne względem pierwowzoru marki BSA. Podczas, gdy w „Angliku” skrzynia
biegów była oddzielnym podzespołem, połączonym z silnikiem łańcuchem dwurzędowym, w konstrukcji polskiej zespół napędowy miał konstrukcję półzintegrowaną:trzybiegowa skrzynia biegów nadal smarowana była odrębnym obiegiem oleju, jednak
znajdowała się już we wspólnej obudowie z silnikiem. Przednie zawieszenie oparto na
widelcu trapezowym, tylna część ramy była sztywna (bez amortyzacji). Z uwagi na
brytyjskie pochodzenie wzoru konstrukcyjnego, nowy motocykl, który w międzyczasie
zyskał nazwę Sokół 600 RT (będąc początkiem nowej marki, obecnej w Polsce aż doroku 1950) posiadał „angielskie” rozplanowanie układów sterowania: manetkę gazu,
operowaną prawą dłonią, sprzęgło, sterowane ręką lewą, przedni hamulec, sterowany
14

 dsyłam do poświęconych Sokołowi 1000 filmów, zamieszczonych na autorskim kanaleO
Piotra Kawałka na YouTube – Oldtimerbazar.
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

39

Historia produkcji motocykli w Polsce. Część i

Andrzej Połosak

ręką prawą oraz dźwignię zmiany biegów, obsługiwaną prawą stopą metodą palce-pięta.
Obrazu całości dopełniała dźwignia, regulująca tzw. wyprzedzenie zapłonu, obsługiwana lewą dłonią poprzez obrotową lewą rękojeść kierownicy, niezastąpiona w czasach,w których powszechnie znana była kiepska jakość dostępnego paliwa.
Oficjalnie, pierwszy prototyp Sokoła 600, opuścił zakłady PZInż. w roku 1935.
Sprzedaż rozpoczęła się rok później. Chociaż cena nowego motocykla była o wieleniższa, niż modelu M 111, prywatni odbiorcy nadal nie mogli sobie pozwolić na jego
zakup, toteż głównym odbiorcą pozostawało Wojsko Polskie. W czerwcu 1939 roku
ceny Sokoła 600 przedstawiały się następująco: motocykl z wyposażeniem podstawowym: 2300 złotych, wózek boczny w wersji podstawowej: 680 złotych, wózek
boczny w wersji luksusowej: 750 złotych. Luksusowa wersja wózka bocznego posiadała
amortyzowane koło. Mając na uwadze rozwój polskiej motoryzacji, władze skarbowe
II Rzeczypospolitej poczyniły wiele ustępstw fiskalnych, by skłonić Polaków do zakupu
motocykla Sokół 600 RT: cena na rynku cywilnym była o 20% niższa, niż dla odbiorcy
wojskowego. Ponadto, wartość motocykla można było odliczyć od podatku, płaconego
w roku, w którym kupiono motocykl15.
Na koniec pozostaje jeszcze kwestia wyjaśnienia nazwy motocykla. Liczba 600
oznacza podaną w przybliżeniu pojemność skokową silnika motocykla, litery RT zaś toinicjały konstruktora, Tadeusza Rudawskiego, bądź też skrótowiec od słów Rudawski
Turystyczny. Oznaczeniem fabrycznym typu był PZInż. M 211.

Sport, sport, sport!!!!
Motocykl Sokół 600 RT mimo, iż drogi i niepopularny, okazał się być bardzo udaną
konstrukcją. Choć praktycznie nieprzydatny wojsku, dla cywili był bardzo uniwersalny.
Szybko okazało się, że kierowcy używali go również w sporcie. Wychodząc naprzeciw
zapotrzebowaniu na motocykl sportowy, inż. Tadeusz Rudawski skonstruował również jednoślad sportowy – PZInż. Sokół 500 RS M 311. Od standardowego Sokoła,
wersja sportowa odróżniała się inaczej rozwiązanym układem rozrządu – zastosowano
układ górnozaworowy, pozostawiono jednak wałek rozrządu w bloku silnika, sterowanie powierzając zestawowi popychaczy. Celem dostosowania do regulacji Międzynarodowej Federacji Motocyklowej, dotyczących podziału klas rozgrywkowych w wyścigach, zmniejszono pojemność silnika. Wynosiła ona 496 ccm, by motocykl mieścił
się w ówczesnej klasie 500. Motocykl osiągał moc maksymalną 22 konie mechaniczne,
która pozwalała na jazdę z prędkością maksymalną 125 km/h przy pełnym obciążeniu.
1540

 ldtimerbazar – Sokół 600 cz. 1 – opowiada Piotr Kawałek, kanał YT: Oldtimerbazar,
O
https://www.youtube.com/watch?v=PT5Sn2svYK4 [dostęp: 05.01.2021]; Oldtimerbazar –Sokół 600 cz. 2 – opowiada Piotr Kawałek, kanał YT: Oldtimerbazar, https://www.youtube.
com/watch?v=YSfS_q_NBAg [dostęp: 05.01.2021] .
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Historia produkcji motocykli w Polsce. Część i

Andrzej Połosak

Sokół 500 RS M 311 pozostał jednak pojazdem prototypowym, dlatego nic nie wiadomo o dokładnych danych technicznych tego modelu odnośnie osiągów. Do dnia dzisiejszego zachowały się trzy egzemplarze sportowej pięćsetki. Jeden z nich znajduje sięw Muzeum Techniki w Warszawie, dwa pozostałe stanowią ozdobę zbiorów prywatnych kolekcjonerów16.
Motocykl był projektowany jako sportowy. Przed wybuchem II wojny światowej nie
udało mu się zdobyć laurów w bezpośredniej rywalizacji, jednak jeden wyczyn, będący
udziałem jego starszego, turystycznego „brata”, zasługuje na uwagę. Dnia 17 sierpnia
1939 roku zespół pracowników Państwowych Zakładów Inżynierii, będących jednocześnie czynnymi kierowcami wyścigowymi, dokonał grupowego wjazdu na Kasprowy
Wierch, trasą przez Kuźnice i Myślenickie Turnie. W zdobyciu szczytu uczestniczyli:
Tadeusz Heryng (motocykl Sokół 600), Józef Jakubowski (Sokół 600), Józef Dochawraz z pasażerem Jerzym Brendlerem (Sokół 600) oraz Mieczysław Kubiak (Sokół
600). Eskapada dowiodła niezawodności krajowych motocykli, jednak nie odbiła sięszerokim echem w społeczeństwie z uwagi na fakt, iż nieco ponad 2 tygodnie później
rozpoczęła się II wojna światowa. Wraz z przedstawionymi kierowcami, w wyprawie
na Kasprowy Wierch brał udział inż. Tadeusz Rudawski. Dosiadał on najnowszego
motocykla, produkowanego w warszawskich Państwowych Zakładach Inżynierii, będącego jednocześnie ostatnią, przedwojenną konstrukcją Rudawskiego – motocykla
Sokół 200 M 41117.

Dwusuwowe pisklę
Z uwagi na fakt, iż czterosuwowe motocykle, produkowane przez Państwowe ZakładyInżynierii były drogie i nie cieszyły się popularnością, kierujący działem motocyklowym
Biura Studiów PZInż. Tadeusz Rudawski otrzymał zadanie skonstruowania taniego,małego motocykla, napędzanego jednocylindrowym, dwusuwowym silnikiem o pojemności skokowej 199,2 ccm. Tak narodził się ostatni, przedwojenny, polski motocykl –Sokół 200 M 411. Pomimo małej pojemności silnika, był to dojrzały pojazd. Posiadałramę kołyskową z ceowników stalowych, zawieszenie przednie, oparte na widelcu trapezowym z ciernym amortyzatorem skrętu oraz trzybiegową skrzynię przekładniową
ze sterowaniem nożnym. Można przypuszczać, iż – podobnie, jak w przypadku innych
jednocylindrówek Rudawskiego – również w przypadku „dwusetki” za wzorzec konstrukcyjny posłużyła brytyjska myśl techniczna. Być może były to małe, dwusuwowe
silniki motocyklowe firmy Villiers…?18
J. Tarczyński, Polskie motocykle 1918–1945, Warszawa 2005, s. 268-280.
Ibidem.
18
Ibidem.
16
17

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

41

Historia produkcji motocykli w Polsce. Część i

Andrzej Połosak

Niestety, również Sokół 200 nie spełnił pokładanych w nim nadziei na szybkie
zmotoryzowanie polskiego społeczeństwa przed II wojną światową. Relatywnie dobrzewywiązywały się jednak z tego zadania tzw. „setki” – małe motocykle, napędzane silnikami dwusuwowymi, o pojemności około 100 ccm. Moda na nie przyszła z Niemieci wiązała się ze znacznym zliberalizowaniem przepisów o ruchu drogowym na przełomie lat 20-tych i 30-tych XX wieku.

„Setki” i niemiecki ślad1 kwietnia 1928 roku w weimarskich Niemczech weszła w życie przedziwna ustawa,reformująca tamtejsze prawo o ruchu drogowym. Z uwagi na chęć zmotoryzowania
społeczeństwa niemieckiego, nowe prawo stanowiło, iż motocyklami, których pojemność skokowa silnika nie przekracza 200 ccm można legalnie poruszać się po drogach publicznych nie posiadając prawa jazdy, bez rejestracji pojazdu i bez konieczności
uregulowania podatku drogowego. Poza tym ułatwieniem, ustawa precyzowała jeszcze
jedną kwestię. Prawo w Niemczech stanowiło, iż w wypadku konfliktu zbrojnego, rekwizycji na rzecz wojska podlegają wszystkie pojazdy, pozostające w rękach prywatnych
na terenie Niemiec. Było to niezwykle zmyślne posunięcie, ponieważ pojazdy, będące
własnością prywatną są zazwyczaj w dobrym stanie technicznym. Ponadto, Republika
Weimarska obchodziła w ten sposób ograniczenia zbrojeniowe, nałożone na Niemcy
w wyniku porozumień wersalskich19. Podobne ustawodawstwo zostało wprowadzone
na początku lat 30-tych w Polsce. Jedyną różnicą było ograniczenie pojemności skokowej silników motocykli, na których można było się poruszać bez prawa jazdy, rejestracji i opłat do 100 ccm. Powstało zatem wiele modeli tzw. „setek”. Były one bardziej
popularne od konstrukcji, wytwarzanych w Państwowych Zakładach Inżynierii, tym
niemniej do masowej popularności wiele brakowało.
„Setki” były produkowane przez inny typ zakładów, niż motocykle, przedstawionepowyżej. Wśród producentów były zarówno firmy prywatne, jak też firmy z branż pozamotoryzacyjnych, zarówno prywatne, jak też państwowe. W II połowie lat 30-tych wytwórnie te stały się popularne, jednak z uwagi na fakt zbliżania się II wojny światowej,
masowa produkcja „setek” praktycznie nie miała miejsca.
Fabryka Rowerów w Grodnie produkowała motocykle Niemen. W Warszawie powstawały Perkun i Podkowa. Na tym tle, jako prawdziwe zagłębie produkcji „setek” jawił się
Poznań. Powstawały tam bowiem motocykle marek SM (od inicjałów właściciela firmy,
Stefana Malcherka), Zuch i Wul-Gum. „Setki” produkowano również w Bydgoszczy (Fabryka Rowerów i Motocykli w Bydgoszczy, powojenne Zjednoczone Zakłady Rowerowe),19

42

 olecam kanał Oldtimerbazar w serwisie YouTube. Prowadzący, Piotr Kawałek wielokrotnieP
wspominał o w/w niemieckiej ustawie.
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Historia produkcji motocykli w Polsce. Część i

Andrzej Połosak

w Radomiu (w Fabryce Broni „Łucznik”)20, a także w Kielcach, w Hucie Ludwików, tworząc tym samym w roku 1938 markę, która przetrwała II wojnę światową – SHL21
Jeśli chodzi o konstrukcję, „setki” korzystały najczęściej z brytyjskich silników marki
Villiers, o pojemności skokowej 98 ccm. Wyjątkami są tu Niemen, korzystający z niemieckich silników Sachs, zarówno o pojemności 75 i 98 centymetrów sześciennych,a także pojazdy marek, produkowanych w Poznaniu – tu stosowano polskie silniki,
konstrukcji Stefana Malcherka. Najczęściej stosowano widelce trapezowe w zawieszeniu
przednim, tylna część ramy pozostawała sztywna. Konstrukcyjnie motocykle te różniły
się jednak znacznie. Jedną z najprostszych maszyn był grodzieński Niemen – posiadał
on rowerowe siodełko i pedały, służące do rozruchu. Najbardziej zaawansowana technicznie Podkowa 98 była zaś miniaturką pełnowymiarowego motocykla. Posiadała podwójną ramę kołyskową, pełny zestaw przyrządów i „dorosłą” instalację elektryczną
z akumulatorem, a nawet układ wydechowy, w którym każde z dwóch okien wylotowych w cylindrze, obsługiwane było poprzez osobną rurę wydechową, zakończoną
własnym tłumikiem.
„Setki” produkowano w latach 1936-1939. Wyprodukowano około 200 egzemplarzymotocykla każdej z przedstawionych marek, co daje liczbę około 1800 sztuk motocykli,z silnikami o pojemności skokowej poniżej 100 ccm, wytworzonych w międzywojennej
Polsce. Podczas II wojny światowej, małe motocykle służyły jako maszyny kurierskie.
Niestety, po jej zakończeniu znacząco zaostrzono przepisy prawa o ruchu drogowym.
Od roku 1947 bez prawa jazdy można było poruszać się jedynie pojazdami z silnikami,
nieprzekraczającymi 50 ccm. Konieczność rejestracji i ubezpieczenia były obowiązkowe.

„Sanacja” polskiego przemysłu?
Ilość konstrukcji motocykli, produkowanych w międzywojennej Polsce, może robić wrażenie. Budowano zarówno małe pojazdy z silnikami dwusuwowymi, jak też potężne maszyny wojskowe. Niestety, idea powszechnego zmotoryzowania polskiego społeczeństwa
w II RP pozostała jedynie mrzonką. Być może przedsięwzięcie to udałoby się, gdyby nie
wybuch II wojny światowej, jednak teza ta pozostaje jedynie w sferze domysłów.
Uwagę zwraca jednak inny fakt. Jest to znaczny stopień upaństwowienia polskiego
przemysłu w czasach Sanacji, a także niszczenie tzw. „prywatnej inicjatywy”. Oczywiście państwo mogło w warunkach zubożenia społecznego stanowić stałego odbiorcę
(choćby na potrzeby wojskowe) produkowanych towarów, a także zapewniać tym
samym pozapodatkowe wpływy do budżetu, jednak opisana sytuacja wyjaśnia „peerelowską zagwostkę” – dlaczego w powojennej Polsce, problemem było przede wszystkim
20
21

H. Wilson, Encyklopedia Motocykli…, s. 302–303.
Nazwa była skrótowcem od Suchedniowskiej Huty Ludwików, lecz kierowcy popularnie rozwijali go jako „Setka” Huty Ludwików.
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

43

Historia produkcji motocykli w Polsce. Część i

Andrzej Połosak

wywłaszczanie ziemiaństwa. Dlatego, iż przemysł – nie tylko motocyklowy – już odkońca lat 20-tych znajdował się w przeważającej części w rękach państwa. O tym, pokolenie apologetów II RP zdaje się nie pamiętać. A szkoda…

Bibliografia
Adam Jońca, Motocykle Wojska Polskiego [w:] Wielki Leksykon Uzbrojenia. Wrzesień
1939, Tom 22, Edipresse Polska SA, 2013r.
Encyklopedia. Motocykle. Ponad 2500 motocykli od 1885 do dzisiaj, praca zbiorowa
pod redakcją Rogera Hicksa, Muza SA, Wydanie I, Warszawa 2003.
Hugo Wilson, Encyklopedia Motocykli, Wydawnictwo Debit, Bielsko-Biała 2000.
Jan Tarczyński, Polskie Motocykle 1918-1945, Wydanie 3, Wydawnictwa Komunikacjii Łączności, Warszawa 2005.
Oldtimerbazar, www.youtube.com/user/oldtimerbazar (adresy internetowe publikacji
i daty dostępu znajdzie Czytelnik w przypisach).
Andrzej Stefan Połosak – politolog. Specjalizuje się w doktrynach politycznych

wieku XX oraz w politycznej historii państw Trzeciego Świata, z naciskiem na RuchPaństw Niezaangażowanych. Z zamiłowania historyk motoryzacji.

Mobilność obywateli
jednym z wyznaczników nowoczesności państwa

44

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

CYBERNETYKA

Pościg z głowąTomaszBanyś

Oczywistą rzeczą jest to, że w wyścigu technologicznym
jedne narody wyprzedziły inne. Czy jednak naród, który
został prześcignięty, jest skazany na nieustanną obecność
w ogonie stawki? Oczywiście, że nie! Wszystko zależy odtego, w jaki sposób będzie próbował nadrobić zaległości.
Czy ulegnie nieefektywnej „psiej krzywej pościgu”, czyraczej wykorzysta śmiały pościg tropem Dżygita.

Ścigać… Dogonić… Wyprzedzić

Przewaga na polu walki dawniej i dziśInnowacyjne wynalazki i odkrycia umożliwiające nowe sposoby prowadzenia walki
zawsze przechylały szalę zwycięstwa na stronę bardziej nowatorską, lepiej dozbrojoną
czy zorganizowaną. Łatwo wyobrazić sobie zdobywanie tej przewagi w wojnach energetycznych I, II i III generacji1 (zob. tab.1), w których siłę niszczącą stanowiła energomateria. Wynalazki takie, jak broń z żelaza, strzemiona kawaleryjskie, angielski długi
łuk, polska kopia husarska, artyleria, lotnictwo bombowe, transporter opancerzony,
czołg, radar, bomba atomowa, dawały przewagę tym, którzy zastosowali je jako pierwsi.
Tymczasem wojny IV generacji2, w których walka prowadzona jest głównie przy użyciu
informacji, bardzo często są lekceważone przez społeczeństwo jako coś niegroźnego.
Rozumowanie jest następujące: tam, gdzie nie ma szybkiego przemieszczania się wielkich wojsk pancernych, świstu pocisków artyleryjskich ani spektakularnych wybuchów,
tam wojny nie ma. Osoby tak wnioskujące często nie zauważają, że informacja użyta
przez obce siły i podana w odpowiednio przygotowanej propagandowo formie potrafi
skutecznie zneutralizować działania całych narodów: odebrać im wolę walki, wpędzić
w nieuzasadniony kompleks niższości, przekonać że nie prowadzi się wobec nich żadnych działań niszczących. Można powiedzieć, że przeciwnik dokonuje wtedy infekcji
naszego społeczeństwa:
1
2

Cf. J. Kossecki, Naukowe podstawy nacjokratyzmu, Warszawa 2015, s. 107–154.
Cf. J. Kossecki, Naukowe podstawy…, dz.cyt., s. 154–160.
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/545Ścigać… Dogonić… Wyprzedzić

Tomasz Banyś

• I nfowirusami, czyli fałszywymi informacjami podsuwanymi przeciwnikowi w celu podrywania autorytetu jego przywódców lub głównych instytucjipaństwowych3,• Oraz normowirusami, czyli podsuwa przeciwnikowi wypaczone algorytmy diagnostyczne, które sprawiają, że podejmuje on błędne decyzje i zwiększa prawdopodobieństwo samoistnego generowania się kolejnych infowirusów w jego systemie.
Powoduje to w zaatakowanym narodzie niszczenie jego własnej tożsamości, tkanki
społecznej (np. przez promowanie w narodzie postaw prowadzących do zapaści demograficznej)4, gospodarki (tu odsyłam do błędnie przeprowadzonej tzw. reprywatyzacji, która
po roku 1989 oddała majątek narodowy za bezcen obcemu kapitałowi), struktur armii(np. sprowadzenie na teren III RP tzw. armii „sojuszniczej” SZAP5).
Historyczne przykłady działań przeciw Polsce po roku 1945, oparte na infowirusach
i normowirusach, to:• Współpraca organów politycznych, prasowych i propagandowych Izraela oraz
NRF (Niemiecka Republika Federalna) usankcjonowana Układem Luksemburskim z 1952 roku. Fachowa analiza T. Walichnowskiego wskazuje, że w wyniku
tego porozumienia „Izrael otrzymał z NRF 3,45 miliarda marek zachodnioniemieckich […] sprzęt wojskowy (czołgi, samochody pancerne, kutry torpedowe,łodzie podwodne, urządzenia radarowe i inne)”, zagwarantowano „szkolenie
kadry podoficerskiej i oficerskiej armii izraelskiej”, a także „specjalistów w zakresie badań atomowych na poligonach Bundeswehry”6. Ta współpraca zaowocowała, jak to opisuje Walichnowski: „odwróceniem uwagi opinii światowej odzbrodni hitlerowskich dokonywanych na Żydach przez czynienie narodu polskiego współodpowiedzialnym, za te zbrodnie”7. Jest to typowy normowirus
propagowany w międzynarodowej przestrzeni medialnej. Jego następstwem jest
szkodliwy infowirus w postaci hasła „polskie obozy śmierci”.
• Operacja „Splinter Factor”8 prowadzona w latach 40. i 50. XX wieku przez OSS(Office of Strategic Services), a następnie przez CIA (utworzona w 1947 roku
z kadr OSS), skierowana przeciw całemu blokowi państw socjalistycznych. Działający w ramach tej operacji agent CIA ppłk Józef Światło (właśc. Izaak Fleischfarb) jako szef X departamentu MBP (Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego) f. J. Kossecki, Bezpieczeństwo europejskie we współczesnej wojnie informacyjnej w ujęciu socjoCcybernetyki, b.r.m.w, s. 4. Tekst dostępny w internecie https://docplayer.pl/15537641-Bezpieczenstwo-europejskie-we-wspolczesnej-wojnie-informacyjnej-w-ujeciu-socjocybernetyki.
html [dostęp: 14.12.2020].
4
Cf. T. Banyś, Demografia to nie loteria… to potężny oręż w walce o suwerenność, „NowoczesnaMyśl Narodowa” 2020, nr 2-3, s. 51–53.
5
Stany Zjednoczone Ameryki Północnej.
6
T. Walichnowski, Syjonizm a NRF, Katowice 1968, s. 21.
7
T. Walichnowski, Syjonizm a NRF, dz.cyt., s. 27.
8
J. Kossecki, Wpływ totalnej wojny informacyjnej na dzieje PRL, Kielce 1999, s. 227–237.
346

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5Ścigać… Dogonić… Wyprzedzić

Tomasz Banyś

usuwał niewygodnych dla SZAP (Stany Zjednoczone Ameryki Północnej) działaczy
Rzeczpospolitej Polskiej, np. dostarczając sfabrykowane dowody zdrady (co równało się wyrokowi śmierci). Józef Światło zbiegł na Zachód dopiero w roku 1953,
gdy zawisła nad nim groźba rozliczenia go za zbrodnie popełnione w okresie stalinizmu. Działania Światły polegały więc głównie na wykorzystaniu infowirusów.
• Działalność propagandowa amerykańskiej rozgłośni o nazwie RWE (Radio Wolna
Europa)9 w latach 70. i 80. ubiegłego stulecia, której celem było dyskredytowanie
w oczach Polaków działań podejmowanych przez aparat państwowy PRL orazbudowanie pozytywnego wizerunku opozycjonisty-działacza KOR-u (Komitetu
Obrony Robotników) jako obrońcy uciśnionych. Zatem obok infowirusów występowały tutaj także normowirusy (działający w ramach KOR potomkowie kosmopolitycznych, stalinowskich oprawców stali się osobowymi wzorami walkio swobody narodowe).
• Ćwiczenia sztabowe NATO z 1978 roku (kryptonim „Hilex VIII”)10, czyli rekomendowana przez Zbigniewa Brzezińskiego operacja, której celem było przejęcie
władzy w Polsce przez ugrupowania opozycyjne (głównie KOR).

Tab. 111

https://pl.wikipedia.org/wiki/Radio_Wolna_Europa [dostęp: 18.01.2021]
Cf. J. Kossecki, Wpływ totalnej…, dz.cyt., s. 390-403.
11
Tabela za: Cf. J. Kossecki, Naukowe podstawy…, dz.cyt., s. 260-261.
910

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

47Ścigać… Dogonić… Wyprzedzić

Tomasz Banyś

Pierwszy oznacza uprzywilejowany
Tworzenie innowacyjnych rozwiązań, np. z dziedziny techniki, wymaga pomysłu (koncepcji, rozwiązania, patentu) oraz środków finansowych niezbędnych do prowadzeniabadań i do wdrożenia docelowego produktu do produkcji. Kraj, który jako pierwszy
opracuje i zrealizuje w praktyce ważny wynalazek, staje na uprzywilejowanej pozycjiwzględem konkurentów. Jak słusznie zauważa J. Kossecki:„Znaczenie nauki dla gospodarki i wojny dostrzegły ośrodki kierownicze walczących
stron (w II wojnie światowej – przyp. mój). Dlatego też pod koniec II wojny światowej
i po jej zakończeniu, zarówno USA jak i ZSRR starały się naukowców niemieckich,pracujących w ważnych strategicznie dziedzinach, sprowadzić do siebie i maksymalnie
wykorzystać.”12„Szacuje się, że w okresie 1945-55 r. ponad 500 naukowców i innych specjalistówz III Rzeszy sprowadzono do USA. Odegrali oni ważną rolę w amerykańskich pracachnad broniami rakietowymi i programem kosmicznym […] w późniejszym okresie Stany
Zjednoczone stosowały tzw. drenaż mózgów z innych krajów, zaś Związek Radziecki
starał się stwarzać swym naukowcom pracującym w ważnych strategicznie dziedzinach
dobre warunki – znacznie lepsze niż miała nie tylko reszta społeczeństwa, ale i naukowcy w innych, – mniej ważnych dla potrzeb imperium – dziedzin.”13
Z kolei państwa, które dały się wyprzedzić, a nie chcą pozostać w tyle, dążą do nadrobienia braków. Kossecki opisuje to zagadnienie w następujący sposób:„Dla rywalizacji międzynarodowej w epoce rewolucji naukowo-technicznej podstawowe znaczenie ma problem doganiania i prześcigania krajów wysoko rozwiniętych
przez te kraje, które z różnych przyczyn pozostawały dotychczas w tyle; można go nazwać problemem pościgu” (w tym przypadku technologicznego – przyp. mój)14.

Problem pościgu
Jeśli ścieżkę rozwoju państwa lidera (A) przedstawimy za pomocą krzywej (zob. rys. 1),
to można ją abstrakcyjnie opisać w następujący sposób: państwo (A) w chwili t0 posiadało technologię (A0). Po pewnym czasie zdobyło (w chwili t1) technologię (A1), a po
jakimś czasie, w chwili (t2), technologię (A2).

Cf. J. Kossecki, Naukowe podstawy…, dz.cyt., s. 137.
Cf. J. Kossecki, Naukowe podstawy…, dz.cyt., s. 137.
14
Cf. J. Kossecki, Naukowe podstawy…, dz.cyt., s. 138.
12
13

48

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5Ścigać… Dogonić… Wyprzedzić

Tomasz Banyś

Rys. 1

W realnym świecie mogłoby to odpowiadać np. rozwojowi lotnictwa wojskowego:
kraj (A) po wdrożeniu do produkcji myśliwców III generacji (A0) opracowuje i zaczyna
produkować rozwiązania dla generacji IV (A1), po czym rozwija badania i uruchamia
wytwarzanie myśliwców V generacji (A2).
Kraj, który zdecydował się gonić lidera, ma w chwili rozpoczęcia pościgu dwa wyjścia:1. Podążać tzw. „psią krzywą pościgu”, czyli próbować pójść dokładnie tą samąścieżką rozwoju co państwo lider (A). Taką sytuację opisuje rys. 2, przedstawiający
rozwój technologiczny kraju (B), który odkrywa lub zdobywa technologie w taki
sam sposób, jak robiło to państwo (A) w przeszłości. Ścigający (B) musi przy tym
przeznaczyć mniej więcej tyle samo czasu i środków finansowych, ile potrzebowałlider (A) na te same odkrycia. W rezultacie, pomimo kosztownego i trwającego
wiele lat pościgu, kraj (B) nigdy nie dogoni w rozwoju państwa (A). Takiej sytuacji
w Polsce odpowiadało kupowanie przestarzałych licencji od firm zachodnich przyjednoczesnym zarzucaniu własnych badań rozwojowych w danej dziedzinie.

Rys. 2

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/549Ścigać… Dogonić… Wyprzedzić

Tomasz Banyś

2. Prowadzący pościg nie stoi jednak na pozycji straconej. Może on wybrać alternatywną metodę pogoni (zob. rys. 3.) – „tropem dżygita” (dżygit to kaukaskijeździec, góral, czasem wojownik lub rozbójnik, świetnie panujący nad koniem;
słowem, ktoś biegły w sztuce pogoni)15. I tak, państwo (C) zamiast podążać „śladem”
lidera, może próbować przewidzieć kierunek rozwoju jego myśli technologicznej.
Następnie, pomijając niektóre etapy rozwoju kraju (A), ścigający (C) może pójść
na skróty i mniejszym nakładem finansowym, niż wymaga tego podążanie „psią
krzywą pościgu”, dogonić, a w dłuższej perspektywie czasowej nawet wyprzedzićpaństwo (A) i samemu stać się liderem w takiej rywalizacji. Podobne rozwiązanie
zastosowała z powodzeniem Chińska Republika Ludowa, która w latach 60. i 70.
XX wieku zrezygnowała z pogoni za ZSRR i SZAP w dziedzinie lotnictwa wojskowego. Wiele lat korzystała z konstrukcji pamiętających czasy amerykańskiej inwazjina Półwysep Koreański, za to skupiła się na rozwoju broni atomowej i technologi
rakietowej. W rezultacie Państwo Środka już w latach 60. dysponowało rakietami
zdolnymi przenosić głowice atomowe, a w roku 1981 wprowadziło do służby
pierwszy międzykontynentalny pocisk balistyczny Dongfeng 5, który zapewniłChinom miejsce w czołówce mocarstw atomowych świata i bezpieczeństwo przed
agresją z zewnątrz. Nie oznaczało to oczywiście rezygnacji z prac nad modernizacją sił powietrznych ChRL, a jedynie odłożenie ich rozpoczęcia w czasie.

Rys. 3

I tutaj Pekin także skorzystał z „tropu dżygita”, czego przykładem jest finalne wprowadzenie do służby w 2017 roku ciężkiego myśliwca V generacji Chengdu J-20. Proces ten
odbywał się jednak pewnymi etapami. Zdolności bojowe lotnictwa chińskiego blisko trzy
dekady opierały się na myśliwcach III generacji, takich jak np. Shenyang J-8II (była to hybryda konstrukcji radzieckich MIG-21 i MIG-23 z lat 50. i 60.), oczekując odpowiedniego
momentu do kontynuowania prac na tym polu. Nastąpiło to po rozpadzie ZSRR, kiedy
od osłabionej ekonomicznie przez Borysa Jelcyna Rosji Chiny zakupiły myśliwce IV generacji (Su-27 oraz Su-33). Kopiowanie rozwiązań radzieckich konstruktorów połączone

1550

Cf. def. na stronie www https://pl.wikipedia.org/wiki/D%C5%BCygit [dostęp: 14.12.2020].
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5Ścigać… Dogonić… Wyprzedzić

Tomasz Banyś

z prowadzeniem własnych badań pozwoliło chińczykom w krótkim czasie na uruchomienie
produkcji własnych konstrukcji: opartego na Su-27 Shenyanga J-11 (w 1998 roku) i jegopokładowej wersji o nazwie Shenyang J-15 (w roku 2009) bazującej na Su-33. Dzięki
zastrzykowi nowoczesnych technologii z Rosji, które umożliwiły Chinom rozwój własnych
pomysłów konstruktorskich, w ciągu niespełna dekady udało się dozbroić Siły PowietrzneChińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej ciężkim myśliwcem V generacji Chengdu J-20.

„Sprytniejszy” oznacza „zwycięski”
Kraj startujący do wyścigu technologicznego z teoretycznie gorszej pozycji nie zawsze jest
skazany na niepowodzenie, a to, czy dogoni peleton i przegoni lidera, zależy od wybranej
metody pościgu. Kto podąża za najlepszymi „tropem psa”, trzymającego nos nisko przyziemi, nigdy nie zostanie zwycięzcą. Będzie jedynie oddawał swoją, zdobytą kosztem wielu
wyrzeczeń moc swobodną innym państwom, a one będą żerowały na jego pracy. Wygranajest możliwa wtedy, kiedy naród i jego elita zacznie podążać „tropem dżygita”. W tym
przypadku konieczne jest jednak baczne śledzenie globalnych tendencji i trafne przewidywanie kierunku rozwoju technologicznego na świecie. Kluczowa jest przy tym zasada, żenależy prowadzić własne badania, tworzyć rodzime patenty, opracowywać własną
technologię i wdrażać ją do produkcji. Patentów tych nie wolno się pozbywać w fazie
koncepcyjnej, lecz należy wykorzystać je do zdobycia przewagi w rozwoju, a zyski czerpać
z dzielenia się starszymi rozwiązaniami ze swoimi sojusznikami. Nie powinno się też
kupować rozwiązań sprzętowych bez transferu technologii i możliwości jej modyfikacji(tak jak miało to miejsce przy zakupie samolotów F-35), ponieważ skutkuje to pozostawaniem w stanie uzależnieniu od zagranicznych usług serwisowych, niesie ze sobą ryzyko
natychmiastowego zaprzestania eksportu części (firma Grumman właśnie w ten sposób
ograniczyła potencjał bojowy irańskich F-14 Tomcat16), a w dobie wszechobecnej elektroniki umożliwia wyłączenie sprzętu przez producenta na zlecenie jego mocodawcy politycznego, jeśli ten ostatni uzna, że nabywca przejawia w stosunku doń niesubordynację.
Tomasz Banyś
Instytut Cybernetycznych Analiz Strategicznych
www.instytuticas.wordpress.com

Chcąc być najlepszym, idź najlepszym tropem.

16

 f. M. Dąbrowski, Katastrofy i modernizacje, czyli irańskie Tomcaty 40 lat w powietrzu, PortalC
defence24.pl https://www.defence24.pl/katastrofy-i-modernizacje-czyli-iranskie-tomcaty40-lat-w-powietrzu?fbclid=IwAR3u6aQm8KqWKKgbCts6vsDU1S3GHSl0He9YdL6UgO2
LIqYchs2QZnKhZf4 [dostęp: 18.01.2021].
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

51

Z KART HISTORII

Dariusz
ChomiukPiszę o tym, jak Edward Gierek wprowadzał w życie
swoje legendarne credo polityczne: „Aby Polska rosła
w siłę, a ludzie żyli dostatniej”. Zapraszam do mojej rodzinnej Sokółki. Proponuję na jej przykładzie przyjrzeć
się procesowi przyspieszonej industrializacji w Polsce
lat 70. jako czynnikowi miastotwórczemu oraz katalizatorowi rozwoju społecznego i gospodarczego.

Inwestycje centralne
jako koło zamachowe rozwoju Polski lat 70.
Zamiast wstępu
Mamy koniec grudnia roku 1970, Polacy nadal są w szoku po masakrze na Wybrzeżu,czas Towarzysza Władysława Gomułki nieubłaganie zmierza ku końcowi, centralne komitety bratnich partii polskiej i radzieckiej, PZPR i KPZR, gorączkowo usiłują coś
ustalić za kulisami życia publicznego. Towarzysze ze Wschodu nie są zadowoleni z sytuacji w kraju nad Wisłą, klamka zapadła, nadchodzi pora zmian. Gdyby na pierwszego
sekretarza KC PZPR wybrano Mieczysława Moczara, Polska przypuszczalnie inaczejwyglądałaby pod jego rządami. Jak, nie dowiemy się nigdy, ten zdeklarowany nacjonalista o dyktatorskich zapędach – wedle słów premiera ZSRR Aleksieja Kosygina – byłnie do przyjęcia dla Wielkiego Brata ze Wschodu, dlatego na scenie politycznej ówczesnej Polski faktycznym przywódcą zostaje Edward Gierek (warto w tym miejscu przypomnieć, iż formalnie na czele państwa polskiego stał wówczas Przewodniczący RadyPaństwa). W Polsce zaczyna się „epoka gierkowska”, która uczyniła ją krajem innym,
lepszym, szerzej otworzyła ją na świat, zwłaszcza zachodni. A jak te rzeczy wyglądały
z perspektywy nie Warszawy czy Katowic, ale miasta niewielkiego? Aby przybliżyć się
do odpowiedzi na to pytanie, zapraszam do gierkowskiej Sokółki.

Początki Sokółki
Historia Sokółki sięga XV wieku, kiedy powstał pierwszy dwór myśliwski, a od roku
1524 owa wieś koronna była związana z osobą Bony Sforzy, formalnej właścicielki
52

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Inwestycje centralne jako koło zamachowe rozwoju Polski lat 70.

Dariusz Chomiuk

posiadłości. Zygmunt August ufundował w roku 1565 pierwszy kościół, a w latach
1586–1589 – u schyłku panowania Stefana Batorego i na początku rządów Zygmunta III Wazy – wieś uzyskała prawa targowe. Ostatecznie 28 lutego 1609 roku,
w Warszawie, tenże król Zygmunt nadał Sokółce prawa miejskie.

Sytuacja społeczno-gospodarcza Sokółki
bezpośrednio po zakończeniu drugiej wojny światowej
Jako punkt wyjścia w rozważaniach nad Sokółką PRL-owską możemy przyjąć lata bezpośrednio po zakończeniu drugiej wojny światowej. Jak wszystkie inne polskie miasta,
Sokółka mocno ucierpiała wskutek działań wojennych, zagładzie uległa miejscowa ludność
żydowska (Żydzi z sokólskiego getta trafili jesienią 1942 roku do obozu przejściowego
w Kiełbasinie koło Grodna, a następnie w większości do Treblinki). Bezpośrednio po zakończeniu wojny Sokółka liczyła niecałe 5000 mieszkańców, dominowała zabudowa drewniana. Samo zamieszkiwanie w mieście w żaden sposób nie dawało przywilejów względem
ludności wiejskiej, Polacy w większości zajmowali się rolnictwem, normą było posiadanie
gospodarstwa rolnego w mieście lub też działek rolnych w obrębie okolicznych wsi. Kojarzonymi z mieszczaństwem handlem i usługami parali się w przedwojennej Sokółcez reguły żydzi, dlatego po wojnie należało szybko zapełnić lukę w strukturze społecznej
miejscowości po sokólskich wyznawcach mozaizmu wymordowanych przez Niemców.
Jednak przez cały okres od roku 1945 aż do początku lat 70. procesy zmian społecznych
przebiegały powoli, miały charakter ewolucyjny, nie skokowy czy rewolucyjny, o czym
najlepiej świadczy to, że liczba mieszkańców Sokółki do roku 1960 wzrosła zaledwie do
7480 – tylko o 600 więcej niż w roku 1936 – a po kolejnych 10 latach do 10013.

Powstanie Zakładów Stolarki Budowlanej Stolbud
Przełom nastąpił wraz z otwarciem dwóch dużych zakładów produkcyjnych na terenie
miasta. W 1972 roku zostaje oddany do użytku Zakład Stolarki Budowlanej Stolbud, producent okien i drzwi z drewna. Firma, która w latach świetności zatrudniała ponad 1500
pracowników. To właśnie wraz z powstaniem tych zakładów rozpoczyna się najbardziej
spektakularna faza rozwoju miasta. Jak zaznaczyłem, łączna liczba mieszkańców Sokółki
na początku lat 70. oscylowała w granicach 10000, tymczasem w jednym Stolbudzie
potrzebnych było do pracy ponad 1500 osób, skąd konieczność przyspieszonej migracji
z okolicznych wsi do powiatowej Sokółki. Zwożono pracowników z całego powiatu, ludzie chętnie korzystali z okazji, aby pracę na roli zamienić na pracę w dużej, nowoczesnej
jak na tamte czasy firmie. Jednak rzeczą absolutnie naturalną jest to, że łatwiej pracować
i mieszkać w tej samej miejscowości niż skazywać się na często dalekie i uciążliwe dojazdy.
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

53

Inwestycje centralne jako koło zamachowe rozwoju Polski lat 70.

Dariusz Chomiuk

No i projektanci i twórcy ZSB roztropnie pomyśleli zawczasu o wybudowaniu dużej
i wydajnej kotłowni miejskiej, bezpośrednio na terenie firmy. Ten inteligentny i perspektywiczny pomysł zaowocował dalszym etapem rozwoju miasta. Skoro bowiem istniałoźródło ciepła, można było uruchomić program masowej budowy mieszkań wielorodzinnych. Co to oznaczało w praktyce? Po pierwsze, szybkie zwielokrotnienie liczby mieszkańców Sokółki dzięki osiedlaniu się pracowników Stolbudu na terenie miasta w nowo
budowanych blokach mieszkalnych. Po drugie, dla mieszkańców napływowych oznaczało
to nie krok, ale wręcz skok w poprawie warunków bytowych w stosunku do stanuwcześniejszego. Ciepła woda w kranie zamiast studni na podwórzu oraz ciepłe grzejniki
w zimie zamiast pieca kaflowego – to naprawdę dużo. Ważnym czynnikiem było też wyraźne odmłodzenie populacji miasta, do pracy przyjeżdżali i osiedlali się tu głównie ludzie
młodzi (średnia wieku pracownika ZSB 28 lat, w SPOMASZU 26, co niewątpliwie miało
przełożenie na zjawisko wyżu demograficznego, pamiętam, że do Szkoły Podstawowej nr
4, gdzie się uczyłem, chodziło około 1400 dzieci!). Oczywiście zakrojone na wielką skalę
inwestowanie w budownictwo mieszkaniowe pozytywnie wpłynęło na estetykę i wygląd
miasta (nowe bloki zamiast często starych i drewnianych domów). Działalność wielkiej
firmy pociągała za sobą także kolejne pozytywne przedsięwzięcia i inwestycje, tuż obok
ZSB powstało nowoczesne przedszkole (1975 rok), oddano mieszkania zakładowe dla
pracowników (obecnie w tym miejscu stoi supermarket), zakładową przychodnię, stołówkę wraz z kuchnią. Wybudowano dla zakładu bocznicę kolejową, Stolbud miał swójośrodek wypoczynkowy nad morzem, również Klub Żeglarski „Żagiel”, początkowo dla
pracowników, potem dla wszystkich chętnych (klub założono w roku 1976). W następstwie boomu budowlanego powstało całe Osiedle Centrum, wprawdzie pierwsze dwa
bloki datują się jeszcze z lat 60. (1964; Spółdzielnię Mieszkaniową utworzono dwa latawcześniej), jednak pod koniec lat 70., gdy liczba mieszkańców Sokółki doszła do około
15500, już jakieś 50% żyło w blokach; dzisiaj SM dysponuje 70 budynkami. Warto dodać,iż kierownictwo ZSB należycie dbało o rozwój fachowej kadry pracowniczej, stąd współpraca ZSB z Politechniką Białostocką, a także z Akademią Medyczną w Białymstoku.
Szkolnictwo zawodowe w samej Sokółce rozwijało się szybko, już w 1963 roku powstał
Zespół Szkół Zawodowych na Osiedlu Zielonym, wtedy głównie na potrzeby Państwowego Ośrodka Maszynowego, a potem również na potrzeby kolejnych otwieranych zakładów pracy. Dzięki staraniom m.in. Dyrektora ZSB Pana Wojciecha Drewniaka udało
się zrealizować palącą inwestycję, mianowicie w 1984 roku oddano do użytku nowy
Szpital Rejonowy w Sokółce (służy mieszkańcom do dzisiaj), mocno zangażowała się w toprzedsięwzięcie, jak również w budowę przedszkola przy ZSB, ówczesna wicemarszałek
Sejmu Pani Prof. Halina Skibniewska. Warto się tu na chwilę zatrzymać przy niezwykłej,wręcz charyzmatycznej postaci pierwszego dyrektora ZSB Pana Wojciecha Drewniaka.
To dzięki Jego pracy i zaangażowaniu w dużej mierze udało się zrealizować większość takmądrze pomyślanych inwestycji, często do dziś służących mieszkańcom. Pan Drewniak
urodził się w 1922 roku w Wadowicach, w 1940 roku w pierwszym transporcie polskich
54

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Inwestycje centralne jako koło zamachowe rozwoju Polski lat 70.

Dariusz Chomiukwięźniów politycznych z więzienia w Tarnowie trafił do KL Auschwitz, całą okupację
spędził w niemieckich obozach koncentracyjnych. W 1945 roku trafił do Korpusu generała Andersa, po powrocie do Polski prześladował go UB. Ukończył Akademię Rolniczą
w Poznaniu z tytułem inżyniera, skierowany do pracy w Sokółce zaangażował się w misję
tworzenia ZSB, co nader pozytywnie wpłynęło na losy naszego miasta. W 2012. jako
drugi uzyskał tytuł Honorowego Obywatela Sokółki. Działał społecznie w organizacjach
kombatanckich i wspierających misję krzewienia pamięci o KL Auschwitz (Towarzystwo
Opieki nad Oświęcimiem). To dzięki Jego inwencji sokólskie Liceum już pod koniec
lat 70. otrzymało pierwszy komputer „Odra” (polski!). ZSB umożliwiały mieszkańcom
zakup w miarę taniego drewna na opał z materiału poprodukcyjnego. Obecnie firma po
przekształceniach własnościowych funkcjonuje, dobrze sobie radzi i na rynku polskim,i poza granicami kraju, jednak liczba pracowników oscyluje w granicach 300.

Powstanie FUM „Spomasz”
Innym sporym, ale pozostającym w cieniu wielkiego sąsiada zakładem była Fabryka
Urządzeń Mechanicznych „SPOMASZ”. Zakład otwarty w 1974 roku zasłynął z produkcji kabin ciągnikowych, wytwarzano też m.in. betoniarki. Jako samodzielny zakład SPOMASZ rozpoczął działalność w 1985 roku. Podobnie jak ZSB, funkcjonował
w pełnym rytmie produkcji, czyli na 3 zmiany. Wybudowano mieszkania zakładowe
dla pracowników, część istnieje do dziś, załoga liczyła setki osób. Obecnie, po wykupieprzez prywatnego inwestora w 2002 roku, firma działa z powodzeniem w branży techniki grzewczej oraz urządzeń dla rolnictwa.

Państwowy Ośrodek Maszynowy w Sokółce
Trzecia duża firma to Państwowy Ośrodek Maszynowy, powstał już w 1952 roku
i był pierwszym dużym zakładem pracy w Sokółce. W czasach prosperity zatrudniałokoło 300 osób, w tej chwili działa jako spółka komunalna i zatrudnia kilkudziesięciu pracowników.

Inwestycja w infrastrukturę kolejową
W pierwszej połowie lat 80. zelektryfikowano linię kolejową z Białegostoku do Kuźnicy,
co oznaczało wygodniejszą podróż, a przede wszystkim skróciło jej czas, natomiast do dziśnie zelektryfikowano linii do Suwałk. Warto też nadmienić, że Sokółka była i jest nadalważną stacją dla towarowego ruchu kolejowego, z licznymi rampami przeładunkowymi,
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

55

Inwestycje centralne jako koło zamachowe rozwoju Polski lat 70.

Dariusz Chomiuk

a w latach 70. dodatkowo funkcjonowały rampy przeładunkowe w niedalekich Geniuszach.
Zarówno w samej Sokółce, jak i w Geniuszach leczono wówczas w kolejowych przychodniach lekarskich, w Geniuszach oferował pokoje hotel robotniczy dla pracowników PKP –oto kolejne świadectwa rozmachu tej instytucji na gierkowskim Podlasiu. O bocznicach
kolejowych prowadzących do dużych zakładów pracy piszę w innych miejscach artykułu.

Rozwójsokólskiej spółdzielczości
W 1975 roku powstaje Spółdzielnia Mleczarska, która zintensyfikuje przetwórstwo
w tej branży w regionie. Renomowany i znany ów zakład przez pewien czas miał nawet
własną oczyszczalnię ścieków. W obrębie bardzo aktywnego i dobrze rozwiniętego sektora spółdzielczego Sokółki na uwagę zasługują oprócz SM także inne firmy. W latach
70. Sokólskie Zakłady Przemysłu Terenowego postawiły ładny, okazały, a także funkcjonalny (w podpiwniczeniu umiejscowiono urokliwą salę balową) budynek (tzw. Dom
Usług), który przejęła Wytwórczo Usługowa Spółdzielnia Pracy. Ta wielobranżowa firma
nie tylko prowadziła segment usług, lecz także prowadziła zakład wytwarzający kleje
biurowe i atramenty. Istniała Spółdzielnia Pszczelarska „Witamina”, Spółdzielnia Usług
Rolniczych (funkcjonuje do dziś). Nadto Spółdzielnia Transportu Wiejskiego czy spółdzielnia produkująca elementy betonowe na os. Buchwałowo (po zmianach właścicielskich funkcjonuje do dziś), ta druga z własnym blokiem mieszkalnym dla pracowników,
był zakład krawiecki Międzywojewódzkiej Spółdzielni Inwalidów, była Spółdzielnia
Rzemieślniczych Usług Remontowo-Budowlanych, nie sposób zapomnieć oczywiście teżo Spółdzielni Spożywców „Społem” – firmie z tradycjami sięgającymi 1920 roku – anio Gminnej Spółdzielni Samopomoc Chłopska z całym kompleksem usług (handel węglem, nawozami itp.) oraz okazałym biurowcem w centrum miasta. Co ciekawe, zarówno PSS „Społem”, jak i GS miały własne wytwórnie oranżady, a GS miała w dodatku
rozlewnię piwa. Pamiętać należy, iż także w najbliższych wiejskich okolicach Sokółki
powstawały duże, prężne spółdzielnie rolnicze, które dawały pracę i lokalnym mieszkańcom, i przybyszom z najdalszych zakątków Polski (Łosośna Wielka, zakład z połowy
lat 70., również Kurowszczyzna). Wszystko świetnie funkcjonowało w owych latach.

Inne znaczące sokólskie zakłady pracy w latach 70.
Funkcjonowały istniejące do dziś Zakłady Wylęgu Drobiu. Opodal Sokółki działały dwieduże kopalnie żwiru w Racewie i Zadworzanach, dla zadworzańskiej wybudowano
bocznicę wraz z całą infrastrukturą kolejową. Tory kolejowe dochodziły również bezpośrednio do działających do dzisiaj Zakładów Zbożowych. W Sokółce siedzibę miał
56

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Inwestycje centralne jako koło zamachowe rozwoju Polski lat 70.

Dariusz Chomiuk

PGR, dzięki temu na potrzeby pracowników wybudowano mieszkania zakładowe, codało początek całemu osiedlu bloków mieszkalnych przy ulicy Broniewskiego. Charakterystyczne, że większość dużych firm w okresie PRL-u, szczególnie w latach 70.,
gdy rozwój społeczno-gospodarczy przybrał na sile, za punkt honoru stawiała sobie
zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych pracowników, stąd bloki, hotele czy mieszkania
pracownicze chociażby i na zaadaptowanych górnych piętrach budynków dworca kolejowego: ważne, by ludzie mieli gdzie mieszkać – oto rzucający się w oczy przykład
wzrostu dobrobytu Polaków w czasach „ery gierkowskiej prosperity”.

Rozwój życia kulturalnego w Sokółce lat 70.
Cały ten czas z rozwojem przemysłu współgrał rozwój życia kulturalnego i oświatowego.
Już w latach 70. snuto plany utworzenia Muzeum Dziedzictwa Tatarów Polskich, ostatecznie w 1985 roku – dzięki zaangażowaniu pracownika Sokólskiego Ośrodka Kultury
Pana Macieja Musy Konopackiego – powstało w jednym z najstarszych budynków w mieście, jeszcze z czasów podskarbiego litewskiego Antoniego Tyzenhauza (z 1770 roku),
Muzeum Ziemi Sokólskiej. Sokólski Ośrodek Kultury prowadził szereg zajęć dla osóbchcących poszerzać swoje pasje i zainteresowania (akademie, kiermasze itp).
Tematem na oddzielne rozważania jest sokólskie kino, z tradycjami jeszcze sprzed
wojny. W tym miejscu warto zauważyć, że oddane w 1969 roku do użytku obecne kino
„Sokół”, w latach 70. cieszyło się ogromną popularnością, wśród występujących artystów były tak wybitne gwiazdy polskiej estrady, jak Jerzy Połomski, Violetta Villas, Stan
Borys czy zespół 2 plus 1. Dodajmy, że dla kinomanów utworzono Dyskusyjny Klub
Filmowy. Zasobna biblioteka miejska dostarczała strawy duchowej, a Szkolne Kluby
Sportowe oraz Klub Sportowy „Sokół” – nie tylko z prężnie działającą sekcją piłkarską,lecz także z liczącą się w Polsce sekcją kolarską – dawały upust energii witalnej.

Komunikacja miejska
Prawdziwym ukoronowaniem rozwoju i świadectwem awansu miasta było wydarzenie
roku 1984: uruchomienie w Sokółce miejskiej komunikacji autobusowej. Początkowo
były 2 linie, w latach 90. doszła trzecia, do dziś nadal kursują dwie.

Próba podsumowania rozważań i wnioski własne
Po wojnie nasze miasteczko, właściwie pozbawione infrastruktury miejskiej, z przewagą
ludności utrzymującej się z pracy na roli, z około 5 tysiącami mieszkańców, aż do lat 60.
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

57

Inwestycje centralne jako koło zamachowe rozwoju Polski lat 70.

Dariusz Chomiuk

trwało w marazmie; zaludnienie co prawda rosło, powstawały zakłady pracy, szkoły, rozwijał się handel, zwiększał się zakres świadczonych usług, jednak dopiero duże centralne
inwestycje z lat 70. rzeczywiście przyspieszyły rozwój i umożliwiły znaczący wzrost
poziomu życia. Wraz z końcem Polski Ludowej Sokółka wchodziła w nową rzeczywistość jako blisko 20-tysięczne miasto z dobrze rozwiniętym przemysłem i infrastrukturą
miejską, aczkolwiek przynać należy, że „piętą achillesową” były nędzne drogi, poza tym
brakowało wiaduktu nad torami, planowanego od dziesięcioleci, a przerzuconego dopierow 2020 roku. Czy gdyby nie ZSB „Stolbud” to Sokółka nie rozwinęłaby się? Na pewno
tempo byłoby o wiele wolniejsze, a o niektórych inwestycjach w ogóle nie byłoby mowy.
To, co osiągnięto w tamtych czasach, stanowiło świetną podstawę przyszłego rozwoju.
Każde miasto ma nieco inną specyfikę, myślę wsakże, iż to, co napisałem o Sokółce,może dobrze reprezentować inne miasta tzw. „Polski powiatowej”. Gdybym miał jednymobrazowym zdaniem określić, z czym kojarzy mi się osobiście „epoka Gierka”, tobym
powiedział że w skali krajowej z samoczynnie otwierającymi się drzwiami na Dworcu
Warszawa Centralna, a w skali lokalnej z pięknym, nowoczesnym zakładem pracy ZSB„Stolbud” w moim mieście, który niczym katalizator wpłynął na rozwój Sokółki, jakąpoznałem w swych szkolnych czasach lat osiemdziesiątych.
Dariusz Chomiuk

Bibliografia internetowa(artykuły z portalu „isokolka.eu”) i inne pozycje:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.

 0 lat niezwykłych wspomnień, jubileusz KS „Żagiel” w Sokółce, 9.01.2016,
4
Osiedle Centrum przed laty, 10.01.2016,
I po biurowcu, 13.02.2015,
Wszyscy (no prawie) jesteśmy wieśniakami, 22.04.2014,
Sokółka 30 lat temu i dziś, 23.12.2013,
Chodzenie po torach surowo wzbronione, 19.05.2012,
Osiedle Centrum Stolbud Spomasz: tak rozwijało się miasto, 25.11.2011,
Wojciech Drewniak nie żyje, zmarł Honorowy Obywatel, 15.05.2016,Śpij spokojnie Wojciechu, napracowałeś się dla nas. Ostatnia droga Honorowego Obywatela Sokółki, 17.05.2016,10. Kurier Poranny: Wojciech Drewniak został Honorowym Obywatelem Sokółki, 17.06.2012,11. informacje o Sokółce: plik pdf, strona internetowa Urzędu Miasta w Sokółce,12. Zamyslenie.pl – Aforyzmy i cytaty – dla Ciebie,
13. https://nowiny24.pl/lata-70-i-epoka-gierka-skad-ten-sentyment/ar/6108093,
14. Tadeusz Gajdzis, Ziemia zroszona łzami. Sokółka – moje rodzinne miasto 1939-1947,
Wydawnictwo Prymat, Białystok 2000.

58

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Inwestycje centralne jako koło zamachowe rozwoju Polski lat 70.

Dariusz Chomiuk

Galeria zdjęć
Poniższe zdjęcia zamieszczam dzięki uprzejmości Muzeum Ziemi Sokólskiej w Sokółce.

Inauguracja Miejskiej Komunikacji Autobusowej w Sokółce, rok 1984.

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

59Inwestycje centralne jako koło zamachowe rozwoju Polski lat 70.

Dariusz Chomiuk

Zakłady Stolarki Budowlanej Stolbud w Sokółce, widok z lat prawdopodobnie 80.

Państwowy Ośrodek Maszynowy, widok z lat prawdopodobnie 80.

60

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Inwestycje centralne jako koło zamachowe rozwoju Polski lat 70.

Dariusz Chomiuk

FUM „Spomasz”, widok od strony torów kolejowych w kierunku Suwałk, prawdopodobnie
lata 80.

Typowy blok mieszkalny na Osiedlu Centrum z siedzibą zakładu krawieckiego Spółdzielni
Pracy Inwalidów na parterze, widok prawdopodobnie z lat 80.

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

61

Inwestycje centralne jako koło zamachowe rozwoju Polski lat 70.

Dawne ZSB Stolbud w obecnym kształcie, zdjęcie własne z 2020 roku.

„Najwspanialsza pamięć jest słabsza
niż najsłabszy atrament” – chińskie przysłowie.
Ceńmy dorobek przodków tak,jak chcielibyśmy sami być docenieni.

62

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Dariusz Chomiuk

GIGANCI SUKCESU

WojciechRączyński

Jak filozof i nauczyciel języka polskiego oraz języków
klasycznych został jednym z pierwszych polskich wielkich fabrykantów – odpowiedź na to pytanie znajdzie
czytelnik w poniższym artykule.

Giganci sukcesu:
Hipolit Cegielski
Słowo wstępne
W latach następujących po ,,Wiośnie Ludów” która zmusiła konserwatywne kręgi skupione wokół króla Prus Fryderyka Wilhema IV, do kolejnego złagodzenia względem
ludności polskiej rygorów germanizacyjnych, wprowadzanych niejednokrotnie terrorem policyjnym, życie kulturalne Wielkopolski rozkwitło. Zawiązane zostały liczne
stowarzyszenia polskie, powstała polskojęzyczna prasa, rozwijało się rzemiosło i zorganizowany ruch samokształceniowy, szczególnie wyraźny właśnie wśród młodzieży
rzemieślniczej. W owych latach rozpoczął również działalność Hipolit Cegielski, następny po
Karolu Marcinkowskim i nawiązujący do jego
planów wybitny i wszechstronny organizatorżycia polskiej społeczności, nastawiony wszakże
głównie na tworzenie zrębów działalności przemysłowej. Wówczas zaczyna się kolejna rewolucja przemysłowa i proces budowy gospodarki
kapitalistycznej. Można tu sparafrazować Mikołaja Reja i rzec: ,,A niechaj narodowie wżdypostronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój przemysł mają”.
Przejdźmy do biografii Cegielskiego, gdyżjego życie i wielostronna działalność w trudnych
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

63

Giganci sukcesu: Hipolit Cegielski

Wojciech Rączyński

latach narodowej niewoli powinny dzisiaj – w naszych też nie najłatwiejszych czasach –stanowić dla nas wzór do naśladowania.

Krótki szkic biograficzny
Gaspar Józef Hipolit Cegielski urodził się 6 stycznia 1813 roku w Ławkach koło
Trzemeszna (poznańskie). Był synem Michała Cegielskiego i Józefy z Palkowskich.
W związku ze wczesną śmiercią matki i poważnymi problemami finansowymi ojca Hipolit od wczesnych lat wykazywał bardzo dużą samodzielność. W latach 1827-30 uczył
kształcił się w szkole w Trzemesznie, następnie w latach 1830-35 uczęszczał do Gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu. Dzięki niemałym umiejętnościom i świetnym
wynikom w nauce, przede wszystkim w matematyce i językach obcych, otrzymał stypendium rządowe i w 1835 r. podjął studia na berlińskim Uniwersytecie Fryderyka
Wilhelma. Pod kierownictwem prof. Franciszka Boppa, twórcy nowożytnej lingwistykii językoznawstwa porównawczego, napisał Cegielski w roku 1839 dysertację doktorską
z filozofii pt. De negatione (O przeczeniu). Względy nie tyle materialne, ile patriotyczne
skłoniły go do udzielania lekcji języka polskiego damom i kawalerom z kręgów przebywającej w Berlinie arystokracji polskiej. Do grona jego berlińskich uczniów należeli
m.in. księżna Wanda Czartoryska z domu Radziwiłłówna oraz książę August Sułkowski,
syn napoleońskiego generała i marszałka pierwszych sejmów stanowych w prowincji
poznańskiej – Antoniego Sułkowskiego.

Praca naukowa
Zdobycie wykształcenia umożliwiło mu realizację jego ówczesnego celu życiowego,
którym było objęcie posady nauczyciela w gimnazjum. W latach 1840-46 uczył łaciny,
greki, języka polskiego oraz historii i geografii w Gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu. Jednocześnie intensywnie pracował naukowo, publikował teksty z zakresu językoznawstwa, m.in. artykuł O powstaniu mowy i szczególnych języków (1841) i rozprawę
O słowie polskim i koniugacjach jego (1842). Napisał również podręcznik gramatyki
greckiej (1843) oraz szeroko znaną i parokrotnie wznawianą Naukę poezji (1845),
która poza teorią poezji zawierała obszerne wypisy z literatury polskiej i na której oparłswój dalekosiężny program edukacji narodowej. Osiągnąwszy stabilizację zawodową
i materialną, w 1841 roku ożenił się z Walentyną Motty (1823-59). Cegielscy mieli
trójkę dzieci: syna Stefana i dwie córki – Karolinę i Zofię.
Pierwszy etap życia H. Cegielskiego zakończył się w 1846 roku, gdy odmówił wykonania polecenia władz szkolnych dotyczącego przeszukania mieszkań swoich uczniów
podejrzanych o konspirację patriotyczną, podobno przygotowujących powstanie zbrojne.
64

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Giganci sukcesu: Hipolit Cegielski

Wojciech Rączyński

Cegielskiego zawieszono w obowiązkach służbowych. Nie pomogły jego apele do ministra oświaty Wielkiego Księstwa Poznańskiego Johanna Eichhorna, w których starał się
przekonać władze, że wymaganie od nauczyciela, by przejmował obowiązki policjanta,
nie licuje z jego stanowiskiem i godnością. Dymisję Cegielskiego zaakceptował sam król
Fryderyk Wilhelm IV. Zbiegła się ona z innym bolesnym ciosem: zmarł jego serdeczny
przyjaciel i wielce zasłużony dla miasta Poznania i całej Wielkopolski lekarz społecznik
Karol Marcinkowski (1800-1846). Obszerną biografię Marcinkowskiego przedstawił
Cegielski dwadzieścia lat później (1866) w formie odczytu wygłoszonego na sali Bazaru Poznańskiego podczas uroczystego posiedzenia Towarzystwa Naukowej Pomocy.

PrzemysłPozbawiony prawa nauczania Cegielski musiał szukać dla siebie innych źródeł
utrzymania.
W trudnej sytuacji znalazła się również najbliższa rodzina, żona i dziecko. Więcza poradą przyjaciół, m.in. Józefa Łukasiewicza (zasłużonego historyka i kustosza Biblioteki Raczyńskich), udał się Cegielski najpierw na siedmiotygodniową praktykę dofirmy żelaznej Jakuba Ravenego w Berlinie, gdzie znaną już sobie metodą przechodził
od najniższych stanowisk wzwyż.
Po ukończeniu praktyki, dzięki wsparciu finansowemu Macieja Mielżyńskiego(polskiego działacz politycznego i społecznego, ziemianina) i Jana Sucharzewskiego(wnuka Jana Sucharzewskiego, posła ziemi gnieźnieńskiej i kaliskiej na Sejm Czteroletni 1788-92, brygadiera kawaleryjskiego), również innych zamożnych Wielkopolan, założył najpierw niewielki sklep z artykułami żelaznymi oraz warsztat naprawynarzędzi rolniczych. Po kilkunastu latach ciężkiej walki konkurencyjnej z Niemcami
zakład Cegielskiego zaczął się stopniowo rozrastać
i przeobrażać w duże przedsiębiorstwo przemysłowe.
Gdy jego właściciel nabył nowe tereny przy ulicy Strzeleckiej (1859), powstała odlewnia żelaza, a liczba robotników stale rosła. W roku 1868 fabryka zatrudniała
już około 300 pracowników. Dość dużo, jeśli wziąć poduwagę to, że najpoważniejsza wówczas firma pruska
Juliusza Moegelina, produkująca kotły i cysterny, zatrudniała tylko 70 robotników.
Zakłady Cegielskiego produkowały w pierwszym
rzędzie narzędzia i maszyny potrzebne rolnictwu,
a więc siewniki, pługi, brony, młockarnie, sieczkarnie
i wiele innych. Sprowadzał z zagranicy niektóre gotowemodele i je doskonalił.
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

65

Giganci sukcesu: Hipolit Cegielski

Wojciech Rączyński

Znakomitym poligonem doświadczalnym były wzorowo prowadzone majątki zaprzyjaźnionych ziemian polskich, m.in. Gustawa Potworowskiego, Macieja Mielżyńskiego, generała Dezyderego Chłapowskiego, Jana Sucharzewskiego, księcia Augusta
Sułkowskiego, Karola Turny i wielu innych. Ci ziemianie pomagali mu finansowo w początkowym okresie rozbudowy fabryki.
W latach sześćdziesiątych XIX wieku wyroby Cegielskiego kupowano w innychdzielnicach Polski, a nawet w Rosji, Austrii i w Niemczech. Cegielski rósł w potęgę,zdobywał w kraju renomę solidnego fabrykanta.

Warunki pracy w fabryce CegielskiegoDzień pracy w zakładach trwał 11 godzin – od 6 rano do 6 wieczór, w tym dwie dłuższe
przerwy – śniadaniowa i obiadowa. Pracownicy mogli korzystać z kasy zapomogowej.
Regulamin dla robotników z Fabryki Machin i Lejarni Żelaza Hipolita Cegielskiego
cechował spory jak na owe czasy humanizm.
Wybudował na terenie zakładu hale magazynowe, gdzie pracownicy nabywali po cenie
hurtowej środki żywnościowe i odzież. Urządzał dla pracowników zabawy i wycieczki
w okolice Poznania (najczęściej do Puszczykowa). Cegielski starał się pozyskać pracowników życzliwością i troskliwością, jak najściślej związać ich z przedsiębiorstwem, i zatrudniać głównie Polaków. Całą załogę, podobnie jak właściciela, charakteryzowało wysokie poczucie patriotyzmu i odpowiedzialności osobistej za powierzone obowiązki, które wynikało
nie tylko z uświadomionej potrzeby stawienia czoła – solidną pracą – ostrej konkurencji
niemieckiej, lecz także z aktualnych interesów i potrzeb narodu polskiego. Humanitarne
podejście Cegielskiego do pracowników można by nazwać „kapitalizmem z ludzką twarzą”.
Pięćdziesiąt lat później – jak mówi legenda – misjonarze, przybywszy z Paryża do Ameryki,
zaszczepili podejście Cegielskiego do pracowników wielkiemu fabrykantowi początków
XX wieku Henrykowi Fordowi, który podobnie starał się humanizować kapitalizm.

Działalność wydawnicza
Po przekwalifikowania się na kupca i fabrykanta Cegielski znajdował czas na działalność publicystyczną, kulturalną i społeczną.
Kontynuował on program Karola Marcinkowskiego, przeciwstawiał mianowicie idei
rewolucyjnych przemian i walce zbrojnej obronę interesów polskich przez legalne interwencje u władz pruskich tudzież pracę organiczną.
Poglądy te zgadzały się z hasłami, jakie podówczas głosiła Liga Polska – naczelna organizacja polityczna Wielkiego Księstwa, którą kierowali Karol Libelt i Gustaw Potworowski
i która usiłowała wymóc na władzach pruskich daleko idące ustępstwa na rzecz Polaków.
66

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Giganci sukcesu: Hipolit Cegielski

Wojciech Rączyński

W 1848 roku Cegielski założył pierwszy na tamtych terenach polski dziennik, Gazetę Polską, w której przez pewien pełnił funkcję publikującego redaktora naczelnego.
Po likwidacji Gazety w 1850 roku – po ogłoszeniu przez władze pruskie restrykcyjnychzarządzeń prasowych – razem z Walentym Stefańskim i Władysławem Bentkowskimzałożył Gońca Polskiego, który wychodził do końca 1851 roku. Do działalności wydawniczej wrócił w 1859 roku. Założył wtedy Dziennik Poznański, który z biegiem
czasu stał się jednym z najważniejszych czasopism Wielkopolski. Zarówno Gazecie, jaki Dziennikowi Cegielski nadał charakter narodowo-liberalny.

Działalność społeczno– polityczna
Powodzenie materialne pozwoliło Cegielskiemu w końcu 1861 roku zmienić skromne
mieszkanie na dużą willę przy ulicy Koziej 9. Częstymi gośćmi w nowym domu byli
wybitni ziemianie wielkopolscy, profesorowie szkół średnich, redaktorzy miejscowych pism, uczeni, literaci i działacze społeczni. Dom ten stał się ogniskiem polskości
w Wielkim Księstwie Poznańskim, gdzie rodziło się wiele cennych inicjatyw.
Stosunkowo skromny zakres miała działalność polityczna Cegielskiego.
Problematykę polityczną poruszał w swoich artykułach oraz w wydanej w Brukseli
broszurze Sprawa polska przed Trybunałem Kongresu Europejskiego (1864).
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

67

Giganci sukcesu: Hipolit Cegielski

Wojciech Rączyński

W niej na pierwszym miejscu swego programu postawił Cegielski ideę pracy organicznej, solidaryzmu narodowego i legalizmu, a w ramach określonych tą polityką –obronę narodowości polskiej, polskiego języka oraz polskiego stanu posiadania w rolnictwie, handlu i przemyśle. „Materialną podstawą narodowości – pisał Cegielski nałamach Gazety Polskiej w artykule Barwa nasza z dnia 6 lipca 1848 r. – jest ziemia,
przemysł i handel, a kto ziemię, przemysł i handel wydaje w ręce cudzoziemców,
ten sprzedaje narodowość swoją, ten zdradza swój naród” [cyt. za: Hipolit Cegielski
1813-1868/Lech Słowiński, s. 22].
Obowiązkiem wszystkich Polaków, bez względu na pochodzenie, jest ,,entuzjazm
dla narodowości swojej, wytrwałość i cierpliwość, rozum i ostrożność, żelazna konsekwencja, oględność na najdrobniejsze rzeczy, wreszcie wspólne i jedno zgodne działanie” [Gazeta Polska, cyt. za: jw.].
Za kardynalne wady Polaków, które wielokrotnie były przyczyną ich nieszczęść,uznawał Cegielski ,,oziębłość dla narodowej sprawy, zwątpienie i zniechęcenie, szalone
pomysły i fanfaronadę, trzymanie się dziś tego, a jutro owego […], lekceważenie i lenistwo, a wreszcie szarpanie się wzajemne” [Gazeta Polska, cyt. za: jw.].
Drogę ku lepszej przyszłości widział w wychowaniu młodego pokolenia opartym na
solidnych podstawach narodowych, których jedną z głównych podpór jest język ojczysty.
Kontynuował Gazetę Polską powstały dzięki staraniom Cegielskiego Goniec Polski,
dla którego pisał artykuły.

Działalność w towarzystwach gospodarczych i naukowych
Cegielskiego nieustannie zajmowała sprawa kształcenia inteligencji polskiej. Dlatego
gorliwie pracował w Towarzystwie Pomocy Naukowej, stanowisko wiceprezesa TPN
piastował aż do śmierci. Do jego zadań należała opieka nad uczącą się i studiującą młodzieżą – decydował o przyznawaniu stypendiów.
Stypendystów przybywało. Najliczniejszą grupę tworzyli kandydaci na nauczycieli
ludowych. Pobierali nauki w seminariach nauczycielskich w Poznaniu i Paradyżu. Mniej
liczną gimnazjaliści i studenci wyższych uczelni (przeważnie Berlina lub Wrocławia).
Nie zapominano o uczniach, którzy zdobywali zawody praktyczne – rzemieślnicze,
rolnicze, kupieckie.
Cegielski za fundament egzystencji narodu w warunkach politycznej niewoli uważał
oświatę, naukę i pracę. W TPN grał rolę herolda nowych czasów, był duszą i inspiratorem poczynań towarzystwa.
Należał do Towarzystwa Przemysłowego, Towarzystwa Rzemieślniczego, Towarzystwa Pożyczkowego Przemysłowców Miasta Poznania oraz prezesował Centralnemu
Towarzystwu Gospodarczemu. Skupiały one w swych szeregach wszystkich wybitniejszych ziemian.
68

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Giganci sukcesu: Hipolit Cegielski

Wojciech Rączyński

Dążył też Cegielski do nawiązania współpracy z innymi dzielnicami bądź zaborami –z Królestwem, Prusami Zachodnimi czy z Galicją. Szczególny nacisk kładł na dwutorowe kształcenie młodych rolników: w zawodowych szkołach rolniczych i w formie
praktyk we wzorowo prowadzonych gospodarstwach ziemiańskich.

Śmierć CegielskiegoUdźwignięciu licznych obowiązków nie sprzyjały słabe zdrowie i częste choroby. Zmarł
młodo 30 listopada 1868 roku w Poznaniu. Do opieki nad majątkiem i dziećmi (żonaCegielskiego zmarła 9 lat wcześniej) zobligował swego bliskiego przyjaciela Władysława Bentkowskiego. Wielkiego przemysłowca pochowano na cmentarzu św. Marcina.
Nekropolia przestała istnieć podczas II wojny światowej. Niestety, nie odnaleziono doczesnych szczątków Cegielskiego. Obecnie na Cmentarzu Zasłużonych Wielkopolanna Wzgórzu Świętego Wojciecha w Poznaniu znajduje się upamiętniający go obelisk
z ziemią z cmentarza świętomarcińskiego.
Śmierć Hipolita Cegielskiego oznaczała dla społeczeństwa polskiego utratę przywódcy, który w szczególny sposób przyczynił się do budowania kulturowej tożsamościPolaków i do rozpoczęcia gospodarczej modernizacji kraju.
Za czynniki decydujące należy uznać tu jego wiedzę, aktywność społeczną i gospodarczą, także temperament, charyzmę świetnego mówcy oraz pragmatyzm i upórw działaniu. Cegielski był nauczycielem, przemysłowcem, społecznikiem, ale także kochającym mężem i ojcem zatroskanym o zdrowie i pomyślność członków rodziny. Łączył w sobie wiedzę i wielką kulturę osobistą z humanistycznymi i liberalnymi ideałami
oraz z głębokim zrozumieniem dla spraw materialnych i dla rozwoju gospodarczegoziem polskich, co stanowiło ważny element popieranej i rozwijanej przez niego na
gruncie poznańskim pracy organicznej.

EpilogZnane jeszcze przed piętnastu laty powszechnie w naszym kraju i na świecie zakłady
Cegielskiego – teraz podzielona i oddana w obce ręce niegdysiejsza chluba Poznania,
Wielkopolan i Polski – od momentu założenia w 1846 roku zazwyczaj kojarzone
z wielkim przemysłem, produkowały znakomite lokomotywy, wagony kolejowe, obrabiarki, silniki okrętowe i sporo innych artykułów nowoczesnej metalurgii. Blasku
tym zakładom, oznaczanym symbolicznym skrótem ,,HCP”, dodała najnowsza historia Polski, pamiętny czerwiec 1956 roku, kiedy to robotnicy ,,Cegielskiego” zadokumentowali swoją obywatelską troskę o losy naszego kraju, przyczyniając się dojego odnowy.
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

69

Giganci sukcesu: Hipolit Cegielski

Wojciech Rączyński

Mimo że z nazwiskiem Cegielskiego dość mocno splata się historia naszego narodu
na przestrzeni minionych 170 lat z okładem, on sam pozostał szerokim kręgom zupełnie nie znany.
Wojciech Aleksander Rączyński

Źródła:1. P. Kołodziej, Hipolit Cegielski 1813–1868. Wielki Wielkopolanin, Portal: historia.org.pl,
https://historia.org.pl/2013/01/06/hipolit-cegielski-1813-1868/ [dostęp: 29.01.2021].
2. L. Słowiński, Hipolit Cegielski 1812–1868, Poznań 1983.

Etyka w biznesie źródłem prawdziwego dobrobytu.

70

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

SAMOOBRONA INFORMACYJNA

Arkadiusz
Olejniczak

Bez wątpienia jesteśmy obecnie świadkami wpędzania
społeczeństwa w coś, co można by nazwać społeczną psychozą. Mnogość bodźców, jakimi jesteśmy codziennie
bombardowani, utrudnia nam docieranie do istotnych
informacji. Wielu z nas traci zdolność do analizowania
rzeczywistości w sposób obiektywny. Czy wobec tegomożna jeszcze mówić o zdrowym społeczeństwie?

Neurotyczne
społeczeństwo naszych czasów
W niniejszym chciałbym artykule poruszyć temat negatywnych dla społeczeństwa
skutków, jakie wywołuje bezkrytyczne poddawanie się zabiegom inżynierii społecznej.
Opierając się na wiedzy z zakresu cybernetyki i psychologii podejmę także próbę interpretacji mechanizmów tłumaczących niektóre zjawiska . Ponieważ moim zdaniem
największą winę ponosi styl życia współczesnego człowieka, zechcę zgłębić zwłaszcza
zagadnienie konsumpcjonizmu, pragnąłbym też pokazać, czyim interesom służy powszechny konsumpcjonizm.
Odkrycia niemieckiej psychoanalityk Karen Horney rzuciły nowe światło na badania
przyczyn stanów neurotycznych. Są to stany, w których lęki, emocje czy stres są przeżywane w sposób nieadekwatny do stanów, w jakich powinna przeżywać to wszystko
osoba zdrowa. Zakwestionowała ona panujący wówczas freudowski paradygmat dotyczący przyczyn powstawania nerwic i zakładający, że podłoże takich chorób jestwyłącznie biologiczne. Tym, co odróżnia podejście Horney do przyczyn nauroz, jest
zwrócenie uwagi na związek zaburzeń ze środowiskiem, w jakim osoba się wychowywała, czyli na czynniki społeczno-kulturowe. Słusznie zauważyła ona, że neurotyczność
jednostki ma źródło głównie w rodzinie. To, jakimi rodzicami byli nasi przodkowie,
wyciska piętno na przyszłych pokoleniach. Głównymi według badaczki przyczynami
stanów neurotycznych są nadopiekuńczość rodziców, niepoświęcanie dzieciom uwagi,
faworyzowanie któregoś dziecka z rodzeństwa, brak okazywania uczuć oraz puszczenie
dziecka samopas. Obecnie obserwujemy proces, który z punktu widzenia Karen Horney
i jej teorii neurotycznego charakteru można by nazwać hodowaniem społeczeństwa
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

71

Neurotyczne społeczeństwo naszych czasów

Arkadiusz Olejniczak

neurotyków. Nie ma oczywiście dymu bez ognia: postęp technologiczny zmienił stylżycia, co się odbiło na rodzinie, czyli komórce społecznej stanowiącej centrum zainteresowania niemieckiej psychoanalityk.
Wydawać się mogło, że postęp techniczny pociągnie za sobą postęp moralny. Nic bardziej mylnego. Całą energię zaoszczędzoną dzięki rozwiązaniom technicznym i nowym
technologiom zagospodarowano w taki sposób, że służyła ona głównie zwiększaniu konsumpcji i zysków. Korporacje stały się głównym beneficjentem postępu. Technologię zwrócono przeciw ludzkości, którą zdegradowano do rangi prekariatu. Z kolei nadmuchiwanie
konsumpcji wykreowało konsumpcjonizm. Popularne stało się życie na kredyt, który pozwala zaspokajać potrzeby bezzwłocznie. Ciągły wzrost skali potrzeb bez jednoczesnego
wzrostu wynagrodzeń zmusił w wielu rodzinach do pracy na etacie oboje rodziców, a tym
samym zabrał im sporo czasu niezbędnego do wychowania dzieci. Coraz częściej rodziny
się rozpadały, co zresztą na Zachodzie jest już standardem. Powodem owego zjawiska
jest to, że człowiek zależny od konsumpcjonizmu najczęściej traktuje innych jak towar.
Zadać należy pytanie: czy w takich warunkach dziecko ma szanse wyrosnąć na zdrową
jednostkę? Innym negatywnym zjawiskiem związanym ze skupieniem się na konsumpcji
jest dziś nadpodaż niedojrzałych osobników. Mężczyźni zdają się wiecznymi chłopcami
traktującymi związek jako miejsce zaspokajania potrzeb bez brania odpowiedzialności za
rodzinę. Z kolei kobiety zdają się widzieć w swoich partnerach maszynkę do spełniania życzeń. Jak się okazuje, rozwój osobowy to proces, który tak naprawdę nie kończy się w momencie osiągnięcia dojrzałości, lecz trwa, jego intensywność jest mniejsza lub większa.
Presja socjologiczna wymusza na nas ciągłe dostosowywanie się do wciąż zmieniających się warunków. Naoczni świadkowie tego zjawiska, obserwowaliśmy w ubiegłym roku,
jak przemiany społeczne osiągają niespotykaną dotąd dynamikę. Z dnia na dzień wchodziły w życie nowe przepisy, których legalność była dla wielu z nas wątpliwa. Z każdej
strony bombardowano ludzi sprzecznymi informacjami. Jedne płynęły z oficjalnych kanałów, z ust koryfeuszy współczesnej propagandy, mówiły o czyhającym na nasze życie
śmiertelnym wirusie. Inne – internetowe, nieoficjalne – służyły wmawianiu nam, że towszystko to światowy przekręt. Dysonans poznawczy budził rozterki. Połączone z nasyceniem przestrzeni medialnej dezinformacją napięcie wywołane poczuciem zagrożenia również wyciska piętno na naszej psychice. Może to wywoływać lęki, częstą przyczynę nerwic.
Oprócz dwóch wymienionych do tej pory przeze mnie przyczyn neurozy społecznej – konsumpcjonizmu i konformizmu – chciałbym podać jeszcze jedną, która
moim zdaniem wieńczy obie (tj. konkretnie zmianę stylu życia i ostrzeliwanie społeczeństwa gradem informacji). Chodzi o programowanie ludzi na konkretną wizję
świata i siebie samego. Mechanizmy te najlepiej obrazuje inna teoria.
W 1972 roku inny badacz ludzkiej psychiki, Daryl Bem, sformułował teorię autopercepcji1. Jest to teoria opisująca mechanizm utrwalania się wizerunku samego sobie
172

 f. D. Bem, Self-Perception Theory, http://healthyinfluence.com/wordpress/wp-content/uploC
ads/2011/05/SP-Theory-Bem-Advances.pdf [dostęp: 21.01.2021].
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Neurotyczne społeczeństwo naszych czasów

Arkadiusz Olejniczak

na podstawie sygnałów płynących z otoczenia. Oznacza to, że osoba, która nie jest pewna
swojej postawy czy swoich emocji, dochodzi do pewności pod tym względem, opierając
się na samoobserwacji, jaka wkalkulowuje reakcje bądź działania otaczających obiektów.
Daje to konkretne możliwości sterowania osobą w duchu inżynierii społecznej. W przypadku znalezienia się w sytuacji nowej, wcześniej nie znanej, często płyną z otoczenia
do osoby sygnały, jak konkretnie ma zachowywać się i odczuwać. Weźmy np. wdzięczny
obiekt rozważań: sytuację pandemii COVID-19, w jakiej się znaleźliśmy niespełna rok
temu. Pamiętamy jej początek, w miarę optymistyczny. Podejrzewam, że każdy z nas
z zaciekawieniem śledził medialne doniesienia z Chin o rozprzestrzenianiu się wirusa. Nastrój zmieniał się, gdy docierały do nas informacje o pierwszym przypadku
w kraju, województwie, powiecie, okolicy. A nuż ktoś z nas zachorował?… Napięcie
rosło, ponieważ zagrożenie stawało się realne i coraz bliższe. Oto nowa sytuacja, z jakąnie mieliśmy do czynienia. Skorzystano z zaskoczenia, aby narzucić nam, jak powinniśmy się zachowywać i jakie konkretne odczucia powinny nam towarzyszyć. Karen
Horney twierdziła, że postawy w obliczu lęku można zasadniczo podzielić na dwie
grupy. Pierwszą postawą jest postawa „od”. W tym przypadku nasze postępowanie motywuje potrzeba uniknięcia skutków zarazy. Ktoś, kto reprezentuje taką postawę, powie:„zakładam maseczkę, ponieważ chcę uniknąć zakażenia”. Druga jest postawa „do”, która
opiera się na przesłankach etycznych. „Zakładam maseczkę, ponieważ mogę być nosicielem
i nie chcę zarazić innych”. Oba stanowiska mają swoje odzwierciedlenie w teorii sformułowanej długo po odkryciach niemieckiej psychoanalityk – w teorii Bema. W obu przypadkach posiłkowano się inną narracją. Zabieg ów miał koniec końców zagwarantowaćosiągnięcie celu – założenie maseczek. Ludzie niepewni swoich przekonań poddawali
się pierwszej bądź drugiej narracji.
Implikacje teorii autopercepcji spożytkowywano już wcześniej. Znalazły one liczne
zastosowania w marketingu, a co za tym idzie – posłużyły do wzmożenia konsumpcji.
Dzięki sztuczkom w rodzaju stwarzania odpowiedniej atmosfery podczas sprzedaży
niejednokrotnie zwiększano zyski. Podobne zabiegi streszcza stwierdzenie: „skoro sięczuję dobrze, decyzje, jakie podejmuję, są słuszne”. Gdyby zastosowanie teorii Bema sprowadzało się tylko do takich sztuczek, z pewnością wytworzylibyśmy – prędzej czy później
– odpowiednie mechanizmy obronne. Niestety, korporacje poszły o wiele dalej i uraczyły nas czymś, co można by określić jako model udanego życia. Podjęto zasadniczo
systemowe działania promujące ów model, widoczne gołym okiem. Wystarczy przypomnieć sytuację po transformacji systemowej na przełomie dwóch ostatnich dekad
ubiegłego wieku. Mieliśmy wówczas do czynienia z otwarciem się polskich mediów
na propagandę konsumpcjonizmu. Przywołam tu pierwsze tasiemcowce amerykańskiej
produkcji, np. Dynastię i Modę na sukces. W rezultacie rozbuchany konsumeryzm święcił
triumfy: ludzie potrafili w jednej chwili tracić majątki lub ratując się przed bankructwem
zaciągali lichwiarskie kredyty. Kariera i źle pojęty dobrobyt wyparły inne wartości na
margines. Reklama najdobitniej ukazuje sposoby wcielania w życie teorii autopercepcji.
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

73

Neurotyczne społeczeństwo naszych czasów

Arkadiusz OlejniczakCzęsto obserwujemy zręczne sprzęgnięcie wzajemne pozytywnych emocji oraz informacji o reklamowanym towarze. Reklama zdaje się wołać do nas: „przecież wszyscy
chcemy być szczęśliwi, kup ten towar – będziesz szczęśliwy”. Długotrwałe bombardowaniebodźcami, zwłaszcza obrazami – najlepiej już od najmłodszych lat – ma w nas wyrabiaćprzekonanie, że do szczęścia potrzeba dużej ilości dóbr materialnych. Nawiasem mówiąc, Karen Horney powiada, że mechanizmem obronnym przed lękiem może być dla
neurotyków kupowanie dóbr materialnych.
Podsumujmy. Na podstawie tez Karen Horney można stwierdzić z całą pewnością,że jesteśmy wprowadzani w stan neurozy. Przyczynia się do tego obecnie funkcjonujący
i propagowany model rodziny. Jego następstwem są rodzicielskie zaniedbania związane
z zabieganiem i brakiem czasu dla dzieci, które nie rozwijają się prawidłowo i często
wyrastają na neurotyków. Zalew informacji obezwładnia nasze zdolności analityczne,
bo coraz mozolniej przychodzi nam wyszukiwanie wiadomości istotnych. Na domiar
złego tradycyjne wzorce – np. wzorzec męskości i kobiecości – są dyskredytowane i odrzucane bezkrytycznie przez ogół, często uznający je za anachronizmy. Narzucane nowe
wzorce obliczone są na zniewolenie do konkretnych zachowań, zazwyczaj nie leżących
w naszym interesie.
Jak obronić się przed psychozą generowaną przez współczesny świat, jak zawrócić
ten prąd?
Problem jest widoczny i wielu współczesnych myślicieli krytykuje system za to odpowiedzialny. Kiedy czytamy nader liczne w ostatnich latach powieści traktujące o problemach świata, trudno nie zauważyć, że z reguły opisują jeno i ganią obecny stanrzeczy. Najczęściej brak w nich konkretnych rozwiązań. Ponieważ nie dysponujemy
jeszcze odpowiednio dużymi zasobami, czasem, socjotechnicznym potencjałem – czyli
tym wszystkim, co jest potrzebne do skupienia sił potrzebnych do bezpośredniego sterowania społeczeństwem – zmuszeni jesteśmy stosować metody sterowania pośredniego. Pomaga tu cybernetyka, a konkretnie wiedza o sprzężeniach zwrotnych.
Mechanizm sprzężenia zwrotnego (opisany w poprzednim numerze NMN2) ma
wymiar uniwersalny. Nieustannie oddziałujemy na otoczenie, które zresztą nie pozostaje nam dłużne i którego zmiany działają także na nas. Chciałem poruszyć tę kwestie, ponieważ w naszym otoczeniu jest naprawdę sporo sprzężeń tego typu i każde
w jakimś stopniu wywołuje w nas zmianę. Zrozumienie bodźców, jakimi jesteśmy
warunkowani, i prawdziwego celu ich dostarczania, doprowadzi do obniżenia reaktywności. Korzystając z takiej wiedzy będziemy się mogli skoncentrować na
przerywaniu bądź też osłabianiu sprzężeń potęgujących negatywne zjawiska omówione powyżej. Np. zdołamy tak zorganizować sobie dzień, że zawsze znajdziemy
czas dla rodziny, lub przemyśleć budżet od nowa i ograniczyć zbędne wydatki,
274

A. Olejniczak, Prowokacja jako narzędzie storowania mas, NMN nr 2-3 s. 70-74 https://www.
nowoczesnamysl.pl/wp-content/uploads/2020/11/NMN-nr2-3-pazdziernik-listopad-2020.
pdf [dostęp: 21.01.2021].
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Neurotyczne społeczeństwo naszych czasów

Arkadiusz Olejniczak

a zaoszczędzone pieniądze przeznaczymy na rozwój własny. Walka ze szkodliwymi
sprzężeniami powinna stanowić misję mediów, społeczników oraz wszystkich osób,
które czują się jakoś odpowiedzialne za przyszłość kolejnych pokoleń. Szczególnie teraz,
gdy świat znalazł się u progu wielkich zmian, trzeba nam podjąć ten wysiłek.
Dbajmy o higienę informacyjną. Nie przyjmujmy wszystkiego na wiarę, a komunikaty nieistotne pomijajmy. Czy istotne jest śledzenie statystyk zachorowań? Istotniejszebędzie przyswojenie i wdrożenie wiedzy o tym, jak uniknąć zakażenia.
Opierając się na tym, co napisałem, chciałbym zaznaczyć, że fundamentem jest prawidłowe wychowanie dzieci. Nie zaniedbujmy ich, poświęcajmy im więcej uwagi, aby
nie pozwolić swojemu ani przyszłemu pokoleniu popaść w kołobłęd3 znerwicowania.
Bądźmy autorytetami dla naszych dzieci, aby nie przejmowały wzorców z ulicy czy
zatrutych rejonów Internetu. Jeżeli nie chcemy wychować kolejnego pokolenia neurotyków, już teraz bierzmy się do pracy. Taka długofalowa strategia spowoduje, żew pewnym momencie obudzimy się w innym, lepszym świecie.

Bibliografia:
K. Horney, Neurotyczna osobowość naszych czasów, Poznań 2002
Arkadiusz OlejniczakSpożytkujmy wiedzę, aby zbudować lepszy świat.

3Pojęcie Feliksa Koniecznego z nauki o cywilizacjach.
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

75

FILOZOFIAMaciejSobiechTożsamość narodowa osiąga pełnię dopiero wtedy, gdy
staje się właśnie „świadomością” narodową, staje się
pewnym wybranym i świadomie podtrzymywanym
sposobem myślenia i działania: myślenia „z” narodemi „dla” narodu, a także poniekąd „w” narodzie, to znaczy:w żywym dialogu z dziedzictwem jego kultury.

Usunąć pewne nieporozumienie,
czyli nacjonalizm jest personalizmem
Teza o wzajemnym, istotnym związku nacjonalizmu, czy szerzej – idei narodowej (nacjonalizm rozumiem tutaj szeroko, neutralnie, jako sposób myślenia o polityce, w którymrolę naczelną odgrywa kategoria narodu) – z refleksją personalistyczną, dla wielu zabrzmi
jak paradoks. Wynika to, jak zwykle, z różnorakich „nawarstwień” historycznych i konfliktów między ludźmi, po prostu z faktu, nieco upraszczając, że personaliści i nacjonaliści
za bardzo za sobą nie przepadają. Jacques Maritain, najwybitniejszy bodaj personalista
dwudziestego wieku, przez długi czas (bo nie do końca życia) odnosił się do idei narodowej z wrogością, przeciwstawiając ją personalizmowi. Pomogli mu w tym (ciekawostka) niezawodni Polacy, przedstawiciele szeroko pojętego nurtu katolicko-narodowego,którzy na Kongresie Filozofii Tomistycznej zorganizowanym w 1935 w Poznaniu, naktórym francuski maitre wygłosił referat, zareagowali na jego postępowe (w dobrym
tego słowa znaczeniu) poglądy na sprawy społeczne wrogością i szyderstwem, jak niezawodnie bucowaty Józef Maria Bocheński podrwiwając, że „przyjechał Francuz Polaków
pouczać” albo, z wrodzonym naszym narodowcom wdziękiem, wytykając Maritainowi,
że poślubił Żydówkę. Niewątpliwie, podobny klimat utrudnia nieco rzeczową dyskusję.
A jednak, chodzi tutaj naprawdę wyłącznie o przygodne zgrzyty, a nie o istotę rzeczy,z której to istoty punktu sprawa okazuje się bardzo prosta i krystalicznie logiczna.
Co to jest personalizm? Zdefiniować go można z grubsza jako pewien sposób widzenia człowieka, który na pierwszym miejscu stawia jego szeroko pojętą niezależność
od świata, jego zdolność transcendowania świata – zdolność do „obejmowania” materialnej rzeczywistości swoim bytem poprzez poznanie (rozum) oraz decyzję (wola).
W sensie ogólnym, jest to postawa w kulturze europejskiej bardzo rozpowszechniona.
76

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Usunąć pewne nieporozumienie, czyli nacjonalizm jest personalizmem

Maciej SobiechJuż od czasów antycznych dostrzegano w człowieku dwa wymiary: nędzy (zależności)i wielkości (właśnie nie-zależności). Posiadano świadomość, że człowiek, przy całej swojejmałości, nosi w sobie ową „iskrę”, która czyni go poniekąd „obcym” w całym świecie,jaki go otacza i może otaczać. Świadomość, niepozbawiona pewnej dozy tragizmu, tego„nieprzystawania” człowieka i świata, owej dziwnej a uciążliwej nieraz w pewnym sensiewyższości człowieka nad rzeczywistością fizyczną, da się zaobserwować u niezliczonej
niemal ilości europejskich filozofów (Stanisław Kowalczyk śledzi rozwój personalizmu
już bodaj od Platona, a może Sokratesa), a także „wysłyszeć”, jako rodzaj „personalistycznego czucia” w najlepszych dziełach europejskiej sztuki. Wstępnie jednak, świadomość ta
była jak gdyby „uboczna”, odkrywała rolę swego rodzaju „ciernia” w generalnie twardej
i realistycznej świadomości radykalnego uwarunkowania życia ludzkiego, człowieka jakoczęści: świata, rodziny, wspólnoty politycznej. Pozwalała „luzować” nieco sztywne ramy
funkcjonowania tych wspólnot, niemniej jeszcze ich nie rozerwała. Ten stan rzeczy zaczął
ulegać zmianie dopiero w wieku osiemnastym, a jeszcze pełniej w dziewiętnastym, wrazz nastaniem ery „romantycznej” w kulturze. Poeci romantyczni, piewcy buntu, wolności
i indywidualnej „nieprzystawalności”, przy wszystkich intelektualnych niedociągnięciach
swoich poglądów, nazwani być muszą pierwszymi personalistami sensu-proprio. Romantyzm rzecz jasna, jako ruch czerpał z myśli Jana Jakuba Rousseau, który pierwszy wyniósł
na pierwsze miejsce ideał autentyzmu w miejsce ideału porządku, ideał indywidualnego
sumienia w miejsce formacji społecznej, ideał egzystencjalnego spełnienia w miejsce pełnienia społecznie użytecznej funkcji. W tym sensie, to on właśnie nazwany być może(o czym piszę nieco tentatywnie, bo dla wielu to wprost herezja) ojcem personalizmu
europejskiego. Czy tak czy inaczej właśnie, od tamtej epoki – jak powiedzieliśmy – zaczyna się w historii postawy czy myśli personalistycznej swego rodzaju „zwrot świadomościowy”, wspomożony dodatkowo przez niezwykły postęp technologiczny dziewiętnastego stulecia. Seria zwycięstw nad żywiołami natury pomaga uczynić ostatecznykrok: od tej chwili, to nie człowiek ma być „skrajany” na miarę świata i społeczeństwa,
ale przeciwnie: wszystko to, co pod-osobowe, społeczeństwo, kultura, wreszcie przyroda
nawet, ma być przetwarzane i ukierunkowywane w taki sposób, aby służyło osobie i jej
energiom. Najlepsze dotąd, jak powiedzieliśmy, sformułowanie znalazł ten pogląd, a właściwie ta postawa, ta intuicja (a nie jest to przypadek), w filozofii katolickiej, w personalizmie, czy humanizmie integralnym, Jacques’a Maritaina, z klasycznym jego rozróżnieniem osoby i jednostki czy osoby i „osobnika”. Na gruncie polskim, niezwykle ciekawą
intelektualną artykulację personalizmu sporządził na przykład ksiądz Czesław Bartnik.
Nietrudno zauważyć, że na pierwszy rzut oka, nacjonalizm jest z personalizmem nie
do pogodzenia, w naturalny sposób akcentując rolę wspólnoty i determinacji. Naród
jest grupą i jest w pewien sposób „dany”, rodzimy się „we” własnym narodzie. Czyżpersonalizm, deprecjonujący rolę wspólnoty na rzecz roli osoby, może mieć z tym
coś wspólnego? Taka wątpliwość wynika jednak z błędnego rozumienia sprawy. Jakkolwiek bowiem personalizm akcentuje fakt autonomii osoby, fakt jej „całościowości”,
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

77

Usunąć pewne nieporozumienie, czyli nacjonalizm jest personalizmem

Maciej Sobiech

nie podrzędnej, a równo-rzędnej wobec innych wyodrębinalnych filozoficznie całości, tonie czyni tego wyłącznie, w sposób absolutystyczny. Jak powiedzieliśmy bowiem, intuicja
personalistyczna bierze się nie z samego doświadczenia wolności, ale właśnie wolności
i nie-wolności, auto-determinacji i determinacji zewnętrznej, wielkości, ale i nędzy. Tym
właśnie różni się od tak zwanego (oczywiście jest to dość dowolne użycie tej kategorii) „indywidualizmu”. Życie osoby nie dokonuje się w próżni. Istnienie zatem pewnych „uprzednich” grup nadających człowiekowi tożsamości, zanim on sam zdoła ją ująci wytworzyć, nie jest zanegowane, ale przeciwnie: zakładane przez myśl personalistyczną.
Najlepiej widać to u samego Maritaina. Według tego filozofa, życie społeczne „podzielić”można na dwa wymiary: społeczeństwo (czyli efekt świadomej, osobowej decyzji, wynikającej z rozumnego rozpoznania dobra wspólnego) i społeczność, czyli właśnie pewien
fakt, pewną grupę uprzednio daną. I choć społeczeństwo sensu stricto odgrywa rolę ważniejszą, to społeczność nie znika – i zniknąć nie może. Człowiek bez społeczności, która
by go mogła wychować, podobnie jak na przykład człowiek bez ciała, to czysty werbalny
nonsens. Tym zatem, co trzeba z perspektywy personalistycznej „zrobić” ze społecznością, to nie ją zlikwidować, ale transformować – prze-twarzać właśnie, wysiłkiem intelektualnym i moralnym, aż stanie się najlepszą materią, nośnikiem, bazą jakby dla życia
osobowego. No i teraz można po prostu zaznaczyć, że najlepszym, najbardziej zaawansowanym i najbardziej personalistycznym typem społeczności, jaką człowiek kiedykolwiek wytworzył, jest właśnie naród. Wynika to z obserwowanego przez wielu filozofów,
na przykład Feliksa Konecznego, szczególnego udziału w tożsamości narodowej świadomie podtrzymywanej, egzystencjalnej decyzji (a więc wolności w sensie głębszym).
„Rodzimy” się we własnym narodzie, owszem, niemniej narodowość taka czysto dana,przekazana przez tradycję, rodzinę i instytucje kultury, jest narodowością niepełną, jakgdyby w stanie zarodkowym, co najlepiej rozpoznaje się z faktu, że nie może owocować,
jest kulturowo jałowa. Tożsamość narodowa osiąga pełnię dopiero wtedy, gdy staje sięwłaśnie „świadomością” narodową, staje się pewnym wybranym i świadomie podtrzymywanym sposobem myślenia i działania: myślenia „z” narodem i „dla” narodu, a także
poniekąd „w” narodzie, to znaczy: w żywym dialogu z dziedzictwem jego kultury. Jest
to poniekąd analogia „wolności synowskiej” z listów św. Jana. Naród i jego dziedzictwo
staje się w pełnym tego słowa znaczeniu „moje”, tak jak ja jestem poniekąd „ich”, zachodzi
pewna równość, sprawiająca, że mam wobec kultury rodzimej obowiązki nie tylko afirmacji, ale i krytyki, że – w zgodzie z własnym rozumem i sumieniem – obowiązkiem
moim właśnie jako (jak się mówiło w dziewiętnastym wieku) „człowieka narodowego”
jest nie tylko zachowywać kulturę narodu, ale i ją zmieniać tak, aby stawała się coraz
bardziej ludzka, coraz bardziej humanistyczna. Najlepiej wyraził to, a nie tylko słowami,
ale i całym życiem, wielki narodowiec angielski Gilbert Keith Chesterton, gdy „powiedział” (całym sobą), że prawdziwego patriotę poznaje się nie po tym, jak własną ojczyznę uwielbia, ale jak ją krytykuje. Naród jest więc społecznością naturalnie jak gdyby„otwartą”, proto-personalistyczną, a i ze względu właśnie na ważką rolę indywidualnego
78

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Usunąć pewne nieporozumienie, czyli nacjonalizm jest personalizmem

Maciej Sobiech

sumienia i rozumu, wewnętrznie i dogłębnie pluralistyczną, oczywiście nie w sensie,
w jakim rozumie się dzisiaj ten zwrot na liberalnym froncie. Jedność narodu to nie „jednakowość” plemienia, ale żywy dialog wyrosłych w nim osób, które – ponieważ myślą
za siebie – z konieczności (de facto, nawet jeśli nie de natura) się ze sobą w pewnych
punktach intelektualnie różnią. Chodzi tylko o to, aby dialog ten, jako zapośredniczony
przez rzeczywistość narodową, służył rzeczywistości tej podtrzymaniu i rozwijaniu, a nie
zniszczeniu. Debata publiczna w ramach jednej narodowości ma swoje granice, niemniej
jest to sprawa zupełnie naturalna (dyskusja bez granic to dyskusja ad absurdum).
Z tego wynika, że, po pierwsze, należy jednoznacznie potępić jako wypaczające ideęnarodową wszystkie te do niej nawiązania (a mamy ich dużo w naszym kontekście polskim), które wykazują tendencje autorytarne, szowinistyczne bądź „szowinizujące”, rasistowskie, czy występują otwarcie przeciwko idei praw człowieka, a właściwie praw osoby(oczywiście nie mówimy tu o symplistycznym ujęciu praw człowieka z czasów rewolucji
francuskiej, ale o prawach człowieka w jej rzeczywistej i metafizycznej treści). Oczywiście, znów staje nam na drodze historia, pokazująca, ze wiele było nacjonalizmów w ten
sposób wypaczonych, niemniej – należy jeszcze raz podkreślić – z filozoficznego punktu
widzenia nawet największa ilość faktów historycznych nic nie zmienia, liczy się bowiem
istota i to, co istotnie ważne. Dla takich wypaczeń, choćby były w większości, w dobrzepojętym nurcie myślenia narodowego, miejsca być nie powinno. Z drugiej strony (pozwolę
sobie zakończyć banałem), należy dołożyć wszelkich starań, aby jak gdyby te tendencje„odwrócone”, zachodzące „z drugiej strony” również obnażyć w ich fałszu i intelektualnie„wygaszać” w debacie publicznej. Niżej podpisany dobrze wie, że dziś jakakolwiek próbana przykład uzasadnienia pewnych kierunków badawczych z dziedziny literatury z faktu,
że służą one rozwojowi tożsamości narodowej, może posłużyć jako pretekst do oskarżenia niemalże o faszyzm. Wszyscy wiemy, jakie są przyczyny tego stanu rzeczy. Niezależnie jednak od tego, rzeczywistość ma swoje prawa, i można żywić zasadną nadzieję, żepokazanie idei narodowej w jej pełnej treści i ze wszystkimi konsekwencjami będzie dla
ogółu społecznego bardziej atrakcyjne, niż abstrakcyjny, kosmopolityczny bełkot, którym
zalewa się obecnie młode pokolenie. W tym sensie, dwa wymiary naszej („jakieś-my”?)
potrzebnej „akcji bezpośredniej”, wewnętrznej i zewnętrznej, się łączą. Ja osobiście wierzę,że idea narodowa ma przyszłość, pod warunkiem, że stanie się na wysokości filozoficznego zadania i odrzucając powierzchowne uprzedzenia wytłumaczy wszystkim ten oto
ideowy manifest: nacjonalizm jest personalizmem (przynajmniej w pewnym sensie).
Maciej Sobiech

Jedność narodu to nie „jednakowość” plemienia,
ale żywy dialog wyrosłych w nim osób.
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

79

PRO FIDE REGE ET LEGE

Adam
Wielomski

Gdy słyszymy „Jacques Maritain”, mamy przed oczyma
demokratycznego katolika piszącego w duchu Soboru
Watykańskiego II. Obraz ten nam stworzono i jest on
starannie pielęgnowany przez posoborową naukę społeczną. A kto nie czyta w języku francuskim, prawdy
o tym myślicielu się nie dowie.

O genezie personalizmu Jacquesa
Maritaina i jego sporze z nacjonalistami
Dlaczego?
Artykuł niniejszy powstał na prośbę redakcji Nowoczesnej Myśli Narodowej, po wspólnej
lekturze nadesłanego przez Macieja Sobiecha tekstu Usunąć pewne nieporozumienie, czyli
nacjonalizm jest personalizmem. Postanowiono go umieścić zaraz za tymże tekstem. Artykuł nie polemizuje, lecz zawiera historyczne uzupełnienie dotyczące sporu Jacquesa
Maritaina z francuskimi nacjonalistami ze szkoły Action Française, którą kilkadziesiąt
lat kierował Charles Maurras. Nie będę tutaj omawiał nacjonalizmu Maurrasa i jegouczniów, ponieważ zrobiłem to już w swojej, liczącej ponad 600 stron, rozprawie habilitacyjnej Nacjonalizm francuski 1886-1940. Geneza, przemiany i istota filozofii politycznej(2007), a także w kilku pomniejszych tekstach zebranych w tomach I-II mojej książki
Prawica w XX wieku (2013, 2017).
Zgodnie ze znanym stereotypem filozofowie katoliccy mieli głosić personalizm,
czyli podkreślać rolę autonomii jednostki ludzkiej względem wspólnoty, tymczasem
nacjonaliści – preferować wspólnotę i jej struktury polityczne. Rzeczywiście, z perspektywy współczesnej taka różnica między Maritainem i Maurrasem może wydawać
się prawdziwa, ale z pewnością inaczej wyglądała ona w połowie lat dwudziestych
ubiegłego wieku, gdy spór się toczył. Problem polega na tym, że myśląc o Maritainie wyobrażamy sobie demokratycznego katolika, myśliciela piszącego w duchu Soboru Watykańskiego II, który to obraz nam stworzono i który jest starannie pielęgnowany przez współczesną posoborową naukę społeczną, choćby w popularnej rozprawie
80

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

O genezie personalizmu Jacquesa Maritaina i jego sporze z nacjonalistami

Adam Wielomski

ks. Stanisława Kowalczyka Wprowadzenie do filozofii J. Maritaina (1992). Kto nie czyta
po francusku, temu umknie prawda o owym myślicielu.
Nim sięgnąłem do wzmiankowanego Wprowadzenia do filozofii J. Maritaina, znałemwyłącznie wczesne pisma francuskiego filozofa katolickiego, szczególnie jego rozprawę
Antymodernizm (Antimoderne, 1922). I naturalnie zdziwiło mnie zupełne jej pominięcie.
Wkrótce zorientowałem się, że ks. Kowalczyk pominął też inne jego wczesne dzieła
i skupił się na późniejszych celem przedstawienia Maritaina jako wzorcowego politycznego chadeka i religijnego modernisty. Jest to zafałszowanie opisywanej postaci,którą w literaturze frankofońskiej znakomicie zanalizowała przede wszystkim Godeleine Dickès-Lafargue w pracy Dylemat Jacquesa Maritaina (Le dilemme de Jacques Maritain. L’évolution d’une pensée en philosophie politique, 2005); wcześniej zajął się nim Julio
Meinvielle w popularnonaukowej pracy Od Lamennais’go do Maritaina (De Lamennais à
Maritain. Du mythe du progrès à l’utopie de la «nouvelle chrétienté», 2001). O cóż chodzi?
We współczesnej posoborowej narracji, nakazującej katolikom być demokratami, Jacques Maritain jakby nie urodził się wcale w 1882, lecz w 1936 roku, wraz z publikacją
Humanizmu integralnego (wyd. pol. 1981), czyli pracy prekursorskiej wobec nauczania
Soboru Watykańskiego II o stosunku katolika do polityki.
Na osobę i całokształt twórczości Maritaina patrzymy właśnie przez pryzmat Humanizmu integralnego i późniejszych prac, zapominamy przy tym, że w momencie wydania
tej książki miał już 54 lata. Jego spór z Maurrasem przypada zaś na lata 1926-1927,
jest więc o dekadę wcześniejszy. I na ten spór należy patrzyć z perspektywy Maritaina
wczesnego, bynajmniej nie późnego. W języku polskim jest dostępna zaledwie jedna jegorozprawa z pierwszego okresu twórczości: Trzej reformatorzy. Luter – Descartes – Rousseau (1925, wyd. pol. bez daty, przedwojenne). Proponujemy poświęcić jej chwilę, gdyżprzedstawia filozofa żywiącego idee, jakie pozwoliły mu wejść w spór z Action Française.

Maritain jako uczeń Maurrasa
Trzej reformatorzy to znakomita rozprawa krytyczna z filozofią Marcina Lutra, Kartezjusza i Jean-Jacquesa Rousseau, książka napisana z pozycji neoscholastycznych i neoklasycznych, dowodząca że trzy tytułowe postacie podkopawszy zachodni racjonalizm,położyły podwaliny pod romantyzm polityczny i teologiczny oparty na skrajnym indywidualizmie. Maritain wyróżnia dwie filozoficzne herezje prowadzące do błędów: irracjonalny fideizm (Luter) i racjonalizm aprioryczny (Kartezjusz). Rousseau łączyć maobydwie: tworzy rewolucyjną wizję umowy społecznej, podstawę utopii „suwerenności
narodu”, w 1789 roku hasła Rewolucji Francuskiej, skierowanej przeciwko chrześcijańskiemu porządkowi politycznemu, społecznemu i religijnemu. Luter fideista to ojciec
indywidualizmu, ponieważ zanegował tomizm gwoli woluntarystycznej i indywidualistycznej koncepcji zbawienia. Twierdził, że o zbawieniu przesądza tylko irracjonalna
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

81O genezie personalizmu Jacquesa Maritaina i jego sporze z nacjonalistami

Adam Wielomski

predestynacja Boża, wobec której wola i uczynki człowieka nic nie znaczą. Dodatkowo
neguje autorytet kościelny:

Luter (…) zamyka się w sobie na zawsze, pozbawiając się wszelkiego innego punktu
oparcia prócz siebie (…) centrum życia religijnego umieszcza nie w Bogu, lecz w człowieku (…) nauka Lutra nie jest niczym innym, jak upowszechnianiem jego własnego ‘ja’,
rzutowaniem tego ‘ja’ w świat prawd wiecznych1.

Gdy to indywidualne ja ocenia świat i decyduje o tym, co uzna za prawdziwe, wymyka się obiektywnym kryteriom prawdy, na jakich polega scholastyka, wymyka sięKościołowi (Kościół to „autorytet obiektywnego bytu i prawa moralnego”2), wreszcie
wymyka się rozumowi, który poznaje świat na podstawie doświadczenia empirycznego.
Luter jako religijny indywidualista jest pierwszym romantykiem, bo ocenia świat podkątem własnego ja. Tworzy pierwowzór romantyka irracjonalisty, ponieważ przyjmuje
stanowisko fideistyczne. W życiu prywatnym był człowiekiem impulsywnym, agresywnym, popadał w skrajności, gdyż kierował się uczuciem, a nie rozumem; określał
wszak rozum mianem „k… diabelskiej”3.
Błędem przeciwstawnym, a zarazem jakże podobnym, jest filozofia kartezjańska.
Kartezjusz jest skrajnym racjonalistą. Jednak racjonalizm zaprzecza rozumności tomistycznej, ponieważ jest aprioryczny, nie bada świata, nie obserwuje przyrody ani niewyciąga z danych zmysłowych jakichkolwiek wniosków. Rozum kartezjański uzyskuje
jakoby dostęp do prawdy dzięki nieempirycznej kontemplacji bytu. Maritain zadajesobie pytanie: skąd rozum wie, że to, co uznaje za prawdę, jest prawdą w istocie, skorosądy nie mają za podstawę faktów, lecz aprioryczne myślenie? I odpowiada: to nie
rozum stwierdza, co jest prawdą – gdyż brak mu do tego materiału – lecz intuicja
podpowiada mu, co jest prawdą. To, co Kartezjusz nazywa myśleniem, w istocie jest
tylko racjonalizacją postawy narzuconej przez uczucie. W teologii katolickiej przywilej
posiadania wiedzy bez potrzeby badania świata materialnego mają jedynie aniołowie.
Kartezjanizm to rodzaj angelizmu, skoro naucza, że człowiek może myśleć po anielsku.
Konsekwentnie też autor Rozprawy o metodzie ze wzgardą wypowiada się o wszelkich
naukach empirycznych jako zbędnych. Maritain ma Kartezjusza za pierwszego ideologa
budującego racjonalistyczne utopie, których twierdzenia nie wynikają z refleksji nadświatem, lecz z kontemplacji „czystej” prawdy. To idealizm4. Ponieważ każdego człowieka do kontemplacji „czystych” prawd prowadzą uczucia, każdy ma swoją prawdę.
Dlatego Kartezjusz jest ojcem relatywizmu i sceptycyzmu. Wnioski z kartezjanizmu
J. Maritain, Trzej reformatorzy. Luter – Descartes – Rousseau, Warszawa b.r.w, s. 22, 26.
Ibidem, s. 56.
3
Ibidem, s. 43.
4
Cf. ibidem, s. 60-95.
1282

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

O genezie personalizmu Jacquesa Maritaina i jego sporze z nacjonalistami

Adam Wielomskiwyciągnął Immanuel Kant i ogłosił, że prawdy mają charakter noumenów i fenomenów,
ale dostępna dla umysłu obiektywna prawda sama w sobie nie istnieje5.
Książkę Jacquesa Maritaina czyta się wspaniale, niemniej centralna myśl nie jest jego
autorstwa. Krytykę romantyzmu filozoficznego, teologicznego i politycznego zaczerpnął od
Charlesa Maurrasa, który właśnie w irracjonalizmie widział źródło Reformacji, Rewolucji
i Romantyzmu (trzy „R”), którym przeciwstawiał trzy „K” (w języku francuskim trzy „C”):
racjonalne idee Katolicyzmu, Klasycyzmu i Kontrrewolucji. Tę swoją wielką teorię ogłosił
trzy lata przed książką Maritaina, w pracy składającej się z trzech wcześniejszych tekstów
zatytułowanych zbiorczo Romantyzm i Rewolucja (Romantisme et Révolution, 1922).
Jacquesa Maritaina, mimo że nigdy nie był formalnym członkiem Action Française,
Maurras wyznaczał na oficjalnego filozofa ruchu. Z jego polecenia został redaktorem naczelnym La Revue Universelle, a Maritainowska koncepcja ładu politycznego i intelektualnego wydawała się bliska doktrynie Action Française. Dotyczyło to nie tylko filozofii
i polityki, lecz nawet estetyki i sztuki, wzorem Maurrasa bowiem Maritain zwalczał sztukę
irracjonalną, gubiącą formę i konwencję6. Katolicki filozof widział w Action Française organizację zwalczającą pseudoracjonalistyczny modernizm katolicki, a popierającą ultramontanizm, wierną Piusowi X i papiestwu, której koncepcja ładu oparta jest na tomistycznie
pojmowanej prawdzie ontologicznej7. Filozof katolicki nie zawahał się bronić Maurrasa
przed liberalnymi katolikami za jego słynny list do ministra Abrahama Schramecka –w którym lider Action Française groził ministrowi śmiercią – twierdząc, że jest to klasyczny przykład tomistycznego, czyli uprawomocnionego buntu przeciwko „tyranowi”8.
Jednakże, tak jak wielu innych tradycyjnych katolików, Maritain przyszedł do Action Française nie po to, by poszukiwać słusznego porządku politycznego, restauracji
monarchii, lecz z myślą o odbudowie porządku metafizycznego. Katolicy ci uważali, żew środowisko Action Française można „wszczepić chrześcijańską filozofię polityczną”9.

Hasło kolaboracji
W 1926 roku Jacques Maritain zrywa z Action Française. W literaturze przedmiotu
trwa ożywiona dyskusja na ten temat. Niektórzy badacze dowodzą, że zerwanie spowodowała powolna ewolucja polityczna filozofa, który z „katolika z prawicy” przemienia
się w „katolika z lewicy”10. Inni, że wynikło ono z głębokich różnic między tomizmem
 f. ibidem, s. 78n.
CCf. J. Maritain, Sztuka i mądrość, Warszawa 2001, s. 23-48.
7
Cf. J. Maritain, De la verité, „La Revue Universelle”, 15.04.1922.
8
M. Toda, Henri Massis. Un témoin de la droite intellectuelle, Paris 1987, s. 210.
9
H. Massis, Maurras et notre temps, Paris 1951, t. I, s. 112.
10
E. Rossi, Il pensiero politico di Jacques Maritain, Milano 1956, s. X; B.W. Smith, Jacques Maritain. Antimodern or Ultramodern?, New York 1976, s. 31.
56Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/583

O genezie personalizmu Jacquesa Maritaina i jego sporze z nacjonalistami

Adam Wielomski

a maurrasowską wizją porządku opartego na pozytywizmie i nacjonalizmie, odwołującą
się do takich myślicieli, jak Auguste Comte, Hippolyte Taine i Ernst Renan11.
Prawdę mówiąc, hipotezy te nas nie przekonują. Zerwanie Maritaina z Maurrasem
było nagłe i gwałtowne. Nic są nam też znane żadne motywy osobiste. Ewolucja polityczna z jednej strony i percepcja różnic ideowych z drugiej ma zawsze charakter procesu, jest powolnym oddalaniem się współpracujących osób od siebie. Zresztą Maritain
miał od początku jasną świadomość tego, że Maurras jest niewierzący i hołduje pozytywizmowi, gdyż francuski nacjonalista nigdy się nie krył ani ze swoim agnostycyzmem(ale bez cienia antyklerykalizmu), ani z umiłowaniem filozofii pozytywistycznej. Gdy
w nieprzejrzystych i kontrowersyjnych okolicznościach Pius XI wciąga w 1926 roku
pismo Action Française i część książek Maurrasa na katolicki indeks, potępiając zarazem
wydające je środowisko za agnostycyzm, katoliccy tradycjonaliści stają przed dylematem
lojalności konfesyjnej albo partyjnej. Wszyscy zdawali sobie sprawę, że podane oficjalnie
motywy potępienia nie odpowiadają prawdzie, że są skutkiem albo makiawelicznej rozgrywki kurii rzymskiej, pragnącej pogodzenia się z wrogą Kościołowi III Republiką
Francuską, albo wprowadzenia w błąd Piusa XI. Dziś nikt nie kwestionuje ustalenia, żepotępiając Action Française Pius XI chciał odciągnąć katolików od formacji antydemokratycznej i stworzyć z nich partię chrześcijańsko-demokratyczną, która
stanie się częścią systemu politycznego III Republiki12.
Problem lojalności znakomicie wyczuwał także Jacques Maritain. Gdy rozpoczęła się
afera wokół Charlesa Maurrasa, publikuje małą rozprawkę Opinia o Charlesie Maurrasie
i obowiązkach katolików (Opinion sur Charles Maurras et les devoirs des Catholiques, 1926).
Na jej łamach nie potępia nacjonalizmu Charlesa Maurrasa, chociaż pojawia się tutajpoważne oskarżenie o „materializm” i utylitarne traktowanie Kościoła, wreszcie o nacjonalistyczną supremację polityki nad moralnością13. Maritain dowodzi, że „chrześcijanin winien patrzyć na idee polityczne przez pryzmat wiary i teologii”14. Metoda
empiryczna Maurrasa, która polega na wyprowadzaniu zasad politycznych z doświadczenia historycznego i z obserwacji, jest mu obca, a poważnym mankament widzi już
w samym opieraniu koncepcji politycznych na doświadczeniu zamiast na pryncypiachteologii. Doświadczenie i obserwacja są nieistotne, należy je pominąć i zastąpić permanentną lekturą prac św. Tomasza, tam powiedziano wszystko o polityce i ustrojach,a żadne względy praktyczne nie mogą zmienić wiecznych prawd zawartych w tekstachCf. B.E. Doering, Jacques Maritain and the French Catholic Intellectuals, London 1983, s. 17-20;
F. Huguenin, À l’école de l’Action française. Un siècle de vie intellectuelle, Paris 1998, s. 265.
12
Literatura dotycząca tej kwestii jest godna uwagi. Czytelników zainteresowanych problemem odsyłam do mojego tekstu Potępienie Action Française w 1926 roku. Przegląd stanowisk
osiemdziesiąt lat po zdarzeniach, w: B. Grott (red.), Nacjonalizm czy nacjonalizmy? Funkcja
wartości chrześcijańskich, świeckich i neopogańskich w kształtowaniu idei nacjonalistycznych, Kraków 2006, s. 211-228.
13
Cf. J. Maritain, Opinion sur Charles Maurras et les devoirs des Catholiques, Paris 1926, s. 47n.
14
Ibidem, s. 18.
1184

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

O genezie personalizmu Jacquesa Maritaina i jego sporze z nacjonalistami

Adam Wielomski

Akwinaty (szczerze mówiąc, wątpimy, czy sam św. Tomasz podpisałby się pod tak
sekciarską interpretacją własnej metody filozoficznej, którą przeobrażono tutaj w intelektualną dogmatykę). Nacjonalizm ze swej strony budzi niechęć Maritaina jako forma
neopogaństwa, w sumie nie do pogodzenia z katolickim uniwersalizmem15. Jednakże
mimo wszystkich tych zastrzeżeń autor Opinii o Charlesie Maurrasie i obowiązkach katolików opowiada się ostatecznie za kontynuacją skierowanej przeciwko antykatolickiej
III Republice współpracy katolickich tradycjonalistów z Action Française.
Dlaczego współpraca mimo tylu obiekcji? Dlatego, że w połowie lat dwudziestych
ubiegłego wieku powszechnie uważano, że doktryna filozoficzno-polityczna Action Française jest bliska tomizmowi, bo ma podobny, jeśli nie identyczny, warsztat badawczy(empiria + rozum), a celem zarówno Akwinaty, jak i Maurrasa jest państwo rozumianejako narzędzie realizacji dobra wspólnego w świecie doczesnym. Temu utożsamieniu
nie przeszkadzał osobisty agnostycyzm Maurrasa, skoro św. Tomasz nauczał, że nieznajomość czy nieprzyjęcie chrześcijaństwa nie przeszkadza sprawiedliwemu życiu doczesnemu ani budowie dobrego państwa. Stosunek Maritaina do Maurrasa tłumaczono
nawet przez analogię do relacji wzajemnej Akwinaty i Arystotelesa: skoro św. Tomasz
mógł opierać się na filozofii poganina, przejąć nauki greckiego filozofa, katolik możepopierać doktrynę polityczną Action Française po jej schrystianizowaniu. Reginald Garrigou-Lagrange, ledwie kilka miesięcy przed potępieniem Action Française, publicznie
ogłosił jedność filozofii politycznej Akwinaty i Maurrasa16.

Burzliwe rozstanie
Po ogłoszeniu papieskiego potępienia Action Française, Jacques Maritain bez wahania
wybiera lojalność wobec Rzymu i odcina się od Maurrasa. Wydaje dwie książki o charakterystycznych tytułach: Prymat władzy duchowej (Primauté du Spirituel, 1927) i Dlaczego
Rzym przemówił (Pourquoi Rome a parlé, 1927 – jest to praca zbiorowa pod jego redakcją).
Prymat władzy duchowej jest dla nas ważniejszy, gdyż druga książka to uzupełnienia
i przypisy do pierwszej. Maritain po raz kolejny wskazuje na znaczące różnice między
katolicką a Maurrasowską wizją ładu. Jego zdaniem istotą cywilizacji łacińskiej jest teoria„dwóch mieczy”, czyli rozdział władzy duchownej od politycznej; tego, co Boskie, od
tego, co cesarskie. Następstwem tego podziału jest rozróżnienie między tym, co moralne,
a tym, co polityczne; między rozumem a wiarą. Lecz cywilizacja łacińska opiera się nie na
separacji dwóch mieczy, lecz na ich harmonijnym połączeniu, przy zachowaniu prymatu
moralności i religii i podporządkowania polityki, prymatu wiary i podporządkowania
15
16

 f. ibidem, s. 12, 20-24, 35, 47-48, 65-75.
CCf. Ph. Chenaux, Entre Maurras et Maritain. Une generation intellectuelle catholique (19201930), Paris 1999, s. 92-93, 133-34, 147. Chodzi tu o wstęp R. Garrigou-Lagrange’a doprzekładu Tomaszowego De regimine principum (Du gouvernement royal, Paris 1926).
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/585

O genezie personalizmu Jacquesa Maritaina i jego sporze z nacjonalistami

Adam Wielomski

rozumu. Prymat ów wynika stąd, że celem finalnym nie jest szczęście doczesne i pomyślność państwa, lecz zbawienie17. Owocem takiej hierarchii celów jest chrześcijańska koncepcja życia politycznego, w której „podporządkowanie polityki moralności jest całkowite
i bezgraniczne”18. Najpierw jest się chrześcijaninem, a dopiero potem obywatelem, gdyżzbawienie możemy osiągnąć tylko dzięki Kościołowi, a nie państwu: „ojczyzna nie stoi
ponad Bogiem, dobro państwa ziemskiego nie stoi ponad dobrem państwa Bożego. Kościół, czyli Chrystus, stoi ponad ojczyzną w hierarchii naszej miłości”19. A państwo? Pełni
tylko „funkcję ministerialną” względem Kościoła. Z kolei głosem Kościoła jest zawsze papież („wikariusz Boga”), któremu i jednostka, i państwo winne są całkowite podporządkowanie, zgodnie z dewizą św. Ambrożego, że „cesarz jest w Kościele, a nie ponad nim”.
W praktyce poglądy Jacquesa Maritaina prowadzą do negacji zasady suwerenności
państwowej, traktowanej jako zaprzeczenie uniwersalistycznej Christianitas, a w konsekwencji jako nowożytna herezja20. Państwo nie jest w pełni suwerenne, ponieważ jest
podporządkowane prawom Bożym. Suwerenne jest tylko w kwestiach dla zbawienia nieistotnych. Maritain żąda ustanowienia teokracji, obdarzenia papieży mocą usuwania monarchów i prezydentów. Co więcej, skoro Kościół dzierży prym przed państwem w kwestiach wiążących się ze zbawieniem, katolicki tradycjonalista przyznaje papieżowi prawo
do decydowania o tym, co ma ze zbawieniem związek, a co nie. To, gdzie się kończy
wiara, a zaczyna polityka, jest więc sprawą subiektywnej oceny Suwerennego Kapłana(słusznej ex definitione)21. Tym samym papież uzyskuje decydujący wpływ na państwo,
a skorzysta z owej prerogatywy, kiedykolwiek uzna to za stosowne. Kościół w zasadzie
jest dla państwa autorytetem moralnym i jedynie doradza mu. Gdy jednak państwo nie
słucha, przestaje radzić i zaczyna „rozkazywać”, a zadaniem rządzących jest słuchać bez
dyskusji, bo „żadna osoba prywatna (…) ani władza ziemska, książę czy cesarz nie jestsędzią dobra powszechnego i nie ma prawa swojego osądu stawiać ponad rozkaz papieża.
(…) Zawsze trzeba być mu posłusznym”22. Maritain nie zawaha się przyznać Kościołowi
nawet prawa do interwencji zbrojnej przeciwko nieposłusznej władzy świeckiej.
Z tej krótkiej prezentacji widać, że Charles Maurras ani żaden inny zwolennik suwerenności państwa narodowego nie byłby zdolny do dalszej współpracy z Maritainem. Jego
wizja papieskiej teokracji była sui generis reakcyjną utopią. Powoływał się na GrzegorzaVII, Innocentego III, Bonifacego VIII i na szereg teologicznych autorytetów średniowieczaz Akwinatą na czele, zupełnie ignorując przestarzałość tych idei. Katolicki filozof głosił
utopię i chciał przerobić Action Française na filozoficzne kółko, gdzie zasadę „najpierw
 f. J. Maritain, Primauté du Spirituel, Paris 1927, s. 7-13.
C
Ibidem, s. 13.
19
Ibidem, s. 65.
20
Cf. J. Maritain, Lettre à Charles Maurras (janvier 1927), w: Etudes Maurrasiennes, op.cit.,t. V/2, s. 651-52.
21
Cf. J. Maritain, Primauté du Spirituel, op.cit., s. 43-44, 59.
22
Ibidem, s. 66.
17
18

86

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

O genezie personalizmu Jacquesa Maritaina i jego sporze z nacjonalistami

Adam Wielomski

polityka” (politique d’abord) zastąpiłaby maksyma „najpierw metafizyka” (métaphysiqued’abord), czyli chciał zastąpić realną politykę wykładami z metapolityki23. Zakochany
w swoim teokratycznym i reakcyjnym ideale, gardził polityką mu współczesną. Nie miałzresztą żadnego pomysłu na wcielenie swojej teokratycznej utopii w życie. Parlamentaryzm
i demokrację wtenczas odrzucał widząc w niej nowożytne diabelstwo, podobnie jak i zamach stanu. Reakcyjna wizja teokratycznego porządku połączona z całkowitą biernością
polityczną nakazuje zdefiniować ówczesne poglądy filozofa jako konserwatyzm ideowo
radykalny, a politycznie na wskroś inercyjny i bezpłodny – jak wszelka metapolityka.

Odpowiedź Maurrasa
Charles Maurras uznał poglądy Maritaina i jego zwolenników za utopijne. Na łamach
Action Française pisał, że fatalnie się stało, iż papieże w drugiej połowie XIX wieku utraciliPaństwo Kościelne, gdyż stracili tym samym związek z realnym światem politycznym,
stracili „doświadczenie, wiedzę o świecie doczesnym”, a „władza mistyczna potrzebuje
kontaktu z normalnymi interesami materialnymi”24. W przeciwnym razie – kontynuował – teorie polityczne głoszone w kręgu Biskupów Rzymu stają się coraz bardziej
abstrakcyjne i z biegiem czasu zaczynają przypominać kazania moralne, przeistaczają
się w swoistą katolicką utopię idealnego państwa, które nie ma własnych interesów i nie
zna swej racji stanu, a jedynie słucha zaleceń płynących z Rzymu. Podobnie pisał współpracownik Maurrasa Maurice’a Pujo: poglądy katolickie pozostają dziś w sprzeczności
z naturą porządku politycznego świata, są abstrakcyjne i doktrynalne25.
Z powyższych stwierdzeń wynika, że nacjonaliści z Action Française stali na stanowisku rozdziału moralności – panującej w stosunkach między jednostkami, opartej nazasadach Dekalogu i na innych regułach Kościoła – od polityki z jej obowiązującymi
zasadami racji stanu. Nie tyle zawsze i wszędzie ze swej natury ostentacyjnie niemoralnymi i makiawelicznymi, ile autonomicznymi – kiedy trzeba – w stosunku doracji teologicznych i moralnych. W ocenie nacjonalistów, potępiając Action Française
Pius XI pomylił dwa oddzielne porządki: moralny i polityczny – to, co Boskie, i to, cocesarskie – a w konsekwencji wysunął roszczenia do ręcznego kierowania partiami
politycznymi i polityką państwa, czyli sferą należącą do porządku natury, a nie do porządku duchowego, nie podległą kompetencjom eklezjalnym. Powołując się na myśl ortodoksyjnie tomistyczną Maurras pisał: „To, czego bronimy, to prawa polityczne Francuzów, ponieważ to my (a nie papież) jesteśmy odpowiedzialni za nasze domy i naszą
 f. Ph. Beneton, Jacques Maritain e Charles Maurras, w: R. Papini, Jacques Maritain e la societàC
contemporanea, Milano 1978, s. 143.
24
„Action Française”, 15.10.1927; 30.11.1928; 29.05.1929, w: Ch. Maurras, Dictionnaire politique et critique, Paris 1931-34, t. III, s. 318-19.
25
Cf. M. Pujo, L’agression contre l’ésprit. Comment Rome est trompée, Paris 1929, s. 246.
23

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

87O genezie personalizmu Jacquesa Maritaina i jego sporze z nacjonalistami

Adam Wielomski

ojczyznę”26. Kilka lat później francuski nacjonalista napisze, że papież jest „najwyższym
autorytetem duchowym i moralnym na świecie”27. Ale nie władcą politycznym!
Prasa Action Française nie zaatakowała Jacquesa Maritaina, potraktowała jego wystąpienie przeciwko nacjonalizmowi jako krok motywowany poglądami utopijnymi.
Maurras nie chciał eskalować konfliktu, który nie mógł mu przynieść żadnego pożytku.
Zresztą nie było potrzeby eskalacji konfliktu, gdyż Maritain w swoich kolejnych pismach najskuteczniej kompromitował sam siebie.

Wewnętrzne sprzeczności stanowiska Maritaina
Tajemnicą poliszynela był fakt, że rozprawa Dlaczego Rzym przemówił została napisanana osobiste polecenie Piusa XI, który chciał, aby znany katolicki filozof tradycjonalista
publicznie odciął się od Maurrasa i nacjonalizmu. Maritain znakomicie się do tegonadawał, gdyż we wcześniejszej Opinii o Charlesie Maurrasie wskazywał na liczne błędy
filozoficzne i doktrynalne Action Française. Poza tym każdy znał jego osobiste ultramontańskie oddanie Rzymowi. Ponoć powiedział kiedyś, że „gdyby papież mi kazał, tochodziłbym nago po ulicach”28. Dowiedziawszy się więc, że Suwerenny Kapłan oczekujeodeń potępienia maurrasizmu, filozof natychmiast napisał na ten temat książkę, a drugą
zredagował zamieszczając w niej teksty swoich zwolenników.
Niestety nie wiemy, w jaki sposób Jacquesa Maritaina poinformowano o oczekiwaniach Piusa XI. Wiadomo, że polecenie pontyfikalne zrozumiał źle. W sumie istota
błędów maurrasistów zawarta w pracach Opinia o Charlesie Maurrasie (1926) i Prymat
władzy duchowej (1927) jest identyczna, tyle że w tej pierwszej mamy konkluzję, iż nie
wyklucza to współpracy katolików ze środowiskiem, a w drugiej, iż taka współpraca jest
niemożliwa. Skąd ta różnica między jednym a drugim werdyktem ostatecznym? Maritain uważa, że po papieskim potępieniu kierownictwo Action Française winno uznać
swoje błędy, okazać skruchę i zapowiedzieć korektę, a nie bronić własnego stanowiskai uzasadniać własnych poglądów posiłkując się (tomistyczną) tezą o autonomii porządku doczesnego i zakorzenionych w przyrodzie władz państwowych tudzież takichorganizacji politycznych, jak sama Action Française. Innymi słowy, Maritain uznał, żeskoro Biskup Rzymu oznajmił, iż chce ręcznie sterować organizacją polityczną francuskich nacjonalistów, jej władze powinny zadeklarować pełne posłuszeństwo. Tradycjonalista katolicki podważył tedy autonomię państwa, polityki i organizacji politycznychwzględem Rzymu, w imię ideału teokratycznego odmówił im niezależności. W potępieniu nieistotne okazywały się błędy filozoficzne i religijne poglądów głoszonych przez Maurrasa i jego środowisko, wagi nabierało za to nieposłuszeństwo
„ Action Française”, 07.06.1929, w: Ch. Maurras, Dictionnaire politique…, t. III, s. 325.
„Action Française”, 01.01.1932, w: Ch. Maurras, Dictionnaire politique…, t. III, s. 332.
28
Cyt. za: J. Prévotat, Les catholiques et l’Action française, Paris 2001, s. 439.
26
27

88

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

O genezie personalizmu Jacquesa Maritaina i jego sporze z nacjonalistami

Adam Wielomski

polityczne w stosunku do papieża. Skoro Grzegorz VII czy Innocenty III mieli
moc depozycji samego cesarza, Pius XI ma prawo odwołać redaktora naczelnego
poczytnego dziennika i szefa nacjonalistycznej ligi (stowarzyszenia)29.
Niestety, argumentacja Jacquesa Maritaina całkowicie rozminęła się z oczekiwaniami
Piusa XI, liczącego na to, że filozof napisze rozprawę, w której ponownie zanalizuje krytycznie poglądy środowiska Maurrasa, poszerzy zakres zbadanej literatury, aby ostateczniedojść do wniosku, że racja jest po stronie Rzymu i że współpraca katolików z nacjonalistami nie jest możliwa. Teza o nieposłuszeństwie była najgorszym z możliwych uzasadnień, jeśli bowiem Rzym potępiał konsekwentnie broniącego wiary katolickiej i instytucjiKościoła agnostyka Maurrasa, to jak papież powinien odnieść się do wolnomularskiej
i radykalnie antyklerykalnej III Republiki Francuskiej? Piusowi XI przecież chodziło o pojednanie katolicyzmu z III Republiką, tymczasem argumenty Maritaina potwierdzały
mocny i często przez antyklerykałów podnoszony argument, że katolicy francuscy
są kierowani z zagranicy, z Rzymu, i stanowią zewnętrzną siłę polityczną sterowaną
przez papieża. Wedle antyklerykałów zaprzeczało to dogmatowi o pochodzeniu
władzy we Francji od Narodu. Dlatego prasa watykańska unikała, jak mogła, zarzutów
wobec Maurrasa o nieposłuszeństwo i skupiała się na krytyce jego tez filozoficznych30.
Nic dziwnego, że w Rzymie książkę Prymat władzy duchowej przyjęto chłodno31, a hierarchowie nie chcieli się wypowiadać na jej temat publicznie. Maritain użył najbardziej
niezręcznego argumentu, jaki tylko można było sobie wyobrazić. Miał znokautować
Maurrasa, a znokautował Piusa XI. Po swoich publikacjach musiał już podtrzymywać
argument o nieposłuszeństwie działaczy Action Française. Jeden z jego współpracowników, pomagający mu w pracy nad Prymatem władzy duchowej jezuita Paul Doncoeur,
na publicznym spotkaniu stwierdził, że jeśli nie chodzi o niesubordynację polityczną
Maurrasa, to „nie rozumie, dlaczego Rzym przemówił”32.

Konkluzja
Action Française Jacques Maritain potępia z pozycji reakcyjnych, z punktu widzenia
utopii teokratycznej. W chwili potępienia Action Française filozof ten nie był jeszcze
teologicznym modernistą i propagatorem idei chadeckich. Przeciwnie, piętnując Maurrasa porównał go do heretyckich monarchów, których papieże pozbawiali władzy
 f. J. Maritain, Primauté du Spirituel, op.cit., s. 88.
CCf. Due mesi dopo la lettera pontificia su l’Action Françaisee, „L’Osservatore Romano”,
10.11.1926; Inesattezze e rettifiche a proposito dell’Action Française, „L’Osservatore Romano”,
14.11.1926.
31
Cf. Il Primato dello spirituale, „L’Osservatore Romano”, 22.10.1927.
32
Relacja B. d’Orgeval, Témoignage sur la crise religieuse, w: Etudes Maurrasiennes, op.cit., t. V/2,
s. 527.
29
30

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

89

O genezie personalizmu Jacquesa Maritaina i jego sporze z nacjonalistami

Adam Wielomski

w zamierzchłych czasach. Zarazem wychwalał Syllabus Piusa IX z 1864 roku, gromiłliberalizm, socjalizm, herezję tzw. amerykanizmu, nowożytny racjonalizm i modernizm
katolicki, wreszcie też Rewolucję Francuską. W jego oczach Maurras był częścią nowożytnej nierzeczywistości: „nie będąc wierzącym, Maurras nie mógł prowadzić walki
z liberalizmem w całej rozciągłości, czyli ze wszystkimi wskazywanymi przez Kościół
błędami owej doktryny. On atakował liberalizm tylko w tym, co ludzkie, a nie w tym,
co dotyczy spraw boskich”33.
Maritainowska konwersja na chadeckość i promodernizm jest późniejsza, aczkolwiekłączy się z potępieniem Maurrasa. Dochodzi do niej między rokiem 1927 i 1929, a momentem przełomowym było spotkanie z Piusem XI we wrześniu 1927 roku. Wówczas
to, po odcięciu się Rzymu od Action Française, gdy papież osobiście wytłumaczył mu
swoje myśli i cele, Maritain zrywa z tradycjonalizmem katolickim, z ideą monarchizmu,
i szuka kompromisu katolików ze światem nowoczesnym; wyrazem politycznym nowej
kompromisowości katolicyzmu staje się idea chadecka34. Od tego momentu filozof,śladem Leona XIII i Piusa XI, sprzeciwia się władzy autorytarnej i podkreśla, że wszelka
władza, jako instytucja, pochodzi od Boga, lecz konkretny ustrój ustanawia wola ludu.
Sam preferuje przy tym republikańską demokrację. Poglądy tego przeobrażonego Maritaina, Maritaina personalisty czytelnik polski mógł poznać już przed wojną, z małej
rozprawy O nową cywilizację chrześcijańską (1935).
Adam Wielomski
Konserwatyzm.pl

Przeciwstawienie katolickiego personalizmu
nacjonalizmowi jest z gruntu fałszywe.

33
34

90

J. Maritain, Primauté du Spirituel, op.cit., s. 199.
Cf. G. Dickès-Lafargue, Le dilemme de Jacques Maritain. L’évolution d’une pensée en philosophie
politique, Paris 2005, s. 165-68.
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

FILOZOFIA

MagdalenaZiętek-Wielomska

W środowiskach określających się mianem „personalistów” przyjęto pejoratywne rozumienie terminu „nacjonalizm”. Czy nacjonalizm rzeczywiście jest synonimem
szowinizmu? Oczywiście uważny Czytelnik od razu sam
sobie odpowie na to pytanie, czyli stwierdzi, że to zależy
od definicji nacjonalizmu. I oczywiście tak jest.

Osobą być… Tylko w narodzie!
Komentarz do dyskusjina temat nacjonalizmu i personalizmu
Tekst Macieja Sobiecha1 pozwolił naszemu czasopismu poruszyć bardzo ważną kwestię.
Chodzi o stosunek wzajemny dwóch doktryn filozoficznych o politycznych implikacjach, a konkretnie personalizmu i nacjonalizmu.
Personalizm to pogląd filozoficzny postrzegający człowieka jako osobę. Nacjonalizm
z kolei uważa, że w płaszczyźnie politycznej najważniejszą wspólnotą dla człowieka jest
naród. Z powodów przedstawionych zarówno przez Sobiecha, jak i Adama Wielomskiego2 obie doktryny w różnych formacjach politycznych ostatnich kilkudziesięciu lat
traktowane były rozłącznie. Dał temu wyraz choćby Jan Paweł II, który pisał:Tożsamość kulturalna i historyczna społeczeństw jest zabezpieczana i ożywiana przez
to, co mieści się w pojęciu narodu. Oczywiście, trzeba bezwzględnie unikać pewnego
ryzyka: tego, ażeby ta niezbywalna funkcja narodu nie wyrodziła się w nacjonalizm.
XX stulecie dostarczyło nam pod tym względem doświadczeń skrajnie wymownych,
również w świetle ich dramatycznych konsekwencji. W jaki sposób można wyzwolić się
od tego zagrożenia? Myślę, że sposobem właściwym jest patriotyzm. Charakterystyczne

M. Sobiech, Usunąć pewne nieporozumienie, czyli nacjonalizm jest personalizmem, „NowoczesnaMyśl Narodowa” 2020/2021, nr 4-5.
2
A. Wielomski, O genezie personalizmu Jacquesa Maritaina i jego sporze z nacjonalistami, „Nowoczesna Myśl Narodowa” 2020/2021, nr 4-5.
1

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

91

Osobą być… Tylko w narodzie!

Magdalena Ziętek-Wielomska

dla nacjonalizmu jest bowiem to, że uznaje tylko dobro własnego narodu i tylko do niego
dąży, nie licząc się z prawami innych. Patriotyzm natomiast, jako miłość ojczyzny, przyznaje wszystkim innym narodom takie samo prawo jak własnemu, a zatem jest drogą douporządkowanej miłości społecznej3.

I w innym miejscu:

Nacjonalizm, zwłaszcza w swoich bardziej radykalnych postaciach, stanowi antytezę prawdziwego patriotyzmu. I dlatego dziś nie możemy dopuścić, aby skrajny nacjonalizm rodziłnowe formy totalitarnych aberracji. To zadanie pozostaje oczywiście w mocy także wówczas, gdy fundamentem nacjonalizmu jest zasada religijna, jak to się niestety dzieje w przypadku pewnych form tak zwanego «fundamentalizmu»4.

W cytowanych słowach JP II wprost przyznaje, że to naród jest dla osoby ludzkiej
najważniejszą wspólnotą w porządku politycznym, ale jednocześnie … potępia nacjonalizm. Nacjonalizm stanowi bowiem dlań synonim szowinizmu, który z personalizmem
jest nie do połączenia. JP II jako wybitny przedstawiciel personalizmu – autor dzieła
Osoba i czyn – uważa że naród rzeczywiście gra niezwykle doniosłą rolę w osobowym
rozwoju człowieka, ale jednocześnie doktrynę nacjonalizmu potępia jako niezgodnyz założeniami personalizmu szowinizm.
Dotykamy tutaj kwestii fundamentalnej. Musimy bowiem zapytać, czy „nacjonalizm”
rzeczywiście jest synonimem „szowinizmu”. Oczywiście uważny Czytelnik od razu sam
sobie udzieli odpowiedzi, czyli uzna, że to zależy od definicji nacjonalizmu. I oczywiście tak jest. Problematyczne więc pozostaje to, że w środowiskach określających sięmianem „personalistów” przyjęto właśnie takie pejoratywne rozumienie terminu „nacjonalizm”. Powody tego stanu rzeczy, jak się rzekło, przedstawili Sobiech i Wielomski.
Z merytorycznego, a nawet z etymologicznego punktu widzenia zabieg ów trudno
obronić. Pojęcie nacjonalizmu pochodzi od słowa „naród”, czyli nation (fr.) czy natio(łac.). W dziejach nacjonalizm miał wiele twarzy: liberalną (nacjonalizm pierwszejfali)5, szowinistyczną (niemiecki narodowy socjalizm, banderyzm, ustaszyzm), konserwatywną (Akcja Francuska), konserwatywno-katolicką (frankizm), katolicką
(młoda endecja) etc. Nie istnieją więc żadne poważne argumenty historyczne narzecz zrównania nacjonalizmu z szowinizmem. Na płaszczyźnie doktrynalnej z koleiJan Paweł II, Pamięć i tożsamość, Wyd. ZNAK, Kraków 2005, s. 29.
Przemówienie Jana Pawła II do Zgromadzenia Ogólnego ONZ w 1995 r., https://teologiapolityczna.pl/jan-pawel-ii-od-praw-czlowieka-do-praw-narodow (dostęp: 22.01.2021).
5
Na temat trzech fal nacjonalizmu por. A. Wielomski, Nacjonalizm wobec problemu Europy,
Warszawa 2018, s. 17-57, książkę można pobrać tutaj: https://konserwatyzm.pl/wp-content/uploads/Nacjonalizm-wobec-problemu-Europy.pdf.
3492

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Osobą być… Tylko w narodzie!

Magdalena Ziętek-Wielomska

wystarczy wskazać na takich nacjonalistów, jak Adam Doboszyński6 czy Gilbert Keith
Chesterton7, by znaleźć przykłady udanego teoretycznego połączenia nacjonalizmu
z tomizmem, z którego w końcu wywodzi się współczesny personalizm. Etyka personalistyczna stanowiła bez wątpienia także podłoże doktryny Romana Dmowskiego8.
Warto wskazać także na nacjokratyzm Józefa Kosseckiego, który – odwołując się do
Feliksa Konecznego teorii cywilizacji – określiłam mianem nacjonalizmu łacińskiego,a więc personalistycznego9.
Jeżeli więc uznamy, iż nacjonalizm w istocie zakłada, że naród jest dla człowieka
wspólnotą naturalną (jak chciał JP II), to poszczególne odmiany nacjonalizmu różnią
się po prostu różnymi założeniami dotyczącymi samego człowieka, czyli antropologią.
Nacjonalizm, który opiera się na antropologii personalistycznej, zakłada że osoba ludzka
do swojego pełnego rozwoju potrzebuje narodu. Nacjonalizm odwołujący się do jednej
z licznych odmian gromadnościowych koncepcji człowieka oczywiście będzie sprzecznyz personalizmem.
W naszym czasopiśmie „Nowoczesna Myśl Narodowa” oczywiście odwołujemy się
do antropologii personalistycznej, właściwej dla cywilizacji łacińskiej w rozumieniu Feliksa Konecznego. Sednem antropologii adekwatnej do tej formacji cywilizacyjnej jest
stwierdzenie wyższości ducha nad materią. Przyjrzyjmy się bliżej tej koncepcji.
Zakłada ona, że osoba – byt transcendujący świat materialny – posiada nieśmiertelną duszę, czyli ma charakter duchowy. Z tego założenia wynika, że człowiek, jako
istota także duchowa, pełnię swego rozwoju – który wymaga nieustannej inspiracji –może osiągnąć tylko i wyłącznie w interakcji z innymi istotami obdarzonymi duchem.
Pełni rozwoju nie osiągnie w relacji li z rzeczami czy też przyrodą. Dalej, ponieważ
rozwój człowieka zależy od jakości środowiska, w którym żyje, w świecie zdominowanym przez materię człowiek musi odczuwać wewnętrzną pustkę. Pustkę tę będzie
zagłuszał na wiele sposobów, np. nadmierną konsumpcją lub też nałogami. W interesie
człowieka leży tedy stworzenie sobie otoczenia dopasowanego do jego materialno-duchowej kondycji.
Stąd wynikają konkretne wymagania dotyczące działań politycznych. Zadaniem
polityki winno być właśnie tworzenie otoczenia społecznego sprzyjającego rozwojowi
osobowej natury człowieka. I tutaj powracamy do kwestii narodu. Naród powinien być
wspólnotą, w której człowiek rozwija się jako osoba wśród innych osób.
 or. P. Kaliniecki, M. Ziętek, G. K. Chesterton and the Challenge of Poland, https://distributistreview.
Pcom/archive/g-k-chesterton-and-the-challenge-of-poland (dostęp: 22.01.2021).
7
Por. M. Wąs, „Citizens and soldiers”: nacjonalizm jakobiński Gilberta Keitha Chestertona, „Pro
Fide Rege et Lege” 2018, nr 79, s. 271-291.
8
Por. J. Fiedorczuk, Etyczne podstawy nacjonalizmu w myśli Romana Dmowskiego, „Pro Fide
Rege et Lege” 2018, nr 79, s. 135-165.
9
M. Ziętek-Wielomska, Józefa Kosseckiego wizja nowoczesnego narodu, czyli nacjonalizm w świetle
nauki o cywilizacjach, „Pro Fide Rege et Lege” 2018, nr 79, s. 37-61.
6

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

93

Osobą być… Tylko w narodzie!

Magdalena Ziętek-Wielomska

A co to konkretnie znaczy? Zdefiniowanie środków do realizacji celu stworzenia
otoczenia przyjaznego człowiekowi jako osobie jest zadaniem dla każdego kolejnego
pokolenia. Przeto i dla nas. Zachęcam do namysłu nad tą kwestią i do wcielania w życie
konkretnych rozwiązań.
Magdalena Ziętek-Wielomska
Fundacja Instytut Badawczy Pro vita bona

Zadaniem polityki powinno być tworzenie
otoczenia przyjaznego osobowej naturze człowieka.

94

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

PRO VITA BONA

Polski dom

MagdalenaZiętek-WielomskaRóżne wizje emancypacji człowieka zakładały, żedzięki postępowi naukowemu i technicznemu ludzkość
dostąpi coraz pełniejszych: wolności, równości, braterstwa etc. Tymczasem rzeczywistość okazuje się odwrotna. Logika rozwoju bardziej odpowiada biblijnej
maksymie głoszącej, że kto ma, temu zostanie dodane,
a kto nie ma, temu odbiorą nawet to, co już ma.

Technika a dialektyka„panowania i niewoli”
W swoich tekstach często powołuję się na tzw. dystopie, czyli powiastki pokazujące
przerażającą wizję społeczeństwa przyszłości. Do klasyki gatunku należą My Jewgienija
Zamiatina, Nowy wspaniały świat Aldousa Huxleya czy też Rok 1984 George’a Orwella.
Motyw ten co i raz biorą też na warsztat filmowcy, wymieńmy tu Atlas chmur (2012)w reżyserii Lany i Lilly Wachowskich oraz Toma Tykwera, którego scenariusz opierasię na książce Davida Mitchella pod tym samym tytułem, serię Niezgodna (2014), Zbuntowana (2015) i Wierna (2016) w reżyserii Roberta Schwentke, opartą na powieści
Veroniki Roth Niezgodna, wreszcie naszą rodzimą Seksmisję (1983) w reżyserii Juliusza
Machulskiego. Oczywiście nie wolno zapomnieć o ponadczasowym dziele Metropolis(1927), wyreżyserowanym przez Fritza Langa filmie niemym z gatunku science fiction.
Wszystkie te książki i filmy pokazują wysoce stechnicyzowane społeczeństwo totalitarne, w którym nie ma już miejsca na osobistą wolność, spontaniczność, indywidualizm. W większości z tych wizji nie istnieje nawet dom rodzinny – reprodukcję biologiczną także poddano technicyzacji. Co ciekawe, wszystkie one zakładają, że technika
jest ściśle powiązana z procesem skupiania władzy w rękach wąskiej elity, która owątechniką steruje zniewolonymi masami społecznymi.
Zważywszy na to, że literatura dystopijna liczy sobie całe 100 lat – swoją powieść
Jewgienij Zamiatin napisał w latach 1920-21 – możemy uznać, że wyraża ona dośćokreślone obawy człowieka związane z techniką, a ściślej – wiedzą techniczną. Jak rzekliśmy, we wszystkich wymienionych dziełach pojawia się motyw podziału społeczeństwa na przynajmniej dwie grupy: posiadające wiedzę i wszechwładne elity i poddane
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

95Technika a dialektyka „panowania i niewoli”

Magdalena Ziętek-Wielomska

totalnej indoktrynacji masy społeczne. Elity kontrolują przede wszystkim proces wychowania nowych pokoleń, przy czym „normalne wychowanie” zastępuje indoktrynacja, którą umożliwiają różne wynalazki techniczne.
Różne wizje emancypacji człowieka zakładały, że dzięki postępowi naukowemu
i technicznemu ludzkość dostąpi coraz pełniejszych: wolności, równości, braterstwa
etc. Tymczasem rzeczywistość okazuje się odwrotna. Logika rozwoju bardziej odpowiada biblijnej maksymie głoszącej, że kto ma, temu zostanie dodane, a kto nie ma,temu odbiorą nawet to, co już ma. A konkretnie chodzi o to, że kto ma pieniądze, ten
inwestuje w rozwój wiedzy technicznej, która zwiększa władzę, co potęguje zyski, a toznowu umożliwia inwestycje w postęp naukowo-techniczny etc. Mówiąc językiem cybernetycznym: dysponowanie energią swobodną w postaci kapitału umożliwia przyrosttejże energii swobodnej za pośrednictwem naukowo-technicznych narzędzi służących
do przekształcania otoczenia w interesie własnym dysponenta, czyli tak, by owej energii
swobodnej miał coraz więcej.
Wobec tejże nieubłaganej logiki rozwoju (no właśnie, czy rzeczywiście rozwoju?)
nowoczesnych społeczeństw pomysły Hegla bądź Marksa na stworzenie społeczeństw
wolnych od panowania i przemocy wydają się mocno utopijne. Pracownik, robotnik,
sługa, niewolnik – jak się zwał, tak się zwał – owszem, swoją pracą wyrabia w sobieokreślone umiejętności, od których pracodawca, kapitalista, pan etc. się uzależnia, alerelacja „panowania i niewoli” nie traci przez to charakteru asymetrycznego. Wręcz
przeciwnie – postęp techniczny coraz bardziej pogłębia ową asymetrię. „Pan” bowiem
monopolizuje wiedzę specjalistyczną, o której „niewolnik” nie ma najmniejszego pojęcia. W związku z coraz szybszym rozwojem sztucznej inteligencji „niewolnik” niebawem zgoła nie będzie potrzebny. A wtedy „pan” – pozbawiony skrupułów moralnychorędownik wyłączności rozumu instrumentalnego – może „niewolnika” zupełnie się
pozbyć, tzn. eksterminować zbyteczne rzesze. Wymordowanie nawet miliardów ludzi
nie stanowi obecnie większego problemu technicznego.
Dialektyka „panowania i niewoli” polega więc na połączeniu następujących elementów: kumulacji pieniądza („kapitalizm”), monopolu na wiedzę techniczną (oświeceniowy rozum instrumentalny) oraz planowania społecznego (technokratyzm i biurokratyzm, niesłusznie kojarzone z socjalizmem jeno). Zwolennicy rozwoju technicznego
popierają tak przebiegające procesy centralizacji, gdyż umożliwiają one bardziej racjonalne spożytkowanie środków na badania naukowe i dalszy rozwój nauki. Np. Leszek Sykulski w wywiadzie dla portalu www.konserwatyzm.pl, kiedy propagował wizję
stworzenia rządu światowego w postaci Unii Globalnej, udzielił znamiennych odpowiedzi na pytania redaktora:
Arkadiusz Meller: Za jedną z głównych przesłanek […] powołania Unii Globalnej/rządu światowego uznaje Pan postęp technologiczny i wzrost znaczenia ponadnarodowych korporacji. Jednak do tej pory rozwój technologiczny odbywał się bez

96

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Technika a dialektyka „panowania i niewoli”

Magdalena Ziętek-Wielomska

potrzeby […] kontroli i nadzoru ze strony światowego centrum politycznego. Skądprzekonanie o tym, że międzynarodowe centrum będzie lepiej dbało o rozwój technologiczny od dotychczasowych instytucji?
Leszek Sykulski: Nad rozwojem kluczowych technologii zawsze kontrolę sprawowały
największe mocarstwa (np. rozwój fizyki jądrowej). Współcześnie rozwój najwyższych
technologii [prowadzony jest tylko w kilkunastu najbogatszych państwach, czy w obrębie
konfederacji (UE). Dziś na świecie mamy do czynienia z niebywałym marnotrawstwem
pieniędzy, energii i czasu na prowadzenie równoległych badań w tych samym dziedzinach
wiedzy w różnych częściach świata. Istotą rzeczy jest wprowadzenie specjalizacji, która
pozwoliłaby na bardziej ekonomiczne wykorzystywanie zasobów naszej planety. Chodzi
zatem o globalną koordynację badań naukowych, ale nie tylko. Ważna jest także kontrola nad skutkami użycia zaawansowanych technologii. Osiągnięcia naukowe w zakresie
sztucznej inteligencji, nanotechnologii czy biotechnologii mogą stworzyć duże niebezpieczeństwo w rękach ludzi (i rządów) nieodpowiedzialnych.
AM: Pojęcie kontroli nad badaniami zakłada, że musi istnieć docelowa wizja tego,w jakim kierunku owe badania mają zmierzać i jakich granic nie można przekraczać. Czy może Pan wskazać […] takie granice i to, do czego ma zmierzać postęp
techniczny nadzorowany przez hipotetyczne światowe centrum?
LS: Czy jesteśmy w stanie wskazać granice rozwoju naukowego? Jestem sceptyczny wobec
takiego postawienia sprawy. Granicami rozwoju nauki są tylko granice ludzkiej wyobraźni.
Oczywiście zawsze istnieje potrzeba zwrócenia uwagi na problemy natury moralnej, filozoficznej czy społecznej, ale jak pokazuje historia ludzkości, postępu technologicznego nie dasię zatrzymać. Nurtem filozoficznym, który bezpośrednio dotyka rozwoju nowoczesnych
technologii i ich wpływu na życie ludzi jest transhumanizm. Ma on wiele różnych odgałęzień i zyskuje coraz większą popularność na świecie. Moim zdaniem, w drugiej połowie
tego wieku zdominuje umysły najważniejszych kręgów decyzyjnych świata. (…) W najsilniejszych państwach od dawna istnieją strategie rozwoju najważniejszych gałęzi nauki
i technologii na kilkadziesiąt lat naprzód, a także funkcjonują poważne ośrodki (w tym rządowe) specjalizujące się w przewidywaniu dalekiej przyszłości i analizujące wpływ skutków
implementacji wysokich technologii na sferę polityczno-społeczną i gospodarczą. W krajachśredniej wielkości, takich jak Polska, tego typu problematyka brzmi (i jest traktowana jak
science-fiction), bowiem główne wysiłki rządzących pochłania polityka bieżąca. I zresztą
nie ma w tym nic dziwnego. Przyszłość należy do „wielkich przestrzeni”, kontynentalnych
lub pankontynentalnych ośrodków siły, które możemy nazwać umownie >>imperiami<<.”1

Zwłaszcza ostatnie daje nam do myślenia. Zakłada ono bowiem „obumieranie”
państw narodowych, zbyt ciasnych dla „rozwoju technicznego bez granic”. Ponieważ
1

Wywiad Arkadiusza Mellera z prezesem Instytutu Geopolityki p. Leszkiem Sykulskim

nt. rządu światowego, https://konserwatyzm.pl/wywiad-arkadiusza-mellera-z-prezeseminstytutu-geopolityki-p-leszkiem-sykulskim-nt-rzadu-swiatowego/ (dostęp: 25.01.2021).
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

97Technika a dialektyka „panowania i niewoli”

Magdalena Ziętek-Wielomska

prawa przyrodnicze są wszędzie takie same, a ich znajomość jest przecież podstawą
wiedzy naukowej i technicznej, granice „kulturowe” należy zetrzeć, gdyż sztucznie hamują to, co rzekomo nieubłaganie dziać się musi.
Kosmopolityzm czy też sui generis imperializm XXI wieku jest więc pochodnywzględem światopoglądu materialistycznego, zakładającego że to natura jest miarą
wszechrzeczy, przy czym chodzi nam tu o oświeceniowe rozumienie terminu „natura”.
Człowiek ma się całkowicie oddać procesom przetwarzania przyrody, a oprzeć na znajomości jej praw. Na tym rzekomo polega wolność ludzka.
Ostatecznie wszystko sprowadza się do antropologii, czyli do tego, jak rozumiemy
istotę człowieka. Wizje dystopijne ujmują człowieka wyłącznie jako element przyrody,
istotę poddaną pełnej kontroli technokratyczno-biurokratycznej. Napawają nas one
przerażaniem, gdyż intuicyjnie czujemy, że jednak jesteśmy czymś – czy też raczejkimś – więcej niż tylko mrówką w mrowisku, które funkcjonuje zawsze tak samo.
A ponieważ społeczeństwo składa się z jednostek poszczególnych (jak to się od paru
wieków mówi), jego postać zależy od tego, jak postrzegają siebie konkretni ludzie. Czyjako – może nieco inteligentniejsze od innych – zwierzęta, nieświadome tego, że kiedyś
umrą, nie pytają tedy o sens życia? A może jako osoby obdarzone nieśmiertelną duszą,zdolne do tworzenia kultury, zasadniczo różnej od technicznej „produkcji sfery symbolicznej”, z czym mamy do czynienia dziś? Wszystko zaczyna się w „naszych głowach”,
zawisłych od wychowania. Przyszłość świata zależy więc od tego, komu przypadnie
w udziale wychowanie nowych pokoleń, od ducha edukacji: albo górę wezmą stojący na
gruncie personalizmu rodzice, albo zwyciężą na tym polu kosmopolityczni technokraci,
dla których reprodukcja jest ciekawym i lukratywnym wyzwaniem technicznym.
Magdalena Ziętek-Wielomska
Instytut Badawczy Pro vita bona

Przyszłość świata zależy od tego, komu
przypadnie w udziale wychowanie nowych pokoleń.

98

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

TRZECIĄ DROGĄ JEST ROZSĄDEK

G.K. Chesterton

Wszelkie moje wątpliwości co do nowoczesnej techniki dotyczą ostatecznie jej rzeczywistej użyteczności
praktycznej. Nigdy jednak nie przyszłoby mi do głowy
negować jej poezję, piękno, czy fantastyczny niemal
charakter; zachwyt, w jaki mógłby wprawić nas podobnie olśniewający występ na przyjęciu dla dzieci.

Cuda
współczesnej techniki
Przeczytałem ostatnio przypadkiem w gazecie pewną frazę; to znaczy, miałem okazję
przeczytać ją już wiele razy wcześniej. Ale z jakichś przyczyn to tym razem właśnie mi„zaświeciło” – i oto odsłoniła się przede mną nagle owa głęboka różnica, jaka zachodzimiędzy większością ludzi w rozumieniu natury postępu; nie wyłączając tych, którzy sądość naiwni, by wierzyć, że wszyscy rozumiemy ją tak samo. Zdanie to brzmiało mniejwięcej tak: „Już niedługo komunikacja z najdalszymi zakątkami kosmosu będzie wydawać się czymś równie prozaicznym, jak odebranie telefonu”.
Na co odpowiadam, tytułem wstępu: „I to jest właśnie to, z czym się nie zgadzam”.
Gdyby ktoś mi powiedział: „Już niedługo odebranie telefonu będzie wydawało nam sięczymś tak poetycznym, jak komunikacja z najdalszymi gwiazdami” – wtedy uznałbym
takiego kogoś za człowieka prawdziwie postępowego, za prawdziwego, szczerego i dobrego progresistę. I więcej, niż prawdziwego progresistę – bo prawdziwego proroka(choć to w opinii wielu bardzo konserwatywna profesja). Moglibyśmy rzecz jasnaspierać się, czy prorok mówi o rzeczach, które rozumie, czy właśnie których nie rozumie. W każdym razie, jeżeli progresista byłby w stanie wykrzesać z siebie dość przekonania i pasji, aby prorokować, to – no cóż, powiem tyle, że oto ujrzałyby nasze oczy
proroka królestwa niebieckiego i progresistę, który naprawdę ogłasza progres. Powiedzieć komuś, że już wkrótce odbieranie telefonów będzie czymś równie ekscytującym,jak wizja wszystkich gwiazd na niebie – to jest ewangelia, w zupełnie dosłownym sensie
dobrej nowiny. Ale powiedzieć mu, że już niedługo wszystkie gwiazdy na niebie będągo nudzić tak bardzo, jak odbieranie telefonów – to już nie jest dobra nowina. Tylko,
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

99

Cuda współczesnej techniki

G.K. Chesterton

w tłumaczeniu, krótki i węzłowaty komunikat, że za chwilę miejsce mizernej, ale jednakjakaś tam jeszcze inspiracji, którą może odczuwać spoglądając na nocne niebo, zajmie
irytacja. Nie sądzę, że gdy gwiazdy poranne chórem się odzywają i wydają okrzyk
wszyscy synowie Boży1, a potężna muzyka sfer objawia na naszej dziwnej ziemi wysokość i głębokość wspaniałego królestwa dźwięku, tym, co najbardziej chcielibyśmy
usłyszeć z ust tego kosmicznego chóru jest owa perlista fraza „przepraszam, że niepokoję”. Bo właśnie w owym żałosnym zawołaniu wszystkich chyba pracowników centrali
tragedia nasza znajduje swe dopełnienie; i oto przyznajemy, na swą własną zgubę, żekonieczność odebrania telefonu rzeczywiście jest uciążliwa.
Niniejszym zatem i instytucje państwowe uznają oficjalnie, że na niedolę rodzi się
człowiek, podobnie jak iskry elektryczne aby wysoko wzlatać (czy jak tam iskry elektryczne latają)2; ba, zachodzi tutaj sugestia, bardzo subtelna póki co, ale jednak wyraźna, że życie idealne, idealnie spokojne, byłoby życiem bez telefonu. Niemniej, mamy
tu do czynienia z czymś znacznie głębszym, niż mogłoby na to wskazać okazjonalne
zdenerwowanie wywołane faktem, że czasami po prostu źle korzystamy z telefonu; bochodzi raczej o swego rodzaju dziwną obojętność, którą wielu wykazuje nawet wtedy,
gdy dobrze korzystamy z telefonu. Bez ustanku tłumaczą nam, że nowoczesne wynalazki naukowe, choćby takie jak właśnie niepozorny telefon, które można teraz znaleźć
dosłownie wszędzie, to perły w koronie ludzkości, cuda techniki i podziwienie nowegoświata. Ale choć o wynalazkach zazwyczaj się tak mówi, to zazwyczaj się tak o nich niemyśli. A może raczej: jeśli mówi się tak o nich w teorii, to nie w praktyce. Nie da się
ukryć, że miała miejsce się w ostatnim wieku swoista gorączka wynalazku, dynamiczna
seria odkryć z dziedziny techniki; i, w pewnym sensie, ten wysiłek umysłu ludzkiego
naprawdę jest cudowny, a tempo może wydawać się magiczne. Niemniej, w gruncierzeczy był to tylko szybki proces kostnienia; bieg w dół, ku zimnym nizinom nudnej
prozy życia; nadmiar bajkowych zabawek, niszczący w nas poczucie bajki; zalew rzeczy
zachwycających, niweczący zachwyt. Może był to i rozwój technologii – ale na pewno
nie człowieka. A jeśli nie towarzyszy czemuś rozwój człowieka, na pewno nie można
nazwać tego czegoś „postępem”. Bo to człowiek jest sensem i zasadą postępu; postęp
to nie wyścig kółek zębatych, które będzie się obracać najszybciej, czy silników, którybędzie najbardziej dymił. Prawdziwy rozwój implikuje to, co nazywa się powszechnie
edukacją; edukacja zaś, implikuje szerokość, szczególnie szerokość wyobraźni. Dokładnie ową twórczą wrażliwość i wyczulenie na jakość, która nie pozwoli niczemu, conaprawdę wartościowe, stoczyć się w pospolity banał i wulgarność. Długim wysiłkiem
 luzja do Hb 38,7. Korzystam, w tym i następnym wypadku, z Biblii „Warszawskiej”, luteArańskiej. Ten przekład bowiem najlepiej odpowiada angielskiemu. Jest to zresztą bardzo dorzeczy, na ile widzę bowiem, Chesterton i tutaj, trzynaście lat po konwersji, korzysta z Biblii
króla Jakuba (kulturowo odpowiednik Wujka na naszych ziemiach), a więc przekładu anglikańskiego, zbliżonego do tradycji protestanckiej (i to by było na tyle jeśli chodzi o jego„integralizm”, jak się go zazwyczaj pojmuje).
2
Aluzja do Hb 5,7.
1100

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

Cuda współczesnej techniki

G.K. Chesterton

udało nam się zwulgaryzować elektryczność – czy to naprawdę coś pomoże w tej kwestii, puszyć się, że za kilka lat uda nam się zwulgaryzować gwiazdy?
O, nie! To mi raczej powiedźcie, że nasz twardo stąpający po ziemi biznesmen schylagłowę do modlitwy na sam dźwięk telefonicznego dzwonka, jak chłopi na Anioł Pański
z obrazu Milleta3; że kłania się z czcią, gdy podchodzi do budki telefonicznej, tego sanktuarium nowego świata; powiedźcie, że uwielbia jakąś pogańską formułą mieszkające w niej
bóstwo, że słucha słów swego interlokutora jak słuchano onegdaj wyroczni delfickiej, albo
oczyma wyobraźni widzi młodą operatorkę z centrali jako kapłankę tajemnic, siedzącą
na złotym tronie w jakiejś odległej świątyni; albo chociaż że jak każda normalna osoba
czuje pewne poetyckie uniesienie na myśl o tym, że oto głos drugiego człowieka dociera
do niego przez wysokości gór i niskości dolin – coś podobnego, co czuliśmy dawniej słysząc róg Rolanda albo wołanie Achillesa – powiedźcie, że te i podobne sceny adoracji czy
chociaż ekscytacji wydarzają się w biurze każdej angielskiej firmy, gdy tylko trzeba tam
odebrać telefon, owóż wtedy dopiero (oczywiście przyjmując, że wam uwierzę), wtedy,
nie wcześniej, podążę za waszym zabieganym biznesmenem i natchnionym naukowcem-wynalazcą, by zdobywać nowe światy i łapać gwiazdy w sieć formuł matematycznych. Bo
wtedy dopiero będę miał pewność, że wiedzą, co chcą zrobić i rozumieją to, co robią; żewzbogacają ludzkie życie o nowe doświadczenia, a ludzką duszę o nowe energie i emocje;że są jak ci, którzy tworzą nowe języki, nową sztukę, czy nowe szkoły architektury. Niestety, jedyne, co nasz biznesmen i wynalazca mogą powiedzieć, że tworzą (jak wskazuje
na to choćby wypowiedź zacytowana przeze mnie na początku tego felietonu), to dośćbanalne w sumie cacka elektroniki, które zazwyczaj życie ułatwiają, ale i bardzo często je
utrudniają. I jedyne, co mogą odpowiedzieć na moją inteligentną krytykę, to tyle, że maluczko jeszcze, a sprawią, że słońce i księżyc staną się czymś równie banalnym – i prawdopodobnie równie uciążliwym dla codziennej egzystencji.
Powiedzmy sobie przy okazji jasno, że nie jest to, jak sobie wielu wyobraża, reakcja
przeciwko naukowemu poznaniu materii; czy potępienie postępu technicznego; czywyraz pogardy dla telefonów, teleskopów czy czegokolwiek innego. Nie gardzę telefonami; przeciwnie: chodzi mi dokładnie o to, że nie dość wysoko się je ceni. Nie atakuję
wynalazków; a obojętność na wynalazki. I jedyne, co staram się pokazać, to fakt, że ci,
którzy najwięcej o nich gadają, są na ich urok tak naprawdę najbardziej obojętni. Nie
twierdzę bynajmniej, że nauka współczesna nie jest czymś wspaniałym, bo jest; ale świat
współczesny już taki wspaniały nie jest, głównie dlatego, że nie potrafi dostrzec wspaniałości współczesnej nauki. Prawda to, że mam wątpliwości, czy jeśli chodzi o pewne
dylematy politycznej czy moralnej natury, te i podobne sztuczki mechanicznych magików rzeczywiście mogą cokolwiek zmieniać. Ale nie zmienia to nic w kwestii tego, żemagiczne sztuczki bywają niekiedy oszałamiająco piękne, pod warunkiem rzecz jasna,
że patrzy się na nie właśnie jako na – sztuczki. Bo czy jakaś rzecz może, czy nie może,3Jean-Francois Millet (1814–75) – malarz francuski, realista, spiritus movens tzw. „szkoły
z Barbizon”.
Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

101

Cuda współczesnej techniki

G.K. Chesterton

być traktowana jako wyznacznik jakości życia społecznego sprowadza się zasadniczo
do tego, czy jest ona konieczna do życia, czy stanowi dodatek do życia. I nikt nigdy niewątpił, że magiczne sztuczki są dodatkiem do życia. Ideał chłopskiej samowystarczalności gospodarczej, wyrażony dawno temu przez francuskiego króla słowami: „kurczak
w każdym garnku”, to niewątpliwie coś innego od ideału „królik w każdym kapeluszu”.
Nie ma jednak powodu, aby sądzić, że francuski król, czy francuski chłop, nie potrafilibynależycie docenić owej oderwanej i naukowej wręcz przyjemności, jaką odczuwamy na
widok królika, wyskakującego nagle z czyjegoś kapelusza. Mam spore wątpliwości, czytaki nadzwyczajny królik wykazuje jakąkolwiek praktyczną wyższość nad zwyczajnym
kurczakiem. Wątpię, czy wielkie masy ludzkości pojedzą sobie magicznym królikiem lepiej, niż ogary wyścigowe mechanicznym zającem. Wątpię, czy królik z kapelusza panaprofesora w stroju wieczorowym smakowałby lepiej, niż z garnka francuskiego rolnika,
zwłaszcza, gdyby jego żona przypadkiem umiała przyrządzać świetną króliczą potrawkę.
Krótko mówiąc, wszelkie moje wątpliwości co do nowoczesnej techniki dotyczą ostatecznie jej rzeczywistej użyteczności praktycznej. Nigdy jednak nie przyszłoby mi do
głowy negować jej poezję, piękno, czy fantastyczny niemal charakter; zachwyt, w jaki
mógłby wprawić nas podobnie olśniewający występ na przyjęciu dla dzieci. I jedyne, comi się nie podoba, to to, że współczesne dzieci nie umieją się już śmiać.
Illustrated London News, 19 stycznia 1935

Przeł. Maciej Sobiechchestertonpolska.org„Jedyne, co staram się pokazać, to fakt, że ci,
którzy najwięcej gadają o wynalazkach,są na ich urok tak naprawdę najbardziej obojętni”.

102

Nowoczesna Myśl Narodowa | nr 4/5

FUNDACJASKLEPDLA
MISTRZÓW

Zapraszamy do zakupów zarówno w naszym
sklepie internetowym jak i stacjonarnym.

www.grypsiak.pl
adres: Bohaterów Westerplatte 3, 60-130 Poznań | tel: +48 513 969 990 | email: sklep@grypsiak.pl