MÔ TẢ ĐỊNH LOẠI CÁĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG, VIỆT NAM
Fishes of the Mekong Delta, Vietnam

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC CẦN THƠ12MÔ TẢ ĐỊNH LOẠI CÁĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG, VIỆT NAM
Fishes of the Mekong Delta, Vietnam

TRẦN Đắc ĐịnhSHIBUKAWA KoichiNGUYỄN Thanh Phương
HÀ Phước HùngTRẦN Xuân Lợi
MAI Văn HiếuUTSUGI Kenzo

1Fish photographs in front cover (left to right): Lates calcalifer; Scatophagus argus; Gobiopterus chuno.
Fish photograph in title page photograph: Periophthalmus chrysospilos.
Fish photographs in back cover (top to bottom): Catlocarpio siamensis; Setipinna sp. (cf. breviceps); Rasbora urophthalmoides; Arius nenga; Pangasius krempfi; Pseudobagarius filifer; Phallostethus cuulong; Oryzias haugiangensis;
Leptosynanceia astroblepa; Harpadon nehereus; Dermogenys siamensis; Doryichthys boaja; Batrachomoeus
trispinosus; Datnioides polota; Mastacembelus erythrotaenia; Phenablennius heyligeri; Brachirus elongatus;
Tonlesapia tsukawakii; Betta sp. (cf., mahachaiensis); Brachygobius sp. (cf. aggregatus); Oligolepis acutipennis;
Periophthalmodon septemradiatus; Tetraodon nigrovirisis.

Published by
Can Tho University Publishing House
No. 211, 30/4 Street, Ninh Kieu District, Can Tho City, Vietnam
Copyright © 2013 Nagao Natural Environment Foundation, Tokyo, JapanFirst published in 2013
All right reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in a retrieval system or transmitted, in
any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the prior written
permission of the publishers and copyright holders.
Printed by Can Tho General Printing Joint Stock Company, Can Tho, Vietnam.
For bibliographic purposes, this book should be cited as follow:
Tran, D.D., K. Shibukawa, P.T. Nguyen, H.P. Ha, L.X. Tran, H.V. Mai and K. Utsugi. 2013. Mô tả định Loại CáĐồng Bằng Sông Cửu Long, Việt Nam. Fishes of the Mekong Delta, Vietnam. Can Tho University Publishing
House, Can Tho. 174 pages.
Acknowledgements. We would like to thank all the local officers who work for the People’s Committee andDepartment of Agriculture and Rural Development in 13 provinces of the Mekong Delta for their innumerable
assisstance in many field surveies for our collecting the fish samples. We are also grealy indebted to the col-leagues
and students in Can Tho University for their useful support and kind help, especially Mr. Nguyen Van Thuong forhis comments and suggestions on the manuscript. Following persons helped in identification of various fishes: K.
Hatooka (Osaka Museum of Natural History, Japan, for a moray); H.-C. Ho (National Museum of Marine Biology& Aquarium, Taiwan, for some eels); A. Iwata (Kyoto University, Japan, for some gobies); Y. Iwatsuki (Miyazaki
University, Japan, for some gerreid fishes); Z. Jaafer (National University of Singapore, Singapore, for some gobies); S.
Kimura (Mie University, Japan, for ariid, carangid and gerreid fishes); H.K. Larson (Australia, for some gobies); E.O.
Murdy (National Science Foundation, USA, for some gobies); H.H. Ng (National University of Singapore, Singapore,
for akysid catfishes); H. Senou (Kanagawa Prefectural Museum, Japan, for mullets); D.G. Smith (Smithonian
Institution, USA., for moringuid eel). E.O. Murdy also helped with English in some parts ("Introduction", etc.).
Lời cảm tạ. Chúng tôi xin chân thành cảm ơn cán bộ của Ủy ban nhân dân cũng như Sở Nông nghiệp và phát triển
nông thôn của 13 tỉnh thành của khu vực Đồng Bằng Sông Cửu Long đã có rất nhiều chỉ dẫn hữu ích trong quá trình
chúng tôi thu mẫu ở địa phương. Chúng tôi cũng rất biết ơn sự động viên và giúp đỡ của qúy đồng nghiệp và các emsinh viên Trường Đại Học Cần Thơ trong suốt thời gian thực hiện nghiên cứu này, đặc biệt cám ơn Thầy Nguyễn
Văn Thường đã đọc bản thảo và cho những ý kiến quý báo. Ngoài ra, chúng tôi cũng cám ơn các thành viên sau đâyđã giúp đỡ trong việc phân loại một số loài cá như: K.Hatooka (Bảo tàng quốc gia Osaka, định danh một số loài
cá chình); H.C. Ho (Bảo tàng sinh vật biển Đài Loan, định danh một số loài lươn); A. Iwata (Đại học Kyoto, NhậtBản, định danh một số loài cá bống); Y. Iwatsuki (Đại hoc Miyazaki, Nhật Bản, định danh một số loài cá móm); Z.
Jaafer (Đại học Quốc Gia Singapore, định danh một số loài cá bống); S. Kimura (Đại học Mie, Nhật Bản, định danhmột số loài cá út, cá khế và cá móm); H.K. Larson (Úc, định danh một số loài cá bống); E.O. Murdy (Quỹ Khoa
học Quốc Tế, Mỹ, định danh một số loài cá bống); H.H. Ng (Đại học quốc gia Singapore, định danh một số loài cángạnh); H. Senou (Bảo tàng Quận Kanagawa, Nhật Bản, định danh một số loài cá đối); D.G. Smith (Viện nghiên
cứu Smithonian, Mỹ, định danh một số loài cá chình). E.O. Murdy cũng giúp đỡ trong việc chỉnh sửa tiếng Anh củaphần giới thiệu.
This book was made available by the Grant from the Japan Fund for Global Environment of theEnvironmental Restoration and Conservation Agency.

2MỤC LỤC CONTENTS
Danh sách thành viên tham gia dự án NEF-CTU List of researchers of NEF-CTU joint project ................. 5Bản đồ Đồng bằng Sông Cửu Long, Việt Nam Map of the Mekong delta, Vietnam ...................................... 6Giới thiệu Introduction ................................................................................................................................. 7
Khóa phân loại cá tới Họ ở vùng Đồng bằng Sông Cửu Long Key to fish families in the Mekong delta ....... 14
Mô tả loài Species accounts ........................................................................................................................... 31
Bộ cá mập Order Carcharhiniformes ....................................................................................................... 32
Họ cá mập Family Carcharhinidae ............................................................................................. 32
Bộ cá đuối Order Myliobatiformes .......................................................................................................... 33
Họ cá đuối bồng Family Dasyatidae .......................................................................................... 33
Họ cá đuối bướm Family Gymnuridae ...................................................................................... 35Họ cá đuối ó Family Myliobatidae ............................................................................................. 35Bộ cá thác lát Order Osteoglossiformes ................................................................................................. 36Họ cá thát lát Famly Notopteridae ............................................................................................ 36Bộ cá chình Order Anguilliformes .......................................................................................................... 37
Họ cá chình Family Moringuidae .............................................................................................. 37Họ lịch biển Family Muraenidae ............................................................................................ 38Họ cá chình rắn Family Ophichthidae ........................................................................................ 38Họ cá lạc Family Muraenesocidae ............................................................................................ 40Bộ cá cháo biển Order Elopiformes ....................................................................................................... 41
Họ cá cháo biển Famiy Elopidae ............................................................................................... 41
Họ cá cháo lớn Family Megalopidae ......................................................................................... 41
Bộ cá trích Order Clupeiformes .............................................................................................................. 42Họ cá bẹ Family Pristigasteridae ................................................................................................. 42Họ cá trích Family Clupeidae ..................................................................................................... 42Họ cá trỏng Family Engraulidae ................................................................................................ 45
Bộ cá sữa Order Gonorynchiformes ......................................................................................................... 48
Họ cá măng Family Chanidae .................................................................................................... 48
Bộ cá chép Order Cypriniformes ............................................................................................................ 49Họ cá chép Family Cyprinidae ................................................................................................... 49Họ cá heo Family Botiidae ......................................................................................................... 62Họ cá heo Family Cobitidae ........................................................................................................ 63Bộ cá chim Order Characiformes ............................................................................................................ 64Họ cá chim Family Characidae .................................................................................................. 64Bộ cá da trơn Order Siluriformes ........................................................................................................... 65Họ cá lau kiếng Family Loricariidae ......................................................................................... 65Họ cá nheo Family Siluridae ...................................................................................................... 66
Họ cá ngát Family Plotosidae .................................................................................................... 67Họ cá trê Family Clariidae ......................................................................................................... 68Họ cá tra Family Pangasiidae .................................................................................................... 69
Họ cá úc Family Ariidae ............................................................................................................. 70
Họ cá ngạnh Family Bagridae ..................................................................................................... 74Họ cá chiên Family Akysidae .................................................................................................... 77Bộ cá mối Order Synodontiformes .......................................................................................................... 78
Họ cá mối Family Synodontidae ................................................................................................ 78
Bộ cá đối Order Mugiliformes ................................................................................................................ 79Họ cá đối Family Mugilidae ....................................................................................................... 79Bộ cá suốt Order Atheriniformes ............................................................................................................ 81
Họ cá bụng đầu Family Phallostethidae ..................................................................................... 81
Bộ cá sóc Order Cyprinodontiformes ...................................................................................................... 83Họ cá bạc đầu Family Aplocheilidae ......................................................................................... 83Họ cá bảy màu Family Poeciliidae ............................................................................................. 843Bộ cá lìm kìm Order Beloniformes ......................................................................................................... 85Họ cá sóc Family Adrianichthyidae ............................................................................................ 85Họ cá lìm kìm Family Hemiramphidae ....................................................................................... 86Họ cá nhái Family Belonidae ...................................................................................................... 88Bộ cá chìa vôi Order Gasterosteiformes ................................................................................................. 89
Họ cá chìa vôi Family Syngnathidae .......................................................................................... 89
Bộ mang liền Order Synbranchiformes .................................................................................................... 91Họ lươn Family Synbranchidae .................................................................................................. 91Họ cá chạch Family Mastacembelidae ........................................................................................ 92Bộ cá hàm ếch Order Batrachoidiformes ............................................................................................... 93Họ cá hàm ếch Family Batrachoididae ...................................................................................... 94Bộ cá vược Order Perciformes ................................................................................................................ 95
Họ cá sơn Family Ambassidae ................................................................................................... 95
Họ cá chẽm Family Latidae ....................................................................................................... 96
Họ cá mú Family Serranidae ...................................................................................................... 97
Họ cá mù làn Family Scorpaenidae ............................................................................................. 97
Họ cá đục Family Sillaginidae ................................................................................................... 98Họ cá khế Family Carangidae .................................................................................................... 98Họ cá liệt Family Leiognathidae ................................................................................................ 100
Họ cá hồng Family Lutjanidae .................................................................................................. 101
Họ cá hường vện Family Lobotidae .......................................................................................... 102
Họ cá móm Family Gerreidae ................................................................................................... 103
Họ cá sạo Family Haemulidae ................................................................................................... 104
Họ cá tráp Family Sparidae ................................................................................................. 105
Họ cá nhụ Family Polynemidae ............................................................................................... 105
Họ cá lù đù Family Sciaenidae .................................................................................................. 107
Họ cá phèn Family Mullidae ..................................................................................................... 111
Họ cá mang rổ Family Toxotidae .............................................................................................. 111
Họ cá hiên Family Drepaneidae ................................................................................................ 112
Họ cá rô biển Family Pristolepididae ........................................................................................ 112
Họ cá căng Family Terapontidae ............................................................................................... 113
Họ cá rô phi Family Cichlidae .................................................................................................. 114
Họ cá nâu Family Scatophagidae .............................................................................................. 115
Họ cá dìa Family Siganidae ....................................................................................................... 116
Họ cá bạc má Family Scombridae ............................................................................................. 117
Họ cá hố Family Trichiuridae .................................................................................................... 119
Họ cá chim trắng Stromateidae ................................................................................................ 120
Họ cá rô Family Anabantidae .................................................................................................... 121
Họ cá hường Family Helostomidae ........................................................................................... 121
Họ cá tai tượng Family Osphronemidae ................................................................................... 122
Họ cá lóc Family Channidae ...................................................................................................... 124
Họ cá mào gà Family Blenniidae .............................................................................................. 126
Họ cá đàn lia Family Callionymidae ......................................................................................... 127
Họ cá chai Family Platycephalidae ........................................................................................... 129
Họ cá bống đen Family Eleotridae ............................................................................................ 130
Họ cá bống trắng Family Gobiidae ........................................................................................... 133
Bộ cá bơn Order Pleuronectiformes ....................................................................................................... 154
Họ cá bơn cát Family Paralichthyidae ...................................................................................... 154
Họ cá bơn sọc Family Soleidae ................................................................................................. 155
Họ cá bơn lưỡi bò Family Cynoglossidae ................................................................................. 157
Bộ cá nóc Order Tetraodontiformes ........................................................................................................ 160
Họ cá nóc Family Tetraodontidae .............................................................................................. 160
Tài liệu tham khảo Bibliographies ......................................................................................................... 162
Chỉ số Index ........................................................................................................................................... 169

4

DANH SÁCH THÀNH VIÊNTHAM GIA DỰ ÁN NEF-CTU(03/2012 – 04/2013)
LIST OF RESEARCHERS IN NEF-CTU JOINTPROJECT (Mar. 2012 – Apr. 2013)
Nagao Natural Environment Foundation,
Tokyo, Japan
TAKI Yasuhiko
KOMODA Makoto
NATORI Yoshihiro
UTSUGI Kenzo
SHIBUKAWA Koichi
OIZUMI Tomoko
OTTOMANSKI Stefan

Khoa Thủy Sản, Trường Đại học Cần Thơ,Cần Thơ, Việt Nam
College of Aquaculture and Fisheries,
Can Tho University (CTU), Can Tho,
VietnamTRẦN Đắc ĐịnhNGUYỄN Thanh Phương
HÀ Phước HùngTRẦN Xuân Lợi
MAI Văn HiếuTÔ Thị Mỹ Hoàng

5Hoàng SaVIỆT NAM
Trường Sa

Phú QuốcĐịa điểm thu mẫu collecting localities
Sông (Sông chính và các nhánh sông)rivers (mainstreams and tributaries)Kênh rạch canalsBản đồ Đồng bằng Sông Cửu Long, Việt Nam
Map of the Mekong delta, Vietnam
6INTRODUCTION

Sông Mê-kông bắt nguồn từ cao nguyên TâyTạng và hình thành một vùng đồng bằng trù
phú ở miền Nam Việt Nam; đó là đồng bằngsông Cửu Long (ĐBSCL) với hệ thống sôngngòi dày đặc trên diện tích khoảng 39.000
km2. Vùng này có nhiều loại hình thủy vực
khác nhau như sông, kênh rạch, vùng cửasông, rừng ngập mặn và bãi bồi ven biển. Vìvậy, nơi đây được biết đến như là một vùngrất phong phú về nguồn lợi thủy sản, đặc biệtlà các loài cá. Nhiều loại cá có kích cỡ lớn và
có giá trị kinh tế được tìm thấy ở các chợ địaphương; bên cạnh, cũng có rất nhiều loài cá
có kích cỡ nhỏ giá trị kinh tế thấp nhưng lạichiếm một tỷ lệ khá cao trong quần xã thủysinh vật ngoài tự nhiên. Gần đây, do trình
trạng khai thác quá mức đã đe dọa đến đadạng sinh học thủy sản trong vùng. Mặc dù đã
có một số hoạt động được triển khai để bảovệ nguồn lợi thủy sản như phục hồi rừng ngậpmặn, nhưng mối đe dọa đó vẫn còn hiện hữu.
Hơn nữa, sự đa dạng cá ở khu vực này cũngchưa được nghiên cứu nhiều. Vidthayanon(2008) có liệt kê được 461 loài cá trong sáchảnh về các loài cá ở khu vực ĐBSCL. Hortle(2009) thì cho xuất bản “Bộ sưu tập có hệ

The Mekong basin, originating in the Tibetan
plateau, forms a rich delta in southern Vietnam
that encompasses a network of tributaries ofthe Mekong River and covers 39,000 square
kilometers. The delta region features a variety
of water environments, such as large freshwater
rivers, irrigation canals, brackish estuaries,
mangrove creeks and mudflats. A rich diversity
in aquatic organisms, particularly fishes, is wellknown in the delta region. Many kinds of large
and medium-sized fishes are abundant in local
markets, and numerous small non-commercial
fishes comprise a large proportion of the natural
food web. Recent high levels of exploitation
now threaten the biodiversity of the region.
While some efforts to reverse the trend bysuch means as mangrove restoration have been
undertaken, the threat remains. Nevertheless,the species diversity of fishes in this region
is not well known. Vidthayanon (2008) listed
461 fish species in his recent pictorial book of
the fishes of the Mekong delta. Hortle (2009)
noted, “Systematic collection and accurate
identification of fishes from the delta region
would do much to remove the uncertainly in
species counts” in the Mekong basin.

A mangrove forest at Soc Trang Province, Vietnam

GIỚI THIỆU

7thống và phân loại chính xác các loài cá vùngĐBSCL giúp cho việc loại bỏ những loàichưa rõ”.
Quỹ môi trường thiên nhiên Nagao (NEF)
và Trường Đại học Cần Thơ (CTU) đã tiếnhành dự án nghiên cứu về các loài cá ởĐBSCL từ năm 2006. Mục tiêu của dự án là i)điều tra hiện trạng về đa dạng và phân bố các
loài cá ở ĐBSCL dựa trên mẫu vật thu được;ii) xây dựng phòng lưu trữ mẫu cá cùng vớibộ sưu tập hình ảnh cá phục vụ cho giảng
dạy và nghiên cứu khoa học; iii) phát triển
nguồn nhân lực cho lĩnh vực nghiên cứu này
thông qua huấn luyện kỹ năng làm việc thựctế. Trong suốt quá trình nghiên cứu, nhómnghiên cứu nhận thấy vai trò quan trọng củavùng ĐBSCL trong bảo tồn sự đa dạng các
loài cá trên sông Mê-kong. Tuy nhiên, kểtừ sau nghiên cứu của Mai Đình Yên và ctv(1992) cũng như của Trương Thủ Khoa vàTrần Thị Thu Hương (1993) chưa có nghiên
cứu nào cho cả khu vực ĐBSCL, vì vậy mộtnghiên cứu như vậy hiện nay là rất cần thiết.
Ngoài ra, một vấn đề có ý nghĩa quan trọng
nữa là bổ sung thêm nguồn tài liệu (như sáchhướng dẫn phân loại) phục vụ cho công tác
nghiên cứu các loài cá ở vùng này.
Năm 2012, NEF và CTU cũng tiến hànhnghiên cứu tiếp về thành phần loài cá ở 4 tỉnhSóc Trăng, Bạc Liêu, Trà Vinh và Bến Tre vớikinh phí tài trợ bởi Quỹ bảo vệ môi trường
toàn cầu (JFGE), thuộc Tổ chức phục hồi và
bảo vệ môi trường (ERCA) của Nhật Bản.
Qua kết quả của nghiên cứu, quyển sách nàyđược chuẩn bị để giúp định danh các loài cá ởĐBSCL và các vùng lân cận. Hầu hết tất cả các
loài cá thu được trình bày bằng ảnh màu cùngvới một số đặc điểm phân loại (gồm các đặcđiểm giúp phân biệt so với các loài tương tự).
Quyển sách này được viết bằng Tiếng Việt vàTiếng Anh để rộng rãi cho người đọc trong cáclĩnh vực như dùng cho người làm công tác quảnlý nguồn lợi thủy sản, giáo viên, sinh viên, nhànghiên cứu và nhân viên các bảo tàng. Lần đầutiên một quyển sách hướng dẫn về các loài cánước ngọt và lợ vùng ĐBSCL được viết dựatrên mẫu thu được qua các đợt thu mẫu thực tếvà các mẫu cá này được lưu trữ lại để so sánhđối chiếu hoặc dùng cho các nghiên cứu sâuhơn sau này. Quyển sách này mô tả 77 họ và
322 loài, bao gồm cả những loài cá kinh tế và

8

Nagao Natural Environment Foundation(NEF) and Can Tho University (CTU) havebeen conducting a joint research project on thefishes in the Vietnamese Mekong since 2006.
Objectives of this project are: 1) to survey
the current status of fish species diversityand distribution in the Vietnamese Mekong
based on voucher specimens; 2) to increase
fish specimen/photo collections for scientific/
educational purposes, and; 3) to develop humanresources for these research activities, mainly
through on-the-job training. Through thisresearch effort, we realized the important roleof the delta region for conservation of fishspecies diversity of the Mekong basin, and that
more extensive ground-based research wasneeded in this region. No comprehensive fieldsurveys on the fish fauna of the Mekong deltaof Vietnam have occurred since the publicationsof Mai et al. (1992) and Truong and Tran (1993);
current studies are urgently needed. The lack ofreference materials (e.g., field guides) necessary
for research on the fishes of this region is also asignificant problem.
In 2012, NEF and CTU conducted a joint
research study on fish-species diversity in four
provinces (Soc Tran, Bac Lieu, Tra Vinh and
Ben Tre) with financial support provided by theJapan Fund for Global Environment (JFGE) of
the Environmental Restoration and Conservation
Agency (ERCA). Based on the results of thisstudy, this book was prepared in order to help
identify fishes found in the Vietnamese Mekong
and adjacent coastal waters. Almost all fish
species collected during our fieldwork in the
Mekong delta are included here along with theircolor photographs and some selected diagnostic
characters (= distinguishing morphologicalcharacters from similar fishes).
This book has been produced in both Vietnamese and English for the convenienceof local users in various sectors including
fisheries officers, school teachers and students,
researchers and museum staff. This is the first
field guide to feature the freshwater and brackish
water fishes of the Vietnamese Mekong region
that is based on a dedicated on-site field survey
and with specimens collected to ensure veracityof the information presented in the book. The
book covers 77 families and 322 species of bothcommercial and non-commercial fishes.

những loài có giá trị kinh tế thấp.
Cuối cùng, chúng tôi xin gửi lời cám ơn
chân thành tới những thành viên tham gia và
giúp đỡ chúng tôi để có thể hoàn thành đượcquyển sách này, cũng như JFGE thuộc ERCA
đã tài trợ kinh phí.
Hình ảnh và mẫu vật. Tất cả hình ảnh cáđược trình bày trong sách này được chụptrong suốt thời gian hoạt động của dự án ởĐBSCL đến tháng 01 năm 2013; không sửdụng các hình ảnh cá thu từ các vùng khác.
Sách này mô tả 322 loài cá thu được, trongđó 312 loài thu được trong vùng nước ngọtvà lợ, và có 10 loài cá biển thu được ở vùngcửa sông. Tất cả mẫu cá thu được từ nghiên
cứu này, bao gồm ảnh chụp từ mẫu vật sửdụng trong sách này, được đăng ký bản quyền
và lưu trữ ở Phòng mẫu vật, Khoa Thủy sản,Trường Đại học Cần Thơ.
Hệ thống phân loại. Hệ thống phân loại, đếnbộ và họ, được sắp xếp cơ bản dựa theo hệthống của Nelson (2006). Một số họ cá mặcdù có mối quan hệ xa nhưng lại khá giống
họ khác (Ví dụ: họ cá bạc đầu Aplocheilidae
và họ cá sóc Adrianichthyidae); ngược lại,đôi khi một số họ không có quan hệ với nhaunhưng chúng được xếp gần nhau để dễ dàngphân biệt, đặc biệt cho những người mới làmquen với công việc phân loại cá. Trong nghiên
cứu này, hệ thống phân loại cấp bộ và họ nói
chung giống như của Nelson (2006); ngoại trừhọ cá heo Botiidae (là họ phụ Cobotidae, theo
Nelson, 2006), họ cá mù làn Scorpaenidae(thuộc bộ Scorpaeniformes, theo Nelson,
2006) và họ cá chai Platicephalidae (thuộc
bộ Scorpaeniformes, theo Nelson, 2006). Từcấp họ đến giống và loài được phân loại dựa
vào những đặc điểm giống nhau của chúng;cụ thể là, những loài cá có đặc điểm giống
nhau được xếp trong cùng một họ, mặc dù có
thể chúng không có mối quan hệ gần. Tất cả
các loài được mô tả bằng tên địa phương (tênthường gọi ở ĐBSCL) và tên khoa học, kèm
theo tên tác giả và năm. Ở Việt Nam chưacó hệ thống tên chuẩn cho các loài cá, vì vậytrong nhiều trường hợp có 2 hoặc nhiều hơn 2
tên gọi chỉ dùng cho 1 loài; ngược lại, một số
loài khác nhau nhưng lại dùng cùng một tên

Last but certainly not least, we would like toexpress our heartfelt gratitude to all who madethis possible, including JFGE of ERCA.
Fish photographs and specimens. All fish
photographs shown here were taken during ourfieldwork in the Mekong delta of Vietnam. No
fish photographs from other geographic regions
are included. Of 322 species included here, atleast 312 species were collected from fresh- andbrackish-water areas. The remaining 10 species
were collected from coastal marine areas near
estuaries; these species may enter to brackish
estuaries. All fish specimens collected during the
projects, including the photographed specimens
used in this book, are registered and housed in
the fish-specimen collection of the CTU.
Classification and names of fish taxa.
Suprageneric taxa, viz., orders and families,
are arranged for the most part following thesystematic order of Nelson (2006). We havesometimes deviated from Nelson (2006)
with respect to several distantly-related fish
families that look similar to each other (e.g.,
Aplocheilidae and Adrianichthyidae). Even
if they are not closely related, arranging
similar-looking fish families close together ina fieldguide like this can make identificationof specimens easier for non-professionals.
Concepts and limits of the orders and families
largely follow those of Nelson (2006), except
for the Botiidae (treated as subfamily of
Cobitidae in Nelson, 2006), Scorpaenidae(placed in the order Scorpaeniformes by Nelson,
2006) and Platycephalidae (placed in the order
Scorpaeniformes by Nelson, 2006). Withina family, genera/species are arranged basedon similarities in their general appearances;namely, similar fishes may be found nearby
within the family, but they do not necessarily
have close phylogenetic relationships. All fish
species names are given with the vernacularnames (common names in the southern
Vietnam) and scientific names, as well as theauthority for respective scientific names. Notethat standard fish names are not yet developedin Vietnam, and, in many cases, two or morecommon names are used for each species in
the country; conversely, some similar species
may be called by a single common name.

9Technical terms (see figures in p.10–12).
Adipose fin: unpaired, membranous nonrayed fin, commonly found on dorsal midlineof caudal peduncle of, e.g., catfishes; anal fin:a type of unpaired fin on ventral midline ofbody just behind the anus; barbel: thread-likecutaneous (rarely bony) structure, developedaround mouth; belly: anteroventral part of bodyaround abdominal cavity; branched ray: a typeof soft ray with branch(es) distally (see also"ray"); branchiostegal ray: thread- or bladelike laminar bone, supporting gill membrane (=branchiostegal membrane); caudal fin: unpaired
rayed fin at posteriormost of body; caudal
peduncle: a part of body behind a verticalthrough end of anal-fin base; cheek: a small
area in lateral part of head between operculum
and infraorbital region; chin: anteriormost
part of ventral surface of lower jaw; ctenoid
scales: scale with minute spines posteriorly;
cycloid scales: scale with no minute spinesgọi.
Thuật ngữ chuyên môn (xem mô tả ở trang
10–12). Vây mỡ: đơn lẻ, không màng tia,thường thấy trên cuống đuôi, như ở cá datrơn; Vây hậu môn: loại vây đơn, nằm ở dướithân phía sau hậu môn; Râu: có cấu trúc dạngsợi (hiếm khi ở dạng xương), xuất hiện quanhmiệng; Bụng: phần dưới phía trước thân bao
quanh ổ bụng; Tia phân nhánh: xem “tia”;
Tia nắp mang: dạng sợi hoặc dạng lá tạo
thành miếng xương, giúp bảo vệ màng mang
(hay màng nắp mang); Vây đuôi: loại vâyđơn ở phần sau cùng của thân; Cuống đuôi:là đoạn tương ứng với chiều cao của thân ở vị
trí cuống vây hậu môn; Má: vùng nằm ở phầnbên của đầu giữa nắp mang và vùng dưới ổmắt; Cằm: phần trước của hàm dưới; Vẩylược: vẩy với nhiều gai nhỏ ở phần sau; Vẩytròn: vẩy không có gai nhỏ ở phần sau; Vâylưng: vây đơn nằm trên lưng; Vây: cấu trúc

Vây lưng thứ nhấtVây lưng thứ hai 1st dorsal finMõm

2nd dorsal fin

snout

Vây đuôicaudal finMắtKhe manggill slits

Vây hậu môn

Vây bụng

eye

Vây ngực
pectoral fin

anal finGai độc

pelvic finpoisonous spine

Gai sinh dục
clasperLỗ thở

Gai đuôithornspiracle

Mắt
eye

Đĩa
disc

Mõm

Đuôi
tail

snout

Các bộ phận của cá mập và cá đuối Body parts of sharks and rays10

Cuống đuôiMắteyecaudal peduncle

Nắp mang

Vây lưng

operculum

Mõm

Thân

Đuôi

trunk

tail

Má

Vây hậu mônanal finVây đuôicheekpectoral fin

caudal-fin basedorsal fin

snout

Vây ngực

Cuống vây đuôi

Bụng
belly

Hàm dưới
lower jawHậu môn

caudal fin

anusĐường bênVây bụng Màng mắt lateral line
pelvic fin
iris
Con ngươi
pupil
Lỗ mũinaresCằm

Hàm dưới

chinTấm họng
gular plate

lower jaw

Màng mang
gill membrane

Hàm trên

NgựcNắp mang

upper jaw

thoraxTrong ổ mắt
infraorbital

operculumXương trước
nắp mang

Má

cheek

preopercle

Sợi manggill filamentsLược mang
Vảy gai (scute)
scute

gill rakers

Vảy tròn

cycloid scaleVảy lược

ctenoid scale

Các bộ phận của cá xương Body parts of bony fishes

11

Vây lưng thứ nhất1st dorsal fin

Vây lưng thứ hai
2nd dorsal fin

Vây mỡ
adipose fin

Vây phụ
finletGai
spinesTia(tia phân nhánh)rays(branched rays)

Phần gai độc của
vây lưng
spinous portion of
dorsal finPhần tia mềm của
vây lưng
soft portion of
dorsal fin

Râubarbels

Tia không phân nhánh (hoặc tia đơn)unbranched (or simple) rays

Tia phân nhánhbranched rays
Chiều dài chuẩn (SL)standard length (SL)Chiều rộng đĩa (DW)
disc width (DW)Chiều dài tổng (TL)
total length (TL)

Các bộ phận của cá xương (tiếp theo) Body parts of bony fishes (continued)

12dạng màng, dùng để bơi và/hoặc giữ cơ thểthăng bằng; Vây phụ: một hoặc vài tia dướicủa vây lưng hoặc vây hậu môn tách biệt vớiphần tia vi còn lại; Màng mang: lớp màngliên kết với mang ngay trước bụng; Nắp
mang: có dạng khe hoặc lỗ giúp nước thoát
ra ngoài, nằm ở phần cuối của đầu; Lượcmang: có cấu trúc như cái lược nằm dọc theo
rìa trước của mỗi khung mang; Vùng ổ mắt:vùng nhỏ nằm ở mặt bên của đầu và ngaydưới mắt (nhưng chưa tới hàm); Eo mang:vùng nhỏ giữa màng mang bên phải và trái;Lườn bụng: phần da hoặc xương có cạnhgiống như lườn ở đáy thuyền; Đường bên: là
cơ quan bên ngoài của hệ thần kinh (hay làphần ngoài của các dây thần kinh cảm giác)nằm ở đầu và thân, có dạng đường dọc trênthân (rảnh đường bên) ở nhiều loài cá; Gáy:
nằm ngay sau vùng chẩm; Lỗ mũi: dạng lỗhở; Xương chẩm (hoặc vùng chẩm): phầnnằm ngay sau mắt (và trên não); Nắp mang:phần sau mặt bên của đầu để bao phủ buồng
mang; Vây ngực: loại vây đôi, nằm ở mặtbên hoặc mặt dưới của thân và phía sau đầu;Xương trước nắp mang: một miếng xương
hình lưỡi liềm nằm ở giữa má và nắp mang;
Vây bụng: loại vây đôi, phân đốt (ít nhất là ởphần rìa vây); Gai (hoặc Tia xương): loại tia
vây, không phân đốt; Vảy gai (scute): loại vảydạng xương lườn ở giữa; Mõm: phần trướccủa đầu, nằm trước mắt (không bao gồmhàm); Bóng bơi (hoặc bóng hơi): cơ quanbên trong giống như bong bóng, nằm ở bêndưới cột sống; Đuôi: phần sau của thân, nằmsau hậu môn; Thân: phần giữa đầu và đuôi;Ngực: phần phía dưới, trước bụng.

posteriorly; dorsal fin: unpaired rayed fin(s)on dorsal midline; fin: membranous structure
originating on body, used in swimming and/or maintaining body position; finlet: one ormore posterior rays of dorsal and/or anal fin,separated from the main part of respective
fins; gill membrane: membrane attached togill cover posteroventrally; gill opening: slit
or pore-like opening for water discharge atposteriormost of head; gill raker: comb-likestructure developed along anterior margin ofeach gill arch; infraorbital region: a small
area in lateral part of head just below eye (notincluded jaws); isthmus: narrow midventral
interspace between right and left sides of gillmembranes; keel: sharp-edged, linearized
cutaneous or bony structure, looks like a keel
along bottom of boat; lateral line: externalorgan of sensory system (= exposed terminal
region of nerves) on head and body, forming
linearly–arranged canal structure (= lateral-line
canals) that looks like a longitudinal "line(s)"on body in many fishes; nape: dorsoanterior
part of body just behind occipital region; naris(pl. nares): nasal opening (= nostril); occiput (oroccipital region): a dorsoposterior part of headjust behind eyes (above brain case); operculum:
posteriormost part of side of head behindpreopercle, covering gill chamber; pectoral
fin: a type of paired fins, originating on lateralor ventrolateral side of body just behind head;preopercle: a lunate bone at the boundary
between cheek and operclum; pelvic fin: a typeof paired fin, originating on the ventral surface
of body before anal fin; ray (or soft ray): a typeof fin structure, having segments (at least in the
distal part); spine (or spinous ray): a type of finray, lacking segments; scute: a type of modified
scale with a sharp bony keel at its midline;
snout: anterior part of head before eye (notincluding jaws); swim bladder (or air bladder):internal balloon-like organ, developed beneathvertebral column; tail: posterior part of bodyposterior to the anus; trunk: middle part of body
between head and tail; thorax: anteroventral
part of body anterior to belly.

13KHÓA ĐỊNH LOẠI HỌ CÁ Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONGKEY TO FISH FAMILIES IN THE MEKONG DELTA
Phạm vi. Khóa định loại này cho các họ cá mà nghiên cứu của chúng tôi thu mẫu được ở vùngnước ngọt và lợ của vùng Đồng bằng Sông Cửu Long. Tuy nhiên ở đây cũng bao gồm một vài họ cábiển, đó là những họ cá mà chúng phân bố vào trong vùng cửa sông, chúng chủ yếu thu được ở giaiđoạn cá con. Khóa định loại này bước đầu được xây dựng dựa trên mẫu cá thu được ở vùng ĐồngBằng Sông Cửu Long, do đó có thể nó không phù hợp hoàn toàn cho những loài cá thuộc những
vùng phân bố khác.
Coverage. This key covers all fish families, currently recorded from freshwater areas and brackish
estuaries of the Vietnamese Mekong. Some marine-fish families, expected to enter the brackish
estuaries in this area (particularly in their early-life stages), are also included. This key is madebased primarily on the fish species of the Vietnamese Mekong; namely, it may not work well for
species from the other geographic regions.
1a. 5 cặp nắp mang 5 pairs of gill opening ……......................…. 2
1b. 1 cặp nắp mang 1pairs of gill opening ……........................... 6
.

1a

1b

2a. Nắp mang nằm ở mặt bên của cá Gill opening located onlateral side of body …..…. Họ cá mập Carcharhinidae (p.32)
2b. Nắp mang ở mặt dưới bụng của cá Gill opening located onventral surface of body ….............................................……. 3
3a. Mũi rất dài, mỗi bên có 1 hàng gai nhọn tạo thành hình lưỡicưa Snout greatly elongate, with a row of distinct thorns oneach side, forming saw-like appearance ................................
............................................................... Họ cá đao Pristidae(không bao gồm trong sách này not included in this book)3b. Mũi không giống như ở 3a Snout not as in 3a ………......… 44a. Mắt ở mặt bên của phần đầu nhô ra Eyes located on lateralsides of protruding head Eyes located on lateral sides ofprotruding head …..…..…. Họ cá đuối ó Myliobatidae (p.35)
4b. Mắt ở phía mặt trên của đầu Eyes on dorsal surface of disc .. 5
5a. Chiều rộng thân lớn hơn chiều dài thân; đuôi rất ngắn Discmuch wider than its length; tail relatively short ........................
................................… Họ cá đuối bướm Gymnuridae (p.35)
5b. Chiều rộng thân tương đương với chiều dài thân; đuôi khá dài
Disc width subequal to its length; tail long …….......................
................................…… Họ cá đuối bồng Dasyatidae (p.33)

14

6a. Thân cá dài như lươn, có hình dạng như ruy băng; không có
vây bụng Body greatly elongate, eel-like, pipefish-like ortapering ribbon-like; pelvic fins absent .................................. 7
6b. Cá có nhiều hình dạng khác nhau (một số có hình dạng nhưlươn); thường cá có vây bụng (dù một vài loài không có,nhưng đa số các loài có hình dạng giống lươn đều có vâybụng) Shape of body variable (eel-like in some); pelvic
fins usually present (absent in some, but at least the eel-likespecies have pelvic fins) …….....................................……. 16

6a

6b

7a.

Cơ thể được bao phủ bởi các tấm sừng; mõm có dạng ống
Body covered with bony plates; snout bony tube-like …..........
....................................… Họ cá chìa vôi Syngnathidae (p.89)
7b. Thân mềm, không bao phủ các tấm sừng; mõm không có dạngống Body soft, not covered with bony plates; snout not tubelike ….................................................................................… 87a7b8a. Đầu rất dẹp, có dạng hình tam giác; hàm dưới nhô ra; thân rấtdẹp, giống dạng ruy băng, thon nhọn phần đuôi Head wellcompressed and nearly triangular; lower jaw projecting; body
well compressed and ribbon-like, tapering posteriorly ………
….....................................…… Họ cá hố Trichiuridae (p.119)
8b. Các đặc điểm hình thái không giống như ở 8a Combinationof characters not as in 8a ……..……..................................… 98a9a. Rất nhiều gai nhỏ nằm chạy dọc sống lưng đến trước phần vâylưng mềm; vây hậu môn có 2–3 tia vi cứng A series of manysmall spines along dorsal midline before soft dorsal fin; 2–3
anal-fin spines ............. Họ cá chạch Mastacembelidae (p.92)
9b. Không có tia vi cứng ở vây lưng; vây hậu môn không có tia vicứng No spines before soft dorsal fin; no anal-fin spines .... 1010a. Vây đuôi nhỏ và tách rời với vây lưng/ vây hậu môn Small
caudal fin, separated from dorsal/anal fins …………................
.....................................................…. Họ lươn Chaudhuriidae(không bao gồm trong sách này not included in this book)
10b. Vây đuôi (nếu có) tiếp giáp với vây lưng và vây hậu môn
Caudal fin, if present, continuous with dorsal and anal fins . 1115

11a. Không có vây lưng Pectoral fins absent ……............…….. 1211b. Có vây lưng Pectoral fins present …………....................…13

11a

11b

12a. Nắp mang liên tục kéo ngang qua cả phần dưới của thân Gill
opening continuous across ventral surface of body …..............
................................................ Họ lươn Synbranchidae (p.91)
12b. Một cặp nắp mang dạng lỗ nhỏ ở mặt bên của cá A pair ofsmall pore-like gill opening on side of body ………..............
................................…….... Họ lịch biển Muraenidae (p.38)

12a

12b

13a. Hậu môn nằm ở phần sau của thân cá Anus on posterior partof body ……............……... Họ cá chình Moringuidae (p.37)
13b. Hậu môn nằm ở giữa hoặc ở phần trước của thân cá Anus ator before midlength of body ….......................................…. 14
14a. Răng to ở đầu ngoài của hàm dưới; nắp mang chỉ giới hạn đếnphần dưới của thân cá Enlarged teeth at tip of lower jaw; gill
opening confined to lower part of body ……….......................
....................................…. Họ cá lạc Muraenesocidae (p.40)
14b. Không có răng to ở đầu ngoài của hàm dưới; nắp mang chỉ
đến nửa chiều cao của thân cá No enlarged teeth at tip oflower jaw; gill openings at midside of body …..........…….. 15

14a

14b

15a. Hàm dưới không nhô ra so với hàm trên; thân không có vảy
Lower jaw not protruding beyond upper jaw; no scales onbody ……................ Họ cá chình rắn Ophichthidae (p.38)

15b. Hàm dưới hơi nhô ra so với hàm trên; vảy nhỏ sát thân Lower
jaw slightly protruding beyond upper jaw; minute embedded
scales on body ………............ Họ cá chình Anguillidae(không bao gồm trong sách này not included in this book)
15a

16

15b

16a. Có vi mỡ Adipose fin present ……………...................….. 17
16b. Không có vi mỡ Adipose fin absent ………............……… 24
16a

16b

16b

17a. Không có râu Barbels absent ……...…...................……… 18
17b. Có râu (không có ở cá tra dầu trưởng thành, Pangasianodon
gigas) Barbels present (absent in adults of a large pangasiid
catfish, Pangasianodon gigas)…………...............……….. 19
17a

17b

17b

18a. Thân cao và dẹp bên; miệng nhỏ Body deep and compressed;
mouth small ………................ Họ cá chim Characidae (p.64)

18b. Thân thon; miệng rộng Body slender; mouth large ……….....
.....................…....…. Họ cá mối Family Synodontidae (p.78)
19a. Thân được bao phủ bởi các tấm sừng; miệng nằm ở mặtbụng; môi dưới rộng và có gai thịt và có dạng hình bán nguyệt
Body covered with bony plates; mouth ventral; lower lip
broad and papillose, forming a semicircular flap …..................
....................................… Họ cá lau kiếng Loricariidae (p.65)
19b. Thân không được bao phủ bởi các tấm sừng; vị trí miệng
khác nhau và môi không tạo thành hình bán nguyệt Body notcovered with bony plates; position of mouth variable; lips notforming a semicircular flap …..................................…........ 20

19a

19b

20a. Vây hậu môn dài với 25 tia hoặc nhiều hơn A long-based anal
fin, with 25 or more rays …....... Họ cá tra Pangasiidae (p.69)
20b. Vây hậu môn ngắn Anal-fin base short ……………….. 20
21a. Thân có nhiều nốt nhỏ Body covered with numerous small
tubercles ….....................................................……………. 22
21b. Thân mềm, không có nốt nhỏ Body smooth, without small
tubercles ……………….................................................…. 23

21a

21b

17

22a. Vây lưng có 1 tia vi cứng to nhọn Dorsal fin with a strong,pungent spine …..…………...... Họ cá chiên Akysidae (p.74)
22b. Vây lưng có hoặc không có tia cứng; nếu có thì chúng cũngkhông cứng và sắc nhọn Dorsal fin with or without spinous
ray, but the spine, if present, not strong and pungent …….......
......................................................…... Họ cá chiên Sisoridae(không bao gồm trong sách này not included in this book)
23a. Có râu mũi Nasal barbel present ……….................................
...................................……..…. Họ cá ngạnh Bagridae (p.72)

23b. Không có râu mũi Nasal barbel absent ………........................
.............................................……….. Họ cá úc Ariidae (p.70)

23a

23b

24a. Thân mềm và tròn; vây lưng và vây hậu môn nằm ở phần nửa
sau của thân và không có gai cứng; không có vây bụng Body
soft and globular; dorsal and anal fins located on posterior halfof body, with no spines; pelvic fins absent …............…….......
.........................………….. Họ cá nóc Tetraodontidae (p.160)
24b. Các đặc điểm nhận dạng không giống như ở 41a Combination of characters not as in 24a ............................................. 25
25a. Cả 2 mắt nằm cùng 1 bên của thân; vây lưng và vây hậu môndài Both eyes on one side of body; dorsal and anal fins withlong bases ………….......................................……………. 26
25b. Mắt nằm 2 bên; vây lưng và vây hậu môn có hình dạng khác
nhau Eyes bilateral; shape of dorsal and anal fins variable …..
...................…..............................................................…… 28

25a

25b

26a. Mắt nằm bên phải của thân Eyes on right side of body…………….................……. Họ cá bơn sọc Soleidae (p.155)
26b. Mắt nằm bên trái của thân Eyes on left side of body …….. 27

27a. Có vây ngực Pectoral fins present ………...............................
..........……............…. Họ cá bơn cát Paralichthyidae (p.154)
27b. Không có vây ngực Pectoral fins absent ……….....................
.................………. Họ cá bơn lưỡi bò Cynoglossidae (p.157)

18