Sprekende stenen
Stolpersteine in de Schilderswijk Groningen

Les 3 OB

Westerbork en de vernietigingskampen
het verhaal van de familie Levie
1

Westerbork en de vernietigingskampenfamilie Levie

In de Schilderswijk in Groningen zijn 263 mensen
omgekomen door naziterreur. Voor bijna al dezemensen is een Stolperstein gelegd.
Een Stolperstein – in het Nederlands ‘struikelsteen’ –is een betonnen klinker waarop een messing
plaatje van 10 x 10 centimeter is aangebracht.
Op het messing plaatje staan de naam, geboorteen overlijdensgegevens van een slachtoffer vanhet naziregime. De steen wordt geplaatst voor hetlaatste woonhuis van het slachtoffer. De Stolpersteine voor H.W. Mesdagstraat 13 zijn onder
andere voor de familie Levie.

Het verhaal van defamilie Levie
Scholieren en docenten in het Duitse plaatsje
Gemen doen onderzoek naar de geschiedenis en
lotgevallen van de Joodse bewoners van hun dorp.
Zij schrijven onder meer: ‘Auf dem mittleren Teildes Borkener Holzplatzes fand regelmäszig eindRindviehmarkt statt, auf dem jüdische Händler
wie auch Jupp Meijer Levie kauften und verkauften.’ De genoemde Jupp (Joseph) Meijer Levie isveehandelaar. In Gemen woont hij met zijn ouders Meijer Levie en Mathilde Marcus. Het echtpaar Meijer Levie en Mathilde Marcus krijgt tussen 1902 en 1910 zes kinderen, vijf dochters: Julie,Rosa, Selma, Hedwig en Ottilia, en als laatste zoon
Joseph. De scholieren schrijven voorts: ‘Die Familie is am 19.09.1938 in die Niederlande ausgewandert. Sie verkauften ihr Haus … und flüchteten.’
Vanaf 23 september 1938 wonen Meijer en Mathilde
op H.W. Mesdagstraat 13. Dochter Rosa Levie is ongehuwd en trekt in 1939 bij haar ouders in. Zoon JosephLevie, zijn vrouw Else Metzger en hun dochtertje
Marga Levie wonen vanaf het begin bij hun (groot)ouders. Ook de andere vier dochters van Meijer en
Mathilde gaan naar Nederland. Julie woont in de
Folkingestraat, trouwt met Hartog Gosschalk en heeft
twee kinderen: Sare en Meijer. Selma trouwt met
Jacob Waag en woont in de Oosterstraat
De andere twee dochters vertrekken naar elders:Hedwig met haar man Julius Jacobs naar Enschede;
Ottilia woont met haar man Mozes Lehman in Hardenberg en krijgt daar drie kinderen: Sientje, Mathilde en Liepman.

2

Westerbork en de vernietigingskampenfamilie Levie

1

Gebruik het verhaal van de familie Levie
Meijer Levie was oorspronkelijk afkomstig uit Eelde.
a Waar heeft hij een groot deel van zijn leven doorgebracht?
b Wat kom je in het verhaal van de familie Levie te weten over de reden waarom defamilie naar Groningen kwam?

2 Gebruik de tekst Een vergeefse vlucht
Vanaf 14 februari 1941 wonen Nathan en Katti Fürst bij de familie Levie aan de H.W. Mesdagstraat.
a Waar kwamen Nathan en Katti oorspronkelijk vandaan?
b Waar verbleven ze voordat ze in Groningen terechtkwamen?
c Wat lukte Nathan en Katti niet dat hun dochter en haar gezin wel gelukt is?
d Wat gebeurde er met hun twee andere kinderen?
3 Gebruik de tekst Westerbork en de vernietigingskampen
Vanaf de zomer van 1942 begonnen de nazi’s met het oppakken van de Joden. Vrijwel alle
Nederlandse Joden werden naar kamp Westerbork gebracht.
a Wat voor soort kamp was Westerbork?
b Met welk doel hadden de nazi’s kamp Westerbork ingericht als gewoon dorp?
c Welke groepen werden behalve Joden nog meer vastgehouden in kamp Westerbork?
4 Gebruik de tekst Een vergeefse vlucht en Westerbork en de vernietigingskampen
Begin oktober 1942 werden Nathan en Katti Fürst in Groningen opgepakt en naar kampWesterbork gebracht.
a Waar werden Nathan en Katti vanuit kamp Westerbork naartoe gestuurd?
b Leg uit waarom Nathan en Katti weinig kans hadden om dit kamp te overleven.
5 Gebruik de tekst Een vergeefse vlucht
Op 17 mei 1942 overleed Mathilde Levie-Marcus in Groningen.
Beschrijf wat er sindsdien met haar man en kinderen is gebeurd. Besteed in je antwoord
aandacht Meijer, Rosa en aan Joseph en zijn gezin.
6 Ga nu zelf op zoek
Af en toe komt het in het nieuws: In verschillende landen gebruiken overheden nepnieuws om de mening van de eigen bevolking te beïnvloeden of om onrust te veroorzaken in andere landen.
Leg uit op welke manier de nazi’s valse informatie verspreidden om de Jodenvervolging
in Nederland zo soepel mogelijk te laten verlopen.

3

H.W. Mesdagstraat 13

Een vergeefse vlucht
De families Levie-Marcus en Fürst-Hacker
Negen bewoners, in meerdere generaties en gezinnen telt
H.W. Mesdagstraat 13 in oorlogstijd. Ze komen uit Duitsland en
Oostenrijk, gevlucht voor de terreur van de nazi’s. De familie
Levie vlucht in 1938 en denkt in Nederland veilig te zijn als zijGroningen als nieuwe woonplaats kiezen. De familie Fürst strandt
in de Schilderswijk, op weg naar Amerika.

Het huis van het gezin
Levie-Marcus in Gemen.

142–Scholieren en docenten in het duitse plaatsje
Gemen doen onderzoek naar de geschiedenis en lotgevallen van de Joodse bewoners vanhun dorp. Zij schrijven onder meer: ‘Auf dem
mittleren teil des Borkener Holzplatzes fandregelmäszig eind rindviehmarkt statt, auf dem
jüdische Händler wie auch Jupp Meijer Leviekauften und verkauften.’ de genoemde Jupp(Joseph) Meijer Levie is veehandelaar. In Gemen woont hij met zijn ouders Meijer Levie enMathilde Marcus. Het echtpaar Meijer Levie
en Mathilde Marcus krijgt tussen 1902 en 1910
zes kinderen, vijf dochters: Julie, rosa, Selma,
Hedwig en Ottilia, en als laatste zoon Joseph.
de scholieren schrijven voorts: ‘die Familie isam 19.09.1938 in die niederlande ausgewandert.
Sie verkauften ihr Haus … und flüchteten.’ Vanaf
23 september 1938 wonen Meijer en Mathildeop H.W. Mesdagstraat 13. dochter Rosa Levie
is ongehuwd en trekt in 1939 bij haar ouders in.
Zoon Joseph Levie, zijn vrouw Else Metzger enhun dochtertje Marga Levie wonen vanaf het
begin bij hun (groot)ouders.
Ook de andere vier dochters van Meijer en
Mathilde gaan naar nederland. Julie woont inde Folkingestraat, trouwt met Hartog Gosschalken heeft twee kinderen: Sare en Meijer. Selmatrouwt met Jacob Waag en woont in de Ooster-Sprekende Stenen

4straat. de andere twee dochters vertrekken naarelders: Hedwig met haar man Julius Jacobs naar
enschede; Ottilia woont met haar man Mozes
Lehman in Hardenberg en krijgt daar drie kinderen: Sientje, Mathilde en Liepman.
Nathan Fürst komt uit Bratislava, aan het begin
van de twintigste eeuw een belangrijk Joodscentrum. na zijn huwelijk met Katti Hacker
gaat hij in Wenen wonen. Hier krijgt het echtpaar drie kinderen: Sigmund, rosa en Gertrud.
Als de nazi’s Oostenrijk inlijven, vlucht rosa
Fürst met haar man Adolf Schöps en dochtertje evelyn naar Groningen. Zij vertrekken van
daaruit in 1939 naar Amerika. rosa raadt haarouders aan hetzelfde te doen, waarop nathan
al zijn bezittingen vanuit Wenen naar rotterdam verstuurt. katti en nathan komen op 1
februari 1939 via Zevenaar in rotterdam aan en
verblijven daar zes maanden in opvangcentrum
Heijplaat. Heijplaat is een deel van rotterdam
ten zuiden van de nieuwe Maas.
In de jaren dertig komt er een grote stroom
vluchtelingen op gang van duitse en Oost-europese Joden. een groot deel van hen gaat naar
rotterdam, in de hoop via de rotterdamse haven naar noord- of Zuid-Amerika te ontkomen.
Voor de opvang van de vluchtelingen wordt
het voormalig quarantainegebouw op Heijplaat
gebruikt; dit gebouw was in 1934 opgezet om
zeelieden met een besmettelijke ziekte op tevangen. de opvang en behuizing voor de vluchtelingen is erg slecht.
Het loopt voor nathan en katti anders dan ze
voor ogen hebben. Wat bij hun dochter, schoonzoon en kleindochter lukt, gaat bij hen niet
door. Ze zijn in juli 1939 ‘door het bereiken van

een einde aan zijn leven. Voor zijn vrouw else,en dochtertjes Marga van 6 en Friedel van viermaanden volgt drie weken later deportatie naar
Sobibor, waar ze alle drie op 21 mei 1943 zijn
vermoord. Meijer en zijn dochter rosa zijn aleerder in Auschwitz vermoord.

Nathan Fürst en Katti FürstHacker (1942).

Meijer Levie
Geboren: 2 februari 1875, eelde.
Vermoord: 22 oktober 1942, Auschwitz

Rosa Levie
Geboren: 25 maart 1903, Gemen (bij kleef,duitsland).
Vermoord: 29 oktober 1942, Auschwitz

Nathan Fürst met kleindochter Eveline Schöps(1939).

de leeftijdsgrens’ uit het kamp ontslagen. Zegaan vervolgens naar Groningen, waar ze in eerste instantie in de Folkingestraat wonen. Bij het
bombardement op rotterdam, op 14 mei 1940
verliezen zij al hun bezittingen die daar zijn opgeslagen. een half jaar later, op 14 februari 1941
verhuizen ze naar de H.W. Mesdagstraat 13.
nathan en katti zijn tussen 3 en 5 oktober 1942
weggevoerd naar Westerbork en vlak daarna
vermoord in Auschwitz. Hun zoon Sigmund en
dochters rosa en Gertrud vluchten naar Israëlen Amerika en overleven zo de oorlog.
1942 is ook een rampjaar voor de familie Levie.
Allereerst overlijdt moeder Mathilde. er is ook
pril leven: Joseph en zijn vrouw else verwachten
een baby. Begin oktober is else hoogzwanger alszij net als haar man, dochtertje, schoonvader enschoonzus naar Westerbork moet. daar ziet op 6
januari 1943 baby Friedel het levenslicht. Vader
Joseph maakt op 29 april 1943 in Westerbork

Joseph Levie
Geboren: 20 april 1910, Gemen (duitsland).
Suïcide: 29 april 1943, Westerbork

Else Levie-Metzger
Geboren: 6 oktober 1911, Borken (duitsland).
Vermoord: 21 mei 1943, Sobibor

Marga Levie
Geboren: 7 juni 1937, Gemen (duitsland).
Vermoord: 21 mei 1943, Sobibor

Friedel Levie
Geboren: 6 januari 1943, kamp Westerbork.
Vermoord: 21 mei 1943, Sobibor

Nathan Fürst
Geboren: 25 oktober 1880, pressburg (nu Bratislava,Slowakije).
Vermoord: 12 oktober 1942, Auschwitz

Katti Fürst-HackerGeboren: 28 april 1876, kobersdorf (Oostenrijk).
Vermoord: 12 oktober 1942, Auschwitz

LeVenSVerHALen

5–143

Westerbork en de vernietigingskampen

Westerbork is een doorgangskamp: vanaf hier zijn bijna alle Nederlandse Joden die door de Duitsers zijn opgepakt naar de vernietigingskampen getransporteerd. Om de bewoners zo veel mogelijk
gerust te stellen wordt Westerbork als een gewoon dorp ingericht,
met alle voorzieningen die daarbij horen. Zo wordt verhuld wat het
kamp in werkelijkheid is: het voorportaal van de dood.

Dagelijks leven in Westerbork

WesterborkAssenIn het kamp wordt er alles aan gedaan om
een zo normaal mogelijk leven te ensceneren.
de kinderen gaan naar school, er kan gesport
worden en er wordt aan cultuur gedaan.
Iedere dinsdagavond is er bijvoorbeeld een
revuevoorstelling. door de aanwezigheid van
Plattegrond Westerbork.Uit: De Bosveel Joodse medici in het kamp is de ziekenatlas van de Tweede Wereldoorlog.
zorg uitstekend geregeld, met een eigen ziekenhuis en gekwalificeerd
personeel.
de leiding van het kampis in handen van SSObersturmführer Albert
konrad Gemmeker. Hij
Hoogbehandelt de Joden
Schoonhalen
looogenschijnlijk correct,
maar moet er tegelijkertijd
appelvoor zorgen dat iedereplaats
week een groep klaarstaat
om op transport te worden
gesteld. In het begin
vertrekken twee treinencrematorium
per week; vanaf 1943 één
0100200 m
Situatie van juni 1944
trein, op dinsdag. Als je
Kampleiding
Woonbarak
te horen krijgt dat je opKantoor, dienstwoning
Werkplaatstransport moet, moet je jeOpslagplaats
Overig gebouw
spullen pakken in dezelfde
Wachttoren
Ziekenhuis
Spoorweg
Voorzieningen
koffer of plunjezak waarPrikkeldraad
Gevangenis, strafbarak
mee je het kamp bent
Sommige gebouwen hadden in de loop der tijd verschillende functies.
binnengekomen.

30–Sprekende Stenen

6Op transport
In totaal vertrekken vanuit Westerbork 93
treinen naar Auschwitz, Sobibor, theresienstadt en Bergen-Belsen. er worden 107.000
nederlandse Joden naar de concentratiekampen afgevoerd, grotendeels vanuit Westerbork.
daarnaast worden vanuit het kamp 245 Sinti
en roma en enkele tientallen verzetsstrijders naar het oosten weggevoerd. Het laatstetransport vertrekt op 13 september 1944. In
totaal zullen maar 5.000 Joden en 32 roma het
overleven.
de transporten in nederland worden verzorgd
door de nederlandse Spoorwegen. een eerste
stap is het maken van een aftakking van despoorlijn Groningen-Meppel naar het kamp.
de bewoners van Westerbork worden als
spoorwerkers ingezet. Het gebruikte materieel
bestaat voor ongeveer 60 procent uit personentreinen en voor 40 procent uit vee- en
goederentreinen.
de treinen gaan eerst naar het noorden, om
bij Haren af te slaan naar een goederenspoor
langs Waterhuizen, Zuidbroek en uiteindelijk
nieuweschans. de lokale bevolking staat inhet begin de treinen uit te wuiven, als protest
en om hun sympathie voor de vertrekkende
Joden over te brengen. Om dit soort opstandige
reacties de kop in te drukken worden
bij ieder station twee agenten opgesteld.
te nieuweschans wordt de nederlandse
locomotief afgekoppeld en vervangen door een
locomotief van de duitse reichsbahn. dan gaat
het verder naar het oosten.

De vernietigingskampen
de belangrijkste bestemmingen van detransporten uit Westerbork zijn twee

afgelegen plaatsen in geannexeerd polen:
Auschwitz-Birkenau (60.000 personen) en
Sobibor (34.000 personen). daarnaast gaat
een kleiner aantal transporten naar het
doorgangskamp theresienstadt in tsjechië(4870 personen) en het concentratiekamp
Bergen-Belsen in duitsland (3751 personen).
Auschwitz-Birkenau en Sobibor zijn Vernichtungslager, kampen die zijn opgezet voor
het systematisch uitmoorden van het Joodsevolk. een genocide die de Joden zelf na deoorlog de namen shoah (de ramp) en holocaust (brandoffer) geven.
Auschwitz, het grootste concentratiekamp
van de duitsers, bestaat uit Auschwitz I (hetStammlager, oftewel basiskamp), Auschwitz
II-Birkenau (het Vernichtungslager, oftewel
het vernietigingskamp), Auschwitz III-Monowitz (werkkamp bij de fabrieken van IGFarben en krupp Stahl) en vele subkampen.
Van de ongeveer 1,3 miljoen mensen die hieraankwamen, hebben 1,1 miljoen mensen het
niet overleefd.
Vanuit Westerbork vertrekken 65 transporten naar Auschwitz. de treinen rijden tot
in het kamp. Bij het uitstappen worden demensen in twee rijen verdeeld. de ene rij
gaat dwangarbeid verrichten, de andere gaat
rechtstreeks naar de gaskamers. de slachtoffers krijgen te horen dat ze een douche krijgen; hun wordt gevraagd zich uit te kleden.
Alles wordt eraan gedaan om hen gerust testellen. pas op het allerlaatste moment ontdekken ze dat de doucheruimte in werkelijkheid een gaskamer is. Onder de slachtoffers
van Auschwitz bevinden zich 155 Joden uit
de Schilderswijk.

DanzigHamburg

Neuengamme
43
Ravensbrück
52
Bergen-Belsen
Berlijn1183

KeulenWarschau

Sobibór
34.082D U I T S E R IJ K
Theresienstadt
185

München

Praag

Mauthausen
1315
Wenen

Auschwitz
56.521

Concentratie-, vernietigingskamp
1315 Aantal omgekomen Nederlandse
Joden (voor zover bekend)

Duitse Rijk in 1942
Grens van het Duitse Rijk in 1937

Jules Schelvis, die na zijn pensionering het
verhaal van Sobibor op een indrukwekkende
manier heeft uitgedragen. Onder de slachtoffers van Sobibor bevinden zich 57 Joden uit
de Schilderswijk.

Naar het oosten
De treinen die vertrokken vanuitWesterbork brachten slachtoffers
naar de concentratiekampen. Een
aantal bestemmingen is op dezekaart aangegeven.

In nederland woonden voor de oorlog ca.
140.000 Joden, 102.000 van hen worden in
Auschwitz, Sobibor en andere nazi-kampen
vermoord. dat is zo’n 75 procent van de
Joodse bevolking, in vergelijking met andere
door de nazi’s bezette landen een erg hoog
percentage. Binnen nederland is Groningen
een van de zwaarst getroffen plaatsen: vande 2.400 Joodse stadjers keren er maar 239
terug.

Enig overgebleven exemplaar
van het treinbord Westerbork –Auschwitz v.v.. Herinneringscentrum
Kamp Westerbork.

Sobibor is een kleiner kamp dat kortere tijd
heeft bestaan, van april 1942 tot november
1943. de aankomstprocedure lijkt veel op diein Auschwitz. Ook hier worden de meeste
mensen op de dag van aankomst vergast
en gecremeerd. tussen 3 maart en 20 juli
1943 arriveren hier 19 deportatietreinen uit
Westerbork met in totaal ruim 34.000 Joden.
Van deze transporten overleven uiteindelijk
slechts 19 personen de oorlog. Onder hen

de ScHIlderSWIJk

7–31