Sprekende stenen
Stolpersteine in de Schilderswijk Groningen

Les 4 OBVerzet
het verhaal van Reint Dijkema
1Verzet

Reint Dijkema
In de Schilderswijk in Groningen zijn 263 mensen
omgekomen door naziterreur. Voor bijna al dezemensen is een Stolperstein gelegd.
Een Stolperstein – in het Nederlands ‘struikelsteen’ –is een betonnen klinker waarop een messing
plaatje van 10 x 10 centimeter is aangebracht. Op
het messing plaatje staan de naam, geboorte- en
overlijdensgegevens van een slachtoffer van hetnaziregime. De steen wordt geplaatst voor hetlaatste woonhuis van het slachtoffer.
De Stolperstein voor Jozef Israëlsstraat 16a is voor
Reint Dijkema.

Het verhaal van Reint Dijkema
Reint Dijkema is de oudste van zeven kinderenin het gereformeerde gezin van Klaas Dijkema
en Elske Catharina Riepma. Zijn vader ishuisarts in Siddeburen. Als 18-jarige schrijft
Reint zich in voor de studie medicijnen aan
de Rijksuniversiteit Groningen en bij deprotestantschristelijke studentenvereniging
VERA.
Het gezin Dijkema verhuist in 1940 naar de JozefIsraëlsstraat 16a in Groningen, nadat vader door
ziekte gedwongen is zijn praktijk te beëindigen; hijoverlijdt in het voorjaar van 1942.
Ondertussen raakt het gezin Dijkema steeds meer
betrokken bij het verzet. Reint doet mee als VERAin 1941 ondergronds gaat. Zijn studie raakt op deachtergrond en stopt helemaal in maart 1943 als hij
weigert de loyaliteitsverklaring te tekenen. Bij deinvoering van de Jodenster gaan Reint en zijn broer
Albartus die demonstratief dragen.
Al snel worden ze opgepakt en ter heropvoeding naar
het Straf- en Werkkamp Amersfoort gestuurd. Zeworden daar mishandeld en raken ondervoed. Na zesweken komen ze vrij, de moeder van Reints vriendin
Ina Knottnerus vangt ze op. Deze ervaringen sterkt
Reint in zijn verzetsacties. Zijn broer Piet steunt hemhierbij.

2

VerzetReint Dijkema

1Gebruik het verhaal van Reint Dijkema
a Waar kwam Reint Dijkema vandaan?
b Wanneer kwam Reint in de Schilderswijk wonen?

2 Gebruik de tekst Klasgenoten kiezen elk een kant
Reint raakte betrokken bij het verzet. In de tekst staan verschillende voorbeelden vanzijn verzetsdaden.
a Hoe reageerden Reint en zijn broer toen de Joden een gele Jodenster moesten dragen?
b Welk gevolg had deze daad?
c Het gezin Dijkema raakte steeds meer betrokken bij het verzet. Waaruit blijkt dat ook
Reints moeder meedeed?
d Op 20 december 1943 kreeg Reint de opdracht om politieluitenant Elsinga teliquideren.
Leg uit:- wat liquideren is;- waarom deze politieluitenant geliquideerd moest worden.
e Hoe reageerden de nazi’s op deze verzetsdaad?
3 Gebruik de tekst Grootste bonnenroof in bezettingstijda Wat werd er bij drukkerij Hoitsema gedrukt?
b Leg uit waarom dit voor het verzet een belangrijk product was.
c Verklaar waarom de overval op drukkerij Hoitsema uniek was in bezettingstijd.
4 Gebruik de tekst Klasgenoten kiezen elk een kant en Grote Markt: het Scholtenshuis
a Wat ging er mis na de overval op drukkerij Hoitsema?
b Door wie werd Reint gearresteerd?
c Verklaar waarom Reint naar het Scholtenshuis op de Grote Markt werd gebracht.
5 Gebruik de tekst Klasgenoten kiezen elk een kantBeschrijf in je eigen woorden wat er na zijn arrestatie met Reint gebeurd is.
6 Ga nu zelf op zoek
Op veel plaatsen in Nederland worden verzetsstrijders herdacht. Met een Stolperstein,zoals bij Reint Dijkema, maar soms ook met vermelding op een monument of een
straatnaam.
Onderzoek of er in jouw woonplaats:- een verzetsstrijder op een monument wordt genoemd of- een straat is vernoemd naar een verzetsstrijder
Schrijf over deze verzetsstrijder een korte biografie (50 tot 100 woorden).

3

Jozef Israëlsstraat 16a

Klasgenoten kiezen elk een kant
Reint Dijkema
Verzetsman Reint Dijkema gaat onmiddellijk op weg om mensen
te waarschuwen als hij hoort dat de Duitse inlichtingendienst
meer weet van een ondergronds netwerk. In de binnenstad treft
hij een oud-klasgenoot die de kant van de nazi’s koos.

Reint Dijkema

166–Reint Dijkema is de oudste van zeven kinderenin het gereformeerde gezin van klaas dijkema
en elske Catharina riepma. Zijn vader is huisarts in Siddeburen. Als 18-jarige schrijft reintzich in voor de studie medicijnen aan de rijksuniversiteit Groningen en bij de protestantschristelijke studentenvereniging VerA. Het
gezin dijkema verhuist in 1940 naar de JozefIsraëlsstraat 16a in Groningen, nadat vader door
ziekte gedwongen is zijn praktijk te beëindigen;hij overlijdt in het voorjaar van 1942.
Ondertussen raakt het gezin dijkema steedsmeer betrokken bij het verzet. reint doet meeals VerA in 1941 ondergronds gaat. Zijn studie
raakt op de achtergrond en stopt helemaal inmaart 1943 als hij weigert de loyaliteitsverklaring te tekenen. Bij de invoering van de Jodenster gaan reint en zijn broer Albartus die demonstratief dragen. Al snel worden ze opgepakt
en ter heropvoeding naar het Straf- en Werkkamp Amersfoort gestuurd. Ze worden daarmishandeld en raken ondervoed. na zes weken
komen ze vrij, de moeder van reints vriendin
Ina knottnerus vangt ze op. deze ervaringensterkt reint in zijn verzetsacties. Zijn broer piet
steunt hem hierbij.
reint is op veel fronten actief, zoals voor deLandelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers (LO). Hij zet zich in om persoonsbewijzen en distributiebonnen te bemachtigen en

Sprekende Stenen

4formeert samen met anderen de knokploeg kp
remco. de leden van de knokploeg verzamelenvoertuigen, uniformen en wapens, waarvan een
deel op de zolder bij mevrouw dijkema ligt.
Op 20 december 1943 krijgt reint de opdracht
politieluitenant elsinga te liquideren. Hij ishoofd van de Bijzondere recherche in Groningen, een felle antisemiet die jaagt op Joden en
onderduikers. Het LO heeft besloten dat hij
geliquideerd moet worden om hem te stoppen.
reint en piet hebben grote aarzelingen bij de
opdracht: iemand doden past niet bij hun gereformeerde geloof. na overleg met andere verzetsmensen besluiten zij de liquidatie toch uit
te voeren, op oudejaarsdag 1943. direct daarna
duiken ze onder. de duitsers reageren furieus
en voeren in de oudejaarsnacht represailles uit.
Ze schieten zes mannen dood en brengen 36
personen als gijzelaar naar kamp Vught. Beidebroers hebben het moeilijk met het verwerken
van de gevolgen van de aanslag.
Op 17 mei slaat de verzetsgroep waarin reint
en zijn broers actief zijn een grote slag met deoverval op drukkerij Hoitsema. Ze bemachtigen
een recordaantal voedselbonnen. Vlak daarnakrijgt reint het signaal dat het niet pluis is inde stad. door verraad krijgt de Sicherheitsdienst
greep op een groot deel van het ondergrondse
netwerk. reint zorgt ervoor dat de wapens
uit de Jozef Israëlsstraat worden weggehaalden gaat direct naar de stad om de mensen tewaarschuwen. In de buurt van de Boteringestraat komt hij Jaap van der Sluis tegen, een
oud-schoolgenoot en nu nSB-lid en politieman.
Hij komt van de Jozef Israëlsstraat, waar hij isgeweest om reint te arresteren. Met getrokken
revolver sommeert hij reint te blijven fietsen

de bewaker neer, die later in het ziekenhuis
overlijdt. Op 18 juni 1944 wordt reint dijkema
naar kamp Vught gebracht. daar wordt hij op
22 augustus 1944 geëxecuteerd, samen met zijn
mede-verzetsgenoten uit de wijk, Hessel vander Zee en kornelis kraal.

Reint Dijkema

Reint Albartus Dijkema
Geboren: 20 mei 1920, Smilde.
Geëxecuteerd: 22 augustus 1944 in kamp Vught

richting het Scholtenhuis op de Grote Markt.
reint weet zijn fiets zo te draaien dat ze tegenelkaar aanbotsen.
Over de precieze toedracht zijn twee versies:
reint rent in een doodlopend straatje of hij
verstopt zich in een keldertje en wordt dooreen voorbijganger verraden. Feit is dat toevallig
passerende duitse soldaten hem op de vlucht
neerschieten. Hij wordt gegrepen en gewond
afgevoerd naar het Scholtenhuis.
In het Scholtenhuis ondergaat reint verhoren enmartelingen. Als zijn bewaker zijn geweer op het
bureau legt, grijpt reint het geweer en schiet

LeVenSVerHALen

5–167

Grootste bonnenroof in bezettingstijd
De overval op drukkerij Hoitsema
In de loop van de oorlog zijn er steeds meer
voedselbonnen nodig voor onderduikers. Hetverzet pleegt daarom in het hele land overvallen op distributiekantoren. Een van degrootste klappers is de overval op drukkerij
Hoitsema in de Tuinbouwstraat in Groningen.

Drukkerij Hoitsema in de
Tuinbouwstraat.
Foto Beeldbank WO2 – NIOD

Drukkerij Hoitsema is in de oorlog een filiaal
van Enschede en zonen in Haarlem, de officiële
landsdrukkerij. Verschillende bewoners van deSchilderswijk zijn bij deze overval betrokken,
zoals drie broers Dijkema uit de Jozef Israëlsstraat, Hessel van der Zee van de Kraneweg, vader en zoon Minck uit diezelfde straat en Klaas
Wigboldus uit de Herman Colleniusstraat.
Bij drukkerij Hoitsema is dag en nacht politiebewaking. De overval lukt dankzij de medewerking van politieagent Menno Pol. Hij tipt
het verzet dat er op de dag voor Hemelvaart,

woensdag 17 mei 1944, veel te halen is. Pol heeft
die avond als bewaker dienst, en meldt zijn collega’s dat zijn dochter zijn vergeten brood komt
brengen. Dan komt niet zij, maar een groep
verzetsmensen binnen. Reint Dijkema houdt
de bedrijfsleider onder schot. Zijn broer Klaas
Simon staat op de uitkijk en broer Piet komt
met een Chevrolet voorrijden. Klaas Wigboldus
en anderen laden die auto tot de nok toe vol met
bonnen. Via handlangers bij de politie gaan degealarmeerde Duitsers in het noorden van destad op zoek naar de overvallers. Die zijn via het
zuiden op weg naar Dennenoord in Zuidlaren.
Daar blijkt dat er 133.450 bonnen zijn buitgemaakt, de grootste opbrengst in de oorlog.
Daarmee is het verzet er niet. De Duitsers brengen op alle resterende bonnen uit die reeks een
rasterwerk aan, zodat de bonnen van de overval
waardeloos worden. Maar het lukt het verzet dit rasterwerk na te maken. Koeriers gaan
vervolgens op pad om duizenden onderduikers
in het hele land via deze bonnen van eten tevoorzien.
Politieagent Pol gaat na de overval met zijn
hoofd in het verband met de ambulance vanzuster Jo (Hessel van der Zee) van Groningennaar Apeldoorn voor een onderduikadres. Hijoverleeft zo de oorlog.
Reint Dijkema, Hessel van der Zee en vader enzoon Minck worden drie weken na de overval
na verraad opgepakt. Reint Dijkema en Hesselvan der Zee worden doodgeschoten, Johannes
en Willem Minck gaan beiden op transport naar
Duitsland en overlijden daar. Klaas Wigboldus
sterft in een vuurgevecht met de Duitsers bij debevrijding van Groningen in april 1945.

lEVEnSVERHAlEn

6–49

ng

Grote Markt: Het ScHoltenHuiS
Het woonhuis van de Groningse fabrikantenfamilie Scholten aan de Grote Markt wordt in de oorlog hét
symbool van de Duitse bezetting en terreur. Het is het hoofdkwartier van de Sicherheitsdienst en deSicherheitspolizei. Hier worden verzetsstrijders verhoord en gemarteld, onder wie wijkgenoten reint Dijkema en caspar naber. Om geen kameraden te verraden, maakt Caspar Naber hier een eind aan zijn levendoor uit een raam te springen. De familie Scholten woont in die tijd in Villa Gelria, een ander woonhuis datin hun bezit is. De bezetter betaalt hen huur voor het gebruik van hun huis aan de Grote Markt.

er
Hetealolenwonead,Het Scholtenhuis in 1941

rSwijkook in depand H.W.
r gehuurd.
ouwol aan deg met deaar de
42 neemt
eg 19, opnieuwestorm aande ‘Admioudschool
daarwater. In
ool eenrantwoortruim.

Reitdiep
Dr. C. Hofstede de Grootkade 13
Nieuwe Zeevaartschool
Wassenberghstraat 26
Openbare Lagere School

Kraneweg 76
Groningsche Kooken Huishoudschool

Kraneweg 19
woonhuis

Kraneweg 18
woonhuis

H.W. Mesdagplein 4
woonhuis

k waaren gebi-

ep

ndi

Hoe

7