‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﻰ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‬‫ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه‪:‬‬‫ﻣﯿﺮﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ اﻟﻤﻮﺳﻮي اﻟﻠﮑﻬﻨﻮﺋﯽ اﻟﻨﯿﺸﺎﺑﻮري‬‫ﻧﺎﺷﺮ ﭼﺎﭘﯽ‪:‬‬‫ﺟﻤﺎﻋﻪ اﻟﻤﺪرﺳﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﻮزه اﻟﻌﻤﯿﻪ ﺑﻘﻢ ﻣﻮﺳﺴﻪ اﻟﻨﺸﺮ اﻻﺳﻼﻣﯽ‬‫ﻧﺎﺷﺮ دﯾﺠﯿﺘﺎﻟﯽ‪:‬‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت راﯾﺎﻧﻪ اي ﻗﺎﺋﻤﯿﻪ اﺻﻔﻬﺎن‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 5‬از ‪206‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 6‬از ‪206‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺸﺨﺼﺎت ﮐﺘﺎب‬‫ﺳﺮﺷـﻨﺎﺳﻪ ‪ :‬ﮐﻨﺘﻮري ﺣﺎﻣﺪﺣﺴـﯿﻦﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪﻗﻠﯽ ‪1246 - 1306‬ق ﺷـﺎرح ﻋﻨﻮان و ﻧـﺎم ﭘﺪﯾـﺪآور ‪ :‬ﻋﺒﻘـﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﺛﺒﺎت اﻣﺎﻣﻪ اﻻﺋﻤﻪ‬‫اﻻﻃﻬـﺎر‪ /‬ﺗﺎﻟﯿﻒ ﻣﯿﺮﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ اﻟﻤﻮﺳﻮي اﻟﻠﮑﻬﻨﻮﺋﯽ اﻟﻨﯿﺸﺎﺑﻮري ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻏﻼمرﺿﺎﺑﻦ ﻋﻠﯽاﮐﺒﺮ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺑﺮوﺟﺮدي ﻣﺸـﺨﺼﺎت ﻧﺸـﺮ ‪ :‬ﻗﻢ‬‫اﻟﺠﻤﺎﻋﻪ اﻟﻤﺪرﺳﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﻮزه اﻟﻌﻠﻤﯿﻪ ﺑﻘﻢ ﻣﻮﺳﺴﻪ اﻟﻨﺸﺮ اﻻﺳﻼﻣﯽ ‪1416‬ق = ‪.1374 -‬‬‫ﻓﺮوﺳﺖ ‪) :‬ﻣﻮﺳﺴﻪ اﻟﻨﺸﺮ اﻻﺳﻼﻣﯽ اﻟﺘﺎﺑﻌﻪ ﻟﺠﻤﺎﻋﻪ اﻟﻤﺪرﺳﯿﻦ ﺑﻘﻢ اﻟﻤﺸﺮﻓﻪ‪(801‬‬‫ﺷﺎﺑﮏ ‪ :‬ﺑﻬﺎ‪12000:‬رﯾﺎل ج ‪ (1‬؛ ﺑﻬﺎ‪12000:‬رﯾﺎل ج ‪(1‬‬‫ﯾـﺎدداﺷﺖ ‪ :‬ﮐﺘـﺎب ﺣﺎﺿـﺮ ردﯾـﻪاي و ﺷـﺮﺣﯽ اﺳـﺖ ﺑﺮ ﮐﺘـﺎب اﻟﺘﺤﻔﻪ اﻻﺛﻨﯽﻋﺸـﺮﯾﻪ اﺛﺮ ﻋﺒـﺪاﻟﻌﺰﯾﺰﺑﻦ اﺣﻤـﺪ دﻫﻠـﻮي ﯾـﺎدداﺷﺖ ‪ :‬ﻋﺮﺑﯽ‬‫ﯾـﺎدداﺷﺖ ‪ :‬ﮐﺘﺎﺑﻨـﺎﻣﻪ ﻋﻨـﻮان دﯾﮕﺮ ‪ :‬اﻟﺘﺤﻔـﻪ اﻻﺛﻨﯽﻋﺸــﺮﯾﻪ ﺷــﺮح ﻣﻮﺿـﻮع ‪ :‬دﻫﻠـﻮي ﻋﺒــﺪاﻟﻌﺰﯾﺰﺑﻦ اﺣﻤــﺪ‪1159 - 1239 ،‬ق اﻟﺘﺤﻔﻪ‬‫اﻻﺛﻨﯽﻋﺸﺮﯾﻪ ‪ --‬ﻧﻘﺪ و ﺗﻔﺴﯿﺮ‬‫ﻣﻮﺿﻮع ‪ :‬ﺷﯿﻌﻪ ‪ --‬دﻓﺎﻋﯿﻪﻫﺎ و ردﯾﻪﻫﺎ‬‫ﻣﻮﺿﻮع ‪ :‬اﻣﺎﻣﺖ ‪ --‬اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﻮﺿﻮع ‪ :‬ﻣﺤﺪﺛﺎن ﺷﻨﺎﺳﻪ اﻓﺰوده ‪ :‬دﻫﻠﻮي ﻋﺒﺪاﻟﻌﺰﯾﺰﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪1159 - 1239 ،‬ق اﻟﺘﺤﻔﻪ اﻻﺛﻨﯽﻋﺸﺮﯾﻪ ﺷﺮح‬‫ﺷﻨﺎﺳﻪ اﻓﺰوده ‪ :‬ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺑﺮوﺟﺮدي ﻏﻼﻣﺮﺿﺎ‪ ،‬ﻣﺼـﺤﺢ ﺷـﻨﺎﺳﻪ اﻓﺰوده ‪ :‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺪرﺳـﯿﻦ ﺣﻮزه ﻋﻠﻤﯿﻪ ﻗﻢ دﻓﺘﺮ اﻧﺘﺸﺎرات اﺳـﻼﻣﯽ رده ﺑﻨﺪي‬‫ﮐﻨﮕﺮه ‪/BP212/5 :‬د‪9‬ت‪1374 30218‬‬‫رده ﺑﻨﺪي دﯾﻮﯾﯽ ‪297/417 :‬‬‫ﺷﻤﺎره ﮐﺘﺎﺑﺸﻨﺎﺳﯽ ﻣﻠﯽ ‪ :‬م‪3739-77‬‬‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﺆﻟﻒ‬‫زﻧﺪﮔﯿﻨﺎﻣﻪ ﻣﺆﻟﻒ‬‫ﺳﯿـﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻫﻨـﺪي ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري از ﺑﺰرﮔﺘﺮﯾﻦ ﻣﺘﮑّﻠﻤﺎن و ﻋﻈﯿﻢﺗﺮﯾﻦ ﻋﺎﻟﻤﺎن و از ﻣﻔﺎﺧﺮ ﺷـﯿﻌﻪ در اواﺋﻞ ﺳـﺪه ﺳـﯿﺰدﻫﻢ ﻫﺠﺮي‬‫ﻗﻤﺮي در ﺑﻠﺪه ﻣﯿﺮه ﻟﮑﻬﻨﻮ ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﺗﺎرﯾﺦ ﭘﻨﺠﻢ ﻣﺤﺮم ‪ 1246‬ه‪ .‬ق ﺑﻪ دﻧﯿﺎ آﻣﺪ‪.‬‬‫اﯾﺸـﺎن ﺗﻌﻠﯿﻢ را از ﺳﻦ ‪ 6‬ﺳﺎﻟﮕﯽ ﺑﺎ رﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﻣﮑﺘﺒﺨﺎﻧﻪ و ﭘﯿﺶ ﺷـﯿﺨﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم ﺷـﯿﺦ ﮐﺮﻣﻌﻠﯽ ﺷـﺮوع ﮐﺮد‪ .‬اّﻣﺎ ﭘﺲ از ﻣـﺪت ﮐﻮﺗﺎﻫﯽ ﭘـﺪر‬‫اﯾﺸﺎن ﺧﻮد ﻋﻬﺪهدار ﺗﻌﻠﯿﻢ وي ﮔﺮدﯾﺪ و ﺗﺎ ﺳﻦ ‪ 14‬ﺳﺎﻟﮕﯽ ﮐﺘﺐ ﻣﺘﺪاول اﺑﺘﺪاﺋﯽ را ﺑﻪ وي آﻣﻮﺧﺖ‪.‬‬‫ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ در ﺳﻦ ‪ 15‬ﺳﺎﻟﮕﯽ و ﭘﺲ از رﺣﻠﺖ ﭘﺪر ﺑﺰرﮔﻮارش ﺑﺮاي ﺗﮑﻤﯿﻞ ﺗﺤﺼﯿﻼت ﺑﻪ ﺳﺮاغ اﺳﺎﺗﯿﺪ دﯾﮕﺮ رﻓﺖ‪.‬‬‫ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺣﺮﯾﺮي و دﯾﻮان ﻣﺘﻨﺒﯽ را ﻧﺰد ﻣﻮﻟﻮي ﺳﯿﺪ ﺑﺮﮐﺖ ﻋﻠﯽ و ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ را ﻧﺰد ﻣﻔﺘﯽ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺎس ﺗﺴﺘﺮي ﺧﻮاﻧﺪ‪ .‬ﻋﻠﻮم ﺷﺮﻋﯿﻪ‬‫را ﻧﺰد ﺳـﻠﻄﺎن اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ و ﺑﺮادر اﯾﺸﺎن ﺳﯿﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺳﯿﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ‪ -‬ﮐﻪ ﻫﺮ دو از ﻋﻠﻤﺎء ﺑﺰرگ ﺷﯿﻌﻪ‬‫در ﻫﻨﺪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ -‬و ﻋﻠﻮم ﻋﻘﻠﯿﻪ را ﻧﺰد ﻓﺮزﻧﺪ ﺳﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ ﺳﯿﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬ﻣﻠﻘﺐ ﺑﻪ ﺧﻼﺻﮥ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬‫در اﯾﻦ زﻣﺎن اﯾﺸﺎن ﮐﺘﺎب ﻣﻨﺎﻫﺞ اﻟﺘﺪﻗﯿﻖ را ﮐﻪ از ﺗﺼـﻨﯿﻔﺎت ﻋﺎﻟﯿﻪ اﺳـﺘﺎدش ﺳـﯿﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺑﻮد از اﯾﺸﺎن أﺧﺬ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺣﻮاﺷـﯽ وي ﺑﺮ آن‬‫ﮐﺘﺎب ﺑﯿﺎﻧﮕﺮ ﻋﻈﻤﺖ ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﻗﺪرت ﻧﻘﺪ اﯾﺸﺎن ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل اﯾﺸﺎن ﭘﺲ از ﭼﻨـﺪﯾﻦ ﺳﺎل ﺗﺤﺼـﯿﻞ ﺑﻪ أﻣﺮ ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﭘﮋوﻫﺶ ﭘﺮداﺧﺖ و در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ اﺑﺘﺪاء ﺑﻪ ﺗﺼـﺤﯿﺢ و ﻧﻘﺪ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﭘﺪر‬‫ﺑﺰرﮔﻮارش ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ از ﺟﻤﻠﻪ ﻓﺘﻮﺣﺎت ﺣﯿﺪرﯾﻪ‪ ،‬رﺳﺎﻟﻪ ﺗﻘّﯿﻪ و ﺗﺸﯿﯿﺪ اﻟﻤﻄﺎﻋﻦ ﭘﺮداﺧﺖ و ﺳﺎﻟﻬﺎي ﺳﺎل را ﺻﺮف ﺗﺼﺤﯿﺢ و ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 7‬از ‪206‬‬‫ﻋﺒﺎرات اﯾﻦ ﮐﺘﺐ ﻣﺨﺼﻮﺻﺎ ﺗﺸﯿﯿﺪ اﻟﻤﻄﺎﻋﻦ‪ -‬ﮐﻪ رّدﯾﻪاي ﺑﺮ ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ ﺑﻮد‪ -‬ﺑﺎ اﺻﻮل ﮐﺘﺐ و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﮐﺮد‪.‬‬‫ﻫﻨﻮز از اﯾﻦ ﮐﺎر ﻓﺎرغ ﻧﺸﺪه ﺑﻮد ﮐﻪ ﮐﺘﺎب ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم ﺗﻮﺳﻂ ﯾﮑﯽ از ﻋﻠﻤﺎء اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﻮﻟﻮي ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ ﻓﯿﺾآﺑﺎدي در رّد ﺑﺮ‬‫اﻣﺎﻣﯿﻪ ﺑﺎ ﺗﺒﻠﯿﻐﺎت ﻓﺮاوان ﻧﺸـﺮ و ﮔﺴﺘﺮش ﯾﺎﻓﺖ ﺑﻪﮔﻮﻧﻪاي ﮐﻪ ﻋﺮﺻﻪ ﺑﺮ ﻋﻮام و ﺧﻮاص از ﺷﯿﻌﻪ ﺗﻨﮓ ﺷﺪ‪ .‬از ﯾﮏ ﻃﺮف ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ ﻣﺪﻋﯽ‬‫ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺷﯿﻌﻪ ﻗﺎدر ﺑﺮ ﺟﻮاب ﻣﻄﺎﻟﺐ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﻧﯿﺴﺖ ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﻣﺆﻟﻒ ﮐﺘﺎب ﻣﯽﮔﻔﺖ اﮔﺮ اوﻟﯿﻦ و آﺧﺮﯾﻦ ﺷﯿﻌﻪ ﺟﻤﻊ ﺷﻮﻧﺪ ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ‬‫ﺟﻮاب ﮐﺘـﺎب ﻣﺮا ﺑﻨﻮﯾﺴـﻨﺪ و از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ ﻋﻠﻤـﺎء ﺑﺰرگ ﺷـﯿﻌﻪ ﻫﻨـﺪ از ﺟﻤﻠﻪ ﺳـﻠﻄﺎن اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬ﺳـﯿﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬ﻣﻔﺘﯽ ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﻤـﺪ ﻋﺒﺎس‬‫ﺗﺴﺘﺮي و دﯾﮕﺮ أﻋﻼم ﺑﻪ ﺳـﺒﺐ اوﺿﺎع ﺧﺎص ﺳـﻠﻄﻨﺖ و ﻣﻼﺣﻈﺎت دﯾﮕﺮ اﻣﮑﺎن ﺟﻮاب دادن را ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ در اﯾﻦ زﻣﺎن ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ‬‫ﺣﺴـﯿﻦ وارد ﻣﯿـﺪان ﺷـﺪ و در ﻓﺎﺻـﻠﻪ ﺷـﺶ ﻣـﺎه ﮐﺘـﺎب اﺳـﺘﻘﺼﺎء اﻹﻓﺤﺎم ﻓﯽ ﻧﻘﺾ ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم را ﺑﻪﮔﻮﻧﻪاي ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺑﺎﻋﺚ‬‫ﺣﯿﺮت ﻋﻠﻤﺎء ﺣﺘﯽ اﺳﺎﺗﯿﺪ اﯾﺸﺎن ﮔﺸـﺘﻪ و ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده آﻧﺎن ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ و ﻧﺸﺮ آن ﭼﻨﺎن ﺿﺮﺑﻪاي ﺑﺮ ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ وارد ﮐﺮد ﮐﻪ ﻫﯿﭽﯿﮏ از‬‫آﻧـﺎن ﺣﺘﯽ ﺧﻮد ﻣﺆﻟﻒ ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼـم ﭘﺲ از ﺳﺎﻟﻬـﺎ ﺗﻼش و ﮐﻤﮏ ﮔﺮﻓﺘﻦ از واﻟﯿﺎن ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ و ﺑﺮﮔﺰاري اﺟﺘﻤﺎﻋﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ از ﻋﻬـﺪه‬‫ﺟﻮاب آن ﺑﺮﻧﯿﺎﻣﺪﻧﺪ‪.‬‬‫ﭘﺲ از آن ﺑﻪ ﺗـﺄﻟﯿﻒ ﮐﺘﺎب ﺷﻮارق اﻟﻨﺼﻮص ﭘﺮداﺧﺖ و ﺳـﭙﺲ ﻣﺸـﻐﻮل ﺗﺄﻟﯿﻒ ﮐﺘﺎب ﻋﻈﯿﻢ ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار ﺷـﺪ ﮐﻪ ﺗﺎ آﺧﺮ ﻋﻤﺮ در اﻣﺮ‬‫ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺗﺼﻨﯿﻒ آن ﻫّﻤﺖ ﮔﻤﺎﺷﺖ‪.‬‬‫در ﺳـﺎل ‪ 1282‬ه‪ .‬ق ﻋـﺎزم ﺳـﻔﺮ ﺣـﺞ و ﺳـﭙﺲ ﻋﺘﺒـﺎت ﻋﺎﻟﯿـﺎت ﺷـﺪ اّﻣـﺎ در آﻧﺠـﺎ ﻫﻢ از ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻋﻠﻤﯽ و ﺗﺤﻘﯿﻖ ﺑﺎز ﻧﻤﺎﻧـﺪ و در ﺣﺮﻣﯿﻦ‬‫ﺷﺮﯾﻔﯿﻦ ﯾﺎدداﺷـﺘﻬﺎﯾﯽ از ﮐﺘﺐ ﻧـﺎدر ﺑﺮداﺷﺖ و در ﻋﺮاق در ﻣﺤﺎﻓـﻞ ﻋﻠﻤﯽ ﻋﻠﻤـﺎء ﻋﺮاق ﺷـﺮﮐﺖ ﺟﺴﺖ ﮐﻪ ﻣـﻮرد اﺣـﺘﺮام ﻓﻮق‪ -‬اﻟﻌـﺎده‬‫اﯾﺸـﺎن ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬وي ﭘﺲ از ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺣﺎﺻﻞ ﮐﺎر ﻋﻠﻤﯽ ﺧﻮد را در ﻗﺎﻟﺐ ﮐﺘﺎب أﺳـﻔﺎر اﻻﻧﻮار ﻋﻦ وﻗﺎﯾﻊ أﻓﻀﻞ اﻻﺳـﻔﺎر ﮔﺮدآوري‬‫ﻧﻤﻮد‪.‬‬‫ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻋﺎﻟﻤﯽ ﭘﺮ ﺗﺘﺒﻊ و ﭘﺮ اﻃﻼع و ﻣﺤﯿﻂ ﺑﺮ آﺛﺎر و اﺧﺒﺎر و ﻣﯿﺮاث ﻋﻠﻤﯽ اﺳـﻼﻣﯽ ﺑﻮد ﺗﺎ ﺣّﺪي ﮐﻪ ﻫﯿﭻ ﯾﮏ از ﻣﻌﺎﺻـﺮان و‬‫ﻣﺘـﺄﺧﺮان و ﺣـﺘﯽ ﺑﺴـﯿﺎري از ﻋﻠﻤـﺎء ﭘﯿﺸـﯿﻦ ﺑـﻪ ﭘـﺎﯾﻪ او ﻧﺮﺳـﯿﺪﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﻪ ﻋﻤﺮ ﺧـﻮﯾﺶ را ﺑﻪ ﺑﺤﺚ و ﭘﮋوﻫﺶ در اﺳـﺮار اﻋﺘﻘـﺎدات دﯾﻨﯽ و‬‫ﺣﺮاﺳﺖ اﺳـﻼم و ﻣﺮزﺑـﺎﻧﯽ ﺣﻮزه دﯾﻦ راﺳﺘﯿﻦ ﮔﺬراﻧﯿـﺪ و ﻫﻤﻪ ﭼﯿﺰ ﺧﻮد را در راه اﺳـﺘﻮاري ﺣﻘـﺎﯾﻖ ﻣﺴـﻠﻢ دﯾﻨﯽ از دﺳﺖ داد ﭼﻨـﺎﻧﮑﻪ‬‫ﻣﺆﻟﻒ رﯾﺤﺎﻧﮥ اﻻدب در اﯾﻦ ﺑﺎره ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﺪ‪:‬‬‫»‪ ...‬و در ﻣﺪاﻓﻌﻪ از ﺣﻮزه دﯾﺎﻧﺖ و ﺑﯿﻀﻪ ﺷـﺮﯾﻌﺖ اﻫﺘﻤﺎم ﺗﻤﺎم داﺷـﺘﻪ و ﺗﻤﺎﻣﯽ ﺳﺎﻋﺎت و دﻗﺎﯾﻖ ﻋﻤﺮ ﺷﺮﯾﻔﺶ در ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت دﯾﻨﯽ ﻣﺼﺮوف‬‫ﺑﻮده و آﻧﯽ ﻓﺮوﮔـﺬاري ﻧﺪاﺷـﺘﻪ ﺗـﺎ آﻧﮑﻪ دﺳﺖ راﺳﺖ او از ﮐﺜﺮت ﺗﺤﺮﯾﺮ و ﮐﺘـﺎﺑﺖ ﻋﺎﻃـﻞ ﺷـﺪه و در اواﺧﺮ ﺑـﺎ دﺳﺖ ﭼﭗ ﻣﯽﻧﮕﺎﺷـﺘﻪ‬‫اﺳﺖ‪«...‬‬‫و ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﺆﻟﻒ ﻧﺠﻮم اﻟﺴـﻤﺎء زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ دﺳﺖ ﭼﭗ اﯾﺸﺎن ﻫﻢ از ﮐﺎر ﻣﯽاﻓﺘﺎده اﺳﺖ اﯾﺸﺎن دﺳﺖ از ﮐﺎر ﺑﺮﻧﺪاﺷﺘﻪ و ﻣﻄﺎﻟﺐ را ﺑﺎ زﺑﺎن‬‫اﻣﻼء ﻣﯽﮐﺮده اﺳﺖ و ﻫﯿﭻ ﻣﺎﻧﻌﯽ ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺴﺖ اﯾﺸﺎن را از ﺟﻬﺎد ﻋﻠﻤﯽ ﺑﺎز دارد‪.‬‬‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم اﯾﺸﺎن در ﻫﺠـﺪﻫﻢ ﻣﺎه ﺻـﻔﺮ ﺳﺎل ‪ 1306‬ه‪ .‬ق دﻋﻮت ﺣﻖ را ﻟﺒﯿـﮏ ﮔﻔﺖ و در ﺣﺴـﯿﻨﯿﻪ ﺟﻨﺎب ﻏﻔﺮان ﻣﺂب ﻣـﺪﻓﻮن ﺷـﺪ‪ .‬ﺧﺒﺮ‬‫وﻓﺎت اﯾﺸﺎن در ﻋﺮاق ﺑﺮﭘﺎﯾﯽ ﻣﺠﺎﻟﺲ ﻣﺘﻌّﺪد ﻓﺎﺗﺤﻪﺧﻮاﻧﯽ را در ﭘﯽ داﺷﺖ‪ .‬ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻋﻠﻤﺎء ﺷﺮﯾﮏ ﻋﺰا ﮔﺸﺘﻪ و ﺑﺰرﮔﺎن زﯾﺎدي در رﺛﺎء او‬‫ﺑﻪ ﺳﺮودن ﻗﺼﯿﺪه و ﻣﺮﺛﯿﻪ ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪.‬‬‫*ﺧﺎﻧﺪان و ﻧﯿﺎﮐﺎن‪ :‬اﺑﺘﺪا‬‫ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻫﻨـﺪي در داﻣﺎن ﺧﺎﻧـﺪاﻧﯽ ﭼﺸﻢ ﮔﺸﻮد و ﭘﺮورش ﯾﺎﻓﺖ ﮐﻪ ﻫﻤﻪ ﻋﺎﻟﻤﺎﻧﯽ آﮔﺎه و ﻓﺎﺿـﻼﻧﯽ ﻣﺠﺎﻫـﺪ ﺑﻮدﻧـﺪ‪ .‬در ﻣﯿﺎن‬‫ﺑﺮادران و ﻓﺮزﻧﺪان و ﻓﺮزﻧﺪزادﮔﺎن وي ﻧﯿﺰ ﻋﺎﻟﻤﺎﻧﯽ ﺧﺪﻣﺘﮕﺰار و ﻣﺘﻌﻬﺪ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﯽﺧﻮرﻧﺪ‪.‬‬‫از اﯾـﻦ ﺧﺎﻧـﺪان ﻣﻌﻈـﻢ در آﺳـﻤﺎن ﻋﻠـﻢ و ﻓﻘـﺎﻫﺖ ﺳـﺘﺎرﮔﺎﻧﯽ درﺧﺸـﺎن ﺑـﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﯽﺧﻮرﻧـﺪ ﮐﻪ ﻫﺮ ﯾـﮏ در ﻋﺼـﺮ ﺧـﻮﯾﺶ راﻫﻨﻤـﺎي‬‫ﮔﻤﺸﺪﮔﺎن ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬اﯾﻨﮏ ﺑﻪ ﭼﻨﺪ ﺗﻦ از آﻧﻬﺎ اﺷﺎره ﻣﯽﮐﻨﯿﻢ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 8‬از ‪206‬‬‫‪ -1‬ﺟّﺪ ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت‪ :‬ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺳﯿﺪ اﷲ ﮐﺮم ﻣﻮﺳﻮي ﮐﻨﺘﻮري ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري‪.‬‬‫وي ﺟـﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ و از اﻋﻼـم ﻓﻘﻬـﺎء و زﻫـﺎد زﻣـﺎن و ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺮاﻣﺎت در ﻧﯿﻤﻪ دوم ﺳـﺪه دوازدﻫﻢ ﻫﺠﺮي اﺳﺖ‪ .‬اﯾﺸﺎن ﻋﻼﻗﻪ‬‫زﯾـﺎدي ﺑﻪ اﺳـﺘﻨﺴﺎخ ﻗﺮآن ﮐﺮﯾﻢ و ﮐﺘﺐ ﻧﻔﯿﺴﻪ ﺑﻪ ﺧـﻂ ﺧـﻮد داﺷـﺘﻪ و ﻗﺮآن و ﺣـﻖ اﻟﯿﻘﯿﻦ و ﺗﺤﻔـﮥ اﻟﺰاﺋﺮ و ﺟـﺎﻣﻊ ﻋﺒﺎﺳـﯽ ﺑﻪ ﺧـﻂ او در‬‫ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ ﻟﮑﻬﻨﻮ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -2‬واﻟﺪ ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت‪ :‬ﻣﻔﺘﯽ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ ﻣﻮﺳﻮي ﮐﻨﺘﻮري ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري‬‫وي واﻟﺪ ﻣﺎﺟﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ و از ﭼﻬﺮهﻫﺎي درﺧﺸﺎن ﻋﻘﺎﺋﺪ و ﻣﻨﺎﻇﺮات در ﻧﯿﻤﻪ اول ﻗﺮن ﺳﯿﺰدﻫﻢ ﻫﺠﺮي ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫او در دوﺷﻨﺒﻪ ﭘﻨﺠﻢ ﻣﺎه ذي ﻗﻌﺪه ﺳﺎل ‪ 1188‬ﺑﻪ دﻧﯿﺎ آﻣﺪ‪ .‬وي از ﺷﺎﮔﺮدان ﺑﺎرز ﺳﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي از اﻋﺎﻇﻢ داﻧﺸﻤﻨﺪان ﺷﯿﻌﻪ در ﻗﺮن‬‫ﺳﯿﺰدﻫﻢ ﺑﻮده و در اﮐﺜﺮ ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﻮن ﻣﺤﻘﻘﯽ ﺑﯽﻧﻈﯿﺮ ﺑﻮد و ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت ارزﻧﺪهاي از ﺧﻮد ﺑﻪﺟﺎ ﮔﺬاﺷﺖ‪.‬‬‫اﯾﺸﺎن ﯾﮑﯽ از ﺑﺮﺟﺴﺘﻪﺗﺮﯾﻦ ﭼﻬﺮهﻫﺎي ﻋﻠﻢ ﻋﻘﺎﯾﺪ و ﻣﻨﺎﻇﺮات و از ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي ﮐﻢ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﺘﺒﻊ و اﺳﺘﻘﺼﺎء ﺑﻮد‪.‬‬‫ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ در ﺗﺎرﯾﺦ ﻧﻬﻢ ﻣﺤﺮم ‪ 1260‬ه‪ .‬ق در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﺑﻪ رﺣﻤﺖ اﯾﺰدي ﭘﯿﻮﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -3‬ﺑﺮادر ارﺷﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ‪ :‬ﺳﯿﺪ ﺳﺮاج ﺣﺴﯿﻦ‬‫او ﻧﯿﺰ ﭼﻮن ﭘـﺪر و ﺑﺮادراﻧﺶ از ﻋﺎﻟﻤـﺎن و ﻓﺮزاﻧﮕـﺎن ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﮔﺮﭼﻪ در ﻧﺰد ﭘـﺪرش و ﺳـﯿﺪ اﻟﻌﻠﻤـﺎء ﺷـﺎﮔﺮدي ﻧﻤﻮده اﺳﺖ اّﻣﺎ ﺑﯿﺸﺘﺮ‬‫ﺗﺄﻟﯿﻔـﺎت وي در ﻋﻠـﻮم رﯾﺎﺿـﯽ از ﺟﻤﻠﻪ ﮐﺘـﺎب ﺣـﻞ ﻣﻌﺎدﻻـت ﺟـﺒﺮ و ﻣﻘـﺎﺑﻠﻪ و رﺳـﺎﻟﻪاي در ﻣﺨﺮوﻃـﺎت ﻣﻨﺤﻨﯽ اﺳﺖ‪ .‬اﯾﺸـﺎن ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ‬‫ﻓﯿﻠﺴﻮف و ﭘﺰﺷﮑﯽ ﻧﺎﻣﯽ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺳﯿﺪ ﺳﺮاج ﺣﺴﯿﻦ ﺑﺎ وﺟﻮد اﺷﺘﻐﺎل ﺑﻪ ﻋﻠﻮم ﻋﺮﺑﯿﻪ و ﻓﻨﻮن ﻗﺪﯾﻤﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﺪي ﺑﺮ زﺑﺎن اﻧﮕﻠﯿﺴﯽ‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺟﺪﯾﺪ و ﻋﻠﻮم رﯾﺎﺿﯽ ﺗﺴﻠﻂ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‬‫ﮐﻪ ﺑﺰرﮔﺎن ﻧا ﮕﻠﯿﺲ در ﺣﯿﺮت ﻓﺮو رﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﯾﮏ ﻋﺎﻟﻢ اﺳﻼﻣﯽ اﯾﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﺎﻫﺮ در ﻓﻨﻮن ﺣﮑﻤﺖ ﻣﻐﺮب ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫وي در ‪ 27‬رﺑﯿﻊ اﻷول ﺳﺎل ‪ 1282‬ه‪ .‬ق رﺣﻠﺖ ﮐﺮد‪.‬‬‫‪ -4‬ﺑﺮادر ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ‪ :‬ﺳﯿﺪ اﻋﺠﺎز ﺣﺴﯿﻦ‬‫وي ﻓﺮزﻧﺪ اوﺳﻂ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ ﺑﻮده و وﻻدﺗﺶ در ‪ 21‬رﺟﺐ ‪ 1240‬واﻗﻊ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫اﯾﺸﺎن ﻧﯿﺰ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﭘﺪر و ﺑﺮادراﻧﺶ از داﻧﺸﻤﻨﺪان ﻧﺎﻣﯽ ﺷﯿﻌﻪ در ﮐﺸﻮر ﻫﻨﺪ و ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت و ﺗﺼﻨﯿﻔﺎت ﻣﺘﻌﺪدي ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﺮادر ﺧﻮد ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ را در ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﮐﺘـﺎب اﺳـﺘﻘﺼﺎء اﻻﻓﺤـﺎم در زﻣﯿﻨﻪ اﺳـﺘﺨﺮاج ﻣﻄـﺎﻟﺐ و اﺳـﺘﻨﺒﺎط ﻣﻘﺎﺻـﺪ ﮐﻤﮏ‬‫ﻓﺮاواﻧﯽ ﻧﻤﻮد ﺗﺎ ﺟﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﺑﯿﺸﺘﺮﯾﻦ ﮐﺎر ﮐﺘﺎب را او اﻧﺠﺎم داد اّﻣﺎ ﺑﻪ ﺟﻬﺖ ﺷﻬﺮت ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻪ ﻧﺎم او اﻧﺘﺸﺎر ﯾﺎﻓﺖ‪.‬‬‫از ﺟﻤﻠﻪ ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت اﯾﺸﺎن ﻣﯽﺗﻮان ﺑﻪ» ﺷﺬور اﻟﻌﻘﯿﺎن ﻓﯽ ﺗﺮاﺟﻢ اﻷﻋﯿﺎن« و» ﮐﺸﻒ اﻟﺤﺠﺐ و اﻻﺳﺘﺎر ﻋﻦ اﺣﻮال اﻟﮑﺘﺐ و اﻻﺳﻔﺎر«‬‫اﺷﺎره ﮐﺮد‪.‬‬‫اﯾﺸﺎن در ﻫﻔﺪﻫﻢ ﺷﻮال ‪ 1286‬ه‪ .‬ق و ﭘﺲ از ﻋﻤﺮي ﮐﻮﺗﺎه اّﻣﺎ ﭘﺮﺑﺮﮐﺖ ﺑﻪ رﺣﻤﺖ اﯾﺰدي ﭘﯿﻮﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -5‬ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ‪ :‬ﻓﺮزﻧﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﻣﻠﻘﺐ ﺑﻪ ﺷﻤﺲ اﻟﻌﻠﻤﺎء‬‫وي در ‪ 19‬ﺟﻤﺎدي اﻟﺜﺎﻧﯿﻪ ‪ 1284‬ه‪ .‬ق ﻣﺘﻮﻟـﺪ ﺷـﺪ‪ .‬او را در ﻋﻠﻢ و ﺗﺘﺒﻊ ﺗﺎﻟﯽ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﭘـﺪر ﺷـﻤﺮدهاﻧﺪ ﭼﺮا ﮐﻪ ﻧﮕﺬاﺷﺖ زﺣﻤﺎت ﭘﺪرش ﺑﻪ‬‫ﻫـﺪر رود و ﻟﺬا ﺑﻪ ﺗﺘﻤﯿﻢ ﻋﺒﻘﺎت ﭘﺮداﺧﺖ و ﭼﻨﺪﯾﻦ ﺟﻠﺪ دﯾﮕﺮ از آن را ﺑﻪ ﺳـﺒﮏ و ﺳـﯿﺎق ﭘﺪر ﺑﺰرﮔﻮارش ﺗﺄﻟﯿﻒ و ﺑﺎ ﻧﺎم اﯾﺸﺎن ﻣﻨﺘﺸـﺮ‬‫ﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬‫اﯾﺸﺎن ﻋﺎﻟﻤﯽ ﻣﺘﺒﺤﺮ‪ ،‬ﻓﻘﯿﻪ‪ ،‬اﺻﻮﻟﯽ‪ ،‬ﻣﺤﺪث و رﺟﺎﻟﯽ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺘﺘﺒﻊ و ﻣﻔﺘﯽ و ﻣﺮﺟﻊ اﻫﺎﻟﯽ ﺑﻼد ﺧﻮد ﺑﻮده و اﯾﻦ ﻋﻠﻮم را از واﻟﺪ ﻣﻌﻈﻢ ﺧﻮد‬‫و ﻣﻔﺘﯽ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺎس اﺧﺬ ﮐﺮده ﺑﻮد‪.‬‬‫در ﻧﻬﺎﯾﺖ اﯾﺸﺎن در ‪ 25‬ذي ﺣﺠﻪ ‪ 1361‬ه‪ .‬ق دار ﻓﺎﻧﯽ را وداع ﮔﻔﺖ و ﺑﻨﺎ ﺑﻪ وﺻـﯿﺘﺶ در ﺟﻮار ﻣﺮﻗﺪ ﻗﺎﺿﯽ ﺷﻮﺷﺘﺮي در آﮔﺮه ﻫﻨﺪ ﺑﻪ‬‫ﺧﺎك ﺳﭙﺮده ﺷﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 9‬از ‪206‬‬‫‪ -6‬ﺳﯿﺪ ذاﮐﺮ ﺣﺴﯿﻦ‪ :‬ﻓﺮزﻧﺪ دﯾﮕﺮ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ‬‫وي ﻧﯿﺰ ﻫﻤﭽﻮن ﺑﺮادر ﺧﻮد ﻋﺎﻟﻤﯽ ﻓﺎﺿﻞ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ از ادﺑﺎء و ﺷﻌﺮاء زﻣﺎن ﺧﻮد ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺮادرش را در ﺗﺘﻤﯿﻢ ﻋﺒﻘﺎت ﯾﺎري ﻧﻤﻮد‪ .‬دﯾﻮان‬‫ﺷﻌﺮ ﺑﻪ ﻓﺎرﺳﯽ و ﻋﺮﺑﯽ و ﺗﻌﻠﯿﻘﺎﺗﯽ ﺑﺮ ﻋﺒﻘﺎت از آﺛﺎر اوﺳﺖ‪.‬‬‫‪ 7‬و ‪ -8‬ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻌﯿﺪ و ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻧﺼﯿﺮ‪ :‬ﻓﺮزﻧﺪان ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ‬‫اﯾﻦ دو ﺑﺰرﮔﻮار ﮐﻪ ﻧﻮهﻫﺎي ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻣﯽﺑﺎﺷـﻨﺪ ﻧﯿﺰ از ﻓﻀـﻼء و ﻋﻠﻤﺎء ﺑﺰرگ زﻣﺎن ﺧﻮد ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ در ﻧﺠﻒ اﺷﺮف ﻧﺰد اﺳﺎﺗﯿﺪ‬‫ﺑﺮﺟﺴـﺘﻪ ﺗﺤﺼـﯿﻼت ﻋﺎﻟﯿﻪ ﺧﻮد را ﮔﺬراﻧﯿﺪﻧـﺪ‪ .‬ﭘﺲ از ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﻫﻨـﺪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺳـﻌﯿﺪ ﺷﺆون رﯾﺎﺳﺖ ﻋﻠﻤﯽ و دﯾﻨﯽ را ﺑﻌﻬﺪه ﮔﺮﻓﺖ و‬‫آﺛﺎر و ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت ﻣﺘﻌـﺪدي را از ﺧﻮد ﺑﻪ ﺟﺎي ﮔـﺬاﺷﺖ ﺗﺎ اﯾﻨﮑﻪ در ﺳﺎل ‪ 1387‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨـﺪ وﻓﺎت ﯾﺎﻓﺖ و در ﺟﻮار ﭘﺪر ﺑﺰرﮔﻮارش در‬‫ﺻﺤﻦ ﻣﺮﻗـﺪ ﻗﺎﺿـﯽ ﺷﻮﺷﺘﺮي ﺑﻪ ﺧﺎك ﺳﭙﺮده ﺷـﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻧﺼـﯿﺮ ﭘﺲ از ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﺟﻬﺖ ﺷـﺮاﯾﻂ ﺧﺎص زﻣﺎﻧﯽ وارد‬‫ﮐﺎرﻫﺎي ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺷﺪه و از ﺟﺎﻧﺐ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺑﻪ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﯽ ﻣﺠﻠﺲ ﻧﯿﺎﺑﯽ رﺳﯿﺪ‪.‬‬‫او ﻧﯿﺰ ﭘﺲ از ﻋﻤﺮي ﭘﺮﺑﺎر در ﻟﮑﻬﻨﻮ رﺣﻠﺖ ﮐﺮد وﻟﯽ ﺟﺴـﺪ وي را ﺑﻪ ﮐﺮﺑﻼء ﺑﺮده و در ﺻـﺤﻦ ﺷـﺮﯾﻒ و در ﻣﻘﺒﺮه ﻣﯿﺮزاي ﺷـﯿﺮازي ﺑﻪ‬‫ﺧﺎك ﺳﭙﺮدﻧﺪ‪.‬‬‫*ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت‪ :‬اﺑﺘﺪا‬‫‪ -1‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻷﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر) ‪ 30‬ﻣﺠﻠّﺪ(‬‫‪ -2‬اﺳـﺘﻘﺼﺎء اﻻﻓﺤـﺎم و اﺳﺘﯿﻔـﺎء اﻻﻧﺘﻘﺎم ﻓﯽ ﻧﻘﺾ ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم) ‪ 10‬ﻣﺠّﻠـﺪ( ﻃﺒﻊ ﻓﯽ ‪ 1315‬ه‪ .‬ق ﺑﺤﺚ ﻓﯽ ﺗﺤﺮﯾـﻒ اﻟﮑﺘـﺎب و اﺣﻮال‬‫اﻟﺤﺠﮥ و اﺛﺒﺎت وﺟﻮده و ﺷﺮح اﺣﻮال ﻋﻠﻤﺎء اﻫﻞ اﻟﺴﻨﮥ و‪[...‬‬‫‪ -3‬ﺷﻮارق اﻟﻨﺼﻮص) ‪ 5‬ﻣﺠّﻠﺪ(‬‫‪ -4‬ﮐﺸﻒ اﻟﻤﻌﻀﻼت ﻓﯽ ﺣّﻞ اﻟﻤﺸﮑﻼت‬‫‪ -5‬اﻟﻌﻀﺐ اﻟﺘﺒﺎر ﻓﯽ ﻣﺒﺤﺚ آﯾﻪ اﻟﻐﺎر‬‫‪ -6‬اﻓﺤﺎم اﻫﻞ اﻟﻤﯿﻦ ﻓﯽ رّد ازاﻟﮥ اﻟﻐﯿﻦ) ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ ﻓﯿﺾآﺑﺎدي(‬‫‪ -7‬اﻟﻨﺠﻢ اﻟﺜﺎﻗﺐ ﻓﯽ ﻣﺴﺌﻠﮥ اﻟﺤﺎﺟﺐ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ) در ﺳﻪ ﻗﺎﻟﺐ ﮐﺒﯿﺮ و وﺳﯿﻂ و ﺻﻐﯿﺮ(‬‫‪ -8‬اﻟﺪرر اﻟﺴﻨﯿﮥ ﻓﯽ اﻟﻤﮑﺎﺗﯿﺐ و اﻟﻤﻨﺸﺂت اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‬‫‪ -9‬زﯾﻦ اﻟﻮﺳﺎﺋﻞ اﻟﯽ ﺗﺤﻘﯿﻖ اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ) ﻓﯿﻪ ﻓﺘﺎوﯾﻪ اﻟﻔﻘﻬﯿﮥ(‬‫‪ -10‬اﺳﻔﺎر اﻷﻧﻮار ﻋﻦ وﻗﺎﯾﻊ اﻓﻀﻞ اﻻﺳﻔﺎر) ذﮐﺮ ﻓﯿﻪ ﻣﺎ ﺳﻨﺢ ﻟﻪ ﻓﯽ ﺳﻔﺮه إﻟﯽ اﻟﺤﺞ و زﯾﺎرة اﺋﻤﮥ اﻟﻌﺮاق ﺳﻼم اﷲ ﻋﻠﯿﻬﻢ( ‪1‬‬‫‪ -11‬اﻟﺬراﺋﻊ ﻓﯽ ﺷﺮح اﻟﺸﺮاﺋﻊ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ) ﻟﻢ ﯾﺘّﻢ(‬‫‪ -12‬اﻟﺸﺮﯾﻌﮥ اﻟﻐﺮاء) ﻓﻘﻪ ﮐﺎﻣﻞ( ﻣﻄﺒﻮع‬‫‪ -13‬اﻟﺸﻌﻠﮥ ﻟا ﺠﻮاﻟﮥ) ﺑﺤﺚ ﻓﯿﻪ اﺣﺮاق اﻟﻤﺼﺎﺣﻒ ﻋﻠﯽ ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎن( ﻣﻄﺒﻮع‬‫‪ -14‬ﺷﻤﻊ اﻟﻤﺠﺎﻟﺲ) ﻗﺼﺎﺋﺪ ﻟﻪ ﻓﯽ رﺛﺎء اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺳﯿﺪ اﻟﺸﻬﺪاء ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم(‪.‬‬‫‪ -15‬اﻟﻄﺎرف‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﮥ أﻟﻐﺎز و ﻣﻌﻤﯿﺎت‬‫‪ -16‬ﺻﻔﺤﮥ اﻻﻟﻤﺎس ﻓﯽ اﺣﮑﺎم اﻻرﺗﻤﺎس) ﻓﯽ اﻟﻐﺴﻞ اﻻرﺗﻤﺎﺳﯽ(‬‫‪ -17‬اﻟﻌﺸﺮة اﻟﮑﺎﻣﻠﮥ) ﺣﻞ ﻓﯿﻪ ﻋﺸﺮة ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺸﮑﻠﮥ( ‪ 2‬ﻣﻄﺒﻮع‬‫‪ -18‬ﺷﻤﻊ و دﻣﻊ) ﺷﻌﺮ ﻓﺎرﺳﯽ(‬‫‪ -19‬اﻟﻈﻞ اﻟﻤﻤﺪود و اﻟﻄﻠﺢ اﻟﻤﻨﻀﻮد‬‫‪ -20‬رﺟﺎل ﻟا ﻤﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 10‬از ‪206‬‬‫‪ -21‬درة اﻟﺘﺤﻘﯿﻖ ‪3‬‬‫ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ‬‫اﺷﺎرة‬‫ﺧﺎﻧﺪان ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴـﯿﻦ از آﻏﺎز ﺳﺪه ﺳـﯿﺰدﻫﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﭘﯽرﯾﺰي ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪاي ﻫﻤﺖ ﮔﻤﺎﺷـﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﺮور زﻣﺎن ﺗﮑﻤﯿﻞ ﮔﺸﺖ و ﻧﺴﺨﻪﻫﺎي‬‫ﻓﺮاوان و ﻧﻔﯿﺴـﯽ ﺑﻪ ﺗﺪرﯾـﺞ در آن ﮔﺮدآوري ﺷﺪ ﮐﻪ ﺗﺎ ‪ 30 / 000‬ﻧﺴـﺨﻪ رﺳـﯿﺪ ﺗﺎ اﯾﻨﮑﻪ در دوران ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻪ ﻧﺎم وي ﻧﺎﻣﯿﺪه‬‫ﺷـﺪ و در زﻣﺎن ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺳـﻌﯿﺪ و ﺗﻮﺳﻂ اﯾﺸﺎن ﺑﻪ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺗﺒﺪﯾﻞ ﺷﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﮔﺮﭼﻪ از ﻧﻈﺮ ﮐّﻤﯽ داراي ﻧﻈﺎﯾﺮ ﻓﺮاوان‬‫اﺳﺖ اّﻣﺎ از ﻧﻈﺮ ﮐﯿﻔﯽ و ﺑﻪ ﺟﻬﺖ وﺟﻮد ﻧﺴﺨﻪﻫﺎي ﻧﺎدر ﮐﻢﻧﻈﯿﺮ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ‬‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ‬‫در ﻧﯿﻤﻪ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺳﺪه ﺳـﯿﺰدﻫﻢ ﻫﺠﺮي ﮐﻪ ﻧﯿﺮوﻫﺎي اﺳـﺘﻌﻤﺎر ﺑﻪوﯾﮋه اﻧﮕﻠﯿﺲ و ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﭼﺸﻢ ﻃﻤﻊ ﺑﻪ ﺳـﺮزﻣﯿﻦ ﭘﻬﻨﺎور ﻫﻨﺪوﺳـﺘﺎن دوﺧﺘﻪ‬‫ﺑﻮدﻧـﺪ و ﺑﯽﮔﻤﺎن اﺳـﻼم ﺳـّﺪ ﺑﺰرﮔﯽ در ﺑﺮاﺑﺮ آﻧﺎن ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﯽآﻣﺪ ﯾﮑﯽ از ﻋﺎﻟﻤﺎن اﻫﻞ ﺗﺴـﻨﻦ ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ دﻫﻠﻮي ﮐﻪ ﺑﻪ»‬‫ﺳﺮاج اﻟﻬﻨﺪ«‬‫ﺷﻬﺮت داﺷﺖ و ﺑﺎ ‪ 31‬واﺳـﻄﻪ ﻧﺴـﺒﺶ ﺑﻪ ﻋﻤﺮ ﺧﻄﺎب ﺧﻠﯿﻔﻪ دوم ﻣﯽرﺳـﯿﺪ و ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت او را ﺑﺎ ﻋﻨﻮان ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﺧﻄﺎب ﻣﯽﮐﻨﺪ‬‫ﮐﺘﺎﺑﯽ را در رّد اﻋﺘﻘﺎدات و آراء ﺷﯿﻌﻪ ﻣﺨﺼﻮﺻﺎ ﺷﯿﻌﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﮐﺮد و آن را» ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ« ﻧﺎﻣﯿﺪ‪.‬‬‫وي در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺑﺪون ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺼﺎﻟﺢ دﻧﯿﺎي اﺳـﻼم و واﻗﻌﯿﺘﻬﺎي ﺗﺎرﯾﺦ اﺳﻼﻣﯽ و ﺑﺪون ﻣﻼﺣﻈﻪ ﺣﺪود و ﻗﻮاﻋﺪ ﻋﻠﻢ ﺣﺪﯾﺚ و ﺑﺪون‬‫در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺟﺎﯾﮕﺎه ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ) ص( و ﺧﺎﻧـﺪان ﭘﺎﮐﺶ ﻋﻘﺎﯾﺪ‪ ،‬اﺻﻮل‪ ،‬ﻓﺮوع‪ ،‬اﺧﻼق و ﺳﺎﯾﺮ آداب و اﻋﻤﺎل ﺷـﯿﻌﻪ را ﺑﺪون رﻋﺎﯾﺖ آداب‬‫ﻣﻨﺎﻇﺮه و اﻣﺎﻧﺖداري در ﻧﻘﻞ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻫﺪف ﺗﻬﻤﺖﻫﺎ و اﻓﺘﺮاآت ﺧﻮد ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪.‬‬‫اﻟﺒﺘﻪ ﻋﻼﻣﻪ دﻫﻠﻮي ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻨﺎﯾﺖ أﺣﻤﺪ ﺧﺎن ﮐﺸـﻤﯿﺮي در ﮐﺘﺎب اﻟﻨﺰﻫﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸـﺮﯾﻪ ﮐﻪ در رّد ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺛﺎﺑﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ ﮐﻪ‬‫اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺳـﺮﻗﺘﯽ از ﮐﺘﺎب ﺻﻮاﻗﻊ ﻣﻮﺑﻘﻪ ﺧﻮاﺟﻪ ﻧﺼـﺮ اﷲ ﮐﺎﺑﻠﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ دﻫﻠﻮي آن را ﺑﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮاﺗﯽ ﺑﻪ ﻓﺎرﺳـﯽ‬‫ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪه اﺳﺖ ‪ .4‬وي در ﭼﺎپ اول اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﺗﺮس از‬‫) ‪ (1‬ﺷﺎﯾﺪ ﻫﻤﺎن اﻟﺮﺣﻠﮥ اﻟﻤﮑﯿﮥ و اﻟﺴﻮاﻧﺢ اﻟﺴﻔﺮﯾﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﻋﻤﺮ رﺿﺎ ﮐﺤﺎﻟﻪ آن را ذﮐﺮ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫) ‪ (2‬ﺷﺎﯾﺪ ﻫﻤﺎن ﮐﺘﺎب ﮐﺸﻒ اﻟﻤﻌﻀﻼت ﺑﺎﺷﺪ‬‫) ‪ (3‬اﯾﻦ ﮐﺘﺎب را ﻣﺆﻟﻒ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮑﯽ از آﺛﺎر ﻗﻠﻤﯽاش در ﻣﺠّﻠﺪ ﻣﺪﻧﯿﮥ اﻟﻌﻠﻢ ﻋﺒﻘﺎت ﯾﺎد ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫) ‪ .(4‬اﻟﺒﺘﻪ ﺧﻮد ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﻧﯿﺰ در ﭼﻨـﺪﯾﻦ ﻣﻮرد ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ اﺷﺎره ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ .‬از ﺟﻤﻠﻪ در ﺑﺤﺚ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ در ذﯾﻞ ﺗﺼـﺮﯾﺢ‬‫ذﻫـﺒﯽ ﺑﻪ ﺗﻮاﺗﺮ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ »:‬و ﻧﺼـﺮ اﷲ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺷـﻔﯿﻊ ﮐـﺎﺑﻠﯽ ﮐﻪ ﭘﯿﺮ و ﻣﺮﺷـﺪ ﻣﺨـﺎﻃﺐ اﺳﺖ و ﺑﻀـﺎﻋﺖ‬‫ﻣﺰﺟـﺎﺗﺶ ﻣﺴـﺮوق از اﻓـﺎدات او ﻣﯽﺑﺎﺷـﺪ در) ﺻﻮاﻗﻊ( او را ﺑﻪ ﺷـﯿﺦ ﻋﻼـﻣﻪ و اﻣـﺎم اﻫـﻞ ﺣـﺪﯾﺚ وﺻﻒ ﻣﯽﮐﻨـﺪ و اﺣﺘﺠﺎج ﺑﻪ ﻗﻮل او‬‫ﻣﯽﻧﻤﺎﯾـﺪ و ﺧﻮد ﻣﺨـﺎﻃﺐ) ﺻـﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ( ﺑﺘﻘﻠﯿـﺪش در اﯾﻦ ﺑﺎب ﺧﺎص ﻫﻢ در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﯾﻌﻨﯽ) ﺗﺤﻔﻪ( او را ﺑﺎﻣﺎم اﻫﻞ ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﻠﻘﺐ‬‫ﻣﯽﺳﺎزد و اﺣﺘﺠﺎج ﺑﻪ ﮐﻼﻣﺶ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬ﺣﺎﮐﻢ ﺷـﯿﻌﯽ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻧﻮاب ﻧﺠﻒ ﺧﺎن اﺳﻢ ﺧﻮد را ﻣﺨﻔﯽ ﮐﺮد و ﻣﺆﻟﻒ ﮐﺘﺎب را» ﻏﻼم‬‫ﺣﻠﯿﻢ«‪ -‬ﮐﻪ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺳﺎل ﺗﻮﻟّﺪ وي ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺣﺮوف أﺑﺠﺪ ﺑﻮد‪ -‬ﻧﺎﻣﯿﺪ اّﻣﺎ در ﭼﺎپ ﺑﻌﺪي ﺑﻪ ﻧﺎم ﺧﻮد وي ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪ‪.‬‬‫در ﺳﺎل ‪ 1227‬ه‪ .‬ق ﺷﺨﺼـﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻏﻼم ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﺳـﻠﻤﯽ در ﺷـﻬﺮ» ﻣﺪارس« ﻫﻨﺪوﺳـﺘﺎن ﮐﺘﺎب» ﺗﺤﻔﻪ« را از ﻓﺎرﺳـﯽ ﺑﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 11‬از ‪206‬‬‫ﻋﺮﺑﯽ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﮐﺮد و در ﺳﺎل ‪ 1300‬ه‪ .‬ق ﻣﺤﻤﻮد ﺷـﮑﺮي آﻟﻮﺳـﯽ در ﺑﻐﺪاد ﺑﻪ اﺧﺘﺼﺎر ﻧﺴﺨﻪ ﻋﺮﺑﯽ آن ﭘﺮداﺧﺖ و آن را اﻟﻤﻨﺤﮥ اﻹﻟﻬﯿﮥ‬‫ﻧﺎﻣﯿﺪ و در ﻣﻘﺪﻣﻪاش آن را ﺑﻪ ﺳـﻠﻄﺎن ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺧﺎن ﺗﻘﺪﯾﻢ ﮐﺮد‪ .‬وﻟﯽ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﺮﺧﯽ ﻣﺤﺪودﯾﺘﻬﺎي ﺳﯿﺎﺳـﯽ و ﮐﻢ ﺑﻮدن وﺳـﯿﻠﻪ ﻃﺒﻊ‬‫از ﭼـﺎپ و اﻧﺘﺸـﺎر آن در ﻋﺮاق ﺟﻠﻮﮔﯿﺮي ﺷـﺪ‪ .‬ﻟـﺬا در ﻫﻨﺪوﺳـﺘﺎن و ﺷـﻬﺮ ﺑﻤﺒﺌﯽ ﮐﻪ ﺗﺤﺖ ﻧﻔﻮذ اﺟـﺎﻧﺐ ﺑﻮده و ﻧﺴـﺒﺖ ﺑﻪ ﻧﺸـﺮ اﯾﻨﮕﻮﻧﻪ‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬﺎ ﻣﺴﺎﻋﯽ ﺑﺴـﯿﺎر ﻣﺒـﺬول ﻣﯽﺷـﺪ ﻣﻨﺘﺸـﺮ ﮔﺮدﯾـﺪ و ﭘﺲ از ﻣـّﺪﺗﯽ ﻣﺠـّﺪدا در ﻣﺼـﺮ ﭼﺎپ ﺷـﺪ و ﺑﻌـﺪ از آن ﺑﻪ زﺑﺎن اردو در ﻻﻫﻮر‬‫ﭘﺎﮐﺴـﺘﺎن ﺑﻪ ﻃﺒﻊ رﺳـﯿﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣـﺎل ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ ﺑﺎ ﺗﺤّﻮﻻت و اﻧﺘﺸﺎر ﻣﺘﻌـّﺪد‪ ،‬در اﯾﺠﺎد اﺧﺘﻼف ﺑﯿﻦ ﻣﺴـﻠﻤﯿﻦ و ﺗﯿﺮه ﺳﺎﺧﺘﻦ رواﺑﻂ ﻓﺮق‬‫اﺳﻼﻣﯽ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﺪﯾﮕﺮ و ﺗﺤﺮﯾﮏ ﺣّﺲ ﺑﺪﺑﯿﻨﯽ و ﻋﺼﺒّﯿﺖ أﻫﻞ ﺳّﻨﺖ ﺑﺮ ﻋﻠﯿﻪ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺗﺄﺛﯿﺮ زﯾﺎدي ﮔﺬاﺷﺖ‪ .‬اّﻣﺎ ﺑﻪ ﻣﺼﺪاق ﻋﺪو ﺷﻮد‬‫ﺳﺒﺐ ﺧﯿﺮ اﮔﺮ ﺧﺪا ﺧﻮاﻫﺪ اﻧﺘﺸﺎر اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺳـﺒﺐ ﺷﺪ ﺗﺎ ﻋّﺪه زﯾﺎدي از ﻋﻠﻤﺎء و ﻣﺘﮑﻠﻤﯿﻦ ﺷـﯿﻌﻪ اﺣﺴﺎس وﻇﯿﻔﻪ ﮐﺮده و ﺑﻪ ﻣﯿﺪان ﺑﯿﺎﯾﻨﺪ‬‫و ﺑﺎ ﻣﻨﻄﻖ و زﺑﺎن ﻋﻠﻤﯽ ﺑﺎﻋﺚ ﺗﻘﻮﯾﺖ ﻫﺮﭼﻪ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻋﻘﺎﯾﺪ و ﻣﺬﻫﺐ ﺷـﯿﻌﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸـﺮي ﺷﻮﻧﺪ ﮐﻪ ﮐﺘﺎب ﮔﺮاﻧﺴـﻨﮓ ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار در اﯾﻦ‬‫ﻣﯿﺎن ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﺗﺘﺒﻊ ﻓﺮاوان و زﺣﻤﺎت ﻃﺎﻗﺖﻓﺮﺳﺎي ﻣﺆﻟﻒ آن از درﺧﺸﺶ ﺑﯿﺸﺘﺮي ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻧﺴـﺨﻪاي ﮐﻪ از ﺗﺤﻔﻪ ﻫﻢاﮐﻨﻮن ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﭼـﺎپ دﻫﻠﯽ در ﺳـﺎل ‪ 1271‬ه‪ .‬ق اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻄﺒﻊ ﺣﺴـﻨﯽ ﺑﻪ اﻫﺘﻤﺎم ﺷـﯿﺦ ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﺣﺴﻦ آن را در ‪ 776‬ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ ﻗﻄﻊ وزﯾﺮي ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﺎﻧﯿﺪه اﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﭼﺎپ ﻧﺎم ﻣﺆﻟﻒ ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﺎﻣﻞ ذﮐﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺤﺘﻮاي ﺗﺤﻔﻪ‪:‬‬‫ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳـﯽ و در رّد ﺷـﯿﻌﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺆﻟﻒ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﮔﺮﭼﻪ در ﻣﻘـﺪﻣﻪ و در ﻣﺘﻦ ﮐﺘﺎب ﺧﻮد را ﻣﻠﺘﺰم داﻧﺴـﺘﻪ ﮐﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ‬‫ﻣﺴّﻠﻤﺎت ﺧﻮد ﺷﯿﻌﻪ اﺳﺘﻨﺎد ﮐﻨﺪ و ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺧﻮد را از ﻣﺪارك ﻣﻌﺘﺒﺮ ﻧﻘﻞ ﮐﻨﺪ وﻟﯽ ﮐﻤﺘﺮ ﺑﻪ اﯾﻦ اﻟﺘﺰام ﻋﻤﻞ ﮐﺮده و ﮐﺘﺎب ﺧﻮد را ﻣﻤﻠّﻮ از‬‫اﻓﺘﺮاآت و ﺗﻬﻤﺖﻫﺎ ﺑﻪ ﺷﯿﻌﻪ ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫دﻫﻠﻮي در ﺑﺨﺶ ﻫﻔﺘﻢ ﮐﺘﺎب ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺧﻮد را در دو ﺑﺨﺶ آورده اﺳﺖ‪:‬‬‫ﺑﺨﺶ اول‪ :‬آﯾﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﺷﯿﻌﻪ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ ﺣﻀﺮت اﻣﯿﺮ) ع( اﺳﺘﻨﺎد ﻣﯽﮐﻨﺪ‬‫در اﯾﻦ ﺑﺨﺶ وي ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ‪ 6‬آﯾﻪ اﮐﺘﻔﺎ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺨﺶ دوم‪ :‬اﺣـﺎدﯾﺜﯽ ﮐﻪ ﺷـﯿﻌﻪ در راﺳـﺘﺎي اﺛﺒـﺎت وﻻـﯾﺖ و اﻣﺎﻣﺖ رواﯾﺖ ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ .‬در اﯾﻦ ﺑﺨﺶ ﻧﯿﺰ ﻓﻘﻂ ‪ 12‬رواﯾـﺖ را ﻣﻄﺮح ﮐﺮده‬‫اﺳﺖ‪.‬‬‫و در ﻣﺠﻤﻮع ﻣﺴﺘﻨﺪات ﺷﯿﻌﻪ را ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ‪ 6‬آﯾﻪ و ‪ 12‬رواﯾﺖ ﻧﻤﻮده و ادﻟّﻪ و اﺳﺎﻧﯿﺪ آﻧﻬﺎ را ﻣﺨﺪوش داﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ أﺑﻮاب ﺗﺤﻔﻪ‪:‬‬‫‪ -1‬در ﮐﯿﻔﯿﺖ ﺣﺪوث ﻣﺬﻫﺐ ﺗﺸﯿﻊ و اﻧﺸﻌﺎب آن ﺑﻪ ﻓﺮق ﻣﺨﺘﻠﻔﻪ‬‫‪ -2‬در ﻣﮑﺎﺋﺪ ﺷﯿﻌﻪ و ﻃﺮق اﺿﻼل و ﺗﻠﺒﯿﺲ‬‫‪ -3‬در ذﮐﺮ أﺳﻼف ﺷﯿﻌﻪ و ﻋﻠﻤﺎء و ﮐﺘﺐ اﯾﺸﺎن‬‫‪ -4‬در اﺣﻮال أﺧﺒﺎر ﺷﯿﻌﻪ و ذﮐﺮ رواة آﻧﻬﺎ‬‫‪ -5‬در اﻟﻬﯿﺎت‬‫‪ -6‬در ﻧﺒّﻮت و اﯾﻤﺎن اﻧﺒﯿﺎء) ع(‬‫‪ -7‬در اﻣﺎﻣﺖ‬‫‪ -8‬در ﻣﻌﺎد و ﺑﯿﺎن ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺷﯿﻌﻪ ﺑﺎ ﺛﻘﻠﯿﻦ‬‫‪ -9‬در ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻓﻘﻬﯿﻪ ﮐﻪ ﺷﯿﻌﻪ در آن ﺧﻼف ﺛﻘﻠﯿﻦ ﻋﻤﻞ ﮐﺮده اﺳﺖ‬‫‪ -10‬در ﻣﻄﺎﻋﻦ ﺧﻠﻔﺎء ﺛﻼﺛﻪ و أم اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ و دﯾﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ‬‫‪ -11‬در ﺧﻮاص ﻣﺬﻫﺐ ﺷﯿﻌﻪ ﻣﺸﺘﻤﻞ ﺑﺮ ‪ 3‬ﻓﺼﻞ) اوﻫﺎم‪ -‬ﺗﻌﺼﺒﺎت‪ -‬ﻫﻔﻮات(‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 12‬از ‪206‬‬‫‪ -12‬در ﺗﻮّﻻ و ﺗﺒّﺮي) ﻣﺸﺘﻤﻞ ﺑﺮ ﻣﻘّﺪﻣﺎت ﻋﺸﺮه(‬‫ﭘﺲ از آﻧﮑﻪ ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻪ و ﻣﻨﺘﺸـﺮ ﺷﺪ‪ ،‬آﺛﺎر ﻣﺘﻌّﺪدي از ﻋﻠﻤﺎء ﺷﯿﻌﻪ در ﻫﻨﺪ‪ ،‬ﻋﺮاق و اﯾﺮان در اﺑﻄﺎل و ﻧﻘﺾ آن ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪ ﮐﻪ‬‫ﺑﻌﻀﯽ ﺑﻪ رّد ﺳﺮاﺳﺮ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﺑﺮﺧﯽ ﯾﮏ ﺑﺎب از آن را ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ و ﻧﻘﺪ ﻋﻠﻤﯽ ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪.‬‬‫رّدﯾﻪ ﻫﺎي ﺗﺤﻔﻪ‬‫آﻧﭽﻪ ﮐﻪ در رّد ﻫﻤﻪ اﺑﻮاب ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫‪ -1‬اﻟﻨﺰﻫﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﮥ ﻓﯽ اﻟﺮّد ﻋﻠﯽ اﻟﺘﺤﻔﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﻪ‬‫در دوازده دﻓﺘﺮ‪ ،‬و ﻫﺮ دﻓﺘﺮ وﯾﮋه ﯾﮏ ﺑﺎب از اﺻﻞ ﮐﺘﺎب‪ ،‬اﺛﺮ ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻨﺎﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺧﺎن ﮐﺸﻤﯿﺮي دﻫﻠﻮي) م ‪ 1235‬ه‪ .‬ق(‬‫اﻟﺒﺘﻪ ‪ 5‬دﻓﺘﺮ از آن ﮐﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺸﻒ اﻟﺤﺠﺐ آن را دﯾﺪه از ﺑﻘﯿﻪ ﻣﺸﻬﻮرﺗﺮ ﺑﻮده و در ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1255‬ه‪ .‬ق ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ‬‫ﻋﺒﺎرﺗﻨـﺪ از ﺟﻮاﺑﯿﻪﻫـﺎي وي ﺑﻪ ﺑﺎﺑﻬـﺎي ﯾﮑﻢ‪ ،‬ﺳﻮم‪ ،‬ﭼﻬﺎرم‪ ،‬ﭘﻨﺠﻢ و ﻧﻬﻢ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ در ﭘﺎﺳـﺦ اﻋﺘﺮاض ﻫﺸـﺘﻢ ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم»‬‫ﺟﻮاب اﻟﮑﯿﺪ اﻟﺜﺎﻣﻦ« ﮐﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻣﺴﺢ اﺳﺖ ﺗﺄﻟﯿﻒ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻧﺴـﺨﻪ ﺧﻄﯽ دﻓﺘﺮ ﻫﻔﺘﻢ آن در ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻـﺮﯾﻪ ﻟﮑﻬﻨﻮ و ﻧﺴﺨﻪ ﺧﻄﯽ دﻓﺘﺮ ﻫﺸﺘﻢ آن در ﻣﺠﻠﺲ ﺷﻮراي اﺳﻼﻣﯽ ﺗﻬﺮان ﻧﮕﻬﺪاري‬‫ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫‪ -2‬ﺳـﯿﻒ اﷲ اﻟﻤﺴـﻠﻮل ﻋﻠﯽ ﻣﺨّﺮﺑﯽ دﯾﻦ اﻟﺮﺳﻮل) ﻧﺎﻣﯿﺪه ﺷﺪه ﺑﻪ( اﻟﺼﺎرم اﻟﺘﺒﺎر ﻟﻘّﺪ اﻟﻔّﺠﺎر و ﻗّﻂ اﻻﺷﺮار در ﺷﺶ دﻓﺘﺮ ﺗﺄﻟﯿﻒ اﺑﻮ اﺣﻤﺪ‬‫ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻨﺒﯽ ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري اﮐﺒﺮآﺑﺎدي) ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪه در ﺳﺎل ‪ .1232‬ق(‬‫ﻓﺎرﺳـﯽ و در رّد ﺑﺮ ﺗﻤﺎم ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺷـﺪه اﺳﺖ ﺑـﺪﯾﻨﺼﻮرت ﮐﻪ ﻋﺒﺎرات ﺗﺤﻔﻪ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان» ﻣﺘﻦ« و ﮐﻼم ﺧﻮد در رّد آن را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان»‬‫ﺷﺮح« آورده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -3‬ﺗﺠﻬﯿﺰ اﻟﺠﯿﺶ ﻟﮑﺴﺮ ﺻﻨﻤﯽ ﻗﺮﯾﺶ‪ :‬اﺛﺮ ﻣﻮﻟﻮي ﺣﺴﻦ ﺑﻦ اﻣﺎن اﷲ دﻫﻠﻮي ﻋﻈﯿﻢ آﺑﺎدي) م ‪ 1260‬ه‪ .‬ق(‬‫ﻧﺴﺨﻪ ﺧﻄﯽ آن در ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ آﯾﺖ اﷲ ﻣﺮﻋﺸﯽ ﻧﺠﻔﯽ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‪.‬‬‫آﻧﭽﻪ ﮐﻪ در رّد ﯾﮏ ﺑﺎب از اﺑﻮاب ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫ﺑﺎب اول‪ :‬ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﺎرﯾﺦ ﺗﺸﯿﻊ‪:‬‬‫‪ -1‬ﺳـﯿﻒ ﻧﺎﺻـﺮي‪ :‬اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب اﺛﺮ ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﻤـﺪ ﻗﻠﯽ ﮐﻨﺘـﻮري ﭘـﺪر ﺑﺰرﮔﻮار ﺻـﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘـﺎت ﺑﻮده و در رّد ﺑـﺎب اول ﺗﺤﻔﻪ ﮐﻪ ﻣﺒﻨﯽ ﺑﺮ‬‫ﺣﺪوث ﻣﺬﻫﺐ ﺷﯿﻌﻪ اﺳﺖ ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻓﺎﺿﻞ رﺷﯿﺪ ﺧﺎن ﺷﺎﮔﺮد ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ‪ ،‬در رّد اﯾﻦ ﮐﺘﺎب‪ ،‬ﮐﺘﺎب ﮐﻮﭼﮑﯽ را ﻧﻮﺷﺖ ﮐﻪ‬‫ﻣﺘﻘﺎﺑﻼ ﻋﻼﻣﻪ ﮐﻨﺘﻮري ﮐﺘﺎب اﻷﺟﻮﺑﮥ اﻟﻔﺎﺧﺮة ﻓﯽ اﻟﺮّد ﻋﻠﯽ اﻷﺷﺎﻋﺮة را ﻧﻮﺷﺖ و ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻔّﺼﻠﯽ ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﺐ وي داد‪.‬‬‫ﺑﺎب دوم‪ :‬در ﻣﮑﺎﯾﺪ و ﺣﯿﻠﻪﻫﺎي ﺷﯿﻌﯿﺎن‪:‬‬‫‪ -2‬ﺗﻘﻠﯿﺐ اﻟﻤﮑﺎﺋﺪ‪ :‬اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﻧﯿﺰ اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ ﮐﻨﺘﻮري اﺳﺖ ﮐﻪ در ﮐﻠﮑﺘﻪ) ‪ .1262‬ق( ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﺳﻮم‪ :‬در اﺣﻮال اﺳﻼف و ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن ﺷﯿﻌﻪ‪:‬‬‫ﯾﮑﯽ از دﻓﺘﺮﻫﺎي ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اﻟﻨﺰﻫﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﮥ ﺑﻪ رّد اﯾﻦ ﺑﺨﺶ ﺗﻌﻠّﻖ دارد ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1255‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨﺪ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﭼﻬﺎرم‪ :‬در ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي اﺧﺒﺎر ﺷﯿﻌﻪ و رﺟﺎل آن‪:‬‬‫‪ -1‬ﻫﺪاﯾﮥ اﻟﻌﺰﯾﺰ‪ :‬اﺛﺮ ﻣﻮﻟﻮي ﺧﯿﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻫﻨﺪي إﻟﻪآﺑﺎدي) ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ( ﭼﺎپ ﻫﻨﺪ‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﯾﮑﯽ از ﻣﺠﻠّﺪات ﭼﺎﭘﯽ اﻟﻨﺰﻫﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﻪ ﻧﯿﺰ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ رّد ﻫﻤﯿﻦ ﺑﺎب اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬اﻟﻬّﯿﺎت‬‫‪ -1‬اﻟﺼﻮارم اﻹﻟﻬﯿﺎت ﻓﯽ ﻗﻄﻊ ﺷـﺒﻬﺎت ﻋﺎﺑﺪي اﻟﻌﺰي و اﻟﻼت‪ :‬اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ ﺳـﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﻧﺼﯿﺮآﺑﺎدي ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1215‬ه‪ .‬ق در‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 13‬از ‪206‬‬‫ﮐﻠﮑﺘﻪ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪ ).‬ﻓﺎرﺳﯽ(‬‫دﻓﺘﺮ ﭘﻨﺠﻢ اﻟﻨﺰﻫﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﻪ ﻧﯿﺰ ﺑﻪ اﯾﻦ ﺑﺎب اﺧﺘﺼﺎص دارد‪.‬‬‫ﺑﺎب ﺷﺸﻢ‪ :‬در ﭘﯿﺎﻣﺒﺮي‬‫‪ -1‬ﺣﺴﺎم اﻻﺳﻼم و ﺳﻬﺎم اﻟﻤﻼم‪ ،‬اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ ﺳﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﻧﺼﯿﺮآﺑﺎدي ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1215‬ه‪ .‬ق ﭼﺎپ ﺳﻨﮕﯽ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬در اﻣﺎﻣﺖ‬‫در رّد اﯾﻦ ﺑﺎب ﮐﻪ ﺟﻨﺠﺎﻟﯽﺗﺮﯾﻦ ﻗﺴﻤﺖ از ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽرود آﺛﺎر ﮔﺮاﻧﺒﻬﺎﯾﯽ ﺗﺼﻨﯿﻒ ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -1‬ﺧﺎﺗﻤﮥ اﻟﺼﻮارم‪ :‬اﺛﺮ ﻋﻼﻣﻪ ﺳﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﻧﺼﯿﺮآﺑﺎدي‬‫‪ -2‬اﻟﺒﻮارق اﻟﻤﻮﺑﻘﻪ‪ :‬اﺛﺮ ﺳﻠﻄﺎن اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻓﺮزﻧﺪ ﺳﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﻧﺼﯿﺮآﺑﺎدي) ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ(‬‫‪ -3‬اﻻﻣﺎﻣﮥ‪ :‬اﺛﺮ ﺳﻠﻄﺎن اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻓﺮزﻧﺪ ﺳﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﻧﺼﯿﺮآﺑﺎدي) ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ(‬‫‪ -4‬ﺑﺮﻫﺎن اﻟﺼﺎدﻗﯿﻦ‪ :‬اﺛﺮ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺧﺎن ﻣﻮﺳﻮي ﺑﻨﺎرﺳـﯽ‪ ،‬ﮐﻪ در ﺑﺎب ﻧﻬﻢ آن ﺑﻪ ﺑﺮرﺳـﯽ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻧﺰاﻋﯽ ﻓﻘﻬﯽ ﻫﻤﭽﻮن ﻣﺴﺢ ﭘﺎﻫﺎ در وﺿﻮ‬‫و ﺣّﻠﯿﺖ ﻧﮑﺎح ﻣﻮّﻗﺖ ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﯾﺸﺎن ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﺨﺘﺼﺮ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب را ﺑﺎ ﻧﺎم ﻣﻬﺠﮥ اﻟﺒﺮﻫﺎن ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -5‬ﺑﺮﻫﺎن اﻟﺴﻌﺎدة‪ :‬اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ ﮐﻨﺘﻮري ﭘﺪر ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت‪.‬‬‫‪ -6‬اﻟﺠﻮاﻫﺮ اﻟﻌﺒﻘﺮﯾـﮥ‪ :‬اﺛﺮ ﻋﻼﻣﻪ ﺳـﯿﺪ ﻣﻔﺘﯽ ﻣﺤﻤـﺪ ﻋﺒﺎس ﺷﻮﺷﺘﺮي اﺳـﺘﺎد ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳـﯽ ﮐﻪ در ﻫﻨـﺪ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳـﯿﺪه‬‫اﺳﺖ‪ .‬اﯾﺸﺎن در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺷﺒﻬﺎت ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻏﯿﺒﺖ ﺣﻀﺮت وﻟﯽ ﻋﺼﺮ) ﻋﺞ( را ﺑﻪ ﺧﻮﺑﯽ ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬در آﺧﺮت‬‫‪ -1‬اﺣﯿﺎء اﻟﺴﻨﮥ و اﻣﺎﺗﮥ اﻟﺒﺪﻋﮥ ﺑﻄﻌﻦ اﻷﺳّﻨﮥ‪ :‬اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1281‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫دﻓﺘﺮ ﻫﺸﺘﻢ اﻟﻨﺰﻫﻪ ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﮐﺸﻤﯿﺮي ﻧﯿﺰ در ﺧﺼﻮص رّد اﯾﻦ ﺑﺎب اﺳﺖ‪ ).‬ﻓﺎرﺳﯽ(‬‫ﺑﺎب ﻧﻬﻢ‪ :‬در ﻣﺴﺎﺋﻞ اﺧﺘﻼﻓﯽ ﻓﻘﻪ‪:‬‬‫‪ -1‬دﻓﺘﺮ ﻧﻬﻢ از اﻟﻨﺰﻫﮥ ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1255‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨﺪ ﭼﺎپ ﺷﺪه در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﺷﺒﻬﺎت و ﺣّﻞ ﻣﺸﮑﻼت اﯾﻦ ﺑﺎب اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻮﻟﻮي اﻓﺮاد ﻋﻠﯽ‬‫ﮐﺎﻟﭙﻮي ﺳـّﻨﯽ ﮐﺘﺎب رﺟﻮم اﻟﺸـﯿﺎﻃﯿﻦ را در رّد اﯾﻦ دﻓﺘﺮ از ﻧﺰﻫﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻪ و در ﻣﻘﺎﺑﻞ‪ ،‬ﺟﻌﻔﺮ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺧﺎن ﻣﻮﺳﻮي ﺑﻨﺎرﺳﯽ ﺷﺎﮔﺮ ﺻﺎﺣﺐ‬‫ﻧﺰﻫﻪ ﻫﻢ ﺑﺎ ﮐﺘﺎب ﻣﻌﯿﻦ اﻟﺼﺎدﻗﯿﻦ ﺑﻪ اﺑﻄﺎل و اﺳﮑﺎت وي ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -2‬ﺻﺎﺣﺐ ﻟا ﻨﺰﻫﮥ ﮐﺘﺎب دﯾﮕﺮي در ﻧﻘﺾ ﮐﯿﺪ ﻫﺸـﺘﻢ از اﯾﻦ ﺑﺎب در ﻣﻮﺿﻮع ﻧﮑﺎح ﻣﻮﻗّﺖ و ﻣﺴﺢ ﭘﺎﻫﺎ در وﺿﻮ دارد ﮐﻪ ﻧﺴـﺨﻪ ﺧﻄﯽ‬‫آن در ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ ﻣﻮﺟﻮد ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -3‬ﮐﺘﺎب ﮐﺸﻒ اﻟﺸـﺒﻬﻪ ﻋﻦ ﺣّﻠﯿـﮥ اﻟﻤﺘﻌﮥ اﺛﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ ﮐﺮﻣﺎﻧﺸﺎﻫﯽ ﮐﻪ در ﭘﺎﺳﺦ اﯾﻦ ﺑﺨﺶ از ﻫﻤﯿﻦ ﺑﺎب ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺷﺪه و در‬‫ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻣﻮزه ﻣّﻠﯽ ﮐﺮاﭼﯽ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب دﻫﻢ‪ :‬در ﻣﻄﺎﻋﻦ‬‫‪ -1‬ﺗﺸـﯿﯿﺪ اﻟﻤﻄﺎﻋﻦ و ﮐﺸﻒ اﻟﻀـﻐﺎﺋﻦ اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ ﮐﻨﺘﻮري ﮐﻪ در دو دﻓﺘﺮ ﺑﺰرگ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه و ﺑﺨﺶ ﻣﻌﻈﻤﯽ از آن در‬‫ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1283‬ه‪ .‬ق ﭼﺎپ ﺳﻨﮕﯽ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ).‬ﻣﻄﺒﻌﻪ ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺒﺤﺮﯾﻦ(‬‫‪ -2‬ﺗﮑﺴﯿﺮ اﻟﺼﻨﻤﯿﻦ‪ :‬اﺛﺮ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺧﺎن ﻫﻨﺪي‪ ).‬ﻓﺎرﺳﯽ(‬‫‪ -3‬ﻃﻌﻦ اﻟﺮﻣﺎح‪ :‬اﺛﺮ ﺳﻠﻄﺎن اﻟﻌﻠﻤﺎء دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي در رّد ﺑﺨﺸﯽ از اﯾﻦ ﺑﺎب ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ داﺳﺘﺎن ﻓﺪك و ﺳﻮزاﻧﺪن ﺧﺎﻧﻪ ﺣﻀﺮت ﻓﺎﻃﻤﻪ‬‫ﺳﻼم اﻟّﻠﻪ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1308‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨﺪ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫در رّد اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺗﻮﺳﻂ ﺷﯿﺦ ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ ﻓﯿﺾآﺑﺎدي ﺳّﻨﯽ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻧﻘﺾ اﻟّﺮﻣﺎح ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﯾﺎزدﻫﻢ‪ :‬در اوﻫﺎم و ﺗﻌﺼﺒﺎت ﺷﯿﻌﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 14‬از ‪206‬‬‫‪ -1‬ﻣﺼﺎرع اﻷﻓﻬﺎم ﻟﻘﻠﻊ اﻷوﻫﺎم‪ :‬اﺛﺮ ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ ﮐﻨﺘﻮري) ﭼﺎپ ﻫﻨﺪ ﺑﺎب دوازدﻫﻢ‪ :‬در ﺗﻮﻟﯽ و ﺗﺒّﺮي و دﯾﮕﺮ ﻋﻘﺎﯾﺪ ﺷﯿﻌﻪ‬‫‪ -1‬ذو اﻟﻔﻘﺎر‪ :‬اﺛﺮ ﻋﻼﻣﻪ دﻟـﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي) ﻓﺎرﺳـﯽ( و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ در ﭘﺎﺳـﺦ ﮔﻔﺘﻪﻫﺎي ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ در ﻣﺒﺤﺚ ﻏﯿﺒﺖ اﻣﺎم زﻣﺎن) ﻋـﺞ( از‬‫ﺑﺎب ﻫﻔﺘﻢ‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬﺎي دﯾﮕﺮي ﮐﻪ در رّد ﻗﺴﻤﺘﯽ از ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫‪ -1‬ﺻﻮارم اﻻﺳـﻼم‪ :‬اﺛﺮ ﻋﻼﻣﻪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي‪ .‬رﺷـﯿﺪ اﻟﺪﯾﻦ ﺧﺎن ﺳّﻨﯽ ﻣﺆﻟﻒ اﻟﺸﻮﮐﮥ اﻟﻌﻤﺮﯾﮥ‪ -‬ﮐﻪ از ﺷﺎﮔﺮدان ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ اﺳﺖ‪-‬‬‫اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب و اﻟﺼﻮارم اﻻﻟﻬﯿﺎت را ﺑﺎ ﺷـﺒﻬﺎﺗﯽ رّد ﻧﻤﻮده ﮐﻪ ﺣﮑﯿﻢ ﺑﺎﻗﺮ ﻋﻠﯽ ﺧﺎن از ﺷﺎﮔﺮدان ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤـﺪ ﮐﺎﻣﻞ اﯾﻦ ﺷـﺒﻬﺎت را ﭘﺎﺳـﺦ‬‫داده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -2‬اﻟـﻮﺟﯿﺰة ﻓﯽ اﻷـﺻﻮل‪ :‬ﻋﻼـﻣﻪ ﺳـﺒﺤﺎن ﻋﻠﯿﺨـﺎن ﻫﻨـﺪي‪ ،‬وي در اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب ﭘﺲ از ﺑﺤﺚ ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﻋﻠﻢ اﺻﻮل و ذﮐﺮ اﺣـﺎدﯾﺚ داّل ﺑﺮ‬‫اﻣﺎﻣﺖ اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ) ع( ﺑﻪ ﺗﻌّﺮض و رّد ﮐﻠﻤﺎت ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﻣﺠﻬﻮﻻت ﺧﻠﻔﺎي ﺳﻪﮔﺎﻧﻪ را ﺑﯿﺎن ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -3‬ﺗﺼﺤﯿﻒ اﻟﻤﻨﺤﮥ اﻹﻟﻬّﯿﻪ ﻋﻦ اﻟﻨﻔﺜﮥ اﻟﺸﯿﻄﺎﻧﯿﮥ‪ ،‬در رّد ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺗﺤﻔﻪ ﺑﻪ ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻪ ﻗﻠﻢ ﻣﺤﻤﻮد آﻟﻮﺳﯽ) ‪ 3‬ﻣﺠﻠﺪ(‪ :‬اﺛﺮ ﺷﯿﺦ ﻣﻬﺪي ﺑﻦ ﺷﯿﺦ‬‫ﺣﺴﯿﻦ ﺧﺎﻟﺼﯽ ﮐﺎﻇﻤﯽ) م ‪ 1343‬ه‪ .‬ق(‬‫‪ -4‬رّد ﻋﻼﻣﻪ ﻣﯿﺮزا ﻓﺘﺢ اﷲ ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ» ﺷﯿﺦ اﻟﺸﺮﯾﻌﻪ« اﺻﻔﻬﺎﻧﯽ) م‪ 1339 .‬ه‪ .‬ق(‪ -‬وي ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﮐﺘﺎﺑﯽ در رّد اﻟﻤﻨﺤﮥ اﻻﻟﻬﯿﻪ دارد‪.‬‬‫‪ -5‬اﻟﻬﺪﯾﮥ اﻟﺴﻨﯿﮥ ﻓﯽ رّد اﻟﺘﺤﻔﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﮥ‪ ):‬ﺑﻪ زﺑﺎن اردو( اﺛﺮ ﻣﻮﻟﻮي ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﻫﺎدي ﻟﮑﻬﻨﻮي‬‫‪ -6‬اﻟﺘﺤﻔﮥ اﻟﻤﻨﻘﻠﺒﮥ‪ :‬در ﺟﻮاب ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ) ﺑﻪ زﺑﺎن اردو(‬‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار‬‫اﺷﺎرة‬‫) ‪ (1‬ﮐﺘﺎب ﻋﻈﯿﻢ ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار ﺷﺎﻫﮑﺎر ﻋﻠﻤﯽ و ﺗﺤﻘﯿﻘﯽ ﻣﺮﺣﻮم ﺳـﯿﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻫﻨﺪي ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري اﺳﺖ ﮐﻪ در رّد ﺑﺎب اﻣﺎﻣﺖ‬‫ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ دﻫﻠﻮي‪ -‬ﮐﻪ در رّد ﻋﻘﺎﯾﺪ ﺷﯿﻌﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه‪ -‬ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫‪ -1‬ﻣﻮﺿﻮع و ﻧﺴﺨﻪ ﺷﻨﺎﺳﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت در ﻧﻘﺾ و رّد ﺑﺎب ﻫﻔﺘﻢ ﺗﺤﻔﻪ در زﻣﯿﻨﻪ ادﻟّﻪ اﻣﺎﻣﯿﻪ ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ اﻣﯿﺮ ﻣﺆﻣﻨﺎن ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫وي در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﻣﯽﮐﻮﺷﺪ ﺗﺎ ﻓﻠﺴﻔﻪ اﻣﺎﻣﺖ را روﺷﻦ ﮐﻨﺪ و ﻧﺸﺎن دﻫﺪ ﮐﻪ اﺳﻼم آن دﯾﻨﯽ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ در درﺑﺎر ﺧﻠﻔﺎ ﻣﻄﺮح ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺣﺮف ﺑﻪ ﺣﺮف ﻣّﺪﻋﯿﺎت دﻫﻠﻮي را ﺑﺎ ﺑﺮاﻫﯿﻦ اﺳﺘﻮار و ﻣﺴﺘﻨﺪ ﻧﻘﺾ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫وي ﮐﺘﺎب ﺧﻮد را در دو ﻣﻨﻬﺞ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺻﻮرﺗﯽ ﮐﻪ در ﺑﺎب ﻫﻔﺘﻢ ﺗﺤﻔﻪ آﻣﺪه ﺳﺎﻣﺎن ﺑﺨﺸﯿﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﻨﻬﺞ ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬در آﯾﺎت‬‫از اﯾﻦ ﻣﻨﻬﺞ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺴﺘﯽ ﻣﺸـﺘﻤﻞ ﺑﺮ ﺷـﺶ دﻓﺘﺮ ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ) ﭼﻮن دﻫﻠﻮي ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ‪ 6‬آﯾﻪ از آﯾﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﺷـﯿﻌﻪ ﺑﻪ آن اﺳﺘﺪﻻل ﻣﯽﮐﻨﺪ اﺷﺎره‬‫ﮐﺮده اﺳﺖ(‬‫) ‪ ](1‬ﻋﺒﻘﺎت ﺑﻪ ﻓﺘﺢ ﻋﯿﻦ و ﮐﺴـﺮ ﺑﺎء ﺟﻤﻊ ﻋﺒﻘﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﭼﯿﺰي اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻮي ﺧﻮش دارد و اﻧﻮار ﺑﻔﺘﺢ ﻧﻮن و ﺳﮑﻮن واو ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﮔﻞ‬‫و ﯾﺎ ﮔﻞ ﺳﻔﯿﺪ اﺳﺖ‬‫دﺳﺖﻧﻮﺷﺘﻬﺎ و ﯾﺎدداﺷﺘﻬﺎﯾﯽ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﭘﯿﺶﻧﻮﯾﺲ در ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ ﻣﻮﺟﻮد ﺑﻮده و ﺗﺎﮐﻨﻮن ﺑﻪ ﭼﺎپ ﻧﺮﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪1 .‬‬‫ﻣﻨﻬﺞ دوم‪ :‬در رواﯾﺎت‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 15‬از ‪206‬‬‫در اﯾﻦ ﻣﻨﻬﺞ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﯾﮏ ﯾﺎ دو دﻓﺘﺮ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﯿﺐ ذﯾﻞ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ دﻓﺘﺮ ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬وﯾﮋه ﺣﺪﯾﺚ» ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬﺬا ﻋﻠﯽ ﻣﻮﻻه« ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ در دو ﺑﺨﺶ‬‫ﺑﺨﺶ ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻧـﺎم ﺑﯿﺶ از ﯾﮑﺼـﺪ ﺗﻦ از ﺻـﺤﺎﺑﻪ و ﺗـﺎﺑﻌﯿﻦ و ﺗـﺎﺑﻊ ﺗﺎﺑﻌﯿﻦ و ﺣّﻔﺎظ و ﭘﯿﺸﻮاﯾﺎن ﺣـﺪﯾﺚ ﺳـّﻨﯽ از آﻏﺎز ﺗﺎ روزﮔﺎر ﻣﺆﻟﻒ‬‫ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﮔﺰارﺷﯽ از اﺣﻮال آﻧﻬﺎ و ﺗﻮﺛﯿﻖ ﻣﺼﺎدر رواﯾﺖ‬‫ﺑﺨﺶ دوم‪ :‬ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﺤﺘﻮاﯾﯽ ﺧﺒﺮ و وﺟﻮه دﻻﻟﯽ و ﻗﺮاﯾﻦ ﭘﯿﭽﯿﺪه آن ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ اﻣﯿﺮ ﻣﺆﻣﻨﺎن ﻋﻠﯽ) ع( و ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﺷﺒﻬﺎت دﻫﻠﻮي‪.‬‬‫ﺑﺨﺶ اول در ﯾﮏ ﻣﺠﻠـﺪ ‪ 1251‬ﺻـﻔﺤﻪاي و ﺑﺨﺶ دوم در دو ﻣﺠّﻠﺪ در ﺑﯿﺶ از ﻫﺰار ﺻـﻔﺤﻪ در زﻣﺎن ﺣﯿﺎت ﻣﺆﻟﻒ) ‪ 1293‬و ‪.1294‬‬‫ق( ﭼﺎپ ﺳﻨﮕﯽ ﺷﺪه و ﻫﺮ ﺳﻪ ﻣﺠﻠﺪ در ده ﺟﻠﺪ ﺣﺮوﻓﯽ ﺑﺎ ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻏﻼﻣﺮﺿﺎ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺑﺮوﺟﺮدي در ﻗﻢ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‬‫ﺧﻼﺻﻪ اﯾﻦ دﻓﺘﺮ ﻧﯿﺰ ﺑﺎ ﻧﺎم ﻓﯿﺾ اﻟﻘﺪﯾﺮ از ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺎس ﻗﻤﯽ در ‪ 462‬ﺻﻔﺤﻪ در ﻗﻢ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪2 .‬‬‫ دﻓﺘﺮ دوم‪ :‬وﯾﮋه ﺧﺒﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ» ﯾﺎ ﻋﻠﯽ أﻧﺖ ﻣﻨﯽ ﺑﻤﻨﺰﻟـﮥ ﻫﺎرون ﻣﻦ ﻣﻮﺳـﯽ إﻻ أﻧﻪ ﻻ ﻧﺒﯽ ﺑﻌﺪي« ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻨﺰﻟﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ در دو ﺑﺨﺶ اﺳﻨﺎد و دﻻﻟﺘﻬﺎ ﺳﺎﻣﺎن ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در زﻣـﺎن ﺣﯿـﺎت ﻣﺆﻟﻒ در ‪ 977‬ﺻـﻔﺤﻪ ﺑﺰرگ در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﺑﻪ ﺳـﺎل ‪ 1295‬ه‪ .‬ق ﭼﺎپ ﺷـﺪه و ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺳـﺒﺖ ﯾﮑﺼـﺪﻣﯿﻦ ﺳﺎﻟﮕﺮد‬‫درﮔﺬﺷﺖ ﻣﻮﻟﻒ در اﺻﻔﻬﺎن اﻓﺴﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ دﻓﺘﺮ ﺳﻮم‪ :‬وﯾﮋه ﺣﺪﯾﺚ» إن ﻋﻠﯿﺎ ﻣﻨﯽ و أﻧﺎ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ وﻟّﯽ ﮐّﻞ ﻣﺆﻣﻦ ﺑﻌﺪي« ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ وﻻﯾﺖ‪.‬‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در ‪ 585‬ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ ﻗﻄﻊ رﺣﻠﯽ در ﺳﺎل ‪ 1303‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨﺪ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ دﻓﺘﺮ ﭼﻬـﺎرم‪ :‬وﯾﮋه ﺣـﺪﯾﺚ»‪ ...‬اﻟﻠﻬﻢ اﺋﺘﻨﯽ ﺑـﺄﺣّﺐ ﺧﻠﻘـﮏ إﻟﯿـﮏ ﯾﺄﮐـﻞ ﻣﻌﯽ ﻣﻦ ﻫـﺬا اﻟﻄﯿﺮ« ﮐﻪ درﺑـﺎره داﺳـﺘﺎن ﻣﺮغ ﺑﺮﯾﺎن و آﻣـﺪن‬‫ﺣﻀﺮت ﻋﻠﯽ) ع( ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ) ص( ﭘﺲ از ﮔﻔﺘﻦ اﯾﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﺣﻀﺮت) ص( ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪ ).‬ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻃﯿﺮ(‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در ‪ 736‬ﺻﻔﺤﻪ در دو ﻣﺠﻠّﺪ ﺑﺰرگ در ﺳﺎل ‪ 1306‬ه‪ .‬ق در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪ ).‬ﻣﻄﺒﻌﻪ ﺑﺴﺘﺎن ﻣﺮﺗﻀﻮي(‬‫ دﻓﺘﺮ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬وﯾﮋه ﺣﺪﯾﺚ» أﻧﺎ ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻌﻠﻢ و ﻋﻠّﯽ ﺑﺎﺑﻬﺎ‪«...‬‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در دو ﻣﺠّﻠﺪ ﺑﺰرگ ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺷﺪه ﮐﻪ ﻣﺠّﻠﺪ ﻧﺨﺴﺖ آن در ‪ 745‬ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1317‬ه‪ .‬ق و ﻣﺠّﻠـﺪ دوم آن در ‪ 600‬ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ‬‫ﺳﺎل ‪ 1327‬ه‪ .‬ق اﻧﺘﺸﺎر ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ).‬ﺑﻪ اﻫﺘﻤﺎم ﺳﯿﺪ ﻣﻈﻔﺮ ﺣﺴﯿﻦ(‬‫ دﻓﺘﺮ ﺷﺸﻢ‪ :‬وﯾﮋه ﺣﺪﯾﺚ» ﻣﻦ أراد أن ﯾﻨﻈﺮ إﻟﯽ آدم و ﻧﻮح‪ ...‬ﻓﯿﻨﻈﺮ إﻟﯽ ﻋﻠﯽ« ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺸﺒﯿﻪ‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ ﻫﻢ در دو ﻣﺠﻠّﺪ ﯾﮑﯽ در ‪ 456‬ﺻﻔﺤﻪ و دﯾﮕﺮي در ‪ 248‬ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1301‬ه‪ .‬ق ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ).‬در ﻟﮑﻬﻨﻮ(‬‫ دﻓﺘﺮ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬درﺑﺎره ﺧﺒﺮ» ﻣﻦ ﻧﺎﺻﺐ ﻋﻠّﯿﺎ اﻟﺨﻼﻓﮥ ﺑﻌﺪي ﻓﻬﻮ ﮐﺎﻓﺮ« ﮐﻪ ﭘﺎﮐﻨﻮﯾﺲ آن ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻧﺮﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ دﻓﺘﺮ ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬وﯾﮋه ﺣﺪﯾﺚ» ﮐﻨﺖ أﻧﺎ و ﻋﻠّﯽ ﻧﻮرا ﺑﯿﻦ ﯾﺪي اﻟّﻠﻪ ﻗﺒﻞ أن ﯾﺨﻠﻖ اﷲ آدم‪ «...‬ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻮر‬‫) ‪ (1‬و ﻫﻮ ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺪ ﮐﺒﯿﺮ ﻏﯿﺮ ﻣﻄﺒﻮع ﻟﮑﻨﻪ ﻣﻮﺟﻮد ﻓﯽ ﻣﮑﺘﺒﮥ اﻟﻤﺼﻨﻒ ﺑﻠﮑﻬﻨﻮ‪ ،‬و ﻓﯽ ﻣﮑﺘﺒﮥ اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﺴﯿﺪ رﺟﺐ ﻋﻠﯽ ﺧﺎن ﺳﺒﺤﺎن اﻟﺰﻣﺎن‬‫ﻓﯽ ﺟﮑﺮاوان اﻟﺬي ﮐﺎن ﻣﻦ ﺗﻼﻣﯿﺬ اﻟﻤﺼﻨﻒ‪ )...‬اﻟﺬرﯾﻌﻪ(‬‫) ‪ (2‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺟﺰء ﯾﮑﻢ از ﻣﺠﻠـﺪات ﺣـﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ» ﻋﺒﻘﺎت« در ﺗﻬﺮان ﺑﻪ دﺳـﺘﻮر ﻣﺮﺣﻮم آﯾﺖ اﷲ ﺳـﯿﺪ ﺻﺪر اﻟﺪﯾﻦ ﺻﺪر) ﺳﺎﮐﻦ ﻗﻢ و‬‫ﻣﺘﻮﻓﺎي ‪ (1373‬در ﻗﻄـﻊ رﺣﻠﯽ ﺑﻪ ﻫﻤﺖ ﻓﻀـﻼي ﺣﻮزه ﻋﻠﻤﯿﻪ ﻗﻢ‪ -‬ﭼﺎﭘﺨـﺎﻧﻪ ﺷـﺮﮐﺖ ﺗﻀـﺎﻣﻨﯽ ﻋﻠﻤﯽ) در ‪ 600‬ﺻـﻔﺤﻪ( ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه‬‫اﺳﺖ ‪.‬‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در ‪ 786‬ﺻﻔﺤﻪ ﻗﻄﻊ ﺑﺰرگ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1303‬ه‪ .‬ق در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫دﻓﺘﺮ ﻧﻬﻢ‪ :‬ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﺧﺒﺮ راﯾﺖ در ﭘﯿﮑﺎر ﺧﯿﺒﺮ ﮐﻪ روي ﮐﺎﻏﺬ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ ).‬در ﯾﮏ ﻣﺠّﻠﺪ(‬‫دﻓﺘﺮ دﻫﻢ‪ :‬وﯾﮋه ﺧﺒﺮ» ﻋﻠّﯽ ﻣﻊ اﻟﺤﻖ و اﻟﺤﻖ ﻣﻊ ﻋﻠﯽ) ع(« ﮐﻪ دﺳﺖﻧﻮﺷﺖ ﻧﺎﻗﺼـﯽ از ﭘﯿﺶﻧﻮﯾﺲ آن در ﮐﺘﺎﺑﺨـﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻـﺮﯾﻪ وﺟﻮد داﺷـﺘﻪ‬‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 16‬از ‪206‬‬‫دﻓﺘﺮ ﯾﺎزدﻫﻢ‪ :‬وﯾﮋه ﺧﺒﺮ» إن ﻣﻨﮑﻢ ﻣﻦ ﯾﻘﺎﺗﻞ ﻋﻠﯽ ﺗﺄوﯾﻞ اﻟﻘﺮآن ﮐﻤﺎ ﻗﺎﺗﻠﺖ ﻋﻠﯽ ﺗﻨﺰﯾﻠﻪ«‪ .‬از اﯾﻦ دﻓﺘﺮ ﻫﻢ ﭘﺎﮐﻨﻮﺷﺘﯽ ﺑﺪﺳﺖ ﻧﯿﺎﻣﺪه اﺳﺖ‪).‬‬‫در ‪ 3‬ﻣﺠﻠﺪ(‬‫دﻓﺘﺮ دوازدﻫﻢ‪ :‬در ﺑﺮرﺳـﯽ اﺳـﻨﺎد و دﻻﻻت ﺧﺒﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ و ﻣﻌﺮوف ﺛﻘﻠﯿﻦ ﺑﻪ ﭘﯿﻮﺳﺖ ﺣـﺪﯾﺚ ﺳـﻔﯿﻨﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﻣﻔﺎد‪ ].‬ﭼﺎپ در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﺳﺎل‬‫‪ 1313‬و ‪ 1351‬ه‪ .‬ق اﺻﻔﻬﺎن ‪ 1380‬ه‪ .‬ق) در ‪ 6‬ﺟﻠﺪ( ﻣﺪرﺳﮥ اﻻﻣﺎم اﻟﻤﻬﺪي ‪ 1406‬ه‪ .‬ق اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در زﻣﺎن ﺣﯿﺎت ﻣﺆﻟﻒ ﭼﺎپ ﺳـﻨﮕﯽ‬‫ﺑﻪ اﻧﺪازه رﺣﻠﯽ ﺧﻮرده و ﻃﺒﻊ ﺣﺮوﻓﯽ آن) در ‪ 6‬ﺟﻠﺪ( ﺑﺎ اﻫﺘﻤﺎم ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ روﺿﺎﺗﯽ در اﺻﻔﻬﺎن ﺑﻪ اﻧﻀﻤﺎم اﻧﺠﺎم ﻧﺎﻣﻪاي ﭘﺮﻓﺎﯾﺪه)‬‫درﺑﺎره ﻋﺒﻘﺎت و ﻣﺆﻟﻔﺶ و ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ و‪ (...‬ﺻﻮرت ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻓﺸـﺮده ﻣﺒﺎﺣﺚ و ﻓﻮاﯾـﺪ ﺗﺤﻘﯿﻘﯽ اﯾﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ را ﻣﯽﺗﻮان در ﮐﺘﺎب ﻧﻔﺤﺎت اﻷزﻫﺎر ﻓﯽ ﺧﻼﺻﮥ ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻪ‬‫ﻗﻠﻢ آﻗﺎي ﺳﯿﺪ ﻋﻠﯽ ﻣﯿﻼﻧﯽ ﺑﺪﺳﺖ آورد ﮐﻪ در ‪ 20‬ﺟﻠﺪ ﻣﺘﻮﺳﻂ در ﻗﻢ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫در ﻣﺠﻤﻮع از اﯾﻦ دوازده دﻓﺘﺮ‪ ،‬ﭘﻨـﺞ دﻓﺘﺮ ﺑـﺪﺳﺖ ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ‪ ،‬ﺳﻪ دﻓﺘﺮ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﺮزﻧﺪش ﺳـﯿﺪ ﻧﺎﺻـﺮ ﺣﺴـﯿﻦ و دو دﻓﺘﺮ آن‬‫ﺗﻮﺳﻂ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻌﯿﺪ ﻓﺮزﻧﺪ ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﺎ ﻫﻤﺎن اﺳﻠﻮب ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻪ ﺗﻔﺼﯿﻞ ذﯾﻞ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫اﻟﻒ‪ :‬ﻣﺮﺣﻮم ﺳﯿﺪ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ‪:‬‬‫‪ -1‬ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -2‬ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻨﺰﻟﺖ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -3‬ﺣﺪﯾﺚ وﻻﯾﺖ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -4‬ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺸﺒﯿﻪ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -5‬ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻮر از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫ب‪ :‬ﻣﺮﺣﻮم ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ‬‫‪ -1‬ﺣﺪﯾﺚ ﻃﯿﺮ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -2‬ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺎب از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -3‬ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ و ﺳﻔﯿﻨﻪ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫ج‪ :‬ﻣﺮﺣﻮم ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻌﯿﺪ‬‫‪ -1‬ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻨﺎﺻﺒﺖ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ) ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ(‬‫‪ -2‬ﺣﺪﯾﺚ ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ ﻓﻘﻂ) ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ(‬‫اﻟﺒﺘﻪ اﯾﻦ دو ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺎﮐﻨﻮن ﭼﺎپ ﻧﺸﺪهاﻧﺪ‪.‬‬‫اﻟﺒﺘﻪ ﭘﻨﺞ ﺣﺪﯾﺚ اﺧﯿﺮ‪ -‬ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﺮزﻧﺪ و ﻧﻮه ﻣﯿﺮﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ اﻧﺠﺎم ﺷﺪه اﺳﺖ‪ -‬را ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﻗﺮار دادﻧﺪ ﺗﺎ از ﻣﻘﺎم‬‫ﺷﺎﻣـﺦ اﯾﺸﺎن ﺗﺠﻠﯿﻞ ﺷﻮد و از ﻃﺮﻓﯽ اﯾﻦ دو ﻧﻔﺮ ﻫﻤﺎن ﻣﺴـﯿﺮي را ﭘﯿﻤﻮدﻧـﺪ ﮐﻪ ﺑﻨﯿﺎﻧﮕﺬار ﻋﺒﻘﺎت آن را ﺗﺮﺳـﯿﻢ ﮐﺮده و رﺋﻮس ﻣﻄﺎﻟﺐ و‬‫ﻣﺼﺎدر آﻧﻬﺎ را ﺑﺠﻬﺖ ﺳﻬﻮﻟﺖ ﺳﯿﺮ ﺑﺮاي دﯾﮕﺮان آﻣﺎده ﮐﺮده ﺑﻮد‪.‬‬‫از ﺟﻤﻠﻪ ﮐﺘﺐ دﯾﮕﺮ ﮐﻪ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻋﺒﻘﺎت ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه ﻋﺒﺎرﺗﺴﺖ از‪:‬‬‫‪ -1‬ﺗﺬﯾﯿﻞ ﻋﺒﻘﺎت ﺑﻪ ﻗﻠﻢ ﺳﯿﺪ ذاﮐﺮ ﺣﺴﯿﻦ ﻓﺮزﻧﺪ دﯾﮕﺮ ﻣﺆﻟﻒ‬‫‪ -2‬ﺗﻌﺮﯾﺐ ﺟﻠﺪ اول ﺣﺪﯾﺚ» ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻌﻠﻢ« ﺑﻪ ﻗﻠﻢ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﺴﻦ ﻧﻮاب ﻟﮑﻬﻨﻮي‬‫‪ -3‬ﺗﻠﺨﯿﺺ ﺗﻤﺎم ﻣﺠﻠـﺪ دوم‪ ،‬ﭘﻨﺠﻢ‪ ،‬ﺷـﺸﻢ و ﺑﺨﺸـﯽ از ﻣﺠّﻠـﺪ ﯾﮑﻢ و ﺗﻌﺮﯾﺐ ﺗﻤﺎﻣﯽ اﯾﻦ ﻣﺠﻠﺪات ﺑﻪ ﻧﺎم» اﻟﺜﻤﺮات« ﺑﻪ ﻗﻠﻢ ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﺴـﻦ‬‫ﻧﻮاب‬‫‪ -2‬ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﺑﺤﺚ و ﺳﺒﮏ اﺳﺘﺪﻻل‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 17‬از ‪206‬‬‫وي ﻫﺮ ﻣﺠّﻠـﺪ از ﻣﻨﻬـﺞ دّوم ﮐﺘﺎب را در ﯾﮏ ﯾﺎ دو ﺟﺰء ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺨﺴﺖ در ﺳـﻨﺪ ﺣـﺪﯾﺚ و اﺛﺒﺎت ﺗﻮاﺗﺮ و ﻗﻄﻌﯽ اﻟﺼﺪور ﺑﻮدن‬‫آن‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ از ﻃﺮق ﻋﺎّﻣﻪ ﺑﺤﺚ ﻧﻤﻮده و ﺑﺎ اﺳـﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﻣﺪارك ﻣﻌﺘﺒﺮه اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ از زﻣﺎن ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ اﮐﺮم) ص( و ﻋﺼـﺮ ﺻﺪور ﺗﺎ زﻣﺎن ﻣﺆﻟّﻒ)‬‫ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻗﺮن ﺑﻪ ﻗﺮن( اﺑﺘـﺪا ﺑﻪ ﺗﻮﺛﯿﻖ و ﺗﻌـﺪﯾﻞ ﻫﺮ ﯾﮏ از راوﯾﺎن ﺑﻼ واﺳـﻄﻪ ﺣـﺪﯾﺚ از ﻃﺮﯾﻖ ﻗﻮل دﯾﮕﺮ ﺻـﺤﺎﺑﻪ و ﺳـﭙﺲ ﺑﻪ ﺗﻮﺛﯿﻖ و‬‫ﺗﻌﺪﯾﻞ ﻫﺮ ﯾﮏ از ﺻﺤﺎﺑﻪ و ﺗﻮﺛﯿﻖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن آﻧﻬﺎ از ﻃﺮﯾﻖ ﻗﻮل ﺗﺎﺑﻌﯿﻦ و در ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺑﻪ ﺗﻮﺛﯿﻖ و ﺗﻌﺪﯾﻞ ﻃﺒﻘﺎت ﺑﻌﺪ از ﻃﺮﯾﻖ ﮐﺘﺐ رﺟﺎل و‬‫ﺗﺮاﺟﻢ و ﺟﻮاﻣﻊ ﺣـﺪﯾﺜﯽ و ﻣﺼﺎدر ﻣﻮرد وﺛﻮق ﺧﻮد آﻧﻬﺎ ﺗﺎ ﺑﻪ زﻣﺎن ﺧﻮد‪ ،‬ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬آﻧﮕﺎه ﺑﻪ ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﺘﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﭘﺮداﺧﺘﻪ‬‫و ﺳـﭙﺲ وﺟﻮه اﺳـﺘﻔﺎده و ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ دﻻﻟﺖ ﺣـﺪﯾﺚ را ﺑﺮ وﻓﻖ ﻧﻈﺮ ﺷـﯿﻌﻪ ﺗﺸـﺮﯾﺢ ﻧﻤﻮده و در ﭘﺎﯾﺎن ﮐﻠﯿﻪ ﺷـﺒﻬﺎت و اﻋﺘﺮاﺿﺎت وارده از‬‫ﻃﺮف ﻋـﺎﻣﻪ را ﯾـﮏ ﺑﻪ ﯾـﮏ ﻧﻘـﻞ و ﺑﻪ ﻫﻤﻪ آﻧﻬـﺎ ﭘﺎﺳـﺦ داده اﺳﺖ‪ .‬و در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﮔﺎﻫﯽ ﺑﺮاي رّد دﻟﯿﻠﯽ از آﻧﺎن ﺑﻪ ﮐﻠﻤﺎت ﺧﻮد آﻧﺎن‬‫اﺳﺘﺪﻻل ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -3‬ﻗﺪرت ﻋﻠﻤﯽ‬‫ﻗـﺪرت ﻋﻠﻤﯽ و ﺳـﻌﻪ اﻃﻼع و اﺣﺎﻃﻪ ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﻣﺆﻟﻒ ﺑﺰرﮔﻮار از ﺳﺮاﺳـﺮ ﻣﺠّﻠـﺪات اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺑﺨﻮﺑﯽ واﺿﺢ و آﺷـﮑﺎر اﺳﺖ ﻣﺜﻼ در‬‫ﯾﮏ ﺟﺎ دﻻﻟﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را ﺑﺮ ﻣﻄﻠﻮب ﺷﯿﻌﻪ ﺑﻪ ‪ 66‬وﺟﻪ ﺑﯿﺎن ﻓﺮﻣﻮده و در ﺟﺎي دﯾﮕﺮ ﺗﺨﻄﺌﻪ اﺑﻦ ﺟﻮزي ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دﻻﻟﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺮ‬‫ﻣﻄﻠﻮب ﺷﯿﻌﻪ را ﺑﻪ ‪ 165‬ﻧﻘﺾ و ﺗـﺎﻟﯽ ﻓﺎﺳـﺪ ﺟﻮاب داده و در اﺑﻄﺎل ادﻋﺎي ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ ﻣﺒﻨﯽ ﺑﺮ اﯾﻨﮑﻪ ﻋﺘﺮت ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي أﻗﺎرب اﺳﺖ و‬‫ﻻزﻣﻪاش واﺟﺐ اﻻﻃﺎﻋﻪ ﺑﻮدن ﻫﻤﻪ ﻧﺰدﯾﮑﺎن ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ اﺳﺖ ﻧﻪ أﻫﻞ ﺑﯿﺖ ﻓﻘﻂ‪ 51 ،‬ﻧﻘﺾ و اﻋﺘﺮاض ﺑﺮ او وارد ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ اﯾﺸـﺎن در ﻫﺮ ﻣﻄﻠﺐ و ﻣﺒﺤﺚ ﮐﻪ وارد ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻠﯿﻪ ﺟﻬﺎت و ﺟﻮاﻧﺐ ﻗﺎﺑﻞ ﺑﺤﺚ آﻧﺮا ﻣـّﺪ ﻧﻈﺮ ﻗﺮار داده و ﺣﻖ ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺗﺘﺒﻊ را‬‫ﻧﺴـﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﺑﻪ ﻣﻨﺘﻬﯽ درﺟﻪ اداء ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾـﺪ و ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﮐﻨﻨـﺪه را ﺑﺮاي ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺗﺤﻘﯿﻘﯽ ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﻣﻮﺿﻮﻋﺎﺗﯽ ﮐﻪ در اﯾﻦ‬‫ﮐﺘـﺎب ﻣﻄﺮح ﺷـﺪه از ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻪ ﮐﺘﺐ و ﻣﺼﺎدر دﯾﮕﺮ ﺑﯽﻧﯿﺎز ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻﺎ در ﻣﻮرد ﺗﺮاﺟﻢ رﺟﺎل ﺣـﺪﯾﺚ ﮐﻪ ﺷـﺮح ﺣﺎل آﻧﺎن را‬‫ﻧﻮﻋﺎ از ﺗﻤﺎﻣﯽ ﮐﺘﺐ ﺗﺮاﺟﻢ و ﻣﻮاﺿﻌﯽ ﮐﻪ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده واﻗﻊ ﻣﯽﺷﻮد ﺑﻪ ﻋﯿﻦ اﻟﻔﺎظ ﻧﻘﻞ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫اﯾﺸﺎن ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻘﺪار ﻫﻢ اﮐﺘﻔﺎء ﻧﮑﺮده و ﮐﻠﻤﺎت ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ و اﺳـﺘﺪﻻﻻت وي را از ﺳﺎﯾﺮ ﮐﺘﺐ او و ﺣﺘﯽ ﮐﻠﻤﺎت اﺳﺎﺗﯿﺪ وي ﻫﻤﭽﻮن‬‫ﭘﺪرش ﺷـﯿﺦ وﻟﯽ اﷲ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ و ﺧﻮاﺟﻪ ﻧﺼﺮ اﷲ ﮐﺎﺑﻠﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب ﺻﻮاﻗﻊ‪ -‬ﮐﻪ در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺗﺤﻔﻪ ﺑﺮﮔﺮدان ﻓﺎرﺳﯽ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب‬‫اﺳﺖ‪ -‬و ﺳﺎﯾﺮ ﻣﺸﺎﯾﺦ و ﺑﺰرﮔﺎن اﻫﻞ ﺳﻨﺖ را ﻧﻘﻞ ﮐﺮده و ﭘﺎﺳﺦ ﻣﯽدﻫﺪ‪1 .‬‬‫‪ -4‬رﻋﺎﯾﺖ آداب ﻣﻨﺎﻇﺮه و ﻗﻮاﻋﺪ ﺑﺤﺚ‬‫ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﺎﯾﺮ ﻋﺎﻟﻤﺎن ﺷـﯿﻌﯽ در اﺣﺘﺠﺎج ﺑﺎ اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ‪ ،‬آداب و ﻗﻮاﻋﺪ ﺑﺤﺚ و ﻣﻨﺎﻇﺮه را رﻋﺎﯾﺖ ﻣﯽﮐﻨﺪ در ﺣﺎﻟﯿﮑﻪ ﻃﺮف‬‫ﻣﻘﺎﺑﻞ ﮔﺮﭼﻪ ادﻋﺎي اﯾﻦ اﻣﺮ را ﻧﻤﻮده اّﻣﺎ ﺑﺪان ﻋﻤﻞ ﻧﮑﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫اﻟﻒ‪ :‬از ﻗﻮاﻋـﺪ ﺑﺤﺚ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺷـﺨﺺ ﮐﻼم ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺧﻮد را درﺑﺎره ﻣﺴـﺌﻠﻪ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﺑﺪون ﮐﻢ و زﯾﺎد و ﺑﺎ دﻗﺖ و أﻣﺎﻧﺖ ﻧﻘﻞ و‬‫ﺗﻘﺮﯾﺮ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺳـﭙﺲ ﻣﺤﻞ اﺷﮑﺎل را ﻣﺸﺨﺺ ﮐﺮده و ﺑﻪ ﺟﻮاب ﻧﻘﻀﯽ ﯾﺎ ﺣﻠّﯽ آن ﺑﭙﺮدازد‪ .‬در اﯾﻨﺼﻮرت اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺎﻇﺮ ﺑﺎ ﺷﻨﯿﺪن ادﻟّﻪ دو‬‫ﻃﺮف ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﻗﻀﺎوت ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﻧﻈﺮ ﺻﺤﯿﺢ ﯾﺎ أﺣﺴﻦ را اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬‫ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ در ﻋﺒﻘﺎت ﭘﺲ از ﺧﻄﺒﻪ ﮐﺘﺎب ﻋﯿﻦ ﻋﺒﺎرت دﻫﻠﻮي) ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ( را ﺑﺪون ﮐﻢ و ﮐﺎﺳﺖ ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﺣﺘﯽ‬‫ﻫﺮ آﻧﭽﻪ را ﮐﻪ او در ﺣﺎﺷـﯿﻪ ﮐﺘـﺎﺑﺶ از ﺧﻮد ﯾﺎ ﻏﯿﺮ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ﻣﺘﻌﺮض ﻣﯽﺷﻮد و ﺳـﭙﺲ ﺑﻪ ﺟﻮاب آن ﻣﯽﭘﺮدازد‪ .‬اّﻣﺎ در ﻣﻘﺎﺑﻞ دﻫﻠﻮي‬‫اﯾﻦ ﻗﺎﻋـﺪه را رﻋﺎﯾﺖ ﻧﻤﯽﮐﻨـﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼ ﭘﺲ از ﻧﻘﻞ ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ »:‬و اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻫﻢ ﺑﺪﺳـﺘﻮر أﺣﺎدﯾﺚ ﺳﺎﺑﻘﻪ ﺑﺎ ﻣّﺪﻋﯽ ﻣﺴﺎس‬‫ﻧـﺪارد« اّﻣﺎ ﺑﻪ اﺳـﺘﺪﻻل ﺷـﯿﻌﻪ درﺑﺎره اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ اﺷﺎرهاي ﻧﻤﯽﮐﻨـﺪ و ﯾﺎ اﯾﻨﮑﻪ ﭘﺲ از ﻧﻘﻞ ﺣـﺪﯾﺚ ﻧﻮر ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪ ...»:‬و ﺑﻌﺪ اﻟﻠﺘﯿﺎ و اﻟﺘﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 18‬از ‪206‬‬‫دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﻣﺪﻋﺎ ﻧﺪارد« اّﻣﺎ دﻟﯿﻞ ﺷﯿﻌﻪ را ﺑﺮاي اﯾﻦ ﻣّﺪﻋﺎي ﺧﻮد ﻣﻄﺮح ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ب‪ :‬از دﯾﮕﺮ ﻗﻮاﻋـﺪ ﺑﺤـﺚ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﭼﯿﺰي اﺣﺘﺠـﺎج ﮐﻨـﺪ ﮐﻪ ﻃﺮف ﻣﻘـﺎﺑﻠﺶ آن را ﺣﺠﺖ ﺑﺪاﻧـﺪ ﻧﻪ آن ﭼﯿﺰي ﮐﻪ در ﻧﺰد ﺧـﻮدش‬‫ﺣﺠﺖ اﺳﺖ و ﺑﻪ آن اﻋﺘﻤﺎد دارد‪ .‬ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت در ﻫﺮ ﺑﺎﺑﯽ ﮐﻪ وارد ﻣﯽﺷﻮد ﺑﻪ ﮐﺘﺐ اﻫﻞ ﺳّﻨﺖ اﺣﺘﺠﺎج ﮐﺮده و ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪﻫﺎي ﺣﻔﺎظ‬‫و ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ ﻋﻠﻤﺎء آﻧﻬﺎ در ﻋﻠﻮم ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺳـﺘﺪﻻل ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ .‬اّﻣﺎ دﻫﻠﻮي اﻟﺘﺰام ﻋﻤﻠﯽ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻗﺎﻋـﺪه ﻧـﺪارد ﻟﺬا ﻣﯽﺑﯿﻨﯿﻢ ﮐﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺣﺪﯾﺚ‬‫ﺛﻘﻠﯿﻦ ﺑﻪ ﺣـﺪﯾﺚ» ﻋﻠﯿﮑﻢ ﺑﺴـّﻨﺘﯽ و ﺳـﻨﮥ اﻟﺨﻠﻔﺎء اﻟﺮاﺷـﺪﯾﻦ اﻟﻤﻬﺪﯾﯿﻦ ﻣﻦ ﺑﻌﺪي و ﻋﻀﻮا ﻋﻠﯿﻬﺎ ﺑﺎﻟﻨﻮاﺟﺬ« ﺗﻤﺴﮏ ﻣﯽﮐﻨﺪ در ﺣﺎﻟﯿﮑﻪ اﯾﻦ‬‫رواﯾﺖ را ﻓﻘﻂ اﻫﻞ ﺳّﻨﺖ ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬‫ج‪ :‬از دﯾﮕﺮ ﻗﻮاﻋـﺪ ﺑﺤﺚ آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷـﺨﺺ در ﻣﻘﺎم اﺣﺘﺠﺎج و رّد ﺑﻪ ﺣﻘﯿﻘﺖ اﻋﺘﺮاف ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﮐﻪ اﺣﺎدﯾﺜﯽ را‬‫ﮐﻪ ﺧﻮد ﻣﯽﺧﻮاﻫـﺪ ﺑﻪ آﻧﻬـﺎ اﺳـﺘﺪﻻل ﮐﻨـﺪ از ﻃﺮق اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ ﻣﺴـﺘﻨﺪ ﻣﯽﮐﻨـﺪ رواﯾﺎﺗﯽ را ﮐﻪ ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻠﺶ ﺑﻪ آن اﺳـﺘﻨﺎد ﮐﺮده را ﻧﯿﺰ‬‫ﻣﺴﺘﻨﺪ ﻣﯽﮐﻨﺪ و در اﯾﻦ راه ﮐﻮﺗﺎﻫﯽ ﻧﮑﺮده و ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﯾﮑﯽ دو ﻧﻔﺮ ﺑﺴﻨﺪه ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﻫﻤﻪ اﺳﻨﺎد آن را ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ﮐﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪ آن را ﻣﯽﺗﻮان در ﺑﺮﺧﻮرد اﯾﺸﺎن ﺑﺎ رواﯾﺖ» اﻗﺘﺪوا ﺑﺎﻟﻠﺬﯾﻦ ﻣﻦ ﺑﻌﺪي أﺑﯽ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ«‪ -‬ﮐﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺣﺪﯾﺚ» ﻃﯿﺮ«‬‫ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ -‬ﻣﺸﺎﻫـﺪه ﻧﻤﻮد‪ .‬اﻣﺎ در ﻣﻘﺎﺑﻞ دﻫﻠﻮي ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را ﻓﻘﻂ از ﻃﺮﯾﻖ» زﯾـﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ« ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ در ﺣﺎﻟﯿﮑﻪ ﺑﯿﺸﺘﺮ از ‪20‬‬‫ﻧﻔﺮ از ﺻـﺤﺎﺑﻪ آن را ﻧﻘـﻞ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ .‬ﻋﻼـوه ﺑﺮ آﻧﮑﻪ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را ﻧﯿﺰ ﻧﺎﻗﺺ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده و ﺟﻤﻠﻪ» أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و اﻧﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣﺘﯽ ﯾﺮدا‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض«‬‫را ﮐﻪ در ﻣﺴﻨﺪ اﺣﻤﺪ و ﺻﺤﯿﺢ ﺗﺮﻣﺬي آﻣﺪه از آن ﺣﺬف ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -5‬ﺷﯿﻮه رّد ﮐﺮدن‬‫اﻟﻒ‪ :‬ﻧﻘﻞ ﮐﻼم ﺧﺼﻢ ﺑﻪﻃﻮر ﮐﺎﻣﻞ‬‫ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﮐﻪ ﻗﺒﻼ اﺷﺎره ﺷﺪ اﯾﺸﺎن ﮐﻼم دﻫﻠﻮي را ﺑﺪون ﮐﻢ و زﯾﺎد ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﺣﺘﯽ آن را ﻧﻘﻞ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎ ﻧﯿﺰ ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ب‪ :‬ﺑﺤﺚ و ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ‬‫اﯾﺸـﺎن ﺑﻪ ﻫﺮ ﻣﻮﺿﻮﻋﯽ ﮐﻪ وارد ﺷـﺪه ﺗﻤـﺎم ﺟﻮاﻧﺐ آن را ﺑﺮرﺳـﯽ ﮐﺮده و ﻣﻮرد دّﻗﺖ ﻗﺮار ﻣﯽدﻫـﺪ‪ .‬ﻟـﺬا زﻣـﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻣﯽﺧﻮاﻫـﺪ ﺣﺮف‬‫ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺧﻮد را اﺑﻄﺎل ﮐﻨﺪ ﺑﻪ ﯾﮏ دﻟﯿﻞ و دو دﻟﯿﻞ اﮐﺘﻔﺎء ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﻫﻤﻪ ﺟﻮاﻧﺐ را ﺑﺮرﺳﯽ ﮐﺮده و ﺑﻪاﻧﺪازهاي دﻟﯿﻞ و ﻣﺪرك‬‫اراﺋﻪ ﻣﯽﮐﻨـﺪ ﮐﻪ اﺳـﺘﺪﻻل ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻞ از ﭘﺎﯾﻪ و اﺳﺎس ﻧﺎﺑﻮد ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﻟﺬا زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻗﺪح اﺑﻦ ﺟﻮزي در ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ وارد ﻣﯽﺷﻮد‬‫‪ 156‬وﺟﻪ در رّد آن ﺑﯿﺎن ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ج‪ :‬ﺗﺤﻘﯿﻖ ﮐﺎﻣﻞ‬‫ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ در ﻫﺮ ﻣﻮﺿﻮﻋﯽ ﮐﻪ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻗﺮار داده‪ ،‬ﺗﻤﺎم اﻗﻮاﻟﯽ را ﮐﻪ درﺑﺎره آن ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻄﺮح ﺷﺪه ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﺑﻪ‬‫آن ﭘﺎﺳﺦ ﻣﯽدﻫﺪ ﺣﺘﯽ اﻗﻮاﻟﯽ را ﮐﻪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ در اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻊ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد ﻣﻄﺮح ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ .‬ﻟﺬا زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ در رّد ﻗﻮل دﻫﻠﻮي وارد ﺑﺤﺚ‬‫ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻼـم اﻓﺮاد دﯾﮕﺮي ﭼﻮن ﻧﺼـﺮ اﷲ ﮐﺎﺑﻠﯽ و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ و ﻃﺒﺮي و‪ ...‬را ﻧﯿﺰ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده و ﺑﻪ ﭘﺎﺳـﺦ دادن ﻣﯽﭘﺮدازد‪ .‬ﻣﺜﻼ زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ‬‫دﻫﻠﻮي ﺣـﺪﯾﺚ ﺳـﻔﯿﻨﻪ را ﻣﻄﺮح ﮐﺮده و دﻻـﻟﺖ آن ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ ﻋﻠﯽ) ع( را اﻧﮑﺎر ﻣﯽﮐﻨـﺪ اّﻣﺎ ﻣﺘﻌﺮض ﺳـﻨﺪ آن ﻧﻤﯽﺷﻮد ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت‬‫اﺑﺘﺪا ‪ 92‬ﻧﻔﺮ از ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧـﺪ ﻧﺎم ﻣﯽﺑﺮد) ﭼﻮن از ﻧﻈﺮ اﯾﺸﺎن ﺑﺤﺚ از ﺳـﻨﺪ ﻣﻘـّﺪم ﺑﺮ ﺑﺤﺚ از دﻻﻟﺖ اﺳﺖ( و‬‫ﻋّﻠﺖ ﻣﻄﺮح ﮐﺮدن ﻧـﺎم اﯾﻦ اﻓﺮاد آﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را ﺑﯽﺳـﻨﺪ داﻧﺴـﺘﻪ و ﻣﻨﮑﺮ ﺳـﻨﺪ‪ -‬ﺣﺘﯽ ﺿـﻌﯿﻒ‪ -‬ﺑﺮاي آن ﻣﯽﺷﻮد و‬‫ﺳﭙﺲ ﻧﺎم ﮐﺘﺐ ﻣﻌﺘﺒﺮي ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ در آﻧﻬﺎ ﻧﻘﻞ ﺷﺪه را ذﮐﺮ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫د‪ :‬رﯾﺸﻪﯾﺎﺑﯽ ﺑﺤﺚ‬‫ﯾﮑﯽ از ﻗﻮاﻋﺪي ﮐﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت در رّد اﺳﺘﺪﻻل ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺧﻮد ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺮده رﯾﺸﻪﯾﺎﺑﯽ اﻗﻮاﻟﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ اﺳﺘﺪﻻل ﺷﺪه و ﺑﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 19‬از ‪206‬‬‫ﻋﻨﻮان دﻟﯿﻞ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ و از اﯾﻦ راه ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﺑﻪ اﻫﺪاف ﺧﻮﺑﯽ دﺳﺖ ﭘﯿﺪا ﮐﻨﺪ‪:‬‬‫‪ -1‬اﯾﺸـﺎن در ﺻـﺪد آن ﺑـﻮده ﮐﻪ روﺷﻦ ﮐﻨـﺪ دﻫﻠﻮي ﻣﻄﻠﺐ ﺟﺪﯾـﺪي را در ﮐﺘـﺎب ﺧﻮد ﻣﻄﺮح ﻧﮑﺮده اﺳﺖ ﺑﻠﮑﻪ ﺗﻤـﺎم ﻣﻄـﺎﻟﺐ او در‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬـﺎي ﭘﯿﺶ از وي ﻧﯿﺰ ﻣﻄﺮح ﺷـﺪه اﺳﺖ و ﻟـﺬا ﺑـﺎ ﺗﺤﻘﯿﻘـﺎت ﺧـﻮد ﺛـﺎﺑﺖ ﻣﯽﮐﻨـﺪ ﮐﻪ دﻫﻠـﻮي ﺻﻮاﻗﻊ ﻧﺼـﺮ اﷲ ﮐـﺎﺑﻠﯽ را ﺑﻪ ﻓﺎرﺳـﯽ‬‫ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪه‬‫و ﻋﻼـوه ﺑﺮ آن ﻣﻄـﺎﻟﺒﯽ را از ﭘـﺪرش ﺣﺴـﺎم اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﻬﺎرﻧﺒﻮري‪ -‬ﺻـﺎﺣﺐ اﻟﻤﺮاﻓﺾ‪ -‬ﺑﻪ آن اﻓﺰوده اﺳﺖ و آن را ﺑﻪ ﻋﻨـﻮان» ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ‬‫ﻋﺸﺮﯾﻪ« اراﺋﻪ ﮐﺮده اﺳﺖ و ﯾﺎ اﯾﻨﮑﻪ» ﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ« وي ﺑﺮﮔﺮدان» ﮐﻔﺎﯾﮥ اﻟﻤﺘﻄﻠﻊ« ﺗﺎج اﻟﺪﯾﻦ دﻫﺎن اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -2‬اﯾﺸﺎن در رﯾﺸﻪﯾﺎﺑﯽ اﻗﻮال ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﯽرﺳﺪ ﮐﻪ ﺑﻌﻀﯽ از اﻗﻮال ﯾﺎ ﻧﺴﺒﺖﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺑﻌﻀﯽ اﻓﺮاد داده ﺷﺪه ﺣﻘﯿﻘﺖ ﻧﺪارد‪.‬‬‫ﻣﺜﻼـ زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ درﺑﺎره ﺣـﺪﯾﺚ ﻃﯿﺮ از ﻗﻮل ﺷـﻌﺮاﻧﯽ در ﯾﻮاﻗﯿﺖ ﻣﻄﺮح ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ اﺑﻦ ﺟﻮزي آن را در ﺷـﻤﺎر اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﻮﺿﻮﻋﻪ آورده‬‫ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪ ...»:‬اوﻻ ادﻋﺎي ذﮐﺮ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ را در ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت از اﻗﺒﺢ اﻓﺘﺮاآت و اﺳـﻤﺞ اﺧﺘﻼﻗﺎت و اوﺿﺢ ﮐﺬﺑﺎت و اﻓﻀـﺢ‬‫ﺧﺰﻋﺒﻼـﺗﺴﺖ و ﻗﻄﻊ ﻧﻈﺮ از آن ﮐﻪ از ﺗﻔﺤﺺ و ﺗﺘﺒﻊ ﺗـﺎم ﮐﺘـﺎب» اﻟﻤﻮﺿﻮﻋﺎت« اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﮐﻪ ﻧﺴـﺨﻪ ﻋﺘﯿﻘﻪ آن ﺑﺤﻤـﺪ اﷲ اﻟﻐﺎﻓﺮ ﭘﯿﺶ‬‫ﻗﺎﺻـﺮ ﻣﻮﺟﻮدﺳﺖ ﻫﺮﮔﺰ اﺛﺮي از اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﭘﯿﺪا ﻧﻤﯽﺷﻮد ﺳﺎﺑﻘﺎ درﯾﺎﻓﺘﯽ ﮐﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﻋﻼي ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻧﻤﻮده ﺑﺎﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ اﺑﻮ اﻟﻔﺮج ﯾﻌﻨﯽ‬‫اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را در ﮐﺘـﺎب اﻟﻤﻮﺿﻮﻋـﺎت ذﮐﺮ ﻧﮑﺮده‪ ،‬و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻧﯿﺰ ﺻـﺮاﺣﮥ اﻓـﺎده ﻓﺮﻣﻮده ﮐﻪ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي در ﻣﻮﺿﻮﻋـﺎت‬‫ﺧﻮد آن را ذﮐﺮ ﻧﻨﻤﻮده ﭘﺲ اﮔﺮ ﺷـﻌﺮاﻧﯽ اﺻﻞ ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻮﺿﻮﻋﺎت را ﻧﺪﯾﺪه و ﺑﺮ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺣﺎﻓﻆ ﻋﻼي ﻫﻢ ﻣﻄﻠﻊ ﻧﮕﺮدﯾﺪه ﺑﻮد ﮐﺎش ﺑﺮ‬‫اﻓـﺎده اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﮐﻪ در ﻟﻮاﻗـﺢ اﻻﻧﻮار ﻧﻬﺎﯾﺖ ﻣﺪﺣﺖﺳـﺮاﯾﯽ او ﻧﻤﻮده ﻣﻄﻠﻊ ﻣﯽﮔﺮدﯾـﺪ و ﺧﻮﻓﺎ ﻣﻦ اﻟﺨﺰي و اﻟﺨﺴـﺮان ﮔﺮد اﯾﻦ ﮐـﺬب و‬‫ﺑﻬﺘﺎن ﻧﻤﯽﮔﺮدﯾﺪ و‪«...‬‬‫) ‪ (1‬ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ اﮐﺮم) ص( ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ ...:‬و ﻟﮑﻦ اﷲ ﯾﺤﺐ ﻋﺒﺪا إذا ﻋﻤﻞ ﻋﻤﻼ أﺣﮑﻤﻪ‪ .‬اﻣﺎﻟﯽ ﺻﺪوق‪ -‬ص ‪[344‬‬‫‪ -3‬ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﺑﺎ اﯾﻦ ﺷﯿﻮه ﺧﻮد ﺗﺤﺮﯾﻔﺎت و ﺗﺼﺮﻓﺎﺗﯽ ﮐﻪ در ﺑﻌﻀﯽ اﻗﻮال و اﻧﺘﺴﺎبﻫﺎ روي داده را ﮐﺸﻒ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺜﻼ درﺑﺎره ﺣـﺪﯾﺚ ﻧﻮر دﻫﻠﻮي ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ »:‬اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﻪ اﺟﻤﺎع اﻫﻞ ﺳـﻨﺖ ﻣﻮﺿﻮع اﺳﺖ و در اﺳـﻨﺎد آن‪ ...‬در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﺑﻪ ﮐﻼم اﺑﻦ‬‫روزﺑﻬﺎن ﮐﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻ ﻣﺴﺘﻨﺪ ﻧﺼﺮ اﷲ ﮐﺎﺑﻠﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ دﻫﻠﻮي ﻫﻢ از ﮐﺎﺑﻠﯽ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺧﻮد را أﺧﺬ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻣﯽﮐﻨﯿﻢ‪ .‬وي در اﯾﻦ ﺑﺎره‬‫ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ »:‬اﺑﻦ ﺟﻮزي اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را در ﮐﺘـﺎب ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت آورده و ﻧﻘﻞ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎ ﮐﺮده اﺳﺖ‪ .‬و اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﻮده و در اﺳـﻨﺎد‬‫آن‪ «...‬ﺳﭙﺲ ﮐﺎﺑﻠﯽ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪ »:‬و اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺎﻃﻞ اﺳﺖ ﭼﻮن ﺑﻪ اﺟﻤﺎع أﻫﻞ ﺧﺒﺮ وﺿﻌﯽ اﺳﺖ و در اﺳﻨﺎد آن‪«...‬‬‫ﭘﺲ اﺟﻤـﺎع اﻫـﻞ ﺧﺒﺮ را در اﯾﻨﺠـﺎ ﮐـﺎﺑﻠﯽ اﺿـﺎﻓﻪ ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ .‬اّﻣﺎ اﯾﻨﮑﻪ اﺑﻦ ﺟﻮزي آن را در ﮐﺘﺎب ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﺧﻮد ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪ ،‬ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ‬‫ﺣﺪﯾﺚ دﯾﮕﺮي ﻏﯿﺮ از ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻮر اﺳﺖ ‪ ...‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟّﻠﻪ» ص«‪ :‬ﺧﻠﻘﺖ أﻧﺎ و ﻫﺎرون ﺑﻦ ﻋﻤﺮان و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ زﮐﺮﯾﺎ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‬‫ﻣﻦ ﻃﯿﻨﮥ واﺣﺪة[‬‫ه‪ :‬ذﮐﺮ ﻣﻮارد ﻣﺨﺎﻟﻒ اﻟﺘﺰام‬‫اﯾﺸﺎن در ﻣﻮارد ﻣﺘﻌﺪد‪ ،‬ﺑﻪ رﻋﺎﯾﺖ ﻧﮑﺮدن ﻗﻮاﻋﺪ ﺑﺤﺚ ﺗﻮﺳﻂ دﻫﻠﻮي و آﻧﭽﻪ ﮐﻪ وي ﺧﻮد را ﻣﻠﺘﺰم ﺑﻪ آن داﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬اﺷﺎره ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ﻣﺜﻼ دﻫﻠﻮي ﺧﻮد را ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻣﻠﺘﺰم داﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬‫‪ -1‬در ﻧﺰد اﻫﻞ ﺳـﻨﺖ ﻗﺎﻋـﺪه آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ ﮐﺘﺎب ﺣﺪﯾﺜﯽ ﮐﻪ ﺻﺎﺣﺐ آن ﺧﻮد را ﻣﻠﺘﺰم ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﺧﺼﻮص أﺧﺒﺎر ﺻـﺤﯿﺢ ﻧﺪاﻧﺪ‪ ،‬اﺣﺎدﯾﺚ‬‫آن ﻗﺎﺑﻞ اﺣﺘﺠﺎج ﻧﯿﺴﺖ‬‫‪ -2‬ﻫﺮ ﭼﻪ ﮐﻪ ﺳﻨﺪ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ اﺻﻼ ﺑﻪ آن ﮔﻮش داده ﻧﻤﯽﺷﻮد‪.‬‬‫‪ -3‬ﺑﺎﯾﺪ در اﺣﺘﺠﺎج ﺑﺮ ﺷﯿﻌﻪ ﺑﺎ اﺧﺒﺎر ﺧﻮدﺷﺎن ﺑﺮ آﻧﻬﺎ اﺣﺘﺠﺎج ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﭼﻮن اﺧﺒﺎر ﻫﺮ ﻓﺮﻗﻪاي ﻧﺰد ﻓﺮﻗﻪ دﯾﮕﺮ ﺣﺠّﯿﺖ ﻧﺪارد‪.‬‬‫‪ -4‬اﺣﺘﺠﺎج ﺑﺎ اﺣﺎدﯾﺚ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺑﺮ ﺷﯿﻌﻪ ﺟﺎﯾﺰ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫اّﻣﺎ در ﻋﻤﻞ در ﻣﻮارد زﯾﺎدي ﺑﺮ ﺧﻼف آﻧﻬﺎ ﻋﻤﻞ ﮐﺮده و ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻮارد ﺗﻮﺟﻪ داده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 20‬از ‪206‬‬‫و‪ :‬رّد ﺑﺮ ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ ﺑﺎ ﮐﻼم ﺧﻮدﺷﺎن‬‫ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت در رّد ﻣﻄﺎﻟﺐ دﻫﻠﻮي ﮔﺎﻫﯽ ﺑﻪ ﮐﻠﻤﺎت وي در ﺟﺎي دﯾﮕﺮ ﮐﺘﺎﺑﺶ ﯾﺎ ﺑﻪ ﮐﻠﻤﺎت ﭘﺪرش و ﺳﺎﯾﺮ ﻋﻠﻤﺎء اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ ﺟﻮاب‬‫داده و آن را ﻧﻘﺾ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ز‪ :‬ﺑﺮرﺳﯽ اﺣﺎدﯾﺚ از ﻫﻤﻪ ﺟﻮاﻧﺐ‬‫ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ وارد ﺑﺤﺚ از اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﯽﺷﻮد آن را از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ‪ ،‬ﺷﺄن ﺻﺪور و ﻣﺘﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار ﻣﯽدﻫﺪ و در‬‫ﻫﺮ ﻗﺴﻤﺖ ﺑﺎ ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﯽ دﻗﯿﻖ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻻزم را ﻣﻄﺮح ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ح ‪ :‬ﻧ ﻘ ﺾ و ﻣ ﻌ ﺎر ﺿ ﮥ‬‫اﯾﺸﺎن در ﻣﻮارد ﻣﺘﻌّﺪد اﺳﺘﺪﻻل ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ را ﺑﺎ ﻣﻮارد ﻣﺸﺎﺑﻪ‪ -‬ﮐﻪ ﺧﻮد آﻧﻬﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آن اذﻋﺎن دارﻧﺪ‪ -‬ﻧﻘﺾ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ﻣﺜﻼ زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ دﻫﻠﻮي در ﺟﻮاب ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ »:‬اﮔﺮ ﻧﻈﺮ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ) ص( ﺑﯿﺎن ﮐﺮدن ﻣﺴـﺌﻠﻪ اﻣﺎﻣﺖ و ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻮد آن را ﺑﺎ ﻟﻔﻆ‬‫ﺻﺮﯾـﺢ ﻣﯽﮔﻔﺖ ﺗﺎ در آن اﺧﺘﻼﻓﯽ ﻧﺒﺎﺷـﺪ« ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت آن را ﺑﺎ ﺣـﺪﯾﺚ» اﻷﺋﻤـﮥ ﻣﻦ ﺑﻌـﺪي اﺛﻨﺎ ﻋﺸـﺮ« ﮐﻪ ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ اﻫﻞ‬‫ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻘﺾ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ در ﺟﻮاب ﺑﻌﺾ اﺳﺘﺪﻻﻻت آﻧﺎن ﺑﻪ ﻣﻌﺎرض آﻧﻬﺎ از ﮐﺘﺐ و اﻗﻮال ﺧﻮدﺷﺎن اﺳﺘﺪﻻل ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ﻟﺬا اﺳـﺘﺪﻻل دﻫﻠﻮي ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ» اﺻـﺤﺎﺑﯽ ﮐﺎﻟﻨﺠﻮم ﻓﺒﺄﯾﻬﻢ اﻗﺘﺪﯾﺘﻢ اﻫﺪﯾﺘﻢ« را ﺑﺎ اﺣﺎدﯾﺜﯽ ﮐﻪ در ذّم اﺻـﺤﺎب در ﮐﺘﺐ ﺻـﺤﺎح اﻫﻞ ﺳﻨﮥ‬‫وارد ﺷﺪه ﻧﻘﺾ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫اﺑﻌﺎد ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻋﺒﻘﺎت‬‫‪ -1‬ﺑﻌﺪ ﻋﻠﻤﯽ‬‫ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻫﻤﯿﻦ ﮐﻪ دﯾﺪ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺷﺪه ﮐﻪ از ﻧﻈﺮ دﯾﻦ و ﻋﻠﻢ و ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﺷـﺮف ﻣﻮﺿﻊ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﺗﻮﺿﯿﺢ اﺷﺘﺒﺎه اﻧﮕﯿﺰﯾﻬﺎي آن‬‫ﭘﺮداﺧﺖ و ﺟﻬﻞ ﭘﺮاﮐﻨﯿﻬﺎي آن را ﺟﺒﺮان و ﺗﻔﺮﻗﻪ آﻓﺮﯾﻨﯿﻬﺎي آن را ﺑﺎزﭘﺲ راﻧﺪه و دروﻏﻬﺎي آن را ﺑﺮ ﻣﻼ ﺳﺎﺧﺖ‬‫در اﺑﺘﺪاء ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﮔﺴﺘﺮش ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت ﺧﻮﯾﺶ و ﭘﯿﺪا ﮐﺮدن ﻣﺂﺧﺬ و اﻃﻼﻋﺎت وﺳﯿﻊ ﻣﯽرود و ﺳﺎﻟﻬﺎي ﺳﺎل از ﻋﻤﺮ ﺧﻮﯾﺶ را در اﯾﻦ راه‬‫ﺻﺮف ﻣﯽﮐﻨﺪ‪1 .‬‬‫در ﺣﺎﻟﯿﮑﻪ ﭘﺎﺳـﺦ دادن ﺑﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻪﻫﺎي واﻫﯽ و ﺑﯽرﯾﺸﻪ ﺗﺤﻔﻪ ﺑﺎ ﯾﮏ ﺻـﺪم ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت اﯾﺸﺎن ﻫﻢ ﻣﻤﮑﻦ ﺑﻮد‪ ،‬اّﻣﺎ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﺎ اﯾﻦ‬‫ﮐﺎر ﺧﻮد ﺗﺮﺑﯿﺖ ﻋﻠﻤﯽ ﻣﮑﺘﺐ ﺗﺸﯿﻊ و ژرفﻧﮕﺮي ﯾﮏ ﻋﺎﻟﻢ ﺷﯿﻌﯽ و اﺣﺘﺮام ﮔﺬاﺷﺘﻦ ﺑﻪ ﺷﻌﻮر اﻧﺴﺎﻧﯽ را ﺑﻪ ﻧﻤﺎﯾﺶ ﻣﯽﮔﺬارد‪.‬‬‫‪ -2‬ﺑﻌﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬـﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻗﺼـﺪ ﺗﺨﻄﺌﻪ و رّد ﻣـﺬﻫﺐ اﻫـﻞ ﺑﯿﺖ) ع( ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺗﺤﻘﯿﺮ ﻣﻔـﺎﻫﯿﻢ ﻋـﺎﻟﯽ اﺳـﻼم‪ ،‬رّد ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻋـﺎدل‬‫ﻣﻌﺼﻮم ﺑﺮ ﺣﻖ‪ ،‬ﻃﺮﻓـﺪاري از ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺟﺒـﺎران‪ ،‬دور داﺷـﺘﻦ ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن از ﭘﯿﺮوي ﻣﮑﺘﺒﯽ ﮐﻪ ﺑـﺎ ﻇﻠﻢ و ﻇـﺎﻟﻢ در ﺳﺘﯿﺰ اﺳﺖ و ﺧﯿـﺎﻧﺖ ﺑﻪ‬‫اﺳـﻼم و ﻣﺴـﻠﻤﯿﻦ اﺳﺖ و اﯾﻦ آﺛﺎر از ﺳـﻄﺢ ﯾﮏ ﺷـﻬﺮ و ﻣﻤﻠﮑﺖ ﺷﺮوع ﺷﺪه و داﻣﻨﻪ آن ﺑﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻋﺎﻟﯽ ﺑﺸﺮي ﻣﯽﮐﺸﺪ‪ .‬ﻟﺬا ﮐﺘﺎﺑﻬﺎﯾﯽ‬‫ﮐﻪ ﻋﺎﻟﻤﺎن ﺷـﯿﻌﻪ ﺑﻪ ﻗﺼﺪ دﻓﺎع و ﻧﻪ ﻫﺠﻮم در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﻨﺪ ﻧﻈﺮ ﻧﺎدرﺳﺖ دﯾﮕﺮان را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺷﯿﻌﻪ و ﭘﯿﺮوي از آل ﻣﺤﻤﺪ) ص(‬‫درﺳﺖ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﮐﻢ ﮐﻢ ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺣﻖ و ﻧﺰدﯾﮏ ﺷﺪن ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﺑﻪ ﻫﻢ‪ -‬ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺻﺤﯿﺢ آن ﻣﻨﺘﻬﯽ ﻣﯽﮔﺮدد‪.‬‬‫‪ -3‬ﺑﻌﺪ دﯾﻨﯽ‬‫اﻫﻤﯿﺖ ﻫﺮ دﯾﻦ و ﻣﺮام ﺑﻪ ﻣﺤﺘﻮاي ﻋﻘﻠﯽ و ﻋﻠﻤﯽ آن اﺳﺖ و ﺑﻪ ﺑﯿـﺎن دﯾﮕﺮ ﻣﻬﻤـﺘﺮﯾﻦ ﺑﺨﺶ از ﯾـﮏ دﯾﻦ و ﻋﻘﯿـﺪه ﺑﺨﺶ اﺟﺘﻬـﺎدي آن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 21‬از ‪206‬‬‫اﺳـﺖ ﻧـﻪ ﺑﺨﺶ ﺗﻘﻠﯿـﺪي‪ .‬ﭼـﻮن اﯾﻦ ﺑﺨﺶ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫـﻮﯾﺖ اﻋﺘﻘـﺎدي و ﺷﺨﺼـﯿﺖ دﯾﻨﯽ ﻓﺮد را ﻣﯽﺳـﺎزد‪ .‬ﺑﻨـﺎﺑﺮاﯾﻦ ﮐﻮﺷـﻨﺪﮔﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﺎ‬‫ﭘﯿﮕﯿﺮﯾﻬﺎي ﻋﻠﻤﯽ و ﭘﮋوﻫﺸـﻬﺎي ﺑﯿﮑﺮان ﺧﻮﯾﺶ ﻣﺒﺎﻧﯽ اﻋﺘﻘﺎدي را ﺗﻮﺿـﯿﺢ ﻣﯽدﻫﻨﺪ و ﺣﺠﻢ دﻻﯾﻞ و ﻣﺴـﺘﻨﺪات دﯾﻦ را ﺑﺎﻻ ﻣﯽﺑﺮﻧﺪ و ﺑﺮ‬‫ﺗﻮان اﺳـﺘﺪﻻﻟﯽ و ﻧﯿﺮوي ﺑﺮﻫﺎﻧﯽ دﯾﻦ ﻣﯽاﻓﺰاﯾﻨـﺪ و ﻧﻘﺎط ﻧﯿﺎزﻣﻨـﺪ ﺑﻪ اﺳـﺘﻨﺎد و ﺑﯿﺎن را ﻣﻄﺮح ﻣﯽﺳﺎزﻧـﺪ و روﺷﻦ ﻣﯽﮐﻨﻨـﺪ‪ ،‬اﯾﻨﺎن در واﻗﻊ‬‫ﻫﻮﯾﺖ اﺳﺘﻮار دﯾﻦ را ﻣﯽﺷﻨﺎﺳﺎﻧﻨﺪ و ﺟﺎذﺑﻪ ﻣﻨﻄﻖ ﻣﺴﺘﻘﻞ آﯾﯿﻦ ﺣﻖ را ﻧﯿﺮو ﻣﯽﺑﺨﺸﻨﺪ‪.‬‬‫‪ -4‬ﺑﻌﺪ اﺧﻼص‬‫ﻧﻘﺶ اﺧﻼـص در زﻧـﺪﮔﺎﻧﯽ و ﮐﺎرﻧـﺎﻣﻪ ﻋﺎﻟﻤـﺎن دﯾﻦ ﻣﺴـﺌﻠﻪاي اﺳﺖ ﺑﺴـﯿﺎر ﻣﻬﻢ‪ .‬اﮔﺮ زﻧـﺪﮔﯽ و ﮐـﺎر و زﻫـﺪ و وﻓﻮر اﺧﻼص ﻧﺰد اﯾﻦ‬‫ﻋﺎﻟﻤـﺎن ﺑـﺎ ﻋﺎﻟﻤـﺎن دﯾﮕﺮ ادﯾـﺎن و اﻗﻮام و ﯾـﺎ اﺳـﺘﺎدان و ﻣﺆﻟﻔـﺎﻧﯽ ﮐﻪ اﻫـﻞ ﻣﻘـﺎم و ﻣﺪرﮐﻨـﺪ ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﺷﻮد اﻫﻤﯿﺖ آﻧﭽﻪ ﯾﺎد ﺷـﺪ آﺷـﮑﺎر‬‫ﻣﯽﮔﺮدد‪.‬‬‫ﻋﺎﻟﻤﺎن ﺑﺎ اﺧﻼص و ﺑﻠﻨﺪ ﻫﻤﺖ و ﺗﻘﻮي ﭘﯿﺸﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﮐﻪ در ﻃﻮل ﻗﺮون و اﻋﺼﺎر اﻧﻮاع ﻣﺼﺎﺋﺐ را ﺗﺤﻤﻞ ﮐﺮدﻧﺪ و ﻣﺸﻌﻞ ﻓﺮوزان ﺣﻖ و‬‫ﺣﻖﻃﻠﺒﯽ را ﺳﺮدﺳﺖ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﭼﻨﺎن ﺑﻮدﻧﺪ و ﭼﻨﺎن اﺧﻼﺻﯽ در ﮐﺎر و اﯾﻤﺎﻧﯽ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻊ ﺧﻮﯾﺶ داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬‫‪ -5‬ﺑﻌﺪ اﻗﺘﺪا‬‫ﯾﻘﯿﻨـﺎ اﻃﻼـع از اﺣﻮال اﯾﻨﮕﻮﻧﻪ ﻋﺎﻟﻤـﺎن و ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﮐﺎر و اﺧﻼص آﻧﺎن و ﮐﻮﺷﺸـﻬﺎي ﺑﯿﮑﺮاﻧﯽ ﮐﻪ در راه ﺧـﺪﻣﺘﻬﺎي ﻣﻘـﺪس و ﺑﺰرگ‬‫ﮐﺮدهاﻧﺪ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﻋﺎﻣﻠﯽ ﺗﺮﺑﯿﺖ ﮐﻨﻨﺪه و ﺳﺎزﻧﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﭼﻪ ﺑﺴـﯿﺎر ﻋﺎﻟﻤـﺎﻧﯽ ﮐﻪ در زﯾﺴـﺘﻨﺎﻣﻪ آﻧـﺎن آﻣـﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ ﺻـﺎﺣﺐ دوﯾﺴﺖ اﺛﺮ ﺑﻮدهاﻧـﺪ ﯾـﺎ ﺑﯿﺸﺘﺮ‪ .‬آﻧـﺎن از ﻫﻤﻪ ﻟﺤﻈـﺎت ﻋﻤﺮ اﺳـﺘﻔﺎده‬‫ﻣﯽﮐﺮدهاﻧﺪ و ﺑﺎ ﭼﺸﻢﭘﻮﺷﯽ از ﻫﻤﻪ ﺧﻮاﻫﺎﻧﯿﻬﺎ و ﻟّﺬﺗﻬﺎ دﺳﺖ ﺑﻪ اداي رﺳﺎﻟﺖ ﺧﻮﯾﺶ ﻣﯽزدهاﻧﺪ‪.‬‬‫ﺻـﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت روز و ﺷﺐ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻦ و ﺗﺤﻘﯿﻖ اﺧﺘﺼﺎص داده ﺑﻮد و ﺟﺰ ﺑﺮاي ﮐﺎرﻫﺎي ﺿـﺮوري از ﺟﺎي ﺧﻮد ﺑﺮﻧﻤﯽﺧﺎﺳﺖ و‬‫ﺟﺰ ﺑﻪ ﻗﺪر ﺿﺮورت ﻧﻤﯽﺧﻮرد و ﻧﻤﯽﺧﻮاﺑﯿﺪ‪ ،‬ﺣﺘﯽ در اﻋﻤﺎل و ﻋﺒﺎدات ﺷﺮﻋﯽ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻣﻘﺪار ﻓﺮاﺋﺾ اﮐﺘﻔﺎء ﻣﯽﮐﺮد‪.‬‬‫ﺗـﺎ ﺟﺎﯾﯽ ﮐﻪ دﺳﺖ راﺳﺖ وي از ﮐﺘﺎﺑﺖ ﺑﺎزﻣﺎﻧـﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺎ دﺳﺖ ﭼﭗ ﺧﻮد ﻧﻮﺷﺖ‪ .‬ﻫﺮﮔﺎه از ﻧﺸﺴـﺘﻦ ﺧﺴـﺘﻪ ﻣﯽﺷـﺪ ﺑﻪ رو ﻣﯽﺧﻮاﺑﯿـﺪ و‬‫ﻣﯽﻧﻮﺷﺖ و اﮔﺮ ﺑـﺎز ﻫﻢ ﺧﺴـﺘﻪ ﻣﯽﺷـﺪ ﺑﻪ ﭘﺸﺖ ﻣﯽﺧﻮاﺑﯿـﺪ و ﮐﺘﺎب را روي ﺳـﯿﻨﻪ ﺧﻮد ﻣﯽﮔـﺬاﺷﺖ و ﻣﯽﻧﻮﺷﺖ ﺗﺎ ﺟﺎﯾﯽ ﮐﻪ آﯾـﮥ اﻟﻠّﻪ‬‫اﻟﻌﻈﻤﯽ ﻣﺮﻋﺸﯽ ﻧﺠﻔﯽ ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﻓﺮزﻧﺪ اﯾﺸﺎن ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ »:‬زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺟﻨﺎزه اﯾﺸﺎن را روي ﻣﻐﺘﺴﻞ ﻗﺮار دادﻧﺪ اﺛﺮ ﻋﻤﯿﻖ‬‫ﯾﮏ ﺧﻂ اﻓﻘﯽ ﺑﺮ روي ﺳﯿﻨﻪ ﺷﺮﯾﻒ اﯾﺸﺎن ﮐﻪ ﺣﺎﮐﯽ از ﻣﺤﻞ ﻗﺮار دادن ﮐﺘﺎب ﺑﺮ آن ﺑﻮد دﯾﺪه ﺷﺪ‪«.‬‬‫درﺑﺎره ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻫﻨﺪي‪ -‬رﺣﻤﮥ اﷲ ﻋﻠﯿﻪ‪ -‬ﻧﻮﺷـﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ از ﺑﺲ ﻧﻮﺷﺖ دﺳﺖ راﺳـﺘﺶ از ﮐﺎر اﻓﺘﺎد‪ .‬اﯾﻦ ﺗﻌﻬﺪ ﺷـﻨﺎﺳﺎن اﯾﻨﺴﺎن ﺑﻪ‬‫ﺑﺎزﺳﺎزﯾﻬﺎي ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ و اﻗﺪاﻣﺎت ﻋﻠﻤﯽ ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﻧﯿﺮوﻫﺎي ﺑﺪﻧﯽ ﺧﻮد را در راه آرﻣﺎﻧﻬﺎي ﺑﻠﻨﺪ ﻧﻬﺎده و ﺑﺎ ﻫﻤﺖ ﺑﻠﻨﺪ ﺗﻦ ﺑﻪ رﻧﺞ داﺷﺘﻪاﻧﺪ‬‫ﺗﺎ ﺟﺎﻧﻬﺎي دﯾﮕﺮ ﻣﺮدﻣﺎن آﮔﺎه و آزاد ﮔﺮدد‪.‬‬‫) ‪ (1‬ﺗﻌﺪادي از ﻣﻨﺎﺑﻊ وي ﻣﺜﻞ زاد اﻟﻤﺴـﯿﺮ ﺳـﯿﻮﻃﯽ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﻪ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﭘﺪر ﺑﺰرﮔﻮارش ﮐﻪ ﺑﻌﺪا ﺑﻪ ﺗﺸـﮑﯿﻞ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺷﺪ‪-‬‬‫ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ و ﺗﻌﺪادي از آﻧﻬﺎ را در ﺿـﻤﻦ ﺳﻔﺮﻫﺎي ﺧﻮد ﺑﻪ ﺑﻼد ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﻔﺮ ﺣﺞ و ﻋﺘﺒﺎت ﺧﺮﯾﺪاري ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﺳﻔﺮﻫﺎ از‬‫ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪﻫﺎي ﻣﻌﺘﺒﺮ ﺣﺮﻣﯿﻦ ﺷـﺮﯾﻔﯿﻦ و ﻋﺮاق ﻧﯿﺰ اﺳـﺘﻔﺎدهﻫﺎي ﻓﺮاواﻧﯽ ﺑﺮده و ﺑﻪ ﻧﺴـﺨﻪﻫﺎي اﺻـﻠﯽ دﺳﺖ ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺗﻌـﺪادي از‬‫ﮐﺘﺐ ﻧﯿﺰ ﺗﻮﺳﻂ ﺑﻌﻀـﯽ ﻋﻠﻤﺎء ﺑﻪ درﺧﻮاﺳﺖ اﯾﺸﺎن ﺑﺮاﯾﺶ ﻓﺮﺳـﺘﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ ﺑﺮاي اﺳﺘﻔﺎده از ﺑﻌﻀﯽ ﻣﺼﺎدر ﻧﯿﺰ ﻧﺎﭼﺎر ﺷﺪه ﺗﺎ ﺑﺎ ﺗﻼش‬‫ﻓﺮاوان و ﯾﺎ ﺳﺨﺘﯽ از ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪﻫﺎي ﺧﺼﻮﺻﯽ اﻓﺮاد ﻣﺨﺼﻮﺻﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ اﺳﺘﻔﺎده ﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬‫ﻣﺮﺣﻮم ﺷـﯿﺦ آﻗـﺎ ﺑﺰرگ ﭘﺲ از ﺑﺮﺷـﻤﺮدن ﺗﺄﻟﯿﻔـﺎت ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻣﯽﻧﻮﯾﺴـﺪ‪ »:‬اﻣﺮي ﻋﺠﯿﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ‪ ،‬اﯾﻦ ﻫﻤﻪ‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬـﺎي ﻧﻔﯿﺲ و اﯾـﻦ داﯾﺮة اﻟﻤﻌﺎرفﻫـﺎي ﺑﺰرگ را ﺗـﺄﻟﯿﻒ ﮐﺮده اﺳﺖ در ﺣـﺎﻟﯽ ﮐﻪ ﺟﺰ ﺑـﺎ ﮐﺎﻏـﺬ و ﻣﺮﮐﺐ اﺳـﻼﻣﯽ) ﯾﻌﻨﯽ ﮐﺎﻏـﺬ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 22‬از ‪206‬‬‫ﻣﺮﮐﺒﯽ ﮐﻪ در ﺳـﺮزﻣﯿﻨﻬﺎي اﺳـﻼﻣﯽ و ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺗﻬﯿﻪ ﻣﯽﺷﺪه اﺳﺖ( ﻧﻤﯽﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ و اﯾﻦ ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﺗﻘﻮاي ﻓﺮاوان و ورع ﺑﺴﯿﺎر‬‫او ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫اﺻﻮﻻ دوري وي از ﺑﮑﺎر ﺑﺮدن ﺻﻨﺎﯾﻊ ﻏﯿﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻣﺸﻬﻮر ﻫﻤﮕﺎن اﺳﺖ«‪.‬‬‫ﺗﻘﺮﯾﻈﺎت ﻋﺒﻘﺎت‬‫ﻣﯿﺮزاي ﺷـﯿﺮازي و ﺷـﯿﺦ زﯾﻦ اﻟﻌﺎﺑﺪﯾﻦ ﻣﺎزﻧﺪراﻧﯽ‪ ،‬ﻣﺤﺪث ﻧﻮري‪ ،‬ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﺷﻬﺮﺳـﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺷﺮﯾﻒ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺧﺮاﺳﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺣﺎج ﺳﯿﺪ‬‫اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺻﺪر‪ ،‬ﺷﯿﺦ اﻟﺸﺮﯾﻌﻪ اﺻﻔﻬﺎﻧﯽ و اﮐﺜﺮ ﺑﺰرﮔﺎن آن زﻣﺎن‪ ،‬ﺗﻘﺮﯾﻈﺎت ﺑﺴﯿﺎري ﺑﺮ آن ﮐﺘﺎب ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ و ﻋﺎﻟﻢ ﺟﻠﯿﻞ ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺎس ﺑﻦ‬‫اﺣﻤﺪ اﻧﺼﺎري ﻫﻨﺪي ﺷـﯿﺮواﻧﯽ‪ ،‬رﺳﺎﻟﻪ ﻣﺨﺼﻮﺻـﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم» ﺳﻮاﻃﻊ اﻷﻧﻮار ﻓﯽ ﺗﻘﺮﯾﻈﺎت ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار« ﺗﺄﻟﯿﻒ ﮐﺮده و در آن ﺗﺎ ﺑﯿﺴﺖ و‬‫ﻫﺸﺖ ﺗﻘﺮﯾﻆ از ﻋﻠﻤﺎء ﻃﺮاز اول ﻧﻘﻞ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺑﻌﻀﯽ از آﻧﻬﺎ ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺗﺼﺮﯾﺢ ﺷﺪه ﮐﻪ ﺑﻪ ﺑﺮﮐﺖ آن ﮐﺘﺎب در ﯾﮏ ﺳﺎل‬‫ﺟﻤﻊ ﮐﺜﯿﺮي ﺷﯿﻌﻪ و ﻣﺴﺘﺒﺼﺮ ﺷﺪهاﻧﺪ‪.‬‬‫اﯾﻦ ﮐﺘﺎب در زﻣﺎن ﺣﯿﺎت ﻣﺆﻟﻒ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1303‬ه‪ .‬ق در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﻨﺘﺨـﺒﯽ از اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب در ﺳـﺎل ‪ 1322‬ه‪ .‬ق ﺑـﻪ ﭼـﺎپ رﺳـﯿﺪه ﮐـﻪ در دو ﺑﺨﺶ ﻣﺮﺗـﺐ ﺷـﺪه اﺳـﺖ‪ ،‬ﺑﺨﺶ ﻧﺨﺴﺖ ﺗﻘﺮﯾﻈﻬـﺎ و‬‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ در ﺣﯿﺎت ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت رﺳـﯿﺪه و ﺑﺨﺶ دوم آﻧﻬﺎﯾﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻌﺪ از وﻓﺎت وي و ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪش ﺳـﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ‬‫ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮزاي ﺷﯿﺮازي در ﺑﺨﺸﯽ از ﻧﺎﻣﻪ ﺧﻮد ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﭼﻨﯿﻦ ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﺪ‪:‬‬‫»‪ ...‬واﺣﺪ أﺣﺪ أﻗﺪس‪ -‬ﻋﺰت اﺳـﻤﺎﺋﻪ‪ -‬ﮔﻮاه اﺳﺖ ﻫﻤﯿﺸﻪ ﺷـﮑﺮ ﻧﻌﻤﺖ وﺟﻮد ﺷـﺮﯾﻒ را ﻣﯿﮑﻨﻢ و ﺑﻪ ﮐﺘﺐ و ﻣﺼـّﻨﻔﺎت رﺷـﯿﻘﻪ ﺟﻨﺎﺑﻌﺎﻟﯽ‬‫ﻣﺴـﺘﺄﻧﺴﻢ و ﺣﻖ زﺣﻤﺎت و ﺧـﺪﻣﺎت آن وﺟﻮد ﻋﺰﯾﺰ را در اﺳـﻼم ﻧﯿﮑﻮ ﻣﯽﺷـﻨﺎﺳﻢ‪ .‬اﻧﺼﺎف ﺗﻮان ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺗﺎﮐﻨﻮن در اﺳـﻼم در ﻓّﻦ ﮐﻼم‬‫ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑﺎﯾﻨﮕﻮﻧﻪ ﻧﺎﻓﻊ و ﺗﻤﺎم ﺗﺼﻨﯿﻒ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻﺎ ﮐﺘﺎب ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﮐﻪ از ﺣﺴﻨﺎت اﯾﻦ دﻫﺮ و ﻏﻨﺎﺋﻢ اﯾﻦ زﻣﺎن اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺮ ﻫﺮ ﻣﺴﻠﻢ ﻣﺘﺪﯾﻦ ﻻزم اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺗﮑﻤﯿﻞ ﻋﻘﺎﺋﺪ و اﺻﻼح ﻣﻔﺎﺳﺪ ﺧﻮد ﺑﻪ آن ﮐﺘﺎب ﻣﺒﺎرك رﺟﻮع ﻧﻤﺎﯾﺪ و اﺳﺘﻔﺎده ﻧﻤﺎﯾﺪ و ﻫﺮ ﮐﺲ‬‫ﺑﻪ ﻫﺮ ﻧﺤﻮ ﺗﻮاﻧﺪ در ﻧﺸـﺮ و ﺗﺮوﯾﺞ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎد أﺣﻘﺮ ﺑﺎﯾﺪ ﺳـﻌﯽ و ﮐﻮﺷـﺶ را ﻓﺮو ﮔﺬاﺷﺖ ﻧﺪارد ﺗﺎ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در ﻧﻈﺮ اﺳﺖ اﻋﻼء ﮐﻠﻤﻪ‬‫ﺣﻖ و ادﺣﺎض ﺑﺎﻃﻞ ﺷﻮد ﮐﻪ ﺧﺪﻣﺘﯽ ﺷﺎﯾﺴﺘﻪﺗﺮ از اﯾﻦ ﺑﻄﺮﯾﻘﻪ ﺣّﻘﻪ و ﻓﺮﻗﻪ ﻧﺎﺟﯿﻪ ﮐﻤﺘﺮ در ﻧﻈﺮ اﺳﺖ‪«.‬‬‫و در ﻧﺎﻣﻪاي دﯾﮕﺮ ﮐﻪ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪:‬‬‫» ﻣﻦ در ﮐﺘﺎب ﺷـﻤﺎ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻋﺎﻟﯽ و ارﺟﻤﻨـﺪ ﺧﻮاﻧﺪم‪ ،‬ﻧﺴـﯿﻢ ﺧﻮش ﺗﺤﻘﯿﻘﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﺷـﻤﺎ ﺑﺮاي ﭘﯿﺪا ﮐﺮدن اﯾﻦ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺮدهاﯾﺪ‪ ،‬ﺑﺮ‬‫ﻫﺮ ﻣﺸﮏ ﭘﺮورده و ﻣﻌﺠﻮن دﻣﺎﻏﭙﺮوري ﺑﺮﺗﺮي دارد‪ .‬ﻋﺒﺎرات رﺳﺎي ﮐﺘﺎب‪ ،‬دﻟﯿﻞ ﭘﺨﺘﮕﯽ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه اﺳﺖ و اﺷﺎرات ﺟﻬﻞ زداي آن ﻣﺎﯾﻪ‬‫دﻗﺖ و آﻣﻮﺧﺘﻦ‪ .‬و ﭼﮕﻮﻧﻪ ﭼﻨﯿﻦ ﻧﺒﺎﺷﺪ؟ در ﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ ﮐﺘﺎب از ﺳﺮﭼﺸـﻤﻪﻫﺎي ﻓﮑﺮي ﺗﺎﺑﻨﺎك ﻧﺸﺄت ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﺠﺴـﻤﻪ اﺧﻼص‬‫و ﺗﻘﻮي ﺗﺄﻟﯿﻒ ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬آري ﮐﺘﺎب ﺑﺎﯾﺪ از اﯾﻦ دﺳﺖ ﺑﺎﺷﺪ و ﻣﺆﻟﻒ از اﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ و اﮔﺮ ﻏﯿﺮ از اﯾﻦ ﺑﺎﺷﺪ ﻫﺮﮔﺰ ﻣﺒﺎد و ﻣﺒﺎد‪«.‬‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺷـﯿﺦ زﯾﻦ اﻟﻌﺎﺑـﺪﯾﻦ ﻣﺎزﻧـﺪراﻧﯽ ﻧﺎﻣﻪﻫـﺎﯾﯽ ﺑﻪ ﺑﺰرﮔـﺎن ﻫﻨـﺪ ﻣﯽﻧﻮﯾﺴـﺪ و در آﻧﻬﺎ از ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ و ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت اﯾﺸﺎن ﺗﺠﻠﯿﻞ‬‫ﻣﯽﮐﻨﺪ و آﻧﺎن را ﺗﺸﻮﯾﻖ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ ﺗﺎ دﯾﮕﺮ آﺛﺎر ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴـﯿﻦ را ﺑﻪ ﭼﺎپ ﺑﺮﺳﺎﻧﻨﺪ و ﺿـﻤﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﻣﻔﺼﻠﯽ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ‬‫ﺣﺴﯿﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪:‬‬‫»‪ ...‬ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻟﯿﺎﻗﺖ و ﻣﺘﺎﻧﺖ و اﺗﻘﺎن ﺗﺎ اﻵن از ﺑﻨﺎن ﺗﺤﺮﯾﺮ ﻧﺤﺮﯾﺮي ﺳـﺮ ﻧﺰده و ﺗﺼﻨﯿﻔﯽ در اﺛﺒﺎت ﺣّﻘﯿﺖ ﻣﺬﻫﺐ و اﯾﻘﺎن ﺗﺎ اﯾﻦ زﻣﺎن‬‫از ﺑﯿﺎن ﺗﻘﺮﯾﺮ ﺣﺒﺮ ﺧﺒﯿﺮي ﺻﺎدر و ﻇﺎﻫﺮ ﻧﮕﺸـﺘﻪ‪ .‬از ﻋﺒﻘﺎﺗﺶ راﺋﺤﻪ ﺗﺤﻘﯿﻖ وزان و از اﺳـﺘﻘﺼﺎﯾﺶ اﺳـﺘﻘﺼﺎ ﺑﺮ ﺟﻤﯿﻊ دﻻﺋﻞ ﻋﯿﺎن و ﻟّﻠﻪ دّر‬‫ﻣﺆﻟّﻔﻬﺎ و ﻣﺼّﻨﻔﻬﺎ‪«...‬‬‫ﻣﺮﺣﻮم ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺎس ﻗﻤﯽ در ﻓﻮاﺋﺪ اﻟﺮﺿﻮﯾﻪ ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﺪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 23‬از ‪206‬‬‫» وﺟﻮد آﻧﺠﻨﺎب از آﯾﺎت اﻟﻬﯿﻪ و ﺣﺠـﺞ ﺷـﯿﻌﻪ اﺛﻨﯽ ﻋﺸـﺮﯾﻪ ﺑﻮد ﻫﺮ ﮐﺲ ﮐﺘﺎب ﻣﺴـﺘﻄﺎب ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﮐﻪ از ﻗﻠﻢ دررﺑﺎر آن ﺑﺰرﮔﻮار‬‫ﺑﯿﺮون آﻣﺪه ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﮐﻨﺪ ﻣﯽداﻧﺪ ﮐﻪ در ﻓﻦ ﮐﻼم ﺳّﯿﻤﺎ در ﻣﺒﺤﺚ اﻣﺎﻣﺖ از ﺻﺪر اﺳﻼم ﺗﺎﮐﻨﻮن اﺣﺪي ﺑﺪان ﻣﻨﻮال ﺳﺨﻦ ﻧﺮاﻧﺪه و ﺑﺮ آن‬‫ﻧﻤﻂ ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﻧﭙﺮداﺧﺘﻪ و اﻟﺤﻖ ﻣﺸﺎﻫﺪ و ﻋﯿﺎن اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ اﺣﺎﻃﻪ و اﻃﻼع و ﺳﻌﻪ ﻧﻈﺮ و ﻃﻮل ﺑﺎع ﻧﯿﺴﺖ ﺟﺰ ﺑﺘﺄﯾﯿﺪ و اﻋﺎﻧﺖ ﺣﻀﺮت إﻟﻪ‬‫و ﺗﻮﺟﻪ ﺳﻠﻄﺎن ﻋﺼﺮ روﺣﻨﺎ ﻟﻪ ﻓﺪاه«‪.‬‬‫ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫اداﻣﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻗﺴﻤﺖ دﻻﻟﺖ‬‫اﺷﺎره‬‫ﺑﺴﻢ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺮﺣﯿﻢ‬‫ﻧﻘﺾ ورد ﻣﺼﻨﻒ ﺑﺮ ﻫﻔﻮات دﻫﻠﻮي‬‫و ﻫﺮ ﮔﺎه ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﺣﺴﻦ ﺗﻮﻓﯿﻘﻪ‪ ،‬ﻋﺒﺎرات اﺋﻤﻪ ﺳـﻨﯿﻪ ﻣﺘﻀـﻤﻦ ﻃﺮق ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺷﻨﯿﺪي‪ ،‬و ﺑﺮ اﺳﻤﺎء ﺟﻤﻌﯽ از ﻧﺎﻗﻠﯿﻦ و ﻣﺨﺮﺟﯿﻦ آن‬‫ﻣﻄﻠﻊ ﺷـﺪي‪ ،‬ﭘﺲ ﺣﺎﻻـ ﻣﺘﻮﮐﻼ ﻋﻠﯽ اﻻﻟﻄﺎف اﻻﻟﻬﯿـﮥ‪ ،‬و ﻣﻌﺘﻤـﺪا ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻮﻓﯿﻘﺎت اﻟﺮﺑﺎﻧﯿـﮥ اﻟﻐﯿﺮ اﻟﻤﺘﻨﺎﻫﯿـﮥ ﺷـﺮوع ﻣﯽﻧﻤﺎﺋﯿﻢ در ﻧﻘﺾ ورد‬‫ﻓﻘﺮات ﻋﺒﺎرت ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻧﺤﺮﯾﺮ ﮐﻪ در ﺟﺰء اول آن را ﺑﺎﻟﺘﻤﺎم وارد ﮐﺮدهاﯾﻢ‪.‬‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬اول‪ :‬ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮐﻪ ﺑﻄﻤﻄﺮاق ﺑﺴﯿﺎر در ﮐﺘﺐ اﯾﺸﺎن ﻣﺬﮐﻮر ﻣﯽﺷﻮد و آن را ﻧﺺ ﻗﻄﻌﯽ در اﯾﻦ ﻣﺪﻋﯽ ﻣﯽاﻧﮕﺎرﻧﺪ« ]‪.[1‬‬‫اﻗﻮل‪ :‬ﻣﺨـﺎﻃﺐ ﺣﻤﯿـﺪ اﻻﺧﻼـق زﮐﯽ اﻻﻋﺮاق‪ ،‬ﺑﺴـﺒﺐ ﮐﻤﺎل ﻣﺠﺎﻧﺒﺖ از ﻋﻨﺎد و ﺷـﻘﺎق‪ ،‬و ﻧﻬﺎﯾﺖ اﻧﻬﻤﺎك در ارﻋﺎد و اﺑﺮاق‪ ،‬و ازﻋﺎج و‬‫اﻗﻼق‪ ،‬ﺑﺎﯾﺮاد ﻟﻔﻆ ﻃﻤﻄﺮاق ﻣﺒﺎﻟﻐﻪ و اﻏﺮاق در اﺳﺘﻬﺰاء و ﺳﺘﻢ ﻇﺮﯾﻔﯽ‪ ،‬و ﭼﺸﻤﮏزﻧﯽ ﺑﺮ ﺗﻤﺴﮏ اﻫﻞ ﺣﻖ و وﻓﺎق ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬و ﻣﻌﺘﻘﺪﯾﻦ و‬‫ﺟـﺎن ﻧﺜـﺎران ﺑﻼـﻏﺖ و ﻓﺼـﺎﺣﺖ ﺧﻮد را ﺑﻄﺮب و رﻗﺺ در آورده‪ ،‬ﺟـﺎﻣﻪ اﻧﺴـﺎﻧﯿﺖ از اﯾﺸﺎن ﺑﺮﮐﻨـﺪه‪ ،‬و ﻟﮑﻦ اﮔﺮ اﻧـﺪك ﺗﺄﻣﻞ و ﺗـﺪﺑﺮ‬‫ﻣﯽﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﯽداﻧﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ اﻫﺎﻧﺖ و ﺗﻮﻫﯿﻦ ]‪ [1‬ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ ص ‪ 208‬ط ﭘﯿﺸﺎور‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪4 :‬‬‫و اﺳـﺘﻬﺰاء ﺳﺮاﺳـﺮ ﻣﺠﺎزﻓﺖ و ﺧﻄﺎ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻪ اﻫﺘﻤﺎم اﻫﻞ ﺣﻖ در اﺛﺒﺎت ﺗﻮاﺗﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‪ ،‬و ذﮐﺮ ﮐﺜﺮت ﻃﺮق آن‪ ،‬و ﺑﯿﺎن وﺟﻪ دﻻﻟﺖ‬‫آن ﺑﺮ اﻣـﺎﻣﺖ ﺑﺎﺛﺒـﺎت ﻣﺠﯽء »ﻣـﻮﻟﯽ« ﺑﻤﻌﻨﯽ اوﻟﯽ از ﺗﺼـﺮﯾﺤﺎت اﺋﻤـﻪ ﻋﺮﺑﯿﺖ‪ ،‬و ذﮐﺮ ﺷﻮاﻫـﺪ و ﺑﺮاﻫﯿﻦ داﻟﻪ ﺑﺮ اراده اﻣـﺎﻣﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ‬‫ﺷﻨﺎﻋﺖ اﺳﺘﻬﺰاء و ﺳﺨﺮﯾﻪ‪ ،‬و ﻟﻤﺰ و رﻣﺰ‪ ،‬و ﻏﻤﺰ و ﻫﻤﺰ ﺑﺮ ذﮐﺮ ﮐﺜﺮت ﻃﺮق و اﺛﺒﺎت ﺗﻮاﺗﺮ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﺧﻮد ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻫﺘﻤﺎم‬‫اﻫﻞ ﺣﻖ و وﻓﺎق در اﯾﻦ ﺑﺎب ﺑﺮاي ﺷﻖ ﻗﻠﻮب اﻫﻞ ﺷـﻘﺎق اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ ﺗﻮاﺗﺮ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒاﻧﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﻧﻌﻮذ ﺑﺎﻟّﻠﻪ وﻗﺎﺣﺖ ]‪ [1‬و‬‫ﺻﻔﺎﻗﺖ و ﺧﻼﻋﺖ را ﺑﻐﺎﯾﺖ ﻗﺼﻮي رﺳﺎﻧﯿﺪه‪ ،‬ﻗﺪح در ﺻﺤﺖ آن آﻏﺎز ﻣﯽﻧﻬﻨﺪ‪.‬‬‫و ﻓﻈﺎﻋﺖ اﺳﺘﻬﺰاء و ﺗﺸﻨﯿﻊ ﺑﺮ اﺛﺒﺎت ﻣﺠﯽء »ﻣﻮﻟﯽ« ﺑﻤﻌﻨﯽ اوﻟﯽ ﻧﯿﺰ ﻧﻬﺎﯾﺖ واﺿﺢ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﭼﻮن ﻣﺘﻌﺼﺒﯿﻦ ﺟﺎﺣﺪﯾﻦ ﮐﻪ ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﻫﻢ‬‫ﺗﻘﻠﯿﺪﺷﺎن ﻧﮕﺬاﺷـﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﺧﻮد را از اﻧﮑﺎر ﺳﺮاﺳـﺮ ﺧﺴﺎر ﺑﺎز ﻧﺪاﺷـﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬اﯾﻦ اﻫﺘﻤﺎم اﻫﻞ ﺣّﻖ ﺑﺮاي ﻗﻠﻊ و ﻗﻤﻊ‪ ،‬و اﺳﺘﯿﺼﺎل و اﺑﻄﺎل اﻧﮑﺎر و‬‫ﺟﺤﻮد ﻧﺎﻗﻀـﯿﻦ ﻋﻬﻮد اﺳﺖ‪ ،‬و ﻗﺒﺢ اﺳـﺘﻬﺰاء و ﺗﻤﺴـﺨﺮ ﺑﺮ ذﮐﺮ دﻻﺋﻞ و ﺷﻮاﻫﺪ و ﻗﺮاﺋﻦ دﻻﻟﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ ﻧﯿﺰ ﺑﮑﻤﺎل ﻣﺮﺗﺒﻪ‬‫ﻻﺋﺢ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ اﻗﺼﯽ‪ ،‬و ﻣﺮام اﻫﻢ و اﺳﻨﯽ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻟّﻠﻪ اﻟﺤﻤـﺪ و اﻟﻤﻨـﮥ ﮐﻪ ﺣﻘﯿﺮ ﺑﺎﻗﺘﻔـﺎي آﺛـﺎر اﻋﻼـم ﮐﺮام‪ ،‬ادﻟﻪ ﻗـﺎﻫﺮه‪ ،‬و ﺷﻮاﻫـﺪ ﺑـﺎﻫﺮه‪ ،‬و دﻻﺋﻞ زاﻫﺮه‪ ،‬و ﺣﺠـﺞ ﻇﺎﻫﺮه‪ ،‬و ﻗﺮاﺋﻦ رزﯾﻨﻪ‬‫ﻻﺋﺤﻪ‪ ،‬و اﻣﺎرات ﻣﺘﯿﻨﻪ واﺿﺤﻪ ﺑﺮ دﻻﻟﺖ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ ذﮐﺮ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻢ‪ ،‬و اﻣﺮ ﺣﻖ را روﺷﻦﺗﺮ از ﺻﺒﺢ ﻣﺴﻔﺮ ﻣﯽﮔﺮداﻧﻢ‪ ،‬و‬‫أﻟﺴـﻨﻪ ﺟﺎﺣﺪﯾﻦ و ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ را ﻻل‪ ،‬و ﺷﺒﻬﺎت و ﺗﺸﮑﯿﮑﺎت ﻣﺸﮑﮑﯿﻦ را‪ ،‬ﺑﺎﺑﻠﻎ وﺟﻮه اﺳﺘﯿﺼﺎل ]‪ [1‬اﻟﻮﻗﺎﺣﮥ و اﻟﺼﻔﺎﻗﮥ و اﻟﺨﻼﻋﮥ‪ :‬اﻟﺘﻬﺘﮏ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 24‬از ‪206‬‬‫و ﺗﺮك اﻟﺤﯿﺎء‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪5 :‬‬‫ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻢ‪.‬‬‫و از ﻃﺮاﺋﻒ اﻟﻄﺎف ﺟﻠﯿﻪ اﻟﻬﯿﻪ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ دﻻﻟﺖ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم‪ ،‬ﺣﺴﺐ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺣﺴﺎن‬‫ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﺛﺎﺑﺖ و ﻗﻄﻌﯿﺖ ﺻـﺤﺖ آن ﺑﺘﻘﺮﯾﺮ ﺣﻀـﺮت ﺑﺸﯿﺮ و ﻧﺬﯾﺮ و ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ ﺻﻠﻮات اﻟﱠﻠﻪ و ﺳﻼﻣﻪ ﻋﻠﯿﻬﻤﺎ و آﻟﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻣﺎ ﻧﻔﺢ اﻟﻤﺴﮏ و‬‫اﻟﻌﺒﯿﺮ ﻇﺎﻫﺮ و ﻣﺴﺘﻨﯿﺮ‪.‬‬‫ﭘﺲ اﯾﻦ اﺳﺘﻬﺰاء و ﺳﺨﺮﯾﻪ‪ ،‬اﻟﻌﯿﺎذ ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺑﺮ اﯾﻦ اﻧﺸﺎد و ﺗﻘﺮﯾﺮ اﺳﺖ ﻧﻪ ﺑﺮ ﺗﻘﺮﯾﺮ اﻫﻞ ﺣﻖ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻘﺘﻔﯿﺎن آﺛﺎر ﺳﺮور ﻣﺨﺘﺎر و آل اﻃﻬﺎر‬‫و ﺻﺤﺎﺑﻪ ﮐﺒﺎرﻧﺪ‪ ،‬و ﻟّﻠﻪ اﻟﺤﺠﮥ اﻟﺒﺎﻟﻐﮥ‬‫دﻫﻠﻮي ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﺑﺮﯾﺪه ﻧﺴﺒﺖ داده‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪] :‬ﺣﺎﺻـﻠﺶ آﻧﮑﻪ ﺑﺮﯾﺪة ]‪ [1‬ﺑﻦ اﻟﺤﺼـﯿﺐ اﻻﺳـﻠﻤﯽ رواﯾﺖ ﮐﻨـﺪ ﮐﻪ آن ﺣﻀـﺮت ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ در ﻏـﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﮐﻪ ﻫﻨﮕﺎم‬‫ﻣﺮاﺟﻌﺖ از ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع ﻣﯿﺎن ﻣﮑﻪ و ﻣﺪﯾﻨﻪ ﺑﺂن ﻣﻮﺿﻊ رﺳـﯿﺪ‪ ،‬ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ را ﮐﻪ در رﮐﺎب آن ﺟﻨﺎب ﺑﻮدﻧﺪ ﺣﺎﺿﺮ ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬ﺧﻄﺎب‬‫ﮐﺮد ﮐﻪ‪:‬‬‫»ﯾـﺎ ﻣﻌﺸـﺮ اﻟﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﮑﻢ؟«‪ ،‬ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗـﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻـه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻـه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ‬‫ﻋﺎداه«[ ]‪ [1] .[2‬ﺑﺮﯾﺪة ﺑﻦ اﻟﺤﺼﯿﺐ )ﺑﻀﻢ اﻟﺒﺎء و اﻟﺤﺎء( ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث اﻻﺳﻠﻤﯽ‪:‬‬‫ﺻﺤﺎﺑﯽ أﺳﻠﻢ ﻗﺒﻞ ﺑﺪر‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺸﻬﺪﻫﺎ‪ ،‬و ﺷﻬﺪ ﺧﯿﺒﺮ و ﻓﺘﺢ ﻣﮑﮥ‪ ،‬و اﺳﺘﻌﻤﻠﻪ اﻟﻨﺒﯽ )ص( ﻋﻠﯽ ﺻﺪﻗﺎت ﻗﻮﻣﻪ‪ ،‬و ﺳﮑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪ ،‬و اﻧﺘﻘﻞ اﻟﯽ‬‫اﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬ﺛﻢ اﻟﯽ ﻣﺮو ﻓﻤﺎت ﺑﻬﺎ‪ ،‬ﻟﻪ ﻓﯽ ﮐﺘﺐ اﻟﻘﻮم )‪ (167‬ﺣﺪﯾﺜﺎ‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﻐﺪﯾﺮ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(63‬‬‫ اﻻﻋﻼم ج ‪ 2‬ص ‪ -22‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 1‬ص ‪-432‬‬‫]‪ [2‬ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﮥ ص ‪ 208‬ط ﭘﯿﺸﺎور‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪6 :‬‬‫أﻗﻮل‪ :‬از ﻋﺒـﺎرات ﺳـﺎﺑﻘﻪ در اﯾﻦ ﺟﺰء و ﺟﺰء أول‪ ،‬ﺑﺤﻤـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﺣﺴﻦ ﺗﻮﻓﯿﻘﻪ‪ ،‬ﯾﻘﯿﻦ ﺣﺎﺻﻞ ﻣﯽﺷﻮد ﺑﺂﻧﮑﻪ ﺑﺮﯾـﺪه ﺗﻨﻬﺎ راوي اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ‬‫ﺷﺮﯾﻒ ﻧﯿﺴﺖ ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺴـﯿﺎري از ﺻـﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬رواﯾﺖ آن ﻧﻤﻮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﺗﺎ آﻧﮑﻪ ﻋﺪد ﺻـﺤﺎﺑﻪ ﮐﻪ روات اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒاﻧﺪ از ﺻﺪ ﮐﺲ ﻫﻢ‬‫ﻣﺘﺠﺎوز ﺷﺪه ]‪.[1‬‬‫ﭘﺲ ﭼﻨﯿﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﮐـﺜﯿﺮ اﻟﻄﺮق ﻣﺘﻨـﻮع اﻻﺳﺎﻧﯿـﺪ را‪ ،‬ﮐﻪ اﺳـﺎﻃﯿﻦ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و اﻋﻼـم ﻣـﺪﻗﻘﯿﻦ‪ ،‬ﺣﮑﻢ ﺑﺘﻮاﺗﺮ آن ﻧﻤﻮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﺻـﺮف ﺑﺒﺮﯾـﺪه‬‫ﻣﻨﺴﻮب ﺳﺎﺧﺘﻦ‪ ،‬و ﺑﺎز ﺑﺬﮐﺮ ﻟﻔﻆ )ﻃﻤﻄﺮاق ﺗﻤﺎم(‪ ،‬داد اﺳﺘﻬﺰاء و ﺳﺘﻢ ﻇﺮﯾﻔﯽ دادن‪ ،‬ﻣﺎﺟﺮاﺋﯽ ﺑﺲ ﻋﺠﯿﺐ و ﻏﺮﯾﺐ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﭘﺮ ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﺒـﺎرت ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﮐﻪ ﻣﺨـﺎﻃﺐ ﻧﺤﺮﯾﺮ در ﺗﻘﺮﯾﺮ آورده‪ ،‬ﻧﻬـﺎﯾﺖ ﻣﺨﺘﺼـﺮ و وﺟﯿﺰ اﺳﺖ‪ ،‬و از ﻋﺒﺎرات ﺳﺎﺑﻘﻪ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ‪ ،‬ﮐﻪ ﺟﻤﻌﯽ از اﺋﻤﻪ اﻋﻼم و اﺳﺎﻃﯿﻦ ﻓﺨﺎم ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﻀـﺮت ﺑﺸـﯿﺮ و ﻧﺬﯾﺮ ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ در ﺗﻤﻬﯿﺪ و‬‫ﺗﻘﺮﯾﺮ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ‪ ،‬ﺑﺴـﯿﺎري از ﻣﻄﺎﻟﺐ ذﮐﺮ ﻓﺮﻣﻮده ﮐﻪ در رواﯾﺖ ﻣﻨﻘﻮﻟﻪ ﻣﺨﺎﻃﺐ‪ ،‬ﻣﺬﮐﻮر ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﻤﻼﺣﻈﻪ اﯾﻦ ﻋﺒﺎرات‪ ،‬اوﻟﯿﺎي‬‫ﻣﺨﺎﻃﺐ آﯾﺎ ﻟﻔﻆ )ﻃﻤﻄﺮاق ﺗﻤﺎم( ﺑﻤﺰﯾﺪ اﯾﻘﺎن و وﻓﺎق در ﺣﻖ ارﺷﺎدات ﺣﻀـﺮت ﺧﺎﺗﻢ اﻟﻨﺒﯿﯿﻦ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ ﻫﻢ ﺑﺮ زﺑﺎن ﺧﻮاﻫﻨﺪ‬‫آورد؟‪ ،‬ﯾﺎﺳﺮ ﺑﺪاﻣﻦ ﺷﺮﻣﺴﺎري اﻓﮑﻨﺪه‪ ،‬ﻓﻈﺎﻋﺖ اﯾﻦ ﺗﻤﺴﺨﺮ و اﺳﺘﻬﺰاء ﺧﻮاﻫﻨﺪ درﯾﺎﻓﺖ‪.‬‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪] :‬ﮔﻮﯾﻨﺪ ﮐﻪ »ﻣﻮﻟﯽ« ﺑﻤﻌﻨﯽ اوﻟﯽ ﺑﺘﺼـﺮف اﺳﺖ‪ ،‬و اوﻟﯽ ﺑﺘﺼﺮف ]‪ [1‬ﻗﺎل اﻟﻌﻼﻣﮥ اﻟﻤﺠﺎﻫﺪ اﻻﻣﯿﻨﯽ ﻗﺪس ﺳـﺮه ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ ﻣﺎﺋﮥ و ﻋﺸﺮ‬‫ﻣﻦ رواة اﻟﻐﺪﯾﺮ ﻣﻦ اﻟﺼـﺤﺎﺑﮥ‪ :‬ﻫﺆﻻء ﻣﺎﺋﮥ و ﻋﺸـﺮ ﻣﻦ أﻋﺎﻇﻢ اﻟﺼـﺤﺎﺑﮥ اﻟﺬﯾﻦ وﺟﺪﻧﺎ رواﯾﺘﻬﻢ ﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻐﺪﯾﺮ‪ ،‬و ﻟﻌﻞ ﻓﯿﻤﺎ ذﻫﺐ ﻋﻠﯿﻨﺎ اﮐﺜﺮ‬‫ﻣﻦ ذﻟﮏ ﺑﮑﺜﯿﺮ‪ ،‬و ﻃﺒﻊ اﻟﺤﺎل ﯾﺴﺘﺪﻋﯽ ان ﺗﮑﻮن رواة اﻟﺤﺪﯾﺚ اﺿﻌﺎف اﻟﻤﺬﮐﻮرﯾﻦ‪ ،‬ﻻن اﻟﺴﺎﻣﻌﯿﻦ اﻟﻮﻋﺎة ﻟﻪ ﮐﺎﻧﻮا ﻣﺎﺋﮥ أﻟﻒ أو ﯾﺰﯾﺪون‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 25‬از ‪206‬‬‫‪...‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪7 :‬‬‫ﺑﻮدن ﻋﯿﻦ اﻣﺎﻣﺖ اﺳﺖ ]‪.[1‬‬‫اﻗﻮل‪ :‬ﺟﻨـﺎب ﺷﺎﻫﺼـﺎﺣﺐ ﺑﻤﺰﯾـﺪ ﺑﻼـﻏﺖ‪ ،‬داد اﯾﺠﺎز و اﺧﺘﺼﺎر داده‪ ،‬ﺗﻘﺮﯾﺮ ﺷـﯿﻌﻪ را در وﺟﻪ دﻻﻟﺖ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ‪ ،‬در‬‫ﮐﻤﺘﺮ از ﯾﮏ ﺳﻄﺮ ﻧﻘﻞ ﻓﺮﻣﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﻗﺒﻞ از اﯾﻦ ﺑﺬﮐﺮ ﻟﻔﻆ )ﻃﻤﻄﺮاق ﺗﻤﺎم( اﺳﺘﻬﺰاء و ﺳﺨﺮﯾﻪ و ﺑﺮ ﺗﻘﺮﯾﺮات أﻫﻞ ﺣﻖ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭘﺲ ﮐﺎش‬‫ﺑﺮاي اﺛﺒﺎت ﻣﺰﻋﻮم ﺧﻮد‪ ،‬ﺗﻘﺮﯾﺮي از ﺗﻘﺮﯾﺮات ﻣﺒﺴﻮﻃﻪ أﻫﻞ ﺣﻖ‪ ،‬و ﻻ اﻗﻞ ﺑﻌﺾ ﺗﻘﺎرﯾﺮ ﻣﺘﻮﺳـﻄﻪ أﻫﻞ ﺣﻖ در ﺷﺮوع ﮐﻼم ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪ ،‬رد‬‫آن ﻣﯽﻧﻤﻮدﻧﺪ‪.‬‬‫»دﻫﻠﻮي ﻣﻌﻨﺎي اوﻟﻮﯾﺖ را از ﻣﻮﻟﯽ اﻧﮑﺎر ﮐﺮده«‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪] :‬اول ﻏﻠﻂ در اﯾﻦ اﺳﺘﺪﻻل آﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﻗﺎﻃﺒﮥ اﻧﮑﺎر ﮐﺮدهاﻧﺪ ﮐﻪ »ﻣﻮﻟﯽ« ﺑﻤﻌﻨﯽ اوﻟﯽ آﻣﺪه ﺑﺎﺷﺪ[‪ -‬اﻟﺦ ]‪.[2‬‬‫اﻗﻮل‪ :‬اول اﺧﺘﻼل در اﯾﻦ ﻣﻘﺎل آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﺑﻤﺰﯾـﺪ ورع و دﯾﺎﻧﺖ‪ ،‬و ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺻـﺪق و اﻣﺎﻧﺖ‪ ،‬ادﻋﺎ ﻓﺮﻣﻮدهاﻧﺪ‪ :‬ﮐﻪ اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ‬‫ﻗﺎﻃﺒـﮥ اﻧﮑﺎر ﮐﺮدهاﻧـﺪ ﮐﻪ »ﻣﻮﻟﯽ« ﺑﻤﻌﻨﯽ اوﻟﯽ آﻣـﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺣﺎل آﻧﮑﻪ اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ اﻧﮑﺎر ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ ﮐﻪ »ﻣﻮﻟﯽ« ﺑﻤﻌﻨﯽ اوﻟﯽ آﻣﺪه‬‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ادﻋﺎي اﻧﮑﺎر اﯾﺸﺎن‪ ،‬ﮐﺬب و ﺑﻬﺖ ﺑﺤﺖ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻧﮑﺎر اﺣﺪي از اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﻫﻢ ﺛﺎﺑﺖ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻪ ﺟﺎ اﻧﮑﺎر ﺟﻤﯿﻊ اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ‪،‬‬‫و اﯾﻦ ﮐﺬﺑﯽ اﺳﺖ ﻓﺎﺣﺶ و ﺑﺲ ﺷﻨﯿﻊ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺴﻤﺎع آن ﻣﻮ ﺑﺮ ﺗﻦ ﻣﯽﺧﯿﺰد!‪.‬‬‫و ﮐﻼم ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﻣﺎﻧﺎ ]‪ [3‬اﺳﺖ ﺑﺂﻧﮑﻪ ﮐﺴﯽ ﺑﮕﻮﯾﺪ ﮐﻪ »ﻗﻮل« ﺑﻤﻌﻨﯽ ﮔﻔﺘﻦ‪ [1] ،‬ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ ص ‪ 208‬ط ﭘﯿﺸﺎور‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﮥ ص ‪ 208‬ط ﭘﯿﺸﺎور‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻣﺎﻧﺎ اﺳﺖ‪ :‬ﺷﺒﯿﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪8 :‬‬‫ﻫﺮﮔﺰ در اﺳﺘﻌﻤﺎل ﻋﺮب ﻧﯿﺎﻣﺪه‪ ،‬و اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﻗﺎﻃﺒﮥ اﻧﮑﺎر ﮐﺮدهاﻧﺪ ﮐﻪ »ﻗﻮل« ﺑﻤﻌﻨﯽ ﮔﻔﺘﻦ آﻣﺪه ﺑﺎﺷﺪ!‬‫دﻫﻠﻮي ﻣﻌﻨﺎي اوﻟﻮﯾﺖ را از ﻣﻮﻟﯽ اﻧﮑﺎر ﮐﺮده‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪] :‬اول ﻏﻠﻂ در اﯾﻦ اﺳﺘﺪﻻل آﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﻗﺎﻃﺒﮥ اﻧﮑﺎر ﮐﺮدهاﻧﺪ ﮐﻪ »ﻣﻮﻟﯽ« ﺑﻤﻌﻨﯽ اوﻟﯽ آﻣﺪه ﺑﺎﺷﺪ[‪ -‬اﻟﺦ ]‪.[2‬‬‫اﻗﻮل‪ :‬اول اﺧﺘﻼل در اﯾﻦ ﻣﻘﺎل آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﺑﻤﺰﯾـﺪ ورع و دﯾﺎﻧﺖ‪ ،‬و ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺻـﺪق و اﻣﺎﻧﺖ‪ ،‬ادﻋﺎ ﻓﺮﻣﻮدهاﻧﺪ‪ :‬ﮐﻪ اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ‬‫ﻗﺎﻃﺒـﮥ اﻧﮑﺎر ﮐﺮدهاﻧـﺪ ﮐﻪ »ﻣﻮﻟﯽ« ﺑﻤﻌﻨﯽ اوﻟﯽ آﻣـﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺣﺎل آﻧﮑﻪ اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ اﻧﮑﺎر ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ ﮐﻪ »ﻣﻮﻟﯽ« ﺑﻤﻌﻨﯽ اوﻟﯽ آﻣﺪه‬‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ادﻋﺎي اﻧﮑﺎر اﯾﺸﺎن‪ ،‬ﮐﺬب و ﺑﻬﺖ ﺑﺤﺖ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻧﮑﺎر اﺣﺪي از اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﻫﻢ ﺛﺎﺑﺖ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻪ ﺟﺎ اﻧﮑﺎر ﺟﻤﯿﻊ اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ‪،‬‬‫و اﯾﻦ ﮐﺬﺑﯽ اﺳﺖ ﻓﺎﺣﺶ و ﺑﺲ ﺷﻨﯿﻊ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺴﻤﺎع آن ﻣﻮ ﺑﺮ ﺗﻦ ﻣﯽﺧﯿﺰد!‪.‬‬‫و ﮐﻼم ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﻣﺎﻧﺎ ]‪ [3‬اﺳﺖ ﺑﺂﻧﮑﻪ ﮐﺴﯽ ﺑﮕﻮﯾﺪ ﮐﻪ »ﻗﻮل« ﺑﻤﻌﻨﯽ ﮔﻔﺘﻦ‪ [1] ،‬ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ ص ‪ 208‬ط ﭘﯿﺸﺎور‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﮥ ص ‪ 208‬ط ﭘﯿﺸﺎور‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻣﺎﻧﺎ اﺳﺖ‪ :‬ﺷﺒﯿﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪8 :‬‬‫ﻫﺮﮔﺰ در اﺳﺘﻌﻤﺎل ﻋﺮب ﻧﯿﺎﻣﺪه‪ ،‬و اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﻗﺎﻃﺒﮥ اﻧﮑﺎر ﮐﺮدهاﻧﺪ ﮐﻪ »ﻗﻮل« ﺑﻤﻌﻨﯽ ﮔﻔﺘﻦ آﻣﺪه ﺑﺎﺷﺪ!‬‫اﺳﺘﻌﻤﺎل ﻣﻮﻟﯽ در ﻣﻌﻨﺎي اوﻟﯽ در ﻗﺮآن و ﺣﺪﯾﺚ و اﺷﻌﺎر ﻋﺮب‬‫اﺷﺎره‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 26‬از ‪206‬‬‫اﻟﺤﺎﺻـﻞ اﺳـﺘﻌﻤﺎل »ﻣـﻮﻟﯽ« ﺑﻤﻌﻨﯽ اوﻟﯽ‪ ،‬در ﮐﺘـﺎب و ﺳـﻨﺖ و اﺷـﻌﺎر ﻋﺮب‪ ،‬ﺷـﺎﺋﻊ و ذاﺋـﻊ اﺳـﺖ‪ ،‬و از اﺋﻤﻪ ﻓﻦ ﻋﺮﺑﯿﺖ و ﻟﻐﺖ و ﺗﻔﺴـﯿﺮ‪،‬‬‫ﺗﺼﺮﯾﺤﺎت ﺑﺮ اﯾﻨﮑﻪ »ﻣﻮﻟﯽ« ﺑﻤﻌﻨﯽ اوﻟﯽ اﺳﺖ واﻗﻊ‪.‬‬‫اﺳـﻤﺎء ﺟﻤﻌﯽ از ﻋﻠﻤـﺎء‪ ،‬ﮐﻪ اﺛﺒـﺎت ﻣﺠﯽء »ﻣﻮﻟﯽ« ﺑﻤﻌﻨﯽ اوﻟﯽ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬در اﯾﻨﺠـﺎ ذﮐﺮ ﻣﯽﮐﻨﻢ‪ ،‬ﺗﺎ ﺗﺨﺠﯿﻞ ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ ﺑﺄﺑﻠﻎ وﺟﻮه ﻣﺘﺤﻘﻖ‬‫ﮔﺮدد‪.‬‬‫ﭘﺲ ﺑﺎﯾﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ از ﺟﻤﻠﻪ‪ ،‬اﯾﻨﻬﺎاﻧﺪ‪:‬‬‫‪ -1‬ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﺎﺋﺐ ﮐﻠﺒﯽ ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ )‪ -2 (146‬أﺑﻮ زﯾـﺪ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ أوس ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻻﻧﺼﺎري‬‫اﻟﻠﻐﻮي اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ -3 (215‬أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪة ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ -4 (209‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﺪة‬‫اﻻﺧﻔﺶ اﻻوﺳﻂ اﻟﻤﺠﺎﺷـﻌﯽ اﻟﺒﻠﺨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ )‪ -5 ( 215‬أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ ﺳـﯿﺎر أﺑـﻮ اﻟﻌﺒـﺎس اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺜﻌﻠﺐ اﻟﮑﻮﻓﯽ‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ -6 ( 291‬أﺑﻮ اﻟﻌﺒـﺎس ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾـﺪ اﻻـزدي اﻟﺒﺼـﺮي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﻤﺒﺮد اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ -7 ( 286‬أﺑـﻮ اﺳـﺤﺎق اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‬‫اﻟﺴﺮي اﻟﺰﺟﺎج اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪9 :‬‬‫ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ )‪ -8 ( 311‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻘـﺎﺳﻢ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐـﺪاد ﺳـﻨﮥ )‪ -9 ( 328‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺰﯾﺰ اﻟﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ‬‫اﻟﻌﺰﯾﺰي اﻟﻤﻘﯿﻢ ﺑﺒﻐﺪاد اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ -10 (330‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺮﻣﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ )‪-11 (384‬‬‫أﺑﻮ اﻟﻨﺼـﺮ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﺣﻤـﺎد اﻟﻔـﺎراﺑﯽ اﻟﺠﻮﻫﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر ﺳـﻨﮥ )‪ -12 ( 393‬أﺑﻮ اﺳـﺤﺎق أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺜﻌﻠﺒﯽ‬‫اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ -13 (427‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻮاﺣﺪي اﻟﻤﻔﺴـﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر ﺳﻨﮥ )‪ -14 (468‬أﺑﻮ اﻟﺤﺠﺎج ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ‬‫ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ اﻟﺸﻤﻨﺘﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ -15 (476‬ﻗﺎﺿﯽ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺰوزﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ -16 (486‬أﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ‬‫ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﺘـﺒﺮﯾﺰي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ -17 ( 502‬ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد اﻟﻔﺮاء اﻟﺒﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ )‪ -18 ( 510‬ﺟﺎر اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺰﻣﺨﺸـﺮي اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﻔﺴﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ -19 (538‬أﺑﻮ اﻟﻔﺮج ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﻟا ﺒﻐﺪادي‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ -20 (597‬أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺰاﻫﺪ اﻟﺪرواﺟﮑﯽ ‪ -21‬ﻧﻈﺎم اﻟﺪﯾﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻘﻤﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ‬‫)‪(728‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪10 :‬‬‫‪ -22‬أﺑﻮ ﺳﺎﻟﻢ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ اﻟﻘﺮﺷـﯽ اﻟﻨﺼـﯿﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ -23 (652‬ﺷـﻤﺲ اﻟـﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻗﺰاﻏﻠﯽ ﺳـﺒﻂ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ -24 ( 654‬ﻗﺎﺿـﯽ ﻧﺎﺻـﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺒﯿﻀﺎوي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ -25 (685‬أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺪاﺋﻢ اﻟﺤﻠﺒﯽ‬‫اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺴﻤﯿﻦ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ -26 (756‬ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر اﻟﺮازي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻌﺪ )‪ -27 (668‬ﺗﺎج اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺨﺠﻨﺪي‬‫ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد اﻟﺼـﺮﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ -28 ( 700‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻨﺴـﻔﯽ أﺑﻮ اﻟﺒﺮﮐﺎت اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﯾﺬح اﺻـﺒﻬﺎن ﺳﻨﮥ )‪-29 ( 710‬‬‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ اﻟﻔﺎرﺳـﯽ ﺳـﺮاج اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ )‪ -30 (745‬ﺷـﯿﺦ ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﺼـﺒﺎغ‬‫اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ -31 (855‬ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻤﺤﻠﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة ﺳـﻨﮥ )‪ -32 (864‬ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻮاﻋﻆ‬‫اﻟﮑﺎﺷـﻔﯽ اﻟـﺒﯿﻬﻘﯽ اﻟﺴﺒﺰواري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ -33 ( 910‬أﺑﻮ اﻟﺴـﻌﻮد ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻌﻤﺎدي اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﻔﺴـﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻘﺴـﻄﻨﻄﯿﻨﯿﮥ ﺳـﻨﮥ‬‫)‪ -34 ( 982‬ﺳﻌﺪي ﭼﻠﺒﯽ ﺳﻌﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﻣﻔﺘﯽ اﻟﺪﯾﺎر اﻟﺮوﻣﯿﮥ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ -35 (945‬ﺷﯿﺦ ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‬‫اﻟﺨﻔﺎﺟﯽ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪11 :‬‬‫)‪ -36 ( 1069‬ﺷـﯿﺦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﺠﻤـﻞ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﻌﺠﯿﻠﯽ اﻟﻤﺼـﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ -37 ( 1204‬ﻣﻼـ ﺟﺎر اﻟﱠﻠﻪ إﻟﻪآﺑﺎدي ‪-38‬‬‫ﻣﺤﺐ اﻟـﺪﯾﻦ اﻓﻨـﺪي ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ داود ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺤﻤﻮي اﻟﺪﻣﺸـﻘﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ -39 ( 1016‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 27‬از ‪206‬‬‫ﺑﻦ ﺻـﻼح اﻻﻣﯿﺮ اﻟﯿﻤﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ -40 (1182‬ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ‪ -41‬رﺷـﯿﺪ اﻟﻨﺒﯽ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ اﻟﻨﺒﯽ ‪ -42‬ﺳﯿﺪ ﻣﺆﻣﻦ ﺑﻦ‬‫ﺣﺴﻦ ﻣﺆﻣﻦ ﺷﺒﻠﻨﺠﯽ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻌﺪ )‪1308‬‬‫‪ -1‬ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﺎﺋﺐ ﮐﻠﺒﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳﺎﺋﺐ ﮐﻠﺒﯽ ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ أﺑﻮ ﺣﯿﺎن ﮐﻪ از أﮐﺎﺑﺮ اﺋﻤﻪ ﻋﺎﻟﯽﺷﺄن و اﺟﻠﻪ ﻣﻬﺮه اﻋﯿﺎﻧﺴﺖ‪ ،‬و‬‫ﺻﻼح اﻟﺪﯾﻦ ﺧﻠﯿﻞ ﺑﻦ اﯾﺒﮏ اﻟﺼﻔﺪي ]‪ [1‬در »واﻓﯽ ﺑﺎﻟﻮﻓﯿﺎت« ﺑﻤﺪح او ﮔﻔﺘﻪ‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﺎﺋﺐ ﮐﻠﺒﯽ از »واﻓﯽ ﺑﺎﻟﻮﻓﯿﺎت« ﺻﻔﺪي‬‫]ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺣﯿﺎن اﻟﺸـﯿﺦ اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬اﻟﻌﻼﻣﮥ ﻓﺮﯾﺪ اﻟﻌﺼـﺮ‪ ،‬و ﺷـﯿﺦ اﻟﺰﻣﺎن‪ ،‬و اﻣﺎم اﻟﻨﺤﺎة‪ ،‬اﺛﯿﺮ اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ‬‫ﺣﯿـﺎن اﻟﻐﺮﻧﺎﻃﯽ‪ [1] .‬اﻟﺼـﻔﺪي‪ :‬ﺧﻠﯿﻞ ﺑﻦ اﯾﺒﮏ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻼح اﻟـﺪﯾﻦ اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ )‪ (764‬وﻟﺪ ﻓﯽ ﺻـﻔﺪ )ﺑﻔﻠﺴـﻄﯿﻦ( ﺳﻨﮥ‬‫)‪.(696‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪12 :‬‬‫ﻗﺮأ اﻟﻘﺮآن ﺑﺎﻟﺮواﯾـﺎت‪ ،‬و ﺳــﻤﻊ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﺑﺠﺰﯾﺮة اﻻﻧـﺪﻟﺲ‪ ،‬و ﺑﻼـد اﻻﻓﺮﯾﻘﯿـﮥ‪ ،‬و ﺛﻐﺮ اﻻﺳـﮑﻨﺪرﯾﮥ‪ ،‬و دﯾـﺎر ﻣﺼـﺮ‪ ،‬و اﻟﺤﺠـﺎز‪ ،‬و ﺣﺼـﻞ‬‫اﻻﺟﺎزات ﻣﻦ اﻟﺸﺎم و اﻟﻌﺮاق و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬و اﺟﺘﻬـﺪ‪ ،‬و ﻃﻠﺐ‪ ،‬و ﺣﺼﻞ‪ ،‬و ﮐﺘﺐ‪ ،‬و ﻗﯿﺪ‪ ،‬و ﻟﻢ أر ﻓﯽ أﺷـﯿﺎﺧﯽ أﮐﺜﺮ اﺷـﺘﻐﺎﻻ ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﻻﻧﯽ ﻟﻢ‬‫أره اﻻ ﯾﺴﻤﻊ‪ ،‬أو ﯾﺸﻐﻞ‪ ،‬أو ﯾﮑﺘﺐ‪ ،‬و ﻟﻢ أره ﻋﻠﯽ ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﻟﻪ اﻗﺒﺎل ﻋﻠﯽ اﻟﻄﻠﺒﮥ اﻻذﮐﯿﺎء‪ ،‬و ﻋﻨﺪه ﺗﻌﻈﯿﻢ ﻟﻬﻢ‪.‬‬‫ﻧﻈﻢ و ﻧﺜﺮ‪ ،‬و ﻟﻪ اﻟﻤﻮﺷـﺤﺎت اﻟﺒﺪﯾﻌـﮥ‪ ،‬و ﻫﻮ ﺛﺒﺖ ﻓﯿﻤﺎ ﯾﻨﻘﻠﻪ‪ ،‬ﻣﺤﺮر ﻟﻤﺎ ﯾﻘﻮﻟﻪ‪ ،‬ﻋﺎرف ﺑﺎﻟﻠﻐﮥ‪ ،‬ﺿﺎﺑﻂ ﻻﻟﻔﺎﻇﻬﺎ‪ ،‬و اﻣﺎ اﻟﻨﺤﻮ و اﻟﺘﺼـﺮﯾﻒ ﻓﻬﻮ‬‫اﻣﺎم اﻟـﺪﻧﯿﺎ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻟﻢ ﯾـﺬﮐﺮ ﻣﻌﻪ ﻓﯽ اﻗﻄﺎر اﻻرض ﻏﯿﺮه ﻓﯽ اﻟﻌﺮﺑﯿـﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ اﻟﯿـﺪ اﻟﻄﻮﻟﯽ ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ‪ ،‬و اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و اﻟﺸـﺮوط‪ ،‬و اﻟﻔﺮوع‪ ،‬و‬‫ﺗﺮاﺟﻢ اﻟﻨﺎس و ﻃﺒﻘﺎﺗﻬﻢ‪ ،‬و ﺗﻮارﯾﺨﻬﻢ و ﺣﻮادﺛﻬﻢ‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻﺎ اﻟﻤﻐﺎرﺑﮥ‪ ،‬و ﺗﻘﯿﯿﺪ اﺳـﻤﺎﺋﻬﻢ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﯾﺘﻠﻔﻈﻮن ﺑﻪ ﻣﻦ اﻣﺎﻟﮥ‪ ،‬و ﺗﺮﺧﯿﻢ‪ ،‬و ﺗﺮﻗﯿﻖ‪،‬‬‫و ﺗﻔﺨﯿﻢ‪ ،‬ﻻﻧﻬﻢ ﻣﺠﺎورو ﺑﻼد اﻟﻔﺮﻧﺞ‪ ،‬و اﺳﻤﺎؤﻫﻢ ﻗﺮﯾﺒﮥ‪ ،‬و اﻟﻘﺎﺑﻬﻢ ﮐﺬﻟﮏ‪ ،‬ﮐﻞ ذﻟﮏ ﻗﺪ ﺟﻮده‪ ،‬و ﻗﯿﺪه‪ ،‬و ﺣﺮره‪.‬‬‫و اﻟﺸﯿﺦ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺬﻫﺒﯽ ]‪ [1‬ﻟﻪ ﺳﺆاﻻت‪ ،‬ﺳﺄﻟﻪ ﻋﻨﻬﺎ ﻓﯿﻤﺎ ﯾﺘﻌﻠﻖ ﺑﺎﻟﻤﻐﺎرﺑﮥ و أﺟﺎﺑﻪ ﻋﻨﻬﺎ‪.‬‬‫و ﻟﻪ اﻟﺘﺼـﺎﻧﯿﻒ اﻟﺘﯽ ﺳﺎرت و ﻃﺎرت و اﻧﺘﺸـﺮت و ﻣﺎ اﻧﺘﺜﺮت و ﻗﺮﺋﺖ و درﺳﺖ و ﻧﺴـﺨﺖ و ﻣﺎ ﻧﺴـﺨﺖ أﺧﻤﻠﺖ ﮐﺘﺐ اﻻﻗـﺪﻣﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﻬﺖ‬‫اﻟﻤﻘﯿﻤﯿﻦ ﺑﻤﺼـﺮه و اﻟﻘﺎدﻣﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺮأ اﻟﻨﺎس ﻋﻠﯿﻪ و ﺻﺎروا اﺋﻤـﮥ و أﺷـﯿﺎﺧﺎ ﻓﯽ ﺣﯿﺎﺗﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟـﺬي ﺣﺚ اﻟﻨﺎس ﻋﻠﯽ ﻣﺼـﻨﻔﺎت اﻟﺸـﯿﺦ ﺟﻤﺎل‬‫اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻦ ]‪ [2‬ﻣﺎﻟﮏ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ و رﻏﺒﻬﻢ ﻓﯽ ﻗﺮاءﺗﻬﺎ و ﺷـﺮح ﻟﻬﻢ ﻏﺎﻣﻀـﻬﺎ و ﺧﺎض ﺑﻬﻢ ﻟﺠﺠﻬﺎ و ﻓﺘـﺢ ﻟﻬﻢ ﻣﻘﻔﻠﻬﺎ[ ]‪ [3‬اﻟﺦ‪ [1] .‬ﺷﻤﺲ‬‫اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺬﻫﺒﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(748‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺟﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ اﻟﻄﺎﺋﯽ اﻟﺠﯿﺎﻧﯽ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺪﻣﺸﻖ )‪.(672‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻮاﻓﯽ ﺑﺎﻟﻮﻓﯿﺎت ج ‪ 5‬ص ‪.267‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪13 :‬‬‫و ﻧﯿﺰ در آن ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﮐﺘﺒﺖ ﻟﻪ اﺳـﺘﺪﻋﯽ اﺟﺎزﺗﻪ ﺑﻤﺎ ﺻﻮرﺗﻪ‪ :‬اﻟﻤﺴـﺌﻮل ﻣﻦ اﺣﺴﺎن ﺳـﯿﺪﻧﺎ اﻟﺸـﯿﺦ اﻻﻣﺎم اﻟﻌﺎﻣﻞ اﻟﻌﻼﻣﮥ‪ ،‬ﻟﺴﺎن اﻟﻌﺮب‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﺎن اﻻدب‪ ،‬ﺟﺎﻣﻊ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 28‬از ‪206‬‬‫اﻟﻔﻀﺎﺋـﻞ‪ ،‬ﻋﻤـﺪة وﺳﺎﺋـﻞ اﻟﺴﺎﺋـﻞ‪ ،‬ﺣﺠـﮥ اﻟﻤﻘﻠـﺪﯾﻦ‪ ،‬زﯾﻦ اﻟﻤﻘﻠـﺪﯾﻦ‪ ،‬ﻗﻄﺐ اﻟﻤﺆﻟﻔﯿﻦ‪ ،‬اﻓﻀـﻞ اﻵـﺧﺮﯾﻦ وارث ﻋﻠﻮم اﻻوﻟﯿﻦ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﯿﺪ‬‫اﻟﻄﻮﻟﯽ ﻓﯽ ﮐﻞ ﻣﻘﺎم ﺿﯿﻖ‪ ،‬و اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﺘﯽ ﺗﺄﺧﺬ ﺑﻤﺠﺎﻣﻊ اﻟﻘﻠﻮب‪ ،‬ﻓﮑﻞ ذي ﻟﺐ إﻟﯿﻬﺎ ﺷﯿﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﺒﺎﺣﺚ اﻟﺘﯽ أﻧﺎرت اﻻدﻟﮥ اﻟﺮاﺟﺤﮥ ﻣﻦ‬‫ﻣﮑﺎﻣﻦ اﻣﺎﮐﻨﻬﺎ‪ ،‬و ﻗﻨﺼﺖ أواﺑﺪﻫﺎ اﻟﺠﺎﻣﺤﮥ ﻣﻦ ﺑﻮاﻃﻦ ﻣﻮاﻃﻨﻬﺎ‪ ،‬ﮐﺸﺎف ﻣﻌﻀﻼت اﻻواﺋﻞ‪ ،‬ﺳﺒﺎق ﻏﺎﯾﺎت ﻗﺼﺮ ﻋﻦ ﺷﺄوﻫﺎ ]‪ [1‬ﺳﺤﺒﺎن واﺋﻞ‬‫]‪ ،[2‬ﻓﺎرع ]‪ [3‬ﻫﻀﺒﺎت ]‪ [4‬اﻟﺒﻼﻏـﮥ ﻓﯽ اﺟﺘﻼء اﺟﺘﻼﺑﻬﺎ و ﻫﯽ ﻓﯽ ﻣﺮﻗﯽ ﻣﺮﻗـﺪﻫﺎ‪ ،‬و ﺳﺎﻟﺐ ﺗﯿﺠﺎن اﻟﻔﺼﺎﺣـﮥ ﻓﯽ اﻗﺘﻀﺎء اﻗﺘﻀﺎ ﺑﻬﺎ ﻣﻦ ﻓﺮق‬‫ﻓﺮﻗـﺪﻫﺎ‪ ،‬ﺣﺘﯽ اﺑﺮز ﮐﻼﻣﻪ ﺟﻨﺎن ﻓﻀﻞ ﺟﻨﺎن‪ ،‬و ﻣﻦ ﺑﻌـﺪه ﻋﻦ اﻟﺪﺧﻮل إﻟﯿﻬﺎ ﺟﺒﺎن‪ ،‬و أﺗﯽ ﺑﺒﺮاﻫﯿﻦ وﺟﻮه ﺣﻮرﻫﺎ‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﻄﻤﺜﻬﻦ اﻧﺲ ﻗﺒﻠﻬﻢ و‬‫ﻻ ﺟﺎن‪ ،‬و اﺑﺪع ﺧﻤﺎﺋﻞ ]‪ [5‬ﻧﻈﻢ و ﻧﺜﺮ ﻻ ﺗﺼﻞ اﻟﯽ اﻓﻨﺎن ﻓﻨﻮﻧﻬﺎ ﯾﺪ ﺟﺎن‪ ،‬اﺛﯿﺮ اﻟﺪﯾﻦ أﺑﯽ ﺣﯿﺎن ﻣﺤﻤﺪ‪.‬‬‫ﻻ زال ﺑﯿﺖ اﻟﻌﻠﻢ ﯾﺤﯿﯿﻪ و ﻻ ﻋﺠﺐ ﻟﺬﻟﮏ ﻣﻦ أﺑﯽ ﺣﯿﺎن‬‫ﺣﺘﯽ ﺗﻨﺎل ﺑﻨﻮ اﻟﻌﻠﻮم ﻣﺮاﻣﻬﻢ و ﺗﺤﻠﻬﻢ دار اﻟﻤﻨﯽ ﺑﺄﻣﺎن‬‫إﺟﺎزة ﮐﺎﺗﺐ ﻫﺬه اﻟﺤﺮوف ﻣﺎ رواه‪ ،‬ﻓﺴﺢ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ ﻣﺪﺗﻪ‪ ،‬ﻣﻦ اﻟﻤﺴﺎﻧﯿﺪ‪ [1] ،‬اﻟﺸﺄو )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﺸﯿﻦ و ﺳﮑﻮن اﻟﻬﻤﺰة(‪ :‬اﻟﺴﺒﻖ‪ -‬اﻻﻣﺪ‪ -‬اﻟﻐﺎﯾﮥ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺳﺤﺒﺎن واﺋﻞ‪ :‬ﺑﻦ زﻓﺮ ﺑﻦ اﯾﺎس ﺧﻄﯿﺐ ﯾﻀﺮب ﺑﻪ اﻟﻤﺜﻞ ﻓﯽ اﻟﻔﺼﺎﺣﮥ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(54‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻔﺎرع‪ :‬ﻟا ﺬي ﯾﺼﻌﺪ اﻟﺠﺒﻞ‪.‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻬﻀﺒﺎت‪ :‬ﺟﻤﻊ اﻟﻬﻀﺒﻪ )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻬﺎء و ﺳﮑﻮن اﻟﻀﺎد( و ﻫﯽ اﻟﺠﺒﻞ اﻟﻤﻨﺒﺴﻂ ﻋﻠﯽ وﺟﻪ اﻻرض‪.‬‬‫]‪ [5‬اﻟﺨﻤﺎﺋﻞ‪ :‬ﺟﻤﻊ اﻟﺨﻤﯿﻠﮥ و ﻫﯽ اﻟﺸﺠﺮ اﻟﮑﺜﯿﺮ اﻟﻤﻠﺘﻒ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪14 :‬‬‫و اﻟﻤﺼﻨﻔﺎت‪ ،‬و اﻟﺴﻨﻦ‪ ،‬و اﻟﻤﺠﺎﻣﯿﻊ اﻟﺤﺪﯾﺜﯿﮥ‪ ،‬و اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻻدﺑﯿﮥ ﻧﻈﻤﺎ و ﻧﺜﺮا[ ]‪ -[1‬اﻟﺦ‪.‬‬‫در »ﺑﺤﺮ ﻣﺤﯿﻂ« در ﺗﻔﺴﯿﺮ آﯾﮥ ﻗُْﻞ ﻟَْﻦ ﯾُِﺼﯿَﺒﻨﺎ ِإﻟﱠﺎ ﻣﺎ َﮐَﺘَﺐ اﻟﱠﻠُﻪ ﻟَﻨﺎ ُﻫَﻮ َﻣْﻮﻻﻧﺎ َو َﻋَﻠﯽ اﻟﱠﻠِﻪ َﻓﻠَْﯿَﺘَﻮﱠﮐِﻞ اﻟ ُْﻤْﺆﻣِﻨُﻮَن‬‫]‪ [2‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻫﻮ ﻣﻮﻻﻧﺎ‪ ،‬أي ﻧﺎﺻﺮﻧﺎ و ﺣﺎﻓﻈﻨﺎ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻪ اﻟﺠﻤﻬﻮر‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﻟﮑﻠﺒﯽ‪ :‬اوﻟﯽ ﺑﻨﺎ ﻣﻦ اﻧﻔﺴـﻨﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﻮت و اﻟﺤﯿﻮة‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻣﺎﻟﮑﻨﺎ و ﺳـﯿﺪﻧﺎ‪ ،‬ﻓﻠﻬـﺬا ﯾﺘﺼـﺮف ﮐﯿﻒ ﺷﺎء‪ ،‬ﻓﯿﺠﺐ اﻟﺮﺿﺎ ﺑﻤﺎ ﯾﺼـﺪر ﻣﻦ‬‫ﺟﻬﺘﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ذﻟﮏ ﺑ َِﺄ ﱠن اﻟﱠﻠَﻪ َﻣْﻮﻟَﯽ اﻟﱠِﺬﯾَﻦ آَﻣﻨُﻮا َو َأﱠن اﻟ ْﮑﺎﻓِِﺮﯾَﻦ ﻻ َﻣْﻮﻟﯽ ﻟَُﻬْﻢ‬‫‪ ،‬ﻓﻬﻮ ﻣﻮﻻﻧﺎ اﻟﺬي ﯾﺘﻮﻻﻧﺎ و ﻧﺘﻮﻻه ]‪.[3‬‬‫و ﻗﻤﻮﻟﯽ ]‪ [4‬ﻫﻢ از ﮐﻠﺒﯽ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ﮐﻪ او ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﮐﺮده‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺳﯿﺠﯽء ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫و ﻣﺨﻔﯽ ﻧﻤﺎﻧـﺪ ﮐﻪ اﺋﻤﻪ ﺑﺎرﻋﯿﻦ‪ ،‬و ﺣﻔﺎظ ﻣﺎﻫﺮﯾﻦ‪ ،‬و ﺟﻬﺎﺑـﺬه اﻋﻼم‪ ،‬و ﻋﻠﻤﺎي ﻓﺨﺎم‪ ،‬و ﻣﻌﺘﻤﺪﯾﻦ ﺛﻘﺎت‪ ،‬و ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ اﺛﺒﺎت ﺳـﻨﯿﻪ‪ ،‬ﺑﻤﺪح و‬‫ﺛﻨـﺎ‪ ،‬و وﺻﻒ و اﻃﺮاء ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﺎﺋﺐ ﮐﻠـﺒﯽ‪ ،‬رﻃﺐ اﻟﻠﺴـﺎن و ﻋـﺬب اﻟﺒﯿﺎناﻧـﺪ‪ ،‬و از اﺟـﻞ ﻣـﺎدﺣﯿﻦ او أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‬‫اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﺪي اﺳﺖ ﮐﻪ از ﻣﻬﺮه ﺣﻔﺎظ و اﺛﺒﺎت اﯾﻘﺎظ اﺳﺖ‪ [1] .‬اﻟﻮاﻓﯽ ﺑﺎﻟﻮﻓﯿﺎت ج ‪.277 -5/276‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺘﻮﺑﮥ‪.51 :‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺒﺤﺮ اﻟﻤﺤﯿﻂ ج ‪ 5‬ص ‪ 52‬ط ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻘﻤﻮﻟﯽ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺰم اﻟﻘﺮﺷﯽ اﻟﻤﺨﺰوﻣﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة ﺳﻨﮥ )‪(727‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ اﻟﻘﻄﺎن ﻣﺎدح ﮐﻠﺒﯽ ﺑﮕﻔﺘﺎر ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب«‬‫ﺣﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ ]‪ [1‬در »اﻧﺴﺎب« در ﻧﺴﺒﺖ ﺟﺮﺟﺎﻧﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋـﺪي ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺠﺮﺟـﺎﻧﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻘﻄﺎن اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻣﻦ أﻫﻞ ﺟﺮﺟﺎن‪ ،‬ﮐﺎن ﺣﺎﻓﻆ ﻋﺼـﺮه‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 29‬از ‪206‬‬‫رﺣﻞ ﻣﺎ ﺑﯿﻦ اﻻﺳﮑﻨﺪرﯾﮥ اﻟﯽ ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ و دﺧﻞ اﻟﺒﻼد‪ ،‬و أدرك اﻟﺸﯿﻮخ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ أﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﻌﯿﺐ اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ ]‪ ،[2‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺮازي ]‪ [3‬و اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻﺧﻤﯿﻤﯽ ]‪ ،[4‬و اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ زﮐﺮﯾﺎ‬‫اﻟﻤﻄﺮز ]‪ ،[5‬و ﺧﻠﻘﺎ ﯾﻄﻮل ذﮐﺮﻫﻢ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ اﻟﺤـﺎﮐﻢ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ ]‪ ،[6‬و أﺑﻮ اﻟﻘـﺎﺳﻢ ﺣﻤﺰة ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﺴـﻬﻤﯽ ]‪ ،[7‬و أﺑـﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺤﯿﺮي ]‪ ،[8‬و‬‫ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫و أول ﻣﺎ ﮐﺘﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﺠﺮﺟﺎن ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺗﺴـﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬ﻋﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ]‪ [9‬ﺣﻔﺺ و ﻏﯿﺮه‪ [1] .‬اﻟﺴـﻤﻌﺎﻧﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻣﻨﺼﻮر اﻟﻤﺮوزي أﺑﻮ ﺳﻌﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(562‬‬‫]‪ [2‬اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺷﻌﯿﺐ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺮﻣﻠﮥ ﻓﻠﺴﻄﯿﻦ ﺳﻨﮥ )‪.(303‬‬‫]‪ [3‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺮازي ﻧﺰﯾﻞ ﻣﺼﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(297‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي اﻻﺧﻤﯿﻤﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(304‬‬‫]‪ [5‬اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ زﮐﺮﯾﺎ اﻟﻤﻄﺮز‪ :‬ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(305‬‬‫]‪ [6‬اﻟﺤﺎﮐﻢ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻤﺪوﯾﻪ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(405‬‬‫]‪ [7‬ﺣﻤﺰة ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺴﻬﻤﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(427‬‬‫]‪ [8‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺤﯿﺮي ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(421‬‬‫]‪ [9‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻔﺺ‪ :‬ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻤﻌﺎﻓﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(311‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪16 :‬‬‫و رﺣﻞ اﻟﯽ ﻟا ﻌﺮاق‪ ،‬و اﻟﺸﺎم‪ ،‬و ﻣﺼﺮ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ‪.‬‬‫و ﺻـﻨﻒ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ ﺿﻌﻔﺎء اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻣﻘﺪار ﺳﺘﯿﻦ ﺟﺰءا ﺳﻤﺎه »اﻟﮑﺎﻣﻞ« و ﮐﺎن ﺟﻤﻊ أﺣﺎدﯾﺚ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ أﻧﺲ ]‪ ،[1‬و اﻻوزاﻋﯽ ]‪،[2‬‬‫و ﺳﻔﯿﺎن اﻟﺜﻮري ]‪ ،[3‬و ﺷﻌﺒﮥ ]‪ ،[4‬و اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﺎﻟﺪ ]‪ ،[5‬و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻟﻤﻘﻠﯿﻦ‪.‬‬‫و ﺻﻨﻒ ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﻤﺰﻧﯽ ]‪ [6‬ﮐﺘﺎﺑﺎ و ﺳﻤﺎه »اﻻﻧﺘﺼﺎر«‪.‬‬‫و ﮐـﺎن ﺣﺎﻓﻈـﺎ ﻣﺘﻘﻨـﺎ‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ ﻣﺜﻠﻪ‪ ،‬ﺗﻔﺮد ﺑﺎﻻﺣﺎدﯾﺚ‪ ،‬و ﻗـﺪ ﮐﺎن وﻫﺐ أﺣﺎدﯾﺚ ﻟﻪ ﯾﺘﻔﺮد ﺑﻬﺎ ﻟﺒﻨﯿﻪ‪ :‬ﻋـﺪي ]‪ ،[7‬و أﺑﯽ زرﻋـﮥ‪ ،‬و‬‫ﻣﻨﺼﻮر‪ ،‬ﺗﻔﺮدوا ﺑﺮواﯾﺘﻬﺎ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻬﻢ‪.‬‬‫و اﺑﻨﻪ ﻋﺪي‪ ،‬ﺳﮑﻦ ﺳﺠﺴﺘﺎن اﻟﯽ أن ﻣﺎت ﺑﻬﺎ و ﺣﺪث ﺑﻬﺎ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﺣﻤﺰة ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﺴـﻬﻤﯽ‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ اﻟـﺪارﻗﻄﻨﯽ ]‪ [8‬ان ﯾﺼـﻨﻒ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻓﯽ ﺿـﻌﻔﺎء اﻟﻤﺤـﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أ ﻟﯿﺲ ﻋﻨـﺪك ﮐﺘﺎب اﺑﻦ ﻋﺪي؟‪،‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﯿﻪ ﮐﻔﺎﯾﮥ ﻻ ﯾﺰاد ﻋﻠﯿﻪ‪.‬‬‫و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﯾﻮم اﻟﺴـﺒﺖ ﻏﺮة ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳـﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻫﯽ اﻟﺴﻨﮥ اﻟﺘﯽ ﻣﺎت ﻓﯿﻬﺎ أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ]‪ [9‬اﻟﺮازي‪ [1] .‬ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ‬‫اﻧﺲ‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ اﻻﺻﺒﺤﯽ اﻣﺎم اﻟﻤﺎﻟﮑﯿﮥ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(179‬‬‫]‪ [2‬اﻻوزاﻋﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﯾﺤﻤﺪ اﻟﺸﺎﻣﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﯿﺮوت ﺳﻨﮥ )‪.(157‬‬‫]‪ [3‬ﺳﻔﯿﺎن اﻟﺜﻮري‪ :‬ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﺮوق اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة ﺳﻨﮥ )‪.(161‬‬‫]‪ [4‬ﺷﻌﺒﮥ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج ﺑﻦ اﻟﻮرد اﻟﻮاﺳﻄﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة ﺳﻨﮥ )‪.(160‬‬‫]‪ [5‬اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﺎﻟﺪ‪ :‬اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.146/(145‬‬‫]‪ [6‬اﻟﻤﺰﻧﯽ‪ :‬اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(264‬‬‫]‪ [7‬ﻋﺪي‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺪي أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺴﺠﺴﺘﺎن ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 30‬از ‪206‬‬‫]‪ [8‬اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ )‪.(385‬‬‫]‪ [9‬أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ادرﯾﺲ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر ﺑﻦ داود ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(277‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪17 :‬‬‫و ﺗﻮﻓﯽ ﻏﺮة ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳﺘﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﺑﺠﺮﺟﺎن‪ ،‬و ﺻﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻹﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ ]‪ ،[1‬و دﻓﻦ ﺑﺠﻨﺐ ﻣﺴﺠﺪ ﮐﺮز ﺑﻦ‬‫وﺑﺮة‪ ،‬ﻋﻦ ﯾﻤﯿﻦ اﻟﻘﺒﻠﮥ‪ ،‬و زرت ﻗﺒﺮه ]‪[2‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ اﻟﻘﻄﺎن ﺑﮕﻔﺘﺎر ﯾﺎﻗﻮت ﺣﻤﻮي در »ﻣﻌﺠﻢ اﻟﺒﻠﺪان«‬‫و ﺷﯿﺦ ﻧﺤﺮﯾﺮ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﯾﺎﻗﻮت ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﻤﻮي اﻟﺮوﻣﯽ اﻟﺒﻐﺪادي ]‪ [3‬در »ﻣﻌﺠﻢ اﻟﺒﻠﺪان« در ذﮐﺮ ﺟﺮﺟﺎن ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻣﻨﻬﺎ أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋـﺪي ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻘﻄﺎن‪ ،‬أﺣﺪ اﺋﻤﮥ أﺻـﺤﺎب‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻟا ﻤﮑﺜﺮﯾﻦ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و اﻟﺠﺎﻣﻌﯿﻦ ﻟﻪ‪ ،‬و اﻟﺮﺣﺎل ﻓﯿﻪ‪.‬‬‫رﺣﻞ اﻟﯽ دﻣﺸﻖ و ﻣﺼﺮ اﻟﺮﺣﻠﺘﯿﻦ‪ :‬اوﻟﯿﻬﻤﺎ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﺜﺎﻧﯿﮥ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﺪﻣﺸﻖ ﻣﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﺮﯾﻢ ]‪ ،[4‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺼﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ زﯾﺪ‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ دﺣﯿﻢ‪ ،‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﯿﺮ ﺑﻦ ﺟﻮﺻﺎ‬‫]‪ [5‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫و ﺳﻤﻊ ﺑﺤﻤﺺ ﺣﻨﺒﻞ ]‪ [6‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ‪ ،‬و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻻﺧﯿﻞ‪ ،‬و ﯾﺰﯾﺪ ]‪ [7‬ﺑﻦ ]‪ [1‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻻﺳـﻤﺎﻋﯿﻠﯽ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(371‬‬‫]‪ [2‬اﻧﺴﺎب اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ج ‪ 3‬ص ‪ 238‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ‪.‬‬‫]‪ [3‬ﯾﺎﻗﻮت ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﻤﻮي اﻟﺮوﻣﯽ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(626‬‬‫]‪ [4‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﺮﯾﻢ )ﺑﺎﻟﺨﺎء اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ و اﻟﺮاء اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ( أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻌﻘﯿﻠﯽ ﻣﺤﺪث دﻣﺸﻖ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(316‬‬‫]‪ [5‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﯿﺮ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﺟﻮﺻﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻣﺤﺪث اﻟﺸﺎم اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(320‬‬‫]‪ [6‬ﻓﯽ اﻟﻤﺼﺪر اﻟﻤﻄﺒﻮع ﺑﺒﯿﺮوت‪ :‬ﻫﺒﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ أي ﺣﺎل ﻣﺎ وﺟﺪت ﻟﻪ و ﻟﺘﺎﻟﯿﯿﻪ ﺗﺮﺟﻤﮥ ﻓﯽ ﮐﺘﺐ اﻟﺘﺮاﺟﻢ‪.‬‬‫]‪ [7‬ﻓﯽ اﻟﻤﺼﺪر‪ :‬زﯾﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻬﺮاﻧﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪18 :‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﻬﺮاﻧﯽ‪.‬‬‫و ﺑﻤﺼﺮ أﺑﺎ ﯾﻌﻘﻮب اﺳﺤﺎق اﻟﻤﻨﺠﻨﯿﻘﯽ ]‪.[1‬‬‫و ﺑﺼﯿﺪا ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺎﻓﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﮐﺮﯾﻤﮥ‪.‬‬‫و ﺑﺼﻮر أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ اﻟﺼﻮري‪.‬‬‫و ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ أﺑﺎ اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﻘﺪة ]‪ ،[2‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺼﯿﻦ ﺑﻦ ﺣﻔﺺ‪.‬‬‫و ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة أﺑﺎ ﺧﻠﯿﻔﮥ اﻟﺠﻤﺤﯽ ]‪ ،[3‬و ﺑﺎﻟﻌﺴﮑﺮ ﻋﺒﺪان اﻻﻫﻮازي ]‪.[4‬‬‫و ﺑﺒﻐﺪاد أﺑﺎ ﻟا ﻘﺎﺳﻢ اﻟﺒﻐﻮي ]‪ ،[5‬و أﺑﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ ]‪.[6‬‬‫و ﺑﺒﻌﻠﺒﮏ أﺑﺎ ﺟﻌﻔﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻫﺎﺷﻢ‪ ،‬و ﺧﻠﻘﺎ ﻣﻦ ﻫﺬه اﻟﻄﺒﻘﮥ ﮐﺜﯿﺮا‪.‬‬‫و روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﻘﺪة و ﻫﻮ ﻣﻦ ﺷﯿﻮﺧﻪ‪ ،‬و ﺣﻤﺰة ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﺴﻬﻤﯽ و أﺑﻮ ﺳﻌﺪ اﻟﻤﺎﻟﯿﻨﯽ ]‪ [7‬و ﺧﻠﻖ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪.‬‬‫و ﮐـﺎن ﻣﺼـﻨﻔﺎ ﺣﺎﻓﻈـﺎ ﺛﻘـﮥ‪ ،‬ﻋﻠﯽ ﻟﺤﻦ ﮐﺎن ﻓﯿﻪ‪ [1] .‬أﺑﻮ ﯾﻌﻘﻮب اﺳـﺤﺎق اﻟﻤﻨﺠﻨﯿﻘﯽ‪ :‬ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻟﺒﻐـﺪادي ﻧﺰﯾـﻞ ﻣﺼـﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 31‬از ‪206‬‬‫)‪.(304‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﻘﺪة اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.333/(332‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ ﺧﻠﯿﻔﮥ اﻟﺠﻤﺤﯽ‪ :‬اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﺣﺒﺎب اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺤﺪث ﻣﺴﻨﺪ ﻋﺼﺮه اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(305‬‬‫]‪ [4‬ﻋﺒﺪان اﻻﻫﻮازي‪ :‬أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪان ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﺠﻮاﻟﯿﻘﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(306‬‬‫]‪ [5‬أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺒﻐﻮي‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ )‪.(311‬‬‫]‪ [6‬أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ اﻟﺼﺎﻋﺪ‪ :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻋﺪ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(318‬‬‫]‪ [7‬أﺑﻮ ﺳﻌﺪ اﻟﻤﺎﻟﯿﻨﯽ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻬﺮوي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(412‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪19 :‬‬‫و ﻗﺎل ﺣﻤﺰة‪ :‬ﮐﺘﺐ أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺪي اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﺠﺮﺟﺎن ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺗﺴـﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﻋﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻔﺺ اﻟﺴـﻌﺪي و ﻏﯿﺮه‪ ،‬ﺛﻢ رﺣﻞ اﻟﯽ‬‫اﻟﺸﺎم و ﻣﺼﺮ‪ ،‬و ﺻﻨﻒ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ ﺿﻌﻔﺎء اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻓﯽ ﻣﻘﺪار ﺳﺘﯿﻦ ]‪ [1‬ﺟﺰءا ﺳﻤﺎه »اﻟﮑﺎﻣﻞ«‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و ﺳﺄﻟﺖ اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ أﺑﺎ اﻟﺤﺴﻦ ان ﯾﺼـﻨﻒ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻓﯽ ﺿـﻌﻔﺎء اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أ ﻟﯿﺲ ﻋﻨﺪﮐﻢ ﮐﺘﺎب اﺑﻦ ﻋﺪي؟‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﯿﻪ‬‫ﮐﻔﺎﯾﮥ ﻻ ﯾﺰاد ﻋﻠﯿﻪ‪.‬‬‫و ﮐﺎن اﺑﻦ ﻋﺪي ﺟﻤﻊ أﺣﺎدﯾﺚ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ أﻧﺲ‪ ،‬و اﻻوزاﻋﯽ‪ ،‬و ﺳـﻔﯿﺎن اﻟﺜﻮري و ﺷـﻌﺒﮥ‪ ،‬و اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﺎﻟﺪ‪ ،‬و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻟﻤﻘﻠﯿﻦ‬‫]‪.[2‬‬‫و ﺻﻨﻒ ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﻤﺰﻧﯽ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﺳﻤﺎه »اﻻﻧﺘﺼﺎر« ]‪.[3‬‬‫و ﮐـﺎن أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻣﺘﻘﻨﺎ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ ﻣﺜﻠﻪ‪ ،‬ﺗﻔﺮد ﺑﺄﺣﺎدﯾﺚ‪ ،‬ﮐﺎن ﻗـﺪ وﻫﺐ أﺣﺎدﯾﺚ ﻟﻪ ﯾﺘﻔﺮد ﺑﻬﺎ ﻟﺒﻨﯿﻪ ﻋـﺪي‪ ،‬و أﺑﯽ زرﻋـﮥ‪ ،‬و‬‫أﺑﯽ ﻣﻨﺼﻮر‪ ،‬ﺗﻔﺮدوا ﺑﺮواﯾﺘﻬﺎ ﻋﻦ أﺑﯿﻬﻢ‪ ،‬و اﺑﻨﻪ ﻋﺪي‪ ،‬ﺳﮑﻦ ﺳﺠﺴﺘﺎن و ﺣﺪث ﺑﻬﺎ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺪي‪ :‬ﺳﻤﻊ ﻣﻨﯽ أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﻘﺪة ﮐﺘﺎب »اﻟﺠﻌﻔﺮﯾﮥ«‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻻﺷﻌﺚ‪ ،‬و ﺣﺪث ﺑﻪ ﻋﻨﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻣﻮﻟﺪه ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﺎت ﻏﺮة ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳﺘﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﻟﯿﻠﮥ اﻟﺴﺒﺖ‪ ،‬ﻓﺼﻠﯽ‬‫ﻋﻠﯿﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻹﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ‪ ،‬و دﻓﻦ ﺑﺠﻨﺐ ﻣﺴﺠﺪ ﮐﺮز ﺑﻦ ]‪ [4‬وﺑﺮة ﻋﻦ ﯾﻤﯿﻦ اﻟﻘﺒﻠﮥ ﻣﻤﺎ ﯾﻠﯽ ﺻﺤﻦ اﻟﻤﺴﺠﺪ ﺑﺠﺮﺟﺎن ]‪[5‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ اﻟﻘﻄﺎن ﺑﮕﻔﺘﺎر ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ«‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬ﻓﯽ اﻟﻤﺼﺪر اﻟﻤﻄﺒﻮع‪ :‬ﻓﯽ ﻣﻘﺪار ﻣﺎﺋﺘﯽ ﺟﺰء‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻓﯽ اﻟﻤﺼﺪر‪ :‬و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻟﻤﺘﻘﺪﻣﯿﻦ‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻓﯽ اﻟﻤﺼﺪر‪ :‬ﺳﻤﺎه »اﻻﺑﺼﺎر«‪.‬‬‫]‪ [4‬ﻓﯽ اﻟﻤﺼﺪر اﻟﻤﻄﺒﻮع ﺑﺒﯿﺮوت‪ :‬ﻣﺴﺠﺪ ﮐﻮزﯾﻦ و ﻗﺒﺮه ﻋﻦ ﯾﻤﯿﻦ اﻟﻘﺒﻠﮥ‪.‬‬‫]‪ [5‬ﻣﻌﺠﻢ اﻟﺒﻠﺪان ج ‪ -2‬ص ‪.121‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪20 :‬‬‫]اﺑﻦ ﻋـﺪي اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋـﺪي ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺒﺎرك اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﯾﻌﺮف أﯾﻀﺎ ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻘﻄﺎن‪،‬‬‫ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب »اﻟﮑﺎﻣﻞ« ﻓﯽ اﻟﺠﺮح و اﻟﺘﻌﺪﯾﻞ‪ ،‬ﮐﺎن أﺣﺪ اﻻﻋﻼم‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﺳﻤﻊ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻌﯿﻦ‪ ،‬و ارﺗﺤﻞ اوﻻ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﺳﻤﻊ ﺑﻬﻠﻮل ﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻻﻧﺒﺎري ]‪ ،[1‬و ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻮﯾﺪ ]‪ [2‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻤﺮوزي ]‪ ،[3‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ اﻟﺮواس اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ ]‪ ،[4‬و أﻧﺲ ﺑﻦ اﻟﺴﻠﻢ ]‪،[5‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 32‬از ‪206‬‬‫و أﺑﺎ ﺧﻠﯿﻔـﮥ اﻟﺠﻤﺤﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن ]‪ ،[6‬و أﺑـﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻨﺴـﺎﺋﯽ‪ ،‬و ﻋﻤﺮان ﺑﻦ ﻣﺠﺎﺷﻊ ]‪ ،[7‬و ﻋﺒـﺪان اﻻـﻫﻮازي‪ ،‬و أﺑﺎ ﯾﻌﻠﯽ‬‫اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ ]‪ ،[8‬و اﻟﺤﺴـﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻤـﺪﻧﯽ‪ ،‬ﺻـﺎﺣﺐ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺑﮑﯿﺮ ]‪ ،[9‬و اﻟﺤﺴـﻦ ﺑـﻦ اﻟﻔﺮج اﻟﻐﺰي ]‪ ،[10‬و ﺧﻼـﺋﻖ‪ [1] .‬ﺑﻬﻠﻮل ﺑﻦ‬‫اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﺑﻬﻠﻮل ﺑﻦ ﺣﺴﺎن اﻟﺘﻨﻮﺧﯽ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﺎﺿﯽ اﻻﻧﺒﺎر اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(298‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻮﯾﺪ‪ :‬اﻟﺬراع اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﻌﻤﺮ‪ ،‬ﻟﻪ ﺗﺮﺟﻤﮥ ﻓﯽ اﻟﻤﯿﺰان و ﻟﺴﺎن اﻟﻤﯿﺰان و ﻟﻢ ﯾﺆرﺧﺎ وﻓﺎﺗﻪ‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻤﺮوزي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ )‪.(298‬‬‫]‪ [4‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ اﻟﺮواس اﻟﻬﺎﺷﻤﯽ ﻣﺴﻨﺪ دﻣﺸﻖ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(297‬‬‫]‪ [5‬اﻧﺲ ﺑﻦ اﻟﺴﻠﻢ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(289‬‬‫]‪ [6‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن‪ :‬أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﻨﺴﻮي ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺴﻨﺪ« اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(303‬‬‫]‪ [7‬ﻋﻤﺮان ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻣﺠﺎﺷﻊ اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ اﻟﺴﺨﺘﯿﺎﻧﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(305‬‬‫]‪ [8‬أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺴﻨﺪ« اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(307‬‬‫]‪ [9‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺑﮑﯿﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(231‬‬‫]‪ [10‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﻔﺮج اﻟﻐﺰي أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺑﮑﯿﺮ ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻌﺪ ﺳﻨﮥ )‪.(300‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪21 :‬‬‫و ﻋﻨﻪ أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﻘﺪة ﺷﯿﺨﻪ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺳﻌﺪ اﻟﻤﺎﻟﯿﻨﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ راﻣﯿﻦ ]‪ [1‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﺎﮐﻮﯾﻪ ]‪ ،[2‬و ﺣﻤﺰة ﺑﻦ‬‫ﯾﻮﺳﻒ اﻟﺴﻬﻤﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و آﺧﺮون‪.‬‬‫و ﻫﻮ اﻟﻤﺼﻨﻒ ﻓﯽ اﻟﮑﻼم ﻋﻠﯽ اﻟﺮﺟﺎل ﻋﺎرﻓﺎ ﺑﺎﻟﻌﻠﻞ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ]‪ [3‬ﻋﺴﺎﮐﺮ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﻋﻠﯽ ﻟﺤﻦ ﻓﯿﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﺣﻤﺰة اﻟﺴﻬﻤﯽ‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ اﻟﺪارﻗﻄﻨﯽ ان ﯾﺼﻨﻒ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻓﯽ اﻟﻀﻌﻔﺎء‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫أ ﻟﯿﺲ ﻋﻨﺪك ﮐﺘﺎب اﺑﻦ ﻋﺪي؟‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﯿﻪ ﮐﻔﺎﯾﮥ ﻻ ﯾﺰاد ﻋﻠﯿﻪ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ و ﻗـﺪ ﺻـﻨﻒ اﺑﻦ ﻋﺪي ﻋﻠﯽ أﺑﻮاب ﻣﺨﺘﺼـﺮ اﻟﻤﺰﻧﯽ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﺳـﻤﺎه »اﻻﻧﺘﺼﺎر« ﻗﺎل ﺣﻤﺰة اﻟﺴـﻬﻤﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻣﺘﻘﻨﺎ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ‬‫أﺣﺪ ﻣﺜﻠﻪ‪ ،‬ﺗﻔﺮد ﺑﺮواﯾﮥ أﺣﺎدﯾﺚ وﻫﺐ ﻣﻨﻬﺎ ﻻﺑﻨﯿﻪ‪ :‬ﻋﺪي و أﺑﯽ زرﻋﮥ و ﺗﻔﺮدا ﺑﻬﺎ ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺨﻠﯿﻠﯽ ]‪ :[4‬ﮐﺎن ﻋﺪﯾﻢ اﻟﻨﻈﯿﺮ ﺣﻔﻈﺎ و ﺟﻼﻟﮥ‪ ،‬ﺳﺄﻟﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ]‪ [5‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬أﯾﻬﻤﺎ أﺣﻔﻆ؟ اﺑﻦ ﻋﺪي أو اﺑﻦ ﻗﺎﻧﻊ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬رز‬‫ﻗﻤﯿﺺ اﺑﻦ ﻋـﺪي أﺣﻔﻆ ﻣﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺎﻗﯽ ﺑﻦ ﻗﺎﻧﻊ ]‪ [1] .[6‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ راﻣﯿﻦ اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻷﺳﺘﺮآﺑﺎدي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪(412‬‬‫ﺑﺒﻐﺪاد‪.‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ ﺑﺎﮐﻮﯾﻪ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺸﯿﺮازي اﻟﺼﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(428‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(571‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺨﻠﯿﻠﯽ‪ :‬اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﺨﻠﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(446‬‬‫]‪ [5‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(403‬‬‫]‪ [6‬ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺎﻗﯽ ﺑﻦ ﻗﺎﻧﻊ‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺮزوق ﺑﻦ واﺛﻖ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(351‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪22 :‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺨﻠﯿﻠﯽ‪ :‬و ﺳـﻤﻌﺖ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ]‪ [1‬اﻟﺤﺎﻓﻆ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﻢ أر أﺣـﺪا ﻣﺜﻞ أﺑﯽ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺪي و ﮐﯿﻒ ﻓﻮﻗﻪ ﻓﯽ اﻟﺤﻔﻆ‪ ،‬و ﮐﺎن أﺣﻤﺪ‬‫ﻗﺪ ﻟﻔﯽ اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ ]‪ [2‬و أﺑﺎ أﺣﻤﺪ اﻟﺤﺎﮐﻢ ]‪ ،[3‬و ﻗﺪ ﻗﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﺣﻔﻆ ﻫﺆﻻء ﺗﮑﻠﻔﺎ‪ ،‬و ﺣﻔﻆ اﺑﻦ ﻋﺪي ﻃﺒﻌﺎ‪ ،‬زاد ﻣﻌﺠﻤﻪ ﻋﻠﯽ أﻟﻒ ﺷﯿﺦ‬‫]‪[4‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 33‬از ‪206‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ اﻟﻘﻄﺎن ﺑﻘﻮل ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« و »دول اﻻﺳﻼم«‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳﺘﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫اﺑﻦ ﻋـﺪي اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋـﺪي ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ و ﯾﻌﺮف ﺑـﺎﺑﻦ اﻟﻘﻄﺎن اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻣﺼـﻨﻒ »اﻟﮑﺎﻣﻞ« ﻓﯽ‬‫اﻟﺠﺮح‪ ،‬و ﻟﻪ ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ‪ ،‬ﮐﺘﺐ اﻟﮑﺜﯿﺮ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و رﺣﻞ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ‪.‬‬‫و ﺳﻤﻊ أﺑﺎ ﺧﻠﯿﻔﮥ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﻮ اﻟﺮواس‪ ،‬و ﺑﻬﻠﻮل ﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ ،‬و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﻋﻠﯽ ﻟﺤﻦ ﻓﯿﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺣﻤﺰة ﻟا ﺴﻬﻤﯽ ]‪ :[5‬ﮐﺎن ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻣﺘﻘﻨﺎ‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ ﻣﺜﻠﻪ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ]‪.[6‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »دول اﻻﺳﻼم« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳﺘﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺎت ﺣﺎﻓﻆ اﻟﻌﺼـﺮ أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺪي اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ و ﻟﻪ ﺛﻤﺎن ]‪ [1‬ﻓﯽ اﻟﻤﺼـﺪر‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﺴـﻠﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ أي‬‫ﺣﺎل ﻣﺎ وﺟﺪت ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ‪ :‬ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﯾﻮب اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﺻﻔﻬﺎن ﺳﻨﮥ )‪.(360‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ أﺣﻤﺪ اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(378‬‬‫]‪ [4‬ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺬﻫﺒﯽ ج ‪ 3‬ص ‪.940‬‬‫]‪ [5‬ﺗﺎرﯾﺦ ﺟﺮﺟﺎن ﻟﻠﺴﻬﻤﯽ ص ‪.225‬‬‫]‪ [6‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 2‬ص ‪.343‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪23 :‬‬‫و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫و ﺷـﯿﺦ ﺟﻤﺎل اﻟـﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ اﻻﺳـﻨﻮي ]‪ [1‬در »ﻃﺒﻘـﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋـﺪي ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ‬‫اﻻﻣﺎم اﻟﻤﺸﻬﻮر‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﮑﺎﻣﻞ« ﻓﯽ اﻟﻀﻌﻔﺎء‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﺻﻨﻒ ﻋﻠﯽ ﻣﺨﺘﺼﺮ اﻟﻤﺰﻧﯽ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﺳﻤﺎه »اﻻﻧﺘﺼﺎر«‪.‬‬‫و ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﺳﻨﮥ ﺳﺘﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ .‬ذﮐﺮه اﻟﺬﻫﺒﯽ ﻓﯽ »اﻟﻌﺒﺮ« ]‪[2‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ اﻟﻘﻄﺎن ﺑﮕﻔﺘﺎر اﺳﻨﻮي در »ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ«‬‫و ﻗﺎﺿﯽ ﺗﻘﯽ اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻻﺳﺪي ]‪ [3‬در »ﻃﺒﻘﺎت ﻓﻘﻬﺎي ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺪي ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺒﺎرك أﺑﻮ أﺣﻤﺪ اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﯾﻌﺮف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻘﻄﺎن‪.‬‬‫أﺣـﺪ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻋﻼم و أرﮐﺎن اﻻﺳـﻼم‪ ،‬ﻃﻮف اﻟﺒﻼد ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ اﻟﮑﺒﺎر‪ ،‬ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »اﻻﻧﺘﺼﺎر« ﻋﻠﯽ »ﻣﺨﺘﺼـﺮ اﻟﻤﺰﻧﯽ« و ﮐﺘﺎب‬‫»اﻟﮑﺎﻣﻞ« ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﻀﻌﻔﺎء و اﻟﻤﺘﺮوﮐﯿﻦ‪ ،‬و ﻫﻮ ﮐﺎﻣﻞ ﻓﯽ ﺑﺎﺑﻪ ﮐﻤﺎ ﺳﻤﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ‪ :‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﻋﻠﯽ ﻟﺤﻦ ﻓﯿﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺬﻫﺒﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﻻ ﯾﻌﺮف اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ ﻣﻊ ﻋﺠﻤﮥ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و أﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻞ و اﻟﺮﺟﺎل ﻓﺤﺎﻓﻆ ﻻ ﯾﺠﺎري‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳﺘﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ]‪ [1] .[4‬اﻻﺳـﻨﻮي‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 34‬از ‪206‬‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة ﺳﻨﮥ )‪.(772‬‬‫]‪ [2‬ﻃﺒﻘﺎت ﻟا ﺸﺎﻓﻌﯿﮥ ﻟﻸﺳﻨﻮي ج ‪ 2‬ص ‪.206‬‬‫]‪ [3‬ﺗﻘﯽ اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻻﺳﺪي‪ :‬اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻗﺎﺿﯽ ﺷﺒﻬﮥ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(851‬‬‫]‪ [4‬ﻃﺒﻘﺎت ﻟا ﺸﺎﻓﻌﯿﮥ ﻻﺑﻦ ﻗﺎﺿﯽ ﺷﻬﺒﮥ ج ‪1/140‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ اﻟﻘﻄﺎن ﺑﮕﻔﺘﺎر ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ«‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺳﯿﻮﻃﯽ ]‪ [1‬در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫اﺑﻦ ﻋـﺪي اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋـﺪي ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺒﺎرك اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﯾﻌﺮف أﯾﻀﺎ ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻘﻄﺎن‪،‬‬‫ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﮑﺎﻣﻞ ﻓﯽ اﻟﺠﺮح و اﻟﺘﻌﺪﯾﻞ«‪ ،‬أﺣﺪ اﻻﻋﻼم‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ‪ ،277‬و ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ ‪.290‬‬‫روي ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ ]‪ ،[2‬و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﯾﻌﻠﯽ‪ ،‬و ﻣﻨﻪ اﺑﻦ ﻋﻘﺪة‪ ،‬و ﻫﻮ ﺷـﯿﺨﻪ‪ ،‬و اﻟﻤﺎﻟﯿﻨﯽ‪ ،‬و ﺣﻤﺰة اﻟﺴـﻬﻤﯽ‪ ،‬و ﻫﻮ‬‫ﻋﺎرف ﺑﺎﻟﻌﻠﻞ‪ ،‬ﻣﺼﻨﻒ ﻓﯽ اﻟﮑﻼم ﻋﻠﯽ اﻟﺮﺟﺎل‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ ﻣﺜﻠﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺨﻠﯿﻠﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﻋﺪﯾﻢ اﻟﻨﻈﯿﺮ ﺣﻔﻈﺎ و ﺟﻼﻟﮥ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﺳﻨﮥ )‪.[3] (360‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﺮؤوف ﺑﻦ ﺗﺎج اﻟﻌﺎرﻓﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ زﯾﻦ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺤﺪادي ث‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ اﻟﻘﻄﺎن ﺑﮕﻔﺘﺎر ﻣﻨﺎوي در »ﻓﯿﺾ اﻟﻘﺪﯾﺮ«‬‫اﻟﻤﻨﺎوي اﻟﻘﺎﻫﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ]‪ ،[4‬در »ﻓﯿﺾ اﻟﻘﺪﯾﺮ ﺷﺮح ﺟﺎﻣﻊ ﺻﻐﯿﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫)ﻋـﺪ ﻻﺑﻦ ﻋﺪي( ﻫﻮ أﺑﻮ أﺣﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ أﺣﺪ اﻟﺤﻔﺎظ اﻷﻋﯿﺎن و أﺣﺪ اﻟﺠﻬﺎﺑﺬة اﻟﺬﯾﻦ ﻃﺎﻓﻮا اﻟﺒﻼد‪ ،‬و ﻫﺠﺮوا اﻟﻮﺳﺎد‪ ،‬و واﺻـﻠﻮا‬‫اﻟﺴـﻬﺎد‪ ،‬و ﻗﻄﻌﻮا اﻟﻤﻌﺘـﺎد ﻃﺎﻟﺒﯿﻦ ﻟﻠﻌﻠﻢ ﻻ ﯾﻌﺘﺮي ﻫﻤﻤﻬﻢ ﻗﺼﻮر‪ ،‬و ﻻ ﯾﺜﻨﯽ ﻋﺰﻣﻬﻢ ﻋﻈﺎﺋﻢ اﻻﻣﻮر‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ ]‪ [1‬اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ‬‫أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(911‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‪ :‬أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(297‬‬‫]‪ [3‬ﻃﺒﻘﺎت ﻟا ﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺴﯿﻮﻃﯽ ص ‪.380‬‬‫]‪ [4‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮؤوف ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻨﺎوي اﻟﻘﺎﻫﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(1031‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪25 :‬‬‫اﻟﺠﻤﺤﯽ‪ ،‬و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ اﻻﺳﻔﺮاﯾﻨﯽ ]‪ ،[1‬و أﺑﻮ ﺳﻌﺪ اﻟﻤﺎﻟﯿﻨﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ ]‪ :[2‬ﺣﺎﻓﻆ ﻣﺘﻘﻦ‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ زﻣﻨﻪ ﻣﺜﻠﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ‪ :‬ﺛﻘﮥ ﻋﻠﯽ ﻟﺤﻦ ﻓﯿﻪ‪.‬‬‫ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳﺘﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﻋﻦ ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺳـﻨﮥ‪ ،‬ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻟﮑﺎﻣﻞ« اﻟﺬي أﻟﻔﻪ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﻀﻌﻔﺎء‪ ،‬و ﻫﻮ أﺻﻞ ﻣﻦ اﻻﺻﻮل‬‫اﻟﻤﻌﻮل ﻋﻠﯿﻬﺎ و اﻟﻤﺮﺟﻮع إﻟﯿﻬﺎ‪ ،‬ﻃﺎﺑﻖ اﺳـﻤﻪ ﻣﻌﻨﺎه‪ ،‬و واﻓﻖ ﻟﻔﻈﻪ ﻓﺤﻮاه‪ ،‬ﻣﻦ ﻋﯿﻨﻪ اﻧﺘﺠﻊ اﻟﻤﻨﺘﺠﻌﻮن‪ ،‬و ﺑﺸـﻬﺎدﺗﻪ ﺣﮑﻢ اﻟﺤﺎﮐﻤﻮن‪ ،‬و اﻟﯽ ﻣﺎ‬‫ﻗﺎﻟﻪ رﺟﻊ اﻟﻤﺘﻘﺪﻣﻮن و اﻟﻤﺘﺄﺧﺮون ]‪.[3‬‬‫و ﻣﺼﻄﻔﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺴﻄﻨﻄﯿﻨﯽ ]‪ [4‬در »ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ﻋﻦ اﺳﺎﻣﯽ اﻟﮑﺘﺐ و اﻟﻔﻨﻮن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫»اﻟﮑﺎﻣﻞ« ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﻀـﻌﻔﺎء و اﻟﻤﺘﺮوﮐﯿﻦ ﻣﻦ اﻟﺮواة‪ ،‬ﻻﺑﯽ أﺣﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﺪي اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 35‬از ‪206‬‬‫و ﺳﺘﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﻓﯽ »ﺳﺘﯿﻦ ﺟﺰء«‪ ،‬و ﻫﻮ أﮐﻤﻞ ﮐﺘﺐ اﻟﺠﺮح و اﻟﺘﻌﺪﯾﻞ و ﻋﻠﯿﻪ اﻋﺘﻤﺎد اﻻﺋﻤﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺴﺒﮑﯽ ]‪ :[5‬ﻃﺎﺑﻖ اﺳﻤﻪ ﻣﻌﻨﺎه‪ ،‬و واﻓﻖ ﻟﻔﻈﻪ ﻓﺤﻮاه‪ ،‬ﺑﺼﺤﺘﻪ ﺣﮑﻢ اﻟﺤﺎﮐﻤﻮن و ﺑﻤﺎ ﯾﻘﻮل رﺿﯽ اﻟﻤﺘﻘﺪﻣﻮن و اﻟﻤﺘﺄﺧﺮون‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺣﻤﺰة ﻟا ﺴﻬﻤﯽ‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ ان ﯾﺼﻨﻒ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻓﯽ اﻟﻀﻌﻔﺎء ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫أ ﻟﯿﺲ ﻋﻨﺪك ﮐﺘﺎب اﺑﻦ ﻋﺪي؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﯿﻪ ﮐﻔﺎﯾﮥ ﻻ ﯾﺰاد ﻋﻠﯿﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﻋﺴﺎﮐﺮ‪ :‬اﺑﻦ ﻋﺪي ﺛﻘﮥ ﻋﻠﯽ ﻟﺤﻦ ﻓﯿﻪ‪ [1] .‬أﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ اﻻﺳﻔﺮاﺋﯿﻨﯽ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(406‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر ﺳﻨﮥ )‪.(458‬‬‫]‪ [3‬ﻓﯿﺾ اﻟﻘﺪﯾﺮ ج ‪ 1‬ص ‪.28‬‬‫]‪ [4‬ﻣﺼﻄﻔﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺠﻠﺒﯽ اﻟﻘﺴﻄﻨﻄﯿﻨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(1067‬‬‫]‪ [5‬اﻟﺴﺒﮑﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺎﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺪﻣﺸﻖ ﺳﻨﮥ )‪.(771‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪26 :‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺬﻫﺒﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﻻ ﯾﻌﺮف اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ ﻣﻊ ﻋﺠﻤﮥ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و اﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻞ و اﻟﺮﺟﺎل ﻓﺤﺎﻓﻆ ﻻ ﯾﺠﺎري ]‪.[1‬‬‫ﻫﺮ ﮔﺎه ﻧﺒﺬي از ﻣﺤﺎﺳﻦ ﻓﺎﺧﺮه‪ ،‬و ﻣﺤﺎﻣﺪ زاﻫﺮه‪ ،‬و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺑﺎﻫﺮه اﺑﻦ ﻋﺪي ﺑﺮ زﺑﺎن أﮐﺎﺑﺮ ﺣﺬاق ﻣﺎﻫﺮﯾﻦ‪ ،‬و أﺟﻠﻪ ﻧﻘﺎد ﻣﻌﺘﻤﺪﯾﻦ ﺷﻨﯿﺪي‪.‬‬‫ﭘﺲ ﺑﺎﯾﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻫﻤﯿﻦ اﺑﻦ ﻋﺪي در ﻣﺪح و ﺗﺒﺠﯿﻞ ﮐﻠﺒﯽ ﻧﺒﯿﻞ ﮐﻮﺷﯿﺪه‪.‬‬‫ﻋﻼﻣﻪ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﻫﯿﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﺎﺋﺐ ﮐﻠﺒﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺪي‪ :‬ﻫﻮ ﻣﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﻻﺣﺪ ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻃﻮل و ﻻ أﺷﺒﻊ ﻣﻨﻪ و ﺑﻌﺪه ﻣﻘﺎﺗﻞ ]‪ ،[2‬اﻻ ان اﻟﮑﻠﺒﯽ ﯾﻔﻀﻞ ﻋﻠﯽ ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬ﻟﻤﺎ‬‫ﻗﯿﻞ ﻓﯽ ﻣﻘﺎﺗﻞ ﻣﻦ اﻟﻤﺬاﻫﺐ اﻟﺮدﯾﮥ‪ ،‬و ﺣﺪث ﻋﻦ اﻟﮑﻠﺒﯽ ﺷﻌﺒﮥ‪ ،‬و اﻟﺜﻮري‪ ،‬و ﻫﺸﯿﻢ ]‪ [3‬و اﻟﺜﻘﺎت‪ ،‬و رﺿﻮه ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ‪ -‬اﻟﺦ ]‪.[4‬‬‫در ﺣﺎﺷﯿﻪ ﮐﺎﺷﻒ ذﻫﺒﯽ ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫ﻗـﺎل أﺑﻮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋـﺪي‪ :‬و ﻟﻠﮑﻠﺒﯽ ﻏﯿﺮ ﻣﺎ ذﮐﺮت أﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺎﻟﺤـﮥ ﺧﺎﺻـﮥ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺻﺎﻟـﺢ ]‪ ،[5‬و ﻫﻮ ﻣﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﻻـﺣﺪ‬‫ﺗﻔﺴـﯿﺮ أﻃﻮل ﻣﻨﻪ و ﻻـ أﺷـﺒﻊ‪ ،‬و ﺑﻌـﺪه ﻣﻘﺎﺗﻞ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬اﻻ ان اﻟﮑﻠﺒﯽ ﯾﻔﻀﻞ ﻋﻠﯽ ﻣﻘﺎﺗﻞ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬ﻟﻤﺎ ﻗﯿﻞ ﻓﯽ ﻣﻘﺎﺗﻞ ﻣﻦ اﻟﻤـﺬاﻫﺐ‬‫اﻟﺮدﯾﮥ ]‪ [1] .[6‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪ 2‬ص ‪.1382‬‬‫]‪ [2‬ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ :‬ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ اﻟﺒﻠﺨﯽ اﻟﻤﻔﺴﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة ﺳﻨﮥ )‪.(150‬‬‫]‪ [3‬ﻫﺸﯿﻢ‪ :‬ﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺧﺎزم ﻗﺎﺳﻢ ﺑﻦ دﯾﻨﺎر أﺑﻮ ﻣﻌﺎوﯾﮥ اﻟﻮاﺳﻄﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(183‬‬‫]‪ [4‬ﺗﺬﻫﯿﺐ ﻟا ﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪.8/19‬‬‫]‪ [5‬أﺑﻮ ﺻﺎﻟﺢ‪ :‬ﺑﺎذام اﻟﺘﺎﺑﻌﯽ اﻟﺮاوي ﻋﻦ ﻣﻮﻻﺗﻪ أم ﻫﺎﻧﯽ ﺑﻨﺖ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪.‬‬‫]‪ [6‬ﺿـﻌﻒ ﻟا ﻌﺎﻣـﮥ و اﻟﺨﺎﺻـﮥ ﻣﻘﺎﺗﻞ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﮐﺎن دﺟﺎﻻ ﺟﺴﻮرا وﺿﺎﻋﺎ ﮐﺬاﺑﺎ ﯾﺄﺧﺬ ﻋﻦ اﻟﯿﻬﻮد و اﻟﻨﺼﺎري ﻋﻠﻢ اﻟﻘﺮآن اﻟﺬي‬‫ﯾﻮاﻓﻖ ﮐﺘﺒﻬﻢ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪27 :‬‬‫و ﺣﺪث ﻋﻦ اﻟﮑﻠﺒﯽ اﻟﺜﻮري‪ ،‬و ﺷﻌﺒﮥ‪ ،‬و ان ﮐﺎﻧﺎ ﺣﺪﺛﺎ ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻟﺸﯽء اﻟﯿﺴﯿﺮ ﻏﯿﺮ اﻟﻤﺴﻨﺪ‬‫ﺗﻔﺴﯿﺮ ﮐﻠﺒﯽ ﺑﮕﻔﺘﺎر اﺑﻦ اﻟﻘﻄﺎن اﻃﻮل و اﺷﺒﻊ ﺗﻔﺎﺳﯿﺮ اﺳﺖ‬‫و ﺣﺪث ﻋﻨﻪ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ ]‪ ،[1‬و ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ ]‪ ،[2‬و ﻫﺸﯿﻢ‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ ﻣﻦ ﺛﻘﺎت اﻟﻨﺎس و رﺿﻮه ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ‪ -‬اﻟﺦ‪.‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺴﺐ اﻓﺎده اﺑﻦ ﻋـﺪي‪ ،‬ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳﺎﺋﺐ ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ ﺑﺘﻔﺴـﯿﺮ‪ ،‬و ﻫﯿـﭻ ﮐﺲ ﺗﻔﺴـﯿﺮي أﻃﻮل و أﺷـﺒﻊ از‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 36‬از ‪206‬‬‫ﺗﻔﺴﯿﺮ او ﻧﺪارد‪ ،‬و ﻣﻘﺎﺗﻞ ﺑﻌﺪ ﮐﻠﺒﯽ اﺳﺖ‪ ،‬و ﮐﻠﺒﯽ ﺑﺮ ﻣﻘﺎﺗﻞ ﻣﻘﺪم و ﻓﺎﺿﻞ اﺳﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ در ﻣﻘﺎﺗﻞ ﻣﺬاﻫﺐ ردﯾﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﺪه‪.‬‬‫و از اﯾﻦ اﻓﺎده‪ ،‬ﺻﺮاﺣﮥ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﺎﺋﺐ‪ ،‬از ﻋﯿﺐ ﻋﺎﺋﺐ ﻣﺒﺮي اﺳﺖ‪ ،‬و از ﻟﻮث ﻧﺴﺒﺖ ﻣﺬاﻫﺐ ردﯾﻪ ﻣﻌﺮي‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از آن واﺿﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺤﺪﯾﺚ ﮐﺮدهاﻧﺪ از ﮐﻠﺒﯽ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬و ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ ،‬و ﻫﺸﯿﻢ‪ ،‬و ﻏﯿﺮ اﯾﺸﺎن از ﺛﻘﺎت ﻧﺎس‪ ،‬و ﭘﺴﻨﺪﯾﺪهاﻧﺪ‬‫او را در ﺗﻔﺴﯿﺮ و ﻫﺮ ﮔﺎه ﺗﺤﺪﯾﺚ اﯾﻦ ﺣﻀﺮات ﺛﻼﺛﮥ و دﯾﮕﺮ ﺛﻘﺎت از ﮐﻠﺒﯽ‪ ،‬و ﭘﺴﻨﺪﯾﺪﻧﺸﺎن او را در ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪ‪ ،‬وﺛﻮق و اﻋﺘﻤﺎد و‬‫ﺟﻼﻟﺖ و ﻋﻈﻤﺖ ﮐﻠﺒﯽ ﺑﻐﺎﯾﺖ ﻗﺼﻮي و ﻣﺮﺗﺒﻪ اﺳﻨﯽ رﺳﯿﺪ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﻀﺮات ﺛﻼﺛﮥ از اﮐﺎﺑﺮ أﺋﻤﻪ ﺣﺬاق و أﻋﺎﻇﻢ اﺳﺎﻃﯿﻦ ﺳﺒﺎقاﻧﺪ‪.‬‬‫اﻣﺎ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﻌﺾ ﻋﯿﻮن ﻓﺎﺧﺮه ﻓﻀﺎﺋﻞ‪ ،‬و ﻓﻨﻮن ﺑﺎﻫﺮه ﻣﻨﺎﻗﺐ او‪ ،‬در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺑﺘﺼﺮﯾﺤﺎت ﺛﻘﺎت ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﺳﻨﯿﻪ‪،‬‬‫ﺧﻮاﻫﯽ درﯾﺎﻓﺖ‪.‬‬‫اﻣﺎ ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﻈﯿﻤﻪ و ﻣﺤﺎﻣﺪ ﻓﺨﯿﻤﻪ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﻪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﺴﻠﻢ و ﻣﻘﺒﻮل ﻓﺤﻮل ]‪ [1‬اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ :‬ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻤﮑﮥ ﺳﻨﮥ‬‫)‪.(198‬‬‫]‪ [2‬ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪ :‬ﺑﻦ دﯾﻨﺎر أﺑﻮ ﺳﻠﻤﮥ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(167‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪28 :‬‬‫ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ اﺳﺖ‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ ﮐﻪ از رواة و ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ از ﮐﻠﺒﯽ اﺳﺖ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ«‬‫اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ]‪ [1‬ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ دﯾﻨﺎر اﻟﺒﺼﺮي‪ ،‬أﺑﻮ ﺳﻠﻤﮥ ﻣﻮﻟﯽ ﺗﻤﯿﻢ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻣﻮﻟﯽ ﻗﺮﯾﺶ و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪.‬‬‫روي ﻋﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﺒﻨﺎﻧﯽ ]‪ ،[2‬و ﻗﺘﺎدة ]‪ ،[3‬و ﺧﺎﻟﻪ ﺣﻤﯿـﺪ اﻟﻄﻮﯾﻞ ]‪ ،[4‬و اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﻠﺤﮥ ]‪ ،[5‬و أﻧﺲ ﺑﻦ ﺳـﯿﺮﯾﻦ ]‪ ،[6‬و‬‫ﺛﻤﺎﻣـﮥ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﻧﺲ ]‪ [7‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ زﯾﺎد اﻟﻘﺮﺷـﯽ ]‪ ،[8‬و أﺑﯽ اﻟﺰﺑﯿﺮ اﻟﻤﮑﯽ ]‪ ،[9‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﻤﯿﺮ ]‪ ،[10‬و ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ‬‫ﺻﻬﯿﺐ ]‪ ،[11‬و أﺑﯽ ﻋﻤﺮان اﻟﺠـﻮﻧﯽ ]‪ ،[12‬و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ دﯾﻨﺎر ]‪ ،[13‬و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ]‪ [1‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻌﺴـﻘﻼﻧﯽ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺷﻬﺎب‬‫اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(852‬‬‫]‪ [2‬ﺛﺎﺑﺖ اﻟﺒﻨﺎﻧﯽ‪ :‬ﺑﻦ أﺳﻠﻢ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ -(123‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳﻨﮥ )‪.(127‬‬‫]‪ [3‬ﻗﺘﺎدة‪ :‬ﺑﻦ دﻋﺎﻣﮥ ﺑﻦ ﻗﺘﺎدة ﺑﻦ ﻋﺰﯾﺮ اﻟﻤﻔﺴﺮ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻀﺮﯾﺮ اﻻﮐﻤﻪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(118‬‬‫]‪ [4‬ﺣﻤﯿﺪ اﻟﻄﻮﯾﻞ‪ :‬ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﻤﯿﺪ ﺗﯿﺮوﯾﻪ اﻟﺘﺎﺑﻌﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(143‬‬‫]‪ [5‬اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﻠﺤﮥ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ اﻻﻧﺼﺎري اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(132‬‬‫]‪ [6‬اﻧﺲ ﺑﻦ ﺳﯿﺮﯾﻦ أﺑﻮ ﻣﻮﺳﯽ اﻻﻧﺼﺎري اﻟﺘﺎﺑﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(118‬‬‫]‪ [7‬ﺛﻤﺎﻣﮥ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ اﻻﻧﺼﺎري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻌﺪ ﺳﻨﮥ )‪.(110‬‬‫]‪ [8‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ زﯾﺎد‪ :‬أﺑﻮ اﻟﺤﺎرث اﻟﻘﺮﺷﯽ اﻟﺠﻤﺤﯽ اﻟﺒﺼﺮي ﺳﻤﻊ أﺑﺎ ﻫﺮﯾﺮة‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻮﻟﯽ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﻈﻌﻮن‪.‬‬‫]‪ [9‬أﺑﻮ اﻟﺰﺑﯿﺮ اﻟﻤﮑﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﺗﺪرس اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﮑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(128‬‬‫]‪ [10‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﻤﯿﺮ‪ :‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﻌﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ اﻟﻘﺒﻄﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(136‬‬‫]‪ [11‬ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﺻﻬﯿﺐ‪ :‬اﻟﺒﻨﺎﻧﯽ اﻟﺒﺼﺮي ﺳﻤﻊ اﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ‪.‬‬‫]‪ [12‬أﺑﻮ ﻋﻤﺮان اﻟﺠﻮﻧﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ اﻟﮑﻨﺪي اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(138‬‬‫]‪ [13‬ﻋﻤﺮو ﺑﻦ دﯾﻨﺎر‪ :‬أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻻﺛﺮم اﻟﻤﮑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.126/129/(125‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 37‬از ‪206‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪29 :‬‬‫أﻧﺲ ]‪ ،[1‬و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة ]‪ ،[2‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻻﻧﺼﺎري ]‪ ،[3‬و أﯾﻮب اﻟﺴﺨﺘﯿﺎﻧﯽ ]‪ [4‬و ﺧﺎﻟﺪ اﻟﺤﺬاء ]‪ ،[5‬و داود ﺑﻦ أﺑﯽ ﻫﻨﺪ ]‪ ،[6‬و‬‫ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﺘﯿﻤﯽ ]‪ ،[7‬و ﺳﻤﺎك ﺑﻦ ﺣﺮب ]‪ [8‬و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ ﻓﻤﻦ ﺑﻌﺪﻫﻢ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ ]‪ [9‬و اﻟﺜﻮري و ﺷـﻌﺒﮥ و ﻫﻢ أﮐﺒﺮ ﻣﻨﻪ و اﺑﻦ اﻟﻤﺒـﺎرك ]‪ [10‬و اﺑﻦ ﻣﻬﺪي ]‪ [11‬و اﻟﻘﻄﺎن ]‪ ،[12‬و أﺑﻮ داود ]‪ ،[13‬و أﺑﻮ‬‫اﻟﻮﻟﯿﺪ ]‪ [14‬اﻟﻄﯿﺎﻟﺴﯿﺎن‪ ،‬و أﺑﻮ ﺳﻠﻤﮥ اﻟﺘﺒﻮذﮐﯽ ]‪ [1] [15‬ﻫﺸﺎم ﺑﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ اﻧﺲ‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ اﻻﻧﺼﺎري ﺳﻤﻊ ﺟﺪه اﻧﺴﺎ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة‪ :‬ﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﺑﻦ اﻟﻌﻮام اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.147/(146‬‬‫]‪ [3‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻻﻧﺼﺎري‪ :‬ﺑﻦ ﻗﯿﺲ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.144/146/(143‬‬‫]‪ [4‬أﯾﻮب اﻟﺴﺨﺘﯿﺎﻧﯽ‪ :‬ﺑﻦ أﺑﯽ ﺗﻤﯿﻤﮥ ﮐﯿﺴﺎن اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(131‬‬‫]‪ [5‬ﺧﺎﻟﺪ اﻟﺤﺬاء‪ :‬ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.142/(141‬‬‫]‪ [6‬داود ﺑﻦ أﺑﯽ ﻫﻨﺪ‪ :‬أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(140‬‬‫]‪ [7‬ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﺘﯿﻤﯽ‪ :‬ﺑﻦ ﻃﺮﺧﺎن أﺑﻮ اﻟﻤﻌﺘﺒﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(143‬‬‫]‪ [8‬ﺳﻤﺎك ﺑﻦ ﺣﺮب‪ :‬ﺑﻦ اوس ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﺬﻫﻠﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(123‬‬‫]‪ [9‬اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ اﻟﺮوﻣﯽ اﻟﻤﮑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(150‬‬‫]‪ [10‬اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺮوزي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(181‬‬‫]‪ [11‬اﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(198‬‬‫]‪ [12‬اﻟﻘﻄﺎن‪ :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻓﺮوخ أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(198‬‬‫]‪ [13‬أﺑﻮ داود اﻟﻄﯿﺎﻟﺴﯽ‪ :‬ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ داود اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(204‬‬‫]‪ [14‬أﺑﻮ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟﻄﯿﺎﻟﺴﯽ‪ :‬ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(227‬‬‫]‪ [15‬أﺑﻮ ﺳﻠﻤﮥ اﻟﺘﺒﻮذﮐﯽ‪ :‬ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻤﻨﻘﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(223‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪30 :‬‬‫و آدم ﺑﻦ أﺑﯽ اﯾﺎس ]‪ ،[1‬و اﻻﺷﯿﺐ ]‪ ،[2‬و أﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺷﺎذان ]‪ ،[3‬و ﺑﺸﺮ ﺑﻦ اﻟﺴﺮي ]‪ [4‬و ﺑﻬﺰ ﺑﻦ أﺳﺪ ]‪ ،[5‬و ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺣﺮب ]‪،[6‬‬‫و أﺑﻮ ﻧﺼﺮ اﻟﺘﻤﺎر ]‪ ،[7‬و ﻫﺪﺑﮥ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ ]‪ [8‬و ﺷﯿﺒﺎن ﺑﻦ ﻓﺮوخ ]‪ ،[9‬و ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﯿﺸﯽ ]‪ ،[10‬و آﺧﺮون‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ أﺛﺒﺖ ﻓﯽ ﺛﺎﺑﺖ ]‪ [11‬ﻣﻦ ﻣﻌﻤﺮ ]‪ ،[12‬و ﻗﺎل أﯾﻀﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﻤﺎدﯾﻦ ]‪ :[13‬ﻣﺎ ﻣﻨﻬﻤﺎ إﻻ ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺣﻨﺒﻞ ]‪ [14‬ﻋﻦ أﺣﻤﺪ ]‪ :[15‬اﺳـﻨﺪ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ أﯾﻮب أﺣﺎدﯾﺚ ﻻ ﯾﺴﻨﺪﻫﺎ اﻟﻨﺎس ﻋﻨﻪ‪ [1] .‬آدم ﺑﻦ أﺑﯽ اﯾﺎس‪ :‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﻦ‬‫اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ اﻟﻤﺮوزي اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(220‬‬‫]‪ [2‬اﻻﺷﯿﺐ‪ :‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(209‬‬‫]‪ [3‬اﻻﺳﻮد ﺷﺎذان‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد )‪.(208‬‬‫]‪ [4‬ﺑﺸﺮ ﺑﻦ اﻟﺴﺮي‪ :‬اﻻﻓﻮه ﻧﺰﯾﻞ ﻣﮑﮥ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(195‬‬‫]‪ [5‬ﺑﻬﺰ ﺑﻦ أﺳﺪ‪ :‬أﺑﻮ اﻻﺳﻮد اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(197‬‬‫]‪ [6‬ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺣﺮب‪ :‬أﺑﻮ أﯾﻮب اﻟﻮاﺷﺤﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(224‬‬‫]‪ [7‬أﺑﻮ ﻧﺼﺮ اﻟﺘﻤﺎر‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد )‪.(228‬‬‫]‪ [8‬ﻫﺪﺑﮥ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ‪ :‬أﺑﻮ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﻘﯿﺴﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(236‬‬‫]‪ [9‬ﺷﯿﺒﺎن ﺑﻦ ﻓﺮوخ‪ :‬ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ اﻻﺑﻠﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(235‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 38‬از ‪206‬‬‫]‪ [10‬ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﯿﺸﯽ‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﺼﺮي اﻻﺧﺒﺎري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(228‬‬‫]‪ [11‬ﺛﺎﺑﺖ اﻟﺒﻨﺎﺋﯽ‪ :‬ﺑﻦ أﺳﻠﻢ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ -(127‬و ﻗﯿﻞ‪.123 :‬‬‫]‪ [12‬ﻣﻌﻤﺮ‪ :‬ﺑﻦ راﺷﺪ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺮوة اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(153‬‬‫]‪ [13‬اﻟﺤﻤﺎدان‪ :‬أﺣﺪﻫﻤﺎ اﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪ ،‬و اﻵﺧﺮ‪ :‬اﺑﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ درﻫﻢ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(179‬‬‫]‪ [14‬ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻮاﺳﻂ ﺳﻨﮥ )‪.(273‬‬‫]‪ [15‬أﺣﻤﺪ‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻣﺎم اﻟﺤﻨﺎﺑﻠﮥ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(241‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪31 :‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻃﺎﻟﺐ ]‪ :[1‬ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ اﻋﻠﻢ اﻟﻨﺎس ﺑﺤﺪﯾﺚ ﺣﻤﯿﺪ‪ ،‬و أﺻﺢ ﺣﺪﯾﺜﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻓﯽ ﻣﻮﺿﻊ آﺧﺮ‪ :‬ﻫﻮ أﺛﺒﺖ اﻟﻨﺎس ﻓﯽ ﺣﻤﯿﺪ اﻟﻄﻮﯾﻞ‪ ،‬ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ ﻗﺪﯾﻤﺎ ﯾﺨﺎﻟﻒ اﻟﻨﺎس ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺜﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر ]‪ ،[2‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ ]‪ :[3‬ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺪوري ]‪ [4‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﻣﻦ ﺧﺎﻟﻒ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ ﻓﯽ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻓﺎﻟﻘﻮل ﻗﻮل ﺣﻤﺎد‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻄﯿﺎﻟﺴﯽ ]‪ [5‬ﻋﻨﻪ‪ :‬ﻣﻦ ﺳﻤﻊ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ اﻻﺻﻨﺎف ﻓﻔﯿﻬﺎ اﺧﺘﻼف و ﻣﻦ ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ ﻧﺴﺨﺎ ﻓﻬﻮ ﺻﺤﯿﺢ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ]‪ :[6‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ أﺻﺤﺎب ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬أﺛﺒﺖ ﻣﻦ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻻﺻـﻤﻌﯽ ]‪ [7‬ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬـﺪي ]‪ :[8‬ﺣﻤـﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ ﺻـﺤﯿﺢ اﻟﺴـﻤﺎع ﺣﺴﻦ اﻟﻠﻘـﺎء‪ ،‬أدرك اﻟﻨﺎس‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﺘﻬﻢ ﺑﻠﻮن ﻣﻦ‬‫اﻻﻟﻮان‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﻠﺘﺒﺲ ﺑﺸﯽء‪ ،‬أﺣﺴﻦ ﻣﻠﮑﮥ ﻧﻔﺴﻪ و ﻟﺴﺎﻧﻪ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﻄﻠﻘﻪ ﻋﻠﯽ أﺣﺪ ﻓﺴﻠﻢ ﺣﺘﯽ ﻣﺎت‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺒـﺎرك‪ :‬دﺧﻠﺖ اﻟﺒﺼـﺮة‪ ،‬ﻓﻤـﺎ رأﯾﺖ أﺣـﺪا أﺷـﺒﻪ ﺑﻤﺴﺎﻟﮏ اﻻول ﻣﻦ ]‪ [1‬أﺑﻮ ﻃـﺎﻟﺐ زﯾـﺪ ﺑﻦ اﺧﺰم اﻟﻄـﺎﺋﯽ اﻟﻨﺒﻬﺎﻧﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‬‫اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﻘﺘﻮل ﺳﻨﮥ )‪.(257‬‬‫]‪ [2‬اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر‪ :‬ﺑﻦ ﺑﻬﺮام اﻟﮑﻮﺳﺞ اﻟﻤﺮوزي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(251‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻮن اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(203‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺪوري‪ :‬ﻋﺒﺎس ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺪوري اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(271‬‬‫]‪ [5‬ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻄﯿﺎﻟﺴﯽ‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(282‬‬‫]‪ [6‬اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(234‬‬‫]‪ [7‬اﻻﺻﻤﻌﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻗﺮﯾﺐ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﺎﻫﻠﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(216‬‬‫]‪ [8‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(198‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪32 :‬‬‫ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻤﺮو اﻟﺠﺮﻣﯽ ]‪ :[1‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﻓﻘﯿﻬﺎ أﻓﺼﺢ ﻣﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮارث ]‪ ،[2‬و ﮐﺎن ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ أﻓﺼﺢ ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺷﻬﺎب ﺑﻦ ﻣﻌﻤﺮ ]‪ [3‬اﻟﺒﻠﺨﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ ﯾﻌﺪ ﻣﻦ اﻻﺑﺪال و ﻋﻼﻣﮥ اﻻﺑﺪال‪ ،‬ان ﻻ ﯾﻮﻟﺪ ﻟﻬﻢ‪ ،‬ﺗﺰوج ﺳـﺒﻌﯿﻦ اﻣﺮأة‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﻮﻟﺪ‬‫ﻟﻪ ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل ﻋﻔﺎن ]‪ :[4‬ﻗـﺪ رأﯾﺖ ﻣﻦ ﻫﻮ أﻋﺒـﺪ ﻣﻦ ﺣﻤـﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ ،‬و ﻟﮑﻦ ﻣﺎ رأﯾﺖ أﺷـﺪ ﻣﻮاﻇﺒـﮥ ﻋﻠﯽ اﻟﺨﯿﺮ و ﻗﺮاءة اﻟﻘﺮآن و اﻟﻌﻤﻞ ﻟﻠّﻪ ﻣﻦ‬‫ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻤﻠﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ :‬ﻟﻮ ﻗﯿﻞ ﻟﺤﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪ :‬اﻧﮏ ﺗﻤﻮت ﻏﺪا‪ ،‬ﻣﺎ ﻗﺪر أن ﯾﺰﯾﺪ ﻓﯽ اﻟﻌﻤﻞ ﺷﯿﺌﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ]‪ :[5‬ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﻌﺒﺎد اﻟﻤﺠﺎﺑﯿﻦ اﻟـﺪﻋﻮة ﻓﯽ اﻻوﻗﺎت‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﻨﺼﻒ ﻣﻦ ﺟﺎﻧﺐ ﺣـﺪﯾﺜﻪ و اﺣﺘﺞ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﺑﺄﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﯿﺎش‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 39‬از ‪206‬‬‫]‪ ،[6‬ﻓﺎن ﮐﺎن ﺗﺮﮐﻪ اﯾﺎه ﻟﻤﺎ ﮐﺎن ﯾﺨﻄﺊ ﻓﻐﯿﺮه ﻣﻦ أﻗﺮاﻧﻪ ﻣﺜﻞ اﻟﺜﻮري‪ ،‬و ﺷﻌﺒﮥ‪ ،‬ﮐﺎﻧﻮا ﯾﺨﻄﺌﻮن‪ ،‬ﻓﺎن زﻋﻢ ان ﺧﻄﺎءه ﻗﺪ ﮐﺜﺮ ﺣﺘﯽ ﺗﻐﯿﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺪ‬‫ﮐـﺎن ذﻟـﮏ ﻓﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﯿﺎش ﻣﻮﺟﻮدا‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻣﻦ أﻗﺮان ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﺎﻟﺒﺼـﺮة ﻣﺜﻠﻪ ﻓﯽ اﻟﻔﻀﻞ و اﻟـﺪﯾﻦ و اﻟﻨﺴﮏ و اﻟﻌﻠﻢ و‬‫اﻟﮑﺘﺒﮥ و اﻟﺠﻤﻊ و اﻟﺼﻼﺑﮥ ﻓﯽ اﻟﺴﻨﮥ و اﻟﻘﻤﻊ ﻻﻫﻞ اﻟﺒﺪع‪ [1] .‬أﺑﻮ ﻋﻤﺮو اﻟﺠﺮﻣﯽ‪ :‬ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(225‬‬‫]‪ [2‬ﻋﺒﺪ اﻟﻮارث‪ :‬ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﺘﻨﻮري اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(180‬‬‫]‪ [3‬ﺷﻬﺎب ﺑﻦ اﻟﻤﻌﻤﺮ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﺑﻼل اﻟﻌﻮﻓﯽ أﺑﻮ اﻻزﻫﺮ اﻟﺒﻠﺨﯽ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ اﻻدب‪.‬‬‫]‪ [4‬ﻋﻔﺎن‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ أﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﺼﻔﺎر اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(220‬‬‫]‪ [5‬اﺑﻦ ﺣﺒﺎن‪ :‬أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﺎن اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺴﺘﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(354‬‬‫]‪ [6‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﯿﺎش‪ :‬اﻟﻤﻘﺮي اﻟﮑﻮﻓﯽ و اﺧﺘﻠﻒ ﻓﯽ اﺳﻤﻪ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(193‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪33 :‬‬‫ﻗﺎل ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺣﺮب و ﻏﯿﺮه‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ‪.167‬‬‫زاد اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻓﯽ ذي اﻟﺤﺠﮥ‪.‬‬‫اﺳﺘﺸﻬﺪ ﺑﻪ اﻟﺒﺨﺎري ]‪ ،[1‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬أﻧﻪ روي ﻟﻪ ﺣﺪﯾﺜﺎ واﺣﺪا ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻮﻟﯿﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﺬﮐﻮر ﻓﯽ »ﻣﺴﻨﺪ« أﺑﯽ ]‪ [2‬ﺑﻦ ﮐﻌﺐ ﻣﻦ رواﯾﮥ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ اﻧﺲ ]‪ ،[3‬ﻋﻨﻪ و ﻗﺪ ذﮐﺮه اﻟﻤﺰي ]‪ [4‬ﻓﯽ »اﻻﻃﺮاف« و ﻟﻔﻈﻪ‪:‬‬‫ﻗـﺎل ﻟﻨـﺎ أﺑﻮ اﻟﻮﻟﯿـﺪ‪ ،‬ﻓـﺬﮐﺮه‪ ،‬و ﻗـﺪ ﻋﺮض اﺑﻦ ﺣﺒـﺎن ﺑﺎﻟﺒﺨـﺎري ﻟﻤﺠـﺎﻧﺒﺘﻪ ﺣـﺪﯾﺚ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ ﺣﯿﺚ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﻢ ﯾﻨﺼﻒ ﻣﻦ ﻋـﺪل ﻋﻦ‬‫اﻻﺣﺘﺠﺎج ﺑﻪ اﻟﯽ اﻻﺣﺘﺠﺎج ﺑﻔﻠﯿﺢ ]‪ ،[5‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ دﯾﻨﺎر ]‪.[6‬‬‫و اﻋﺘـﺬر أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ]‪ [7‬ﻋﻦ ذﻟﮏ ﻟﻤﺎ ذﮐﺮ ان ﻣﺴﻠﻤﺎ ]‪ [8‬أﺧﺮج أﺣﺎدﯾﺚ أﻗﻮام ﺗﺮك اﻟﺒﺨﺎري ﺣـﺪﯾﺜﻬﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺬﻟﮏ ﺣﻤﺎد‬‫ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ اﻣﺎم ﮐﺒﯿﺮ‪ ،‬ﻣـﺪﺣﻪ اﻻﺋﻤـﮥ‪ ،‬و اﻃﻨﺒﻮا‪ ،‬و ﻟﻤﺎ ﺗﮑﻠﻢ ﺑﻌﺾ ﻣﻨﺘﺤﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮﻓﮥ ان ﺑﻌﺾ اﻟﮑﺬﺑﮥ أدﺧﻞ ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻣﺎ ﻟﯿﺲ ﻣﻨﻪ ﻟﻢ ﯾﺨﺮج‬‫ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨـﺎري ﻣﻌﺘﻤـﺪا ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﺑـﻞ اﺳﺘﺸـﻬﺪ ﺑﻪ ﻓﯽ ﻣﻮاﺿـﻊ ﻟﯿـﺒﯿﻦ ]‪ [1‬اﻟﺒﺨـﺎري‪ :‬ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة اﻟﺤﺎﻓـﻆ ﺻـﺎﺣﺐ »اﻟﺠﺎﻣﻊ‬‫اﻟﺼﺤﯿﺢ« ﺗﻮﻓﯽ )‪.(256‬‬‫]‪ [2‬أﺑﯽ ﺑﻦ ﮐﻌﺐ‪ :‬ﺑﻦ ﻗﯿﺲ اﻟﺼﺤﺎﺑﯽ اﻟﺨﺰرﺟﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ )‪.(21‬‬‫]‪ [3‬اﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ‪ :‬ﺑﻦ اﻟﻨﻀﺮ اﻟﺨﺰرﺟﯽ ﺧﺎدم اﻟﻨﺒﯽ )ص( اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة ﺳﻨﮥ )‪.(93‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻤﺰي‪ :‬ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ أﺑﻮ اﻟﺤﺠﺎج اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(742‬‬‫]‪ [5‬ﻓﻠﯿﺢ‪ :‬ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(168‬‬‫]‪ [6‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ دﯾﻨﺎر‪ :‬ﻣﻮﻟﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻤﺪﻧﯽ‪.‬‬‫]‪ [7‬أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﯾﺎ ﺑﻦ اﻟﻘﯿﺴﺮاﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(705‬‬‫]‪ [8‬ﻣﺴﻠﻢ‪ :‬ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ اﻟﻘﺸﯿﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(261‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪34 :‬‬‫أﻧﻪ ﺛﻘـﮥ‪ ،‬و اﺧﺮج أﺣﺎدﯾﺜﻪ اﻟﺘﯽ ﯾﺮوﯾﻬﺎ ﻣﻦ ﺣـﺪﯾﺚ أﻗﺮاﻧﻪ ﮐﺸـﻌﺒﮥ‪ ،‬و ﺣﻤﺎد ﺑﻦ زﯾﺪ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ ]‪ ،[1‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ اﻋﺘﻤﺪ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻻﻧﻪ‬‫رأي ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﻣﻦ أﺻـﺤﺎﺑﻪ اﻟﻘـﺪﻣﺎء و اﻟﻤﺘﺄﺧﺮﯾﻦ ﻟﻢ ﯾﺨﺘﻠﻔﻮا ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﺷﺎﻫـﺪ ﻣﺴـﻠﻢ ﻣﻨﻬﻢ ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ ،‬و أﺧﺬ ﻋﻨﻬﻢ‪ ،‬ﺛﻢ ﻋﺪاﻟﮥ اﻟﺮﺟﻞ ﻓﯽ ﻧﻔﺴﻪ و‬‫اﺟﻤﺎع أﻫﻞ ﻟا ﻨﻘﻞ ﻋﻠﯽ ﺛﻘﺘﻪ و اﻣﺎﻧﺘﻪ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺨﺮج ﻣﺴﻠﻢ ﻟﺤﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ ﻓﯽ اﻻﺻﻮل اﻻ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻋﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬و ﻗﺪ ﺧﺮج ﻟﻪ ﻓﯽ اﻟﺸﻮاﻫﺪ ﻋﻦ ﻃﺎﺋﻔﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ‪ :‬ﻫﻮ أﺣـﺪ اﻻﺋﻤـﮥ اﻟﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ اﻻ أﻧﻪ ﻟﻤﺎ ﮐﺒﺮ ﺳﺎء ﺣﻔﻈﻪ‪ ،‬ﻓﻠـﺬا ﺗﺮﮐﻪ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و اﻣﺎ ﻣﺴـﻠﻢ ﻓﺎﺟﺘﻬـﺪ‪ ،‬و أﺧﺮج ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻋﻦ‬‫ﺛﺎﺑﺖ ﻣﺎ ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ ﻗﺒﻞ ﺗﻐﯿﺮه‪ ،‬و ﻣﺎ ﺳﻮي ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻋﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﻻ ﯾﺒﻠﻎ اﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮ ﺣﺪﯾﺜﺎ اﺧﺮﺟﻬﺎ ﻓﯽ اﻟﺸﻮاﻫﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 40‬از ‪206‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﻔﺎن‪ :‬اﺧﺘﻠﻒ أﺻـﺤﺎﺑﻨﺎ ﻓﯽ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺮوﺑـﮥ ]‪ ،[2‬و ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻓﺼـﺮﻧﺎ اﻟﯽ ﺧﺎﻟـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث ]‪ [3‬ﻓﺴﺄﻟﻨـﺎه‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺣﻤﺎد‬‫أﺣﺴﻨﻬﻤﺎ ﺣﺪﯾﺜﺎ و اﺛﺒﺘﻬﻤﺎ ﻟﺰوﻣﺎ ﻟﻠﺴﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺮﺟﻌﻨﺎ اﻟﯽ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘﻄﺎن‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أ ﻗﺎل ﻟﮑﻢ‪ :‬و اﺣﻔﻈﻬﻤﺎ؟ ﻗﻠﻨﺎ‪ :‬ﻻ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻘﻄﺎن‪ :‬ﺣﻤﺎد ﻋﻦ زﯾﺎد ]‪ [4‬اﻻﻋﻠﻢ‪ ،‬و ﻗﯿﺲ ]‪ [5‬ﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﻟﯿﺲ ﺑﺬاك‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ]‪ [6‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬أو ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘﻄﺎن‪ :‬ان ﮐﺎن ﻣﺎ ﯾﺮوي ﺣﻤﺎد ﻋﻦ ﻗﯿﺲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﻓﻬﻮ ﮐﺬا‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻻﺑﯽ‪ :‬ﻻي ﺷﯽء؟‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻻﻧﻪ روي ﻋﻨﻪ أﺣﺎدﯾﺚ رﻓﻌﻬﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬اﺛﺒﺘﻬﻢ ﻓﯽ ﺛﺎﺑﺖ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪ [1] .‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪ :‬وﺿﺎح ﻣﻮﻟﯽ أﺑﯽ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﻮاﺳﻄﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.177 -(176‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺮوﺑﮥ‪ :‬ﻣﻬﺮان أﺑﻮ اﻟﻨﻀﺮ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(156‬‬‫]‪ [3‬ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﺤﺠﯿﻤﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.187/(186‬‬‫]‪ [4‬زﯾﺎد اﻻﻋﻠﻢ‪ :‬زﯾﺎد ﺑﻦ ﺣﺴﺎن ﺑﻦ ﻗﺮة اﻟﺒﺎﻫﻠﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﺮاوي ﻋﻦ اﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ‪.‬‬‫]‪ [5‬ﻗﯿﺲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ :‬ﻣﻔﺘﯽ أﻫﻞ ﻣﮑﮥ ﺑﻌﺪ ﻋﻄﺎء‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(119‬‬‫]‪ [6‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(290‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪35 :‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺪوﻻﺑﯽ ]‪ :[1‬ﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ]‪ [2‬ﺷـﺠﺎع اﺑﻦ اﻟﺜﻠﺠﯽ‪ ،‬ﺣـﺪﺛﻨﯽ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي ]‪ ،[3‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ ﻻ‬‫ﯾﻌﺮف ﺑﻬﺬه اﻻﺣﺎدﯾﺚ اﻟﺘﯽ ﻓﯽ اﻟﺼـﻔﺎت‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﺧﺮج ﻣﺮة اﻟﯽ ﻋﺒﺎدان‪ ،‬ﻓﺠﺎء و ﻫﻮ ﯾﺮوﯾﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺴـﻤﻌﺖ ﻋﺒﺎد ﺑﻦ ﺻﻬﯿﺐ ]‪ [4‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ان ﺣﻤﺎدا‬‫ﮐﺎن ﻻ ﯾﺤﻔﻆ و ﮐﺎﻧﻮا ﯾﻘﻮﻟﻮن‪ :‬اﻧﻬﺎ دﺳﺖ ﻓﯽ ﮐﺘﺒﻪ‪ ،‬و ﻗﺪ ﻗﯿﻞ‪ :‬ان اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻌﻮﺟﺎء ]‪ [5‬ﮐﺎن رﺑﯿﺒﮥ‪ ،‬ﻓﮑﺎن ﯾﺪس ﻓﯽ ﮐﺘﺒﻪ‪.‬‬‫ﻗﺮأت ﺑﺨﻂ اﻟﺬﻫﺒﯽ‪ :‬اﺑﻦ اﻟﺜﻠﺠﯽ‪ ،‬ﻟﯿﺲ ﺑﻤﺼﺪق ﻋﻠﯽ ﺣﻤﺎد و اﻣﺜﺎﻟﻪ و ﻗﺪ اﺗﻬﻢ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻋﺒﺎد أﯾﻀﺎ ﻟﯿﺲ ﺑﺸﯽء‪ ،‬و ﻗﺪ ﻗﺎل أﺑﻮ داود‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﺤﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ ﮐﺘﺎب ﻏﯿﺮ ﮐﺘﺎب ﻗﯿﺲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ ﻋﻠﻤﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ :‬ﺿﺎع ﮐﺘﺎب ﺣﻤﺎد ﻋﻦ ﻗﯿﺲ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺤﺪﺛﻬﻢ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪.‬‬‫و اورد ﻟﻪ اﺑﻦ ﻋـﺪي ﻓﯽ »اﻟﮑﺎﻣﻞ« ﻋـﺪة أﺣﺎدﯾﺚ ﻣﻤﺎ ﯾﺘﻔﺮد ﺑﻪ ﻣﺘﻨﺎ أو اﺳـﻨﺎدا‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﺣﻤﺎد ﻣﻦ اﺟﻠﮥ اﻟﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ و ﻫﻮ ﻣﻔﺘﯽ اﻟﺒﺼـﺮة‪ ،‬و ﻗﺪ‬‫ﺣﺪث ﻋﻨﻪ ﻣﻦ ﻫﻮ أﮐﺒﺮ ﻣﻨﻪ ﺳﻨﺎ‪ ،‬و ﻟﻪ أﺣﺎدﯾﺚ ﮐﺜﯿﺮة و اﺻﻨﺎف ﮐﺜﯿﺮة و ﻣﺸﺎﯾﺦ‪ ،‬و ﻫﻮ ﮐﻤﺎ ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﻣﻦ ﺗﮑﻠﻢ ﻓﯽ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‬‫ﻓﺎﺗﻬﻤﻮه ﻓﯽ ﻟا ﺪﯾﻦ‪ [1] .‬اﻟﺪوﻻﺑﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد اﻟﺮازي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(310‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﺠﺎع اﺑﻦ اﻟﺜﻠﺠﯽ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(266‬‬‫]‪ [3‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ :‬اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺤﺪث ﻓﯽ اﻟﻘﺮن اﻟﺜﺎﻟﺚ‪.‬‬‫]‪ [4‬ﻋﺒﺎد ﺑﻦ ﺻﻬﯿﺐ‪ :‬اﻟﺒﺼﺮي ﯾﺮوي ﻋﻦ اﻻﻋﻤﺶ ﺗﻮﻓﯽ ﺣﺪود ﺳﻨﮥ )‪.(212‬‬‫]‪ [5‬اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻌﻮﺟﺎء‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﺰﻧﺎدﻗﮥ ﻗﺘﻠﻪ اﻟﻤﻬﺪي اﻟﻌﺒﺎﺳﯽ ﺑﻌﺪ ﺳﻨﮥ )‪.(160‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪36 :‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺴﺎﺟﯽ ]‪ :[1‬ﮐﺎن ﺣﺎﻓﻈﺎ ﺛﻘﮥ ﻣﺄﻣﻮﻧﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺳﻌﺪ ]‪ :[2‬ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ و رﺑﻤﺎ ﺣﺪث ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﻨﮑﺮ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻌﺠﻠﯽ ]‪ :[3‬ﺛﻘﮥ رﺟﻞ ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬ﺣﺴﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ان ﻋﻨﺪه أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﺣﺴﻦ‪ ،‬ﻟﯿﺲ ﻋﻨﺪ ﻏﯿﺮه‪.‬‬‫و ﺣﮑﯽ أﺑﻮ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟﺒﺎﺟﯽ ]‪ [4‬ﻓﯽ »رﺟﺎل اﻟﺒﺨﺎري«‪ :‬ان اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ ﺳﺌﻞ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﺪة‪ :‬ﻓﮑﻠﻤﺘﻪ ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬و ﻣﻦ ﯾﺠﺘﺮئ ﯾﺘﮑﻠﻢ ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻋﻨـﺪ اﻟﻘﻄﺎن ﻫﻨﺎك‪ ،‬ﺛﻢ ﺟﻌﻞ اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ ﯾـﺬﮐﺮ اﻻﺣﺎدﯾﺚ اﻟﺘﯽ‬‫اﻧﻔﺮد ﺑﻬﺎ ﻓﯽ اﻟﺼﻔﺎت‪ ،‬ﮐﺎﻧﻪ ﺧﺎف ان ﯾﻘﻮل اﻟﻨﺎس‪ :‬ﺗﮑﻠﻢ ﻓﯽ ﺣﻤﺎد ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻘﻬﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬أﺛﺒﺖ أﺻﺤﺎب ﺛﺎﺑﺖ ﺣﻤﺎد‪ ،‬ﺛﻢ ﺳﻠﯿﻤﺎن ]‪ ،[5‬ﺛﻢ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ زﯾﺪ‪ ،‬و ﻫﯽ ﺻﺤﺎح ]‪.[6‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 41‬از ‪206‬‬‫اﻣﺎ ﻫﺸﯿﻢ ﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﺤﺪث ﻧﺤﺮﯾﺮ‪ ،‬و ﺛﻘﻪ ﮐﺒﯿﺮ‪ ،‬و ﺣﺎﻓﻆ ﺷﻬﯿﺮ‪ ،‬و ﺻﺎﺣﺐ ﻓﻀﻞ ﮐﺜﯿﺮ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ذﻫﺒﯽ در ﺗﺬﻫﯿﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻫﺸـﯿﻢ ﺑﻦ ﺑﺸـﯿﺮ ﺑﻦ اﻟﻘـﺎﺳﻢ ﺑﻦ دﯾﻨـﺎر أﺑﻮ ﻣﻌﺎوﯾـﮥ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎزم اﻟﺴـﻠﻤﯽ اﻟﻮاﺳـﻄﯽ ﻧﺰﯾﻞ ﺑﻐـﺪاد‪ ،‬أﺣـﺪ اﻟﺤﻔﺎظ اﻻﻋﻼم‪ ،‬اﻟﯽ أن ﻗﺎل‪[1] :‬‬‫اﻟﺴﺎﺟﯽ‪ :‬أﺑﻮ ﯾﺤﯿﯽ زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻣﺤﺪث اﻟﺒﺼﺮة اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(307‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﯿﻊ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(230‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(261‬‬‫]‪ [4‬أﺑﻮ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟﺒﺎﺟﯽ‪ :‬ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ اﻟﺬﻫﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(474‬‬‫]‪ [5‬ﺳﻠﯿﻤﺎن‪ :‬ﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(156‬‬‫]‪ [6‬ﺗﻬﺬﯾﺐ ﻟا ﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ -3/11‬اﻟﯽ ‪.16‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪37 :‬‬‫ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﻟا ﺪورﻗﯽ ]‪ :[1‬ﮐﺎن ﻋﻨﺪ ﻫﺸﯿﻢ ﻋﺸﺮون أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬ﮐﺘﺐ ﻫﺸﯿﻢ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺰﻫﺮي ]‪ [2‬ﺑﻤﮑﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ]‪ [3‬ﻋﻮن‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻫﺸﯿﻤﺎ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻦ اﻟﺰﻫﺮي ﻧﺤﻮا ﻣﻦ ﻣﺎﺋﮥ ﺣﺪﯾﺚ ﻓﻠﻢ اﮐﺘﺒﻬﺎ‪ ،‬و ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻦ أﺑﯽ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﺛﻤﺎﻧﯿﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻬﺮوي ]‪ :[4‬ﮐﺘﺐ ﻫﺸـﯿﻢ ﻋﻦ اﻟﺰﻫﺮي ﻧﺤﻮا ﻣﻦ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻓﮑﺘﺐ ﻓﯽ ﺻـﺤﯿﻔﮥ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ ﺑﻤﮑﮥ‪ ،‬ﻓﮑﺎن ﯾﻈﻦ ان‬‫اﻟﺼﺤﯿﻔﮥ ﻓﯽ اﻟﻤﺤﻤﻞ‪ ،‬ﻓﺠﺎءت اﻟﺮﯾﺢ‪ ،‬ﻓﺮﻣﺖ اﻟﺼﺤﯿﻔﮥ‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﺠﺪﻫﺎ‪ ،‬و ﺳﻤﻊ ﻫﺸﯿﻢ ﻣﻨﻬﺎ ﺗﺴﻌﮥ أﺣﺎدﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺣﻤﺪ ]‪ [5‬ﺑﻦ ﻣﻨﯿﻊ‪ :‬روي ﻋﻦ ﻫﺸﯿﻢ ﻣﻦ اﻟﻘﺪﻣﺎء ﺷﻌﺒﮥ‪ ،‬و ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬و ﻣﺎﻟﮏ‪.‬‬‫و ﻋﻦ ﻫﺸﯿﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن ﺟﺪي اﻟﻘﺎﺳﻢ و واﻟﺪ ﺷﻌﺒﮥ ﺷﺮﯾﮑﯿﻦ ﻓﯽ ﺑﻨﺎء ﻗﺼﺮ اﻟﺤﺠﺎج ]‪ [6‬ﯾﻌﻨﯽ ﺑﻮاﺳﻂ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺣﻤﺎد ﺑﻦ زﯾﺪ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﻓﯽ اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ ﺑﺎﻧﺒﻞ ﻣﻦ ﻫﺸﯿﻢ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ اﻟﻄﺒﺎع ]‪ :[7‬ﻗـﺎل ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬـﺪي‪ :‬ﮐـﺎن ﻫﺸـﯿﻢ اﺣﻔﻆ ﻟﻠﺤـﺪﯾﺚ ﻣﻦ ﺳـﻔﯿﺎن اﻟﺜﻮري‪ ،‬ﮐﺎن ﯾﻘﻮي ﻣﻦ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻠﯽ ﺷﯽء ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﯾﻘﻮي ]‪ [1‬ﯾﻌﻘﻮب اﻟﺪورﻗﯽ‪ :‬ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ أﺑﻮ ﯾﻮﺳﻒ ﻣﺤﺪث اﻟﻌﺮاق اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(252‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺰﻫﺮي‪ :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(124‬‬‫]‪ [3‬ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻮن‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻮاﺳﻄﯽ اﻟﺒﺰاز اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(225‬‬‫]‪ [4‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻟا ﻬﺮوي‪ :‬أﺑﻮ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻧﺰﯾﻞ ﺑﻐﺪاد اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(144‬‬‫]‪ [5‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﯿﻊ‪ :‬أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺒﻐﻮي اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺴﻨﺪ« ﺗﻮﻓﯽ )‪.(244‬‬‫]‪ [6‬اﻟﺤﺠﺎج‪ :‬ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ اﻟﺤﮑﻢ اﻟﺜﻘﻔﯽ اﻟﺴﻔﺎك اﻟﻬﺎﻟﮏ ﺳﻨﮥ )‪.(95‬‬‫]‪ [7‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ اﻟﻄﺒﺎع اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(224‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪38 :‬‬‫ﻋﻠﯿﻪ ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬و ﺳﻤﻌﺖ وﮐﯿﻌﺎ ]‪ [1‬ﯾﻘﻮل ﻧﺤﻮا ﻋﻨﯽ ﻫﺸﯿﻤﺎ‪ ،‬و ﻫﺎﺗﻮا ﻣﻦ ﺷﺌﺘﻢ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﻓﯽ اﻟﻤﺬاﮐﺮة‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ :‬ﻫﺸﯿﻢ ﻓﯽ ﺣﺼﯿﻦ ]‪ [2‬أﺛﺒﺖ ﻣﻦ ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬و ﺷﻌﺒﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ ]‪ :[3‬ﻫﺸﯿﻢ ﺑﻦ ﺑﺸﯿﺮ ﻣﺜﻞ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ ﻓﯽ اﻟﺰﻫﺮي‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﯿﯿﻨﮥ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﻋﻦ اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك‪ :‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﻏﯿﺮ اﻟﺪﻫﺮ ﺣﻔﻈﻪ‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﻐﯿﺮ ﺣﻔﻆ ﻫﺸﯿﻢ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ :‬ﻫﺸﯿﻢ ﺛﻘﮥ ﯾﺪﻟﺲ‪ ،‬و ﺳﺌﻞ أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬ﻋﻦ ﻫﺸﯿﻢ‪ ،‬و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون ]‪ ،[4‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﺸﯿﻢ أﺣﻔﻆ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻣﻦ أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ‪ -‬اﻟﺦ ]‪.[5‬‬‫و أﺑﻮ اﺳـﺤﺎق أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺛﻌﻠﺒﯽ ]‪ ،[6‬ﮐﻪ ﮐﻤﺎل ﺟﻼﻟﺖ و ﻓﻀﻞ‪ ،‬و ﺛﻘﺖ و اﻋﺘﻤﺎد او‪ ،‬در ﻣﺎ ﺑﻌـﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ واﺿـﺢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 42‬از ‪206‬‬‫ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﮐﻠﺒﯽ راﻫﭙﯿﻤﺎﯾﻪ ﻣﺠﺎﻫﺪ ]‪ [7‬و ﺳﺪي ]‪ [8‬ﮔﺮﻓﺘﻪ و از ﻣﺸﺎﯾﺦ ﺳﻠﻒ ﻣﺎﺿﯿﻦ و ﻋﻠﻤﺎي ﺳﺎﺑﻘﯿﻦ داﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬و از أﻫﻞ ﺣﻖ ﻗﺮار داده‪،‬‬‫ﻏﺮض او را ﻣﺤﻤﻮد‪ ،‬و ﺳﻌﯽ او را ﻣﺸﮑﻮر ﮔﻔﺘﻪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در دﯾﺒﺎﭼﻪ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﻓﺮﻗـﮥ ﺟﺮدوا اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ دون اﻻﺣﮑـﺎم و ﺑﯿـﺎن اﻟﺤﻼل و اﻟﺤﺮام‪ ،‬و اﻟﺤﻞ ﻋﻦ اﻟﻌﻮﯾﺼﺎت اﻟﻤﺸـﮑﻼت‪ ،‬و اﻟﺮد ﻋﻠﯽ أﻫﻞ اﻟﺰﯾﻎ و اﻟﺸـﺒﻬﺎت‪،‬‬‫ﮐﻤﺸﺎﯾﺦ اﻟﺴﻠﻒ اﻟﻤﺎﺿﯿﻦ‪ [1] ،‬وﮐﯿﻊ‪ :‬ﺑﻦ اﻟﺠﺮاح ﺑﻦ ﻣﻠﯿﺢ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻣﺤﺪث اﻟﻌﺮاق اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(197‬‬‫]‪ [2‬ﺣﺼﯿﻦ‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺴﻠﻤﯽ أﺑﻮ اﻟﻬﺬﯾﻞ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(136‬‬‫]‪ [3‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ :‬ﺑﻦ اﯾﺎس اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺮوزي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(244‬‬‫]‪ [4‬ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون‪ :‬ﺑﻦ زاذي أﺑﻮ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻮاﺳﻄﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(206‬‬‫]‪ [5‬ﺗﺬﻫﯿﺐ ﻟا ﺘﻬﺬﯾﺐ‪.‬‬‫]‪ [6‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ أﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﻟﺜﻌﻠﺒﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(427‬‬‫]‪ [7‬ﻣﺠﺎﻫﺪ‪ :‬ﺑﻦ ﺟﺒﺮ أﺑﻮ اﻟﺤﺠﺎج اﻟﻤﮑﯽ اﻟﺘﺎﺑﻌﯽ اﻟﻤﻔﺴﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(104‬‬‫]‪ [8‬اﻟﺴﺪي‪ :‬اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺘﺎﺑﻌﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(128‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪39 :‬‬‫و اﻟﻌﻠﻤﺎء اﻟﺴﺎﺑﻘﯿﻦ ﻣﻦ اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ و اﺗﺒﺎﻋﻬﻢ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﻣﺠﺎﻫـﺪ‪ ،‬و ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬و اﻟﮑﻠﺒﯽ‪ ،‬و اﻟﺴـﺪي‪ ،‬رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻢ أﺟﻤﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻟﮑﻞ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺤﻖ‬‫ﻣﻨﻬﻢ ﻓﯿﻪ ﻏﺮض ﻣﺤﻤﻮد و ﺳﻌﯽ ﻣﺸﮑﻮر‪.‬‬‫و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺟﺰﻟﻪ ]‪ [1‬در »ﻣﺨﺘﺼﺮ ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻘﺎﺿﯽ ]‪ :[2‬وﺟﺪت اﻟﻌﻠﻢ ﺑﺎﻟﻌﺮاق و اﻟﺤﺠﺎز ﺛﻠﺜﮥ‪ :‬ﻋﻠﻢ أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﮥ ]‪ [3‬و ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﮑﻠﺒﯽ‪ ،‬و ﻣﻐﺎزي ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق‬‫]‪.[4‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت واﺿـﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﻗﺎﺿـﯽ ﻋﻠﻢ را در ﻋﺮاق و ﺣﺠﺎز در ﺳﻪ ﭼﯿﺰ ﻣﻨﺤﺼـﺮ ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ :‬ﻋﻠﻢ أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔـﮥ‪ ،‬و ﺗﻔﺴـﯿﺮ‬‫ﮐﻠﺒﯽ‪ ،‬و ﻣﻐﺎزي ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪ ﮐﻪ ﮐﻠﺒﯽ از ﻣﻤﺎﺛﻠﯿﻦ و ﻣﺴﺎﻫﻤﯿﻦ اﻣﺎم اﻋﻈﻢ ﺣﻀﺮت أﺑﻮ ﺣﻨﯿﻔﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﻧﺎﻫﯿﮏ ﺑﻪ ﺗﻌﻈﯿﻤﺎ ﻋﻈﯿﻤﺎ‪ ،‬و ﺗﺒﺠﯿﻼ ﺟﻠﯿﻼ‪.‬‬‫و ﻗﺎﺿﯽ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻌﺎﻣﺮي در ﮐﺘﺎب »ﻧﺎﺳﺦ و ﻣﻨﺴﻮخ« ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪:‬‬‫ﻗﺪ ﺧﺮﺟﺖ ﻫﺬا ﻣﻦ اﻟﺘﻔﺎﺳـﯿﺮ اﻟﺘﯽ ﺳـﻤﻌﺘﻬﺎ ﻣﻦ اﻻﺋﻤﮥ رﺣﻤﻬﻢ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ ﻣﺎ ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﻦ اﻻﺳﺘﺎذ أﺑﯽ اﺳﺤﺎق اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻻﺳﻔﺮاﯾﯿﻨﯽ‬‫]‪ [5‬رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺜﻞ ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﻣﻘﺎﺗﻞ اﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬و اﻟﺤﻠﺒﯽ و اﻟﮑﻠﺒﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ ‪ ...‬اﻟﯽ أن ﻗﺎل‪ :‬و ﻟﻢ أﻋﺘﻤﺪ اﻻ ﺑﻤﺎ ﺻﺢ ]‪ [1‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ‬‫ﺟﺰﻟﮥ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﻐﺪادي ﮐﺎن ﻧﺼﺮاﻧﯿﺎ ﻓﺄﺳﻠﻢ ﺳﻨﮥ )‪ (466‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(493‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻘﺎﺿﯽ‪ :‬أﺑﻮ ﺣﺴﺎن اﻟﺰﯾﺎدي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ )‪.(242‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ ﺣﻨﯿﻔﮥ‪ :‬اﻟﻨﻌﻤﺎن ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻣﺎم اﻟﺤﻨﻔﯿﯿﻦ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(150‬‬‫]‪ [4‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﺴﺎر اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.152/(151‬‬‫]‪ [5‬أﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ :‬ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻻﺳﻔﺮاﯾﯿﻨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(418‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪40 :‬‬‫ﻋﻨﺪي ﺑﺘﻮاﺗﺮ و اﺳﺘﻔﺎﺿﮥ أو روي ﻓﯽ اﻟﺼﺤﺎح ﺑﻐﯿﺮ ﻃﻌﻦ اﻟﻄﺎﻋﻦ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻮﻓﻖ ﻟﺬﻟﮏ‪.‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺎﺿـﯽ ﻣﺬﮐﻮر در اﻣﺮ ﻧﺎﺳﺦ و ﻣﻨﺴﻮخ ﮐﻪ ﻣﺪار اﺣﮑﺎم اﺳـﻼم و ﻣﻨﺎط اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺣﻼل و ﺣﺮام اﺳﺖ‪،‬‬‫ﺑﺮ ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﮐﻠﺒﯽ اﻋﺘﻤـﺎد ﻧﻤﻮده و أﺣﺎدﯾﺚ آن را از اﺣـﺪ اﻟﻘﺴـﻤﯿﻦ داﻧﺴـﺘﻪ‪ ،‬ﯾﺎ ﻣﺮوي ﺑﺘﻮاﺗﺮ و اﺳـﺘﻔﺎﺿﻪ‪ ،‬ﯾﺎ ﻣﺮوي ﻓﯽ اﻟﺼـﺤﺎح ﺑﻐﯿﺮ ﻃﻌﻦ‬‫ﻃﺎﻋﻦ‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 43‬از ‪206‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﺎﺋﺐ ﮐﻠﺒﯽ ﺑﮕﻔﺘﺎر اﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﻪ در »ﻣﻌﺎرف«‬‫و أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ ]‪ [1‬اﻟﮑﺎﺗﺐ اﻟﺪﯾﻨﻮري در ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻌﺎرف« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫اﻟﮑﻠﺒﯽ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ و ﻫﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺴﺎﺋﺐ ﺑﻦ ﺑﺸﺮ اﻟﮑﻠﺒﯽ‪ ،‬و ﯾﮑﻨﯽ أﺑﺎ اﻟﻨﺼﺮ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺟﺪه ﺑﺸﺮ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬و ﺑﻨﻮه‪ :‬اﻟﺴﺎﺋﺐ‪ ،‬و ﻋﺒﯿﺪ‪ ،‬و‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﺷﻬﺪوا اﻟﺠﻤﻞ و ﺻﻔﯿﻦ ﻣﻊ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ رﺿﻮان اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﻗﺘﻞ اﻟﺴﺎﺋﺐ ﻣﻊ ﻣﺼﻌﺐ ﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ ]‪ ،[2‬و ﺷﻬﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ‬‫اﻟﺴـﺎﺋﺐ اﻟﮑﻠﺒﯽ اﻟﺠﻤﺎﺟﻢ ﻣﻊ اﺑﻦ اﻻﺷـﻌﺚ ]‪ ،[3‬و ﮐـﺎن ﻧﺴﺎﺑﺎ‪ ،‬ﻋﺎﻟﻤﺎ ﺑﺎﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓـﮥ ﺳـﻨﮥ ﺳﺖ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋـﮥ و اﺑﻦ اﻟﮑﻠﺒﯽ‬‫ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺴﺎﺋﺐ ﮐﺎن أﻋﻠﻢ اﻟﻨﺎس ﺑﺎﻻﻧﺴﺎب ]‪.[4‬‬‫و ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻐﻮي ]‪ [5‬در »ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﻣﺎ ﺛﻘﻠﺖ ﻓﯿﻪ ﻣﻦ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺎس ]‪ [6‬رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ ﺣﺒﺮ ]‪ [1‬أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ اﻟﺪﯾﻨﻮري ﻟا ﺒﻐﺪادي‬‫اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(276‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺼﻌﺐ ﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﺑﻦ اﻟﻌﻮام ﺑﻦ ﺧﻮﯾﻠﺪ اﻻﺳﺪي اﻟﻘﺮﺷﯽ اﻟﻤﻘﺘﻮل ﺳﻨﮥ )‪.(71‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻦ اﻻﺷﻌﺚ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻻﺷﻌﺚ ﺑﻦ ﻗﯿﺲ اﻟﮑﻨﺪي اﻟﻤﻘﺘﻮل ﺳﻨﮥ )‪.(85‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻤﻌﺎرف‪.536 -535 /‬‬‫]‪ [5‬ﺑﻐﻮي‪ :‬اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻔﺮاء اﻟﻤﻔﺴﺮ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(510‬‬‫]‪ [6‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻄﻠﺐ اﻟﺼﺤﺎﺑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(68‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪41 :‬‬‫ﻫﺬه اﻻﻣﮥ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺑﻌﺪه ﻣﻦ اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬اﺋﻤﮥ اﻟﺴـﻠﻒ ﻣﺜﻞ‪ :‬ﻣﺠﺎﻫﺪ‪ ،‬و ﻋﮑﺮﻣﮥ ]‪ ،[1‬و ﻋﻄﺎء ﺑﻦ أﺑﯽ رﺑﺎح ]‪ ،[2‬و اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺒﺼﺮي ]‪ [3‬رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻗﺘﺎدة‪ ،‬و أﺑﯽ اﻟﻌﺎﻟﯿﮥ ]‪ ،[4‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﮐﻌﺐ اﻟﻘﺮﻇﯽ ]‪ ،[5‬و زﯾﺪ ﺑﻦ أﺳﻠﻢ ]‪ ،[6‬و اﻟﮑﻠﺒﯽ‪ ،‬و اﻟﻀﺤﺎك ]‪ ،[7‬و ﻣﻘﺎﺗﻞ ﺑﻦ ﺣﯿﺎن ]‪،[8‬‬‫و ﻣﻘﺎﺗﻞ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬و اﻟﺴﺪي‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬ﻓﺎﮐﺜﺮه ﻣﻤﺎ أﺧﺒﺮﻧﯽ اﻟﺸﯿﺦ أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺸﺮﯾﺤﯽ اﻟﺨﻮارزﻣﯽ‪ -‬اﻟﺦ ]‪.[9‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﻠﺒﯽ ﻣﺜـﻞ دﯾﮕﺮ اﺋﻤﻪ‪ ،‬و اﺳﺎﻃﯿﻦ ﺳـﻨﯿﻪ‪ ،‬و ارﮐﺎن و اﻋﯿﺎن ذوي اﻟﻤﺮاﺗﺐ اﻟﻌﻠﯿـﮥ‪ ،‬از ﺗﺎﺑﻌﯿﻦ ﺻـﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬و اﺋﻤﻪ‬‫ﺳﻠﻒ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻐﻮي ﺑﺮ ﺗﻔﺴـﯿﺮ او ﻣﺜﻞ ﺗﻔﺴـﯿﺮات دﯾﮕﺮ اﻋﺎﻇﻢ‪ ،‬اﻋﺘﺒﺎر و اﻋﺘﻤﺎد ﻧﻤﻮده‪ ،‬و او را ﻗﺮﯾﻦ و ﻧﻈﯿﺮ ﻣﺠﺎﻫﺪ‪ ،‬و ﻋﮑﺮﻣﮥ‪ ،‬و ﻋﻄﺎء‪ ،‬و‬‫ﺣﺴﻦ ﺑﺼـﺮي‪ ،‬و ﻗﺘﺎدة‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﻌﺎﻟﯿـﮥ‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﮐﻌﺐ ﻗﺮﻇﯽ‪ ،‬و زﯾـﺪ ﺑﻦ أﺳـﻠﻢ ﮔﺮداﻧﯿـﺪه‪ ،‬و در ذﮐﺮ ﺗﻘﺪﯾﻢ ﺑﺮ ﺿـﺤﺎك و ﻣﻘﺎﺗﻞ اﺑﻦ‬‫ﺣﯿﺎن‪ ،‬و ﻣﻘﺎﺗﻞ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬و ﺳﺪي‪ ،‬ﺑﺨﺸﯿﺪه‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و أﻣـﺎ ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻟﮑﻠﺒﯽ ﻓﻘـﺪ ﻗﺮأت ﺑﻤﺮو ﻋﻠﯽ اﻟﺸـﯿﺦ أﺑﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻤﺮوزي‪ [1] ،‬ﻋﮑﺮﻣـﮥ‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﺮﺑﺮي اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﻔﺴـﺮ‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(105‬‬‫]‪ [2‬ﻋﻄﺎء ﺑﻦ أﺑﯽ رﺑﺎح أﺳﻠﻢ ﺑﻦ ﺻﻔﻮان اﻟﺘﺎﺑﻌﯽ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(114‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺤﺴﻦ ﻟا ﺒﺼﺮي‪ :‬ﺑﻦ ﯾﺴﺎر أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺘﺎﺑﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(110‬‬‫]‪ [4‬أﺑﻮ اﻟﻌﺎﻟﯿﮥ‪ :‬رﻓﯿﻊ ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻟﺮﯾﺎﺣﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(93‬‬‫]‪ [5‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﮐﻌﺐ‪ :‬ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﻘﺮﺿﯽ اﻟﺘﺎﺑﻌﯽ اﻟﻤﻔﺴﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(108‬‬‫]‪ [6‬زﯾﺪ ﺑﻦ أﺳﻠﻢ‪ :‬أﺑﻮ أﺳﺎﻣﮥ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(136‬‬‫]‪ [7‬اﻟﻀﺤﺎك‪ :‬اﺑﻦ ﻣﺰاﺣﻢ اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ اﻟﺘﺎﺑﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(105‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 44‬از ‪206‬‬‫]‪ [8‬ﻣﻘﺎﺗﻞ ﺑﻦ ﺣﯿﺎن‪ :‬أﺑﻮ ﺑﺴﻄﺎم اﻟﺒﻠﺨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﻗﺒﻞ ﺳﻨﮥ )‪.(150‬‬‫]‪ [9‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ ج ‪ 1‬ص ‪ 3‬ﻫﺎﻣﺶ ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﺨﺎزن‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪42 :‬‬‫ﻓﯽ ﺷـﻬﺮ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺴﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﻧﺎ أﺑﻮ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺮوف اﻟﻬﺮﻣﻮزي‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻻﻧﺼﺎري اﻟﻤﻔﺴﺮ‪،‬‬‫ﺛﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق‪ ،‬و ﺻﺎﻟـﺢ اﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺴـﻤﺮﻗﻨﺪي ﻗﺎﻻ‪ :‬ﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺮوان ]‪ ،[1‬ﻋﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺴﺎﺋﺐ اﻟﮑﻠﺒﯽ أﺑﯽ ﻧﻀـﺮ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ‬‫ﺻﺎﻟﺢ ﺑﺎذام ]‪ [2‬ﻣﻮﻟﯽ أم ﻫﺎﻧﯽ ﺑﻨﺖ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ]‪.[3‬‬‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ]‪ [4‬ﻣﻌﺎﺻﺮ در »ﻓﺘﺢ اﻟﺒﯿﺎن ﻓﯽ ﻣﻘﺎﺻﺪ اﻟﻘﺮآن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﺟﻤﻌﺘﻪ ﺟﻤﻌﺎ ﺣﺴـﻨﺎ ﺑﻌﺒﺎرة ﺳﻬﻠﮥ و أﻟﻔﺎظ ﯾﺴﯿﺮة‪ ،‬ﻣﻊ ﺗﻌﺮض ﻟﻠﺘﺮﺟﯿﺢ ﺑﯿﻦ اﻟﺘﻔﺎﺳﯿﺮ اﻟﻤﺘﻌﺎرﺿﮥ ﻓﯽ ﻣﻮاﺿﻊ ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬و ﺑﯿﺎن اﻟﻤﻌﻨﯽ ﻟا ﻌﺮﺑﯽ و‬‫اﻻـﻋﺮاﺑﯽ و اﻟﻠﻐﻮي ﻣﻊ ﺣﺮص ﻋﻠﯽ اﯾﺮاد ﺻـﻔﻮة ﻣـﺎ ﺛﺒﺖ ﻣﻦ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ اﻟّﻨﺒﻮّي‪ ،‬و ﻋﻦ ﻋﻈﻤـﺎء اﻟﺼـﺤﺎﺑﮥ‪ ،‬و ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﻦ دوﻧﻬﻢ ﻣﻦ‬‫ﺳﻠﻒ اﻻﻣﮥ و أﺋﻤﺘﻬﺎ اﻟﻤﻌﺘﺒﺮﯾﻦ‪ ،‬ﮐﺎﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﺣﺒﺮ ﻫﺬه اﻷﻣﮥ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺑﻌﺪه ﻣﻦ اﻻﺋﻤﮥ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﻣﺠﺎﻫﺪ‪ ،‬و ﻋﮑﺮﻣﮥ‪ ،‬و ﻋﻄﺎء‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬و ﻗﺘﺎدة‪ ،‬و‬‫أﺑﯽ اﻟﻌﺎﻟﯿـﮥ‪ ،‬و اﻟﻘﺮﻇﯽ‪ ،‬و اﻟﮑﻠﺒﯽ‪ ،‬و اﻟﻀـﺤﺎك‪ ،‬و ﻣﻘﺎﺗـﻞ‪ ،‬و اﻟﺴـﺪي‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ ﻣﻦ ﻋﻠﻤـﺎء اﻟﻠﻐـﮥ و اﻟﻨﺤﻮ ﮐـﺎﻟﻔﺮاء ]‪ ،[5‬و اﻟﺰﺟـﺎج ]‪ ،[6‬و‬‫ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ ]‪ ،[7‬و اﻟﻤﺒﺮد ]‪ [1] ،[8‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺮوان‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺴﺪي اﻟﺼﻐﯿﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(186‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﺎذام اﻟﺘﺎﺑﻌﯽ اﻟﺮاوي ﻋﻦ ﻣﻮﻻﺗﻪ أم ﻫﺎﻧﯽ و أﺧﯿﻬﺎ أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ ج ‪.1/29‬‬‫]‪ [4‬ﺻﺪﯾﻖ ﺣﺴﻦ ﺧﺎن‪ :‬ﺑﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻟﻄﻒ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺴﯿﻨﯽ اﻟﺒﺨﺎري اﻟﻘﻨﻮﺟﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(1307‬‬‫]‪ [5‬اﻟﻔﺮاء‪ :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ زﯾﺎد ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(207‬‬‫]‪ [6‬اﻟﺰﺟﺎج‪ :‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺴﺮي ﺑﻦ ﺳﻬﻞ أﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(311‬‬‫]‪ [7‬ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ‪ :‬ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻗﻨﺒﺮ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﺸﯿﺮازي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(180‬‬‫]‪ [8‬اﻟﻤﺒﺮد‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻻﮐﺒﺮ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(286‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪43 :‬‬‫و اﻟﺨﻠﯿﻞ ]‪ ،[1‬و اﻟﻨﺤﺎس ]‪ -،[2‬اﻟﺦ ]‪.[3‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﻠﺒﯽ ﻣﺜﻞ‪ ،‬ﻣﺠﺎﻫـﺪ‪ ،‬و ﻋﮑﺮﻣﻪ‪ ،‬و ﻋﻄﺎء‪ ،‬و ﺣﺴﻦ‪ ،‬و ﻗﺘﺎدة‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﻌﺎﻟﯿـﮥ‪ ،‬و ﻗﺮﻇﯽ‪ ،‬و ﺿـﺤﺎك‪ ،‬و ﻣﻘﺎﺗﻞ‪ ،‬و‬‫ﺳﺪي‪ ،‬از ﺳﻠﻒ اﻣﺖ و اﺋﻤﻪ ﻣﻌﺘﺒﺮﯾﻦ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﺰدوي ]‪ [4‬در ﮐﺘﺎب »اﺻﻮل ﻓﻘﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻟﯿﺲ ﻣﻦ اﺗﻬﻢ ﺑﻮﺟﻪ ﻣﺎ ﯾﺴـﻘﻂ ﺑﻪ ﮐﻞ ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻣﺜﻞ اﻟﮑﻠﺒﯽ و أﻣﺜﺎﻟﻪ و ﻣﺜﻞ ﺳـﻔﯿﺎن اﻟﺜﻮري‪ ،‬و أﺻـﺤﺎﺑﻪ ﻣﻊ ﺟﻼﻟﮥ ﻗﺪره‪ ،‬و ﺗﻘﺪﻣﻪ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ و‬‫اﻟﻮرع ]‪.[5‬‬‫و ﻋﻼء اﻟـﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺒﺨﺎري ]‪ [6‬در »ﮐﺸﻒ اﻻﺳـﺮار« ﺷﺮح اﺻﻮل ﺑﺰدوي‪ ،‬در ﺣﻤﺎﯾﺖ ﮐﻠﺒﯽ ﺑﻤﺮﺗﺒﻪ ﻗﺼﻮي ﮐﻮﺷﯿﺪه‪ ،‬او‬‫را ﻫﻤﭙﺎﯾﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻟﻬﯿﻌﻪ ]‪ [7‬و ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻤﺎره ]‪ [8‬و ﺳﻔﯿﺎن ﺛﻮري ﮔﺮﻓﺘﻪ‪.‬‬‫و اﻓـﺎده ﮐﺮده‪ :‬ﮐﻪ او و اﻣﺜـﺎﻟﺶ اﮔﺮ ﭼﻪ در ﻫﺮ ﯾﮑﯽ از اﯾﺸﺎن ﻃﻌﻦ ﺑﻮﺟﻬﯽ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﻟﯿﮑﻦ ﻋﻠﻮ درﺟﻪ اﯾﺸﺎن در دﯾﻦ‪ ،‬و ﺗﻘـﺪم رﺗﺒﻪﺷﺎن‬‫در ﻋﻠﻢ و ورع‪ ،‬ﻣﺎﻧﻊ اﺳﺖ از ﻗﺒﻮل اﯾﻦ ﻃﻌﻦ ورد ﺣﺪﯾﺚ اﯾﺸﺎن‪.‬‬‫و ﺑﺼـﺮاﺣﺖ ﺗﻤﺎم ﺑﺎز‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﮐﻪ اﮔﺮ ﺣـﺪﯾﺚ ﮐﻠﺒﯽ و اﻣﺜﺎل او ﻣﺮدود ﺷﻮد ]‪ [1‬اﻟﺨﻠﯿﻞ‪ :‬ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﻔﺮاﻫﯿﺪي اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻌﺮوﺿـﯽ‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(170‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻨﺤﺎس‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﻔﺴﺮ اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(338‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 45‬از ‪206‬‬‫]‪ [3‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﯿﺎن ﻓﯽ ﻣﻘﺎﺻﺪ اﻟﻘﺮآن ج ‪.1/17‬‬‫]‪ [4‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﺰدوي‪ :‬ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻓﺨﺮ اﻻﺳﻼم اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(482‬‬‫]‪ [5‬أﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ ج ‪ 3/72‬ﺑﺸﺮح ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﺒﺨﺎري‪.‬‬‫]‪ [6‬ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻼء اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻻﺻﻮﻟﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(730‬‬‫]‪ [7‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻟﻬﯿﻌﮥ‪ :‬ﺑﻦ ﻓﺮﻋﺎن اﻟﺤﻀﺮﻣﯽ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻘﺎﺿﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(174‬‬‫]‪ [8‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻤﺎرة‪ :‬أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﮑﻮﻓﯽ ﻗﺎﺿﯽ ﺑﻐﺪاد اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(153‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪44 :‬‬‫اﻧﻘﻄﺎع رواﯾﺖ و اﻧـﺪراس اﺧﺒﺎر ﻻزم آﯾـﺪ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ ﺑﻌـﺪ اﻧﺒﯿﺎء ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟـّﺴ ﻼم‪ ،‬ﮐﺴـﯽ ﯾﺎﻓﺖ ﻧﺸﺪه ﻣﮕﺮ اﯾﻨﮑﻪ ادﻧﯽ ﭼﯿﺰﯾﮑﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﺟﺮح‬‫ﺑﺎﺷﺪ در او ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺷﻮد اﻻ ﻣﻦ ﺷﺎء اﻟﱠﻠﻪ‪.‬‬‫و ﻫـﺬه ﻋﺒـﺎرﺗﻪ‪ :‬ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﻣﺜـﻞ اﻟﮑﻠﺒﯽ‪ ،‬ﻫﻮ أﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺴﺎﺋﺐ اﻟﮑﻠﺒﯽ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﻨﻀـﺮ أﯾﻀﺎ‪ ،‬ﻃﻌﻨﻮا ﻓﯿﻪ ﺑﺎﻧﻪ‬‫ﯾﺮوي ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﮐﻞ آﯾﮥ ﻋﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ‪ ،‬و ﯾﺴﻤﯽ زواﺋﺪ اﻟﮑﻠﺒﯽ‪ ،‬و ﺑﺎﻧﻪ روي ﺣﺪﯾﺜﺎ ﻋﻨﺪ اﻟﺤﺠﺎج‪ ،‬ﻓﺴﺄل ﻋﻤﻦ ﯾﺮوﯾﻪ؟‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﻋﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ ]‪ ،[1‬ﻓﻠﻤـﺎ ﺧﺮج ﻗﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﻫﻞ ﺳـﻤﻌﺖ ذﻟﮏ ﻣﻦ اﻟﺤﺴﻦ؟‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻻ‪ ،‬و ﻟﮑﻨﯽ روﯾﺖ ﻋﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﻏﯿﻈﺎ‬‫ﻟﻪ ‪.‬‬‫و ذﮐﺮ ﻓﯽ »ﻻﻧﺴﺎب« ان اﻟﺜﻮري‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ]‪ [2‬ﯾﺮوﯾﺎن ﻋﻨﻪ و ﯾﻘﻮﻻن‪:‬‬‫ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ اﻟﻨﻀﺮ ﺣﺘﯽ ﻻ ﯾﻌﺮف‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن اﻟﮑﻠﺒﯽ ﺳـﺒﺎﺋﯿﺎ ﻣﻦ اﺻـﺤﺎب ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳﺒﺎ ]‪ [3‬ﻣﻦ اوﻟﺌﮏ اﻟـﺬﯾﻦ ﯾﻘﻮﻟﻮن‪ :‬ان ﻋﻠﯿﺎ ﻟﻢ ﯾﻤﺖ‪ ،‬و اﻧﻪ راﺟﻊ اﻟﯽ اﻟـﺪﻧﯿﺎ ﻗﺒﻞ ﻗﯿﺎم‬‫اﻟﺴﺎﻋﮥ‪ ،‬و ﯾﻤﻠﺆﻫﺎ ﻋﺪﻻ ﮐﻤﺎ ﻣﻠﺌﺖ ﺟﻮرا و إذا رأوا ﺳﺤﺎﺑﮥ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬و اﻟﺮﻋﺪ ﺻﻮﺗﻪ‪ ،‬و اﻟﺒﺮق ﺳﻮﻃﻪ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﺗﺒﺮأ واﺣﺪ ﻣﻨﻬﻢ‬‫و ﻗﺎل ‪:‬‬
‫و ﻣﻦ ﻗﻮم إذا ذﮐﺮوا ﻋﻠﯿﺎ ﯾﺼﻠﻮن اﻟﺼﻼة ﻋﻠﯽ اﻟﺴﺤﺎب‬‫ﻣﺎت اﻟﮑﻠﺒﯽ ﺳـﻨﮥ ﺳﺖ و ارﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ [1] .‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻋﻠﯿﻬﻤﺎ ﺳـﻼم اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻮﻟﻮد ﺳﻨﮥ )‪ (3‬ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ و اﻟﺸﻬﯿﺪ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ‬‫)‪.(50‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ :‬ﺑﻦ ﯾﺴﺎر اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﻮرخ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﺴﯿﺮة اﻟﻨﺒﻮﯾﮥ« ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ )‪.(151‬‬‫]‪ [3‬ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳـﺒﺎ‪ :‬رأس اﻟﻄﺎﺋﻔـﮥ اﻟﺴـﺒﺄﯾﮥ و أﺻـﻠﻪ ﮐـﺎن ﻣﻦ اﻟﯿﻤﻦ‪ ،‬ﮐـﺎن ﯾﻬﻮدﯾﺎ ﻓﺎﻇﻬﺮ اﻻﺳـﻼم ﺛﻢ ﺿﻞ ﻓﺄﺿﻞ و اﻇﻬﺮ اﻟﻐﻠﻮ ﻓﻨﻔﺎه أﻣﯿﺮ‬‫اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم اﻟﯽ ﺳﺎﺑﺎط اﻟﻤﺪاﺋﻦ‪ ،‬و ﻟﮑﻨﻪ ﻣﺎ ﺗﺮك اﻟﻀﻼل ﺣﺘﯽ أﺣﺮق ﺑﺎﻟﻨﺎر ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻗﯿﻞ ﻓﯽ ﺣﺪود ﺳﻨﮥ )‪.(40‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪45 :‬‬‫و اﻣﺜـﺎﻟﻪ ﻣﺜـﻞ ﻋﻄﺎء ﺑﻦ اﻟﺴﺎﺋﺐ ]‪ ،[1‬و اﻟﺮﺑﯿﻌـﮥ ]‪ ،[2‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ]‪ ،[3‬و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺮوﺑـﮥ ]‪ [4‬ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬اﺧﺘﻠﻄﺖ ﻋﻘـﻮﻟﻬﻢ ﻓﻠﻢ ﯾﻘﺒﻞ‬‫رواﯾﺎﺗﻬﻢ اﻟﺘﯽ ﺑﻌﺪ اﻻﺧﺘﻼط‪ ،‬و ﻗﺒﻠﺖ اﻟﺮواﯾﺎت اﻟﺘﯽ ﻗﺒﻠﻪ‪.‬‬‫ﻓﺎن ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﻋﻦ اﻟﮑﻠﺒﯽ‪ ،‬ﯾﻮﺟﺐ اﻟﻄﻌﻦ ﻋﺎﻣﺎ‪ ،‬ﻓﯿﻨﺒﻐﯽ ان ﻻ ﯾﻘﺒﻞ رواﯾﺎﺗﻪ ﺟﻤﯿﻌﺎ‪.‬‬‫ﻗﻠﻨﺎ‪ :‬اﻧﻤﺎ ﯾﻮﺟﺐ ذﻟﮏ إذا ﺛﺒﺖ ﻣﺎ ﻧﻘﻠﻮا ﻋﻨﻪ ﺑﻄﺮﯾﻖ اﻟﻘﻄﻊ‪ ،‬ﻓﺎﻣﺎ إذا اﺗﻬﻢ ﺑﻪ ﻓﻼ ﯾﺜﺒﺖ ﺣﮑﻤﻪ ﻓﯽ ﻏﯿﺮ ﻣﻮﺿﻊ اﻟﺘﻬﻤﮥ‪ ،‬و ﯾﻨﺒﻐﯽ أن ﻻ ﯾﺜﺒﺖ ﻓﯽ‬‫ﻣﻮﺿﻊ اﻟﺘﻬﻤـﮥ أﯾﻀﺎ‪ ،‬اﻻ أن ذﻟﮏ ﯾﻮرث ﺷـﺒﻬﮥ ﻓﯽ اﻟﺜﺒﻮت و ﺑﺎﻟﺸـﺒﻬﮥ ﺗﺮد اﻟﺤﺠـﮥ‪ ،‬و ﯾﻨﺘﻔﯽ ﺗﺮﺟﺢ اﻟﺼﺪق ﻓﯽ اﻟﺨﺒﺮ‪ ،‬ﻓﻠﺬﻟﮏ ﻟﻢ ﯾﺜﺒﺖ‪ ،‬و‬‫ﻣﻌﻨﺎه ﻟﯿﺲ ﮐﻞ ﻣﻦ اﺗﻬﻢ ﺑﻮﺟﻪ ﺳﺎﻗﻂ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﺜﻞ اﻟﮑﻠﺒﯽ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻟﻬﯿﻌﮥ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻤﺎرة‪ ،‬و ﺳـﻔﯿﺎن اﻟﺜﻮري و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﻗﺪ‬‫ﻃﻌﻦ ﻓﯽ ﮐﻞ واﺣﺪ ﻣﻨﻬﻢ ﺑﻮﺟﻪ‪ ،‬و ﻟﮑﻦ ﻋﻠﻮ درﺟﺘﻬﻢ ﻓﯽ اﻟﺪﯾﻦ و ﺗﻘﺪم رﺗﺒﺘﻬﻢ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﻮرع ﻣﻨﻊ ﻣﻦ ﻗﺒﻮل ذﻟﮏ اﻟﻄﻌﻦ ﻓﯽ ﺣﻘﻬﻢ‪ ،‬و‬‫ﻣﻦ رد ﺣـﺪﯾﺜﻬﻢ ﺑﻪ؟ إذ ﻟﻮ رد ﺣـﺪﯾﺚ أﻣﺜـﺎل ﻫﺆﻻء ﺑﻄﻌﻦ ﮐﻞ واﺣـﺪ اﻧﻘﻄﻊ اﻟﺮواﯾـﮥ و اﻧـﺪرس اﻻﺧﺒﺎر‪ ،‬إذا ﻟﻢ ﯾﻮﺟـﺪ ﺑﻌـﺪ اﻻﻧﺒﯿﺎء ﻋﻠﯿﻬﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 46‬از ‪206‬‬‫اﻟّﺴـ ﻼم ﻣﻦ ﻻ ﯾﻮﺟﺪ ﻓﯿﻪ ادﻧﯽ ﺷـﯽء ﻣﻤﺎ ﯾﺠﺮح اﻻ ﻣﻦ ﺷﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬ﻓﻠﺬﻟﮏ ﻟﻢ ﯾﻠﺘﻔﺖ اﻟﯽ ﻣﺜﻞ ﻫﺬا اﻟﻄﻌﻦ‪ ،‬ﻓﯿﺤﻤﻞ ﻋﻠﯽ اﺣﺴﻦ اﻟﻮﺟﻮه‬‫و ﻫﻮ ﻗﺼﺪ اﻟﺼﯿﺎﻧﮥ ]‪.[5‬‬‫و ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﺨـﺎري از اﻓـﺎﺧﻢ اﺋﻤﻪ ﮐﺒﺎر‪ ،‬و در ﻓﻘﻪ و اﺻﻮل آن ﺑﺤﺮ زﺧﺎر ]‪ [1‬ﻋﻄﺎء ﺑﻦ اﻟﺴﺎﺋﺐ‪ :‬أﺑﻮ زﯾﺪ اﻟﺜﻘﻔﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ‬‫)‪.(136‬‬‫]‪ [2‬رﺑﯿﻌﮥ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻓﺮوخ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺮﺑﯿﻌﮥ اﻟﺮاي ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(136‬‬‫]‪ [3‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ :‬ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﺑﻦ ﺛﻮﺑﺎن اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﺰاﻫﺪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ (165‬و ﻟﻪ )‪ (90‬ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫]‪ [4‬ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺮوﺑﮥ ﻣﻬﺮان اﻣﺎم أﻫﻞ اﻟﺒﺼﺮة ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(156‬‬‫]‪ [5‬ﮐﺸﻒ اﻻﺳﺮار ﻓﯽ ﺷﺮح اﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ ج ‪.3/72‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪46 :‬‬‫و ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﻣﻘﺒﻮﻟﻪ ﻣﺸﺘﻬﺮه ﺑﯿﻦ اﻻﺳﺎﻃﯿﻦ اﻻﺣﺒﺎر اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ]‪ [1‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ در »ﺟﻮاﻫﺮ ﻣﻀﯿﺌﻪ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺨﻔﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺒﺨﺎري اﻻﻣﺎم اﻟﺒﺤﺮ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬و اﻻﺻﻞ‪ ،‬ﺗﻔﻘﻪ ﻋﻠﯽ ﻋﻤﻪ اﻻﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺎﯾﻤﺮﻏﯽ‪ ،‬ﻣﻦ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ »ﺷـﺮح‬‫أﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ« ﻟﻠﺒﺰدوي‪ ،‬و ﺷـﺮح »أﺻﻮل« اﻻﺧﺴـﯿﮑﺜﯽ ]‪ ،[2‬وﺿﻊ ﮐﺘﺎﺑـﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﻬﺪاﯾـﮥ ﻟﺴﺆال ﻗﻮام اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﮑﺎﮐﯽ ]‪ ،[3‬ﻟﻪ ﺣﯿﻦ اﺟﺘﻤـﻊ ﺑﻪ‬‫ﺑﺘﺮﻣﺬ‪ ،‬و ﺗﻔﻘﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﯾﺄﺗﯽ ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ ﻗﻮام اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬و وﺻﻞ ﻓﯿﻪ اﻟﯽ اﻟﻨﮑﺎح و اﺧﺘﺮﻣﺘﻪ اﻟﻤﻨﯿﮥ ]‪.[4‬‬‫و ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﮐﻔﻮي ]‪ [5‬در »ﮐﺘﺎﺋﺐ اﻋﻼم اﻻﺧﯿﺎر« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫اﻟﺸـﯿﺦ اﻻﻣﺎم اﻟﻌﻼﻣﮥ ﻓﯽ اﻟﻔﺮوع و اﻻﺻﻮل ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬ﺗﻔﻘﻪ ﻋﻠﯽ ﻋﻤﻪ اﻟﻌﻼﻣﮥ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺎﯾﻤﺮﻏﯽ ﺗﻠﻤﯿﺬ ﺷـﻤﺲ اﻻﺋﻤﮥ‬‫اﻟﮑﺮدري ]‪ ،[6‬و أﺧـﺬ ﻋﻦ اﻟﺸـﯿﺦ اﻻﻣﺎم ﺣﺎﻓﻆ اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﮑﺒﯿﺮ‪ ،‬ﻋﻦ ﺷـﻤﺲ اﻻﺋﻤـﮥ اﻟﮑﺮدري‪ ،‬ﻋﻦ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻬﺪاﯾﮥ«‪ ،‬ﻋﻦ ﻧﺠﻢ اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻤﺮ‬‫اﻟﻨﺴﻔﯽ ]‪ ،[7‬ﻋﻦ ﺻﺪر اﻻﺳـﻼم أﺑﯽ اﻟﯿﺴﺮ اﻟﺒﺰدوي ]‪ [1] [8‬ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ :‬ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺮﺷـﯽ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺤﻨﻔﯽ‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة )‪.(775‬‬‫]‪ [2‬اﻻﺧﺴﯿﮑﺜﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺣﺴﺎم اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(644‬‬‫]‪ [3‬ﻗﻮام اﻟﺪﯾﻦ اﻟﮑﺎﮐﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺴﻨﺠﺎري اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(749‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺠﻮاﻫﺮ ﻟا ﻤﻀﯿﺌﮥ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ ج ‪ 1‬ص ‪.317‬‬‫]‪ [5‬اﻟﮑﻔﻮي‪ :‬ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﻘﺴﻄﻨﻄﯿﻨﯽ اﻟﺮوﻣﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻘﺎﺿﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(990‬‬‫]‪ [6‬اﻟﮑﺮدري‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺴﺘﺎر ﺷﻤﺲ اﻻﺋﻤﮥ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(642‬‬‫]‪ [7‬اﻟﻨﺴﻔﯽ‪ :‬ﻧﺠﻢ اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺴﻤﺮﻗﻨﺪي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(537‬‬‫]‪ [8‬أﺑﻮ اﻟﯿﺴﺮ اﻟﺒﺰدوي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﻠﻘﺐ ﺑﺎﻟﻘﺎﺿﯽ اﻟﺼﺪر اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﺨﺎري ﺳﻨﮥ )‪.(493‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪47 :‬‬‫ﻋﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺼﺎدق‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﺒﺰدوي‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﻤﺎﺗﺮﯾـﺪي ]‪ [1‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺠﻮزﺟـﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﯿﻤﺎن‬‫اﻟﺠﻮزﺟﺎﻧﯽ ]‪ ،[2‬ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﮥ رﺣﻤﻬﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫و ﻟﺼﺎﺣﺐ » ﻟا ﻬﺪاﯾـﮥ« ﺷـﯿﻮخ ﮐﺜﯿﺮة و ﻋﻨﻌﻨﺎت ﻣﺘﻌـﺪدة ﺗﻘـﺪم ذﮐﺮﻫﺎ ﻓﯽ ذﮐﺮه‪ ،‬و ﺗﻔﻘﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﻻﻣﺎم ﺟﻼل اﻟـﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‬‫اﻟﺨﺒﺎزي ]‪ [3‬ﺷﺎرح »اﻟﻬﺪاﯾـﮥ« و اﻟﺸـﯿﺦ اﻻﻣﺎم ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺴـﻨﺠﺎري اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﻘﻮام اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﮑﺎﮐﯽ‪ ،‬اﺳـﺘﺎذ اﻟﺸـﯿﺦ أﮐﻤﻞ اﻟـﺪﯾﻦ ]‪ ،[4‬و ﻟﻪ‬‫ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﻣﻘﺒﻮﻟﮥ ﻣﻨﻬﺎ‪» :‬ﺷﺮح أﺻﻮل اﻟﺒﺰدوي« اﻟﻤﺴﻤﯽ »ﮐﺸﻒ اﻻﺳﺮار« ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺪﯾﻦ ﺿﺨﯿﻤﯿﻦ و »ﺷﺮح أﺻﻮل اﻻﺧﺴﯿﮑﺜﯽ«‪.‬‬‫و در ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن در ذﮐﺮ ﺷﺮاح أﺻﻮل ﺑﺰودي ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 47‬از ‪206‬‬‫و اﻟﺸﯿﺦ اﻻﻣﺎم ﻋﻼء اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺒﺨﺎري اﻟﺤﻔﯽ‪ ،‬اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﺷﺮﺣﻪ أﻋﻈﻢ اﻟﺸﺮوح و أﮐﺜﺮﻫﺎ اﻓﺎدة و‬‫ﺑﯿﺎﻧﺎ و ﺳﻤﺎه »ﮐﺸﻒ اﻻﺳﺮار« ]‪.[5‬‬‫و ﺟﻤﺎل اﻟـﺪﯾﻦ ﻋﻄﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻏﯿﺎث اﻟﺪﯾﻦ ﻓﻀﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﻣﺤﺪث ]‪ [6‬ﮐﻠﺒﯽ را از أﮐﺎﺑﺮ ﻣﻔﺴﺮان ﻣﯽداﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در »روﺿﮥ‬‫اﻻﺣﺒﺎب« در ﺣﺎل ﺣﻀـﺮت اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ :‬ﮐﻪ ﻧﻮﺑﺘﯽ وﻋﺪه ﮐﺮد ﺑﺎ ﻣﺮدي ﮐﻪ در ﻣﻮﺿﻌﯽ ﻣﻌﯿﻦ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺗﺎ آن ﻣﺮد ﺑﻨﺰد وي آﯾﺪ‪ ،‬ﺳﻪ‬‫روز در آن ﻣﻮﺿﻊ ﺗﻮﻗﻒ ]‪ [1‬أﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﻤﺎﺗﺮﯾﺪي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد اﻟﺴﻤﺮﻗﻨﺪي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(333‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﺠﻮزﺟﺎﻧﯽ‪ :‬ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(200‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺨﺒﺎزي‪ :‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺨﺠﻨﺪي اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(691‬‬‫]‪ [4‬اﮐﻤﻞ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﺒﺎﺑﺮﺗﯽ ﻣﻦ ﺷﺮاح اﺻﻮل اﻟﺒﺰودي ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(786‬‬‫]‪ [5‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪ 1‬ص ‪.112‬‬‫]‪ [6‬ﺟﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻄﺎء اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(926‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪48 :‬‬‫ﮐﺮد ﺗـﺎ از ﺑﻪ ﻧﺰد وي آﻣـﺪ‪ ،‬و در ﺗﻔﺴـﯿﺮ »ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ« از ﮐﻠﺒﯽ ﮐﻪ از اﮐﺎﺑﺮ ﻣﻔﺴـﺮان اﺳﺖ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪ :‬ﮐﻪ ﯾﮑﺴﺎل در آن ﻣﻮﺿﻊ ﺗﻮﻗﻒ‬‫ﻧﻤﻮد‪.‬‬‫و اﺑﻮ اﻟﻮﻟﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻻزرﻗﯽ ]‪ [1‬در »ﺗﺎرﯾﺦ ﻣﮑﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻗﺎل ﻋﺜﻤﺎن ]‪ :[2‬و أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺴﺎﺋﺐ اﻟﮑﻠﺒﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎﻧﺖ ﺑﻨﻮ ﻧﺼﺮ‪ ،‬و ﺟﺸﻢ و ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و ﻫﻢ ﻋﺠﺰ ﻫﻮازن‪ ،‬ﯾﻌﺒﺪون اﻟﻌﺰي‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﻟﮑﻠﺒﯽ‪ :‬و ﮐـﺎﻧﺖ اﻟﻼـت و اﻟﻌﺰي و ﻣﻨﺎة ﻓﯽ ﮐﻞ واﺣـﺪة ﻣﻨﻬﻦ ﺷـﯿﻄﺎﻧﮥ ﺗﮑﻠﻤﻬﻢ وﺗﺮا أي ﻟﻠﺴﺪﻧـﮥ )و ﻫﻢ اﻟﺤﺠﺒـﮥ( و ذﻟﮏ ﻣﻦ ﺻـﻨﻊ‬‫اﺑﻠﯿﺲ و أﻣﺮه ]‪[3‬‬‫‪» -2‬ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻓﺮاء ﻧﺤﻮي«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ زﯾﺎد اﻟﻔﺮاء‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﻪ أوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در ﺗﻔﺴﯿﺮ »ﻣﻔﺎﺗﯿﺢ اﻟﻐﯿﺐ« ﮐﻪ ﻣﺸﻬﻮر ﺑﺘﻔﺴﯿﺮ ﮐﺒﯿﺮ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫َﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ َو ﺑ ِﺌَْﺲ اﻟ َْﻤِﺼﯿُﺮ‬‫]‪ ،[4‬و ﻓﯽ ﻟﻔـﻆ اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻫﻬﻨﺎ أﻗﻮال‪ [1] :‬اﻻزرﻗﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻮﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﮥ ﺑﻦ اﻻزرق اﻟﻤﮑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ‬‫ﺣﺪود )‪.(250‬‬‫]‪ [2‬ﻋﺜﻤﺎن‪ :‬ﺑﻦ ﺳﺎج‪ ،‬أو ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺳﺎج ﻣﻦ اﻟﻤﺤـﺪﺛﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﻘﺮن اﻟﺜﺎﻧﯽ ﯾﺤﺪث ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق و ﻋﻦ اﻟﮑﻠﺒﯽ‪ ،‬و ﺳـﻬﯿﻞ‬‫ﺑﻦ أﺑﯽ ﺻﺎﻟـﺢ‪ ،‬ذﮐﺮه اﻟﺬﻫﺒﯽ ﻓﯽ ﻣﯿﺰان اﻻﻋﺘﺪال ج ‪ 3‬ص ‪ 49‬و ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻻ ﯾﺤﺘـﺞ ﺑﻪ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ اﻫﻞ اﻟﺠﺰﯾﺮة‪ ،‬و ﻟﻪ ﺗﺮﺟﻤﮥ ﻓﯽ‬‫»ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل«‪.‬‬‫]‪ [3‬ﺗﺎرﯾﺦ ﻣﮑﮥ ﻟﻼزرﻗﯽ ج ‪ 1‬ص ‪.127‬‬‫]‪ [4‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪49 :‬‬‫أﺣـﺪﻫﺎ‪ :‬ﻗـﺎل اﺑﻦ ﻋﺒـﺎس‪ :‬ﻣﻮﻻﮐﻢ أي ﻣﺼـﯿﺮﮐﻢ‪ ،‬و ﺗﺤﻘﯿﻘﻪ ان اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻣﻮﺿﻊ اﻟﻮﻟﯽ و ﻫﻮ اﻟﻘﺮب‪ ،‬ﻓﺎﻟﻤﻌﻨﯽ‪ :‬ان اﻟﻨﺎر ﻫﯽ ﻣﻮﺿـﻌﮑﻢ اﻟـﺬي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 48‬از ‪206‬‬‫ﺗﻘﺮﺑﻮن ﻣﻨﻪ و ﺗﺼﻠﻮن إﻟﯿﻪ‪.‬‬‫و اﻟﺜـﺎﻧﯽ‪ :‬ﻗﺎل اﻟﮑﻠﺒﯽ‪ :‬ﯾﻌﻨﯽ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻗﻮل اﻟﺰﺟﺎج‪ ،‬و اﻟﻔﺮاء‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﺒﯿـﺪة ]‪ [2] .[1‬اﻟﯽ آﺧﺮ ﻣﺎ ﺳـﯿﺠﯽء ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ ﻣﻊ رده و ﻧﻘﻀﻪ‬‫اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫و ﻓﺮا از اﮐﺎﺑﺮ ﺑﺎرﻋﯿﻦ ﮐﻤﻼ‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ ﻣﺎﻫﺮﯾﻦ ﻧﺒﻼء‪ ،‬و اﻓﺎﺧﻢ ﺣﺬاق أﺟﻼء و اﻣﺎﺛﻞ ﺳﺒﺎق ﻓﻀﻼء اﺳﺖ‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻓﺮاء ﺑﮕﻔﺘﺎر اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن«‬‫ﻗﺎﺿـﯽ ﺷـﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن ]‪ [3‬اﻟﺒﺮﻣﮑﯽ اﻻـرﺑﻠﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ﻓﯽ أﻧﺒﺎء اﺑﻨﺎء‬‫اﻟﺰﻣﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫أﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ زﯾﺎد ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻨﻈﻮر اﻻﺳـﻠﻤﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﻔﺮاء اﻟﺪﯾﻠﻤﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻨﯽ أﺳﺪ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻨﯽ ﻣﻨﻘﺮ‪ ،‬ﮐﺎن‬‫أﺑﺮع اﻟﮑﻮﻓﯿﯿﻦ و اﻋﻠﻤﻬﻢ ﺑﺎﻟﻨﺤﻮ و اﻟﻠﻐﮥ و ﻓﻨﻮن اﻻدب‪.‬‬‫ﺣﮑﯽ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻌﺒﺎس ﺛﻌﻠﺐ ]‪ [4‬أﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻮ ﻻ اﻟﻔﺮاء ﻟﻤﺎ ﮐﺎﻧﺖ اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﺧﻠﺼﻬﺎ و ﺿﺒﻄﻬﺎ‪ ،‬و ﻟﻮ ﻻ اﻟﻔﺮاء ﻟﺴﻘﻄﺖ اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‪ ،‬ﻻﻧﻬﺎ ﮐﺎﻧﺖ‬‫ﺗﺘﻨﺎزع و ﯾﺪﻋﯿﻬﺎ ﮐﻞ ﻣﻦ أراد و ﯾﺘﮑﻠﻢ اﻟﻨﺎس ﻓﯿﻬﺎ ﻋﻠﯽ ﻣﻘﺎدﯾﺮ ﻋﻘﻮﻟﻬﻢ و ﻗﺮاﺋﺤﻬﻢ‪ ،‬ﻓﺘﺬﻫﺐ‪.‬‬‫و أﺧـﺬ اﻟﻨﺤﻮ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ ]‪ ،[5‬و ﻫﻮ و اﻻﺣﻤﺮ ]‪) [6‬اﻟﻤﻘﺪم ذﮐﺮه( ]‪ [1‬أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪة‪ :‬ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻠﻐﻮي‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(209‬‬‫]‪ [2‬ﻣﻔﺎﺗﯿﺢ اﻟﻐﯿﺐ ج ‪.29/227‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﺮﻣﮑﯽ اﻻرﺑﻠﯽ اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(681‬‬‫]‪ [4‬ﺛﻌﻠﺐ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺳﯿﺎر اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(291‬‬‫]‪ [5‬اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﻤﺰة ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻﺳﺪي اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(189‬‬‫]‪ [6‬اﻻﺣﻤﺮ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ )او اﻟﻤﺒﺎرك( ﻣﺆدب اﻟﻤﺄﻣﻮن اﻟﻌﺒﺎﺳﯽ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(194‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪50 :‬‬‫ﻣﻦ أﺷﻬﺮ أﺻﺤﺎﺑﻪ و أﺧﺼﻬﻢ ﺑﻪ‪.‬‬‫و ﻟﻤﺎ ﻋﺰم اﻟﻔﺮاء ﻋﻠﯽ اﻻﺗﺼﺎل ﺑﺎﻟﻤﺄﻣﻮن ﮐﺎن ﯾﺘﺮدد اﻟﯽ اﻟﺒﺎب ﻓﺒﯿﻨﻤﺎ ﻫﻮ ذات ﯾﻮم ﻋﻠﯽ اﻟﺒﺎب إذ ﺟﺎء أﺑﻮ ﺑﺸـﺮ ﺛﻤﺎﻣﮥ ﺑﻦ اﻻﺷـﺮس اﻟﻨﻤﯿﺮي‬‫اﻟﻤﻌﺘﺰﻟﯽ ]‪ ،[1‬و ﮐﺎن ﺧﺼـﯿﺼﺎ ﺑﺎﻟﻤﺄﻣﻮن‪ ،‬ﻗﺎل ﺛﻤﺎﻣﮥ‪ :‬ﻓﺮأﯾﺖ اﺑﻬﮥ أدﯾﺐ‪ ،‬ﻓﺠﻠﺴﺖ إﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻔﺎﺗﺸﺘﻪ ﻋﻦ اﻟﻠﻐﮥ ﻓﻮﺟﺪﺗﻪ ﺑﺤﺮا‪ ،‬ﻓﻔﺎﺗﺸﺘﻪ ﻋﻦ اﻟﻨﺤﻮ‬‫ﻓﻮﺟﺪﺗﻪ ﻧﺴـﯿﺞ وﺣﺪه‪ ،‬و ﻋﻦ اﻟﻔﻘﻪ ﻓﻮﺟﺪﺗﻪ رﺟﻼ ﻓﻘﯿﻬﺎ ﻋﺎرﻓﺎ ﺑﺎﺧﺘﻼف اﻟﻘﻮم‪ ،‬و ﺑﺎﻟﻨﺠﻮم ﻣﺎﻫﺮا‪ ،‬و ﺑﺎﻟﻄﺐ ﺧﺒﯿﺮا‪ ،‬و ﺑﺎﯾﺎم اﻟﻌﺮب و أﺷﻌﺎرﻫﺎ‬‫ﺣﺎذﻗﺎ‪.‬‬‫ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﺗﮑﻮن و ﻣـﺎ اﻇﻨـﮏ اﻻـ اﻟﻔﺮاء؟‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬اﻧﺎ ﻫﻮ‪ ،‬ﻓـﺪﺧﻠﺖ ﻓﺎﻋﻠﻤﺖ أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ اﻟﻤﺄﻣﻮن ]‪ ،[2‬ﻓـﺄﻣﺮ ﺑﺎﺣﻀﺎره ﻟﻮﻗﺘﻪ و ﮐﺎن ﺳـﺒﺐ‬‫اﺗ ﺼ ﺎ ﻟ ﻪ ﺑ ﻪ ‪.‬‬
‫و ﻗﺎل ﻗﻄﺮب ]‪ :[3‬دﺧﻞ اﻟﻔﺮاء ﻋﻠﯽ اﻟﺮﺷﯿﺪ ]‪ ،[4‬ﻓﺘﮑﻠﻢ ﺑﮑﻼم ﻟﺤﻦ ﻓﯿﻪ ﻣﺮات‪.‬‬‫ﻓﻘﺎل ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺒﺮﻣﮑﯽ ]‪ :[5‬أﻧﻪ ﻗﺪ ﻟﺤﻦ ﯾﺎ أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ‪ ،‬ﻓﻘﺎل اﻟﺮﺷﯿﺪ ﻟﻠﻔﺮاء‪:‬‬‫أ ﺗﻠﺤﻦ؟ ﻓﻘﺎل اﻟﻔﺮاء‪ :‬ﯾﺎ أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ أن ﻃﺒﺎع أﻫﻞ اﻟﺒﺪو اﻻﻋﺮاب و ﻃﺒﺎع أﻫﻞ اﻟﺤﻀـﺮ اﻟﻠﺤﻦ‪ ،‬ﻓﺎذا ﺗﺤﻔﻈﺖ ﻟﻢ اﻟﺤﻦ‪ ،‬و إذا رﺟﻌﺖ اﻟﯽ‬‫اﻟﻄﺒﻊ ﻟﺤﻨﺖ‪ ،‬ﻓﺎﺳﺘﺤﺴﻦ اﻟﺮﺷﯿﺪ ﻗﻮﻟﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 49‬از ‪206‬‬‫ﻣﻼﻗﺎت ﻓﺮاء ﺑﺎ ﻣﺎﻣﻮن ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﺧﻄﯿﺐ در »ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد«‬‫و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ ]‪ [6‬ﻓﯽ »ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد«‪ :‬ان اﻟﻔﺮاء ﻟﻤﺎ اﺗﺼﻞ ﺑﺎﻟﻤﺄﻣﻮن أﻣﺮه أن ]‪ [1‬ﺛﻤﺎﻣﮥ ﺑﻦ اﺷﺮس اﻟﻨﻤﯿﺮي اﻟﻤﻌﺘﺰﻟﯽ ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﺒﻠﻐﺎء ﺗﻮﻓﯽ‬‫ﺳﻨﮥ )‪.(213‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﺄﻣﻮن ﻟا ﻌﺒﺎﺳﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻫﺎرون ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻬﺪي ﺳﺎﺑﻊ اﻟﺨﻠﻔﺎء اﻟﻌﺒﺎﺳﯿﯿﻦ ﻣﺎت ﺳﻨﮥ )‪.(218‬‬‫]‪ [3‬ﻗﻄﺮب‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺴﺘﻨﯿﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(206‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺮﺷﯿﺪ‪ :‬ﻫﺎرون ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﺎدس اﻟﻌﺒﺎﺳﯿﯿﻦ ﻣﺎت ﺳﻨﮥ )‪.(193‬‬‫]‪ [5‬ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺒﺮﻣﮑﯽ‪ :‬ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ وزﯾﺮ اﻟﺮﺷﯿﺪ و اﻟﻤﻘﺘﻮل ﺑﺄﻣﺮه ﺳﻨﮥ )‪.(187‬‬‫]‪ [6‬اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(463‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪51 :‬‬‫ﯾﺆﻟﻒ ﻣـﺎ ﯾﺠﻤﻊ ﺑﻪ أﺻﻮل اﻟﻨﺤﻮ و ﻣـﺎ ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ اﻟﻌﺮﺑﯿـﮥ‪ ،‬و أﻣﺮ أن ﯾﻔﺮد ﻓﯽ ﺣﺠﺮة ﻣﻦ ﺣﺠﺮ اﻟـﺪار‪ ،‬و وﮐﻞ ﺑﻪ ﺟﻮاري و ﺧـﺪﻣﺎ ﯾﻘﻤﻦ ﺑﻤﺎ‬‫ﯾﺤﺘﺎج إﻟﯿﻪ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﻻ ﯾﺘﻌﻠﻖ ﻗﻠﺒﻪ و ﻻ ﺗﺘﺸﻮق ﻧﻔﺴﻪ اﻟﯽ ﺷﯽء‪ ،‬ﺣﺘﯽ أﻧﻬﻢ ﮐﺎﻧﻮا ﯾﺆذﻧﻮﻧﻪ ﺑﺄوﻗﺎت اﻟﺼﻼة و ﺻﯿﺮ ﻟﻪ اﻟﻮارﻗﯿﻦ‪ ،‬و أﻟﺰﻣﻪ اﻻﻣﻨﺎء و‬‫اﻟﻤﻨﻔﻘﯿﻦ‪ ،‬ﻓﮑﺎن ﯾﻤﻠﯽ و اﻟﻮراﻗﻮن ﯾﮑﺘﺒﻮن ﺣﺘﯽ ﺻـﻨﻒ »اﻟﺤـﺪود« ﻓﯽ ﺳـﻨﺘﯿﻦ‪ ،‬و أﻣﺮ اﻟﻤﺄﻣﻮن ﺑﮑﺘﺒﻪ ﻓﯽ اﻟﺨﺰاﺋﻦ و ﺑﻌـﺪ أن ﻓﺮغ ﻣﻦ ذﻟﮏ‪،‬‬‫ﺧﺮج اﻟﯽ اﻟﻨﺎس و اﺑﺘﺪأ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ«‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺮاوي‪ :‬و أردﻧﺎ أن ﻧﻌﺪ اﻟﻨﺎس اﻟﺬﯾﻦ اﺟﺘﻤﻌﻮا ﻻﻣﻼء ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ« ﻓﻠﻢ ﻧﻀـﺒﻄﻬﻢ‪ ،‬ﻓﻌﺪدﻧﺎ اﻟﻘﻀﺎة‪ ،‬ﻓﮑﺎﻧﻮا ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﻗﺎﺿـﯿﺎ‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﺰل‬‫ﯾﻤﻠﯿﻪ ﺣﺘﯽ اﺗﻤﻪ‪ ،‬و ﻟﻤﺎ ﻓﺮغ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ«‪ ،‬ﺧﺰﻧﻪ اﻟﻮراﻗﻮن ﻋﻦ اﻟﻨﺎس ﻟﯿﮑﺴﺒﻮا ﺑﻪ و ﻗﺎﻟﻮا‪:‬‬‫ﻻ ﻧﺨﺮﺟﻪ اﻟﯽ أﺣـﺪ اﻻ ﻟﻤﻦ أراد أن ﻧﻨﺴـﺨﻪ ﻟﻪ ﻋﻠﯽ ﺧﻤﺲ أوراق ﺑـﺪرﻫﻢ‪ ،‬ﻓﺸـﮑﺎ اﻟﻨﺎس اﻟﯽ اﻟﻔﺮاء‪ ،‬ﻓﺪﻋﺎ اﻟﻮراﻗﯿﻦ و ﻗﺎل ﻟﻬﻢ ﻓﯽ ذﻟﮏ‪،‬‬‫ﻓﻘﺎﻟﻮا ﻟﻪ‪ :‬اﻧﻤﺎ ﻧﺤﻦ ﺻـﺤﺒﻨﺎك ﻟﻨﻨﺘﻔﻊ ﺑﮏ‪ ،‬و ﮐﻞ ﻣﺎ ﺻﻨﻔﺘﻪ ﻓﻠﯿﺲ ﺑﺎﻟﻨﺎس إﻟﯿﻪ ﻣﻦ اﻟﺤﺎﺟﮥ ﻣﺎ ﺑﻬﻢ اﻟﯽ ﻫﺬا اﻟﮑﺘﺎب‪ ،‬ﻓﺪﻋﻨﺎ ﻧﻌﯿﺶ ﺑﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﻓﻘﺎرﺑﻮﻫﻢ ﺗﻨﺘﻔﻌﻮا و ﯾﻨﺘﻔﻌﻮا‪ ،‬ﻓﺄﺑﻮا ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺳﺄرﯾﮑﻢ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻟﻠﻨﺎس‪ :‬اﻧﯽ أرﯾـﺪ أن أﻣﻠﯽ ﮐﺘﺎب »ﻣﻌﺎن« أﺗﻢ ﺷـﺮﺣﺎ و أﺑﺴﻂ ﻗﻮﻻ ﻣﻦ اﻟـﺬي‬‫أﻣﻠﯿﺖ‪ ،‬ﻓﺠﻠﺲ ﯾﻤﻠﯽ ﻓﺄﻣﻠﯽ »اﻟﺤﻤﺪ« ﻓﯽ ﻣﺎﺋﮥ ورﻗﮥ‪ ،‬ﻓﺠﺎء اﻟﻮراﻗﻮن إﻟﯿﻪ و ﻗﺎﻟﻮا‪:‬‬‫ﻧﺤﻦ ﻧﺒﻠﻎ اﻟﻨﺎس ﻣﺎ ﯾﺤﺒﻮن‪ ،‬ﻓﻨﺴﺨﻮا ﮐﻞ ﻋﺸﺮة أوراق ﺑﺪرﻫﻢ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﺳـﺒﺐ اﻣﻼﺋﻪ ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ« أن أﺣﺪ أﺻـﺤﺎﺑﻪ و ﻫﻮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺑﮑﯿﺮ ﮐﺎن ﯾﺼﺤﺐ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ ]‪) [1‬اﻟﻤﻘﺪم ذﮐﺮه(‪ ،‬ﻓﮑﺘﺐ اﻟﯽ‬‫اﻟﻔﺮاء أن اﻻﻣﯿﺮ اﻟﺤﺴﻦ ﻻ ﯾﺰال ﯾﺴﺄﻟﻨﯽ ﻋﻦ أﺷـﯿﺎء ﻣﻦ اﻟﻘﺮآن ﻻ ﯾﺤﻀﺮﻧﯽ ﻋﻨﻬﺎ ﺟﻮاب‪ ،‬ﻓﺎن رأﯾﺖ أن ﺗﺠﻤﻊ ﻟﯽ اﺻﻮﻻ و ﺗﺠﻌﻞ ﻓﯽ ذﻟﮏ‬‫ﮐﺘﺎﺑـﺎ ﯾﺮﺟﻊ إﻟﯿﻪ ﻓﻌﻠﺖ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﻗﺮأ اﻟﮑﺘﺎب‪ ،‬ﻗﺎل ﻻﺻـﺤﺎﺑﻪ‪ [1] :‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳـﻬﻞ‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺴﺮﺧﺴـﯽ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ وزﯾﺮ اﻟﻤﺄﻣﻮن اﻟﻌﺒﺎﺳـﯽ‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(236‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪52 :‬‬‫اﺟﺘﻤﻌﻮا ﺣﺘﯽ أﻣﻠﯽ ﻋﻠﯿﮑﻢ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و ﺟﻌﻞ ﻟﻬﻢ ﯾﻮﻣﺎ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺣﻀـﺮوا ﺧﺮج إﻟﯿﻬﻢ و ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟﻤﺴـﺠﺪ رﺟﻞ ﯾﺆذن ﻓﯿﻪ و ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﻘﺮاء‪،‬‬‫ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬اﻗﺮأ‪ ،‬ﻓﻘﺮأ »ﻓﺎﺗﺤﮥ اﻟﮑﺘﺎب« ﻓﻔﺴﺮﻫﺎ ﺣﺘﯽ ﻣﺮ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن ﮐﻠﻪ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬ﯾﻘﺮأ اﻟﺮﺟﻞ و اﻟﻔﺮاء ﯾﻔﺴﺮه‪.‬‬‫و ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻫﺬا ﻧﺤﻮ أﻟﻒ ورﻗﮥ‪ ،‬و ﻫﻮ ﮐﺘﺎب ﻟﻢ ﯾﻌﻤﻞ ﻣﺜﻠﻪ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻤﮑﻦ ﻻﺣﺪ أن ﯾﺰﯾﺪ ﻋﻠﯿﻪ‪.‬‬‫و ﮐﺎن اﻟﻤﺄﻣﻮن ﻗـﺪ وﮐﻞ اﻟﻔﺮاء ﯾﻠﻘﻦ اﺑﻨﯿﻪ اﻟﻨﺤﻮ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﮐﺎن ﯾﻮﻣﺎ أراد اﻟﻔﺮاء أن ﯾﻨﻬﺾ اﻟﯽ ﺑﻌﺾ ﺣﻮاﺋﺠﻪ‪ ،‬ﻓﺎﺑﺘـﺪرا اﻟﯽ ﻧﻌﻞ اﻟﻔﺮاء ﯾﻘﺪﻣﺎﻧﻪ‬‫ﻟﻪ ﻓﺘﻨﺎزﻋﺎ أﯾﻬﻤﺎ ﯾﻘـﺪﻣﻪ ﻟﻪ‪ ،‬ﻓﺎﺻـﻄﻠﺤﺎ ﻋﻠﯽ أن ﯾﻘﺪم ﮐﻞ واﺣﺪ ﻣﻨﻬﻤﺎ ﻓﺮدا ﻓﻘﺪﻣﺎﻫﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن اﻟﻤﺄﻣﻮن ﻟﻪ ﻋﻠﯽ ﮐﻞ ﺷـﯽء ﺻﺎﺣﺐ ﺧﺒﺮ‪ ،‬ﻓﺮﻓﻊ‬‫ذﻟﮏ اﻟﺨﺒﺮ إﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻮﺟﻪ اﻟﯽ اﻟﻔﺮاء‪ ،‬ﻓﺎﺳﺘﺪﻋﺎه‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ دﺧﻞ ﻋﻠﯿﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻦ أﻋﺰ اﻟﻨﺎس؟‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ أﻋﺮف اﻋﺰ ﻣﻦ أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ؟‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺑﻠﯽ ﻣﻦ إذا ﻧﻬﺾ ﯾﻘﺎﺗﻞ ﻋﻠﯽ ﺗﻘﺪﯾﻢ ﻧﻌﻠﯿﻪ وﻟﯿﺎ ﻋﻬﺪ اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ ﺣﺘﯽ رﺿﯽ ﮐﻞ واﺣﺪ ﻣﻨﻬﻤﺎ أن ﯾﻘﺪم ﻟﻪ ﻓﺮدا‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 50‬از ‪206‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ أﻣﯿﺮ ﻟا ﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻟﻘﺪ أردت ﻣﻨﻌﻬﻤﺎ ﻋﻦ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﻟﮑﻦ ﺧﺸﯿﺖ أن ادﻓﻌﻬﻤﺎ ﻋﻦ ﻣﮑﺮﻣﮥ ﺳﺒﻘﺎ إﻟﯿﻬﺎ و أﮐﺴﺮ ﻧﻔﻮﺳﻬﻤﺎ ﻋﻦ ﺷﺮﯾﻌﮥ ﺣﺮﺻﺎ‬‫ﻋﻠﯿﻬﺎ‪ ،‬و ﻗﺪ روي ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس أﻧﻪ أﻣﺴﮏ ﻟﻠﺤﺴﻦ و اﻟﺤﺴﯿﻦ رﮐﺎﺑﯿﻬﻤﺎ ﺣﯿﻦ ﺧﺮﺟﺎ ﻣﻦ ﻋﻨﺪه‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ ﺑﻌﺾ ﻣﻦ ﺣﻀﺮ‪ :‬أ ﺗﻤﺴﮏ ﻟﻬﺬﯾﻦ‬‫اﻟﺤﺪﺛﯿﻦ رﮐﺎﺑﯿﻬﻤﺎ و أﻧﺖ اﺳﻦ ﻣﻨﻬﻤﺎ؟ ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬اﺳﮑﺖ ﯾﺎ ﺟﺎﻫﻞ ﻻ ﯾﻌﺮف اﻟﻔﻀﻞ ﻻﻫﻞ اﻟﻔﻀﻞ اﻻ ذوو اﻟﻔﻀﻞ‪.‬‬‫ﻓﻘﺎل ﻟﻪ اﻟﻤﺄﻣﻮن‪ :‬ﻟﻮ ﻣﻨﻌﺘﻬﻤﺎ ﻋﻦ ذﻟﮏ ﻻ وﺟﻌﺘﮏ ﻟﻮﻣﺎ و ﻋﺘﺒﺎ و اﻟﺰﻣﻨﮏ ذﻧﺒﺎ‪ ،‬و ﻣﺎ وﺿﻊ ﻣﺎ ﻓﻌﻼه ﻣﻦ ﺷﺮﻓﻬﻤﺎ‪ ،‬ﺑﻞ رﻓﻊ ﻣﻦ ﻗﺪرﻫﻤﺎ و ﺑﯿﻦ‬‫ﻋﻦ ﺟﻮﻫﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﻟﻘﺪ ﻇﻬﺮت ﻟﯽ ﻣﺨﯿﻠﮥ اﻟﻔﺮاﺳﮥ ﺑﻔﻌﻠﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻓﻠﯿﺲ ﯾﮑﺴﺮ اﻟﺮﺟﻞ و ان ﮐﺎن ﮐﺒﯿﺮا ﻋﻦ ﺛﻠﺚ‪:‬‬‫ﻋﻦ ﺗﻮاﺿـﻌﻪ ﻟﺴـﻠﻄﺎﻧﻪ‪ ،‬و واﻟـﺪه‪ ،‬و ﻣﻌﻠﻤﻪ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬و ﻗـﺪ ﻋﻮﺿـﺘﻬﻤﺎ ﻋﻤـﺎ ﻓﻌﻼه ﻋﺸـﺮﯾﻦ أﻟﻒ دﯾﻨﺎر‪ ،‬و ﻟﮏ ﻋﺸـﺮة آﻻف درﻫﻢ ﻋﻠﯽ ﺣﺴـﻦ‬‫أد ﺑ ﮏ ﻟ ﻬﻤ ﺎ ‪.‬‬
‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪53 :‬‬‫و ﻗـﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ أﯾﻀﺎ‪ :‬ﮐﺎن اﻟﻔﻘﯿﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ]‪ [1‬ﺑﻦ ﺧﺎﻟـﮥ اﻟﻔﺮاء‪ ،‬و ﮐـﺎن اﻟﻔﺮاء ﯾﻮﻣـﺎ ﺟﺎﻟﺴﺎ ﻋﻨـﺪه‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ اﻟﻔﺮاء‪ :‬ﻗﻞ رﺟﻞ أﻧﻌﻢ‬‫اﻟﻨﻈﺮ ﻓﯽ ﺑـﺎب ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻢ ﻓﺄراد ﻏﯿﺮه اﻻﺳـﻬﻞ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ ﻣﺤﻤـﺪ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ زﮐﺮﯾﺎ ﻗـﺪ أﻧﻌﻤﺖ اﻟﻨﻈﺮ ﻓﯽ اﻟﻌﺮﺑﯿـﮥ ﻓﺄﺳﺄﻟﮏ ﻋﻦ ﺑﺎب ﻣﻦ أﺑﻮاب‬‫اﻟﻔﻘﻪ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﺎت ﻋﻠﯽ ﺑﺮﮐﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﺗﻘﻮل ﻓﯽ رﺟﻞ ﺻـﻠﯽ ﻓﺴـﻬﯽ‪ ،‬ﻓﺴـﺠﺪ ﺳـﺠﺪﺗﯿﻦ ﻟﻠﺴـﻬﻮ ﻓﺴـﻬﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻓﻔﮑﺮ اﻟﻔﺮاء ﻓﯿﻬﻤﺎ‬‫ﺳﺎﻋـﮥ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻻ ﺷـﯽء ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ ﻣﺤﻤـﺪ‪ :‬و ﻟﻢ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻻن اﻟﺘﺼـﻐﯿﺮ ﻋﻨﺪﻧﺎ ﻻ ﺗﺼـﻐﯿﺮ ﻟﻪ و اﻧﻤﺎ اﻟﺴـﺠﺪﺗﺎن ﺗﻤﺎم اﻟﺼـﻼة و ﻟﯿﺲ ﻟﻠﺘﻤﺎم‬‫ﺗﻤﺎم‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻣﺤﻤﺪ‪ :‬ﻣﺎ ﻇﻨﻨﺖ آدﻣﯿﺎ ﯾﻠﺪ ﻣﺜﻠﮏ‪.‬‬‫و ﻗﺪ ﺳﺒﻘﺖ ﻫﺬه اﻟﺤﮑﺎﯾﮥ ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ و ﻧﺒﻬﺖ ﻋﻠﯿﻬﺎ‪ ،‬ﺛﻢ ذﮐﺮﺗﻪ ﻫﻬﻨﺎ‪.‬‬‫و ﮐﺎن اﻟﻔﺮاء ﻻ ﯾﻤﯿﻞ اﻟﯽ اﻻﻋﺘﺰال‪ .‬و ﺣﮑﯽ ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ ]‪ [2‬ﻋﻦ اﻟﻔﺮاء‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﮐﻨﺖ أﻧﺎ و ﺑﺸﺮ ]‪ [3‬اﻟﻤﺮﯾﺴﯽ ﯾﻌﻨﯽ »اﻟﻤﻘﺪم ذﮐﺮه« ﻓﯽ ﺑﯿﺖ واﺣﺪ ﻋﺸﺮﯾﻦ ﺳﻨﮥ ﻣﺎ ﺗﻌﻠﻢ ﻣﻨﯽ ﺷﯿﺌﺎ و ﻻ ﺗﻌﻠﻤﺖ ﻣﻨﻪ ﺷﯿﺌﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺠﺎﺣﻆ ]‪ :[4‬دﺧﻠﺖ ﺑﻐـﺪاد ﺣﯿﻦ ﻗـﺪﻣﻬﺎ اﻟﻤﺄﻣﻮن ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ أرﺑﻊ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﮐﺎن اﻟﻔﺮاء ﯾﺠﯿﺌﻨﯽ و اﻧﺎ اﺷـﺘﻬﯽ أن ﯾﺘﻌﻠﻢ ﺷـﯿﺌﺎ ﻣﻦ ﻋﻠﻢ‬‫اﻟﮑﻼم‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﻪ ﻓﯿﻪ ﻃﺒﻊ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﺛﻌﻠﺐ‪ :‬ﮐﺎن اﻟﻔﺮاء ﯾﺠﻠﺲ ﻟﻠﻨﺎس ﻓﯽ ﻣﺴﺠﺪ اﻟﯽ ﺟﺎﻧﺐ ﻣﻨﺰﻟﻪ و ﮐﺎن ﯾﺘﻔﻠﺴﻒ ﻓﯽ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ ﺣﺘﯽ ﯾﺴﻠﮏ ﻓﯽ أﻟﻔﺎﻇﻪ ﮐﻼم‬‫ا ﻟ ﻔ ﻼﺳ ﻔ ﮥ ‪.‬‬
‫و ﻗﺎل ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ‪ :‬اﻧﯽ ﻻﻋﺠﺐ ﻣﻦ اﻟﻔﺮاء ﮐﯿﻒ ﮐﺎن ﯾﻌﻈﻢ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ و ﻫﻮ أﻋﻠﻢ ﺑﺎﻟﻨﺤﻮ ﻣﻨﻪ‪ [1] .‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ‪ :‬ﺑﻦ ﻓﺮﻗﺪ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ‬‫اﻟﻮاﺳﻄﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(189‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ‪ :‬أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(310‬‬‫]‪ [3‬ﺑﺸﺮ اﻟﻤﺮﯾﺴﯽ‪ :‬ﺑﻦ ﻏﯿﺎث ﺑﻦ أﺑﯽ ﮐﺮﯾﻤﮥ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻤﻌﺘﺰﻟﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(218‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺠﺎﺣﻆ‪ :‬ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺑﺤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﺒﻮب اﻟﻠﯿﺜﯽ أﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(255‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪54 :‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻔﺮاء‪ :‬أﻣﻮت و ﻓﯽ ﻧﻔﺴﯽ ﺷﯽء ﻣﻦ »ﺣﺘﯽ« ﻻﻧﻬﺎ ﺗﺮﻓﻊ‪ ،‬و ﺗﻨﺼﺐ‪ ،‬و ﺗﺨﻔﺾ‪.‬‬‫و ﻟﻢ ﯾﻨﻘﻞ ﻣﻦ ﺷﻌﺮه ﻏﯿﺮ ﻫﺬه اﻻﺑﯿﺎت‪ ،‬و ﻗﺪ رواﻫﺎ أﺑﻮ ﺣﻨﯿﻔﮥ اﻟﺪﯾﻨﻮري ]‪ [1‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﻄﻮال و ﻫﯽ‪:‬‬‫ﯾﺎ أﻣﯿﺮا ﻋﻠﯽ ﺟﺮﯾﺐ ﻣﻦ اﻻر ض ﻟﻪ ﺗﺴﻌﮥ ﻣﻦ اﻟﺤﺠﺎب‬‫ﺟﺎﻟﺴﺎ ﻓﯽ اﻟﺨﺮاب ﯾﺤﺠﺐ ﻓﯿﻪ ﻣﺎ ﺳﻤﻌﻨﺎ ﺑﺤﺎﺟﺐ ﻓﯽ ﺧﺮاب‬‫ﻟﻦ ﺗﺮاﻧﯽ ﻟﮏ اﻟﻌﯿﻮن ﺑﺒﺎب ﻟﯿﺲ ﻣﺜﻠﯽ ﯾﻄﯿﻖ رد اﻟﺤﺠﺎب‬‫ﺛﻢ وﺟﺪت ﻫﺬه اﻻﺑﯿﺎت ﻻﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻤﮑﻔﻮف و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ‪.‬‬‫و ﻣﻮﻟـﺪ اﻟﻔﺮاء ﺑﺎﻟﮑﻮﻓـﮥ‪ ،‬و اﻧﺘﻘﻞ اﻟﯽ ﺑﻐـﺪاد‪ ،‬و ﺟﻌﻞ أﮐﺜﺮ ﻣﻘﺎﻣﻪ ﺑﻬﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺷﺪﯾـﺪ ﻃﻠﺐ اﻟﻤﻌﺎش ﻻ ﯾﺴﺘﺮﯾـﺢ ﻓﯽ ﺑﯿﺘﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺠﻤﻊ ﻃﻮل‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 51‬از ‪206‬‬‫اﻟﺴﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺎذا ﮐﺎن ﻓﯽ آﺧﺮﻫﺎ ﺧﺮج اﻟﯽ اﻟﮑﻮﻓﮥ‪ ،‬ﻓﺎﻗﺎم ﺑﻬﺎ أرﺑﻌﯿﻦ ﯾﻮﻣﺎ ﻓﯽ أﻫﻠﻪ ﯾﻔﺮق ﻋﻠﯿﻬﻢ ﻣﺎ ﺟﻤﻌﻪ و ﯾﺒﺮﻫﻢ‪.‬‬‫و ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﺘﺼـﺎﻧﯿﻒ اﻟﮑﺘﺎﺑﺎن اﻟﻤﻘـﺪم ذﮐﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﻫﻤﺎ‪» :‬اﻟﺤـﺪود« و »اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ« و ﮐﺘﺎﺑﺎن ﻓﯽ »اﻟﻤﺸـﮑﻞ« أﺣـﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ‪ ،‬و ﮐﺘﺎب‬‫»اﻟﺒﻬﯽ« و ﻫﻮ ﺻـﻐﯿﺮ اﻟﺤﺠﻢ وﻗﻔﺖ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﻌﺪ أن ﮐﺘﺒﺖ ﻫﺬه اﻟﺘﺮﺟﻤﮥ‪ ،‬و رأﯾﺖ ﻓﯿﻪ أﮐﺜﺮ اﻻﻟﻔﺎظ اﻟﺘﯽ اﺳﺘﻌﻤﻠﻬﺎ أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﺛﻌﻠﺐ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب‬‫»اﻟﻔﺼـﯿﺢ« و ﻫﻮ ﻓﯽ ﺣﺠﻢ »اﻟﻔﺼـﯿﺢ« ﻏﯿﺮ اﻧﻪ ﻏﯿﺮه و رﺗﺒﻪ ﻋﻠﯽ ﺻﻮرة اﺧﺮي‪ ،‬و ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻘﯿﻘـﮥ ﻟﯿﺲ ﻟﺜﻌﻠﺐ ﻓﯽ »اﻟﻔﺼـﯿﺢ« ﺳﻮي اﻟـﺘﺮﺗﯿﺐ و‬‫زﯾﺎدة ﯾﺴﯿﺮة‪ ،‬و ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻟﺒﻬﯽ« أﯾﻀﺎ أﻟﻔﺎظ ﻟﯿﺴﺖ ﻓﯽ »اﻟﻔﺼﯿﺢ«‪ ،‬ﻟﮑﻨﻬﺎ ﻗﻠﯿﻠﮥ‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﻓﯽ اﻟﮑﺘﺎﺑﯿﻦ اﺧﺘﻼف اﻻ ﻓﯽ ﺷﯽء ﻗﻠﯿﻞ ﻻ ﻏﯿﺮ‪ ،‬و‬‫ﻟﻪ ﮐﺘـﺎب »اﻟﻠﻐﺎت« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﺼﺎدر ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن« و ﮐﺘﺎب »اﻟﺠﻤﻊ و اﻟﺘﺜﻨﯿـﮥ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻮﻗﻒ و اﻻﺑﺘـﺪاء« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻔﺎﺧﺮ« و‬‫ﮐﺘـﺎب »آﻟـﮥ اﻟﮑﺘـﺎب« و ﮐﺘـﺎب »اﻟﻨﻮادر« و ﮐﺘـﺎب »اﻟﻮاو« و ﻏﯿﺮ ذﻟـﮏ ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ‪ [1] .‬أﺑﻮ ﺣﻨﯿﻔـﮥ اﻟـﺪﯾﻨﻮري‪ :‬أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ داود اﻟﻤﻬﻨﺪس‬‫اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(282‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪55 :‬‬‫و ﻗﺎل ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ‪ :‬اﻣﻠﯽ اﻟﻔﺮاء ﮐﺘﺒﻪ ﮐﻠﻬﺎ ﺣﻔﻈﺎ‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﺄﺧﺬ ﺑﯿﺪه ﻧﺴﺨﮥ اﻻ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﯿﻦ‪ :‬ﮐﺘﺎب »ﻣﻼزم« و ﮐﺘﺎب »ﯾﺎﻓﻊ و ﯾﻔﻌﮥ«‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻻﻧﺒﺎري ]‪ :[1‬و ﻣﻘﺪار اﻟﮑﺘﺎﺑﯿﻦ ﺧﻤﺴﻮن ورﻗﮥ‪ ،‬و ﻣﻘﺪار ﮐﺘﺐ اﻟﻔﺮاء ﺛﻠﺜﮥ آﻻف ورﻗﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺪ ﻣﺪﺣﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺠﻬﻢ ]‪ [2‬ﺑﻘﺼﯿﺪة ﻋﻠﯽ روي اﻟﻮاو اﻟﻤﻮﺻﻮﻟﮥ ﺑﺎﻟﻬﺎء اﻟﻤﮑﺴﻮرة‪ ،‬أ ﺿﺮﺑﺖ ﻋﻦ ذﮐﺮﻫﺎ ﺧﻮف اﻻﻃﺎﻟﮥ‪.‬‬‫و ﺗﻮﻓﯽ اﻟﻔﺮاء ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﻓﯽ ﻃﺮﯾﻖ ﻣﮑﮥ‪ ،‬و ﻋﻤﺮه ﺛﻠﺜﮥ و ﺳﺘﻮن ﺳﻨﮥ‪ -‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ .‬و اﻟﻔﺮاء ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻔﺎء و ﺗﺸﺪﯾﺪ اﻟﺮاء و ﺑﻌﺪﻫﺎ‬‫أﻟﻒ ﻣﻤـﺪودة‪ ،‬و اﻧﻤـﺎ ﻗﯿـﻞ ﻟﻪ اﻟﻔﺮاء و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﯾﻌﻤﻞ اﻟﻔﺮاء و ﻻ ﯾﺒﯿﻌﻬﺎ‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﻔﺮي اﻟﮑﻼم‪ ،‬ذﮐﺮ ذﻟﮏ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺴـﻤﻌﺎﻧﯽ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب‬‫»اﻻﻧﺴﺎب« و ﻋﺰاه اﻟﯽ ﮐﺘﺎب »اﻻﻟﻘﺎب«‪.‬‬‫و ذﮐﺮ أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺮزﺑﺎﻧﯽ ]‪ [3‬ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ ان زﯾﺎدا واﻟﺪ اﻟﻔﺮاء ﮐﺎن أﻗﻄﻊ‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﺣﻀـﺮ وﻗﻌﮥ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻓﻘﻄﻌﺖ‬‫ﯾﺪه ﻓﯽ ﺗﻠﮏ اﻟﺤﺮب‪.‬‬‫و ﻫﺬا ﻋﻨﺪي ﻓﯿﻪ ﻧﻈﺮ‪ ،‬ﻻن اﻟﻔﺮاء ﻋﺎش ﺛﻠﺜﺎ و ﺳﺘﯿﻦ ﺳـﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺘﮑﻮن وﻻدﺗﻪ ﺳـﻨﮥ ارﺑﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﺣﺮب اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﮐﺎﻧﺖ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و‬‫ﺳﺘﯿﻦ ﻟﻠﻬﺠﺮة‪ ،‬ﻓﺒﯿﻦ ﺣﺮب اﻟﺤﺴﯿﻦ و وﻻدﺗﻪ أرﺑﻊ و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ‪ ،‬ﻓﮑﻢ ﻗﺪ ﻋﺎش أﺑﻮه؟ ﻓﺎن ﮐﺎن اﻻﻗﻄﻊ ﺟﺪه‪ ،‬ﻓﯿﻤﮑﻦ و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ‪.‬‬‫و ﻣﻨﻈﻮر ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻤﯿﻢ و ﺳﮑﻮن اﻟﻨﻮن و ﺿﻢ اﻟﻈﺎء اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ و ﺳﮑﻮن اﻟﻮاو و ﺑﻌﺪﻫﺎ راء‪ [1] .‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻻﻧﺒﺎري‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﺑﺸﺎر اﻻدﯾﺐ اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(328‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺠﻬﻢ‪ :‬ﺑﻦ ﻫﺎرون أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺴﻤﺮي اﻟﮑﺎﺗﺐ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(277‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺮزﺑﺎﻧﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮان ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﻮرخ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(384‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪56 :‬‬‫و ﻗﺪ ﺗﻘﺪم اﻟﮑﻼم ﻋﻠﯽ اﻟﺪﯾﻠﻤﯽ و ﺑﻨﯽ أﺳﺪ‪.‬‬‫و اﻣﺎ ﺑﻨﻮ ﻣﻨﻘﺮ ﻓﻬﻮ ﺑﮑﺴـﺮ اﻟﻤﯿﻢ و ﺳـﮑﻮن اﻟﻨﻮن و ﻓﺘﺢ اﻟﻘﺎف و ﺑﻌﺪﻫﺎ راء‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻨﻘﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻘﺎﻋﺲ‪ ،‬و اﺳﻤﻪ اﻟﺤﺎرث ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ‬‫ﮐﻌﺐ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ ﺑﻦ زﯾـﺪ ﻣﻨﺎة اﺑﻦ ﺗﻤﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺮة‪ ،‬و ﻫﯽ ﻗﺒﯿﻠﮥ ﮐﺒﯿﺮة ﯾﻨﺴﺐ إﻟﯿﻬﺎ ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ اﻟﺼـﺤﺎﺑﮥ رﺿﻮان اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻬﻢ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﻣﻨﻬﺎ‬‫ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﺻـﻔﻮان ]‪ ،[1‬و ﺷﺒﯿﺐ ﺑﻦ ﺷـﯿﺒﮥ ]‪ ،[2‬و ﺻـﻔﻮان و ﻋﯿﯿﻨـﮥ اﺑﻨـﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻻـﻫﺘﻢ اﻟﻤﻨﻘﺮي‪ ،‬و ﻫﻤﺎ اﻋﻨﯽ ﺧﺎﻟـﺪا و ﺷﺒﯿﺒﺎ‬‫اﻟﻤﺸﻬﻮر ان ﺑﺎﻟﻔﺼﺎﺣﮥ و اﻟﺒﻼﻏﮥ و اﻟﺨﻄﺎﺑﮥ‪ ،‬و ﻟﺨﺎﻟﺪ ﻣﺠﺎﻟﺲ ﻣﺸﻬﻮرة ﻣﻊ أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ اﻟﺴﻔﺎح ]‪ [3‬و ﻟﺸﺒﯿﺐ ﻣﻊ اﻟﻤﻨﺼﻮر ]‪ [4‬و ﻟا ﻤﻬﺪي‬‫]‪ [5‬و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﻗﺪ ﺗﻘﺪم ذﮐﺮ ﺧﺎﻟﺪ و ﺷﺒﯿﺐ ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ اﻟﺒﺤﺘﺮي ]‪ [6‬ﻓﯽ ﺣﺮف اﻟﻮاو ]‪[7‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻓﺮاء ﺑﮕﻔﺘﺎر ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 52‬از ‪206‬‬‫و أﺑﻮ ﻣﺤﻤـﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳـﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ ]‪ [8‬ﯾﻤﻨﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨـﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ]‪ [1‬ﺧﺎﻟـﺪ ﺑﻦ ﺻـﻔﻮان‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻻﻫﺘﻢ ﻣﻦ‬‫ﻓﺼﺤﺎء اﻟﻌﺮب و ﮐﺎن ﺑﺼﺮﯾﺎ ﺗﻮﻓﯽ ﻧﺤﻮ ﺳﻨﮥ )‪.(133‬‬‫]‪ [2‬ﺷﺒﯿﺐ ﺑﻦ ﺷﯿﺒﮥ‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟﻤﻨﻘﺮي أﺑﻮ ﻣﻌﻤﺮ اﻟﺒﺼﺮي ادﯾﺐ اﻟﻤﻠﻮك اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﻧﺤﻮ )‪.(170‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺴﻔﺎح‪ :‬أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس اول اﻟﺨﻠﻔﺎء اﻟﻌﺒﺎﺳﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻻﻧﺒﺎر )‪.(136‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻤﻨﺼﻮر اﻟﻌﺒﺎﺳﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺛﺎﻧﯽ ﺧﻠﻔﺎء ﺑﻨﯽ اﻟﻌﺒﺎس ﻣﺎت ﺳﻨﮥ )‪.(158‬‬‫]‪ [5‬اﻟﻤﻬﺪي اﻟﻌﺒﺎﺳﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻨﺼﻮر ﺛﺎﻟﺚ ﺧﻠﻔﺎء ﺑﻨﯽ اﻟﻌﺒﺎس ﻣﺎت ﺑﻤﺎﺳﺒﺬان ﺳﻨﮥ )‪.(169‬‬‫]‪ [6‬اﻟﺒﺤﺘﺮي‪ :‬اﻟﻮﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻄﺎﺋﯽ اﻟﺸﺎﻋﺮ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﺸﺎم ﺳﻨﮥ )‪.(284‬‬‫]‪ [7‬وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪ 6‬ط اﻟﻘﺎﻫﺮة ص ‪ -176‬ص ‪.182‬‬‫]‪ [8‬اﻟﯿﺎﻓﻌﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(768‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪57 :‬‬‫ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻻﻣﺎم اﻟﺒﺎرع اﻟﻨﺤﻮي‪ ،‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ زﯾﺎد اﻟﻔﺮاء اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬أﺟﻞ أﺻـﺤﺎب اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬ﮐﺎن رأﺳﺎ ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ‪ ،‬و اﻟﻠﻐﮥ‪ ،‬أﺑﺮع اﻟﮑﻮﻓﯿﯿﻦ و‬‫اﻋﻠﻤﻬﻢ ﺑﻔﻨﻮن اﻻدب ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ذﮐﺮ ﺑﻌﺾ اﻟﻤﻮرﺧﯿﻦ‪.‬‬‫و ﺣﮑﯽ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻌﺒﺎس ﺛﻌﻠﺐ اﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻮ ﻻ اﻟﻔﺮاء ﻟﻤﺎ ﮐﺎﻧﺖ اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﺧﻠﺼـﻬﺎ و ﺿﺒﻄﻬﺎ‪ ،‬و ﻟﻮﻻه ﻟﺴﻘﻄﺖ اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‪ ،‬ﻻﻧﻬﺎ ﮐﺎﻧﺖ ﺗﺘﻨﺎزع‬‫و ﯾﺪﻋﯿﻬﺎ ﮐﻞ واﺣﺪ‪.‬‬‫أﺧﺬ اﻟﻔﺮاء اﻟﻨﺤﻮ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و ﻫﻮ و اﻻﺣﻤﺮ ﻣﻦ أﺷﻬﺮ أﺻﺤﺎﺑﻪ و أﺧﺼﻬﻢ ﺑﻪ‪.‬‬‫و ﺣﮑﯽ ﻋﻦ ﺛﻤﺎﻣﮥ ﺑﻦ اﻻﺷﺮس اﻟﻨﻤﯿﺮي اﻟﻤﻌﺘﺰﻟﯽ و ﮐﺎن ﺧﺼﯿﺼﺎ ﺑﺎﻟﻤﺄﻣﻮن‪:‬‬‫أﻧﻪ ﺻﺎدف ﻟا ﻔﺮاء ﻋﻠﯽ ﺑﺎب اﻟﻤﺄﻣﻮن ﯾﺮوم اﻟﺪﺧﻮل ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺮأﯾﺖ اﺑﻬﮥ ادﯾﺐ‪ ،‬ﻓﺠﻠﺴﺖ إﻟﯿﻪ ﻓﻔﺎﺗﺸـﺘﻪ ﻋﻦ اﻟﻠﻐﮥ‪ ،‬ﻓﻮﺟﺪﺗﻪ ﺑﺤﺮا‪ ،‬و ﻓﺎﺗﺸﺘﻪ‬‫ﻋﻦ اﻟﻨﺤﻮ ﻓﺸﺎﻫﺪﺗﻪ ﻧﺴـﯿﺞ وﺣﺪه‪ ،‬و ﻋﻦ اﻟﻔﻘﻪ ﻓﻮﺟﺪﺗﻪ رﺟﻼ ﻓﻘﯿﻬﺎ ﻋﺎرﻓﺎ ﺑﺎﺧﺘﻼف اﻟﻘﻮم‪ ،‬و ﺑﺎﻟﻨﺠﻮم ﻣﺎﻫﺮا‪ ،‬و ﺑﺎﻟﻄﺐ ﺧﺒﯿﺮا‪ ،‬و ﺑﺎﯾﺎم اﻟﻌﺮب‬‫و أﺷﻌﺎرﻫﺎ ﺣﺎذﻗﺎ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﺗﮑﻮن و ﻣﺎ أﻇﻨﮏ اﻻ اﻟﻔﺮاء؟‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫اﻧﺎ‪ ،‬ﻓﺪﺧﻠﺖ ﻓﺎﻋﻠﻤﺖ أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ اﻟﻤﺄﻣﻮن‪ ،‬ﻓﺄﻣﺮ ﺑﺎﺣﻀﺎره ﻟﻮﻗﺘﻪ و ﮐﺎن ذﻟﮏ ﺳﺒﺐ اﺗﺼﺎﻟﻪ ﺑﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻗﻄﺮب‪ :‬دﺧﻞ اﻟﻔﺮاء ﻋﻠﯽ اﻟﺮﺷـﯿﺪ‪ ،‬ﻓﺘﮑﻠﻢ ﺑﮑﻼم ﻟﺤﻦ ﻓﯿﻪ ﻣﺮات‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺒﺮﻣﮑﯽ‪ :‬اﻧﻪ ﻗـﺪ ﻟﺤﻦ ﯾﺎ أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‬‫اﻟﺮﺷـﯿﺪ‪ :‬أ ﺗﻠﺤﻦ‪ ،‬ﻓﻘـﺎل اﻟﻔﺮاء‪ :‬ﯾـﺎ أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ان ﻃﺒـﺎع أﻫﻞ اﻟﺒـﺪو اﻻﻋﺮاب‪ ،‬و ﻃﺒﺎع أﻫﻞ اﻟﺤﻀـﺮ اﻟﻠﺤﻦ‪ ،‬ﻓﺎذا ﺗﺤﻔﻈﺖ ﻟﻢ أﻟﺤﻦ‪ ،‬و إذا‬‫رﺟﻌﺖ اﻟﯽ اﻟﻄﺒﻊ اﻟﺤﻨﺖ‪ ،‬ﻓﺎﺳﺘﺤﺴﻦ اﻟﺮﺷﯿﺪ ﻗﻮﻟﻪ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و أﯾﻀـﺎ ﻓـﺎن ﻋـﺎدة اﻟﻤﻨﺘﻬﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ ﻻ ﯾﺘﺸـﺪﻗﻮن ]‪ [1‬ﺑﺎﻟﻤﺤﺎﻓﻈـﮥ ﻋﻠﯽ اﻋﺮاب ]‪ [1‬ﺗﺸـﺪق‪ :‬ﻟﻮي ﺷﺪﻗﻪ ﻟﻠﺘﻔﺼﺢ‪ ،‬و اﻟﺸﺪق )ﺑﮑﺴـﺮ‬‫اﻟﺸﯿﻦ أو ﻓﺘﺤﻬﺎ( ﻫﯽ زاوﯾﮥ اﻟﻔﻢ ﻣﻦ ﺑﺎﻃﻦ اﻟﺨﺪﯾﻦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪58 :‬‬‫ﮐﻞ ﮐﻠﻤـﮥ ﻋﻨـﺪ ﮐﻞ أﺣـﺪ‪ ،‬ﺑﻞ ﻗﺪ ﯾﺘﮑﻠﻤﻮن ﺑﺎﻟﮑﻼم اﻟﻤﻠﺤﻮن ﺗﻌﻤﺪا ﻋﻠﯽ ﺟﺎري ﻋﺎدة اﻟﻨﺎس‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ﯾﺒﺎﻟﻎ ﻓﯽ اﻟﺘﺤﺮز و اﻟﺘﺤﻔﻆ ﻋﻦ اﻟﻠﺤﻦ‬‫ﻓﯽ ﺳـﺎﺋﺮ اﻻـﺣﻮال اﻟﻤﺒﺘـﺪون اﻇﻬﺎرا ﻟﻤﻌﺮﻓﺘﻬﻢ ﺑﺎﻟﻨﺤﻮ‪ ،‬و ﮐـﺬﻟﮏ ﯾﮑﺜﺮون اﻟﺒﺤﺚ و اﻟﺘﮑﻠﻢ ﺑﻤﺎ ﻫﻢ ﻣﺘﺮﺳـﻤﻮن ﺑﻪ ﻣﻦ ﺑﻌﺾ ﻓﻨﻮن اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬و‬‫ﯾﻀﺮب ﻟﻬﻢ ﻓﯽ ذﻟﮏ ﻣﺜﻞ‪ ،‬ﻓﯿﻘﺎل‪ :‬اﻻﻧﺎء إذا ﮐﺎن ﻣﻶن ﮐﺎن ﻋﻨﺪ ﺣﻤﻠﻪ ﺳﺎﮐﻨﺎ‪ ،‬و إذا ﮐﺎن ﻧﺎﻗﺼﺎ اﺿﻄﺮب و ﺗﺨﻀﺨﺾ ]‪ [1‬ﺑﻤﺎ ﻓﯿﻪ‪.‬‬‫و ﺣﮑﯽ اﻟﺨﻄﯿﺐ ان اﻟﻤﺄﻣﻮن أﻣﺮ اﻟﻔﺮاء ان ﯾﺆﻟﻒ ﻣﺎ ﯾﺠﻤﻊ أﺻﻮل اﻟﻨﺤﻮ و ﻣﺎ ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‪ ،‬و أﻣﺮ أن ﯾﻔﺮد ﻓﯽ ﺣﺠﺮة ﻣﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﺪار‪،‬‬‫و ان ﯾﻮﺻﻞ إﻟﯿﻪ ﮐﻞ ﻣﺎ ﯾﺤﺘﺎج إﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﺎﺧﺬ ﻓﯽ ﺟﻤﻊ ذﻟﮏ و اﻟﻮراﻗﻮن ﯾﮑﺘﺒﻮن‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﻓﺮغ ﻣﻦ ذﻟﮏ ﻓﯽ ﺳـﻨﺘﯿﻦ و ﺳﻤﺎه ﮐﺘﺎب »اﻟﺤﺪود« و‬‫أﻣﺮ اﻟﻤﺄﻣﻮن ﺑﮑﺘﺒﻪ ﻓﯽ اﻟﺨﺰاﺋﻦ‪ ،‬و ﺑﻌﺪ اﻟﻔﺮاغ ﻣﻦ ذﻟﮏ ﺧﺮج اﻟﯽ اﻟﻨﺎس و اﺑﺘﺪأ ﺑﮑﺘﺎب »اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ«‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 53‬از ‪206‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺮاوي‪ :‬ﻓﺄردﻧﺎ ان ﻧﻌـﺪ اﻟﻨﺎس اﻟﺬﯾﻦ اﺟﺘﻤﻌﻮا ﻻﻣﻼء ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ«‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﻀـﺒﻄﻬﻢ ﻋﺪد‪ ،‬ﻓﻌﺪدﻧﺎ اﻟﻘﻀﺎة‪ ،‬ﻓﮑﺎﻧﻮا ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﻗﺎﺿـﯿﺎ‪ ،‬و ﻟﻢ‬‫ﯾﺰل ﯾﻤﻠﯿﻪ اﻟﯽ أن اﺗﻤﻪ‪ ،‬و ﻟﻤـﺎ ﻓﺮغ ﻣﻦ ﮐﺘـﺎب »اﻟﻤﻌـﺎﻧﯽ« ﺧﺰﻧﺘﻪ اﻟﻮراﻗﻮن ﻋﻦ اﻟﻨﺎس ﻟﯿﮑﺘﺴـﺒﻮا‪ ،‬و ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻻ ﻧﺨﺮﺟﻪ اﻻ ﻟﻤﻦ أراد ان ﯾﻨﺴـﺨﻪ‬‫ﻋﻠﯽ ﺧﻤﺴﮥ أوراق ﺑﺪرﻫﻢ‪ ،‬ﻓﺸﮑﺎ اﻟﻨﺎس اﻟﯽ اﻟﻔﺮاء‪ ،‬ﻓﺪﻋﺎ اﻟﻮراﻗﯿﻦ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻬﻢ ﻓﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﻮا‪ :‬اﻧﺎ ﺻﺤﺒﻨﺎك ﻟﻨﻨﺘﻔﻊ ﺑﮏ‪ ،‬و ﮐﻞ ﻣﺎ ﺻﻨﻔﺘﻪ‬‫ﻓﻠﯿﺲ ﺑﺎﻟﻨﺎس إﻟﯿﻪ ﻣﻦ اﻟﺤﺎﺟﮥ ﻣﺎ ﺑﻬﻢ اﻟﯽ ﻫﺬا اﻟﮑﺘﺎب‪ ،‬ﻓﺪﻋﻨﺎ ﻧﻌﯿﺶ ﺑﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻘﺎرﺑﻮﻫﻢ ﯾﻨﺘﻔﻌﻮا و ﺗﻨﺘﻔﻌﻮا‪ ،‬ﻓﺄﺑﻮا ﻋﻠﯿﻪ ﻓﺎراد أن ﯾﻨﺸـﺊ ﻟﻠﻨﺎس‬‫ﮐﺘﺎﺑﺎ أﺣﺴﻦ ﻣﻦ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﺠﺎء اﻟﻮراﻗﻮن إﻟﯿﻪ و رﺿﻮا ﺑﺎن ﯾﮑﺘﺒﻮا ﻟﻠﻨﺎس ﮐﻞ ﻋﺸﺮة أوراق ﺑﺪرﻫﻢ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻻﺻـﺤﺎﺑﻪ‪ :‬اﺟﺘﻤﻌﻮا ﺣﺘﯽ أﻣﻠﯽ ﻋﻠﯿﮑﻢ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺣﻀـﺮوا أﻣﺮ ﻗﺎرﯾﺎ أن ﯾﻘﺮأ ﻓﺎﺗﺤﮥ اﻟﮑﺘﺎب‪ ،‬ﻓﻘﺮأﻫﺎ ﻓﻔﺴﺮﻫﺎ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﻣﺮ ﻓﯽ‬‫اﻟﻘﺮآن ﮐﻠﻪ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟﻤﺬﮐﻮر ﻧﺤﻮ أﻟﻒ ورﻗﮥ‪ ،‬و ﻫﻮ ﮐﺘﺎب ﻟﻢ ﯾﻌﻤﻞ ﻣﺜﻠﻪ‪ [1] .‬ﺗﺨﻀﺨﺾ‪ :‬ﺗﺤﺮك‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪59 :‬‬‫و ﮐـﺎن اﻟﻤﺄﻣﻮن ﻗـﺪ وﮐﻠﻪ ﺑﺘﻠﻘﯿﻦ اﺑﻨﯿﻪ اﻟﻨﺤﻮ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﮐﺎن ﯾﻮﻣﺎ أراد اﻟﻨﻬﻮض ﻟﺒﻌﺾ ﺣﻮاﺋﺠﻪ‪ ،‬ﻓﺎﺑﺘـﺪرا اﻟﯽ ﻧﻌﻠﯿﻪ‪ ،‬أﯾﻬﻤﺎ ﯾﺴـﺒﻖ ﺑﺘﻘـﺪﯾﻢ اﻟﻨﻌﻠﯿﻦ‬‫إﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﺘﻨﺎزﻋﺎ‪ ،‬ﺛﻢ اﺻﻄﻠﺤﺎ ﻋﻠﯽ أن ﯾﻘﺪم ﮐﻞ واﺣﺪ ﻣﻨﻬﻤﺎ ﻧﻌﻞ اﺣﺪي رﺟﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻟﻠﻤﺄﻣﻮن ﻋﻠﯽ ﮐﻞ ﺷﯽء ﺻﺎﺣﺐ ﺧﺒﺮ ﯾﺮﻓﻊ اﻟﺨﺒﺮ إﻟﯿﻪ‪،‬‬‫ﻓﺎﻋﻠﻢ ﺑﺬﻟﮏ ﻓﺎﺳﺘﺪﻋﯽ ﺑﺎﻟﻔﺮاء و ﻗﺎل ﻟﻪ‪:‬‬‫ﻣﻦ اﻋﺰ اﻟﻨﺎس؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ أﻋﺰ ﻣﻦ أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻣﻦ إذا ﻧﻬﺾ ﯾﻘﺎﺗﻞ ﻋﻠﯽ ﺗﻘﺪﯾﻢ ﻧﻌﻠﯿﻪ وﻟﯿﺎ ﻋﻬﺪ اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ أﻣﯿﺮ ﻟا ﻤﺆﻣﻨﯿﻦ‬‫ﻟﻘﺪ أردت ﻣﻨﻌﻬﻤﺎ ﻣﻦ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﻟﮑﻦ ﺧﺸﯿﺖ ان أدﻓﻌﻬﻤﺎ ﻋﻦ ﻣﮑﺮﻣﮥ ﺳﺒﻘﺎ إﻟﯿﻬﺎ و أﮐﺴﺮ ﻧﻔﻮﺳﻬﻤﺎ ﻋﻦ ﺷﺮﯾﻌﮥ ﺣﺮﺻﺎ ﻋﻠﯿﻬﺎ‪ ،‬و ﻗﺪ روي ﻋﻦ‬‫اﺑﻦ ﻋﺒﺎس اﻧﻪ أﻣﺴﮏ ﻟﻠﺤﺴﻦ و اﻟﺤﺴـﯿﻦ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻢ رﮐﺎﺑﯿﻬﻤﺎ ﺣﯿﻦ ﺧﺮﺟﺎ ﻣﻦ ﻋﻨـﺪه‪ ،‬ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ ﻓﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻻ ﯾﻌﺮف اﻟﻔﻀﻞ اﻻ‬‫أ ﻫﻞ ا ﻟ ﻔ ﻀﻞ ‪.‬‬
‫ﻓﻘـﺎل اﻟﻤﺄﻣﻮن‪ :‬ﻟﻮ ﻣﻨﻌﺘﻬﻤﺎ ﻋﻦ ذﻟﮏ ﻻوﺟﻌﺘﮏ ﻟﻮﻣﺎ و ﻋﺘﺒﺎ‪ ،‬و أﻟﺰﻣﺘﮏ ذﻧﺒﺎ‪ ،‬و ﻣﺎ وﺿﻊ ﻣﺎ ﻓﻌﻼه ﻣﻦ ﺷـﺮﻓﻬﻤﺎ‪ ،‬ﺑﻞ رﻓﻊ ﻣﻦ ﻗـﺪرﻫﻤﺎ و ﺑﯿﻦ‬‫ﻋﻦ ﺟﻮﻫﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬ﻓﻠﯿﺲ ﯾﮑﺴـﺮ اﻟﺮﺟﻞ و ان ﮐﺎن ﮐﺒﯿﺮا ﻋﻦ ﺛﻠﺚ‪ :‬ﻋﻦ ﺗﻮاﺿﻌﻪ ﻟﺴﻠﻄﺎﻧﻪ‪ ،‬و واﻟﺪه‪ ،‬و ﻣﻌﻠﻤﻪ‪ ،‬و ﻗﺪ ﻋﻮﺿﺘﻬﻤﺎ ﻋﻤﺎ ﻓﻌﻼه ﻋﺸﺮﯾﻦ‬‫أﻟﻒ دﯾﻨﺎر‪ ،‬و ﻟﮏ ﻋﺸﺮة آﻻف درﻫﻢ ﻋﻠﯽ ﺣﺴﻦ ﺗﺄدﯾﺒﮏ ﻟﻬﻤﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬و ﮐﺎن ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﺑﻦ ﺧﺎﻟـﮥ اﻟﻔﺮاء‪ ،‬ﻓﻘﺎل اﻟﻔﺮاء ﯾﻮﻣﺎ ﻟﻪ‪ :‬ﻗﻞ رﺟﻞ أﻣﻌﻦ اﻟﻨﻈﺮ ﻓﯽ ﺑﺎب ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﻓﺄراد ﻏﯿﺮه‬‫اﻻ ﺳﻬﻞ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ ﻣﺤﻤﺪ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ زﮐﺮﯾﺎ ﻗﺪ أﻣﻌﻨﺖ اﻟﻨﻈﺮ ﻓﯽ اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‪ ،‬ﻓﻨﺴﺄﻟﮏ ﻓﯽ ﺑﺎب ﻣﻦ اﻟﻔﻘﻪ؟‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﺎت ﻋﻠﯽ ﺑﺮﮐـﮥ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﺗﻘﻮل ﻓﯽ رﺟﻞ ﺳـﻬﺎ ﻓﯽ اﻟﺴـﺠﻮد اﻟﺴـﻬﻮ؟‪ ،‬ﻟﻔﮑﺮ اﻟﻔﺮاء ﺳﺎﻋـﮥ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻻ ﺷـﯽء ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬و ﻟﻢ؟‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻻن اﻟﻤﺼﻐﺮ ﻻ ﯾﺼﻐﺮ ﺛﺎﻧﯿﺎ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ اﻟﺴﺠﺪﺗﺎن ﺗﻤﺎم اﻟﺼﻠﻮة‪ ،‬ﻓﻠﯿﺲ ﻟﻠﺘﻤﺎم ﺗﻤﺎم‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻣﺤﻤﺪ‪ :‬ﻣﺎ ﻇﻨﻨﺖ آدﻣﯿﺎ ﯾﻠﺪ ﻣﺜﻠﮏ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪60 :‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻫﺬه اﻟﺤﮑﺎﯾﮥ ﻣﺬﮐﻮرة ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و اﻧﻪ ﻫﻮ ﺻﺎﺣﺐ ﻫﺬا اﻟﺠﻮاب و اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ أﻋﻠﻢ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ‪ :‬اﻧﯽ ﻻ ﻋﺠﺐ ﻣﻦ اﻟﻔﺮاء‪ ،‬ﮐﯿﻒ ﮐﺎن ﯾﻌﻈﻢ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ و ﻫﻮ أﻋﻠﻢ ﺑﺎﻟﻨﺤﻮ ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻔﺮاء‪ :‬أﻣﻮت و ﻓﯽ ﻧﻔﺴﯽ ﺷﯽء ﻣﻦ »ﺣﺘﯽ« ﻻﻧﻬﺎ ﺗﺨﻔﺾ و ﺗﺮﻓﻊ و ﺗﻨﺼﺐ‪.‬‬‫و ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ ﮐﺘﺎب »اﻟﺤﺪود« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ« و ﮐﺘﺎﺑﺎن ﻓﯽ »اﻟﻤﺸﮑﻞ« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻠﻐﺎت« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﺼﺎدر ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن« و ﮐﺘﺎب‬‫»اﻟﻮﻗﻒ و اﻻﺑﺘﺪاء« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻨﻮادر« و ﮐﺘﺐ أﺧﺮي‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ‪ :‬اﻣﻼ اﻟﻔﺮاء ﮐﺘﺒﻪ ﮐﻠﻬﺎ ﺣﻔﻈﺎ ﻟﻢ ﯾﺄﺧﺬ ﺑﯿﺪه ﻧﺴﺨﮥ اﻻ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﯿﻦ‪ :‬ﮐﺘﺎب »ﻣﻼزم« و ﮐﺘﺎب ﯾﺎﻓﻊ‪.‬‬‫و اﻧﻤـﺎ ﻗﯿـﻞ ﻟﻪ‪ :‬اﻟﻔﺮاء و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﯾﻌﻤـﻞ اﻟﻔﺮاء و ﻻـ ﯾﺒﯿﻌﻬـﺎ‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﻔﺮي اﻟﮑﻼم‪ ،‬ذﮐﺮ ذﻟﮏ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺴـﻤﻌﺎﻧﯽ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻻﻧﺴﺎب« و‬‫ذﮐﺮ أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺮزﺑﺎﻧﯽ ان واﻟـﺪ اﻟﻔﺮاء ﮐﺎن أﻗﻄﻊ ﻻﻧﻪ ﺣﻀـﺮ وﻗﻌﮥ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻓﻘﻄﻌﺖ ﯾﺪه ﻓﯽ ﺗﻠﮏ اﻟﺤﺮب‬‫]‪.[1‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 54‬از ‪206‬‬‫اﻟﻔﺮاء اﺧﺒﺎري ﻋﻼﻣﮥ ﻧﺤﻮي‪ ،‬ﮐﺎن رأﺳﺎ ﻓﯽ ﻗﻮة اﻟﺤﻔﻆ‪ :‬أﻣﻠﯽ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ ﮐﻠﻬﺎ ﺣﻔﻈﺎ‪.‬‬‫ﻣﺎت ﺑﻄﺮﯾﻖ ﻣﮑﮥ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﻋﻦ ﺛﻠﺚ و ﺳﺘﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪ .‬اﺳﻤﻪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ زﯾﺎد ]‪ [1] .[2‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪.41 -38‬‬‫]‪ [2‬ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺬﻫﺒﯽ ج ‪ 1‬ص ‪ 372‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻓﺮاء ﺑﮕﻔﺘﻪ ذﻫﺒﯽ و اﺑﻦ اﻟﻮردي‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫اﻟﻔﺮاء ﯾﺤﯿﯽ ﺑـﻦ زﯾـﺎد اﻟﮑـﻮﻓﯽ اﻟﻨﺤـﻮي‪ ،‬ﻧﺰل ﺑﻐـﺪاد و ﺣـﺪث ﻓﯽ ﻣﺼـﻨﻔﺎﺗﻪ ﻋﻦ ﻗﯿﺲ ﺑﻦ اﻟﺮﺑﯿـﻊ ]‪ ،[1‬و أﺑﯽ اﻻــﺣﻮص ]‪ ،[2‬و ﻫـﻮ أﺟﻞ‬‫أﺻﺤﺎب اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن رأﺳﺎ ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ و اﻟﻠﻐﮥ ]‪.[3‬‬‫و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﻈﻔﺮ اﻟﺸﻬﯿﺮ ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻮردي ]‪ [4‬در »ﺗﺘﻤﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ ﻓﯽ اﺣﻮال اﻟﺒﺸﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﻓﯿﻬـﺎ ﻣـﺎت أﺑﻮ زﮐﺮﯾـﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ زﯾـﺎد ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟـﺪﯾﻠﻤﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑـﺎﻟﻔﺮاء اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬أﺑﺮع اﻟﮑﻮﻓﯿﯿﻦ ﻧﺤﻮا و ﻟﻐـﮥ و أدﺑـﺎ‪ ،‬و ﻟﻪ ﮐﺘـﺎب‬‫»اﻟﺤﺪود« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ« و ﮐﺘﺎﺑﺎن ﻓﯽ »اﻟﻤﺸﮑﻞ« و ﮐﺘﺎب اﻟﻨﻬﯽ‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪.‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻄﺮﯾﻖ ﻣﮑﮥ‪ ،‬و ﻋﻤﺮه ﻧﺤﻮ ﺛﻼث و ﺳﺘﯿﻦ‪ ،‬ﮐﺎن ﯾﻔﺮي اﻟﮑﻼم‪ ،‬ﻓﻠﻘﺐ ﺑﺬﻟﮏ ]‪[5‬‬‫‪ -3‬أﺑﻮ زﯾﺪ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ اوس اﻻﻧﺼﺎر‬‫اﺑﻮ زﯾﺪ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ اﻻوس ﻧﯿﺰ »ﻣﻮﻟﯽ« را ﺑﻪ اوﻟﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﮐﺮده‬‫اﻣﺎ اﯾﻨﮑﻪ أﺑﻮ زﯾﺪ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ اوس اﻻﻧﺼﺎري ﻗﺎﺋﻞ اﺳﺖ ﺑﻤﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ]‪ [1‬ﻗﯿﺲ ﺑﻦ اﻟﺮﺑﯿﻊ‪ :‬أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻻﺳﺪ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ‬‫)‪.(168‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ اﻻﺣﻮص‪ :‬ﺳﻼم ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(179‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 1‬ص ‪ 354‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫]‪ [4‬اﺑﻦ اﻟﻮردي‪ :‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﻈﻔﺮ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ أﺑﻮ ﺣﻔﺺ اﻟﻤﻌﺮي اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(749‬‬‫]‪ [5‬ﺗﺘﻤﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ ﻓﯽ ﺣﻮادث )‪.(207‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪62 :‬‬‫ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ از ارﺷﺎد ﺧﻮد ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ]‪ [1‬واﺿﺢ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻏﻼم ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻻﺳﻠﻤﯽ ]‪ [2‬در ﺗﺮﺟﻤﻪ »ﻋﺒﻘﺮﯾﻪ« ﮐﻪ ﺗﺮﺟﻤﻪ »ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﮥ« اﺳﺖ ﺑﺠﻮاب ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﻻ ﯾﺨﻔﯽ ان اول اﻟﻐﻠﻂ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻻﺳﺘﺪﻻل ﻫﻮ اﻧﮑﺎر أﻫﻞ اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ ﻗﺎﻃﺒﮥ ﺛﺒﻮت ورود اﻟﻤﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻻوﻟﯽ‪ ،‬ﺑﻞ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺠﺊ ﻗﻂ اﻟﻤﻔﻌﻞ‬‫ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻓﻌﻞ ﻓﯽ ﻣﻮﺿﻊ و ﻣﺎدة أﺻـﻼ‪ ،‬ﻓﻀﻼ ﻋﻦ ﻫﺬه اﻟﻤﺎدة ﺑﺎﻟﺨﺼﻮص‪ ،‬اﻻ ان أﺑﺎ زﯾﺪ اﻟﻠﻐﻮي ﺟﻮز ﻫﺬا ﻣﺘﻤﺴﮑﺎ ﻓﯿﻪ ﺑﻘﻮل أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪة ﻓﯽ‬‫ﺗﻔﺴﯿﺮ »ﻫﯽ ﻣﻮﻻﮐﻢ« أي أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ -‬اﻟﺦ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻘﺮﯾﺐ ﻣﯽداﻧﯽ ﮐﻪ أﺑﻮ زﯾﺪ ]‪ [3‬از اﮐﺎﺑﺮ اﺋﻤﻪ ﻋﺮﺑﯿﺖ‪ ،‬و اﻓﺎﺧﻢ ﻣﻌﺘﻤﺪﯾﻦ و ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ و اﻋﺎﻇﻢ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ اﺳﺖ‬‫‪ -4‬أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ اﻟﺒﺼﺮي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 55‬از ‪206‬‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴـﯿﺮ أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪه ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ اﻟﺒﺼـﺮي ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ از ﻋﺒﺎرت ﻓﺨﺮ رازي در »ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻟﻌﻘﻮل« ﮐﻪ ﻋﻨﻘﺮﯾﺐ ﻣﺬﮐﻮر ﻣﯽﺷﻮد‬‫واﺿـﺢ اﺳﺖ‪ ،‬و از ﻋﺒـﺎرت »ﻣﻔﺎﺗﯿـﺢ اﻟﻐﯿﺐ« ﮐﻪ آﻧﻔـﺎ ﻧﻘﻞ ﺷـﺪه‪ ،‬ﻧﯿﺰ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ [1] ،‬ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ‪ :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟـﺪﻫﻠﻮي ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﺘﺤﻘﻪ‬‫اﻻﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﮥ« ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1239‬‬‫]‪ [2‬ﻏﻼم ﻣﺤﻤﺪ اﻻﺳﻠﻤﯽ ﻣﻦ ﻋﻠﻤﺎء اﻟﻘﺮن اﻟﺜﺎﻟﺚ ﻋﺸﺮ ﻓﯽ اﻟﻬﻨﺪ ﺗﺮﺟﻢ اﻟﺘﺤﻔﮥ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ (1227‬ﺑﺎﻟﻤﺪارس‪.‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ زﯾﺪ‪ :‬ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ اوس ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻻﻧﺼﺎري اﻟﺒﺼﺮي أﺣﺪ أﺋﻤﮥ اﻟﻠﻐﮥ و اﻻدب ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(215‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪63 :‬‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﻧﺤﺮﯾﺮ اﺑﻦ ﺟﻮزي ]‪ [1‬ﻫﻢ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻣﻮﻟﯽ ﺑﺄوﻟﯽ از أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه در »زاد اﻟﻤﺴﯿﺮ« ﻧﻘﻞ ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﺧﻮد ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﻫﻢ اﻋﺘﺮاف ﮐﺮدهاﻧﺪ‬‫ﺑﺂﻧﮑﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه در ﺗﻔﺴﯿﺮ »ﻫﯽ ﻣﻮﻻﮐﻢ« ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬أي أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ ،‬و ﮐﺬا ﺻﺮح ﺑﻪ اﻻﺳﻠﻤﯽ ﻓﯽ اﻟﺘﺮﺟﻤﮥ اﻟﻌﺒﻘﺮﯾﮥ‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪه‬‫و أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه از ﻣﻬﺮه ﺣﺬاق‪ ،‬و ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ آﻓﺎق‪ ،‬و ﺣﺎﺋﺰ ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻏﺰﯾﺮه‪ ،‬و ﺟﺎﻣﻊ ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺷﻬﯿﺮه‪ ،‬و ﻣﺼﻨﻒ ﺗﺼﻨﯿﻔﺎت ﮐﺜﯿﺮه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ اﻟﺘﯿﻤﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻠﻐﻮي اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪.‬‬‫روي ﻋﻦ ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة ]‪ ،[2‬و أﺑﯽ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟﻌﻼء ]‪ .[3‬روي ﻋﻨﻪ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ]‪ ،[4‬و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺷﺒﮥ ]‪ ،[5‬و أﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻤﺎزﻧﯽ ]‪،[6‬‬‫و أﺑﻮ اﻟﻌﯿﻨﺎء ]‪ ،[7‬و ﺧﻠﻖ‪ [1] .‬اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﻐﺪادي أﺑﻮ اﻟﻔﺮج اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(597‬‬‫]‪ [2‬ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة ﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﺑﻦ اﻟﻌﻮام اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ (146‬ﺑﺒﻐﺪاد‪.‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟﻌﻼء‪ :‬اﻟﻤﺎزﻧﯽ ﻣﻘﺮئ اﻟﺒﺼﺮة اﺣﺪ اﻟﺴﺒﻌﮥ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(154‬‬‫]‪ [4‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻧﺠﯿﺢ اﻟﺴﻌﺪي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(234‬‬‫]‪ [5‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺷﺒﮥ‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪة اﻟﻨﻤﯿﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي ﻧﺰﯾﻞ ﺑﻐﺪاد اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(262‬‬‫]‪ [6‬أﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻤﺎزﻧﯽ‪ :‬ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ ﺑﻘﯿﮥ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(249‬‬‫]‪ [7‬أﺑﻮ اﻟﻌﯿﻨﺎء‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﺧﻼد ﺑﻦ ﯾﺎﺳﺮ اﻟﻬﺎﺷﻤﯽ ﺑﺎﻟﻮﻻء اﻻدﯾﺐ اﻟﻔﺼﯿﺢ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة )‪.(283‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪64 :‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺠﺎﺣﻆ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ اﻻرض ﺧﺎرﺟﯽ و ﻻ ﺟﻤﺎﻋﯽ أﻋﻠﻢ ﺑﺠﻤﯿﻊ اﻟﻌﻠﻮم ﻣﻦ أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪة‪.‬‬‫و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﻟا ﻤﺪﯾﻨﯽ‪ ،‬ﻓﺼﺤﺢ رواﯾﺎﺗﻪ‪.‬‬‫ﻣﺎت أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪة ﺳﻨﮥ ﻋﺸﺮ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﻋﺸﺮ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪة ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ اﻟﺘﯿﻤﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻌﻼﻣﮥ اﻻﺧﺒﺎري‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬روي ﻋﻦ ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻌﻼء‪،‬‬‫و ﮐﺎن أﺣﺪ أوﻋﯿﮥ اﻟﻌﻠﻢ و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي ﻋﺸﺮة ]‪.[2‬‬‫و ﺟﺰري ]‪ [3‬در »ﻧﻬﺎﯾﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫أﻣـﺎ ﺑﻌـﺪ ﻓﻼـ ﺧﻼـف ﺑﯿﻦ أوﻟﯽ اﻻﻟﺒـﺎب و اﻟﻌﻘﻮل‪ ،‬و ﻻ ارﺗﯿﺎب ﻋﻨـﺪ ذوي اﻟﻤﻌﺎرف و اﻟﻤﺤﺼﻮل‪ ،‬أن ﻋﻠﻢ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و اﻻﺛﺎر ﻣﻦ أﺷـﺮف‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 56‬از ‪206‬‬‫اﻟﻌﻠﻮم اﻻﺳﻼﻣﯿﮥ ﻗﺪرا‪ ،‬و اﺣﺴﻨﻬﺎ ذﮐﺮا‪ ،‬و أﮐﻤﻠﻬﺎ ﻧﻔﻌﺎ‪ ،‬و أﻋﻈﻤﻬﺎ اﺟﺮا‪.‬‬‫و أﻧﻪ أﺣـﺪ أﻗﻄـﺎب اﻻﺳـﻼم اﻟﺘﯽ ﯾـﺪور ﻋﻠﯿﻬـﺎ‪ ،‬و ﻣﻌﺎﻗـﺪه اﻟﺘﯽ أﺿـﯿﻒ إﻟﯿﻬـﺎ‪ ،‬و أﻧﻪ ﻓﺮض ﻣﻦ ﻓﺮوض اﻟﮑﻔﺎﯾﺎت ﯾﺠﺐ اﻟﺘﺰاﻣﻪ‪ ،‬و ﺣﻖ ﻣﻦ‬‫ﺣﻘﻮق اﻟﺪﯾﻦ ﯾﺘﻌﯿﻦ أﺣﮑﺎﻣﻪ و اﻋﺘﺰاﻣﻪ ‪....‬‬‫اﻟﯽ أن ﻗﺎل‪ :‬و ﻗﺪ ﻋﺮﻓﺖ اﯾﺪك اﻟﱠﻠﻪ و اﯾﺎﻧﺎ ﺑﻠﻄﻔﻪ و ﺗﻮﻓﯿﻘﻪ أن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﮐﺎن أﻓﺼﺢ اﻟﻌﺮب ﻟﺴﺎﻧﺎ و اوﺿﺤﻬﻢ ﺑﯿﺎﻧﺎ‬‫و اﻋـﺬﺑﻬﻢ ﻧﻄﻔﺎ‪ ،‬و اﺳﺪﻫﻢ ﻟﻔﻈﺎ‪ ،‬و اﺑﯿﻨﻬﻢ ﻟﻬﺠﮥ‪ ،‬و أﻗﻮﻣﻬﻢ ﺣﺠﮥ‪ ،‬و أﻋﺮﻓﻬﻢ ﺑﻤﻌﺮﻓﮥ اﻟﺨﻄﺎب‪ ،‬و اﻫﺪاﻫﻢ اﻟﯽ ﻃﺮق اﻟﺼﻮاب‪ ،‬ﺗﺄﯾﯿﺪا اﻟﻬﯿﺎ‪ ،‬و‬‫ﻟﻄﻔﺎ ﺳﻤﺎوﯾﺎ و ﻋﻨﺎﯾﮥ رﺑﺎﻧﯿﮥ‪ ،‬و رﻋﺎﯾﮥ روﺣﺎﻧﯿﮥ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﻟﻘﺪ ﻗﺎل ﻟﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ]‪ [1‬ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺬﻫﺒﯽ ج ‪.1/371‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 1/359‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺠﺰري‪ :‬اﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ اﻟﻤﺒﺎرك ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(606‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪65 :‬‬‫أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﮐﺮم اﻟﱠﻠﻪ وﺟﻬﻪ‪ ،‬و‬‫ﺳﻤﻌﻪ ﯾﺨﺎﻃﺐ وﻓـﺪ ﺑﻨﯽ ﻧﻬﺪ‪ :‬ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﻧﺤﻦ ﺑﻨﻮ أب واﺣﺪ‪ ،‬و ﻧﺤﻦ ﻧﺮاك ﺗﮑﻠﻢ وﻓﻮد اﻟﻌﺮب ﺑﻤﺎ ﻻﻧﻔﺴـﻬﻢ أﮐﺜﺮه‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬أدﺑﻨﯽ رﺑﯽ‪،‬‬‫ﻓﺄﺣﺴﻦ ﺗﺄدﯾﺒﯽ و رﺑﯿﺖ ﻓﯽ ﺑﻨﯽ ﺳـﻌﺪ«‪ ،‬ﻓﮑﺎن ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﯾﺨﺎﻃﺐ اﻟﻌﺮب ﻋﻠﯽ اﺧﺘﻼف ﺷﻌﻮﺑﻬﻢ و ﻗﺒﺎﺋﻠﻬﻢ‪ ،‬و ﺗﺒﺎﯾﻦ ﺑﻄﻮﻧﻬﻢ و‬‫اﻓﺨﺎذﻫﻢ و ﻓﺼﺎﺋﻠﻬﻢ ﮐﻼ ﻣﻨﻬﻢ ﺑﻤﺎ ﯾﻔﻬﻤﻮن‪ ،‬و ﯾﺤﺎدﺛﻬﻢ ﺑﻤﺎ ﯾﻌﻠﻤﻮن‪ ،‬و ﻟـﺬﻟﮏ ﻗﺎل ﺻـﺪق اﻟﱠﻠﻪ ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬أﻣﺮت أن أﺧﺎﻃﺐ اﻟﻨﺎس ﻋﻠﯽ ﻗـﺪر‬‫ﻋﻘﻮﻟﻬﻢ« ﻓﮑﺎن اﻟﱠﻠﻪ ﻋﺰ و ﺟﻞ ﻗﺪ أﻋﻠﻤﻪ ﻣﺎ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﯾﻌﻠﻤﻪ ﻏﯿﺮه ﻣﻦ ﺑﻨﯽ أﺑﯿﻪ‪،‬‬‫و ﺟﻤـﻊ ﻓﯿﻪ ﻣﻦ اﻟﻤﻌـﺎرف ﻣـﺎ ﺗﻔﺮق و ﻟﻢ ﯾﻮﺟـﺪ ﻓﯽ ﻗﺎﺻـﯽ اﻟﻌﺮب و داﻧﯿﻪ‪ ،‬و ﮐـﺎن أﺻـﺤﺎﺑﻪ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻢ و ﻣﻦ ﯾﻔـﺪ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ اﻟﻌﺮب‬‫ﯾﻌﺮﻓﻮن أﮐﺜﺮ ﻣﺎ ﯾﻘﻮﻟﻪ‪ ،‬و ﻣﺎ ﺟﻬﻠﻮه ﺳﺄﻟﻮه ﻋﻨﻪ ﻓﯿﻮﺿﺤﻪ ﻟﻬﻢ‪.‬‬‫و اﺳـﺘﻤﺮ ﻋﺼـﺮه ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠّﻢ اﻟﯽ ﺣﯿﻦ وﻓﺎﺗﻪ ﻋﻠﯽ ﻫﺬا اﻟﺴـﻨﻦ اﻟﻤﺴﺘﻘﯿﻢ‪ ،‬و ﺟﺎء اﻟﻌﺼﺮ اﻟﺜﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻋﺼﺮ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ‪ ،‬ﺟﺎرﯾﺎ ﻋﻠﯽ‬‫ﻫـﺬا اﻟﻨﻤﻂ‪ ،‬ﺳﺎﻟﮑﺎ ﻫـﺬا اﻟﻤﻨﻬـﺞ‪ ،‬ﻓﮑﺎن اﻟﻠﺴﺎن اﻟﻌﺮﺑﯽ ﻋﻨـﺪﻫﻢ ﺻـﺤﯿﺤﺎ ﻣﺤﺮوﺳﺎ ﻻ ﯾﺘﺪاﺧﻠﻪ اﻟﺨﻠﻞ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺘﻄﺮق إﻟﯿﻪ اﻟﺰﻟﻞ‪ ،‬اﻟﯽ أن ﻓﺘﺤﺖ‬‫اﻻﻣﺼـﺎر‪ ،‬و ﺧﺎﻟـﻂ اﻟﻌﺮب ﻏﯿﺮ ﺟﻨﺴـﻬﻢ‪ ،‬ﻣﻦ اﻟﺮوم و اﻟﻔﺮس و اﻟﺤﺒﺶ و اﻟﻨﺒﻂ‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ ﻣﻦ أﻧﻮاع اﻻﻣﻢ اﻟـﺬﯾﻦ ﻓﺘـﺢ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ‬‫ﺑﻼـدﻫﻢ‪ ،‬و أﻓﺎء ﻋﻠﯿﻬﻢ أﻣﻮاﻟﻬﻢ و رﻗﺎﺑﻬﻢ‪ ،‬ﻓﺎﺧﺘﻠﻄﺖ اﻟﻔﺮق و اﻣﺘﺰﺟﺖ اﻻﻟﺴﻦ‪ ،‬و ﺗـﺪاﺧﻠﺖ اﻟﻠﻐﺎت و ﻧﺸﺄ ﺑﯿﻨﻬﻢ اﻻوﻻد‪ ،‬ﻓﺘﻌﻠﻤﻮا ﻣﻦ اﻟﻠﺴﺎن‬‫اﻟﻌﺮﺑﯽ ﻣﺎ ﻻ ﺑـﺪ ﻟﻬﻢ ﻓﯽ اﻟﺨﻄﺎب ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﺣﻔﻈﻮا ﻣﻦ اﻟﻠﻐـﮥ ﻣﺎﻻ ﻏﻨﯽ ﻟﻬﻢ ﻓﯽ اﻟﻤﺤﺎورة ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﺗﺮﮐﻮا ﻣﺎ ﻋـﺪاه ﻟﻌـﺪم اﻟﺤﺎﺟﮥ إﻟﯿﻪ‪ ،‬و أﻫﻤﻠﻮه‬‫ﻟﻘﻠـﮥ اﻟﺮﻏﺒـﮥ ﻓﯽ اﻟﺒﺎﻋﺚ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﺼﺎر ﺑﻌـﺪ ﮐﻮﻧﻪ ﻣﻦ أﻫﻢ اﻟﻤﻌﺎرف ﻣﻄﺮﺣﺎ ﻣﻬﺠﻮرا‪ ،‬و ﺑﻌـﺪ ﻓﺮﺿـﯿﺘﻪ اﻟﻼزﻣﮥ ﮐﺄن ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﺷـﯿﺌﺎ ﻣﺬﮐﻮرا‪ ،‬و‬‫ﺗﻤﺎدت اﻻﯾﺎم و اﻟﺤﺎﻟـﮥ ﻫـﺬه ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻓﯿﻬﺎ ﻣﻦ اﻟﺘﻤﺎﺳﮏ و اﻟﺜﺒﺎت‪ ،‬و اﺳـﺘﻤﺮت ﻋﻠﯽ ﺳـﻨﻦ ﻣﻦ اﻻﺳـﺘﻘﺎﻣﮥ و اﻟﺼـﻼح اﻟﯽ أن اﻧﻘﺮض ﻋﺼـﺮ‬‫اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ و اﻟﺸﺄن ﻗﺮﯾﺐ‪ ،‬و اﻟﻘﺎﺋﻢ ﺑﻮاﺟﺐ ﻫﺬا اﻻﻣﺮ ﻟﻘﻠﺘﻪ ﻏﺮﯾﺐ‪ ،‬و ﺟﺎء اﻟﺘﺎﺑﻌﻮن ﻟﻬﻢ ﺑﺎﺣﺴﺎن‪ ،‬ﻓﺴﻠﮑﻮا ﺳﺒﯿﻠﻬﻢ‪ ،‬ﻟﮑﻨﻬﻢ ﻗﻠﻮا ﻓﯽ اﻻﻧﻔﺎن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪66 :‬‬‫ﻋـﺪدا‪ ،‬و ان ﮐـﺎﻧﻮا ﻣـﺪوا ﻓﯽ اﻟﺒﯿـﺎن ﯾـﺪا‪ ،‬ﻓﻤـﺎ اﻧﻘﻀـﯽ زﻣـﺎﻧﻬﻢ ﻋﻠﯽ اﺣﺴـﺎﻧﻬﻢ اﻻـ و اﻟﻠﺴﺎن اﻟﻌﺮﺑﯽ ﻗـﺪ اﺳـﺘﺤﺎل أﻋﺠﻤﯿﺎ أو ﮐﺎد‪ ،‬ﻓﻼ ﺗﺮي‬‫اﻟﻤﺴﺘﻘﻞ ﺑﻪ و اﻟﻤﺤﺎﻓﻆ ﻋﻠﯿﻪ اﻻ اﻵﺣﺎد‪.‬‬‫ﻫﺬا و اﻟﻌﺼﺮ ذﻟﮏ اﻟﻌﺼﺮ اﻟﻘﺪﯾﻢ‪ ،‬و اﻟﻌﻬﺪ ذﻟﮏ اﻟﻌﻬﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ‪ ،‬ﻓﺠﻬﻞ اﻟﻨﺎس ﻣﻦ ﻫﺬا اﻟﻤﻬﻢ ﻣﺎ ﮐﺎن ﯾﻠﺰﻣﻬﻢ ﻣﻌﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬و أﺧﺮوا ﻣﻨﻪ ﻣﺎ ﮐﺎن‬‫ﯾﺠﺐ ﻋﻠﯿﻪ ﺗﻘﺪﻣﺘﻪ‪ ،‬و اﺗﺨﺬوه وراءﻫﻢ ﻇﻬﺮﯾﺎ‪ ،‬ﻓﺼﺎر ﻧﺴـﯿﺎ ﻣﻨﺴﯿﺎ‪ ،‬و اﻟﻤﺸﺘﻐﻞ ﺑﻪ ﻋﻨﺪﻫﻢ ﺑﻌﯿﺪا ﻗﺼﯿﺎ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ أﻋﻀﻞ اﻟﺪاء و ﻋﺰ اﻟﺪواء اﻟﻬﻢ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺰ و ﺟﻞ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اوﻟﯽ اﻟﻤﻌﺎرف و اﻟﻨﻬﯽ و ذوي اﻟﺒﺼﺎﺋﺮ و اﻟﺤﺠﯽ‪ ،‬ان ﺻﺮﻓﻮا اﻟﯽ ﻫﺬا اﻟﺸﺄن ﻃﺮﻓﺎ ﻣﻦ ﻋﻨﺎﯾﺘﻬﻢ‪ ،‬و ﺟﺎﻧﺒﺎ ﻣﻦ رﻋﺎﯾﺘﻬﻢ‪،‬‬‫ﻓﺸﺮﻋﻮا ﻓﯿﻪ ﻟﻠﻨﺎس ﻣﻮارد‪ ،‬و ﻣﻬﺪوا ﻓﯿﻪ ﻟﻬﻢ ﻣﻌﺎﻫﺪ‪ ،‬ﺣﺮاﺳﮥ ﻟﻬﺬا اﻟﻌﻠﻢ اﻟﺸﺮﯾﻒ ﻣﻦ اﻟﻀﯿﺎع‪ ،‬و ﺣﻔﻈﺎ ﻟﻬﺬا اﻟﻤﻬﻢ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﻣﻦ اﻻﺧﺘﻼل‬‫ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ اول ﮐﺴﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ »ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ« ﻧﻮﺷﺘﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 57‬از ‪206‬‬‫ﻓﻘﯿـﻞ‪ :‬ان أول ﻣﻦ ﺟﻤﻊ ﻓﯽ ﻫـﺬا اﻟﻔﻦ ﺷـﯿﺌﺎ‪ ،‬و اﻟﻔﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪة ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ‪ ،‬ﻓﺠﻤﻊ ﻣﻦ اﻟﻔـﺎظ ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و اﻻـﺛﺮ ﮐﺘـﺎﺑﺎ‬‫ﺻﻐﯿﺮا ذا أوراق ﻣﻌﺪودات و ﻟﻢ ﺗﮑﻦ ﻗﻠﺘﻪ ﻟﺠﻬﻠﻪ ﺑﻐﯿﺮه ﻣﻦ ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ذﻟﮏ ﻻﻣﺮﯾﻦ‪ :‬أﺣﺪﻫﻤﺎ ان ﮐﻞ ﻣﺒﺘﺪء ﺑﺸـﯽء ﻟﻢ ﯾﺴـﺒﻖ‬‫إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﺒﺘـﺪع أﻣﺮا ﻟﻢ ﯾﺘﻘـﺪم ﻓﯿﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﯾﮑﻮن ﻗﻠﯿﻼ ﺛﻢ ﯾﮑﺜﺮ‪ ،‬و ﺻـﻐﯿﺮا‪ .‬ﺛﻢ ﯾﮑﺒﺮ‪ ،‬و اﻟﺜﺎﻧﯽ ان اﻟﻨﺎس ﮐﺎن ﯾﻮﻣﺌـﺬ ﻓﯿﻬﻢ ﺑﻘﯿـﮥ و ﻋﻨـﺪﻫﻢ‬‫ﻣﻌﺮﻓﮥ‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﮑﻦ اﻟﺠﻬﻞ ﻗﺪ ﻋﻢ‪ ،‬و ﻻ اﻟﺨﻄﺐ ﻗﺪ ﻃﻢ ]‪.[1‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻣﯽﺗﻮان درﯾﺎﻓﺖ ﮐﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه‪ ،‬ﺻﺪرﻧﺸـﯿﻦ اﯾﻦ ﺣﻀﺮات اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺴﺐ اﻓﺎده ﺟﺰري‪ ،‬ارﺑﺎب ﻣﻌﺎرف و ﻧﻬﯽ‪ ،‬و اﺻﺤﺎب‬‫ﺑﺼﺎﺋﺮ و ﺣﺠﺎﺑﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺎﻟﻬﺎم رﺑﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﺗﺄﯾﯿﺪ ﻓﻮﻗﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺻﺮف ﻋﻨﺎﯾﺖ‪ ،‬و ﻋﻄﻒ رﻋﺎﯾﺖ ﺧﻮد ﺑﺴﻮي اﯾﻦ ﻣﻬﻢ ﻻزم اﻟﻤﻌﺮﻓﻪ و اﻣﺮ ﻋﻈﯿﻢ واﺟﺐ‬‫اﻟﺘﻘﺪﻣﮥ‪ ،‬ﮐﻪ در ﺑﯿﺎن ﻋﻈﻤﺖ و ﺟﻼﻟﺖ آن‪ ،‬اﺑﻦ اﺛﯿﺮ اﻫﺘﻤﺎم ﺗﻤﺎم ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ [1] ،‬اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ﻓﯽ ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻻﺛﺮ ج ‪.5 -1/1‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪67 :‬‬‫و ﺑﺮاي ﻣﺮدم ﺗﺸـﺮﯾﻊ ﻣﻮارد و ﺗﻤﻬﯿـﺪ ﻣﻌﺎﻫـﺪ ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺎ ﺣﺮاﺳﺖ اﯾﻦ ﻋﻠﻢ ﺷـﺮﯾﻒ از ﺿـﯿﺎع‪ ،‬و ﺣﻔﻆ اﯾﻦ ﻣﻬﻢ ﻋﺰﯾﺰ‪ ،‬از اﺧﺘﻼل ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪ ،‬و‬‫ﻧﺎﻫﯿﮏ ﺑﻪ ﺗﻔﺨﯿﻤﺎ و ﺗﺒﺠﯿﻼ‪.‬‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در ﮐﺘﺎب »ﻣﺰﻫﺮ« ﻧﻘﻼ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﯿﺐ ]‪ [1‬اﻟﻠﻐﻮي ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ ﺧﻠﯿﻞ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﮐﺎن ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﻌﺼـﺮ ﺛﻠﺜﮥ‪ ،‬ﻫﻢ أﺋﻤﮥ اﻟﻨﺎس ﻓﯽ اﻟﻠﻐﮥ و اﻟﺸـﻌﺮ و ﻋﻠﻮم اﻟﻌﺮب ﻟﻢ ﯾﺮ ﻗﺒﻠﻬﻢ و ﻻ ﺑﻌﺪﻫﻢ ﻣﺜﻠﻬﻢ‪ ،‬ﻣﻨﻬﻢ أﺧﺬ ﺟﻞ ﻣﺎ ﻓﯽ أﯾﺪي‬‫اﻟﻨﺎس ﻣﻦ ﻫـﺬا اﻟﻌﻠﻢ ﺑﻞ ﮐﻠﻪ‪ ،‬و ﻫﻢ‪ :‬أﺑﻮ زﯾﺪ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪة‪ ،‬و اﻻﺻـﻤﻌﯽ ]‪ ،[2‬و ﮐﻠﻬﻢ أﺧﺬوا ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮو ]‪ [3‬اﻟﻠﻐﮥ و اﻟﻨﺤﻮ و ﻟا ﺸﻌﺮ‪ ،‬و‬‫رووا ﻋﻨﻪ اﻟﻘﺮاءة‪ ،‬ﺛﻢ أﺧﺬوا ﺑﻌﺪ أﺑﯽ ﻋﻤﺮو ﻋﻦ ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ]‪ ،[4‬و أﺑﯽ اﻟﺨﻄﺎب اﻻﺧﻔﺶ ]‪ ،[5‬و ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ ]‪ ،[6‬و ﻋﻦ ﺟﻤﺎﻋﮥ‬‫ﻣﻦ ﺛﻘـﺎت اﻻـﻋﺮاب و ﻋﻠﻤﺎﺋﻬﻢ‪ ،‬ﻣﺜﻞ أﺑﯽ ﻣﻬﺪﯾـﮥ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻃﻔﯿﻠـﮥ‪ ،‬و أﺑﯽ اﻟﺒﯿـﺪاء ]‪ ،[7‬و أﺑﯽ ﺣﯿـﻮة اﺑﻦ ﻟﻘﯿـﻂ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻣﺎﻟـﮏ ﻋﻤﺮو ]‪ [8‬ﺑﻦ‬‫ﮐﺮﮐﺮة‪ ،‬ﺻـﺎﺣﺐ »اﻟﻨﻮادر« ﻣﻦ ﺑﻨﯽ ﻧﻤﯿﺮ‪ ،‬و أﺑﯽ اﻟـﺪﻗﯿﺲ اﻻـﻋﺮاﺑﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن أﻓﻀـﺢ اﻟﻨﺎس و ﻟﯿﺲ اﻟـﺬﯾﻦ ذﮐﺮﻧﺎ دوﻧﻪ‪ ،‬و ﻗـﺪ أﺧـﺬ ]‪ [1‬أﺑﻮ‬‫اﻟﻄﯿﺐ اﻟﻠﻐﻮي‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻠﺒﯽ اﻟﻤﻘﺘﻮل ﺑﺤﻠﺐ ﺳﻨﮥ )‪.(351‬‬‫]‪ [2‬اﻻﺻﻤﻌﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻗﺮﯾﺐ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﺎﻫﻠﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(216‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ ﻋﻤﺮو‪ :‬ﻫﻮ اﺑﻦ اﻟﻌﻼء اﻟﺒﺼﺮي اﻟﺴﺎﺑﻖ ذﮐﺮه‪.‬‬‫]‪ [4‬ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﻤﺮ اﻟﺜﻘﻔﯽ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﻘﺮي اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(149‬‬‫]‪ [5‬أﺑﻮ اﻟﺨﻄﺎب‪ :‬اﻻﺧﻔﺶ اﻻﮐﺒﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﺠﯿﺪ ﮐﺎن اﺳﺘﺎذا ﻟﺠﻤﻊ ﻣﻦ اﻻدﺑﺎء ﻣﻨﻬﻢ ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(177‬‬‫]‪ [6‬ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(183‬‬‫]‪ [7‬أﺑﻮ اﻟﺒﯿﺪاء‪ :‬أﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﺼﻤﮥ اﻟﺮﯾﺎﺣﯽ اﻋﺮاﺑﯽ ﺷﺎﻋﺮ ﻧﺰل اﻟﺒﺼﺮة و ﯾﻌﻠﻢ اﻟﺼﺒﯿﺎن ﺑﺎﻻﺟﺮة‪ ،‬و ﮐﺎن زوج أم أﺑﯽ ﻣﺎﻟﮏ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﮐﺮﮐﺮة‪.‬‬‫]‪ [8‬ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﮐﺮﮐﺮة أﺑﻮ ﻣﺎﻟﮏ اﻻﻋﺮاﺑﯽ‪ ،‬ﮐﺎن ﻣﻌﻠﻤﺎ ﺑﺎﻟﺒﺎدﯾﮥ‪ ،‬راوﯾﮥ أﺑﯽ اﻟﺒﯿﺪاء‪ ،‬ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻟﻠﻐﮥ اﻟﻌﺮب‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪68 :‬‬‫اﻟﺨﻠﯿﻞ أﯾﻀﺎ ﻋﻦ ﻫﺆﻻء و اﺧﺘﻠﻒ إﻟﯿﻬﻢ‪.‬‬‫و ﮐﺎن أﺑﻮ زﯾﺪ اﺣﻔﻆ اﻟﻨﺎس ﻟﻠﻐﮥ ﺑﻌﺪ أﺑﯽ ﻣﺎﻟﮏ و أوﺳﻌﻬﻢ رواﯾﮥ و أﮐﺜﺮﻫﻢ أﺧﺬا ﻋﻦ اﻟﺒﺎدﯾﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻨﺎذر ]‪ :[1‬ﮐﺎن اﻻﺻـﻤﻌﯽ ﯾﺠﯿﺐ ﻓﯽ ﺛﻠﺚ اﻟﻠﻐـﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪة ﯾﺠﯿﺐ ﻓﯽ ﻧﺼـﻔﻬﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن أﺑﻮ زﯾﺪ ﯾﺠﯿﺐ ﻓﯽ ﺛﻠﺜﯿﻬﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن‬‫أﺑﻮ ﻣﺎﻟﮏ ﯾﺠﯿﺐ ﻓﯿﻬﺎ ﮐﻠﻬﺎ‪.‬‬‫و اﻧﻤﺎ ﻋﻨﯽ اﺑﻦ ﻣﻨﺎذر ﺗﻮﺳـﻌﻬﻢ ﻓﯽ اﻟﺮواﯾﻪ و اﻟﻔﺘﯿﺎ‪ ،‬ﻻن اﻻﺻﻤﻌﯽ ﮐﺎن ﯾﻀﯿﻖ و ﻻ ﯾﺠﻮز اﻻ أﺻﺢ اﻟﻠﻐﺎت و ﯾﻠﺢ ﻓﯽ ذﻟﮏ و ﯾﻤﺤﮏ ]‪،[2‬‬‫و ﮐـﺎن ﻣـﻊ ذﻟـﮏ ﻻـ ﯾﺠﯿﺐ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن و ﻻـ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻫـﺬا ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻌﻀـﻬﻢ ﻋﻠﯽ ﺑﻌﺾ‪ ،‬و أﺑﻮ زﯾـﺪ ﻣﻦ اﻻﻧﺼـﺎر و ﻫﻮ ﻣﻦ رواة‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﺛﻘﮥ ﻋﻨﺪﻫﻢ ﻣﺄﻣﻮن‪ ،‬و ﮐﺬﻟﮏ ﺣﺎﻟﻪ ﻓﯽ اﻟﻠﻐﮥ‪ ،‬و ﻗﺪ أﺧﺬ ﻋﻨﻪ اﻟﻠﻐﮥ أﮐﺎﺑﺮ اﻟﻨﺎس ﻣﻨﻬﻢ ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ ]‪ [3‬و ﺣﺴﺒﮏ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 58‬از ‪206‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻋﻦ أﺑﯽ زﯾﺪ‪ :‬ﮐﺎن ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ ﯾﺄﺗﯽ ﻣﺠﻠﺴﯽ‪ ،‬و ﻟﻪ ذؤاﺑﺘﺎن‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻓﺎذا ﺳﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬و ﺣﺪﺛﻨﯽ ﻣﻦ أﺛﻖ ﺑﻌﺮﺑﯿﺘﻪ ﻓﺎﻧﻤﺎ ﯾﺮﯾﺪﻧﯽ‪ ،‬و ﮐﺒﺮ ﺳﻦ أﺑﯽ زﯾﺪ ﺣﺘﯽ اﺧﺘﻞ ﺣﻔﻈﻪ و ﻟﻢ ﯾﺨﺘﻞ ﻋﻘﻠﻪ‪.‬‬‫و ﻣﻦ ﺟﻼﻟﮥ أﺑﯽ زﯾﺪ ﻓﯽ اﻟﻠﻐﮥ ﻣﺎ ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺑﻪ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻻزدي ]‪ [4‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ زﯾﺪ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺘﺐ‬‫رﺟـﻞ ﻣﻦ أﻫـﻞ راﻣﻬﺮﻣﺰ اﻟﯽ اﻟﺨﻠﯿـﻞ ﯾﺴـﺄﻟﻪ ﮐﯿﻒ ﯾﻘـﺎل‪ :‬ﻣـﺎ أوﻗﻔﮏ ﻫﻬﻨﺎ و ﻣﻦ أوﻗﻔﮏ؟ ﻓﮑﺘﺐ إﻟﯿﻪ‪ :‬ﻫﻤﺎ واﺣـﺪ‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ زﯾـﺪ‪ [1] :‬اﺑﻦ‬‫ﻣﻨﺎذر‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ اﻻدﯾﺐ اﻟﺸﺎﻋﺮ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻤﮑﮥ ﺳﻨﮥ )‪.(198‬‬‫]‪ [2‬ﯾﻤﺤﮏ‪) :‬ﺑﮑﺴﺮ اﻟﺤﺎء اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ ﻓﯽ اﻟﻤﺎﺿﯽ و ﻓﺘﺤﻬﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﻀﺎرع( ﯾﻨﺎزع ﻓﯽ اﻟﮑﻼم و ﯾﺘﻤﺎدي ﻓﯽ اﻟﻠﺠﺎج‪.‬‬‫]‪ [3‬ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ‪ :‬ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻗﻨﺒﺮ اﻟﺸﯿﺮازي اﻣﺎم اﻟﻨﺤﻮﯾﯿﻦ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻻﻫﻮاز ﺳﻨﮥ )‪.(180‬‬‫]‪ [4‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻻزدي‪ :‬ﺑﻦ درﯾﺪ اﻻدﯾﺐ اﻟﻠﻐﻮي اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ )‪.(321‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪69 :‬‬‫ﺛﻢ ﻟﻘﯿﻨﯽ اﻟﺨﻠﯿﻞ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﯽ ﻓﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬اﻧﻤﺎ ﯾﻘﺎل ﻣﻦ وﻗﻔﮏ و ﻣﺎ أوﻗﻔﮏ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺮﺟﻊ اﻟﯽ ﻗﻮﻟﯽ‪.‬‬‫و أﻣﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪة ﻓﺎﻧﻪ ﮐﺎن أﻋﻠﻢ اﻟﺜﻠﺜﮥ ﺑﺄﯾﺎم اﻟﻌﺮب و أﺧﺒﺎرﻫﻢ‪ ،‬و أﺟﻤﻌﻬﻢ ﻟﻌﻠﻮﻣﻬﻢ و ﮐﺎن اﮐﻤﻞ اﻟﻘﻮم‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺷـﺒﻪ‪ :‬ﮐﺎن اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪة ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ اﻟﺘﻘﯽ ﻓﺮﺳﺎن ﻓﯽ ﺟﺎﻫﻠﯿﮥ و ﻻ اﺳـﻼم اﻻ ﻋﺮﻓﺘﻬﻤﺎ و ﻋﺮﻓﺖ ﻓﺎرﺳﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬و ﻫﻮ اول ﻣﻦ اﻟﻒ ﻏﺮﯾﺐ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ]‪ [1‬ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ اﺑﺎ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ ]‪ [2‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺟﺎء رﺟﻞ اﻟﯽ أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪة ﯾﺴﺄﻟﻪ ﮐﺘﺎﺑﺎ وﺳـﯿﻠﮥ اﻟﯽ ﺑﻌﺾ اﻟﻤﻠﻮك‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﯾﺎ اﺑﺎ ﺣﺎﺗﻢ اﮐﺘﺐ ﻋﻨﯽ‬‫و اﻟﺤﻦ ﻓﯽ ﻟا ﮑﺘﺎب‪ ،‬ﻓﺎن اﻟﻨﺤﻮ ﻣﺠﺪود أي ﻣﺤﺮوم ﺻﺎﺣﺒﻪ ]‪.[3‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﺰﻫﺮ« ﻧﻘﻼ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﯿﺐ اﻟﻠﻐﻮي ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]اﺧﺒﺮﻧﺎ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳـﻬﯿﻞ‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن اﻻﺷﻨﺎﻧﺪاﻧﯽ ]‪ ،[4‬اﺧﺒﺮﻧﺎ اﻟﺘﻮزي ]‪ ،[5‬ﻗﺎل‪ :‬ﺧﺮﺟﺖ اﻟﯽ ﺑﻐﺪاد‪ ،‬ﻓﺤﻀﺮت‬‫ﺣﻠﻘـﮥ اﻟﻔﺮاء‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ آﻧﺲ ﺑﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﻓﻌﻞ اﺑﻮ زﯾﺪ؟‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﻼزم ﻟﺒﯿﺘﻪ و ﻣﺴـﺠﺪه و ﻗﺪ اﺳﻦ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ذاك اﻋﻠﻢ اﻟﻨﺎس ﺑﺎﻟﻠﻐﮥ و اﺣﻔﻈﻬﻢ ﻟﻬﺎ‪،‬‬‫ﻣـﺎ ﻓﻌـﻞ اﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪة؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﻼـزم ﻟﺒﯿﺘﻪ و ﻣﺴـﺠﺪه ﻋﻠﯽ ﺳﻮء ﺧﻠﻘﻪ‪ ،‬ﻓﻘـﺎل‪ :‬اﻣـﺎ اﻧﻪ اﮐﻤـﻞ اﻟﻘﻮم و اﻋﻠﻤﻬﻢ ﺑﺄﯾـﺎم اﻟﻌﺮب و ﻣـﺬاﻫﺒﻬﺎ‪ ،‬ﻣﺎ ﻓﻌﻞ‬‫اﻻﺻـﻤﻌﯽ؟‪ ،‬ﻗﻠـﺖ‪ :‬ﻣﻼـزم ﻟـﺒﯿﺘﻪ و ﻣﺴـﺠﺪه‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ذاك اﻋﻠﻤﻬﻢ ]‪ [1‬ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑـﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن‪ :‬ﺑـﻦ اﻻﺷـﻌﺚ اﻻـزدي اﺑـﻮ ﺑﮑﺮ ﺑـﻦ أﺑﯽ داود‬‫اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(316‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪ :‬ﺳﻬﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻠﻐﻮي اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(248‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻤﺰﻫﺮ‪ :‬ج ‪.2/401‬‬‫]‪ [4‬اﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن اﻻﺷﻨﺎﻧﺪاﻧﯽ‪ :‬ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون اﻟﻠﻐﻮي اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(288‬‬‫]‪ [5‬اﻟﺘﻮزي‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(233‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪70 :‬‬‫ﺑﺎﻟﺸﻌﺮ و أﺗﻘﻨﻬﻢ ﻟﻠﻐﮥ و اﺣﻀﺮﻫﻢ ﺣﻔﻈﺎ‪ ،‬ﻣﺎ ﻓﻌﻞ اﻻﺧﻔﺶ ]‪ [1‬ﯾﻌﻨﯽ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﺪة؟‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﻌﺎﻓﯽ ﺗﺮﮐﺘﻪ ﻋﺎزﻣﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﺨﺮوج اﻟﯽ اﻟﺮي‪،‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬اﻣﺎ اﻧﻪ ان ﮐﺎن ﺧﺮج ﻓﻘﺪ ﺧﺮج ﻣﻌﻪ اﻟﻨﺤﻮ ﮐﻠﻪ و اﻟﻌﻠﻢ ﺑﺎﺻﻮﻟﻪ و ﻓﺮوﻋﻪ ]‪.[2‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﺰﻫﺮ« ﻧﻘﻼ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﯿﺐ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]اﺧﺒﺮﻧﺎ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ ]‪ [3‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪:‬‬‫إذا ﻓﺴـﺮت ﺣﺮوف اﻟﻘﺮآن اﻟﻤﺨﺘﻠﻒ ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬و ﺣﮑﯿﺖ ﻋﻦ اﻟﻌﺮب ﺷـﯿﺌﺎ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻤﺎ اﺣﮑﯿﻪ ﻋﻦ اﻟﺜﻘﺎت ﻣﻨﻬﻢ‪ ،‬ﻣﺜﻞ أﺑﯽ زﯾـﺪ‪ ،‬و اﻻﺻـﻤﻌﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ‬‫ﻋﺒﯿـﺪة‪ ،‬و ﯾﻮﻧﺲ‪ ،‬و ﺛﻘﺎت ﻣﻦ ﻓﺼـﺤﺎء اﻻﻋﺮاب و ﺣﻤﻠـﮥ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬و ﻻ اﻟﺘﻔﺖ اﻟﯽ رواﯾـﮥ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و اﻻﺣﻤﺮ‪ ،‬و اﻻﻣﻮي‪ ،‬و اﻟﻔﺮاء‪ ،‬و ﻧﺤﻮﻫﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 59‬از ‪206‬‬‫]‪.[4‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﺰﻫﺮ« ﻧﻘﻼ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﯿﺐ اﻟﻠﻐﻮي ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]و اﻣﺎ اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﺳﻼم ]‪ ،[5‬ﻓﺎﻧﻪ ﻣﺼﻨﻒ ﺣﺴﻦ اﻟﺘﺄﻟﯿﻒ‪ ،‬اﻻ اﻧﻪ ﻗﻠﯿﻞ اﻟﺮواﯾﮥ‪ ،‬ﯾﻘﺘﻄﻌﻪ ﻋﻦ اﻟﻠﻐﮥ ﻋﻠﻮم اﻓﺘﻦ ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺎﻣﺎ ﮐﺘﺎﺑﻪ »اﻟﻐﺮﯾﺐ‬‫اﻟﻤﺼـﻨﻒ«‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ اﻋﺘﻤﺪ ﻓﯿﻪ ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب ﻋﻤﻠﻪ رﺟﻞ ﻣﻦ ﺑﻨﯽ ﻫﺎﺷﻢ‪ ،‬ﺟﻤﻌﻪ ﻟﻨﻔﺴﻪ‪ ،‬و اﺧﺬ ﮐﺘﺐ اﻻﺻﻤﻌﯽ ﻓﺒﻮب ﻣﺎ ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬و اﺿﺎف إﻟﯿﻬﺎ ﺷﯿﺌﺎ‬‫ﻣﻦ ﻋﻠﻢ أﺑﯽ زﯾـﺪ‪ ،‬و رواﯾﺎت ﻋﻦ اﻟﮑﻮﻓﯿﯿﻦ‪ ،‬و اﻣﺎ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻓﯽ »ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ« ﻓﺎﻧﻪ اﻋﺘﻤـﺪ ﻓﯿﻪ ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب أﺑﯽ ﻋﺒﯿـﺪة ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ ﻓﯽ‬‫»ﻏﺮﯾـﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ«‪ ،‬و ﮐـﺬﻟﮏ ﮐﺘـﺎﺑﻪ ﻓﯽ »ﻏﺮﯾﺐ اﻟﻘﺮآن«‪ ،‬ﻣﻨـﺘﺰع ﻣﻦ ﮐﺘـﺎب أﺑﯽ ]‪ [1‬اﻻـﺧﻔﺶ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﺪة‪ :‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻻﺧﻔﺶ‬‫اﻻوﺳﻂ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.215/221 (210‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﺰﻫﺮ ﻓﯽ اﻟﻠﻐﮥ ج ‪ 2‬ص ‪.249‬‬‫]‪ [3‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ )ﻣﺤﻤﺪ(‪ :‬اﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﻟﮑﻼﺑﺰي اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.312/(316‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻤﺰﻫﺮ‪ :‬ج ‪.2/410‬‬‫]‪ [5‬اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﺳﻼم‪ :‬اﻟﻬﺮوي اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(224‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪71 :‬‬‫ﻋﺒﯿﺪة‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻊ ﻫﺬا ﺛﻘﮥ ورﻋﺎ‪ ،‬ﻻ ﺑﺄس ﺑﻪ‪ .‬و ﻗﺪ روي ﻋﻦ اﻻﺻﻤﻌﯽ و اﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪة‪ ،‬و ﻻ ﻧﻌﻠﻤﻪ ﺳﻤﻊ ﻣﻦ أﺑﯽ زﯾﺪ ﺷﯿﺌﺎ[ ]‪.[1‬‬‫و اﺑﻮ اﻟﻄﯿﺐ ﻟا ﻠﻐﻮي ﮐﻪ ﻣﺪاﺋﺢ ﺟﻠﯿﻠﻪ‪ ،‬و ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺳﻨﯿﻪ اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه ذﮐﺮ ﮐﺮده از اﮐﺎﺑﺮ اﺋﻤﻪ ﻣﺘﻮﺣﺪﯾﻦ‪ ،‬و اﺟﻠﻪ ﻣﺒﺮزﯾﻦ ﻣﺘﻘﻨﯿﻦ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﺑﻮ اﻟﻄﯿﺐ اﻟﻠﻐﻮي اﻟﺤﻠﺒﯽ اﻻﻣﺎم اﻻوﺣﺪ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻓﯽ »اﻟﺒﻠﻐﮥ«‪ :‬ﻟﻪ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﺠﻠﯿﻠﮥ‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ‪» :‬ﻣﺮاﺗﺐ اﻟﻨﺤﻮﯾﯿﻦ«‪» ،‬ﻟﻄﯿﻒ اﻻﺗﺒﺎع«‪» ،‬اﻻﺑﺪال«‪» ،‬ﺷﺠﺮ اﻟﺪرر«‪.‬‬‫و ﻗﺪ ﺿﺎع اﮐﺜﺮ ﻣﺆﻟﻔﺎﺗﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺑﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻦ اﺑﻦ ﺧﺎﻟﻮﯾﻪ ]‪ [2‬ﻣﻨﺎﻓﺴﮥ ﻣﺎت ﺑﻌﺪ اﻟﺨﻤﺴﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺼـﻔﺪي‪ :‬اﺣـﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء اﻟﻤﺒﺮزﯾﻦ اﻟﻤﺘﻘﻨﯿﻦ ﻟﻌﻠﻤﯽ اﻟﻠﻐﮥ و اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‪ ،‬اﺧﺬ ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮ اﻟﺰاﻫﺪ ]‪ ،[3‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ]‪ [4‬اﻟﺼﻮﻟﯽ‪ ،‬و‬‫اﺻﻠﻪ ﻣﻦ ﻋﺴﮑﺮ ﻣﮑﺮم ]‪ [5‬ﻗﺪم ﺣﻠﺐ و اﻗﺎم ﺑﻬﺎ اﻟﯽ ان ﻗﺘﻞ ﻓﯽ دﺧﻮﻟﻪ دﻣﺸﻖ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺧﻤﺴﯿﻦ ]‪ [1] .[6‬اﻟﻤﺰﻫﺮ‪ :‬ج ‪.2/411‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ ﺧﺎﻟﻮﯾﻪ‪ :‬اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﻮﯾﻪ اﻟﻬﻤﺬاﻧﯽ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(370‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻮ ﻋﻤﺮ اﻟﺰاﻫﺪ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻫﺎﺷﻢ اﻟﻤﻄﺮز اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ )‪.(345‬‬‫]‪ [4‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺼﻮﻟﯽ‪ :‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻻدﯾﺐ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(335‬‬‫]‪ [5‬ﻋﺴـﮑﺮ ﻣﮑﺮم )ﺑﻀﻢ اﻟﻤﯿﻢ و ﺳـﮑﻮن اﻟﮑـﺎف و ﻓﺘـﺢ اﻟﺮاء( ﺑﻠـﺪ ﻣﻦ ﻧـﻮاﺣﯽ ﺧﻮزﺳـﺘﺎن ﻣﻨﺴﻮب اﻟﯽ ﻣﮑﺮم ﺑﻦ ﻣﻌﺰاء اﻟﺤـﺎرث‪ -‬ﻣﻌﺠﻢ‬‫اﻟﺒﻠﺪان ج ‪ 4‬ص ‪.123‬‬‫]‪ [6‬ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة ص ‪ 317‬ط ﺑﯿﺮوت‬‫‪ -5‬اﻻﺧﻔﺶ اﻻوﺳﻂ‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣـﺎ ﺣﮑﻢ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﺪة اﻟﻤﺠﺎﺷـﻌﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻻـﺧﻔﺶ‪ ،‬ﺑﻤﺠﯽء »ﻣﻮﻟﯽ« ﺑﻤﻌﻨﯽ اوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ ﻓﺨﺮ اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‬‫اﻟﺮازي ]‪ [1‬در »ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻟﻌﻘﻮل ﻓﯽ اﻟﮑﻼم ﻓﯽ دراﯾﮥ اﻻﺻﻮل« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 60‬از ‪206‬‬‫]ان اﺑﺎ ﻋﺒﯿﺪة و ان ﻗﺎل ﻓﯽ ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬ﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ ،[2‬ﻣﻌﻨﺎه ﻫﯽ اوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪.‬‬‫و ذﮐﺮ ﻫﺬا اﯾﻀﺎ اﻻﺧﻔﺶ‪ ،‬و اﻟﺰﺟﺎج‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ]‪ ،[3‬و اﺳﺘﺸﻬﺪوا ﺑﺒﯿﺖ ﻟﺒﯿﺪ ]‪ [4‬اﻟﯽ آﺧﺮ ﻣﺎ ﺳﯿﺠﯽء[‪.‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺧﻔﺶ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ زﺟﺎج‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﻫﻢ در ﺗﻔﺴﯿﺮ )ﻫﯽ ﻣﻮﻻﮐﻢ( ذﮐﺮ ﮐﺮدهاﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﻌﻨﺎي آن )ﻫﯽ اوﻟﯽ‬‫ﺑﮑﻢ( اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﺮ ﻣﺤﺾ اﯾﻦ ﺗﻔﺴﯿﺮ اﮐﺘﻔﺎ و اﻗﺘﺼﺎر ﻧﻨﻤﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻪ ﺑﯿﺖ ﻟﺒﯿﺪ ﺑﺮ اﯾﻦ ﺗﻔﺴﯿﺮ‪ ،‬اﺳﺘﺸﻬﺎد ﻫﻢ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪.‬‬‫و ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺳﻨﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﻔﺎﺧﺮ وﺿﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﺂﺛﺮ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﺤﺎﻣﺪ ﺟﻠﯿﻪ اﺧﻔﺶ‪ ،‬ﻣﺸﻬﻮر و ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺧﻔﺶ اوﺳﻂ در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن«‬‫ﻗﺎﺿـﯽ ﺷـﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن ]‪ [1‬ﻓﺨﺮ اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺮازي‪ :‬اﻟﻤﻔﺴـﺮ و ﯾﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬اﺑﻦ‬‫ﺧﻄﯿﺐ اﻟﺮي‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(606‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫]‪ [3‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ‪ :‬ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺮﻣﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(384‬‬‫]‪ [4‬ﻟﺒﯿﺪ‪ :‬ﺑﻦ رﺑﯿﻌﮥ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ اﺑﻮ ﻋﻘﯿﻞ اﻟﻌﺎﻣﺮي اﻟﺼﺤﺎﺑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(41‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪73 :‬‬‫در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﺪة اﻟﻤﺠﺎﺷـﻌﯽ ﺑﺎﻟﻮﻻء‪ ،‬اﻟﻨﺤﻮي اﻟﺒﻠﺨﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻻﺧﻔﺶ اﻻوﺳﻂ‪ ،‬اﺣﺪ ﻧﺤﺎة اﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬و اﻻﺧﻔﺶ اﻻﮐﺒﺮ اﺑﻮ‬‫اﻟﺨﻄﺎب‪ ،‬و ﮐﺎن ﻧﺤﻮﯾﺎ اﯾﻀﺎ و ﻫﻮ ﻣﻦ اﻫﻞ ﻫﺠﺮ ﻣﻦ ﻣﻮاﻟﯿﻬﻢ‪ ،‬و اﺳـﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﺠﯿﺪ‪ ،‬و ﻗﺪ اﺧﺬ ﻋﻨﻪ اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪة‪ ،‬و ﺳـﯿﺒﻮﯾﻪ و‬‫ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪.‬‬‫و ﮐﺎن اﻻﺧﻔﺶ اﻻوﺳﻂ اﻟﻤـﺬﮐﻮر ﻣﻦ اﺋﻤـﮥ اﻟﻌﺮﺑﯿـﮥ‪ ،‬و اﺧـﺬ اﻟﻨﺤﻮ ﻋﻦ ﺳـﯿﺒﻮﯾﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن اﮐﺒﺮ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل ﻣﺎ وﺿﻊ ﺳـﯿﺒﻮﯾﻪ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ‬‫ﺷﯿﺌﺎ اﻻ و ﻋﺮﺿﻪ ﻋﻠﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺮي اﻧﻪ اﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﻣﻨﯽ‪ ،‬و اﻧﺎ اﻟﯿﻮم اﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫و ﺣﮑﯽ اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﺛﻌﻠﺐ‪ ،‬ﻋﻦ آل ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬دﺧﻞ اﻟﻔﺮاء ﻋﻠﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﻤـﺬﮐﻮر‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻨﺎ‪ :‬ﻗﺪ ﺟﺎءﮐﻢ ﺳـﯿﺪ اﻫﻞ اﻟﻠﻐﮥ و ﺳـﯿﺪ‬‫اﻫﻞ اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‪ ،‬ﻓﻘﺎل اﻟﻔﺮاء‪ :‬اﻣﺎ ﻣﺎ دام اﻻﺧﻔﺶ ﯾﻌﯿﺶ ﻓﻼ‪.‬‬‫و ﻫﺬا اﻻﺧﻔﺶ ﻫﻮ اﻟﺬي زاد ﻓﯽ اﻟﻌﺮوض ﺑﺤﺮ اﻟﺨﯿﺐ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺳﺒﻖ ﻓﯽ ﺣﺮف اﻟﺨﺎء ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ اﻟﺨﻠﯿﻞ ]‪.[1‬‬‫و ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻤﺼـﻨﻔﮥ ﮐﺘﺎب »اﻻوﺳﻂ« ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ‪ ،‬و ﮐﺘﺎب »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻣﻌﺎﻧﯽ اﻟﻘﺮآن« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻘﺎﺑﯿﺲ« ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ‪ ،‬و ﮐﺘﺎب »اﻻﺷﺘﻘﺎق«‬‫و ﮐﺘﺎب »اﻟﻘﻮاﻓﯽ« و ﮐﺘﺎب »ﻣﻌﺎﻧﯽ اﻟﺸـﻌﺮ« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻠﻮك« و ﮐﺘﺎب »اﻻﺻﻮات« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ اﻟﮑﺒﯿﺮ« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ اﻟﺼﻐﯿﺮ«‪،‬‬‫و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪.‬‬‫و ﮐﺎن اﺟﻠﻊ‪ ،‬و اﻻﺟﻠﻊ اﻟﺬي ﻻ ﯾﻨﻀﻢ ﺷﻔﺘﺎه ﻋﻠﯽ اﺳﻨﺎﻧﻪ‪ ،‬و اﻻﺧﻔﺶ‪ :‬اﻟﺼﻐﯿﺮ اﻟﻌﯿﻨﯿﻦ ﻣﻊ ﺳﻮء ﺑﺼﺮﻫﻤﺎ‪ [1] .‬ﻗﺎل ﻓﯽ اﻟﻮﻓﯿﺎت ج ‪ 2‬ص ‪244‬‬‫ﻓﯽ ﺣﺮف اﻟﺨﺎء ﻓﯽ ﺿﻤﻦ ﺗﺮﺟﻤﻪ اﻟﺨﻠﯿﻞ‪ :‬ﻫﻮ اﻟﺬي اﺳﺘﻨﺒﻂ ﻋﻠﻢ اﻟﻌﺮوض و اﺧﺮﺟﻪ اﻟﯽ اﻟﻮﺟﻮد و ﺣﺼﺮ اﻗﺴﺎﻣﻪ ﻓﯽ ﺧﻤﺲ دواﺋﺮ ﯾﺴﺘﺨﺮج‬‫ﻣﻨﻬﺎ ﺧﻤﺴﮥ ﻋﺸﺮ ﺑﺤﺮا‪ ،‬ﺛﻢ زاد اﻻﺧﻔﺶ ﺑﺤﺮا آﺧﺮ و ﺳﻤﺎه اﻟﺨﺒﺐ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪74 :‬‬‫و ﮐﺎﻧﺖ وﻓﺎﺗﻪ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ ﻋﺸـﺮه و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ .‬و ﮐﺎن ﯾﻘﺎل ﻟﻪ اﻻﺧﻔﺶ اﻻﺻﻐﺮ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ‬‫ﻇﻬﺮ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻻﺧﻔﺶ ]‪ [1‬اﯾﻀﺎ ﺻﺎر ﻫﺬا وﺳﻄﺎ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 61‬از ‪206‬‬‫و ﻣﺴـﻌﺪه »ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﻤﯿﻢ« و »ﺳـﮑﻮن اﻟﺴـﯿﻦ« و »ﻓﺘـﺢ اﻟﻌﯿﻦ و اﻟـﺪال اﻟﻤﻬﻤﻼت« و ﺑﻌﺪﻫﻢ »ﻫﺎء ﺳﺎﮐﻨﻪ«‪ ،‬و اﻟﻤﺠﺎﺷـﻌﯽ »ﺑﻀﻢ اﻟﻤﯿﻢ« و »ﻓﺘﺢ‬‫اﻟﺠﯿﻢ« و ﺑﻌﺪ اﻻﻟﻒ »ﺷﯿﻦ ﻣﺜﻠﺜﻪ ﻣﮑﺴﻮره« و ﺑﻌﺪﻫﺎ »ﻋﯿﻦ ﻣﻬﻤﻠﻪ«‪ ،‬ﻫﺬه اﻟﻨﺴﺒﻪ اﻟﯽ ﻣﺠﺎﺷﻊ ﺑﻦ دارم ﺑﻄﻦ ﻣﻦ ﺗﻤﯿﻢ ]‪[2‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺧﻔﺶ اوﺳﻂ ﺑﻘﻮل ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن«‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ ﯾﻤﻨﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در ذﮐﺮ وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮه و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻻﺧﻔﺶ اﻻوﺳﻂ‪ ،‬اﻣﺎم اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﺪه اﻟﻨﺤﻮي اﻟﺒﻠﺨﯽ اﻟﻤﺠﺎﺷﻌﯽ اﺣﺪ ﻧﺤﺎه اﻟﺒﺼﺮه ‪.[...‬‬‫اﻟﯽ ان ﻗﺎل‪ :‬و اﻻوﺳﻂ اﻟﻤـﺬﮐﻮر ﮐﺎن ﻣﻦ اﺋﻤﻪ اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‪ ،‬اﺧﺬ اﻟﻨﺤﻮ ﻋﻦ ﺳـﯿﺒﻮﯾﻪ و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ وﺿﻊ ﺳـﯿﺒﻮﯾﻪ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﺷـﯿﺌﺎ اﻻ و ﻋﺮﺿـﻪ‬‫ﻋﻠﯽ و ﮐﺎن ﯾﺮي اﻧﻪ اﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﻣﻨﯽ و اﻧﺎ اﻟﯿﻮم اﻋﻠﻢ ﺑﻪ ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫و ﻫﺬا اﻻﺧﻔﺶ اﻟﻤﺬﮐﻮر ﻫﻮ اﻟﺬي زاد ﻓﯽ اﻟﻌﺮوض‪ ،‬واﺣﺪا ﻣﻦ اﻟﺒﺤﻮر ﻋﻠﯽ ﻣﺎ وﺿﻌﻪ اﻟﺨﻠﯿﻞ اﻟﻤﺸﻬﻮر‪.‬‬‫و ﺣﮑﯽ اﺑﻮ ﻟا ﻌﺒﺎس ﺛﻌﻠﺐ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﻤﻪ ]‪ [3‬ﻗﺎل‪ :‬دﺧﻞ اﻟﻔﺮاء ﻋﻠﯽ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﺪة اﻟﻤﺬﮐﻮر‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺟﺎءﮐﻢ ﺳﯿﺪ اﻫﻞ اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‪،‬‬‫ﻓﻘﺎل اﻟﻔﺮاء‪ :‬اﻣﺎ ﻣﺎ دام ]‪ [1‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن‪ :‬ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻨﺤﻮي اﻻﺧﻔﺶ اﻻﺻﻐﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ )‪.(315‬‬‫]‪ [2‬وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪ 2‬ص ‪.380/381‬‬‫]‪ [3‬ﻓﯽ وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪ 2‬ص ‪ :381‬ﻋﻦ آل ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ ﻗﺎﻟﻮا‪ -:‬اﻟﺦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪75 :‬‬‫اﻻﺧﻔﺶ ﯾﻌﯿﺶ ﻓﻼ‪.‬‬‫و ﻟﻼـﺧﻔﺶ اﻟﻤـﺬﮐﻮر ﻋـﺪة ﺗﺼـﺎﻧﯿﻒ ﻣﻨﻬـﺎ‪ :‬ﮐﺘـﺎب »اﻻوﺳـﻂ« ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ‪ ،‬و ﮐﺘـﺎب »ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﻣﻌﺎﻧﯽ اﻟﻘﺮآن« و ﮐﺘﺎب »اﻻﺷـﺘﻘﺎق« و ﮐﺘﺎب‬‫»اﻟﻤﻘـﺎﯾﯿﺲ« و ﮐﺘـﺎب »اﻟﻌﺮوض« و ﮐﺘـﺎب »اﻟﻘﻮاﻓﯽ« و ﮐﺘـﺎب »ﻣﻌﺎﻧﯽ اﻟﺸـﻌﺮ« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻠﻮك« و ﮐﺘﺎب »اﻻﺻﻮات« و ﮐﺘﺎب » ﻟا ﻤﺴﺎﺋﻞ‬‫اﻟﮑﺒﯿﺮ« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ اﻟﺼﻐﯿﺮ« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ‪ -‬اﻟﺦ ]‪[1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺧﻔﺶ اوﺳﻂ ﺑﮕﻔﺘﺎر ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة«‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﺪة اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻻﺧﻔﺶ اﻻوﺳﻂ‪ ،‬و ﻫﻮ اﺣﺪ اﻻﺧﺎﻓﺶ اﻟﺜﻠﺜﮥ اﻟﻤﺸﻬﻮرﯾﻦ‪ ،‬و راﺑﻊ اﻻﺧﺎﻓﺶ اﻟﻤﺬﮐﻮرﯾﻦ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﮑﺘﺎب‪.‬‬‫ﮐﺎن ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻨﯽ ﻣﺠﺎﺷﻊ ﺑﻦ دارم ﻣﻦ اﻫﻞ ﺑﻠﺦ‪ ،‬ﺳﮑﻦ اﻟﺒﺼﺮة‪.‬‬‫و ﮐـﺎن اﺟﻠﻊ ﻻـ ﺗﻨﻄﺒﻖ ﺷـﻔﺘﺎه ﻋﻠﯽ اﺳـﻨﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻗﺮأ اﻟﻨﺤﻮ ﻋﻠﯽ ﺳـﯿﺒﻮﯾﻪ‪ ،‬و ﮐـﺎن اﺳﻦ ﻣﻨﻪ و ﻟﻢ ﯾﺄﺧـﺬ ﻋﻦ اﻟﺨﻠﯿـﻞ‪ ،‬و ﮐـﺎن ﻣﻌﺘﺰﻟﯿﺎ‪ ،‬ﺣـﺪث ﻋﻦ‬‫اﻟﮑﻠﺒﯽ‪ ،‬و اﻟﻨﺨﻌﯽ ]‪ ،[2‬و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة‪.‬‬‫و روي ﻋﻨﻪ اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬و دﺧﻞ ﺑﻐﺪاد و اﻗﺎم ﺑﻬﺎ ﻣﺪة‪ ،‬و روي و ﺻﻨﻒ ﺑﻬﺎ و ﻗﺎل‪ :‬و ﻟﻤﺎ ﻧﺎﻇﺮ ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ و رﺟﻊ وﺟﻪ اﻟﯽ‪،‬‬‫ﻓﻌﺮﻓﻨﯽ ﺧﺒﺮه و ﻣﻀﯽ اﻟﯽ اﻻﻫﻮاز و ودﻋﻨﯽ‪ ،‬ﻓﻮردت ﺑﻐﺪاد‪ ،‬ﻓﺮاﯾﺖ ﻣﺴﺠﺪ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬ﻓﺼﻠﯿﺖ ﺧﻠﻔﻪ اﻟﻐﺪاة‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ اﻧﻔﺘﻞ ﻣﻦ ﺻﻼﺗﻪ و ﻗﻌﺪ‪ ،‬و‬‫ﺑﯿﻦ ﯾﺪﯾﻪ اﻟﻔﺮاء‪ ،‬و اﻻﺣﻤﺮ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺳـﻌﺪان ]‪ ،[3‬ﺳـﻠﻤﺖ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﺄﻟﺘﻪ ﻋﻦ ﻣﺎﺋـﮥ ﻣﺴﺄﻟﮥ‪ ،‬ﻓﺎﺟﺎب ﺑﺠﻮاﺑﺎت ﺧﻄﺄﺗﻪ ﻓﯽ ﺟﻤﯿﻌﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺎراد اﺻـﺤﺎﺑﻪ‬‫اﻟﻮﺛﻮب ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻤﻨﻌﻬﻢ ﻋﻨﯽ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﻘﻄﻌﻨﯽ ﻣـﺎ راﯾﺘﻬﻢ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻤـﺎ ﮐﻨﺖ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﻟﻤـﺎ ﻓﺮﻏﺖ‪ ،‬ﻗـﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﺑﺎﻟﻠّﻪ اﻧﺖ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﺪة‪،‬‬‫ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺎم اﻟﯽ و ﻋﺎﻧﻘﻨﯽ ]‪ [1‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪ 61‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻨﺨﻌﯽ‪ :‬ﺷﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺎﺿﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(177‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 62‬از ‪206‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻦ ﺳﻌﺪان‪ :‬اﻟﻀﺮﯾﺮ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﻘﺮي اﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(231‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪76 :‬‬‫و اﺟﻠﺴـﻨﯽ اﻟﯽ ﺟﻨﺒﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗـﺎل‪ :‬ﻟﯽ أوﻻـد أﺣﺐ أن ﯾﺘـﺄدﺑﻮا ﺑـﮏ و ﯾﺘﺨﺮﺟﻮا ﻋﻠﯿﮏ‪ ،‬و ﺗﮑﻮن ﻣﻌﯽ ﻏﯿﺮ ﻣﻔﺎرق ﻟﯽ‪ ،‬ﻓﺎﺟﺒﺘﻪ اﻟﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ‬‫اﺗﺼـﻠﺖ اﻻﯾـﺎم ﺑﺎﻻﺟﺘﻤـﺎع‪ ،‬ﺳـﺄﻟﻨﯽ ان أؤﻟﻒ ﻟﻪ ﮐﺘﺎﺑـﺎ ﻓﯽ »ﻣﻌـﺎﻧﯽ اﻟﻘﺮآن«‪ ،‬ﻓـﺄﻟﻔﺖ ﮐﺘﺎﺑـﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﻌـﺎﻧﯽ ﻓﺠﻌﻠﻪ أﻣﺎﻣﻪ و ﻋﻤﻞ ﻋﻠﯿﻪ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻓﯽ‬‫اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﻋﻤﻞ اﻟﻔﺮاء ﻓﯽ ذﻟﮏ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻋﻠﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬و ﻗﺮأ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ ﮐﺘﺎب ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ ﺳﺮا‪ ،‬و وﻫﺐ ﻟﻪ ﺳﺒﻌﯿﻦ دﯾﻨﺎرا‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻤﺒﺮد‪ :‬اﺣﻔﻆ ﻣﻦ أﺧﺬ ﻋﻦ ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ اﻻﺧﻔﺶ‪ ،‬ﺛﻢ اﻟﻔﺎﺷﯽ ]‪ ،[1‬ﺛﻢ ﻗﻄﺮب‪.‬‬‫ﻗـﺎل‪ :‬و ﮐـﺎن اﻻـﺧﻔﺶ أﻋﻠﻢ اﻟﻨـﺎس ﺑﺎﻟﮑﻼم‪ ،‬و أﺣـﺬﻗﻬﻢ ﺑﺎﻟﺠـﺪل‪ ،‬ﺻـﻨﻒ »اﻻوﺳﺎط« ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ‪» ،‬ﻣﻌﺎﻧﯽ اﻟﻘﺮآن«‪» ،‬اﻟﻤﻘﺎﯾﯿﺲ« ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ‪،‬‬‫»اﻻﺷـﺘﻘﺎق«‪» ،‬اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ اﻟﮑﺒﯿﺮ« »اﻟﺼـﻐﯿﺮ«‪» ،‬اﻟﻌﺮوض«‪» ،‬اﻟﻘﻮاﻓﯽ«‪» ،‬اﻻﺻﻮات« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﻋﺸـﺮ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬اﺣـﺪي و ﻋﺸـﺮﯾﻦ و‬‫ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ]‪[2‬‬‫‪ -6‬أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﺛﻌﻠﺐ‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴـﯿﺮ أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﺛﻌﻠﺐ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ زوزﻧﯽ ]‪ [3‬در »ﺷﺮح ﺳﺒﻊ ﻣﻌﻠﻘﻪ«‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬
‫ﻓﻐﺪت ﮐﻼ ﻟا ﻔﺮﺟﯿﻦ ﺗﺤﺴﺐ اﻧﻪ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﺨﺎﻓﮥ ﺧﻠﻔﻬﺎ و اﻣﺎﻣﻬﺎ‬‫اﻟﻔﺮج ﻣﻮﺿﻊ اﻟﻤﺨﺎﻓﮥ‪ ،‬و اﻟﻔﺮج ﻣﺎ ﺑﯿﻦ ﻗﻮاﺋﻢ اﻟﺪواب‪ ،‬ﻓﻤﺎ ﺑﯿﻦ اﻟﯿﺪﯾﻦ ﻓﺮج‪ ،‬و ﻣﺎ ﺑﯿﻦ اﻟﺮﺟﻠﯿﻦ ﻓﺮج‪ ،‬و اﻟﺠﻤﻊ ﻓﺮوج‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺛﻌﻠﺐ‪ :‬ان اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﺒﯿﺖ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻻوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺸﯽء ﮐﻘﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ [1] :‬اﻟﻔﺎﺷﯽ‪ :‬و ﻓﯽ اﻟﻤﺼﺪر‪ ،‬و ﻣﻌﺠﻢ اﻻدﺑﺎء‪ :‬اﻟﻨﺎﺷﯽ ﺑﺎﻟﻨﻮن‪ ،‬و‬‫ﻋﻠﯽ أي ﺣﺎل ﻣﺎ وﺟﺪت ﺗﺮﺟﻤﮥ ﻟﻪ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة ص ‪.258‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺰوزﻧﯽ‪ :‬ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺴﯿﻦ‪ ،‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(486‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪77 :‬‬‫َﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ [1‬أي ﻫﯽ اﻻوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ‪ -‬اﻟﺦ ]‪.[2‬‬‫و ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺷﺎﻣﺨﻪ و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺑﺎذﺧﻪ ﺛﻌﻠﺐ‪ ،‬ﺳﺎﺑﻘﺎ در ﺟﺰء اول اﯾﻦ ﺟﻠﺪ‪ ،‬از زﺑﺎن اﻋﯿﺎن‪ ،‬ﻣﺜﻞ اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ]‪ [3‬و ﻧﻮوي در‬‫»ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء و اﻟﻠﻐﺎت« ]‪ [4‬و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ]‪ [5‬و ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« ]‪ [6‬و اﺑﻦ اﻟﻮردي در »ﺗﺘﻤﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ« ]‪ [7‬ﺷﻨﯿﺪي‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺛﻌﻠﺐ ﺑﮕﻔﺘﺎر ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﺎﻓﻆ«‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺛﻌﻠﺐ اﻟﻌﻼﻣﮥ اﻟﻤﺤﺪث ﺷﯿﺦ اﻟﻠﻐﮥ و اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﻘﺪم ﻓﯽ اﻟﮑﻮﻓﯿﯿﻦ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر اﻟﺤﺰاﻣﯽ ]‪ ،[8‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻼم اﻟﺠﻤﺤﯽ ]‪ ،[9‬و ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻘﻮارﯾﺮي ]‪ ،[10‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻻﻋﺮاﺑﯽ ]‪،[11‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 63‬از ‪206‬‬‫و ﻃﺎﺋﻔﮥ ﺳﻮاﻫﻢ‪.‬‬‫ﺣﺪث ﻋﻨﻪ ﻧﻔﻄﻮﯾﻪ ]‪ ،[12‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﯿﺰﯾﺪي ]‪ ،[13‬و ﻋﻠﯽ اﻻﺧﻔﺶ‪ ،‬و أﺣﻤﺪ ]‪ [1‬اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫]‪ [2‬ﺷﺮح اﻟﻤﻌﻠﻘﺎت ﻟﻠﺰوزﻧﯽ‪.91 :/‬‬‫]‪ [3‬وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪.36 :1‬‬‫]‪ [4‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء ج ‪.275 :2‬‬‫]‪ [5‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪.218 :2‬‬‫]‪ [6‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪.94 :2‬‬‫]‪ [7‬ﺗﺘﻤﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ ﻓﯽ ﺣﻮادث ﺳﻨﮥ )‪.(291‬‬‫]‪ [8‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺰاﻣﯽ أﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(236‬‬‫]‪ [9‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻼم اﻟﺠﻤﺤﯽ‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(231‬‬‫]‪ [10‬اﻟﻘﻮارﯾﺮي‪ :‬ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(235‬‬‫]‪ [11‬اﺑﻦ اﻻﻋﺮاﺑﯽ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ زﯾﺎد اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺴﺎﻣﺮاء ﺳﻨﮥ )‪.(231‬‬‫]‪ [12‬ﻧﻔﻄﻮﯾﻪ‪ :‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﮥ اﻻزدي اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻮاﺳﻄﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(323‬‬‫]‪ [13‬اﻟﯿﺰﯾﺪي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(310‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪78 :‬‬‫اﺑﻦ ﮐﺎﻣﻞ ]‪ ،[1‬و أﺑﻮ ﻋﻤﺮ اﻟﺰاﻫﺪ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻘﺴﻢ ]‪ ،[2‬و آﺧﺮون‪.‬‬‫ﻣﻮﻟـﺪه ﺳـﻨﮥ ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و اﺑﺘﺪأ ﺑﺎﻟﻄﻠﺐ ﺳـﻨﮥ ﺳﺖ ﻋﺸـﺮة‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﺑﺮع ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻻدب و ﻟﻮ ﺳـﻤﻊ اذ ذاك ﻟﺴـﻤﻊ ﻣﻦ ﻋﻔﺎن ]‪ ،[3‬و ذوﯾـﻪ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ‬‫أﺧﺮﺟﺘﻪ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﮑﺘﺎب‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻦ اﻟﻘﻮارﯾﺮي ﻣﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ ]‪ :[4‬ﮐﺎن ﺛﻌﻠﺐ ﺛﻘﮥ ﺣﺠﮥ‪ ،‬دﯾﻨﺎ ﺻﺎﻟﺤﺎ‪ ،‬ﻣﺸﻬﻮرا ﺑﺎﻟﺤﻔﻆ ‪...‬‬‫اﻟﯽ أن ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل اﻟﻤﺒﺮد‪ :‬اﻋﻠﻢ اﻟﮑﻮﻓﯿﯿﻦ ﺛﻌﻠﺐ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮ ﻟﻪ اﻟﻔﺮاء ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻻ ﯾﻌﺸﺮه ‪ -‬اﻟﺦ ]‪.[5‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ‪ ،‬ﺛﻌﻠﺐ‪ ،‬ﻋﻼﻣﻪ‪ ،‬و ﻣﺤـﺪث‪ ،‬و ﺷـﯿﺦ ﻟﻐﺖ‪ ،‬و ﻋﺮﺑﯿﺖ‪ ،‬و ﻣﻘﺪم در ﻧﺤﻮ ﮐﻮﻓﯿﯿﻦ اﺳﺖ‪ ،‬و ﭼﻮن ﮐﻪ از ﻗﻮارﯾﺮي‬‫ﺻـﺪ ﻫﺰار ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﻨﯿﺪه‪ ،‬ذﻫﺒﯽ او را از ﺣﻔﺎظ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﻤﺮده‪ ،‬و ﺧﻄﯿﺐ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﮐﺮده ﺑﺂﻧﮑﻪ ﺛﻌﻠﺐ ﺛﻘﮥ و ﺣﺠﺖ‪ ،‬و دﯾﻦ و ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬و‬‫ﻣﺸـﻬﻮر ﺑﺎﻟﺤﻔـﻆ ﺑﻮده‪ ،‬و ﻣﺒﺮد ﮔﻔﺘﻪ ﮐﻪ او را ﻋﻠﻢ ﮐﻮﻓﯿﯿﻦ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﺮ ﮔـﺎه ﮐﺴـﯽ ذﮐﺮ ﻓﺮاء ﺑﻤﻘـﺎﺑﻠﻪ ﺛﻌﻠﺐ ﮐﺮد‪ ،‬ﻣﺒﺮد اﻓﺎده ﮐﺮد ﮐﻪ ﻓﺮاء‬‫ﺑﯿﮏ دﻫﻢ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﺛﻌﻠﺐ ﻧﻤﯽرﺳﺪ‬‫‪ -7‬أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﻤﺒﺮ‬‫اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﻣﺒﺮد ﻧﯿﺰ ﻟﻔﻆ »ﻣﻮﻟﯽ« را ﺑﻪ اوﻟﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﮐﺮده‬‫اﻣـﺎ ﺣﮑﻢ أﺑﻮ اﻟﻌﺒـﺎس ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾـﺪ اﻟﻤـﺒﺮد ﺑﻤﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ [1] ،‬أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﮐﺎﻣـﻞ‪ :‬ﺑﻦ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺷـﺠﺮة أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻘﺎﺿـﯽ‬‫اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(350‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻘﺴﻢ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﻘﺮئ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(354‬‬‫]‪ [3‬ﻋﻔﺎن‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(220‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 64‬از ‪206‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(463‬‬‫]‪ [5‬ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ج ‪.2/666‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪79 :‬‬‫ﭘﺲ ﺟﻨﺎب ﺳﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ ]‪ [1‬رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻨﻪ و أرﺿﺎه در »ﺷﺎﻓﯽ« ﻓﺮﻣﻮده‪:‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﻤﺒﺮد ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟﻤﺘﺮﺟﻢ ﺑﺎﻟﻌﺒﺎرة ﻋﻦ ﺻﻔﺎت اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪:‬‬‫ﺗﺄوﯾﻞ )اﻟﻮﻟﯽ(‪ :‬اﻟﺬي ﻫﻮ أوﻟﯽ‪ :‬أي أﺣﻖ‪ ،‬و ﻣﺜﻠﻪ )اﻟﻤﻮﻟﯽ( ]‪.[2‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ وﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ اوﻟﯽ و اﺣﻖ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﻮﻟﯽ ﻣﺜﻞ وﻟﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ آن ﻫﻢ ﺑﻤﻌﻨﯽ اوﻟﯽ و اﺣﻖ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫و ﻣﺒﺮد از ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ اﺳﺎﻃﯿﻦ ﺟﻠﯿﻞ اﻟﺸﺄن‪ ،‬و ﻧﺤﺎرﯾﺮ ﻣﻬﺮه اﻋﯿﺎن اﺳﺖ‪ ،‬و ﻋﻮاﻟﯽ ﻣﺤﺎﻣـﺪ‪ ،‬و ﺟﻼﺋﻞ ﻣﺤﺎﺳﻦ او‪ ،‬ﺳﺎﺑﻘﺎ در ﺟﺰء اول اﯾﻦ ﺟﻠـﺪ‪،‬‬‫از ﺗﺼـﺮﯾﺤﺎت اﺋﻤﻪ ﺑﺎرﻋﯿﻦ‪ ،‬و ﻧﻘﺎد ﻣﺎﻫﺮﯾﻦ‪ ،‬ﻣﺜﻞ اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن‪ ،‬و ذﻫﺒﯽ‪ ،‬و ﺻـﻔﺪي‪ ،‬و ﯾﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﺳﯿﻮﻃﯽ ﺷﻨﯿﺪي ]‪ ،[3‬ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات ﺳﺎﺑﻘﻪ‬‫در اﯾﻨﺠﺎ ﻫﻢ ذﮐﺮ ﻣﯽﺷﻮد‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺒﺮد ﺑﮕﻔﺘﺎر ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة« و »اﻟﻤﺰﻫﺮ«‬‫ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻠﻐﻮﯾﯿﻦ و اﻟﻨﺤﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻻﮐﺒﺮ اﻻزدي اﻟﺒﺼـﺮي أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﻤﺒﺮد‪ ،‬اﻣﺎم اﻟﻌﺮﺑﯿـﮥ ﺑﺒﻐـﺪاد ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬أﺧـﺬ ﻋﻦ اﻟﻤﺎزﻧﯽ ]‪ ،[4‬و أﺑﯽ ﺣـﺎﺗﻢ‬‫اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ ]‪.[5‬‬‫و روي ﻋﻨﻪ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺼﻔﺎر ]‪ ،[6‬و ﻧﻔﻄـﻮﯾﻪ‪ ،‬و اﻟﺼﻮﻟﯽ ]‪ ،[7‬و ﮐﺎن ﻓﺼﯿﺤﺎ ﺑﻠﯿﻐﺎ‪ [1] ،‬ﺳـﯿﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء ذو اﻟﻤﺠﺪﯾﻦ اﻟﺸﺮﯾﻒ اﻟﻤﺮﺗﻀﯽ ﻋﻠﻢ‬‫اﻟﻬﺪي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ )‪.(436‬‬‫]‪ [2‬ﺗﻠﺨﯿﺺ ﻟا ﺸﺎﻓﯽ ﺗﺄﻟﯿﻒ اﻟﺸﯿﺦ اﻟﻄﻮﺳﯽ ج ‪ 2/15‬ط اﻟﻨﺠﻒ اﻻﺷﺮف‪.‬‬‫]‪ [3‬ﺗﺮﺟﻤﮥ اﻟﻤﺒﺮد ﺗﻮﺟﺪ ﻓﯽ وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪ -4/313‬و اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪.2/80‬‬‫]‪ [4‬ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ ﺑﻘﯿﮥ أﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻤﺎزﻧﯽ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(294‬‬‫]‪ [5‬أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪ :‬ﺳﻬﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻠﻐﻮي ﺳﺎﮐﻦ اﻟﺒﺼﺮة اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺣﺪود )‪.(250‬‬‫]‪ [6‬اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺼﻔﺎر‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(301‬‬‫]‪ [7‬اﻟﺼﻮﻟﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(335‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪80 :‬‬‫ﻣﻔﻮﻫﺎ ﺛﻘﮥ‪ ،‬اﺧﺒﺎرﯾﺎ‪ ،‬ﻋﻼﻣﮥ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ »ﻧﻮادر« و »ﻇﺮاﻓﮥ«‪ ،‬و ﮐﺎن ﺟﻤﯿﻼ ﻻ ﺳﯿﻤﺎ ﻓﯽ ﺻﺒﺎه‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺴﯿﺮاﻓﯽ ]‪ [1‬ﻓﯽ »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻨﺤﺎة اﻟﺒﺼﺮﯾﯿﻦ«‪ :‬و ﻫﻮ ﻣﻦ ﺛﻤﺎﻟﮥ ﻗﺒﯿﻠﮥ ﻣﻦ اﻻزد و ﻓﯿﻪ ﯾﻘﻮل ﻋﺒﺪ اﻟﺼﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻌﺬل ]‪:[2‬‬‫ﺳﺄﻟﻨﺎ ﻋﻦ ﺛﻤﺎﻟﮥ ﮐﻞ ﺣﯽ ﻓﻘﺎل اﻟﻘﺎﺋﻠﻮن و ﻣﻦ ﺛﻤﺎﻟﮥ‬‫ﻓﻘﻠﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﻣﻨﻬﻢ ﻓﻘﺎﻟﻮا زدﺗﻨﺎ ﺑﻬﻢ ﺟﻬﺎﻟﮥ‬‫ﻗـﺎل‪ :‬و ﮐـﺎن اﻟﻨـﺎس ﺑﺎﻟﺒﺼـﺮة ﯾﻘﻮﻟﻮن‪ :‬ﻣـﺎ رأي اﻟﻤﺒﺮد ﻣﺜـﻞ ﻧﻔﺴﻪ‪ ،‬و ﻟﻤـﺎ ﺻـﻨﻒ اﻟﻤـﺎزﻧﯽ ﮐﺘﺎب »اﻻﻟﻒ و اﻟﻼم« ﺳﺄل اﻟﻤﺒﺮد ﻋﻦ دﻗﯿﻘﻪ و‬‫ﻋﻮﯾﺼﻪ‪ ،‬ﻓﺎﺟﺎﺑﻪ ﺑﺎﺣﺴﻦ ﺟﻮاب ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬ﻓﺎﻧﺖ اﻟﻤﺒﺮد »ﺑﮑﺴﺮ اﻟﺮاء«‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻧﻔﻄﻮﯾﻪ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ اﺣﻔﻆ ﻟﻼﺧﺒﺎر ﺑﻐﯿﺮ أﺳﺎﻧﯿﺪ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪:‬‬‫»ﻣﻌﺎﻧﯽ اﻟﻘﺮآن«‪» ،‬اﻟﮑﺎﻣﻞ«‪ ،‬و »اﻟﻤﻘﺘﻀﺐ«‪» ،‬اﻟﺮوﺿـﮥ«‪» ،‬اﻟﻤﻘﺼﻮر و اﻟﻤﻤـﺪود«‪» ،‬اﻻﺷـﺘﻘﺎق«‪» ،‬اﻟﻘﻮاﻓﯽ«‪» ،‬اﻋﺮاب اﻟﻘﺮآن«‪» ،‬ﻧﺴﺐ ﻋﺪﻧﺎن و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 65‬از ‪206‬‬‫ﻗﺤﻄـﺎن«‪» ،‬اﻟﺮد ﻋﻠﯽ ﺳـﯿﺒﻮﯾﻪ«‪» ،‬ﺷـﺮح ﺷﻮاﻫـﺪ«‪ ،‬اﻟﮑﺘـﺎب »ﺿـﺮورة اﻟﺸـﻌﺮ«‪» ،‬اﻟﻌﺮوض« »ﻣـﺎ اﺗﻔـﻖ ﻟﻔﻈﻪ و اﺧﺘﻠـﻒ ﻣﻌﻨـﺎه« »ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﻨﺤـﺎة‬‫اﻟﺒﺼﺮﯾﯿﻦ« و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺴﯿﺮاﻓﯽ‪ :‬و ﮐﺎن ﺑﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻦ ﺛﻌﻠﺐ ﻣﻦ اﻟﻤﻨﺎﻓﺮة ﻣﺎﻻ ﺧﻔﺎء ﻓﯿﻪ‪ ،‬و اﮐﺜﺮ اﻫﻞ اﻟﺘﺤﺼﯿﻞ ﯾﻔﻀﻠﻮﻧﻪ ‪ -‬اﻟﺦ ]‪.[3‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻣﺰﻫﺮ« ﻧﻘﻼ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﯿﺐ آورده‪:‬‬‫و أﺧـﺬ اﻟﻨﺤﻮ ﻋﻦ اﻟﻤـﺎزﻧﯽ و اﻟﺠﺮﻣﯽ ﺟﻤﺎﻋـﮥ‪ ،‬ﺑﺮع ﻣﻨﻬﻢ أﺑﻮ اﻟﻌﺒـﺎس اﻟﻤـﺒﺮد‪ [1] ،‬اﻟﺴـﯿﺮاﻓﯽ‪ :‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻠّﻪ ﺑﻦ اﻟﻤﺮزﺑﺎن أﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ‬‫اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(368‬‬‫]‪ [2‬ﻋﺒﺪ اﻟﺼﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻌﺬل‪ :‬ﺑﻦ ﻏﯿﻼن ﺑﻦ اﻟﺤﮑﻢ اﻟﻌﺒﺪي اﻟﺸﺎﻋﺮ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻬﺠﺎء اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﻧﺤﻮ )‪.(240‬‬‫]‪ [3‬ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة‪ 116 /‬ط ﺑﯿﺮوت‪..‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪81 :‬‬‫ﻓﻠﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ وﻗﺘﻪ و ﻻ ﺑﻌﺪه ﻣﺜﻠﻪ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ اﺧﺬ أﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﻟﺰﺟﺎج‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻟﺴﺮاج ]‪ ،[1‬و ﻣﺒﺮﻣﺎن ]‪ ،[2‬و اﮐﺎﺑﺮ ﻣﻦ ﻟﻘﯿﻨﺎ ﻣﻦ اﻟﺸﯿﻮخ‬‫ﺳﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ ﮐﻪ ﻧﺎﻗﻞ ﻗﻮل ﻣﺒﺮد اﺳﺖ ﻣﻮرد ﺗﻌﻈﯿﻢ ﻋﻠﻤﺎء ﺗﺎرﯾﺦ و رﺟﺎل اﺳﺖ‬‫و از آﻧﺠﺎ ﮐﻪ ﺑﻮاﺳـﻄﻪ ﺟﻨﺎب ﺳـﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀـﯽ ﻃﺎب ﺛﺮاه‪ ،‬ﻋﺒﺎرت ﻣﺒﺮد ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ﺷـﺪ‪ ،‬ﻣﺤﺘﻤﻞ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺘﻌﺼﺒﯽ ﺑﻤﻼﺣﻈـﮥ آن‪ ،‬ﻣﺎروار ﺑﺮ‬‫ﺧـﻮد ﺑﭙﯿﭽـﺪ‪ ،‬و ﮔﺮدن ﮐـﺒﺮ و ﻏﺮور ﺑﺮ دارد‪ ،‬و ﺣﺮف ﺗﺸـﮑﯿﮏ و ﺗﻤﺮﯾﺾ ﺑﺮ زﺑـﺎن آرد‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺮاي ﺗﻨﮑﯿﺲ رأس‪ ،‬و ازاﺣﻪ وﺳﻮاس او‪،‬‬‫ﺗﺬﮐﯿﺮش ﺑﺪرر و ﻏﺮر ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺑﺎﻫﺮه‪ ،‬و ﺟﻮاﻫﺮ زواﻫﺮ ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻓﺎﺧﺮه آن ﺟﻨﺎب‪ ،‬ﮐﻪ اﺋﻤﻪ و اﺳﺎﻃﯿﻦ و اﻋﯿﺎن ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﺳـﻨﯿﻪ‪ ،‬ﺑﺎﻟﺠﺎء ﺣﻖ ذﮐﺮ‬‫ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و ﺳﺎﺑﻘـﺎ در ﺟﺰء اول اﯾﻦ ﺟﻠـﺪ ذﮐﺮ ﮐﺮدﯾﻢ‪ ،‬ﮐـﺎﻓﯽ و واﻓﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﯿﺎﻧﺶ آﻧﮑﻪ از ﻋﺒﺎرت اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ]‪[3‬‬‫ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺟﻨﺎب ﺳـﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ‪ ،‬ﻧﻘﯿﺐ ﻃﺎﻟﺒﯿﻦ ﺑﻮده‪ ،‬و اﻣﺎم ﺑﻮد در ﻋﻠﻢ ﮐﻼم و ادب و ﺷﻌﺮ‪ ،‬و ﮐﺘﺎب »ﻏﺮر و درر« آن ﺟﻨﺎب ﻧﻬﺎﯾﺖ‬‫ﺟﻠﯿﻞ اﻟﺸﺄن و ﻋﻈﯿﻢ اﻟﻤﺮﺗﺒﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ در ﺣﻖ آن ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﮐﻪ آن ﮐﺘﺎﺑﯽ اﺳﺖ ﻣﻤﺘﻊ ﮐﻪ دﻻﻟﺖ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﺑﺮ ﻓﻀﻞ ﮐﺜﯿﺮ و ﺗﻮﺳﻊ در اﻃﻼع ﺑﺮ‬‫ﻋﻠﻮم‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻧﻤﻮده ﺑﮑﺜﺮت ﻓﻀﺎﺋﻞ و ﻣﻠﺢ آن ﺟﻨﺎب‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از آن ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺑﺴﺎم ]‪ ،[4‬ﺟﻨﺎب ﺳﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ را در ﮐﺘﺎب »ذﺧﯿﺮه« ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ ،‬و ﺑﻤﺪح و ﺛﻨﺎي آن ﺟﻨﺎب‪ ،‬ذﺧﯿﺮه ﺷﺮف‬‫اﻧـﺪوﺧﺘﻪ‪ ،‬و ﮔﻔﺘﻪ آﻧﭽﻪ ﺣﺎﺻـﻠﺶ اﯾﻦ اﺳﺖ‪ :‬ﮐﻪ اﯾﻦ ﺷـﺮﯾﻒ‪ ،‬اﻣﺎم اﺋﻤﻪ ﻋﺮاق اﺳﺖ ]‪ [1‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻟﺴـﺮاج‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺴﺮي ﻟا ﺒﻐﺪادي‬‫اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(316‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺒﺮﻣﺎن‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻌﺴﮑﺮي اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(354‬‬‫]‪ [3‬وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪.3/313‬‬‫]‪ [4‬اﺑﻦ ﺑﺴﺎم‪ :‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺑﺴﺎم اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(542‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪82 :‬‬‫در اﺧﺘﻼـف و اﺗﻔـﺎق‪ ،‬و ﺑﺴﻮي آن ﺟﻨـﺎب ﭘﻨـﺎه آوردهاﻧـﺪ ﻋﻠﻤـﺎء ﻋﺮاق‪ ،‬و ﻧﯿﺰ از آن ﺟﻨـﺎب اﺧـﺬ ﮐﺮدهاﻧـﺪ ﻋﻠﻤـﺎي ﻋﺮاق‪ ،‬و آن ﺟﻨـﺎب‬‫ﺻـﺎﺣﺐ ﻣـﺪارس ﻋﺮاق اﺳﺖ‪ ،‬و ﺟﺎﻣﻊ ﺷﺎرد و آﻧﺲ آن اﺳﺖ‪ ،‬و اﺧﺒﺎر آن ﺟﻨﺎب داﺋﺮ و ﺳﺎﺋﺮ‪ ،‬و اﺷـﻌﺎرش ﻣﻌﺮوف و ﻣﺸـﻬﻮر‪ ،‬و ﻣﺂﺛﺮ و‬‫آﺛﺎر آن ﺟﻨﺎب در راه ﺧﺪا ﻣﺤﻤﻮد و ﺗﺂﻟﯿﻒ آن ﺟﻨﺎب در دﯾﻦ‪ ،‬و ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﺶ در أﺣﮑﺎم ﻣﺴـﻠﻤﯿﻦ از آن ﻗﺒﯿﻞ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷـﻬﺎدت ﻣﯽدﻫﺪ‬‫ﺑﺮ آﻧﮑﻪ آن ﺟﻨﺎب ﻓﺮع اﯾﻦ اﺻﻮل‪ ،‬و از اﻫﻞ اﯾﻦ ﺑﯿﺖ ﺟﻠﯿﻞ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 66‬از ‪206‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ ﮐﻪ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺳﻨﯿﻪ و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﻠﯿﻪ او از زﺑﺎن اﺳﺎﻃﯿﻦ ﻗﻮم ﺷﻨﯿﺪي‪ ،‬ﻧﯿﺰ ﻣﺜﻞ اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن در ﺗﻌﻈﯿﻢ و ﺗﺒﺠﯿﻞ‪ ،‬و ﻣﺪح‬‫و ﺛﻨـﺎء ﺳـﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀـﯽ ﻃـﺎب ﺛﺮاه ﮐﻮﺷـﯿﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﮐﺮده ﺑـﺂﻧﮑﻪ آن ﺟﻨﺎب ﻧﻘﯿﺐ ﻃﺎﻟﺒﯿﻦ و اﻣﺎم در ﻋﻠﻢ ﮐﻼم و ادب و ﺷـﻌﺮ‬‫ﺑﻮده‪ ،‬و در ﻣﺪح ﮐﺘﺎب »ﻏﺮر و درر« آن ﺟﻨﺎب ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﮐﻪ آن ﻣﺸـﺘﻤﻞ اﺳﺖ ﺑﺮ ﻓﻨﻮن از ﻣﻌﺎﻧﯽ ادب‪ ،‬و ﺗﮑﻠﻢ ﮐﺮده در آن ﺑﺮ ﻧﺤﻮ و ﻟﻐﺖ‬‫و ﻏﯿﺮ آن‪ ،‬و آن ﮐﺘﺎﺑﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ دﻻﻟﺖ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﺑﺮ ﻓﻀﻞ ﮐﺒﯿﺮ‪ ،‬و ﺗﻮﺳﻊ در اﻃﻼع ﺑﺮ ﻋﻠﻮم‪.‬‬‫و ﺑﻌﺪ اﯾﻦ وﺻﻒ و ﺛﻨﺎ‪ ،‬ﻣﺪح ﻋﻈﯿﻢ‪ ،‬و ﺗﺒﺠﯿﻞ ﺟﻠﯿﻞ آن ﺟﻨﺎب از اﺑﻦ ﺑﺴﺎم ﮐﻪ اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن آورده‪ ،‬ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ ،‬و در آﺧﺮ ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻧﻤﻮده‪،‬‬‫ﺑﺂﻧﮑﻪ ﻣﻠﺢ ﺷﺮﯾﻒ ﻣﺮﺗﻀﯽ و ﻓﻀﺎﺋﻞ آن ﺟﻨﺎب ﺑﺴﯿﺎر اﺳﺖ ]‪.[1‬‬‫و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺑﺴﺎم‪ ،‬ﻣﺎدح ﺟﻨﺎب ﺳﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ‪ ،‬از اﮐﺎﺑﺮ ﻓﻀﻼي اﻋﻼم‪ ،‬و اﺟﻠﻪ ﻣﻬﺮه ﻓﺨﺎم اﺳﺖ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫اﻟﺨﺼﺎل ]‪ ،[2‬ﮐﻪ ]‪ [1‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 3/55‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺨﺼﺎل‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻃﯿﺐ ﺑﻦ ﻓﺮج ﺑﻦ اﺑﯽ اﻟﺨﺼﺎل اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ اﻟﻤﻘﺘﻮل )‪.(540‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪83 :‬‬‫ﺣـﺎﺋﺰ اﻧﻮاع ﺧﺼـﺎل ﻓﻀﻞ و ﮐﻤﺎل اﺳﺖ‪ ،‬او را ﺑﻨﻬﺎﯾﺖ ﻣـﺪح و ﺛﻨﺎ ﺳـﺘﻮده‪ ،‬و ﻗﺼﺐ ﻣﺴﺎﺑﻘﺖ در ﺗﻌﻈﯿﻢ و ﺗﺒﺠﯿﻞ او رﺑﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻣﺤﯿﯽ‬‫اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟﻤﺮاﮐﺸﯽ ]‪ [1‬در ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻌﺠﺐ ﻓﯽ ﺗﻠﺨﯿﺺ اﺧﺒﺎر اﻟﻤﻐﺮب« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻟﻢ ﯾﺰل اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ ﯾﻌﻨﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺗﺎﺷﻔﯿﻦ ]‪ [2‬ﻣﻦ اول اﻣﺎرﺗﻪ ﯾﺴﺘﺪﻋﯽ اﻋﯿﺎن اﻟﮑﺘﺎب ﻣﻦ ﺟﺰﯾﺮة اﻻﻧﺪﻟﺲ‪ ،‬و ﺻﺮف ﻋﻨﺎﯾﺘﻪ‬‫اﻟﯽ ذﻟـﮏ‪ ،‬ﺣﺘﯽ اﺟﺘﻤﻊ ﻟﻪ ﻣﻨﻬﻢ ﻣـﺎ ﻟﻢ ﯾﺠﺘﻤﻊ ﻟﻤﻠﮏ‪ ،‬ﮐﺎﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ اﻟﺠـﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻻﺟـﺪب ]‪ ،[3‬أﺣـﺪ رﺟﺎل اﻟﺒﻼﻏﮥ‪ ،‬و اﺑﯽ ﺑﮑﺮ‬‫ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻘﺒﻄﺮﻧﮥ‪ ،‬و اﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺨﺼﺎل‪ ،‬و أﺧﯿﻪ أﺑﯽ ﻣﺮوان ]‪ ،[4‬و أﺑﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﺠﯿﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪون ]‪ [5‬ﻟا ﻤﺬﮐﻮر آﻧﻔﺎ ﻓﯽ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﯾﮑﺜﺮ ذﮐﺮﻫﻢ‪.‬‬‫و ﮐـﺎن ﻣﻦ ﻧا ﺒﻬﻬﻢ ﻋﻨـﺪه‪ ،‬و أﮐﺒﺮﻫﻢ ﻣﮑﺎﻧـﮥ ﻟـﺪﯾﻪ‪ ،‬أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺨﺼﺎل و ﺣﻖ ﻟﻪ ذﻟﮏ‪ ،‬إذ ﻫﻮ آﺧﺮ اﻟﮑﺘﺎب‪ ،‬واﺣـﺪ ﻣﻦ‬‫اﻧﺘﻬﯽ إﻟﯿﻪ ﻋﻠﻢ اﻵداب‪ ،‬و ﻟﻪ ﻣﻊ ذﻟﮏ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﻘﺮآن و اﻟﺤـﺪﯾﺚ و اﻻﺛﺮ و ﻣﺎ ﯾﺘﻌﻠﻖ ﺑﻬﺬه اﻟﻌﻠﻮم اﻟﺒﺎع ]‪ [6‬اﻻرﺣﺐ‪ ،‬و اﻟﯿﺪ اﻟﻄﻮﻟﯽ‪ ،‬ﻓﻤﻤﺎ‬‫اﺧﺘﺎر ﻟﻪ رﺣﻤﮥ اﻟّﻠﻪ ﻓﺼﻮل ﻣﻦ رﺳﺎﻟﮥ ﮐﺘﺐ ﺑﻬﺎ ﻣﺮاﺟﻌﺎ ﻟﺒﻌﺾ اﺧﻮاﻧﻪ ﻋﻦ رﺳﺎﻟﮥ وردت ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﯾﺴﺘﺪﻋﯽ ﻓﯿﻬﺎ ﻣﻨﻪ ﺷﯿﺌﺎ ﻣﻦ ﮐﻼﻣﻪ‪ ،‬و ﻫﺬا‬‫اﻟﺮﺟـﻞ ﺻـﺎﺣﺐ اﻟﺮﺳﺎﻟـﮥ ﻫﻮ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺑﺴﺎم ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب »اﻟـﺬﺧﯿﺮة« وﺻﻞ ﻣﻦ ]‪ [1‬اﻟﻤﺮاﮐﺸـﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻮرخ‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(642‬‬‫]‪ [2‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺗﺎﺷﻔﯿﻦ اﻟﻠﻤﺘﻮﻧﯽ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻣﻦ أﻣﺮاء ﻣﺮاﮐﺶ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(537‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻦ اﻟﺠﺪ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻔﻬﺮي اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(515‬‬‫]‪ [4‬أﺑﻮ ﻣﺮوان‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد أﺑﯽ اﻟﺨﺼﺎل اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(539‬‬‫]‪ [5‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﺠﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪون اﻟﻔﻬﺮي اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(527‬‬‫]‪ [6‬اﻟﺒﺎع اﻻرﺣﺐ‪ :‬اﻟﺒﺎع‪ :‬ﻗﺪر ﻣﺪ اﻟﯿﺪﯾﻦ و ﻫﯽ ﮐﻨﺎﯾﮥ ﻋﻦ اﻻﻗﺘﺪار اﻟﻮﺳﯿﻊ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪84 :‬‬‫اﻟﺴـﯿﺪ اﻟﻤﺴﺘﺮق و اﻟﻤﺎﻟﮏ اﻟﻤﺴـﺘﺤﻖ وﺻﻞ اﻟﱠﻠﻪ اﻧﻌﺎﻣﻪ ﻟﺪﯾﻪ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﻗﺼﺮ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟﺒﻠﯿﻎ‪ ،‬و اﺳﺘﺪراﺟﻪ اﻟﻤﺮﯾﻎ ]‪ ،[1‬ﻓﻠﻮ ﻻ ان ﯾﺼﻠﺪ‬‫زﻧﺪ اﻗﺘﺪاﺣﻪ‪ ،‬و ﯾﺮﻗﺪ ﻃﺮف اﻓﺘﺘﺎﺣﻪ‪ ،‬و ﺗﻨﻘﺒﺾ ﯾﺪ اﻧﺒﺴﺎﻃﻪ‪ ،‬و ﺗﻐﺒﻦ ﺻﻔﻘﮥ اﻏﺘﺒﺎﻃﻪ‪ ،‬ﻟﻠﺰﻣﺖ ﻣﻌﻪ ﻣﺮﮐﺰ ﻗﺪري‪ ،‬و ﺻﻨﺖ ﺳﺮﯾﺮة ﺻﺪري‪ ،‬ﻟﮑﻨﻪ‬‫ﺑﻨﻔﺜﺎت ﺳـﺤﺮه ﯾﺴـﻤﻊ اﻟﺼﻢ‪ ،‬و ﯾﺴـﺘﻨﺰل اﻟﻌﺼﻢ ]‪ ،[2‬و ﯾﻘﺘﺎد اﻟﺼـﻌﺐ ﻓﯿﺼـﺤﺐ‪ ،‬و ﯾﺴـﺘﺪر اﻟﺼـﺨﻮر ﻓﺘﺤﻠﺐ‪ ،‬و ﻟﻤﺎ ﻓﺠﺄﻧﯽ اﺑﺘـﺪاؤه‪ ،‬و ﻗﺮع‬‫ﺳﻤﻌﯽ ﻧـﺪاوة‪ ،‬ﻓﺰﻋﺖ اﻟﯽ اﻟﻔﮑﺮ‪ ،‬و ﺧﻔﻖ اﻟﻘﻠﺐ ﺑﯿﻦ اﻻﻣﻦ و اﻟﺤﺬر‪ ،‬ﻓﻄﺎردت ﻣﻦ اﻟﻔﻘﺮ أواﺑﺪ ﻗﻔﺮ‪ ،‬و ﺷﻮارد ﻋﻔﺮ‪ ،‬ﺗﻐﺒﺮ ﻓﯽ وﺟﻪ ﺳﺎﺋﻘﻬﺎ‪ ،‬و‬‫ﻻ ﯾﺘﻮﺟﻪ اﻟﻠﺤﺎق ﻟﻮﺟﯿﻬﻬﺎ و ﻻﺣﻘﻬﺎ‪ ،‬ﻓﻌﻠﻤﺖ اﻧﻬﺎ اﻻﻫﺎﺑﮥ و اﻟﻤﻬﺎﺑﮥ و اﻻﺳﺘﺮاﺑﮥ ﺣﺘﯽ أﯾﺄﺳﺘﻨﯽ اﻟﺨﻮاﻃﺮ‪ ،‬و اﺧﻠﻔﺘﻨﯽ اﻟﻤﻮاﻃﺮ‪ ،‬اﻻ زﺑﺮﺟﺎ ﯾﻌﻘﺐ‬‫ﺟﻮادا‪ ،‬و ﺑﻬﺮﺟـﺎ ﻻـ ﯾﺤﺘﻤـﻞ اﻧﺘﻘﺎدا‪ ،‬و اﻧﯽ ﻟﻤﺜﻠﯽ و اﻟﻘﺮﯾﺤـﮥ ﻣﺮﺟﺎة‪ ،‬و اﻟﺒﻀﺎﻋـﮥ ﻣﺰﺟﺎة‪ ،‬ﺑﺒﺮاﻋـﮥ اﻟﺨﻄﺎب و ﺑﺰاﻋـﮥ اﻟﮑﺘﺎب‪ ،‬و ﻟﻮ ﻻ دروس‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 67‬از ‪206‬‬‫ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺒﯿﺎن‪ ،‬و اﺳﺘﯿﻼء اﻟﻌﻔﺎء ﻋﻠﯽ ﻫـﺬا اﻟﺸﺄن‪ ،‬ﻟﻤﺎ ﻓﺎز ﻟﻤﺜﻠﯽ ﻓﯿﻪ ﻗﺪح‪ ،‬و ﻻ ﺗﺤﺼﻞ ﻟﯽ ﻓﯽ ﺳﻮﻗﻪ رﺑﺢ‪ ،‬ﻟﮑﻨﻪ ﺟﻮ ﺧﺎل و ﻣﻀـﻤﺎر ﺟﻬﺎل‪ ،‬و‬‫ﻫﯽ ﺣﮑﻤـﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ اﻟﺨﻠﻖ‪ ،‬و ﻗﺴـﻤﺘﻪ ﻟﻠﺮزق‪ ،‬و اﻧﺎ أﻋﺰك اﻟﱠﻠﻪ ارﺑﺄ ﺑﻘـﺪر اﻟـﺬﺧﯿﺮة ﻋﻦ ﻫـﺬه اﻟﻨﺘﻒ اﻻﺧﯿﺮة‪ ،‬و أري اﻧﻬﺎ ﻗﺪ ﺑﻠﻐﺖ ﻣﺪاﻫﺎ‪ ،‬و‬‫اﺳـﺘﻮﻓﺖ ﺣﻼﻫﺎ و اﻧﺎ أﺧﺸـﯽ اﻟﻘﺪح ﻓﯽ اﺧﺘﯿﺎرك‪ ،‬و اﻻﺧﻼل ﺑﻤﺨﺘﺎرك‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ ﻓﻮ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺎ ﻣﻦ ﻋﺎدﺗﯽ أن اﺛﺒﺖ ﻣﺎ أﮐﺘﺐ ﻓﯽ رﺳﻢ‬‫ﯾﻨﻘـﻞ و ﻻ ﻓﯽ وﺿﻊ اﻟﻤﺮاﺗﺐ ﻋﻨـﺪﻧﺎ ﻣﺨﺎﻃﺐ‪ ،‬ﻧﺤﺘﻔﺰ ﻟﻪ و ﻧﺤﺘﻔﻞ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ﻫﻮ ﻋﻔﻮ ﻓﮑﺮ و ﯾﺴـﯿﺮ ذﮐﺮ‪ ،‬و ﻋـﺬرا أﻋﺰك اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻓﺎﻧﯽ ﺧﻄﻄﺖ ﻣﺎ‬‫ﺧﻄﻄﺘﻪ و اﻟﻨﻮم ﻣﻐﺎزل‪ ،‬و اﻟﻘﺮ ﻣﻨﺎزل‪ ،‬و اﻟﺮﯾﺢ ﺗﻠﻌﺐ ﺑﺎﻟﺴﺮاج و ﺗﺼﻮل ﻋﻠﯿﻪ ﺻﻮﻟﮥ اﻟﺤﺠﺎج ‪ -‬اﻟﺦ ]‪.[3‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ ﮐﻪ ﺟﻼﻟﺖ ﺷﺄن‪ ،‬و ﻋﻈﻤﺖ ﻣﺮﺗﺒﮥ‪ ،‬و ﮐﻤﺎل ﺗﺤﻘﯿﻖ ]‪ [1‬اﻟﻤﺮﯾﻎ‪ :‬اﻟﻤﺮﯾﺪ و اﻟﻄﺎﻟﺐ ﻋﻠﯽ وﺟﻪ اﻟﻤﮑﺮ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻌﺼﻢ )ﺑﻀﻢ اﻟﻌﯿﻦ و ﺳﮑﻮن اﻟﺼﺎد أو ﺿﻤﻬﺎ أﯾﻀﺎ( ﺑﻘﯿﮥ ﮐﻞ ﺷﯽء‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻤﻌﺠﺐ ص ‪.123‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪85 :‬‬‫و ﺗﻨﻘﯿـﺪ او‪ ،‬ﻣﺴـﺘﻐﻨﯽ از ﺑﯿـﺎن‪ ،‬در »ﻟﺴـﺎن اﻟﻤﯿﺰان« ﻧﻬﺎﯾﺖ ﻣـﺪح و ﺛﻨﺎي آن ﺟﻨﺎب ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ از اﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﯽ ]‪ [1‬ﻧﻘﻞ ﻧﻤﻮده آﻧﭽﻪ‬‫ﺣﺎﺻﻠﺶ اﯾﻦ اﺳﺖ‪:‬‬‫ﮐﻪ ﺳـﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀـﯽ اول ﮐﺴﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ دار ﺧﻮد را دار ﻋﻠﻢ ﮔﺮداﻧﯿﺪه‪ ،‬و ﺑﺮاي ﻣﻨﺎﻇﺮه آن را ﻣﻘﺮر ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬و ﻓﺘﻮي داده ﻗﺒﻞ از آﻧﮑﻪ ﺑﺴﻦ‬‫ﺑﯿﺴﺖ ﺳﺎل رﺳـﺪ و ﺣﺎﺻﻞ ﺑﻮد ﺑﺮاي آن ﺟﻨﺎب رﯾﺎﺳﺖ دﻧﯿﺎ و ﻋﻠﻢ ﺑﺎ ﻋﻤﻞ ﮐﺜﯿﺮ در ﺳـﺮ‪ ،‬و ﻣﻮاﻇﺒﺖ ﺗﻼوت ﻗﺮآن ﺷـﺮﯾﻒ‪ ،‬و ﻗﯿﺎم ﻟﯿﻞ‪ ،‬و‬‫اﻓﺎده ﻋﻠﻢ‪ ،‬و ﺷﻮق و ﻣﺤﺒﺖ ﻋﻠﻢ ﺑﻤﺮﺗﺒﮥ داﺷﺖ ﮐﻪ ﺑﺮ ﻋﻠﻢ ﭼﯿﺰي را اﺧﺘﯿﺎر ﻧﻤﯽﺳﺎﺧﺖ‪ ،‬و ﻋﻠﻢ ﺑﻼﻏﺖ و ﻓﺼﺎﺣﺖ ﻟﻬﺠﻪ ﻣﯽاﻓﺮاﺷﺖ‬‫ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺳﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ ﺑﮕﻔﺘﺎر اﺑﻮ اﺳﺤﺎق ﺷﯿﺮازي‬‫و ﺷـﯿﺦ أﺑﻮ اﺳـﺤﺎق ﺷـﯿﺮازي‪ ،‬ﺑﮑﻤﺎل ﺗﺒﺠﯿﻞ و ﺗﻌﻈﯿﻢ و ﺗﻔﺨﯿﻢ‪ ،‬ﺟﻨﺎب ﺳـﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ را ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﮔﻔﺘﻪ آﻧﭽﻪ ﺣﺎﺻﻠﺶ اﯾﻦ اﺳﺖ‬‫ﮐﻪ‪ :‬ﺷﺮﯾﻒ ﻣﺮﺗﻀﯽ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﺠﺄش ﺑﻮد‪ ،‬و ﮐﻼم ﻣﯽﮐﺮد ﺑﺰﺑﺎن ﻣﻌﺮﻓﺖ‪ ،‬و وارد ﻣﯽﮐﺮد ﮐﻠﻤﮥ ﻣﺴﺪدة را‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﯽﮔﺬﺷﺖ ﻣﺜﻞ ﮔﺬﺷﺘﻦ ﺗﯿﺮ‬‫در ﻧﺸﺎﻧﻪ‪ ،‬و ﻫﺮ ﮔﺎه ﺷـﺮوع ﻣﯽﮐﺮدﻧﺪ ﻣﺮدم ﮐﻼم را‪ ،‬آن ﺟﻨﺎب در ﯾﮏ ﺟﺎﻧﺐ ﻣﯽﺑﻮد‪ ،‬و ﻣﺮدم دﯾﮕﺮ در ﺟﺎﻧﺐ دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﺣﺎﺻﻞ آﻧﮑﻪ آن‬‫ﺟﻨﺎب ﺗﻨﻬﺎ ﻣﻘﺎﺑﻞ و ﻣﺰاﺣﻢ ﺳﺎﺋﺮ ﻋﻠﻤﺎء و ﻓﻀﻼ ﻣﯽﺷﺪ و دﯾﮕﺮ اﮐﺎﺑﺮ و اﺟﻠﻪ ﺑﻤﺮﺗﺒﻪ او ﻧﻤﯽرﺳﯿﺪﻧﺪ ]‪.[2‬‬‫و ﺟﻼﻟﺖ ﺷﺄن و ﻋﻠﻮ ﻣﮑﺎن أﺑﻮ اﺳـﺤﺎق ﺷﯿﺮازي‪ ،‬ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺳﺎﺑﻘﺎ درﯾﺎﻓﺘﯽ‪ ،‬ﻟﯿﮑﻦ در اﯾﻦ ﺟﺎ از ﻟﺴﺎن ﻋﻤﺪة اﻷﻋﯿﺎن ﺳﻨﯿﺎن‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﯾﺤﯿﯽ‬‫ﺑﻦ ﺷﺮف ﻧﻮوي ]‪ ،[3‬ﺑﻌﺾ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻋﺎﻟﯿﻪ و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺣﺎﻟﯿﻪ او ﺑﺎﯾﺪ ﺷـﻨﯿﺪ‪ ،‬در »ﺗﻬﺬﯾﺐ ]‪ [1‬اﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﯽ‪ :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣﻤﯿـﺪة ﺑﻦ ﻇﺎﻓﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‬‫ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻐﺴﺎﻧﯽ اﻟﻤﻮرخ اﻟﺤﻠﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(630‬‬‫]‪ [2‬ﻟﺴﺎن اﻟﻤﯿﺰان ج ‪ 4/223‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻨﻮوي‪ :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﺸﺮف ﺑﻦ ﻣﺮي ﺑﻦ ﺣﺴﻦ اﻟﺤﺰاﻣﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ أﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(676‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪86 :‬‬‫اﻻﺳﻤﺎء« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫أﺑﻮ اﺳـﺤﺎق اﻟﺸـﯿﺮازي ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﻬـﺬب« و »اﻟﺘﻨﺒﯿﻪ« و »ﺗﮑﺮر ﻓﯽ اﻟﺮوﺿﮥ« ﻫﻮ اﻻﻣﺎم أﺑﻮ اﺳـﺤﺎق اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟﺸﯿﺮازي اﻟﻔﯿﺮوزآﺑﺎدي ﻣﻨﺴﻮب اﻟﯽ ﻓﯿﺮوزآﺑﺎد )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻔﺎء( و اﺻﻠﻪ ﺑﺎﻟﻔﺎرﺳﯿﮥ )اﻟﮑﺴﺮ(‪ ،‬و ﻫﯽ ﺑﻠﯿﺪة ﻣﻦ ﺑﻼد ﻓﺎرس‪ ،‬و ﻫﻮ اﻻﻣﺎم اﻟﻤﺤﻘﻖ‬‫اﻟﻤﺘﻘﻦ و اﻟﻤـﺪﻗﻖ‪ ،‬ذو اﻟﻔﻨﻮن ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻮم اﻟﻤﺘﮑﺎﺛﺮات‪ ،‬و اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻨﺎﻓﻌـﮥ اﻟﻤﺴـﺘﺠﺎدات‪ ،‬اﻟﺰاﻫﺪ اﻟﻌﺎﺑﺪ اﻟﻮرع‪ ،‬اﻟﻤﻌﺮض ﻋﻦ اﻟﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬اﻟﻤﻘﺒﻞ‬‫ﺑﻘﻠﺒﻪ ﻋﻠﯽ اﻵـﺧﺮة‪ ،‬اﻟﺒـﺎذل ﻧﻔﺴﻪ ﻓﯽ ﻧﺼـﺮ دﯾﻦ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌـﺎﻟﯽ‪ ،‬اﻟﻤﺠـﺎﻧﺐ ﻟﻠﻬﻮي‪ ،‬أﺣـﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء اﻟﺼﺎﻟﺤﯿﻦ‪ ،‬و ﻋﺒﺎد اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺎرﻓﯿﻦ‪ ،‬اﻟﺠﺎﻣﻌﯿﻦ ﺑﯿﻦ‬‫اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﻌﺒﺎدة‪ ،‬و اﻟﻮرع و اﻟﺰﻫﺎدة اﻟﻤﻮاﻇﺒﯿﻦ ﻋﻠﯽ وﻇﺎﺋﻒ اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬اﻟﻤﺘﺒﻌﯿﻦ ﻫﺪي ﺳﯿﺪ اﻟﻤﺮﺳﻠﯿﻦ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 68‬از ‪206‬‬‫وﻟـﺪ ﺳـﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺗﺴـﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﺗﻔﻘﻪ ﺑﻔﺎرس ﻋﻠﯽ أﺑﯽ اﻟﻔﺮج اﺑﻦ اﻟﺒﯿﻀﺎوي و ﺑﺎﻟﺒﺼـﺮة ﻋﻠﯽ اﻟﺠﺰري‪ ،‬ﺛﻢ دﺧﻞ ﺑﻐﺪاد ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ‬‫ﻋﺸـﺮة و أرﺑﻌﻤﺎﺋـﮥ‪ ،‬و ﺗﻔﻘـﻪ ﻋﻠﯽ ﺷـﯿﺨﻪ اﻟﻘﺎﺿـﯽ اﻻﻣـﺎم اﻟﺠﻠﯿـﻞ أﺑﯽ اﻟﻄﯿـﺐ ]‪ [1‬اﻟﻄـﺒﺮي ﻃـﺎﻫﺮ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و ﺟﻤﺎﻋـﺎت ﻣﻦ ﻣﺸـﺎﯾﺨﻪ‬‫اﻟﻤﻌﺮوﻓﯿﻦ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻣﻦ اﻻﻣـﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﺮﻗﺎﻧﯽ ]‪) ،[2‬ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﺒـﺎء( اﻟﺒﺮﻗﺎﻧﯽ و )ﺑﮑﺴـﺮﻫﺎ( و أﺑﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺷﺎذان ]‪ ،[3‬و‬‫ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ ﻣﻦ اﻻﺋﻤﮥ اﻟﻤﺸﻬﻮرﯾﻦ‪.‬‬‫رأي رﺳﻮل ﻟا ﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﯽ اﻟﻤﻨﺎم‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬ﯾﺎ ﺷﯿﺦ‪ ،‬ﻓﮑﺎن ﯾﻔﺮح ﺑﺬﻟﮏ‪ ،‬و ﯾﻘﻮل ﺳﻤﺎﻧﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‬‫ﺷﯿﺨﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺖ أﻋﯿـﺪ ﮐﻞ درس ﻣﺎﺋﮥ ﻣﺮة‪ ،‬و إذا ﮐﺎﻧﺖ ﻓﯽ اﻟﻤﺴـﺌﻠﮥ ﺑﯿﺖ ﺷـﻌﺮ ﯾﺴﺘﺸـﻬﺪ ﺑﻪ‪ ،‬ﺣﻔﻈﺖ اﻟﻘﺼـﯿﺪة ]‪ [1‬أﺑﻮ اﻟﻄﯿﺐ اﻟﻄﺒﺮي‪:‬‬‫ﻇﺎﻫﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(450‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﺮﻗﺎﻧﯽ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻏﺎﻟﺐ اﻟﺨﻮارزﻣﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(425‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺷﺎذان‪ :‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﺎذان اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(425‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪87 :‬‬‫ﮐﻠﻬﺎ ﻣﻦ أﺟﻠﻪ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻋﺎﻣﻼ ﺑﻌﻠﻤﻪ‪ ،‬ﺻﺎﺑﺮا ﻋﻠﯽ ﺧﺸﻮﻧﮥ اﻟﻌﯿﺶ‪ ،‬ﻣﻌﻈﻤﺎ ﻟﻠﻌﻠﻢ‪ ،‬ﻣﺮاﻋﯿﺎ ﻟﻠﻌﻤﻞ ﺑﺪﻗﺎﺋﻘﻪ و ﺑﺎﻻﺣﺘﯿﺎط‪.‬‬‫ﮐـﺎن ﯾﻮﻣـﺎ ﯾﻤﺸـﯽ و ﻣﻌﻪ ﺑﻌﺾ أﺻـﺤﺎﺑﻪ ﻓﻌﺮض ﻓﯽ اﻟﻄﺮﯾﻖ ﮐﻠﺐ ﻓﺠﺮه ﺻـﺎﺣﺒﻪ‪ ،‬ﻓﻨﻬـﺎه اﻟﺸـﯿﺦ‪ ،‬و ﻗـﺎل‪ :‬أ ﻣﺎ ﻋﻠﻤﺖ ان اﻟﻄﺮﯾﻖ ﺑﯿﻨﯽ و ﺑﯿﻨﻪ‬‫ﻣﺸﺘﺮك؟‪.‬‬‫و دﺧﻞ ﯾﻮﻣﺎ ﻣﺴـﺠﺪا ﻟﯿﺄﮐﻞ ﻓﯿﻪ ﺷـﯿﺌﺎ ﻋﻠﯽ ﻋﺎدﺗﻪ‪ ،‬ﻓﻨﺴـﯽ ﻓﯿﻪ دﯾﻨﺎرا‪ ،‬ﻓـﺬﮐﺮه ﻓﯽ اﻟﻄﺮﯾﻖ‪ ،‬ﻓﺮﺟﻊ ﻓﻮﺟﺪه‪ ،‬ﻓﺘﺮﮐﻪ و ﻟﻢ ﯾﻤﺴﻪ و ﻗﺎل‪ :‬رﺑﻤﺎ وﻗﻊ‬‫ﻣﻦ ﻏﯿﺮي و ﻻ ﯾﮑﻮن دﯾﻨﺎري‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺳـﻌﺪ اﻟﺴـﻤﻌﺎﻧﯽ‪ :‬ﮐﺎن اﻟﺸـﯿﺦ أﺑﻮ اﺳـﺤﺎق اﻣﺎم اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﮥ و اﻟﻤﺪرﺳﯿﻦ ﺑﺒﻐﺪاد ﻓﯽ اﻟﻨﻈﺎﻣﯿﮥ‪ ،‬ﺷﯿﺦ اﻟﺪﻫﺮ و اﻣﺎم اﻟﻌﺼﺮ‪ ،‬رﺣﻞ‬‫إﻟﯿﻪ اﻟﻨﺎس ﻣﻦ اﻻﻗﻄﺎر‪ ،‬و ﻗﺼﺪوه ﻣﻦ ﮐﻞ اﻟﻨﻮاﺣﯽ و اﻻﻣﺼﺎر‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺠﺮي ﻣﺠﺮي‪ .‬أﺑﯽ اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ ﺳﺮﯾﺞ ]‪.[1‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن زاﻫـﺪا ورﻋﺎ‪ ،‬ﻣﺘﻮاﺿـﻌﺎ ﻇﺮﯾﻔﺎ‪ ،‬ﮐﺮﯾﻤﺎ ﺳـﺨﯿﺎ ﺟﻮادا‪ ،‬ﻃﻠﻖ اﻟﻮﺟﻪ‪ ،‬داﺋﻢ اﻟﺒﺸـﺮ‪ ،‬ﺣﺴﻦ اﻟﻤﺠﺎﻟﺴﮥ‪ ،‬ﻣﻠﯿﺢ اﻟﻤﺤﺎورة‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺤﮑﯽ‬‫اﻟﺤﮑﺎﯾﺎت اﻟﺤﺴﻨﮥ‪ ،‬و اﻻﺷﻌﺎر اﻟﻤﻠﯿﺤﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ ﻣﻨﻬﺎ ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻀﺮب ﺑﻪ اﻟﻤﺜﻞ ﻓﯽ اﻟﻔﺼﺎﺣﮥ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﻟﺴـﻤﻌﺎﻧﯽ أﯾﻀـﺎ ﻓﯽ ﻣﻮﺿﻊ آﺧﺮ‪ :‬ﺗﻔﺮد اﻻﻣـﺎم أﺑﻮ اﺳـﺤﺎق اﻟﺸـﯿﺮازي ﺑـﺎﻟﻌﻠﻢ اﻟﻮاﻓﺮ ﮐﺎﻟﺒﺤﺮ اﻟﺰاﺧﺮ‪ ،‬ﻣﻊ اﻟﺴـﯿﺮة اﻟﺠﻤﯿﻠـﮥ‪ ،‬و اﻟﻄﺮﯾﻘﮥ‬‫اﻟﻤﺮﺿﯿﮥ‪ ،‬ﺟﺎءﺗﻪ اﻟﺪﻧﯿﺎ ﺻﺎﻏﺮة‪ ،‬ﻓﺄﺑﯽ ﻟﻬﺎ و أﻃﺮﺣﻬﺎ و ﻗﻼﻫﺎ‪.‬‬‫ﻗـﺎل‪ :‬و ﮐﺎن ﻋﺎﻣـﮥ اﻟﻤﺪرﺳـﯿﻦ ﺑﺎﻟﻌﺮاق و اﻟﺠﺒﺎل ﺗﻼﻣﯿـﺬه و أﺻـﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﺻـﻨﻒ ﻓﯽ اﻻﺻﻮل و اﻟﻔﺮوع‪ ،‬و اﻟﺨﻼف‪ ،‬و اﻟﺠـﺪل‪ ،‬ﮐﺘﺒﺎ اﺿـﺤﺖ‬‫ﻟﻠﺪﯾﻦ أﻧﺠﻤﺎ و ﺷﻬﺒﺎ‪.‬‬‫ﻗـﺎل‪ :‬و ﮐـﺎن ﯾﮑﺜﺮ ﻣﺒﺎﺳـﻄﮥ أﺻـﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬و ﯾﮑﺮﻣﻬﻢ‪ ،‬و ﯾﻄﻌﻤﻬﻢ‪ ،‬و ﯾﺸﺘﺮي ﻃﻌﺎﻣﺎ ﮐﺜﯿﺮا ]‪ [1‬اﺑﻦ ﺳـﺮﯾﺞ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻟا ﺒﻐﺪادي‬‫اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(306‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪88 :‬‬‫ﻓﯿﺪﺧﻞ ﺑﻌﺾ اﻟﻤﺴﺎﺟﺪ ﻓﯿﺄﮐﻞ ﻣﻨﻪ ﻣﻊ أﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬و ﻣﺎ ﻓﻀﻞ ﺗﺮﮐﻮه ﻟﻤﻦ ﯾﺮﻏﺐ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻃﺎرﺣﺎ ﻟﻠﺘﮑﻠﻒ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺎﻗﯽ ]‪ [1‬اﻻﻧﺼﺎري‪ :‬ﺣﻤﻠﺖ إﻟﯿﻪ ﻓﺘﻮي‪ ،‬ﻓﺮأﯾﺘﻪ ﻓﯽ اﻟﻄﺮﯾﻖ‪ ،‬ﻓﻤﻀﯽ اﻟﯽ دﮐﺎن ﺧﺒﺎز‪ ،‬أو ﺑﻘﺎل‪ ،‬و أﺧﺬ‬‫ﻗﻠﺒﻪ و دواﺗﻪ‪ ،‬و ﮐﺘﺐ ﺟﻮاﺑﻪ‪ ،‬و ﻣﺴـﺢ اﻟﻘﻠﻢ ﻓﯽ ﺛﻮﺑﻪ‪ ،‬و ﮐـﺎن ذا ﻧﺼـﯿﺐ واﻓﺮ ﻣﻦ ﻣﺮاﻗﺒـﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﺰ و ﺟﻞ‪ ،‬و اﻻﺧﻼص و إرادة اﻇﻬﺎر اﻟﺤﻖ و‬‫ﻧﺼﺢ اﻟﺨﻠﻖ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻮﻓﺎ ﺑﻦ ﻋﻘﯿﻞ ]‪ :[2‬ﺷﺎﻫﺪت ﺷﯿﺨﻨﺎ اﺑﺎ اﺳﺤﺎق ﻻ ﯾﺨﺮج ﺷﯿﺌﺎ اﻟﯽ ﻓﻘﯿﺮ اﻻ اﺣﻀﺮ اﻟﻨﯿﮥ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺘﮑﻠﻢ ﻓﯽ ﻣﺴﺌﻠﮥ اﻻ ﻗﺪم اﻻﺳﺘﻌﺎذة ﺑﺎﻟّﻠﻪ‬‫ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و أﺧﻠﺺ اﻟﻘﺼﺪ ﻓﯽ ﻧﺼـﺮة اﻟﺤﻖ‪ ،‬و ﻻ ﺻـﻨﻒ ﺷـﯿﺌﺎ اﻻ ﺑﻌﺪ ﻣﺎ ﺻﻠﯽ رﮐﻌﺎت‪ ،‬ﻓﻼ ﺟﺮم ﺷﺎع اﺳﻤﻪ‪ ،‬و اﻧﺘﺸﺮت ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ ﺷﺮﻗﺎ و ﻏﺮﺑﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 69‬از ‪206‬‬‫ﻟﺒﺮﮐﮥ اﺧﻼﺻﻪ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬و ﮐﺎن ﻣﺴﺘﺠﺎب اﻟﺪﻋﺎء‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻘﺎﺿﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺎﻫﺎﻧﯽ‪ :‬اﻣﺎﻣﺎن ﻟﻢ ﯾﺘﻔﻖ ﻟﻬﻤﺎ اﻟﺤﺞ‪ :‬اﻟﺸﯿﺦ أﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﻟﺸﯿﺮازي‪ ،‬و اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺪاﻣﻐﺎﻧﯽ ]‪.[3‬‬‫اﻧﺸﺪ اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﻏﯿﺮه ﻟﻠﺮﺋﯿﺲ أﺑﯽ اﻟﺨﻄﺎب ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻫﺎرون اﺑﻦ اﻟﺠﺮاح ]‪:[4‬‬‫ﺳﻘﯿﺎ ﻟﻤﻦ ﺻﻨﻒ »اﻟﺘﻨﺒﯿﻪ« ﻣﺨﺘﺼﺮا اﻟﻔﺎﻇﻪ اﻟﻐﺮ و اﺳﺘﻘﺼﯽ ﻣﻌﺎﻧﯿﻪ‬‫]‪ [1‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺎﻗﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ اﻟﺒﺰاز اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(535‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ اﻟﻮﻓﺎء‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻘﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻘﯿﻞ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(513‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺪاﻣﻐﺎﻧﯽ‪ :‬ﻗﺎﺿﯽ اﻟﻘﻀﺎة ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(478‬‬‫]‪ [4‬أﺑﻮ اﻟﺨﻄﺎب ﺑﻦ اﻟﺠﺮاح‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻫﺎرون اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(497‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪89 :‬‬‫ان اﻻﻣﺎم أﺑﺎ اﺳﺤﺎق ﺻﻨﻔﻪ ﻟّﻠﻪ و اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬ﻻ ﻟﻠﮑﺒﺮ و اﻟﺘﯿﻪ‬‫رأي ﻋﻠﻮﻣﺎ ﻋﻦ اﻻﻓﻬﺎم ﺷﺎردة ﻓﺤﺎزﻫﺎ اﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﮐﻠﻬﺎ ﻓﯿﻪ‬‫ﺑﻘﯿﺖ ﻟﻠﺸﺮع اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻣﻨﺘﺼﺮا ﺗﺬود ﻋﻨﻪ اﻋﺎدﯾﻪ و ﺗﺤﻤﯿﻪ‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﻣﺨﺘﺼﺮا ﺑﮑﺴﺮ اﻟﺼﺎد‪ ،‬و اﻟﻔﺎﻇﻪ ﻣﻨﺼﻮب ﺑﻪ‪.‬‬‫و ﻻﺑﯽ اﻟﺨﻄﺎب أﯾﻀﺎ‪:‬‬‫اﺿﺤﺖ ﺑﻔﻀﻞ أﺑﯽ اﺳﺤﺎق ﻧﺎﻃﻘﻪ ﺻﺤﺎﺋﻒ ﺷﻬﺪت ﺑﺎﻟﻌﻠﻢ و اﻟﻮرع‬‫ﺑﻬﺎ اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ ﮐﺴﻠﮏ اﻟﻌﻘﺪ ﮐﺎﻣﻨﮥ و اﻟﻠﻔﻆ ﮐﺎﻟﺪر ﺳﻬﻞ ﺣﺪ ﻣﻤﺘﻨﻊ‬‫رأي اﻟﻌﻠﻮم و ﮐﺎﻧﺖ ﻗﺒﻞ ﺷﺎردة ﻓﺤﺎزﻫﺎ اﻻﻟﻤﻌﯽ اﻟﻨﺪب ﻓﯽ اﻟﻠﻤﻊ‬‫ﻻ زال ﻋﻠﻤﮏ ﻣﻤﺪودا ﺳﺮادﻗﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﺸﺮﯾﻌﮥ ﻣﻨﺼﻮرا ﻋﻠﯽ اﻟﺒﺪع‬‫و ﻻﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻘﺎﺑﺴﯽ ]‪:[1‬‬‫ان ﺷﺌﺖ ﻟﺸﺮع رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺠﺘﻬﺪا ﯾﻔﺘﯽ و ﯾﻌﻠﻢ ﺣﻘﺎ ﮐﻠﻤﺎ ﺷﺮﻋﺎ‬‫ﻓﺎﻗﺼﺪ ﻫﺪﯾﺖ أﺑﺎ اﺳﺤﺎق ﻣﻐﺘﻨﻤﺎ و ادرس ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ ﺛﻢ اﺣﻔﻆ »اﻟﻠﻤﻌﺎ«‬‫و ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ اﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﺑـﺪأت ﻓﯽ ﺗﺼـﻨﯿﻒ »اﻟﻤﻬـﺬب« ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و أرﺑﻊ ﻣﺎﺋـﮥ‪ ،‬و ﻓﺮﻏﺖ ﻣﻨﻪ ﯾﻮم اﻻﺣﺪ آﺧﺮ رﺟﺐ ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و‬‫ﺳﺘﯿﻦ و أرﺑﻊ ﻣﺎﺋﮥ‪.‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ رﺣﻤﻪ ﻟا ﱠﻠﻪ ﺑﺒﻐـﺪاد ﯾﻮم اﻻﺣـﺪ‪ ،‬و ﻗﯿـﻞ‪ :‬ﻟﯿﻠـﮥ اﻻﺣـﺪ اﻟﺤـﺎدي و اﻟﻌﺸـﺮﯾﻦ ﻣﻦ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻻوﻟﯽ‪ ،‬ﺳـﻨﮥ ﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و‬‫ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و دﻓﻦ ﺑﺒﺎب اﻟﺒﺮز و ﺻﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ اﻟﺨﻼﺋﻖ ﻣﻦ ﻻ ﯾﻌﻠﻤﻬﻢ اﻻ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و روي ﻓﯽ اﻟﻨﻮم‪ ،‬و ﻋﻠﯿﻪ ﺛﯿﺎب ﺑﯿﺾ‪ ،‬ﻓﻘﯿﻞ‪ :‬ﻣﺎ ﻫﺬا؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻋﺰ‬‫اﻟﻌﻠﻢ ]‪ [1] .[2‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻘﺎﺑﺴـﯽ‪ :‬اﻟﺤﺎﻓـﻆ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺧﻠﻒ اﻟﻤﻌﺎﻓﺮي اﻟﻘﺮوي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ (403‬و ﻻ ﯾﺨﻔﯽ ان ﻧﺴـﺒﮥ اﻟﺒﯿﺘﯿﻦ اﻟﯽ‬‫أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﻟا ﻘﺎﺑﺴﯽ اﻟﻤﺬﮐﻮر ﻏﯿﺮ ﺻﺤﯿﺢ اﻻ أن ﯾﮑﻮن رﺟﻼ ﺳﻤﯿﻪ و ﻻ ﻧﻌﺮﻓﻪ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء و اﻟﻠﻐﺎت ج ‪.174 -1/172‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪90 :‬‬‫و از اﻓـﺎده اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺒـﺎﺧﺮزي ]‪ [1‬در »دﻣﯿﮥ اﻟﻘﺼـﺮ« ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺟﻨﺎب ﺳـﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀـﯽ‪ ،‬ﺛﻤﺮ دوﺣﻪ ﺳﯿﺎدت‪ ،‬و ﻓﻠﮏ‬‫رﯾﺎﺳﺖ‪ ،‬و ﻋﻠﻢ آن ﺟﻨﺎب ﻣﺜﻞ ﺳﯿﻒ ﻣﻨﺘﻀﯽ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﺮاي آن ﺟﻨﺎب ﻣﺤﺎﺳﻦ اﺷﻌﺎر و ﻣﺤﺎﻣﺪ آﺛﺎر اﺳﺖ ]‪[2‬‬‫ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺳﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ ﺑﮕﻔﺘﺎر ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 70‬از ‪206‬‬‫و از ﻋﺒﺎرت ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ ]‪ «[3‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ :‬ﮐﻪ ﺟﻨﺎب ﺳـﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀـﯽ اﻣﺎم ﺑﻮد در ﮐﻼم و ﺷﻌﺮ و ﺑﻼﻏﺖ‪ ،‬و ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ و ﻣﺘﺒﺤﺮ ﺑﻮد‬‫در ﻓﻨﻮن ﻋﻠﻢ‪.‬‬‫و از ﻋﺒﺎرت ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة ]‪ «[4‬واﺿﺢ اﺳﺖ‪ :‬ﮐﻪ ﯾﺎﻗﻮت ﺣﻤﻮي ﻣﺪح ﻋﻈﯿﻢ و ﺛﻨﺎء ﺟﻠﯿﻞ ﺟﻨﺎب ﺳـﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ﮐﻪ از‬‫آن ﺛﺎﺑﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ آن ﺟﻨﺎب‪ ،‬ﻣﺘﻮﺣـﺪ ﺑﻮد در ﻋﻠﻮم ﮐﺜﯿﺮه ﻣﺜﻞ ﮐﻼم و ﻓﻘﻪ و اﺻﻮل ﻓﻘﻪ و ادب از ﻧﺤﻮ و ﺷـﻌﺮ و ﻣﻌﺎﻧﯽ آن و ﻟﻐﺖ و ﻏﯿﺮ‬‫آن‪ ،‬و اﺟﻤﺎع ﺑﺮ ﻓﻀﻞ آن ﺟﻨﺎب واﻗﻊ ﺷﺪه‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ ﮐﺘﺎب »ﻏﺮر و درر« ﺳﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ را از ﻣﺂﺧﺬ ﮐﺘﺎب ﺧﻮد »اﺗﻘﺎن ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن« ﮔﺮداﻧﯿﺪه‪ ،‬ﻣﺜﻞ اﻓﺎدات و ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت دﯾﮕﺮ‬‫اﺋﻤﻪ و اﺳﺎﻃﯿﻦ ﻋﺎﻟﯽ درﺟﺎت ﺧﻮد ﺗﻤﺴﮏ ﺑﺂن ﻧﻤﻮده‪ ،‬در ﺻﺪر »اﺗﻘﺎن« ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ اﻧﻮاع ﻋﻠﻮم ﻗﺮآن ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻏـﺎﻟﺐ ﻫـﺬه اﻻـﻧﻮاع ﻓﯿﻬﺎ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﻣﻔﺮدة‪ ،‬وﻗﻔﺖ ﻋﻠﯽ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻨﻬﺎ‪ ،‬و ﻣﻦ اﻟﻤﺼـﻨﻔﺎت ﻓﯽ ﻣﺜﻞ ﻫـﺬا اﻟﻨﻤﻂ‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﻓﯽ اﻟﺤﻘﯿﻘـﮥ ﻣﺜﻠﻪ و ﻻ‬‫ﻗﺮﯾﺒـﺎ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و اﻧﻤـﺎ ﻫﯽ ﻃﺎﺋﻔـﮥ ﯾﺴـﯿﺮة و ﻧﺒـﺬة ﻗﺼـﯿﺮة‪» :،‬ﻓﻨﻮن اﻻﻓﻨـﺎن ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن« ﻻﺑﻦ اﻟﺠﻮزي‪ [1] ،‬أﺑـﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺒـﺎﺧﺮزي‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﯿﺐ اﻻدﯾﺐ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(467‬‬‫]‪ [2‬دﻣﯿﮥ اﻟﻘﺼﺮ ج ‪ 1/215‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪.3/186‬‬‫]‪ [4‬ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة‪.335 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪91 :‬‬‫و »ﺟﻤﺎل اﻟﻘﺮاء« ﻟﻠﺸـﯿﺦ ﻋﻠﻢ اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﺴـﺨﺎوي ]‪ ،[1‬و »اﻟﻤﺮﺷـﺪ اﻟـﻮﺟﯿﺰ ﻓﯽ ﻋﻠﻮم ﺗﺘﻌﻠﻖ ﺑـﺎﻟﻘﺮآن اﻟﻌﺰﯾﺰ« ﻻـﺑﯽ ﺷﺎﻣـﮥ ]‪ ،[2‬و »اﻟﺒﺮﻫـﺎن ﻓﯽ‬‫ﻣﺸﮑﻼت اﻟﻘﺮآن« ﻻﺑﯽ اﻟﻤﻌﺎﻟﯽ ]‪ [3‬ﻋﺰﯾﺰي ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺸـﯿﺬﻟﮥ و ﮐﻠﻬﺎ ﺑﺎﻟﻨﺴـﺒﮥ اﻟﯽ ﻧﻮع ﻣﻦ ﻫﺬا اﻟﮑﺘﺎب‪ ،‬ﮐﺤﺒﮥ رﻣﻞ ﻓﯽ‬‫ﺟﻨﺐ رﻣﻞ ﻋﺎﻟﺞ‪ ،‬و ﻧﻘﻄﮥ ﻗﻄﺮ ﻓﯽ ﺣﯿﺎل ﺑﺤﺮ زاﺧﺮ‪ ،‬ﻓﻬﺬه اﺳـﻤﺎء اﻟﮑﺘﺐ اﻟﺘﯽ ﻧﻈﺮﺗﻬﺎ ﻋﻠﯽ ﻫﺬا اﻟﮑﺘﺎب و ﻟﺨﺼﺘﻪ ﻣﻨﻬﺎ ﻓﻤﻦ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻤﺘﻌﻠﻘﮥ‬‫ﺑﺎﻟﺘﻔﺴﯿﺮ‪:‬‬‫»ﺗﻔﺴﯿﺮ اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ ]‪ «[4‬و اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ]‪.[5‬‬‫اﻟﯽ أن ﻗﺎل‪ :‬و ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﺠﺎﻣﻌـﮥ »ﺑـﺪاﺋﻊ اﻟﻔﻮاﺋـﺪ« ﻻﺑﻦ اﻟﻘﯿﻢ ]‪» ،[6‬ﮐﻨﺰ اﻟﻔﻮاﺋﺪ« ﻟﻠﺸـﯿﺦ ﻋﺰ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺴـﻼم ]‪» ،[7‬اﻟﻐﺮر و اﻟﺪرر«‬‫ﻟﻠﺸـﺮﯾﻒ اﻟﻤﺮﺗﻀـﯽ‪» ،‬ﺗـﺬﮐﺮة« ﻟﻠﺒﺪر ﺑﻦ اﻟﺼﺎﺣﺐ‪» ،‬ﺟﺎﻣﻊ اﻟﻔﻨﻮن« ﻻﺑﻦ ﺷﺒﯿﺐ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ ]‪» ،[8‬اﻟﻨﻔﯿﺲ« ]‪ [1‬اﻟﺴـﺨﺎوي‪ :‬ﻋﻠﻢ اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺼﻤﺪ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(643‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ ﺷﺎﻣﮥ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(665‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ اﻟﻤﻌﺎﻟﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺸﯿﺬﻟﮥ‪ :‬ﻋﺰﯾﺰي ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﺠﯿﻠﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(494‬‬‫]‪ [4‬اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﻄﺒﺮي أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(310‬‬‫]‪ [5‬اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﺑﻦ ادرﯾﺲ اﻟﺮازي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(327‬‬‫]‪ [6‬اﺑﻦ اﻟﻘﯿﻢ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﯾﻮب اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(751‬‬‫]‪ [7‬اﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﻟا ﺴﻼم‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻨﻮﻓﯽ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(931‬‬‫]‪ [8‬اﺑﻦ ﺷﺒﯿﺐ اﻟﺤﺮاﻧﯽ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺪان ﺑﻦ ﺷﺒﯿﺐ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(695‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪92 :‬‬‫ﻻﺑﻦ اﻟﺠﻮزي‪» ،‬اﻟﺒﺴﺘﺎن« ﻻﺑﯽ اﻟﻠﯿﺚ اﻟﺴﻤﺮﻗﻨﺪي ]‪.[2] [[1‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺳـﯿﻮﻃﯽ »ﻏﺮر و درر« ﺟﻨﺎب ﺳـﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀـﯽ را از ﻣﺂﺧﺬ ﮐﺘﺎب ﺧﻮد ﮐﻪ ﻣﺼـﻨﻔﺎت ﺟﻠﯿﻠﻪ دﯾﮕﺮ اﺋﻤﻪ ﮐﺒﺎر را‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 71‬از ‪206‬‬‫ﺑﻤﻘﺎﺑﻠﻪ ﻧﻮﻋﯽ از آن ﻣﺜﻞ ﺣﺒﻪ رﻣﻞ ﺑﻤﻘﺎﺑﻠﻪ رﻣﻞ ﻋﺎﻟﺞ‪ ،‬و ﻧﻘﻄﻪ ﻗﻄﺮ در ﺣﯿﺎل ﺑﺤﺮ زاﺧﺮ ﻣﯽداﻧﺪ‪ ،‬ﮔﺮداﻧﯿﺪه‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »اﺗﻘﺎن« در ذﮐﺮ اﻧﻮاع اﻗﺎﻣﮥ ﺻﯿﻐﻪ ﻣﻘﺎم أﺧﺮي ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻣﻨﻬﺎ ﺗﺬﮐﯿﺮ اﻟﻤﺆﻧﺚ ﻋﻠﯽ ﺗﺄوﯾﻠﻪ ﺑﻤﺬﮐﺮ‪ ،‬ﻧﺤﻮ‪َ :‬ﻓَﻤْﻦ ﺟﺎَءُه َﻣْﻮِﻋَﻈٌﮥ ﻣِْﻦ َرﺑﱢِﻪ‬‫]‪ [3‬أي وﻋﻆ‪َ ،‬و َأْﺣَﯿﯿْﻨﺎ ﺑ ِِﻪ ﺑَﻠَْﺪًة َﻣﯿْﺘًﺎ‬‫]‪ [4‬ﻋﻠﯽ ﺗﺄوﯾﻞ اﻟﺒﻠﺪة ﺑﺎﻟﻤﮑﺎن َﻓَﻠﱠﻤﺎ َرَأي اﻟﱠﺸْﻤَﺲ ﺑﺎِزَﻏًﮥ‪ ،‬ﻗﺎَل ﻫﺬا َرﺑﱢﯽ‬‫]‪ ،[5‬أي اﻟﺸﺨﺺ أو اﻟﻄﺎﻟﻊ ِإﱠن َرْﺣَﻤَﺖ اﻟﱠﻠِﻪ َﻗِﺮﯾٌﺐ ﻣَِﻦ اﻟ ُْﻤْﺤِﺴﻨِﯿَﻦ‬‫]‪.[6‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺠﻮﻫﺮي‪ :‬ذﮐﺮت ﻋﻠﯽ ﻣﻌﻨﯽ اﻻﺣﺴﺎن‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺸﺮﯾﻒ اﻟﻤﺮﺗﻀﯽ ﻓﯽ ﻗﻮﻟﻪ‪َ :‬و ﻻ َﯾﺰاﻟ ُﻮَن ُﻣْﺨَﺘﻠِِﻔﯿَﻦ ِإﻟﱠﺎ َﻣْﻦ َرِﺣَﻢ َرﺑﱡَﮏ َو ﻟ ِﺬﻟ َِﮏ َﺧَﻠَﻘُﻬْﻢ‬‫]‪ :[7‬ان اﻻﺷـﺎرة ﻟﻠﺮﺣﻤـﮥ‪ ،‬و اﻧﻤـﺎ ﻟﻢ ﯾﻘـﻞ‪ :‬و ﻟﺘﻠـﮏ‪ ،‬ﻻـن ﺗﺄﻧﯿﺜﻬـﺎ ﻏﯿﺮ ﺣﻘﯿﻘﯽ‪ ،‬و ﻻﻧﻪ ﯾﺠﻮز أن ﯾﮑﻮن ﻓﯽ ﺗﺄوﯾﻞ »أن ﯾﺮﺣﻢ«[ ]‪ [1] .[8‬اﺑﻮ‬‫اﻟﻠﯿﺚ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺴﻤﺮﻗﻨﺪي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(355‬‬‫]‪ [2‬اﻻﺗﻘﺎن ج ‪.1/35‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺒﻘﺮة ‪.275‬‬‫]‪ [4‬ق ‪.11‬‬‫]‪ [5‬اﻻﻧﻌﺎم ‪.78‬‬‫]‪ [6‬اﻻﻋﺮاف ‪.56‬‬‫]‪ [7‬ﻫﻮد ‪.119 -118‬‬‫]‪ [8‬اﻻﺗﻘﺎن‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪93 :‬‬‫و اﺑﻦ اﻟﺸﺠﺮي ]‪ [1‬ﮐﻪ از اﮐﺎﺑﺮ ﻋﻠﻤﺎي ﻣﺸﻬﻮرﯾﻦ‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ اﺋﻤﻪ ﻧﺤﻮﯾﯿﻦ و ﻟﻐﻮﯾﯿﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺸـﺮﯾﻒ أﺑﻮ اﻟﺴـﻌﺎدات ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺰة اﻟﻌﻠﻮي اﻟﺤﺴﯿﻨﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﺸﺠﺮي اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ و‬‫اﻟﻠﻐﮥ و أﺷﻌﺎر اﻟﻌﺮب و أﯾﺎﻣﻬﺎ و أﺣﻮاﻟﻬﺎ‪ ،‬ﮐﺎﻣﻞ اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ‪ ،‬ﻣﺘﻀﻠﻌﺎ ﻣﻦ اﻵداب‪ ،‬ﺻﻨﻒ ﻓﯿﻬﺎ ﻋﺪة ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﻓﻤﻦ ذﻟﮏ ﮐﺘﺎب »اﻻﻣﺎﻟﯽ« و ﻫﻮ‬‫أﮐﺒﺮ ﺗﺂﻟﯿﻔﻪ و أﮐﺜﺮﻫﺎ إﻓﺎدة‪ ،‬أﻣﻼه ﻓﯽ أرﺑﻌﮥ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﻣﺠﻠﺴﺎ‪ ،‬و ﻫﻮ ﯾﺸﺘﻤﻞ ﻋﻠﯽ ﻓﻮاﺋﺪ ﺟﻤﮥ ﻣﻦ ﻓﻨﻮن اﻻدب‪ ،‬و ﺧﺘﻤﻪ ﺑﻤﺠﻠﺲ ﻗﺼﺮه ﻋﻠﯽ‬‫أﺑﯿﺎت ﻣﻦ ﺷﻌﺮ أﺑﯽ اﻟﻄﯿﺐ اﻟﻤﺘﻨﺒﯽ ]‪ [2‬ﺗﮑﻠﻢ ﻋﻠﯿﻬﺎ‪ ،‬و ذﮐﺮ ﻣﺎ ﻗﺎﻟﻪ اﻟﺸـﺮاح ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬و زاد ﻣﻦ ﻋﻨﺪه ﻣﺎ ﺳـﻨﺢ ﻟﻪ و ﻫﻮ ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻤﻤﺘﻌﮥ[ اﻟﺦ‬‫]‪.[3‬‬‫در »أﻣﺎﻟﯽ« ﺧﻮد از ﺟﻨﺎب ﺳﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻧﻘﻞ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪:‬‬‫ﺷﻬﺎب اﻟـﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺧﻔﺎﺟﯽ ]‪ [4‬در »رﯾﺤﺎﻧـﮥ اﻻﻟﺒﺎء و زﻫﺮة اﻟﺤﯿﺎة اﻟـﺪﻧﯿﺎ« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻖ ]‪ [5‬ﺷﺎﻣﯽ‪ ،‬ﺑﻌـﺪ ذﮐﺮ اﺷـﻌﺎر ﻋﺪﯾﺪه ﮐﻪ از‬‫ﻗﺼﯿﺪه ﻃﻮﯾﻠﻪ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪ ،‬و از ﺟﻤﻠﻪ آن اﯾﻦ اﺷﻌﺎر اﺳﺖ‪:‬‬‫ﮐﺄن دﻣﻮع اﻟﻤﺰن و ﻫﯽ ﺳﻮاﮐﺐ دﻣﻮع ﻣﺤﺐ ﻓﺎرﻗﺘﻪ اﻟﺤﺒﺎﺋﺐ‬‫ﻓﺬاك اﻟﺤﯿﺎء ﻻ زال ﻓﯽ أرﺑﻊ اﻟﺤﻤﯽ ﻣﺮﺋﯿﺎ ﺑﻪ ﻣﻨﻬﺎ اﻟﺰﻻل اﻟﺨﻀﺎرب‬‫]‪[6‬‬‫ﻓﺘﺼﺒﺢ ﻣﻨﻪ اﻻرض ﻣﺨﻀﺮة اﻟﺮﺑﯽ ﻣﺠﻠﻠﮥ ﺑﺎﻟﺮﯾﻂ ﻣﻨﻬﺎ اﻻﻫﺎﺿﺐ‬‫]‪ [1‬اﺑﻦ اﻟﺸﺠﺮي اﺑﻮ اﻟﺴﻌﺎدات ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(542‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 72‬از ‪206‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻮ اﻟﻄﯿﺐ اﻟﻤﺘﻨﺒﯽ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﺸﺎﻋﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(354‬‬‫]‪ [3‬وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪.6/45‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺸﻬﺎب ﻟا ﺨﻔﺎﺟﯽ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻤﺼﺮي ﻗﺎﺿﯽ اﻟﻘﻀﺎة اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1069‬‬‫]‪ [5‬ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ زﯾﻦ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺪﻣﺸﻖ ﺳﻨﮥ )‪.(1020‬‬‫]‪ [6‬ﻣﺎء ﺧﻀﺎرب‪ :‬ﯾﻤﻮج ﺑﻌﻀﻪ ﻓﯽ ﺑﻌﺾ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪94 :‬‬‫و ﯾﺼﺒﺢ ﻣﻨﺜﻮرا ﺑﻬﺎ رﯾﻖ اﻟﺤﯿﺎء ﮐﻤﺎ ﻧﺜﺮت ﻣﻦ ﺟﯿﺪﻫﺎ اﻟﺴﻤﻂ ﮐﺎﻋﺐ‬‫ﺧﻤﺎﺋﻞ ﻓﯿﻬﺎ ﻟﻠﻈﺒﺎء ﻣﺴﺎرح و ﻓﯿﻬﺎ ﻷذﯾﺎل اﻟﺮﯾﺎح ﻣﺴﺎﺣﺐ‬‫و ﻓﯿﻬﺎ ﻻﻃﺮاف اﻟﻐﺼﻮن و ﻧﻮرﻫﺎ ﻋﯿﻮن ﻋﻠﺖ ﻣﻦ ﻓﻮﻗﻬﻦ ﺣﻮاﺟﺐ‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬‫]و ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬و ﻓﯿﻬﺎ ﻻﻃﺮاف اﻟﻐﺼﻮن« اﻟﺒﯿﺖ ﮐﻘﻮل اﺑﻦ ﻧﺒﺎﺗﮥ ]‪ [1‬اﻟﺴﻌﺪي ﻣﻦ ﻗﺼﯿﺪة ﻟﻪ ﻣﻄﻠﻌﻬﺎ‪:‬‬‫رﺿﯿﻨﺎ و ﻟﻢ ﺗﺮض اﻟﺴﯿﻮف اﻟﻘﻮاﺿﺐ ﻧﺠﺎذﺑﻬﺎ ﻋﻦ ﻫﺎﻣﻬﻢ و ﺗﺠﺎذب‬‫و ﻣﻨ ﻬ ﺎ ‪:‬‬
‫ﺧﻠﻘﻨﺎ ﺑﺎﻃﺮاف اﻟﻘﻨﺎ ﻓﯽ ﻇﻬﻮرﻫﻢ ﻋﯿﻮﻧﺎ ﻟﻬﺎ وﻗﻊ اﻟﺴﯿﻮف ﺣﻮاﺟﺐ‬‫و ﺗﺎﺑﻌﻪ أﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻐﺰي ]‪ ،[2‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﺧﻠﻘﻨﺎ ﻟﻬﻢ ﻓﯽ ﮐﻞ ﻋﯿﻦ و ﺣﺎﺟﺐ ﺑﺴﻤﺮ اﻟﻘﻨﺎ و اﻟﺒﯿﺾ ﻋﯿﻨﺎ و ﺣﺎﺟﺒﺎ‬‫و ﻫﻨﺎ ﻟﻨﺎ ﻓﺎﺋـﺪة ﻧﻔﯿﺴﮥ‪ :‬و ﻫﯽ ان ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ ﻣﻦ أدﻋﯽ ان ﺑﯿﺖ اﻟﻐﺰي اﺑﺪع ﻟﻤﺎ ]‪ [1‬اﺑﻦ ﻧﺒﺎﺗﮥ اﻟﺴﻌﺪي‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﻧﺒﺎﺗﮥ اﺑﻮ ﻧﺼﺮ اﻟﺸﺎﻋﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد )‪.(405‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻐﺰي‪ :‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﮑﻠﺒﯽ اﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﻟﺸﺎﻋﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺨﺮاﺳﺎن ﺳﻨﮥ )‪.(524‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪95 :‬‬‫ﻓﯿﻪ ﻣﻦ اﻟﻄﺒﺎع ]‪ [1‬ﺑﯿﻦ اﻟﺴﻤﺮ و اﻟﺒﯿﺾ‪ ،‬ورد اﻟﻌﺠﺰ ]‪ [2‬ﻋﻠﯽ اﻟﺼﺪر‪ ،‬و اﻟﻠﻒ ]‪ [3‬و اﻟﻨﺸﺮ‪ ،‬و ﻣﺮاﻋﺎة اﻟﻨﻈﯿﺮ ]‪.[4‬‬‫و ادﻋﯽ اﻧﻪ ﯾﺠﻮز أن ﯾﺮاد ﺑﺎﻟﻌﯿﻦ ﻓﯿﻪ اﻟﺮﺋﯿﺲ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﺤﺎﺟﺐ ﻣﻦ ﯾﺘﺒﻌﻪ و ﺣﺠﺎﺑﻪ‪ ،‬و اﻟﻤﻌﻨﯽ أن رﻣﺎﺣﻨﺎ و ﺳـﯿﻮﻓﻨﺎ ﻧﺎﻟﺖ اﻟﺤﺎﺟﺐ و اﻟﻤﺤﺠﻮب‪،‬‬‫و اﻟﺮﺋﯿﺲ و اﻟﻤﺮءوس‪ ،‬ﻣﻊ اﺷﺘﻤﺎﻟﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻮرﯾﮥ‪ ،‬و اﻻﺳﺘﻌﺎرة‪ ،‬و ﻫﻮ ﺟﻤﯿﻌﻪ ﻣﻤﺎ ﺧﻼ ﻋﻨﻪ اﻟﺒﯿﺖ اﻻول‪ ،‬ﻣﻊ ﻣﺎ ﻓﯿﻪ ﻣﻦ اﻻﻓﺘﺨﺎر ﺑﻘﺘﺎل اﻻﻋﺪاء‬‫اﻟﺜﺎﺑﺘﯿﻦ دون اﻟﻤﻨﻬﺰﻣﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﻻ ﯾﻔﺘﺨﺮ ﺑﻤﺜﻠﻪ‪.‬‬‫و ﺑﻬﺬا ﻋﯿﺐ اﻟﺒﯿﺖ اﻟﻨﺒﺎﺗﯽ أﯾﻀﺎ‪ ،‬و ان ذﮐﺮ ﺻﺎﺣﺐ »اﯾﻀﺎح اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ« اﻧﻪ اﺑﻠﻎ‪ ،‬ﻻﺷﺘﻤﺎﻟﻪ ﻋﻠﯽ زﯾﺎدة ﻣﻌﻨﯽ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻻﺷﺎرة اﻟﯽ اﻧﻬﺰاﻣﻬﻢ ]‪،[5‬‬‫و أﻃﺎل ]‪ [6‬ﻓﯿﻪ‪ [1] ،‬اﻟﻄﺒﺎع‪ :‬اﺻﻄﻼح ﺑﺪﯾﻌﯽ و ﻫﻮ ان ﯾﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ ﻣﻌﻨﯿﯿﻦ ﻣﺘﻘﺎﺑﻠﯿﻦ ﺑﺎي ﺗﻘﺎﺑﻞ ﮐﺎن و ﻟﻮ ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟﺠﻤﻠﮥ‪.‬‬‫]‪ [2‬رد اﻟﻌﺠﺰ ﻋﻠﯽ اﻟﺼـﺪر‪ :‬ﻫـﻮ أﯾﻀـﺎ اﺻـﻄﻼح ﺑـﺪﯾﻌﯽ و ﻫﻮ ﻓﯽ اﻟﻨﻈﻢ ان ﯾﺘﮑﺮر ﻟﻔـﻆ ﻓﯽ اﻟـﺒﯿﺖ اﺣـﺪﻫﻤﺎ ﻓﯽ آﺧﺮ اﻟـﺒﯿﺖ و اﻵـﺧﺮ ﻓﯽ‬‫اﻟﻤﺼﺮاع اﻻول ﺳﻮاء ﮐﺎن ﻓﯽ ﺻﺪره او ﺣﺸﻮه او آﺧﺮه‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻠﻒ و ﻟا ﻨﺸـﺮ ﻓﯽ اﻟﺒـﺪﯾﻊ ﻫﻮ ان ﯾﻠﻒ ﺷـﯿﺌﺎن ﻣﺜﻼـ اوﻻ ﺛﻢ ﯾﺮدﻓﺎ ﺑﺘﻔﺴـﯿﺮﻫﻤﺎ او ﺑﻤﺎ ﯾﻨﺎﺳـﺒﻬﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﺠﻤﻠـﮥ و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ ﻗﺴـﻤﯿﻦ‪ :‬ﻣﺮﺗﺐ و‬‫ﻣﺸﻮش‪ ،‬ﻣﺜﺎﻟﻪ ﻓﯽ اﻟﻔﺎرﺳﯽ ﻗﻮل اﻟﻔﺮدوﺳﯽ‪:‬‬‫ﺑﺮوز ﻧﺒﺮد آن ﯾﻞ ارﺟﻤﻨﺪ ﺑﺸﻤﺸﯿﺮ و ﺧﻨﺠﺮ ﺑﮕﺮز و ﮐﻤﻨﺪ‬‫درﯾﺪ و ﺑﺮﯾﺪ و ﺷﮑﺴﺖ و ﺑﻪ ﺑﺴﺖ ﯾﻼن را ﺳﺮ و ﺳﯿﻨﻪ و ﭘﺎي و دﺳﺖ‬‫]‪ [4‬ﻣﺮاﻋﺎة اﻟﻨﻈﯿﺮ ﻋﺒﺎرة ﻋﻦ ﺟﻤﻊ اﻣﺮ و ﻣﺎ ﯾﻨﺎﺳﺒﻪ ﻧﺤﻮ ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬اﻟﱠﺸْﻤُﺲ َو اﻟ َْﻘَﻤُﺮ ﺑ ُِﺤْﺴﺒﺎٍن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 73‬از ‪206‬‬‫‪.‬‬‫]‪ [5‬ذﮐﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ ﻫﺬا ﻓﯽ آﺧﺮ ﮐﺘﺎﺑﻪ »اﯾﻀﺎح اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ« ﻓﯽ اﻟﺒﺎب اﻟﺬي ﻋﻘﺪه ﻟﻠﺴﺮﻗﺎت‪ .‬اﻧﻈﺮ ﺷﺮوح اﻟﺘﻠﺨﯿﺺ ج ‪.4/486‬‬‫]‪ [6‬اﻟﻀﻤﯿﺮ ﻓﯽ »اﻃﺎل« ﻏﯿﺮ راﺟﻊ اﻟﯽ اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ‪ ،‬و ﻟﻌﻠﻪ راﺟﻊ اﻟﯽ اﻟﻤﺘﺮﺟﻢ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪96 :‬‬‫و أﺳﻬﺐ‪ ،‬و ﺑﻌﺪ‪ ،‬و ﻗﺮب‪.‬‬‫و اﻟﺤﻖ ﻣﺎ ذﻫﺐ إﻟﯿﻪ ﺧﻄﯿﺐ اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻓﺎن اﻟﻔﻀﻞ ﻟﻠﻤﺘﻘـﺪم‪ ،‬و ﺑﯿﺖ اﻟﻨﺒﺎﺗﯽ اﺣﻠﯽ ﻟﻤﺎ ﻓﯿﻪ ﻣﻦ اﻟﺘﺸﺒﯿﻪ اﻟﺒـﺪﯾﻊ‪ ،‬ﺑﺠﻌﻞ أﺛﺮ اﻟﻄﻌﻨـﮥ اﻟﻤﺴـﺘﺪﯾﺮة‬‫ﻣﻦ اﻟﺮﻣﺢ ﻋﯿﻨﺎ‪ ،‬و ﺷﻄﺒﮥ اﻟﺴﯿﻒ ﻓﻮﻗﻬﺎ ﺣﺎﺟﺒﺎ‪ ،‬و اﻻﻏﺮاب ﺑﺠﻌﻞ اﻟﻈﻬﺮ ﻣﺤﻞ اﻟﻌﯿﻦ و اﻟﺤﺎﺟﺐ‪.‬‬‫و أﻣﺎ اﻧﻬﺰاﻣﻬﻢ ﻓﻼ ﯾﺪل ﻋﻠﯽ ﻋﺪم ﺷـﺠﺎﻋﺘﻬﻢ ﺣﺘﯽ ﯾﺨﻞ ﺑﺎﻟﻔﺨﺮ‪ ،‬ﻓﺎن اﻟﺸـﺠﺎع ﯾﻨﻬﺰم ﻣﻤﻦ ﻫﻮ أﺷـﺠﻊ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻟﻬﺬا ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬اﻟﻔﺮار ﻣﻤﺎ ﻻ ﯾﻄﺎق‬‫ﻣﻦ ﺳـﻨﻦ اﻟﻤﺮﺳـﻠﯿﻦ ﮐﻤﺎ ﻓﺮ ﻣﻮﺳﯽ ﺣﯿﻦ ﻫﻢ ﺑﻪ اﻟﻘﺒﻂ ]‪ ،[1‬و ﻣـﺎ ذﮐﺮه ﻣﻦ ﻣﻌﻨﯽ اﻟﻌﯿﻦ و اﻟﺤﺎﺟﺐ ﺳـﺨﯿﻒ و ﺗﺨﯿﻞ ﺿـﻌﯿﻒ‪ ،‬ﻣﻊ أن ﺟﻌﻞ‬‫اﻟﻀﺮب ﻓﯽ اﻟﻌﯿﻦ و اﻟﺤﺎﺟﺐ ﻣﻦ اﻟﻌﺠﺎﺋﺐ ]‪.[2‬‬‫و ﻗﺪ ﻣﺮ ﻟﯽ ﻣﺎ ﻧﺤﻮت ﻓﯿﻪ اﺑﻦ ﻧﺒﺎﺗﻪ ﺑﻌﯿﻨﻪ و ﺣﺎﺟﺒﻪ و ﻫﻮ‪:‬‬‫و ﺗﻨﻈﺮه ﻓﯽ ﻗﻠﺒﯽ اﻟﺼﺐ أﻋﯿﻦ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﻟﻤﺤﻨﯽ اﻟﻀﻠﻮع ﺣﻮاﺟﺐ‬‫و ﻣﺎ ذﮐﺮ ﻣﻦ اﻟﻨﻘـﺪ ﻋﻠﯿﻪ ﻧﻘﻠﻪ اﺑﻦ اﻟﺸـﺠﺮي ﻓﯽ »اﻣﺎﻟﯿﻪ« ]‪ [3‬ﻋﻦ اﻟﺸـﺮﯾﻒ اﻟﻤﺮﺗﻀـﯽ و ﻗﺎل‪ :‬اﻧﻪ ﻋﺎب ﻋﻠﯿﻪ ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬ﺑﻈﻬﻮرﻫﻢ« و ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻮ ﻗﺎل‪:‬‬‫»ﺑﺼـﺪورﻫﻢ« ﻟﮑﺎن أﻣﺪح‪ ،‬ﻻن اﻟﻄﻌﻦ و اﻟﻀـﺮب ﻓﯽ اﻟﺼﺪور ادل ﻋﻠﯽ اﻻﻗﺪام و اﻟﺸـﺠﺎﻋﮥ ﻟﻠﻄﺎﻋﻦ و اﻟﻀﺎرب و اﻟﻤﻄﻌﻮن و اﻟﻤﻀـﺮوب‪،‬‬‫ﻻن اﻟﺮﺟﻞ إذا وﺻﻒ ﻗﺮﻧﻪ ﺑﺎﻻﻗـﺪام ﻣﻊ ﻇﻬﻮره ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﮐﺎن أﻣـﺪح ﻣﻦ وﺻـﻔﻪ ﺑﺎﻻﻧﻬﺰام ﮐﻤﺎ ﻗﺎل أﺑﻮ ﺗﻤﺎم ]‪ [1] :[4‬ﯾﻌﻨﯽ ﻗﻮم ﻓﺮﻋﻮن‪ ،‬و ﻗﺪ‬‫ذﮐﺮﻫﻢ اﻟﻨﻮﯾﺮي ﺑﺎﺳﻢ اﻟﻘﺒﻂ ﻓﯽ ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻻرب ج ‪.13/183‬‬‫]‪ [2‬وردت اﻟﻌﺒﺎرة ﻓﯽ ﺧﻼﺻﮥ اﻻﺛﺮ ج ‪ 2/315‬ﻧﻘﻼ ﻋﻦ اﻟﺨﻔﺎﺟﯽ ﻫﮑﺬا‪» :‬ﻋﻠﯽ ان ﺟﻌﻞ اﻟﻌﯿﻦ و اﻟﺤﺎﺟﺐ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﺮﺋﯿﺲ و اﻟﻤﺮءوس ﻓﻤﻦ‬‫اﻟﻌﺠﺎﺋﺐ«‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻣﺎﻟﯽ اﺑﻦ اﻟﺸﺠﺮي ج ‪.2/187‬‬‫]‪ [4‬اﺑﻮ ﺗﻤﺎم‪ :‬ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ اوس ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث اﻟﺸﺎﻋﺮ اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﻘﺪم ﻋﻠﯽ اﻗﺮاﺋﻪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻤﻮﺻﻞ ﺳﻨﮥ )‪.(231‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪97 :‬‬‫ﺣﺮام ﻋﻠﯽ أرﻣﺎﺣﻨﺎ ﻃﻌﻦ ﻣﺪﺑﺮ و ﺗﻨﺪق ﻓﯽ أﻋﻠﯽ اﻟﺼﺪور ﺻﺪورﻫﺎ[‬‫]‪ [2] [1‬از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻘﺪي ﮐﻪ ﺑﻌﺾ اﻫﻞ ﻣﻌﺎﻧﯽ ﺑﺮ ﺑﯿﺖ اﺑﻦ ﻧﺒﺎﺗﻪ وارد ﮐﺮده‪ ،‬ﻣﻮﺟﺪ و ﻣﺨﺘﺮع آن ﺟﻨﺎب ﺳـﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀـﯽ‬‫اﺳﺖ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺷﺠﺮي آن را در »اﻣﺎﻟﯽ« ﺧﻮد از آن ﺟﻨﺎب ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪.‬‬‫ﭘﺲ از اﯾﻦ ﺟﺎ ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺟﻼﻟﺖ ﻣﺮﺗﺒﻪ و ﻋﻈﻤﺖ ﺷﺄن ﺟﻨﺎب ﺳـﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀـﯽ‪ ،‬و ﻏﺎﯾﺖ ﻣﻬﺎرت و ﺣﺬق و ﺟﻮدت ﻧﻈﺮ آن ﺟﻨﺎب ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪،‬‬‫ﮐﻪ ﺑﺮ ﺑﯿﺖ اﺑﻦ ﻧﺒـﺎﺗﻪ ﮐﻪ از اﮐـﺎﺑﺮ ﺑﻠﻐـﺎ و اﺟﻠﻪ ﻓﺼـﺤﺎ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻘـﺪي وارد ﻓﺮﻣﻮده ﮐﻪ دﯾﮕﺮان اﻗﺘﻔـﺎي اﺛﺮ و ﺗﻘﻠﯿـﺪ آن ﺟﻨـﺎب در ذﮐﺮ آن‬‫اﺧﺘﯿﺎر ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﺸﺠﺮي‪ ،‬ﮐﻪ از اﻓﺎﺧﻢ و اﻋﺎﻇﻢ ﻣﻬﺮه و ﺣﺬاق اﺳﺖ‪ ،‬آن را در »اﻣﺎﻟﯽ« ﺧﻮد از آن ﺟﻨﺎب ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‬‫ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺳﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ در ﻗﺼﯿﺪه اﺑﻮ اﻟﻌﻼء ﻣﻌﺮي‬‫و ﻧﯿﺰ ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺷـﻨﯿﺪي ﮐﻪ اﺑﻮ اﻟﻌﻼء ﻣﻌﺮي ]‪ [3‬ﮐﻪ ﻋﻠﻮ ﻣﺮﺗﺒﻪ او در ﻋﻠﻮم ﻋﺮﺑﯿﻪ درﯾـﺎﻓﺘﯽ‪ ،‬و ﺷـﻨﯿﺪي ﮐﻪ در ﻋﻠﻢ ادب ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﮐﺮده‬‫ﮐﻪ زﯾﺎده از ﯾﮑﺼﺪ ﺟﻠﺪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻗﺎﺿـﯽ اﺑﻮ اﻟﻄﯿﺐ اﻟﻄﺒﺮي ﻧﻈﯿﺮ او را در ﺟﻤﯿﻊ ﻣﺮدم ﻋﺰﯾﺰ داﻧﺴـﺘﻪ‪ ،‬و او را ﺳﺎﺑﻖ اﻟﻔﻀﻞ و ﻣﮑﻤﻞ ﮔﻔﺘﻪ‪،‬‬‫و ارﺷـﺎد ﮐﺮده‪ :‬ﮐﻪ ﻗﻠﺐ او ﮐﺘﺐ ﺟﻤﯿﻊ ﻋﻠﻮم اﺳﺖ‪ ،‬و ﺧـﺎﻃﺮ او در ﺣـﺪت ﻧـﺎر ﻣﺸـﻌﻞ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺘﺴﺎوي اﺳﺖ ﺑﺮاي او ﺳـﺮ ﻣﻌﺎﻧﯽ و ﺟﻬﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 74‬از ‪206‬‬‫آن‪ ،‬و ﻣﻌﻀﻞ ﻣﻌﺎﻧﯽ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﻧﺰد او و ﻣﻔﺼﻞ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از »ارﺷﺎد« او ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﻮ اﻟﻌﻼء ﻧﻈﻢ در ﺑﺎﺳﺮاع ﻧﻤﻮده‪ [1] ،‬دﯾﻮان أﺑﯽ ﺗﻤﺎم ﺑﺸﺮح اﻟﺘﺒﺮﯾﺰي ج ‪.2/222‬‬‫]‪ [2‬رﯾﺤﺎﻧﮥ اﻻﻟﺒﺎء ج ‪.267 -1/264‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻮ اﻟﻌﻼء‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﻤﻌﺮي اﻟﺸﺎﻋﺮ اﻟﻔﯿﻠﺴﻮف اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(449‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪98 :‬‬‫و ﺑﻠﻨﺪي ﻣﺮﺗﺒﻪ اﯾﻦ در ﺑﻤﺜﺎﺑﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﻮاﮐﺐ ﻫﻢ ﭘﺴﺖﺗﺮ اﺳﺖ از آن ]‪ [1‬اﻟﯽ ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻤﺎ ﺳﻤﻌﺖ‪.‬‬‫ﺟﻨﺎب ﺳﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ و ﺳﯿﺪ رﺿﯽ را ﺑﻤﺎﻟﮑﯽ ﺳﺮح اﻟﻘﺮﯾﺾ وﺻﻒ ﻧﻤﻮده ﺟﻼﻟﺖ ﺷﺄن و ﺗﻘﺪم و ﺗﺒﺮﯾﺰ اﯾﺸﺎن در ﻓﻦ ﺷﻌﺮ ﻇﺎﻫﺮ ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬و‬‫ﻗﺼـﯿﺪه ﺑـﺪﯾﻌﻪ ﺧﻮد را‪ ،‬ﮐﻪ اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن ﻧﻬﺎﯾﺖ ﻣﺪح آن ﻧﻤﻮده ]‪ ،[2‬و ﺻـﻔﺪي ﻫﻢ ﺑﻌﺾ اﺷﻌﺎر آن را ﺑﮑﻤﺎل ﻣﺮﺗﺒﻪ اﺳﺘﺤﺴﺎن ﮐﺮده ]‪،[3‬‬‫)ﮐﻤﺘﺮﯾﻦ ﺑﻬﺎره از روي ﺣﺴﻦ ﮐﻪ اﻫﺪاء ﮐﺮده ﺷﻮد ﺑﺴﻮي اﺣﺴﻦ روﺿﻪ ﻣﻮﻧﻘﻪ ﮐﻪ ﺑﺎ وﺻﻒ ﺣﺴﻦ رﻋﯽ ﻧﮑﺮده ﺷﻮد( ]‪ ،[4‬وا ﻧﻤﻮده‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻣﺪح اﯾﻦ ﻫﺮ دو ﺟﻨﺎب را ﺳﺒﺐ ﺗﺸﺮف ﺧﻮد داﻧﺴﺘﻪ ]‪.[5‬‬‫و ﻧﯿﺰ از ﻣـﺪح او ﺑـﺎ ﻣﻼـﺣﻈﻪ ﻋﺒـﺎرت ﺷـﺮح ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻫﺮ دو ﺟﻨﺎب در رﻓﻌﺖ ﻣﮑﺎن و ﺷـﻬﺮت ﻓﻀﺎﺋﻞ‪ ،‬ﻣﺜﻞ دو ﮐﻮﮐﺐاﻧـﺪ ﮐﻪ‬‫ﻣﺨﻔﯽ ﻧﻤﯽﺷﻮد ﺿﻮء آن‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ آن ﻫﺮ دو روﺷﻦاﻧـﺪ در ﻇﻠﻤﺖ ﻟﯿـﻞ و ﺑﯿﺎض ﺻـﺒﺢ‪ ،‬و ﻣﺮﺗﻘﯽ ﻧﻤﯽﺷﻮد ﺑﺴﻮي اﯾﺸﺎن ﺣﻮادث دﻫﺮ‪ ،‬ﭘﺲ‬‫اﺧﻔﺎﯾﺸﺎن ﺑﮑﻨﺪ ]‪.[6‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﺸﺎن ﻣﺘﺄﻧﻖاﻧﺪ‪ ،‬و ﻣﺮﺗﻊ در رﯾﺎض ﻣﮑﺎرم‪ ،‬و ﻣﺘﺄﻟﻖاﻧﺪ ]‪ [1‬راﺟﻊ اﻟﯽ ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ج ‪ 3/227‬ط ﻗﻢ ﺑﺘﺤﻘﯿﻖ اﻟﻔﻘﯿﺮ‪.‬‬‫]‪ [2‬وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪.4/420‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻮاﻓﯽ ﺑﺎﻟﻮﻓﯿﺎت ج ‪.379 -2/374‬‬‫]‪ [4‬ﻗﺎل ﻓﯽ اﻟﻘﺼﯿﺪة ﮐﻤﺎ ﺳﺒﻘﺖ ﻣﻊ ﺷﺮﺣﻬﺎ ﻓﯽ ج ‪:3/314‬‬‫و أﻧﺎ اﻟﺬي اﻫﺪي اﻗﻞ ﺑﻬﺎرة ﺣﺴﻨﺎ ﻻﺣﺴﻦ روﺿﮥ ﻣﯿﻨﺎف‬‫]‪ [5‬ﻗﺎل‪:‬‬‫اوﺿﻌﺖ ﻓﯽ ﻃﺮق اﻟﺘﺸﺮف ﺳﺎﻣﯿﺎ ﺑﮑﻤﺎ و ﻟﻢ اﺳﻠﮏ ﻃﺮﯾﻖ اﻟﻌﺎﻓﯽ‬‫]‪ [6‬ﻗﺎل‪:‬‬‫اﺑﻘﯿﺖ ﻓﯿﻨﺎ ﮐﻮﮐﺒﯿﻦ ﺳﻨﺎﻫﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﺼﺒﺢ و اﻟﻈﻠﻤﺎء ﻟﯿﺲ ﺑﺨﺎف‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪99 :‬‬‫ﺑﺴﺆدد و ﻋﻔـﺎف‪ ،‬و ﻣﺜـﻞ ﻗﻤﺮاﻧـﺪ در ﻇﻠﻤـﺎت‪ ،‬و ﻓﺼـﺎﺣﺖ ﮐﻼم اﯾﺸﺎن ﺑﻤﺮﺗﺒﻪ اﯾﺴﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ ﮔﺎه ﮔﻮﯾﺎ ﻣﯽﺷﻮﻧـﺪ اﻫﻞ ﻧﺠـﺪ ﻧﺰدﺷﺎن‪ ،‬ﻣﺜﻞ‬‫ﻧﺒﻄﻨﺪ در رﮐﺎﮐﺖ وﻋﯽ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ از آن ﻫﻮﯾﺪا اﺳﺖ ﮐﻪ ﺳـﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ و ﺳﯿﺪ رﺿﯽ ﻫﺮ دو ﻣﺘﺴﺎوياﻧﺪ در ﻓﻀﻞ‪ ،‬و ﻗﺴﻤﺖ ﮐﺮدهاﻧﺪ در ﻣﯿﺎن ﺧﻮد ﻣﮑﺎرم را ﺑﺘﻨﺎﺻﻒ‬‫و ﺗﺼﺎﻓﯽ ]‪.[2‬‬‫و ﻧﯿﺰ از آن روﺷﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺳـﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀـﯽ و ﺳﯿﺪ رﺿﯽ ﺳﺒﻘﺖ ﮐﺮدهاﻧﺪ در ﺣﻠﺒﻪ ﻣﮑﺎرم وﺟﻮد‪ ،‬و اﻃﻬﺮ ﺧﻠﻒ اﻓﺨﺮ ﺟﻨﺎب ﺳﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ‬‫ﺗـﺎﻟﯽ اﯾﺸﺎن اﺳﺖ‪ ،‬و ﺗﺒﺮﯾﺰ اﯾﻦ ﻫﺮ ﺳﻪ ﺑﺰرﮔﺎن در ﻓﻀﺎﺋﻞ‪ ،‬ﺑﻤﺜﺎﺑﻪ اﯾﺴﺖ ﮐﻪ ﺣﮑﻢ ﮐﺮده ﻣﺮدم را ﺑﺂﻧﮑﻪ ﻗﻀﺎء ﻋﺠﺐ ﮐﻨﻨـﺪ از اﯾﻦ اﺣﻼف‬‫ﻧﺪي وﺟﻮد‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻌﺎﻫﺪه آن ﮐﺮدﻧﺪ و وﻓﺎ ﺑﻤﻘﺘﻀﺎي آن ﻧﻤﻮدﻧﺪ ]‪.[3‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻮ اﻟﻌﻼء ﺑﺨﻄﺎب اﯾﻨﻬﺎ ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﮐﻪ ﺷﻤﺎ ﺻﺎﺣﺒﺎن ﻧﺴﺐ ﻗﺼﯿﺮ ﻫﺴﺘﯿﺪ‪ [1] ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻣﺘﺄﻧﻘﯿﻦ و ﻓﯽ اﻟﻤﮑﺎرم ارﺗﻌﺎ ﻣﺘﺄﻟﻘﯿﻦ ﺑﺴﺆدد و ﻋﻔﺎف‬‫ﻗﺪرﯾﻦ ﻓﯽ اﻻرداء ﺑﻞ ﻣﻄﺮﯾﻦ ﻓﯽ اﻻﺟﺪاء ﺑﻞ ﻗﻤﺮﯾﻦ ﻓﯽ اﻻﺳﺪاف‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 75‬از ‪206‬‬‫رزﻗﺎ اﻟﻌﻼء ﻓﺄﻫﻞ ﻧﺠﺪ ﮐﻠﻤﺎ ﻧﻄﻘﺎ اﻟﻔﺼﺎﺣﮥ ﻣﺜﻞ أﻫﻞ دﯾﺎف‬‫]‪ [2‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺳﺎوي اﻟﺮﺿﯽ اﻟﻤﺮﺗﻀﯽ و ﺗﻘﺎﺳﻤﺎ ﺧﻄﻂ اﻟﻌﻼء ﺑﺘﻨﺎﺻﻒ و ﺗﺼﺎف‬‫]‪ [3‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺣﻠﻔﺎ ﻧﺪي ﺳﺒﻘﺎ و ﺻﻠﯽ اﻻﻃﻬﺮ اﻟﻤﺮﺿﯽ ﻓﯿﺎ ﻟﺜﻼﺛﮥ اﺣﻼف‬‫ﻗﺎل ﺻﺪر اﻻﻓﺎﺿﻞ ﻓﯽ ﺷﺮح ﻫﺬا اﻟﺒﯿﺖ ﮐﻤﺎ ﺳﺒﻖ ﻓﯽ ج ‪:3/308‬‬‫اﻟﺤﻠﻒ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﺤﻠﯿﻒ‪ ،‬أي اﻧﻬﻤﺎ ﻋﺎﻫﺪا اﻟﺠﻮد و ﻋﻘﺪا ﻣﻌﻪ اﻟﺤﻠﻒ و ﻫﻮ اﻟﻌﻬﺪ أن ﻻ ﯾﺨﺎﻟﻔﺎ اﻟﻨﺪي و ﻗﺪ ﺳﺒﻘﺎ ﻓﯽ ﺣﻠﺒﮥ اﻟﻤﮑﺎرم و اﻟﺠﻮد‪،‬‬‫و ﺻـﻠﯽ اﻻﻃﻬﺮ و ﻫﻮ اﺑﻦ ﻟﻠﻤﺮﺗﻀﯽ‪ ،‬أي ﺻﺎر ﺑﻤﻨﺰﻟﮥ اﻟﻤﺼﻠﯽ ﻟﻠﺴﺎﺑﻖ و ﻫﻮ اﻟﺬي ﯾﺠﯽء ﺗﺎﻟﯿﺎ ﻟﻠﺴﺎﺑﻖ ﻓﯽ ﺣﻠﺒﮥ اﻟﻤﺴﺎﺑﻘﮥ‪ ،‬أي ان اﻻﻃﻬﺮ ﻗﺎل‬‫ﻻ ﺑﯿ ﻪ ﻓ ﯽ ا ﻟ ﻔ ﻀ ﻞ ‪ . . .‬ا ﻟ ﺦ ‪.‬‬
‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪100 :‬‬‫ﭘﺲ ﺷﺮف ﺷﻤﺎ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﺑﺮ ﮐﺒﺮاء و اﺷﺮاف‪ ،‬و ﻧﯿﺰ ﮐﻤﺎل ﺟﻼﻟﺖ ﺑﯿﺖ رﻓﯿﻊ اﯾﺸﺎن ﺑﻘﻮل ﺧﻮد‪ :‬ﻣﺎ زاغ‪ -‬اﻟﺦ‪ [1] ،‬ﻇﺎﻫﺮ ﺳﺎﺧﺘﻪ‪.‬‬‫و از ﻗﻮل او‪» :‬و اﻟﺸﻤﺲ داﺋﻤﮥ اﻟﺒﻘﺎء« واﺿﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﺮف ﺑﯿﺖ اﯾﺸﺎن ﻣﺜﻞ ﺷﺮف ﺷﻤﺲ داﺋﻢ و ﻏﯿﺮ زاﺋﻞ اﺳﺖ ]‪.[2‬‬‫و از ﻗﻮل او‪ :‬ﺳـﻄﻌﺖ‪ -‬اﻟﺦ واﺿﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺎر ﻗﺮي ﮐﻪ آن را رﺿﯿﯿﻦ ﮐﺮﯾﻤﯿﻦ و ﺳﯿﺪ اﻃﻬﺮ روﺷﻦ ﮐﺮده‪ ،‬ﻋﻈﯿﻢ و ﻣﺮﺗﻔﻊ اﺳﺖ ﮐﻪ زﺣﻞ‬‫ﻫﻢ‪ ،‬اﻃﻔﺎء آن ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺪ ﮐﺮد و روﺷﻨﯽ اﯾﻦ ﻧﺎر روﺷﻨﯽ ﻧﻮر ﺣﻖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﻤﯿﺸﻪ زﯾﺎدت در ﺳﻄﻮع دارد و ﻣﻨﻄﻔﯽ ﻧﻤﯽﺷﻮد ]‪.[3‬‬‫و ﻓﺎﺿﻞ رﺷـﯿﺪ ﺗﻠﻤﯿﺬ ﻣﺨﺎﻃﺐ وﺣﯿﺪ در رﺳﺎﻟﻪ »ﺗﺄوﯾﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ« ﻣﺜﺒﺖ ﮐﺬب و ﻏﺪر و ﺧﯿﺎﻧﺖ ﻓﻼن و ﻓﻼن ﺧﻮد را ﻣﻌﺘﻘﺪ‬‫ﻋﻠﻢ و ﻓﻀﻞ و ﺑﻼﻏﺖ ﺟﻨﺎب ﺳﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ وا ﻧﻤﻮده و آن ﺟﻨﺎب را ﺑﻠﻘﺐ ﻋﻠﻢ اﻟﻬﺪي ﯾﺎد ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ [1] .‬ﻗﺎل‪:‬‬‫اﻧﺘﻢ ذووا اﻟﻨﺴﺐ اﻟﻘﺼﯿﺮ ﻓﻄﻮﻟﮑﻢ ﺑﺎد ﻋﻠﯽ اﻟﮑﺒﺮاء و اﻻﺷﺮاف‬‫و اﻟﺮاح ان ﻗﯿﻞ اﺑﻨﮥ اﻟﻌﻨﺐ اﮐﺘﻔﺖ ﺑﺄب ﻋﻦ اﻻﺳﻤﺎء و اﻻوﺻﺎف‬‫ﻣﺎ زاغ ﺑﯿﺘﮑﻢ اﻟﺮﻓﯿﻊ و اﻧﻤﺎ ﺑﺎﻟﻮﺟﺪ ادرﮐﻪ ﺧﻔﯽ زﺣﺎف‬‫]‪ [2‬ﻗﺎل‪:‬‬‫و اﻟﺸﻤﺲ داﺋﻤﮥ اﻟﺒﻘﺎء و ان ﺗﻨﻞ ﺑﺎﻟﺸﮑﻮ ﻓﻬﯽ ﺳﺮﯾﻌﮥ اﻻﺧﻄﺎف‬‫]‪ [3‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺳﻄﻌﺖ ﻓﻤﺎ ﯾﺴﻄﯿﻊ اﻃﻔﺎء ﻟﻬﺎ زﺣﻞ و ﻧﻮر اﻟﺤﻖ ﻟﯿﺲ ﺑﻄﺎف‬‫‪ -8‬اﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﻟﺰﺟﺎج‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ ﺣﮑﻢ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﺑﻮ اﺳـﺤﺎق اﻟﺰﺟﺎج‪ ،‬ﺑﻤﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ از ﻋﺒﺎرت ﻓﺨﺮ اﻟﺪﯾﻦ رازي در »ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻟﻌﻘﻮل« ﮐﻪ آﻧﻔﺎ‬‫در ذﮐﺮ ﺣﮑﻢ اﺧﻔﺶ ﻣﻨﻘﻮل ﺷﺪه‪ ،‬واﺿﺤﺴﺖ‪.‬‬‫و ﻣﺴـﺘﺘﺮ ﻧﻤﺎﻧـﺪ ﮐﻪ زﺟـﺎج ﻧﺠﻢ و ﻫـﺎج ﺳـﻤﺎء ﻓﻀﻞ و ﺑﺮاﻋﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑـﺪر ﻣﻨﯿﺮ ﻓﻠﮏ اﺗﻘﺎن ﺻـﻨﺎﻋﺖ اﺳﺖ‪ ،‬و اﺟﻠﻪ و اﻋﺎﻇﻢ ارﺑﺎب ﻧﻘـﺪ و‬‫اﺗﻘﺎن‪ ،‬و اﺳﺎﻃﯿﻦ واﻻ ﺷﺄن ﺑﻤﺪح او رﻃﺐ اﻟﻠﺴﺎناﻧﺪ‪.‬‬‫ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب« ﺑﻨﺴﺒﺖ زﺟﺎج ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 76‬از ‪206‬‬‫]و اﻟﻤﺸـﻬﻮر ﺑﻬـﺬه اﻟﻨﺴـﺒﮥ اﺑﻮ اﺳـﺤﺎق اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺴـﺮي ﺑﻦ ﺳـﻬﻞ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﺰﺟـﺎج ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب »ﻣﻌﺎﻧﯽ اﻟﻘﺮآن«‪ ،‬ﮐﺎن ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻔﻀﻞ و‬‫اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬ﺣﺴﻦ اﻻﻋﺘﻘﺎد‪ ،‬ﺣﻤﯿﺪ اﻟﻤﺬﻫﺐ‪ ،‬و ﻟﻪ ﻣﺼﻨﻔﺎت ﺣﺴﺎن ﻓﯽ اﻻدب ‪ -‬اﻟﺦ ]‪[1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ اﺳﺤﺎق زﺟﺎج در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء« ﻧﻮوي‬‫و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷﺮف ﻧﻮوي در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء و اﻟﻠﻐﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑﻮ اﺳـﺤﺎق اﻟﺰﺟﺎج اﻻﻣﺎم ﻓﯽ اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‪ ،‬ﻣﺬﮐﻮر ﻓﯽ »اﻟﺮوﺿﮥ« ﻓﯽ اﻟﺸﺮط ﻓﯽ اﻟﻄﻼق ﻓﯿﻤﻦ ﻋﻠﻖ ﻃﻼﻗﻬﺎ ﺑﺄول وﻟﺪ‪ ،‬و ﻫﻮ اﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﺑﺮاﻫﯿﻢ‬‫ﺑﻦ اﻟﺴﺮي ﺑﻦ ﺳﻬﻞ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻨﺤﻮي ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب »ﻣﻌﺎﻧﯽ اﻟﻘﺮآن«‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺦ ]‪ [2‬ﺑﻐـﺪاد‪ :‬ﮐﺎن اﺑﻮ اﺳـﺤﺎق اﻟﺰﺟﺎج ﻫﺬا ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻔﻀﻞ و اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬ﺣﺴﻦ اﻻﻋﺘﻘﺎد‪ ،‬ﺣﺴﻦ اﻟﻤﺬﻫﺐ‪ ،‬ﻟﻪ ﻣﺼـﻨﻔﺎت‬‫ﺣﺴﺎن ﻓﯽ اﻻدب‪ .‬روي ﻋﻨﻪ ]‪ [1‬اﻧﺴﺎب اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ج ‪.3/141‬‬‫]‪ [2‬ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد ج ‪6/89‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ زﺟﺎج در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن«‬‫و ﻗﺎﺿﯽ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑﻮ اﺳﺤﺎق ﺑا ﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺴﺮي ﺑﻦ ﺳﻬﻞ اﻟﺰﺟﺎج اﻟﻨﺤﻮي‪ ،‬ﮐﺎن ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ﺑﺎﻻدب و اﻟﺪﯾﻦ ‪ -‬اﻟﺦ ]‪.[2‬‬‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در ﺳﻨﮥ ﻋﺸﺮ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻓﯽ اﺣﺪي ﻋﺸﺮة‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻓﯽ ﺳﺖ ﻋﺸﺮة و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﺗﻮﻓﯽ اﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﻟﺰﺟﺎج اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻨﺤﻮي‪.‬‬‫ﮐـﺎن ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ﺑﺎﻻدب و اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﻤﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ ﻓﯽ ﻣﻌﺎﻧﯽ اﻟﻘﺮآن و ﻋﻠﻮم اﻻدب‪ ،‬و اﻟﻌﺮﺑﯿـﮥ و اﻟﻨﻮادر و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﺑﻀـﻊ‬‫ﻋﺸﺮة ﻣﺼﻨﻔﺎ‪.‬‬‫أﺧـﺬ اﻻدب ﻋﻦ اﻟﻤﺒﺮد‪ ،‬و ﺛﻌﻠﺐ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺨﺮط اﻟﺰﺟﺎج‪ ،‬ﺛﻢ ﺗﺮﮐﻪ‪ ،‬و اﺷـﺘﻐﻞ ﺑﺎﻻدب و ﻧﺴﺐ إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ أﺧﺬ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻔﺎرﺳـﯽ اﻟﻨﺤﻮي‬‫]‪ ،[3‬و إﻟﯿﻪ ﯾﻨﺴﺐ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺰﺟﺎﺟﯽ ]‪ [4‬ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب »اﻟﺠﻤﻞ«[ ]‪[5‬‬‫‪ -9‬اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎر‬‫اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري ﻧﯿﺰ ﮐﻠﻤﻪ »ﻣﻮﻟﯽ« را ﺑﻪ اوﻟﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﮐﺮده‬‫اﻣﺎ ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻻﻧﺒﺎري ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ أوﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ ﻣﻮﻟﯽ ﻣﯽآﯾﺪ ]‪ [1‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء و اﻟﻠﻐﺎت ج ‪.2/170‬‬‫]‪ [2‬وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪.1/49‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻔﺎرﺳﯽ‪ :‬اﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻔﺎر اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ )‪.(377‬‬‫]‪ [4‬اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺰﺟﺎﺟﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻄﺒﺮﯾﮥ ﺳﻨﮥ )‪.(339‬‬‫]‪ [5‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪.2/262‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪103 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 77‬از ‪206‬‬‫ﭘﺲ ﺟﻨﺎب ﺳﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻨﻪ و أرﺿﺎه‪ ،‬و ﺟﻌﻞ اﻟﺠﻨﮥ ﻣﺜﻮاه در »ﺷﺎﻓﯽ« ﻓﺮﻣﻮده‪:‬‬‫]و ﻗﺎل اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻻﻧﺒﺎري ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن اﻟﻤﻌﺮوف »ﺑﺎﻟﻤﺸـﮑﻞ«‪ :‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻓﯽ اﻟﻠﻐﮥ ﯾﻨﻘﺴﻢ اﻟﯽ ﺛﻤﺎﻧﯿﮥ أﻗﺴﺎم‪ :‬أوﻟﻬﻦ‬‫اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﻤﻨﻌﻢ اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬ﺛﻢ اﻟﻤﻨﻌﻢ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﻮﻟﯽ‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻻوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺸـﯽء‪ ،‬و ذﮐﺮ ﺷﺎﻫـﺪا ﻋﻠﯿﻪ اﻵﯾـﮥ اﻟﺘﯽ ﻗﺪﻣﻨﺎ ذﮐﺮﻫﺎ‪ ،‬و‬‫ﺑﯿﺖ ﻟﺒﯿﺪ ]‪ ،[1‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﺠﺎر‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ اﺑﻦ اﻟﻌﻢ‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﺼﻬﺮ‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﺤﻠﯿﻒ‪ ،‬و اﺳﺘﺸﻬﺪ ﻋﻠﯽ ﮐﻞ واﺣﺪ ﻣﻦ أﻗﺴﺎم ﻣﻮﻟﯽ ﺑﺸﯽء‬‫ﻣﻦ اﻟﺸﻌﺮ‪ ،‬ﻟﻢ ﻧﺬﮐﺮه ﻻن ﻏﺮﺿﻨﺎ ﺳﻮاه ]‪.[2‬‬‫و ﻣﺨﻔﯽ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري از ﺣﻔﺎظ ﺑﺎرﻋﯿﻦ‪ ،‬و اﺟﻠﻪ ﻣﻬﺮه ﮐﺎﻣﻠﯿﻦ‪ ،‬و اﮐﺎﺑﺮ ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ‪ ،‬و اﻓﺎﺧﻢ ﻧﺤﺎرﯾﺮ اﺳﺖ‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري ﺑﮕﻔﺘﺎر ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب«‬‫ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑـﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻘـﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺑﺸـﺎر ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺑﯿـﺎن ﺑﻦ ﺳـﻤﺎﻋﮥ اﺑﻦ ﻓﺮوة ﺑﻦ ﻗﻄﻦ ﺑﻦ دﻋﺎﻣـﮥ اﻻﻧﺒـﺎري اﻟﻨﺤﻮي ﺻـﺎﺣﺐ‬‫ا ﻟﺘ ﺼ ﺎ ﻧﯿ ﻒ ‪.‬‬
‫ﮐﺎن ﻣﻦ أﻋﻠﻢ اﻟﻨﺎس ﺑﺎﻟﻨﺤﻮ و اﻻدب‪ ،‬و أﮐﺜﺮﻫﻢ ﺣﻔﻈﺎ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻟﻘﺎﺿﯽ ]‪ ،[3‬و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻬﯿﺜﻢ ﺑﻦ ﺧﺎﻟـﺪ اﻟﺒﺰاز ]‪ [1] ،[4‬ﻟﺒﯿـﺪ‪ :‬ﺑﻦ رﺑﯿﻌـﮥ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ اﺑﻮ ﻋﻘﯿﻞ اﻟﻌﺎﻣﺮي اﻟﺸﺎﻋﺮ‬‫اﻟﺼﺤﺎﺑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(40‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺸﺎﻓﯽ ﻓﯽ اﻻﻣﺎﻣﮥ‪.134 :‬‬‫]‪ [3‬اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(282‬‬‫]‪ [4‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻬﯿﺜﻢ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ‪ :‬اﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺒﺰاز اﻟﻌﺴﮑﺮي ﻣﻦ أﻫﻞ ﺳﺮ ﻣﻦ رأي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(280‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪104 :‬‬‫و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﻟﮑﺪﯾﻤﯽ ]‪ ،[1‬و أﺑـﺎ اﻟﻌﺒﺎس أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺛﻌﻠﺐ اﻟﻨﺤﻮي‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ اﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻨﻀـﺮ ]‪ ،[2‬و أﺑـﺎه اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر ]‪ [3‬اﻻﻧﺒﺎري و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺪارﻗﻄﻨﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺣﯿﻮﯾﻪ ]‪ [4‬اﻟﺨﺰاز‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﺑﻦ اﻟﺒﻮاب‪ ،‬و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺻﺪوﻗﺎ‪ ،‬ﻓﺎﺿﻼ‪ ،‬دﯾﻨﺎ‪ ،‬ﺑﺮا‪،‬‬‫ﺧﯿﺮا ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺴـﻨﮥ‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ ﮐﺘﺒﺎ ﮐﺜﯿﺮة ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ و »اﻟﻤﺸﮑﻞ« و »اﻟﻮﻗﻒ« و »اﻻﺑﺘﺪاء« و اﻟﺮد ﻋﻠﯽ ﻣﻦ ﺧﺎﻟﻒ‬‫ﻣﺼﺤﻒ اﻟﻌﺎﻣﮥ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﯾﻤﻠﯽ و أﺑﻮه ﺣﯽ‪ ،‬ﯾﻤﻠﯽ ﻫﻮ ﻓﯽ ﻧﺎﺣﯿﮥ ﻣﻦ اﻟﻤﺴﺠﺪ‪ ،‬و أﺑﻮه ﻓﯽ ﻧﺎﺣﯿﮥ أﺧﺮي‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺑﯿﺖ ﺷﺎﻫﺪ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و‬‫ﮐﺎن ﯾﻤﻠﯽ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪ ،‬و ﻣﺎ ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻪ اﻻﻣﻼء ﻗﻂ اﻻ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪.‬‬‫و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﻓﯽ رﺟﺐ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﻟﯿﻠﮥ اﻟﻨﺤﺮ ﻣﻦ ذي اﻟﺤﺠﮥ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ[ ]‪.[5‬‬‫و ﻣﺒﺎرك ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﯽ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ در »ﺧﻄﺒﻪ ﻧﻬﺎﯾﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﺛﻢ ﺻـﻨﻒ اﻟﻨـﺎس ﻏﯿﺮ ﻣﻦ ذﮐﺮﻧـﺎ ﻓﯽ ﻫـﺬا اﻟﻔﻦ ﺗﺼـﺎﻧﯿﻒ ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬ﻣﻨﻬﻢ ﺷـﻤﺮ ﺑﻦ ]‪ [1‬اﻟﮑـﺪﯾﻤﯽ‪ :‬اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‬‫اﻟﻘﺮﺷﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(286‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻨﻀﺮ‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺼﻌﺐ اﻻزدي اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(291‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻻﻧﺒﺎري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(305‬‬‫]‪ [4‬اﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺣﯿﻮﯾﻪ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ زﮐﺮﯾﺎ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﺨﺰاز اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(382‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 78‬از ‪206‬‬‫]‪ [5‬اﻧﺴﺎب اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ج ‪.1/212‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪105 :‬‬‫ﺣﻤﺪوﯾﻪ ]‪ ،[1‬و أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺜﻌﻠﺐ‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﺜﻤﺎﻟﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﻤﺒﺮد‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻻﻧﺒﺎري‪ ،‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﮑﻨﺪي ]‪ ،[2‬و أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﺰاﻫﺪ ]‪ ،[3‬ﺻﺎﺣﺐ ﺛﻌﻠﺐ‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ﻫﺆﻻء‬‫ﻣﻦ اﺋﻤـﮥ اﻟﻠﻐـﮥ و اﻟﻨﺤـﻮ و اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺨـﻞ زﻣـﺎن و ﻋﺼـﺮ ﻣﻤﻦ ﺟﻤـﻊ ﻓﯽ ﻫـﺬا اﻟﻔﻦ ﺷـﯿﺌﺎ‪ ،‬و اﻧﻔﺮد ﻓﯿﻪ ﺑﺘـﺄﻟﯿﻒ‪ ،‬و اﺳـﺘﺒﺪ ﻓﯿﻪ‬‫ﺑﺘﺼﻨﯿﻒ ]‪[4‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري ﺑﻘﻮل اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن«‬‫و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺑﯽ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻘـﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺑﯿﺎن اﺑﻦ ﺳـﻤﺎﻋﮥ ﺑﻦ ﻓﺮوة ﺑﻦ ﻗﻄﻦ ﺑﻦ دﻋﺎﻣـﮥ اﻻﻧﺒﺎري اﻟﻨﺤﻮي‬‫ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻤﺸـﻬﻮرة ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ و اﻻدب‪ ،‬ﮐﺎن ﻋﻼﻣـﮥ وﻗﺘﻪ ﻓﯽ اﻻدب‪ ،‬و أﮐﺜﺮ اﻟﻨﺎس ﺣﻔﻈﺎ ﻟﻬﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺻﺪوﻗﺎ ﺛﻘﮥ‪ ،‬دﯾﻨﺎ ﺧﯿﺮا ﻣﻦ‬‫أﻫﻞ اﻟﺴـﻨﮥ‪ ،‬و ﺻﻨﻒ ﮐﺘﺒﺎ ﮐﺜﯿﺮة ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن و ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ و »اﻟﻤﺸﮑﻞ« و »اﻟﻮﻗﻒ« و »اﻻﺑﺘﺪاء« و »اﻟﺮد ﻋﻠﯽ ﻣﻦ ﺧﺎﻟﻒ ﻣﺼﺤﻒ‬‫اﻟﻌﺎﻣﮥ« و ﮐﺘﺎب »اﻟﺰاﻫﺮ« ذﮐﺮه اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﯽ »ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد« ]‪ [5‬و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ و ﻗـﺎل‪ :‬ﺑﻠﻐﻨﯽ اﻧﻪ ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻪ و اﺑﻮه ﺣﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻤﻠﯽ ﻓﯽ ﻧﺎﺣﯿﮥ‬‫ﻣﻦ اﻟﻤﺴﺠﺪ‪ ،‬و أﺑﻮه ﻓﯽ ﻧﺎﺣﯿﮥ أﺧﺮي‪.‬‬‫و ﮐﺎن أﺑﻮه ﻋﺎﻟﻤﺎ ﺑﺎﻻدب‪ ،‬ﻣﻮﺛﻘﺎ ﻓﯽ اﻟﺮواﯾﮥ‪ ،‬ﺻﺪوﻗﺎ أﻣﯿﻨﺎ‪ ،‬ﺳـﮑﻦ ﺑﻐﺪاد‪ ،‬و روي ﻋﻨﻪ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬و روي ﻋﻨﻪ وﻟﺪه اﻟﻤﺬﮐﻮر‪ ،‬و ﻟﻪ‬‫ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬ﻓﻤﻦ ]‪ [1‬ﺷﻤﺮ ﺑﻦ ﺣﻤﺪوﯾﻪ اﻟﻬﺮوي اﺑﻮ ﻋﻤﺮو اﻟﻠﻐﻮي اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(255‬‬‫]‪ [2‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﮑﻨﺪي‪ :‬ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﺻﺒﯿﺢ اﻟﮑﻮﻓﯽ ﮐﺎن ﺣﯿﺎ ﻗﺒﻞ ﺳﻨﮥ )‪.(291‬‬‫]‪ [3‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻫﺎﺷﻢ اﺑﻮ ﻋﻤﺮ اﻟﻤﻄﺮز اﻟﺒﺎوردي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﻐﻼم ﺛﻌﻠﺐ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(345‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ﻓﯽ ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻻﺛﺮ ج ‪.1/7‬‬‫]‪ [5‬ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد ج ‪.3/181‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪106 :‬‬‫ذﻟـﮏ ﮐﺘـﺎب »ﺧﻠﻖ اﻻﻧﺴـﺎن« و ﮐﺘـﺎب »ﺧﻠﻖ اﻟﻔﺮس« و ﮐﺘﺎب »اﻻﻣﺜﺎل« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻘﺼﻮر و اﻟﻤﻤـﺪود« و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤـﺬﮐﺮ و اﻟﻤﺆﻧﺚ« و‬‫ﮐﺘﺎب »ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ«‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻘﺎﻟﯽ ]‪ :[1‬ﮐﺎن اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻻﻧﺒﺎري ﯾﺤﻔﻆ ﻓﯿﻤﺎ ذﮐﺮ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺑﯿﺖ ﺷﺎﻫﺪ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن اﻟﮑﺮﯾﻢ‪.‬‬‫و ﻗﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﻗـﺪ أﮐﺜﺮ اﻟﻨﺎس ﻓﯽ ﻣﺤﻔﻮﻇﺎﺗﮏ ﻓﮑﻢ ﺗﺤﻔﻆ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬اﺣﻔﻆ ﺛﻠﺜـﮥ ﻋﺸـﺮ ﺻـﻨﺪوﻗﺎ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ ﻣﺎﺋـﮥ و ﻋﺸـﺮﯾﻦ ﺗﻔﺴـﯿﺮا‬‫ﻟﻠﻘﺮآن ﺑﺎﺳﺎﻧﯿﺪﻫﺎ[‪ -‬اﻟﺦ ]‪[2‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري ﺑﮕﻔﺘﺎر ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ«‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻌﻼﻣﮥ ﺷﯿﺦ اﻻدب أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ ﺑﺸﺎر اﻟﻨﺤﻮي‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ أﺑﺎ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﮑﺪﯾﻤﯽ‪ ،‬و اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻘﺎﺿﯽ‪ ،‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻬﯿﺜﻢ اﻟﺒﺰاز‪ ،‬و ﺛﻌﻠﺒﺎ‪ ،‬و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪ ،‬ﺻﻨﻒ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬و ﯾﺮوي ﺑﺄﺳﺎﻧﯿﺪه‪ ،‬و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 79‬از ‪206‬‬‫ﯾﻤﻠﯽ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ أﻓﺮاد اﻟﺪﻫﺮ ﻓﯽ ﺳﻌﮥ اﻟﺤﻔﻆ ﻣﻊ اﻟﺼﺪق و اﻟﺪﯾﻦ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن ﺻﺪوﻗﺎ دﯾﻨﺎ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺴﻨﮥ‪ ،‬ﺻﻨﻒ ﻓﯽ اﻟﻘﺮاءات و »اﻟﻐﺮﯾﺐ« و »اﻟﻤﺸﮑﻞ« و »اﻟﻮﻗﻒ« و »اﻻﺑﺘﺪاء«‪.‬‬‫ﺣـﺪث ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺣﯿﻮﯾﻪ‪ ،‬و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ اﻟﺸﺬاﺋﯽ ]‪ ،[3‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ ]‪ [1‬أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻘﺎﻟﯽ‪ :‬اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻋﯿـﺬون‬‫اﻻدﯾﺐ اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(356‬‬‫]‪ [2‬وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪.4/341‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺸﺬاﺋﯽ‪ :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﻘﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ ،(373‬و اﻟﺸﺬاﺋﯽ )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﺸـﯿﻦ و اﻟﺬال اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ‪ ،‬و ﺑﻌﺪ اﻻﻟﻒ ﯾﺎء‬‫ﻣﺜﻨﺎة ﻣﻦ ﺗﺤﺘﻬﺎ( ﻧﺴﺒﮥ اﻟﯽ ﺷﺬا‪ ،‬و ﻫﯽ ﻗﺮﯾﮥ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة )اﻟﻠﺒﺎب(‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪107 :‬‬‫أﺑﯽ ﻫﺎﺷﻢ ]‪ ،[1‬و اﻟﺪارﻗﻄﻨﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺧﯽ ﻣﯿﻤﯽ ]‪ ،[2‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺠﺮاح ]‪ [3‬و آﺧﺮون‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻘﺎﻟﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﺷﯿﺨﻨﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﯾﺤﻔﻆ ﻓﯿﻤﺎ ﻗﯿﻞ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺑﯿﺖ ﺷﺎﻫﺪا ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻨﻮﺧﯽ ]‪ :[4‬ﮐﺎن اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري ﯾﻤﻠﯽ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪ ،‬و ﻣﺎ أﻣﻠﯽ ﻣﻦ دﻓﺘﺮ ﻗﻂ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺣﻤﺰة ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ ]‪ :[5‬ﮐﺎن اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري زاﻫﺪا ﻣﺘﻮاﺿـﻌﺎ‪ ،‬ﺣﮑﯽ اﻟﺪارﻗﻄﻨﯽ اﻧﻪ ﺣﻀﺮه ﻓﺼﺤﻒ ﻓﯽ اﺳﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺎﻋﻈﻤﺖ ﻟﻪ‬‫أن ﯾﺤﻤـﻞ ﻋﻨﻪ وﻫﻢ‪ ،‬و ﻫﺒﺘﻪ‪ ،‬ﻓﻌﺮﻓﺖ ﻣﺴـﺘﻤﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻠﻤـﺎ ﺣﻀـﺮت اﻟﺠﻤﻌـﮥ اﻻـﺧﺮي‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري‪ :‬اﻧﺎ ﺻـﺤﻔﻨﺎ اﻻﺳﻢ اﻟﻔﻼﻧﯽ و ﻧﺒﻬﻨﺎ ﻋﻠﯿﻪ‬‫ذﻟﮏ اﻟﺸﺎب ﻋﻠﯽ اﻟﺼﻮاب‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ ]‪ :[6‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﺣـﺪا أﺣﻔﻆ ﻣﻦ اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري‪ ،‬و ﻻ أﻏﺰر ﻣﻦ ﻋﻠﻤﻪ‪ ،‬و ﺣﺪﺛﻮﻧﯽ ﻋﻨﻪ اﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬اﺣﻔﻆ ﺛﻠﺜﮥ ﻋﺸـﺮ‬‫ﺻﻨﺪوﻗﺎ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﮐﺎن ﯾﺄﮐﻞ اﻟﻘﻠﯿﮥ و ﯾﻘﻮل‪ :‬اﺑﻘﯽ ﻋﻠﯽ ﺣﻔﻈﯽ‪ ،‬ﻗﯿﻞ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻤﻦ ﯾﺤﻔﻆ ﻋﺸـﺮﯾﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺑﺄﺳﺎﻧﯿﺪﻫﺎ‪ [1] .‬ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻫﺎﺷﻢ أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﻘﺮئ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(349‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺧﯽ ﻣﯿﻤﯽ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﺪﻗﺎق اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ )‪.(390‬‬‫]‪ [3‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺠﺮاح‪ :‬ﻫﻮ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ اﻟﺠﺮاح اﺑﻦ اﻟﻨﺤﺎس اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(376‬‬‫]‪ [4‬أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻨﻮﺧﯽ‪ :‬اﻟﻤﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻬﻢ داود اﻟﺒﺼﺮي اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(384‬‬‫]‪ [5‬ﺣﻤﺰة ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ‪ :‬اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﺪﻗﺎق اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(424‬‬‫]‪ [6‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﺑﻦ اﻟﻨﺠﺎر اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﻘﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(402‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪108 :‬‬‫و ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﺘﺮدد اﻟﯽ أوﻻد اﻟﺮاﺿﯽ ]‪ [1‬ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﯾﻌﻠﻤﻬﻢ‪ ،‬ﻓﺴﺄﻟﺘﻪ ﺟﺎرﯾﮥ ﻋﻦ ﺗﻌﺒﯿﺮ رؤﯾﺎ؟‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أﻧﺎ ﺣﺎﻗﻦ ]‪ ،[2‬ﺛﻢ ﻋﺎد ﻣﻦ اﻟﻐﺪ و ﻗﺪ ﺻﺎر‬‫ﻋﺎﺑﺮا‪ ،‬درس ﮐﺘﺎب اﻟﮑﺮﻣﺎﻧﯽ ]‪.[3‬‬‫و ﻗﯿـﻞ‪ :‬اﻧﻪ أﻣﻠﯽ »ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ« ﻓﯽ ﺧﻤﺴـﮥ و أرﺑﻌﯿﻦ أﻟﻒ ورﻗـﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »اﻻﻣـﺪاد« ﮐﺒﯿﺮ ﺟـﺪا‪ ،‬و ﮐﺘﺎب »ﺷـﺮح اﻟﮑﺎﻓﯽ« ﻓﯽ أﻟﻒ‬‫ورﻗﮥ و ﮐﺘﺎب »اﻟﺠﺎﻫﻠﯿﺎت« ﻓﯽ ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ ورﻗﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن رأﺳﺎ ﻓﯽ ﻧﺤﻮ اﻟﮑﻮﻓﯿﯿﻦ ‪ -‬اﻟﺦ ]‪[4‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري ﺑﻪ ﻗﻮل ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ«‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﻓﯿﻬﺎ اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻌﻼﻣﮥ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻤﺼـﻨﻔﺎت‪ ،‬و ﻟﻪ ﺳﺒﻊ و ﺧﻤﺴﻮن ﺳﻨﮥ‪،‬‬‫ﺳﻤﻊ ﻓﯽ ﺻﻐﺮه ﻣﻦ اﻟﮑﺪﯾﻤﯽ و اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻘﺎﺿﯽ‪ ،‬و أﺧﺬ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬و ﺛﻌﻠﺐ‪ ،‬و ﻃﺎﺋﻔﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 80‬از ‪206‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻘﺎﻟﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﺷﯿﺨﻨﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﯾﺤﻔﻆ ﻓﯿﻤﺎ ﻗﯿﻞ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ اﻟﻒ ﺑﯿﺖ ﺷﺎﻫﺪ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﻨﺎ اﺣﻔﻆ ﻣﻦ اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري‪ ،‬و ﻻ أﻏﺰر ﺑﺤﺮا‪ ،‬ﺣﺪﺛﻮﻧﯽ ﻋﻨﻪ‪ ،‬اﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬اﺣﻔﻆ ﺛﻠﺜﮥ ﻋﺸﺮ ﺻﻨﺪوﻗﺎ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و ﺣﺪﺛﺖ اﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ ﻣﺎﺋﮥ و ﻋﺸـﺮﯾﻦ ﺗﻔﺴـﯿﺮا[ ]‪ [1] .[5‬اﻟﺮاﺿـﯽ ﺑﺎﻟّﻠﻪ‪ :‬أﺑﻮ اﺳـﺤﺎق ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻘﺘﺪر ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺨﻠﯿﻔﮥ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ‬‫ﺳﻨﮥ )‪.(329‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺤﺎﻗﻦ‪ :‬اﻟﺬي ﺣﺒﺲ ﺑﻮﻟﻪ‪.‬‬‫]‪....... [3‬‬‫]‪ [4‬ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺬﻫﺒﯽ ج ‪.3/842‬‬‫]‪ [5‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 2/220‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري در »واﻓﯽ ﺑﺎﻟﻮﻓﯿﺎت« ﺻﻔﺪي و »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﯾﺎﻓﻌﯽ‬‫و ﺧﻠﯿﻞ ﺑﻦ اﯾﺒﮏ اﻟﺼﻔﺪي در »واﻓﯽ ﺑﺎﻟﻮﻓﯿﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻌﻼﻣﮥ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺳﺒﻌﯿﻦ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻘﺎﻟﯽ ﺗﻠﻤﯿـﺬه‪ :‬ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ ﻓﯿﻤﺎ ﻗﯿﻞ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ اﻟﻒ ﺑﯿﺖ ﺷـﻌﺮ ﺷﺎﻫﺪ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻤﻠﯽ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪ ،‬و ﻣﺎ أﻣﻠﯽ ﻣﻦ دﻓﺘﺮ‪،‬‬‫و ﮐﺎن زاﻫﺪا ﻣﺘﻮاﺿﻌﺎ ‪..‬‬‫اﻟﯽ ا ن ﻗﺎل ‪:‬‬
‫و روي ﻋﻨﻪ‪ :‬ﻧا ﻪ ﻗﺎل‪ :‬اﺣﻔﻆ ﺛﻠﺜﮥ ﻋﺸﺮ ﺻﻨﺪوﻗﺎ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ‪ :‬و ﺣﺪﺛﺖ اﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﻣﺎﺋﮥ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺑﺄﺳﺎﻧﯿﺪﻫﺎ‪.‬‬‫ﮐﺎن ﯾﺘﺮدد اﻟﯽ اوﻻد اﻟﺮاﺿـﯽ ﺑﺎﻟّﻠﻪ‪ ،‬ﻓﺴﺄﻟﺘﻪ ﺟﺎرﯾﮥ ﻋﻦ ﺗﻌﺒﯿﺮ رؤﯾﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أﻧﺎ ﺣﺎﻗﻦ‪ ،‬و ﻣﻀـﯽ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﻋﺎد ﻣﻦ اﻟﻐﺪ ﻋﺎد و ﻗﺪ ﺻﺎر ﻋﺎﺑﺮا‪ ،‬ﻣﻀﯽ‬‫ﻣﻦ ﯾﻮﻣﻪ‪ ،‬ﻓﺪرس ﮐﺘﺎب اﻟﮑﺮﻣﺎﻧﯽ‪.‬‬‫ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ ﻓﯽ ﻧﺤﻮ اﻟﮑﻮﻓﯿﯿﻦ‪ ،‬و أﻣﻠﯽ ﮐﺘﺎب »ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ« ﻓﯽ ﺧﻤﺴﮥ و أرﺑﻌﯿﻦ ورﻗﮥ[‪ -‬اﻟﺦ ]‪.[1‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ ﻟا ﻌﻼﻣـﮥ اﻣﺎم اﻟﻠﻐـﮥ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻤﺼـﻨﻔﺎت‪ ،‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻠﻐﻮي‪ ،‬ﻋﻤﺮ ﺳـﺒﻌﺎ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ ﺳـﻨﮥ‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﻓﯽ‬‫ﺻﻐﺮه ﻣﻦ اﻟﮑﺪﯾﻤﯽ‪) ،‬ﺑﻀﻢ اﻟﮑﺎف( و اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻘﺎﺿﯽ‪ ،‬و أﺧﺬ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬و ﺛﻌﻠﺐ‪ ،‬و ﻃﺎﺋﻔﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻘﺎﻟﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﺷﯿﺨﻨﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﯾﺤﻔﻆ ﻓﯿﻤﺎ ﻗﯿﻞ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ اﻟﻒ ﺑﯿﺖ ﺷﺎﻫﺪ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ اﺣﻔﻆ ﻣﻦ اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري‪ ،‬و ﻻ أﻏﺰر ]‪ [1‬اﻟﻮاﻓﯽ ﺑﺎﻟﻮﻓﯿﺎت ج ‪.4/344‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪110 :‬‬‫ﺑﺤﺮا ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫و روي ﻋﻨﻪ‪ :‬ﻧا ﻪ ﻗﺎل‪ :‬اﺣﻔﻆ ﺛﻠﺜﮥ ﻋﺸﺮ ﺻﻨﺪوﻗﺎ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و ﺣﺪﺛﺖ اﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ ﻣﺎﺋﮥ و ﻋﺸﺮﯾﻦ ﺗﻔﺴﯿﺮا ﻟﻠﻘﺮآن اﻟﻌﻈﯿﻢ ﺑﺄﺳﺎﻧﯿﺪﻫﺎ‪.‬‬‫و ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻧﻪ اﻣﻼ »ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ« ﻓﯽ ﺧﻤﺴـﮥ و أرﺑﻌﯿﻦ اﻟﻒ ورﻗﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻋﻼﻣﮥ وﻗﺘﻪ ﻓﯽ اﻵداب‪ ،‬و أﮐﺜﺮ اﻟﻨﺎس ﺣﻔﻈﺎ ﻟﻬﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺻﺪوﻗﺎ‬‫ﺛﻘـﮥ‪ ،‬دﯾﻨـﺎ ﺧﯿﺮا ﻣﻦ أﻫـﻞ اﻟﺴـﻨﮥ‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ ﮐﺘﺒـﺎ ﮐـﺜﯿﺮة ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و »ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ« و »اﻟﻤﺸـﮑﻞ«‪ ،‬و ﮐـﺎن ﯾﻤﻠﯽ ﻓﯽ ﻧﺎﺣﯿـﮥ ﻣﻦ‬‫اﻟﻤﺴﺠﺪ و أﺑﻮه ﻓﯽ ﻧﺎﺣﯿﮥ أﺧﺮي ]‪[1‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 81‬از ‪206‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻘﺮاء« ﺟﺰري‬‫و ﺷﯿﺦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺠﺰري ]‪ [2‬در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻘﺮا« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري اﻟﺒﻐﺪادي اﻻﻣﺎم اﻟﮑﺒﯿﺮ و اﻻﺳﺘﺎد اﻟﺸﻬﯿﺮ ‪ ...‬اﻟﯽ أن ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻗـﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻘـﺎﻟﯽ‪ :‬ﮐـﺎن اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري ﯾﺤﻔﻆ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋـﮥ اﻟﻒ ﺑﯿﺖ ﺷﺎﻫـﺪا ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و ﮐﺎن ﺛﻘـﮥ ﺻـﺪوﻗﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن اﺣﻔﻆ ﻣﻦ ﺗﻘـﺪم ﻣﻦ‬‫اﻟﮑﻮﻓﯿﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺣﻤﺰة ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ‪ :‬ﮐﺎن زاﻫﺪا ﻣﺘﻮاﺿﻌﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺪاﻧﯽ ]‪ [3‬ﻓﯿﻪ‪ :‬اﻣﺎم ﻓﯽ ﺻﻨﺎﻋﺘﻪ ﻣﻊ ﺑﺮاﻋﮥ ﻓﻬﻤﻪ‪ ،‬و ﺳﻌﮥ ﻋﻠﻤﻪ‪ ،‬و ﺻﺪق ﻟﻬﺠﺘﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻨﻮﺧﯽ‪ :‬ﮐﺎن اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري ﯾﻤﻠﯽ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪ ،‬ﻣﺎ أﻣﻠﯽ ﻗﻂ ﻣﻦ دﻓﺘﺮ ‪ ...‬اﻟﯽ أن ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻗـﺎل ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﻨﺎ اﺣﻔﻆ ﻣﻦ اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري و ﻻ أﻏﺰر ﻣﻦ ﻋﻠﻤﻪ ﺣـﺪﺛﻮﻧﯽ ﻋﻨﻪ اﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬اﺣﻔﻆ ﺛﻠﺜـﮥ ﻋﺸـﺮ ﺻـﻨﺪوﻗﺎ‪[1] .‬‬‫ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2/294‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺠﺰري‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ أﺑﻮ اﻟﺨﯿﺮ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.833‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺪاﻧﯽ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(444‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪111 :‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ‪ :‬و ﻫﺬا ﻣﺎ ﻻ ﯾﺤﻔﻆ ﻻﺣﺪ ﻗﺒﻠﻪ‪ ،‬و ﺣﺪﺛﺖ ﻋﻨﻪ‪ :‬اﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ ﻣﺎﺋﮥ و ﻋﺸﺮﯾﻦ ﺗﻔﺴﯿﺮا ﺑﺄﺳﺎﻧﯿﺪﻫﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻟﯽ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻌﺮوﺿـﯽ ]‪ :[1‬ﮐـﺎن اﺑﻦ اﻻﻧﺒـﺎري ﯾﺘﺮدد اﻟﯽ أوﻻد اﻟﺮاﺿـﯽ ﺑﺎﻟّﻠﻪ‪ ،‬ﻓﺴﺄﻟﺘﻪ ﺟﺎرﯾـﮥ ﻋﻦ ﺗﻌﺒﯿﺮ رؤﯾﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أﻧﺎ ﺣﺎﻗﻦ‪ ،‬و‬‫ﻣﻀﯽ‪ ،‬و ﺟﺎء ﻣﻦ اﻟﻐﺪ و ﻗﺪ ﺻﺎر ﻋﺎﺑﺮا ﻣﻀﯽ ﻣﻦ ﯾﻮﻣﻪ ﻓﺪرس ﮐﺘﺎب اﻟﮑﺮﻣﺎﻧﯽ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻓﯽ »اﻟﻮﻗﻒ و اﻻﺑﺘﺪاء« أول ﻣﺎ أﻟﻒ ﻓﯿﻪ و اﺣﺴﻦ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺪاﻧﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﺑﻌﺾ أﺻـﺤﺎﺑﻨﺎ ﯾﻘﻮل ﻋﻦ ﺷـﯿﺦ ﻟﻪ‪ :‬ان اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري ﻟﻤﺎ ﺻـﻨﻒ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻓﯽ »اﻟﻮﻗﻒ و اﻻﺑﺘﺪاء« ﺟﯽء ﺑﻪ اﻟﯽ اﺑﻦ ﻣﺠﺎﻫﺪ‬‫]‪ [2‬ﻓﻨﻈﺮ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻟﻘﺪ ﮐﺎن ﻓﯽ ﻧﻔﺴﯽ ان أﻋﻤﻞ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﻤﻌﻨﯽ ﮐﺘﺎﺑﺎ‪ ،‬و ﻣﺎ ﺗﺮك ﻫﺬا اﻟﺸﺎب ﻟﻤﺼﻨﻒ ﻣﺎ ﯾﺼﻨﻒ‪.‬‬‫و ﺣﮑﯽ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﻌـﺎذ اﻧﻪ ﮐﺎن ﻋﻨـﺪه ﻓﯽ اﻟﺠﺎﻣﻊ‪ ،‬ﻓﺴﺄﻟﻪ اﻧﺴﺎن ﻋﻦ ﻣﻌﻨﯽ آﯾـﮥ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻓﯿﻬﺎ ﻋﺸـﺮة أوﺟﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﺎت ﻣﺎ ﺣﻀـﺮ ﻣﻨﻬﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﮐﻠﻬﺎ ﺣﺎﺿﺮة ‪ ...‬اﻟﯽ أن ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﯾﻮم اﻻﺿﺤﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﺑﺒﻐﺪاد ﻓﯽ داره‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪:‬‬‫ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﻟﻪ ﺛﻤﺎن و ﺳﺘﻮن ﺳﻨﮥ[ ]‪[3‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري در »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة« و »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﺳﯿﻮﻃﯽ‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻟا ﻘـﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﺑﯿﺎن ﺑﻦ ﺳـﻤﺎﻋﮥ ﺑﻦ ﻓﺮوة اﺑﻦ ﻗﻄﻦ ﺑﻦ دﻋﺎﻣـﮥ اﻻﻣﺎم أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري اﻟﻨﺤﻮي‬‫اﻟﻠﻐﻮي‪ [1] .‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻌﺮوﺿﯽ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﮐﺎن ﻣﻌﻠﻤﺎ ﻻوﻻد اﻟﺮاﺿﯽ ﺑﺎﻟّﻠﻪ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(242‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ ﻣﺠﺎﻫﺪ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ ﻣﺠﺎﻫﺪ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(324‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 82‬از ‪206‬‬‫]‪ [3‬ﻏﺎﯾﮥ اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪.2/230‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪112 :‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺰﺑﯿﺪي ]‪ :[1‬ﮐﺎن ﻣﻦ اﻋﻈﻢ اﻟﻨﺎس ﻋﻠﻤﺎ ﺑﺎﻟﻨﺤﻮ و اﻻدب‪ ،‬و أﮐﺜﺮﻫﻢ ﺣﻔﻈﺎ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ ﻣﻦ ﺛﻌﻠﺐ و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺻﺪوﻗﺎ ﻓﺎﺿﻼ‪ ،‬دﯾﻨﺎ ﺧﯿﺮا ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺴﻨﮥ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ اﻟـﺪارﻗﻄﻨﯽ‪ ،‬و ﺟﻤﺎﻋـﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻤﻠﯽ ﻓﯽ ﻧﺎﺣﯿـﮥ و أﺑﻮه ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ اﻟﻒ ﺑﯿﺖ ﺷﺎﻫﺪا ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻤﻠﯽ‬‫ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ ﻻ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب‪.‬‬‫و ﻣﺮض ﯾﻮﻣﺎ‪ ،‬ﻓﻌﺎده أﺻـﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﻓﺮأوا ﻣﻦ اﻧﺰﻋﺎج واﻟـﺪه ﻋﻠﯿﻪ أﻣﺮا ﻋﻈﯿﻤﺎ ﻓﻄﯿﺒﻮا ﻧﻔﺴﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﯿﻒ ﻻ اﻧﺰﻋﺞ؟! و ﻫﻮ ﯾﺤﻔﻆ ﺟﻤﯿﻊ ﻣﺎ ﺗﺮون‪،‬‬‫و أﺷﺎر اﻟﯽ ﺧﺰاﻧﮥ ﻣﻤﻠﻮة ﮐﺘﺒﺎ و ﮐﺎن ﻣﻊ ﺣﻔﻈﻪ زاﻫﺪا ﻣﺘﻮاﺿﻌﺎ[‪ -‬اﻟﺦ ]‪.[2‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻌﻼﻣﮥ ﺷﯿﺦ اﻻدب أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ ﺑﺸﺎر اﻟﻨﺤﻮي ﺻﺎﺣﺐ ﺛﻌﻠﺐ‪.‬‬‫ﺻﻨﻒ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﮑﺜﯿﺮة‪ ،‬و أﻣﻠﯽ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ أﻓﺮاد اﻟـﺪﻫﺮ ﻓﯽ ﺳـﻌﮥ اﻟﺤﻔﻆ ﻣﻊ اﻟﺪﯾﻦ و اﻟﺼﺪق ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺴـﻨﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺤﻔﻆ‬‫ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ اﻟﻒ ﺑﯿﺖ ﺷﺎﻫﺪ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و ﻋﻨﻪ‪ :‬اﺣﻔﻆ ﺛﻠﺜﮥ ﻋﺸﺮ ﺻﻨﺪوﻗﺎ‪ ،‬ﻣﺎت ﻟﯿﻠﮥ اﻟﻨﺤﺮ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ ‪.[3] [328‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »اﺗﻘﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﺼﻼح ]‪ :[4‬و ﺣﯿﺚ رأﯾﺖ ﻓﯽ ﮐﺘﺐ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ‪ :‬ﻗﺎل أﻫﻞ اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ‪ [1] ،‬اﻟﺰﺑﯿﺪي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺬﺣﺞ اﻟﻨﺤﻮي‬‫اﻻﺷﺒﯿﻠﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(379‬‬‫]‪ [2‬ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة‪.91 :‬‬‫]‪ [3‬ﻃﺒﻘﺎت ﻟا ﺤﻔﺎظ‪.349 :‬‬‫]‪ [4‬اﺑﻦ اﻟﺼﻼح‪ :‬أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﺸﻬﺮزوري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺪﻣﺸﻖ ﺳﻨﮥ )‪.(643‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪113 :‬‬‫ﻓﺎﻟﻤﺮاد ﺑﻪ ﻣﺼﻨﻔﻮ اﻟﮑﺘﺐ ﻓﯽ ﻣﻌﺎﻧﯽ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬ﮐﺎﻟﺰﺟﺎج‪ ،‬و اﻟﻔﺮاء‪ ،‬و اﻻﺧﻔﺶ ]‪ ،[1‬و اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري ]‪[2‬‬‫‪ -10‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺰﯾﺰ اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺰﯾﺰ اﻟﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ اﻟﻌﺰﯾﺰي ﺑﻤﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺧﻮد ﻣﺴـﻤﯽ ﺑﻪ »ﻧﺰﻫﮥ اﻟﻘﻠﻮب« ﮐﻪ اول آن‬‫اﯾﻦ ﺳﺖ‪:‬‬‫]اﻟ َْﺤْﻤُﺪ ﻟ ِﱠﻠِﻪ َرﱢب اﻟ ْﻌﺎﻟَِﻤﯿَﻦ و اﻟﺼـﻠﻮة ﻋﻠﯽ ﻣﺤﻤﺪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ ﺗﺴﻠﯿﻤﺎ‪ ،‬ﻫﺬا ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻏﺮﯾﺐ اﻟﻘﺮآن اﻟﻒ ﻋﻠﯽ ﺣﺮوف اﻟﻤﻌﺠﻢ ﻟﯿﻘﺮب ﺗﻨﺎوﻟﻪ و‬‫ﯾﺴﻬﻞ ﺣﻔﻈﻪ ﻋﻠﯽ ﻣﻦ أراده و ﺑﺎﻟﻠّﻪ اﻟﺘﻮﻓﯿﻖ و اﻟﻌﻮن ‪.‬‬
‫و ﻗﺎﺿﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺷﻮﮐﺎﻧﯽ ]‪ [3‬در »اﺗﺤﺎف اﻻﮐﺎﺑﺮ ﺑﺎﺳﻨﺎد اﻟﺪﻓﺎﺗﺮ« در ذﮐﺮ رواﯾﺖ آن ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ اﻟﻤﺴﻤﯽ »ﻧﺰﻫﮥ اﻟﻘﻠﻮب« اروﯾﻪ ﺑﺎﻻﺳﻨﺎد اﻟﺴﺎﺑﻖ اﻟﯽ اﻟﺸﻤﺎﺧﯽ ]‪ [4‬أﯾﻀﺎ ﻋﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺎس اﻟﺴﺎﻣﺮي‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ‬‫]‪ [5‬ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻮذن‪ [1] ،‬اﻻﺧﻔﺶ‪ :‬ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﺪة اﻟﺒﻠﺨﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻻﺧﻔﺶ اﻻوﺳﻂ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(215‬‬‫]‪ [2‬اﻻﺗﻘﺎن ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن ج ‪.2/3‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 83‬از ‪206‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺸﻮﮐﺎﻧﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﯿﻤﻨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1250‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺸﻤﺎﺧﯽ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﻐﺮﺑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(928‬‬‫]‪ [5‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺆذن‪ :‬ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﺎﺳﻦ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(776‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪114 :‬‬‫ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ دﺣﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﺤﻄﺎب ]‪ [1‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺎﻗﯽ ﺑﻦ ﻓﺎرس اﻟﻤﻘﺮي ]‪،[2‬‬‫ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﺣﺴﻨﻮن اﻟﻤﻘﺮي ]‪ ،[3‬ﻋﻦ اﻟﻤﺆﻟﻒ ]‪.[4‬‬‫ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻣﻮﻻﻧـﺎ أي‪ :‬وﻟﯿﻨـﺎ‪ ،‬و اﻟﻤـﻮﻟﯽ ﻋﻠﯽ ﺛﻤﺎﻧﯿـﮥ اوﺟﻪ‪ :‬اﻟﻤﻌﺘـﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﻌﺘﻖ و اﻟﻮﻟﯽ‪ ،‬و اﻻـوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺸـﯽء‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻌﻢ‪ ،‬و اﻟﺼـﻬﺮ‪ ،‬و ﻟا ﺠـﺎر‪ ،‬و‬‫اﻟﺤﻠﯿﻒ ‪.‬‬
‫و ﻋﺰﯾﺰي ﻣﺎﻫﺮ ﻋﺰﯾﺰ اﻟﻘﺪر‪ ،‬و ﺣﺎذق ﺟﻠﯿﻞ اﻟﻔﺨﺮ اﺳﺖ‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺰﯾﺰ ﺳﺠﺴﺘﺎﻧﯽ در »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة« ﺳﯿﻮﻃﯽ‬‫ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺰﯾﺰ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻌﺰﯾﺰي اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ )ﺑﺰاﺋﯿﻦ ﻣﻌﺠﻤﺘﯿﻦ( ﮐﻤﺎ ذﮐﺮه اﻟﺪارﻗﻄﻨﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻ ]‪ ،[5‬و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻟﺜﺎﻧﯿﮥ ﻣﻬﻤﻠﮥ‬‫ﻧﺴﺒﮥ ﻟﺒﻨﯽ ﻋﺰرة ورد ﺑﺎن اﻟﻘﯿﺎس ﻓﯿﻪ اﻟﻌﺰري ﻻ اﻟﻌﺰﯾﺮي‪.‬‬‫ﮐﺎن ادﯾﺒﺎ ﻓﺎﺿﻼ‪ ،‬ﻣﺘﻮاﺿﻌﺎ‪ ،‬اﺧﺬ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻻﻧﺒﺎري‪ ،‬و ﺻﻨﻒ ﻏﺮﯾﺐ اﻟﻘﺮآن اﻟﻤﺸﻬﻮر‪ ،‬ﻓﺠﻮده و ﯾﻘﺎل‪ :‬اﻧﻪ ﺻﻨﻔﻪ ﻓﯽ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮة ﺳﻨﮥ‪،‬‬‫و ﮐﺎن ﯾﻘﺮأه ﻋﻠﯽ ﺷـﯿﺨﻪ اﻻﻧﺒﺎري ﯾﺼـﻠﺢ ﻓﯿﻪ ﻣﻮاﺿﻊ‪ .‬رواه ﻋﻨﻪ اﺑﻦ ﺣﺴـﻨﻮن‪ ،‬و ﻏﯿﺮه‪ .‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ [1] .‬اﺑﻦ اﻟﺤﻄﺎب )ﺑﺎﻟﺤﺎء‬‫اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ(‪ :‬ﻣﺴﻨﺪ ﻣﺼﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(525‬‬‫]‪ [2‬ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺎﻗﯽ ﺑﻦ ﻓﺎرس اﻟﻤﻘﺮئ‪ :‬ﺑﻦ اﺣﻤﺪ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺤﻤﺼﯽ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺣﺪود ﺳﻨﮥ )‪.(450‬‬‫]‪ [3‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﺣﺴﻨﻮن‪ :‬أﺑﻮ أﺣﻤﺪ اﻟﺴﺎﻣﺮي اﻟﻤﻘﺮئ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻤﺼﺮ ﺳﻨﮥ )‪.(386‬‬‫]‪ [4‬اﺗﺤﺎف اﻻﮐﺎﺑﺮ ﺑﺎﺳﻨﺎد اﻟﺪﻓﺎﺗﺮ‪.25 :‬‬‫]‪ [5‬اﺑﻦ ﻣﺎﮐﻮﻻ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ أﺑﻮ ﻧﺼﺮ اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﻘﺘﻮل ﺑﺨﻮزﺳﺘﺎن ﺳﻨﮥ )‪.(486‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪115 :‬‬‫و ﻗـﺎل اﺑﻦ اﻟﻨﺠﺎر ]‪ [1‬ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ‪ :‬ﮐﺎن ﻋﺒـﺪا ﺻﺎﻟﺤﺎ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ »ﻏﺮﯾﺐ اﻟﻘﺮآن« أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺪان‬‫اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺑﻄﮥ ]‪ [2‬اﻟﮑﺒﺮي و أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻤﻌﺎن اﻟﺮزاز ]‪ ،[3‬و أﺑﻮ أﺣﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﺴﻨﻮن اﻟﻤﻘﺮي و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و اﻟﺼـﺤﯿﺢ ﻓﯽ اﺳﻢ أﺑﯿﻪ ﻋﺰﯾﺮ آﺧﺮه راء ﻫﮑﺬا رأﯾﺘﻪ ﺑﺨﻂ اﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ ]‪ [4‬اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬و ذﮐﺮ أﻧﻪ ﺷﺎﻫﺪه ﺑﺨﻂ ﯾﺪه‪ ،‬و ﺑﺨﻂ ﻏﯿﺮ واﺣﺪ ﻣﻦ‬‫اﻟﺬﯾﻦ ﮐﺘﺒﻮا ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻋﻨﻪ و ﮐﺎﻧﻮا ﻣﺘﻘﻨﯿﻦ‪.‬‬‫و ذﮐﺮ ﻟﯽ ﺷـﯿﺨﻨﺎ أﺑـﻮ ﻣﺤﻤـﺪ اﺑﻦ اﻻﺧﻀـﺮ ]‪ [5‬اﻧـﻪ رأي ﻧﺴـﺨﮥ ﺑﻐﺮﯾﺐ اﻟﻘﺮآن ﺑﺨـﻂ ﻣﺼـﻨﻔﻪ و ﻓﯽ آﺧﺮﻫـﺎ ﮐﺘﺒﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺰﯾﺮ )ﺑـﺎﻟﺮاء‬‫اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ([ ]‪.[6‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺟﻼل ﺳﯿﻮﻃﯽ در »اﺗﻘﺎن ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﻨﻮع اﻟﺴﺎدس و اﻟﺜﻼﺛﻮن ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ ﻏﺮﯾﺒﻪ‪ ،‬اﻓﺮده ﺑﺎﻟﺘﺼﻨﯿﻒ ﺧﻼﺋﻖ ﻻ ﯾﺤﺼﻮن‪ [1] :‬اﺑﻦ اﻟﻨﺠﺎر‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻮرخ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(643‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ ﺑﻄﮥ‪ :‬ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺪان اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ اﻟﻌﮑﺒﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(387‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 84‬از ‪206‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ ﻋﻤﺮو اﻟﺮزاز‪ :‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻤﻌﺎن اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(367‬‬‫]‪ [4‬اﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻣﺤﺪث اﻟﻌﺮاق اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(550‬‬‫]‪ [5‬أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻻﺧﻀﺮ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(611‬‬‫]‪ [6‬ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة‪.73 -72 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪116 :‬‬‫ﻣﻨﻬﻢ أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪة‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﻤﺮ اﻟﺰاﻫـﺪ‪ ،‬و اﺑﻦ درﯾﺪ ]‪ ،[1‬و ﻣﻦ أﺷـﻬﺮﻫﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﻌﺰﯾﺮي‪ ،‬ﻓﻘﺪ أﻗﺎم ﻓﯽ ﺗﺄﻟﯿﻔﻪ ﺧﻤﺲ ﻋﺸـﺮة ﺳـﻨﮥ‪ ،‬ﯾﺤﺮره ﻫﻮ و‬‫ﺷﯿﺨﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري ]‪[2‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺰﯾﺰي ﺳﺠﺴﺘﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب« ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﮐﺘﺎب »ﻏﺮاﺋﺐ اﻟﻘﺮآن« ﻟﻠﻌﺰﯾﺮي‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺰﯾﺮ اﻟﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﻌﺰﯾﺮي‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﻣﻦ ﺑﻨﯽ ﻋﺰرة‪ ،‬ﻫﮑﺬا ذﮐﺮه اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﻮ‬‫اﻟﻔﺮج ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺒﻘـﺎء اﻟﻘﺎﺿـﯽ ]‪ ،[3‬و روي اﻟﮑﺘـﺎب ﻋـﻦ أﺑﯽ ﻣﻮﺳـﯽ اﻻﻧﺪﻟﺴـﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﺘـﺢ اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻔـﻮارس‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ ]‪ ،[4‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮو ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻤﻌﺎن اﻟﺮزاز‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺰﯾﺮ اﻟﻌﺰﯾﺮي‪ ،‬و ﻣﻦ ﻗﺎل ﺑﺎﻟﺰاﺋﯿﻦ ﻓﻘﺪ اﺧﻄﺄ[ ]‪[5‬‬‫‪ -11‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ اﻟﺮﻣﺎﻧﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ اﻟﺮﻣﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ از ﻋﺒﺎرت ﻓﺨﺮ اﻟﺪﯾﻦ رازي ﮐﻪ ﺳﺎﺑﻘﺎ ﻣﺬﮐﻮر ﺷﺪ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﺛﻘﺖ و ﺟﻼـﻟﺖ‪ ،‬و ﻧﺒـﺎﻟﺖ و رﯾـﺎﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﻬـﺎرت و ﺑﺮاﻋﺖ رﻣﺎﻧﯽ در ﻧﺤﻮ ]‪ [1‬اﺑﻦ درﯾـﺪ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ درﯾﺪ اﻻزدي اﻟﺒﺼـﺮي‬‫اﻟﻠﻐﻮي اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(447‬‬‫]‪ [2‬اﻻﺗﻘﺎن ج ‪.2/3‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺒﻘﺎء اﻟﻘﺎﺿﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﺒﺼﺮي أﺑﻮ اﻟﻔﺮج ﻗﺎﺿﯽ اﻟﺒﺼﺮة اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(499‬‬‫]‪ [4‬أﺑﻮ اﻟﻔﺘﺢ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻮارس‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﺎرس ﺑﻦ ﺳﻬﻞ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(412‬‬‫]‪ [5‬اﻧﺴﺎب اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ج ‪.4/188‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪117 :‬‬‫و ﻟﻐﺖ و ﻓﻘﻪ و ﻗﺮآن و ﮐﻼم و دﯾﮕﺮ ﻋﻠﻮم ﮐﺜﯿﺮه ﺑﻤﻼﺣﻈﻪ ﮐﺘﺐ رﺟﺎﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ و ﺑﺎﻫﺮ اﺳﺖ‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ رﻣﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب« ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ و »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ رﻣﺎﻧﯽ در »ﻋﺒﺮ« ذﻫﺒﯽ و »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة« ﺳﯿﻮﻃﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 85‬از ‪206‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﻟﺮﻣﺎﻧﯽ ﺷـﯿﺦ اﻟﻌﺮﺑﯿـﮥ‪ ،‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ اﻟﻨﺤﻮي‪ ،‬ﺑﺒﻐﺪاد و ﻟﻪ ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳـﻨﮥ‪ ،‬ﻟﻪ ﻗﺮﯾﺐ ﻣﻦ ﻣﺎﺋﮥ ﻣﺼـﻨﻒ‪ ،‬أﺧﺬ ﻋﻦ اﺑﻦ‬‫درﯾـﺪ و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻟﺴـﺮاج و ﮐﺎن ﻣﺘﻘﻨﺎ ﻓﯽ ﻋﻠﻮم ﮐﺜﯿﺮة ﻣﻦ اﻟﻘﺮآن و اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﻨﺤﻮ و اﻟﮑﻼم ﻋﻠﯽ ﻣـﺬﻫﺐ اﻟﻤﻌﺘﺰﻟـﮥ‪ ،‬و اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ و اﻟﻠﻐﮥ[‬‫]‪.[2‬‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺮﻣﺎﻧﯽ ﮐﺎن ﯾﻌﺮف أﯾﻀﺎ ﺑﺎﻻﺧﺸﯿﺪي و ﺑﺎﻟﻮراق‪ ،‬و ﻫﻮ ﺑﺎﻟﺮﻣﺎﻧﯽ أﺷﻬﺮ‪.‬‬‫ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‪ ،‬ﻋﻼﻣﮥ ﻓﯽ اﻻدب‪ ،‬ﻓﯽ ﻃﺒﻘﮥ اﻟﻔﺎرﺳﯽ‪ ،‬و اﻟﺴﯿﺮاﻓﯽ‪ ،‬ﻣﻌﺘﺰﻟﯿﺎ‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و أﺧﺬ ﻣﻦ اﻟﺰﺟﺎج‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﺴﺮاج‪ ،‬و اﺑﻦ درﯾﺪ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﯿﺎن اﻟﺘﻮﺣﯿﺪي ]‪ :[3‬ﻟﻢ ﯾﺮ ﻣﺜﻠﻪ ﻗﻂ ﻋﻠﻤﺎ ﺑﺎﻟﻨﺤﻮ‪ ،‬و ﻏﺰارة ﺑﺎﻟﮑﻼم‪ [1] ،‬وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪.3/299‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 3/25‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ ﺣﯿﺎن اﻟﺘﻮﺣﯿﺪي‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﻔﯿﻠﺴﻮف اﻟﻤﺘﺼﻮف اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﻧﺤﻮ ﺳﻨﮥ )‪.(400‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪119 :‬‬‫و ﺑﺼﺮا ﺑﺎﻟﻤﻘﺎﻻت‪ ،‬و اﺳﺘﺨﺮاﺟﺎ ﻟﻠﻌﻮﯾﺺ‪ ،‬و اﯾﻀﺎﺣﺎ ﻟﻠﻤﺸﮑﻞ‪ ،‬ﻣﻊ ﺗﺄﻟﻪ‪ ،‬و ﺗﻨﺰه‪ ،‬و دﯾﻦ‪ ،‬و ﻓﺼﺎﺣﮥ‪ ،‬و ﻋﻔﺎﻓﮥ‪ ،‬و ﻧﻈﺎﻓﮥ[‪ -‬اﻟﺦ ]‪[1‬‬‫‪ -12‬أﺑﻮ ﻧﺼﺮ اﻟﺠﻮﻫﺮي‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴـﯿﺮ أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد ﻓﺎراﺑﯽ ﺟﻮﻫﺮي‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »ﺻـﺤﺎح اﻟﻠﻐﮥ« ﮐﻪ در ﺷـﺮوع آن ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﮐﺮده‬‫ﺑـﺂﻧﮑﻪ در آن ﻟﻐﺖ ﺻـﺤﯿﺤﻪ ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ ،‬و ﺗﺤﺼـﯿﻞ آن ﺑﻌﺮاق رواﯾـﮥ و اﺗﻘـﺎن آن دراﯾـﮥ ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﻣﺸـﺎﻓﻬﻪ ﮐﺮده ﺑﺂن ﻋﺮب ﻋﺎرﺑﻪ را در‬‫دﯾﺎرﺷﺎن ﺑﺒﺎدﯾﻪ‪ ،‬و ﻗﺼﻮر ﻧﮑﺮده در آن از روي ﻧﺼﺢ‪ ،‬و ادﺧﺎر ﻧﮑﺮده وﺳﻊ را‪ ،‬ﺣﯿﺚ ﻗﺎل‪:‬‬‫]اﻣﺎ ﺑﻌـﺪ ﻓﺎﻧﯽ ﻗـﺪ اودﻋﺖ ﻫـﺬا اﻟﮑﺘﺎب ﻣﺎ ﺻﺢ ﻋﻨﺪي ﻣﻦ ﻫﺬه اﻟﻠﻐﮥ اﻟﺘﯽ ﺷـﺮف اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻨﺰﻟﺘﻬﺎ‪ ،‬و ﺟﻌﻞ ﻋﻠﻢ اﻟﺪﯾﻦ و اﻟﺪﻧﯿﺎ ﻣﻨﻮﻃﺎ ﺑﻤﻌﺮﻓﺘﻬﺎ‪،‬‬‫ﻋﻠﯽ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﻟﻢ اﺳـﺒﻖ إﻟﯿﻪ و ﺗﻬﺬﯾﺐ ﻟﻢ أﻏﻠﺐ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﯽ ﺛﻤﺎﻧﯿﮥ و ﻋﺸـﺮﯾﻦ ﺑﺎﺑﺎ‪ ،‬و ﮐﻞ ﺑﺎب ﻣﻨﻬﺎ ﺛﻤﺎﻧﯿﮥ و ﻋﺸـﺮون ﻓﺼﻼ‪ ،‬ﻋﻠﯽ ﻋﺪد ﺣﺮوف‬‫اﻟﻤﻌﺠﻢ‪ ،‬و ﺗﺮﺗﯿﺒﻬـﺎ‪ ،‬اﻻـ ان ﯾﻬﻤـﻞ ﻣﻦ اﻻـﺑﻮاب ﺟﻨﺲ ﻣﻦ اﻟﻔﺼﻮل‪ ،‬ﺑﻌـﺪ ﺗﺤﺼـﯿﻠﻬﺎ ﺑﺎﻟﻌﺮاق رواﯾـﮥ و اﺗﻘﺎﻧﻬﺎ دراﯾـﮥ‪ ،‬و ﻣﺸﺎﻓﻬﺘﯽ ﺑﻬﺎ اﻟﻌﺮب‬‫اﻟﻌﺎرﺑﮥ ﻓﯽ دﯾﺎرﻫﻢ ﺑﺎﻟﺒﺎدﯾﮥ و ﻟﻢ آل ﻓﯽ ذﻟﮏ ﻧﺼﺤﺎ و ﻻ ادﺧﺮت وﺳﻌﺎ[‪.‬‬‫در ﻟﻐﺖ »وﻟﯽ« ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪:‬‬‫]و أﻣﺎ ﻗﻮل ﻟﺒﯿﺪ ]‪:[2‬‬‫ﻓﻐﺪت ﮐﻼ ﻟا ﻔﺮﺟﯿﻦ ﺗﺤﺴﺐ اﻧﻪ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﺨﺎﻓﮥ ﺧﻠﻔﻬﺎ و أﻣﺎﻣﻬﺎ‬‫ﻓﯿﺮﯾﺪ اﻧﻪ أوﻟﯽ ﻣﻮﺿﻊ ان ﯾﮑﻮن ﻓﯿﻪ اﻟﺨﻮف ‪ [1] .‬ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة‪.344 :‬‬‫]‪ [2‬ﻟﺒﯿﺪ‪ :‬ﺑﻦ رﺑﯿﻌﮥ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ أﺑﻮ ﻋﻘﯿﻞ اﻟﻌﺎﻣﺮي اﻟﺸﺎﻋﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(41‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪120 :‬‬‫و ﻧﻔـﺎﺋﺲ ﻋﺮاﺋﺲ ﻣﺤﺎﻣـﺪ ﺳـﻨﯿﻪ‪ ،‬و ﺟﻮاﻫﺮ زواﻫﺮ ﻣﺪاﺋـﺢ ﺑﻬﯿﻪ ﺟﻮﻫﺮي از اﻓـﺎدات اﮐـﺎﺑﺮ و اﻋﺎﻇﻢ ﺳـﻨﯿﻪ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ او را از أﻓﺎﺿﻞ و‬‫أﺟﻠﻪ أﻋﻼـم و أﻣﺎﺛﻞ ﻓﺨﺎم‪ ،‬و ﻣﻨﻘـﺪﯾﻦ ﻟﻐﺎت‪ ،‬و ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ أﺛﺒﺎت‪ ،‬و أﻋﯿﺎن اﺋﻤﻪ ادب و ﻟﻐﺖ‪ ،‬و ﻓﺮﺳﺎن ﮐﻼم و اﺻﻮل‪ ،‬و أﺳﺎﻃﯿﻦ ﻓﺤﻮل‪ ،‬و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 86‬از ‪206‬‬‫در ﻋﻠﻢ و ذﮐﺎ و ﻓﻄﻨﺖ‪ ،‬از اﻋﺎﺟﯿﺐ زﻣﺎن ﻣﯽداﻧﻨﺪ‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺟﻮﻫﺮي در »ﯾﺘﯿﻤﮥ اﻟﺪﻫﺮ« ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ‬‫أﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺜﻌﺎﻟﺒﯽ اﻟﻠﻐﻮي در »ﯾﺘﯿﻤـﮥ اﻟﺪﻫﺮ ﻓﯽ ﻣﺤﺎﺳﻦ اﻫﻞ اﻟﻌﺼـﺮ« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻓﯽ »ﻣﺰﻫﺮ« اﻟﺴـﯿﻮﻃﯽ‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬‫]ﮐـﺎن اﻟﺠﻮﻫﺮي ﻣﻦ اﻋﺎﺟﯿﺐ اﻟﺰﻣﺎن ]‪ ،[1‬و ﻫﻮ اﻣﺎم ﻓﯽ اﻟﻠﻐـﮥ ]‪ ،[2‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »اﻟﺼـﺤﺎح« و ﻓﯿﻪ ﯾﻘﻮل أﺑﻮ ﻣﺤﻤـﺪ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪوس اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪:‬‬‫ﻫﺬا ﮐﺘﺎب اﻟﺼﺤﺎح ﺳﯿﺪ ﻣﺎ ﺻﻨﻒ ﻗﺒﻞ اﻟﺼﺤﺎح ﻓﯽ اﻻدب‬‫ﯾﺸﻤﻞ اﻧﻮاﻋﻪ و ﯾﺠﻤﻊ ﻣﺎ ﻓﺮق ﻓﯽ ﻏﯿﺮه ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ‬‫]‪ [3‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﻟﺠﻮﻫﺮي‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﺼـﺤﺎح« أﺑﻮ ﻧﺼﺮ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد اﻟﺘﺮﮐﯽ اﻟﻠﻐﻮي اﺣﺪ اﺋﻤﮥ اﻟﻠﺴﺎن‪ ،‬و ﮐﺎن ﻓﯽ ﺟﻮدة اﻟﺨﻂ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﮥ ﺑا ﻦ ﻣﻘﻠﮥ‬‫]‪ ،[4‬و ﻣﻬﻠﻬﻞ‪ ،‬اﮐﺜﺮ اﻟﺘﺮﺣﺎل‪ ،‬ﺛﻢ ﺳﮑﻦ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر[‪ -‬اﻟﺦ ]‪[5‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺟﻮﻫﺮي ﺑﮕﻔﺘﺎر ذﻫﺒﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻮردي‪ ،‬و ﯾﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﺳﯿﻮﻃﯽ‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »دول اﻻﺳﻼم« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ]‪ [1‬ﻓﯽ اﻟﻤﺼﺪر‪ :‬ﻣﻦ اﻋﺎﺟﯿﺐ اﻟﺪﻧﯿﺎ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻓﯽ اﻟﻤﺼﺪر‪ :‬و ﻫﻮ اﻣﺎم ﻓﯽ ﻟﻐﮥ اﻟﻌﺮب‪.‬‬‫]‪ [3‬ﯾﺘﯿﻤﮥ اﻟﺪﻫﺮ ﻟﻠﺜﻌﺎﻟﺒﯽ ج ‪.4/406‬‬‫]‪ [4‬اﺑﻦ ﻣﻘﻠﮥ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﻘﻠﮥ اﻟﻮزﯾﺮ اﻟﺨﻄﺎط اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﺴﺠﻦ ﻓﯽ ﺑﻐﺪاد ﺳﻨﮥ )‪.(328‬‬‫]‪ [5‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪.3/55‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪121 :‬‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬‫]ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺎت اﻻﻣﺎم ﻓﯽ اﻟﻠﻐﮥ و ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺼﺤﺎح أﺑﻮ ﻧﺼﺮ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد اﻟﺠﻮﻫﺮي اﻟﺘﺮﮐﯽ ‪ -‬اﻟﺦ‪.‬‬‫و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﻈﻔﺮ اﻟﺸﻬﯿﺮ ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻮردي در »ﺗﺘﻤﮥ اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ ﻓﯽ اﺣﻮال اﻟﺒﺸﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد اﻟﺠﻮﻫﺮي ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺼـﺤﺎح و ﻫﻮ ﻣﻦ ﻓﺎراب ﻣﻦ ﻣﺪن اﻟﺘﺮك‪ ،‬و ﺗﺴﻤﯽ اﻟﯿﻮم اﻃﺮار‪ ،‬و ﻟﻪ ﺧﻂ‬‫ﻣﻨﺴﻮب ﻋﺎل و ﻗﺪم ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﻓﺘﻮﻓﯽ ﺑﻬﺎ‪ ،‬و ﮐﺘﺎﺑﻪ »اﻟﺼﺤﺎح« ﯾﺼﻒ ﻓﻀﻠﻪ ‪.‬‬
‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻻﻣﺎم أﺑﻮ ﻧﺼﺮ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺼﺤﺎح اﻟﺠﻮﻫﺮي اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد اﻟﺘﺮﮐﯽ اﻟﻠﻐﻮي‪ ،‬أﺣﺪ أرﮐﺎن اﻟﻠﻐﮥ[‪ -‬اﻟﺦ ]‪.[1‬‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد اﻟﺠﻮﻫﺮي ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﺼﺤﺎح« اﻻﻣﺎم أﺑﻮ ﻧﺼﺮ اﻟﻔﺎراﺑﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﯾﺎﻗﻮت‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ أﻋﺎﺟﯿﺐ اﻟﺰﻣﺎن ذﮐﺎء‪ ،‬و ﻓﻄﻨـﮥ‪ ،‬و ﻋﻠﻤﺎ‪ ،‬و اﺻـﻠﻪ ﻣﻦ ﻓﺎراب ﻣﻦ ﺑﻼد اﻟﺘﺮك‪ ،‬و ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ ﻓﯽ اﻻدب و اﻟﻠﻐـﮥ‪ ،‬و ﺧﻄﻪ‬‫ﯾﻀﺮب ﺑﻪ اﻟﻤﺜﻞ‪ ،‬ﻻ ﯾﮑﺎد ﯾﻔﺮق ﺑﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻦ ﺧﻂ اﺑﻦ ﻣﻘﻠﮥ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻊ ذﻟﮏ ﻣﻦ ﻓﺮﺳﺎن اﻟﮑﻼم و اﻻﺻﻮل‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺆﺛﺮ اﻟﺴﻔﺮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻀﺮ‪ ،‬و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 87‬از ‪206‬‬‫ﯾﻄﻮف اﻵﻓـﺎق‪ ،‬و دﺧـﻞ اﻟﻌﺮاق‪ ،‬ﻓﻘﺮأ اﻟﻌﺮﺑﯿـﮥ ﻋﻠﯽ اﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﻔﺎرﺳـﯽ‪ ،‬و اﻟﺴـﯿﺮاﻓﯽ‪ ،‬و ﺳﺎﻓﺮ اﻟﯽ اﻟﺤﺠﺎز‪ ،‬و ﺷﺎﻓﻪ ﺑﺎﻟﻠﻐـﮥ اﻟﻌﺮب اﻟﻌﺎرﺑـﮥ‪ ،‬و‬‫ﻃﺎف ﺑﻼد رﺑﯿﻌﮥ‪ ،‬و ﻣﻀﺮ‪ ،‬ﺛﻢ ﻋﺎد اﻟﯽ ﺧﺮاﺳﺎن‪ ،‬و ﻧﺰل اﻟﺪاﻣﻐﺎن ﻋﻨﺪ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ أﺣﺪ أﻋﯿﺎن اﻟﮑﺘﺎب و اﻟﻔﻀﻼء‪ ،‬ﺛﻢ أﻗﺎم ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر‬‫ﻣﻼزﻣﺎ ﻟﻠﺘﺪرﯾﺲ و اﻟﺘﺄﻟﯿﻒ‪ ،‬و ﺗﻌﻠﻢ ]‪ [1‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪.2/446‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪122 :‬‬‫اﻟﺨﻂ و ﮐﺘﺎﺑﮥ اﻟﻤﺼﺎﺣﻒ و اﻟﺪﻓﺎﺗﺮ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﻣﻀﯽ ﻟﺴﺒﯿﻠﻪ ﻋﻦ آﺛﺎر ﺟﻤﯿﻠﮥ‪ ،‬و ﺻﻨﻒ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻓﯽ اﻟﻌﺮوض‪ ،‬و ﻣﻘﺪﻣﮥ ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ‪ ،‬و »اﻟﺼﺤﺎح« ﻓﯽ‬‫اﻟﻠﻐﮥ‪ ،‬و ﻫﻮ ﮐﺘﺎب اﻟﺬي ﺑﺄﯾﺪي اﻟﻨﺎس اﻟﯿﻮم‪ ،‬و ﻋﻠﯿﻪ اﻋﺘﻤﺎدﻫﻢ‪ ،‬اﺣﺴﻦ ﺗﺼﻨﯿﻔﻪ‪ ،‬وﺟﻮد ﺗﺄﻟﯿﻔﻪ‪ ،‬و ﻓﯿﻪ ﯾﻘﻮل اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪوس اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‬‫]‪:[1‬‬‫ﻫﺬا ﮐﺘﺎب اﻟﺼﺤﺎح ﺳﯿﺪ ﻣﺎ ﺻﻨﻒ ﻗﺒﻞ اﻟﺼﺤﺎح ﻓﯽ اﻻدب‬‫ﯾﺸﻤﻞ اﺑﻮاﺑﻪ و ﯾﺠﻤﻊ ﻣﺎ ﻓﺮق ﻓﯽ ﻏﯿﺮه ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ‬‫]‪ [2‬و ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻣﺰﻫﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻋﻈﻢ ﮐﺘﺎب أﻟﻒ ﻓﯽ اﻟﻠﻐﮥ ﺑﻌﺪ ﻋﺼـﺮ »اﻟﺼـﺤﺎح« ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﺤﮑﻢ و اﻟﻤﺤﯿﻂ اﻻﻋﻈﻢ« ﻻﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳﯿﺪة اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ اﻟﻀﺮﯾﺮ ]‪،[3‬‬‫ﺛﻢ ﮐﺘﺎب »اﻟﻌﺒﺎب« ﻟﻠﺮﺿﯽ اﻟﺼﻐﺎﻧﯽ ]‪ [4‬و وﺻﻞ ﻓﯿﻪ اﻟﯽ ﻓﺼﻞ ﺑﮑﻢ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﻗﺎل اﻟﻘﺎﺋﻞ‪:‬‬‫ان اﻟﺼﻐﺎﻧﯽ اﻟﺬي ﺣﺎز اﻟﻌﻠﻮم و اﻟﺤﮑﻢ‬‫ﮐﺎن ﻗﺼﺎري أﻣﺮه أن اﻧﺘﻬﯽ اﻟﯽ ﺑﮑﻢ‬‫ﺛﻢ ﮐﺘﺎب »اﻟﻘﺎﻣﻮس« ﻟﻼﻣﺎم ﻣﺠـﺪ اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب ]‪ [5‬اﻟﻔﯿﺮوزآﺑﺎدي ﺷـﯿﺦ ﺷـﯿﻮﺧﻨﺎ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺼﻞ واﺣـﺪ ﻣﻦ ﻫـﺬه اﻟﺜﻠﺜﮥ ﻓﯽ ﮐﺜﺮة‬‫اﻟﺘﺪاول اﻟﯽ ﻣﺎ وﺻﻞ إﻟﯿﻪ »اﻟﺼـﺤﺎح«‪ ،‬و ﻻ ﻧﻘﺼﺖ رﺗﺒﮥ »اﻟﺼـﺤﺎح« و ﻻ ﺷـﻬﺮﺗﻪ ﺑﻮﺟﻮد ﻫﺬه‪ ،‬و ذﻟﮏ ﻻﻟﺘﺰاﻣﻪ ﻣﺎ ﺻﺢ ﻓﻬﻮ ﻓﯽ ﮐﺘﺐ اﻟﻠﻐﮥ‬‫ﻧﻈﯿﺮ »ﺻـﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري« ﻓﯽ ﮐﺘﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﻟﯿﺲ اﻟﻤﺪار ﻓﯽ اﻻﻋﺘﻤﺎد ﻋﻠﯽ ﮐﺜﺮة اﻟﺠﻤﻊ‪ ،‬ﺑﻞ ﻋﻠﯽ ﺷـﺮط اﻟﺼـﺤﮥ[ ]‪ [1] .[6‬اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪوس اﻟﺪﻫﺎن اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻻدﯾﺐ ﮐﺎن ﻣﻦ ﺗﻼﻣﺬة اﻟﺠﻮﻫﺮي‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة‪.195 :‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺳﯿﺪة اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(458‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺮﺿﯽ ﻟا ﺼﻐﺎﻧﯽ‪ :‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(650‬‬‫]‪ [5‬اﻟﻔﯿﺮوزآﺑﺎدي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﻠﻐﻮي اﻟﺸﯿﺮازي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(817‬‬‫]‪ [6‬اﻟﻤﺰﻫﺮ ﻓﯽ اﻟﻠﻐﮥ ج ‪.1/62‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪123 :‬‬‫و ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻗﺎري ]‪ [1‬در رﺳﺎﻟﻪاي ﮐﻪ ﺑﺠﻮاب رﺳﺎﻟﻪ اﻣﺎم اﻟﺤﺮﻣﯿﻦ اﺑﻮ اﻟﻤﻌﺎﻟﯽ ﺟﻮﯾﻨﯽ ]‪ [2‬در ذم ﻣﺬﻫﺐ اﺑﻮ ﺣﻨﯿﻔﻪ ]‪ [3‬ﻧﻮﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪:‬‬‫]و ﻗﺎل اﻟﮑﺮدري ]‪ :[4‬ﻟﯿﺲ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ]‪ [5‬ﺑﺼﺎﺣﺐ ﻣﺬﻫﺐ‪ ،‬ﺑﻞ ﻫﻮ ﻣﺘﺼﺮف ﻓﯽ ﻣﺬﻫﺐ ﻏﯿﺮه اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻫﺬا ﻧﻈﯿﺮ ﻣﻦ ﺻﻨﻒ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻓﯽ ﺛﻠﺜﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺠﺎء ﺑﻌﺪه ﺷﺨﺺ ﻓﻬﺬﺑﻪ و ﺑﻮﺑﻪ و أوﺟﺰه ﻓﯽ ﺛﻠﺚ ﺳﻨﯿﻦ‪ ،‬و أراد أن ﯾﻔﺘﺨﺮ ﺑﺄن ﺻﻨﻔﻪ ﻓﯽ زﻣﺎن‬‫ﻗﻠﯿﻞ أﺣﺴﻦ ﻣﻤﻦ ﻗﺒﻠﻪ ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬اﻧﻤﺎ ﺻـﻨﻔﺖ أﻧﺖ ﻓﯽ ﺛﻠﺚ و ﺛﻠﺜﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﻦ ﻫﺬا اﻟﻘﺒﯿﻞ »ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﺒﯿﻀﺎوي« ﺑﺎﻟﻨﺴﺒﮥ اﻟﯽ »ﮐﺸﺎف اﻟﺰﻣﺨﺸﺮي« و‬‫ﮐﺘﺎب »اﻟﻘﺎﻣﻮس« ﺑﺎﻻﺿﺎﻓﮥ اﻟﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﺠﻮﻫﺮي و ﻧﺤﻮ ذﻟﮏ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻗﺎري در اﯾﻦ رﺳﺎﻟﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﻦ اﻟﻘﻮاﻋـﺪ اﻟﻤﻘﺮرة و اﻻـﻣﻮر اﻟﻤﺴـﻠﻤﮥ ان اﻟﻔﻀـﻞ ﻟﻠﻤﺘﻘـﺪم‪ ،‬و اﻧﻬﻢ ﻟﻮﻻـﻫﻢ ﻟﮑـﺎن أﺻـﺤﺎب اﻟﺰﻣﻦ اﻻـﺧﯿﺮ ﻓﯽ ﻣﻘـﺎم اﻟﺠﻬﻞ ﮐﺎﻟﺤﻤﯿﺮ‪،‬‬‫ﻓـﺎﻋﺘﺮض ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻘﺎﻣﻮس« ﺑﺎﻧﻪ ﻟﻐﻮي ]‪ ،[6‬ﻣﻊ اﻧﻪ ﻟﻐﻮي ﻓﺄﺧـﺬ ﻋﻦ اﻟﺠﻮﻫﺮي‪ ،‬ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﻠﻐـﮥ و وﻫﻤﻪ ﻓﯽ ﻣﻮاﺿﻊ ﺗﻘﻠﯿـﺪا ﻟﺒﻌﺾ اﻻﺋﻤﮥ‪ ،‬و‬‫أﮐﺜﺮﻫﺎ ﻗﺎﺑﻞ أن ﯾﺪﻓﻊ‪ ،‬و ﻋﻦ ﻣﺤﻞ اﻟﻮﻫﻢ ﯾﺮﻓﻊ ‪ -‬اﻟﺦ‪ [1] .‬اﻟﻤﻼ ﻋﻠﯽ اﻟﻘﺎري‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻠﻄﺎن اﻟﻬﺮوي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1014‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 88‬از ‪206‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺠﻮﯾﻨﯽ اﺑﻮ اﻟﻤﻌﺎﻟﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻣﺎم اﻟﺤﺮﻣﯿﻦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(478‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻮ ﺣﻨﯿﻔﮥ‪ :‬اﻟﻨﻌﻤﺎن ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻣﺎم اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(150‬‬‫]‪ [4‬اﻟﮑﺮدري‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺴﺘﺎر اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﺒﺨﺎري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(642‬‬‫]‪ [5‬اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ادرﯾﺲ اﻟﻘﺮﺷﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻤﺼﺮ ﺳﻨﮥ )‪.(204‬‬‫]‪ [6‬اﻟﻠﻐﻮي )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻼم و ﺳﮑﻮن اﻟﻐﯿﻦ اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ( ﻣﻨﺴﻮب اﻟﯽ اﻟﻠﻐﻮ و ﻫﻮ ﻣﺎ ﻻ ﯾﻌﺘﺪ ﻣﻦ اﻟﮑﻼم و ﻏﯿﺮه‬‫‪ -13‬اﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﻟﺜﻌﻠﺒﯽ‬‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴﯿﺮ اﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺜﻌﻠﺒﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ ﭘﺲ در ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺧﻮد ﻣﺴﻤﯽ ﺑﻪ »اﻟﮑﺸﻒ و اﻟﺒﯿﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﻧﺖ ﻣﻮﻻﻧﺎ‪ ،‬أي‪ :‬ﻧﺎﺻﺮﻧﺎ و ﺣﺎﻓﻈﻨﺎ و وﻟﯿﻨﺎ و أوﻟﯽ ﺑﻨﺎ[ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺛﻌﻠﺒﯽ در ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]َﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ ،[2‬أي ﺻﺎﺣﺒﺘﮑﻢ و أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ و أﺣﻖ ﺑﺄن ﺗﮑﻮن ﻣﻤﮑﻨﺎ ﻟﮑﻢ‪ ،‬ﻗﺎل ﻟﺒﯿﺪ‪:‬‬‫ﻓﻐﺪت ﮐﻼ ﻟا ﻔﺮﺟﯿﻦ ﺗﺤﺴﺐ اﻧﻪ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﺨﺎﻓﮥ ﺧﻠﻔﻬﺎ و اﻣﺎﻣﻬﺎ[‬‫‪ -14‬اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻮاﺣﺪي‬‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴﯿﺮ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻮاﺣﺪي ]‪ ،[3‬ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در »ﺗﻔﺴـﯿﺮ وﺳﯿﻂ« ﮐﻪ ﻧﺴﺨﻪ ﻋﺘﯿﻘﻪ آن ﺑﺨﻂ ﻋﺮب ﻧﺰد اﯾﻦ ﺣﻘﯿﺮ‬‫ﺑﻌﻨﺎﯾﺖ رب ﻗﺪﯾﺮ‪ ،‬ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]َﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫‪ ،‬ﻫﯽ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻟﻤﺎ أﺳﻠﻔﺘﻢ ﻣﻦ اﻟﺬﻧﻮب‪ [1] ،‬اﻟﮑﺸﻒ و اﻟﺒﯿﺎن ﻟﻠﺜﻌﻠﺒﯽ ﻣﺨﻄﻮط ﻓﯽ ﻣﮑﺘﺒﮥ اﻟﻤﺆﻟﻒ ﺑﻠﮑﻬﻨﻮ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻮاﺣﺪي‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺘﻮﯾﮥ اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻤﻔﺴـﺮ اﻻدﯾﺐ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي ﻧﻌﺘﻪ اﻟﺬﻫﺒﯽ ﺑﺎﻣﺎم ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺘﺄوﯾﻞ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ‬‫ﺳﻨﮥ )‪.(468‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪125 :‬‬‫و اﻟﻤﻌﻨﯽ اﻧﻬﺎ ﻫﯽ اﻟﺘﯽ ﺗﻠﯽ ﻋﻠﯿﮑﻢ ﻻﻧﻬﺎ ﻗﺪ ﻣﻠﮑﺖ أﻣﺮﮐﻢ ﻓﻬﯽ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ ﮐﻞ ﺷﯽء[ ]‪[1‬‬‫‪ -15‬ﺗﻔﺴﯿﺮ أﺑﻮ اﻟﺤﺠﺎج ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﺸﻨﺘﻤﺮي‬‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴـﯿﺮ أﺑﻮ اﻟﺤﺠﺎج ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﺸـﻨﺘﻤﺮي‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »ﺗﺤﺼـﯿﻞ ﻋﯿﻦ اﻟـﺬﻫﺐ ﻣﻦ ﻣﻌﺪن ﺟﻮﻫﺮ اﻻدب ﻓﯽ‬‫ﻋﻠﻢ ﻣﺠﺎزات اﻟﻌﺮب«‪ ،‬ﮐﻪ در آن ﺷـﺮح اﺑﯿﺎت ﮐﺘﺎب ﺳـﯿﺒﻮﯾﻪ ﻧﻤﻮده‪ ،‬و اﻣﻼي آن در ﺳـﻨﻪ ﺳﺖ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﺑﺮاي ﻣﻌﺘﻀﺪ ﺑﺎﻟﻠّﻪ‬‫أﺑﯽ ﻋﻤﺮو ﻋﺒـﺎد ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺎد ]‪ ،[2‬ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﻧﺴـﺨﻪ ﻋﺘﯿﻘﻪ آن ﮐﻪ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻣﻐـﺎزﻟﯽ ﺑﺮاي ﺧﻮد ﻧﻮﺷـﺘﻪ‪ ،‬ﭼﻨـﺎﻧﭽﻪ در آﺧﺮ آن‬‫ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]و ﮐﺎن ﻓﺮاغ ﻫﺬه اﻟﻨﺴـﺨﮥ ﻓﯽ ﺷـﻬﺮ ﺻﻔﺮ ﻣﻦ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ ﻋﺸﺮة و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﮐﺘﺐ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ ]‪ [3‬ﻟﻨﻔﺴﻪ ﺑﯿﺪه ﺑﻤﺪﯾﻨﮥ ﻓﺎس‪،‬‬‫واﻟ َْﺤْﻤُﺪ ﻟ ِﱠﻠِﻪ َرﱢب اﻟ ْﻌﺎﻟَِﻤﯿَﻦ ﭘﯿﺶ ﺣﻘﯿﺮ ﺣﺎﺿﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 89‬از ‪206‬‬‫]ﻓﻐﺪت ﮐﻼ ﻟا ﻔﺮﺟﯿﻦ ﺗﺤﺴﺐ أﻧﻪ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﺨﺎﻓﮥ ﺧﻠﻔﻬﺎ و أﻣﺎﻣﻬﺎ‬‫اﻟﺸﺎﻫـﺪ ﻓﯿﻪ رﻓﻊ ﺧﻠﻔﻬـﺎ و أﻣﺎﻣﻬﺎ‪ ،‬اﺗﺴﺎﻋﺎ و ﻣﺠﺎزا‪ ،‬و اﻟﻤﺴـﺘﻌﻤﻞ ﻓﯿﻬﻤﺎ اﻟﻈﺮف و رﻓﻌﻬﻤﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﺒـﺪل ﻣﻦ ﮐﻼ‪ ،‬و اﻟﺘﻘـﺪﯾﺮ‪ :‬ﻓﻐـﺪت ﺧﻠﻔﻬﺎ و‬‫أﻣﺎﻣﻬـﺎ ﺗﺤﺴـﺒﻬﻤﺎ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﺨﺎﻓـﮥ و ﮐﻼـ ﻓﯽ ﻣﻮﺿﻊ رﻓﻊ ﺑﺎﻻﺑﺘـﺪاء‪ ،‬و ﺗﺤﺴﺐ ﻣﻊ ﻣـﺎ ﺑﻌـﺪﻫﺎ ﻓﯽ ﻣﻮﺿﻊ اﻟﺨﺒﺮ‪ ،‬و اﻟﻬـﺎء ]‪ [1‬اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ اﻟﻮﺳﯿﻂ‬‫ﻟﻠﻮاﺣﺪي ﻣﺨﻄﻮط ﻓﯽ ﻣﮑﺘﺒﮥ اﻟﻨﺎﺻﺮﯾﮥ ﺑﻠﮑﻬﻨﻮ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﻌﺘﻀﺪ ﺑﺎﻟﻠّﻪ أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﻋﺒﺎد ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺿﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺎد اﻟﻠﺨﻤﯽ ﺻﺎﺣﺐ اﺷﺒﯿﻠﯿﮥ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(464‬‬‫]‪ [3‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ اﻟﻔﺎﺳﯽ ﮐﺎن ﺣﯿﺎ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(519‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪126 :‬‬‫ﻣﻦ اﻧﻪ ﻋﺎﺋـﺪة ﻋﻠﯽ ﮐﻼـ‪ ،‬ﻻـﻧﻪ اﺳﻢ واﺣـﺪ ﻓﯽ ﻣﻌﻨﯽ اﻟﺘﺜﻨﯿـﮥ ﻓﺤﻤﻞ ﺿـﻤﯿﺮه ﻋﻠﯽ ﻟﻔﻈﻪ‪ ،‬و ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﺨﺎﻓـﮥ ﺧﺒﺮ‪ ،‬ﻻن ﻣﻌﻨﺎه ﻣﻮﺿﻊ اﻟﻤﺨﺎﻓـﮥ و‬‫ﻣﺴﺘﻘﺮﻫﺎ ﻣﻦ ﻗﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﻋﺰ و ﺟﻞ‪:‬‬‫َﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ ،[1‬أي ﻫﯽ ﻣﺴﺘﻘﺮﮐﻢ اﻻوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪.‬‬‫وﺻﻒ ﺑﻘﺮة ﻓﻘـﺪت وﻟـﺪﻫﺎ‪ ،‬او أﺣﺴﺖ ﺑﺼﺎﺋـﺪ‪ ،‬ﻓﻬﯽ ﺧﺎﺋﻔﮥ ﺣﺬرة‪ ،‬ﺗﺤﺴﺐ ﮐﻼ ﻃﺮﯾﻘﻬﺎ ﻣﻦ ﺧﻠﻔﻬﺎ و أﻣﺎﻣﻬﺎ ﻣﮑﻤﻨﺎ ﻟﻪ ﯾﻐﺘﺮﻫﺎ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و اﻟﻔﺮج‬‫ﻫﻬﻨﺎ ﻣﻮﺿﻊ ﻟا ﻤﺨﺎﻓﮥ و ﻫﻢ ﻣﺜﻞ اﻟﺜﻐﺮ‪ ،‬و ﺛﻨﺎه ﻻﻧﻪ أراد ﻣﺎ ﺗﺨﺎف ﻣﻨﻪ ﺧﻠﻔﻬﺎ و أﻣﺎﻣﻬﺎ[‪.‬‬‫و أﺑﻮ اﻟﺤﺠﺎج ﯾﻮﺳﻒ از اﮐﺎﺑﺮ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﺛﻘﺎت‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ‪ ،‬ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ اﺛﺒﺎت اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺑﻮ اﻟﺤﺠﺎج ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ اﻟﻨﺤﻮي‪ ،‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻻﻋﻠﻢ ﻣﻦ أﻫﻞ ﺷﻨﺘﻤﺮﯾﮥ اﻟﻐﺮب‪ ،‬رﺣﻞ اﻟﯽ ﻗﺮﻃﺒﮥ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻠﺚ و ﺛﻠﺜﯿﻦ و‬‫ارﺑﻌﻤﺎﺋـﮥ و أﻗﺎم ﺑﻬﺎ ﻣـﺪة‪ ،‬و اﺧﺬ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ زﮐﺮﯾﺎ اﻻ اﻷﻓﻠﯿﻠﯽ ]‪ ،[2‬و أﺑﯽ ﺳـﻬﻞ اﻟﺤﺮاﻧﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ‬‫اﺣﻤﺪ اﻻدﯾﺐ ]‪.[3‬‬‫ﮐﺎن ﻋﺎﻟﻤﺎ ﺑﺎﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‪ ،‬و اﻟﻠﻐﮥ‪ ،‬و ﻣﻌﺎﻧﯽ اﻻﺷـﻌﺎر‪ ،‬ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻟﺠﻤﯿﻌﻬﺎ‪ ،‬ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻌﻨﺎﯾﮥ ﺑﻬﺎ ﺣﺴﻦ اﻟﻀـﺒﻂ ﻟﻬﺎ‪ ،‬ﻣﺸﻬﻮرا ﺑﻤﻌﺮﻓﺘﻬﺎ و اﺗﻘﺎﻧﻬﺎ‪ ،‬اﺧﺬ اﻟﻨﺎس‬‫ﻋﻨﻪ ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ اﻟﺮﺣﻠﮥ ﻓﯽ وﻗﺘﻪ إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻗﺪ اﺧﺬ ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻐﺴﺎﻧﯽ ]‪ [1‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ اﻻﻓﻠﯿﻠﯽ‪ :‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ زﮐﺮﯾﺎ اﻟﺰﻫﺮي اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻮزﯾﺮ اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(441‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻻدﯾﺐ ﺑﻦ اﻓﻠﺢ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ )‪ (376‬و ﺗﻮﻓﯽ ﻟﺜﻤﺎن ﺧﻠﻮن ﻣﻦ ﺷـﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ )‪ -(433‬اﻧﺒﺎه اﻟﺮواة‬‫ج ‪.3/261‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪127 :‬‬‫اﻟﺠﯿﺎﻧﯽ ]‪ [1‬اﻟﻤﻘﺪم ذﮐﺮه‪ ،‬و ﻏﯿﺮه‪.‬‬‫و ﮐﻒ ﺑﺼـﺮه ﻓﯽ آﺧﺮ ﻋﻤﺮه‪ ،‬و ﺷﺮح ﮐﺘﺎب »اﻟﺠﻤﻞ ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ« ﻻﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺰﺟﺎﺟﯽ‪ ،‬و »ﺷﺮح اﺑﯿﺎت اﻟﺠﻤﻞ« ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »ﻣﻔﺮد« و ﺳﺎﻋﺪ‬‫ﺷﯿﺨﻪ اﺑﻦ اﻻﻓﻠﯿﻠﯽ اﻟﻤﺬﮐﻮر ﻋﻠﯽ ﺷـﺮح »دﯾﻮان اﻟﻤﺘﻨﺒﯽ«‪ ،‬و ﻏﺎﻟﺐ ﻇﻨﯽ اﻧﻪ »ﺷـﺮح اﻟﺤﻤﺎﺳﮥ«‪ ،‬ﻓﻘﺪ ﮐﺎن ﻋﻨﺪي »ﺷـﺮح اﻟﺤﻤﺎﺳﮥ« ﻟﻠﺸﻨﺘﻤﺮي‬‫ﻓﯽ ﺧﻤﺲ ﻣﺠﻠـﺪات و ﻗـﺪ ﻏـﺎب ﻋﻦ ﻇﻨﯽ اﻻـن ﻣﻦ ﮐـﺎن ﻣﺼـﻨﻔﻪ و اﻇﻨﻪ ﻫﻮ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻋﻠﻢ‪ ،‬و ﻗـﺪ اﺟﺎد ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺳﺖ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و‬‫ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﺑﻤﺪﯾﻨﮥ اﺷﺒﯿﻠﯿﮥ ﻣﻦ ﺟﺰﯾﺮة اﻻﻧﺪﻟﺲ‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﻋﺸﺮ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫و رأﯾﺖ ﺑﺨﻂ اﻟﺮﺟﻞ اﻟﺼﺎﻟﺢ اﻟﻌﺎﻟﻢ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺨﯿﺮ اﻟﻤﻘﺮي اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ ]‪ [2‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬ان اﺑﺎ اﻟﺤﺠﺎج اﻟﻤﺬﮐﻮر اﻧﻤﺎ ﻗﯿﻞ ﻟﻪ »اﻻﻋﻠﻢ«‬‫ﻻﻧﻪ ﮐﺎن ﻣﺸﻘﻮق اﻟﺸﻔﮥ اﻟﻌﻠﯿﺎء ﺷﻘﺎ ﻓﺎﺣﺸﺎ[‪ -‬اﻟﺦ ]‪.[3‬‬‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺑﻮ اﻟﺤﺠـﺎج ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻻـﻋﻠﻢ اﻟﻨﺤﻮي‪ ،‬رﺣﻞ اﻟﯽ ﻗﺮﻃﺒـﮥ و اﻗﺎم ﺑﻬﺎ ﻣـﺪة‪ ،‬و اﺧـﺬ اﻻدب ﻋﻦ ﺟﻤﺎﻋـﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻋﺎﻟﻤﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 90‬از ‪206‬‬‫ﺑﺎﻟﻌﺮﺑﯿﮥ و اﻟﻠﻐﮥ و ﻣﻌﺎﻧﯽ اﻻﺷﻌﺎر ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻟﻬﺎ‪ ،‬ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻌﻨﺎﯾﮥ ﺑﻬﺎ‪ ،‬ﺣﺴﻦ اﻟﻀﺒﻂ ﻟﻬﺎ‪ ،‬ﻣﺸﻬﻮرا ﺑﻤﻌﺮﻓﺘﻬﺎ و اﺗﻘﺎﻧﻬﺎ‪ ،‬اﺧﺬ اﻟﻨﺎس ﻋﻨﻪ ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ‬‫اﻟﺮﺣﻠـﮥ ﻓﯽ وﻗﺘﻪ إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻗﺪ اﺧﺬ ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻐﺴﺎﻧﯽ اﻟﺠﯿﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﺷـﺮح ﮐﺘﺎب »اﻟﺠﻤﻞ« ﻟﻠﺰﺟﺎﺟﯽ‪ ،‬و ﺷـﺮح أﺑﯿﺎﺗﻪ ﻓﯽ‬‫ﮐﺘﺎب »ﻣﻔﺮد«[‪ -‬اﻟﺦ ]‪ [1] .[4‬أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﯿﺎﻧﯽ‪ :‬اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻐﺴﺎﻧﯽ اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(498‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺨﯿﺮ اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ‪ :‬ﺑﻦ ﻋﻤﺮ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻘﺮئ اﻻﺷﺒﯿﻠﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(575‬‬‫]‪ [3‬وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪.82 -7/81‬‬‫]‪ [4‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 3/159‬و أرخ وﻓﺎﺗﻪ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ (496‬ﺧﻼﻓﺎ ﻟﻐﯿﺮه‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪128 :‬‬‫و اﺑﻦ ﻗﺎﺿﯽ ﺷﻬﺒﻪ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻨﺤﺎة« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ أﺑﻮ اﻟﺤﺠﺎج اﻻﻋﻠﻢ اﻻﻧﺪﻟﺴـﯽ اﻟﻀـﺮﯾﺮ اﻟﺸـﻨﺘﻤﺮي )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﺸـﯿﻦ اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ‪ ،‬ﺛﻢ )ﻧﻮن ﺳﺎﮐﻨﮥ(‪ ،‬ﺛﻢ )ﻣﺜﻨﺎة ﻣﻦ‬‫ﻓﻮق ﻣﻔﺘﻮﺣﮥ(‪ ،‬ﺛﻢ )ﻣﯿﻢ(‪ ،‬ﺛﻢ )راء(‪ ،‬اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻠﻐﻮي‪ ،‬ﺷﺎرح اﺑﯿﺎت ﮐﺘﺎب ﺳـﯿﺒﻮﯾﻪ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ﻋﺸﺮ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬اﺧﺬ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‬‫ﺑﻦ اﻻـﻓﻠﯿﻠﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﺳـﻬﻞ اﻟﺤﺮاﻧﯽ‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ اﻻـدﯾﺐ‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ اﻟﺮﺣﻠـﮥ ﻓﯽ وﻗﺘﻪ إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن واﺳﻊ اﻟﺤﻔﻆ‪ ،‬ﺟﯿـﺪ اﻟﻀـﺒﻂ‪ ،‬ﮐﺜﯿﺮ‬‫اﻟﻌﻨﺎﯾﮥ ﺑﻬﺬا ﻟا ﺸﺄن‪ ،‬اﺧﺬ ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻐﺴﺎﻧﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ و ﻃﺎﺋﻔﮥ ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬و ﮐﻒ ﺑﺼـﺮه و ﮐﺎن ﻣﺸـﻘﻮق اﻟﺸـﻔﻪ اﻟﻌﻠﯿﺎء ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬و ﺷـﺮح »ﺟﻤﻞ«‬‫اﻟﺰﺟﺎﺟﯽ و ﺷـﺮح اﺑﯿﺎﺗﻪ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »ﻣﻔﺮد« و ﺳﺎﻋـﺪ ﺷـﯿﺨﻪ اﻻﻓﻠﯿﻠﯽ ﻋﻠﯽ ﺷـﺮح »دﯾﻮان اﻟﻤﺘﻨﺒﯽ« و »ﺷـﺮح اﻟﺤﻤﺎﺳﮥ« ﺷـﺮﺣﺎ ﻣﻄﻮﻻ‪ ،‬و رﺗﺒﻬﺎ‬‫ﻋﻠﯽ ﺣﺮوف اﻟﻤﻌﺠﻢ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺎﺷﺒﯿﻠﯿﮥ ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺑﺘﻘﺪﯾﻢ اﻟﺴﯿﻦ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ[‪.‬‬‫]و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﺸﻨﺘﻤﺮي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻻﻋﻠﻢ‪ ،‬ﮐﺎن ﻋﺎﻟﻤﺎ ﺑﺎﻟﻌﺮﺑﯿﮥ و اﻟﻠﻐﮥ و ﻣﻌﺎﻧﯽ اﻻﺷﻌﺎر‪ ،‬و ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻟﺠﻤﯿﻌﻬﺎ‪ ،‬ﮐﺜﯿﺮ‬‫اﻟﻌﻨﺎﯾـﮥ ﺑﻬﺎ‪ ،‬ﺣﺴﻦ اﻟﻀـﺒﻂ‪ ،‬ﻣﺸـﻬﻮرا ﺑﺎﺗﻘﺎﻧﻬﺎ‪ ،‬رﺣﻞ اﻟﯽ ﻗﺮﻃﺒـﮥ‪ ،‬و اﺧـﺬ ﻋﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻻﻓﻠﯿﻠﯽ‪ ،‬و ﺳﺎرت إﻟﯿﻪ اﻟﺮﺣﻠﮥ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬وﻟﺪ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ‬‫ﻋﺸﺮ و ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ[ ]‪[1‬‬‫‪» -16‬ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ زوزﻧﯽ«‬‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ زوزﻧﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در ﺷﺮح ]‪ [1‬ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة‪.422 /‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪129 :‬‬‫او ﺑﺮ »ﺳﺒﻊ ﻣﻌﻠﻘﻪ« ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻓﻐﺪت ﮐﻼ ﻟا ﻔﺮﺟﯿﻦ ﺗﺤﺴﺐ اﻧﻪ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﺨﺎﻓﮥ ﺧﻠﻔﻬﺎ و أﻣﺎﻣﻬﺎ‬‫اﻟﻔﺮج ﻣﻮﺿﻊ اﻟﻤﺨﺎﻓﮥ‪ ،‬و اﻟﻔﺮج ﻣﺎ ﺑﯿﻦ ﻗﻮاﺋﻢ اﻟﺪواب‪ ،‬ﻓﻤﺎ ﺑﯿﻦ اﻟﯿﺪﯾﻦ ﻓﺮج‪ ،‬و ﻣﺎ ﺑﯿﻦ اﻟﺮﺟﻠﯿﻦ ﻓﺮج‪ ،‬و اﻟﺠﻤﻊ ﻓﺮوج‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺛﻌﻠﺐ‪ :‬ان اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﺒﯿﺖ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻻوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺸﯽء‪ ،‬ﮐﻘﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪:‬‬‫َﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ ،[1‬أي ﻫﯽ اﻻـوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻓﻐـﺪت اﻟﺒﻘﺮة و ﻫﯽ ﺗﺤﺴﺐ ان ﮐﻼـ ﻓﺮﺟﯿﻬﺎ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﺨﺎﻓـﮥ أي ﻣﻮﺿـﻌﻬﺎ و ﺻﺎﺣﺒﻬﺎ‪ ،‬أو ﺗﺤﺴﺐ ان ﮐﻞ‬‫ﻓﺮج ﻣﻦ ﻓﺮﺟﯿﻬﺎ ﻫﻮ اﻻوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺨﺎﻓﮥ[‪ -‬اﻟﺦ ]‪.[2‬‬‫و زوزﻧﯽ از أﮐﺎﺑﺮ ﻣﺸﻬﻮرﯾﻦ‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ ﻣﻌﺮوﻓﯿﻦ‪ ،‬و أﻓﺎﺧﻢ اﺋﻤﻪ ﻧﺤﻮ و ﻋﺮﺑﯿﮥ‪ ،‬و أﻣﺎﺛﻞ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﻋﻠﻮم ادﺑﯿﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ اﻟﺰوزﻧﯽ اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل ﻋﺒـﺪ اﻟﻐﺎﻓﺮ‪ :‬اﻣﺎم ﻋﺼـﺮه ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ و اﻟﻠﻐـﮥ و اﻟﻌﺮﺑﯿـﮥ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ ﺳﺖ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و‬‫ارﺑﻌﻤﺎﺋﮥ[ ]‪.[3‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 91‬از ‪206‬‬‫و در »ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن« در ذﮐﺮ »ﻣﻌﻠﻘﺎت ﺳﺒﻊ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﺷﺮﺣﻬﺎ اﻟﻘﺎﺿﯽ اﻻﻣﺎم اﻟﻤﺤﻘﻖ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﺰوزﻧﯽ‪ ،‬اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ[ ]‪.[4‬‬‫و ﻓﺎﺿﻞ رﺷﯿﺪ ]‪ [5‬در »اﯾﻀﺎح ﻟﻄﺎﻓﮥ اﻟﻤﻘﺎل« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻗﺎﺿﯽ اﻣﺎم ﺳﯿﺪ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺴﯿﻦ زوزﻧﯽ در »ﺷﺮح ﺳﺒﻌﻪ ﻣﻌﻠﻘﻪ« در ]‪ [1‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫]‪ [2‬ﺷﺮح اﻟﻤﻌﻠﻘﺎت‪.91 /‬‬‫]‪ [3‬ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة‪.232 /‬‬‫]‪ [4‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪.2/1741‬‬‫]‪ [5‬اﻟﻔﺎﺿﻞ رﺷﯿﺪ ﺧﺎن اﻟﺪﻫﻠﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.1243‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪130 :‬‬‫ﺷﺮح ﺷﻌﺮ ﻣﺸﻌﺸﻪ ﮐﺎن اﻟﺤﺺ ]‪ [1‬ﻓﯿﻬﺎ‬‫إذا ﻣﺎ اﻟﻤﺎء ﺧﺎﻟﻄﻬﺎ ﺳﺨﯿﻨﺎ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ :‬ﺷﻌﺸﻌﺖ اﻟﺸﺮاب إذا ﻣﺰﺟﺘﻪ ﺑﺎﻟﻤﺎء اﻧﺘﻬﯽ‬‫‪» -17‬اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺘﺒﺮﯾﺰي«‬‫أﻣﺎ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ أﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺘﺒﺮﯾﺰي‪ ،‬ﺑﻤﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در »ﺷﺮح دﯾﻮان ﺣﻤﺎﺳﻪ« ]‪ [2‬در آﺧﺮ ﺷﺮح‬‫ﺷﻌﺮ‪:‬‬‫أ ﻟﻬﻔﯽ ﺑﻘﺮي ﺳﺤﺒﻞ ﺣﯿﻦ أﺟﻠﺒﺖ ﻋﻠﯿﻨﺎ اﻟﻮﻻﯾﺎ و اﻟﻌﺪو اﻟﻤﺒﺎﺳﻞ‬‫ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻋﻠﯽ وﺟﻮه‪ :‬ﻫﻮ اﻟﻌﺒﺪ‪ ،‬و اﻟﺴﯿﺪ‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻌﻢ‪ ،‬و اﻟﺼﻬﺮ‪ ،‬و اﻟﺠﺎر‪ ،‬و اﻟﺤﻠﯿﻒ‪ ،‬و اﻟﻮﻟﯽ‪ ،‬و اﻻوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺸﯽء[‪.‬‬‫و ﺗﺒﺮﯾﺰي از أﺟﻠﻪ اﺋﻤﻪ ﻣﺒﺮزﯾﻦ‪ ،‬و أﻣﺎﺛﻞ اﺳﺎﻃﯿﻦ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ‪ ،‬و ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﻣﻔﯿﺪه‪ ،‬و ﺣﺎﺋﺰ ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺣﻤﯿﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »أﻧﺴﺎب« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺑﺴﻄﺎم اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﺘﺒﺮﯾﺰي‪.‬‬‫ﻗﺎﻃﻦ ﺑﻐﺪاد‪ ،‬أﺣﺪ أﺋﻤﮥ اﻟﻠﻐﮥ‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ ﻟﻪ ﻣﻌﺮﻓﮥ ﺗﺎﻣﮥ ﺑﺎﻻدب و اﻟﻨﺤﻮ‪.‬‬‫ﻗﺮأ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ اﻟﻌﻼء أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﻤﻌﺮي ]‪ ،[3‬و ﻏﯿﺮه ﻣﻦ اﻟﺸﺎﻣﯿﯿﻦ ]‪ [1‬اﻟﺤﺺ )ﺑﻀﻢ اﻟﺤﺎء و ﺗﺸﺪﯾـﺪ اﻟﺼﺎد(‪ :‬ﻟا ﻠﺆﻟﺆة‪-‬‬‫اﻟﺰﻋﻔﺮان‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺤﻤﺎﺳﮥ ﻻﺑﯽ ﺗﻤﺎم ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ اوس اﻟﻄﺎﺋﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(231‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻮ اﻟﻌﻼء اﻟﻤﻌﺮي‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﺘﻨﻮﺧﯽ اﻟﺸﺎﻋﺮ اﻻدﯾﺐ اﻟﻔﯿﻠﺴﻮف اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(449‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪131 :‬‬‫و ﺳـﻤﻊ ﺑﺎﻟﺸـﺎم أﺑﺎ اﻟﻔﺘـﺢ ﺳـﻠﯿﻢ ﺑﻦ أﯾﻮب اﻟﺮازي ]‪ ،[1‬و أﺑـﺎ اﻟﻘـﺎﺳﻢ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑـﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺮﻗﯽ ]‪ ،[2‬و أﺑـﺎ اﻟﻘـﺎﺳﻢ ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‬‫اﻟﺴﯿﺎري ]‪.[3‬‬‫و ﺣﺪث ﻋﻨﻪ اﻻﻣﺎم أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ ،‬و ﻏﯿﺮه‪.‬‬‫روي ﻟﻨﺎ ﻋﻨﻪ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺎﺻـﺮ اﻟﺴﻼﻣﯽ ]‪ ،[4‬و أﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر ﻣﻮﻫﻮب اﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺠﻮاﻟﯿﻘﯽ ]‪ ،[5‬و أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺳﻌﺪ ﻟا ﺨﯿﺮ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ ]‪ [6‬ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬و أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺴﻨﺠﯽ ]‪ [7‬ﺑﻤﺮو‪.‬‬‫و ﻣﺎت ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬و دﻓﻦ ﺑﺘﺒﺮﯾﺰ[ ]‪.[8‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 92‬از ‪206‬‬‫]أﺑﻮ زﮐﺮﯾـﺎ اﻟﺘﺒﺮﯾﺰي اﻟﺨﻄﯿﺐ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻠﻐـﮥ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ‪ [1] ،‬أﺑﻮ اﻟﻔﺘـﺢ ﺳـﻠﯿﻢ ﺑﻦ اﯾﻮب اﻟﺮازي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﻔﺴـﺮ‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(447‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺮﻗﯽ‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ زﻧﯿﻦ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(450‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﺪﻻل اﻟﺴـﯿﺎري اﻟﺒﻐﺪادي ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻪ اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺒﻐﺪادي و ﺳﺄل ﻋﻦ ﻣﻮﻟﺪه‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻓﯽ رﺟﺐ ﺳﻨﮥ )‪ -(449‬ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد ج ‪.11/81‬‬‫]‪ [4‬أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ اﻟﺴﻼﻣﯽ )ﻣﻨﺴﻮب اﻟﯽ ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﺴﻼم ﺑﻐﺪاد( اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(550‬‬‫]‪ [5‬أﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ اﻟﺠﻮاﻟﯿﻘﯽ‪ :‬ﻣﻮﻫﻮب ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺨﻀﺮ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(540‬‬‫]‪ [6‬ﺳﻌﺪ اﻟﺨﯿﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ‪ :‬اﻻﻧﺼﺎري اﻟﺒﻠﻨﺴﯽ اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(541‬‬‫]‪ [7‬أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﺴﻨﺠﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺮوزي اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(548‬‬‫]‪ [8‬أﻧﺴﺎب اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ج ‪.1/446‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪132 :‬‬‫ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬أﺧـﺬ اﻟﻠﻐﮥ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻌﻼء اﻟﻤﻌﺮي‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ ﺳـﻠﯿﻢ ﺑﻦ أﯾﻮب ﺑﺼﻮر ]‪ ،[1‬و ﮐﺎن ﺷـﯿﺦ ﺑﻐﺪاد ﻓﯽ اﻻدب‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ‬‫ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﻋﻦ اﺣﺪي و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺳﻨﮥ[ ]‪.[2‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در »دول اﻻﺳﻼم« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺎت اﻣﺎم اﻟﻠﻐﮥ ﺑﺒﻐﺪاد أﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﺒﺮﯾﺰي اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ ‪.‬‬
‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ اﻟﺘﺒﺮﯾﺰي اﻟﺨﻄﯿﺐ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻠﻐﮥ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪.‬‬‫أﺧﺬ اﻟﻠﻐﮥ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻌﻼء اﻟﻤﻌﺮي‪ ،‬و ﺳﻤﻊ ﻣﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أﯾﻮب ]‪ ،[3‬ﺑﺼﻮر و ﮐﺎن ﺷﯿﺦ ﺑﻐﺪاد ﻓﯽ اﻻدب‪ ،‬و ﺳﻤﻊ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻤﺪﯾﻨﮥ ﺻﻮر‬‫ﻣﻦ اﻟﻔﻘﯿﻪ أﺑﯽ اﻟﻔﺘﺢ ﺳﻠﯿﻢ ﺑﻦ أﯾﻮب اﻟﺮازي‪ ،‬و ﺟﻤﺎﻋﮥ‪.‬‬‫و روي ﻋﻨﻪ ﻟا ﺨﻄﯿﺐ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و ﻏﯿﺮه ﻣﻦ أﻋﯿﺎن اﻻﺋﻤﮥ‪ ،‬و ﺗﺨﺮج ﻋﻨﻪ ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ و ﺗﻠﻤﺬوا ﻟﻪ‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ ﻓﯽ اﻻدب ﮐﺘﺒﺎ ﻣﻔﯿﺪة ﻣﻨﻬﺎ‪:‬‬‫»ﺷـﺮح اﻟﺤﻤﺎﺳـﮥ« و »ﺷـﺮح دﯾﻮان اﻟﻤﺘﻨـﺒﯽ« و »ﺷـﺮح اﻟﻤﻌﻠﻘـﺎت اﻟﺴـﺒﻊ«‪ ،‬و ﻟﻪ »ﺗﻬـﺬﯾﺐ ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ« و »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﺻـﻼح اﻟﻤﻨﻄﻖ« و‬‫»ﻣﻘـﺪﻣﺎت ﺣﺴـﻨﮥ ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ« و ﮐﺘـﺎب »اﻟﮑﺎﻓﯽ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﻌﺮوض« و »اﻟﻘﻮاﻓﯽ« و »ﺷـﺮح ﺳـﻘﻂ اﻟﺰﻧـﺪ« ﻟﻠﻤﻌﺮي‪ ،‬و ﻟﻪ »اﻟﻤﻠﺨﺺ ﻓﯽ إﻋﺮاب‬‫اﻟﻘﺮآن« ﻓﯽ أرﺑﻊ ﻣﺠﻠـﺪات‪ ،‬و درس اﻻدب ﻓﯽ ﻧﻈﺎﻣﯿﮥ ﺑﻐﺪاد‪ ،‬و دﺧﻞ ﻣﺼـﺮ ﻓﻘﺮأ ﻋﻠﯿﻪ اﺑﻦ ]‪ [1‬ﺻﻮر‪ :‬ﻣﺪﯾﻨﮥ ﻓﯽ ﺟﻨﻮب ﺻﯿﺪا‪ ،‬ﺑﻠﺒﻨﺎن ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﺒﺤﺮ اﻻﺑﯿﺾ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪.4/5‬‬‫]‪ [3‬ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أﯾﻮب‪ :‬أﻇﻦ أﻧﻪ أﺑﻮ اﻟﻔﺘﺢ ﺳﻠﯿﻢ ﺑﻦ أﯾﻮب اﻟﺬي ﺗﻘﺪم و ﯾﺄﺗﯽ‪ ،‬ﻟﯿﺲ ﻏﯿﺮ ﻓﺎﻟﻌﺒﺎرة ﻣﮑﺮرة‪ ،‬و اﻟﺼﻮاب ﺳﻠﯿﻢ‪ ،‬ﻻ ﺳﻠﯿﻤﺎن‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪133 :‬‬‫ﺑﺎﺑﺸﺎذ ]‪ [1‬ﺷﯿﺌﺎ ﻣﻦ اﻟﻠﻐﮥ ]‪.[2‬‬‫و ازﻧﯿﻘﯽ ﺗﻠﻤﯿﺬ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻗﺎﺿﯽ زاده اﻟﺮوﻣﯽ ]‪ [3‬اﺑﻦ ﺑﻨﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻘﻮﺷﺠﯽ ]‪ [4‬در »ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻌﻠﻮم« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻣـﻦ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻨﺎﻓﻌـﮥ »ﻋﺮوض« اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺘـﺒﺮﯾﺰي‪ ،‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﺑﺴـﻄﺎم اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ أﺑﻮ‬‫زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺘﺒﺮﯾﺰي‪.‬‬‫ﻗﺎل ﯾﺎﻗﻮت‪ :‬و رﺑﻤﺎ ﯾﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ ،‬و ﻫﻮ وﻫﻢ‪ ،‬و ﮐﺎن اﺣﺪ اﻻﺋﻤﮥ ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ و اﻟﻠﻐﮥ و اﻻدب‪ ،‬ﺣﺠﮥ‪ ،‬ﺻﺪوﻗﺎ‪ ،‬ﺛﺒﺘﺎ‪ ،‬ﻫﺎﺟﺮ اﻟﯽ أﺑﯽ اﻟﻌﻼء‬‫اﻟﻤﻌﺮي‪ ،‬و اﺧـﺬ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻋﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺮﻗﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ رﺟﺎ ﺑﻦ اﻟﺪﻫﺎن ]‪ ،[5‬و اﺑﻦ اﻟﺒﺮﻫﺎن ]‪ ،[6‬و ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎﻫﺮ اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ ]‪ ،[7‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 93‬از ‪206‬‬‫و ﺳﻤﻊ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﮐﺘﺐ اﻻدب ﻋﻠﯽ ﺧﻠﻖ‪ ،‬ﻣﻨﻬﻢ‪:‬‬‫اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﻮ اﻟﻄﯿﺐ اﻟﻄﺒﺮي ]‪ ،[8‬و أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺘﻨﻮﺧﯽ‪ ،‬و اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺒﻐـﺪادي‪ [1] ،‬اﺑﻦ ﺑﺎﺑﺸﺎذ‪ :‬ﻃﺎﻫﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻤﺼـﺮي اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ‬‫ﺳﻨﮥ )‪.(469‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪.3/172‬‬‫]‪ [3‬ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻗﺎﺿﯽ زاده اﻟﺮوﻣﯽ‪ :‬اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻘﺎﺿﯽ ﺑﻌﺴﮑﺮ آﻧﺎﻃﻮﻟﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(931‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻘﻮﺷﺠﯽ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻼء اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﺴﻤﺮﻗﻨﺪي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(879‬‬‫]‪ [5‬اﺑﻦ اﻟﺪﻫﺎن‪ :‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ رﺟﺎء أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(447‬‬‫]‪ [6‬اﺑﻦ اﻟﺒﺮﻫﺎن‪) :‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﺒﺎء( ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻻﺳﺪي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(456‬‬‫]‪ [7‬ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎﻫﺮ اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(474‬‬‫]‪ [8‬أﺑﻮ اﻟﻄﯿﺐ اﻟﻄﺒﺮي‪ :‬ﻃﺎﻫﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻘﺎﺿﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(450‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪134 :‬‬‫و أﺧﺬ ﻋﻨﻪ اﻟﻌﻠﻢ ﻣﻮﻫﻮب اﻟﺠﻮاﻟﯿﻘﯽ‪ ،‬و ﻏﯿﺮه‪ .‬و روي ﻋﻨﻪ اﻟﺴـﻠﻔﯽ ]‪ ،[1‬و أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﺑﻦ ﻧﺎﺻـﺮ‪ ،‬و وﻟﯽ ﺗﺪرﯾﺲ اﻻدب ﺑﺎﻟﻨﻈﺎﻣﯿﮥ‪ ،‬و ﺧﺰاﻧﮥ‬‫اﻟﮑﺘﺐ ﺑﻬـﺎ‪ ،‬و اﻧﺘﻬﺖ إﻟﯿﻪ اﻟﺮﯾﺎﺳـﮥ ﻓﯽ ﻓﻨﻪ‪ ،‬و ﺷـﺎع ذﮐﺮه ﻓﯽ اﻻﻗﻄـﺎر‪ ،‬و ﮐﺎﻧﻮا ﯾﻘﺮءون ﻋﻠﯿﻪ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ »ﺷـﺮح اﻟﻘﺼﺎﺋـﺪ اﻟﻌﺸـﺮ« و‬‫»ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻟﻘﺮآن« و »اﻻﻋﺮاب« و »ﺷـﺮح اﻟﻠﻤﻊ« و »اﻟﮑﺎﻓﯽ ﻓﯽ اﻟﻌﺮوض« و »اﻟﻘﻮاﻓﯽ« و »ﺛﻠﺜﮥ ﺷﺮوح ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻤﺎﺳﻪ« و »ﺷﺮح ﺷﻌﺮ اﻟﻤﺘﻨﺒﯽ« و‬‫»ﺷﺮح اﺑﯽ ﺗﻤﺎم« و »ﺷﺮح اﻟﺪرﯾﺪﯾﮥ« و »ﺷﺮح ﺳﻘﻂ اﻟﺰﻧﺪ« و »ﺷﺮح اﻟﻤﻔﻀﻠﯿﺎت« و »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺻﻼح« ﻻﺑﻦ اﻟﺴﮑﯿﺖ و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﻋﺸﺮﯾﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻣﺎت ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ[‬‫‪» -18‬ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد اﻟﻔﺮاء اﻟﺒﻐﻮي«‬‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد اﻟﻔﺮاء اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در ﺗﻔﺴﯿﺮ »ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]َﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ [2‬ﺻﺎﺣﺒﺘﮑﻢ و أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ ،‬ﻟﻤﺎ أﺳﻠﻔﺘﻢ ﻣﻦ اﻟﺬﻧﻮب ‪.‬‬
‫و ﺑﻐﻮي از ﺛﻘﺎت ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬و اﺛﺒﺎت ﻣﻌﺘﻤﺪﯾﻦ‪ ،‬و أﺟﻠﻪ ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ‪ ،‬و ﮐﻤﻼي ﻣﻔﺴـﺮﯾﻦ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻌﺾ ﻣﺪاﺋﺢ و ﻣﺤﺎﻣﺪ‪ ،‬و ﻓﻀﺎﺋﻞ و ﻣﻔﺎﺧﺮ او‬‫ﺳﺎﺑﻘﺎ از ]‪ [1‬ﻟا ﺴﻠﻔﯽ‪ :‬أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﻔﻪ )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻼم و ﮐﺴﺮ اﻟﺴﯿﻦ( اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻻﺻﻔﻬﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(576‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪135 :‬‬‫»ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﺳﯿﻮﻃﯽ ﻣﻨﻘﻮل ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺾ ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﻈﯿﻤﻪ او در اﯾﻦ ﺟﺎ ﻫﻢ ﺑﺎﯾﺪ ﺷﻨﯿﺪ‪.‬‬‫اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻟا ﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﻔﺮاء اﻟﺒﻐﻮي اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺤﺪث اﻟﻤﻔﺴـﺮ‪ ،‬ﮐﺎن ﺑﺤﺮا ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻮم‪ ،‬و أﺧﺬ اﻟﻔﻘﻪ‬‫ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺿﯽ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ]‪ ،[1‬ﮐﻤﺎ ﺗﻘﺪم ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﮐﻼم اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ و اوﺿﺢ اﻟﻤﺸﮑﻼت ﻣﻦ ﻗﻮل اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬و روي اﻟﺤﺪﯾﺚ و درس‪ ،‬و ﮐﺎن ﻻ ﯾﻠﻘﯽ اﻟﺪرس اﻻﻋﻠﯽ اﻟﻄﻬﺎرة‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ ﮐﺘﺒﺎ ﮐﺜﯿﺮة ﻣﻨﻬﺎ‪ :‬ﮐﺘﺎب »اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ‬‫و ﮐﺘﺎب »ﺷـﺮح اﻟﺴـﻨﮥ« ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و »ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ« ﻓﯽ ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻟﻘﺮآن اﻟﮑﺮﯾﻢ و ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﺼﺎﺑﯿـﺢ« و »اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟﺼـﺤﯿﺤﯿﻦ« و ﻏﯿﺮ‬‫ذﻟ ﮏ ‪.‬‬
‫ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺷﻮال ﺳـﻨﮥ ﻋﺸـﺮ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ ﺑﻤﺮوروذ‪ ،‬و دﻓﻦ ﻋﻨﺪ ﺷـﯿﺨﻪ اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻤﻘﺒﺮة اﻟﻄﺎﻟﻘﺎن‪ ،‬و ﻗﺒﺮه ﻣﺸـﻬﻮر ﻫﻨﺎﻟﮏ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 94‬از ‪206‬‬‫ﺗﻌﺎﻟﯽ ‪.‬‬
‫و رأﯾﺖ ﻓﯽ ﮐﺘـﺎب »اﻟﻔﻮاﺋـﺪ اﻟﺴـﻔﺮﯾﮥ« اﻟﺘﯽ ﺟﻤﻌﻬـﺎ اﻟﺸـﯿﺦ اﻟﺤﺎﻓـﻆ زﮐﯽ اﻟـﺪﯾﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﻈﯿﻢ اﻟﻤﻨـﺬري ]‪ [2‬اﻧﻪ ﺗـﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺳﺖ ﻋﺸـﺮ و‬‫ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺧﻄﻪ ﻧﻘﻠﺖ ﻫﺬا و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ‪.‬‬‫و ﻧﻘﻠﺖ أﯾﻀـﺎ ﻋﻨﻪ‪ :‬اﻧﻪ ﻣـﺎﺗﺖ ﻟﻪ زوﺟـﮥ ﻓﻠﻢ ﯾﺄﺧـﺬ ﻣﻦ ﻣﯿﺮاﺛﻬﺎ ﺷـﯿﺌﺎ‪ ،‬و اﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﺄﮐﻞ اﻟﺨﺒﺰ اﻟﺒﺤﺖ ﻓﻌـﺬل ﻓﯽ ذﻟﮏ ﻓﺼﺎر ﯾﺄﮐﻞ ﻟا ﺨﺒﺰ ﻣﻊ‬‫اﻟﺰﺑﯿﺐ‪.‬‬‫و اﻟﻔﺮاء ﻧﺴﺒﮥ اﻟﯽ ﻋﻤﻞ اﻟﻔﺮاء و ﺑﯿﻌﻬﺎ‪.‬‬‫و اﻟﺒﻐﻮي )ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﺒﺎء اﻟﻤﻮﺣـﺪة( و )اﻟﻐﯿﻦ اﻟﻤﻌﺠﻤـﮥ( و ﺑﻌـﺪﻫﺎ )واو( ﻫﺬه اﻟﻨﺴـﺒﮥ اﻟﯽ ]‪ [1‬اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ :‬اﺑﻦ أﺣﻤﺪ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺮوروذي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(462‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻨﺬر‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻌﻈﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﻮي اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.656‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪136 :‬‬‫ﺑﻠـﺪة ﺑﺨﺮاﺳﺎن ﺑﯿﻦ ﻣﺮو و ﻫﺮاة ﯾﻘﺎل ﻟﻬﺎ‪ :‬ﺑﻎ و ﺑﻐﺸﻮر )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﺒﺎء اﻟﻤﻮﺣﺪة( و )ﺳـﮑﻮن اﻟﻐﯿﻦ اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ( و )ﺿﻢ اﻟﺸـﯿﻦ اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ( و ﺑﻌﺪﻫﺎ‬‫)واو ﺳﺎﮐﻨﮥ( ﺛﻢ )راء(‪.‬‬‫و ﻫﺬه اﻟﻨﺴﺒﮥ ﺷﺎذة ﻋﻠﯽ ﺧﻼف اﻻﺻﻞ‪ ،‬ﻫﮑﺬا ﻗﺎل اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻻﻧﺴﺎب«[ ]‪[1‬‬‫‪» -19‬أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺰﻣﺨﺸﺮي«‬‫اﻣـﺎ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﻋﻼـﻣﻪ أﺑﻮ اﻟﻘـﺎﺳﻢ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺰﻣﺨﺸـﺮي‪ ،‬ﺑﻤﺠﯽء »ﻣﻮﻟﯽ« ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در »اﺳـﺎس اﻟﻠﻐـﮥ« ﮐﻪ ﻧﺴـﺨﻪ ﻋﺘﯿﻘـﮥ آن‬‫ﺑﻌﻨﺎﯾﺖ رب ﻣﻨﻌﺎم‪ ،‬ﭘﯿﺶ اﯾﻦ اﻗﻞ اﻻﻧﺎم ﺣﺎﺿﺮ‪ ،‬و در »ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن« در ذﮐﺮ آن ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »أﺳـﺎس اﻟﺒﻼﻏـﮥ« ﻟﻠﻌﻼﻣـﮥ ﺟﺎر اﻟﱠﻠﻪ اﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺰﻣﺨﺸـﺮي‪ ،‬اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻫﻮ ﮐﺘﺎب ﮐﺒﯿﺮ‬‫اﻟﺤﺠﻢ‪ ،‬ﻋﻈﯿﻢ اﻟﻔﺤﻮي‪ ،‬ﻣﻦ ارﮐﺎن ﻋﻠﻢ اﻻدب ﺑﻞ ﻫﻮ أﺳﺎﺳﻪ‪ ،‬ذﮐﺮ ﻓﯿﻪ اﻟﻤﺠﺎزات اﻟﻠﻐﻮﯾﮥ‪ ،‬و اﻟﻤﺰاﯾﺎ اﻻدﺑﯿﮥ‪ ،‬و ﺗﻌﺒﯿﺮات اﻟﺒﻠﻐﺎء ﻋﻠﯽ ﺗﺮﺗﯿﺐ‬‫ﻣﺆداﻫﺎ »ﮐﺎﻟﻤﻐﺮب« ]‪ [2‬أوﻟﻪ ﺧﯿﺮ ﻣﻨﻄﻮق ﺑﻪ اﻣﺎم ﮐﻞ ﮐﻼم ]‪.[3‬‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺎﺑﺪ ﺳﻨﺪي ]‪ [4‬در »ﺣﺼﺮ اﻟﺸﺎرد« در ذﮐﺮ رواﯾﺖ آن ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪.4/136‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﻐﺮب ﻓﯽ ﺷﺮح اﻟﻤﻌﺮب ﻓﯽ ﻟﻐﮥ اﻟﻔﻘﻪ ﻟﻠﻤﻄﺮزي ﻧﺎﺻﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺴﯿﺪ اﻟﺨﻮارزﻣﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(616‬‬‫]‪ [3‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪.1/74‬‬‫]‪ [4‬ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺎﺑﺪ ﺳﻨﺪي‪ :‬ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻻﻧﺼﺎري اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1257‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪137 :‬‬‫]و أﻣﺎ »اﻻﺳﺎس« ﻟﻠﺰﻣﺨﺸﺮي‪ ،‬ﻓﺄروﯾﻪ أﯾﻀﺎ ﺑﺎﻟﺴﻨﺪ اﻟﻤﺘﻘﺪم اﻟﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ]‪ ،[1‬ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﯿﺎن ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺣﯿﺎن‬‫]‪ ،[2‬و اﺑﯽ اﺳﺤﺎق اﻟﺘﻨﻮﺧﯽ ]‪ ،[3‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻐﺎزي ﻋﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﺨﺸﻮﻋﯽ ]‪ ،[4‬ﻋﻦ‬‫أﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺰﻣﺨﺸﺮي ﻣﺆﻟﻔﻪ‪ ،‬ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪:‬‬‫]و ﻣﻮﻻي‪ :‬ﺳﯿﺪي‪ ،‬و ﻋﺒﺪي‪ ،‬و ﻣﻮﻟﯽ ﺑﯿﻦ اﻟﻮﻻﯾﮥ‪ ،‬ﻧﺎﺻﺮ‪ ،‬و ﻫﻮ أوﻟﯽ ﺑﻪ ]‪.[5‬‬‫و ﻧﯿﺰ زﻣﺨﺸﺮي در »ﮐﺸﺎف« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻫﯽ ﻣﻮﻻﮐﻢ ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻫﯽ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ ،‬و أﻧﺸﺪ ﺑﯿﺖ ﻟﺒﯿﺪ‪:‬‬‫ﻓﻐﺪت ﮐﻼ ﻟا ﻔﺮﺟﯿﻦ ﺗﺤﺴﺐ اﻧﻪ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﺨﺎﻓﮥ ﺧﻠﻔﻬﺎ و اﻣﺎﻣﻬﺎ‬‫و ﺣﻘﯿﻘـﮥ ﻣﻮﻻﮐﻢ‪ :‬ﻣﺤﺮﯾﮑﻢ و ﻣﻘﻤﻨﮑﻢ‪ :‬أي ﻣﮑﺎﻧﮑﻢ اﻟـﺬي ﯾﻘﺎل ﻓﯿﻪ‪ :‬ﻫﻮ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻫﻮ ﻣﺌﻨﮥ ﻟﻠﮑﺮم‪ :‬أي ﻣﮑﺎن ﻟﻘﻮل اﻟﻘﺎﺋﻞ‪ :‬اﻧﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 95‬از ‪206‬‬‫ﻟﮑﺮﯾﻢ‪ ،‬و ﯾﺠﻮز أن ﯾﺮاد ﻫﯽ ﻧﺎﺻـﺮﮐﻢ‪ :‬أي ﻻ ﻧﺎﺻـﺮ ﻟﮑﻢ ﻏﯿﺮﻫﺎ‪ ،‬و اﻟﻤﺮاد ﻧﻔﯽ اﻟﻨﺎﺻـﺮ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﺘﺎت‪ ،‬و ﻧﺤﻮه ﻗﻮﻟﻬﻢ‪ :‬ﻗﺪ اﺻـﯿﺐ ﻓﻼن ﺑﮑﺬا‬‫ﻓﺎﺳﺘﻨﺼﺮ اﻟﺠﺰع‪ ،‬و ﻣﻨﻪ ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬ﯾُﻐﺎﺛُﻮا ﺑ ِﻤﺎٍء َﮐﺎﻟ ُْﻤْﻬِﻞ‬‫]‪ ،[6‬و ﻗﯿـﻞ‪ :‬ﺗﺘﻮﻟﯿﮑﻢ ﮐﻤﺎ ﺗﻮﻟﯿﺘﻢ ﻓﯽ اﻟـﺪﻧﯿﺎ أﻋﻤﺎل أﻫﻞ اﻟﻨﺎر[ ]‪ [1] .[7‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ :‬أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻌﺴـﻘﻼﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة‬‫ﺳﻨﮥ )‪.(852‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﯿﺎن‪ :‬ﺣﻔﯿﺪ أﺑﯽ ﺣﯿﺎن ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(745‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻮ اﺳـﺤﺎق اﻟﺘﻨﻮﺧﯽ‪ :‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮاﺣـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﺆﻣﻦ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﺑﻦ ﮐﺎﻣﻞ ﺑﻦ ﻋﻠﻮان اﻟﺪﻣﺸـﻘﯽ ﻧﺰﯾﻞ اﻟﻘﺎﻫﺮة اﺑﻦ‬‫اﻟﻘﺎﺿﯽ ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺠﺮﯾﺮي ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(800‬‬‫]‪ [4‬اﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﺨﺸﻮﻋﯽ‪ :‬ﺑﺮﮐﺎت ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻻﻧﻤﺎﻃﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(598‬‬‫]‪ [5‬اﺳﺎس اﻟﺒﻼﻏﮥ‪ -689 :‬ﺣﺮف اﻟﻮاو ﺑﻌﺪﻫﺎ اﻟﻼم‪.‬‬‫]‪ [6‬ﺳﻮرة اﻟﮑﻬﻒ‪.29 :‬‬‫]‪ [7‬اﻟﮑﺸﺎف ﻋﻦ ﺣﻘﺎﺋﻖ اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ ج ‪ 4‬ص ‪.64‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪138 :‬‬‫و ﻣﺪاﺋﺢ ﺑﺎزﻏﻪ زﻣﺨﺸـﺮي‪ ،‬ﺑﺘﻔﺼـﯿﻞ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺧﻮاﻫﯽ ﺷﻨﯿﺪ‪ ،‬و ﻋﺒﺎرت »ﺟﻮاﻫﺮ ﻣﻀﯿﺌﻪ« ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺷﻨﯿﺪي ]‪ ،[1‬ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات‬‫اﯾﻨﺠﺎ ﻫﻢ ذﮐﺮ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﮐﻔﻮي در ﮐﺘﺎﺋﺐ »اﻋﻼم اﻻﺧﯿﺎر ﻣﻦ ﻓﻘﻬﺎء ﻣﺬﻫﺐ اﻟﻨﻌﻤﺎن اﻟﻤﺨﺘﺎر« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺸﯿﺦ اﻻﻣﺎم اﻟﻔﻬﺎﻣﮥ ﺟﺎر اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﻼﻣﮥ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺠﺪ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺰﻣﺨﺸﺮي‪ ،‬اﻣﺎم ﻋﺼﺮه ﺑﻼ ﻣﺪاﻓﻌﮥ‪.‬‬‫ﮐﺎن ﻧﺤﻮﯾﺎ ذﮐﯿﺎ‪ ،‬ﺧﺒﯿﺮا ﺑﺎﻟﻤﻌﺎﻧﯽ و اﻟﺒﯿﺎن‪ ،‬ﻓﻘﯿﻬﺎ ﻣﻨﺎﻇﺮا‪ ،‬ﻣﺘﮑﻠﻤﺎ ﻧﻈﺎرا‪ ،‬أدﯾﺒﺎ ﺷﺎﻋﺮا‪ ،‬ﻣﺤﺪﺛﺎ ﻣﻔﺴـﺮا‪ ،‬اﺳـﺘﺎد زﻣﺎﻧﻪ ﻓﯽ اﻻدب‪ ،‬و ﻣﺠﺘﻬﺪ اواﻧﻪ‬‫ﻓﯽ اﻟﻤـﺬﻫﺐ‪ ،‬ﻟﻪ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻮم آﺛﺎر ﻣﺎ ﻟﯿﺲ ﻟﻐﯿﺮه ﻣﻦ أﻫﻞ ﻋﺼـﺮه‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﻔﺼﺎﺣﮥ و اﻟﺒﻼﻏﮥ ﺑﺎﻟﻤﺤﻞ اﻻﻋﻠﯽ اﻟﺬي ﺗﺸـﻬﺪ ﺑﻪ ﺗﺼـﻨﯿﻔﺎﺗﻪ‪،‬‬‫ﺳﯿﻤﺎ »اﻟﮑﺸﺎف« ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ ﺑﻤﺎ ﻓﯿﻪ ﻣﻦ اﻋﺠﺎز اﻟﺒﯿﺎن‪ ،‬و ﺑﯿﺎن اﻋﺠﺎز اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و ﺣﺴﻦ اﻟﺘﺄﻟﯿﻒ‪ ،‬و ﻟﻄﻒ اﻟﺘﺮﺻﯿﻒ‪ ،‬و رﺷﺎﻗﮥ اﻟﺘﻌﺒﯿﺮ و ﻟﻄﺎﻓﮥ‬‫اﻟﺘﺤﺮﯾﺮ‪.‬‬‫ان اﻟﺘﻔﺎﺳﯿﺮ ﻓﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ ﺑﻼ ﻋﺪد و ﻟﯿﺲ ﻓﯿﻬﺎ ﻟﻌﻤﺮي ﻣﺜﻞ ﮐﺸﺎف‬‫ان ﮐﻨﺖ ﺗﺒﻐﯽ اﻟﻬﺪي ﻓﺄﻟﺰم ﻗﺮاءﺗﻪ ﻓﺎﻟﺠﻬﻞ ﮐﺎﻟﺪاء و اﻟﮑﺸﺎف ﮐﺎﻟﺸﺎﻓﯽ‬‫و ﻣﺒﺎرك ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري در »ﺟﺎﻣﻊ اﻻﺻﻮل« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫أﺑﻮ اﻟﻘـﺎﺳﻢ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺰﻣﺨﺸـﺮي اﻟﺨﻮارزﻣﯽ‪ ،‬اﻟﺤﻨﻔﯽ ﻣـﺬﻫﺒﺎ‪ ،‬ﺻـﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼـﺎﻧﯿﻒ اﻟﻌﺠﯿﺒـﮥ‪ ،‬و اﻟﺘﺄﻟﯿﻔـﺎت اﻟﻐﺮﯾﺒـﮥ ﻣﺜﻞ‪» :‬اﻟﻔﺎﺋﻖ ﻓﯽ‬‫ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ« و »اﻟﮑﺸـﺎف ﻓﯽ ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻟﻘﺮآن« و »اﻻﻣﺜـﺎل« و »اﻟﻤﻔﺼـﻞ ﻓﯽ اﻟﻨﺤـﻮ«‪ [1] .‬ﻗـﺪ ﻣﺮ ﻧﻘﻞ ﺗﺮﺟﻤـﮥ اﻟﺰﻣﺨﺸـﺮي ﻣﻦ اﻟﺠﻮاﻫﺮ‬‫اﻟﻤﻀﯿﺌﮥ ﻓﯽ اﻟﻤﺠﻠﺪ اﻟﺴﺎدس ﻣﻦ اﻟﻌﺒﻘﺎت ﻓﯽ اﻟﻐﺪﯾﺮ ص ‪.320‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪139 :‬‬‫و ﻟﻪ اﻟﯿـﺪ اﻟﺒﺎﺳـﻄﮥ‪ ،‬و اﻟﻠﺴﺎن اﻟﻔﺼـﯿﺢ ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻻدب‪ :‬ﻟﻐﺘﻬﺎ‪ ،‬و ﻧﺤﻮﻫﺎ‪ ،‬و ﺷـﻌﺮﻫﺎ و رﺳﺎﺋﻠﻬﺎ‪ ،‬و ﻋﻠﻢ اﻟﺒﯿﺎن‪ ،‬إﻟﯿﻪ اﻧﺘﻬﺖ ﻫـﺬه اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ و ﺑﻪ‬‫ﺧﺘﻤﺖ‪ ،‬و أﻗﺎم ﺑﻤﮑﮥ دﻫﺮا ﺣﺘﯽ ﺻﺎر ﯾﻌﺮف ﺑﺠﺎر اﻟﱠﻠﻪ ‪.‬‬
‫و ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ و ﺛﻤﺎن و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ اﻟﻌﻼﻣﮥ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﻔﺴﺮ اﻟﻤﻌﺘﺰﻟﯽ‪ ،‬أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺰﻣﺨﺸﺮي اﻟﺨﻮارزﻣﯽ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﮑﺸﺎف« و »اﻟﻤﻔﺼﻞ«‪.‬‬‫ﻋﺎش اﺣﺪي و ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪ ،‬ﮐﺎن ﻣﺘﻘﻨﺎ ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ‪ ،‬و اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و اﻟﻨﺤﻮ‪ ،‬و اﻟﻠﻐﮥ و ﻋﻠﻢ اﻟﺒﯿﺎن‪ ،‬اﻣﺎم ﻋﺼﺮه ﻓﯽ ﻓﻨﻮﻧﻪ‪.‬‬‫و ﻟﻪ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﺒﺪﯾﻌﮥ اﻟﮑﺜﯿﺮة اﻟﻤﻤﺪوﺣﮥ اﻟﺸﻬﯿﺮة‪ ،‬ﻋﺪد ﺑﻌﻀﻬﻢ ﻣﻨﻬﺎ ﻧﺤﻮ ﺛﻠﺜﯿﻦ ﻣﺼﻨﻔﺎ ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ‪ ،‬و اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و اﻟﺮواة‪ ،‬و ﻋﻠﻢ اﻟﻔﺮاﺋﺾ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 96‬از ‪206‬‬‫و اﻟﻨﺤﻮ‪ ،‬و اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬و اﻟﻠﻐﮥ‪ ،‬و اﻻﻣﺜﺎل‪ ،‬و اﻻﺻﻮل‪ ،‬و اﻟﻌﺮوض‪ ،‬و اﻟﺸﻌﺮ[‪ -‬اﻟﺦ ]‪[1‬‬‫‪» -20‬اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي«‬‫اﻣـﺎ ذﮐﺮ أﺑﻮ اﻟﻔﺮج ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑـﺎﺑﻦ اﻟﺠﻮزي‪ ،‬ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﻣﻮﻟﯽ را ﺑـﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در ﺗﻔﺴـﯿﺮ »زاد اﻟﻤﺴـﯿﺮ« ﮐﻪ در آﺧﺮ آن‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬‫]ﻓﻬﺬا آﺧﺮ »زاد اﻟﻤﺴﯿﺮ« و اﻟﺤﻤﺪ ﻟﻠّﻪ ﻋﻠﯽ اﻻﻧﻌﺎم اﻟﻐﺰﯾﺮ‪ ،‬و إذ ﻗﺪ ﺑﻠﻐﻨﺎ ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺮادﻧﺎ ﻣﻤﺎ اﻣﻠﻨﺎ‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﻌﺘﻘﺪن ﻣﻦ رأي اﺧﺘﺼﺎرﻧﺎ اﻧﺎ أﻗﻠﻠﻨﺎ‪،‬‬‫ﻓﻘـﺪ اﺷـﺮﻧﺎ ﺑﻤـﺎ ذﮐﺮﻧﺎ اﻟﯽ ﻣﺎ ﺗﺮﮐﻨﺎ و دﻟﻠﻨﺎ‪ ،‬ﻓﻠﯿﮑﻦ اﻟﻨﺎﻇﺮ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻨﺎ ﻣﺘﯿﻘﻈﺎ ﻟﻤﺎ أﻏﻔﻠﻨﺎ‪ ،‬ﻓﺎﻧﺎ ﺿـﻤﻨﺎ اﻻﺧﺘﺼﺎر ]‪ [1‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 3/269‬ط‬‫ﺣﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪140 :‬‬‫ﻣﻊ ﻧﯿﻞ اﻟﻤﺮاد و ﻗﺪ ﻓﻌﻠﻨﺎ‪ ،‬و ﻣﻦ أراد زﯾﺎدة ﺑﺴﻂ ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ‪ ،‬ﻓﻌﻠﯿﻪ ﺑﮑﺘﺎﺑﻨﺎ اﻟﻤﺴـﻤﯽ »ﺑﺎﻟﻤﻐﻨﯽ ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ«‪ ،‬ﻓﺎن أراد ﻣﺨﺘﺼﺮا ﻓﻌﻠﯿﻪ ﺑﮑﺘﺎﺑﻨﺎ‬‫اﻟﻤﺴﻤﯽ »ﺑﺘﺬﮐﺮة اﻻرﯾﺐ ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﻐﺮﯾﺐ«‪.‬‬‫و اﻟﺤﻤﺪ اوﻻ و آﺧﺮا‪ ،‬و ﺑﺎﻃﻨﺎ‪ ،‬و ﻇﺎﻫﺮا‪ ،‬و ﺻﻼﺗﻪ ﻋﻠﯽ ﺳﯿﺪﻧﺎ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻨﺒﯽ و آﻟﻪ اﺟﻤﻌﯿﻦ و ﺳﻼﻣﻪ ‪.‬‬
‫در ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺳﻮره ﺣﺪﯾﺪ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪:‬‬‫]ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬ﻣْﻮﻻُﮐْﻢ ]‪[[1‬‬‫‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪة‪ :‬أي أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ]‪.[2‬‬‫و اﺑﻦ ﺟﻮزي را أﮐﺎﺑﺮ اﻋﯿﺎن‪ ،‬و أﻋﺎﻇﻢ ﻣﻬﺮه‪ ،‬ﺑﻤﺪاﺋﺢ ﻋﻈﯿﻤﻪ‪ ،‬و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺟﻤﯿﻠﻪ ﺳﺘﻮدهاﻧﺪ‪.‬‬‫اﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن در »وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑـﻮ اﻟﻔﺮج ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻤـﺎدي ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ‬‫اﻟﺠﻮزي ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ اﻟﻨﻀـﺮ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻟا ﺼﺪﯾﻖ‬‫رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﺑﻘﯿﮥ اﻟﻨﺴﺐ ﻣﻌﺮوف‪ ،‬اﻟﻘﺮﺷﯽ اﻟﺘﯿﻤﯽ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ اﻟﻮاﻋﻆ اﻟﻤﻠﻘﺐ ﺟﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪.‬‬‫ﮐﺎن ﻋﻼﻣﮥ ﻋﺼﺮه‪ ،‬و اﻣﺎم وﻗﺘﻪ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﺻﻨﺎﻋﮥ اﻟﻮﻋﻆ‪.‬‬‫ﺻﻨﻒ ﻓﯽ ﻓﻨﻮن ﻋﺪﯾـﺪة ﻣﻨﻬـﺎ‪» :‬زاد اﻟﻤﺴـﯿﺮ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ« ارﺑﻌـﮥ اﺟﺰاء أﺗﯽ ﻓﯿﻪ ﺑﺄﺷـﯿﺎء ﻏﺮﯾﺒـﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬و ﻟﻪ‬‫»اﻟﻤﻨﺘﻈﻢ ﻓﯽ اﻟﺘﺎرﯾﺦ« و ﻫﻮ ﮐﺒﯿﺮ‪ ،‬و ﻟﻪ »اﻟﻤﻮﺿﻮﻋﺎت« ﻓﯽ ارﺑﻌﮥ اﺟﺰاء‪ ،‬ذﮐﺮ ﻓﯿﻬﺎ ﮐﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻮﺿﻮع ]‪ [1‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫]‪ [2‬زاد اﻟﻤﺴﯿﺮ ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ ج ‪.8/167‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪141 :‬‬‫و ﻟﻪ »ﺗﻠﻘﯿﺢ ﻓﻬﻮم اﻻﺛﺮ« ﻋﻠﯽ وﺿﻊ ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻌﺎرف« ﻻﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ ]‪ ،[1‬و ﺑﺎﻟﺠﻤﻠﮥ ﻓﮑﺘﺒﻪ اﮐﺜﺮ ﻣﻦ أن ﺗﻌﺪ‪ ،‬و ﮐﺘﺐ ﺑﺨﻄﻪ ﺷﯿﺌﺎ ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬و اﻟﻨﺎس‬‫ﯾﻐﺎﻟﻮن ﻓﯽ ذﻟﮏ ﺣﺘﯽ ﯾﻘﻮﻟﻮا‪:‬‬‫اﻧﻪ ﺟﻤﻌﺖ اﻟﮑﺮارﯾﺲ اﻟﺘﯽ ﮐﺘﺒﻬﺎ و ﺣﺴـﺒﺖ ﻣـﺪة ﻋﻤﺮه و ﻗﺴـﻤﺖ اﻟﮑﺮارﯾﺲ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺪة ﻓﮑﺎن ﻣﺎ ﺧﺺ ﺑﻪ ﮐﻞ ﯾﻮم ﺗﺴﻊ ﮐﺮارﯾﺲ‪ ،‬و ﻫﺬا‬‫ﺷﯽء ﻋﻈﯿﻢ ﻻ ﯾﮑﺎد ﯾﻘﺒﻠﻪ اﻟﻌﻘﻞ و ﯾﻘﺎل‪:‬‬‫اﻧﻪ ﺟﻤﻌﺖ ﺑﺮاﯾﮥ ]‪ [2‬اﻗﻼﻣﻪ اﻟﺘﯽ ﮐﺘﺐ ﺑﻬﺎ ﺣﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﻓﺤﺼﻞ ﻣﻨﻬﺎ ﺷﯽء ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬و أوﺻﯽ أن ﯾﺴﺨﻦ ﺑﻬﺎ اﻟﻤﺎء‬‫اﻟﺬي ﯾﻐﺴﻞ ﺑﻪ ﺑﻌﺪ ﻣﻮﺗﻪ‪ ،‬ﻓﻔﻌﻞ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﮑﻔﺖ و ﻓﻀﻞ ﻣﻨﻬﺎ‪ ،‬و ﻟﻪ اﺷﻌﺎر ﻟﻄﯿﻔﮥ اﻧﺸﺪﻧﯽ ﻟﻪ ﺑﻌﺾ اﻟﻔﻀﻼء ﯾﺨﺎﻃﺐ اﻫﻞ ﺑﻐﺪاد‪:‬‬‫ﻋﺬﯾﺮي ﻣﻦ ﻓﺘﯿﮥ ﺑﺎﻟﻌﺮاق ﻗﻠﻮﺑﻬﻢ ﺑﺎﻟﺠﻔﺎ ﻗﻠﺐ‬‫ﯾﺮون اﻟﻌﺠﯿﺐ ﮐﻼم اﻟﻐﺮﯾﺐ و ﻗﻮل اﻟﻘﺮﯾﺐ ﻓﻼ ﯾﻌﺠﺐ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 97‬از ‪206‬‬‫ﻣﯿﺎزﯾﺒﻬﻢ ان ﺗﻨﺪت ﺑﺨﯿﺮ اﻟﯽ ﻏﯿﺮ ﺟﯿﺮاﻧﻬﻢ ﺗﻘﻠﺐ‬‫و ﻋﺬرﻫﻢ ﻋﻨﺪ ﺗﻮﺑﯿﺨﻬﻢ ﻣﻐﻨﯿﮥ اﻟﺤﯽ ﻣﺎ ﺗﻄﺮب‬‫و ﻟﻪ اﺷـﻌﺎر ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ ﻟﻪ ﻓﯽ ﻣﺠﺎﻟﺲ اﻟﻮﻋﻆ اﺟﻮﺑﮥ ﻧﺎدرة‪ ،‬ﻓﻤﻦ اﺣﺴﻦ ﻣﺎ ﯾﺤﮑﯽ ﻋﻨﻪ‪ :‬اﻧﻪ وﻗﻊ اﻟﻨﺰاع ﺑﺒﻐﺪاد ﺑﯿﻦ اﻫﻞ اﻟﺴـﻨﮥ و اﻟﺸـﯿﻌﮥ‬‫ﻓﯽ اﻟﻤﻔﺎﺿـﻠﮥ ﺑﯿﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ و ﻋﻠﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻓﺮﺿـﯽ اﻟﮑﻞ ﺑﻤﺎ ﯾﺠﯿﺐ ﺑﻪ اﻟﺸـﯿﺦ أﺑﻮ اﻟﻔﺮج‪ ،‬ﻓﺎﻗﺎﻣﻮا ﺷـﺨﺼﺎ ﺳﺄﻟﻪ ﻋﻦ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﻫﻮ‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﮑﺮﺳﯽ ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺲ وﻋﻈﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻓﻀﻠﻬﻤﺎ ﻣﻦ ﮐﺎﻧﺖ اﺑﻨﺘﻪ ﺗﺤﺘﻪ‪ ،‬و ﻧﺰل ﻓﯽ اﻟﺤﺎل ﺣﺘﯽ ﻻ ﯾﺮاﺟﻊ ﻓﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﺖ اﻟﺴﻨﯿﮥ‪:‬‬‫ﻫﻮ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﻻن اﺑﻨﺘﻪ ﻋﺎﺋﺸﮥ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﺎ ﺗﺤﺘﻪ‪ ،‬و ﻗﺎﻟﺖ اﻟﺸﯿﻌﮥ‪ :‬ﻫﻮ ﻋﻠﯽ ﻻن ﻓﺎﻃﻤﮥ ﺑﻨﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺗﺤﺘﻪ‪ ،‬و ﻫﺬا‬‫ﻣﻦ ﻟﻄﺎﺋﻒ اﻻﺟﻮﺑﮥ و ﻟﻮ ﺣﺼﻞ ]‪ [1‬اﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ اﻟﺪﯾﻨﻮري أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻻدﯾﺐ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﮑﻮﻓﯽ وﻟﺪ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ‬‫)‪ (213‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻬﺎ ﺳﻨﮥ )‪.(276‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺒﺮاﯾﮥ )ﺑﻀﻢ اﻟﺒﺎء( ﻧﺤﺎﺗﮥ اﻟﻘﻠﻢ و ﻣﺎ ﯾﻨﺤﺖ ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪142 :‬‬‫ﺑﻌﺪ اﻟﻔﮑﺮ اﻟﺘﺎم و اﻣﻌﺎن اﻟﻨﻈﺮ‪ ،‬ﮐﺎن ﻓﯽ ﻏﺎﯾﮥ اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬ﻓﻀﻼ ﻋﻦ اﻟﺒﺪﯾﻬﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ ﻣﺤﺎﺳﻦ ﮐﺜﯿﺮة ﯾﻄﻮل ﺷﺮﺣﻬﺎ‪.‬‬‫و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﺑﻄﺮﯾﻖ اﻟﺘﻘﺮﯾﺐ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻋﺸـﺮ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﻟﯿﻠﮥ اﻟﺠﻤﻌﮥ ﺛﺎﻧﯽ ﻋﺸـﺮ ﺷـﻬﺮ رﻣﻀﺎن ﺳـﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و‬‫ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ ﺑﺒﻐﺪاد و دﻓﻦ ﺑﺒﺎب ﺣﺮب ]‪.[1‬‬‫و ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و أﺑﻮ اﻟﻔﺮج اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﺟﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺘﯿﻤﯽ اﻟﺒﮑﺮي اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ اﻟﻮاﻋﻆ‬‫اﻟﻤﺘﻔﻨﻦ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﮑﺜﯿﺮة اﻟﺸـﻬﯿﺮة ﻓﯽ اﻧﻮاع اﻟﻌﻠﻢ‪ :‬ﻣﻦ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ‪ ،‬و اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬و اﻟﺰﻫﺪ‪ ،‬و اﻟﻮﻋﻆ‪ ،‬و اﻻﺧﺒﺎر‪ ،‬و اﻟﺘﺎرﯾﺦ‪ ،‬و‬‫اﻟﻄﺐ‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ﻋﺸﺮ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ أو ﻗﺒﻠﻬﺎ‪ ،‬و ﺳﻤﻊ ﻣﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﺪﯾﻨﻮري ]‪ [2‬و اﺑﻦ اﻟﺤﺼﯿﻦ ]‪ ،[3‬و أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﺎرع ]‪ ،[4‬و ﺗﺘﻤﮥ‬‫ﺳﺒ ﻌ ﮥ و ﺛ ﻤ ﺎ ﻧﯿ ﻦ ﻧ ﻔ ﺴ ﺎ ‪.‬‬
‫و وﻋﻆ ﻣﻦ ﺻـﻐﺮه‪ ،‬و ﻓﺎق ﻓﯿﻪ اﻻﻗﺮان و ﻧﻈﻢ اﻟﺸـﻌﺮ اﻟﻤﻠﯿـﺢ‪ ،‬و ﮐﺘﺐ ﺑﺨﻄﻪ ﻣﺎ ﻻ ﯾﻮﺻﻒ‪ ،‬و رأي ﻣﻦ اﻟﻘﺒﻮل و اﻻﺣﺘﺮام ﻣﺎ ﻻ ﻣﺰﯾﺪ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و‬‫ﺣﮑﯽ ﻏﯿﺮ ﻣﺮة ان ﻣﺠﻠﺴﻪ ﺣﺰر ﺑﻤﺎﺋـﮥ أﻟﻒ‪ ،‬و ﺣﻀـﺮ ﻣﺠﻠﺴﻪ اﻟﺨﻠﯿﻔـﮥ ﻣﺮات ﻣﻦ وراء اﻟﺴﺘﺮ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺛﺎﻟﺚ ﻋﺸـﺮ رﻣﻀﺎن ]‪ [1] .[5‬وﻓﯿﺎت‬‫اﻷﻋﯿﺎن ج ‪.142 -3/140‬‬‫]‪ [2‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﺪﯾﻨﻮري أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(521‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻦ اﻟﺤﺼﯿﻦ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺼﯿﻦ ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(525‬‬‫]‪ [4‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﺎرع‪ :‬اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﻘﺮي اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(524‬‬‫]‪ [5‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ‪ :‬ج ‪.4/297‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪143 :‬‬‫و ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي اﻻﻣـﺎم اﻟﻌﻼﻣـﮥ اﻟﺤﺎﻓـﻆ‪ ،‬ﻋﺎﻟﻢ اﻟﻌﺮاق‪ ،‬و واﻋﻆ اﻵﻓﺎق‪ ،‬ﺟﻤﺎل اﻟـﺪﯾﻦ‪ ،‬أﺑﻮ اﻟﻔﺮج ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ‬‫ﻋﻠﯽ ﺑـﻦ ﻋﻠﯽ ﺑـﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺮﺷــﯽ اﻟﺒﮑﺮي اﻟﺼـﺪﯾﻘﯽ اﻟﺒﻐـﺪادي اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ اﻟﻮاﻋـﻆ‪ ،‬ﺻـﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼـﺎﻧﯿﻒ اﻟﺴـﺎﺋﺮة ﻓﯽ ﻓﻨـﻮن‪ ،‬و ﻋﺮف ]‪[1‬‬‫ﺑﺎﻟﺠﻮزي ﻟﺠﻮزة ﮐﺎﻧﺖ ﻓﯽ دارﻫﻢ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﺑﻮاﺳﻂ ﺳﻮاﻫﺎ‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ‪ ،510‬أو ﻗﺒﻠﻬﺎ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 19‬ﻣﻦ اﺑﻦ اﻟﺤﺼـﯿﻦ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻏـﺎﻟﺐ ﺑﻦ اﻟﺒﻨﺎء ]‪ ،[2‬و ﺧﻠﻖ ﻋـﺪﺗﻬﻢ ﺳـﺒﻌﮥ و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﻧﻔﺴﺎ‪ ،‬و ﮐﺘﺐ‬‫ﺑﺨﻄﻪ اﻟﮑﺜﯿﺮ ﺟﺪا‪ ،‬و وﻋﻆ ﻣﻦ ﺳﻨﮥ ﻋﺸﺮﯾﻦ اﻟﯽ أن ﻣﺎت‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 98‬از ‪206‬‬‫ﺣﺪث ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻻﺟﺎزة اﻟﻘﺰﻏﻠﯽ ]‪ ،[3‬و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﻟﻪ »زاد اﻟﻤﺴﯿﺮ ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ« و »ﺟﺎﻣﻊ اﻟﻤﺴﺎﻧﯿﺪ« و »اﻟﻤﻐﻨﯽ ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن« و »ﺗﺬﮐﺮة اﻻرﯾﺐ‬‫ﻓﯽ اﻟﻠﻐـﮥ« و »اﻟﻮﺟـﻮه و اﻟﻨﻈـﺎﺋﺮ« و »ﻣﺸـﮑﻞ اﻟﺼـﺤﺎح« و »اﻟﻤﻮﺿﻮﻋـﺎت« و »اﻟﻮاﻫﯿـﺎت« و »اﻟﻀـﻌﻔﺎء« و »ﺗﻠﻘﯿـﺢ ﻓﻬﻮ اﻻـﺛﺮ« و »اﻟﻤﻨﺘﻈﻢ ﻓﯽ‬‫اﻟﺘﺎرﯾﺦ« و أﺷﯿﺎء ﯾﻄﻮل ﺷﺮﺣﻬﺎ‪ ،‬و ﻣﺎ ﻋﻠﻤﺖ اﺣﺪا ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺻﻨﻒ ﻣﺎ ﺻﻨﻒ‪ ،‬و ﺣﺼﻞ ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﺤﻈﻮة ﻓﯽ اﻟﻮﻋﻆ ﻣﺎ ﻟﻢ ﯾﺤﺼﻞ ﻻﺣﺪ ﻗﻂ‪،‬‬‫ﻗﯿـﻞ‪ :‬اﻧﻪ ﺣﻀـﺮه ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻟﻤﺠـﺎﻟﺲ ﻣﺎﺋـﮥ أﻟﻒ‪ ،‬و ﺣﻀـﺮه ﻣﻠﻮك و وزراء ﺧﻠﻖ‪ [1] ،‬ﻓﯽ ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ﻟﻠـﺬﻫﺒﯽ ج ‪ :4/1342‬و ﻋﺮف‬‫ﺟﺪﻫﻢ ﺑﺎﻟﺠﻮزي‪.‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ ﻏﺎﻟﺐ ﺑﻦ اﻟﺒﻨﺎء‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(527‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻘﺰﻏﻠﯽ‪ -‬أو ﻗﺰاوﻏﻠﯽ )ﺑﮑﺴـﺮ اﻟﻘﺎف و ﺳﮑﻮن اﻟﺰاي ﺛﻢ ﻫﻤﺰة ﻣﻀﻤﻮﻣﮥ و ﻏﯿﻦ ﺳﺎﮐﻨﮥ و ﻻم ﻣﮑﺴﻮرة( ﻟﻔﻆ ﺗﺮﮐﯽ ﻣﻌﻨﺎه اﺑﻦ ﻟا ﺒﻨﺖ‪ ،‬و‬‫اﻟﻤﺮاد ﺑﻪ ﻫﻨﺎ ﺳﺒﻂ أﺑﯽ اﻟﻔﺮج اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي و ﻫﻮ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ أﺑﻮ اﻟﻤﻈﻔﺮ اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(654‬‬‫و ﻓﯽ اﻟﻤﺼـﺪر‪ :‬ﺣـﺪث ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻻﺟﺎزة اﻟﻔﺨﺮ ﻋﻠﯽ و اﻟﻤﺮاد ﺑﻪ ﻫﻮ اﺑﻦ اﻟﺒﺨﺎري أﺑﻮ ﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺴﻌﺪي اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(690‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪144 :‬‬‫و ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﺑﺎﺻﺒﻌﯽ أﻟﻒ ﻣﺠﻠﺪ‪ ،‬و ﺗﺎب ﻋﻠﯽ ﯾﺪي ﻣﺎﺋﮥ أﻟﻒ‪ ،‬و أﺳﻠﻢ ﻋﻠﯽ ﯾﺪي ﻋﺸﺮون أﻟﻔﺎ‪.‬‬‫ﻣﺎت ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻌﮥ ﺛﺎﻟﺚ ﻋﺸﺮ رﻣﻀﺎن ﺳﻨﮥ ‪.597‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻗﺎل اﻟﺬﻫﺒﯽ ﻓﯽ »اﻟﺘﺎرﯾﺦ اﻟﮑﺒﯿﺮ«‪ :‬ﻻ ﯾﻮﺻﻒ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﺑﺎﻟﺤﻔﻆ ﻋﻨﺪﻧﺎ ﺑﺎﻋﺘﺒﺎر اﻟﺼﻨﻌﮥ‪ ،‬ﺑﻞ ﺑﺎﻋﺘﺒﺎر ﮐﺜﺮة اﻃﻼﻋﻪ و ﺟﻤﻌﻪ ]‪[1‬‬‫‪» -21‬اﺑﻮ ﻧﺼﺮ اﻟﺪرواﺟﮑﯽ«‬‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴـﯿﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺰاﻫﺪ اﻟﺪرواﺟﮑﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺧﻮد ﮐﻪ ﻣﺸـﻬﻮر اﺳﺖ »ﺑﺘﻔﺴﯿﺮ زاﻫﺪي« و در‬‫اول آن در ﻧﺴﺨﻪ ﺣﺎﺿﺮ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]اﻟﺤﻤـﺪ ﻟّﻠﻪ اﻟـﺬي أﻧﺰل اﻟﻔﺮﻗـﺎن ﻧﻮرا ﻣﻀـﯿﺌﺎ‪ ،‬و ﺟﻌـﻞ اﺗﺒـﺎﻋﻪ دﯾﻨﺎ رﺿـﯿﺎ‪ ،‬و وﻋـﺪ اﻟﻤﺆﺗﻤﺮﯾﻦ و اﻟﻌﺒﺎد اﻟﻤﻌﺘـﺪﯾﻦ ﻟﺘﮑﻠﯿﻒ اﻟﻤﺤﺠﻮﺟﯿﻦ‪ ،‬و‬‫اﻟﺼﻠﻮة ﻋﻠﯽ رﺳﻮﻟﻪ ﻣﺤﻤﺪ و آﻟﻪ أﺟﻤﻌﯿﻦ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺸـﯿﺦ اﻻﻣﺎم اﻻﺟﻞ اﻟﻌﺎﻟﻢ اﻟﺰاﻫﺪ اﻟﻤﺠﺎﻫﺪ ﺳـﯿﻒ اﻟﻤﻠﮥ و اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬ﻣﻘﺘﺪي اﻻﺳـﻼم و اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬ﻧﺎﺻﺮ اﻟﺴﻨﮥ‪ ،‬ﻗﺎﻣﻊ اﻟﺒﺪﻋﮥ‪ ،‬ﻓﺨﺮ اﻻﺋﻤﮥ‬‫ﺟﻤﺎل اﻻﺳﻼم‪ ،‬ﺗﺎج اﻟﻤﻔﺴﺮﯾﻦ‪ ،‬أﺑﻮ ﻧﺼﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺪرواﺟﮑﯽ ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﮐﻼم اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬اﻣﻼء ﺑﺒﺨﺎري ﻓﯽ اﻟﯿﻮم اﻟﺘﺎﺳﻊ ﻣﻦ‬‫ﺷﻮال ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﺳﻘﺎه اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻮب ﻏﻔﺮاﻧﻪ و ﮐﺴﺎه ﺛﻮب رﺿﻮاﻧﻪ و اﻧﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﯾﺸﺎء ﻗﺪﯾﺮ‪ ،‬اﺑﺘﺪا ﮐﺮدﯾﻢ ﺑﺘﻔﺴﯿﺮ ﻗﺮآن ]‪[1‬‬‫ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ‪.477 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪145 :‬‬‫و ﺷـﺮح ﻣﻌﺎﻧﯽ وي‪ ،‬و ﺑﯿﺎن ﻣﺠﻤﻞ و ﻣﻔﺴـﺮ وي‪ ،‬و ﻧﺎﺳﺦ و ﻣﻨﺴﻮخ وي‪ ،‬و ﻣﺤﮑﻢ و ﻣﺘﺸﺎﺑﻪ وي‪ ،‬و وﻋﺪ و وﻋﯿﺪ و ﺑﯿﺎن اﻣﺮ و دﻟﯿﻞ وي‪ ،‬و‬‫ﺑﯿﺎن ﻧﻬﯽ و ﻧﺰول و ﻗﺼﺺ و ﻧﻈﻢ ﺑﺮ ﺳﺒﯿﻞ اﺧﺘﺼﺎر‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻮﻓﻖ ﻟﻠﺼﻮاب و اﻟﺴﺪاد‪ ،‬و اﻟﻬﺎدي اﻟﯽ اﻟﺮﺷﺎد[‪.‬‬‫ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ :‬ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬ﺑَِﻞ اﻟﱠﻠُﻪ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ -[1‬اﻵﯾﮥ‪ -‬أي اﻟﱠﻠﻪ أوﻟﯽ أن ﯾﻄﺎع‪ ،‬ﺧﺪا ﻧﺎﺻـﺮ و ﻣﻌﯿﻦ ﺷﻤﺎ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻬﺘﺮﯾﻦ ﻧﺼﺮت ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﺮ ﮐﺮا وي ﻧﺼﺮت ﮐﺮد‪ ،‬ﮐﺲ وﯾﺮا‬‫ﻏﻠﺒﻪ ﻧﮑﻨﺪ[‪.‬‬‫و أﺣﻤﺪ زاﻫﺪ‪ ،‬از اﮐﺎﺑﺮ اﺳﺎﻃﯿﻦ‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ‪ ،‬و اﻓﺎﺧﻢ ﻣﻬﺮه ﺣﺬاق و اﻣﺎﺛﻞ ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ آﻓﺎق اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺷﯿﺦ ﻣﺤﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻮﻓﺎ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻘﺮﺷﯽ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺤﻨﻔﯽ ]‪ [2‬در »ﺟﻮاﻫﺮ ﻣﻀﯿﺌﻪ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ أﺑﻮ ﻧﺼﺮ اﻟﺪرواﺟﮑﯽ اﻟﺰاﻫﺪ ﻋﺮف ﺑﻔﺨﺮ اﻻﺳﻼم‪ ،‬اﺳﺘﺎد اﻟﻌﻘﯿﻠﯽ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺬﮐﺮ اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ﻫﺬه اﻟﻨﺴﺒﮥ[ ]‪.[3‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 99‬از ‪206‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﺳﻔﯿﺪه ﺻﺒﺢ‪ ،‬ﻫﻮﯾﺪا و آﺷﮑﺎر اﺳﺖ ﮐﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺰاﻫﺪ‪ ،‬ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ ﺑﻔﺨﺮ اﻻﺳﻼم‪ ،‬و اﺳﺘﺎد ﻋﻘﯿﻠﯽ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻋﻘﯿﻠﯽ از اﻋﯿﺎن اﻋﻼم‪ ،‬و ﻧﺤﺎرﯾﺮ ﻓﺨﺎم‪ ،‬و اﺋﻤﻪ ﮐﺒﺎر‪ ،‬و ﻣﺸﺎﯾﺦ ﻋﺎﻟﯽ ﻓﺨﺎر‪ ،‬و اﺳﺎﻃﯿﻦ ﻓﻘﻬﺎء ﺣﻨﻔﯿﯿﻦ‪ ،‬و اﺟﻠﻪ ﻣﻌﺘﻤﺪﯾﻦ و ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر در »ﺟﻮاﻫﺮ ﻣﻀﯿﺌﻪ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻨﻔﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺷﺮف اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﺣﻔﺺ اﻟﻌﻘﯿﻠﯽ اﻻﻧﺼﺎري‪ ،‬ﺟﺪ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬و ﻗﺪ ﺗﻘﺪم‪.‬‬‫]‪ [1‬ﺳﻮرة آل ﻋﻤﺮان‪.150 :‬‬‫]‪ [2‬ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر اﻟﻘﺮﺷﯽ‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ اﻟﱠﻠﻪ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(775‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺠﻮاﻫﺮ ﻟا ﻤﻀﯿﺌﮥ ج ‪ 1/63‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪146 :‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺬﻫﺒﯽ‪ :‬اﻟﻌﻼﻣﮥ ﺷﺮف اﻟﺪﯾﻦ ﮐﺎن ﻣﻦ ﮐﺒﺎر ﺣﻨﻔﯿﮥ ﺑﺨﺎرا‪ ،‬و ﻋﻠﻤﺎﺋﻬﺎ‪ ،‬ﻗﺪم ﺑﻐﺪاد ﺣﺎﺟﺎ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﺣﺞ‪ ،‬ﺛﻢ‬‫رﺟﻊ و ﺣﺪث‪.‬‬‫روي ﻋﻦ اﻟﺼﺪر اﻟﺸﻬﯿﺪ ﺣﺴﺎم اﻟﺪﯾﻦ أﺑﯽ اﻟﻤﻔﺎﺧﺮ ﺑﺮﻫﺎن اﻻﺋﻤﮥ ]‪ [1‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺼﺪر اﻟﻤﺎﺿﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺎزة و ﻗﺪ ﺗﻘﺪﻣﺎ ]‪.[2‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺬﻫﺒﯽ‪ :‬روي ﻋﻦ اﻟﻔﺮاوي ]‪ ،[3‬روي ﻋﻦ ﺳﺒﻄﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺗﻘﺪم ]‪ ،[4‬و اﻟﻌﻼﻣﮥ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺴﺘﺎر اﻟﮑﺮدري ]‪،[5‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺒﺨﺎري وﻗﺖ ﺻﻼة اﻟﻔﺠﺮ ﻣﻦ ﯾﻮم اﻟﺜﻼﺛﺎ اﻟﺨﺎﻣﺲ ﻣﻦ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و دﻓﻦ ﻋﻨﺪ اﻟﻘﻀﺎة ﻟا ﺴﺒﻌﮥ‪ .‬و‬‫اﻟﻌﻘﯿﻠﯽ )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻌﯿﻦ( ﮐﺬا رأﯾﺘﻪ ﺑﺨﻂ ﺷﯿﺨﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ]‪ ،[6‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻧﺴﺒﺘﻪ اﻟﯽ ﻋﻘﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ اﻟﻨﺠﺎر ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ ]‪.[7‬‬‫و ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﮐﻔﻮي ]‪ [8‬در ﮐﺘﺎب »اﻋﻼم اﻻﺧﯿﺎر« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺸـﯿﺦ اﻻﻣﺎم ﺷـﺮف اﻟـﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﺣﻔﺺ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻌﻘﯿﻠﯽ اﻻﻧﺼﺎري‪ ،‬ﮐﺎن ﻣﻦ ﮐﺒﺎر اﻻﺋﻤﮥ‬‫اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ‪ ،‬و اﻋﯿﺎن ﻓﻘﻬﺎء اﻟﻤﻠﮥ ]‪ [1‬اﻟﺼﺪر اﻟﺸﻬﯿﺪ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺎزة أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴﺎم اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻤﻘﺘﻮل )‪.(536‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺠﻮاﻫﺮ ﻟا ﻤﻀﯿﺌﮥ ج ‪.1/391‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻔﺮاوي‪ :‬أﺑﻮ اﻟﺒﺮﮐﺎت ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(549‬‬‫]‪ [4‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻌﻘﯿﻠﯽ اﻻﻧﺼﺎري اﻟﺒﺨﺎري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(657‬‬‫]‪ [5‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺴﺘﺎر ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻬﺎدي اﻟﮑﺮدري اﻟﺒﺮاﻧﯿﻘﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(642‬‬‫]‪ [6‬ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﺒﻠﺪي أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(596‬‬‫]‪ [7‬اﻟﺠﻮاﻫﺮ ﻟا ﻤﻀﯿﺌﮥ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ ج ‪.1/397‬‬‫]‪ [8‬ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﮑﻔﻮي اﻟﻘﺎﺿﯽ اﻟﺮوﻣﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(990‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪147 :‬‬‫اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ اﻟﯿﺪ اﻟﺒﺎﺳﻄﮥ ﻓﯽ اﻟﻤﺬﻫﺐ و اﻟﺨﻼف‪ ،‬و ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﺣﺴﻦ ﻃﺮﯾﻘﮥ ﺳﻠﮑﻬﺎ اﻻﺷﺮاف‪ ،‬و ﻟﻪ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﺣﺴﻨﮥ ﻣﻨﻬﺎ‪» :‬اﻟﻤﻨﻬﺎج« ‪....‬‬‫اﻟﯽ أن ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺪم ﺑﻐﺪاد ﺣﺎﺟﺎ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ و ﺣﺞ‪ ،‬ﺛﻢ رﺟﻊ و ﺣﺪث‪ ،‬و روي ﻋﻦ اﻟﺼﺪر اﻟﺸﻬﯿﺪ‪ ،‬و ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳﺖ‬‫و ﺗﺴـﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و دﻓﻦ ﻋﻨﺪ اﻟﻘﻀﺎة اﻟﺴﺒﻌﮥ‪ ،‬و اﻟﻌﻘﯿﻠﯽ )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻌﯿﻦ( ﻧﺴﺒﮥ اﻟﯽ ﻋﻘﯿﻞ ]‪ [1‬ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬ذﮐﺮه اﺑﻦ اﻟﻨﺠﺎر ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ‬‫‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺑﺎﯾﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ »ﺗﻔﺴﯿﺮ زاﻫﺪي« از ﻣﺂﺧﺬ ﮐﺘﺎب »ﺗﺮﻏﯿﺐ اﻟﺼﻠﻮة« ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در »ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﺰاﻫﺪي« ذﮐﺮه ﺻﺎﺣﺐ »ﺗﺮﻏﯿﺐ اﻟﺼﻠﻮة«[ ]‪.[2‬‬‫و ﮐﺘﺎب »ﺗﺮﻏﯿﺐ اﻟﺼﻠﻮة« ﺗﺼﻨﯿﻒ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﻋﻼء زاﻫﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در »ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »ﺗﺮﻏﯿﺐ اﻟﺼـﻠﻮة« ﻓﺎرﺳـﯽ ﻟﻤﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﻟﺰاﻫـﺪ‪ ،‬ﺟﻤﻌﻪ ﻣﻦ ﻧﺤﻮ ﻣﺎﺋـﮥ ﮐﺘﺎب و رﺗﺒﻪ ﻋﻠﯽ ﺛﻠﺜـﮥ اﻗﺴﺎم‪ :‬اﻻول‪ :‬ﻓﯽ ﻓﺮﺿـﯿﮥ اﻟﺼـﻠﻮة‪ ،‬و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 100‬از ‪206‬‬‫اﻟﺜﺎﻧﯽ‪ :‬ﻓﯽ اﻟﻄﻬﺎرة‪ ،‬و اﻟﺜﺎﻟﺚ ﻓﯽ ﻧﻮاﻗﺾ اﻟﻮﺿﻮء[ ]‪.[3‬‬‫و ﻋﻼء زاﻫﺪ از اﮐﺎﺑﺮ ﻓﻘﻬﺎي ﺣﻨﻔﯿﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ ﻧﺤﺎرﯾﺮ ﺑﺎرﻋﯿﻦ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ در »اﻧﺴﺎب« در ﻧﺴﺒﺖ ﻋﻼﺋﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻣﻦ اﻟﻤﺘﺄﺧﺮﯾﻦ اﻻﻣﺎم اﻟﺰاﻫﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻌﻼﺋﯽ واﻋﻆ ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﺨﺎرا‪ ،‬و ﻣﻔﺴﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻓﺼﯿﺤﺎ ﺣﺴﻦ اﻻداء‪ ،‬ﻣﻘﺒﻮﻻ ﻋﻨﺪ‬‫اﻟﺨﺎص و اﻟﻌﺎم‪ [1] ،‬ﻋﻘﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻄﻠﺐ اﻟﻬﺎﺷﻤﯽ اﻟﻌﻼﻣﮥ اﻟﻨﺴﺎﺑﮥ اﺧﻮ اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم و ﺟﻌﻔﺮ ﻻﺑﯿﻬﻤﺎ و ﮐﺎن‬‫اﺳﻦ ﻣﻨﻬﻤﺎ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(60‬‬‫]‪ [2‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪.1/448‬‬‫]‪ [3‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪.1/399‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪148 :‬‬‫ﺣﺪث و ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻣﺎ أدرﮐﺘﻪ ﺣﯿﺎ ﺑﺒﺨﺎري ‪.‬‬
‫و ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ در »ﺟﻮاﻫﺮ ﻣﻀﯿﺌﮥ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﺨﺎري اﻟﻤﻠﻘﺐ ﺑﺎﻟﺰاﻫﺪ اﻟﻌﻼء ﺗﻔﻘﻪ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﻧﺼـﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺮﯾﻐﺪﻣﻮﻧﯽ‬‫]‪ ،[1‬و ﺣﺪث ﻋﻨﻪ و ﺗﻘﺪم‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ‪ :‬و ﮐﺎن ﻓﻘﯿﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺎﺿﻼ‪ ،‬ﻣﺘﻘﻨﺎ‪ ،‬ﻣﺬاﮐﺮا‪ ،‬اﺻﻮﻟﯿﺎ‪ ،‬ﻣﺘﮑﻠﻤﺎ‪.‬‬‫ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻧﻪ ﺻﻨﻒ ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ ﮐﺘﺎﺑﺎ أﮐﺜﺮ ﻣﻦ أﻟﻒ ﺟﺰء‪ ،‬و أﻣﻠﯽ ﻓﯽ آﺧﺮ ﻋﻤﺮه ﮐﺘﺐ اﻟﯽ ﺑﺎﻻﺟﺎزة و ﻟﻢ أﻟﺤﻘﻪ ﺑﺒﺨﺎري‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﺗﻮﻓﯽ ﻟﯿﻠﮥ اﻟﺜﺎﻧﯽ‬‫ﻋﺸﺮ ﻣﻦ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ‪.‬‬‫و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻫﺬا ﻣﻦ ﻣﺸﺎﯾﺦ ﺻﺎﺣﺐ ]‪» [2‬اﻟﻬﺪاﯾﮥ« و ﻗﺪ ذﮐﺮه ﻓﯽ ﻣﺸـﯿﺨﺘﻪ و ﻗﺎل‪ :‬اﺟﺎز ﻟﯽ ﺟﻤﯿﻊ ﻣﺎ ﺻﺢ ﻣﻦ ﻣﺴـﻤﻮﻋﺎﺗﻪ و‬‫ﻣﻦ ﻣﺴﺘﺠﺎزاﺗﻪ و ﻣﺼﻨﻔﺎﺗﻪ إﺟﺎزة ﻣﻄﻠﻘﮥ ﻣﺸﺎﻓﻬﮥ و ﮐﺘﺐ ﺑﺨﻂ ﯾﺪه ]‪.[3‬‬‫و ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﮐﻔﻮي در »ﮐﺘﺎﺋﺐ اﻋﻼم اﻻﺧﯿﺎر« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻻﻣﺎم اﻟﺰاﻫـﺪ ﻋﻼء اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺒﺨﺎري اﻟﻤﻔﺴـﺮ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﻌﻼء اﻟﺰاﻫـﺪ‪ ،‬ﻟﻪ »ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﮐﺒﯿﺮ« ﻣﺸـﺘﻤﻞ ﻋﻠﯽ ﻣﺠﻠﺪات‬‫ﺿﺨﺎم‪ ،‬ﺗﻔﻘﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﺷﺮف اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻌﻘﯿﻠﯽ‪ [1] .‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق أﺑﻮ ﻧﺼﺮ ﺟﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ‬‫اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﺮﯾﻐﺪﻣﻮﻧﯽ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻬﺪاﯾـﮥ« ﻫﻮ ﺑﺮﻫﺎن اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﻤﺮﻏﯿﻨﺎﻧﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ )‪ (593‬و اﻟﻬﺪاﯾﮥ ﻓﯽ ﻓﺮوع اﻟﻔﻘﻪ اﻟﺤﻨﻔﯽ ﺷـﺮح‬‫ﻋﻠﯽ ﻣﺘﻦ ﻟﻨﻔﺴﻪ ﺳﻤﺎه »ﺑﺪاﯾﮥ اﻟﻤﺒﺘﺪي«‬‫]‪ [3‬اﻟﺠﻮاﻫﺮ ﻟا ﻤﻀﯿﺌﮥ ج ‪.2/76‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪149 :‬‬‫و ﻓﯽ ﺑﺎب اﻟﺴـﻠﻤﮥ و اﻟﻮﮐﺎﻟـﮥ ﻓﯿﻪ ﻣﻦ »اﻟﻘﻨﯿﮥ ]‪ «[1‬ﻋﺎزﯾـﺎ اﻟﯽ ﺑﺮﻫﺎن ]‪ [2‬اﻟـﺪﯾﻦ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﺤﯿﻂ«‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻼء اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﺰاﻫﺪ‪ :‬اﻟﻮﮐﯿﻞ ﯾﻘﺒﺾ‬‫اﻟﻤﺴﻠﻢ ﻓﯿﻪ ﻗﺒﻀﺎ ردﯾﺎ أو ﻧﺼﯿﺒﺎ ﻣﻌﯿﻨﺎ‪ ،‬ﻻ ﯾﻠﺰم اﻟﻤﻮﮐﻞ اﻻ أن ﯾﺮﺿﯽ ﺑﻪ‪.‬‬‫و ﻓﯽ ﻓﺘﺎوي ﺣﺎﻓﻆ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻦ اﻟﺒﺰازي ]‪ [3‬ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻻﻟﻔﺎظ ﺗﮑﻮن ﮐﻔﺮا« ﻓﯽ اﻟﻨﻮع اﻟﺘﺎﺳﻊ ﻣﻦ اﻟﻔﺼﻞ اﻟﺜﺎﻟﺚ‪ ،‬ﯾﺤﮑﯽ ﻋﻦ اﻟﺼﺪر اﻟﺸﻬﯿﺪ‬‫ﻟﻤﺎ ﻗﺪم ﺧﺮاﺳﺎن‪ ،‬و ﻗﺪ ﻟﻘﺐ ﺑﺮﻫﺎن اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬اﺳﺘﻘﺒﻠﻪ اﻟﺨﺎص و اﻟﻌﺎم و ﻗﺮأ ﻗﺎرئ‪ :‬ﯾﺎ َأﱡﯾَﻬﺎ اﻟﱠﻨﺎُس َﻗْﺪ ﺟﺎَءُﮐْﻢ ﺑ ُْﺮﻫﺎٌن ﻣِْﻦ َرﺑﱢُﮑْﻢ‬‫]‪ ،[4‬ﻗﺎل اﻻﻣﺎم اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺰاﻫﺪ ﻋﻼء‪ :‬ﻫﻢ ﮐﻔﺮوا ﺑﺮب اﻟﻌﺰة‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ اﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس ﻫﻮ ﻟﯿﺲ ذﻟﮏ اﻟﺒﺮﻫﺎن اﻟﻤﺬﮐﻮر ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن‬‫‪ -22‬ﻧﻈﺎم اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 101‬از ‪206‬‬‫اﻣﺎ ذﮐﺮ ﻋﻼﻣﮥ ﻧﻈﺎم اﻟﺪﯾﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻘﻤﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪ ،‬ﻣﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺧﻮد ﻣﺴﻤﯽ »ﺑﻐﺮاﺋﺐ اﻟﻘﺮآن و‬‫رﻏﺎﺋﺐ اﻟﻔﺮﻗﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬اﻟﻘﻨﯿـﮥ‪ :‬ﻫﯽ ﻗﻨﯿـﮥ اﻟﻤﻨﯿﮥ ﻋﻠﯽ ﻣﺬﻫﺐ أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﮥ ﺗﺄﻟﯿﻒ أﺑﯽ اﻟﺮﺟﺎء ﻣﺨﺘﺎر ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد اﻟﺰاﻫﺪي اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ‬‫ﺳﻨﮥ )‪.(658‬‬‫]‪ [2‬ﺑﺮﻫﺎن اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺗﺎج اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺼﺪر اﻟﺸـﻬﯿﺪ اﻟﺒﺨﺎري اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ‪ 616‬و ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺴـﻤﯽ‬‫»ﺑﺎﻟﻤﺤﯿﻂ اﻟﺒﺮﻫﺎﻧﯽ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ اﻟﻨﻌﻤﺎﻧﯽ«‪.‬‬‫]‪ [3‬ﺣﺎﻓﻆ اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﮑﺮدري اﻟﻤﺸﻬﻮر ﺑﺎﺑﻦ اﻟﺒﺰازي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(816‬‬‫]‪ [4‬ﺳﻮرة اﻟﻨﺴﺎء‪.174 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪150 :‬‬‫]ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ [1‬ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻟﻤﺮاد اﻧﻬﺎ ﺗﺘﻮﻟﯽ اﻣﻮرﮐﻢ ﮐﻤﺎ ﺗﻮﻟﯿﺘﻢ ﻓﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ اﻋﻤﺎل اﻫﻞ اﻟﻨﺎر‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬أراد ﻫﯽ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﺟﺎر اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ﺣﻘﯿﻘﺘﻪ ﻫﯽ ﻣﺤﺮاﮐﻢ و ﻣﻘﻤﻨﮑﻢ‪ ،‬أي ﻣﮑﺎﻧﮑﻢ اﻟﺬي ﯾﻘﺎل ﻓﯿﻪ‪:‬‬‫ﻫﻮ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻫﻮ ﻣﺌﻨﮥ ﻟﻠﮑﺮم‪ ،‬أي ﻣﮑﺎن ﻟﻘﻮل اﻟﻘﺎﺋﻞ‪ :‬اﻧﻪ ﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﯽ آﺧﺮ ﻣﺎ ﺳﯿﺠﯽء ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ[ ]‪.[2‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮري« ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]َو اﻟﱠﻠُﻪ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ ]‪[3‬‬‫ﻣﺘﻮﻟﯽ اﻣﻮرﮐﻢ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ اﻧﻔﺴﮑﻢ‪ ،‬و ﻧﺼﯿﺤﺘﻪ اﻧﻔﻊ ﻟﮑﻢ ﻣﻦ ﻧﺼﺎﺋﺤﮑﻢ ﻻﻧﻔﺴﮑﻢ ]‪[4‬‬‫‪» -23‬اﺑﻦ ﻃﻠﺤﻪ ﺷﺎﻓﻌﯽ«‬‫اﻣﺎ ذﮐﺮ أﺑﻮ ﺳﺎﻟﻢ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ اﻟﻘﺮﺷﯽ اﻟﻨﺼﯿﺒﯽ‪ ،‬ﻣﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در »ﻣﻄﺎﻟﺐ اﻟﺴﺆل ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ آل اﻟﺮﺳﻮل« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﺷـﺘﻤﻞ )أي ﺣـﺪﯾﺚ اﻟﻐـﺪﯾﺮ( ﻋﻠﯽ ﻟﻔﻈـﮥ »اﻟﻤﻮﻟﯽ« و ﻫﯽ ﻟﻔﻈـﮥ ﻣﺴـﺘﻌﻤﻠﮥ ﺑﺎزاء ﻣﻌﺎن ﻣﺘﻌـﺪدة‪ .‬ﻗﺪ ورد اﻟﻘﺮآن اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺘﺎرة ﺗﮑﻮن‬‫ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻓﯽ ﺣﻖ اﻟﻤﻨﺎﻓﻘﯿﻦ‪َ :‬ﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ [5‬ﻣﻌﻨﺎه ﻫﯽ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ‪ -‬اﻟﺦ ]‪ [1] .[6‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫]‪ [2‬ﻏﺮاﺋﺐ اﻟﻘﺮآن و رﻏﺎﺋﺐ اﻟﻔﺮﻗﺎن ﺑﻬﺎﻣﺶ ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﻄﺒﺮي ج ‪.27/131‬‬‫]‪ [3‬ﺳﻮرة اﻟﺘﺤﺮﯾﻢ‪.2 :‬‬‫]‪ [4‬ﻏﺮاﺋﺐ اﻟﻘﺮآن ﺑﻬﺎﻣﺶ ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﻄﺒﺮي ج ‪.28/101‬‬‫]‪ [5‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫]‪ [6‬ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻟا ﺴﺌﻮل ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ آل اﻟﺮﺳﻮل‪.16 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪151 :‬‬‫و ﺟﻼﺋـﻞ ﻓﻀﺎﺋـﻞ‪ ،‬و ﻋﻮاﻟﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ‪ ،‬و ﻣﺤﺎﺳﻦ ﻣﻔﺎﺧﺮ ﺑﺎرﻋﻪ‪ ،‬و ﻣﮑﺎرم ﻣﺂﺛﺮ ﺻﺎﻟﺤﻪ اﺑﻦ ﻃﻠﺤﻪ در ﻣﺎ ﺑﻌـﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻣـﺬﮐﻮر ﺧﻮاﻫﺪ‬‫ﺷﺪ‬‫‪» -24‬ﺳﺒﻂ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي«‬‫اﻣﺎ ذﮐﺮ ﺷـﻤﺲ اﻟـﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻗﺰﻏﻠﯽ ﺳـﺒﻂ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي‪ ،‬ﻣﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »ﺗﺬﮐﺮة ﺧﻮاص اﻻﻣﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 102‬از ‪206‬‬‫ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻻﺋﻤﮥ« در ذﮐﺮ ﻣﻌﺎﻧﯽ ﻣﻮﻟﯽ‪ ،‬ﻧﻘﻼ ﻋﻦ ﻋﻠﻤﺎء اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﻟﻌﺎﺷﺮ‪ :‬ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻻوﻟﯽ ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ» :‬ﻓﺎﻟ َْﯿْﻮَم ﻻ ﯾُْﺆَﺧُﺬ ﻣِﻨُْﮑْﻢ ﻓِْﺪَﯾٌﮥ َو ﻻ ﻣَِﻦ اﻟﱠِﺬﯾَﻦ َﮐَﻔُﺮوا َﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ«‬‫‪ ،‬أي أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ]‪ -[[1‬اﻟﺦ ]‪.[2‬‬‫و ﮐﻤﺎل ﻓﻀﻞ و اﻋﺘﻼ‪ ،‬و ﻧﻬﺎﯾﺖ ﻋﻈﻤﺖ و ﺳﻨﺎء اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي‪ ،‬اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ ﻣﺬﮐﻮر ﻣﯽﺷﻮد‬‫‪ -25‬ﻧﺎﺻﺮ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺒﯿﻀﺎوي‬‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻗﺎﺿﯽ ﻧﺎﺻﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺒﯿﻀﺎوي‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در »اﻧﻮار اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﻮﻻﮐﻢ ﻫﯽ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ ،‬ﮐﻘﻮل ﻟﺒﯿﺪ‪:‬‬‫ﻓﻐﺪت ﮐﻼ ﻟا ﻔﺮﺟﯿﻦ ﺗﺤﺴﺐ اﻧﻪ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﺨﺎﻓﮥ ﺧﻠﻔﻬﺎ و اﻣﺎﻣﻬﺎ‬‫]‪ [1‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫]‪ [2‬ﺗﺬﮐﺮة ﺧﻮاص اﻻﻣﮥ‪.19 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪152 :‬‬‫و ﺣﻘﯿﻘﺘﻪ ﻣﺤﺮاﮐﻢ‪ ،‬أي ﻣﮑﺎﻧﮑﻢ اﻟﺬي ﯾﻘﺎل ﻓﯿﻪ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ]‪.[1‬‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺑﯿﻀﺎوي از اﺟﻠﻪ ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ ﻣﻔﺴـﺮﯾﻦ أﻣﺎﺛﻞ‪ ،‬و أﮐﺎﺑﺮ ﺣﺎﺋﺰﯾﻦ زواﻫﺮ ﻓﻀﺎﺋﻞ‪ ،‬و اﻓﺎﺧﻢ ﺻﺪور‪ ،‬و ﻏﻨﺎﺋﻢ دﻫﻮر اﺳﺖ و ﻣﺤﺎﺳﻦ ﻓﺎﺧﺮه‪،‬‬‫و ﻣﺪاﺋﺢ زاﻫﺮه او ﺑﺮ زﺑﺎن اﻋﯿﺎن ﻗﻮم‪ ،‬اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ ﺧﻮاﻫﯽ ﺷﻨﯿﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات در اﯾﻨﺠﺎ ﻫﻢ ﻣﺬﮐﻮر ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ اﻻﻣﺎم‪ ،‬اﻋﻠﻢ اﻟﻌﻠﻤﺎء اﻻﻋﻼم‪ ،‬ذو اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻤﻔﯿﺪة اﻟﻤﺤﻘﻘﮥ‪ ،‬و اﻟﻤﺒﺎﺣﺚ اﻟﺤﻤﯿﺪة اﻟﻤﺪﻗﻘﮥ‪ ،‬ﻗﺎﺿﯽ اﻟﻘﻀﺎة ﻧﺎﺻﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ‬‫اﻟﺸـﯿﺦ اﻻﻣﺎم ﻗﺎﺿـﯽ اﻟﻘﻀﺎة ﻧﺎﺻـﺮ اﻟـﺪﯾﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻌﻼﻣـﮥ ﻗﺎﺿـﯽ اﻟﻘﻀﺎة ﻓﺨﺮ اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻻﻣﺎم ﺻﺪر اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻘﺪوة ﻟا ﺸﺎﻓﻌﯽ‬‫اﻟﺒﯿﻀﺎوي‪ ،‬ﺗﻔﻘﻪ ﺑﺎﺑﯿﻪ‪ ،‬و ﺗﻔﻘﻪ واﻟـﺪه ﺑﺎﻟﻌﻼﻣﮥ ﻣﺠﯿﺮ ]‪ [2‬اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك اﻟﺒﻐـﺪادي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﺗﻔﻘﻪ ﻣﺠﯿﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﺑﺎﻻﻣﺎم ﻣﻌﯿﻦ‬‫اﻟﺪﯾﻦ أﺑﯽ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ اﻟﺮزاز ﺳﻌﯿﺪ ]‪ [3‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺒﻐﺪادي و ﺗﻔﻘﻪ ﻫﻮ ﺑﺎﻻﻣﺎم زﯾﻦ اﻟﺪﯾﻦ ﺣﺠﮥ اﻻﺳﻼم اﺑﯽ ﺣﺎﻣﺪ اﻟﻐﺰاﻟﯽ ]‪.[4‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻧﺴﺒﺘﻪ اﻟﻐﺰاﻟﯽ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ اﻟﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻣﻌﺮوﻓﮥ‪ ،‬و ﮐﺬﻟﮏ ﻧﺴﺒﺘﻪ و ﻧﺴﺒﮥ اﺧﯿﻪ ]‪ [1‬اﻧﻮار اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ‪.716 :‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﺠﯿﺮ اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك اﻟﻮاﺳﻄﯽ ﺛﻢ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(592‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ اﻟﺮزاز ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺒﻐﺪادي ﺷﯿﺦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﮥ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(539‬‬‫]‪ [4‬اﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ اﻟﻐﺰاﻟﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻄﻮﺳﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(505‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪153 :‬‬‫اﻟﺸﯿﺦ اﻻﻣﺎم اﺣﻤﺪ ]‪ [1‬اﻟﻐﺰاﻟﯽ ﻓﯽ اﻟﺘﺼﻮف ﻣﻌﺮوﻓﺘﺎن‪ ،‬و ﻗـﺪ ذﮐﺮت ﺷـﯿﻮخ اﻟﺨﺮﻗﮥ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »ﻧﺸـﺮ اﻟﺮﯾﺤﺎن ﻓﯽ ﻓﻀﻞ اﻟﻤﺘﺤﺎﺑﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻻﺧﻮان«‪.‬‬‫و ﻟﻠﻘﺎﺿـﯽ ﻧﺎﺻـﺮ اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﻤـﺬﮐﻮر ﻣﺼـﻨﻔﺎت ﻋﺪﯾـﺪة و ﻣﺆﻟﻔﺎت ﻣﻔﯿﺪة ﻣﻨﻬﺎ‪» :‬اﻟﻐﺎﯾﮥ اﻟﻘﺼﻮي ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ ﻋﻠﯽ ﻣﺬﻫﺐ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ« و ﻟﻪ »ﺷـﺮح‬‫اﻟﻤﺼﺎﺑﯿﺢ« و »ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻟﻘﺮآن« و »اﻟﻤﻨﻬﺎج ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ« و »اﻟﻄﻮاﻟﻊ ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟﺪﯾﻦ« و ﮐﺬﻟﮏ اﻟﻤﺼـﺒﺎح‪ ،‬و ﻟﻪ »اﻟﻤﻄﺎﻟﻊ ﻓﯽ اﻟﻤﻨﻄﻖ« و‬‫ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻤﺎ ﺷﺎع ﻓﯽ اﻟﺒﻠﺪان‪ ،‬و ﺳﺎرت ﺑﻪ اﻟﺮﮐﺒﺎن‪ ،‬و ﺗﺨﺮج ﺑﻪ اﺋﻤﮥ ﮐﺒﺎر رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ رﺣﻤﮥ اﻻﺑﺮار[ ]‪.[2‬‬‫و ﻣﻼ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﮑﯿﻢ ﺑﻦ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﺎﻟﮑﻮﺗﯽ ]‪ [3‬در ﺣﺎﺷﯿﻪ »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺑﯿﻀﺎوي« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ان اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ اﻟﻌﺘﯿﻖ‪ ،‬و اﻟﺒﺤﺮ اﻟﻌﻤﯿﻖ‪ ،‬اﻟﻤﺴـﻤﯽ »ﺑﺎﻧﻮار اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ« ﻟﻼﻣﺎم اﻟﻬﻤﺎم ﻗـﺪوة ﻋﻠﻤﺎء اﻻﺳـﻼم‪ ،‬ﺳـﻠﻄﺎن اﻟﻤﺤﻘﻘﯿﻦ‪ ،‬و ﺑﺮﻫﺎن اﻟﻤﺪﻗﻘﯿﻦ‪،‬‬‫اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﻧﺎﺻـﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﯿﻀﺎوي‪ ،‬ﻗﺪ اﺳﺘﻬﺘﺮ ]‪ [4‬اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺑﺤﻞ ﻣﺸـﮑﻼﺗﻪ‪ ،‬و اﺳـﻬﺮ اﻻذﮐﯿﺎء اﺣـﺪاﻗﻬﻢ ﺑﻔﺘﺢ ﻣﻐﻠﻘﺎﺗﻪ‪ ،‬اﻻ اﻧﻪ ﻟﻮﺟﺎزة‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 103‬از ‪206‬‬‫اﻟﻌﺒﺎرات و اﺣﺘﻮاﺋﻪ ﻋﻠﯽ اﻻﺷﺎرات ﺟﻞ ﻋﻦ ان ﯾﮑﻮن ﺷﺮﯾﻌﮥ ﻟﮑﻞ وارد‪ ،‬و ان ﯾﻄﻠﻊ ﻋﻠﯿﻪ اﻻ واﺣﺪ ﺑﻌﺪ واﺣﺪ[‪ -‬اﻟﺦ‪ [1] .‬اﻟﻐﺰاﻟﯽ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻄﻮﺳﯽ اﺑﻮ اﻟﻔﺘﻮح اﻟﺼﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(520‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪.4/220‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺴﯿﺎﻟﮑﻮﺗﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺤﮑﯿﻢ ﺑﻦ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺴﯿﺎﻟﮑﻮﺗﯽ اﻟﺒﻨﺠﺎﺑﯽ اﻟﻬﻨﺪي اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1067‬‬‫]‪ [4‬اﺳﺘﻬﺘﺮ اﻟﺮﺟﻞ ﺑﮑﺬا )ﻣﺠﻬﻮﻻ( أي ﺻﺎر ﻣﻮﻟﻌﺎ ﺑﻪ ﻻ ﯾﺘﺤﺪث ﺑﻐﯿﺮه و ﻻ ﯾﻔﻌﻞ ﻏﯿﺮه‬‫‪ -26‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻤﯿﻦ‬‫اﻣﺎ ﺗﺼـﺮﯾﺢ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺪاﺋﻢ اﻟﺤﻠﺒﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺳـﻤﯿﻦ ﺑﻤﺠﯽء »ﻣﻮﻟﯽ« ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در ﺗﻔﺴـﯿﺮ »در ﻣﺼﻮن ﻓﯽ‬‫ﻋﻠﻢ اﻟﮑﺘﺎب اﻟﻤﮑﻨﻮن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﻮﻟﻪ‪ِ :‬ﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ«‬‫]‪ [1‬ﯾﺠﻮز أن ﯾﮑﻮن ﻣﺼﺪرا‪ ،‬أي وﻻﯾﺘﮑﻢ‪ ،‬أي ذات وﻻﯾﺘﮑﻢ‪ ،‬و ان ﯾﮑﻮن ﻣﮑﺎﻧﺎ‪ ،‬أي ﻣﮑﺎن وﻻﯾﺘﮑﻢ‪ ،‬و أن ﯾﮑﻮن أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ ،‬ﮐﻘﻮﻟﮏ‪:‬‬‫ﻫﻮ ﻣﻮﻻه ‪ .‬اﻧﺘﻬﯽ ﻧﻘﻼ ﻋﻦ ﻧﺴﺨﮥ ﺑﺨﻂ اﻟﻌﺮب‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺳـﻤﯿﻦ ﺻﺎﺣﺐ ﻓﻀﻞ ﻣﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻧﺒﻞ رزﯾﻦ‪ ،‬و از اﮐﺎﺑﺮ ﻣﻔﺴﺮﯾﻦ‪ ،‬و اﺟﻠﻪ ﻓﻘﻬﺎء ﺑﺎرﻋﯿﻦ‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ اﺋﻤﻪ ﻣﺒﺮزﯾﻦ‪ ،‬و اﻓﺎﺧﻢ ﺷﯿﻮخ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ‬‫اﺳﺖ‪.‬‬‫اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در »درر ﮐﺎﻣﻨﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺪاﺋﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﻠﺒﯽ ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻤﻘﺮي اﻟﻨﺤﻮي‪ ،‬ﻧﺰﯾﻞ اﻟﻘﺎﻫﺮة‪.‬‬‫ﺗﻌـﺎﻧﯽ اﻟﻨﺤﻮ ﻓﻤﻬﺮ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﻻـزم أﺑﺎ ﺣﯿﺎن ]‪ [2‬اﻟﯽ ان ﻓـﺎق أﻗﺮاﻧﻪ‪ ،‬و أﺧـﺬ اﻟﻘﺮاءات ﻋﻦ اﻟﺘﻘﯽ اﻟﺼﺎﺋﻎ ]‪ [3‬و ﻣﻬﺮ ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻦ‬‫ﯾﻮﻧﺲ اﻟﺪﺑﻮﺳﯽ ]‪ [4‬و ﻏﯿﺮه ]‪ [1‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ ﺣﯿﺎن‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺣﯿﺎن اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﻘﺮئ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(745‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺘﻘﯽ اﻟﺼﺎﺋﻎ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺨﺎﻟﻖ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(725‬‬‫]‪ [4‬ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﻮي ﺑﻦ ﻗﺎﺳﻢ ﺑﻦ داود اﻟﮑﻨﺎﻧﯽ اﻟﺪﺑﺎﺑﯿﺴﯽ اﻟﻌﺴﻘﻼﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(729‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪155 :‬‬‫و وﻟﯽ ﺗﺪرﯾﺲ اﻟﻘﺮاءات ﺑﺠﺎﻣﻊ اﺑﻦ ﻃﻮﻟﻮن ]‪ ،[1‬و أﻋﺎد ﺑﺎﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﻧﺎب ﻓﯽ اﻟﺤﮑﻢ‪ ،‬و وﻟﯽ ﻧﻈﺮ اﻻوﻗﺎف‪.‬‬‫و ﻟﻪ »ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻟﻘﺮآن« ﻓﯽ ﻋﺸـﺮﯾﻦ ﻣﺠﻠﺪة‪ ،‬رأﯾﺘﻪ ﺑﺨﻄﻪ‪ ،‬و اﻻﻋﺮاب ﺳـﻤﺎه »اﻟﺪر اﻟﻤﺼﻮن« ﻓﯽ ﺛﻠﺜﮥ اﺳـﻔﺎر ﺑﺨﻄﻪ‪ ،‬ﺻـﻨﻔﻪ ﻓﯽ ﺣﯿﺎة ﺷـﯿﺨﻪ‪ ،‬و‬‫ﻧﺎﻗﺸﻪ ﻓﯿﻪ ﻣﻨﺎﻗﺸﺎت ﮐﺜﯿﺮة ﻏﺎﻟﺒﻬﺎ ﺟﯿﺪة‪ ،‬و ﺟﻤﻊ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻓﯽ اﺣﮑﺎم اﻟﻘﺮآن و »ﺷﺮح اﻟﺘﺴﻬﯿﻞ« و »اﻟﺸﺎﻃﺒﯿﮥ«‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻻﺳﻨﻮي ]‪ [2‬ﻓﯽ »اﻟﻄﺒﻘـﺎت«‪ :‬ﮐﺎن ﻓﻘﯿﻬﺎ ﺑﺎرﻋﺎ ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ و اﻟﻘﺮاءات‪ ،‬و ﯾﺘﮑﻠﻢ ﻓﯽ اﻻﺻﻮل ﺧﯿﺮا أدﯾﺒﺎ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة و ﻗﯿﻞ‪:‬‬‫ﻓﯽ ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ ‪.[3] [756‬‬‫و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺳﺪي ]‪ [4‬در »ﻃﺒﻘﺎت ﻓﻘﻬﺎي ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺪاﺋﻢ‪ ،‬اﻟﻌﻼﻣﮥ ﺷـﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﺤﻠﺒﯽ ﺛﻢ اﻟﻤﺼـﺮي اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﻘﺮي اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻤﻌﺮوف‬‫ﺑـﺎﺑﻦ اﻟﺴـﻤﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺮأ اﻟﻨﺤـﻮ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﺣﯿـﺎن‪ ،‬و اﻟﻘﺮاءات ﻋﻠﯽ اﺑﻦ اﻟﺼـﺎﺋﻎ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ و وﻟﯽ ﺗـﺪرﯾﺲ إﻗﺮاء اﻟﻨﺤﻮ ﺑﺎﻟﺠـﺎﻣﻊ اﻟﻄﻮﻟﻮﻧﯽ‪ ،‬و اﻋـﺎد‬‫ﺑﺎﻟﺸـﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﻧـﺎب ﻓﯽ اﻟﺤﮑﻢ ﺑﺎﻟﻘـﺎﻫﺮة‪ ،‬و وﻟﯽ ﻧﻈﺮ اﻻوﻗـﺎف ﺑﻬﺎ‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﺣﺴـﻨﮥ‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ‪» :‬ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻟﻘﺮآن« ﻣﻄﻮل و ﻗـﺪ ﺑﻘﯽ ﻣﻨﻪ‬‫اوراق ﻗﻼﺋﻞ‪ [1] .‬اﺑﻦ ﻃﻮﻟﻮن‪ :‬أﺣﻤﺪ أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﻣﺆﺳﺲ اﻟﺪوﻟﮥ اﻟﻄﻮﻟﻮﻧﯿﮥ ﻓﯽ ﻣﺼﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(270‬‬‫]‪ [2‬اﻻﺳﻨﻮي‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(772‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 104‬از ‪206‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺪرر اﻟﮑﺎﻣﻨﮥ ﻓﯽ اﻋﯿﺎن اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺜﺎﻣﻨﮥ ج ‪.1/339‬‬‫]‪ [4‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻻﺳﺪي‪ :‬اﻟﻘﺎﺿﯽ ﺗﻘﯽ اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﻬﺒﮥ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(851‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪156 :‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺴﯿﻨﯽ ]‪ :[1‬ﻓﯽ ﻋﺸـﺮﯾﻦ ﺳـﻔﺮا‪ ،‬و اﻋﺮاب اﻟﻘﺮآن ﺳـﻤﺎه »اﻟﺪر اﻟﻤﺼﻮن« ﻓﯽ أرﺑﻌﮥ أﺟﺰاء‪ ،‬و ﻣﺎدﺗﻪ ﻓﯿﻪ ﻣﻦ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺷﯿﺨﻪ أﺑﯽ ﺣﯿﺎن اﻻ‬‫اﻧﻪ زاد ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﻧـﺎﻗﺸﻪ ﻓﯽ ﻣﻮاﺿـﻊ ﻣﻨﺎﻗﺸـﮥ ﺣﺴـﻨﮥ‪ ،‬و »اﺣﮑـﺎم اﻟﻘﺮآن« و »ﺷـﺮح اﻟﺘﺴـﻬﯿﻞ« ﺷـﺮﺣﺎ ﻣﺨﺘﺼـﺮا ﻣﻦ ﺷـﺮح أﺑﯽ ﺣﯿـﺎن و »ﺷـﺮح‬‫اﻟﺸﺎﻃﺒﯿﮥ«‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻻﺳﻨﻮي ]‪ :[2‬ﮐـﺎن ﻓﻘﯿﻬـﺎ ﺑﺎرﻋـﺎ ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ و اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ‪ ،‬و ﻋﻠﻢ اﻟﻘﺮاءات‪ ،‬و ﯾﺘﮑﻠﻢ ﻓﯽ اﻻـﺻﻮل‪ ،‬ﺧﯿﺮا دﯾﻨـﺎ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة و‬‫ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻓﯽ ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة[ ]‪.[3‬‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻠﻐﻮﯾﯿﻦ و اﻟﻨﺤﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺣﻤـﺪ ﺑـﻦ ﯾﻮﺳـﻒ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟـﺪاﺋﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﻠـﺒﯽ ﺷـﻬﺎب اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﻤﻘﺮي اﻟﻨﺤـﻮي ﻧﺰﯾـﻞ اﻟﻘـﺎﻫﺮة اﻟﻤﻌﺮوف‬‫ﺑﺎﻟﺴـﻤﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل ﻓﯽ »اﻟـﺪرر اﻟﮑﺎﻣﻨـﮥ«‪ :‬ﺗﻌﺎﻧﯽ اﻟﻨﺤﻮ ﻓﻤﻬﺮ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﻻزم أﺑﺎ ﺣﯿﺎن اﻟﯽ ان ﻓﺎق أﻗﺮاﻧﻪ‪ ،‬و أﺧـﺬ اﻟﻘﺮاءات ﻋﻦ اﻟﺘﻘﯽ اﻟﺼﺎﺋﻎ‪ ،‬و ﻣﻬﺮ‬‫ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻣﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﻟﺪﺑﻮﺳـﯽ‪ ،‬و وﻟﯽ ﺗﺪرﯾﺲ اﻟﻘﺮاءات ﺑﺠﺎﻣﻊ اﺑﻦ ﻃﻮﻟﻮن‪ ،‬و اﻻﻋﺎدة ﺑﺎﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﻧﻈﺮ اﻻوﻗﺎف و ﻧﺎب ﻓﯽ‬‫اﻟﺤﮑﻢ‪ ،‬و ﻟﻪ »ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻟﻘﺮآن« و »اﻻﻋﺮاب« أﻟﻔﻪ ﻓﯽ ﺣﯿﺎة ﺷـﯿﺨﻪ أﺑﯽ ﺣﯿﺎن‪ ،‬و ﻧﺎﻗﺸﻪ ﻓﯿﻪ ﮐﺜﯿﺮا و »ﺷـﺮح اﻟﺘﺴـﻬﯿﻞ« و »ﺷﺮح اﻟﺸﺎﻃﺒﯿﮥ« و ﻏﯿﺮ‬‫ذﻟ ﮏ ‪.‬‬
‫و ﻗﺎل اﻻﺳﻨﻮي ﻓﯽ »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﮥ«‪ :‬ﮐﺎن ﻓﻘﯿﻬﺎ ﺑﺎرﻋﺎ ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ و اﻟﻘﺮآن ]‪ [1‬اﻟﺤﺴﯿﻨﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺣﻤﺰة أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﻤﻮﻟﻮد ﺳﻨﮥ )‪ (715‬و اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(765‬‬‫]‪ [2‬ﻃﺒﻘﺎت ﻟا ﺸﺎﻓﻌﯿﮥ ﻟﻸﺳﻨﻮي ص ‪ -474‬و اﻻﺳﻨﻮي ﻫﻮ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﺮﺑﯿﻊ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﻮﻟﻮد ﻓﯽ ﺣﺪود ﺳﻨﮥ )‪(700‬‬‫و اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(756‬‬‫]‪ [3‬ﻃﺒﻘﺎت ﻟا ﺸﺎﻓﻌﯿﮥ ﻻﺑﻦ ﻗﺎﺿﯽ ﺷﻬﺒﮥ ج ‪ 19 -3/18‬ط ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪157 :‬‬‫و ﺗﮑﻠﻢ ﻓﯽ اﻻﺻﻮل أدﯾﺒﺎ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ[ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺣﺴﻦ اﻟﻤﺤﺎﺿﺮة« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺴﻤﯿﻦ ﺻﺎﺣﺐ »اﻻﻋﺮاب« اﻟﻤﺸﻬﻮر ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺪاﺋﻢ اﻟﺤﻠﺒﯽ ﻧﺰﯾﻞ اﻟﻘﺎﻫﺮة‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ :‬ﺗﻌـﺎﻧﯽ اﻟﻨﺤﻮ ﻓﻤﻬﺮ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﻻزم أﺑﺎ ﺣﯿﺎن اﻟﯽ أن ﻓﺎق أﻗﺮاﻧﻪ‪ ،‬و أﺧـﺬ اﻟﻘﺮاءات ﻋﻦ اﻟﺘﻘﯽ اﻟﺼﺎﺋﻎ و ﻣﻬﺮ ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬و وﻟﯽ‬‫ﺗﺪرﯾﺲ اﻟﻘﺮاءات ﺑﺠﺎﻣﻊ اﺑﻦ ﻃﻮﻟﻮن و اﻻﻋﺎدة ﺑﺎﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﻧﺎب ﻓﯽ اﻟﺤﮑﻢ‪ ،‬و ﻟﻪ »ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﻘﺮآن« و »اﻻﻋﺮاب« و »ﺷﺮح اﻟﺘﺴﻬﯿﻞ« و »ﺷﺮح‬‫اﻟﺸﺎﻃﺒﯿﮥ«‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ[ ]‪.[2‬‬‫و ﺗﺎج اﻟﺪﯾﻦ دﻫﺎن در »ﮐﻔﺎﯾﮥ اﻟﻤﺘﻄﻠﻊ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﮐﺘﺎب »اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ« ﻟﻼﻣﺎم ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ اﺑﯽ اﻟﻌﺒﺎس أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺪاﺋﻢ اﻟﺤﻠﺒﯽ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺸﻬﯿﺮ ﺑﺎﻟﺴﻤﯿﻦ رﺣﻤﻪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻄﻮل ﻗﺪ ﺑﻘﯽ ﻣﻨﻪ أوراق ﻗﻼﺋﻞ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺴﯿﻨﯽ‪ :‬ﻓﯽ ﻋﺸﺮﯾﻦ ﺳﻔﺮا‪.‬‬‫اﺧﺒﺮ ]‪ [3‬ﺑﻪ‪ ،‬ﻋﻦ اﻻﻣﺎم ﻧﺠﻢ اﻟﺪﯾﻦ ]‪ [4‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺒﺪر ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻐﺰي‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ]‪ [1‬ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة‪.175 :‬‬‫]‪ [2‬ﺣﺴﻦ اﻟﻤﺤﺎﺿﺮة ج ‪.1/536‬‬‫]‪ [3‬اﺧﺒﺮ ﺑﻪ‪ :‬أي اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻌﺠﯿﻤﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﯿﻤﻨﯽ اﻟﻤﮑﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1113‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 105‬از ‪206‬‬‫]‪ [4‬ﻧﺠﻢ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻐﺰي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1061‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪158 :‬‬‫اﻟﻌﻼﻣﮥ ﺑﺪر اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺮﺿـﯽ اﻟﻐﺰي ]‪ ،[1‬ﻋﻦ اﻟﻌﻼﻣﮥ ﺷـﯿﺦ اﻻﺳﻼم زﮐﺮﯾﺎ اﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻻﻧﺼﺎري ]‪ ،[2‬و اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺴـﯿﻮﻃﯽ ﻋﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺷـﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻌﺴـﻘﻼﻧﯽ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟﻌﺮاﻗﯽ ]‪،[3‬‬‫ﻋﻦ ﻣﺆﻟﻔﻪ اﻻﻣﺎم أﺑﯽ اﻟﻌﺒﺎس أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺴﻤﯿﻦ‬‫‪» -27‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺮازي«‬‫اﻣﺎ ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺮازي‪ ،‬ﺑﻤﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬و ﺗﻔﺴﯿﺮ او ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »ﻏﺮﯾﺐ اﻟﻘﺮآن«‪ ،‬ﮐﻪ ﻧﺴﺨﻪ‬‫ﻋﺘﯿﻘﻪ آن ﺑﻌﻨﺎﯾﺖ رب ﻣﻨﺎن‪ ،‬ﺑﺪﺳﺖ اﯾﻦ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻌﺼـﯿﺎن اﻓﺘﺎده‪ ،‬و ﯾﮏ ﻧﺴﺨﻪ آن ﻧﺰد ﺑﻌﺾ اﺣﺒﺎب اﻓﺎﺿﻞ ﻣﻮﺟﻮد‪ ،‬و در ﺧﻄﺒﻪ آن ﻣﺴﻄﻮر‬‫اﺳﺖ‪:‬‬‫]اﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ ﺑﺠﻤﯿﻊ ﻣﺤﺎﻣﺪه ﻋﻠﯽ ﺟﻤﯿﻊ ﻧﻌﻤﻪ‪ ،‬و ﺻـﻼﺗﻪ ﻋﻠﯽ ﻧﺒﯿﻪ اﻟﻤﺒﻌﻮث ﺑﺠﻮاﻣﻊ أﺣﮑﺎﻣﻪ و ﻟﻮاﻣﻊ ﺣﮑﻤﻪ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ آﻟﻪ و ﺻﺤﺒﻪ اﻟﻤﻬﺘﺪﯾﻦ‬‫ﺑﺎﺧﻼﻗﻪ و ﺷﯿﻤﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻻﻣﺎم اﻻﺟﻞ اﻻﻓﻀﻞ اﻟﻌﻼﻣـﮥ ﻣﻠﮏ اﻟﻤﻔﺴـﺮﯾﻦ‪ ،‬ﺷـﯿﺦ اﻟﻌﺮب و اﻟﻌﺠﻢ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺮازي رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﻔﺎ ﻋﻨﻪ‪ :‬ﺳﺄﻟﻨﯽ ﺑﻌﺾ‬‫اﺧﻮاﻧﯽ ﻣﻦ ]‪ [1‬ﺑﺪر اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ رﺿﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻐﺰي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(984‬‬‫]‪ [2‬زﮐﺮﯾﺎ اﻻﻧﺼﺎري‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻘﺎﻫﺮي اﻻزﻫﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(926‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻌﺮاﻗﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﮑﺮدي اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(806‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪159 :‬‬‫ﻃﻠﺒﮥ اﻟﻌﻠﻢ و ﺣﻤﻠﮥ اﻟﻘﺮآن اﻟﻌﻈﯿﻢ أن اﺟﻤﻊ ﻟﻬﻢ ﺗﻔﺴـﯿﺮ »ﻏﺮاﺋﺐ اﻟﻘﺮآن« ﺟﻤﻌﺎ ﯾﺸﺘﻤﻞ ﻋﻠﯽ ﺣﺴﻦ اﻟﺘﺮﺗﯿﺐ و ﺳﻬﻮﻟﺘﻪ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ اﺳﺘﯿﻌﺎب ﮐﻞ‬‫اﻻﻟﻔﺎظ اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ اﻟﺘﯽ ﻓﯽ اﻟﮑﺘﺎب اﻟﻌﺰﯾﺰ‪ ،‬و ﯾﻌﺮي ﻋﻦ ﺗﮑﺮار ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻻﻟﻔﺎظ و اﻋﺎدﺗﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺎﺟﺒﺘﻬﻢ اﻟﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﺟﻤﻌﺖ ﻫﺬا اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ‪ ،‬ﻣﺘﻤﯿﺰا‬‫ﻋﻦ ﮐﻞ ﻣﺎ ﺻـﻨﻒ ﻓﯽ ﻫـﺬا اﻟﻔﻦ ﺑﻬـﺬه اﻟﻔﻮاﺋﺪ اﻟﺜﻠﺚ و ﺟﻤﯿﻊ ﻣﺎ أودﻋﺘﻪ ﻓﯿﻪ اﻧﻤﺎ ﻧﻘﻠﺘﻪ ﻋﻦ اﻻﺋﻤﮥ اﻟﻤﺠﻤﻊ ﻋﻠﯽ دراﯾﺘﻬﻢ و ﺻـﺤﮥ رواﯾﺘﻬﻢ‪،‬‬‫ﮐﺎﻟﺰﺟﺎج‪ ،‬و اﻟﻔﺮاء‪ ،‬و اﻻزﻫﺮي ]‪ ،[1‬و اﻟﺰﻣﺨﺸﺮي‪ ،‬و اﻟﻌﺰﯾﺰي ]‪ ،[2‬و اﻟﻬﺮوي ]‪ ،[3‬و ﻣﻦ ﺷﺎﺑﻬﻬﻢ‪ ،‬و ﺿﻤﻨﺖ ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻟﻤﻮاﺿﻊ اﻟﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ‬‫اﻟﻠﻐﮥ ﺷﯿﺌﺎ ﻣﻦ ﻓﻮاﺋﺪ اﻻﻋﺮاب و اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻟﺌﻼ ﯾﮑﻮن ﺣﺎﻓﻈﻪ ﺟﺎﻣﺪا ﻋﻠﯽ ﻣﺠﺮد اﻻﻟﻔﺎظ[‪.‬‬‫و ﻣﺼﻄﻔﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺴﻄﻨﻄﯿﻨﯽ در »ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن« در ذﮐﺮ ﻣﺼﻨﻔﯿﻦ »ﻏﺮﯾﺐ اﻟﻘﺮآن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و أﺑـﻮ ﻋﻤﺮو اﻟﺰاﻫـﺪ اﻻﻣـﺎم زﯾـﻦ اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻘـﺎدر اﻟﺮازي ﺻـﺎﺣﺐ »ﻣﺨﺘـﺎر اﻟﺼـﺤﺎح« أوﻟﻪ اﻟﺤﻤـﺪ ﻟّﻠﻪ ﺑﺠﻤﯿﻊ‬‫ﻣﺤﺎﻣﺪه‪ -‬اﻟﺦ‪ -‬ذﮐﺮ ﻓﯿﻪ أن ﻃﻠﺒﮥ اﻟﻌﻠﻢ و ﺣﻤﻠﮥ اﻟﻘﺮآن ﺳﺄﻟﻮه أن ﯾﺠﻤﻊ ﻟﻬﻢ ﺗﻔﺴـﯿﺮ »ﻏﺮﯾﺐ اﻟﻘﺮآن«‪ ،‬ﻓﺄﺟﺎب و رﺗﺐ ﺗﺮﺗﯿﺐ اﻟﺠﻮﻫﺮي ﺿﻢ‬‫ﻓﯿﻪ ﺷﯿﺌﺎ ﻣﻦ اﻻﻋﺮاب و اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﻓﺮغ ﻣﻦ ﺗﻌﻠﯿﻘﻪ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺳﺘﯿﻦ و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ[ ]‪.[4‬‬‫ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾـﺪ‪] :‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟـﺬي ﻫﻮ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺸـﯽء‪ ،‬و ﻣﻨﻪ ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ [1] :‬اﻻزﻫﺮي‪ :‬ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻻزﻫﺮ ﺑﻦ ﻃﻠﺤـﮥ ﺑﻦ ﻧﻮح اﻟﻠﻐﻮي‬‫اﻻدﯾﺐ اﻟﻬﺮوي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(370‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻌﺰﯾﺰي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺰﯾﺰ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(330‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻬﺮوي‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺒﺎﺷﺎﻧﯽ أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻐﺮﯾﺒﯿﻦ« ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(401‬‬‫]‪ [4‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪.2/1208‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪160 :‬‬‫»َﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 106‬از ‪206‬‬‫]‪ ،[1‬أي ﻫﯽ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻓﯽ اﻟﻠﻐﮥ ﻋﻠﯽ ﺛﻤﺎﻧﯿﮥ أوﺟﻪ‪:‬‬‫اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻌﻢ‪ ،‬و اﻟﻨﺎﺻﺮ‪ ،‬و اﻟﺠﺎر‪ ،‬و اﻟﺤﻠﯿﻒ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬اﻟﻌﻘﯿﺪ‪ ،‬و اﻟﺼﻬﺮ‪ ،‬و اﻻوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺸﯽء[‪.‬‬‫و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻘـﺎدر »ﻣﺨﺘﺼـﺮ ﺻـﺤﺎح« ﻫﻢ ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﮐﺮده‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺸـﻬﻮر و ﻣﺘـﺪاول اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ذﮐﺮ اﺟﻤﺎﻟﯽ آن‪ ،‬از‬‫ﻋﺒﺎرت »ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن« ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﺘﻔﺼﯿﻞ آن را در »ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن« در ﺟﺎي دﯾﮕﺮ ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در ذﮐﺮ »ﺻﺤﺎح ﺟﻮﻫﺮي«‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬‫]و اﺧﺘﺼـﺮه اﻟﺸـﯿﺦ اﻻﻣﺎم ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر اﻟﺮازي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻌﺪ ﺳﻨﮥ‪ ،‬و ﺳﻤﺎه »ﻣﺨﺘﺎر اﻟﺼﺤﺎح« و اﻗﺘﺼﺮ ﻓﯿﻪ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻻ ﺑﺪ‬‫ﻣﻨﻪ ﻓﯽ اﻻﺳـﺘﻌﻤﺎل و ﺿﻢ إﻟﯿﻪ ﮐﺜﯿﺮا ﻣﻦ »ﺗﻬـﺬﯾﺐ« اﻻـزﻫﺮي و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﺻـﺪر ﻓﻮاﺋـﺪه ﺑﻘﻠﺖ‪ ،‬و ﮐـﻞ ﻣﺎ اﻫﻤﻠﻪ اﻟﺠﻮﻫﺮي ﻣﻦ اﻻوزان ذﮐﺮه‬‫ﺑـﺎﻟﻨﺺ ﻋﻠﯽ ﺣﺮﮐﺎﺗﻪ‪ ،‬أو ﺑﺮده اﻟﯽ واﺣـﺪ ﻣﻦ اﻻوزان اﻟﻌﺸـﺮﯾﻦ اﻟﺘﯽ ذﮐﺮﻫﺎ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﺸـﻬﻮر ﻣﺘـﺪاول ﺑﯿﻦ اﻟﻨﺎس‪ ،‬أوﻟﻪ اﻟﺤﻤـﺪ ﻟّﻠﻪ‬‫ﺑﺠﻤﯿﻊ اﻟﻤﺤﺎﻣﺪ ﻋﻠﯽ ﺟﻤﯿﻊ اﻟﻨﻌﻢ‪ -‬اﻟﺦ‪ -‬و ﻓﯽ آﺧﺮه واﻓﻖ ﻓﺮاﻏﻪ ﻋﺸﯿﮥ ﯾﻮم اﻟﺨﻤﯿﺲ ﻏﺮة ﺷﻬﺮ رﻣﻀﺎن ﺳﻨﮥ ﺳﺘﯿﻦ و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ[ ]‪[2‬‬‫‪» -28‬ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺨﺠﻨﺪي«‬‫اﻣـﺎ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺟﻼل اﻟـﺪﯾﻦ أﺣﻤـﺪ اﻟﺨﺠﻨـﺪي‪ ،‬ﺑﻤﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ ﺷـﻬﺎب اﻟـﺪﯾﻦ أﺣﻤـﺪ در »ﺗﻮﺿـﯿﺢ اﻟـﺪﻻﺋﻞ ﻋﻠﯽ ﺗﺮﺟﯿﺢ‬‫اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ« ]‪ [1‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫]‪ [2‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪.2/1073‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪161 :‬‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬‫]ﻗﺎل اﻟﺸﯿﺦ اﻻﻣﺎم ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺨﺠﻨﺪي ﻗﺪس ﺳﺮه‪ :‬اﻟﻤﻮﻟﯽ ﯾﻄﻠﻖ ﻋﻠﯽ ﻣﻌﺎن ﻣﻨﻬﺎ‪ :‬اﻟﻨﺎﺻﺮ‪ ،‬و ﻣﻨﻬﺎ‪ :‬اﻟﺠﺎر ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﻤﺠﯿﺮ ﻻ اﻟﻤﺠﺎر‪،‬‬‫و ﻣﻨﻬﺎ‪ :‬اﻟﺴﯿﺪ اﻟﻤﻄﺎع‪ ،‬و ﻣﻨﻬﺎ‪ :‬اﻻوﻟﯽ »ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ«‬‫أي أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ‪.‬‬
‫و ﺟﻼـﻟﺖ و ﻋﻈﻤﺖ و اﻣـﺎﻣﺖ ﺧﺠﻨـﺪي‪ ،‬اﮔﺮ ﭼﻪ از ﻫﻤﯿﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻟﯿﮑﻦ در ﻣﺎ ﺑﻌـﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬دﯾﮕﺮ ﻓﻀﺎﺋﻞ زاﻫﺮه‪ ،‬و‬‫ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺑﺎﻫﺮه او ﻫﻢ ﺑﮕﻮش ﺗﻮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺧﻮرد‪ ،‬ﻓﮑﻦ ﻣﻦ اﻟﻤﺘﺮﺑﺼﯿﻦ‬‫‪» -29‬ﺣﺎﻓﻆ اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻨﺴﻔﯽ«‬‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺣﺎﻓﻆ اﻟـﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻨﺴـﻔﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در ﺗﻔﺴـﯿﺮ »ﻣﺪارك اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ و ﺣﻘﺎﺋﻖ اﻟﺘﺄوﯾﻞ« ﮐﻪ ﻣﺼـﻄﻔﯽ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺴﻄﻨﻄﯿﻨﯽ در »ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن« در ذﮐﺮ آن ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »ﻣـﺪارك ﻟا ﺘﻨﺰﯾﻞ و ﺣﻘﺎﺋﻖ اﻟﺘﺄوﯾﻞ« ﻟﻼﻣﺎم ﺣﺎﻓﻆ اﻟـﺪﯾﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﻟﻨﺴـﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ اﺣﺪي و ﺳـﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻋﺸـﺮة و‬‫ﺳﺒﻌﻤﺎﺋـﮥ‪ ،‬أوﻟﻪ اﻟﺤﻤـﺪ ﻟﻠّﻪ اﻟﻤﺘﻔﺮد ﺑـﺬاﺗﻪ ﻋﻦ اﺷﺎرة اﻻوﻫﺎم‪ -‬اﻟـﺦ‪ -‬و ﻫﻮ ﮐﺘﺎب »وﺳﻂ ﻓﯽ اﻟﺘﺄوﯾﻼت« ﺟﺎﻣﻊ ﻟﻮﺟﻮه اﻻﻋﺮاب و اﻟﻘﺮاءات‪،‬‬‫ﻣﺘﻀﻤﻦ ﻟﺪﻗﺎﺋﻖ ﻋﻠﻢ اﻟﺒﺪﯾﻊ و اﻻﺷﺎرات‪ ،‬ﻣﻮﺷﺢ ﺑﺄﻗﺎوﯾﻞ اﻫﻞ اﻟﺴﻨﮥ و اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ‪ ،‬ﺧﺎل ﻋﻦ أﺑﺎﻃﯿﻞ اﻫﻞ اﻟﺒﺪع و اﻟﻀﻼﻟﮥ‪ ،‬ﻟﯿﺲ ﺑﺎﻟﻄﻮﯾﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪162 :‬‬‫اﻟﻤﻤﻞ‪ ،‬و ﻻ ﺑﺎﻟﻘﺼﯿﺮ اﻟﻤﺨﻞ ]‪ [1‬ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ِ] :‬ﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ ،[2‬ﻫﯽ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﺣﻘﯿﻘﮥ ﻣﻮﻻﮐﻢ ﻣﺤﺮاﮐﻢ‪ ،‬أي ﻣﮑﺎﻧﮑﻢ اﻟﺬي ﯾﻘﺎل ﻓﯿﻪ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ]‪.[3‬‬‫و ﻧﺴـﻔﯽ از اﮐﺎﺑﺮ و اﺟﻠﻪ ﻣﺸﺎﯾﺦ ﻋﺎﻟﯽ ﻣﺂﺛﺮ‪ ،‬و اﻓﺎﺧﻢ اﺳﺎﻃﯿﻦ و اﻻ ﻣﻔﺎﺧﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺪح و ﺛﻨﺎي ﺗﻔﺴـﯿﺮ او ﮐﻪ ﺑﺮ زﺑﺎن ﭼﻠﭙﯽ ﺷﻨﯿﺪي‪ ،‬ﺑﻌﻀﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 107‬از ‪206‬‬‫از ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺟﻤﯿﻠﻪ او ﻫﻢ اﺳﺘﻤﺎع ﺑﺎﯾﺪ ﻧﻤﻮد‪.‬‬‫ﺷﯿﺦ ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﻨﻔﯽ در »ﺟﻮاﻫﺮ ﻣﻀﯿﺌﻪ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻨﻔﯿﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺣﺎﻓـﻆ اﻟـﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﺒﺮﮐـﺎت اﻟﻨﺴـﻔﯽ‪ ،‬اﺣـﺪ اﻟﺰﻫـﺎد اﻟﻤﺘـﺄﺧﺮﯾﻦ‪ ،‬ﺻـﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼـﺎﻧﯿﻒ اﻟﻤﻔﯿـﺪة ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ و‬‫اﻻـﺻﻮل‪ ،‬و ﻟﻪ »اﻟﻤﺴﺘﺼـﻔﯽ« ﻓﯽ ﺷـﺮح اﻟﻤﻨﻈﻮﻣﻪ‪ ،‬و ﻟﻪ ﺷـﺮح اﻟﻨﺎﻓﻊ ﺳـﻤﺎه »ﺑﺎﻟﻤﻨﺎﻓﻊ«‪ ،‬و ﻟﻪ »اﻟﮑﺎﻓﯽ« ﻓﯽ ﺷـﺮح اﻟﻮاﻓﯽ‪ ،‬و »اﻟﻮاﻓﯽ« ﺗﺼـﻨﯿﻔﻪ‬‫اﯾﻀﺎ‪ ،‬و ﻟﻪ »ﮐﻨﺰ اﻟـﺪﻗﺎﺋﻖ«‪ ،‬و ﻟﻪ »اﻟﻤﻨﺎر« ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬و ﻟﻪ »اﻟﻌﻤـﺪة« ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟـﺪﯾﻦ‪ ،‬ﺗﻔﻘﻪ ﻋﻠﯽ ﺷـﻤﺲ اﻻﺋﻤـﮥ اﻟﮑﺮدري ]‪ ،[4‬روي‬‫»اﻟﺰﯾﺎدات« ]‪ [5‬ﻋﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻌﺘﺎﺑﯽ ]‪ ،[6‬ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ اﻟﺼﻐﻨﺎﻗﯽ ]‪.[8] [7‬‬‫و ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﮑﻔﻮي در »ﮐﺘﺎﺋﺐ أﻋﻼم« ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪.2/1640‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫]‪ [3‬ﻣﺪارك اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ ج ‪.4/226‬‬‫]‪ [4‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺴﺘﺎر ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺷﻤﺲ اﻻﺋﻤﮥ اﻟﮑﺮدري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﺨﺎري ﺳﻨﮥ )‪.(642‬‬‫]‪ [5‬اﻟﺰﯾﺎدات ﮐﺘﺎب ﻓﯽ ﻓﺮوع اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ ﻟﻤﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(189‬‬‫]‪ [6‬اﻟﻌﺘﺎﺑﯽ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(586‬‬‫]‪ [7‬اﻟﺼﻐﻨﺎﻗﯽ‪ :‬اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺤﻠﺐ ﺳﻨﮥ )‪.(711‬‬‫]‪ [8‬اﻟﺠﻮاﻫﺮ ﻟا ﻤﻀﯿﺌﮥ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ ج ‪.1/270‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪163 :‬‬‫]ﻋﻠﻢ اﻟﻬـﺪي ﻋﻼﻣـﮥ اﻟﻮري‪ ،‬ﻣﻔﺘﯽ اﻟـﺪﻫﺮ‪ ،‬ﻗـﺪوة ﻣـﺎوراء اﻟﻨﻬﺮ‪ ،‬أﺑﻮ اﻟﺒﺮﮐﺎت‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ اﻟﻤﻠـﮥ و اﻟـﺪﯾﻦ‪ ،‬ﻧﺎﺻـﺮ اﻻﺳـﻼم و اﻟﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬ﻧﺎﺻـﺢ‬‫اﻟﻤﻠﻮك و اﻟﺴـﻼﻃﯿﻦ‪ ،‬ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد اﻟﻨﺴـﻔﯽ ﻧﺴـﺒﮥ اﻟﯽ ﻣﺪﯾﻨـﮥ ﻧﺴﻒ ﻣﻦ ﺑﻼد اﻟﺴـﻔﺪ‪ ،‬ﻓﯽ ﺑﻼد ﻣﺎوراء اﻟﻨﻬﺮ‪ ،‬ﻗﺮﯾﺐ ﻣﻦ‬‫ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ‪.‬‬‫و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺧﯿﺎر اﻻرض ارﺑﻊ‪ :‬ﺳـﻐﺪ ﺳـﻤﺮﻗﻨﺪ‪ ،‬و ﻏﻮﻃﮥ اﻟﺸﺎم‪ ،‬و ﺟﺰﯾﺮة ﻋﺒﺎدان‪ ،‬و ﺷﺬ ﻋﻨﯽ اﻟﺮاﺑﻊ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻧﺴﻒ )ﺑﮑﺴـﺮ اﻟﺴـﯿﻦ( و ﻓﯽ اﻟﻨﺴـﺒﮥ‬‫ﺑﻔﺘﺢ ﮐﻤﺎ ﯾﻘﺎل ﻓﯽ ﻧﺴـﺒﮥ ﺻﺪف‪ :‬ﺻﺪﻓﯽ )ﺑﺎﻟﻔﺘﺢ(‪ ،‬ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ ﮐﺎﻣﻼ‪ ،‬ﻋﺪﯾﻢ اﻟﻨﻈﯿﺮ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬و رأﺳﺎ ﻓﻘﯿﺪ اﻟﻤﺜﻞ ﻓﯽ اﻻﺻﻮل و اﻟﻔﺮوع ﻓﯽ‬‫أواﻧﻪ‪ ،‬ﺑﺎرﻋﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻣﻌﺎﻧﯿﻪ‪ ،‬ﻣﺎﻫﺮا ﻓﯽ ﻓﻨﻮن اﻻدب و ﻣﺒﺎﻧﯿﻪ‪ ،‬و ﻟﻪ ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺳـﻨﯿﮥ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻮم اﻟﻨﻘﻠﯿﮥ‪ ،‬و ﻣﻘﺎﻻت ﺑﻬﯿﮥ ﻓﯽ اﻟﻔﻨﻮن اﻟﻌﻘﻠﯿﮥ‪،‬‬‫و ﻟﻪ اﻟﺘﻮﺳﻊ ﻓﯽ اﻟﮑﻼم‪ ،‬و اﻟﻔﺼﺎﺣـﮥ ﻓﯽ اﻟﺠﺪل و اﻟﺨﺼﺎم‪ ،‬ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﻣﺮﺗﻔﻊ اﻟﻤﮑﺎن ﺑﺪاﺋﻌﻪ ﺗﺠﻞ ﻋﻦ اﻟﺒﯿﺎن‪ ،‬ﻟﺴﺎن اﻟﻌﺼـﺮ‪ ،‬ﻓﯿﺎض اﻟﺒﻨﺎن‪،‬‬‫ﻓﺮﯾﺪ ﻣﺎﻟﻪ ﻓﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺒﺎر‪ ،‬ﻟﻪ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻮم آﺛﺎر ﻣﺎ ﻟﯿﺲ ﻟﻐﯿﺮه ﻣﻦ اﻫﻞ ﻋﺼﺮه‪ ،‬اﺧﺬ اﻟﻌﻠﻮم ﻣﻦ اﻓﻮاه اﻟﺮﺟﺎل ﺣﺘﯽ ﺻﺎر ﻣﻀﺮب اﻻﻣﺜﺎل ‪...‬‬‫اﻟﯽ ان ﻗﺎل‪ :‬و ﻟﻪ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﻣﻌﺘﺒﺮة ﻣﺸﻬﻮرة ﻣﻔﯿﺪة ﻓﯽ اﻟﻔﺮوع و اﻻﺻﻮل ﻣﻨﻬﺎ‪:‬‬‫»اﻟﻮاﻓﯽ« و ﻫﻮ ﻣﺘﻦ ﻓﯽ اﻟﻔﺮوع‪ ،‬و »اﻟﮑﺎﻓﯽ« ﺷـﺮح »اﻟﻮاﻓﯽ«‪ ،‬و »ﮐﻨﺰ اﻟﺪﻗﺎﺋﻖ« و ﻫﻮ ﻣﺘﻦ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬و »اﻟﻤﺴﺘﺼـﻔﯽ« ﻓﯽ ﺷـﺮح »اﻟﻤﻨﻈﻮﻣﮥ«‪ ،‬و‬‫»اﻟﻤﺴﺘﻘﺼـﯽ« ﻓﯽ ﺷـﺮح »اﻟﻤﻨـﺎر« ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬و »اﻟﻌﻤـﺪة« ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟـﺪﯾﻦ‪ ،‬و »اﻟﮑﺸﻒ« ﻓﯽ ﺷـﺮح »اﻟﻤﻨـﺎر«‪ ،‬و »اﻻﻋﺘﻤﺎد« ﻓﯽ ﺷـﺮح‬‫»اﻟﻌﻤﺪة«[‬‫‪» -30‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻔﺎرﺳﯽ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ«‬‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻔﺎرﺳﯽ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪164 :‬‬‫ﭘﺲ در »ﮐﺸﻒ ﮐﺸﺎف« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﻮﻟﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 108‬از ‪206‬‬‫ﻓﻐﺪت ﮐﻼ ﻟا ﻔﺮﺟﯿﻦ ﺗﺤﺴﺐ اﻧﻪ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﺨﺎﻓﮥ ﺧﻠﻔﻬﺎ و أﻣﺎﻣﻬﺎ‬‫ﯾﺼﻒ ﺑﻘﺮة وﺣﺸـﯿﮥ‪ ،‬ﻧﻔﺮت ﻣﻦ ﺗﻮﺟﺲ رﮐﺰ اﻟﺼﺎﺋﺪ ﻓﺰﻋﮥ‪ ،‬ﻻ ﺗﺪري أﻗﺪاﻣﻬﺎ اﻟﺼﺎﺋﺪ أم ﺧﻠﻔﻬﺎ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻓﻐﺪت اﻟﺒﻘﺮة ﮐﻼ ﺟﺎﻧﺒﯿﻬﺎ اﻟﺨﻠﻒ و‬‫اﻻﻣﺎم ﺗﺤﺴﺐ اﻧﻪ أوﻟﯽ و أﺣﺮي ﺑﺄن ﯾﮑﻮن ﻓﯿﻪ اﻟﺨﻮف‪ ،‬و »اﻟﻔﺮج« اﻣﺎ ﺑﻤﻌﻨﯽ ﻣﻮﺿﻊ اﻟﻤﺨﺎﻓﻪ‪ ،‬أي ﮐﻼ اﻟﻤﻮﺿـﻌﯿﻦ اﻟﺬﯾﻦ ﯾﺨﺎف ﻣﻨﻬﻤﺎ ﻓﯽ‬‫اﻟﺠﻤﻠﻪ‪ ،‬او ﺑﻤﻌﻨﯽ ﻣـﺎ ﺑﯿﻦ ﻗﻮاﺋﻢ اﻟﺪاﺑـﮥ‪ ،‬ﻓﻤـﺎ ﺑﯿﻦ اﻟﯿـﺪﯾﻦ ﻓﺮج‪ ،‬و ﻣـﺎ ﺑﯿﻦ اﻟﺮﺟﻠﯿﻦ ﻓﺮج‪ ،‬و ﻫﻮ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﺴـﻌﮥ و اﻻﻧﻔﺮاج‪ ،‬و ﻓﺴـﺮه ﺑﺎﻟﻘـﺪام و‬‫اﻟﺨﻠﻒ ﺗﻮﺳـﻌﺎ‪ ،‬أو ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﺠﺎﻧﺐ و اﻟﻄﺮﯾﻖ‪ ،‬ﻓﻌﻞ ﺑﻤﻌﻨﯽ ﻣﻔﻌﻮل‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﻣﻔﺮوج ﻣﮑﺸﻮف‪ ،‬و اﻟﻀـﻤﯿﺮ ﻓﯽ اﻧﻪ راﺟﻊ اﻟﯽ ﮐﻼ ﺑﺎﻋﺘﺒﺎر ﻟا ﻠﻔﻆ‪ ،‬و‬‫ﺧﻠﻔﻬﺎ و أﻣﺎﻣﻬﺎ اﻣﺎ ﺑﺪل ﻣﻦ ﮐﻼ‪ ،‬و اﻣﺎ ﺧﺒﺮ ﻣﺒﺘﺪأ ﻣﺤﺬوف‪ ،‬أي ﻫﻤﺎ ﺧﻠﻔﻬﺎ و أﻣﺎﻣﻬﺎ‪ ،‬و ﻓﯿﻪ وﺟﻮه أﺧﺮ ﻻ ﺗﺨﻠﻮ ﻋﻦ ﺿﻌﻒ ﻣﻌﻨﯽ أو ﻟﻔﻈﺎ[‪.‬‬‫و ﻋﻤﺮ ﻗﺰوﯾﻨﯽ از اﺟﻠﻪ اﻋﻼم و اﮐﺎﺑﺮ ﻓﺨﺎم اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺼﻄﻔﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺴﻄﻨﻄﯿﻨﯽ در »ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ﻋﻦ اﺳﺎﻣﯽ اﻟﮑﺘﺐ و اﻟﻔﻨﻮن« ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ ﺑﻌﺾ ﺣﻮاﺷﯽ »ﮐﺸﺎف« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻣﻤﻦ ﮐﺘﺐ أﯾﻀﺎ‪ ،‬ﻏﯿﺮ ﻣﺎ ذﮐﺮه اﻟﺴـﯿﻮﻃﯽ‪ ،‬اﻻﻣﺎم اﻟﻌﻼﻣﮥ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻔﺎرﺳﯽ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ ﺣﺎﺷﯿﮥ ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺪ ﺳﻤﺎﻫﺎ »اﻟﮑﺸﻒ«‪ ،‬و‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﺳـﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬أوﻟﻬﺎ اﻟﺤﻤـﺪ ﻟّﻠﻪ اﻟﺬي أﻧﺎر اﻷﻋﯿﺎن ﺑﻨﻮر اﻟﻮﺟﻮد‪ -‬اﻟﺦ‪ -‬ذﮐﺮ اﻧﻪ اﺷﺎر اﻟﯽ ﺗﺄﻟﯿﻔﻬﺎ ﻣﻦ أﻣﺮه ﻣﻄﺎع‪،‬‬‫ﻓﺸـﺮع و ﮐﺘﺐ ﻓﯿﻬـﺎ ﻣـﺎ ﺗﻠﻘﻔﻪ ﻣﻦ اﻻﺋﻤـﮥ اﻟﻤﺎﺿـﯿﻦ‪ ،‬أو اﺳـﺘﻨﺒﻄﻪ ﺑﻤﯿـﺎﻣﻦ اﻧﻮارﻫﻢ و ﻟﯿﺲ ﻓﯿﻪ اﻟﺘﺴـﻤﯿﮥ‪ ،‬و اﻧﻤـﺎ ﻗـﺎل‪ :‬أﺷﺎر اﻟﯽ أن اﺣﺮر ﻓﯽ‬‫»اﻟﮑﺸﻒ« ﻋﻦ ﻣﺸﮑﻼت »اﻟﮑﺸﺎف«[ ]‪ [1] .[1‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪2/1480‬‬‫‪» -31‬اﺑﻦ اﻟﺼﺒﺎغ«‬‫اﻣﺎ ذﮐﺮ ﺷﯿﺦ ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﺼﺒﺎغ اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ‪ ،‬ﻣﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در »ﻓﺼﻮل ﻣﻬﻤﻪ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻻﺋﻤﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻗـﺎل اﻟﻌﻠﻤـﺎء‪ :‬ﻟﻔﻈـﮥ اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻣﺴـﺘﻌﻤﻠﮥ ﺑﺎزاء ﻣﻌﺎن ﻣﺘﻌـﺪدة‪ ،‬و ﻗـﺪ ورد اﻟﻘﺮآن اﻟﻌﻈﯿﻢ ﺑﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺘﺎرة ﺗﮑﻮن ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻓﯽ ﺣﻖ‬‫اﻟﻤﻨﺎﻓﻘﯿﻦ‪َ :‬ﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ [1‬ﻣﻌﻨﺎه أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ‪ -‬اﻟﺦ‪.‬‬‫و اﺑﻦ اﻟﺼـﺒﺎغ از اﮐﺎﺑﺮ ﻋﻠﻤﺎي ﻣﺎﻟﮑﯿﻪ‪ ،‬و اﺟﻠﻪ ﻓﻘﻬﺎي ذوي اﻟﻤﺮاﺗﺐ اﻟﺴﻨﯿﻪ و اﻟﻤﻨﺎﺻﺐ اﻟﻌﻠﯿﮥ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻋﺘﻤﺎد و اﺷﺘﻬﺎر او از اﻓﺎدات اﻋﻼم‬‫ﮐﺒﺎر‪ ،‬در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺴﺘﻌﺎن ﺧﻮاﻫﯽ درﯾﺎﻓﺖ‬‫‪» -31‬ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻤﺤﻠﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ«‬‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻤﺤﻠﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﻣﺨﺘﺼـﺮ ﺧﻮد ﮐﻪ اول آن را ﺳﯿﻮﻃﯽ ﻧﻮﺷﺘﻪ‪ ،‬و‬‫ﻣﺠﻤﻮع ﻣﺸﻬﻮر اﺳﺖ ﺑﻪ »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺟﻼﻟﯿﻦ« ﮔﻔﺘﻪ‪َ] :‬ﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ [2‬أوﻟﯽ ]‪ [1‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪166 :‬‬‫ﺑﮑﻢ ]‪ -[1‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺟﻼﻟﯿﻦ« از ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ ﺗﻔﺎﺳﯿﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و در اﺟﺎزات اﮐﺎﺑﺮ ﻋﻠﻤﺎء داﺧﻞ‪.‬‬‫ﺗﺎج اﻟﺪﯾﻦ دﻫﺎن در »ﮐﻔﺎﯾﮥ اﻟﻤﺘﻄﻠﻊ« ﮐﻪ در ذﮐﺮ ﻣﺮوﯾﺎت ﺷﯿﺦ ﺣﺴﻦ ﻋﺠﯿﻤﯽ ﻧﻮﺷﺘﻪ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ اﻟﻤﻌﺮوف »ﺑﺎﻟﺠﻼـﻟﯿﻦ« ﻟﻠﻌﻼـﻣﺘﯿﻦ اﻻﻣﺎم اﻟﻤﺤﻘﻖ ﺟﻼل اﻟـﺪﯾﻦ أﺑﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻤﺤﻠﯽ اﻻﺧﺒﺎري‪ ،‬و‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻌﻤـﺪة ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺴـﯿﻮﻃﯽ‪ :‬و »اﻟﺪر اﻟﻤﻨﺜﻮر ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ ﺑﺎﻟﻤﺄﺛﻮر« ﻟﻠﺤﺎﻓﻆ اﻟﺴـﯿﻮﻃﯽ‪ ،‬و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 109‬از ‪206‬‬‫ﻗﺪ ﺷـﺮح اﻟﺠﻼل اﻟﻤﺤﻠﯽ ﻣﻦ ﺳﻮرة ﻣﺮﯾﻢ اﻟﯽ آﺧﺮ اﻟﮑﺘﺎب اﻟﻌﺰﯾﺰ‪ ،‬ﺛﻢ ﺷـﺮع ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ اﻟﻨﺼﻒ اﻻول‪ ،‬ﻓﻤﺎت ﺑﻌﺪ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ اﻟﻔﺎﺗﺤﮥ‪ ،‬ﻓﺄﺗﻤﻪ‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ ﻣﻦ أول ﺳﻮرة اﻟﺒﻘﺮة اﻟﯽ آﺧﺮ ﺳﻮرة اﻟﮑﻬﻒ‪.‬‬‫أﺧﺒﺮ ]‪ [2‬ﺑﻬﺎ ﻋﻦ اﻟﺸـﯿﺦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻼء اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺒﺎﺑﻠﯽ ]‪ [3‬ﺳـﻤﺎﻋﺎ‪ ،‬ﺑﻘﺮاءة ﺷـﯿﺨﻪ أﺑﯽ ﻣﻬﺪي ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺜﻌﺎﻟﺒﯽ اﻟﺠﻌﻔﺮي ﻟا ﻤﻐﺮﺑﯽ‬‫]‪ [4‬ﻣﻦ اول ﺳﻮرة اﻟﺒﻘﺮة اﻟﯽ »اﻟﻤﻔﻠﺤﻮن« ﻣﻦ ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﺠﻼل اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ‪ ،‬و ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﻔﺎﺗﺤﮥ ﻣﻦ ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﺠﻼل اﻟﻤﺤﻠﯽ و إﺟﺎزة ﻟﺴﺎﺋﺮه‪.‬‬‫و »ﺑﺎﻟﺪر اﻟﻤﻨﺜﻮر« ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻨﺠﺎ ﺳﺎﻟﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺴﻨﻬﻮري ]‪ ،[5‬ﻋﻦ اﻟﺸﻤﺲ ]‪ [1‬ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﺠﻼﻟﯿﻦ‪.716 :‬‬‫]‪ [2‬ﻓﺎﻋﻞ اﺧﺒﺮ ﮐﻤﺎ ﺳﺒﻖ ﻫﻮ اﻟﺸﯿﺦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻌﺠﯿﻤﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(1113‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺒﺎﺑﻠﯽ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻼء اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻘﺎﻫﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1077‬‬‫]‪ [4‬ﻋﯿﺴﯽ اﻟﻤﻐﺮﺑﯽ‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻬﺎﺷﻤﯽ اﻟﺠﻌﻔﺮي اﻟﺜﻌﺎﻟﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻤﮑﮥ ﺳﻨﮥ )‪.(1080‬‬‫]‪ [5‬اﻟﺴﻨﻬﻮري‪ :‬ﺳﺎﻟﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺰ اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻧﺎﺻﺮ اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻨﺠﺎ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1015‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪167 :‬‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻌﻠﻘﻤﯽ ]‪ ،[1‬ﻋﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺴـﯿﻮﻃﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﺷـﯿﺨﻪ اﻟﺠﻼل أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻤﺤﻠﯽ ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮه‪ ،‬و ﻋﻦ‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ ﻓﯽ ﺗﮑﻤﻠﺘﻪ‪ ،‬و ﻓﯽ »اﻟﺪر اﻟﻤﻨﺜﻮر«‪.‬‬‫ح و أﺧﺒﺮ ﺑﻬﻤﺎ ﻋﻦ اﻻﻣﺎم ﺻـﻔﯽ اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻘﺸﺎﺷﯽ ]‪ [2‬اﻟﻤﺪﻧﯽ‪ ،‬و ﻣﻔﺘﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﮥ ﺑﻤﮑﮥ اﻟﻤﺸـﺮﻓﮥ اﻟﺸﯿﺦ اﻟﻤﻌﻤﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ‬‫ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺰﻣﺰﻣﯽ ]‪ ،[3‬ﺑﺮواﯾﮥ اﻻول ﻋﻦ اﻟﺸﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﺸﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺑﻦ ﻓﻬﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻤﻪ اﻟﺮﺣﻠﮥ اﻟﺴﻨﺪ اﻟﺸﯿﺦ ﻣﺤﻤﺪ ﺟﺎر اﻟﱠﻠﻪ‬‫]‪ [4‬ﺑﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻓﻬﺪ‪.‬‬‫و رواﯾﮥ اﻟﺜﺎﻧﯽ ﻋﻦ ﺟﺪه ﻻﻣﻪ اﻟﻌﻼﻣﮥ ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻬﯿﺘﻤﯽ ]‪ [5‬اﻟﻤﮑﯽ‪.‬‬‫ﻗـﺎل ﻫﻮ و ﺟﺎر اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻓﻬـﺪ‪ :‬أﻧﺎ ﻗﺎﺿـﯽ اﻟﻘﻀﺎة ﺑﺮﻫﺎن اﻟـﺪﯾﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﺮﯾﻒ ]‪ ،[6‬ﻋﻦ اﻟﻌﻼﻣﺘﯿﻦ اﻻﻣﺎم ﺟﻼل اﻟـﺪﯾﻦ‬‫اﻟﻤﺤﻠﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺎﻓـﻆ ﺟﻼـل اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﺴـﯿﻮﻃﯽ ﺑﻬﺎ ﻟﻬﻤﺎ[‪ [1] .‬اﻟﻌﻠﻘﻤﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺷـﻤﺲ اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﻘـﺎﻫﺮي ﻟا ﺸـﺎﻓﻌﯽ‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(963‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻘﺸﺎﺷﯽ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ اﻟﺪﺟﺎﻧﯽ اﻟﺤﺴﯿﻨﯽ اﻻﻧﺼﺎري اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﯿﻤﻨﯽ اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(1071‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺰﻣﺰﻣﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﺒﯿﻀﺎوي اﻟﺸﯿﺮازي اﻟﻤﮑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1072‬‬‫]‪ [4‬ﺟﺎر اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻤﮑﯽ‪ ،‬اﺑﻦ ﻓﻬﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(954‬‬‫]‪ [5‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻬﯿﺘﻤﯽ‪ :‬ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(974‬‬‫]‪ [6‬اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﺮﯾﻒ‪ :‬إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﯾﻮب اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(932‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪168 :‬‬‫و ﻣﺤﺎﻣﺪ ﺟﻤﯿﻠﻪ‪ ،‬و ﻣﻨﺎﻗﺐ أﺻﯿﻠﻪ‪ ،‬و ﻣﻔﺎﺧﺮ ﺟﻠﯿﻠﻪ ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻠﯽ‪ ،‬ﺣﺎﺟﺖ ﺗﺠﻠﯿﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻪ ﻧﺪارد‪.‬‬‫ﺷﻤﺲ اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺳـﺨﺎوي در ﮐﺘﺎب »ﺿﻮء ﻻ ﻣﻊ ﻻﻫﻞ اﻟﻘﺮن اﻟﺘﺎﺳﻊ« ﮐﻪ ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﺣﺴﻦ ﺗﻮﻓﯿﻘﻪ ﻧﺴـﺨﻪ آن‪ ،‬ﮐﻪ‬‫ﻣﺰﯾﻦ اﺳﺖ ﺑﺨـﻂ ﺳـﺨﺎوي و ﺗﺼـﺤﯿﺢ و اﺟـﺎزه او‪ ،‬و ﺑﻌﺾ اﺣﺒـﺎب ﮐﺮام أﺳـﻌﺪه اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻨﺠـﺢ ﮐﻞ ﻣﺮام‪ ،‬ﺑﺮاي اﯾﻦ ﻣﺴـﺘﻬﺎم‪ ،‬از دﯾﺎر ﻋﺮب‬‫آوردﻧﺪ‪ ،‬ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪:‬‬‫]ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻫﺎﺷﻢ اﻟﺠﻼل أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ اﻟﺸـﻬﺎب أﺑﯽ اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ اﻟﮑﻤﺎل اﻻﻧﺼﺎري‪ ،‬اﻟﻤﺤﻠﯽ‬‫اﻻﺻﻞ‪ ،‬ﻧﺴﺒﮥ ﻟﻠﻤﺤﻠﮥ اﻟﮑﺒﺮي ﻣﻦ اﻟﻐﺮﯾﺒﮥ‪ ،‬اﻟﻘﺎﻫﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬اﻟﻤﺎﺿﯽ أﺑﻮه‪ ،‬وﺟﺪه‪ ،‬و ﯾﻌﺮف ﺑﺎﻟﺠﻼل اﻟﻤﺤﻠﯽ‪.‬‬‫وﻟـﺪ‪ ،‬ﮐﻤﺎ رأﯾﺘﻪ ﺑﺨﻄﻪ‪ ،‬ﻓﯽ ﻣﺴـﺘﻬﻞ ﺷﻮال ﺳـﻨﮥ اﺣـﺪي و ﺗﺴـﻌﯿﻦ و ﺳـﺒﻌﻤﺎﺋﮥ ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة‪ ،‬و ﻧﺸﺄ ﺑﻬﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺮأ اﻟﻘﺮآن و ﮐﺘﺒﺎ‪ ،‬و اﺷـﺘﻐﻞ ﻓﯽ ﻓﻨﻮن‪،‬‬‫ﻓﺄﺧـﺬ اﻟﻔﻘﻪ و اﺻﻮﻟﻪ و اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ ﻋﻦ اﻟﺸـﻤﺲ اﻟﺒﺮﻣﺎوي ]‪ ،[1‬و ﮐـﺎن ﻣﻘﯿﻤﺎ ﺑﺎﻟﺒﯿﺒﺮﺳـﯿﮥ‪ ،‬ﻓﮑﺜﺮ اﻧﺘﻔﺎﻋﻪ ﺑﻪ ﻟـﺬﻟﮏ‪ ،‬و اﻟﻔﻘﻪ أﯾﻀﺎ ﻋﻦ اﻟﺒﯿﺠﻮري‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 110‬از ‪206‬‬‫]‪ ،[2‬و اﻟﺠﻼـل اﻟﺒﻠﻘﯿﻨﯽ ]‪ ،[3‬و اﻟـﻮﻟﯽ اﻟﻌﺮاﻗﯽ ]‪ ،[4‬و اﻻـﺻﻮل أﯾﻀـﺎ ﻋﻦ ]‪ [1‬ﺷـﻤﺲ اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﺒﺮﻣﺎوي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺪاﺋﻢ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‬‫اﻟﻌﺴﻘﻼﻧﯽ اﻟﻘﺎﻫﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(831‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺒﯿﺠﻮري‪ :‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻢ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(825‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺠﻼل اﻟﺒﻠﻘﯿﻨﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ رﺳﻼن اﻟﻘﺎﻫﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(824‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻮﻟﯽ اﻟﻌﺮاﻗﯽ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﮑﺮدي اﻟﻤﺼﺮي وﻟﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻦ اﻟﻌﺮاﻗﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(826‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪169 :‬‬‫اﻟﻌﺰ اﺑﻦ ﺟﻤﺎﻋﮥ ]‪ ،[1‬و اﻟﻨﺤﻮ أﯾﻀﺎ ﻋﻦ اﻟﺸـﻬﺎب اﻟﻌﺠﯿﻤﯽ ]‪ [2‬ﺳﺒﻂ اﺑﻦ ﻫﺸﺎم ]‪ ،[3‬و اﻟﺸﻤﺲ اﻟﺸﻄﻨﻮﻓﯽ ]‪ ،[4‬و اﻟﻔﺮاﺋﺾ و اﻟﺤﺴﺎب ﻋﻦ‬‫ﻧﺎﺻـﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ أﻧﺲ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺤﻨﻔﯽ‪ ،‬و اﻟﻤﻨﻄﻖ و اﻟﺠﺪل و اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ و اﻟﺒﯿﺎن و اﻟﻌﺮوض‪ ،‬و ﮐﺬا اﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺒﺪر اﻻﻗﺼﺮاﺋﯽ ]‪،[5‬‬‫و ﻻزم اﻟﺒﺴﺎﻃﯽ ]‪ [6‬ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ و اﺻﻮل اﻟﺪﯾﻦ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ و اﻧﺘﻔﻊ ﺑﻪ ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬و اﻟﻌﻼء اﻟﺒﺨﺎري ]‪ ،[7‬ﻓﯿﻤﺎ ﮐﺎن ﯾﻘﺮأ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن اﻟﻌﻼء ﯾﺰﯾﺪ‬‫ﻓﯽ ﺗﻌﻈﯿﻤﻪ‪ ،‬ﻟﮑﻮﻧﻪ ﻣﻊ ﻋﻠﻤﻪ ﻻ ﯾﺘﺴﺒﺐ ﺑﺤﯿﺚ ﯾﺠﻠﺴﻪ ﻓﻮق اﻟﮑﻤﺎل اﺑﻦ اﻟﺒﺎرزي ]‪ ،[8‬ﺳﯿﻤﺎ و ﻗﺪ ﺑﻠﻐﻪ اﻧﻪ ﻓﺮق ﻣﺎ ارﺳﻞ ﺑﻪ إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ ﺛﻼﺛﻮن‬‫ﺷﺎﺷﺎ ]‪ [9‬ﻣﻤﺎ ارﺳﻞ ﺑﻪ ﺻﺎﺣﺐ ]‪ [1‬اﺑﻦ ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ :‬ﻋﺰ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(819‬‬‫]‪ [2‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺠﯿﻤﯽ ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(809‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم اﻻﻧﺼﺎري اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ اﻟﻨﺤﻮي ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﻐﻨﯽ« ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(761‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺸﻄﻨﻮﻓﯽ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺣﺮﯾﺰ ﺑﻦ ﻣﻌﻀﺎد اﻟﻠﺨﻤﯽ اﻟﻤﻘﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة ﺳﻨﮥ )‪.(713‬‬‫]‪ [5‬ﺑﺪر اﻟﺪﯾﻦ اﻻﻗﺼﺮاﺋﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(826‬‬‫]‪ [6‬اﻟﺒﺴﺎﻃﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻧﻌﯿﻢ اﻟﻄﺎﺋﯽ اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ ﻗﺎﺿﯽ اﻟﻘﻀﺎة اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(842‬‬‫]‪ [7‬اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﻋﻼء اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺻﺎﺣﺐ »ﻧﺰﻫﮥ اﻟﻨﻈﺮ ﻓﯽ اﻟﻔﺮق ﺑﯿﻦ اﻻﻧﺸﺎء و اﻟﺨﺒﺮ« ﮐﺘﺒﻬﺎ ﺳﻨﮥ )‪.(823‬‬‫]‪ [8‬اﻟﮑﻤﺎل اﺑﻦ اﻟﺒﺎرزي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ أﺑﻮ اﻟﻤﻌﺎﻟﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(856‬‬‫]‪ [9‬ﺷﺎش‪ :‬اﻟﻌﻤﺎﻣﮥ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﻓﯽ ﻫﺎﻣﺶ اﻟﻌﺒﻘﺎت‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪170 :‬‬‫اﻟﻬﻨﺪ اﻟﯽ اﻟﺸـﯿﺦ‪ ،‬و ﺣﻀـﺮ دروس اﻟﻨﻈﺎم اﻟﺼـﯿﺮاﻣﯽ ]‪ [1‬و اﻟﺸـﻤﺲ اﺑﻦ اﻟـﺪﯾﺮي ]‪ ،[2‬و ﻏﯿﺮﻫﻤـﺎ ﻣﻦ اﻟﺤﻨﻔﯿـﮥ‪ ،‬و اﻟﻤﺠـﺪ اﻟﺒﺮﻣﺎوي ]‪ ،[3‬و‬‫اﻟﺸﻤﺲ اﻟﻐﺮاﻗﯽ ]‪ ،[4‬و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ ﻣﻦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﮥ‪ ،‬و اﻟﺸﻬﺎب اﺣﻤﺪ اﻟﻤﻐﺮاوي ]‪ [5‬اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ‪ ،‬ﺑﻞ ﺑﻠﻐﻨﯽ اﻧﻪ ﺣﻀﺮ ﻣﺠﻠﺲ اﻟﮑﻤﺎل اﻟﺪﻣﯿﺮي ]‪ ،[6‬و‬‫اﻟﺸﻬﺎب اﺑﻦ اﻟﻌﻤﺎد ]‪ ،[7‬و اﻟﺒﺪر اﻟﻄﻨﺒﺬي ]‪ ،[8‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬و أﺧﺬ ﻋﻠﻮم اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻦ اﻟﻮﻟﯽ اﻟﻌﺮاﻗﯽ‪ ،‬و ﺷـﯿﺨﻨﺎ ]‪ ،[9‬و ﺑﻪ اﻧﺘﻔﻊ‪ ،‬ﻓﺄﻧﻪ ﻗﺮأ ﻋﻠﯿﻪ‬‫ﺟﻤﯿﻊ ﺷـﺮح »اﻟﻔﯿـﮥ« اﻟﻌﺮاﻗﯽ ﺑﻌـﺪ أن ﮐﺘﺒﻪ ﺑﺨﻄﻪ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ ﻋﺸـﺮة‪ ،‬و اذن ﻟﻪ ﻓﯽ اﻗﺮاﺋﻪ و ﮐﺎن أﺣﺪ ﻃﻠﺒﮥ اﻟﻤﺆﯾﺪﯾﮥ ﻋﻨﺪه‪ ،‬ﺑﻞ ﮐﺎن ﮐﻠﻤﺎ‬‫ﯾﺸﮑﻞ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻏﯿﺮه‪ [1] ،‬اﻟﺼﯿﺮاﻣﯽ ﻧﻈﺎم اﻟﺪﯾﻦ‪ :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﮐﺎن ﻣﻦ أدﺑﺎء اﻟﻘﺮن اﻟﺘﺎﺳﻊ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ اﻟﺪﯾﺮي‪ :‬ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(827‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺒﺮﻣﺎوي‪ :‬ﻣﺠﺪ اﻟﺪﯾﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(834‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻐﺮاﻗﯽ )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻐﯿﻦ اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ و ﺗﺸﺪﯾﺪ اﻟﺮاء( ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﻠﯿﻞ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(816‬‬‫]‪ [5‬اﻟﻤﻐﺮاوي‪ :‬اﻟﺸﻬﺎب أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻻﺑﺸﯿﻬﯽ اﻟﻘﺎﻫﺮي‪.‬‬‫]‪ [6‬اﻟﺪﻣﯿﺮي‪ :‬ﮐﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(808‬‬‫]‪ [7‬اﻟﺸﻬﺎب ﺑﻦ ﻋﻤﺎد‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺎد ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻻﻓﻘﻬﺴﯽ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(808‬‬‫]‪ [8‬اﻟﺒﺪر اﻟﻄﻨﺒﺬي‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺪر اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻘﺎﻫﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(809‬‬‫]‪ [9‬ﻟﻌﻞ اﻟﻤﺮاد ﺑﻪ ﻫﻮ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻌﺴﻘﻼﻧﯽ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(852‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 111‬از ‪206‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪171 :‬‬‫ﯾﺮاﺟﻌﻪ ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﻣﻤﺎ اﺛﺒﺖ ﻣﺎ اﺟﺘﻤﻊ ﻟﯽ ﻣﻨﻪ ﻓﯽ ﻣﻮﺿﻊ آﺧﺮ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ اﻟﺠﻤﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻓﻀﻞ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و اﻟﺸـﺮف ﺑﻦ اﻟﮑﻮﯾﮏ ]‪،[1‬‬‫و اﻟﻔﻮي ]‪ ،[2‬و اﺑﻦ اﻟﺠﺰري ]‪ [3‬ﻓﯽ آﺧﺮﯾﻦ‪ ،‬و ﻟﮑﻨﻪ ﻟﻢ ﯾﮑﺜﺮ‪.‬‬‫و ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻧﻪ روي ﻋﻦ اﻟﺒﻠﻘﯿﻨﯽ ]‪ ،[4‬و اﺑﻦ اﻟﻤﻠﻘﻦ ]‪ ،[5‬و اﻻﺑﻨﺎﺳﯽ ]‪ ،[6‬و اﻟﻌﺮاﻗﯽ‪ ،‬ﻓﺎﻟّﻠﻪ اﻋﻠﻢ‪.‬‬‫و ﻣﻬﺮ و ﺗﻘـﺪم ﻋﻠﯽ ﻏـﺎﻟﺐ أﻗﺮاﻧﻪ‪ ،‬و ﺗﻔﻨﻦ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻮم اﻟﻌﻘﻠﯿـﮥ و اﻟﻨﻘﻠﯿـﮥ‪ ،‬و ﮐـﺎن أوﻻـ ﯾﺘﻮﻟﯽ ﺑﯿﻊ اﻟـﺒﺰ ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻟﺤﻮاﻧﯿﺖ‪ ،‬ﺛﻢ أﻗـﺎم ﺷﺨﺼـﺎ‬‫ﻋﻮﺿﻪ ﻓﯿﻪ ﻣﻊ ﻣﺸﺎرﻓﺘﻪ ﻟﻪ اﺣﯿﺎﻧﺎ‪ ،‬و ﺗﺼـﺪي ﻫﻮ ﻟﻠﺘﺼـﻨﯿﻒ و اﻟﺘـﺪرﯾﺲ و اﻻﻗﺮاء‪ ،‬ﻓﺸـﺮح ﮐﻼ ﻣﻦ »ﺟﻤﻊ اﻟﺠﻮاﻣﻊ« و »اﻟﻮرﻗﺎت« و »اﻟﻤﻨﻬﺎج‬‫اﻟﻔﺮﻋﯽ« و »اﻟﺒﺮدة«‪ ،‬و اﺗﻘﻨﻬـﺎ ﻣـﺎ ﺷـﺎء ﻣﻊ اﻻﺧﺘﺼـﺎر و اﻻﻋﺘﻨـﺎء ﺑﺎﻟـﺬب ﻋﻨﻬﺎ‪ ،‬و ﮐـﺬا ﻋﻤﻞ ﻣﻨﺴـﮑﺎ‪ ،‬و ﺗﻔﺴـﯿﺮا ﻟﻢ ﯾﮑﻤﻞ‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ ﻣﻤﺎ ﻟﻢ‬‫ﯾﻨﺘﺸـﺮ‪ ،‬و اﻟﻤﺘﺪاول ﺑﺎﻻﯾﺪي ﻣﻤﺎ اﻧﺘﻔﻊ ﺑﻪ ﻣﺎ اﺛﺒﺘﻪ‪ ،‬و رﻏﺐ اﻻﺋﻤﮥ ﻓﯽ ﺗﺤﺼﯿﻞ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ و ﻗﺮاءﺗﻬﺎ و اﻗﺮاﺋﻬﺎ ﺣﺘﯽ ان اﻟﺸﻤﺲ اﻟﺒﺎﻣﯽ ]‪ [7‬ﮐﺎن‬‫ﯾﻘﺮأ ﻋﻠﯽ ]‪ [1‬اﻟﺸﺮف اﺑﻦ اﻟﮑﻮﯾﮏ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻠﻄﯿﻒ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد اﻟﻘﺎﻫﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(821‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻔﻮي‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻠﻄﯿﻒ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺤﻠﺒﯽ ﺳﺮاج اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻤﻘﺘﻮل ﻓﯽ ﺧﺎن ﻏﺒﺎﻏﺐ ﺳﻨﮥ )‪.(801‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻦ اﻟﺠﺰري‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ أﺑﻮ اﻟﺨﯿﺮ اﻟﻤﻘﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(833‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺒﻠﻘﯿﻨﯽ‪ :‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ رﺳﻼن ﺑﻦ ﻧﺼﯿﺮ اﻟﻘﺎﻫﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(805‬‬‫]‪ [5‬اﺑﻦ اﻟﻤﻠﻘﻦ‪ :‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻮ ﺣﻔﺺ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(804‬‬‫]‪ [6‬اﻻﺑﻨﺎﺳﯽ‪ :‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ اﯾﻮب ﺑﺮﻫﺎن اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﻟﻘﺎﻫﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(802‬‬‫]‪ [7‬اﻟﺸﻤﺲ ﻟا ﺒﺎﻣﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻘﺎﻫﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(885‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪172 :‬‬‫اﻟﻮﻧﺎﺋﯽ ]‪ [1‬ﻓﯽ أوﻟﻬﺎ‪ ،‬ﺑﻞ ﺣﻤﻠﻪ ﻣﻌﻪ اﻟﯽ اﻟﺸﺎم‪ ،‬ﻓﮑﺎن أول ﻣﻦ أدﺧﻠﻪ إﻟﯿﻬﺎ و ﻧﻮه ﺑﻪ و أﻣﺮ اﻟﻄﺎﻟﺒﮥ ﺑﮑﺘﺎﺑﺘﻪ‪ ،‬ﻓﮑﺘﺒﻮه و ﻗﺮءوه‪.‬‬‫و ﮐـﺬا ﺑﻠﻐﻨﯽ ﻋﻦ اﻟﻘﺎﯾﺎﺗﯽ ]‪ [2‬اﻧﻪ أﻗﺮأ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و اﻣـﺎ أﻧﺎ ﻓﺤﻀـﺮت دروﺳﺎ ﻣﻨﻪ ﻋﻨـﺪ ﺷـﯿﺨﻨﺎ اﺑﻦ ﺧﻀـﺮ ]‪ [3‬ﺑﻘﺮاءة ﻏﯿﺮي‪ ،‬و ﮐـﺎن ﯾﮑﺜﺮ وﺻـﻔﻪ‬‫ﺑﺎﻟﻤﺘﺎﻧـﮥ و اﻟﺘﺤﻘﯿﻖ‪ ،‬و ﻗﺮأ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ ﻻـ ﯾﺤﺼـﯽ ﮐﺜﺮة‪ ،‬و ارﺗﺤـﻞ اﻟﻔﻀـﻼء ﻟﻼﺧـﺬ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﺗﺨﺮج ﺑﻪ ﺟﻤﺎﻋـﮥ درﺳﻮا ﻓﯽ ﺣﯿـﺎﺗﻪ‪ ،‬و ﻟﮑﻨﻪ ﺻﺎر‬‫ﺑـﺂﺧﺮه ﯾﺴﺘﺮوح ﻓﯽ اﻗﺮاﺋﻪ ﻟﻐﻠﺒـﮥ اﻟﻤﻠـﻞ و اﻟﺴﺄﻣـﮥ ﻋﻠﯿﻪ و ﮐﺜﺮة اﻟﻤﺨﺒﻄﯿﻦ‪ ،‬و ﻻـ ﯾﺼـﻐﯽ اﻻ ﻟﻤﻦ ﻋﻠﻢ ﺗﺤﺮﯾﺮه و ﺗﺤﺮزه‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻﺎ و ﻫﻮ ﺣﺎد‬‫اﻟﻤﺰاج ﻻـ ﺳـﯿﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﺮ‪ ،‬و إذا ﻇﻬﺮ ﻟﻪ اﻟﺼﻮاب ﻋﻠﯽ ﻟﺴـﺎن ﻣﻦ ﮐﺎن‪ ،‬رﺟﻊ إﻟﯿﻪ ﻣﻊ ﺷـﺪة اﻟﺘﺤﺮز‪ ،‬و ﺣـﺪث ﺑﺎﻟﯿﺴـﯿﺮ‪ .‬ﺳـﻤﻊ ﻣﻨﻪ اﻟﻔﻀـﻼء‪،‬‬‫اﺧـﺬت ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻗﺮض ﻟﯽ ﻏﯿﺮ ﺗﺼـﻨﯿﻒ و ﺑﺎﻟﻎ ﻓﯽ اﻟﺘﻨﻮﯾﻪ ﺑﯽ ﺣﺴﺐ ﻣﺎ اﺛﺒﺘﻪ ﻓﯽ ﻣﻮﺿﻊ آﺧﺮ‪ ،‬و ﻗـﺪ وﻟﯽ ﺗـﺪرﯾﺲ اﻟﻔﻘﻪ »ﺑﺎﻟﺒﺮﻗﻮﻗﯿـﮥ« ﻋﻮض‬‫اﻟﺸـﻬﺎب اﻟﮑﻮراﻧﯽ ﺣﯿﻦ ﻟﻘﯿﻪ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ارﺑﻊ و ارﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﮐﺎن ذﻟﮏ ﺳـﺒﺒﺎ ﻟﺘﻌﻘﺒﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯽ ﺷﺮﺣﻪ »ﺟﻤﻊ اﻟﺠﻮاﻣﻊ« ﺑﻤﺎ ﯾﻨﺎزع ﻓﯽ اﮐﺜﺮه‪ ،‬و‬‫رﺑﻤـﺎ ﺗﻌﺮض ﺑﻌﺾ اﻵﺧـﺬﯾﻦ ﻋﻦ اﻟﺸـﯿﺦ ﻻﻧﺘﻘـﺎده و اﻇﻬﺎر ﻓﺴﺎده‪ ،‬و »ﺑﺎﻟﻤﺆﯾﺪﯾـﮥ« ﺑﻌـﺪ ﻣﻮت ﺷـﯿﺨﻨﺎ‪ ،‬ﺑﻞ ﻋﺮض ﻋﻠﯿﻪ اﻟﻘﻀﺎء‪ ،‬ﻓﺄﺑﯽ و ﺷﺎﻓﻪ‬‫اﻟﻈﺎﻫﺮ ﺑﺎﻟﻌﺠﺰ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﺑﻞ ﮐﺎن ﯾﻘﻮل ﻻﺻﺤﺎﺑﻪ‪ :‬اﻧﻪ ﻻ ﻃﺎﻗﮥ ﻟﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺎر‪.‬‬‫و ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ ﻋﻼﻣﮥ ﻣﺤﻘﻘﺎ ﻧﻈﺎرا‪ ،‬ﻣﻔﺮط اﻟﺬﮐﺎء‪ ،‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺬﻫﻦ‪ ،‬ﺑﺤﯿﺚ ﮐﺎن ﯾﻘﻮل ﺑﻌﺾ اﻟﻤﻌﺘﺒﺮﯾﻦ‪ :‬ان ذﻫﻨﻪ ﯾﺜﻘﺐ اﻻﻟﻤﺎس‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‬‫ﻋﻦ ﻧﻔﺴﻪ‪ :‬أن ﻓﻬﻤﯽ ]‪ [1‬اﻟﻮﻧﺎﺋﯽ )ﺑﺎﻟﻨﻮن ﻧﺴﺒﮥ اﻟﯽ ﻗﺮﯾﮥ ﺑﺼﻌﯿﺪ ﻣﺼﺮ( ﻫﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻘﺎﻫﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(849‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻘﺎﯾﺎﺗﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻘﺎﻫﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(850‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻦ ﺧﻀﺮ‪ :‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺧﻀﺮ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻘﺎﻫﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(852‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪173 :‬‬‫ﻻ ﯾﻘﺒﻞ اﻟﺨﻄﺎء‪ ،‬ﺣﺎد اﻟﻘﺮﯾﺤﮥ‪ ،‬ﻗﻮي اﻟﻤﺒﺎﺣﺜﮥ‪.‬‬‫ﺣﺘﯽ ﺣﮑﯽ ﻟﯽ اﻣﺎم اﻟﮑﺎﻣﻠﯿﮥ ]‪ [1‬اﻧﻪ رأي اﻟﻮﻧﺎﺋﯽ ﻣﻌﻪ ﻓﯽ اﻟﺒﺤﺚ ﮐﺎﻟﻄﻔﻞ ﻣﻊ اﻟﻤﻌﻠﻢ‪ ،‬ﻣﻌﻈﻤﺎ ﺑﯿﻦ اﻟﺨﺎﺻﮥ و اﻟﻌﺎﻣﮥ ﻣﻬﺎﺑﺎ وﻗﻮرا ﻋﻠﯿﻪ ﺳـﯿﻤﺎء‬‫اﻟﺨﯿﺮ‪ ،‬اﺷـﺘﻬﺮ ذﮐﺮه‪ ،‬و ﺑﻌـﺪ ﺻـﯿﺘﻪ‪ ،‬و ﻗﺼـﺪ ﺑﺎﻟﻔﺘﺎوي ﻣﻦ اﻻﻣﺎﮐﻦ اﻟﻨﺎﺋﯿـﮥ‪ ،‬و ﻫﺮع إﻟﯿﻪ ﻏﯿﺮ واﺣـﺪ ﻣﻦ اﻷﻋﯿﺎن ﺑﻘﺼﺪ اﻟﺰﯾﺎرة و اﻟﺘﺒﺮك‪ ،‬ﺑﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 112‬از ‪206‬‬‫رﻏﺐ اﻟﺠﻤـﺎﻟﯽ ﻧـﺎﻇﺮ اﻟﺨـﺎص ﻓﯽ ﻣﻌـﺎوﻧﺘﻪ ﻟﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﺮ اﻟﻔﻘﺮاء و اﻟﻤﺴـﺘﺤﻘﯿﻦ‪ ،‬ﻓﻤﺎ ﺧﺎﻟﻒ ﻣﻊ ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﻪ ﺑﻌـﺪه ﻟﻐﯿﺮه ﻓﯿﻪ‪ ،‬و أﺳـﻨﺪت إﻟﯿﻪ ﻋـﺪة‬‫وﺻﺎﯾﺎ‪ ،‬ﻓﺤﻤـﺪ ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬و ﻋﻤﺮ ﻣﻦ ﺛﻠﺚ ﺑﻌﻀـﻬﺎ ﻣﯿﻀﺎة ﺑﺠﻮار ﺟﺎﻣﻊ اﻟﻔﮑﺎﻫﯿﻦ‪ ،‬اﻧﺘﻔﻊ ﺑﻬﺎ دﻫﺮا و اﻻﻣﺮ وراء ﻫﺬا و ﻟﻢ أﮐﻦ اﻗﺼـﺮ ﺑﻪ ﻋﻦ درﺟﮥ‬‫اﻟﻮﻻﯾﮥ‪ ،‬و ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ ﺗﺤﺘﻤﻞ ﮐﺮارﯾﺲ ﻣﻊ اﻧﯽ ﻗﺪ اﻃﻠﺘﻬﺎ ﻓﯽ ﻣﻌﺠﻤﯽ‪ ،‬و ﻗﺪ ﺣﺞ ﻣﺮارا‪ ،‬و ﻣﺎت ﺑﻌﺪ أن ﺗﻌﻠﻞ ﺑﺎﻻﺳـﻬﺎل ﻣﻦ ﻧﺼﻒ رﻣﻀﺎن ﻓﯽ‬‫ﺻﺒﯿﺤﮥ ﯾﻮم اﻟﺴـﺒﺖ ﻣﺴﺘﻬﻞ ﺳﻨﮥ ارﺑﻊ و ﺳﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﺻﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﻤﺼﻠﯽ ﺑﺎب اﻟﻨﺼﺮ ﻓﯽ ﻣﺸﻬﺪ ﺣﺎﻓﻞ ﺟﺪا‪ ،‬ﺛﻢ دﻓﻦ ﻋﻨﺪ آﺑﺎﺋﻪ ﺑﺘﺮﺑﺘﻪ اﻟﺘﯽ اﻧﺸﺄﻫﺎ‬‫ﺗﺠـﺎه ﺟﻮﺷﻦ‪ ،‬و ﺗـﺄﺳﻒ اﻟﻨـﺎس ﻋﻠﯿﻪ ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬و أﺛﻨﻮا ﻋﻠﯿﻪ ﺟﻤﯿﻼـ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺨﻠﻒ ﺑﻌـﺪه ﻓﯽ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﺜﻠﻪ‪ ،‬ورﺛﺎه ﺑﻌﺾ اﻟﻄﻠﺒـﮥ‪ ،‬ﺑﻞ ﻣـﺪﺣﻪ ﻓﯽ‬‫ﺣﯿﺎﺗﻪ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻷﻋﯿﺎن‪ ،‬و ﻣﻤﺎ ﮐﺘﺒﻪ ﻫﻮ ﻋﻠﯽ ﺷﺮﺣﻪ ﻟﺠﻤﻊ اﻟﺠﻮاﻣﻊ‪ ،‬ﻣﻀﻤﻨﺎ ﻟﺸﻌﺮ ﺷﯿﺨﻨﺎ‪:‬‬‫ﯾﺎ ﺳﯿﺪا ﻃﺎﻟﻌﻪ أن ﻓﺎق ﺑﺤﺴﻨﻪ ﻓﻌﺪ‬‫ﺛﻢ اﺗﺌﺪ ﻓﯽ ﻓﻬﻤﻪ و ﺧﺬ ﺟﻮاﻫﺮ وﺟﺪ‬‫و ﻗﺪ ﻧﺎل ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻣﻦ اﻟﻌﻼء اﻟﻘﻠﻘﺸﻨﺪي‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬ﻣﻦ اﻻﺋﻤﮥ اﻟﻤﺘﻔﻖ ﻋﻠﯽ ﺟﻼﻟﺘﻬﻢ اﻟﺒﻘﺎﻋﯽ ]‪ [2‬ﻣﻊ ﺗﻠﻤﺬه ﻟﮑﺜﯿﺮ ﻣﻨﻬﻢ ﺑﻤﺎ ﻻ ﯾﻘﺒﻞ ﻣﻦ ﻣﺜﻠﻪ‪،‬‬‫ﻧﺴﺄل اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺴﻼﻣﮥ‪ ،‬و ﮐﻠﻤﮥ اﻟﺤﻖ ]‪ [1‬اﻣﺎم اﻟﮑﺎﻣﻠﯿﮥ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻘﺎﻫﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(864‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺒﻘﺎﻋﯽ‪ :‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ اﻟﺮﺑﺎط )ﺑﻀﻢ اﻟﺮاء و ﺗﺨﻔﯿﻒ اﻟﺒﺎء( اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺪﻣﺸﻖ )‪.(885‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪174 :‬‬‫ﻓﯽ اﻟﺴﺨﻂ و اﻟﺮﺿﯽ ]‪.[1‬‬‫و ﺷﯿﺦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ]‪ [2‬ﺟﻤﻞ در ﺣﺎﺷﯿﻪ »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺟﻼﻟﯿﻦ« ﻣﺴﻤﯽ »ﺑﺎﻟﻔﺘﻮﺣﺎت اﻻﻟﻬﯿﮥ ﺑﺘﻮﺿﯿﺢ ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﺠﻼﻟﯿﻦ ﻟﻠﺪﻗﺎﺋﻖ اﻟﺨﻔﯿﮥ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯽ اﻟﮑﺮﺧﯽ ﻣﺎ ﻧﺼﻪ و اﻋﻠﻢ ان اﻟﻤﺪرﺳﯿﻦ و ان ﺗﺒﺎﯾﻨﺖ ﻣﺮاﺗﺒﻬﻢ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ و ﺗﻔﺎوﺗﺖ ﻣﻨﺎزﻟﻬﻢ ﻓﯽ اﻟﻔﻬﻢ اﺻﻨﺎف ﺛﻼﺛﮥ ﻻ راﺑﻊ ﻟﻬﺎ‪:‬‬‫اﻻـول‪ :‬ﻣﻦ إذا درس آﯾـﮥ اﻗﺘﺼـﺮ ﻋﻠﯽ ﻣـﺎ ﻓﯿﻬـﺎ ﻣﻦ اﻟﻤﻨﻘـﻮل و اﻗﻮال اﻟﻤﻔﺴـﺮﯾﻦ و اﺳـﺒﺎب اﻟﻨﺰول و اﻟﻤﻨﺎﺳـﺒﮥ و وﺟﻮه اﻻـﻋﺮاب و ﻣﻌـﺎﻧﯽ‬‫اﻟﺤﺮوف و ﻧﺤﻮ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﻫﺬا ﻻ ﺣﻆ ﻟﻪ ﻋﻨﺪ اﻟﻤﺤﻘﻘﯿﻦ‪ ،‬و ﻻ ﻧﺼﯿﺐ ﻟﻪ ﺑﯿﻦ ﻓﺮﺳﺎن اﻟﻔﻬﻮم‪.‬‬‫و اﻟﺜﺎﻧﯽ‪ :‬ﻣﻦ ﯾﺄﺧﺬ ﻓﯽ وﺟﻮه اﻻﺳﺘﻨﺒﺎط ﻣﻨﻬﺎ و ﯾﺴﺘﻌﻤﻞ ﻓﮑﺮه ﺑﻤﻘﺪار ﻣﺎ آﺗﺎه اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻣﻦ اﻟﻔﻬﻢ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺸﺘﻐﻞ ﺑﺎﻗﻮال اﻟﺴﺎﺑﻘﯿﻦ و ﺗﺼﺮﻓﺎت‬‫اﻟﻤﺎﺿﯿﻦ ﻋﻠﻤﺎ ﻣﻨﻪ ان ذﻟﮏ أﻣﺮ ﻣﻮﺟﻮد ﻓﯽ ﺑﻄﻮن اﻻوراق ﻻ ﻣﻌﻨﯽ ﻻﻋﺎدﺗﻪ‪.‬‬‫و اﻟﺜﺎﻟﺚ‪ :‬ﻣﻦ ﯾﺮي اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻻﻣﺮﯾﻦ و اﻟﺘﺤﻠﯽ ﺑﺎﻟﻮﺻـﻔﯿﻦ و ﻻ ﯾﺨﻔﯽ اﻧﻪ أرﻓﻊ اﻻﺻـﻨﺎف و ﻣﻦ ﻫﺬه اﻟﺼـﻨﻒ اﻟﺠﻼل اﻟﻤﺤﻠﯽ‪ ،‬و اﻟﺠﻼل‬‫اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ ﮐﺼﺎﺣﺐ »اﻟﮑﺸﺎف« و اﻟﮑﻮاﺷﯽ ]‪ ،[3‬و اﻟﻘﺎﺿﯽ ]‪ ،[4‬و اﻟﻔﺨﺮ اﻟﺮازي ]‪ [5‬رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ]‪ [1‬اﻟﻀﻮء اﻟﻼﻣﻊ ج ‪.41 -7/39‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﺠﻤﻞ‪ :‬ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﻌﺠﯿﻠﯽ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1204‬‬‫]‪ [3‬اﻟﮑﻮاﺷﯽ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(680‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻘﺎﺿﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﯿﻀﺎوي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(685‬‬‫]‪ [5‬ﻓﺨﺮ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺮازي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(606‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪175 :‬‬‫ﻋﻨ ﻬﻢ ‪ -‬ا ﻟ ﺦ‬‫‪» -33‬ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻮاﻋﻆ اﻟﮑﺎﺷﻔﯽ«‬‫اﻣـﺎ ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻮاﻋـﻆ اﻟﮑﺎﺷـﻔﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در ﺗﻔﺴـﯿﺮ »ﻣﻮاﻫﺐ ﻋﻠﯿﻪ« ﮐﻪ ﻣﺸـﻬﻮر اﺳﺖ »ﺑﺘﻔﺴـﯿﺮ ﺣﺴـﯿﻨﯽ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]َﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر‬‫]‪ [1‬ﺟﺎي ﺷﻤﺎ و اﯾﺸﺎن دوزخ ﺑﻮد‪ِ» ،‬ﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ«‬‫آﺗﺶ دوزخ ﺳﺰاوارﺗﺮ اﺳﺖ ﺑﺸﻤﺎ[‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 113‬از ‪206‬‬‫و ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺣﺴـﯿﻨﯽ از ﺗﻔﺎﺳـﯿﺮ ﻣﺸـﻬﻮره ﻣﻌﺘﻤـﺪه‪ ،‬و اﺳـﻔﺎر ﻣﻌﺮوﻓﻪ ﻣﻌﺘﺒﺮه اﺳﺖ‪ ،‬و ﺷـﯿﺦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق‬‫اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﺼـﺎﻟﺤﯽ ﮐﻪ ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ ﺑﻤﻼـﺟﯿﻮن ]‪ ،[2‬و ﻓﻀﺎﺋـﻞ ﺟﻠﯿﻠﻪ‪ ،‬و ﻣﻨـﺎﻗﺐ ﺟﻤﯿﻠﻪ او از »ﺳـﺒﺤﮥ اﻟﻤﺮﺟـﺎن« ﻏﻼم ﻋﻠﯽ آزاد ﺑﻠﮕﺮاﻣﯽ‬‫ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬در ﺗﻔﺴﯿﺮ آﯾﺎت اﺣﮑﺎم ﮐﻪ ﻣﺸﻬﻮر اﺳﺖ ﺑﻪ »ﺗﻔﺴﯿﺮ أﺣﻤﺪي« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻗﺪ ﮐﻨﺖ ﻗﺪﯾﻤﺎ أﺳﻤﻊ ﻣﻦ أﻓﻮاه اﻟﺮﺟﺎل اﻟﮑﺮام ان اﻻﻣﺎم اﻟﻐﺰاﻟﯽ ]‪ [3‬اﻟﺬي ﻫﻮ ﻣﻦ أﺟﻠﮥ ﻋﻠﻤﺎء اﻻﺳﻼم ﻗﺪ ﺟﻤﻊ آﯾﺎت اﻻﺣﮑﺎم ﺑﺤﺴﺐ‬‫اﻟﻄﺎﻗﮥ و اﻻﻣﮑﺎن‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﺑﻠﻐﺖ ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ ﺑﻼ زﯾﺎدة و ﻻ ﻧﻘﺼﺎن‪ ،‬و ﮐﻨﺖ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ ﺑﺮﻫﮥ ﻣﻦ اﻟﺰﻣﺎن و ﻣﺪة ﻣﻦ اﻻﮐﻮان‪ ،‬ﺣﺘﯽ وﻗﻔﺖ ﻋﻠﯽ‬‫ﮐﺘﺐ اﻻﺻﻮل ﻟﻠﻌﻠﻤﺎء اﻟﻔﺤﻮل ذﮐﺮوا ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻠﮏ اﻟﻘﺼﮥ ]‪ [1‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫]‪ [2‬ﻣﻼﺟﯿﻮن‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﮑﯽ اﻟﺼﺎﻟﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1130‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻐﺰﻟﯽ‪ :‬ﺣﺠﮥ اﺳﻼم ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻄﻮﺳﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(505‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪176 :‬‬‫اﻟﺒﺪﯾﻌـﮥ‪ ،‬و اوردوا ﻫﻨـﺎك ﻫﺎﺗﺎ اﻟﺤﮑﺎﯾـﮥ اﻟﻌﺠﯿﺒـﮥ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ زدت اﯾﻤﺎﻧﺎ و ﮐﻤﻠﺖ اﯾﻘﺎﻧﺎ‪ ،‬ﻃﻔﻘﺖ اﺗﻔﺤﺺ ﺗﻠﮏ اﻻﯾﺎت اﺗﺠﺴﺴـﻬﺎ ﻓﯽ اﻟﻘﻌـﺪة و‬‫اﻟﻘﯿﺎﻣـﺎت‪ ،‬ﻓﻠﻢ اﺟـﺪ ﻋﻠﯿﻬـﺎ ﻇﻔﺮا‪ ،‬و ﻟﻢ أﻗﻒ ﻣﻨﻬـﺎ ﻋﻠﯽ اﺛﺮ‪ ،‬ﻓـﺄﻣﺮت ﺑﻠﺴـﺎن اﻻﻟﻬـﺎم‪ ،‬ﻻ ﮐﻮﻫﻢ ﻣﻦ اﻻوﻫﺎم‪ ،‬ان اﺳـﺘﻨﺒﻄﻬﺎ ﺑﻌﻮن اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ و‬‫ﺗﻮﻓﯿﻘﻪ‪ ،‬و اﺳـﺘﺨﺮﺟﻬﺎ ﺑﻬﺪاﯾـﮥ ﻃﺮﯾﻘﮥ‪ ،‬ﻓﺄﺧﺬت اﺟﻤﻊ اﻻﯾﺎت اﻟﺘﯽ اﺳـﺘﻨﺒﻄﺖ ﻋﻨﻬﺎ اﻻﺣﮑﺎم اﻟﻔﻘﻬﯿﮥ و اﻟﻘﻮاﻋﺪ اﻻﺻﻮﻟﯿﮥ و اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ اﻟﮑﻼﻣﯿﮥ‬‫ﺑﺎﻟﺘﺮﺗﯿﺐ اﻟﻘﺮآﻧﯿﮥ‪ ،‬ﺛﻢ ﻓﺴـﺮﺗﻬﺎ ﺑﺄﺣﺴﻦ وﺟﻪ ﻣﻦ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ‪ ،‬و ﺷﺮﺣﺘﻬﺎ ﺑﺄﮐﻤﻞ ﺟﻬﮥ ﻣﻦ اﻟﺘﺤﺮﯾﺮ‪ ،‬آﺧﺬا ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻤﺘﺪاوﻟﮥ ﻟﻔﺤﻮل اﻟﻌﻠﻤﺎء و‬‫اﻟﺰﺑﺮ اﻟﻤﺘﻌﺎورة ]‪ [1‬ﺑﯿﻦ اﻻﺋﻤـﮥ و اﻟﺼـﻠﺤﺎء‪ ،‬و ﻣﺎ ذﻟﮏ ﻣﻦ ﻓﻦ و ﺷـﻌﺐ‪ ،‬ﺑﻞ ﻣﻦ ﻓﻨﻮن ﻣﺨﺘﻠﻔـﮥ و ﺷـﻌﺐ ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬ﻓﻤﻦ ﮐﺘﺐ اﻟﺘﻔﺎﺳـﯿﺮ »اﻧﻮار‬‫اﻟﺘﻨﺰﯾـﻞ و ﻣـﺪارك اﻟﺘﺄوﯾـﻞ«‪ ،‬و ﮐـﺬا اﻟﮑﺘـﺎب اﻟﺠﻠﯿـﻞ اﻟﺸﺄن‪ ،‬ﺑﺎﻫﺮ اﻟﺒﺮﻫﺎن‪ ،‬اﻟﻤﻮﺳﻮم »ﺑﺎﻻﺗﻘﺎن ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن«‪ ،‬و ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺷـﯿﺦ اﻟﺮﺋﯿﺲ‬‫اﻟﻮﻟﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﻈﻬﯿﺮ اﻟﺸـﺮﯾﻌﮥ اﻟﻐﻮري‪ ،‬و ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻟﺸﯿﺦ اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟﻌﻠﯽ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﻮاﻋﻆ اﻟﮑﺎﺷﻔﯽ‪ ،‬و ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﺸﯿﺦ اﻻﺟﻞ اﻟﺰاﻫﺪ اﻟﻔﻬﺎﻣﮥ‪ ،‬و‬‫ﮐﺬا اﻟﺜﻘﮥ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺠﺎر اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﻼﻣﮥ[‪ -‬اﻟﺦ‪.‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻼﺟﯿﻮن اوﻻ ذﮐﺮ ﮐﺮده ﮐﻪ آﯾﺎت ﻣـﺬﮐﻮرة اﯾﻦ ﺗﻔﺴـﯿﺮ را ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﮐﺮده ﺑﺄﺣﺴﻦ وﺟﻪ از ﺗﻔﺴـﯿﺮ‪ ،‬و ﺷـﺮح‬‫ﻧﻤﻮده ﺑﺄﮐﻤﻞ ﺟﻬﺖ از ﺗﺤﺮﯾﺮ‪ ،‬و اﺧـﺬ ﻧﻤﻮده آن را از ﮐﺘﺐ ﻣﺘـﺪاوﻟﻪ ﺑﺮاي ﻓﺤﻮل ﻋﻠﻤﺎ‪ ،‬و زﺑﺮ ﻣﺘﻌﺎوره در ﻣﯿﺎن أﺋﻤﻪ و ﺻـﻠﺤﺎ‪ ،‬و از ﺟﻤﻠﻪ‬‫آن‪ ،‬ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺣﺴﯿﻦ واﻋﻆ ﮐﺎﺷﻔﯽ را ﺷﻤﺮده‪ ،‬و ﺧﻮد او را ﺑﺸﯿﺦ ﮐﺒﯿﺮ ﻋﻠﯽ وﺻﻒ ﻧﻤﻮده‪.‬‬‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺗﺮاب ﻋﻠﯽ در آﺧﺮ ﮐﺘﺎب »اﻟﺘـﺪﻗﯿﻘﺎت اﻟﺮاﺳـﺨﺎت ﻓﯽ ﺷـﺮح اﻟﺘﺤﻘﯿﻘﺎت اﻟﺸﺎﻣﺨﺎت اﻟﻤﻠﻘﺐ ﺑﺴﺒﯿﻞ اﻟﻨﺠﺎح اﻟﯽ ﺗﺤﺼـﯿﻞ اﻟﻔﻼح«‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬
‫ﻣﺨﻔﯽ ﻣﺒﺎد ﮐﻪ رواﯾﺎت اﯾﻦ ﺷﺮح از ﺻﺤﻒ ﻣﻮﺛﻮﻗﻪ‪ ،‬و زﺑﺮ أﻧﯿﻘﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ ]‪ [1‬اﻟﻤﺘﻌﺎورة‪ :‬اﻟﻤﺘﺪاوﻟﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪177 :‬‬‫»ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﮐﺒﯿﺮ« و »ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﻣﺪارك« و »ﺣﺴﯿﻨﯽ« و »ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري« و »ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ« ﺗﺼﻨﯿﻒ اﻣﺎم ﺑﻐﻮي‪ ،‬و »ﺗﻔﺴﯿﺮ اﺣﻤﺪي« و »ﻣﻮﺿﺢ اﻟﻘﺮآن‪،‬‬‫و ﻓﺘﺢ اﻟﺮﺣﻤﻦ«‪ ،‬و »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺑﯿﻀﺎوي« و »ﻣﺸﮑﺎة اﻟﻤﺼﺎﺑﯿﺢ« اﻟﯽ أن ﻗﺎل ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ ﻋﺪة ﮐﺘﺐ أﺧﺮ‪:‬‬‫اﺳﺘﺨﺮاج ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﺑﻘﻠﻢ ﺣﻮاﻟﻪ ﻧﻤﻮدﯾﻢ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ »ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺣﺴـﯿﻨﯽ« از ﺻـﺤﻒ ﻣﻮﺛﻮﻗﻪ و زﺑﺮ اﻧﯿﻘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻮﻟﻮي ﻣﺬﮐﻮر از آن رواﯾﺎت‪ ،‬ﺷـﺮح ﺧﻮد اﺧﺬ‬‫ﻧﻤﻮده و اﻋﺘﺒﺎر و اﻋﺘﻤﺎد ﺑﺮ آن ﻓﺮﻣﻮده‪.‬‬‫و ﻣﺼﻄﻔﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺴﻄﻨﻄﯿﻨﯽ در »ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﮑﺎﺷﻔﯽ اﻟﻮاﻋﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺣﺪود ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻫﻮ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻓﺎرﺳﯽ ﻣﺘﺪاول ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺪ ﺳﻤﺎه »ﺑﺎﻟﻤﻮاﻫﺐ اﻟﻌﻠﯿﮥ«‬‫ﮐﻤﺎ ذﮐﺮه وﻟﺪه ﻓﯽ ﺑﻌﺾ ﮐﺘﺒﻪ‪ ،‬و ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ ﺑﺎﻟﺘﺮﮐﯿﮥ ﻻﺑﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ادرﯾﺲ اﻟﺒﺪﻟﯿﺴـﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺗﺴﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و‬‫ﻟﻪ »ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ« ﻟﻠﺰﻫﺮاوﯾﻦ ]‪ [1‬ﯾﺄﺗﯽ ﻓﯽ اﻟﺠﯿﻢ ]‪.[2‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 114‬از ‪206‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »ﺟﻮاﻫﺮ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ« ﻟﺘﺤﻔﮥ اﻻﻣﯿﺮ‪ ،‬ﻓﺎرﺳـﯽ ﻟﻤﻮﻻﻧﺎ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﮑﺎﺷﻔﯽ اﻟﻮاﻋﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺖ ]‪ [3‬و ﺗﺴـﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬أﻟﻔﻪ ﻻﻣﯿﺮ ﻋﻠﯽ ﺷﯿﺮ‬‫]‪ ،[4‬و ﻫﻮ »ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻟﺰﻫﺮاوﯾﻦ« ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺪ ﺿـﺨﻢ‪ ،‬اورد ﻓﯽ أوﻟﻪ اﻟﻌﻠﻮم اﻟﻤﺘﻌﻠﻘﮥ ﺑﺎﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ‪ ،‬و ﻫﯽ اﺛﻨﺎن و ﻋﺸـﺮون ﻓﻨﺎ ]‪ [1‬اﻟﺰﻫﺮاوﯾﻦ‪ :‬ﺳﻮرﺗﺎ‬‫اﻟﺒﻘﺮة و آل ﻋﻤﺮان‪.‬‬‫]‪ [2‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪.1/446‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻤﺸﻬﻮر ان ﺗﺎرﯾﺦ وﻓﺎة اﻟﮑﺎﺷﻔﯽ ﮐﺎن ﺳﻨﮥ )‪.(910‬‬‫]‪ [4‬اﻻﻣﯿﺮ ﻧﻈﺎم اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺷﯿﺮ اﻟﻨﻮاﺋﯽ وزﯾﺮ اﻟﺴﻠﻄﺎن ﺣﺴﯿﻦ ﺑﺎﯾﻘﺮا ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(906‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪178 :‬‬‫ﻓﯽ ارﺑﻌﮥ ﻓﺼﻮل‪ ،‬و ذﮐﺮ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ و اﻟﺘﺄوﯾﻞ‪ ،‬و ﻧﺤﻮ ذﻟﮏ ]‪.[1‬‬‫و ﻣﺤﺒﻮب ﻋﺎﻟﻢ در ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺧﻮد ﺟﺎﺑﺠﺎ از »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺣﺴﯿﻨﯽ« ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در ﺗﻔﺴﯿﺮ آﯾﻪ َأ ﻟَْﻢ َﺗَﺮ ِإﻟَﯽ اﻟﱠِﺬﯾَﻦ ﺑَﱠﺪﻟ ُﻮا ﻧِْﻌَﻤَﺖ اﻟﱠﻠِﻪ ُﮐْﻔﺮًا َو‬‫َأَﺣﱡﻠﻮا َﻗْﻮَﻣُﻬْﻢ داَر اﻟ َْﺒﻮاِر‪َ ،‬ﺟَﻬﱠﻨَﻢ َﯾْﺼَﻠْﻮَﻧﻬﺎ َو ﺑ ِﺌَْﺲ اﻟ َْﻘﺮاُر‬‫]‪ [2‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]در »ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺣﺴـﯿﻨﯽ« ﻣﯽآرد از ﻣﺮﺗﻀـﯽ ﮐﺮم اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌـﺎﻟﯽ وﺟﻬﻪ‪ ،‬و ﻓـﺎروق رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌـﺎﻟﯽ ﻋﻨﻪ ﻣﻨﻘـﻮل اﺳﺖ‪ :‬ﮐﻪ ﻣﺮاد از اﯾﻦ ﻗـﻮم‪ ،‬ده‬‫ﻗﺒﯿﻠﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﻓﺎﺟﺮﺗﺮﯾﻦ ﻗﺒﺎﺋﻞ ﻗﺮﯾﺶ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﺑﻨﯽ ﻣﻐﯿﺮه‪ ،‬و ﺑﻨﯽ اﻣﯿﻪ‪ ،‬ﮐﻪ ﻧﻌﻤﺖ ﺣﻖ ﺗﻐﯿﯿﺮ ﮐﺮدﻧﺪ[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺷﺎﻫﯽ« ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪ :‬و در »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺣﺴﯿﻨﯽ« آورده‪:‬‬‫ﺛﻌﻠﺒﯽ از اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ]‪ [3‬رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻨﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ :‬ﮐﻪ ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻋﻠﯽ ﮐﺮم اﻟﱠﻠﻪ وﺟﻬﻪ‪ ،‬ﻓﺘﻨﻬﺎ را ﻣﯽﺷﻨﺎﺧﺖ از »ﺣﻢ ﻋﺴﻖ«‬‫[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺷـﺎﻫﯽ« ﻣـﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪ :‬در »ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺣﺴـﯿﻨﯽ« ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ از ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃـﺎﻟﺐ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌـﺎﻟﯽ ﻋﻨﻬﻤـﺎ ﻧﻘﻞ‬‫ﻣﯽﮐﻨﻨـﺪ‪ :‬ﮐﺎﻓﺮان را دو ﺗﻤﻨﺎي ﻋﺠﺐ اﺳﺖ‪ :‬ﯾﮑﯽ در دﻧﯿﺎ ﮐﻪ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ ﻧﻌﯿﻢ ﺑﻬﺸﺖ ﻣﺮا ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ ،‬و ﯾﮑﯽ در ﻋﻘﺒﯽ ﮐﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﻔﺖ‪:‬ا‬‫ﻟَﯿَْﺘﻨِﯽ ُﮐﻨُْﺖ ﺗُﺮاﺑًﺎ«‬‫و ﻫﯿﭽﮑﺪام از اﯾﻦ دو ﻣﺘﻤﻨﯽ‪ ،‬وﺟﻮد ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﮔﺮﻓﺖ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ در »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺷﺎﻫﯽ« در ﺗﻔﺴﯿﺮ آﯾﻪ َو ﻣﺎ َأﺻﺎﺑَُﮑْﻢ ﻣِْﻦ ُﻣِﺼﯿَﺒٍﮥ َﻓﺒِﻤﺎ َﮐَﺴَﺒْﺖ َأﯾِْﺪﯾُﮑْﻢ َو َﯾْﻌُﻔﻮا َﻋْﻦ َﮐﺜِﯿٍﺮ‬‫]‪ [4‬ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪ [1] :‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪.1/613‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻮرة اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪.29 -28 :‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻄﻠﺐ اﻟﻘﺮﺷﯽ اﻟﻬﺎﺷﻤﯽ اﻟﺼﺤﺎﺑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(68‬‬‫]‪ [4‬ﺳﻮرة اﻟﺸﻮري‪.30 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪179 :‬‬‫]و در »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺣﺴﯿﻨﯽ« آورده ﮐﻪ ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻋﻠﯽ ﮐﺮم اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ وﺟﻬﻪ ﻓﺮﻣﻮده‪:‬‬‫ﮐﻪ اﻣﯿـﺪوارﺗﺮﯾﻦ آﯾﺘﯽ ﮐﻪ ﺧﺪاي ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺑﺮ ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ ﺻـّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﺮﺳـﺘﺎد آن اﯾﻦ ﺳﺖ زﯾﺮا ﮐﻪ ﺧﺒﺮ داد ﮐﻪ ﺑﺴـﺒﺐ ﺑﻌﻀـﯽ‬‫ﮔﻨﺎه‪ ،‬ﻣﺼﯿﺒﺖ ﻣﯽرﺳﺎﻧﻢ‪ ،‬و از ﺑﺴﯿﺎري ﻋﻔﻮ ﻣﯽﮐﻨﻢ‪ ،‬و وي از آن ﮐﺮﯾﻢﺗﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﮔﻨﺎﻫﯽ ﮐﻪ ﯾﮏ ﺑﺎر ﻋﻔﻮ ﮐﺮد‪ ،‬دﯾﮕﺮ ﺑﺎر ﻋﻘﻮﺑﺖ ﮐﻨﺪ‬‫ﺑﺮ آن در ﻋﻘﺒﯽ‬‫‪» -34‬اﺑﻮ اﻟﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻤﺎدي«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 115‬از ‪206‬‬‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴﯿﺮ اﺑﻮ اﻟﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻤﺎدي‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در »ارﺷﺎد اﻟﻌﻘﻞ اﻟﺴﻠﯿﻢ اﻟﯽ ﻣﺰاﯾﺎ اﻟﮑﺘﺎب اﻟﮑﺮﯾﻢ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬ﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر‬‫ﻻ ﺗﺒﺮﺣﻮﻧﻬﺎ ﺑا ﺪا ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ [1‬أي أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ ،‬و ﺣﻘﯿﻘﺘﻪ ﻣﮑـﺎﻧﮑﻢ اﻟـﺬي ﯾﻘـﺎل ﻓﯿﻪ‪ :‬ﻫﻮ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ ،‬ﮐﻤـﺎ ﯾﻘـﺎل‪ :‬ﻫﻮ ﻣﺌﻨـﮥ اﻟﮑﺮم‪ ،‬أي ﻣﮑﺎن ﻟﻘﻮل اﻟﻘﺎﺋﻞ‪ :‬اﻧﻪ ﻟﮑﺮﯾﻢ او‬‫ﻣﮑﺎﻧﮑﻢ ﻋﻦ ﻗﺮﯾﺐ‪ ،‬ﻣﻦ اﻟﻮﻟﯽ و ﻫﻮ اﻟﻘﺮب‪ ،‬او ﻧﺎﺻـﺮﮐﻢ ﻋﻦ ﻗﺮﯾﺐ‪ ،‬ﻣﻦ اﻟﻮﻟﯽ و ﻫﻮ اﻟﻘﺮب‪ ،‬أو ﻧﺎﺻـﺮﮐﻢ ﻋﻠﯽ ﻃﺮﯾﻘـﮥ‪ ،‬ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬ﺗﺤﯿـﮥ ﺑﯿﻨﻬﻢ‬‫ﺿﺮب و ﺟﻤﯿﻊ« او ﻣﺘﻮﻟﯿﮑﻢ ﺗﺘﻮﻻﮐﻢ ﮐﻤﺎ ﺗﻮﻟﯿﺘﻢ ﻣﻮﺟﺒﺎﺗﻬﺎ[ ]‪.[2‬‬‫و اﺑﻮ اﻟﺴﻌﻮد ﻋﻤﺎدي‪ ،‬ﻋﻤﺎد ﻋﻠﻤﺎي ﻧﻘﺎد‪ ،‬و ﻣﺤﻞ اﻋﺘﺒﺎر و اﻋﺘﻤﺎد اﮐﺎﺑﺮ ﻣﺸﻬﻮرﯾﻦ ﻓﯽ اﻻﻏﻮار و اﻻﻧﺠﺎد اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﮐﻔﻮي در »ﮐﺘﺎﺋﺐ اﻋﻼم اﻻﺧﯿﺎر« ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫]‪ [2‬ﺗﻔﺴﯿﺮ أﺑﯽ اﻟﺴﻌﻮد‪ :‬ج ‪.8/208‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪180 :‬‬‫]اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﻔﺎﺿـﻞ اﻟﻌﻼﻣـﮥ‪ ،‬و اﻟﺤﺒﺮ اﻟﮑﺎﻣـﻞ اﻟﻔﻬﺎﻣـﮥ‪ ،‬ﻟﺴﺎن اﻟﺰﻣﺎن‪ ،‬اﻣﺎم اﻫﻞ اﻟﻠﺴﺎن‪ ،‬ﺑـﺪاﺋﻌﻪ اﻟﺤﺴﺎن ﺗﺠﻞ ﻋﻦ اﻟﺒﯿﺎن‪ ،‬واﺳﻊ اﻟﺘﻘﺮﯾﺮ‪ ،‬ﮐﺎﻣﻞ‬‫اﻟﺘﺤﺮﯾﺮ‪ ،‬ﺳـﺤﺒﺎن اﻟﻨﺜﺮ‪ ،‬ﺣﺴـﺎن اﻟﺸـﻌﺮ‪ ،‬ﮐﺸـﺎف ﻣﺸـﮑﻼت اﻟﺘﻨﺰﯾـﻞ اﻟﺠﻠﯿﻞ‪ ،‬و ﺣﻼل ﻣﻌﻀـﻼت اﻟﮑﺘﺎب ﺑﺎﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ و اﻟﺘﺄوﯾﻞ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ ﻗﻮاﻧﯿﻦ‬‫اﻟﻔﺮوع و اﻻﺻﻮل‪ ،‬و ﺿﺎﺑﻂ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﮐﻞ اﻟﻔﻨﻮن ﻣﻦ اﻟﻤﻌﻘﻮل و اﻟﻤﻨﻘﻮل‪ ،‬زﺑـﺪة ارﺑﺎب اﻟﺘﻘﻮي‪ ،‬و ﻋﻤـﺪة اﺻـﺤﺎب اﻟﻔﺘﻮي‪ ،‬اﻣﺎم اﻟﻤﻔﺴـﺮﯾﻦ‪،‬‬‫ﺧﺘﺎم اﻟﻤﺠﺘﻬﺪﯾﻦ‪ ،‬ﺷـﯿﺦ اﻻﺳـﻼم و ﻋﻤﺎد اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ اﻟﺴـﻌﻮد اﺑﻦ اﻟﺸـﯿﺦ ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻤﻨﺘﺴﺐ ﺑﺎﻟﻌﻤﺎد‪ ،‬ﻋﺎﻣﻠﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻠﻄﻔﻪ ﯾﻮم اﻟﻤﻌﺎد‪ ،‬و ﻫﻮ‬‫اﻻﺳـﺘﺎذ ﻋﻠﯽ اﻻﻃﻼـق و اﻟﻤﺸﺎر إﻟﯿﻪ ﺑﺎﻻﺗﻔﺎق‪ ،‬ﻗﺮﻋﺖ ﺑﻪ اﺳـﻤﺎع ﺳـﮑﺎن اﻵﻓﺎق‪ ،‬و ﺻـﮑﺖ ﺑﻪ آذان اﻫﻞ ﻓﺎرس و اﻟﻌﺮاق‪ ،‬ﺷـﯿﺦ ﮐﺒﯿﺮ‪ ،‬اﻣﺎم‬‫ﺧﺒﯿﺮ‪ ،‬ﻋـﺎﻟﻢ ﻧﺤﺮﯾﺮ‪ ،‬ﻻـ ﻓﯽ اﻟﻌﺠﻢ ﻟﻪ ﻣﺜﯿﻞ و ﻻ ﻓﯽ اﻟﻌﺮب ﻟﻪ ﻧﻈﯿﺮ‪ ،‬ﻣﺸـﻬﻮر اﻻﺳﻢ‪ ،‬ﻋﺎﻟﯽ اﻟﻤﺮﺗﺒـﮥ‪ ،‬ﻋﻈﯿﻢ اﻟﺠﺎه‪ ،‬زاﺋـﺪ اﻟﺤﺸـﻤﮥ‪ ،‬ﺗﻀـﺮب ﺑﻪ‬‫اﻻﻣﺜـﺎل‪ ،‬و ﺗﺸـﺪ إﻟﯿﻪ اﻟﺮﺣﺎل‪ ،‬ﺗﺮد اﻟﻔﺘﺎوي ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ اﻗﻄﺎر اﻻرض‪ ،‬و ﺗﺮد إﻟﯿﻪ ﺑﻌﻀـﻬﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻌﺾ‪ ،‬و ﻟﻘـﺪ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ أﺣﺴﻦ ﻃﺮﯾﻘـﮥ ﺳـﻠﮑﻬﺎ‬‫اﻻﺷـﺮاف‪ ،‬و ﻗﻠﺪﻫﺎ اﺷـﺮاف اﻻﺧﻼف‪ ،‬ﻣﻦ دﯾﻦ ﻣﮑﯿﻦ‪ ،‬و ﻋﻘﻞ رزﯾﻦ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ ﻣﺤﺎﺳﻦ اﻟﺰﻣﺎن‪ ،‬ﻟﻢ ﺗﺮ اﻟﻌﯿﻮن ﻣﺜﻠﻪ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﻌﺮﻓﺎن‪ ،‬و‬‫ﮐـﺎن ﯾﺠﺘﻬـﺪ ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻟﻤﺴﺎﺋـﻞ و ﯾﺨﺮج و ﯾﺮﺟـﺢ ﺑﻌﺾ اﻟـﺪﻻﺋﻞ‪ ،‬و ﮐـﺎن إذا ﻟـﻢ ﯾﺠـﺪ واﻗﻌـﮥ اﻟﻔﺘـﻮي و ﺟﻮاﺑﻬـﺎ ﻓﯽ اﻟﮑﺘـﺐ اﻟﻤﺘـﺪاوﻟﮥ‬‫اﻟﻤﻌﻤﻮﻟـﮥ‪ ،‬ﻣﻦ اﻟﻤﺘﻮن و اﻟﺸـﺮوح و اﻻـﺻﻮل‪ ،‬و اﻟﻨﻮادر‪ ،‬و اﻟﻮاﻗﻌـﺎت‪ ،‬و اﻟﻔﺘـﺎوي‪ ،‬ﯾﺘﺄﻣﻞ ﻓﯽ اﻟﻮﺟﻮه اﻟﺘﯽ ﻻﺣﺖ ﻟﻬﺎ‪ ،‬و ﯾﺮﺟـﺢ واﺣـﺪا ﻣﻦ‬‫ﺗﻠﮏ اﻟﻮﺟﻮه‪ ،‬و ﯾﮑﺘﺐ اﻟﺠﻮاب ﻋﻠﯽ رأﯾﻪ اﻟﻮﺟﯿﺰ‪ ،‬و ﻟﻪ ﻓﯽ اﻟﻔﺮوع و اﻻﺻﻮل ﻗﻮة ﮐﺎﻣﻠـﮥ‪ ،‬و ﻗـﺪرة ﺷﺎﻣﻠـﮥ‪ ،‬و ﻓﻀـﯿﻠﮥ ﺗﺎﻣـﮥ‪ ،‬و اﺣﺎﻃﮥ ﻋﺎﻣﮥ‪،‬‬‫ﮐﯿﻒ ﻻ و ﻗـﺪ دام ﻋﻠﯽ ﻣﻨﺼﺐ اﻟﻔﺘﻮي ﻣـﺪة ﻣﺪﯾـﺪة ﺗﻨﯿﻒ ﻋﻠﯽ ﺛﻠﺜﯿﻦ ﺳـﻨﮥ‪ ،‬و ﻗـﺪ ذﮐﺮﻧﺎ ﺑﻌﻀﺎ ﻣﻦ أﺣﻮاﻟﻪ اﻟﺸـﺮﯾﻔﮥ‪ ،‬و ﻓﻮاﺋـﺪه اﻟﻠﻄﯿﻔـﮥ‪ ،‬و‬‫ﺗﺤﻘﯿﻘﺎﺗﻪ اﻟﻌﻤﯿﻘﮥ‪ ،‬و ﺗﺪﻗﯿﻘﺎﺗﻪ اﻻﻧﯿﻘﮥ‪ ،‬و اﻗﯿﺴﺘﻪ اﻟﺼﺮﯾﺤﮥ‪ ،‬و أﺟﻮﺑﺘﻪ اﻟﺼﺤﯿﺤﮥ‪ ،‬و ﻏﯿﺮه ﻣﻦ اﻟﻨﮑﺎت‪ ،‬و اﻻﺷﺎرات‪ ،‬و اﻟﻠﻄﺎﺋﻒ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪181 :‬‬‫و اﻟﺤﮑﺎﯾﺎت‪ ،‬ﻓﯽ ﻣﻮاﺿﻊ ﻋﺪﯾﺪة ﻓﯽ ﺿﻤﻦ اﻟﮑﺘﺎﺋﺐ اﻟﺴﺎﺑﻘﮥ ﻣﻦ ﮐﺘﺎﺑﻨﺎ ﻫﺬا‪ ،‬ﻓﺄرﺟﻊ اﻟﯽ ﺗﻠﮏ اﻟﻤﻮاﺿﻊ ]‪[1‬‬‫‪» -35‬ﺳﻌﯿﺪ ﭼﻠﭙﯽ ﻣﻔﺘﯽ روم«‬‫اﻣﺎ ذﮐﺮ ﺳﻌﯿﺪ ﭼﻠﭙﯽ ﻣﻔﺘﯽ روم‪ ،‬ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻣﻮﻟﯽ ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در ﺣﺎﺷﯿﻪ ﺧﻮد ﺑﺮ »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺑﯿﻀﺎوي« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﻓﻐـﺪت ﮐﻼ اﻟﻔﺮﺟﯿﻦ ‪ ،...‬اﻟﺒﯿﺖ‪ ،‬ﯾﺼﻒ ﺑﻘﺮة وﺣﺸـﯿﮥ ﻧﻔﺮت ﻣﻦ ﺻﻮت اﻟﺼﺎﺋـﺪ‪ ،‬ﻓﻐـﺪت ﻓﺰﻋﮥ‪ ،‬ﻻ ﺗﺪري أﻗﺪاﻣﻬﺎ اﻟﺼﺎﺋﺪ‪ ،‬أم ﺧﻠﻔﻬﺎ‪،‬‬‫أي ﻓﻐﺪت ]‪ [1‬ﻗﺎل اﻟﮑﻔﻮي ﺑﻌـﺪ ذﮐﺮ ﻫﺬه اﻟﻤﻮاﺿﻊ‪ :‬و ﻣﻨﺎﻗﺒﻪ أي أﺑﯽ اﻟﺴـﻌﻮد ﮐﺜﯿﺮة و ﻻ ﯾﻐﻨﯿﻬﺎ ﻫﺬا اﻟﻤﺠﻠﺪ ﻓﺎﻟﻘﻄﺮة ﺗﻨﺒﺊ ﻋﻦ اﻟﻐﺪﯾﺮ وﻟﺪ‬‫ﻓﯽ رأس اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﻌﺎﺷـﺮة‪ ،‬ﻓﺘﻐﺬي ﺑﺎﻟﻌﻠﻢ و ﮐﺎن رﺿـﯿﻊ اﺑﯿﻪ ﻓﯽ اﻟﺸﺮﯾﻌﮥ و اﻟﺤﻘﯿﻘﮥ‪ ،‬و ﻧﺸﺄ ﺑﺎﻟﻔﻀﻞ ﻓﯽ ﺣﺠﺮ اﺑﯿﻪ و رﺑﺎه‪ ،‬و ﻋﻠﻤﻪ اﻟﻔﻨﻮن ﻓﺒﻠﻎ‬‫ﻓﯽ اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ و اﻟﺒﯿﺎن و اﻟﺒﺪﯾﻊ و اﻟﻔﺮوع و اﻻﺻﻮل و ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﻘﺮآن رﺗﺒﮥ اﻟﻔﻀﻞ و اﻟﺘﺤﻘﯿﻖ و اﻻﺗﻘﺎن‪.‬‬‫‪ ...‬اﻟﯽ ان ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻢ اﻧﺘﻘﻞ ﻣﻦ ﻗﻀﺎء ﺑﺮوﺳـﯿﺎ اﻟﯽ ﻗﻀﺎء ﻣﺪﯾﻨﮥ ﻗﺴـﻄﻨﻄﯿﻨﯿﮥ‪ ،‬ﺛﻢ ﺻﺎر ﻗﺎﺿـﯿﺎ ﺑﺎﻟﻌﺴـﮑﺮ اﻟﻤﻨﺼﻮر ﺑﻮﻻﯾﮥ اﻟﺮوم و ﻣﮑﺚ ﻓﯿﻬﺎ ﺛﻤﺎن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 116‬از ‪206‬‬‫ﺳﻨﯿﻦ ﻓﺒﻠﻐﺖ ﻣﻬﻤﮥ زﻣﺮة اﻟﻌﻠﻤﺎء اﻟﯽ اوج اﻟﻌﻼء و ﺗﺼﺎﻋﺪ ﺷـﺮف اﻟﻌﻠﻢ ﺑﺘﺮﺑﯿﺘﻪ اﻟﯽ ﻗﺒﮥ اﻟﺴﻤﺎء‪ ،‬ﺿﺎﻫﯽ ﺻﻨﺎدﯾﺪ اﻟﺴﻠﻒ ﻓﯽ اﻟﺘﺮﺑﯿﮥ و اﻟﻤﻬﻤﮥ‬‫و ﻋﻄﺎﺋﻬﺎ‪ ،‬و ﺑﺎﻫﯽ اﻟﻔﺮﻗﺪﯾﻦ ﻓﯽ أن ﯾﻬﺘﺪي ﺑﻬﺎ‪ ،‬ﻓﮑﺎن ﻓﻮق ﺳﻤﺎﺋﻬﺎ ﻣﻠﮏ ﻃﻮاﺋﻒ اﻟﻔﻘﻬﺎء ﺑﺎﺧﻼق ﺣﺴﺎﻧﻪ و اﺣﺴﺎﻧﻪ‪ ،‬و ﺳﻠﮏ ﻓﯽ ﺳﺒﯿﻞ اﻟﺒﺮ‬‫ﻣﻌﻬﻢ ﻃﺮﻗـﺎ ﻟﻢ ﺗﻌﻬـﺪ ﻗﺒـﻞ زﻣﺎﻧﻪ و ﺑﺎﻟﺠﻤﻠـﮥ ﮐﺎﻧﺖ اﯾﺎﻣﻪ ﻣﻦ ﺗﺎرﯾـﺦ اﻻﯾﺎم و ﺻﺎرت ﻓﯽ ﻋﻬـﺪه اﺣﻮال اﻻﻫﺎﻟﯽ ﻋﻠﯽ اﺣﺴﻦ اﻟﻨﻈﺎم‪ ،‬ﺛﻢ ﺻﺎر‬‫ﻧﻘﯿﺒﺎ ﺑﻘﺴﻄﻨﻄﻨﯿﮥ و ﻋﯿﻦ ﻟﻪ ﮐﻞ ﯾﻮم ﻣﺎﺋﺘﺎ درﻫﻢ و ﻣﮑﺚ ﻓﯽ ﻣﻨﺼﺐ اﻟﻔﺘﻮي أﮐﺜﺮ ﻣﻦ ﺛﻠﺜﯿﻦ ﺳﻨﮥ و ﺻﻨﻒ ﻓﯿﻬﺎ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ اﻟﻤﺴﻤﯽ ﺑﺎرﺷﺎد اﻟﻌﻘﻞ‬‫اﻟﺴﻠﯿﻢ اﻟﯽ ﻣﺰاﯾﺎ اﻟﮑﺘﺎب اﻟﮑﺮﯾﻢ و أرﺳﻠﻪ اﻟﯽ ﺳﻠﯿﻢ ﺧﺎن اﻟﻐﺎزي و ﺗﻘﺒﻠﻪ اﻟﺴﻠﻄﺎن ﺑﻘﺒﻮل ﺣﺴﻦ و ﻗﺒﻠﻪ ‪ ...‬اﻟﺦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪182 :‬‬‫اﻟﺒﻘﺮة ﮐﻼ ﺟﺎﻧﺒﯿﻬﺎ‪ :‬اﻻﻣﺎم و اﻟﺨﻠﻒ‪ ،‬ﺗﺤﺴﺐ اﻧﻪ أوﻟﯽ‪ ،‬و أﺣﺮي ﺑﺄن ﯾﮑﻮن ﻓﯿﻪ اﻟﺨﻮف‪ ،‬و اﻟﻔﺮج ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﻤﺨﺎﻓﮥ‪ ،‬أي ﮐﻼ ﻣﻮﺿـﻌﯿﻬﺎ اﻟﺬي‬‫ﯾﺨﺎف ﻣﻨﻬﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﺠﻤﻠـﮥ‪ ،‬أو ﺑﻤﻌﻨﯽ ﻣﺎ ﺑﯿﻦ ﻗﻮاﺋﻢ اﻟﺪاﺑـﮥ‪ ،‬ﻓﻤﺎ ﺑﯿﻦ اﻟﯿـﺪﯾﻦ ﻓﺮج‪ ،‬و ﻫﻮ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﺴـﻌﮥ و اﻻﻧﻔﺮاج‪ ،‬و ﻓﺴـﺮه ﺑﺎﻟﻘـﺪام و اﻟﺨﻠﻒ‬‫ﺗﻮﺳـﻌﺎ‪ ،‬أو ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﺠﺎﻧﺐ و اﻟﻄﺮﯾﻖ‪ ،‬ﻓﻌﻞ ﺑﻤﻌﻨﯽ ﻣﻔﻌﻮل‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﻣﻔﺮوج ﻣﮑﺸﻮف‪ ،‬و ﺿـﻤﯿﺮ اﻧﻪ ﺑﮑﻼ‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﻣﻔﺮد اﻟﻠﻔﻆ‪ ،‬و ﺧﻠﻔﻬﺎ و اﻣﺎﻣﻬﺎ اﻣﺎ‬‫ﺑـﺪل ﻣﻦ ﮐﻼم‪ ،‬و اﻣﺎ ﺧﺒﺮ ﻣﺒﺘﺪء ﻣﺤﺬوف‪ ،‬أي ﻫﻤﺎ ﺧﻠﻔﻬﺎ و اﻣﺎﻣﻬﺎ‪ ،‬ﮐﺬا ﻓﯽ »اﻟﮑﺸﻒ« ﻗﻮﻟﻪ ﺣﻘﯿﻘﺘﻪ ﻣﺤﺮاﮐﻢ ﻣﻦ اﻟﺤﺮي‪ ،‬ﻓﺎﻟﻤﻮﻟﯽ ﻣﺸـﺘﻖ‬‫ﻣﻦ اﻻوﻟﯽ ﺑﺤﺬف اﻟﺰواﺋﺪ[‬‫‪» -36‬ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺨﻔﺎﺟﯽ«‬‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺷـﯿﺦ ﺷـﻬﺎب اﻟـﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺧﻔﺎﺟﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در ﺣﺎﺷـﯿﻪ ﺧﻮد ﺑﺮ »ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺑﯿﻀﺎوي« ﮐﻪ ﻣﺴـﻤﯽ‬‫ﺳﺎﺧﺘﻪ آن را »ﺑﻌﻨﺎﯾﮥ اﻟﻘﺎﺿﯽ و ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻟﺮاﺿﯽ« و در آﺧﺮ آن ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﱠﻠﻬـّﻢ اﻧـﮏ ﺗﻌﻠﻢ اﻧﯽ ﻣﺨﻀﺖ أﯾـﺎﻣﯽ ﻋﻦ زﯾـﺪﺗﻬﺎ‪ ،‬و اﻋﻤﻠﺖ ﻣﻄﺎﯾـﺎ اﻟﺠـﺪ و ﺟﯿـﺎد اﻟﻨﻈﺮ ﻓﯽ ﻣﯿـﺎدﯾﻦ ﺣﻠﺒﺘﻬـﺎ‪ ،‬ﺣـﺘﯽ ﺑﯿﺾ ﻧﺴـﺨﮥ ﻋﻤﺮي‬‫اﻟﻤﺸﯿﺐ‪ ،‬و ﺑا ﻠﯽ ﺑﻠﺒﺴﻪ ﺑﺮدي اﻟﻘﺸﯿﺐ‪ ،‬و ﻧﺜﺮ ﺧﺮﯾﻔﻪ ﺧﻀﺮ اوراﻗﯽ »َو اْﺷَﺘَﻌَﻞ اﻟﱠﺮأُْس َﺷﯿْﺒًﺎ«‬‫و اﺳـﺘﻨﺎرت ﺑﻪ آﻓـﺎﻗﯽ‪ ،‬ﻓﺮأﯾﺖ ﻣـﺎ ﺿـﺎع ﻣﻦ ﻣﺘﺎع ﺣﯿﺎﺗﯽ‪ ،‬و ﻗﻤﺖ ﻷﻟﺘﻘﻂ ﻣﺎ اﻧﺘﺜﺮ ﻣﻦ درر اوﻗﺎﺗﯽ‪ ،‬و ﻧـﺪﻣﺖ ﻋﻠﯽ ﺗﺮك اﻟﺘﺠﺎرة‪ ،‬و ﻧﺎﻫﯿﮏ‬‫ﺑﻌﺪم اﻟﺮﺑﺢ ﻣﻦ ﺧﺴﺎرة‪ ،‬ﻟﻮ ﻻ ﺑﺮﻫﮥ ﺟﺎد ﺑﻬﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪183 :‬‬‫اﺑﻮ اﻟﻌﺠﺐ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﺑﻪ ﻣﻦ ﺻﻨﮥ ]‪ [1‬و ﻓﯿﻨﮥ ﺑﻌﺪ ﻓﯿﻨﮥ ]‪ [2‬ﻓﯽ ﺧﺪﻣﮥ اﻟﮑﺘﺎب و اﻟﺴﻨﮥ‪.‬‬‫ﻓﺎن ﮐﺎن ﻫﺬا اﻟﺪﻣﻊ ﯾﺠﺮي ﺻﺒﺎﺑﮥ ﻋﻠﯽ ﻏﯿﺮ ﺳﻌﺪي ﻓﻬﻮ دﻣﻊ ﻣﻀﯿﻊ‬‫و ﻣـﺎ ﺗﻔﯿـﺪ اﻟﺠﻮاﻫﺮ ﺿﺎﻻ ﻓﯽ ﯾﺒﺎب ]‪ [3‬ﺳﮑﺎﻧﻪ ﺳﻌﺎل ]‪ [4‬و ﺿﺒﺎب ]‪ ،[5‬و ﻗﺼﻮره ﺻﻢ اﻟﺼـﺨﻮر‪ ،‬و اﻧﻬﺎره اﻟﺸـﺮاب‪ ،‬و ﻣﺎ ﯾﻨﻔﻊ اﻟﺒـﺬر ﻋﻠﯽ‬‫ﺻﻔﻮان اﻟﻤﺴـﯿﻞ‪ ،‬و ﻣـﺎ ﯾﻐﻨﯽ ﻋﻦ ﻋﺮق اﻟﺠﺒﯿﻦ ﻣﻦ أﺗﯽ اﻟﺴﻮق ﺑﻨﻘﻀﻪ ﺑﻌـﺪ اﻻﺻـﯿﻞ‪ ،‬ﻏﯿﺮ اﻧﯽ أﺗﻮﺳﻞ اﻟﯽ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﮑﻼﻣﻪ اﻟﻘـﺪﯾﻢ و رﺳﻮﻟﻪ‬‫اﻟﻌﻈﯿﻢ أن ﯾﻌﺰﻧﯽ ﺑﻌﺰه اﻟـﺬي ﻻـ ﯾﻀـﺎم‪ ،‬و ﯾـﺪﺧﻠﻨﯽ ﺣﺼﻦ ﺣﻔﻈﻪ اﻟـﺬي ﻻ ﯾﺮام‪ ،‬و ﯾﻐﻨﯿﻨﯽ ﻋﻤﺎ ﺳﻮاه‪ ،‬و ﯾﺸـﺮح ﺻـﺪري ﻟﮑﻞ ﻣﺎ ﯾﺮﺿﺎه‪ ،‬ﯾﺎ‬‫ﻇـﺎﻫﺮا إﻟﯿﻪ ﻣﺮﺟﻊ ﺿـﻤﺎﺋﺮﻧﺎ‪ ،‬اﺟﻌﻞ اﻟﻘﺮآن رﺑﯿﻊ ﻗﻠﻮﺑﻨﺎ‪ ،‬و ﻧﻮر أﺑﺼﺎرﻧﺎ و ﺑﺼﺎﺋﺮﻧﺎ‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﯾﺨﯿﺐ ﻣﻦ ﯾﺮﺟﻮ ﮐﺮﯾﻤﺎ‪ ،‬و ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ ﺳـﯿﺪﻧﺎ‬‫ﻣﺤﻤﺪ و آﻟﻪ و ﺻﺤﺒﻪ و ﺳﻠﻢ ﺗﺴﻠﯿﻤﺎ[ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪:‬‬‫]ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬ﻫﯽ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ ،‬أي أﺣﻖ ﻣﻦ اﻟﻨﺠـﺎة‪ ،‬و ﻫﻮ ﺑﯿـﺎن ﻟﺤﺎﺻـﻞ اﻟﻤﻌﻨﯽ‪ ،‬ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﮐﻘﻮل ﻟﺒﯿـﺪ اﻟﻌـﺎﻣﺮي اﻟﺸﺎﻋﺮ اﻟﻤﺸـﻬﻮر و ﻫﻮ ﻣﻦ ﻗﺼـﯿﺪﺗﻪ‬‫اﻟﻤﺸﻬﻮرة اﻟﺘﯽ ﻫﯽ اﺣﺪي اﻟﻤﻌﻠﻘﺎت اﻟﺴﺒﻊ و أوﻟﻬﺎ‪:‬‬‫ﻋﻔﺖ اﻟﺪﯾﺎر ﻣﺤﻠﻬﺎ ﻓﻤﻘﺎﻣﻬﺎ ﺑﻤﻨﯽ ﺗﺄﺑﺪ ﻏﻮﻟﻬﺎ ﻓﺮﺟﺎﻣﻬﺎ‬‫]‪ [1] [6‬اﻟﺼﻨﮥ إذا ﮐﺎن ﺑﺎﻟﺼﺎد اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ ﻓﻬﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ ذﻓﺮ اﻻﺑﻂ أو اﻟﻨﺘﻦ ﻋﻤﻮﻣﺎ‪ ،‬و ﯾﺤﺘﻤﻞ أن ﯾﮑﻮن ﺑﺎﻟﻀﺎد اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ ﻓﻬﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﺒﺨﻞ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻔﯿﻨﮥ‪) :‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻔﺎء و ﺳﮑﻮن اﻟﯿﺎء و اﻟﻨﻮن اﻟﻤﻔﺘﻮﺣﮥ( اﻟﺤﯿﻦ و اﻟﺴﺎﻋﮥ‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﯿﺒﺎب )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﯿﺎء(‪ :‬اﻟﺨﺮاب‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 117‬از ‪206‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺴﻌﺎﻟﯽ‪) :‬ﺑﻔﺘﺢ اﻟﺴﯿﻦ و ﮐﺴﺮ اﻟﻼم( ﺟﻤﻊ اﻟﺴﻌﻼء و ﻫﯽ اﻧﺜﯽ اﻟﻐﻮل‪.‬‬‫]‪ [5‬اﻟﻀﺒﺎب‪) :‬ﺑﮑﺴﺮ اﻟﻀﺎد( ﺟﻤﻊ اﻟﻀﺐ ﺑﻔﺘﺤﻬﺎ‪ :‬ﺣﯿﻮان ﻣﻦ اﻟﺰﺣﺎﻓﺎت ﺷﺒﯿﻪ ﺑﺎﻟﺤﺮذون‪.‬‬‫]‪ [6‬ﻋﻔﺖ‪ :‬اﻧﻤﺤﺖ‪ ،‬و اﻟﻤﺤﻞ ﻣﻦ اﻟـﺪﯾﺎر‪ :‬ﻣﺎ ﺣﻞ ﻷﯾﺎم ﻣﻌﺪودة‪ ،‬و اﻟﻤﻘﺎم ﻣﻨﻬﺎ ﻣﺎ ﻃﺎﻟﺖ اﻻﻗﺎﻣﮥ ﻓﯿﻬﺎ و ﻣﻨﯽ ﻣﻮﺿﻊ ﻏﯿﺮ ﻣﻨﯽ اﻟﺤﺮم‪ ،‬و اﻟﻐﻮل‬‫و اﻟﺮﺟﺎم ﺟﺒﻼن ﻣﻌﺮوﻓﺎن‪ ،‬و ﺗﺄﺑﺪ أي ﺗﻮﺣﺶ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪184 :‬‬‫و ﻣﻨﻬﺎ ﻓﯽ ﺗﺸﺒﯿﻪ ﻧﺎﻗﺘﻪ ﺑﺎﻟﺒﻘﺮة اﻟﻮﺣﺸﯿﮥ ﻓﯽ ﻧﻔﺮﺗﻬﺎ و ﺳﺮﻋﮥ ﻋﺪوﻫﺎ‪.‬‬‫و ﺗﺴﻤﻌﺖ رز اﻻﻧﯿﺲ ﻓﺮاﻋﻬﺎ ﻋﻦ ﻇﻬﺮ ﻏﯿﺐ و اﻻﻧﯿﺲ ﺳﻘﺎﻣﻬﺎ‬‫]‪[1‬‬‫ﻓﻌﺪت ﮐﻼ ﻟا ﻔﺮﺟﯿﻦ ﺗﺤﺴﺐ اﻧﻪ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﺨﺎﻓﮥ ﺧﻠﻔﻬﺎ و اﻣﺎﻣﻬﺎ‬‫ﺣﺘﯽ إذا ﯾﺌﺲ اﻟﺮﻣﺎة ﻓﺄرﺳﻠﻮا ﻏﻀﻔﺎ‬‫]‪ [2‬دواﺟﻦ ﻗﺎﻓﻼ أﻋﺼﺎﻣﻬﺎ اﻟﯽ آﺧﺮ اﻟﻘﺼـﯿﺪة‪ .‬و ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﻓﻌﺪت )ﺑﺎﻟﻌﯿﻦ اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ( ﻓﯽ ﺳﺮﺣﻬﺎ ﻣﻦ ﻋﺪا ﯾﻌﺪو‪ ،‬إذا اﺳﺮع ﻓﯽ اﻟﺴﯿﺮ‪ ،‬و اﻟﺬي ﻓﯽ‬‫ﺷﺮوح اﻟﮑﺸﺎف ﺑﺎﻟﻤﻌﺠﻤﮥ‪ ،‬و ﻫﻤﺎ ﻣﺘﻘﺎرﺑﺎن ﻣﻌﻨﯽ‪ ،‬أي ﻏﺪت اﻟﺒﻘﺮة اﻟﻮﺣﺸﯿﮥ ﻟﻤﺎ ﻧﻔﺮت ﻟﻔﺰﻋﻬﺎ ﻣﻦ اﻟﺼﯿﺎد ﻻ ﺗﺪري أ ذﻟﮏ اﻟﺼﺎﺋﺪ ﺧﻠﻔﻬﺎ‬‫أم ﻗـﺪاﻣﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺘﺤﺴﺐ ﮐﻼ ﺟﺎﻧﺒﯿﻬﺎ ﻣﻦ اﻟﺨﻠﻒ و اﻻﻣﺎم أﺣﺮي و أوﻟﯽ ﺑﺄن ﯾﮑﻮن ﻓﯿﻪ اﻟﺨﻮف‪ ،‬و اﻟﻔﺮج ﻣﻮﺿﻊ اﻟﻤﺨﺎﻓﮥ‪ ،‬أي ﮐﻼ اﻟﻤﻮﺿـﻌﯿﻦ‬‫اﻟـﺬي ﯾﺨـﺎف ﻣﻨﻪ ﻓﯽ اﻟﺠﻤﻠـﮥ‪ ،‬او ﻣـﺎ ﺑﯿﻦ اﻟﻘﻮاﺋﻢ‪ ،‬ﻓﻤـﺎ ﺑﯿﻦ اﻟﯿـﺪﯾﻦ ﻓﺮج‪ ،‬و ﻣـﺎ ﺑﯿﻦ اﻟﺮﺟﻠﯿﻦ ﻓﺮج‪ ،‬و ﻫﻮ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﺴـﻌﮥ و اﻻﻧﻔﺮاج‪ ،‬و ﻓﺴـﺮه‬‫ﺑﺎﻟﻘﺪام و اﻟﺨﻠﻒ ﺗﻮﺳـﻌﺎ‪ ،‬او ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﺠﺎﻧﺐ و اﻟﻄﺮﯾﻖ‪ ،‬ﻓﻌﻞ ﺑﻤﻌﻨﯽ ﻣﻔﻌﻮل‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﻣﻔﺮوج ﻣﮑﺸﻮف‪ ،‬و ﺿﻤﯿﺮ اﻧﻪ راﺟﻊ ﻟﮑﻼ ﺑﺎﻋﺘﺒﺎر ﻟﻔﻈﻪ‪ ،‬و‬‫ﺧﻠﻔﻬﺎ و اﻣﺎﻣﻬﺎ‪ :‬اﻣﺎ ﺑـﺪل ﻣﻦ ﮐﻼ‪ ،‬و )اﻣﺎ( ﺧﺒﺮ ﻣﺒﺘـﺪء ﻣﺤـﺬوف‪ ،‬أي ﻫﻤﺎ ﺧﻠﻔﻬﺎ و اﻣﺎﻣﻬﺎ‪ ،‬و ﻓﯿﻪ وﺟﻮه أﺧﺮ ﻻ ﺗﺨﻠﻮ ﻣﻦ ﺿـﻌﻒ‪ ،‬و اﻟﺸﺎﻫﺪ‬‫ﻓﯽ ﻗﻮﻟﻪ‪) :‬ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﺨﺎﻓـﮥ( ﻓـﺎﻧﻪ ﺑﻤﻌﻨﯽ ﻣﮑـﺎن أوﻟﯽ و اﺣﺮي ﺑـﺎﻟﺨﻮف‪ ،‬ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬و ﺣﻘﯿﻘﺘﻪ‪ ،‬أي ﺣﻘﯿﻘـﮥ ﻣﻮﻻـﮐﻢ ﻫﻨـﺎ ﻣﺤﺮاﮐﻢ )ﺑﺎﻟﺤﺎء و اﻟﺮاء‬‫اﻟﻤﻬﻤﻠﺘﯿﻦ(‪ ،‬أي اﻟﻤﺤﻞ اﻟﺬي ﯾﻘﺎل ﻓﯿﻪ‪ :‬اﻧﻪ ]‪ [1‬اﻟﺮز‪ :‬اﻟﺼﻮت اﻟﺨﻔﯽ‪ ،‬و اﻻﻧﯿﺲ ﻫﻮ اﻻﻧﺲ‪ ،‬و راﻋﻬﺎ أي اﻓﺰﻋﻬﺎ‪ ،‬ﯾﻘﻮل اﻟﺸﺎﻋﺮ‪:‬‬‫ﺗﺴﻤﻌﺖ اﻟﺒﻘﺮة ﺻﻮت اﻟﻨﺎس ﻓﺄﻓﺰﻋﻬﺎ ذﻟﮏ و اﻧﻤﺎ ﺳﻤﻌﺘﻪ ﻋﻦ ﻇﻬﺮ اﻟﻐﯿﺐ و ﻟﻢ ﺗﺮ اﻻﻧﯿﺲ‪ ،‬و اﻟﻨﺎس داء اﻟﻮﺣﺶ ﻻﻧﻬﻢ ﯾﺼﯿﺪوﻧﻬﺎ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻐﻀﻒ ﺟﻤﻊ أﻏﻀﻒ و ﻫﯽ اﻟﮑﻼب اﻟﻤﺴﺘﺮﺧﯿـﮥ اﻻذان‪ ،‬و اﻟﺪواﺟﻦ‪ :‬اﻟﻤﻌﻠﻤﺎت و اﻟﻘﻔﻮل‪ :‬اﻟﯿﺒﺲ‪ ،‬و أﻋﺼﺎﻣﻬﺎ‪ :‬ﺑﻄﻮﻧﻬﺎ‪ ،‬ﯾﻘﻮل اﻟﺸﺎﻋﺮ‪:‬‬‫إذا ﯾﺌﺲ اﻟﺮﻣﺎة ﻣﻦ اﻟﺒﻘﺮة و ﻋﻠﻤﻮا ان ﺳﻬﺎﻣﻬﻢ ﻻ ﺗﻨﺎﻟﻬﺎ و ارﺳﻠﻮا ﮐﻼﺑﺎ ﻣﺴﺘﺮﺧﯿﮥ اﻻذان ﻣﻌﻠﻤﮥ ﺿﻮاﻣﺮ اﻟﺒﻄﻮن‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪185 :‬‬‫أﺣﺮي و أﺣﻖ ﺑﮑﻢ‪ ،‬ﻣﻦ ﻗﻮﻟﻬﻢ‪ :‬ﻫﻮ ﺣﺮي ﺑﮑـﺬا‪ ،‬أي ﺧﻠﯿﻖ و ﺣﻘﯿﻖ و ﺟﺪﯾﺮ ﺑﻪ‪ ،‬ﮐﻠﻬﺎ ﺑﻤﻌﻨﯽ‪ ،‬و ﻟﯿﺲ اﻟﻤﺮاد اﻧﻪ اﺳﻢ ﻣﮑﺎن ﻣﻦ اﻻوﻟﯽ ﻋﻠﯽ‬‫ﺣـﺬف اﻟﺰواﺋـﺪ‪ ،‬ﮐﻤـﺎ ﺗﻮﻫﻢ‪ ،‬و ﺳﺘﺮي ﻣﻌﻨـﺎه ﻋﻦ ﻗﺮﯾﺐ‪ ،‬ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﮐﻘﻮﻟﮏ‪ :‬ﻫﻮ ﻣﺌﻨـﮥ اﻟﮑﺮم‪ -‬اﻟـﺦ‪ -‬ﯾﻌﻨﯽ ان ﻣﻮﻻﮐﻢ اﺳﻢ ﻣﮑﺎن ﻻ ﮐﻐﯿﺮه ﻣﻦ‬‫اﺳـﻤﺎء اﻻﻣﮑﻨـﮥ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻬﺎ ﻣﮑﺎن ﻟﻠﺤﺪث ﺑﻘﻄﻊ اﻟﻨﻈﺮ ﻋﻤﻦ ﺻﺪر ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻫﺬا ﻣﺤﻞ ﻟﻠﻤﻔﻀﻞ ﻋﻠﯽ ﻏﯿﺮه اﻟﺬي ﻫﻮ ﺻـﻔﺘﻪ‪ ،‬ﻓﻬﻮ ﻣﻼﺣﻆ ﻓﯿﻪ ﻣﻌﻨﯽ‬‫أوﻟﯽ‪ ،‬ﻻ اﻧﻪ ﻣﺸـﺘﻖ ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ان اﻟﻤﺌﻨﮥ ﻣﺄﺧﻮذة ﻣﻦ ان اﻟﺘﺤﻘﯿﻘﮥ‪ ،‬و ﻟﯿﺴﺖ ﻣﺸـﺘﻘﮥ ﻣﻨﻪ‪ ،‬إذ ﻟﻢ ﯾﺬﻫﺐ اﺣﺪ ﻣﻦ اﻟﻨﺤﺎة اﻟﯽ اﻻﺷـﺘﻘﺎق ﻣﻦ اﺳﻢ‬‫اﻟﺘﻔﻀـﯿﻞ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﻟﻢ ﯾﻘﻞ أﺣـﺪ ﺑﺎﻻﺷـﺘﻘﺎق ﻣﻦ اﻟﺤﺮف‪ ،‬و ﻣﺌﻨﮥ اﻟﮑﺮم وﺻﻒ ﻟﻪ ﻋﻠﯽ ﻃﺮﯾﻖ اﻟﮑﻨﺎﯾﮥ اﻟﺮﻣﺰﯾﮥ ﻓﯽ ﻗﻮﻟﻬﻢ‪ :‬اﻟﮑﺮم ﺑﯿﻦ ﺑﺮدﯾﻪ‪ ،‬ﮐﻤﺎ‬‫ﻓﯽ ﺷﺮوح اﻟﮑﺸﺎف ‪ -‬اﻟﺦ‪.‬‬‫و ﺷـﻬﺎب اﻟـﺪﯾﻦ ﺧﻔـﺎﺟﯽ‪ ،‬ﺷـﻬﺎب ﺛـﺎﻗﺐ ﻓﻀﻞ و ﮐﻤﺎل‪ ،‬و ﻧﺠﻢ زاﻫﺮ ﺳـﻤﺎء ﻣﺠـﺪ و اﺟﻼل اﺳﺖ‪ ،‬و ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺟﻠﯿﻠﻪ اﯾﺸﺎن‪ ،‬و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺑﺎﻫﺮة‬‫اﻟﺒﺮﻫﺎن‪ ،‬او ورد ﻟﺴﺎن اﺋﻤﻪ اﻋﯿﺎن‪.‬‬‫و از اﺟﻞ ﻣﺤﺎﻣﺪ و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻓﺎﺧﺮه او اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﯿﺦ ﻣﺸﺎﯾﺦ اﺟﺎزه ﺷﺎه وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ ]‪ [1‬واﻟﺪ ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ]‪ [2‬ﺑﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺣﻀﺮت او در‬‫رﺳﺎﻟﻪ »ارﺷﺎد« ﺑﻌـﺪ ذﮐﺮ اﺗﺼﺎل ﺳـﻨﺪ ﺧﻮد ﺑﻪ ﻫﻔﺖ ﮐﺲ از ﻣﺸﺎﯾﺦ‪ ،‬و اﻧﺘﻬﺎي ﺳـﻨﺪ اﯾﻦ ﻫﻔﺖ ﮐﺲ ﺑﻪ زﯾﻦ اﻟﺪﯾﻦ زﮐﺮﯾﺎ ]‪ ،[3‬و ﺳﯿﻮﻃﯽ‪،‬‬‫ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬ﺷﺎه وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ اﻟﻌﻤﺮي اﻟﺪﻫﻠﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1176‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 118‬از ‪206‬‬‫]‪ [2‬ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺪﻫﻠﻮي ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﺘﺤﻔﮥ« ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1239‬‬‫]‪ [3‬زﯾﻦ اﻟﺪﯾﻦ زﮐﺮﯾﺎ‪ :‬ﻫﻮ اﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻻﻧﺼﺎري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(926‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪186 :‬‬‫]اﻣﺎ اﻟﺸﯿﺦ ﻋﯿﺴﯽ ]‪ [1‬ﻓﺮوي ﻋﻦ ﺟﻤﺎﻋـﮥ‪ :‬ﻣﻨﻬﻢ أﺑﻮ اﻻرﺷﺎد ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻻﺟﻬﻮري ]‪ ،[2‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﻘﺮاﻓﯽ‪ ،‬ﻋﻦ‬‫اﻟﺠﻼل اﻟﺴـﯿﻮﻃﯽ‪ ،‬و ﻣﻨﻬﻢ ﺷـﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺸـﻬﯿﺮ ﺑﺎﻟﺨﻔﺎﺟﯽ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺒﺮﻫﺎن اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﻌﻠﻘﻤﯽ ]‪ ،[3‬ﻋﻦ اﻟﺠﻼل‬‫اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ ‪.‬‬
‫و ﻓﺎﺿﻞ ﻣﺤﻤﺪ أﻣﯿﻦ ﺑﻦ ﻓﻀﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﺐ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻤﺤﺒﯽ ]‪ [4‬در »ﺧﻼﺻﮥ اﻻﺛﺮ ﻓﯽ اﻋﯿﺎن اﻟﻘﺮن اﻟﺤﺎدي ﻋﺸﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺸـﯿﺦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻗﺎﺿـﯽ اﻟﻘﻀﺎة اﻟﻤﻠﻘﺐ ﺑﺸـﻬﺎب اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﺨﻔﺎﺟﯽ اﻟﻤﺼـﺮي اﻟﺤﻨﻔﯽ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﺴﺎﺋﺮة‪ ،‬واﺣﺪ‬‫اﻓﺮاد اﻟﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬اﻟﻤﺠﻤﻊ ﻋﻠﯽ ﺗﻔﻮﻗﻪ و ﺑﺮاﻋﺘﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻓﯽ ﻋﺼـﺮه ﺑﺪر ﺳﻤﺎء اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬و ﻧﯿﺰ اﻓﻖ اﻟﻨﺜﺮ و اﻟﻨﻈﻢ‪ ،‬رأس اﻟﻤﺆﻟﻔﯿﻦ‪ ،‬و رﺋﯿﺲ اﻟﻤﺼﻨﻔﯿﻦ‪،‬‬‫ﺳﺎر ذﮐﺮه ﺳـﯿﺮ اﻟﻤﺜﻞ‪ ،‬و ﻃﻠﻌﺖ اﺧﺒﺎره ﻃﻠﻮع اﻟﺸـﻬﺐ ﻓﯽ اﻟﻔﻠﮏ‪ ،‬و ﮐﻞ ﻣﻦ رأﯾﻨﺎه أو ﺳـﻤﻌﻨﺎ ﺑﻪ ﻣﻤﻦ أدرك وﻗﺘﻪ ﻣﻌﺘﺮﻓﻮن ﻟﻪ ﺑﺎﻟﺘﻔﺮد ﻓﯽ‬‫اﻟﺘﻘﺮﯾﺮ و اﻟﺘﺤﺮﯾﺮ و ﺣﺴﻦ اﻻﻧﺸـﺎء‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﻓﯿﻬﻢ ﻣﻦ ﯾﻠﺤﻖ ﺷﺄوه ]‪ [5‬و ﻻ ﯾـﺪﻋﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻣﻊ ان ﻓﯽ اﻟﺨﻠﻖ ﻣﻦ ﯾـﺪﻋﯽ ﻣﺎ ﻟﯿﺲ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﺗﺂﻟﯿﻔﻪ‬‫ﮐﺜﯿﺮة ﻣﻤﺘﻌﮥ ﻣﻘﺒﻮﻟﮥ‪ ،‬و اﻧﺘﺸـﺮت ﻓﯽ اﻟﺒﻼد و رزق ﻓﯿﻬﺎ ﺳـﻌﺎدة ﻋﻈﯿﻤﮥ‪ ،‬ﻓﺎن اﻟﻨﺎس اﺷﺘﻐﻠﻮا ﺑﻬﺎ‪ ،‬و اﺷﻌﺎره و ﻣﻨﺸﺂﺗﻪ ﻣﺴﻠﻤﮥ ﻻ ﻣﺠﺎل ﻟﻠﺨﺪش‬‫ﻓﯿ ﻬ ﺎ ‪.‬‬
‫و اﻟﺤﺎﺻـﻞ اﻧﻪ ﻓﺎق ﮐﻞ ﻣﻦ ﺗﻘـﺪﻣﻪ ﻓﯽ ﮐﻞ ﻓﻀـﯿﻠﮥ‪ ،‬و اﺗﻌﺐ ﻣﻦ ﯾﺠﯽء ﺑﻌـﺪه‪ ،‬ﻣﻊ ﻣﺎ ]‪ [1‬ﻋﯿﺴـﯽ اﻟﻤﻐﺮﺑﯽ‪ :‬ﺟﺎر اﻟﱠﻠﻪ أﺑﻮ ﻣﻬـﺪي اﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‬‫اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ اﻟﺸﺎذﻟﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1080‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻮ اﻻرﺷﺎد‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻻﺟﻬﻮري اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1066‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻌﻠﻘﻤﯽ‪ :‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺣﺪود )‪.(990‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻤﺤﺒﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ أﻣﯿﻦ ﺑﻦ ﻓﻀﻞ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﻤﻮي اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1111‬‬‫]‪ [5‬اﻟﺸﺄو )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﺸﯿﻦ اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ و ﺳﮑﻮن اﻟﻬﻤﺰة و آﺧﺮﻫﺎ اﻟﻮاو(‪ :‬اﻻﻣﺪ‪ -‬اﻟﻬﻤﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪187 :‬‬‫ﺧﻮﻟﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻣﻦ اﻟﺴﻌﮥ و ﮐﺜﺮة اﻟﮑﺘﺐ‪ ،‬و ﻟﻄﻒ اﻟﻄﺒﻊ و اﻟﻨﮑﺘﮥ و اﻟﻨﺎدرة‪.‬‬‫و ﻗـﺪ ﺗﺮﺟﻢ ﻧﻔﺴﻪ ﻓﯽ آﺧﺮ »رﯾﺤﺎﻧﺘﻪ« ﻣﻦ ﺣﯿﻦ ﻣﺒـﺪﺋﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻗﺪ ﮐﻨﺖ ﻓﯽ ﺳﻦ اﻟﺘﻤﯿﯿﺰ ﻓﯽ ﻣﻐﺮز ﻃﯿﺐ اﻟﻨﺒﺎت‪ ،‬ﻋﺰﯾﺰ ﻓﯽ ﺣﺠﺮ واﻟﺪي ﻣﻤﺘﻌﺎ‪،‬‬‫ﻓﻠﻤﺎ درﺟﺖ ﻣﻦ ﻋﺸﯽ ﻗﺮأت ﻋﻠﯽ ﺧﺎﻟﯽ‪ ،‬ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ اﺑﺎ ﺑﮑﺮ اﻟﺸﻨﻮاﻧﯽ ]‪ ،[1‬ﻋﻠﻮم اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‪ ،‬ﺛﻢ ﺗﺮﻗﯿﺖ ﻓﻘﺮأت اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﻟﻤﻨﻄﻖ‪ ،‬و‬‫ﺑﻘﯿﮥ اﻟﻌﻠﻮم اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮ‪ ،‬و ﻧﻈﺮت ﮐﺘﺐ اﻟﻤﺬﻫﺒﯿﻦ‪ :‬ﻣﺬﻫﺐ أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﮥ‪ ،‬و اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﻣﺆﺳﺴﺎ ﻋﻠﯽ اﻻﺻﻠﯿﻦ‪ ،‬ﻣﻦ ﻣﺸﺎﯾﺦ اﻟﻌﺼﺮ‪.‬‬‫و ﻣﻦ أﺟﻞ ﻣﻦ أﺧﺬت ﻋﻨﻪ ﺷـﯿﺦ اﻻﺳﻼم ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺮﻣﻠﯽ ]‪ ،[2‬ﺣﻀـﺮت دروﺳﻪ اﻟﻔﺮﻋﯿﮥ‪ ،‬و ﻗﺮأت ﻋﻠﯿﻪ ﺷﯿﺌﺎ ﻣﻦ »ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ«‪ ،‬و اﺟﺎزﻧﯽ‬‫ﺑﺬﻟﮏ و ﺑﺠﻤﯿﻊ ﻣﺆﻟﻔﺎﺗﻪ و ﻣﺮوﯾﺎﺗﻪ‪ ،‬ﺑﺮواﯾﺘﻪ ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺿﯽ زﮐﺮﯾﺎ ]‪ ،[3‬و ﻋﻦ واﻟﺪه‪.‬‬‫و ﻣﻨﻬﻢ ﺷﺎﻓﻌﯽ زﻣﺎﻧﻪ اﻟﺸﯿﺦ ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺰﯾﺎدي ]‪ ،[4‬ﺣﻀﺮت دروﺳﻪ زﻣﻨﺎ ﻃﻮﯾﻼ‪.‬‬‫و ﻣﻨﻬﻢ اﻟﻌﻼﻣﮥ اﻟﻔﻬﺎﻣﮥ ﺧﺎﺗﻤﮥ اﻟﺤﻔﺎظ و اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻌﻠﻘﻤﯽ‪ ،‬ﻗﺮأت ﻋﻠﯿﻪ »اﻟﺸـﻔﺎء« ﺑﺘﻤﺎﻣﻪ‪ ،‬و اﺟﺎزﻧﯽ ﺑﻪ و ﺑﻐﯿﺮه‪ ،‬و ﺷـﻤﻠﻨﯽ ﻧﻈﺮه و‬‫ﺑﺮﮐﮥ دﻋﺎﺋﻪ ﻟﯽ‪ [1] .‬اﻟﺸﻨﻮاﻧﯽ‪ :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ وﻓﺎء اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1019‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺮﻣﻠﯽ‪ :‬ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺰة اﻟﻤﺼﺮي اﻻﻧﺼﺎري اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1004‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻘﺎﺿـﯽ زﮐﺮﯾـﺎ‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ زﮐﺮﯾﺎ اﻻﻧﺼﺎري اﻟﻘﺎﻫﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ )‪ (926‬و ﻻـ ﯾﺨﻔﯽ ان رواﯾـﮥ اﻟﺮﻣﻠﯽ ﻋﻦ‬‫اﻟﻘﺎﺿﯽ زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻌﯿﺪة ﻻن وﻻدة اﻟﺮﻣﻠﯽ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻗﺎﻟﻮا ﮐﺎﻧﺖ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ .(919‬و ﺳﻨﮥ ﺣﯿﻦ وﻓﺎة اﻟﻘﺎﺿﯽ ﮐﺎن )‪ (7‬ﺳﻨﮥ و أﺧﺬ اﻻﺟﺎزة اﻟﺮواﺋﯿﮥ‬‫ﻓﯽ ﻫﺬه اﻻﯾﺎم ﺑﻌﯿﺪ ﺟﺪا اﻻ ﻣﻊ اﻟﻮاﺳﻄﮥ‪ ،‬او ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﻗﺒﻞ اﻟﺴﻨﮥ اﻟﻤﺬﮐﻮرة‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 119‬از ‪206‬‬‫]‪ [4‬ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺰﯾﺎدي‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1024‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪188 :‬‬‫و ﻣﻨﻬﻢ اﻟﻌﻼﻣﮥ ﻓﯽ ﺳﺎﺋﺮ اﻟﻔﻨﻮن ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻏﺎﻧﻢ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ ]‪ ،[1‬ﺣﻀﺮت دروﺳﻪ‪ ،‬و ﻗﺮأت ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﮐﺘﺐ ﻟﯽ إﺟﺎزة ﺑﺨﻄﻪ‪.‬‬‫و ﻣﻤﻦ أﺧﺬت ﻋﻨﻪ اﻻدب و اﻟﺸﻌﺮ ﺷﯿﺨﻨﺎ أﺣﻤﺪ اﻟﻌﻠﻘﻤﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺼﺎﻟﺤﯽ اﻟﺸﺎﻣﯽ ]‪.[2‬‬‫و ﻣﻤﻦ اﺧﺬت ﻋﻨﻪ اﻟﻄﺐ اﻟﺸـﯿﺦ داود اﻟﺒﺼﯿﺮ ]‪ ،[3‬ﺛﻢ ارﺗﺤﻠﺖ ﻣﻊ واﻟﺪي ﻟﻠﺤﺮﻣﯿﻦ اﻟﺸـﺮﯾﻔﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺮأت ﺛﻤﮥ ﻋﻠﯽ اﻟﺸـﯿﺦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺟﺎر اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟﻌﺼﺎم ]‪ [4‬و ﻏﯿﺮه‪ ،‬ﺛﻢ ارﺗﺤﻠﺖ اﻟﯽ ﻗﺴـﻄﻨﻄﻨﯿﮥ‪ ،‬ﻓﺘﺸـﺮﻓﺖ ﺑﻤﻦ ﻓﯿﻬﺎ ﻣﻦ اﻟﻔﻀﻼء و اﻟﻤﺼﻨﻔﯿﻦ‪ ،‬و اﺳﺘﻔﺪت ﻣﻨﻬﻢ‪ ،‬و ﺗﺨﺮﺟﺖ ﻋﻠﯿﻬﻢ‪ ،‬و ﻫﯽ‬‫إذ ذاك ﻣﺸـﺤﻮﻧﮥ ﺑﺎﻟﻔﻀـﻼء اﻻذﮐﯿﺎء‪ ،‬ﮐﺎﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ‪ ،‬و ﻣﺼـﻄﻔﯽ ﺑﻦ ﻋﺰﻣﯽ ]‪ ،[5‬و اﻟﺤﺒﺮ داود‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻤﻦ أﺧـﺬت ﻋﻨﻪ اﻟﺮﯾﺎﺿـﯿﺎت‪ ،‬و‬‫ﻗﺮأت ﻋﻠﯿﻪ اﻗﻠﯿﺪس و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و اﺟﻠﻬﻢ إذ ذاك اﺳـﺘﺎذي ﺳـﻌﺪ اﻟﻤﻠﮥ و اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻦ ﺣﺴﻦ‪ ،‬اﺧﺬ ﻋﻦ ﺧﺎﺗﻤﮥ اﻟﻤﻔﺴـﺮﯾﻦ أﺑﯽ اﻟﺴـﻌﻮد اﻟﻌﻤﺎدي‪،‬‬‫ﻋﻦ ﻣﺆﯾـﺪ زاده‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺠﻼل اﻟﺪواﻧﯽ‪ ،‬و ﻟﻤﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﺳـﺘﺎذي ﻗﺎم ﻣﻘﺎﻣﻪ ﺻـﻨﻊ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﺛﻢ وﻟﺪاه‪ ،‬ﺛﻢ اﻧﻘﺮﺿﻮا ﻓﯽ ﻣﺪة ﯾﺴـﯿﺮة‪ ،‬ﺛﻢ ﻟﻤﺎ ﻋﺪت إﻟﯿﻬﺎ‬‫ﺛﺎﻧﯿﺎ ﺑﻌﺪ ﻣﺎ ﺗﻮﻟﯿﺖ ﻗﻀﺎء اﻟﻌﺴـﮑﺮ ﺑﻤﺼـﺮ‪ ،‬رأﯾﺖ ﺗﻔﺎﻗﻢ اﻻﻣﺮ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮت ذﻟﮏ ﻟﻠﻮزﯾﺮ‪ ،‬ﻓﮑﺎن ذﻟﮏ ﺳـﺒﺒﺎ ﻟﻌﺰﻟﯽ و أﻣﺮﻧﯽ ﺑﺎﻟﺨﺮوج ﻣﻦ ﺗﻠﮏ‬‫اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪ [1] ،‬اﺑﻦ ﻏﺎﻧﻢ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﻠﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ ﻧﺰﯾﻞ اﻟﻘﺎﻫﺮة اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1004‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺼﺎﻟﺤﯽ اﻟﺸﺎﻣﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﻬﻼﻟﯽ اﻣﯿﻦ اﻟﺪﯾﻦ اﻻدﯾﺐ اﻟﺸﺎﻋﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(1004‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺒﺼﯿﺮ‪ :‬داود ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻻﻧﻄﺎﮐﯽ اﻟﻄﺒﯿﺐ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻤﮑﮥ اﻟﻤﮑﺮﻣﮥ ﺳﻨﮥ )‪.(1008‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻌﺼﺎم‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺮﺑﺸﺎه اﻻﺳﻔﺮاﺋﯿﻨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻤﮑﮥ ﺳﻨﮥ )‪.(1007‬‬‫]‪ [5‬ﻣﺼﻄﻔﯽ‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺸﻬﯿﺮ ﺑﻌﺰﻣﯽ زاده ﻗﺎﺿﯽ اﻟﻌﺴﮑﺮ اﻟﺮوﻣﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺣﺪود ﺳﻨﮥ )‪.(1040‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪189 :‬‬‫و ﻗﺪ ﻣﻦ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﺎﻟﺴﻼﻣﮥ‪.‬‬‫ﺛﻢ ذﮐﺮ ان ﻣﻦ ﺗﺂﻟﯿﻔﻪ ﺣﻮاﺷـﯽ ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻟﻘﺎﺿـﯽ‪ ،‬و ﻫﯽ اﻟﺘﯽ ﺳﻤﺎﻫﺎ »ﻋﻨﺎﯾﮥ اﻟﻘﺎﺿﯽ« و »ﺷﺮح اﻟﺸﻔﺎء« و »ﺷﺮح درة اﻟﻐﻮاص« و »اﻟﺮﯾﺤﺎﻧﮥ« و‬‫»اﻟﺮﺳﺎﺋﻞ اﻻرﺑﻌﯿﻦ« و »ﺣﺎﺷﯿﮥ ﺷﺮح اﻟﻔﺮاﺋﺾ« و »ﮐﺘﺎب اﻟﺴﻮاﻧﺢ« و »اﻟﺮﺣﻠﮥ« و »ﺣﻮاﺷﯽ اﻟﺮﺿﯽ«‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »ﺷـﻔﺎء اﻟﻐﻠﯿﻞ ﻓﯿﻤﺎ ﻓﯽ ﮐﻼم اﻟﻌﺮب ﻣﻦ اﻟﺪﺧﯿﻞ و اﻟﻨﺎدر اﻟﺤﻮﺷﯽ اﻟﻘﻠﯿﻞ« و ﮐﺘﺎب »دﯾﻮان اﻻدب ﻓﯽ ذﮐﺮ ﺷﻌﺮاء اﻟﻌﺮب«‬‫ذﮐﺮ ﻓﯿﻪ ﻣﺸـﺎﻫﯿﺮ اﻟﺸـﻌﺮاء ﻣﻦ اﻟﻌﺮب اﻟﻌﺮﺑﺎء و اﻟﻤﻮﻟـﺪﯾﻦ‪ ،‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »ﻃﺮاز اﻟﻤﺠﺎﻟﺲ« و ﻫﻮ ﻣﺠﻤﻮع ﺣﺴﻦ اﻟﻮﺿﻊ ﺟﻢ اﻟﻔﺎﺋـﺪة رﺗﺒﻪ ﻋﻠﯽ‬‫ﺧﻤﺴﯿﻦ ﻣﺠﻠﺴﺎ‪ ،‬ذﮐﺮ ﻓﯿﻪ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺗﻔﺴﯿﺮﯾﮥ و ﻧﺤﻮﯾﮥ و اﺻﻮﻟﯿﮥ و ﻏﯿﺮﻫﺎ‪.‬‬‫اﻟﯽ ان ﻗﺎل اﻟﻤﺤﺒﯽ‪ :‬و اﺧـﺬ ﻋﻨﻪ ﺟﻤﺎﻋـﮥ اﺷـﺘﻬﺮوا ﺑﺎﻟﻔﻀﻞ اﻟﺒﺎﻫﺮ ﻣﻦ ﺟﻤﻠﺘﻬﻢ اﻟﻌﻼﻣـﮥ ﻋﺒـﺪ اﻟﻘﺎدر اﻟﺒﻐﺪادي ]‪ ،[1‬و اﻟﺴـﯿﺪ أﺣﻤﺪ ﻟا ﺤﻤﻮي‬‫]‪ ،[2‬و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬و اﺟﺘﻤﻊ ﺑﻪ واﻟﺪي اﻟﻤﺮﺣﻮم ﻓﯽ ﻣﻨﺼـﺮﻓﻪ اﻟﯽ ﻣﺼـﺮ‪ ،‬و أﺧﺬ ﻋﻨﻪ و ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻪ اﺻﻞ اﻟﺮﯾﺤﺎﻧﮥ اﻟﺬي ﺳـﻤﺎه »ﺧﺒﺎﯾﺎ اﻟﺰواﯾﺎ ﻓﯿﻤﺎ‬‫ﻓﯽ اﻟﺮﺟـﺎل ﻣﻦ اﻟﺒﻘﺎﯾـﺎ« و ﮐﺘﺐ ﻣﻨﻬـﺎ ﻓﯽ دﻣﺸﻖ ﻧﺴـﺦ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺛﻢ اﺷـﺘﻬﺮت ﻓﻀـﯿﻠﺘﻪ و ذﮐﺮه ﻓﯽ رﺣﻠﺘﻪ‪ ،‬ﻓﻘـﺎل‪ :‬ﺛﻢ ﺟﺌﺖ اﻟﯽ رﯾـﺎض اﻟﻌﻠﻮم‬‫اﻟﻤﺰﻫﺮة ﺑﺎﺻـﻨﺎف اﻟﻔﻨﻮن ﻣﻦ ﻣﻨﺜﻮر و ﻣﻨﻈﻮم‪ ،‬ﻓﺠﻨﯿﺖ زﻫﺮ اﻵـداب ﻣﻦ ﺗﻠـﮏ اﻟﺤـﺪاﺋﻖ اﻟﺮﺣـﺎب‪ ،‬ﻓﮑﺎن ﺑﯿﺖ ﻗﺼـﯿﺪﻫﺎ و واﺳـﻄﮥ ﻋﻘـﺪﻫﺎ و‬‫ﻓﺮﯾﺪﻫﺎ‪ ،‬ﻣﺎﻟﮏ ازﻣﮥ ﻫﺬه اﻟﺼﻨﺎﻋﮥ‪ ،‬و ﻓﺎرس ﺣﻠﺒﮥ اﻟﺒﻼﻏﮥ و اﻟﺒﺮاﻋﮥ ﺟﻨﺎب اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﺸﻬﺎب اﻧﺴﺎن ﻋﯿﻦ اﻟﻤﻮاﻟﯽ و زﺑﺪة اﻻﺣﻘﺎب‪:‬‬‫ﻋﻼﻣﮥ اﻟﻌﻠﻤﺎء و اﻟﻠﺞ اﻟﺬي ﻻ ﯾﻨﺘﻬﯽ و ﻟﮑﻞ ﻟﺞ ﺳﺎﺣﻞ‬‫]‪ [1‬ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر اﻟﺒﻐﺪادي‪ :‬ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺪﯾﺐ اﻟﻠﻐﻮي وﻟﺪ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ )‪ (1030‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة ﺳﻨﮥ )‪.(1093‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺴﯿﺪ أﺣﻤﺪ اﻟﺤﻤﻮي‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﺴﻨﯽ )أو اﻟﺤﺴﯿﻨﯽ( اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1098‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪190 :‬‬‫ﻗﺪ أﺷﺮﻗﺖ ﺑﺸﻤﻮس ﻋﻠﻮﻣﻪ أﻓﻼﮐﻬﺎ‪ ،‬و ﻟﻤﻊ ﺑﺴﻨﺎ اﻟﻤﻨﻄﻮق و اﻟﻤﻔﻬﻮم ﺳﻤﺎﮐﻬﺎ و ﺗﺤﻠﺖ أﺟﯿﺎد اﻟﻄﺮوس ﺑﻌﻘﻮد أﻟﻔﺎﻇﻪ‪ ،‬و راﺟﺖ ﻧﻘﻮد آداﺑﻪ‬‫ﻓﯽ ﺳﻮق ﻋﮑﺎﻇﻪ‪ ،‬ﻗـﺪ اﺗﻔﻘﺖ ﮐﻠﻤﮥ اﻟﮑﻤﻠﮥ اﻧﻪ واﺣﺪ ﻋﺼـﺮه ﺑﻼ ﺧﻼف‪ ،‬و أﻗﺮت ﻟﻪ ﻋﻠﻤﺎء دﻫﺮه ﻓﯽ ﺣﯿﺎزة اﻟﺴـﺒﻖ ﺑﺎﻻﻋﺘﺮاف‪ ،‬ﻓﺎﻧﺘﻬﺖ إﻟﯿﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 120‬از ‪206‬‬‫اﻟﯿﻮم ﺑﻼﻏـﮥ اﻟﺒﻠﻐﺎء‪ ،‬ﻓﻤﺎ ﺗﻈﻞ اﻟﺨﻀـﺮاء و ﻻ ﺗﻘﻞ اﻟﻐﺒﺮاء ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻨﺎ أﺟﺮي ﻣﻨﻪ ﻓﯽ ﻣﯿـﺪاﻧﻬﺎ‪ ،‬و اﺣﺴﻦ ﺗﺼـﺮﻓﺎ ﺑﻌﻨﺎﻧﻬﺎ‪ ،‬و أﻣﺎ ﻓﻨﻮن اﻵداب ﻓﻬﻮ‬‫اﺑﻦ ﺑﺠﺪﺗﻬﺎ‪ ،‬و اﺧﻮ ﺟﻤﻠﺘﻬﺎ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﺬرﺗﻬﺎ‪ ،‬و ﻣﺎﻟﮏ أزﻣﺘﻬﺎ‪.‬‬‫ﻓﺎن أﻗﺮ ﻋﻠﯽ رق أﻧﺎﻣﻠﻪ أﻗﺮ ﺑﺎﻟﺮق ﮐﺘﺎب اﻻﻧﺎم ﻟﻪ‬‫ﻗﺪ ﺳﻘﺖ ﻋﯿﻮن ﻗﺮﯾﺤﺘﻪ اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ‪ ،‬و ﺑﺴﻘﺖ ﻓﯽ روﺿﮥ أﻏﺼﺎن اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ‪ ،‬ﻓﺼﺎر ﻋﺰﯾﺰ ﻣﺼﺮ و ﻗﺎﺿﯿﻬﺎ‪ ،‬و ﻧﺎﺷﺮ ﻟﻮاء اﻟﻌﺪاﻟﮥ ﻓﯽ ﻧﻮاﺣﯿﻬﺎ‪ ،‬و ﺑﻨﯽ‬‫و ﺷـﯿﺪ ﺑﺄﯾـﺪي ﺗﺤﺮﯾﺮاﺗﻪ ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ‪ ،‬و ﻧﻀﺎ ﻗﻨﺎع ﺧﻔﺎﯾﺎ اﻻﺳـﺮار ﺑﻤﺤﮑﻢ اﻟﺘﺄوﯾﻞ‪ ،‬ﻓﮑﻢ أﺑـﺪع ﺑﻤﺎ أودع ﻓﯽ ﺧﺒﺎﯾﺎ اﻟﺰواﯾﺎ ﻓﯿﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﺮﺟﺎل‬‫ﻣﻦ اﻟﺒﻘﺎﯾـﺎ‪ ،‬ﻓﻨﻈﻤﻪ »ﻧﻔﺜﺎت اﻟﺴـﺤﺮ« و ﻗﻼﺋـﺪ اﻟﻨﺤﺮ‪ ،‬و ﻏﻤﺰات اﻻﻟﺤﺎظ اﻟﻤﺮاض‪ ،‬و ﻋﻄﻔﺎت اﻟﺤﺴﺎن ﺑﻌـﺪ اﻻﻋﺮاض‪ ،‬و ﻧﺜﺮه اﻟﻨﺜﺮة اﺷـﺮاﻗﺎ‪ ،‬و‬‫ﺣﺒﺎب اﻟﺼﻬﺒﺎء روﻧﻘﺎ و اﺗﺴﺎﻗﺎ‪.‬‬‫ﻓﻘﺮ ﻟﻢ ﯾﺰل ﻓﻘﯿﺮا إﻟﯿﻬﺎ ﮐﻞ ﻣﺒﺪي ﻓﺼﺎﺣﮥ و ﺑﯿﺎن‬‫و ﻗـﺪ ﺣﺼـﻠﺖ ﻋﻠﯽ ﺿﺎﻟﺘﯽ اﻟﻤﻨﺸﻮدة ﻣﻦ ﻟﻘﯿﺎده‪ ،‬و ﻇﻔﺮت ﺑﺎﻟﮑﻨﺰ اﻟـﺬي ﮐﻨﺖ أﺗﻮﻗﻌﻪ و اﺗﺮﺟﺎه‪ ،‬و ﺷﺎﻫﺪت ﺛﻤﺎر اﻟﻤﺠﺪ و اﻟﺴﻮدد ﺗﻨﺜﺮ ﻣﻦ‬‫ﺷﻤﺎﺋﻠﻪ‪ ،‬و رأﯾﺖ ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻟﺪﻫﺮ ﻋﯿﺎﻻ ﻋﻠﯽ ﻓﻀﺎﺋﻠﻪ‪.‬‬‫و ﻣﻦ ﻓﻮاﺋﺪه اﻟﻤﻌﺠﺒﮥ اﻟﺘﯽ ﻻ ﯾﻨﻘﻀﯽ اﻟﺘﺤﺴﯿﻦ ﻟﻬﺎ‪ ،‬ﻣﺎ ﻧﻘﻠﻪ ﻓﯽ »ﺷﺮح اﻟﺸﻔﺎء« ﻋﻨﺪ ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬و ﻣﻦ دﻻﺋﻞ ﻧﺒﻮﺗﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‬‫»ان اﻟﺬﺑﺎب ﮐﺎن ﻻ ﯾﻘﻊ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻇﻬﺮ ﻣﻦ ﺟﺴﺪه‪ ،‬و ﻻ ﯾﻘﻊ ﻋﻠﯽ ﺛﯿﺎﺑﻪ«‬‫‪ :‬ﻣﺎ ﻧﺼﻪ‪ :‬و ﻫـﺬا ﻣﻤﺎ ﻗﺎﻟﻪ اﺑﻦ ﺳـﺒﻊ ]‪ [1‬أﯾﻀﺎ‪ ،‬اﻻ ]‪ [1‬اﺑﻦ ﺳـﺒﻊ‪ :‬ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ داود ﺗﺎج اﻻﺳـﻼم أﺑﻮ اﻟﺮﺑﯿﻊ اﻟﺴﺒﯿﺘﯽ اﻟﺴﻮاري ﻣﺆﻟﻒ »ﺑﻬﺠﮥ‬‫اﻻﻧﻮار«‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪191 :‬‬‫أﻧﻬﻢ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻻ ﯾﻌﻠﻢ ﻣﻦ روي ﻫﺬا‪.‬‬‫و اﻟﺬﺑﺎب واﺣﺪه ذﺑﺎﺑﮥ‪ ،‬ﻗﯿﻞ‪ :‬أﻧﻪ ﺳﻤﯽ ﺑﻪ ﻻﻧﻪ ﮐﻠﻤﺎ ذب آب‪ ،‬أي ﮐﻠﻤﺎ ﻃﺮد رﺟﻊ‪.‬‬‫و ﻫﺬا ﻣﻤﺎ أﮐﺮﻣﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻪ‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﻃﻬﺮه ﻣﻦ ﺟﻤﯿﻊ اﻻﻗﺬار‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻊ اﺳﺘﻘﺬاره ﻗﺪ ﯾﺠﯽء ﻣﻦ ﻣﺴﺘﻘﺬر‪.‬‬‫ﻗﯿﻞ‪ :‬و ﻗـﺪ ﻧﻘﻞ ﻣﺜﻠﻪ ﻋﻦ وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺸـﯿﺦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻘﺎدر اﻟﮕﯿﻼﻧﯽ ]‪ [1‬ﻗـﺪس اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺮه و ﻻ ﺑﻌـﺪ ﻓﯿﻪ ﻻن ﻣﻌﺠﺰات اﻻﻧﺒﯿﺎء ﻗﺪ ﺗﮑﻮن ﮐﺮاﻣﺎت‬‫ﻻوﻟﯿﺎء اﻣﺘﻪ‪ ،‬و ﻓﯽ رﺑﺎﻋﯿﮥ ﻟﯽ‪:‬‬‫ﻣﻦ أﮐﺮم ﻣﺮﺳﻞ ﻋﻈﯿﻢ ﺟﻼ ﻟﻢ ﺗﺪن ذﺑﺎﺑﮥ إذا ﻣﺎﺣﻼ‬‫ﻫﺬا ﻋﺠﺐ و ﻟﻢ ﯾﺬق ذو ﻧﻈﺮ ﻓﯽ اﻟﻤﻮﺟﻮدات ﻣﻦ ﺣﻼه أﺣﻠﯽ‬‫و ﺗﻈﺮف ﻣﻨﻪ ﻣﻼ ﺟﺎﻣﯽ ]‪ [2‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﻟﯿﺲ ﻓﯿﻪ ﺣﺮف ﻣﻨﻘﻮط ﻻن اﻟﻨﻘﻂ ﯾﺸﺒﻪ اﻟﺬﺑﺎب‪ ،‬ﻓﺼﯿﻦ اﺳﻤﻪ و ﻧﻌﺘﻪ ﻋﻨﻪ ﮐﻤﺎ ﻗﻠﺖ ﻓﯽ‬‫ﻣﺪﺣﻪ ﺻﻠﯽ ﻟا ﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪:‬‬‫ﻟﻘﺪ ذب اﻟﺬﺑﺎب ﻓﻠﯿﺲ ﯾﻌﻠﻮ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﻮدا ﻣﺤﻤﺪ‬‫و ﻧﻘﻂ اﻟﺤﺮف ﯾﺤﮑﯿﻪ ﺑﺸﮑﻞ ﻟﺬاك اﻟﺨﻂ ﻣﻨﻪ ﻗﺪ ﺗﺠﺮد[‬‫]‪ [3‬اﻟﺦ‬‫‪» -37‬ﺷﯿﺦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺟﻤﻞ«‬‫اﻣﺎ ذﮐﺮ ﺷـﯿﺦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺟﻤﻞ‪ ،‬ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در ﺣﺎﺷـﯿﻪ ﺧﻮد ﺑﺮ ]‪ [1‬ﻋﺒـﺪ اﻟﻘﺎدر اﻟﺠﯿﻼﻧﯽ‪ :‬ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻟا ﺼﻮﻓﯽ‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ )‪.(561‬‬‫]‪ [2‬ﻓﯽ ﻧﺴﯿﻢ اﻟﺮﯾﺎض ج ‪ 3‬ص ‪ :282‬و ﺗﻈﺮف ﺑﻌﺾ ﻋﻠﻤﺎء اﻟﻌﺠﻢ‪.‬‬‫]‪ [3‬ﺧﻼﺻﮥ اﻻﺛﺮ ج ‪ 1‬ص ‪ .. 331‬ص ‪.335‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 121‬از ‪206‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪192 :‬‬‫»ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺟﻼﻟﯿﻦ« ﮐﻪ ﻣﺴﻤﯽ اﺳﺖ »ﺑﺎﻟﻔﺘﻮﺣﺎت اﻻﻟﻬﯿﮥ ﺑﺘﻮﺿﯿﺢ ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﺠﻼﻟﯿﻦ ﻟﻠﺪﻗﺎﺋﻖ اﻟﺨﻔﯿﮥ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﻮﻟﻪ‪ِ :‬ﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ [1‬ﯾﺠﻮز أن ﯾﮑﻮن ﻣﺼـﺪرا‪ ،‬أي وﻻـﯾﺘﮑﻢ‪ ،‬أي ذات وﻻﯾﺘﮑﻢ و أن ﯾﮑﻮن ﻣﮑﺎﻧﺎ‪ ،‬أي ﻣﮑﺎن وﻻﯾﺘﮑﻢ‪ ،‬و أن ﯾﮑﻮن ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ ﮐﻘﻮﻟﮏ‪:‬‬‫»ﻫﻮ ﻣﻮﻻه« أي أوﻟﯽ ﺑﻪ اﻟﺦ ﺳﻤﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻓﯽ أﺑﯽ اﻟﺴﻌﻮد‪ِ :‬ﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫أي أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ ،‬و ﺣﻘﯿﻘﺘﻪ ﻣﮑﺎﻧﮑﻢ اﻟﺬي ﯾﻘﺎل ﻓﯿﻪ‪ :‬ﻫﻮ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻫﻮ ﻣﺌﻨﮥ اﻟﮑﺮم‪ ،‬أي ﻣﮑﺎن ﻟﻘﻮل اﻟﻘﺎﺋﻞ‪:‬‬‫اﻧﻪ ﻟﮑﺮﯾﻢ‪ ،‬أو ﻣﮑﺎﻧﮑﻢ ﻋﻦ ﻗﺮﯾﺐ‪ ،‬ﻣﻦ اﻟﻮﻟﯽ و ﻫﻮ اﻟﻘﺮب‪ ،‬أو ﻧﺎﺻﺮﮐﻢ ﻋﻠﯽ ﻃﺮﯾﻘﮥ ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﺗﺤﯿﮥ ﺑﯿﻨﻬﻢ ﺿﺮب وﺟﯿﻊ آه‪.‬‬‫و ﻓﯽ »اﻟﺸـﻬﺎب«‪ :‬ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﻫﻮ ﻣﺌﻨـﮥ اﻟﮑﺮم‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ان ﻣﻮﻻﮐﻢ اﺳﻢ ﻣﮑﺎن‪ ،‬ﻻ ﮐﻐﯿﺮه ﻣﻦ أﺳـﻤﺎء اﻻﻣﮑﻨـﮥ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻬﺎ ﻣﮑﺎن ﻟﻠﺤﺪث ﺑﻘﻄﻊ اﻟﻨﻈﺮ ﻋﻤﻦ‬‫ﺻﺪر ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻫﺬا ﻣﺤﻞ ﻟﻠﻤﻔﻀﻞ ﻋﻠﯽ ﻏﯿﺮه اﻟﺬي ﻫﻮ ﺻـﻔﺘﻪ ﻓﻬﻮ ﻣﻼﺣﻆ ﻓﯿﻪ ﻣﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬ﻻ اﻧﻪ ﻣﺸـﺘﻖ ﻣﻨﻪ ﮐﻤﺎ ان اﻟﻤﺌﻨﮥ ﻣﺄﺧﻮذة ﻣﻦ ان‪ ،‬و‬‫ﻟﯿﺴﺖ ﻣﺸﺘﻘﮥ ﻣﻨﻬﺎ اﻟﺦ‪.‬‬‫و ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬أو ﻧﺎﺻﺮﮐﻢ‪ ،‬ﻓﺎﻟﻤﻌﻨﯽ ﻻ ﻧﺎﺻﺮ ﻟﮑﻢ اﻻ اﻟﻨﺎر‪ ،‬ﮐﻤﺎ ان ﻣﻌﻨﯽ اﻟﺒﯿﺖ ﻻ ﺗﺤﯿﮥ ﻟﻬﻢ اﻻ اﻟﻀﺮب ﻋﻠﯽ اﻟﻬﺘﮑﻢ‪ ،‬و اﻟﻤﺮاد ﻧﻔﯽ اﻟﻨﺎﺻﺮ و ﻧﻔﯽ‬‫اﻟﺘﺤﯿﮥ اه ﺷﻬﺎب ‪.‬‬
‫و ﻋﺒـﺎرت ﺧﻄﺒﻪ ﺣﺎﺷـﯿﻪ ﺷـﯿﺦ ﺟﻤﻞ و ﻋﺒﺎرت ﺧﺘﺎم آن در اﯾﻨﺠﺎ ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد ﺗﺎ از آن ﺟﻼﻟﺖ و ﻋﻈﻤﺖ ﻣﻀﺎﻣﯿﻦ اﯾﻦ ﺣﺎﺷـﯿﻪ از زﺑﺎن‬‫ﻣﺼﻨﻒ واﺿﺢ ﺷﻮد‪:‬‬‫]ﻓﻔﯽ ﺧﻄﺒﮥ ﻫﺬه اﻟﺤﺎﺷـﯿﮥ‪ :‬اﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ ﻋﻠﯽ اﻓﻀﺎﻟﻪ‪ .‬و اﻟﺼﻼة و اﻟﺴﻼم ﻋﻠﯽ ﺳﯿﺪﻧﺎ ﻣﺤﻤﺪ و ﺻﺤﺒﻪ و آﻟﻪ‪ ،‬و ﺑﻌﺪ ﻓﯿﻘﻮل اﻟﻌﺒﺪ اﻟﻔﻘﯿﺮ ﺳﻠﯿﻤﺎن‬‫اﻟﺠﻤﻞ‪ ،‬ﺧﺎدم اﻟﻔﻘﺮاء‪:‬‬‫ﻫﺬه ﺣﻮاش ﺗﺘﻌﻠﻖ ﺑﺘﻔﺴﯿﺮ اﻻﻣﺎﻣﯿﻦ اﻟﺠﻠﯿﻠﯿﻦ اﻻﻣﺎم اﻟﻤﺤﻘﻖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻤﺤﻠﯽ ]‪ [1‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪193 :‬‬‫اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و اﻻﻣﺎم ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺟﻼل اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﺴـﯿﻮﻃﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ رﺣﻤﻬﻤﺎ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و أﻋﺎد ﻋﻠﯿﻨﺎ ﻣﻦ ﺑﺮﮐﺎﺗﻬﻤﺎ آﻣﯿﻦ‪ ،‬ﯾﻨﺘﻔﻊ ﺑﻬﺎ اﻟﻤﺒﺘﺪي‬‫ان ﺷﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬ﺟﻤﻌﺘﻬﺎ ﻣﻦ اﻟﺘﻔﺎﺳﯿﺮ و ﻗﻮاﻋﺪ اﻟﻤﻌﻘﻮل‪ ،‬أﺳﺄل اﻟﱠﻠﻪ أن ﯾﻨﻔﻊ ﺑﻬﺎ ﮐﻤﺎ ﻧﻔﻊ ﺑﺄﺻﻠﻬﺎ آﻣﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺸـﯿﺦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﻓﯽ آﺧﺮ اﻟﺤﺎﺷﯿﮥ‪ :‬و ﻫﺬا آﺧﺮ ﻣﺎ ﻗﺪر ﻟﯽ أن أﮐﺘﺒﻪ ﻣﻦ ﻫﺬا اﻟﺘﻌﻠﯿﻖ اﻟﺸﺮﯾﻒ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ ﻇﻨﯽ أن ﯾﺠﯽء ﻋﻠﯽ ﻫﺬا‬‫اﻟﻤﻨﻮال اﻟﻤﻨﯿﻒ‪ ،‬ﻟﻘﺼﻮر ﺑﺎﻋﯽ و دروس رﺑﺎﻋﯽ‪ ،‬و ﻋﺠﺰي اﻟـﺬي ﻫﻮ وﺻﻒ ﻻزم‪ ،‬و ﻓﺘﻮري اﻟـﺬي ﻫﻮ ﻟﻠـﺬﻫﻦ ﻣﻼزم‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ﻫﻮ ﻧﮑﺘﮥ ﺳـﺮ‬‫ﻗﺮاءﺗﯽ ﻋﻠﯽ ﻟا ﺸـﯿﺦ اﻻﻣﺎم اﻟﻌﺎﻟﻢ اﻟﻌﻼﻣﮥ‪ ،‬اﻟﺤﺒﺮ اﻟﺒﺤﺮ اﻟﻔﻬﺎﻣﮥ‪ ،‬ﺷﯿﺦ اﻻﻓﺘﺎء و اﻟﺘﺪرﯾﺲ‪ ،‬و ﻣﺤﻞ اﻟﻔﺮوع و اﻟﺘﺄﺳﯿﺲ‪ ،‬ﻣﻦ ﺷﺎع ﻓﻀﻠﻪ و ذاع‪،‬‬‫و ﺗﻮﻓﺮت ﻟﺘﺘﺒﻊ ﺗﺤﺒﯿﺮه و ﺗﻌﺒﯿﺮه اﻻﺳﻤﺎع‪ ،‬ﻣﻮﻻﻧﺎ اﻟﺸﯿﺦ ﻋﻄﯿﮥ اﻻﺟﻬﻮري ]‪ [1‬ﺗﻐﻤﺪه اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻐﻔﺮاﻧﻪ‪ ،‬و أﺳﮑﻨﻪ ﻓﺮادﯾﺲ ﺟﻨﺎﻧﻪ‪.‬‬‫اﻟﯽ أن ﻗﺎل‪ :‬و ﻗﺪ اﻧﺘﻬﯽ ﻣﺎ ﻣﻦ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺑﻪ ﻣﻦ اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ اﻟﻤﺤﺮرة و أﻟﻔﺎظ اﻟﻤﺤﺒﺮة ﻓﯽ اﻟﺮاﺑﻊ و اﻟﻌﺸﺮﯾﻦ ﻣﻦ ﺷﻬﺮ ﺟﻤﺎدي اﻟﺜﺎﻧﯿﮥ ﻣﻦ ﺷﻬﻮر‬‫ﺳﻨﮥ أﻟﻒ و ﻣﺎﺋﮥ و ﺛﻤﺎﻧﯿﮥ و ﺗﺴـﻌﯿﻦ ﻋﻠﯽ ﯾﺪ ﺟﺎﻣﻌﻬﺎ اﻟﻔﻘﯿﺮ اﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﺠﻤﻞ‪ ،‬ﺧﺎدم اﻟﻔﻘﺮاء ﻏﻔﺮ اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻪ و ﻟﻮاﻟﺪﯾﻪ و ﻟﻤﻦ أﻋﺎﻧﻪ‬‫و ﻟﺠﻤﯿﻊ اﻟﻤﺤﺒﯿﻦ و اﺧﻮاﻧﻪ اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ آﻣﯿﻦ‬‫‪» -38‬ﺟﺎر اﻟﱠﻠﻪ اﻹﻟﻪآﺑﺎدي«‬‫اﻣﺎ ذﮐﺮ ﻣﻼ ﺟﺎر اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻪآﺑﺎدي‪ ،‬ﻣﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در ﺣﺎﺷﯿﻪ ]‪ [1‬ﻋﻄﯿﮥ اﻻﺟﻬﻮري‪ :‬ﺑﻦ ﻋﻄﯿﮥ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﺒﺮﻫﺎﻧﯽ اﻟﻀﺮﯾﺮ‪ ،‬ﮐﺎن‬‫أدﯾﺒﺎ‪ ،‬ﻓﻘﯿﻬﺎ‪ ،‬اﺻﻮﻟﯿﺎ ﻣﻔﺴـﺮا‪ ،‬و ﻟﻪ آﺛﺎر و ﻣﺆﻟﻔﺎت ﻣﻨﻬﺎ‪» :‬ارﺷﺎد اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻻﺳـﺒﺎب اﻟﻨﺰول و اﻟﻨﺴـﺦ و اﻟﻤﺘﺸﺎﺑﻪ و ﺗﺠﻮﯾـﺪ اﻟﻘﺮآن« ﺗﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ‬‫)‪ (1190‬أو )‪.(1194‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 122‬از ‪206‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪194 :‬‬‫ﺧﻮد ﺑﺮ »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺑﯿﻀﺎوي« ﮐﻪ در ﺷﺮوع آن ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺑﯿﻀﺎوي« و ﻣﺪح آن ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﻧﯽ ﮐﻨﺖ ﻣﻦ ﻋﻨﻔﻮان اﻟﺸـﺒﺎب ﻣﺸﻌﻮﻓﺎ ﺑﺎﺳﺘﮑﺸﺎﻓﻪ‪ ،‬و ﻣﻮﻟﻌﺎ ﺑﺎﺳﺘﯿﻘﺎﻧﻪ و اﺳﺘﮑﻤﺎﻟﻪ‪ ،‬ﻓﻠﻢ ازل اﮐﺮر ﻣﻄﺎﻟﻌﺘﻪ و ﻣﺒﺎﺣﺜﺘﻪ‪ ،‬و اداوم ﻣﻄﺎرﺣﺘﻪ و‬‫ﻣـﺬاﮐﺮﺗﻪ ﺣﺘﯽ اﺳـﺘﻮﻟﯿﺖ ﻋﻠﯽ ﺣـﻞ ﻣﻐﻠﻘـﺎﺗﻪ‪ ،‬و ﮐﺸﻒ ﻣﮑﻨﻮﻧﺎﺗﻪ‪ ،‬و اﯾﻀﺎح ﻣﻀـﻤﺮاﺗﻪ‪ ،‬و ﺗﻔﺼـﯿﻞ ﻣﺠﻤﻼﺗﻪ‪ ،‬ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ﻣﻌﯿﻦ ﯾﻌﯿﻨﻨﯽ ﻓﯽ ﻫـﺬا‬‫اﻟﺒـﺎب ﻣﻦ ﺷـﺨﺺ أو ﮐﺘﺎب‪ ،‬اﻻ ﮐﺘﺎب اﻻدﯾﺐ اﻻﻟﻤﻌﯽ ]‪ [1‬اﻟﻌﻼﻣﮥ اﻟﺰﻣﺨﺸـﺮي‪ ،‬ﺷـﮑﺮ اﻟﱠﻠﻪ ﺳﻌﯿﻪ ﻓﯽ ﺑﺬل اﻟﻤﺠﻬﻮد ﻓﯽ ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻫﺬا اﻟﻔﻦ‬‫اﻟﻤﺤﻤﻮد‪ ،‬ﻓﺮﻗﻤﺖ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯽ اﺛﻨـﺎء اﻟﻤﻄﺎﻟﻌـﮥ ارﻗﺎﻣـﺎ ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬ﻣﻨﻬـﺎ ﻣـﺎ ﯾﺘﻌﻠﻖ ﺑﺤـﻞ اﻟﮑﺘـﺎب‪ ،‬و ﻣﻨﻬـﺎ ﻣـﺎ ﯾﺮﺗﺒﻂ ﺑﺎﻟﺘﻤﯿﯿﺰ ﺑﯿﻦ اﻟﺨﻄﺎء و اﻟﺼﻮاب‪،‬‬‫ﻓﺨﺎﻟﺞ ﻗﻠﺒﯽ ان اﺟﻤﻌﻬﺎ و ارﺗﺒﻬﺎ ﺣﺘﯽ ﻻ ﯾﻀﯿﻊ‪ ،‬و اﺿﯿﻒ إﻟﯿﻬﺎ ﻣﻦ اﻟﮑﻠﻤﺎت ﻣﺎ اﺳﺘﻄﯿﻊ ‪ -‬اﻟﺦ‪.‬‬‫در ﺳﻮره ﺣﺪﯾﺪ ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬و ﺣﻘﯿﻘﺘﻪ ﻣﺤﺮاﮐﻢ ﻣﻦ اﻟﺤﺮي‪ ،‬ﻓﺎﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﺤﺮي ﻣﺸﺘﻖ ﻣﻦ اﻻوﻟﯽ ﺑﺤﺬف اﻟﺰواﺋﺪ[‬‫‪» -39‬ﻣﺤﺐ اﻟﺪﯾﻦ اﻓﻨﺪي«‬‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﻣﺤﺐ اﻟﺪﯾﻦ اﻓﻨﺪي‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﺘﺎب »ﺗﻨﺰﯾﻞ اﻻﯾﺎت ﻋﻠﯽ اﻟﺸﻮاﻫﺪ ﻣﻦ اﻻﺑﯿﺎت« ﮐﻪ ﺷـﺮح اﺑﯿﺎت ﮐﺸﺎف اﺳﺖ‪ ،‬و‬‫در آﺧﺮ آن ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻫﺬا آﺧﺮ ﻣﺎ ﺗﻮﺧﯿﻨﺎه ﻣﻦ ﺷـﺮح اﺑﯿﺎت اﻟﮑﺸﺎف و ﺑﯿﺎن ﻣﻘﺎﺻﺪﻫﺎ ﻋﻠﯽ وﺟﻪ ﺷﺎف ﺑﺤﯿﺚ ﺗﯿﺴﺮ اﻟﻮﺻﻮل و اﻟﺪﺧﻮل اﻟﯽ ﺗﻠﮏ اﻻﺑﯿﺎت ﻣﻦ‬‫أﺳﻬﻞ ﻃﺮﯾﻖ‪ ،‬و ﻧﺴﺄل ]‪ [1‬اﻻﻟﻤﻌﯽ )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻬﻤﺰة و اﻟﻤﯿﻢ و ﺳﮑﻮن اﻟﻼم و ﮐﺴﺮ اﻟﻌﯿﻦ(‪ :‬اﻟﺬﮐﯽ اﻟﻤﺘﻮﻗﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪195 :‬‬‫اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻬﺪاﯾـﮥ و اﻟﻌﻨﺎﯾـﮥ و اﻟﺘﻮﻓﯿﻖ‪ ،‬و ان ﯾﺠﻌـﻞ ﺧﻮاﺗﯿﻢ اﻋﻤﺎﻟﻨـﺎ ﺗﻮﺑـﮥ ﻣﻘﺒﻮﻟـﮥ‪ ،‬و ﻗﻠﻮﺑﻨﺎ ﺑـﺬﮐﺮه ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻦ ﮐﻞ ذﮐﺮ ﻣﺸـﻐﻮﻟﮥ‪ ،‬و ان ﯾﻤﻦ ﻋﻠﯿﻨﺎ‬‫ﺑﺤﺴﻦ اﻟﺨﺘﺎم ﺑﺤﺮﻣﮥ ﻧﺒﯿﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺧﺎﺗﻢ اﻟﺮﺳﻞ اﻟﮑﺮام‪ ،‬و آﻟﻪ و اﺻـﺤﺎﺑﻪ اﻟﻔﺨﺎم‪ ،‬و اﻟﺼـﻼة و اﻟﺴـﻼم ﻋﻠﯿﻪ و ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟﯽ ﻗﯿﺎم اﻟﺴﺎﻋﮥ و ﺳﺎﻋﮥ‬‫اﻟﻘﯿﺎم‪ ،‬و اﻟﺤﻤﺪ ﻟﻠّﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﺪوام ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪:‬‬‫]ﻓﻐﺪت ﮐﻼ ﻟا ﻔﺮﺟﯿﻦ ﺗﺤﺴﺐ اﻧﻪ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﺨﺎﻓﮥ ﺧﻠﻔﻬﺎ و اﻣﺎﻣﻬﺎ‬‫ﻫﻮ ﻟﻠﺒﯿﺪ‪ ،‬ﻓﯽ ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ ﻋﻨﺪ ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬ﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ [1‬أي ﻫﯽ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ ،‬و اﻧﺸـﺪ ﻗﻮل ﻟﺒﯿـﺪ‪ :‬ﻓﻐـﺪت‪ -‬اﻟﺦ‪ -‬و ﺣﻘﯿﻘﮥ ﻣﻮﻻﮐﻢ ﻣﺤﺮاﮐﻢ و ﻣﻘﻤﻨﮑﻢ‪ ،‬أي ﻣﮑﺎﻧﮑﻢ اﻟﺬي ﯾﻘﺎل ﻓﯿﻪ‪ :‬أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪،‬‬‫ﮐﻤﺎ ﻗﯿﻞ ﻫﻮ ﻣﺌﻨﮥ اﻟﮑﺮم‪ ،‬أي ﻣﮑﺎن ﻟﻘﻮل اﻟﻘﺎﺋﻞ اﻧﻪ ﻟﮑﺮﯾﻢ‪ ،‬و ﯾﺠﻮز أن ﯾﺮاد ﻫﯽ ﻧﺎﺻـﺮﮐﻢ‪ ،‬أي ﻻ ﻧﺎﺻـﺮ ﻟﮑﻢ ﻏﯿﺮﻫﺎ‪ ،‬و اﻟﻤﺮاد ﻧﻔﯽ اﻟﻨﺎﺻـﺮ‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﺒﺘﺎت ]‪ -[2‬اﻟﺦ‪.‬‬‫و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ ﻓﺎﺿﻞ اﺑﻮ اﻟﻮﻓﺎ ﻧﺼـﺮ ﻫﻮرﯾﻨﯽ ﮐﻪ ﻣﺼـﺤﺢ ﮐﺘﺐ ﻣﻄﺒﻮﻋﻪ ﻣﺼـﺮ اﺳﺖ‪ ،‬در آﺧﺮ ﻧﺴﺨﻪ ﻣﻄﺒﻮﻋﮥ »ﺗﻨﺰﯾﻞ اﻻﯾﺎت« ﮐﻪ در‬‫ﻣﺼﺮ ﻣﻄﺒﻮع ﺷﺪه‪ ،‬ﻋﺒﺎرﺗﯽ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﮐﻪ از آن ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺟﻼﻟﺖ و ﻋﻈﻤﺖ ﻣﺮﺗﺒﻪ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب و ﻣﺼﻨﻒ آن ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣﯿﺚ ﻗﺎل‪ :‬ﯾﻘﻮل ﻣﺼـﺤﺤﻪ ﻧﺼـﺮ اﻟﻬﻮرﯾﻨﯽ أﺑﻮ اﻟﻮﻓﺎ ]‪ [3‬ﺳﺎﻣﺤﻪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﻔﺎ ﻋﻤﺎ ﻫﻔﺎ‪ ،‬ﺑﺤﻤـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻗـﺪ اﻧﺘﻬﯽ ﻓﯽ ﻣﻨﺘﻬﯽ رﺟﺐ ﺳـﻨﮥ )‪(1281‬‬‫ﻃﺒﻊ »ﺷﺮح ﺷﻮاﻫﺪ اﻟﮑﺸﺎف ]‪ [1‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫]‪ [2‬ﺗﻨﺰﯾﻞ اﻻﯾﺎت ﻓﯽ ﺷﺮح ﺷﻮاﻫﺪ اﻟﮑﺸﺎف ص ‪.140‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻮ اﻟﻮﻓﺎ ﻟا ﻬﻮرﯾﻨﯽ‪ :‬ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ ﯾﻮﻧﺲ اﻟﻮﻓﺎﺋﯽ اﻻزﻫﺮي اﻻدﯾﺐ اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﻔﺴـﺮ ارﺳﻞ اﻟﯽ ﻓﺮﻧﺴـﮥ ﻓﯽ زﻣﻦ اﻟﺤـﺬﯾﻮي ﻣﺤﻤـﺪ ﻋﻠﯽ‬‫اﻣﺎﻣﺎ ﻻﺣـﺪي ﺑﻌﺜﺎت اﻟﺤﮑﻮﻣـﮥ اﻟﻤﺼـﺮﯾﮥ‪ ،‬ﻓﺎﻗﺎم ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺪة ﺗﻌﻠﻢ ﻓﯿﻬﺎ اﻟﻔﺮﻧﺴـﯿﮥ‪ ،‬و ﻋﺎد اﻟﯽ اﻟﻘﺎﻫﺮة و ﺗﻮﻟﯽ رﯾﺎﺳﮥ ﺗﺼـﺤﯿﺢ اﻟﻤﻄﺒﻌﮥ اﻻﻣﯿﺮﯾﮥ‪،‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ (1291‬ق‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪196 :‬‬‫اﻟﻤﺘﻤﻢ ﻟﻔﺎﺋﺪة ذاك اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ ﺑﻼ ﺧﻼف‪ ،‬ﻟﻠﺠﻬﺒﺬ اﻻوﺣﺪي ﻣﺤﺐ اﻟﺪﯾﻦ أﻓﻨﺪي‪ ،‬و ﺣﯿﺚ ان اﻻﺻﻞ ﻣﺤﺘﺎج ﻟﺘﺘﻤﯿﻢ اﻟﻔﻮاﺋﺪ ﺑﺘﻮﺿـﯿﺢ ﻣﺎ ﻓﯿﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 123‬از ‪206‬‬‫ﻣﻦ اﻟﺸﻮاﻫﺪ‪ ،‬ﻓﻼ ﺑﺪ ﻣﻦ ﻫﺬا اﻟﺸـﺮح اﻟﺮاﺋﻖ اﻟﮑﺎﺷﻒ ﻋﻤﺎ ﺣﻮﺗﻪ ﻣﻦ اﻟﺪﻗﺎﺋﻖ‪ ،‬ﻓﺎﻟﺤﻤﺪ ﻟﻤﻦ وﻓﻖ ﻟﻄﺒﻌﻪ‪ ،‬ﻣﻦ ﻟﻪ ﻣﻦ اﺳـﻤﻪ و ﻟﻘﺒﻪ ﻧﺼـﯿﺐ ﻋﻦ‬‫ﻣﺪﺣﻪ ﯾﻐﻨﯽ‪ ،‬ﺣﻀـﺮة ﺣﺴـﯿﻦ أﻓﻨﺪي ﺣﺴـﻨﯽ‪ ،‬وﮐﯿﻞ ادارة اﻟﻤﻄﺒﻌﮥ اﻟﮑﺒﺮي‪ ،‬ﺗﻌﻠﻖ ﺣﻀﺮة ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﯿﮏ رﺷﺪي ﻣﺼﺤﺤﺎ ﺣﺴﺐ اﻣﮑﺎن‬‫اﻟﻔﻘﯿﺮ ﺣﻘﻖ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺎ ﻗﺼﺪه ﻣﻦ اﮐﻤﺎل اﻟﻨﻔﻊ ﺑﻤﻄﺎﻟﻌﮥ ذاك اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ ﻣﻊ ﮐﻮﻧﻪ ﻋﺎم اﻟﻨﻔﻊ ﻓﯽ ﻏﯿﺮه ﮐﺘﻔﺴﯿﺮ اﻟﻘﺎﺿﯽ اﻟﺒﯿﻀﺎوي‪ ،‬و اﻟﻔﺨﺮ اﻟﺮازي‪،‬‬‫و ﻣﻔﺘﯽ اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ اﻟﻌﻤﺎدي‪ ،‬ﺑﻞ و ﻓﯽ ﻏﯿﺮﻫﺎ ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻮم اﻟﻌﺮﺑﯿـﮥ و اﻟﻔﻨﻮن اﻻدﺑﯿـﮥ‪ ،‬و رأﯾﺖ ﻓﯽ ﺣﺎﺷـﯿﮥ »اﻟﻘﺎﻣﻮس« ﻻﺑﻦ اﻟﻄﯿﺐ ]‪ [1‬اﻟﻔﺎﺳﯽ ﻓﯽ‬‫ﻣﺎدة »ﻟﺠﺄ«‪ :‬ان ﻟﻪ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﺷـﺮﺣﺎ ﺳﻤﺎه »اﻧﻮاء اﻻﻧﻮار ﺑﺸﺮح ﺷﻮاﻫﺪ اﻟﮑﺸﺎف و اﻻﻧﻮار« و ﻫﻮ ﻣﺘﺄﺧﺮ ﻓﯽ اﻟﺰﻣﺎن ﻋﻦ ﺷﺮﺣﻨﺎ ﻫﺬا ﺑﻘﻠﯿﻞ‪ ،‬و ﻟﮑﻨﯽ‬‫ﻟﻢ أﺟـﺪه‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺘﯿﺴـﺮ ﻟﯽ ﻣﻦ ﻧﺴـﺦ ﻫـﺬا اﻟﺸـﺮح ﻋﻨـﺪ اﻟﻄﺒﻊ ﺳﻮي اﺻـﻠﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺎﺟﺘﻬـﺪت ﻓﯽ ﺗﺼـﺤﯿﺢ ﻋﺒﺎراﺗﻬﻤـﺎ ﻣﻊ اﻟﺘﻌﻮﯾـﻞ ﻋﻠﯽ ﻣﺮاﺟﻌﮥ‬‫اﻟﮑﺸﺎف‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﮐﻤﻞ ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ وﺟﻪ ﺷﺎف‪ ،‬و اﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ و ﮐﻔﯽ‪ ،‬و ﺳﻼم ﻋﻠﯽ ﻋﺒﺎده اﻟﺬﯾﻦ اﺻﻄﻔﯽ‬‫‪» -40‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﺻﻼح اﻻﻣﯿﺮ اﻟﯿﻤﺎﻧﯽ«‬‫اﻣـﺎ ذﮐﺮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﺻـﻼح اﻻﻣﯿﺮ اﻟﯿﻤﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻣﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در »روﺿﻪ ﻧـﺪﯾﻪ« ﻧﻘﻼ ﻋﻦ اﻟﻔﻘﯿﻪ ﺣﻤﯿـﺪ ]‪ [2‬در‬‫ذﮐﺮ ]‪ [1‬اﺑﻦ اﻟﻄﯿﺐ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻄﯿﺐ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﺸـﺮﻗﯽ اﻟﻔﺎﺳـﯽ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ‪ ،‬ادﯾﺐ‪ ،‬ﻣﺤﺪث‪ ،‬ﻟﻐﻮي‪ ،‬ﻣﺆرخ‪،‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ اﻟﻤﻨﻮرة ﺳﻨﮥ )‪ (1170‬ق‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻔﻘﯿﻪ ﺣﻤﯿـﺪ‪ :‬ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﻤﺤﻠﯽ اﻟﺸـﻬﯿﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﻔﻘﯿﻪ اﻟﺸـﻬﯿﺪ اﻟﯿﻤﺎﻧﯽ‪ ،‬ﮐﺎن ﻣﻦ ﺷـﯿﻮخ اﻟﺰﯾﺪﯾﮥ‪ ،‬و ﻣﻦ‬‫ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ »اﻟﺤﺪاﺋﻖ اﻟﻮردﯾﻪ« ذﮐﺮ ﻓﯿﻪ ﺗﺮاﺟﻤﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪197 :‬‬‫ﻣﻌﺎﻧﯽ ﻣﻮﻟﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻣﻨﻬﺎ‪ :‬ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻻوﻟﯽ‪ ،‬ﻗﺎل ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ِ :‬ﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫أي أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ و ﺑﻌﺬاﺑﮑﻢ ‪.‬‬
‫و ﺟﻼﺋﻞ ﻓﻀﺎﺋﻞ‪ ،‬و ﻣﺤﺎﺳﻦ ﻣﺤﺎﻣﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ‪ ،‬در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺬﮐﻮر ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‬‫‪» -41‬ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ«‬‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ]‪ ،[1‬ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در »ﺷﺮح ﻗﺼﺎﺋﺪ ﺳﺒﻊ ﻣﻌﻠﻘﺎت« در ﺷﺮح ﺷﻌﺮ‪:‬‬‫ﻓﻐﺪت ﮐﻼ ﻟا ﻔﺮﺟﯿﻦ ﺗﺤﺴﺐ أﻧﻪ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﺨﺎﻓﮥ ﺧﻠﻔﻬﺎ و اﻣﺎﻣﻬﺎ‬‫ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬اﻟﻔﺮج ﻣﻮﺿﻊ اﻟﻤﺨﺎﻓﮥ‪ ،‬و أراد ﺑﺎﻟﻤﻮﻟﯽ اﻻوﻟﯽ‪ ،‬و ﺿﻤﯿﺮ اﻧﻪ ﻋﺎﺋﺪ اﻟﯽ ﮐﻼ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻔﺮد ﻟﻔﻈﺎ و ان ﮐﺎن ﯾﺘﻀﻤﻦ ﻣﻌﻨﯽ اﻟﺘﺜﻨﯿﮥ‪ ،‬و ﺧﻠﻔﻬﺎ‬‫و اﻣﺎﻣﻬﺎ ﺧﺒﺮ ﻣﺒﺘـﺪء ﻣﺤﺬوف ﺗﻘﺪﯾﺮه ﻫﻤﺎ ﺧﻠﻔﻬﺎ و اﻣﺎﻣﻬﺎ‪ ،‬و اﻟﺠﻤﻠﮥ ﻣﻔﺴـﺮة ﻟﮑﻼ اﻟﻔﺮﺟﯿﻦ‪ ،‬ﯾﻘﻮل ﻓﻐﺪت اﻟﺒﻘﺮة ﻓﯽ ﮐﻼ اﻟﻔﺮﺟﯿﻦ ﺗﺤﺴـﺐ‬‫ان ﮐﻞ واﺣـﺪ ﻣﻦ اﻟﻔﺮﺟﯿﻦ و ﻫﻤﺎ ﺧﻠﻔﻬﺎ و اﻣﺎﻣﻬﺎ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺨﺎﻓـﮥ[‪ .‬اﺋﻤﺘﻬﻢ اﻟﯽ ﻣﺘﻤﻢ اﻟﺜﻼﺛﯿﻦ و ﻫﻮ اﻻﻣﺎم اﻟﻤﻨﺼﻮر ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺣﻤﺰة‬‫ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ ،(614‬و ﻣﻦ آﺛﺎره اﯾﻀﺎ »ﻣﺤﺎﺳﻦ اﻻزﻫﺎر« و ﻫﻮ اﻟﺬي ﻧﻘﻞ ﻋﻨﻪ ﺻﻼح اﻻﻣﯿﺮ اﻟﯿﻤﺎﻧﯽ ‪..‬‬‫]‪ [1‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ‪ :‬اﻟﺼـﻔﯽ ﭘﻮري‪ ،‬اﺣﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء اﻟﻤﺒﺮزﯾﻦ ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ و اﻟﻠﻐﮥ ﻓﯽ اﻟﻘﺮن اﻟﺜﺎﻟﺚ ﻋﺸـﺮ ﻟﻪ ﻣﺼـﻨﻔﺎت ﻋﺪﯾﺪة ﻣﻨﻬﺎ‪:‬‬‫»ﺷﺮح اﻟﻤﻌﻠﻘﺎت اﻟﺴﺒﻊ« ﻣﺨﺘﺼﺮ ﻣﻦ ﺷﺮح اﻟﺰوزﻧﯽ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ (1267‬ﺑﮑﻠﮑﺘﻪ و دﻓﻦ ﺑﻬﺎ‪ -‬ﻧﺰﻫﮥ اﻟﺨﻮاﻃﺮ ج ‪ 7‬ص ‪258‬‬‫‪» -42‬ﺗﻔﺴﯿﺮ رﺷﯿﺪ اﻟﻨﺒﯽ«‬‫اﻣﺎ ﺗﻔﺴﯿﺮ رﺷﯿﺪ اﻟﻨﺒﯽ ]‪ ،[1‬ﻣﻮﻟﯽ را ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬ﭘﺲ در »ﺷﺮح ﻗﺼﺎﺋﺪ ﺳﺒﻊ ﻣﻌﻠﻘﻪ« در ﺷﺮح ﺷﻌﺮ ﻣﺬﮐﻮر ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 124‬از ‪206‬‬‫] )ﻓﺮج( ﺟﺎي ﺗﺮﺳـﻨﺎك‪) ،‬ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺿﻤﯿﺮ اﻧﻪ ﺳﻮي »ﮐﻼ« راﺟﻊ اﺳﺖ‪ ،‬و )ﺧﻠﻔﻬﺎ و أﻣﺎﻣﻬﺎ( ﺧﺒﺮ ﻣﺒﺘﺪأ ﻣﺤﺬوف اﺳﺖ‪،‬‬‫ﯾﻌﻨﯽ ﻫﻤﺎ ﺧﻠﻔﻬﺎ و اﻣﺎﻣﻬﺎ‪ ،‬ﯾﺎ ﺗﻘﺪﯾﺮ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﻼ اﻟﻔﺮﺟﯿﻦ ﺧﻠﻔﻬﺎ و أﻣﺎﻣﻬﺎ ﺗﺤﺴﺐ اﻧﻪ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﺨﺎﻓﮥ‪.‬‬‫ﻣﻌﻨﯽ اﯾﻨﮑﻪ ﭘﺲ ﺷـﺪ آن ﮔـﺎو دﺷﺘﯽ در دو ﻣﻮﺿﻊ ﺗﺮﺳـﻨﺎك‪ ،‬ﮐﻪ ﮔﻤﺎن ﻣﯽﮐﺮد و ﻣﯽداﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ ﯾﮏ از آن دو ﻣﻮﺿﻊ أوﻟﯽ اﺳـﺖ‬‫ﺑﺘﺮﺳـﯿﺪن‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﻣﯽداﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ ﯾﮏ از اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻊ ﭼﻨﺎن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﻮف ﮐﺮدن و ﺗﺮﺳﯿﺪن از وي أوﻟﯽ و ﺑﻬﺘﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و آن دو ﺟﺎﻧﺐ‬‫ﺟـﺎﻧﺐ ﭘﺲ ﭘﺸﺖ آن ﮔﺎو دﺷﺘﯽ اﺳﺖ و ﭘﯿﺶ او‪ ،‬و اﺻـﻤﻌﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﮐﻪ از )ﻣﻮﻟﯽ( ﺧﺪاوﻧـﺪ ﻣﺮاد اﺳﺖ‪ ،‬و از )ﻣﺨﺎﻓـﮥ( ﺳـﮕﺎن ﺷـﮑﺎري‪،‬‬‫ﯾﻌﻨﯽ ﻣﯽداﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ ﺟﺎﻧﺐ او ﺳـﮕﺎن ﺷـﮑﺎري ﻣﻮﺟﻮداﻧﺪ[‪ [1] .‬رﺷـﯿﺪ اﻟﻨﺒﯽ‪ :‬ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ اﻟﻨﺒﯽ ﺑﻦ ﺿـﯿﺎء اﻟﻨﺒﯽ اﻟﻌﻤﺮي اﻟﺮاﻣﭙﻮري‪ ،‬اﺣﺪ‬‫اﻟﻌﻠﻤـﺎء اﻟﻤﺸـﻬﻮرﯾﻦ‪ ،‬وﻟﯽ اﻟﺘـﺪرﯾﺲ ﺑﮑﻠﮑﺘﻪ ﻓـﺪرس ﺑﻬﺎ ﻣـﺪة ﻃﻮﯾﻠـﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ ﺷـﺮح ﻋﻠﯽ »اﻟﻤﻌﻠﻘﺎت اﻟﺴـﺒﻊ« ﺻـﻨﻔﻪ ﺳـﻨﮥ ‪ ،1264‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ‬‫)‪ -(1274‬ﻧﺰﻫﮥ اﻟﺨﻮاﻃﺮ ج ‪ 7‬ص ‪-178‬‬‫‪» -43‬ﺳﯿﺪ ﻣﺆﻣﻦ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ ﻣﺆﻣﻦ ﺷﺒﻠﻨﺠﯽ«‬‫اﻣﺎ ذﮐﺮ ﺳﯿﺪ ﻣﺆﻣﻦ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ ﻣﺆﻣﻦ ﺷﺒﻠﻨﺠﯽ‪ ،‬ﻣﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ ﭘﺲ در »ﻧﻮر اﻻﺑﺼﺎر ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ آل ﺑﯿﺖ اﻟﻨﺒﯽ اﻟﻤﺨﺘﺎر« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] )ﺗﻨﺒﯿﻪ(‪ -‬ﻗﺎل اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ :‬ﻟﻔﻆ اﻟﻤﻮﻟﯽ ﯾﺴـﺘﻌﻤﻞ ﺑﺎزاء ﻣﻌﺎن ﻣﺘﻌـﺪدة ورد ﺑﻬﺎ اﻟﻘﺮآن اﻟﻌﻈﯿﻢ‪ :‬ﻓﺘﺎرة ﯾﮑﻮن ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻓﯽ ﺣﻖ‬‫اﻟﻤﻨﺎﻓﻘﯿﻦ‪:‬‬‫»َﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ«‬‫]‪ [1‬أي أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ ،‬و ﺗﺎرة ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﻨﺎﺻﺮ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬ذﻟ َِﮏ ﺑ َِﺄﱠن اﻟﱠﻠَﻪ َﻣْﻮﻟَﯽ اﻟﱠِﺬﯾَﻦ آَﻣﻨُﻮا َو َأﱠن اﻟ ْﮑﺎﻓِِﺮﯾَﻦ ﻻ َﻣْﻮﻟﯽ ﻟَُﻬْﻢ‬‫]‪ [2‬أي ﻻ ﻧﺎﺻﺮ ﻟﻬﻢ‪ ،‬و ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﻮارث‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬و ﻟ ُِﮑﱟﻞ َﺟَﻌﻠْﻨﺎ َﻣﻮاﻟ َِﯽ ﻣِﱠﻤﺎ َﺗَﺮَك اﻟ ْﻮاﻟ ِﺪاِن َو اﻟ َْﺄﻗَْﺮﺑ ُﻮَن‬‫]‪ [3‬أي ورﺛﮥ‪ ،‬و ﺑﻤﻌﻨﯽ )اﻟﻌﺼﺒﮥ(‪ ،‬ﻗﺎل ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬و ِإﱢﻧﯽ ِﺧْﻔُﺖ اﻟ َْﻤﻮاﻟ َِﯽ ﻣِْﻦ َوراﺋِﯽ‬‫]‪ [4‬أي ﻋﺼﺒﮥ‪ ،‬و ﺑﻤﻌﻨﯽ )اﻟﺼﺪﯾﻖ(‪ ،‬ﻗﺎل ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬ﯾْﻮَم ﻻ ﯾُْﻐﻨِﯽ َﻣْﻮﻟًﯽ َﻋْﻦ َﻣْﻮﻟًﯽ َﺷﯿْﺌًﺎ‬‫]‪ [5‬أي ﺻـﺪﯾﻖ ﻋﻦ ﺻﺪﯾﻖ‪ ،‬و ﺑﻤﻌﻨﯽ )اﻟﺴـﯿﺪ و اﻟﻤﻌﺘﻖ( و ﻫﻮ ﻇﺎﻫﺮ‪ ،‬ﻓﯿﮑﻮن ﻣﻌﻨﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻧﺎﺻـﺮه‪ ،‬أو ﺣﻤﯿﻤﻪ‪ ،‬أو ﺻﺪﯾﻘﻪ‪ ،‬ﻓﺎن‬‫ﻋﻠﯿﺎ ﮐﺬﻟﮏ ]‪.[6‬‬‫و در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻣﯽداﻧﯽ ﮐﻪ ﻓﺎﺿﻞ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻣﺼﺤﺢ »ﻧﻮر ]‪ [1‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻮرة ﻣﺤﻤﺪ‪.11 :‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻨﺴﺎء‪.33 :‬‬‫]‪ [4‬ﺳﻮرة ﻣﺮﯾﻢ‪.5 :‬‬‫]‪ [5‬اﻟﺪﺧﺎن‪.41 :‬‬‫]‪ [6‬ﻧﻮر اﻻﺑﺼﺎر ص ‪.78‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪200 :‬‬‫اﻻﺑﺼـﺎر« اﻓـﺎده ﮐﺮده ﮐﻪ اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب‪ ،‬ﻻـﺋﻖ اﺳﺖ ﺑـﺂﻧﮑﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺷﻮد ﺑﻨﻮر ﺑﺮ ﻧﺤﻮر ﺣﻮر‪ ،‬و ﻣﺆﻟﻒ آن رﺋﯿﺲ ﻧﺒﻼـء‪ ،‬و اوﺣـﺪ ﻓﻀـﻼء‪ ،‬و‬‫ﺟﻬﺒﺬي أﻟﻤﻌﯽ و ﻓﻄﻦ ﻟﻮذﻋﯽ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻓﻠﱠﻠﻪ اﻟﺤﻤـﺪ و اﻟﻤﻨـﮥ ﮐﻪ از اﯾﻦ ﺑﯿـﺎن رﻓﯿﻊ اﻟﻌﻨﻮان‪ ،‬ﻣﻨﯿﻊ اﻟﺒﻨﯿـﺎن‪ ،‬ﺟﻠﯿـﻞ اﻻرﮐـﺎن‪ ،‬ﻻـ ﻣﻊ اﻟﺒﺮﻫـﺎن‪ ،‬ﺑﮑﻤـﺎل وﺿﻮح و ﻇﻬﻮر روﺷﻦ و ﻋﯿﺎن‬‫ﮔﺮدﯾـﺪ ﮐﻪ اﮐـﺎﺑﺮ اﺋﻤﻪ اﻋﻼـم اﻋﯿـﺎن‪ ،‬و اﻋـﺎﻇﻢ ﻟﻐﻮﯾﯿﻦ و اﻻـ ﺷـﺄن‪ ،‬و أﻣﺎﺛـﻞ ﻧﺤﻮﯾﯿﻦ ﻣﻌﺮوﻓﯿﻦ و اﻓﺎﺧﻢ ﻣﻔﺴـﺮﯾﻦ ﻣﻨﻘـﺪﯾﻦ از ﻣﺘﻘـﺪﻣﯿﻦ و‬‫ﻣﺘﺄﺧﺮﯾﻦ‪ ،‬ﺛﺎﺑﺖ ﮐﺮدهاﻧـﺪ ﮐﻪ ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ ﻣﯽآﯾـﺪ و ﺟﻤﻌﯽ از اﯾﺸﺎن ﮐﻼم اﻟﻬﯽ و ﺷـﻌﺮ ﻟﺒﯿـﺪ را ﺑﺂن ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﺠﯽء‬‫ﻣـﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ ﺣﺴـﺐ اﻓـﺎدات اﯾـﻦ ﺣﻀـﺮات‪ ،‬ﻫـﻢ در ﻗﺮآن ﺷـﺮﯾﻒ‪ ،‬و ﻫﻢ در ﮐﻼـم ﻋﺮب‪ ،‬ﺑﻨﻬـﺎﯾﺖ وﺿـﻮح و ﻇﻬـﻮر و اﻧﺠﻼـء و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 125‬از ‪206‬‬‫اﻧﮑﺸـﺎف ﻓـﺎﺋﺰ ﮔﺮدﯾـﺪ‪ ،‬و ﻣﺮام اﻫـﻞ ﺣّﻖ ﮐﺮام ﺑﻤﺜﺎﺑﻪ از ﺛﺒﻮت و ﺗﺤﻘﻖ رﺳـﯿﺪ ﮐﻪ ﻣﺘﻌﺼﺒﯿﻦ و ﺟﺎﺣـﺪﯾﻦ ﮔﻮ اﻋﺘﺴﺎف و ﻧﺎﺣﻖ ﮐﻮﺷـﯽ را‬‫ﺑﻐﺎﯾﺖ ﻗﺼﻮي رﺳﺎﻧﻨﺪ و ﺑﺎﻧﻮاع و اﻗﺴﺎم ﻣﺠﺎدﻻت و ﻣﮑﺎﺑﺮات‪ ،‬ﻗﻠﻮب اﻫﻞ اﻧﺼﺎف رﻧﺠﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬ﻟﮑﻦ در اﯾﻦ ﺑﺎب ﺗﺎب اﻧﮑﺎر و ﻋﻨﺎد‪ ،‬و ﯾﺎراي‬‫ﺟﺤﻮد و ﻟﺪاد ﻧﺪارﻧﺪ‪ ،‬و ﭼﺎره ﺟﺰ ﻗﺒﻮل و اﻋﺘﺮاف‪ ،‬و ﺗﺮك ﻣﺠﺎزﻓﺖ و اﻋﺘﺴﺎف‪ ،‬و ﻣﻬﺎﺟﺮت ﻋﺪوان و ﺳﻔﺴﺎف ﻧﻤﯽﯾﺎﺑﻨﺪ‪.‬‬‫ﻟﮑﻦ رازي و ﺑﻌﺾ ﻣﻘﻠـﺪﯾﻦ او ﮐﺼـﺎﺣﺐ »اﻟﻤﻮاﻗﻒ« و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻤﮑﯽ و اﻟﮑـﺎﺑﻠﯽ‪ ،‬ﺑﺴـﺒﺐ ﮐﻤـﺎل ﺟﺴﺎرت و ﺗﻬﻮر‪ ،‬و ﻏﺎﯾﺖ اﺳـﺘﻌﻼ و‬‫ﺗﮑﺒﺮ‪ ،‬و اﻧﻬﻤـﺎك ﺗﻤﺎم در ﺳﺘﺮ اﻧﻮار ﺣﻖ‪ ،‬و اﻫﺘﻤﺎم ﺑﻠﯿﻎ در اﺧﻔﺎي اﺿﻮاء ﺻـﺪق‪ ،‬ﺧﻮد را از اﯾﻦ اﻧﮑﺎر ﺻـﺮﯾﺢ اﻟﻌﻮار ﮐﻪ ﻣﺎﯾﻪ اﺳـﺘﻬﺰاء و‬‫ﺳﺨﺮﯾﻪ ﮐﺒﺎر و ﺻﻐﺎر اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻌﺬور ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﺴﺒﺐ ﻏﺎﯾﺖ وﻟﻮع و ﺷﻐﻒ ﺑﻨﺼﺮت ﺑﺎﻃﻞ‪ ،‬دﯾﻦ و دﯾﺎﻧﺖ و ورع و اﻣﺎﻧﺖ‪ ،‬و ﺣﯿﺎ و آزرم‪،‬‬‫و ﻣﺒﺎﻻت و ﺷﺮم را ﯾﮑﺴﻮ ﮔﺬاﺷﺘﻪ‪ ،‬أﻋﻼم‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪201 :‬‬‫اﺑﻄﺎل ﭼﻨﯿﻦ اﺳﺘﻌﻤﺎل ﻣﻘﺒﻮل اﻫﻞ ﮐﻤﺎل اﻓﺮاﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬‫و ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺣﯿﺮت اﺳﺖ ﮐﻪ ﺟﻨﺎب ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﻫﻢ ﺑﻤﺰﯾﺪ ﺣﺬق و ﺗﺒﺤﺮ‪ ،‬و ﻏﺎﯾﺖ اﻃﻼع و ﺗﻤﻬﺮ‪ ،‬و ﺗﺤﺮج از ﮐﺬب و ﺑﻬﺘﺎن‪ ،‬و ﺗﺄﺛﻢ از ﻓﺮﯾﻪ‬‫و ﻋـﺪوان و ﺗﻮرع از ﻋﻀـﯿﻬﻪ و ﻃﻐﯿـﺎن‪ ،‬ﺗﺮك اﺗﺒـﺎع ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ اﻋﯿـﺎن‪ ،‬و ﻫﺠﺮ اﻗﺘﻔـﺎي آﺛـﺎر ﻣﻨﻘـﺪﯾﻦ ارﮐـﺎن ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﻫﻤﺪاﺳـﺘﺎن ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ و‬‫ﺟﺎﺣـﺪﯾﻦ‪ ،‬و ﻫﻢ ﻧﻐﻤﻪ ﻣﮑﺎﺑﺮﯾﻦ ﺣﺎﺋـﺪﯾﻦ ﮔﺮدﯾﺪﻧـﺪ‪ ،‬و ﺑﺮ اﯾﻦ اﺳـﺘﻌﻤﺎل ﺑﻌﯿﺪ از اﺧﺘﻼل‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺘﺼـﺮﯾﺢ اﺳﺎﻃﯿﻦ اﺋﻤﻪ ﻋﺮﺑﯿﺖ‪ ،‬و اﻓﺎﺧﻢ ﻣﻬﺮه‬‫ﻣﻔﺴـﺮﯾﻦ ﺛـﺎﺑﺖ اﺳﺖ‪ ،‬اﺳـﺘﻬﺰا ﻧﻤﻮدﻧـﺪ‪ ،‬و ﺳـﺨﺮﯾﻪ زدﻧـﺪ‪ ،‬و آن را ﻣﻨـﺎﻓﯽ ﺑﻼـﻏﺖ و ﻓﺼﺎﺣﺖ ﭘﻨﺪاﺷـﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﻫﺮﮔﺰ آن را ﻣﺴـﺘﻔﺎد از ﻟﻐﺖ‬‫ﻧ ﻤ ﯽ دا ﻧ ﻨ ﺪ ‪.‬‬
‫وا ﻋﺠﺒـﺎه ﮐﻪ ﺑﺎ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ ﺟﻼﻟﺖ و ﻋﻈﻤﺖ و ﻣﻬﺎرت‪ ،‬و ﺣـﺬاﻗﺖ و ﻣﺤـﺪﺛﯿﺖ و ﻣﻔﺴـﺮﯾﺖ‪ ،‬ﺑﺮ ﺗﻔﺎﺳـﯿﺮ ﻣﺸـﻬﻮره‪ ،‬ﮐﻪ دﺳـﺘﻤﺎل ﻃﻠﺒﻪ ﻋﻠﻮم‬‫اﺳﺖ‪ ،‬و از ﻏﺎﯾﺖ ﺗﺪاول و ﺗﻨﺎول‪ ،‬ﻣﺸـﻬﻮر و ﻣﻌﺮوف ﻣﺜﻞ »ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﮐﺸﺎف« و »ﻣﻌﺎﻟﻢ« و »ﻣﺪارك« و »اﻧﻮار ﺑﯿﻀﺎوي« و »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺟﻼﻟﯿﻦ« و‬‫اﻣﺜﺎل آن ﻫﻢ اﻃﻼﻋﯽ ﺑﻬﻢ ﻧﺮﺳﺎﻧﯿﺪﻧـﺪ و ﺑﯽﻣﺤﺎﺑﺎ ﺑﺎﻧﮑﺎر ﺳﺮاﺳـﺮ ﺧﺴﺎر‪ ،‬ﻗﻠﻮب اﻫﻞ اﻧﺼﺎف رﻧﺠﺎﻧﯿﺪﻧـﺪ‪ ،‬و دﻓﻊ ﺑـﺪاﻫﺖ ورد‪ ،‬ﺻـﺮاﺣﺖ را‬‫ﺑﻐﺎﯾﺖ ﻗﺼﻮي رﺳﺎﻧﯿﺪﻧﺪ‪ ،‬ذﻟﮏ ﻣﺒﻠﻐﻬﻢ ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻢ‪.‬‬‫و ﻣﺨﻔﯽ ﻧﻤﺎﻧـﺪ ﮐﻪ ﭼﻮن ﺛﺒﻮت ﻣﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ ﺑﺘﺼـﺮف‪ ،‬در ﻏـﺎﯾﺖ وﺿﻮح و ﻇﻬﻮر‪ ،‬و ﻧﻬـﺎﯾﺖ ﻣﻌﺮوف و ﻣﺸـﻬﻮر ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﻌﺾ‬‫ﻣﺘﮑﻠﻤﯿﻦ اﯾﻦ ﺣﻀـﺮات را ﮐﻪ ﻣﻨﺎﺳـﺒﺘﯽ ﺑﻌﻠـﻮم ﻋﺮﺑﯿﻪ داﺷـﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺧـﻮد را از ﺗﻘﻠﯿـﺪ رازي ﺑـﺎز داﺷـﺘﻨﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﻟـﻮاي ﻧﺼـﺮت ﺣﻖ در اﯾﻦ ﺑـﺎب‬‫اﻓﺮاﺷـﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺑﺸـﯿﻮع ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ اوﻟﯽ ﺑﺘﺼﺮف در ﮐﻼم ﻋﺮب‪ ،‬و ﻣﻨﻘﻮل ﺑﻮدﻧﺶ از اﺋﻤﻪ ﻟﻐﺖ ﻓﺮﻣﻮدﻧﺪ‪ ،‬ورد ﺗﻮﻫﻢ ﻣﻌﺘﺮﺿﯿﻦ‪ ،‬و‬‫ﻗﻠﻊ ﺷﺒﻪ ﺟﺎﺣﺪﯾﻦ‪ ،‬ﺑﻮﺟﻪ ﮐﺎﻓﯽ و ﺷﺎﻓﯽ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‬‫ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ ﻧﯿﺰ ﻣﻌﻨﯽ اوﻟﯽ را ﺑﺮاي ﻟﻔﻆ »ﻣﻮﻟﯽ« در »ﺷﺮح ﻣﻘﺎﺻﺪ« ذﮐﺮ ﻧﻤﻮده‬‫ﻋﻼﻣﻪ ﺳـﻌﺪ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ ]‪ [1‬در »ﺷـﺮح ﻣﻘﺎﺻـﺪ« در ﺗﻘﺮﯾﺮ دﻻﻟﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮ ﺧﻼﻓﺖ ﺟﻨﺎب أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ‬‫اﻟّﺴﻼم‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻟﻔﻆ اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻗﺪ ﯾﺮاد ﺑﻪ اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﺤﻠﯿﻒ‪ ،‬و اﻟﺠﺎر‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻌﻢ‪ ،‬و اﻟﻨﺎﺻﺮ و اﻻوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺘﺼﺮف‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬ﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر‬‫أي أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ ،‬ذﮐﺮه أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪة‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻨﺒﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ‪ :‬أﯾﻤﺎ اﻣﺮأة ﻧﮑﺤﺖ ﺑﻐﯿﺮ اذن ﻣﻮﻻﻫﺎ‬‫‪ ،‬أي اﻻـوﻟﯽ ﺑﻬﺎ و اﻟﻤﺎﻟﮏ ﻟﺘـﺪﺑﯿﺮ أﻣﺮﻫﺎ‪ ،‬و ﻣﺜﻠﻪ ﻓﯽ اﻟﺸـﻌﺮ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﺠﻤﻠـﮥ اﺳـﺘﻌﻤﺎل اﻟﻤﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻟﯽ و اﻟﻤﺎﻟﮏ ﻟﻼﻣﺮ‪ ،‬و اﻻوﻟﯽ‬‫ﺑﺎﻟﺘﺼـﺮف ﺷﺎﺋﻊ ﻓﯽ ﮐﻼم اﻟﻌﺮب‪ ،‬ﻣﻨﻘﻮل ﻋﻦ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ أﺋﻤـﮥ اﻟﻠﻐﮥ‪ ،‬و اﻟﻤﺮاد اﻧﻪ اﺳﻢ ﻟﻬﺬا اﻟﻤﻌﻨﯽ‪ ،‬ﻻ اﻧﻪ ﺻـﻔﮥ ﺑﻤﻨﺰﻟﮥ اﻻوﻟﯽ‪ ،‬ﻟﯿﻌﺘﺮض ﺑﺎﻧﻪ‬‫ﻟﯿﺲ ﻣﻦ ﺻﯿﻐﮥ اﻓﻌﻞ اﻟﺘﻔﻀﯿﻞ‪ ،‬و اﻧﻪ ﻻ ﯾﺴﺘﻌﻤﻞ اﺳﺘﻌﻤﺎﻟﻪ ]‪[2‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 126‬از ‪206‬‬‫ﻋﻼء اﻟﺪﯾﻦ ﻗﻮﺷﺠﯽ ﻧﯿﺰ اوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺘﺼﺮف را از ﻣﻌﺎﻧﯽ »ﻣﻮﻟﯽ« داﻧﺴﺘﻪ‬‫و ﻋﻼء اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻮﺷﺠﯽ در »ﺷﺮح ﺗﺠﺮﯾﺪ« در ﺗﻘﺮﯾﺮ دﻻﻟﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ ﺟﻨﺎب أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻟﻔﻆ اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻗﺪ ﯾﺮاد ﺑﻪ اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﺤﻠﯿﻒ‪ ،‬و اﻟﺠﺎر‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻌﻢ‪ ،‬و اﻟﻨﺎﺻﺮ‪ ،‬و اﻻوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺘﺼﺮف‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬ﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ [3‬أي أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ .‬ذﮐﺮه أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪة‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻨﺒﯽ ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ‪» :‬اﯾﻤﺎ اﻣﺮأة ﻧﮑﺤﺖ ﺑﻐﯿﺮ اذن ﻣﻮﻻﻫﺎ«‬‫أي اﻻوﻟﯽ ﺑﻬﺎ ﻓﯽ ]‪ [1‬اﻟﺘﻔﺘﺎزاﻧﯽ‪ :‬ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﺳﻌﺪ اﻟﺪﯾﻦ اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﻨﻄﻘﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(791‬‬‫]‪ [2‬ﺷﺮح اﻟﻤﻘﺎﺻﺪ ج ‪.2/290‬‬‫]‪ [3‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪203 :‬‬‫اﻟﺘﺼﺮف‪ ،‬و اﻟﻤﺎﻟﮏ ﻟﺘﺪﺑﯿﺮ أﻣﺮﻫﺎ و ﻣﺜﻠﻪ ﻓﯽ اﻟﺸﻌﺮ ﮐﺜﯿﺮ[ ]‪.[1‬‬‫و ﻣﺘﻮﻫﻢ ﻧﺸﻮد ﮐﻪ ﻋﺒـﺎرت ﺷـﺎرح »ﻣﻘﺎﺻـﺪ« و ﺷـﺎرح »ﺗﺠﺮﯾـﺪ« در ﺗﻘﺮﯾﺮ دﻻـﻟﺖ ﺣـﺪﯾﺚ ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ ﺟﻨﺎب أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم از‬‫ﻃﺮف ﺷـﯿﻌﻪ اﺳﺖ ﭘﺲ ﻧﺴـﺒﺖ آن ﺑﺘﻔﺘﺎزاﻧﯽ و ﻗﻮﺷـﺠﯽ‪ ،‬ﺳـﻤﺘﯽ از ﺻـﺤﺖ ﻧﺪاﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ ﺳـﮑﻮت ﺑﻌﺪ ﻧﻘﻞ ﮐﻼﻣﯽ‪ ،‬اﮔﺮ ﭼﻪ از‬‫ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻣﺬﻫﺐ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺣﺴﺐ اﻓﺎده ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ در ﺑﺎب ﭼﻬﺎرم ﻫﻤﯿﻦ ﮐﺘﺎب »ﺗﺤﻔﻪ«‪ ،‬و ﻫﻢ ﺣﺴﺐ اﻓﺎده ﻓﺎﺿﻞ رﺷـﯿﺪ )ﮐﻤﺎ ﺳـﯿﺠﯽء ﻓﯿﻤﺎ‬‫ﺑﻌـﺪ اﻧﺸـﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌـﺎﻟﯽ( دﻟﯿـﻞ ﺗﺴـﻠﯿﻢ و ﺗﺼـﺪﯾﻖ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺗﻔﺘـﺎزاﻧﯽ و ﻗﻮﺷـﺠﯽ ﺑﻤﻘﺎم ﺟﻮاب اﯾﻦ ﺗﻘﺮﯾﺮ ﻣﺘﯿﻦ و ﮐﻼم رزﯾﻦ ﺣﺮﻓﯽ ﺑﺮ زﺑﺎن‬‫ﻧﯿﺎوردهاﻧﺪ‪ ،‬و اﺻﻼ ﻧﻔﯽ ﻣﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ ﺑﺘﺼﺮف ﻧﮑﺮده‪.‬‬‫و ﺑﻨﺎﺑﺮ اﯾﻀﺎح و رﻓﻊ ﺗﺸﮑﯿﮏ‪ ،‬و ﻇﻬﻮر ﺳﯿﺎق و ﺳﺒﺎق ﮐﻼم‪ ،‬ﺗﻤﺎم ﻋﺒﺎرت ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ و ﻗﻮﺷﺠﯽ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬‫]و ﻗﺎل اﻟﺘﻔﺘﺎزاﻧﯽ ﻓﯽ »ﺷـﺮح اﻟﻤﻘﺎﺻـﺪ«‪ :‬اﻣﺎ ﺣـﺪﯾﺚ اﻟﻐـﺪﯾﺮ‪ ،‬ﻓﻬﻮ اﻧﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺼـﻠﻮة و اﻟﺴـﻼم ﻗﺪ ﺟﻤﻊ اﻟﻨﺎس ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ‪ ،‬ﻣﻮﺿﻊ ﺑﯿﻦ ﻣﮑﮥ و‬‫اﻟﻤﺪﯾﻨـﮥ ﺑﺎﻟﺠﺤﻔـﮥ‪ ،‬و ذﻟﮏ ﺑﻌـﺪ رﺟﻮﻋﻪ ﻣﻦ ﺣﺠـﮥ اﻟﻮداع‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻮﻣﺎ ﺻﺎﺋﻔﺎ ﺣﺘﯽ ان اﻟﺮﺟﻞ ﻟﯿﻀﻊ رداءه ﺗﺤﺖ ﻗـﺪﻣﯿﻪ ﻣﻦ ﺷﺪة اﻟﺤﺮ‪ ،‬و‬‫ﺟﻤﻊ اﻟﺮﺣﺎل و ﺻﻌﺪ ﻋﻠﯿﻬﺎ‪،‬‬‫ﻓﻘﺎل ﻣﺨﺎﻃﺒﺎ‪» :‬ﻣﻌﺎﺷـﺮ اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﮑﻢ؟«‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻓﻤﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﻠﻬﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و‬‫ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ ،‬و اﻧﺼﺮ ﻣﻦ ﻧﺼﺮه‪ ،‬و اﺧﺬل ﻣﻦ ﺧﺬﻟﻪ«‪.‬‬‫و ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺘﻔﻖ ﻋﻠﯽ ﺻﺤﺘﻪ‪ ،‬أورده ﻋﻠﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻨﻪ ﯾﻮم اﻟﺸﻮري‪ ،‬ﺣﯿﻦ ﺣﺎول ذﮐﺮ ﻓﻀﺎﺋﻠﻪ و ﻟﻢ ﯾﻨﮑﺮه أﺣﺪ‪ ،‬و ﻟﻔﻆ اﻟﻤﻮﻟﯽ‬‫ﻗﺪ ﯾﺮاد ﺑﻪ اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﺤﻠﯿﻒ‪ ،‬و اﻟﺠﺎر‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻌﻢ‪ ،‬و اﻟﻨﺎﺻﺮ‪ ،‬و اﻻوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺘﺼﺮف‪ .‬ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ [1] :‬ﺷﺮح اﻟﺘﺠﺮﯾﺪ ﻟﻠﻘﻮﺷﺠﯽ‪:‬‬‫‪.363‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪204 :‬‬‫َﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫أي أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ .‬ذﮐﺮه أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪة‪ ،‬و‬‫ﻗﺎل اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ‪» :‬اﯾﻤﺎ اﻣﺮأة ﻧﮑﺤﺖ ﺑﻐﯿﺮ اذن ﻣﻮﻻﻫﺎ«‬‫أي اﻻـوﻟﯽ ﺑﻬـﺎ و اﻟﻤﺎﻟـﮏ ﻟﺘـﺪﺑﯿﺮ أﻣﺮﻫﺎ‪ ،‬و ﻣﺜﻠﻪ ﻓﯽ اﻟﺸـﻌﺮ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﺠﻤﻠـﮥ اﺳـﺘﻌﻤﺎل اﻟﻤﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻟﯽ و اﻟﻤﺎﻟﮏ ﻟﻼﻣﺮ‪ ،‬و اﻻوﻟﯽ‬‫ﺑﺎﻟﺘﺼﺮف ﺷﺎﻓﻊ ﻓﯽ ﮐﻼم اﻟﻌﺮب‪ ،‬ﻣﻨﻘﻮل ﻋﻦ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ أﺋﻤﮥ اﻟﻠﻐﮥ‪ ،‬و اﻟﻤﺮاد اﻧﻪ اﺳﻢ ﻟﻬﺬا اﻟﻤﻌﻨﯽ‪ ،‬ﻻ ﺻﻔﮥ ﺑﻤﻨﺰﻟﮥ اﻻوﻟﯽ‪ ،‬ﻟﯿﻌﺘﺮض ﺑﺄﻧﻪ ﻟﯿﺲ‬‫ﻣﻦ ﺻـﯿﻐﮥ أﻓﻌﻞ اﻟﺘﻔﻀـﯿﻞ‪ ،‬و اﻧﻪ ﻻ ﯾﺴﺘﻌﻤﻞ اﺳﺘﻌﻤﺎﻟﻪ‪ ،‬و ﯾﻨﺒﻐﯽ أن ﯾﮑﻮن اﻟﻤﺮاد ﺑﻪ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻫﻮ ﻫﺬا اﻟﻤﻌﻨﯽ ﻟﯿﻄﺎﺑﻖ ﺻﺪر اﻟﺨﺒﺮ‪ ،‬و ﻻﻧﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 127‬از ‪206‬‬‫ﻻ وﺟﻪ ﻟﻠﺨﻤﺴـﮥ اﻻول‪ ،‬و ﻫﻮ ﻇﺎﻫﺮ‪ ،‬و ﻻ اﻟﺴﺎدس‪ ،‬ﻟﻈﻬﻮره و ﻋـﺪم اﺣﺘﯿﺎﺟﻪ اﻟﯽ اﻟﺒﯿﺎن و ﺟﻤﻊ اﻟﻨﺎس ﻻﺟﻠﻪ ﺳـﯿﻤﺎ‪ ،‬و ﻗﺪ ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬و‬‫اﻟ ُْﻤْﺆﻣِﻨُﻮَن َو اﻟ ُْﻤْﺆﻣِﻨﺎُت ﺑَْﻌُﻀُﻬْﻢ َأْوﻟ ِﯿﺎُء ﺑَْﻌٍﺾ‬‫]‪ ،[1‬و ﻻ ﺧﻔﺎء ﻓﯽ ان اﻻوﻟﻮﯾﮥ ﺑﺎﻟﻨﺎس‪ ،‬و اﻟﺘﻮﻟﯽ و اﻟﻤﺎﻟﮑﯿﮥ ﻟﺘﺪﺑﯿﺮ أﻣﺮﻫﻢ و اﻟﺘﺼـﺮف ﻓﯿﻬﻢ ﺑﻤﻨﺰﻟﮥ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﻫﻮ ﻣﻌﻨﯽ‬‫اﻻﻣﺎﻣﮥ‪.‬‬‫و اﻟﺠﻮاب ﻣﻨﻊ ﺗﻮاﺗﺮ اﻟﺨﺒﺮ‪ ،‬ﻓﺎن ذﻟﮏ ﻣﻦ ﻣﮑﺎﺑﺮات اﻟﺸـﯿﻌﮥ‪ ،‬ﮐﯿﻒ و ﻗـﺪ ﻗـﺪح ﻓﯽ ﺻـﺤﺘﻪ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ أﺋﻤـﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﻨﻘﻠﻪ اﻟﻤﺤﻘﻘﻮن‬‫ﻣﻨﻬﻢ ﮐﺎﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و اﻟﻮاﻗﺪي‪ ،‬و أﮐﺜﺮ ﻣﻦ رواه ﻟﻢ ﯾﺮو اﻟﻤﻘﺪﻣﮥ اﻟﺘﯽ ﺟﻌﻠﺖ دﻟﯿﻼ ﻋﻠﯽ ان اﻟﻤﺮاد ﺑﺎﻟﻤﻮﻟﯽ اﻻوﻟﯽ‪.‬‬‫و ﺑﻌﺪ ﺻﺤﮥ ﻟا ﺮواﯾﮥ‪ ،‬ﻓﻤﺆﺧﺮ اﻟﺨﺒﺮ أﻋﻨﯽ‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‬‫ﯾﺸﻌﺮ ﺑﺄن اﻟﻤﺮاد ﺑﺎﻟﻤﻮﻟﯽ ﻫﻮ اﻟﻨﺎﺻﺮ و اﻟﻤﺤﺐ‪ ،‬ﺑﻞ ﻣﺠﺮد اﺣﺘﻤﺎل ذﻟﮏ ﮐﺎف ﻓﯽ دﻓﻊ اﻻﺳﺘﺪﻻل‪.‬‬‫و ﻣﺎ ذﮐﺮ ان ذﻟﮏ ﻣﻌﻠﻮم ﻇﺎﻫﺮ ﻓﯽ ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬و اﻟ ُْﻤْﺆﻣِﻨُﻮَن َو اﻟ ُْﻤْﺆﻣِﻨﺎُت ﺑَْﻌُﻀُﻬْﻢ َأْوﻟ ِﯿﺎُء ﺑَْﻌٍﺾ‬‫]‪ [2‬ﻻ ﯾﺪﻓﻊ اﻻﺣﺘﻤﺎل‪ ،‬ﻟﺠﻮاز أن ﯾﮑﻮن اﻟﻐﺮض اﻟﺘﻨﺼﯿﺺ ﻋﻠﯽ ]‪ [1‬ﺳﻮرة اﻟﺘﻮﺑﮥ‪.71 :‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺘﻮﺑﮥ‪.71 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪205 :‬‬‫ﻣﻮاﻻﺗﻪ و ﻧﺼـﺮﺗﻪ‪ ،‬ﻟﯿﮑﻮن أﺑﻌـﺪ ﻋﻦ اﻟﺘﺨﺼـﯿﺺ اﻟﺬي ﯾﺤﺘﻤﻠﻪ أﮐﺜﺮ اﻟﻌﻤﻮﻣﺎت‪ ،‬و ﻟﯿﮑﻮن أﻗﻮي دﻻﻟﮥ‪ ،‬و أوﻓﯽ ﺑﺎﻓﺎدة زﯾﺎدة اﻟﺸـﺮف‪ ،‬ﺣﯿﺚ‬‫ﻗﺮن ﺑﻤﻮاﻻة اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬و ﻫـﺬا اﻟﻘـﺪر ﻣﻦ اﻟﻤﺤﺒـﮥ و اﻟﻨﺼـﺮة ﻻ ﯾﻘﺘﻀـﯽ ﺛﺒﻮت اﻻﻣﺎﻣﮥ‪ ،‬ﻓﻼ ﻋﺒﺮة ﺑﺨﺒﺮ اﻟﻮاﺣﺪ ﻓﯽ ﻣﻘﺎﺑﻠﮥ‬‫اﻻﺟﻤﺎع‪ ،‬و ﻟﻮ ﺳـﻠﻢ ﻓﻐﺎﯾﺘﻪ اﻟﺪﻻﻟـﮥ ﻋﻠﯽ اﺳـﺘﺤﻘﺎق اﻻﻣﺎﻣـﮥ و ﺛﺒﻮﺗﻬﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﺂل‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﻣﻦ أﯾﻦ ﯾﻠﺰم ﻧﻔﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻟﺜﻠﺜﮥ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‬‫ﻋﻨﻬﻢ ﻗﺒﻠﻪ‪ ،‬و ﻫﺬا ﻗﻮل ﺑﺎﻟﻤﻮﺟﺐ و ﻫﻮ ﺟﻮاب ﻇﺎﻫﺮ ﻟﻢ ﯾﺬﮐﺮه اﻟﻘﻮم‪.‬‬‫و إذا ﺗﺄﻣﻠﺖ ﻓﯿﻤﺎ ﯾـﺪﻋﻮن ﻣﻦ ﺗﻮاﺗﺮ اﻟﺨﺒﺮ ﺣﺠـﮥ ﻋﻠﯿﻬﻢ ﻻ ﻟﻬﻢ‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﻟﻮ ﮐﺎن ﻣﺴﻮﻗﺎ ﻟﺜﺒﻮت اﻻﻣﺎﻣﮥ داﻻ ﻋﻠﯿﻪ ﻟﻤﺎ ﺧﻔﯽ ﻋﻠﯽ ﻋﻈﻤﺎء ﻟا ﺼـﺤﺎﺑﮥ‬‫رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻨﻬﻢ أﺟﻤﻌﯿﻦ ﻓﻠﻢ ﯾﺘﺮﮐﻮا اﻻﺳـﺘﺪﻻل ﺑﻪ و ﻟﻢ ﯾﺘﻮﻗﻔﻮا ﻓﯽ ﻣﺤﻞ أﻣﺮ اﻻﻣﮥ‪ ،‬و اﻟﻘﻮل ﺑﺄن اﻟﻘﻮم ﺗﺮﮐﻮا اﻻﻧﻘﯿﺎد ﻋﻨﺎدا و ﻋﻠﯽ‬‫رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻨﻪ ﺗﺮك اﻻﺣﺘﺠﺎج ﺗﻘﯿﮥ ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻟﻐﻮاﯾﮥ و ﻏﺎﯾﮥ اﻟﻮﻗﺎﺣﮥ[ ]‪.[1‬‬‫از ﻣﻼـﺣﻈﻪ اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ وﺻـﻔﯽ ﮐﻪ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ ﺑﺠﻮاب ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ‪ ،‬در ﺧﻠﻖ اﺣﺘﻤﺎﻻت رﮐﯿﮑﻪ و اﻋﺘﺮاﺿﺎت ﺳـﺨﯿﻔﻪ‪،‬‬‫ﺑﻤﺮﺗﺒﻪ ﻗﺼﻮي ﮐﻮﺷـﯿﺪه‪ ،‬در ﻣﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺘﺼـﺮف‪ ،‬اﺻﻼ ﮐﻼﻣﯽ ﻧﮑﺮده‪ ،‬و رد آن ﺑﻪ ﻫﯿﭻ وﺟﻪ )و ﻟﻮ ﮐﺎن ﺿﻌﯿﻔﺎ ﺳﺨﯿﻔﺎ(‬‫ﻧﻨﻤﻮده‪.‬‬‫و ﺗﻤﺎم ﻋﺒﺎرت ﻗﻮﺷﺠﯽ ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﺤﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ اﯾﻦ ﺳﺖ‪:‬‬‫]و اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻟا ﻐﺪﯾﺮ اﻟﻤﺘﻮاﺗﺮ ﺑﯿﺎﻧﻪ‬‫ان اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺪ ﺟﻤﻊ اﻟﻨﺎس ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬ﻣﻮﺿﻊ ﺑﯿﻦ ﻣﮑﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﺑﺎﻟﺠﺤﻔﮥ‪ ،‬و ذﻟﮏ ﺑﻌﺪ رﺟﻮﻋﻪ ﻋﻦ ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع‪،‬‬‫و ﺟﻤﻊ اﻟﺮﺣﺎل و ﺻﻌﺪ ﻋﻠﯿﻬﺎ و ﻗﺎل ﻣﺨﺎﻃﺒﺎ‪» :‬ﯾﺎ ﻣﻌﺸﺮ اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﮑﻢ؟‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻤﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ‬‫ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ ،‬و اﻧﺼﺮ ﻣﻦ ﻧﺼﺮه‪ ،‬و اﺧﺬل ﻣﻦ ﺧﺬﻟﻪ«‪ [1] .‬ﺷﺮح اﻟﻤﻘﺎﺻﺪ ج ‪.2/290‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪206 :‬‬‫و ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ أورده ﻋﻠﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﯾﻮم اﻟﺸﻮري ﻋﻨﺪ ﻣﺎ ﺣﺎول ذﮐﺮ ﻓﻀﺎﺋﻠﻪ و ﻟﻔﻆ اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻗﺪ ﯾﺮاد ﺑﻪ اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و ﻟا ﺤﻠﯿﻒ‪،‬‬‫و اﻟﺠﺎر‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻌﻢ و اﻟﻨﺎﺻﺮ‪ ،‬و اﻻوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺘﺼﺮف‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬ﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ [1‬أي أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ ،‬ذﮐﺮه أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪة‪ ،‬و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 128‬از ‪206‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬اﯾﻤﺎ اﻣﺮأة ﻧﮑﺤﺖ ﺑﻐﯿﺮ اذن ﻣﻮﻻﻫﺎ«‬‫أي اﻻوﻟﯽ ﺑﻬﺎ ﻓﯽ اﻟﺘﺼـﺮف و اﻟﻤﺎﻟﮏ ﻟﺘﺪﺑﯿﺮ أﻣﺮﻫﺎ‪ ،‬و ﻣﺜﻠﻪ ﻓﯽ اﻟﺸﻌﺮ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﺠﻤﻠﮥ اﺳﺘﻌﻤﺎل اﻟﻤﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻟﯽ و اﻟﻤﺎﻟﮏ ﻟﻼﻣﺮ و‬‫اﻻوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺘﺼـﺮف ﺷﺎﺋﻊ ﻓﯽ ﮐﻼم اﻟﻌﺮب‪ ،‬ﻣﻨﻘﻮل ﻋﻦ اﺋﻤـﮥ اﻟﻠﻐﮥ‪ ،‬و اﻟﻤﺮاد اﻧﻪ اﺳﻢ ﻟﻬﺬا اﻟﻤﻌﻨﯽ‪ ،‬ﻻ ﺻـﻔﮥ ﺑﻤﻨﺰﻟﮥ اﻻوﻟﯽ‪ ،‬ﻟﯿﻌﺘﺮض ﺑﺎﻧﻪ ﻟﯿﺲ‬‫ﻣﻦ ﺻﯿﻐﮥ اﺳﻢ اﻟﺘﻔﻀﯿﻞ‪ ،‬و اﻧﻪ ﻻ ﯾﺴﺘﻌﻤﻞ اﺳﺘﻌﻤﺎﻟﻪ‪ ،‬و ﯾﻨﺒﻐﯽ أن ﯾﮑﻮن اﻟﻤﺮاد ﺑﻪ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻫﻮ ﻫﺬا اﻟﻤﻌﻨﯽ ﻟﯿﻄﺎﺑﻖ ﺻﺪر اﻟﺤﺪﯾﺚ أﻋﻨﯽ‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﮑﻢ؟«‬‫و ﻻـﻧﻪ ﻻـ وﺟﻪ ﻟﻠﺨﻤﺴـﮥ اﻻوﻟﯽ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻇﺎﻫﺮ‪ ،‬و ﻻ اﻟﺴﺎدس‪ ،‬ﻟﻈﻬﻮره و ﻋـﺪم اﺣﺘﯿﺎﺟﻪ اﻟﯽ اﻟﺒﯿﺎن و ﺟﻤﻊ اﻟﻨﺎس ﻻﺟﻠﻪ‪ ،‬ﺳـﯿﻤﺎ و ﻗـﺪ ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬و اﻟ ُْﻤْﺆﻣِﻨُﻮَن َو اﻟ ُْﻤْﺆﻣِﻨﺎُت ﺑَْﻌُﻀُﻬْﻢ َأْوﻟ ِﯿﺎُء ﺑَْﻌٍﺾ‬‫]‪ ،[2‬و ﻻ ﺧﻔﺎء ﻓﯽ ان اﻻوﻟﻮﯾـﮥ ﺑﺎﻟﻨﺎس و اﻟﺘﻮﻟﯽ و اﻟﻤﺎﻟﮑﯿـﮥ ﻟﺘـﺪﺑﯿﺮ أﻣﺮﻫﻢ و اﻟﺘﺼـﺮف ﻓﯿﻬﻢ ﺑﻤﻨﺰﻟﮥ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻫﻮ ﻣﻌﻨﯽ‬‫اﻻﻣﺎﻣﮥ‪.‬‬‫و أﺟﯿﺐ ﺑـﺎﻧﻪ ﻏﯿﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ‪ ،‬ﺑﻞ ﻫﻮ ﺧﺒﺮ واﺣـﺪ ﻓﯽ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ اﻻﺟﻤﺎع‪ ،‬ﮐﯿﻒ و ﻗـﺪح ﻓﯽ ﺻـﺤﺘﻪ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﻨﻘﻠﻪ اﻟﻤﺤﻘﻘﻮن‬‫ﻣﻨﻬﻢ ﮐﺎﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ و اﻟﻮاﻗﺪي‪ ،‬و أﮐﺜﺮ ﻣﻦ رواه ﻟﻢ ﯾﺮو اﻟﻤﻘﺪﻣﮥ اﻟﺘﯽ ﺟﻌﻠﺖ دﻟﯿﻼ ﻋﻠﯽ ان اﻟﻤﺮاد ﺑﺎﻟﻤﻮﻟﯽ ﻫﻮ اﻻوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺘﺼﺮف‪.‬‬‫و ﺑﻌﺪ ﺻﺤﮥ ﻟا ﺮواﯾﮥ‪ ،‬ﻓﻤﺆﺧﺮ اﻟﺨﺒﺮ اﻋﻨﯽ‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه«‬‫ﯾﺸﻌﺮ ]‪ [1‬اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺘﻮﺑﮥ‪.71 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪207 :‬‬‫ﺑﺄن اﻟﻤﺮاد ﺑﺎﻟﻤﻮﻟﯽ ﻫﻮ اﻟﻨﺎﺻﺮ و اﻟﻤﺤﺐ‪ ،‬ﺑﻞ ﻣﺠﺮد اﺣﺘﻤﺎل ذﻟﮏ ﮐﺎف ﻓﯽ دﻓﻊ اﻻﺳﺘﺪﻻل‪.‬‬‫و ﻣﺎ ذﮐﺮ ﻣﻦ ان ذﻟﮏ ﻣﻌﻠﻮم ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻦ ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬و اﻟ ُْﻤْﺆﻣِﻨُﻮَن َو اﻟ ُْﻤْﺆﻣِﻨﺎُت ﺑَْﻌُﻀُﻬْﻢ َأْوﻟ ِﯿﺎُء ﺑَْﻌٍﺾ‬‫ﻻ ﯾﺪﻓﻊ اﻻﺣﺘﻤﺎل‪ ،‬ﻟﺠﻮاز أن ﯾﮑﻮن اﻟﻐﺮض اﻟﺘﻨﺼـﯿﺺ ﻋﻠﯽ ﻣﻮاﻻﺗﻪ و ﻧﺼـﺮﺗﻪ‪ ،‬ﻟﯿﮑﻮن أﺑﻌﺪ ﻋﻦ اﻟﺘﺨﺼﯿﺺ اﻟﺬي ﯾﺤﺘﻤﻠﻪ أﮐﺜﺮ اﻟﻌﻤﻮﻣﺎت‪،‬‬‫و ﻟﯿﮑﻮن أوﻓﯽ ﺑﺎﻓﺎدة اﻟﺸﺮف ﺣﯿﺚ ﻗﺮن ﺑﻤﻮاﻻة اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪.‬‬‫و ﻟـﻮ ﺳـﻠﻢ ان اﻟﻤﺮاد ﺑـﺎﻟﻤﻮﻟﯽ ﻫـﻮ اﻻـوﻟﯽ‪ ،‬ﻓـﺄﯾﻦ اﻟـﺪﻟﯿﻞ ﻋﻠﯽ ان اﻟﻤﺮاد ﻫﻮ اﻻـوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺘﺼـﺮف و اﻟﺘـﺪﺑﯿﺮ؟ ﺑـﻞ ﯾﺠﻮز أن ﯾﺮاد اﻻـوﻟﯽ ﻓﯽ‬‫اﻻﺧﺘﺼﺎص ﺑﻪ و اﻟﻘﺮب ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ِ :‬إ ﱠن َأْوﻟَﯽ اﻟﱠﻨﺎِس ﺑ ِِﺈﺑ ْﺮاِﻫﯿَﻢ ﻟَﱠﻠِﺬﯾَﻦ اﱠﺗَﺒُﻌﻮُه‬‫]‪ [1‬و ﮐﻤﺎ ﯾﻘﻮل اﻟﺘﻼﻣﺬة‪ :‬ﻧﺤﻦ أوﻟﯽ ﺑﺎﺳﺘﺎدﻧﺎ‪ ،‬و اﻻﺗﺒﺎع‪ :‬ﻧﺤﻦ أوﻟﯽ ﺑﺴﻠﻄﺎﻧﻨﺎ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺮﯾﺪون اﻻوﻟﻮﯾﮥ ﻓﯽ اﻟﺘﺪﺑﯿﺮ و اﻟﺘﺼﺮف‪.‬‬‫و ﺣﯿﻨﺌـﺬ ﻻ ﯾﺪل اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻠﯽ اﻣﺎﻣﺘﻪ‪ ،‬و ﻟﻮ ﺳـﻠﻢ ﻓﻐﺎﯾﺘﻪ اﻟﺪﻻﻟﮥ ﻋﻠﯽ اﺳـﺘﺤﻘﺎق اﻻﻣﺎﻣﮥ و ﺛﺒﻮﺗﻬﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﺂل‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﻣﻦ أﯾﻦ و ﯾﻠﺰم ﻧﻔﯽ اﻣﺎﻣﮥ‬‫اﻻﺋﻤﮥ اﻟﺜﻠﺜﮥ ﻗﺒﻠﻪ؟[ ]‪.[2‬‬‫و ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﺪﻟﯿﻞ أﺟﻠﯽ و أوﻟﯽ از ﻣﺎ ﺳـﺒﻖ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻢ ﮐﻪ اﻓﺎده ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ و ﻗﻮﺷﺠﯽ درﺑﺎره ﻣﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪،‬‬‫از ﺧﻮد اﯾﺸﺎﻧﺴﺖ‪ ،‬ﻧﻪ آﻧﮑﻪ آن را از ﺷﯿﻌﻪ ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬‫ﺑﯿﺎﻧﺶ آﻧﮑﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﻗﺪواﺋﯽ ﻗﻨﻮﺟﯽ ﻣﻌﺮوف ﺑﻤﻨﻌﻢ ﺧﺎن در »ﺑﺤﺮ اﻟﻤﺬاﻫﺐ« در ﺟﻮاب ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‪ ،‬ﻧﺴـﺒﺖ اﯾﻦ اﻓﺎده ﻣﺘﯿﻨﻪ ﺑﺸﺎرح‬‫»ﺗﺠﺮﯾـﺪ« ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﺑﻌـﺪ ﻧﻘـﻞ رد ﺑﺮ ﻣﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﻮﻟﯽ‪» ،‬از ﻣﻮاﻗﻒ« و ﺷـﺮح آن‪ ،‬ﺗﻌﻘﺐ و رد اﯾﻦ رد‪ ،‬ﺑﻬﻤﯿﻦ اﻓﺎده رزﯾﻨﻪ ﻓﺮﻣﻮده‪.‬‬‫]‪ [1‬آل ﻋﻤﺮان‪.68 :‬‬‫]‪ [2‬ﺷﺮح اﻟﺘﺠﺮﯾﺪ ﻟﻠﻘﻮﺷﺠﯽ‪.363 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪208 :‬‬‫]و ﻫﺬه ﻋﺒﺎرة »ﺑﺤﺮ اﻟﻤﺬاﻫﺐ« ﻓﯽ اﻟﺠﻮاب ﻋﻦ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﻐﺪﯾﺮ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 129‬از ‪206‬‬‫و ﻋﻦ اﻟﺜـﺎﻟﺚ ﺑﻤﻨـﻊ ﺻـﺤﮥ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و دﻋـﻮي اﻟﻀـﺮورة ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ ﺑﺼـﺤﺘﻪ ﻟﮑـﻮﻧﻪ ﻣﺘﻮاﺗﺮا ﻣﮑـﺎﺑﺮة‪ ،‬ﮐﯿﻒ و ﻟﻢ ﯾﻨﻘﻠﻪ ﮐـﺜﯿﺮ ﻣﻦ أﺻـﺤﺎب‬‫اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﮐﺎﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬و اﺿـﺮاﺑﻬﻤﺎ‪ ،‬و ﻗـﺪ ﻃﻌﻦ ﺑﻌﻀـﻬﻢ ﻓﯿﻪ ﮐﺎﺑﻦ أﺑﯽ داود اﻟﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ ﻣﻦ اﺋﻤﮥ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻻن ﻋﻠﯿﺎ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﯾﻮم اﻟﻐﺪﯾﺮ ﻣﻊ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﺎﻧﻪ ﮐﺎن ﺑﺎﻟﯿﻤﻦ‪ ،‬و رد ﺑﺄن ﻏﯿﺒﺘﻪ‪ ،‬ﻻ ﺗﻨﺎﻓﯽ ﺻﺤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪،‬‬‫اﻻ أن ﯾﺮوي ﻫﮑﺬا‪:‬‬‫أﺧﺬ ﺑﯿﺪه أو اﺳﺘﺤﻀﺮه و ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺬا و ﮐﺬا‪.‬‬‫و ان ﺳـﻠﻢ ﺻـﺤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﻼ ﻧﻢ اﻧﻪ ﻣﺘﻮاﺗﺮ‪ ،‬ﺑﻞ ﻫﻮ ﺧﺒﺮ واﺣﺪ ﻓﯽ ﻣﻘﺎﺑﻠﮥ اﻻﺟﻤﺎع و ﻟﻮ ﺳـﻠﻢ ﻓﺮواﺗﻪ ﻟﻢ ﯾﺮووا ﻣﻘﺪﻣﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﺘﯽ ﺟﻌﻠﺖ‬‫دﻟﯿﻼ ﻋﻠﯽ ان اﻟﻤﺮاد ﺑﺎﻟﻤﻮﻟﯽ ﻫﻮ اﻻوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺘﺼﺮف‪ ،‬ﻓﺎﻟﻤﺮاد ﺑﺎﻟﻤﻮﻟﯽ ﻫﻮ اﻟﻨﺎﺻﺮ ﻻ اﻻوﻟﯽ‪ ،‬ﺑﺪﻟﯿﻞ آﺧﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻋﻨﯽ‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‬‫‪ ،‬و ﻻن ﻣﻔﻌﻼ ﺑﻤﻌﻨﯽ أﻓﻌﻞ‪ ،‬ﻟﻢ ﯾـﺬﮐﺮه أﺣﺪ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬أوﻟﯽ ﻣﻦ ﮐﺬا‪ ،‬دون ﻣﻮﻟﯽ ﻣﻦ ﮐﺬا‪ ،‬و أوﻟﯽ اﻟﺮﺟﻠﯿﻦ و اﻟﺮﺟﺎل‪ ،‬دون ﻣﻮﻟﯽ اﻟﺮﺟﻠﯿﻦ‬‫أو اﻟﺮﺟﺎل‪ ،‬ﻫﮑﺬا ﻓﯽ »اﻟﻤﻮاﻗﻒ« و ﺷﺮﺣﻪ‪ ،‬و ﻓﯿﻪ ﺑﺤﺚ أورده ﺷﺎرح »اﻟﺘﺠﺮﯾﺪ« ﺣﯿﺚ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺪ ﯾﺮاد ﺑﺎﻟﻤﻮﻟﯽ اﻻوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺘﺼﺮف‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬ﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ [1‬أي أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪ ،‬ذﮐﺮه أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪة‬‫وﻗﺎل ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬أﯾﻤﺎ اﻣﺮأة ﻧﮑﺤﺖ ﺑﻐﯿﺮ اذن ﻣﻮﻻﻫﺎ«‬‫أي اﻻوﻟﯽ ﺑﻬﺎ ﻓﯽ اﻟﺘﺼﺮف و اﻟﻤﺎﻟﮏ ﻟﺘﺪﺑﯿﺮ أﻣﺮﻫﺎ‪ ،‬و ﻣﺜﻠﻪ ﻓﯽ اﻟﺸﻌﺮ ﮐﺜﯿﺮ‪.‬‬‫و ﺑﺎﻟﺠﻤﻠﮥ اﺳـﺘﻌﻤﺎل اﻟﻤﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻟﯽ و اﻟﻤﺎﻟﮏ ﻟﻼﻣﺮ و اﻻوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺘﺼﺮف ﺷﺎﺋﻊ ﻓﯽ ﮐﻼم اﻟﻌﺮب‪ ،‬ﻣﻨﻘﻮل ﻋﻦ أﺋﻤﮥ اﻟﻠﻐﮥ‪ ،‬و اﻟﻤﺮاد اﻧﻪ‬‫اﺳﻢ ﻟﻬﺬا اﻟﻤﻌﻨﯽ ﻻ ﺻﻔﮥ ﺑﻤﻨﺰﻟﮥ اﻻوﻟﯽ‪ ،‬ﻟﯿﻌﺘﺮض ﺑﺎﻧﻪ ﻟﯿﺲ ﻣﻦ ﺻﯿﻐﮥ اﺳﻢ اﻟﺘﻔﻀﯿﻞ و اﻧﻪ ﻻ ﯾﺴﺘﻌﻤﻞ اﺳﺘﻌﻤﺎﻟﻪ‪ [1] .‬اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪209 :‬‬‫و ﻟـﻮ ﺳـﻠﻢ ان اﻟﻤﺮاد ﺑـﺎﻟﻤﻮﻟﯽ ﻫـﻮ اﻻـوﻟﯽ‪ ،‬ﻓـﺄﯾﻦ اﻟـﺪﻟﯿﻞ ﻋﻠﯽ ان اﻟﻤﺮاد ﻫﻮ اﻻـوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺘﺼـﺮف و اﻟﺘـﺪﺑﯿﺮ؟ ﺑـﻞ ﯾﺠﻮز أن ﯾﺮاد اﻻـوﻟﯽ ﻓﯽ‬‫اﻻﺧﺘﺼﺎص ﺑﻪ و اﻟﻘﺮب ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫ﮐﻤﺎ ﻗﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ِ :‬إ ﱠن َأْوﻟَﯽ اﻟﱠﻨﺎِس ﺑ ِِﺈﺑ ْﺮاِﻫﯿَﻢ ﻟَﱠﻠِﺬﯾَﻦ اﱠﺗَﺒُﻌﻮُه‬‫]‪ ،[1‬و ﯾﻘﻮل اﻟﺘﻼﻣﺬة‪ :‬ﻧﺤﻦ أوﻟﯽ ﺑﺎﺳـﺘﺎذﻧﺎ‪ ،‬و ﯾﻘﻮل اﻻﺗﺒﺎع‪ :‬ﻧﺤﻦ أوﻟﯽ ﺑﺴـﻠﻄﺎﻧﻨﺎ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺮﯾﺪون اﻻوﻟﻮﯾﮥ ﻓﯽ اﻟﺘﺪﺑﯿﺮ و اﻟﺘﺼـﺮف و ﺣﯿﻨﺌﺬ ﻻ‬‫ﯾـﺪل اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻋﻠﯽ اﻣﺎﻣﺘﻪ‪ ،‬و ﻟﻮ ﺳـﻠﻢ ﻓﻐﺎﯾﺘﻪ اﻟﺪﻻﻟﮥ ﻋﻠﯽ اﺳـﺘﺤﻘﺎﻗﻪ اﻻﻣﺎﻣﮥ و ﺛﺒﻮﺗﻬﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﺂل‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﻣﻦ أﯾﻦ ﯾﻠﺰم ﻧﻔﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻟﺜﻠﺚ‬‫ﻗﺒﻠﻪ؟[‪.‬‬‫از ﻣﻼـﺣﻈﻪ اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺑﺎ وﺻﻒ اﻧﻬﻤﺎك در وﺳﺎوس‪ ،‬و ارﺗﺒﺎط در ﻫﻮاﺟﺲ‪ ،‬و ﻣﺒﺎﻟﻐﻪ و اﻫﺘﻤﺎم ﺗﻤﺎم‪ ،‬در‬‫رد ﺗﻘﺮﯾﺮ دﻻـﻟﺖ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ ﺟﻨﺎب أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم‪ ،‬رد اﻧﮑﺎر ﺻﺎﺣﺐ »ﻣﻮاﻗﻒ« و ﺷﺎرح »ﻣﻮاﻗﻒ«‪ ،‬ﺑﻬﻤﯿﻦ اﻓﺎده‬‫ﻣﺘﯿﻨﻪ ﮐﻪ ﺳﺎﺑﻘﺎ از »ﺷـﺮح ﻣﻘﺎﺻﺪ« و »ﺷـﺮح ﺗﺠﺮﯾﺪ« ﻧﻘﻞ ﻧﻤﻮده و ﻧﺴﺒﺖ آن ﺻﺮاﺣﮥ ﺑﺸﺎرح »ﺗﺠﺮﯾﺪ« ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬و ﻫﺮ ﮔﺎه ﻧﺴﺒﺖ آن ﺑﺸﺎرح‬‫»ﺗﺠﺮﯾﺪ« ﺻﺤﯿﺢ و ﺳﺪﯾﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺮ ﻧﺴﺒﺖ آن ﺑﺸﺎرح »ﻣﻘﺎﺻﺪ« ﻫﻢ اﻧﮑﺎر ﺑﺮﺧﺎﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻫﺮ ﮔﺎه ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﮐﻤﺎل ﻟﻄﻔﻪ‪ ،‬ﻣﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺘﺼﺮف‪ ،‬و ﺷﯿﻮع آن در ﮐﻼم ﻋﺮب و اﺷﻌﺎر از اﻓﺎده ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ و ﻗﻮﺷﺠﯽ‬‫ﺛـﺎﺑﺖ ﺷـﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺎﯾـﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺟﻼﺋـﻞ ﻓﻀﺎﺋـﻞ‪ ،‬و ﻋﻮاﻟﯽ ﻣﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﺎﺳﻦ ﻣﻔﺎﺧﺮ و ﻣﮑﺎرم ﻣﺂﺛﺮ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ‪ ،‬ﺑﺎﻻﺗﺮ از آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﺤﺘﺎج‬‫ﺑﯿ ﺎ ن ﺑ ﺎ ﺷ ﺪ‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ ﺑﮕﻔﺘﺎر ﺳﯿﻮﻃﯽ«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 130‬از ‪206‬‬‫ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻠﻐﻮﯾﯿﻦ و اﻟﻨﺤﺎة« ]‪ [1‬آل ﻋﻤﺮان‪.68 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪210 :‬‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬‫]ﻣﺴـﻌﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺸـﯿﺦ ﺳـﻌﺪ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺘﻔﺘﺎزاﻧﯽ اﻻﻣﺎم اﻟﻌﻼﻣﮥ‪ ،‬ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺎﻟﻨﺤﻮ‪ ،‬و اﻟﺘﺼـﺮﯾﻒ‪ ،‬و اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ و اﻟﺒﯿﺎن‪ ،‬و اﻻﺻـﻠﯿﻦ‪ ،‬و‬‫اﻟﻤﻨﻄﻖ و ﻏﯿﺮﻫﺎ ﺷﺎﻓﻌﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ :‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯽ ﻋﺸﺮة و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و اﺧﺬ ﻋﻦ اﻟﻘﻄﺐ ]‪ [1‬و اﻟﻌﻀﺪ ]‪ [2‬و ﺗﻘﺪم ﻓﯽ اﻟﻔﻨﻮن‪ ،‬و اﺷـﺘﻬﺮ ﺑﺬﻟﮏ‪ ،‬و ﻃﺎر ﺻﯿﺘﻪ‪ ،‬و‬‫اﻧﺘﻔﻊ اﻟﻨﺎس ﺑﺘﺼﺎﻧﯿﻔﻪ‪ ،‬و ﻟﻪ »ﺷـﺮح اﻟﻌﻀـﺪ«‪ ،‬ﺷـﺮح اﻟﺘﻠﺨﯿﺺ‪ ،‬ﻣﻄﻮل‪ ،‬و آﺧﺮ »ﻣﺨﺘﺼـﺮ«‪ ،‬ﺷـﺮح اﻟﻘﺴﻢ اﻟﺜﺎﻧﯽ ﻣﻦ »اﻟﻤﻔﺘﺎح«‪» ،‬اﻟﺘﻠﻮﯾـﺢ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﺘﻨﻘﯿـﺢ« ﻓﯽ اﺻـﻮل اﻟﻔﻘـﻪ‪» ،‬ﺷـﺮح اﻟﻌﻘﺎﺋـﺪ« »اﻟﻤﻘﺎﺻـﺪ« ﻓﯽ اﻟﮑﻼـم ﺷـﺮﺣﻪ‪» ،‬ﺷـﺮح اﻟﺸﻤﺴـﯿﮥ« ﻓﯽ اﻟﻤﻨﻄـﻖ‪» ،‬ﺷـﺮح ﺗﺼـﺮﯾﻒ اﻟﻌﺰي ]‪«[3‬‬‫»اﻻرﺷﺎد« ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ‪» ،‬ﺣﺎﺷﯿﮥ اﻟﮑﺸﺎف« ﻟﻢ ﺗﺘﻢ و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻓﯽ ﻟﺴﺎﻧﻪ ﻟﮑﻨﮥ‪ ،‬و اﻧﺘﻬﺖ إﻟﯿﻪ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﻌﻠﻮم ﺑﺎﻟﻤﺸﺮق‪ ،‬ﻣﺎت ﺑﺴﻤﺮﻗﻨﺪ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ ]‪[[4‬‬‫ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ ﺑﮕﻔﺘﺎر اﺑﻮ ﻣﻬﺪي در »اﺳﺎﻧﯿﺪ«‬‫و ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺷﻨﯿﺪي ]‪ [5‬ﮐﻪ أﺑﻮ ﻣﻬﺪي ﻋﯿﺴﯽ در ﮐﺘﺎب »اﺳﺎﻧﯿﺪ« ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺠﻼل اﻟﺴـﯿﻮﻃﯽ‪ :‬ﻫﻮ اﻻﻣﺎم اﻟﻌﻼﻣﮥ ﻣﺴـﻌﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺸﯿﺦ ﺳﻌﺪ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺘﻔﺘﺎزاﻧﯽ‪ ،‬ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺎﻟﻨﺤﻮ‪ ،‬و اﻟﺘﺼﺮﯾﻒ‪ ،‬و‬‫اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ و اﻟﺒﯿﺎن‪ [1] ،‬ﻗﻄﺐ اﻟﺮازي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬اﻟﻤﻨﻄﻘﯽ اﻟﺤﮑﯿﻢ ﻣﻦ آﺛﺎره »ﺗﺤﺮﯾﺮ اﻟﻘﻮاﻋﺪ اﻟﻤﻨﻄﻘﯿﮥ ﻓﯽ ﺷـﺮح اﻟﺸﻤﺴـﯿﮥ‪ ،‬و ﯾﻌﺮف‬‫ﺑﺎﻟﻘﻄﺐ اﻟﺘﺤﺘﺎﻧﯽ ﺗﻤﯿﯿﺰا ﻟﻪ ﻋﻦ ﺷﺨﺺ آﺧﺮ ﯾﮑﻨﯽ ﻗﻄﺐ اﻟﺪﯾﻦ ﮐﺎن ﯾﺴﮑﻦ ﻣﻌﻪ ﻓﯽ اﻋﻠﯽ اﻟﻤﺪرﺳﮥ اﻟﻈﺎﻫﺮﯾﮥ ﺑﺪﻣﺸﻖ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(766‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻌﻀﺪ‪ :‬ﻋﻀﺪ اﻟﺪﯾﻦ اﻻﯾﺠﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﺘﮑﻠﻢ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﻮاﻗﻒ« ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﮑﻼم‪ ،‬ﻣﺎت ﻣﺴـﺠﻮﻧﺎ ﺑﻘﻠﻌﮥ ﮐﺮﻣﺎن‬‫ﺳﻨﮥ )‪.(756‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻌﺰي‪ :‬ﮐﺘﺎب ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﺼﺮف ﺗﺄﻟﯿﻒ ﻋﺰ اﻟﺪﯾﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب اﻟﺰﻧﺠﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻌﺪ )‪.(655‬‬‫]‪ [4‬ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻠﻐﻮﯾﯿﻦ و اﻟﻨﺤﺎة ص ‪.391‬‬‫]‪ [5‬ج ‪ 2‬ص ‪ 248‬ﻣﻦ ﻃﺒﻌﻨﺎ ﻫﺬا‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪211 :‬‬‫و اﻻﺻﻠﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﻤﻨﻄﻖ و ﻏﯿﺮﻫﺎ ﺷﺎﻓﻌﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ :‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯽ ﻋﺸﺮة و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪ .‬و أﺧﺬ ﻋﻦ اﻟﻘﻄﺐ و اﻟﻌﻀﺪ و ﺗﻘﺪم ﻓﯽ اﻟﻔﻨﻮن‪ ،‬و اﺷﺘﻬﺮ ذﮐﺮه و ﻃﺎر ﺻﯿﺘﻪ‪ ،‬و اﻧﺘﻔﻊ اﻟﻨﺎس‬‫ﺑﺘ ﺼ ﺎ ﻧﯿ ﻔ ﻪ ‪.‬‬
‫ﻟﻪ »ﺷـﺮح ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻠﺨﯿﺺ ﻣﻄﻮل« و »ﻣﺨﺘﺼﺮ« و ﺷﺮح اﻟﻘﺴﻢ اﻻول ﻣﻦ »اﻟﻤﻔﺘﺎح« و »اﻟﺘﻠﻮﯾﺢ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻨﻘﯿﺢ« ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬و »ﺷﺮح اﻟﻌﻘﺎﺋﺪ‬‫اﻟﻨﺴـﻔﯿﮥ« و »اﻟﻤﻘﺎﺻـﺪ« ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﮑﻼـم و ﺷـﺮﺣﻪ و »ﺷـﺮح اﻟﺸﻤﺴـﯿﮥ« ﻓﯽ اﻟﻤﻨﻄﻖ‪ ،‬و »ﺷـﺮح ﺗﺼـﺮﯾﻒ اﻟﺰﻧﺠﺎﻧﯽ« و »اﻻرﺷﺎد« ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ‪ ،‬و‬‫»ﺣﺎﺷﯿﮥ ﻋﻠﯽ اﻟﮑﺸﺎف« ﻟﻢ ﺗﺘﻢ‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻓﯽ ﻟﺴﺎﻧﻪ ﻟﮑﻨﮥ‪ ،‬و اﻧﺘﻬﺖ إﻟﯿﻪ اﻟﺮﯾﺎﺳﮥ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻮم اﻟﻌﻘﻠﯿﮥ‪ .‬ﻣﺎت ﺑﺴﻤﺮﻗﻨﺪ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺸﻬﺎب اﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻤﮑﯽ ﻓﯽ ﻓﻬﺮﺳﺘﻪ‪] :‬ﻫﻮ اﻻﻣﺎم أﺑﻮ اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ أﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد‪ ،‬ﺛﻢ ذﮐﺮ ﻣﺎ ﺗﻘﺪم ﻣﻦ اﻟﺠﻼل ﻣﻦ ان اﺳﻤﻪ‬‫ﻣﺴـﻌﻮد‪ ،‬و اﻧﻪ ﺷﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺬﻫﺐ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻗﺪ ﯾﺮد ﻋﻠﯿﻪ ﮐﻼﻣﻪ ﻓﯽ »اﻟﺘﻠﻮﯾﺢ« ﻓﺎﻧﻪ ﻓﯽ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ اﻟﻤﻮاﺿﻊ ﯾﻘﺘﻀﯽ اﻧﻪ ﺣﻨﻔﯽ اﻟﻤﺬﻫﺐ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻗﺪ‬‫ﯾﺠﺎب ﺑﺄن ﻣﻦ ﯾﺘﮑﻠﻢ ﻋﻠﯽ ﻃﺮﯾﻖ اﻟﺒﺤﺚ ﻣﻊ أﺻـﺤﺎب اﻻﻗﻮال ﻻ ﯾﻘﻀﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺄن ﺑﻌﺾ ﺗﻠﮏ اﻻﻗﻮال اﻟﺘﯽ ﯾﺘﮑﻠﻢ ﻓﯽ اﻟﺘﺮﺟﯿﺢ ﺑﯿﻨﻬﺎ ﻣﺬﻫﺒﻪ‪،‬‬‫و ان ﺑـﺎﻟﻎ ﻓﯽ اﻻﻧﺘﺼﺎر ﻟﻪ‪ ،‬ﻻن ﺷﺄن اﻟﻤﺘﮑﻠﻢ ﻓﯽ ذﻟﮏ اﻧﻪ اﻧﻤﺎ ﯾﺘﮑﻠﻢ ﻓﯽ اﻟـﺪﻟﯿﻞ و ﻣﺎ ﯾﻘﺘﻀـﯿﻪ‪ ،‬ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ﻧﻈﺮ اﻟﯽ اﻋﺘﻘﺎده و ﻣﺎ ﻋﻠﯿﻪ ﻋﻠﻤﻪ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 131‬از ‪206‬‬‫اﻋﺘﻤﺎده‪.‬‬‫و ﯾﺆﯾﺪ ذﻟﮏ ﻗﻮﻟﻬﻢ‪ :‬ان اﻟﺨﻼﻓﯽ ﻻ ﻣﺬﻫﺐ ﻟﻪ و ﻻ ﺗﺴـﻤﯽ ﻣﻌﻠﻮﻣﺎﺗﻪ ﻓﻘﻬﺎ‪ ،‬أي ﻓﯽ ﺣﺎل ﺗﮑﻠﻤﻪ ﻋﻠﯽ أﻗﻮال اﻟﻌﻠﻤﺎء و ﻣﺎ ﯾﺜﺒﺘﻬﺎ و ﻣﺎ ﯾﻨﻔﯿﻬﺎ‪ ،‬و‬‫ﮐﺎن اﻟﺠﻼل اﻋﺘﻤﺪ ﻓﯿﻤﺎ ذﮐﺮ اﻧﻪ ﺷﺎﻓﻌﯽ ﻋﻠﯽ ﻫﺬا و اﻟﱠﻠﻪ اﻋﻠﻢ‪.‬‬‫و اﻧﻈﺮ ﻣـﺎ ذﮐﺮه اﻟﺸـﻬﺎب ﻣﻦ اﻟﺨﻼـف ﻓﯽ اﺳﻢ اﻟﺴـﻌﺪ ﻣﻊ ﻗﻮﻟﻪ ﻓﯽ اول اﻟﻤﺨﺘﺼـﺮ ﻟﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻠﺨﯿﺺ ﻓﯿﻤﺎ رأﯾﻨﺎ ﻣﻦ اﻟﻨﺴـﺦ‪ :‬اﻣﺎ ﺑﻌـﺪ ﻓﯿﻘﻮل‬‫اﻟﻌﺒﺪ اﻟﻔﻘﯿﺮ اﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻐﻨﯽ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻤﺪﻋﻮ ﺑﺴﻌﺪ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺘﻔﺘﺎزاﻧﯽ‪ ،‬اﻻ أن ﯾﻘﺎل ﻟﻌﻞ ﻫﺬه اﻟﺰﯾﺎدة‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪212 :‬‬‫ﻟﻢ ﺗﺜﺒﺖ ﻋﻦ اﻟﻤﺆﻟﻒ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ﻫﯽ ﻣﻦ وﺿﻊ ﻏﯿﺮه و ﻻ ﯾﺨﻠﻮ ﻣﻦ ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﻋﻠﯽ ان اﻟﻈﺎﻫﺮ ﻓﯿﻤﺎ ذﮐﺮ ﻣﻦ اﻻﺳـﻤﺎء اﻧﻤﺎ ﻫﻮ ﻣﺆﻟﻒ »ﻣﺮاح اﻻرواح«‬‫ﻓﯽ اﻟﺘﺼـﺮﯾﻒ ﻓﺎﻧﻪ ﻗﺎل ﻓﯽ أوﻟﻪ‪ :‬ﻗﺎل اﻟﻤﻔﺘﻘﺮ اﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻮدود أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﻏﻔﺮ اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻪ و ﻟﻮاﻟﺪﯾﻪ و اﺣﺴﻦ إﻟﯿﻬﻤﺎ و إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ‬‫ان اﺣﺘﻤﻞ أن ﯾﮑﻮن ﻣﻦ ﺑﺎب اﻟﻤﺘﻔﻖ‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﯾﺒﻌﺪه ﺗﻮاﻃﺆ ﻧﺴﺦ اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﺗﻘﺪم و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ‪.‬‬‫ﺛﻢ رأﯾﺖ ﻓﯽ »اﻟـﺪرر« ﻟﻠﺤﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻓﯽ ﺑﺎب ﻣﻦ اﺳـﻤﻪ ﻣﺴـﻌﻮد ﻣﻦ ﺣﺮف اﻟﻤﯿﻢ‪ :‬ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻔﺎرﺳـﯽ اﻟﺸـﯿﺦ ﺳـﻌﺪ‬‫اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﺘﻔﺘﺎزاﻧﯽ و ﻟﻢ ﯾﮑﺘﺐ ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﻤﺤﻞ‪ ،‬و أﻇﻨﻪ ﺑﺨﻂ اﻟﺒﺮﻫﺎن ﺑﻦ إﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻘﻠﻘﺸـﻨﺪي‪ :‬ﻣﺤﻤﻮد‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻣﺴـﻌﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺴـﻤﺮﻗﻨﺪي اﻟﻌﻼﻣﮥ ﺳـﻌﺪ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺘﻔﺘﺎزاﻧﯽ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻤﺸـﻬﻮرة‪ ،‬أﺧﺬ ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺿﯽ ﻋﻀﺪ اﻟﺪﯾﻦ و اﻟﻘﻄﺐ اﻟﺸﯿﺮازي‬‫]‪ ،[1‬و اﻟﺒﻬـﺎء اﻟﺴـﻤﺮﻗﻨﺪي‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ ﻣﻦ ﻋﻠﻤﺎء ﻋﺼـﺮه‪ ،‬و ﻻزم اﻟﺠـﺪ و اﻻﺟﺘﻬﺎد‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﺳﺎد ﻋﻠﯽ أﺑﻨﺎء زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬و ﺻﺎر اﻟﻤﻌﻮل ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯽ ﺣﻞ‬‫اﻟﻤﺸـﮑﻼت ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻮم اﻟﻌﻘﻠﯿـﮥ‪ ،‬و ﺳـﺎرت ﻣﺼـﻨﻔﺎﺗﻪ ﻓﯽ أﻗﻄـﺎر اﻻرض‪ ،‬و اﺗﺼﻞ ﺑﺎﻟﻤﻠﮏ ﺗﯿﻤﻮر ]‪ ،[2‬و ﮐـﺎن ﯾﺠﺘﻤﻊ ﻫﻮ و اﻟﺸـﺮﯾﻒ زﯾﻦ‬‫اﻟـﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ ]‪ ،[3‬ﻓﯿﺠﻠﺲ اﻟﺸـﺮﯾﻒ ﻋﻦ ﯾﻤﯿﻨﻪ‪ ،‬و اﻟﺘﻔﺘـﺎزاﻧﯽ ﻋﻦ ﯾﺴﺎره‪ ،‬و ﺗﻘﻊ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ ﻣﻨﺎﻇﺮات و ﯾﺮوج اﻟﺸـﺮﯾﻒ ﻓﯿﻬﺎ‬‫ﻏﺎﻟﺒـﺎ ﻋﻠﯿﻪ ﻟﻔﺼﺎﺣـﮥ ﻟﺴـﺎﻧﻪ و ﻃﻼـﻗﺘﻪ‪ ،‬و ﮐﻮن اﻟﺘﻔﺘـﺎزاﻧﯽ ﻟﺴـﺎﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﮐﻘﻠﻤﻪ‪ ،‬ﻓـﺎذا اﻧﻔﺼﻞ ]‪ [1‬اﻟﻘﻄﺐ اﻟﺸـﯿﺮازي‪ :‬اﻟﺼـﺤﯿﺢ ﻫﻮ اﻟﻘﻄﺐ‬‫اﻟﺮازي‪ ،‬ﻓﺎن اﻟﻘﻄﺐ اﻟﺸﯿﺮازي ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ (710‬ﻗﺒﻞ وﻻدة اﻟﺘﻔﺘﺎزاﻧﯽ ﺑﺴﻨﺘﯿﻦ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﻠﮏ ﺗﯿﻤﻮر‪ :‬اﻻﻋﺮج او ﺗﯿﻤﻮر ﻟﻨﮓ ﮐﺎن ﺳـﻠﯿﻞ ﺟﻨﮑﯿﺰ‪ ،‬وﻟـﺪ ﻓﯽ ﮐﺶ ﺑﺎﻟﻤﻐﺮب ﻣﻦ ﺳـﻤﺮﻗﻨﺪ و اﺗﺨﺬ ﺳـﻤﺮﻗﻨﺪ ﻋﺎﺻـﻤﮥ ﻟﻪ‪ ،‬و ﺗﻠﻘﺐ‬‫ﺑﺨﻠﯿﻔﮥ ﺟﻐﺘﺎي و اﺷﺘﻬﺮ ﺑﺎﻟﻘﺴﺎوة ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(783‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺸﺮﯾﻒ اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ‪ :‬اﻟﺴﯿﺪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﻨﻄﻘﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(816‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪213 :‬‬‫اﻟﻤﺠﻠﺲ ﮐﺘﺐ اﻟﺴـﻌﺪ ﻋﻠﯽ ﺗﻠﮏ اﻟﻤﺴﺄﻟـﮥ اﻟﺘﯽ وﻗﻊ اﻟﺒﺤﺚ ﻓﯿﻬﺎ ﮐﺘﺎﺑﮥ ﯾﺘﺒﯿﻦ ﻟﻠﻨﺎﻇﺮ ﻓﯿﻬﺎ ان اﻟﺸـﺮﯾﻒ ﻟﻢ ﯾﺤﻘﻖ ذﻟﮏ اﻟﻤﺤﻞ ﮐﻤﺎ ﯾﻨﺒﻐﯽ‪ ،‬و‬‫اﺳـﺘﻤﺮ ﻣﮑﺒﺎ ﻋﻠﯽ اﻻﺷـﺘﻐﺎل و اﻟﺘﺄﻟﯿﻒ‪ ،‬ﻻ ﯾﻌﻮﻗﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ ﻋﺎﺋﻖ ﻣﻊ ﺿﯿﻖ اﻟﻌﯿﺶ ﺑﺎﻟﻨﺴﺒﮥ اﻟﯽ ﻣﻘﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﺗﻮﻓﯽ و ﯾﻘﺎل‪ :‬اﻧﻪ ﮐﺘﺐ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎوي‬‫اﻟﺼﻐﯿﺮ ﮐﺘﺎﺑﮥ‪ ،‬و ﻣﻦ ﻧﻈﻤﻪ ﻓﯿﻤﺎ ﻗﯿﻞ‪:‬‬‫ﻃﻮﯾﺖ ﻻﺣﺮاز اﻟﻔﻨﻮن و ﻧﯿﻠﻬﺎ رداء ﺷﺒﺎﺑﯽ و اﻟﺠﻨﻮن ﻓﻨﻮن‬‫ﻓﻠﻤﺎ ﺗﻌﺎﻃﯿﺖ اﻟﻔﻨﻮن و ﺧﻄﺒﻬﺎ ﺗﺒﯿﻦ ﻟﯽ ان اﻟﻔﻨﻮن ﺟﻨﻮن‬‫و ﻗﺎل اﻟﮑﻔﻮي ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺋﺒﻪ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ ﮐﺒﺎر ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﮥ و ﻣﻊ ذﻟﮏ ﻓﻠﻪ آﺛﺎر ﺟﻠﯿﻠﮥ ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ‪.‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻈﺎﻫﺮ ﺳـﻤﺮﻗﻨﺪ ﯾﻮم اﻻﺛﻨﯿﻦ اﻟﺜﺎﻧﯽ و اﻟﻌﺸـﺮﯾﻦ ﻣﻦ ﻣﺤﺮم ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻧﻘﻞ اﻟﯽ ﺳﺮﺧﺲ و دﻓﻦ ﺑﻬﺎ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي‬‫اﻻوﻟﯽ ﻣﻦ اﻟﺴﻨﮥ‪ ،‬و ﮐﺘﺐ ﻋﻠﯽ ﺻﻨﺪوق ﻗﺒﺮه‪:‬‬‫أﻻ اﯾﻬﺎ اﻟﺰوار زوروا و ﺳﻠﻤﻮا ﻋﻠﯽ روﺿﮥ اﻟﺤﺒﺮ اﻻﻣﺎم اﻟﻤﺤﻘﻖ‬‫]‪ [1‬و ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﮐﻔﻮي ]‪ [2‬در »ﮐﺘﺎﺋﺐ اﻋﻼم اﻻﺧﯿﺎر« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﮐﺎن ﺳـﻌﺪ اﻟﻤﻠﮥ و اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻌﺪ ﻣﺎ اﺷـﻤﺄز ﻃﺒﻌﻪ ﻣﻦ ﺗﻘﺪم اﻟﺸـﺮﯾﻒ ﻓﯽ ﺗﻠﮏ اﻻﺣﺎﯾﯿﻦ ﻗﺪ ﻓﻘﺪ ﻋﻨﻔﻮان اﻟﺸﺒﺎب‪ ،‬و ﺻﺮف اوان اﻟﮑﻬﻮﻟﮥ‪ ،‬و‬‫ﺷﺮف ﻏﺮة ﻋﻤﺮه اﻟﺨﺮاب‪ ،‬و ﺣـﻞ ﻋـﺎرﺿﻪ ﻃﻼـﺋﻊ ﻟﯿﺲ ﯾﻐﻨﯽ اﻟﺨﻀـﺎب‪ ،‬ﺣﺘﯽ اﻟﻤﺘﻪ ﻣﻠﻤـﺎت اﻟﺸـﯿﺐ ﺑـﺎﻟﻤﻔﺮق‪ ،‬و ﺷـﻐﻠﺘﻪ ﻋﻦ ﺻـﯿﺪ اﻟﻐﺰال‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 132‬از ‪206‬‬‫اﻟﻤﻄﻮق‪.‬‬‫و ﻏﺮة ﻋﻤﺮ اﻟﻤﺮء ﻗﺒﻞ ﻣﺸﯿﺒﻪ و ﻗﺪ ﻓﻨﯿﺖ ﻧﻔﺲ ﺗﻮﻟﯽ ﺷﺒﺎﺑﻬﺎ‬‫إذا أﺳﻮد ﻟﻮن اﻟﻤﺮء و أﺑﯿﺾ ﺷﻌﺮه ﺗﻨﻐﺺ ﻣﻦ اﯾﺎﻣﻪ ﻣﺴﺘﻄﺎﺑﻬﺎ‬‫]‪ [1‬اﺳﺎﻧﯿﺪ اﻟﻤﻐﺮﺑﯽ‪ :‬ص ‪ 57‬ﻣﺨﻄﻮط ﻓﯽ ﻣﮑﺘﺒﮥ اﻟﻨﺎﺻﺮﯾﮥ ﺑﻠﮑﻬﻨﻮ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﮑﻔﻮي‪ :‬ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﺮوﻣﯽ اﻟﻘﺎﺿـﯽ و ﮐﺘـﺎﺑﻪ »ﮐﺘـﺎﺋﺐ اﻋﻼم اﻻﺧﯿﺎر ﻣﻦ ﻓﻘﻬﺎء ﻣـﺬﻫﺐ اﻟﻨﻌﻤﺎن اﻟﻤﺨﺘﺎر« ﻓﯽ ﺗﺮاﺟﻢ‬‫رﺟﺎل اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ ﻟﻢ ﯾﻄﺒﻊ اﻟﯽ اﻻن‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﻧﺤﻮ )‪.(990‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪214 :‬‬‫ﻓﺎﻏﺘﻢ ﻟﺬﻟﮏ ﺳـﻌﺪ اﻟﻤﻠﮥ‪ ،‬و ﺣﺰن ﺣﺰﻧﺎ ﺷﺪﯾﺪا ﯾﻈﻦ ﻣﻨﻪ أن ﻣﻀﺎﻫﯿﻪ ﻓﯽ اﻟﺰﻣﺎن ﮐﺎن ﻓﻘﯿﺪا‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﺪرس ﺑﻌﺪﻫﺎ اﻻ ﯾﻮﯾﻤﺎت ﻗﻼﺋﻞ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﻠﺘﻮ‬‫ﻓﯿﻬﺎ ﻋﻦ ﻋﻮﯾﺼﺎت اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ‪ ،‬ﻓﻤﺎ ﻟﺒﺚ ﺣﺘﯽ أﻟﻢ ﺑﺬاﺗﻪ اﻟﺸﺮﯾﻔﮥ أﻟﻢ ﺿﺮﺑﻬﺎ اﻟﻤﺎﻣﻪ‪ ،‬و ﻧﻐﺺ ﻋﯿﺸﻪ و ﺗﻌﺬر ﻋﻠﯿﻪ ﻗﻌﻮده و ﻗﯿﺎﻣﻪ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺘﻤﺎﺳﮏ‬‫ﻣﻦ ﻣﺮﺿﻪ اﻟﯽ أن ﻧﻘﻠﻪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﯽ ﺟﻮار رﺣﻤﺘﻪ ﻣﻐﻔﻮر اﻟﺰﻻت‪ ،‬ﻣﻮﻓﻮر اﻟﺤﺴـﻨﺎت‪ ،‬ﻧﻮر اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺮﻗﺪه و ﻓﯽ اﻋﻠﯽ ﻏﺮف اﻟﺠﻨﺎن رﻗﺪه‪ ،‬و ﮐﺎن‬‫ﻗـﺪ ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻈـﺎﻫﺮ ﺳـﻤﺮﻗﻨﺪ ﯾﻮم اﻻـﺛﻨﯿﻦ اﻟﺜﺎﻧﯽ و اﻟﻌﺸـﺮﯾﻦ ﻣﻦ ﻣﺤﺮم ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺗﺴـﻌﯿﻦ و ﺳـﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻧﻘﻞ اﻟﯽ ﺳـﺮﺧﺲ‪ ،‬و دﻓﻦ ﺑﻬﺎ ﻓﯽ‬‫ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﻓﯽ ﺗﻠﮏ اﻟﺴﻨﮥ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻣﻦ ﮐﺒﺎر اﻟﻌﻠﻤﺎء اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﮥ‪ ،‬و ﻣﻊ ذﻟﮏ ﻟﻪ آﺛﺎر ﺟﻠﯿﻠﮥ ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ‪ ،‬ﺑﻠﻐﻨﯽ ﻣﻦ اﻟﺜﻘﺎت اﻧﻪ ﮐﺘﺐ ﺣﻮل ﺻﻨﺪوق ﻗﺒﺮه ﺑﺴﺮﺧﺲ‪:‬‬‫اﻻ ﯾﺎ أﯾﻬﺎ اﻟﺰوار زوروا و ﺳﻠﻤﻮا ﻋﻠﯽ روﺿﮥ اﻟﺤﺒﺮ اﻻﻣﺎم اﻟﻤﺤﻘﻖ‬‫ﺳﻠﻄـﺎن اﻟﻌﻠﻤـﺎء اﻟﻤﺼـﻨﻔﯿﻦ‪ ،‬وارث ﻋﻠﻮم اﻻﻧﺒﯿـﺎء و اﻟﻤﺮﺳـﻠﯿﻦ‪ ،‬ﻣﻌـﺪل ﻣﯿﺰان اﻟﻤﻌﻘﻮل و اﻟﻤﻨﻘﻮل‪ ،‬ﻣﻨﻘـﺢ اﻏﺼـﺎن اﻟﻔﺮوع و اﻻـﺻﻮل‪ ،‬ﺧﺘﻢ‬‫اﻟﻤﺠﺘﻬﺪﯾﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﺪ اﻟﺤﻖ و اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺴـﻌﻮد اﻟﻘﺎﺿﯽ اﻻﻣﺎم‪ ،‬ﻣﻘﺘﺪي اﻻﻧﺎم اﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﻤﻌﻈﻢ‪ ،‬أﻗﻀﯽ اﻟﻘﻀﺎة اﻻﻋﻠﻢ‪ ،‬ﺑﺮﻫﺎن اﻟﻤﻠﮥ و‬‫اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬اﺑﻦ اﻻﻣﺎم اﻟﺮﺑﺎﻧﯽ اﻟﻌﺎﻟﻢ اﻟﺼـﻤﺪاﻧﯽ‪ ،‬ﻣﻔﺘﯽ اﻟﻔﺮﯾﻘﯿﻦ‪ ،‬ﻣﻘﺘﺪي اﻟﺨﺎﻓﻘﯿﻦ‪ ،‬ﺳـﻠﻄﺎن اﻟﻌﺎرﻓﯿﻦ‪ ،‬ﻗﻄﺐ اﻟﻮاﺻـﻠﯿﻦ‪ ،‬ﺷﻤﺲ اﻟﺤﻖ و اﻟﺪﯾﻦ‪،‬‬‫اﻟﻐﺎزي اﻟﺘﻔﺘﺎزاﻧﯽ ﻗﺪس اﻟﱠﻠﻪ أرواﺣﻬﻢ و أﻧﺰل ﻓﯽ ﻓﺮادﯾﺲ اﻟﺠﻨﺎن أﺷﺒﺎﺣﻬﻢ‪.‬‬‫و ﮐﺘﺐ ﺗﺤﺖ ﻗـﺪﻣﻪ اﻟﻤﺒﺎرك ﻫـﺬه اﻟﺘﻮارﯾـﺦ‪ :‬وﻟﺪ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺮﺣﻤﮥ و اﻟﺮﺿﻮان ﻓﯽ ﺻـﻔﺮ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﻋﺸـﺮﯾﻦ و ﺳـﺒﻌﻤﺎﺋﮥ و ﻓﺮغ ﻣﻦ ﺗﺄﻟﯿﻒ‬‫»ﺷـﺮح اﻟﺰﻧﺠﺎﻧﯽ ﻓﯽ اﻟﺘﺼﺮﯾﻒ« ﺣﯿﻦ ﺑﻠﻎ ﺳﺘﮥ ﻋﺸﺮ ﺳﻨﮥ‪ ،‬ﻓﯽ ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ ﺑﺘﺮﻣﺬ‪ ،‬و ﻣﻦ »ﺷﺮح ﺗﻠﺨﯿﺺ اﻟﻤﻔﺘﺎح« ﻓﯽ‬‫ﺻﻔﺮ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و أرﺑﻌﯿﻦ ﺑﻬﺮاة‪ ،‬و ﻣﻦ اﺧﺘﺼﺎره ﺳﻨﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪215 :‬‬‫ﺳﺖ و ﺧﻤﺴﯿﻦ ﺑﻐﺠﺪوان ]‪.[1‬‬‫و ﻣﻦ »ﺷـﺮح اﻟﺮﺳﺎﻟﮥ اﻟﺸﻤﺴـﯿﮥ« ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ ﺑﻤﺰار ﺣﺎم و ﻣﻦ »ﺷـﺮح اﻟﺘﻮﺿـﯿﺢ« ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و‬‫ﺧﻤﺴـﯿﻦ ﺑﮕﻠﺴﺘﺎن ﺗﺮﮐﺴﺘﺎن‪ ،‬و ﻣﻦ »ﺷﺮح اﻟﻌﻘﺎﺋﺪ« ﻓﯽ ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺳﺘﯿﻦ و ﻣﻦ »ﺣﺎﺷﯿﮥ ﺷﺮح اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ ﻓﯽ اﻻﺻﻮل« ﻓﯽ ذي اﻟﺤﺠﮥ‬‫ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﻦ رﺳﺎﻟﮥ »اﻻرﺷﺎد« ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ ﮐﻠﻬﺎ ﺑﺨﻮارزم‪.‬‬‫و ﻣﻦ »ﻣﻘﺎﺻـﺪ اﻟﮑﻼم« و »ﺷـﺮﺣﻪ« ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌـﺪة ﺳـﻨﮥ أرﺑﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺑﺴـﻤﺮﻗﻨﺪ‪ ،‬و ﻣﻦ »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﮑﻼم« ﻓﯽ رﺟﺐ‪ ،‬و ﻣﻦ »ﺷـﺮح اﻟﻘﺴـﻢ‬‫اﻟﺜﺎﻧﯽ ﻣﻦ ﻣﻔﺘﺎح اﻟﻌﻠﻮم« ﻓﯽ ﺷﻮال ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺑﻈﺎﻫﺮ ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ‪.‬‬‫و ﺷـﺮع ﻓﯽ ﺗـﺄﻟﯿﻒ »ﻓﺘﺎوي اﻟﺤﻨﻔﯿـﮥ« ﯾﻮم اﻻﺣـﺪ اﻟﺘﺎﺳﻊ ﻣﻦ ذي اﻟﻘﻌـﺪة ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺳﺘﯿﻦ ﺑﻬﺮاة‪ ،‬و ﻓﯽ ﺗﺄﻟﯿﻒ »ﻣﻔﺘﺎح اﻟﻔﻘﻪ« ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و‬‫ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺗﺄﻟﯿﻒ »ﺗﻠﺨﯿﺺ اﻟﺠﺎﻣﻊ« ﺳـﻨﮥ ﺳﺖ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﮐﻠﻬﺎ ﺑﺴـﺮﺧﺲ‪ ،‬و ﻣﻦ »ﺷـﺮح اﻟﮑﺸﺎف« ﻓﯽ اﻟﺜﺎﻣﻦ ﻣﻦ رﺑﯿﻊ اﻻول ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و‬‫ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺑﻈﺎﻫﺮ ﺳﻤﺮﻗﻨﺪ‪.‬‬‫و ﺗﻮﻓﯽ ﯾﻮم اﻻﺛﻨﯿﻦ اﻟﺜﺎﻧﯽ و اﻟﻌﺸـﺮﯾﻦ ﻣﻦ ﻣﺤﺮم ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺗﺴـﻌﯿﻦ و ﺳـﺒﻌﻤﺎﺋﮥ ﺑﺴـﻤﺮﻗﻨﺪ‪ ،‬و ﻧﻘﻞ اﻟﯽ ﺳـﺮﺧﺲ‪ ،‬و دﻓﻦ ﺑﻬﺎ ﯾﻮم اﻻرﺑﻌﺎء‬‫اﻟﺘﺎﺳﻊ ﻣﻦ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﻣﻦ ﺗﻠﮏ اﻟﺴﻨﮥ اﻟﯽ ﻫﻨﺎ ﻣﻤﺎ ﮐﺘﺐ ﺣﻮل ﺻﻨﺪوﻗﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 133‬از ‪206‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺴﯿﺪ اﻟﺸﺮﯾﻒ ﻗﺪس ﺳﺮه ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺦ وﻓﺎﺗﻪ‪:‬‬‫آﻓﺘﺎب ﺷﺮع و ﻣﻠﺖ ﺳﻌﺪ ﺗﻔﺘﺎزان ﭼﻮ رﻓﺖ آب ﭼﺸﻢ آﻣﺪ ﭼﻮ ﺳﯿﻞ و ﺑﻠﻊ اﻟﺴﯿﻞ رﺑﺎه‬‫]‪ [1‬ﻏﺠﺪوان )ﺑﻀﻢ اﻟﻐﯿﻦ و ﺳﮑﻮن اﻟﺠﯿﻢ و ﺿﻢ اﻟﺪال( ﻣﻦ ﻗﺮي ﺑﺨﺎري‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪216 :‬‬‫ﻋﻘﻞ را ﭘﺮﺳﯿﺪم از ﺗﺎرﯾﺦ ﺳﺎل رﺣﻠﺘﺶ ﮔﻔﺖ ﺗﺎرﯾﺨﺶ ﺑﮕﻮﯾﻢ »ﻃﯿﺐ اﻟﱠﻠﻪ ﺛﺮاه«‬‫]‪ [1‬و ﮐﺎن رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ ﻣﺤﺎﺳﻦ اﻟﺰﻣﺎن‪ ،‬ﻟﻢ ﺗﺮ اﻟﻌﯿﻮن ﻣﺜﻠﻪ ﻓﯽ اﻷﻋﯿﺎن و اﻻﻋﻼم‪ ،‬و ﻫﻮ اﻻﺳـﺘﺎذ ﻋﻠﯽ اﻻﻃﻼق‪ ،‬و اﻟﻤﺸﺎر إﻟﯿﻪ ﺑﺎﻻﺗﻔﺎق‪ ،‬و‬‫اﻟﻤﺸـﻬﻮر ﻓﯽ ﻇﻬﻮر اﻵﻓﺎق‪ ،‬و اﻟﻤﺬﮐﻮر ﻓﯽ ﺑﻄﻮن اﻻوراق‪ ،‬اﺷﺘﻬﺮ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ ﻓﯽ اﻻرض ذات اﻟﻄﻮل و اﻟﻌﺮض‪ ،‬ﺣﺘﯽ ان اﻟﺴﯿﺪ اﻟﺸﺮﯾﻒ ﻓﯽ‬‫ﻣﺒﺎدئ اﻟﺘﺄﻟﯿﻒ و أﺛﻨﺎء اﻟﺘﺼـﻨﯿﻒ ﮐﺎن ﯾﻐﻮص ﻓﯽ ﺑﺤﺎر ﺗﺤﻘﯿﻘﻪ و ﺗﺤﺮﯾﺮه‪ ،‬و ﯾﻠﺘﻘﻂ اﻟﺪرر ﻣﻦ ﮐﻢ ﺗﺪﻗﯿﻘﻪ و ﺗﺴـﻄﯿﺮه‪ ،‬ﯾﻌﺘﺮف ﺑﺮﻓﻌﮥ ﺷﺄﻧﻪ و‬‫ﺟﻼـﻟﺘﻪ و وﻓﻮر ﻓﻀـﻠﻪ و ﻋﻠﻮ ﻣﻘـﺎﻣﻪ و اﻣـﺎﻣﺘﻪ‪ ،‬اﻻـ اﻧﻪ ﻟﻤﺎ وﻗﻊ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ اﻟﻤﺸﺎﺟﺮة و اﻟﻤﻨﺎﻓﺮة ﺑﺴـﺒﺐ ﻣﺎ وﻗﻊ ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺲ ﺗﯿﻤﻮر ﻣﻦ اﻟﻤﺒﺎﺣﺜـﮥ و‬‫اﻟﻤﻨﺎﻇﺮة و اﻟﻤﺠﺎدﻟﮥ و اﻟﻤﮑﺎﺑﺮة ﺑﺤﯿﺚ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ اﻟﻮﻓﺎق‪ ،‬اﻟﺘﺰم ﺑﺘﺰﯾﯿﻒ ﮐﻞ ﻣﺎ ﻗﺎل‪ ،‬و ﮐﻼﻫﻤﺎ ﻓﻀﻼ ﻓﯽ اﻟﻮري ﮐﺎﻧﺎ ﻣﻀﺮب اﻻﻣﺜﺎل ‪ -‬اﻟﺦ‬‫ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ ﺑﮕﻔﺘﺎر ازﻧﯿﻘﯽ در »ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻌﻠﻮم«‬‫و ازﻧﯿﻘﯽ در ﮐﺘﺎب »ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻌﻠﻮم« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و أﻣﺎ ﺳـﻌﺪ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺘﻔﺘﺎزاﻧﯽ ﻓﻬﻮ ﻣﺴـﻌﻮد ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﻓﺨﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﻮﻟﯽ اﻻﻋﻈﻢ‪ ،‬ﺑﺮﻫﺎن اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻻﻣﺎم اﻟﺰﻣﺎﻧﯽ ﺷـﻤﺲ‬‫اﻟﺤﻖ و اﻟـﺪﯾﻦ‪ ،‬اﻟﻐـﺎزي اﻟﺸـﯿﺦ ﺳـﻌﺪ اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﺘﻔﺘـﺎزاﻧﯽ اﻻﻣﺎم اﻟﻌﻼﻣـﮥ ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺎﻟﻨﺤﻮ و اﻟﺼـﺮف و اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ و اﻟﺒﯿﺎن و اﻻﺻـﻠﯿﻦ و اﻟﻤﻨﻄﻖ و‬‫ﻏﯿﺮﻫﺎ‪ ،‬ﺷﺎﻓﻌﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ :‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯽ ﻋﺸﺮ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و اﺧﺬ ﻋﻦ اﻟﻘﻄﺐ‪ ،‬و اﻟﻌﻀﺪ و ﺗﻘﺪم ﻓﯽ اﻟﻔﻨﻮن‪ ،‬و اﺷﺘﻬﺮ ذﮐﺮه‪ ،‬و اﻧﺘﻔﻊ اﻟﻨﺎس ﺑﺘﺼﺎﻧﯿﻔﻪ‪ ،‬و‬‫ﻟﻪ »ﺷـﺮح اﻟﻌﻀﺪ«‪» ،‬ﺷﺮح اﻟﺘﻠﺨﯿﺺ«‪» ،‬ﻣﻄﻮل« و آﺧﺮ ﻣﺨﺘﺼﺮ ﺷﺮح اﻟﻘﺴﻢ اﻟﺜﺎﻟﺚ ﻣﻦ »اﻟﻤﻔﺘﺎح« »اﻟﺘﻠﻮﯾﺢ ﻓﯽ ﺷﺮح اﻟﺘﻮﺿﯿﺢ« ﻓﯽ اﻻﺻﻮل‪،‬‬‫»ﺷﺮح اﻟﻌﻘﺎﺋﺪ اﻟﻨﺴﻔﯿﮥ«‪» ،‬ﺷﺮح ]‪ [1‬ﻻ ﯾﺨﻔﯽ ان ﻫﺬه اﻟﺠﻤﻠﮥ ﺗﻄﺎﺑﻖ ﻋﺪد )‪ (793‬اﻻ أن ﻻ ﯾﺤﺴﺐ اﻟﻬﻤﺰة ﻣﻦ ﮐﻠﻤﮥ اﻟﺠﻼﻟﮥ ﻻﻧﻬﺎ ﻻ ﺗﻠﻔﻆ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪217 :‬‬‫اﻟﻤﻘﺎﺻﺪ« ﻓﯽ اﻟﮑﻼم‪» ،‬ﺷﺮح اﻟﺸﻤﺴﯿﮥ« ﻓﯽ اﻟﻤﻨﻄﻖ و اﻟﮑﻼم »ﺣﺎﺷﯿﮥ اﻟﮑﺸﺎف« ﻟﻢ ﯾﺘﻢ‪ ،‬و »ﺣﺎﺷﯿﮥ ﺷﺮح اﻟﻌﻀﺪ«‪» ،‬ﻣﺨﺘﺼﺮ اﺑﻦ اﻟﺤﺎﺟﺐ« و‬‫ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬و ﮐﺎن ﻓﯽ ﻟﺴﺎﻧﻪ ﻟﮑﻨﮥ‪ ،‬و اﻧﺘﻬﺖ إﻟﯿﻪ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﻌﻠﻮم ﺑﺎﻟﻤﺸﺮق‪ ،‬ﻣﺎت ﺑﺴﻤﺮﻗﻨﺪ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ذﮐﺮ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﻓﺘﺢ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺸﺮواﻧﯽ ]‪ [1‬ﻓﯽ أول ﺷﺮﺣﻪ »ﻟﻼرﺷﺎد« ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ ﻟﻠﻔﺎﺿﻞ ﺳﻌﺪ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺘﻔﺘﺎزاﻧﯽ روح اﻟﱠﻠﻪ روﺣﻪ‪ :‬ﻻ ﺑﺄس ﺑﺬﮐﺮ‬‫ﺗﺎرﯾﺦ »اﻻرﺷﺎد«‪ ،‬ﺑﻞ ﺳﺎﺋﺮ ﻣﺆﻟﻔﺎت اﻟﻤﺼﻨﻒ‪ ،‬ﻟﻘﺪ زرت ﻣﺮﻗﺪه اﻟﻤﻘﺪس ﺑﺴﺮﺧﺲ‪ ،‬ﻓﻮﺟﺪت ﻣﮑﺘﻮﺑﺎ ﻋﻠﯽ ﺻﻨﺪوق ﻣﺮﻗﺪه ‪ -‬اﻟﺦ‬‫ﻗﻮﺷﺠﯽ ﻧﯿﺰ از اﮐﺎﺑﺮ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و اﺟﻠﻪ ﻣﺪﻗﻘﯿﻦ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﻗﻮﺷﺠﯽ ﻫﻢ‪ ،‬از اﮐﺎﺑﺮ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و اﺟﻠﻪ ﻣﺪﻗﻘﯿﻦ‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ ﻣﺸﻬﻮرﯾﻦ و اﻓﺎﺧﻢ ﻣﻌﺮوﻓﯿﻦ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺼﻄﻔﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ]‪ [2‬در »ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن« ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ »ﺷﺮح ﺗﺠﺮﯾﺪ اﺻﻔﻬﺎﻧﯽ« ]‪ [3‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺛﻢ ﺷـﺮح اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﻤﺤﻘﻖ ﻋﻼء اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺸﻬﯿﺮ ﺑﻘﻮﺷﺠﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺛﻤﺎﻧﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﺷﺮﺣﺎ ﻟﻄﯿﻔﺎ ﻣﻤﺰوﺟﺎ‪ ،‬أوﻟﻪ‬‫ﺧﯿﺮ اﻟﮑﻼم ﺣﻤﺪ اﻟﻤﻠﮏ اﻟﻌﻼم‪ -‬اﻟﺦ‪.‬‬‫ﻟﺨﺺ ﻓﯿﻪ ﻓﻮاﺋـﺪ اﻻﻗـﺪﻣﯿﻦ أﺣﺴﻦ ﺗﻠﺨﯿﺺ‪ ،‬و اﺿﺎف إﻟﯿﻬﺎ ﻧﺘﺎﺋـﺞ ﻓﮑﺮه ﻣﻊ ]‪ [1‬اﻟﺸـﺮواﻧﯽ‪ :‬ﻓﺘـﺢ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﻟا ﺸﺎﻓﻌﯽ‬‫اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﻔﺴﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻌﺪ )‪.(880‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺼﻄﻔﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺴﻄﻨﻄﯿﻨﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﺸﻬﯿﺮ ﺑﺤﺎﺟﯽ ﺧﻠﯿﻔﻪ ﮐﺎﺗﺐ ﺟﻠﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(1067‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 134‬از ‪206‬‬‫]‪ [3‬اﻻﺻﻔﻬﺎﻧﯽ‪ :‬ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ أﺑﻮ اﻟﺜﻨﺎء اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(749‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪218 :‬‬‫ﺗﺤﺮﯾﺮ‪ ،‬ﺳﻮده ﺑﮑﺮﻣﺎن‪ ،‬و اﻫﺪاه اﻟﯽ اﻟﺴﻠﻄﺎن أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ ﺧﺎن ]‪ ،[1‬ﻗﺪ اﺷﺘﻬﺮ ﻫﺬا اﻟﺸﺮح ﺑﺎﻟﺸﺮح اﻟﺠﺪﯾﺪ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻓﯽ دﯾﺒﺎﺟﺘﻪ ﺑﻌـﺪ ﻣـﺪح اﻟﻔﻦ و اﻟﻤﺼـﻨﻒ‪ :‬ان ﮐﺘﺎب »اﻟﺘﺠﺮﯾـﺪ« اﻟـﺬي ﺻـﻨﻔﻪ اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻻﻋﻈﻢ‪ ،‬ﻗﺪوة اﻟﻌﻠﻤﺎء اﻟﺮاﺳـﺨﯿﻦ‪ ،‬اﺳﻮة اﻟﺤﮑﻤﺎء‬‫اﻟﻤﺘـﺄﻟﻬﯿﻦ‪ ،‬ﻧﺼـﯿﺮ اﻟﺤﻖ و اﻟﻤﻠـﮥ و اﻟـﺪﯾﻦ‪ ،‬ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﻣﺨﺰون ﺑﺎﻟﻌﺠـﺎﺋﺐ‪ ،‬و ﺗﺄﻟﯿﻒ ﻣﺸـﺤﻮن ﺑﺎﻟﻐﺮاﺋﺐ‪ ،‬ﻓﻬﻮ و ان ﮐﺎن ﺻـﻐﯿﺮ اﻟﺤﺠﻢ‪ ،‬وﺟﯿﺰ‬‫اﻟﻨﻈﻢ‪ ،‬ﻓﻬﻮ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﺟﻠﯿﻞ اﻟﺸﺄن‪ ،‬ﺣﺴﻦ اﻻﻧﺘﻈﺎم ﻣﻘﺒﻮل اﻻﺋﻤﮥ اﻟﻌﻈﺎم‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﻈﻔﺮ ﺑﻤﺜﻠﻪ ﻋﻠﻤﺎء اﻻﻋﺼﺎر‪ ،‬ﻣﺸﺘﻤﻞ ﻋﻠﯽ اﺷﺎرات اﻟﯽ ﻣﻄﺎﻟﺐ‬‫ﻫﯽ اﻻﻣﻬﺎت‪ ،‬ﻣﻤﻠﻮ ﺑﺠﻮاﻫﺮ ﮐﻠﻬﺎ ﮐﺎﻟﻔﺼﻮص و ﻣﺤﺘﻮ ﻋﻠﯽ ﮐﻠﻤﺎت ﯾﺠﺮي أﮐﺜﺮﻫﺎ ﻣﺠﺮي اﻟﻨﺼﻮص‪ ،‬ﻣﺘﻀـﻤﻦ ﻟﺒﯿﺎﻧﺎت ﻣﻌﺠﺰة ﻓﯽ ﻋﺒﺎرات‪،‬‬‫ﻣﻮﺟﺰة و ﺗﻠﻮﯾﺤﺎت راﺋﻘﮥ ﻟﮑﻤﺎﻻت ﺷﺎﺋﻘﮥ‪ ،‬ﯾﻔﺠﺮ ﯾﻨﺒﻮع اﻟﺴـﻼﺳﮥ ﻣﻦ ﻟﻔﻈﻪ‪ ،‬و ﻟﮑﻦ ﻣﻌﺎﻧﯿﻪ ﻟﻬﺎ اﻟﺴـﺤﺮ ﯾﺴﺠﺪ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻓﯽ اﻻﺷﺘﻬﺎر ﮐﺎﻟﺸﻤﺲ‬‫ﻓﯽ راﺑﻌﮥ اﻟﻨﻬﺎر‪ ،‬ﺗﺪاوﻟﺘﻪ أﯾﺪي اﻟﻨﻈﺎر‪.‬‬‫ﺛﻢ ان ﮐﺜﯿﺮا ﻣﻦ اﻟﻔﻀـﻼء وﺟﻬﻮا ﻧﻈﺮﻫﻢ اﻟﯽ ﺷـﺮح ﻫﺬا اﻟﮑﺘﺎب و ﻧﺸـﺮ ﻣﻌﺎﻧﯿﻪ و ﻣﻦ ﺗﻠﮏ اﻟﺸﺮوح و أﻟﻄﻔﻬﺎ ﻣﺴﻠﮑﺎ ﻫﻮ اﻟﺬي ﺻﻨﻔﻪ اﻟﻌﺎﻟﻢ‬‫اﻟﺮﺑﺎﻧﯽ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﻮد اﻷﺻﺒﻬﺎﻧﯽ ﻓﺎﻧﻪ ﺑﻘﺪر ﻃﺎﻗﺘﻪ ﺣﺎم ﺣﻮل ﻣﻘﺎﺻﺪه‪ ،‬و ﺗﻠﻘﺎه اﻟﻔﻀﻼء ﺑﺤﺴﻦ اﻟﻘﺒﻮل ﺣﺘﯽ ان اﻟﺴﯿﺪ اﻟﻔﺎﺿﻞ‬‫]‪ [2‬ﻗـﺪ ﻋﻠﻖ ﻋﻠﯿﻪ ﺣﻮاﺷـﯽ ﺗﺸـﺘﻤﻞ ﻋﻠﯽ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت راﺋﻘـﮥ‪ ،‬و ﺗﺪﻗﯿﻘﺎت ذاﺋﻘﮥ ﺷﺎﺋﻘﮥ‪ ،‬ﺗﻨﻔﺠﺮ ﻣﻦ ﯾﻨﺎﺑﯿﻊ ﺗﺤﺮﯾﺮاﺗﻪ اﻧﻬﺎر اﻟﺤﻘﺎﺋﻖ‪ ،‬و ﺗﻨﺤﺪر ﻣﻦ‬‫ﻋﻠﻮ ﺗﻘﺮﯾﺮاﺗﻪ ﺳـﯿﻮل اﻟـﺪﻗﺎﺋﻖ‪ ،‬و ﻣﻊ ذﻟـﮏ ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ ﻣﺨﻔﯿﺎت رﻣﻮز ذﻟﮏ اﻟﮑﺘﺎب ﺑﺎﻗﯿﺎ ﻋﻠﯽ ﺣﯿﺎﻟﻬﺎ‪ ،‬ﺑﻞ ﮐﺎن اﻟﮑﺘﺎب ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﮐﺎن ﻣﻦ‬‫ﮐﻮﻧﻪ ﮐﻨﺰا ﻣﺨﻔﯿـﺎ و ﺳـﺮا ﻣﻄﻮﯾـﺎ ﮐـﺪرة ﻟﻢ ﺗﺜﻘﺐ و ﻣﻬﺮة ﻟﻢ ﺗﺮﮐﺐ‪ ،‬ﻻـﻧﻪ ﮐﺘﺎب ﻏﺮﯾﺐ ﻓﯽ ﺻـﻨﻌﺘﻪ‪ ،‬ﯾﻀﺎﻫﯽ اﻷﻟﻐﺎز ﻟﻐﺎﯾـﮥ اﯾﺠﺎزه‪ [1] ،‬أﺑﻮ‬‫ﺳﻌﯿﺪ ﺧﺎن‪ :‬اﻟﺴﻠﻄﺎن ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﯿﺮاﻧﺸﺎه ﮔﻮرﮐﺎﻧﯽ‪ ،‬آﺧﺮ ﻣﻠﻮك اﻟﺘﯿﻤﻮرﯾﮥ ﻓﯽ ﺧﺮاﺳﺎن ﻗﺘﻞ )‪.(873 -831‬‬‫]‪ [2‬ﻫﻮ اﻟﻤﯿﺮ ﺳﯿﺪ ﺷﺮﯾﻒ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(816‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪219 :‬‬‫و ﯾﺤﺎﮐﯽ اﻻﻋﺠﺎز ﻓﯽ اﻇﻬﺎر اﻟﻤﻘﺼﻮد و إﺑﺮازه‪.‬‬‫و اﻧﯽ ﺑﻌـﺪ أن ﺻـﺮﻓﺖ ﻓﯽ اﻟﮑﺸﻒ ﻋﻦ ﺣﻘـﺎﺋﻖ ﻫـﺬا اﻟﻌﻠﻢ ﺷـﻄﺮا ﻣﻦ ﻋﻤﺮي‪ ،‬و وﻗﻔﺖ ﻋﻠﯽ اﻟﻔﺤﺺ ﻋﻦ دﻗﺎﺋﻘﻪ ﻗـﺪرا ﻣﻦ دﻫﺮي‪ ،‬ﻓﻤﺎ ﻣﻦ‬‫ﮐﺘﺎب ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﻌﻠﻢ اﻻ ﺗﺼـﻔﺤﺖ ﺳـﯿﻨﻪ و ﺷـﯿﻨﻪ و ﻣﺎ ﻣﻦ ﺻـﺤﯿﻔﮥ ﻣﺰﺑﻮرة ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﻔﻦ اﻻ ﺗﻌﺮﻓﺖ ﻏﺜﻪ و ﺳﻤﯿﻨﻪ أﺑﺖ ﻧﻔﺴﯽ أن ﯾﺒﻘﯽ ﺗﻠﮏ‬‫اﻟﺒﺪاﺋﻊ ﺗﺤﺖ ﻏﻄﺎء ﻣﻦ اﻻﺑﻬﺎم و ﯾﮑﻮن ﺗﻠﮏ اﻟﻮداﯾﻊ ﻓﯽ ﺧﻔﺎء ﻣﻦ اﻻﻓﻬﺎم‪ ،‬ﻓﺮأﯾﺖ أن أﺷـﺮﺣﻪ ﺷـﺮﺣﺎ ﯾﺬﻟﻞ ﺻـﻌﺎﺑﻪ‪ ،‬و ﯾﮑﺸﻒ ﻋﻦ وﺟﻮه‬‫ﺧﺮاﺋﺪه ﻧﻘﺎﺑﻪ‪ ،‬و اﺿﯿﻒ إﻟﯿﻬﺎ ﻓﻮاﺋﺪ اﻟﺘﻘﻄﺘﻬﺎ ﻣﻦ ﺳﺎﺋﺮ اﻟﮑﺘﺐ و زواﺋﺪ اﺳﺘﻨﺒﻄﻬﺎ ﺑﻔﮑﺮي اﻟﻘﺎﺻﺮ و ﺧﺎﻃﺮي اﻟﻔﺎﺗﺮ‪ ،‬ﻓﺘﺼﺪﯾﺖ ﺑﻤﺎ ﻋﻨﯿﺖ‪ ،‬ﻓﺠﺎء‬‫ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﮐﻤﺎ ﯾﺤﺒﻪ اﻻوداء ﻻ ﻣﻄﻮﻻ ﻓﯿﻤﻞ‪ ،‬و ﻻ ﻣﺨﺘﺼﺮا ﻓﯿﺨﻞ‪ ،‬ﻣﻊ ﺗﻘﺮﯾﺮ ﻟﻘﻮاﻋﺪه‪ ،‬و ﺗﺤﺮﯾﺮ ﻟﻤﻌﺎﻗﺪه‪ ،‬و ﺗﻔﺼﯿﻞ ﻟﻤﻘﺎﺻﺪه ]‪.[1‬‬‫اﻧﺘﻬﯽ ﻣﻠﺨﺼﺎ و اﻧﻤﺎ أوردﺗﻪ ﻟﯿﻌﻠﻢ ﻗﺪر اﻟﻤﺘﻦ و اﻟﻤﺎﺗﻦ‪ ،‬و ﻓﻀﻞ اﻟﺸﺮح و اﻟﺸﺎرح ‪.‬‬
‫و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺼﻄﻔﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﻄﺎش ﮐﺒﺮيزاده ]‪ ،[2‬در ﮐﺘﺎب »ﺷﻘﺎﺋﻖ ﻧﻌﻤﺎﻧﯿﻪ ﻓﯽ ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺪوﻟﮥ اﻟﻌﺜﻤﺎﻧﯿﮥ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻣﻦ ﻣﺸﺎﯾﺦ اﻟﻄﺮﯾﻘﮥ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬اﻟﻌﺎﻟﻢ اﻟﻌﺎرف ﺑﺎﻟﻠّﻪ اﻟﺸﯿﺦ ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻻﺳﮑﻠﯿﺒﯽ ]‪ [3‬ﮐﺎن رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ ﻃﻠﺒﮥ اﻟﻌﻠﻢ ﺣﺘﯽ وﺻﻞ‬‫اﻟﯽ ﺧﺪﻣﮥ اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﻔﺎﺿﻞ ﻋﻼء اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻘﻮﺷﺠﯽ ‪ -‬اﻟﺦ‪ [1] .‬ﺷﺮح ﺗﺠﺮﯾﺪ اﻟﻘﻮﺷﺠﯽ ص ‪.1‬‬‫]‪ [2‬ﻃﺎش ﮐﺒﺮي زاده‪ :‬ﻋﺼﺎم اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﺨﯿﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺼﻄﻔﯽ ﺑﻦ ﺧﻠﯿﻞ اﻟﺮوﻣﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(968‬‬‫]‪ [3‬ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻻﺳﮑﻠﯿﺒﯽ اﻟﻤﻔﺴﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪(922‬‬‫»ﻣﻮﻟﯽ در ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻧﺰد ﺷﯿﺨﯿﻦ ﻧﯿﺰ ﺑﻤﻌﻨﺎي اوﻟﯽ اﺳﺖ«‬‫و ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ‪ ،‬ﺣﺴﺐ اﻋﺘﺮاف اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻣﮑﯽ ]‪ ،[1‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ ﺑﺎﻟﺨﺼﻮص در ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‪ ،‬از ﻣﻮﻟﯽ ﻣﻌﻨﯽ اوﻟﯽ ﻓﻬﻤﯿﺪهاﻧﺪ‪ ،‬و‬
‫اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻫﻤﯿﻦ ﻣﻌﻨﯽ را واﻗﻌﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در »ﺻﻮاﻋﻖ ﻣﺤﺮﻗﻪ« در وﺟﻮه ﺟﻮاب ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 135‬از ‪206‬‬‫]ﺛﺎﻟﺜﻬﺎ ﺳـﻠﻤﻨﺎ اﻧﻪ أوﻟﯽ‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﻻ ﻧﺴـﻠﻢ ان اﻟﻤﺮاد اﻧﻪ اﻻوﻟﯽ ﺑﺎﻻﻣﺎﻣـﮥ‪ ،‬ﺑﻞ ﺑﺎﻻﺗﺒﺎع و اﻟﻘﺮب ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻬﻮ ﮐﻘﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ِ :‬إﱠن َأْوﻟَﯽ اﻟﱠﻨﺎِس ﺑِﺈﺑ ْﺮاِﻫﯿَﻢ‬‫ﻟَﱠﻠِﺬﯾَﻦ اﱠﺗَﺒُﻌﻮُه‬‫]‪ [2‬و ﻻـ ﻗـﺎﻃﻊ‪ ،‬ﺑـﻞ و ﻻـ ﻇﺎﻫﺮ ﻋﻠﯽ ﻧﻔﯽ ﻫـﺬا اﻻﺣﺘﻤﺎل‪ ،‬ﺑﻞ ﻫﻮ اﻟﻮاﻗﻊ‪ ،‬إذ ﻫﻮ اﻟـﺬي ﻓﻬﻤﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ‪ ،‬و ﻧﺎﻫﯿﮏ ﺑﻬﻤﺎ ﻣﻦ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪،‬‬‫ﻓﺎﻧﻬﻤﺎ ﻟﻤﺎ ﺳﻤﻌﺎه ﻗﺎﻻ ﻟﻪ‪ :‬اﻣﺴﯿﺖ ﯾﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻣﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ و ﻣﺆﻣﻨﮥ‪.‬‬‫أﺧﺮﺟﻪ اﻟﺪارﻗﻄﻨﯽ ]‪ ،[3‬و أﺧﺮج أﯾﻀﺎ اﻧﻪ ﻗﯿﻞ ﻟﻌﻤﺮ‪ :‬اﻧﮏ ﺗﺼـﻨﻊ ﺑﻌﻠﯽ ﺷـﯿﺌﺎ ﻻ ﺗﺼـﻨﻌﻪ ﺑﺄﺣﺪ ﻣﻦ أﺻـﺤﺎب اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ؟!‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻧﻪ ﻣﻮﻻي ]‪.[4‬‬‫و ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ ]‪ [5‬در »ﻟﻤﻌﺎت ﺷﺮح ﻣﺸﮑﺎة« ﻧﻘﻼ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﺳﻠﻤﻨـﺎ أﻧﻪ أوﻟﯽ‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﻻـ ﻧﺴـﻠﻢ أن اﻟﻤﺮاد أﻧﻪ أوﻟﯽ ﺑﺎﻻﻣﺎﻣـﮥ‪ ،‬ﺑﻞ ﺑﺎﻻﺗﺒﺎع و اﻟﻘﺮب ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻬﻮ ﮐﻘﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ِ :‬إﱠن َأْوﻟَﯽ اﻟﱠﻨﺎِس ﺑ ِﺈﺑ ْﺮاِﻫﯿَﻢ ﻟَﱠﻠِﺬﯾَﻦ‬‫اﱠﺗَﺒُﻌﻮُه‬‫‪ ،‬و ﻻ ﻗﺎﻃﻊ و ﻻ ]‪ [1‬اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻣﮑﯽ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻬﯿﺘﻤﯽ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(973‬‬‫]‪ [2‬آل ﻋﻤﺮان‪.68 :‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺪارﻗﻄﻨﯽ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻘﺪم ذﮐﺮه اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(385‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺼﻮاﻋﻖ اﻟﻤﺤﺮﻗﮥ‪.26 :‬‬‫]‪ [5‬ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ‪ :‬ﺑﻦ ﺳﯿﻒ اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺪﻫﻠﻮي اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1052‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪221 :‬‬‫ﻇﺎﻫﺮ‪ ،‬ﻋﻠﯽ ﻧﻔﯽ ﻫﺬا اﻻﺣﺘﻤﺎل‪ ،‬ﺑﻞ ﻫﻮ اﻟﻮاﻗﻊ‪ ،‬إذ ﻫﻮ اﻟﺬي ﻓﻬﻤﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ و ﻧﺎﻫﯿﮏ ﺑﻬﻤﺎ ﻓﯽ ﻓﻬﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ أﻧﻬﻤﺎ ﻟﻤﺎ ﺳـﻤﻌﺎه ﻗﺎﻻ ﻟﻪ‪:‬‬‫أﻣﺴﯿﺖ ﯾﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ وﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ و ﻣﺆﻣﻨﮥ‪.‬‬‫ﺧﺮﺟﻪ اﻟﺪارﻗﻄﻨﯽ‪ ،‬و اﺧﺮج أﯾﻀﺎ‪ :‬اﻧﻪ ﻗﯿﻞ ﻟﻌﻤﺮ أﻧﮏ ﺗﺼـﻨﻊ ﺑﻌﻠﯽ ﺷﯿﺌﺎ ﻻ ﺗﺼﻨﻊ ﺑﺄﺣﺪ ﻣﻦ أﺻﺤﺎب اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ؟! ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻧﻪ‬‫ﻣﻮﻻي ]‪.[1‬‬‫و ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺷﺎﻓﻌﯽ ]‪ [2‬در »ذﺧﯿﺮة اﻟﻤﺂل« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﻗـﺪ ﺗﻮﻟﯿﺖ اﻻﻣـﺎم اﻟﻤﺮﺗﻀـﯽ ﻟﻘﺒـﺎ و ﻓﻌﻼـ و ﻗﻮﻻ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ و اﻟﻤﺮاد ﺑﺎﻟﺘﻮﻟﯽ اﻟﻮﻻﯾـﮥ و ﻫﻮ اﻟﺼـﺪﯾﻖ اﻟﻨﺎﺻـﺮ‪ ،‬أو‬‫اﻻوﻟﯽ ﺑﺎﻻﺗﺒﺎع و اﻟﻘﺮب ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﮐﻘﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ِ :‬إ ﱠن َأْوﻟَﯽ اﻟﱠﻨﺎِس ﺑ ِِﺈﺑ ْﺮاِﻫﯿَﻢ ﻟَﱠﻠِﺬﯾَﻦ اﱠﺗَﺒُﻌﻮُه‬‫‪ ،‬و ﻫﺬا اﻟﺬي ﻓﻬﻤﻪ ﻋﻤﺮ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻣﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﻟﻤﺎ ﺳﻤﻌﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﯾﻬﻨﺌﮏ ﯾﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ اﻣﺴﯿﺖ وﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ و ﻣﺆﻣﻨﮥ[ ]‪-[3‬‬‫اﻟﺦ ‪.‬‬‫ﭘﺲ اﮔﺮ ﺷﺎﻫﺼــﺎﺣﺐ و دﯾﮕﺮ ﺣﻀــﺮات را در اﻧﮑـﺎر ﻣﺠﯽء ﻣـﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬از أرواح اﺋﻤــﮥ ﻟﻐـﻮﯾﯿﻦ و ﺛﻘـﺎت ﻣﻔﺴــﺮﯾﻦ و ﻋﻠﻤـﺎي‬‫ﻣﻌﺘﻤـﺪﯾﻦ‪ ،‬ﺷـﺮﻣﯽ و آزرﻣﯽ داﻣﻨﮕﯿﺮ ﻧﺸـﺪه ﺑـﻮد‪ ،‬ﮐـﺎش از ﻣﺨـﺎﻟﻔﺖ ﺷـﯿﺨﯿﻦ ﻣﯽﺗﺮﺳـﯿﺪﻧﺪ‪ ،‬و از ﺗﺴـﻔﯿﻪ و ﺗﺤﻤﯿﻖ و ﺗﺠﻬﯿﻠﺸـﺎن‪ ،‬ﺑﺮ ﺧﻮد‬‫ﻣﯽﻟﺮزﯾﺪﻧﺪ‪ ،‬ﻟﯿﮑﻦ در ﻣﻘﺎم ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺷﯿﻌﻪ‪ ،‬و رد اﻟﺰاﻣﺎﺗﺸﺎن‪ ،‬ﻧﻪ از اﻧﮑﺎر واﺿﺤﺎت و اﺑﻄﺎل اﻓﺎدات اﺋﻤﻪ ﺛﻘﺎت ﺑﺎﮐﯽ دارﻧﺪ‪ ،‬و ﻧﻪ از ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ‬‫و ﻣﻌﺎﻧﺪت أﺋﻤﮥ و ﺧﻠﻔﺎي ﺧﻮد ﺣﺴﺎﺑﯽ ﺑﺮﻣﯿﺪارﻧﺪ‪ [1] .‬اﻟﻠﻤﻌﺎت ﻓﯽ ﺷﺮح اﻟﻤﺸﮑﻮة‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر‪ :‬ﺑﻦ ﺑﮑﺮي اﻟﻌﺠﯿﻠﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﺮﺟﺎﻟﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1228‬‬‫]‪ [3‬ذﺧﯿﺮة اﻟﻤﺂل ﻣﺨﻄﻮط ﻓﯽ ﻣﮑﺘﺒﮥ اﻟﻤﺼﻨﻒ ﺑﻠﮑﻬﻨﻮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪222 :‬‬‫و ﻋﺠﺐ اﺳﺖ و ﮐﻤـﺎل ﻋﺠﺐ از ﺗﻬـﺎﻓﺖ و ﺗﻨـﺎﻗﺾ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﮐﻪ ﻫﺮ ﮔـﺎه ﺑﺘﺼـﺮﯾﺢ ﺧﻮدش اﺣﺘﻤﺎل إرادة أوﻟﯽ ﺑﺎﻻﺗﺒﺎع و اﻟﻘﺮب از ﻟﻔﻆ‬‫ﻣﻮﻟﯽ اﺣﺘﻤـﺎل واﻗﻌﯽ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺷـﯿﺨﯿﻦ از ﻣﻮﻟﯽ ﻫﻤﯿﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﻓﻬﻤﯿﺪهاﻧـﺪ‪ ،‬ﺑـﺎز ﭼﺮا اﻧﮑﺎر ﻣﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬ﻗﺒﻞ از اﯾﻦ ﻧﻤﻮده‪ ،‬داد‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 136‬از ‪206‬‬‫ﺑﻬﺖ و ﻣﮑﺎﺑﺮه داده‪ ،‬ﺟﺰاف و ﮔﺰاف را ﺑﻐﺎﯾﺖ ﻗﺼﻮي رﺳﺎﻧﯿﺪه‪ ،‬ﺣﯿﺚ ﻗﺎل ﻓﯽ وﺟﻮه رد ﺗﻤﺴﮏ أﻫﻞ اﻟﺤﻖ ﺑﺤﺪﯾﺚ اﻟﻐﺪﯾﺮ‪:‬‬‫]و ﺛﺎﻧﯿﻬـﺎ‪ :‬ﻻـ ﻧﺴـﻠﻢ أن اﻟﻤﻌﻨﯽ اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻣـﺎ ذﮐﺮوه‪ ،‬ﺑﻞ ﻣﻌﻨﺎه اﻟﻨﺎﺻـﺮ ﻻﻧﻪ ﻣﺸﺘﺮك ﺑﯿﻦ ﻣﻌﺎن‪ :‬ﮐﺎﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻌﺘﯿﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﺘﺼـﺮف ﻓﯽ اﻻﻣﺮ‪ ،‬و‬‫اﻟﻨﺎﺻﺮ‪ ،‬و اﻟﻤﺤﺒﻮب‪ ،‬و ﻫﻮ ﺣﻘﯿﻘﮥ ﻓﯽ ﮐﻞ ﻣﻨﻬﺎ‪.‬‬‫و ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺑﻌﺾ ﻣﻌﻨﯽ اﻟﻤﺸﺘﺮك ﻣﻦ ﻏﯿﺮ دﻟﯿﻞ ﯾﻘﺘﻀﯿﻪ ﺗﺤﮑﻢ ﻻ ﯾﻌﺘﺪ ﺑﻪ‪.‬‬‫و ﺗﻌﻤﯿﻤﻪ ﻓﯽ ﻣﻔـﺎﻫﯿﻤﻪ ﮐﻠﻬـﺎ ﻻـ ﯾﺴﻮغ‪ ،‬ﻻـﻧﻪ ان ﮐﺎن ﻣﺸﺘﺮﮐﺎ ﻟﻔﻈﯿﺎ ﺑﺄن ﺗﻌـﺪد وﺿـﻌﻪ ﺑﺤﺴﺐ ﺗﻌـﺪد ﻣﻌﺎﻧﯿﻪ ﮐﺎن ﻓﯿﻪ ﺧﻼف‪ ،‬و اﻟـﺬي ﻋﻠﯿﻪ‬‫ﺟﻤﻬﻮر اﻻﺻﻮﻟﯿﯿﻦ و ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺒﯿﺎن و اﻗﺘﻀﺎء اﺳﺘﻌﻤﺎﻻت اﻟﻔﺼﺤﺎء ﻟﻠﻤﺸﺘﺮك اﻧﻪ ﻻ ﯾﻌﻢ ﺟﻤﯿﻊ ﻣﻌﺎﻧﯿﻪ‪.‬‬‫ﻋﻠﯽ أﻧـﺎ ﻟـﻮ ﻗﻠﻨـﺎ ﺑﺘﻌﻤﯿﻤﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻘـﻮل اﻵـﺧﺮ‪ ،‬أو ﺑﻨـﺎء ﻋﻠﯽ اﻧﻪ ﻣﺸـﺘﺮك ﻣﻌﻨﻮي‪ ،‬ﺑـﺄن وﺿﻊ وﺿـﻌﺎ واﺣـﺪا ﻟﻠﻘـﺪر اﻟﻤﺸـﺘﺮك و ﻫﻮ اﻟﻘﺮب‬‫اﻟﻤﻌﻨﻮي‪ ،‬ﻣﻦ اﻟﻮﻟﯽ )ﺑﺎﻟﻔﺘـﺢ(‪ ،‬ﻓﯿﺼـﺢ ﻟﺼـﺪﻗﻪ ﻋﻠﯽ ﮐـﻞ ﻣﻤﺎ ﻣﺮ ﻓﻼ ﯾﺘﺄﺗﯽ ﺗﻌﻤﯿﻤﻪ ﻫﻨﺎ‪ ،‬ﻻﻣﺘﻨﺎع إرادة ﮐﻞ ﻣﻦ اﻟﻤﻌﺘﻖ و اﻟﻌﺘﯿﻖ‪ ،‬ﻓﺘﻌﯿﻦ إرادة‬‫اﻟﺒﻌﺾ‪ ،‬و ﻧﺤﻦ و ﻫﻢ ﻣﺘﻔﻘﻮن ﻋﻠﯽ ﺻﺤﮥ إرادة اﻟﺤﺐ )ﺑﺎﻟﮑﺴﺮ(‪ ،‬و ﻋﻠﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﺳﯿﺪﻧﺎ و ﺣﺒﯿﺒﻨﺎ‪.‬‬‫ﻋﻠﯽ أن ﮐﻮن اﻟﻤﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻻﻣﺎم ﻟﻢ ﯾﻌﻬـﺪ ﻟﻐـﮥ و ﻻ ﺷـﺮﻋﺎ‪ .‬أﻣﺎ اﻟﺜﺎﻧﯽ‪ :‬ﻓﻮاﺿـﺢ‪ ،‬و اﻣﺎ اﻻول ﻓﻼن أﺣـﺪا ﻣﻦ أﺋﻤـﮥ اﻟﻌﺮﺑﯿـﮥ‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﺬﮐﺮ أن‬‫ﻣﻔﻌﻼ ﯾﺄﺗﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أﻓﻌﻞ‪ ،‬و ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬ﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ [1‬أي ﻣﻘﺮﮐﻢ أو ﻧﺎﺻﺮﮐﻢ ﻣﺒﺎﻟﻐﮥ ﻓﯽ ﻧﻔﯽ ]‪ [1‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪223 :‬‬‫اﻟﻨﺼﺮة‪ ،‬ﮐﻘﻮﻟﻬﻢ‪ :‬اﻟﺠﻮع زاد ﻣﻦ ﻻ زاد ﻟﻪ‪.‬‬‫و أﯾﻀـﺎ ﻓﺎﻻﺳـﺘﻤﺎل ﯾﻤﻨﻊ ﻣﻦ أن ﻣﻔﻌﻼـ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻓﻌـﻞ‪ ،‬إذ ﯾﻘـﺎل‪ :‬ﻫﻮ أوﻟﯽ ﻣﻦ ﮐـﺬا دون ﻣﻮﻟﯽ ﻣﻦ ﮐـﺬا‪ ،‬و أوﻟﯽ اﻟﺮﺟﻠﯿﻦ دون ﻣﻮﻻﻫﻤﺎ‪ ،‬و‬‫ﺣﯿﻨﺌﺬ ﻓﺎﻧﻤﺎ ﺟﻌﻠﻨﺎ ﻣﻦ ﻣﻌﺎﻧﯿﻪ اﻟﻤﺘﺼﺮف ﻓﯽ اﻻﻣﻮر ﻧﻈﺮا ﻟﻠﺮواﯾﮥ اﻻﺗﯿﮥ‪:‬‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ«‪.‬‬‫ﻓﺎﻟﻐﺮض ﻣﻦ اﻟﺘﻨﺼـﯿﺺ ﻋﻠﯽ ﻣﻮاﻻﺗﻪ اﺟﺘﻨﺎب ﺑﻐﻀﻪ‪ ،‬ﻻن اﻟﺘﻨﺼـﯿﺺ ﻋﻠﯿﻪ أو ﻓﯽ ﺑﻤﺰﯾـﺪ ﺷـﺮﻓﻪ‪ ،‬و ﺻـﺪره »ﺑﺄﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ اﻧﻔﺴـﮑﻢ«‬‫ﺛﻠﺜﺎ‪ ،‬ﻟﯿﮑﻮن أﺑﻌﺚ ﻋﻠﯽ ﻗﺒﻮﻟﻬﻢ‪ ،‬و ﮐﺬا ﺑﺎﻟﺪﻋﺎء ﻟﻪ ﻻﺟﻞ ذﻟﮏ أﯾﻀﺎ[ ]‪ -[1‬اﻟﺦ‪.‬‬‫ﻣﻘـﺎم ﺣﯿﺮت أوﻟﯽ اﻻﻟﺒـﺎب اﺳﺖ ﮐﻪ در اﯾﻦ ﻃﺎﻣـﺎت و ﺧﺰﻋﺒﻼـت‪ ،‬ﺑﻤﺒﺎﻟﻐﻪ ﺗﻤﺎم ﻧﻔﯽ ﻣﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾـﺪ‪ ،‬و ﺑﺎز در وﺟﻪ‬‫ﺛـﺎﻟﺚ ﮐـﻪ ﻣﺘﺼـﻞ ﺑﻬﻤﯿﻦ وﺟﻪ ﺛـﺎﻧﯽ اﺳﺖ و ﻓﺎﺻـﻠﻪ ﻧـﺪارد‪ ،‬ﺑﺮ رو ﻣﯽاﻓﺘـﺪ و ﻧﻔﯽ اراده اوﻟﯽ ﺑﺎﻻﻣﺎﻣـﮥ ﮐﺮده‪ ،‬اراده ﻣﻌﻨﯽ أوﻟﯽ ﺑﺎﻻﺗﺒـﺎع و‬‫اﻟﻘﺮب را واﻗﻌﯽ ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ ،‬و ﻓﻬﻤﯿـﺪن ﺷـﯿﺨﯿﻦ آن را ﺣﺘﻤـﺎ و ﺟﺰﻣـﺎ اﻓﺎده ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ ،‬و ﻧﻤﯽداﻧـﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ اﻓﺎده ﺧﺮاﻓﺎت ﺳﺎﺑﻘﻪ او را »َﻫﺒﺎًء‬‫َﻣﻨْﺜُﻮرًا«‬‫ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬و ﺑﺄﺑﻠﻎ وﺟﻮه اﺳﺘﯿﺼﺎل آن ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫و ﭘﺮ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اراده ﻣﻌﻨﯽ أوﻟﯽ ﺑﺎﻻﺗﺒﺎع و اﻟﻘﺮب‪ ،‬ﻧﻔﯽ ﻣﻌﻨﯽ اﻣﺎﻣﺖ ﻫﻢ ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺳﯿﺘﻀﺢ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﺑﺮد و اﺑﻄـﺎل ﻣﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬ﺑﺤﻘﯿﻘﺖ ﺑﺮ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ رد ﻣﯽﻧﻤﺎﯾـﺪ‪ ،‬و ﻫﺮ دو اﻣﺎم ﺧﻮد را ﺟﺎﻫﻞ ﺑﻠﻐﺖ ﻋﺮب‪ ،‬و‬‫ﻏﯿﺮ ﻋﺎرف ﺑﻤﺮاد ﺣﺪﯾﺚ ﻧﺒﻮي ﻣﯽﮔﺮداﻧﺪ‪.‬‬‫آري رد ﺷﯿﻌﻪ ﺑﺎﯾﺪ ﮐﺮد‪ ،‬ﮔﻮ ﺑﺮ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ ﻫﻢ رد ﺷﻨﯿﻊ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺷﻮد! و از ﻟﻄﺎﺋﻒ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ ﻫﻢ‪ ،‬ﺑﺎ آن ﻫﻤﻪ ﻣﺘﺎﻧﺖ و‬‫اﻣﻌﺎن‪ ،‬و ﺗﺪرب و اﺗﻘﺎن‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻌﺘﻘﺪﯾﻨﺶ ﺑﺮاي او ﺛﺎﺑﺖ ﻣﯽﺳﺎزﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺴﺒﺐ اﻧﻬﻤﺎك در ]‪ [1‬اﻟﺼﻮاﻋﻖ اﻟﻤﺤﺮﻗﮥ‪.25 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪224 :‬‬‫رد ﺣﻖ و ﺗﺄﯾﯿﺪ ﺑﺎﻃﻞ ﻣﻄﻠﻘﺎ‪ ،‬ﭼﭗ و راﺳﺖ ﻧﻨﮕﺮﯾﺴﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺮاد اﯾﻦ ﺗﻬﺎﻓﺖ و ﺗﻨﺎﻗﺾ ﺣﺠﺮي دل ﺧﻮش ﮐﺮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در »ﻟﻤﻌﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻗـﺪ رد ﻋﻠﯿﻬﻢ أﻫﻞ اﻟﺴـﻨﮥ و اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ‪ ،‬و ﮐﻼﻣﻬﻢ ﻓﯽ ذﻟﮏ ﻃﻮﯾﻞ ﻣﺬﮐﻮر ﻓﯽ »اﻟﺼﻮاﻋﻖ اﻟﻤﺤﺮﻗﮥ« ﻟﻠﺸـﯿﺦ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻣﮑﯽ‪ ،‬و ﻧﺤﻦ ﻧﻘﻠﻨﺎ‬‫ﻣﻨﻪ ﻣﺎ ﺗﯿﺴﺮ اﺧﺘﺼﺎرا‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 137‬از ‪206‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻻ ﺗﺴـﻠﻢ ان ﻣﻌﻨﯽ اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻣﺎ ذﮐﺮوه‪ ،‬ﺑﻞ ﻣﻌﻨﺎه اﻟﻨﺎﺻـﺮ‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﻣﺸﺘﺮك ﺑﯿﻦ ﻣﻌﺎن ﮐﺎﻟﻤﻌﺘﻖ و اﻟﻌﺘﯿﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﺘﺼﺮف ﻓﯽ اﻻﻣﺮ‪ ،‬و اﻟﻨﺎﺻﺮ‪ ،‬و‬‫اﻟﻤﺤﺒـﻮب‪ ،‬و ﺗﻌﯿﯿـﻦ ﺑﻌﺾ ﻣﻌـﺎﻧﯽ اﻟﻤﺸـﺘﺮك ﻣـﻦ ﻏﯿﺮ دﻟﯿـﻞ ﯾﻘﺘﻀـﯿﻪ ﺗﺤﮑﻢ ﻻـ ﯾﻌﺘـﺪ ﺑﻪ‪ ،‬و ﻧﺤﻦ و ﻫﻢ ﻣﺘﻔﻘـﻮن ﻋﻠﯽ ﺻـﺤﮥ إرادة اﻟﺤﺐ‬‫)ﺑﺎﻟﮑﺴﺮ( و اﻟﻨﺎﺻﺮ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﺳﯿﺪﻧﺎ و ﺣﺒﯿﺒﻨﺎ و ﻧﺎﺻﺮﻧﺎ‪.‬‬‫ﻋﻠﯽ أن ﮐﻮن اﻟﻤﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻻﻣﺎم ﻟﻢ ﯾﻌﻬـﺪ ﻟﻐـﮥ و ﻻ ﺷـﺮﻋﺎ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺬﮐﺮ أﺣﺪ ﻣﻦ أﺋﻤﮥ ان ﻣﻔﻌﻼ ﯾﺄﺗﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أﻓﻌﻞ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻫﻮ أوﻟﯽ ﻣﻦ‬‫ﮐﺬا‪ ،‬دون ﻣﻮﻟﯽ ﻣﻦ ﮐﺬا‪ ،‬و أوﻟﯽ اﻟﺮﺟﻠﯿﻦ‪ ،‬دون ﻣﻮﻻﻫﻤﺎ‪.‬‬‫ﻓﺎﻟﻐﺮض ﻣﻦ اﻟﺘﻨﺼﯿﺺ ﻋﻠﯽ ﻣﻮاﻻﺗﻪ اﻻﺟﺘﻨﺎب ﻣﻦ ﺑﻐﻀﻪ‪ ،‬ﻻن اﻟﺘﻨﺼﯿﺺ ﻋﻠﯿﻪ أو ﻓﯽ ﺑﻤﺰﯾﺪ ﺷﺮﻓﻪ‪ ،‬و ﺻﺪره‬‫»ﺑﺄﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﮑﻢ؟«‬‫ﻟﯿﮑﻮن أﺑﻌﺚ ﻋﻠﯽ ﻗﺒﻮﻟﻬﻢ اﯾﺎه‪ ،‬و ﮐﺬا ﺑﺎﻟﺪﻋﺎء ﻟﻪ ﻻﺟﻞ ذﻟﮏ أﯾﻀﺎ‪ ،‬و ﯾﺮﺷﺪ ﻟﻤﺎ ذﮐﺮﻧﺎه ﺣﺜﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﯽ ﻫﺬه اﻟﺨﻄﺒﮥ ﻋﻠﯽ‬‫أﻫﻞ ﺑﯿﺘﻪ ﻋﻤﻮﻣﺎ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯽ ﺧﺼﻮﺻﺎ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺟﺎء ﻋﻨﺪ اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ ]‪ ،[1‬و ﻏﯿﺮه ﺑﺴﻨﺪ ﺻﺤﯿﺢ‪.‬‬‫و أﯾﻀﺎ ﺳـﺒﺐ ذﻟﮏ ﮐﻤﺎ ﻧﻘﻠﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺷـﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺠﺰري‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق ]‪ ،[2‬ان ﻋﻠﯿـﺎ ﺗﮑﻠﻢ ﻓﯿﻪ ﺑﻌﺾ ﻣﻦ ﮐـﺎن ﻣﻌﻪ ﻓﯽ اﻟﯿﻤﻦ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ‬‫ﻗﻀﯽ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺣﺠﻪ‪ ،‬ﺧﻄﺒﻬﺎ ﺗﻨﺒﯿﻬﺎ ﻋﻠﯽ ﻗﺪره‪ ،‬وردا ﻋﻠﯽ ﻣﻦ ﺗﮑﻠﻢ ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﮐﺒﺮﯾﺪة ]‪ [3‬ﮐﻤﺎ ذﮐﺮ ﻓﯽ ]‪ [1‬اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ‪ :‬ﺳﻠﯿﻤﺎن‬‫ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﯾﻮب اﻟﻤﺤﺪث اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﺻﻔﻬﺎن ﺳﻨﮥ )‪.(360‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﯾﺴﺎر اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﻮرخ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(151‬‬‫]‪ [3‬ﺑﺮﯾﺪة‪ :‬ﺑﻦ اﻟﺤﺼﯿﺐ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻﺳﻠﻤﯽ اﻟﺼﺤﺎﺑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻤﺮو ﺳﻨﮥ )‪.(63‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪225 :‬‬‫»اﻟﺼﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري«‪ :‬اﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﺒﻐﻀﻪ‪ ،‬و‬‫ذﮐﺮ اﻟﺬﻫﺒﯽ و ﺻﺤﺤﻪ‪ :‬اﻧﻪ ﺧﺮج ﻣﻌﻪ اﻟﯽ اﻟﯿﻤﻦ‪ ،‬ﻓﺮأي ﻣﻨﻪ ﺟﻔﻮه ﻓﻘﺼﻪ ﻟﻠّﻨﺒّﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﻓﺠﻌﻞ ﯾﺘﻐﯿﺮ وﺟﻬﻪ و ﯾﻘﻮل‪» :‬ﯾﺎ ﺑﺮﯾﺪة‬‫أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﻬﻢ؟«‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺑﻠﯽ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪ .‬ﺳﻠﻤﻨﺎ أﻧﻪ أوﻟﯽ اﻟﯽ آﺧﺮ ﻣﺎ ﺳﺒﻖ ‪.‬‬
‫و ﮐـﺎش ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻖ در اﯾﻨﺠـﺎ ذﮐﺮ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﺑﻤﯿﺎن ﻧﻤﯽآورد ﺗﺎ ﻋﻮام را ﮔﻮﻧﻪ ﺗﺄﻣﻠﯽ در ﺗﺨـﺪﯾﻊ و ﺗﻠﺒﯿﺲ ﺣﻀـﺮﺗﺶ رو ﻣﯽداد‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﻫﺮ‬‫ﮔﺎه ﺣﻀـﺮت او ذﮐﺮ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﺗﯿﺸﻪ ﺑﺮ ﭘﺎي ﺧﻮد زد‪ ،‬ﭼﻪ ﺟﺎ ﮐﻪ واﻗﻌﯿﺖ اﯾﻦ اﺣﺘﻤﺎل و ﻓﻬﻤﯿﺪن ﺷﯿﺨﯿﻦ آن را‪ ،‬ﺧﻮد در »ﻟﻤﻌﺎت«‬‫از »ﺻﻮاﻋﻖ« ﻧﻘـﻞ ﮐﺮده ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬و در ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻓﺎرﺳـﯽ »ﻣﺸـﮑﺎة« ﻣﺰﯾـﺪ دﯾـﺎﻧﺖ و اﻣـﺎﻧﺖ را ﭘﯿﺶ ﻧﻈﺮ ﻧﻬﺎده‪ ،‬ذﮐﺮ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ واﻗﻌﯿﺖ اﺣﺘﻤﺎل‬‫اراده أوﻟﯽ ﺑﺎﻻﺗﺒﺎع و اﻟﻘﺮب از ﻟﻔﻆ ﻣﻮﻟﯽ‪ ،‬و ﻓﻬﻤﯿﺪن ﺷـﯿﺨﯿﻦ آن را‪ ،‬ﺣﺬف ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﺣﯿﺚ ﻗﺎل‪] :‬ﺷـﯿﺦ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺳـﻠﻤﻨﺎ ﮐﻪ ﻣﻮﻟﯽ‬‫ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ اﺳﺖ و ﻟﯿﮑﻦ از ﮐﺠـﺎ ﻻـزم آﯾـﺪ ﮐﻪ أوﻟﯽ ﺑﺎﻣـﺎﻣﺖ ﻣﺮاد اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻘﺮب و اﺗﺒﺎع‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﻗﺮآن ﻣﺠﯿـﺪ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾـﺪ‪ِ :‬إ ﱠن‬‫َأْوﻟَﯽ اﻟﱠﻨﺎِس ﺑ ِِﺈﺑ ْﺮاِﻫﯿَﻢ ﻟَﱠﻠِﺬﯾَﻦ اﱠﺗَﺒُﻌﻮُه‬‫]‪ [1‬و دﻟﯿﻞ ﻗﺎﻃﻊ ﺑﻠﮑﻪ ﻇﺎﻫﺮ ﻧﯿﺰ ﺑﺮ ﻧﻔﯽ اﯾﻦ اﺣﺘﻤﺎل ﻧﺪارﯾﻢ‪ ،‬ﺳﻠﻤﻨﺎ ﻣﺮاد أوﻟﯽ ﺑﺎﻣﺎﻣﺖ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ دﻟﯿﻞ ﻧﯿﺴﺖ ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ ﻓﯽ اﻟﺤﺎل‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ در‬‫ﻣﺎ ل ‪ -‬اﻟﺦ‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻠﻔﻈﻬﺎي دﯾﮕﺮ«‬‫اﺷﺎره‬‫و از دﻻﺋـﻞ ﻗـﺎﻃﻌﻪ ﺑﺮ ﻣﺠﯽء ﻣـﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ‪ ،‬و ﺑﻮدن »ﻣﻮﻟﯽ« ﺑﻬﻤﯿﻦ ﻣﻌﻨﯽ در ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ‪ ،‬آﻧﺴﺖ ﮐﻪ در ﺑﻌﺾ ﻃﺮق اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ‬‫ﺑﺠﺎي‬‫»ﻣﻦ ]‪ [1‬آل ﻋﻤﺮان‪.68 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 138‬از ‪206‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪226 :‬‬‫ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه«‬‫ﻟﻔﻆ‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ أوﻟﯽ ﺑﻪ ﻋﻦ ﻧﻔﺴﻪ«‬‫وارد ﺷﺪه‪ ،‬و در ﺑﻌﺾ آن‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ«‬‫و »أوﻟﯽ ﺑﻨﻔﺴﻪ«‪.‬‬‫ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤﺪ ﺧﺎن ﺑﺪﺧﺸﺎﻧﯽ ]‪ [1‬در »ﻣﻔﺘﺎح اﻟﻨﺠﺎ ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ آل اﻟﻌﺒﺎ« در ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻟﻠﻄﺒﺮاﻧﯽ ﻓﯽ رواﯾـﮥ أﺧﺮي ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ ]‪ ،[2‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ ]‪ [3‬رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ ﺑﻠﻔﻆ »ﻣﻦ ﮐﻨﺖ أوﻟﯽ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ وﻟﯿﻪ‪،‬‬‫اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«[ ]‪.[4‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤـﺪ در »ﻧﺰل اﻻﺑﺮار« ﮐﻪ اﻟﺘﺰام اﯾﺮاد اﺣﺎدﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺤﻪ در آن ﮐﺮده‪ ،‬از ﺗﻌﺮض ﺑﺄﺣﺎدﯾﺚ ﺿـﻌﺎف ﺑﻠﮑﻪ ﺣﺴﺎن ﻫﻢ‪ ،‬در آن‬‫اﺣﺘﺮاز ﻧﻤﻮده ﮐﻤﺎ ﻓﯽ ﺧﻄﺒﺘﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻋﻨـﺪ اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ ﻓﯽ رواﯾـﮥ أﺧﺮي ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿـﻞ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤـﺎ ﺑﻠﻔـﻆ »ﻣﻦ ﮐﻨﺖ أوﻟﯽ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ وﻟﯿﻪ‪،‬‬‫اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«[ ]‪.[5‬‬‫و ﻗﺎﺿـﯽ ﺳﻨﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﭘﺎﻧﯽ ]‪ ،[6‬ﺗﻠﻤﯿﺬ رﺷـﯿﺪ ﺷﺎه وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ ]‪ ،[7‬ﮐﻪ ﺷﺎﻫﺼـﺎﺣﺐ او را ]‪ [1‬اﻟﺒـﺪﺧﺸﺎﻧﯽ‪ :‬ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤﺪ ﺧﺎن اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ‬‫ﺑﻌﺪ ﺳﻨﮥ )‪.(1126‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ اﻟﻄﻔﯿﻞ‪ :‬ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ واﺋﻠﮥ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻤﮑﮥ اﻟﻤﮑﺮﻣﮥ ﺳﻨﮥ )‪ (100‬أو )‪ (105‬أو )‪.(125‬‬‫]‪ [3‬زﯾﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ‪ :‬اﻟﺼﺤﺎﺑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(66‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻤﻌﺠﻢ اﻟﮑﺒﯿﺮ ج ‪.5/186‬‬‫]‪ [5‬ﻧﺰل اﻻﺑﺮار ص ‪.21‬‬‫]‪ [6‬ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻨﺎء اﻟﱠﻠﻪ )ﺛﻨﺎء اﻟﱠﻠﻪ(‪ :‬اﻟﻬﻨﺪي اﻟﺒﺎﻧﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻨﻘﺸﺒﻨﺪي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(1216‬‬‫]‪ [7‬ﺷﺎه وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ اﻟﺪﻫﻠﻮي اﻟﻌﻤﺮي اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ (1174‬او )‪.(1180‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪227 :‬‬‫ﺑﯿﻬﻘﯽ وﻗﺖ ﻣﯽﮔﻔﺘﻨﺪ ﮐﻤﺎ ﻓﯽ »اﺗﺤﺎف اﻟﻨﺒﻼء« و ﻧﺒﺬي از ﻣﺤﺎﻣﺪ ﺟﻠﯿﻠﻪ و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺳﻨﯿﻪ او ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺷﻨﯿﺪي‪ ،‬در »ﺳﯿﻒ ﻣﺴﻠﻮل« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و در ﺑﻌﻀﯽ رواﯾﺎت آﻣﺪه‪:‬‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ أوﻟﯽ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ وﻟﯿﻪ اﻟﻠﻬﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«[‪.‬‬‫و ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻗﺰﻏﻠﯽ ﺳـﺒﻂ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي در ﮐﺘﺎب »ﺗـﺬﮐﺮة ﺧﻮاص اﻻﻣـﮥ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻻﺋﻤﮥ« ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ ﻋﺪم ﺟﻮاز اراده ﻣﻌﺎﻧﯽ دﯾﮕﺮ از ﻟﻔﻆ‬‫ﻣﻮﻟﯽ در ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻓﺘﻌﯿﻦ اﻟﻌﺎﺷﺮ‪ ،‬و ﻣﻌﻨﺎه‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ أوﻟﯽ ﺑﻪ ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ أوﻟﯽ ﺑﻪ«‪،‬‬‫و ﻗﺪ ﺻﺮح ﺑﻬﺬا اﻟﻤﻌﻨﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﻔﺮج ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺜﻘﻔﯽ اﻻﺻﻔﻬﺎﻧﯽ ]‪ [1‬ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟﻤﺴﻤﯽ »ﺑﻤﺮج اﻟﺒﺤﺮﯾﻦ« ﻓﺎﻧﻪ‬‫روي ﻫـﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﺎﺳـﻨﺎده اﻟﯽ ﻣﺸﺎﯾﺨﻪ و ﻗﺎل ﻓﯿﻪ‪ :‬ﻓﺎﺧﺬ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ‪ ،‬و ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ« و »أوﻟﯽ ﺑﻪ‬‫ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ وﻟﯿﻪ«[ ]‪.[2‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 139‬از ‪206‬‬‫و ﺑﺮ ﻣﺘﺘﺒﻌﯿﻦ ﺣـﺪﯾﺚ و ﮐﻼـم‪ ،‬و ﻣﻤﺎرﺳـﯿﻦ ﺗﺤﻘﯿﻘـﺎت ﻋﻠﻤـﺎي اﻋﻼم‪ ،‬واﺿـﺤﺴﺖ ﮐﻪ ﻗﻀـﯿﻪ »اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﯾﻔﺴـﺮ ﺑﻌﻀﻪ ﺑﻌﻀﺎ« داﺋﺮ ﺑﺮ اﻟﺴـﻨﻪ‬‫ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﻓﺤﻮل‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ ﻧﺰد اﯾﺸﺎن و ﻣﻘﺒﻮﻟﺴﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﺟﺎﺑﺠﺎ ﺑﺮاي رﻓﻊ اﺷﮑﺎﻻت و دﻓﻊ اﻋﺘﺮاﺿﺎت‪ ،‬ﺑﺂن ﺗﻤﺴﮏ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪.‬‬‫ﻋﻼـﻣﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ‪ ،‬در »ﻓﺘـﺢ اﻟﺒﺎري ﺷـﺮح ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري« ]‪ [1‬أﺑـﻮ اﻟﻔﺮج ﯾﺤﯿﯽ اﻻﺻـﻔﻬﺎﻧﯽ‪ :‬ﻣـﺎ وﺟـﺪت ﻟﻪ ﺗﺮﺟﻤـﮥ ﻓﯽ ﮐﺘﺐ‬‫اﻟﺘﺮاﺟﻢ و اﻟﺮﺟـﺎل اﻻـ ان ﯾﮑﻮن اﻟﻤﺮاد ﻣﻨﻪ أﺑـﺎ اﻟﻔﺮج ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ اﻟﺜﻘﻔﯽ اﻻﺻـﻔﻬﺎﻧﯽ ﻓﻨﺴﺐ اﻟﯽ اﻟﺠـﺪ‪ ،‬و ﺻـﺤﻒ اﻟﺴـﻌﺪ‬‫ﺳﻌﯿﺪا‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻦ ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ ﺷـﯿﻮخ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ اﻟﻘﺮن اﻟﺴﺎدس‪ ،‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ )‪ (514‬و روي اﻟﮑﺜﯿﺮ ﺑﺎﺻـﺒﻬﺎن‪ ،‬و اﻟﻤﻮﺻﻞ‪ ،‬و ﺣﻠﺐ‪ ،‬و دﻣﺸﻖ‪ ،‬و‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻨﻮاﺣﯽ ﻫﻤﺪان ﺳﻨﮥ )‪ .(584‬و ﻟﮑﻦ ﻟﻢ ﯾﺬﮐﺮ ﻟﻪ ﮐﺘﺎب ﺑﺎﺳﻢ »ﻣﺮج اﻟﺒﺤﺮﯾﻦ«‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺗﺬﮐﺮة ﺧﻮاص اﻻﻣﮥ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻻﺋﻤﮥ‪.20 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪228 :‬‬‫در ﺷﺮح ﺣﺪﯾﺚ ﻋﺎﺋﺸﻪ‪:‬‬‫»ﻗﺎﻟﺖ اﺳـﺘﺄذﻧﺖ ﻫﺎﻟﮥ ]‪ [1‬ﺑﻨﺖ ﺧﻮﯾﻠـﺪ أﺧﺖ ﺧﺪﯾﺠـﮥ ﻋﻠﯽ رﺳـﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﻓﻌﺮف اﺳﺘﯿـﺬان ]‪ [2‬ﺧﺪﯾﺠـﮥ‪ ،‬ﻓﺄرﺗﺎع ]‪[3‬‬‫ﻟﺬﻟﮏ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻟﻠﻬﻢ ]‪ [4‬ﻫﺎﻟﮥ‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ‪:‬‬‫ﻓﻐﺮت‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻣﺎ ﺗﺬﮐﺮ ﻣﻦ ﻋﺠﻮز ﻣﻦ ﻋﺠﺎﺋﺰ ﻗﺮﯾﺶ‪ ،‬ﺣﻤﺮاء اﻟﺸﺪﻗﯿﻦ ]‪ [5‬ﻫﻠﮑﺖ ﻓﯽ اﻟﺪﻫﺮ أﺑﺪﻟﮏ اﻟﱠﻠﻪ ﺧﯿﺮا ﻣﻨﻬﺎ« ]‪.[6‬‬‫ﮐﻪ ﻋﻨﺪ اﻻﻣﻌﺎن‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻼ اﻣﻌﺎن‪ ،‬ﻣﺜﺒﺖ ﮐﻤﺎل اﯾﻤﺎن و ورع ﺣﻀﺮت ﻋﺎﺋﺸﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﺧﻮد‪ ،‬ﻃﻌﻦ و ﺗﺸﻨﯿﻊ ﺑﻠﯿﻎ ﺑﺮ ﺣﻀﺮت ﺧﺪﯾﺠﻪ‪ ،‬و آن‬‫ﻫﻢ روﺑﺮوي ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻّﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮ ﺧﻼف ﻣﺮﺿﯽ ﻣﺒﺎرك آن ﺟﻨﺎب‪ ،‬ﻧﻘﻞ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﻗـﺪ اﺑـﺪﻟﮏ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻨﻬﺎ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﺘﯿﻦ ]‪ :[7‬ﻓﯽ ﺳـﮑﻮت اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻋﻠﯽ ﻫﺬه اﻟﻤﻘﺎﻟﮥ دﻟﯿﻞ ﻋﻠﯽ أﻓﻀﻠﯿﮥ ﻋﺎﺋﺸﮥ ﻋﻠﯽ‬‫ﺧﺪﯾﺠﮥ‪ ،‬اﻻ أن ﯾﮑﻮن اﻟﻤﺮاد ﺑﺎﻟﺨﯿﺮﯾﮥ ﻫﻨﺎ ﺣﺴﻦ اﻟﺼﻮرة و ﺻﻐﺮ اﻟﺴﻦ‪ -‬اﻧﺘﻬﯽ‪ [1] .‬ﻫﺎﻟﮥ ﺑﻨﺖ ﺧﻮﯾﻠﺪ‪ :‬ﮐﺎﻧﺖ زوج اﻟﺮﺑﯿﻊ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰي ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﺸﻤﺲ واﻟﺪ أﺑﯽ اﻟﻌﺎص ﺑﻦ اﻟﺮﺑﯿﻊ زوج زﯾﻨﺐ ﺑﻨﺖ اﻟﻨﺒﯽ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻓﻌﺮف اﺳﺘﺌﺬان ﺧﺪﯾﺠﮥ‪ :‬أي ﺻﻔﺘﻪ ﻟﺸﺒﻪ ﺻﻮﺗﻬﺎ ﺑﺼﻮت اﺧﺘﻬﺎ ﻓﺘﺬﮐﺮ ﺧﺪﯾﺠﮥ ﺑﺬﻟﮏ‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻓﺎرﺗﺎع‪ :‬ﻣﻦ اﻟﺮوع أي ﻓﺰع و اﻟﻤﺮاد ﻣﻦ اﻟﻔﺰع ﻻزﻣﻪ و ﻫﻮ اﻟﺘﻐﯿﺮ‪ ،‬و ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻟﺮواﯾﺎت‪ :‬ارﺗﺎح ﺑﺎﻟﺤﺎء اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ أي اﻫﺘﺰ ﻟﺬﻟﮏ ﺳﺮورا‪.‬‬‫]‪ [4‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ ﻫﺎﻟﮥ‪ :‬و ﻫﯽ اﻣﺎ ﻣﻨﺼﻮﺑﮥ ﺗﻘﺪﯾﺮﻫﺎ اﺟﻌﻠﻬﺎ ﻫﺎﻟﮥ و اﻣﺎ ﻣﺮﻓﻮﻋﮥ أي ﻫﺬه ﻫﺎﻟﮥ‪.‬‬‫]‪ [5‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ :‬اﻟﻤﺮاد ﻣﺎ ﻓﯽ ﺑﺎﻃﻦ اﻟﻔﻢ و ﻫﯽ ﮐﻨﺎﯾﮥ ﻋﻦ ﺳﻘﻮط اﻻﺳﻨﺎن ﺣﺘﯽ ﻻ ﯾﺒﻘﯽ اﻻ اﻟﻠﺤﻢ اﻻﺣﻤﺮ ﻣﻦ اﻟﻠﺜﮥ‪.‬‬‫]‪ [6‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ﺑﺎب ﺗﺰوﯾﺞ اﻟﻨﺒﯽ ص ﺧﺪﯾﺠﮥ و ﻓﻀﻠﻬﺎ‪.‬‬‫]‪ [7‬اﺑﻦ اﻟﺘﯿﻦ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﺴﻔﺎﻗﺴﯽ اﻟﻤﻐﺮﺑﯽ اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ ﻣﻦ ﺷﺮاح ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪229 :‬‬‫و ﻻ ﯾﻠﺰم ﻣﻦ ﮐﻮﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﻨﻘﻞ ﻓﯽ ﻫﺬه اﻟﻄﺮﯾﻖ اﻧﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ رد ﻋﻠﯿﻬﺎ ﻋﺪم ذﻟﮏ‪ ،‬ﺑﻞ اﻟﻮاﻗﻊ اﻧﻪ ﺻﺪر ﻣﻨﻪ رد ﻟﻬﺬه اﻟﻤﻘﺎﻟﮥ‪ ،‬ﻓﻔﯽ‬‫رواﯾـﮥ أﺑﯽ ﻧﺠﯿﺢ ﻋﻦ ﻋﺎﺋﺸﮥ ﻋﻨﺪ أﺣﻤﺪ‪ ،‬و اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ ﻓﯽ ﻫﺬه اﻟﻘﺼﮥ‪ :‬ﻗﺎﻟﺖ ﻋﺎﺋﺸﮥ‪ :‬ﻗﺪ اﺑﺪﻟﮏ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﮑﺒﯿﺮة اﻟﺴﻦ ﺣﺪﯾﺜﮥ اﻟﺴﻦ‪ ،‬ﻓﻐﻀﺐ ﺣﺘﯽ‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و اﻟﺬي ﺑﻌﺜﮏ ﺑﺎﻟﺤﻖ ﻻ اذﮐﺮﻫﺎ ﺑﻌﺪ ﻫﺬا اﻻ ﺑﺨﯿﺮ‪.‬‬‫و ﻫﺬا ﯾﺆﯾﺪ ﻣﺎ ﺗﺄوﻟﻪ اﺑﻦ اﻟﺘﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺨﯿﺮﯾﮥ اﻟﻤﺬﮐﻮرة و اﻟﺤﺪﯾﺚ ﯾﻔﺴﺮ ﺑﻌﻀﻪ ﺑﻌﻀﺎ[ ]‪.[1‬‬‫ﭘﺲ ﺑﻤﻘﺘﻀـﺎي اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﯾﻔﺴـﺮ ﺑﻌﻀﻪ ﺑﻌﻀﺎ ﺑﺘﺼـﺮﯾﺢ رواﯾﺖ ﻃﺒﺮاﻧﯽ و اﺻـﻔﻬﺎﻧﯽ واﺿـﺢ ﮔﺮدﯾـﺪ ﮐﻪ ﻣﺮاد از )ﻣﻮﻟﯽ( در ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ‬‫)أوﻟﯽ( اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ‪ ،‬از ﺗﻌﺼﺐ اﯾﻦ ﺣﻀـﺮات‪ ،‬ﭘﯿﺶ ﮐﻪ ﺷـﮑﺎﯾﺖ ﺗـﻮان ﺑﺮد‪ ،‬ﮐﻪ ﺑـﺎ وﺻـﻒ ﺷـﻬﺮت )ﻣـﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ(‪ ،‬و وﻗـﻮع اﯾﻦ‬‫اﺳـﺘﻌﻤﺎل در ﻗﺮآن و ﺳـﻨﺖ‪ ،‬و ﺗﺼـﺮﯾﺤﺎت اﺋﻤﻪ ﻟﻐﻮﯾﯿﻦ ﺑﺂن‪ ،‬و ﻓﻬﻤﯿﺪن ﺷﯿﺨﯿﻦ آن را‪ ،‬و ﺛﺒﻮت آن ﺑﺘﻔﺴﯿﺮ ﺧﻮد ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‪ ،‬ﺑﺎﻧﮑﺎر آن‬‫ﻣﯽﭘﺮدازﻧـﺪ و ﺑﻨـﺪاي ﺟﻬﻮري‪ ،‬ﺟﺎر ﻣﯽزﻧﻨﺪ ﮐﻪ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( در ﻟﻐﺖ ﻋﺮب ﻧﯿﺎﻣﺪه؟! ﭘﺎداش اﯾﻦ اﻧﺼﺎف دﺷـﻤﻨﯿﻬﺎ‪ ،‬ﺑﺠﺰ اﺣﮑﻢ‬‫اﻟﺤﺎﮐﻤﯿﻦ و اﻋﺰ اﻟﻤﻨﺘﻘﻤﯿﻦ‪ ،‬از ﮐﻪ ﺗﻮان ﺧﻮاﺳﺖ‪ ،‬ﻓﺎﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺸﺘﮑﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 140‬از ‪206‬‬‫و ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ‪ ،‬ﺛﻘﺎت ﻣﺘﻌﺼﺒﯿﻦ أﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺗﺼﺮﯾﺢ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻪ از ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻌﺎﻧﯽ ﺣﻘﯿﻘﯿﻪ ﻟﻔﻆ )ﻣﻮﻟﯽ(‪) ،‬ﻣﺘﺼﺮف ﻓﯽ اﻻﻣﺮ( اﺳﺖ‪ ،‬و‬‫اﯾﻦ ﻫﻢ ﺑﺮاي اﺳـﺘﺪﻻل اﻫﻞ ﺣّﻖ ﮐﺎﻓﯿﺴﺖ‪ ،‬ﺿﺮور ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ )ﻣﻮﻟﯽ( را ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺘﺼﺮف( ﺑﮕﯿﺮﯾﻢ‪ ،‬ﭼﻪ ﺣﺎﺻﻞ )أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺘﺼﺮف( و‬‫)ﻣﺘﺼﺮف ﻓﯽ اﻻﻣﺮ( ﻣﺘﺤﺪ اﺳﺖ‪ [1] .‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ﺑﺸﺮح ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪.7/111‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪230 :‬‬‫آﻧﻔﺎ داﻧﺴﺘﯽ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻣﮑﯽ در »ﺻﻮاﻋﻖ ﻣﺤﺮﻗﻪ« ﺑﺠﻮاب ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺜﺎﻧﯽ‪ :‬ﻻ ﻧﺴـﻠﻢ أن ﻣﻌﻨﯽ )اﻟﻤﻮﻟﯽ( ﻣﺎ ذﮐﺮوه‪ ،‬ﺑﻞ ﻣﻌﻨﺎه )اﻟﻨﺎﺻـﺮ(‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﻣﺸﺘﺮك ﺑﯿﻦ ﻣﻌﺎن‪ :‬ﮐﺎﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻌﺘﯿﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﺘﺼـﺮف ﻓﯽ اﻻﻣﺮ‪ ،‬و‬‫اﻟﻨﺎﺻﺮ‪ ،‬و اﻟﻤﺤﺒﻮب‪ ،‬و ﻫﻮ ﺣﻘﯿﻘﮥ ﻓﯽ ﮐﻞ ﻣﻨﻬﺎ[ ]‪.[1‬‬‫و ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ در »ﻟﻤﻌﺎت« ﺑﺠﻮاب ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻗﺪ رد ﻋﻠﯿﻬﻢ أﻫﻞ اﻟﺴـﻨﮥ و اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ و ﮐﻼﻣﻬﻢ ﻓﯽ ذﻟﮏ ﻃﻮﯾﻞ ﻣﺬﮐﻮر ﻓﯽ »اﻟﺼﻮاﻋﻖ اﻟﻤﺤﺮﻗﮥ« ﻟﻠﺸـﯿﺦ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻤﮑﯽ‪ ،‬و ﻧﺤﻦ ﻧﻘﻠﻨﺎ‬‫ﻣﻨﻪ ﻣﺎ ﺗﯿﺴﺮ اﺧﺘﺼﺎرا ﻗﺎل‪ :‬ﻻ ﻧﺴﻠﻢ أن ﻣﻌﻨﯽ )اﻟﻤﻮﻟﯽ( ﻣﺎ ذﮐﺮوه‪ ،‬ﺑﻞ ﻣﻌﻨﺎه )اﻟﻨﺎﺻﺮ( ﻻﻧﻪ ﻣﺸﺘﺮك ﺑﯿﻦ ﻣﻌﺎن‪:‬‬‫ﮐﺎﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و ﻟا ﻌﺘﯿﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﺘﺼﺮف ﻓﯽ اﻻﻣﺮ[‪ -‬اﻟﺦ‪.‬‬‫و ﮐﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﻓﺨﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﺟﻬﺮﻣﯽ در »ﺑﺮاﻫﯿﻦ ﻗﺎﻃﻌﻪ« ﺗﺮﺟﻤﻪ »ﺻﻮاﻋﻖ ﻣﺤﺮﻗﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]دوم از وﺟﻮه رد آﻧﮑﻪ ﻣﺴـﻠﻢ ﻧﻤﯽدارﯾﻢ ﮐﻪ ﻣﻌﻨﯽ )ﻣﻮﻟﯽ( اﻣـﺎم و )أوﻟﯽ ﺑﺘﺼـﺮف( اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻣﻌﻨﯽ او دوﺳﺖ و ﻧﺎﺻـﺮ اﺳﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ‬‫)ﻣﻮﻟﯽ( ﻣﺸﺘﺮك اﺳﺖ ﻣﯿـﺎن ﭼﻨـﺪ ﻣﻌﻨﯽ‪ :‬ﻣﺜﻞ ﻣﻌﺘﻖ‪ ،‬و ﻋﺘﯿﻖ‪ ،‬و ﻣﺘﺼـﺮف در اﻣﺮ‪ ،‬و ﻧﺎﺻـﺮ و ﻣﺤﺒﻮب‪ ،‬و در ﻫﺮ ﯾﮏ از اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﺣﻘﯿﻘﺖ‬‫اﺳﺖ ‪.‬‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺳﻮل ﺑﺮزﻧﺠﯽ ]‪ ،[2‬در »ﻧﻮاﻓﺾ« ﺑﺠﻮاب ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺜﺎﻧﯽ‪ :‬اﻧﻪ ﺑﺘﺴﻠﯿﻢ ﺗﻮاﺗﺮه ﻟﯿﺲ ﻓﯿﻪ دﻟﯿﻞ و ﻻ ﻧﺺ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺪﻋﯽ‪ ،‬ﻻن اﻟﻘﺪر ]‪ [1‬اﻟﺼﻮاﻋﻖ اﻟﻤﺤﺮﻗﮥ‪.25 :‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺒﺮزﻧﺠﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺳﻮل ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺴﯿﺪ اﻟﺤﺴﯿﻨﯽ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ )‪.(1103‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪231 :‬‬‫اﻟﻤﺼـﺮح ﺑﺬﮐﺮ اﻟﺨﻼﻓﮥ ﻓﯿﻪ ﻣﻮﺿﻮع‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﻣﺮ اﻟﺘﻨﺒﯿﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و اﻟﻘﺪر اﻟﺼـﺤﯿﺢ ﻏﯿﺮ ﺻـﺮﯾﺢ ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﻻﻧﺎ ﻻ ﻧﺴﻠﻢ أن )اﻟﻤﻮﻟﯽ( ﻫﻮ )اﻻﻣﺎم(‪ ،‬ﺑﻞ ﻟﻪ‬‫ﻣﻌـﺎن ﮐـﺜﯿﺮة‪ ،‬ﻓـﺎﻧﻪ ﻣﺸﺘﺮك ﺑﯿﻦ اﻟﻨﺎﺻـﺮ و اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻌﺘﯿﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﺘﺼـﺮف ﻓﯽ اﻻـﻣﺮ‪ ،‬و اﻟﻤﺤﺒﻮب‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻌﻢ‪ ،‬و اﻟﻘﺮﯾﺐ‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫـﺎ‪ ،‬و ﻫﻮ‬‫ﺣﻘﯿﻘﮥ ﻓﯽ اﻟﮑﻞ‪ ،‬و ﺗﻌﯿﯿﻦ ﺑﻌﺾ ﻣﻌﺎﻧﯽ اﻟﻤﺸﺘﺮك ﻣﻦ ﻏﯿﺮ دﻟﯿﻞ ﯾﻘﺘﻀﯿﻪ ﺗﺤﮑﻢ ﻻ ﯾﻌﺘﺪ ﺑﻪ ‪ -‬اﻟﺦ‪.‬‬‫و ﻓﺎﺿﻞ رﺷﯿﺪ در »اﯾﻀﺎح ﻟﻄﺎﻓﮥ اﻟﻤﻘﺎل« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺑﻌﺾ ﻋﻠﻤﺎء در اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ از ﻟﻔﻆ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺑﺼـﺤﺖ اراده ﺣﺐ )ﺑﺎﻟﮑﺴـﺮ( ﮐﻪ ﻣﺮادف ﻣﺤﺒﻮﺑﺴﺖ‪ ،‬ﻧﻤﻮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺻﺎﺣﺐ‬‫»ﺻﻮاﻋﻖ« ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪:‬‬‫]و ﻧﺤﻦ و ﻫﻢ ﻣﺘﻔﻘﻮن ﻋﻠﯽ ﺻﺤﮥ إرادة اﻟﺤﺐ )ﺑﺎﻟﮑﺴﺮ( و ﻋﻠﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﺳﯿﺪﻧﺎ و ﺣﺒﯿﺒﻨﺎ[‪ -‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺻﺎﺣﺐ »ﺻﻮاﻋﻖ« ﻗﺒﻞ از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت‪ ،‬ﺑﭽﻨﺪ ﺳﻄﺮ ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻧﻤﻮده ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ ﻣﺤﺒﻮب ﻧﯿﺰ از ﻣﻌﺎﻧﯽ ﺣﻘﯿﻘﯽ )ﻣﻮﻟﯽ( اﺳﺖ ﺣﯿﺚ ﻗﺎل‪:‬‬‫]ﻻـﻧﻪ أي )اﻟﻤﻮﻟﯽ( ﻣﺸﺘﺮك ﺑﯿﻦ ﻣﻌـﺎن‪ :‬ﮐـﺎﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻌﺘﯿﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﺘﺼـﺮف ﻓﯽ اﻻﻣﺮ‪ ،‬و اﻟﻨﺎﺻـﺮ‪ ،‬و اﻟﻤﺤﺒﻮب‪ ،‬و ﻫﻮ ﺣﻘﯿﻘـﮥ ﻓﯽ ﮐﻞ ﻣﻨﻬﺎ[‪-‬‬‫ا ﻧﺘ ﻬ ﯽ ‪.‬‬
‫و ﻫﺮ ﮔﺎه ﺑﻮدن )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻣﺘﺼـﺮف ﻓﯽ اﻻﻣﺮ( ﺛﺎﺑﺖ ﮔﺮدﯾﺪ‪ ،‬اﻧﮑﺎر از ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( ﻓﺎﺋﺪه ﻧﻪ ﺑﺨﺸﯿﺪ‪ ،‬و ﺳﻌﯽ اﯾﺸﺎن‬‫در رد و اﺑﻄﺎل آن )َﻫﺒﺎًء َﻣﻨْﺜُﻮرًا(‬‫ﮔﺮدﯾـﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﻏﺮض اﻫﻞ ﺣﻖ ﻫﻤﯿﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻟﻔﻆ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﺮ ﻣﻌﻨﺎي )اﻣﺎم( دﻻﻟﺖ دارد و آن ﺑﺮ ﻫﺮ ﺗﻘـﺪﯾﺮ ﺛﺎﺑﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﻮاه ﺑﺮﻓﺾ ﻟﺪاد‬‫و ﻋﻨﺎد‪ ،‬و ﺗﺮك ﺗﻔﻀـﯿﺢ ﺧﻮد ﺑﻤﻌﺎرﺿﻪ و ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ اﺋﻤﻪ ﻧﻘﺎد‪) ،‬ﻣﻮﻟﯽ( را ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( ﮔﻮﯾﻨـﺪ‪ ،‬و ﺧﻮاه از راه ﺳـﺨﻦ ﭘﺮوري از ﺗﻠﻔﻆ ﺑﻤﺜﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 141‬از ‪206‬‬‫اﯾﻦ اﻟﻔﺎظ ﺷﺮم ﮐﺮده‪ ،‬ﺑﻨﻮع دﯾﮕﺮ اﻗﺮار ﺑﻤﻄﻠﻮب اﻫﻞ ﺣّﻖ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬و )ﻣﻮﻟﯽ(‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪232 :‬‬‫را ﺑﻤﻌﻨﺎي )ﻣﺘﺼﺮف ﻓﯽ اﻻﻣﺮ( ﮔﻮﯾﻨﺪ‪.‬‬‫وا ﻋﺠﺒﺎ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ ،‬و ﺟﻬﺮﻣﯽ‪ ،‬و ﺑﺮزﻧﺠﯽ‪ ،‬اوﻻ اﻧﮑﺎر ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨـﺪ‪ ،‬و اﻓﺎده )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )اﻣﺎم( را ﺑﻤﺪ و‬‫ﺷﺪ اﺑﻄﺎل ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬و داد ﻣﮑﺎﺑﺮه و ﻣﺠﺎدﻟﻪ ﻣﯽدﻫﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﺎز ﻣﺘﺼﻞ ﻫﻤﯿﻦ اﻧﮑﺎر‪ ،‬ﺑﺎﻟﺠﺎي ﻗﺎدر ﻣﺨﺘﺎر ﻣﻦ ﺣﯿﺚ ﻻ ﯾﺸﻌﺮون‪ ،‬ﺑﻤﺮام اﻫﻞ ﺣّﻖ‬‫اﺧﯿﺎر اﻋﺘﺮاف و اﻗﺮار ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻣﺘﺼﺮف ﻓﯽ اﻻﻣﻮر( ﺣﻘﯿﻘﮥ ﺑﺘﺼﺮﯾﺢ ﺻﺮﯾﺢ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﯽﺳﺎزﻧﺪ!‪.‬‬‫و ﻋﺠﺐ ﮐﻪ ﻓﺎﺿﻞ رﺷـﯿﺪ ﻫﻢ ﺑﺎ آن ﻫﻤﻪ ﺧﯿﺎل ﺟﻮاﻧﺐ و اﻃﺮاف‪ ،‬ﻋﺒﺎرت اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ ،‬ﻣﺘﻀـﻤﻦ ﺗﺼـﺮﯾﺢ او ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ )ﻣﺘﺼﺮف ﻓﯽ اﻻﻣﺮ( از‬‫ﻣﻌﺎﻧﯽ ﺣﻘﯿﻘﯿﻪ ﻣﻮﻟﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ ،‬و ﺑﻤﻀـﺮت ﺻـﺮﯾﺢ آن ﺑﺮاي ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ اﻓﺎده )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )اﻣﺎم( را‪ ،‬ﮐﻪ از ﺟﻤﻠﻪﺷﺎن ﺧﻮد اﺑﻦ‬‫ﺣﺠﺮ اﺳﺖ‪ ،‬اﻟﺘﻔﺎﺗﯽ ﻧﻤﯽﮐﻨـﺪ‪ ،‬و از ﻇﻬﻮر ﺗﻬﺎﻓﺖ ﺣﺠﺮي‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﺗﻤﺎم ﻋﺒﺎرت ﮐﻪ ﻓﺎﺿﻞ رﺷـﯿﺪ ﺑﺬﮐﺮ ﭘﺎره آن ﻧﺎﻇﺮﯾﻦ را ﺑﺮ رﺟﻮع‬‫آن آورده‪ ،‬ﺑﺎﮐﯽ ﻧﮑﺮده! ﻓﻠﱠﻠﻪ دره و ﻋﻠﯿﻪ اﺟﺮه‬‫ﻟﻔﻆ »ﻣﻮﻟﯽ« در ﮐﺘﺐ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺑﻤﻌﻨﺎي ﻣﺘﺼﺮف در اﻣﺮ ﻧﯿﺰ ﻣﮑﺮر ذﮐﺮ ﺷﺪه‬‫و ﭼﻮن ﻣﺠﯽء ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻣﺘﺼـﺮف ﻓﯽ اﻻـﻣﺮ( ﺣﻘﯿﻘـﮥ ﻧﻬـﺎﯾﺖ ﻣﻌﺮوف و ﻣﺸـﻬﻮر‪ ،‬و در ﻏﺎﯾﺖ وﺿﻮح و ﻇﻬﻮر اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﺷـﺮاح‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺳﻨﯿﻪ ﻫﻢ اﻧﮑﺎر آن ﺑﺠﻮاب اﺳﺘﺪﻻل اﻫﻞ ﺣّﻖ ﻧﺘﻮاﻧﺴﺘﻨﺪ ﮐﺮد‪.‬‬‫ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻃﯿﺒﯽ ]‪ [1‬در »ﮐﺎﺷﻒ ﺷﺮح ﻣﺸﮑﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎﻟﺖ اﻟﺸـﯿﻌﮥ‪) :‬ﻣﻮﻟﯽ( ﻫﻮ )اﻟﻤﺘﺼـﺮف ﻓﯽ اﻻﻣﻮر(‪ ،‬و ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻣﻌﻨﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ أن ﻋﻠﯿﺎ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﯾﺴـﺘﺤﻖ اﻟﺘﺼـﺮف ﻓﯽ ﮐﻞ ﻣﺎ ﯾﺴـﺘﺤﻖ‬‫اﻟﺮﺳﻮل ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ اﻟﺘﺼﺮف ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﻦ ذﻟﮏ اﻣﻮر اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯿﮑﻮن اﻣﺎﻣﻬﻢ‪ [1] .‬اﻟﻄﯿﺒﯽ‪ :‬اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺷﺮف‬‫اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(743‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪233 :‬‬‫اﻗﻮل‪ :‬ﻻ ﯾﺴـﺘﻘﯿﻢ أن ﯾﺤﻤﻞ اﻟﻮﻻﯾﮥ ﻋﻠﯽ اﻻﻣﺎﻣﮥ اﻟﺘﯽ ﻫﯽ اﻟﺘﺼﺮف ﻓﯽ أﻣﻮر اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ‪ ،‬ﻻن اﻟﻤﺘﺼﺮف اﻟﻤﺴﺘﻘﻞ ﻓﯽ ﺣﯿﺎﺗﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ ﻫﻮ ﻻ ﻏﯿﺮ‪ ،‬ﻓﯿﺠﺐ أن ﯾﺤﻤﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺤﺒﮥ و وﻻء اﻻﺳﻼم و ﻧﺤﻮﻫﻤﺎ[‪.‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻃﯿﺒﯽ اﺻﻼ اﻧﮑﺎر ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻣﺘﺼﺮف ﻓﯽ اﻻﻣﺮ( ﻧﮑﺮده‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از آن واﺿﺤﺴﺖ ﮐﻪ ﺗﺼﺮف در اﻣﻮر ﻣﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﯿﻦ اﻣﺎﻣﺖ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳﻠﻄﺎن ﻣﺤﻤﺪ ﻗﺎري ﻫﻢ‪ ،‬اﻓﺎده ﻃﯿﺒﯽ را ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در »ﻣﺮﻗﺎة ﺷﺮح ﻣﺸﮑﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯽ »ﺷﺮح اﻟﻤﺼﺎﺑﯿﺢ« ﻟﻠﻘﺎﺿﯽ‪ :‬ﻗﺎﻟﺖ اﻟﺸﯿﻌﮥ‪) :‬اﻟﻤﻮﻟﯽ( ﻫﻮ )اﻟﻤﺘﺼﺮف(‪ ،‬و ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻣﻌﻨﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ان ﻋﻠﯿﺎ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﯾﺴﺘﺤﻖ اﻟﺘﺼﺮف‬‫ﻓﯽ ﮐﻞ ﻣﺎ ﯾﺴﺘﺤﻖ اﻟﺮﺳﻮل ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ اﻟﺘﺼﺮف ﻓﯿﻪ و ﻣﻦ ذﻟﮏ أﻣﻮر اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯿﮑﻮن اﻣﺎﻣﻬﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻄﯿﺒﯽ‪ :‬ﻻ ﯾﺴـﺘﻘﯿﻢ أن ﯾﺤﻤﻞ اﻟﻮﻻﯾﮥ ﻋﻠﯽ اﻻﻣﺎﻣﮥ اﻟﺘﯽ ﻫﯽ اﻟﺘﺼـﺮف ﻓﯽ اﻣﻮر اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ‪ ،‬ﻻن اﻟﻤﺘﺼـﺮف اﻟﻤﺴﺘﻘﻞ ﻓﯽ ﺣﯿﺎﺗﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻫﻮ ﻻ ﻏﯿﺮ‪ ،‬ﻓﯿﺠﺐ أن ﯾﺤﻤﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺤﺒﮥ و وﻻء اﻻﺳﻼم و ﻧﺤﻮﻫﻤﺎ[ ]‪.[1‬‬‫و ﻓﺨﺮ رازي در »ﻣﻔﺎﺗﯿﺢ اﻟﻐﯿﺐ« در ﺗﻔﺴﯿﺮ آﯾﻪ ﺛُﱠﻢ ُرﱡدوا ِإﻟَﯽ اﻟﱠﻠِﻪ َﻣْﻮﻻُﻫُﻢ اﻟ َْﺤِﻖ‬‫]‪ [2‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﺒﺤﺚ اﻟﺜﺎﻟﺚ‪ :‬اﻧﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺳﻤﯽ ﻧﻔﺴﻪ ﻓﯽ ﻫﺬه اﻵﯾﮥ ﺑﺎﺳﻤﯿﻦ‪ :‬أﺣﺪﻫﻤﺎ‪:‬‬‫اﻟﻤﻮﻟﯽ‪ ،‬و ﻗـﺪ ﻋﺮﻓﺖ أن ﻟﻔﻆ اﻟﻤﻮﻟﯽ و ﻟﻔﻆ اﻟﻮﻟﯽ ﻣﺸـﺘﻘﺎن ﻣﻦ اﻟﻮﻟﯽ أي اﻟﻘﺮب‪ ،‬و ﻫﻮ ﺳـﺒﺤﺎﻧﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ اﻟﻘﺮﯾﺐ اﻟﺒﻌﯿﺪ اﻟﻈﺎﻫﺮ اﻟﺒﺎﻃﻦ‪ ،‬ﻓﻤﻦ‬‫ﻗﺮﺑﻪ ﻗﻮﻟﻪ‪ [1] :‬اﻟﻤﺮﻗﺎة ﻓﯽ ﺷﺮح اﻟﻤﺸﮑﺎة ج ‪.5/568‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 142‬از ‪206‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻮرة اﻻﻧﻌﺎم‪.62 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪234 :‬‬‫َو َﻧْﺤُﻦ َأﻗَْﺮُب ِإﻟَﯿِْﻪ ﻣِْﻦ َﺣﺒِْﻞ اﻟ َْﻮِرﯾِﺪ‬‫]‪ ،[1‬و ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﻣﺎ َﯾُﮑﻮُن ﻣِْﻦ َﻧْﺠﻮي َﺛﻼَﺛٍﮥ ِإﻟﱠﺎ ُﻫَﻮ راﺑ ُِﻌُﻬْﻢ‬‫]‪ ،[2‬و أﯾﻀﺎ ﻟا ﻤﻌﺘﻖ ﯾﺴﻤﯽ ﻣﻮﻟﯽ‪ ،‬و ذﻟﮏ ﮐﺎﻟﻤﺸﻌﺮ أﻧﻪ اﻋﺘﻘﻬﻢ ﻋﻦ اﻟﻌﺬاب‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟﻤﺮاد ﻣﻦ‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬ﺳﺒﻘﺖ رﺣﻤﺘﯽ ﻏﻀﺒﯽ«‪.‬‬‫و أﯾﻀﺎ أﺿﺎف ﻧﻔﺴﻪ اﻟﯽ اﻟﺒﻌﯿﺪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻣﻮﻻﻫﻢ«‪ ،‬و ﻣﺎ اﺿﺎﻓﻬﻢ اﻟﯽ ﻧﻔﺴﻪ‪ ،‬و ذﻟﮏ ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻟﺮﺣﻤﮥ‪.‬‬‫و أﯾﻀﺎ ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺤﻖ« و اﻟﻤﻌﻨﯽ اﻧﻬﻢ ﮐﺎﻧﻮا ﻓﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ ﺗﺤﺖ ﺗﺼﺮﻓﺎت اﻟﻤﻮاﻟﯽ اﻟﺒﺎﻃﻠﮥ‪ ،‬و ﻫﯽ اﻟﻨﻔﺲ‪ ،‬و اﻟﺸﻬﻮة‪ ،‬و اﻟﻐﻀﺐ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﻗﺎل‪:‬‬‫َأ َﻓَﺮَأﯾَْﺖ َﻣِﻦ اﱠﺗَﺨَﺬ ِإﻟَﻬُﻪ َﻫﻮاُه‬‫]‪ ،[3‬ﻓﻠﻤﺎ ﻣﺎت اﻻﻧﺴﺎن‪ ،‬ﺗﺨﻠﺺ ﻣﻦ ﺗﺼﺮﻓﺎت اﻟﻤﻮاﻟﯽ اﻟﺒﺎﻃﻠﮥ و اﻧﺘﻘﻞ اﻟﯽ ﺗﺼﺮف اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﺤﻖ« ]‪ -[4‬اﻟﺦ‪.‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻓﺨﺮ رازي )ﻣﻮﻟﯽ( را ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻣﺘﺼﺮف( ﻗﺮار داده‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻓﺨﺮ رازي در »ﻣﻔﺎﺗﯿﺢ اﻟﻐﯿﺐ« در ﺗﻔﺴﯿﺮ آﯾﻪ َو اْﻋَﺘِﺼُﻤﻮا ﺑ ِﺎﻟﱠﻠِﻪ ُﻫَﻮ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ [5‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ]‪ :[6‬ﺳﻠﻮا اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺼﻤﮥ ﻋﻦ ﮐﻞ اﻟﻤﺤﺮﻣﺎت‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﻘﻔﺎل ]‪:[7‬‬‫اﺟﻌﻠﻮا اﻟﱠﻠﻪ ﻋﺼﻤﮥ ﻟﮑﻢ ﻣﻤﺎ ﺗﺤﺬرون ﻫﻮ ﻣﻮﻻﮐﻢ و ﺳﯿﺪﮐﻢ‪ ،‬و اﻟﻤﺘﺼﺮف ﻓﯿﮑﻢ‪ [1] ،‬ﺳﻮرة ق‪.16 :‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻮرة اﻟﻤﺠﺎدﻟﮥ‪.7 :‬‬‫]‪ [3‬ﺳﻮرة اﻟﺠﺎﺛﯿﮥ‪.23 :‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ ﻟا ﮑﺒﯿﺮ ﻟﻠﻔﺨﺮ اﻟﺮازي ج ‪.13/17/18‬‬‫]‪ [5‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺞ‪.78 :‬‬‫]‪ [6‬اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻄﻠﺐ اﻟﺼﺤﺎﺑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ (68‬ﺑﻄﺎﺋﻒ‪.‬‬‫]‪ [7‬اﻟﻘﻔﺎل‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﺸﺎﺷﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(365‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪235 :‬‬‫ﻓﻨﻌﻢ اﻟﻤﻮﻟﯽ‪ ،‬ﻓﻨﻌﻢ اﻟﺴﯿﺪ و ﻧﻌﻢ اﻟﻨﺼﯿﺮ‪ ،‬ﻓﮑﺄﻧﻪ ﺳﺒﺤﺎﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺎ ﻣﻮﻻك‪ ،‬ﺑﻞ أﻧﺎ ﻧﺎﺻﺮك و ﺣﺴﺒﮏ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺴﺎﺑﻮري در »ﻏﺮاﺋﺐ اﻟﻘﺮآن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫»ﺛُﱠﻢ ُرﱡدوا ِإﻟَﯽ اﻟﱠﻠِﻪ«‬‫أي اﻟﯽ ﺣﮑﻤﻪ و ﺟﺰاﺋﻪ‪َ» ،‬ﻣْﻮﻻُﻫُﻢ اﻟ َْﺤﱢﻖ«‬‫ﺻﻔﺘﺎن‪ ،‬و اﻟﻀﻤﯿﺮ ﻓﯽ »ردو«‪ ،‬اﻣﺎ ﻟﻠﻤﻼﺋﮑﮥ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﮐﻤﺎ ﯾﻤﻮت ﺑﻨﻮ آدم‪ ،‬ﯾﻤﻮت اوﻟﺌﮏ اﻟﻤﻼﺋﮑﮥ‪ ،‬أو اﻟﯽ اﻟﺒﺸﺮ‪ ،‬أي أﻧﻬﻢ ﺑﻌﺪ ﻣﻮﺗﻬﻢ ﯾﺮدون‬‫اﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و اﻟﻤﻌﻨﯽ اﻧﻬﻢ ﮐﺎﻧﻮا ﻓﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ ﺗﺤﺖ ﺗﺼـﺮﻓﺎت اﻟﻤﻮاﻟﯽ اﻟﺒﺎﻃﻠﮥ و ﻫﯽ اﻟﻨﻔﺲ و اﻟﺸـﻬﻮة و اﻟﻐﻀﺐ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﻣﺎﺗﻮا‪ ،‬ﺗﺨﻠﺼﻮا اﻟﯽ‬‫ﺗﺼﺮف اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﺤﻖ ]‪ -[2‬اﻟﺦ‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ در ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﻮﻟﻪ‪َ» :‬و ُرﱡدوا ِإﻟَﯽ اﻟﱠﻠِﻪ َﻣْﻮﻻُﻫُﻢ اﻟ َْﺤﱢﻖ«‬‫]‪ [3‬أي و رﺟﻌﺖ اﻻﻣﻮر ﮐﻠﻬﺎ اﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﮑﻢ اﻟﻌﺪل ﻓﻔﺼﻠﻬﺎ‪ ،‬و أدﺧﻞ أﻫﻞ اﻟﺠﻨﮥ اﻟﺠﻨﮥ‪ ،‬و أﻫﻞ اﻟﻨﺎر اﻟﻨﺎر[ ]‪.[4‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ )ﻣﻮﻟﯽ( را ﺑﺤﮑﻢ ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﮐﺮده‪ ،‬و ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﮔﺮ در ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‪) ،‬ﻣﻮﻟﯽ( را ﺑﺤﮑﻢ ﺗﻔﺴـﯿﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 143‬از ‪206‬‬‫ﮐﻨﯿﻢ ﻧﯿﺰ اﻣﺎﻣﺖ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺑﺮ ﻣﺘﺘﺒﻊ ﺧﺒﯿﺮ‪ ،‬و ﻧﺎﻗﺪ ﺑﺼـﯿﺮ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻣﺘﻮﻟﯽ أﻣﺮ( ﻣﯽآﯾﺪ‪ ،‬و اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﻫﻢ ﻣﺜﻞ )أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺘﺼﺮف( و )ﻣﺘﺼﺮف‬‫ﻓﯽ اﻻﻣﺮ( ﻣﻔﯿﺪ اﻣﺎﻣﺖ اﺳﺖ ﺑﺪاﻫﮥ و ﺻﺮاﺣﮥ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ )ﻣﺘﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻣﺘﺼﺮف( ]‪ [1‬ﻣﻔﺎﺗﯿﺢ اﻟﻐﯿﺐ ج ‪.23/74‬‬‫]‪ [2‬ﻏﺮاﺋﺐ اﻟﻘﺮآن ج ‪.7/128‬‬‫]‪ [3‬ﺳﻮرة اﻻﻧﻌﺎم‪.62 :‬‬‫]‪ [4‬ﺗﻔﺴﯿﺮ اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ج ‪.2/138‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪236 :‬‬‫اﺳﺖ ﮐﻤﺎ ﻫﻮ ﻇﺎﻫﺮ ﺟـﺪا‪ ،‬و ﺻـﺮح ﺑﻪ ﺳـﻌﺪي اﻟﺠﻠﺒﯽ ]‪ ،[1‬و ﺷـﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺨﻔﺎﺟﯽ ﻓﯽ ﺣﺎﺷـﯿﺘﯿﻬﻤﺎ ﻋﻠﯽ »ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻟﺒﯿﻀﺎوي« ﮐﻤﺎ‬‫ﺳﯿﺠﯽء‪.‬‬‫و ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻣﺘﻮﻟﯽ أﻣﺮ( ﺛﺎﺑﺖ اﺳﺖ ﺑﺎﻓﺎدات ﺟﻤﻌﯽ از اﮐﺎﺑﺮ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ ﻟﻐﻮﯾﯿﻦ‪ ،‬و اﻣﺎﺛﻞ ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ‪ ،‬و ﻧﺤﺎرﯾﺮ ﻣﻔﺴـﺮﯾﻦ‬‫ﻣﺜﻞ‪ :‬اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﻤﺒﺮد‪ ،‬و اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻔﻀﻞ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺮاﻏﺐ اﻻﺻﻔﻬﺎﻧﯽ ]‪ ،[2‬و اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ‬‫ﺑﻦ اﺣﻤﺪ واﺣﺪي ]‪ [3‬و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺰاﻫﺪ‪ ،‬و ﺟﺎر اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ زﻣﺨﺸـﺮي و اﺑﻮ اﻟﺴـﻌﺎدات ﻣﺒﺎرك ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺟﺰري ]‪ ،[4‬و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ ﮐﻮاﺷﯽ‪ ،‬و ﻧﺎﺻﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﯿﻀﺎوي‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﻧﺴﻔﯽ ]‪،[5‬‬‫و اﺑﻮ ﺣﯿﺎن ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻧﺪﻟﺴﯽ ]‪ ،[6‬و ﻧﻈﺎم اﻟﺪﯾﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺴﯿﻦ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮري‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺳﯿﻮﻃﯽ‪[1] ،‬‬‫ﺳﻌﺪي ﺟﻠﺒﯽ‪ :‬ﺳﻌﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ اﻣﯿﺮﺧﺎن اﻟﺮوﻣﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻘﺎﺿﯽ ﺑﻘﺴﻄﻨﻄﻨﯿﮥ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(945‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺮاﻏﺐ اﻻﺻﻔﻬﺎﻧﯽ‪ :‬اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻔﻀﻞ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻻدﯾﺐ اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(502‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻮاﺣﺪي‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(468‬‬‫]‪ [4‬أﺑﻮ اﻟﺴﻌﺎدات اﻟﺠﺰري‪ :‬ﻣﺒﺎرك ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(606‬‬‫]‪ [5‬ﻧﺴﻔﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد اﻟﺤﻨﻔﯽ أﺑﻮ اﻟﺒﺮﮐﺎت اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(710‬‬‫]‪ [6‬أﺑﻮ ﺣﯿﺎن اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﯿﺎﻧﯽ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(745‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪237 :‬‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﻃﺎﻫﺮ ﮐﺠﺮاﺗﯽ ]‪ ،[1‬و أﺑﻮ اﻟﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻌﻤﺎدي‪ ،‬و ﺳﻌﺪي ﭼﻠﭙﯽ ﻣﻔﺘﯽ روم‪ ،‬و ﺷﯿﺦ ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‬‫ﺧﻔﺎﺟﯽ‪ ،‬و ﻏﯿﺮ اﯾﺸﺎن ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺒﺮد در ﮐﺘﺎب ﺧﻮد ﮐﻪ ﻣﺘﺮﺟﻢ اﺳﺖ ﺑﺎﻟﻌﺒﺎرة ﻋﻦ ﺻـﻔﺎت اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ اﻟﺴـﯿﺪ اﻟﻤﺮﺗﻀﯽ ]‪ [2‬ﻃﺎب ﺛﺮاه ﻓﯽ »اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ« ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ‬‫ﺗﺄوﯾﻞ ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬ﺑ َِﺄ ﱠن اﻟﱠﻠَﻪ َﻣْﻮﻟَﯽ اﻟﱠِﺬﯾَﻦ آَﻣﻨُﻮا‬‫]‪ [3‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﻟﻮﻟﯽ و اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻣﻌﻨﺎﻫﻤﺎ ﺳﻮاء‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟﺤﻘﯿﻖ ﺑﺨﻠﻘﻪ اﻟﻤﺘﻮﻟﯽ ﻻﻣﻮرﻫﻢ ]‪.[4‬‬‫و أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻔﻀﻞ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺮاﻏﺐ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ در ﮐﺘﺎب »ﻣﻔﺮدات«‪ ،‬ﮐﻪ ﻋﻼﻣﻪ ﺳﯿﻮﻃﯽ آن را از اﺣﺴﻦ ﮐﺘﺐ‬‫ﻏﺮﯾﺐ اﻟﻘﺮآن واﻧﻤﻮده‪ ،‬ﺣﯿﺚ ﻗﺎل ﻓﯽ »اﻻﺗﻘﺎن« ﻓﯽ ذﮐﺮ ﮐﺘﺐ ﻏﺮﯾﺐ اﻟﻘﺮآن و ﻣﻦ اﺣﺴﻨﻬﺎ »اﻟﻤﻔﺮدات« ﻟﻠﺮاﻏﺐ ]‪.[5‬‬‫و ﻣﺼﻄﻔﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺟﻠﺒﯽ ﺑﺬﮐﺮ آن در »ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »ﻣﻔﺮدات اﻟﻔﺎظ اﻟﻘﺮآن« ﻓﯽ اﻟﻠﻐﮥ ﻻﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻔﻀﻞ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺮاﻏﺐ اﻻﺻـﺒﻬﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ ،502‬و ﺳﻤﺎه‬‫اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ ﻓﯽ »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻨﺤﺎة«‪ :‬اﻟﻤﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن ﻓﯽ اواﺋﻞ اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺨﺎﻣﺴﮥ و ﻧﻘﻞ ﻋﻦ ﺧﻂ اﻟﺰرﮐﺸﯽ ]‪ [6‬ﻣﺎ ﻧﺼﻪ ذﮐﺮ اﻻﻣﺎم‬‫ﻓﺨﺮ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺮازي ﻓﯽ »ﺗﺄﺳﯿﺲ اﻟﺘﻘﺪﯾﺲ ﻓﯽ اﻻﺻﻮل«‪ [1] :‬اﻟﮑﺠﺮاﺗﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﻔﺘﻨﯽ اﻟﻬﻨﺪي اﻟﻤﻔﺴﺮ اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(986‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 144‬از ‪206‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺴﯿﺪ اﻟﻤﺮﺗﻀﯽ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(436‬‬‫]‪ [3‬ﺳﻮرة ﻣﺤﻤﺪ ص‪.11 :‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺸﺎﻓﯽ ﻓﯽ اﻻﻣﺎﻣﮥ‪.123 :‬‬‫]‪ [5‬اﻻﺗﻘﺎن ج ‪.2/2‬‬‫]‪ [6‬اﻟﺰرﮐﺸﯽ‪ :‬ﺑﺪر اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺑﻬﺎدر اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(794‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪238 :‬‬‫ان اﻟﺮاﻏﺐ ﻣﻦ اﺋﻤﮥ اﻟﺴـﻨﮥ‪ ،‬و ﻗﺮﻧﻪ ﺑﺎﻟﻐﺰاﻟﯽ ]‪ -[1‬اﻧﺘﻬﯽ‪ .‬أوﻟﻪ‪ :‬اﻟ َْﺤْﻤـ ُﺪ ﻟ ِﱠﻠِﻪ َرﱢب اﻟ ْﻌﺎﻟَِﻤﯿَﻦ اﻟـﺦ‪ ،‬ذﮐﺮ ﻓﯿﻪ‪ :‬ان أول ﻣﺎ ﯾﺤﺘﺎج ان ﯾﺸـﺘﻐﻞ ﺑﻪ ﻣﻦ‬‫ﻋﻠﻮم اﻟﻘﺮآن اﻟﻌﻠﻮم اﻟﻠﻔﻈﯿـﮥ و ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻮم اﻟﻠﻔﻈﯿـﮥ ﺗﺤﻘﯿﻖ اﻻﻟﻔـﺎظ اﻟﻤﻔﺮدة‪ ،‬ﻓﺘﺤﺼـﯿﻞ ﻣﻌـﺎﻧﯽ ﻣﻔﺮدات اﻟﻘﺮآن ﻓﯽ ﮐﻮﻧﻪ ﻣﻦ اواﺋﻞ اﻟﻤﻌﺎون‬‫ﻟﻤﻦ ﯾﺮﯾﺪ أن ﯾﺪرك ﻣﻌﺎﻧﯿﻪ ﮐﺘﺤﺼـﯿﻞ اﻟﻠﺒﻦ ﻓﯽ ﮐﻮﻧﻪ ﻣﻦ اول اﻟﻤﻌﺎون ﻓﯽ ﺑﻨﺎء ﻣﺎ ﯾﺮﯾﺪ ان ﯾﺒﻨﯿﻪ‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ذﻟﮏ ﻧﺎﻓﻌﺎ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﻘﺮآن ﻓﻘﻂ‪،‬‬‫ﺑﻞ ﻫﻮ ﻧﺎﻓﻊ ﻓﯽ ﮐﻞ ﻋﻠﻢ ﻣﻦ ﻋﻠﻮم اﻟﺸﺮع ]‪.[2‬‬‫ﻓﺄﻣﻼﻫﺎ ﻋﻠﯽ ﺣﺮوف اﻟﺘﻬﺠﯽ ﻣﻌﺘﺒﺮا ﻓﯿﻪ أواﺋﻞ اﻟﺤﺮوف اﻻﺻـﻠﯿﮥ‪ ،‬و اﻻﺷﺎرة اﻟﯽ اﻟﻤﻨﺎﺳﺒﺎت اﻟﺘﯽ ﺑﯿﻦ اﻻﻟﻔﺎظ اﻟﻤﺴﺘﻌﺎرات و اﻟﻤﺸﺘﻘﺎت ]‪[3‬‬‫ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪:‬‬‫]اﻟﻮﻻـء و اﻟﺘﻮاﻟﯽ ان ﯾﺤﺼـﻞ ﺷـﯿﺌﺎن ﻓﺼﺎﻋـﺪا ﺣﺼﻮﻻـ ﻟﯿﺲ ﺑﯿﻨﻬﻤـﺎ ﻣﺎ ﻟﯿﺲ ﻣﻨﻬﻤﺎ و ﯾﺴـﺘﻌﺎر ذﻟﮏ ﻟﻠﻘﺮب ﻣﻦ ﺣﯿﺚ اﻟﻤﮑﺎن‪ ،‬و ﻣﻦ ﺣﯿﺚ‬‫اﻟﻨﺴـﺒﮥ‪ ،‬و ﻣـﻦ ﺣﯿﺚ اﻟـﺪﯾﻦ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺣﯿﺚ اﻟﺼﺪاﻗـﮥ‪ ،‬و اﻟﻨﺼـﺮة‪ ،‬و اﻻﻋﺘﻘـﺎد‪ ،‬و اﻟﻮﻻﯾـﮥ اﻟﻨﺼـﺮة‪ ،‬و اﻟﻮﻻﯾـﮥ ﺗـﻮﻟﯽ اﻻـﻣﺮ و اﻟـﻮﻟﯽ و اﻟﻤـﻮﻟﯽ‬‫ﯾﺴـﺘﻌﻤﻼن ﻓﯽ ذﻟـﮏ ﮐﻞ واﺣـﺪ ﻣﻨﻬﻤﺎ‪ ،‬ﯾﻘﺎل ﻓﯽ ﻣﻌﻨﯽ اﻟﻔﺎﻋﻞ أي اﻟﻤﻮاﻟﯽ‪ ،‬و ﻓﯽ ﻣﻌﻨﯽ اﻟﻤﻔﻌﻮل أي اﻟﻤﻮاﻟﯽ‪ ،‬ﯾﻘﺎل ﻟﻠﻤﺆﻣﻦ‪ :‬ﻫﻮ وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺰ و ﺟﻞ و ﻟﻢ ﯾﺮد ﻣﻮﻻه ]‪.[4‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت‪ ،‬ﺻﺮاﺣﮥ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ )وﻟﯽ( و )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻣﺘﻮﻟﯽ اﻣﺮ( ﻣﺴﺘﻌﻤﻞ ﻣﯽﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬‫ﭘﺲ اﻧﮑـﺎر ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( ﮐﻪ ﺣﻀـﺮات در آن‪ ،‬دﻣـﺎغ ﺳﻮزي ﺑﻐـﺎﯾﺖ ﻗﺼﻮي رﺳﺎﻧﯿﺪﻧـﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﺳﻮد ﺧﻮاﻫـﺪ ﺑﺨﺸـﯿﺪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ‬‫اﯾﻨﮑﻪ ]‪ [1‬ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻠﻐﻮﯾﯿﻦ و اﻟﻨﺤﺎة‪.396 :‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﻔﺮدات ﻓﯽ ﻏﺮﯾﺐ اﻟﻘﺮآن‪.6 :‬‬‫]‪ [3‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪.2/1773‬‬‫]‪ [4‬ﻣﻔﺮدات ﻏﺮﯾﺐ اﻟﻘﺮآن ﮐﺘﺎب اﻟﻮاو‪.533 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪239 :‬‬‫ﺑﻤﺰﯾﺪ ﺗﻮﻟﯽ از ﺣﻖ‪ ،‬و ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺗﻮﻟﯽ ﺑﺎﻃﻞ‪ ،‬اﻧﮑﺎر ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻣﺘﻮﻟﯽ أﻣﺮ( ﻫﻢ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪.‬‬‫و أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ واﺣﺪي‪ ،‬در »ﺗﻔﺴﯿﺮ وﺳﯿﻂ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »ﺛُﱠﻢ ُرﱡدوا«‬‫ﯾﻌﻨﯽ اﻟﻌﺒﺎد ﯾﺮدون ﺑﺎﻟﻤﻮت‪ِ ،‬إﻟَﯽ اﻟﱠﻠِﻪ َﻣْﻮﻻُﻫُﻢ اﻟ َْﺤِﻖ‬‫]‪ [1‬اﻟﺬي ﯾﺘﻮﻟﯽ أﻣﻮرﻫﻢ ‪.‬‬
‫و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺰاﻫﺪ اﻟﺪرواﺟﮑﯽ در ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺧﻮد ﮐﻪ ﻣﺸﻬﻮر اﺳﺖ ﺑﻪ »ﺗﻔﺴﯿﺮ زاﻫﺪي« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﻮﻟﻪ‪َ :‬ﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ [2‬اﯾﻦ آﺗﺸـﯽ اﺳﺖ ﻗﺮﯾﻦ و ﯾـﺎر ﺷـﻤﺎ‪ ،‬و )اﻟﻤﻮﻟﯽ( ﻓﯽ اﻟﻠﻐـﮥ‪ :‬ﻣﻦ ﯾﺘﻮﻟﯽ ﻣﺼﺎﻟﺤـﮏ ﻓﻬﻮ ﻣﻮﻻـك‪ ،‬ﯾﻠﯽ اﻟﻘﯿﺎم ﺑﺄﻣﻮرك و ﯾﻨﺼـﺮك ﻋﻠﯽ‬‫أﻋﺪاﺋﮏ‪ ،‬و ﻟﻬﺬا ﺳﻤﯽ اﺑﻦ اﻟﻌﻢ‪ ،‬و اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ‪ ،‬ﺛﻢ ﺻﺎر اﺳﻤﺎ ﻟﻤﻦ ﻟﺰم اﻟﺸﯽء ﮐﻤﺎ ﯾﻘﺎل‪ :‬اخ اﻟﻔﻘﺮ‪ ،‬اخ اﻟﻤﺎل ‪.‬‬
‫و ﺟﺎر اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ زﻣﺨﺸﺮي در »ﮐﺸﺎف« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 145‬از ‪206‬‬‫]ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺳﯿﺪﻧﺎ و ﻧﺤﻦ ﻋﺒﯿﺪك او ﻧﺎﺻﺮﻧﺎ أو ﻣﺘﻮﻟﯽ أﻣﻮرﻧﺎ‪ ،‬ﻓﺎﻧﺼﺮﻧﺎ‪ ،‬ﻓﻤﻦ ﺣﻖ اﻟﻤﻮﻟﯽ ان ﯾﻨﺼﺮ ﻋﺒﯿﺪه‪ ،‬ﻓﺎن ذﻟﮏ ﻋﺎدﺗﮏ أو ﻓﺎن ذﻟﮏ ﻣﻦ‬‫أﻣﻮرﻧﺎ اﻟﺘﯽ ﻋﻠﯿﮏ ﺗﻮﻟﯿﻬﺎ[ ]‪.[3‬‬‫و ﻣﺒﺎرك ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﺠﺰري اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ در »ﻧﻬﺎﯾﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻗﺪ ﺗﮑﺮر ذﮐﺮ اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻫﻮ اﺳﻢ ﯾﻘﻊ ﻋﻠﯽ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺜﯿﺮة‪ :‬ﻓﻬﻮ اﻟﺮب‪ ،‬و اﻟﻤﺎﻟﮏ‪ ،‬و اﻟﺴﯿﺪ‪ ،‬و اﻟﻤﻨﻌﻢ‪ ،‬و اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻨﺎﺻﺮ‪ ،‬و‬‫اﻟﻤﺤﺐ‪ ،‬و اﻟﺘﺎﺑﻊ ]‪ [1‬ﺳﻮرة اﻻﻧﻌﺎم‪.62 :‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫]‪ [3‬اﻟﮑﺸﺎف ج ‪ 1/409‬ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ آﺧﺮ آﯾﮥ ﻣﻦ ﺳﻮرة اﻟﺒﻘﺮة‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪240 :‬‬‫و اﻟﺠﺎر‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻌﻢ‪ ،‬و اﻟﺤﻠﯿﻒ‪ ،‬و اﻟﻌﻘﯿﺪ‪ ،‬و اﻟﺼﻬﺮ‪ ،‬و اﻟﻌﺒﺪ‪ ،‬و اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﻨﻌﻢ ﻋﻠﯿﻪ‪.‬‬‫و اﮐﺜﺮﻫﺎ ﻗﺪ ﺟﺎءت ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻓﯿﻀﺎف ﮐﻞ واﺣﺪ اﻟﯽ ﻣﺎ ﯾﻘﺘﻀـﯿﻪ اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻮارد ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﮐﻞ ﻣﻦ وﻟﯽ أﻣﺮا‪ ،‬أو ﻗﺎم ﺑﻪ ﻓﻬﻮ ﻣﻮﻻه و وﻟﯿﻪ‪،‬‬‫و ﻗﺪ ﯾﺨﺘﻠﻒ ﻣﺼﺎدر ﻫﺬه اﻻﺳـﻤﺎء‪ ،‬ﻓﺎﻟﻮﻻﯾﮥ )ﺑﺎﻟﻔﺘﺢ( ﻓﯽ اﻟﻨﺴﺐ‪ ،‬و اﻟﻨﺼـﺮة‪ ،‬و اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻮﻻﯾﮥ )ﺑﺎﻟﮑﺴﺮ( ﻓﯽ اﻻﻣﺎرة‪ ،‬و اﻟﻮﻻء اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و‬
‫اﻟﻤﻮاﻻة ﻣﻦ واﻟﯽ اﻟﻘﻮم‪.‬‬‫و ﻣﻨ ﻪ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‬‫و ﯾﺤﻤﻞ ﻋﻠﯽ أﮐﺜﺮ اﻻﺳﻤﺎء اﻟﻤﺬﮐﻮرة‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ]‪ :[1‬ﯾﻌﻨﯽ ﺑﺬﻟﮏ وﻻء اﻻﺳﻼم ﮐﻘﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬ذﻟ َِﮏ ﺑ َِﺄ ﱠن اﻟﱠﻠَﻪ َﻣْﻮﻟَﯽ اﻟﱠِﺬﯾَﻦ آَﻣﻨُﻮا َو َأﱠن اﻟ ْﮑﺎﻓِِﺮﯾَﻦ ﻻ َﻣْﻮﻟﯽ ﻟَُﻬْﻢ‬‫]‪ ،[2‬و ﻗﻮل ﻋﻤﺮ ﻟﻌﻠﯽ‪» :‬اﺻﺒﺤﺖ ﻣﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ«‪ ،‬أي وﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ‪.‬‬‫و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳﺒﺐ ذﻟﮏ ان أﺳﺎﻣﮥ ]‪ [3‬ﻗﺎل ﻟﻌﻠﯽ‪ :‬ﻟﺴﺖ ﻣﻮﻻي‪ ،‬اﻧﻤﺎ ﻣﻮﻻي رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬ﻣﻦ‬‫ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪.‬‬‫و ﻣﻨ ﻪ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ‪» :‬أﯾﻤﺎ اﻣﺮأة ﻧﮑﺤﺖ ﺑﻐﯿﺮ اذن ﻣﻮﻻﻫﺎ‪ ،‬ﻓﻨﮑﺎﺣﻬﺎ ﺑﺎﻃﻞ«‪ ،‬و ﻓﯽ رواﯾﮥ‪ :‬وﻟﯿﻬﺎ أي ﻣﺘﻮﻟﯽ أﻣﺮﻫﺎ[‬‫]‪ -[4‬اﻟﺦ‪.‬‬‫از ﻗﻮل اﺑﻦ اﺛﯿﺮ‪] :‬و ﮐﻞ ﻣﻦ وﻟﯽ أﻣﺮا‪ ،‬أو ﻗﺎم ﺑﻪ ﻓﻬﻮ ﻣﻮﻻه ‪ ،‬ﺻﺮاﺣﮥ واﺿﺤﺴﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ وﻟﯽ أﻣﺮ و ﻗﺎﺋﻢ ﺑﺎﻻﻣﺮ ﻣﯽآﯾﺪ‪.‬‬‫و از ﻗﻮل او‪] :‬و ﻣﻨﻪ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ‪» :‬أﯾﻤﺎ اﻣﺮأة ﻧﮑﺤﺖ ﺑﻐﯿﺮ اذن ﻣﻮﻻﻫﺎ‪ [1] ،‬اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ادرﯾﺲ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻣﺎم اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﮥ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(204‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻮرة ﻣﺤﻤﺪ‪.11 :‬‬‫]‪ [3‬أﺳﺎﻣﮥ‪ :‬ﺑﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺣﺎرﺛﮥ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺼﺤﺎﺑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﺠﺮف ﺳﻨﮥ )‪.(54‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ﻓﯽ ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻻﺛﺮ ج ‪ 5/228‬ﻓﯽ ﺑﺎب اﻟﻮاو ﻣﻊ اﻟﻼم‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪241 :‬‬‫ﻓﻨﮑﺎﺣﻬﺎ ﺑﺎﻃﻞ« و ﻓﯽ رواﯾﮥ‪ :‬وﻟﯿﻬﺎ أي ﻣﺘﻮﻟﯽ أﻣﺮﻫﺎ[‬‫ﺑﮑﻤﺎل وﺿﻮح ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻮﻟﯽ در اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﻤﻌﻨﯽ ﻣﺘﻮﻟﯽ أﻣﺮ اﺳﺖ‪.‬‬‫و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﮑﻮاﺷﯽ‪ ،‬ﮐﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« در ذﮐﺮ وﻗﺎﺋﻊ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻟﺸـﯿﺦ اﻟﻤﻔﺴـﺮ اﻟﻌﻼﻣـﮥ اﻟﻤﻘﺮي اﻟﻤﺤﻘﻖ اﻟﺰاﻫـﺪ اﻟﻘـﺪوة ﻣﻮﻓﻖ اﻟـﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺣﺴـﯿﻦ ]‪ [1‬اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 146‬از ‪206‬‬‫اﻟﻤﻮﺻـﻠﯽ‪ ،‬اﻟﮑﻮاﺷـﯽ‪ ،‬وﻟـﺪ ﺑﮑﻮاﺷـﮥ ﻗﻠﻌـﮥ ﻣﻦ ﻧﻮاﺣﯽ اﻟﻤﻮﺻﻞ‪ ،‬و اﺷـﺘﻐﻞ ﺣﺘﯽ ﺑﺮع ﻓﯽ اﻟﻘﺮاءة و اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ و اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻨﻘﻄﻊ اﻟﻘﺮﯾﻦ‬‫ورﻋﺎ و زﻫﺪا و ﺻﻼﺣﺎ و ﻧﺒﻼ‪ ،‬و ﻟﻪ ﮐﺸﻒ و ﮐﺮاﻣﺎت ]‪.[2‬‬‫در »ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺗﻠﺨﯿﺺ« ﮐﻪ ﻧﺴـﺨﻪ ﻋﺘﯿﻘﻪ آن‪ ،‬ﮐﻪ در ﺳﻨﻪ ﺳﺒﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ در ﺣﯿﺎت ﻣﺼﻨﻒ‪ ،‬از اﺻﻞ ﻧﺴﺨﻪ او ﻣﻨﻘﻮل ﮔﺮدﯾﺪه‪ ،‬ﭘﯿﺶ‬‫ﻧﻈﺮ ﻗﺎﺻﺮ ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬و ﻻ ﯾﻮﻗﻒ ﻋﻠﯽ أﻧﺖ ﻣﻮﻻﻧﺎ‪ ،‬ﺳﯿﺪﻧﺎ و ﻣﺘﻮﻟﯽ أﻣﻮرﻧﺎ‪ ،‬ﻟﻮﺟﻮد اﻟﻔﺎء ﻓﯽ ﻗﻮﻟﻪ‪َ» :‬ﻓﺎﻧ ُْﺼْﺮﻧﺎ َﻋَﻠﯽ اﻟ َْﻘْﻮِم اﻟ ْﮑﺎﻓِِﺮﯾَﻦ«‬‫‪ ،‬ﻻﻧﮏ ﺳﯿﺪﻧﺎ و اﻟﺴﯿﺪ ﯾﻨﺼﺮ ﻋﺒﯿﺪه ‪.‬‬
‫و ﻧﺎﺻﺮ ﺑﯿﻀﺎوي در ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »َﻣْﺄواُﮐُﻢ اﻟﱠﻨﺎُر ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ«‬‫ﻫﯽ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﮐﻘﻮل ﻟﺒﯿﺪ‪:‬‬‫ﻓﻐﺪت ﮐﻼ ﻟا ﻔﺮﺟﯿﻦ ﺗﺤﺴﺐ أﻧﻪ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻤﺨﺎﻓﮥ ﺧﻠﻔﻬﺎ و أﻣﺎﻣﻬﺎ‬‫و ﺣﻘﯿﻘﺘﻪ ﻣﺤﺮاﮐﻢ أي ﻣﮑـﺎﻧﮑﻢ اﻟـﺬي ﯾﻘـﺎل ﻓﯿﻪ‪ :‬ﻫﻮ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﮐﻘﻮﻟـﮏ‪ :‬ﻫﻮ ﻣﺌﻨـﮥ اﻟﮑﺮم‪ ،‬أي ﻣﮑﺎن ﻗﻮل اﻟﻘﺎﺋﻞ‪ :‬اﻧﻪ ﻟﮑﺮﯾﻢ‪ ،‬أو ﻣﮑﺎﻧﮑﻢ‬‫ﻋﻤﺎ ﻗﺮﯾﺐ ﻣﻦ اﻟﻮﻟﯽ و ﻫﻮ اﻟﻘﺮب‪ ،‬أو ﻧﺎﺻـﺮﮐﻢ ﻋﻠﯽ ﻃﺮﯾﻘـﮥ ﻗﻮﻟﻬﻢ‪» :‬ﺗﺤﯿـﮥ ﺑﯿﻨﻬﻢ ﺿـﺮب وﺟﯿﻊ« أو ]‪ [1‬ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺣﺴـﯿﻦ ﻧﺴﺒﮥ ﻟا ﯽ اﻟﺠﺪ‬‫ﻻﻧﻪ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ راﻓﻊ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﺳﻮﯾﺪان اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪.4/192‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪242 :‬‬‫ﻣﺘﻮﻟﯿﮑﻢ ﺗﺘﻮﻻﮐﻢ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺗﻮﻟﯿﺘﻢ ﻣﻮﺟﺒﺎﺗﻬﺎ ﻓﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ و ﺑﺌﺲ اﻟﻤﺼﯿﺮ اﻟﻨﺎر[ ]‪.[1‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﻧﺴﻔﯽ در ﺗﻔﺴﯿﺮ »ﻣﺪارك اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »أﻧﺖ ﻣﻮﻻﻧﺎ‪ ،‬ﺳﯿﺪﻧﺎ و ﻧﺤﻦ ﻋﺒﯿﺪك‪ ،‬أو ﻧﺎﺻﺮﻧﺎ أو ﻣﺘﻮﻟﯽ أﻣﻮرﻧﺎ[ ]‪.[2‬‬‫و أﺑﻮ ﺣﯿﺎن ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ اﻟﻐﺮﻧﺎﻃﯽ ]‪ [3‬در ﺗﻔﺴﯿﺮ »ﺑﺤﺮ ﻣﺤﯿﻂ« ﮐﻤﺎ ﺳﻤﻌﺖ ﺳﺎﺑﻘﺎ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻫﻮ ﻣﻮﻻﻧـﺎ أي ﻧﺎﺻـﺮﻧﺎ و ﺣﺎﻓﻈﻨـﺎ‪ .‬ﻗـﺎﻟﻪ اﻟﺠﻤﻬﻮر‪ ،‬و ﻗـﺎل اﻟﮑﻠﺒﯽ‪ :‬أوﻟﯽ ﺑﻨﺎ ﻣﻦ أﻧﻔﺴـﻨﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﻮت و اﻟﺤﯿﺎة‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻣﺎﻟﮑﻨﺎ و ﺳـﯿﺪﻧﺎ‪ ،‬ﻓﻠﻬـﺬا‬‫ﯾﺘﺼﺮف ﮐﯿﻒ ﺷﺎء‪ ،‬ﻓﯿﺠﺐ اﻟﺮﺿﯽ ﺑﻤﺎ ﯾﺼﺪر ﻣﻦ ﺟﻬﺘﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ذﻟ َِﮏ ﺑ َِﺄ ﱠن اﻟﱠﻠَﻪ َﻣْﻮﻟَﯽ اﻟﱠِﺬﯾَﻦ آَﻣﻨُﻮا َو َأﱠن اﻟ ْﮑﺎﻓِِﺮﯾَﻦ ﻻ َﻣْﻮﻟﯽ ﻟَُﻬْﻢ‬‫]‪ [4‬ﻓﻬﻮ ﻣﻮﻻﻧﺎ اﻟﺬي ﯾﺘﻮﻻﻧﺎ و ﯾﺘﻮﻻﻫﻢ ]‪.[5‬‬‫و ﻧﯿﺰ أﺑﻮ ﺣﯿـﺎن در »ﺑﺤﺮ ﻣﺤﯿـﻂ« در ﺗﻔﺴـﯿﺮ آﯾﻪ ﮐﺮﯾﻤﻪ ُﻫﻨﺎﻟـِ َﮏ َﺗﺒْﻠُﻮا ُﮐﱡﻞ َﻧﻔٍْﺲ ﻣﺎ َأْﺳـ َﻠَﻔْﺖ َو ُرﱡدوا ِإﻟَﯽ اﻟﱠﻠِﻪ َﻣْﻮﻻُﻫُﻢ اﻟ َْﺤﱢﻖ َو َﺿﱠﻞ َﻋﻨُْﻬْﻢ ﻣﺎ‬‫ﮐﺎﻧُﻮا َﯾْﻔَﺘُﺮوَن‬‫]‪ [6‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻣﻌﻨﯽ »ِإﻟَﯽ اﻟﱠﻠِﻪ«‬‫‪ ،‬اﻟﯽ ﻋﻘﺎﺑﻪ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻟﯽ ﻣﻮﺿﻊ ﺟﺰاﺋﻪ‪َ» ،‬ﻣْﻮﻻُﻫُﻢ اﻟ َْﺤﱢﻖ«‬‫ﻻ ﻣﺎ زﻋﻤﻮا ﻣﻦ اﺻﻨﺎﻣﻬﻢ‪ ،‬إذ ﻫﻮ اﻟﻤﺘﻮﻟﯽ ﺣﺴﺎﺑﻬﻢ‪ ،‬ﻓﻬﻮ ﻣﻮﻻﻫﻢ ﻓﯽ اﻟﻤﻠﮏ و اﻻﺣﺎﻃﮥ ﻻ ﻓﯽ اﻟﻨﺼﺮ و اﻟﺮﺣﻤﮥ[ ]‪ -[7‬اﻟﺦ‪.‬‬‫و ﻧﻈﺎم اﻟﺪﯾﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺴﯿﻦ اﻟﻘﻤﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي در ﺗﻔﺴﯿﺮ ]‪ [1‬اﻧﻮار اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ‪.716 :‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺪارك اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ ج ‪.1/144‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ ﺣﯿﺎن اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(754‬‬‫]‪ [4‬ﺳﻮرة ﻣﺤﻤﺪ‪.11 :‬‬‫]‪ [5‬اﻟﺒﺤﺮ اﻟﻤﺤﯿﻂ ج ‪.5/52‬‬‫]‪ [6‬ﺳﻮرة ﯾﻮﻧﺲ‪.30 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 147‬از ‪206‬‬‫]‪ [7‬اﻟﺒﺤﺮ اﻟﻤﺤﯿﻂ ج ‪.5/153‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪243 :‬‬‫»ﻏﺮاﺋﺐ اﻟﻘﺮآن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »َو اْﻋُﻒ َﻋﱠﻨﺎ َو اْﻏِﻔْﺮ ﻟَﻨﺎ َو اْرَﺣْﻤﻨﺎ«‬‫‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ﺣﺬف اﻟﻨﺪاء و ﻫﻮ ﻗﻮل رﺑﻨﺎ ﻫﻬﻨﺎ‪ ،‬ﻻن اﻟﻨﺪاء ﯾﺸﻌﺮ ﺑﺎﻟﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻓﺘﺮك اﻟﻨﺪاء ﯾﺆذن ﺑﺄن اﻟﻌﺒﺪ إذا واﻇﺐ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻀﺮع و اﻟﺪﻋﺎء ﻧﺎل ﻣﻘﺎم‬‫اﻟﻘﺮﺑﮥ و اﻟﺰﻟﻔﯽ ﻣﻦ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و اﻟﻔﺮق ﺑﯿﻦ اﻟﻌﻔﻮ و اﻟﻤﻐﻔﺮة و اﻟﺮﺣﻤﮥ‪ :‬ان اﻟﻌﻔﻮ اﺳﻘﺎط اﻟﻌﺬاب‪ ،‬و اﻟﻤﻐﻔﺮة أن ﯾﺴﺘﺮ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ ﺟﺮﻣﻪ‪ ،‬ﺻﻮﻧﺎ‬‫ﻟﻪ ﻋﻦ ﻋﺬاب اﻟﺘﺨﺠﯿﻞ و اﻟﻔﻀـﯿﺤﮥ‪ ،‬ﻓﺎن اﻟﺨﻼص ﻣﻦ ﻋﺬاب اﻟﻨﺎر اﻧﻤﺎ ﯾﻄﯿﺐ إذا ﺣﺼﻞ ﻋﻘﯿﺒﻪ اﻟﺨﻼص ﻣﻦ ﻋﺬاب اﻟﻔﻀﯿﺤﮥ‪ ،‬ﻓﺎﻻول‪ :‬ﻫﻮ‬‫اﻟﻌﺬاب اﻟﺠﺴـﻤﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﻟﺜﺎﻧﯽ‪ :‬ﻫﻮ اﻟﻌﺬاب اﻟﺮوﺣﺎﻧﯽ و ﺑﻌﺪ اﻟﺘﺨﻠﺺ ﻣﻨﻬﻤﺎ‪ ،‬اﻗﺒﻞ ﻋﻠﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﺜﻮاب و ﻫﻮ أﯾﻀﺎ ﻗﺴـﻤﺎن‪ :‬ﺟﺴـﻤﺎﻧﯽ ﻫﻮ ﻧﻌﯿﻢ‬‫اﻟﺠﻨﮥ و ﻃﯿﺒﺎﺗﻬﺎ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻗﻮﻟﻪ‪َ» :‬و اْرَﺣْﻤﻨﺎ«‬‫و روﺣﺎﻧﯽ‪ :‬و ﻫﻮ اﻗﺒﺎل اﻟﻌﺒﺪ ﺑﺎﻟﮑﻠﯿﮥ ﻋﻠﯽ ﻣﻮﻻه و ﻫﻮ ﻗﻮﻟﻪ‪َ» :‬أﻧ َْﺖ َﻣْﻮﻻﻧﺎ«‬‫ﻓﻔﯿﻪ اﻻـﻋﺘﺮاف ﺑﺄﻧﻪ ﺳـﺒﺤﺎﻧﻪ ﻫﻮ اﻟﻤﺘﻮﻟﯽ ﻟﮑﻞ ﻧﻌﻤـﮥ ﯾﻨﺎﻟﻮﻧﻬﺎ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟﻤﻌﻄﯽ ﻟﮑﻞ ﻣﮑﺮﻣـﮥ ﯾﻔﻮزون ﺑﻬﺎ‪ ،‬و أﻧﻬﻢ ﺑﻤﻨﺰﻟـﮥ اﻟﻄﻔﻞ اﻟـﺬي ﻻ ﺗﺘﻢ‬‫ﻣﺼﻠﺤﺘﻪ اﻻ ﺑﺘﺪﺑﯿﺮ ﻗﯿﻤﻪ‪ ،‬و اﻟﻌﺒﺪ اﻟﺬي ﻻ ﯾﻨﺘﻈﻢ ﺷﻤﻞ ﻣﻬﻤﺎﺗﻪ اﻻ ﺑﺎﺻﻼح ﻣﻮﻻه و ﺑﻬﺬا اﻻﻋﺘﺮاف ﯾﺤﻖ اﻟﻮﺻﻮل اﻟﯽ اﻟﺤﻖ ﻣﻦ ﻋﺮف ﻧﻔﺴﻪ‪،‬‬‫أي ﺑﺎﻻﻣﮑﺎن و اﻟﻨﻘﺼﺎن ﻋﺮف رﺑﻪ‪ ،‬أي ﺑﺎﻟﻮﺟﻮب و اﻟﺘﻤﺎم ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮري در »ﻏﺮاﺋﺐ اﻟﻘﺮآن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »َﻓﺎْﻋَﻠُﻤﻮا َأﱠن اﻟﱠﻠَﻪ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ«‬‫ﻧﺎﺻﺮﮐﻢ و ﻣﺘﻮﻟﯽ أﻣﻮرﮐﻢ‪ ،‬ﯾﺤﻔﻈﮑﻢ‪ ،‬و ﯾﺪﻓﻊ ﺷﺮ اﻟﮑﻔﺎر ﻋﻨﮑﻢ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﻧِْﻌَﻢ اﻟ َْﻤْﻮﻟﯽ َو ﻧِْﻌَﻢ اﻟﱠﻨِﺼﯿُﺮ‬‫‪ ،‬ﻓﺜﻘﻮا ﺑﻮﻻﯾﺘﻪ و ﻧﺼﺮﺗﻪ ]‪.[2‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻏﺮاﺋﺐ اﻟﻘﺮآن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »ﻫﯽ ﻣﻮﻻﻧﺎ« ﻻ ﯾﺘﻮﻟﯽ أﻣﻮرﻧﺎ اﻻ ﻫﻮ‪ ،‬ﯾﻔﻌﻞ ﺑﻨﺎ ﻣﺎ ﯾﺮﯾﺪ ﻣﻦ اﺳﺒﺎب اﻟﺘﻬﺎﻧﯽ ]‪ [1‬ﻏﺮاﺋﺐ اﻟﻘﺮآن ﺑﻬﺎﻣﺶ ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﻄﺒﺮي ج ‪.3/125‬‬‫]‪ [2‬ﻧﻔﺲ اﻟﻤﺼﺪر ج ‪ 9/162‬ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ آﯾﻪ )‪ (40‬ﻣﻦ ﺳﻮرة اﻻﻧﻔﺎل‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪244 :‬‬‫و اﻟﺘﻌﺎزي‪ ،‬ﻻ اﻋﺘﺮاض ﻻﺣﺪ ﻋﻠﯿﻪ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻏﺮاﺋﺐ اﻟﻘﺮآن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »َو اﻟﱠﻠُﻪ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ«‬‫ﻣﺘﻮﻟﯽ أﻣﻮرﮐﻢ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﮑﻢ‪ ،‬و ﻧﺼﯿﺤﺘﻪ أﻧﻔﻊ ﻟﮑﻢ ﻣﻦ ﻧﺼﺎﺋﺤﮑﻢ ﻻﻧﻔﺴﮑﻢ ]‪.[2‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻏﺮاﺋﺐ اﻟﻘﺮآن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »َو اْﻋَﺘِﺼُﻤﻮا ﺑ َِﺤﺒِْﻞ اﻟﱠﻠِﻪ«‬‫ﺣﺘﯽ ﺗﺼﻠﻮا إﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻫﻮ ﻣﺘﻮﻟﯽ اﻓﻨﺎﺋﮑﻢ ﻋﻨﮑﻢ‪ ،‬ﻓﻨﻌﻢ اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻓﯽ اﻓﻨﺎء وﺟﻮدﮐﻢ‪ ،‬و ﻧﻌﻢ اﻟﻨﺼﯿﺮ ﻓﯽ اﺑﻘﺎﺋﮑﻢ ﺑﺮﺑﮑﻢ ]‪[3‬‬‫ﻣﻌﺎﻧﯽ ﮐﻠﻤﻪ »ﻣﻮﻟﯽ« در ﮐﺘﺐ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ‪ ،‬در ﺗﮑﻤﻠﻪ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺟﻼل ﻣﺤﻠﯽ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺠﻤﻮع آن ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ ﺑﻪ »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺟﻼﻟﯿﻦ«‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »َأﻧ َْﺖ َﻣْﻮﻻﻧﺎ«‬‫ﺳﯿﺪﻧﺎ و ﻣﺘﻮﻟﯽ اﻣﻮرﻧﺎ[ ]‪.[4‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 148‬از ‪206‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ در اﯾﻦ ﺗﮑﻤﻠﻪ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ‪َ» ] :‬ﻓﺎْﻋَﻠُﻤﻮا َأ ﱠن اﻟﱠﻠَﻪ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ«‬‫ﻧﺎﺻﺮﮐﻢ و ﻣﺘﻮﻟﯽ أﻣﻮرﮐﻢ ]‪.[5‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ در آن‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ‪» ] :‬ﻟَْﻦ ﯾُِﺼﯿَﺒﻨﺎ ِإﻟﱠﺎ ﻣﺎ َﮐَﺘَﺐ اﻟﱠﻠُﻪ ﻟَﻨﺎ«‬‫اﺻﺎﺑﺘﻪ‪ ،‬ﻫﻮ ﻣﻮﻻﻧﺎ‪ ،‬ﻧﺎﺻﺮﻧﺎ و ﻣﺘﻮﻟﯽ اﻣﻮرﻧﺎ[ ]‪.[6‬‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﻃﺎﻫﺮ ﮔﺠﺮاﺗﯽ در »ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺒﺤﺎر« ﻧﻘﻼ ﻋﻦ »اﻟﻨﻬﺎﯾﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﺳﻢ اﻟﻤﻮﻟﯽ ﯾﻘﻊ ﻋﻠﯽ اﻟﺮب‪ ،‬و اﻟﻤﺎﻟﮏ‪ ،‬و اﻟﺴـﯿﺪ‪ ،‬و اﻟﻤﻨﻌﻢ‪ ،‬و اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻨﺎﺻـﺮ‪ ،‬و اﻟﻤﺤﺐ‪ ،‬و اﻟﺘﺎﺑﻊ‪ ،‬و اﻟﺠﺎر‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻌﻢ‪ ،‬و ﻟا ﺤﻠﯿﻒ‪،‬‬‫و اﻟﻌﻘﯿﺪ‪ ،‬و اﻟﺼﻬﺮ ]‪ [1‬ﻧﻔﺲ اﻟﻤﺼﺪر ج ‪ 10/101‬ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ آﯾﮥ )‪ (51‬ﻣﻦ ﺳﻮرة اﻟﺘﻮﺑﮥ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻧﻔﺲ اﻟﻤﺼﺪر ج ‪ 28/101‬ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ آﯾﻪ )‪ (2‬ﻣﻦ ﺳﻮرة اﻟﺘﺤﺮﯾﻢ‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻏﺮاﺋﺐ اﻟﻘﺮآن ج ‪ 17/145‬ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ آﯾﻪ آﺧﺮ ﺳﻮرة اﻟﺤﺞ‪.‬‬‫]‪ [4‬ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﺠﻼﻟﯿﻦ‪.66 :‬‬‫]‪ [5‬ﻧﻔﺲ اﻟﻤﺼﺪر‪.240 :‬‬‫]‪ [6‬اﻟﻤﺼﺪر ﻧﻔﺴﻪ‪.254 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪245 :‬‬‫و اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﻨﻌﻢ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و أﮐﺜﺮﻫﺎ ﺟﺎءت ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﮐﻞ ﻣﻦ وﻟﯽ أﻣﺮا و ﻗﺎم ﺑﻪ ﻓﻬﻮ ﻣﻮﻻه و وﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻗـﺪ ﯾﺨﺘﻠﻒ ﻣﺼﺎدرﻫﺎ‪ ،‬ﻓﺎﻟﻮﻻﯾﮥ‬‫)ﺑﺎﻟﻔﺘﺢ( ﻓﯽ اﻟﻨﺴﺐ‪ ،‬و اﻟﻨﺼﺮة و اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و )ﺑﺎﻟﮑﺴﺮ( ﻓﯽ اﻻﻣﺎرة‪ ،‬و اﻟﻮﻻء ﻓﯽ اﻟﻤﻌﺘﻖ و اﻟﻤﻮاﻻة ﻣﻦ واﻟﯽ اﻟﻘﻮم‪ ،‬و ﻣﻨﻪ‪:‬‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‬‫ﯾﺤﻤﻞ ﻋﻠﯽ أﮐﺜﺮ اﻻﺳﻤﺎء اﻟﻤﺬﮐﻮرة‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ :‬أراد وﻻء اﻻﺳﻼم ﮐﻘﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬ذﻟ َِﮏ ﺑ َِﺄ ﱠن اﻟﱠﻠَﻪ َﻣْﻮﻟَﯽ اﻟﱠِﺬﯾَﻦ آَﻣﻨُﻮا‬‫]‪.[1‬‬‫و ﻗﻮل ﻋﻤﺮ ﻟﻌﻠﯽ‪ :‬أﺻﺒﺤﺖ ﻣﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ‪.‬‬‫و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳﺒﺒﻪ ان أﺳﺎﻣﮥ ﻗﺎل ﻟﻌﻠﯽ‪ :‬ﻟﺴﺖ ﻣﻮﻻي اﻧﻤﺎ ﻣﻮﻻي رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ‪.‬‬
‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺒﺤﺎر« ﮔﻔﺖ‪) :‬ﻧﻪ( ]‪ :[2‬و ﻣﻨﻪ‬‫»أﯾﻤﺎ اﻣﺮأة ﻧﮑﺤﺖ ﺑﻐﯿﺮ اذن ﻣﻮﻻﻫﺎ«‪ ،‬و روي وﻟﯿﻬﺎ‪ ،‬أي ﻣﺘﻮﻟﯽ أﻣﺮﻫﺎ[‪.‬‬‫و أﺑﻮ اﻟﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻌﻤﺎدي اﻟﺮوﻣﯽ‪ ،‬در ﺗﻔﺴﯿﺮ »ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ«‬‫ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ ﺗﻔﺎﺳﯿﺮ ﻋﺪﯾﺪه )ﻣﻮﻟﯽ( ﮐﻤﺎ ﺳﻤﻌﺖ ﺳﺎﺑﻘﺎ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أو ﻣﺘﻮﻟﯿﮑﻢ ﺗﺘﻮﻻﮐﻢ ﮐﻤﺎ ﺗﻮﻟﯿﺘﻢ ﻣﻮﺟﺒﺎﺗﻬﺎ[ ]‪.[3‬‬‫و ﺳﻌﺪي ﭼﻠﭙﯽ ﻣﻔﺘﯽ روم‪ ،‬در ﺣﺎﺷﯿﻪ »ﺑﯿﻀﺎوي« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗـﻮﻟﻪ‪ :‬و ﻣﮑـﺎﻧﮑﻢ ﻋﻤـﺎ ﻗﺮﯾﺐ ﻣﻦ اﻟـﻮﻟﯽ‪ ،‬و اﻃﻼـق اﻟﻤـﻮﻟﯽ ﻣﻦ اﻟﻮﻟﯽ ﻋﻠﯽ ﻣـﺎ ذﮐﺮ ﻣﻦ اﻟﻤﻌﻨﯽ ﯾﮑﻮن ﻣﺠـﺎزا‪ ،‬و اﻻـ ﻓﻮﺿﻊ اﺳﻢ ﻟا ﻤﮑـﺎن‬‫ﻟﻠﻤﮑﺎن اﻟـﺬي ﯾﺘﺼﻒ ﺻﺎﺣﺒﻪ ﺑﺎﻟﻤﺄﺧﺬ ﺣﺎل ﮐﻮﻧﻪ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﻟﻮ ﻓﺴـﺮ ﺑﻤﮑﺎن ﻗﺮﺑﻬﻢ ﻣﻦ اﻟﱠﻠﻪ و رﺿﻮاﻧﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻬﮑﻢ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﺑﻌﯿﺪا‪ ،‬أو ﻣﺘﻮﻟﯿﮑﻢ‬‫أي اﻟﻤﺘﺼﺮف ﻓﯿﻪ ‪ [1] .‬ﺳﻮرة ﻣﺤﻤﺪ‪.11 :‬‬‫]‪ [2‬ﻧﻪ‪ :‬رﻣﺰ ﻧﻬﺎﯾﮥ اﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ‪.‬‬‫]‪ [3‬ﺗﻔﺴﯿﺮ أﺑﯽ اﻟﺴﻌﻮد ج ‪ 8/208‬ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ آﯾﮥ )‪ (15‬ﻣﻦ ﺳﻮرة اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪246 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 149‬از ‪206‬‬‫و ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ اﺣﻤﺪ ﺧﻔﺎﺟﯽ‪ ،‬در ﺣﺎﺷﯿﻪ »ﺑﯿﻀﺎوي«‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬أو ﻧﺎﺻـﺮﮐﻢ‪ -‬اﻟﺦ‪ -‬ﻓﺎﻟﻤﻌﻨﯽ ﻻ ﻧﺎﺻﺮ ﻟﮑﻢ اﻻ اﻟﻨﺎر‪ ،‬ﮐﻤﺎ ان ﻣﻌﻨﯽ اﻟﺒﯿﺖ ﻻ ﺗﺤﯿﮥ ﻟﻬﻢ اﻻ اﻟﻀﺮب ﻋﻠﯽ اﻟﻬﺘﮑﻢ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﻓﺼﻠﻨﺎه ﻓﯽ ﺳﻮرة‬‫اﻟﺒﻘﺮة‪ ،‬و اﻟﻤﺮاد ﻧﻔﯽ اﻟﻨﺎﺻـﺮ‪ ،‬و ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﻣﺘﻮﻟﯿﮑﻢ أي اﻟﻤﺘﺼـﺮﻓﮥ ﻓﯿﮑﻢ ﮐﺘﺼـﺮﻓﮑﻢ ﻓﯿﻤﺎ أوﺟﺒﻬﺎ و اﻗﺘﻀﺎﻫﺎ ﻣﻦ أﻣﻮر اﻟﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬ﻓﺎﻟﺘﺼـﺮف اﺳﺘﻌﺎرة‬‫ﻟﻼﺣﺮاق و اﻟﺘﻌﺬﯾﺐ ﻻ ﻣﺸﺎﮐﻠﮥ ﻟﺒﻌﺪﻫﺎ ﻫﻨﺎ[‪.‬‬‫و ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻣﺘﻮﻟﯽ أﻣﺮ( ﺑﺤﺪي ﻇﺎﻫﺮ و واﺿﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻓﺨﺮ رازي ﺑﺎ آن ﻫﻤﻪ ﮐﺪ و ﮐﺎوش در اﻧﮑﺎر ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ‬‫)أوﻟﯽ( ﻣﺠﺎل اﻧﮑﺎر آن ﻧﯿﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ در ﺗﻔﺴﯿﺮ آﯾﻪ َأﻧ َْﺖ َﻣْﻮﻻﻧﺎ َﻓﺎﻧ ُْﺼْﺮﻧﺎ َﻋَﻠﯽ اﻟ َْﻘْﻮِم اﻟ ْﮑﺎﻓِِﺮﯾَﻦ‬‫]‪ ،[1‬ﻟﻔﻆ )ﻣﻮﻟﯽ( را ﺑﻤﺘﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻧﻌﻤﮥ و ﻣﺜﻞ آن ﺗﻔﺴﯿﺮ ﮐﺮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در ﺗﻔﺴﯿﺮ »ﻣﻔﺎﺗﯿﺢ اﻟﻐﯿﺐ« ﺑﺘﻔﺴﯿﺮ اﯾﻦ آﯾﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯽ ﻗﻮﻟﻪ‪َ» :‬أﻧ َْﺖ َﻣْﻮﻻﻧﺎ«‬‫ﻓﺎﺋـﺪة أﺧﺮي‪ ،‬و ذﻟﮏ ان ﻫﺬه اﻟﮑﻠﻤﮥ ﺗﺪل ﻋﻠﯽ ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻟﺨﻀﻮع و اﻟﺘﺬﻟﻞ و اﻻﻋﺘﺮاف ﺑﺄﻧﻪ ﺳـﺒﺤﺎﻧﻪ ﻫﻮ اﻟﻤﺘﻮﻟﯽ ﻟﮑﻞ ﻧﻌﻤﮥ ﯾﺼـﻠﻮن إﻟﯿﻬﺎ‪ ،‬و‬‫ﻫﻮ اﻟﻤﻌﻄﯽ ﻟﮑﻞ ﻣﮑﺮﻣـﮥ ﯾﻔﻮزون ﺑﻬﺎ‪ ،‬ﻓﻼ ﺟﺮم أﻇﻬﺮوا ﻋﻨـﺪ اﻟـﺪﻋﺎء اﻧﻬﻢ ﻓﯽ ﮐﻮﻧﻬﻢ ﻣﺘﮑﻠﯿﻦ ﻋﻠﯽ ﻓﻀـﻠﻪ و اﺣﺴﺎﻧﻪ ﺑﻤﻨﺰﻟﮥ اﻟﻄﻔﻞ اﻟﺬي ﻻ‬‫ﺗﺘﻢ ﻣﺼﻠﺤﺘﻪ اﻻ ﺑﺘﺪﺑﯿﺮ ﻗﯿﻤﻪ و اﻟﻌﺒﺪ اﻟﺬي ﻻ ﯾﻨﺘﻈﻢ ﺷﻤﻞ ﻣﻬﻤﺎﺗﻪ اﻻ ﺑﺎﺻﻼح ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻬﻮ ﺳﺒﺤﺎﻧﻪ ﻗﯿﻮم اﻟﺴﻤﻮات و اﻻرض و اﻟﻘﺎﺋﻢ ﺑﺎﺻﻼح‬‫ﻣﻬﻤﺎت اﻟﮑﻞ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟﻤﺘﻮﻟﯽ ﻓﯽ اﻟﺤﻘﯿﻘﮥ ﻟﻠﮑﻞ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻗﺎل ﻧِْﻌَﻢ اﻟ َْﻤْﻮﻟﯽ َو ﻧِْﻌَﻢ اﻟﱠﻨِﺼﯿُﺮ‬‫[‪ -‬اﻟﺦ ]‪.[2‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت رازي‪ ،‬ﺑﻨﻬﺎﯾﺖ وﺿﻮح ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ )ﻣﻮﻟﯽ( در آﯾﻪ ﮐﺮﯾﻤﻪ »َأﻧ َْﺖ َﻣْﻮﻻﻧﺎ«‬‫ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻣﺘﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻧﻌﻤﮥ و ﻗﺎﺋﻢ ﺑﺎﺻﻼح ﻣﻬﻤﺎت اﻟﮑﻞ( اﺳﺖ‪ [1] .‬ﺳﻮرة اﻟﺒﻘﺮة‪.286 :‬‬‫]‪ [2‬ﻣﻔﺎﺗﯿﺢ اﻟﻐﯿﺐ ج ‪.7/150‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪247 :‬‬‫ﺑﺲ ﻋﺠﺐ ﮐﻪ رازي ﺑﻤﺰﯾـﺪ ﺣﺐ ﺑﺎﻃـﻞ‪ ،‬اﯾﻦ اﻓﺎده ﺧﻮد و اﻣﺜﺎل آن ﻫﻢ ﺑﻤﻘﺎﺑﻠﻪ اﻫﻞ ﺣّﻖ ﻧﺴـﯿﺎ ﻣﻨﺴـﯿﺎ ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬اﺻـﻼ اﻋﺘﻨﺎﺋﯽ ﺑﺂن ﻧﮑﺮده و‬‫ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪ ﮐﻪ از ﺗﻄﻮﯾﻞ ﻻ ﻃﺎﺋﻞ‪ ،‬و اﺳﻬﺎب ﻻ ﺣﺎﺻﻞ در اﻧﮑﺎر ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ(‪ ،‬ﭼﻪ ﺳﻮد‪ ،‬ﮐﻪ اﯾﻦ اﻓﺎده ﺧﻮدش ﻣﺜﺒﺖ ﻣﺠﯽء‬‫)ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻣﺘﻮﻟﯽ( ﻣﺜـﻞ اﻓﺎده ﺳﺎﺑﻘﻪ‪ ،‬ﻣﺜﺒﺖ اراده )ﻣﺘﺼـﺮف ﻓﯽ اﻻﻣﺮ( از )ﻣﻮﻟﯽ(‪ ،‬و ﺑﻌﺾ ذﮐﺮ اﻓﺎدات آﺗﯿﻪ او ﻣﺜﺒﺖ ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ(‬‫ﺑﻤﻌﻨﯽ )وﻟﯽ أﻣﺮ(‪ ،‬ﻗﺎﺻﻢ ﻇﻬﻮر اﻫﻞ ﺟﺤﻮد‪ ،‬و اﻟﺤﻤﺪ ﻟﻠّﻪ اﻟﻮدود و اﻟﺼﻠﻮة ﻋﻠﯽ ﻧﺒﯿﻪ اﻟﻤﺤﻤﻮد و آﻟﻪ ﺷﻔﻌﺎء ﯾﻮم اﻟﻮرود‪.‬‬‫و از اﻃﺮف ﻃﺮاﺋﻒ‪ ،‬و اﺑﻠﻎ آﺛـﺎر ﻋﻠﻮ ﺣﻖ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ رازي ﺑﺎ آن ﻫﻤﻪ ﮐﺎوﮐﺎو ]‪ [1‬و ﮐﻠﮑﻞ ]‪ [2‬در اﻧﮑﺎر ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ(‪،‬‬‫و اﺧﺘﺮاع ﺷـﺒﻬﺎت رﮐﯿﮑﻪ‪ ،‬و اﺑﺘﺪاع اﻋﺘﺮاﺿﺎت ﺳـﺨﯿﻔﻪ ﮐﻪ دﺳﺖآوﯾﺰ ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ‪ ،‬و ﻣﺎﯾﻪ ﻧﺎزش و ﻓﺨﺎر ﺟﺎﺣﺪﯾﻦ ﮔﺮدﯾﺪه و ﺑﺎﻋﺚ ﺿﻼل و‬‫اﺿـﻼل ﻫﻤـﺞ رﻋﺎع‪ ،‬و ﺳـﺒﺐ زﻟﻞ و ازﻻل اﺗﺒﺎع و اﺷـﯿﺎع او ﺷـﺪه‪ ،‬در »ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﮐﺒﯿﺮ« ﺑﺎﻟﺠﺎي ﺣﻖ‪ ،‬ﺗﻔﺴـﯿﺮ )أوﻟﯽ( از أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺟﺒﺎﺋﯽ ﻧﻘﻞ‬‫ﮐﺮده‪ ،‬و آن را اﺳـﺘﺤﺴﺎن ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨـﺎﻧﭽﻪ در ﺗﻔﺴـﯿﺮ آﯾﻪ‪َ :‬و ﻟ ُِﮑـ ﱟﻞ َﺟَﻌﻠْﻨـﺎ َﻣﻮاﻟ َِﯽ ﻣِﱠﻤﺎ َﺗَﺮَك اﻟ ْﻮاﻟـِ ﺪاِن َو اﻟ َْﺄﻗَْﺮﺑ ُﻮَن َو اﻟﱠِﺬﯾَﻦ َﻋَﻘـ َﺪْت َأﯾْﻤﺎﻧُُﮑْﻢ‬‫َﻓﺂﺗُﻮُﻫْﻢ َﻧِﺼﯿَﺒُﻬْﻢ‬‫]‪ ،[3‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﻤﺴﺌﻠﮥ اﻟﺜﺎﻟﺜﮥ‪ :‬ﻣﻦ اﻟﻨﺎس ﻣﻦ ﻗﺎل‪ :‬ﻫﺬه اﻵﯾﮥ ﻣﻨﺴﻮﺧﮥ‪ ،‬و ﻣﻨﻬﻢ ﻣﻦ ﻗﺎل‪:‬‬‫اﻧﻬﺎ ﻏﯿﺮ ﻣﻨﺴﻮﺧﮥ‪ .‬أﻣﺎ اﻟﻘﺎﺋﻠﻮن ﺑﺎﻟﻨﺴﺦ‪ :‬ﻓﻬﻢ اﻟﺬﯾﻦ ﻓﺴﺮوا اﻵﯾﮥ ﺑﺄﺣﺪ ﻫﺬه اﻟﻮﺟﻮه‪ [1] .‬ﮐﺎوﮐﺎو‪ :‬ﯾﻌﻨﯽ ﺗﻔﺤﺺ و ﺗﺠﺴﺲ و ﺗﻔﺘﯿﺶ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﮐﻠﮑﻞ )ﺑﻔﺘﺢ ﮐﺎف و ﺳﮑﻮن ﻻم( ﻫﺮزه دراﺋﯽ و ﮐﺎوﮐﺎو ﻧﻤﻮدن‪ ،‬ﺑﺴﺤﺎق اﻃﻌﻤﻪ از ﻗﻮل ﺧﺮﻣﺎ ﺳﺮوده‪:‬‬‫در ﺳﻔﺮ ﺑﺎ ﮔﺮدﮐﺎﻧﻢ در ﺟﻮال ﻣﯽﮐﺸﻢ از ﮐﻠﮑﻞ او ﻗﯿﻞ و ﻗﺎل‬‫]‪ [3‬ﺳﻮرة اﻟﻨﺴﺎء‪.33 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪248 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 150‬از ‪206‬‬‫اﻟﺘﯽ ﻧـﺬﮐﺮﻫﺎ‪ :‬ﻓﺎﻻـول‪ :‬ﻫﻮ ان اﻟﻤﺮاد ﺑﺎﻟـﺬﯾﻦ ﻋﺎﻗـﺪت أﯾﻤـﺎﻧﮑﻢ اﻟﺤﻠﻔـﺎء ﻓﯽ اﻟﺠﺎﻫﻠﯿـﮥ و ذﻟـﮏ أن اﻟﺮﺟﻞ ﮐﺎن ﯾﻌﺎﻗـﺪ ﻏﯿﺮه و ﯾﻘﻮل‪ :‬دﻣﯽ‬‫دﻣﮏ‪ ،‬و ﺳـﻠﻤﯽ ﺳـﻠﻤﮏ‪ ،‬و ﺣﺮﺑﯽ ﺣﺮﺑﮏ‪ ،‬و ﺗﺮﺛﻨﯽ و أرﺛﮏ‪ ،‬و ﺗﻌﻘﻞ ﻋﻨﯽ و اﻋﻘﻞ ﻋﻨﮏ‪ ،‬ﻓﯿﮑﻮن ﻟﻬـﺬا اﻟﺤﻠﯿﻒ اﻟﺴﺪس ﻣﻦ اﻟﻤﯿﺮاث‪،‬‬‫ﻓﻨﺴﺦ ذﻟﮏ ﺑﻘﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬و ُأوﻟ ُﻮا اﻟ َْﺄْرﺣﺎِم ﺑَْﻌُﻀُﻬْﻢ َأْوﻟﯽ ﺑ َِﺒْﻌٍﺾ ﻓِﯽ ِﮐﺘﺎِب اﻟﱠﻠِﻪ‬‫]‪ [1‬و ﺑﻘﻮﻟﻪ‪ :‬ﯾُﻮِﺻﯿُﮑُﻢ اﻟﱠﻠُﻪ‬‫]‪.[2‬‬‫اﻟﺜﺎﻧﯽ‪ :‬ان اﻟﻮاﺣﺪ ﻣﻨﻬﻢ ﮐﺎن ﯾﺘﺨﺬ اﻧﺴﺎﻧﺎ أﺟﻨﺒﯿﺎ اﺑﻨﺎ ﻟﻪ‪ ،‬و ﻫﻢ اﻟﻤﺴﻤﻮن ﺑﺎﻻدﻋﯿﺎء‪ ،‬و ﮐﺎﻧﻮا ﯾﺘﻮارﺛﻮن ﺑﺬﻟﮏ اﻟﺴﺒﺐ ﺛﻢ ﻧﺴﺦ‪.‬‬‫اﻟﺜﺎﻟﺚ‪ :‬ان اﻟﻨﺒﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺼﻠﻮة و اﻟﺴﻼم ﮐﺎن ﯾﺜﺒﺖ اﻟﻤﺆاﺧﺎة ﺑﯿﻦ ﮐﻞ رﺟﻠﯿﻦ ﻣﻦ أﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ ﺗﻠﮏ اﻟﻤﺆاﺧﺎة ﺳﺒﺒﺎ ﻟﻠﺘﻮارث‪.‬‬‫و اﻋﻠﻢ ان ﻋﻠﯽ ﮐﻞ ﻫﺬه اﻟﻮﺟﻮه اﻟﺜﻠﺜﮥ ﮐﺎﻧﺖ اﻟﻤﻌﺎﻗﺪة ﺳﺒﺒﺎ ﻟﻠﺘﻮارث ﺑﻘﻮﻟﻪ‪:‬‬‫»َﻓﺂﺗُﻮُﻫْﻢ َﻧِﺼﯿَﺒُﻬْﻢ«‬‫ﺛﻢ ان اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻧﺴﺦ ذﻟﮏ ﺑﺎﻵﯾﺎت اﻟﺘﯽ ﺗﻠﻮﻧﺎﻫﺎ‪.‬‬‫اﻟﻘﻮل اﻟﺜﺎﻧﯽ‪ :‬ﻗﻮل ﻣﻦ ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻵﯾﮥ ﻏﯿﺮ ﻣﻨﺴﻮﺧﮥ و اﻟﻘﺎﺋﻠﻮن ﺑﺬﻟﮏ ذﮐﺮوا ﻓﯽ ﺗﺄوﯾﻞ اﻵﯾﮥ وﺟﻮﻫﺎ‪:‬‬‫اﻻـول‪ :‬ﺗﻘـﺪﯾﺮ اﻵﯾـﮥ‪ :‬و ﻟﮑـﻞ ﺷـﯽء ﻣﻤﺎ ﺗﺮك اﻟﻮاﻟـﺪان و اﻻﻗﺮﺑﻮن و اﻟـﺬﯾﻦ ﻋﺎﻗـﺪت أﯾﻤﺎﻧﮑﻢ ﻣﻮاﻟﯽ و ورﺛـﮥ ﻓﺂﺗﻮﻫﻢ ﻧﺼـﯿﺒﻬﻢ‪ ،‬أي ﻓﺂﺗﻮا‬‫اﻟﻤﻮاﻟﯽ و اﻟﻮرﺛﮥ‪ ،‬ﻓﻘﻮﻟﻪ‪:‬‬‫»َو اﻟﱠِﺬﯾَﻦ َﻋَﻘَﺪْت َأﯾْﻤﺎﻧُُﮑْﻢ«‬‫ﻣﻌﻄﻮف ﻋﻠﯽ ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬اﻟ ْﻮاﻟ ِﺪاِن َو اﻟ َْﺄﻗَْﺮﺑ ُﻮَن«‬‫‪ ،‬و اﻟﻤﻌﻨﯽ ان ﻣﺎ ﺗﺮك اﻟـﺬﯾﻦ ﻋﺎﻗـﺪت أﯾﻤﺎﻧﮑﻢ ﻓﻠﻪ وارث ﻫﻮ أوﻟﯽ ﺑﻪ‪ ،‬و ﺳـﻤﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ اﻟﻮارث ﻣﻮﻟﯽ‪ ،‬و اﻟﻤﻌﻨﯽ ﻻ ﺗـﺪﻓﻌﻮا اﻟﻤﺎل اﻟﯽ‬‫اﻟﺤﻠﯿﻒ‪ ،‬ﺑﻞ اﻟﯽ اﻟﻤﻮﻟﯽ و اﻟﻮارث‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﻫﺬا اﻟﺘﻘﺪﯾﺮ ﻓﻼ ﻧﺴﺦ ﻓﯽ اﻵﯾﮥ و ﻫﺬا ﺗﺄوﯾﻞ أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﺒﺎﺋﯽ ]‪ [1] .[3‬ﺳﻮرة اﻻﻧﻔﺎل‪.75 :‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻮرة اﻟﻨﺴﺎء‪.11 :‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﺒﺎﺋﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب اﻟﻤﺘﮑﻠﻢ اﻟﻤﻌﺘﺰﻟﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(303‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪249 :‬‬‫اﻟﺜﺎﻧﯽ‪ :‬اﻟﻤﺮاد ﺑﺎﻟﺬﯾﻦ ﻋﺎﻗﺪت أﯾﻤﺎﻧﮑﻢ اﻟﺰوج و اﻟﺰوﺟﮥ‪ ،‬و اﻟﻨﮑﺎح ﯾﺴﻤﯽ ﻋﻘﺪا ﻗﺎل ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬و ﻻ َﺗْﻌِﺰُﻣﻮا ُﻋْﻘَﺪَة اﻟﱢﻨﮑﺎِح‬‫]‪ ،[1‬ﻓﺬﮐﺮ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬اﻟ ْﻮاﻟ َِﺪﯾِْﻦ َو اﻟ َْﺄﻗَْﺮﺑ ِﯿَﻦ‬‫و ذﮐﺮ ﻣﻌﻬﻢ اﻟﺰوج و اﻟﺰوﺟﮥ‪ ،‬و ﻧﻈﯿﺮه آﯾﮥ اﻟﻤﻮارﯾﺚ ﻓﯽ أﻧﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻟﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﻣﯿﺮاث اﻟﻮﻟﺪ و اﻟﻮاﻟﺪﯾﻦ ذﮐﺮ ﻣﻌﻬﻢ ﻣﯿﺮاث اﻟﺰوج‪ ،‬و اﻟﺰوﺟﮥ و‬‫ﻋﻠﯽ ﻫﺬا اﻟﺘﻘﺪﯾﺮ ﻓﻼ ﻧﺴﺦ ﻓﯽ اﻵﯾﮥ أﯾﻀﺎ و ﻫﻮ ﻗﻮل أﺑﯽ ﻣﺴﻠﻢ اﻻﺻﻔﻬﺎﻧﯽ ]‪.[2‬‬‫اﻟﺜﺎﻟﺚ‪ :‬أن ﯾﮑﻮن اﻟﻤﺮاد ﺑﻘﻮﻟﻪ‪َ» :‬و اﻟﱠِﺬﯾَﻦ َﻋَﻘَﺪْت َأﯾْﻤﺎﻧُُﮑْﻢ«‬‫اﻟﻤﯿﺮاث اﻟﺤﺎﺻﻞ ﺑﺴﺒﺐ اﻟﻮﻻء و ﻋﻠﯽ ﻫﺬا اﻟﺘﻘﺪﯾﺮ ﻓﻼ ﻧﺴﺦ‪.‬‬‫اﻟﺮاﺑﻊ‪ :‬أن ﯾﮑﻮن اﻟﻤﺮاد ﺑﻘﻮﻟﻪ‪َ» :‬و اﻟﱠِﺬﯾَﻦ َﻋَﻘَﺪْت َأﯾْﻤﺎﻧُُﮑْﻢ«‬‫اﻟﺤﻠﻔﺎء‪ ،‬و اﻟﻤﺮاد ﺑﻘﻮﻟﻪ‪َ» :‬ﻓﺂﺗُﻮُﻫْﻢ َﻧِﺼﯿَﺒُﻬْﻢ«‬‫اﻟﻨﺼﺮة و اﻟﻨﺼﯿﺤﮥ‪ ،‬و اﻟﻤﺼﺎﻓﺎة ﻓﯽ اﻟﻌﺸﺮة‪ ،‬و اﻟﻤﺨﺎﻟﺼﮥ ﻓﯽ اﻟﻤﺨﺎﻟﻄﮥ‪ ،‬و ﻻ ﯾﮑﻮن اﻟﻤﺮاد اﻟﺘﻮارث و ﻋﻠﯽ ﻫﺬا اﻟﺘﻘﺪﯾﺮ ﻓﻼ ﻧﺴﺦ أﯾﻀﺎ‪.‬‬‫اﻟﺨﺎﻣﺲ‪ :‬ﻧﻘﻞ ان اﻵﯾﮥ ﻧﺰﻟﺖ ﻓﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺼﺪﯾﻖ ]‪ [3‬رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ و ﻓﯽ اﺑﻨﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ]‪ ،[4‬و ذﻟﮏ اﻧﻪ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﺣﻠﻒ اﻧﻪ ﻻ‬‫ﯾﻨﻔﻖ ﻋﻠﯿﻪ و ﻻ ﯾﻮرﺛﻪ ﺷﯿﺌﺎ ﻣﻦ ﻣﺎﻟﻪ ﻓﻠﻤﺎ أﺳﻠﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ أﻣﺮه اﻟﱠﻠﻪ أن ﯾﺆﺗﯿﻪ ﻧﺼﯿﺒﻪ ﻣﻦ اﻟﻤﺎل‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﻫﺬا اﻟﺘﻘﺪﯾﺮ ﻓﻼ ﻧﺴﺦ أﯾﻀﺎ‪.‬‬‫اﻟﺴﺎدس‪ :‬ﻗﺎل اﻻﺻﻢ ]‪ :[5‬اﻧﻪ ﻧﺼـﯿﺐ ﻋﻠﯽ ﺳﺒﯿﻞ اﻟﺘﺤﻔﮥ و اﻟﻬﺪﯾﮥ ﺑﺎﻟﺸـﯽء اﻟﻘﻠﯿﻞ‪ ،‬ﮐﻤﺎ أﻣﺮ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻟﻤﻦ ﺣﻀـﺮ اﻟﻘﺴـﻤﮥ أن ﯾﺠﻌﻞ ﻟﻪ ﻧﺼﯿﺐ‬‫ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﺗﻘﺪم ذﮐﺮه‪ ،‬و ﮐﻞ ﻫﺬه اﻟﻮﺟﻮه ﺣﺴﻨﮥ ﻣﺤﺘﻤﻠﮥ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ ﺑﻤﺮاده ]‪ [1] .[[6‬ﺳﻮرة اﻟﺒﻘﺮة‪.235 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 151‬از ‪206‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ ﻣﺴﻠﻢ اﻻﺻﻔﻬﺎﻧﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺤﺮ اﻟﮑﺎﺗﺐ اﻟﻤﻔﺴﺮ اﻟﻤﻌﺘﺰﻟﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(322‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ :‬ﺑﻦ أﺑﯽ ﻗﺤﺎﻓﮥ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(13‬‬‫]‪ [4‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﺳﻠﻢ ﯾﻮم ﺑﺪر و ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻤﮑﮥ اﻟﻤﮑﺮﻣﮥ ﺳﻨﮥ )‪.(53‬‬‫]‪ [5‬اﻻﺻﻢ‪ :‬ﺣﺎﺗﻢ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺰاﻫﺪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(237‬‬‫]‪ [6‬ﻣﻔﺎﺗﯿﺢ اﻟﻐﯿﺐ‪ :‬ج ‪.86 -10/85‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪250 :‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت‪ ،‬ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ أﺑـﻮ ﻋﻠﯽ ﺟﺒـﺎﺋﯽ اﻓـﺎده ﮐﺮده‪ :‬ﮐﻪ »وارث ﻫﻮ أوﻟﯽ ﺑﻪ« ﺑﻪ ﻣﻌﻨـﺎي ﻣﻮﻟﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ‬‫)أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺸـﯽء( ﺑﮑﻤﺎل وﺿﻮح و ﻇﻬﻮر‪ ،‬و اﺳـﺘﻌﻤﺎل آن در ﮐﻼم اﯾﺰد ﻏﻔﻮر‪ ،‬از اﯾﻦ وﺟﻪ واﺿـﺢ اﺳﺖ‪ ،‬و ﭼﻮن ﻓﺨﺮ رازي ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ اﯾﻦ‬‫وﺟﻪ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺟﺒـﺎﺋﯽ و دﯾﮕﺮ وﺟﻮه‪ ،‬ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﮐﺮده ﺑـﺂﻧﮑﻪ ﮐﻞ اﯾﻦ وﺟﻮه ﻧﯿﮏ اﺳﺖ و ﻣﺤﺘﻤﻞ‪ ،‬ﺛﺎﺑﺖ ﺷـﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ وﺟﻪ ﻫﻢ وﺟﻪ ﺣﺴـﻦ‬‫اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺤﺘﻤﻞ اﺳﺖ ﮐﻪ آن ﻣﺮاد از ﮐﻼم اﻟﻬﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ رازي در »ﻧﻬﺎﯾـﮥ اﻟﻌﻘﻮل« ﻫﻢ اﻋﺘﺮاف ﮐﺮده اﺳﺖ ﺑﺂﻧﮑﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪه و اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري‪ ،‬ﺣﮑﻢ ﮐﺮدهاﻧـﺪ ﺑﺂﻧﮑﻪ ﻟﻔﻆ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﺮاي )أوﻟﯽ(‬‫اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﯿﺚ ﻗﺎل‪] :‬ﻻ ﻧﺴـﻠﻢ ان ﮐﻞ ﻣﻦ ﻗﺎل‪ :‬ﺑﺄن ﻟﻔﻈﮥ اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻣﺤﺘﻤﻠﮥ ﻟﻼوﻟﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺑﺪﻻﻟﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻠﯽ اﻣﺎﻣﮥ ﻋﻠﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬أ ﻟﯿﺲ‬‫ان أﺑﺎ ﻋﺒﯿﺪة و اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري ﺣﮑﻤﺎ ﺑﺄن ﻟﻔﻈﮥ اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻟﻼوﻟﯽ‪ ،‬ﻣﻊ ﮐﻮﻧﻬﻤﺎ ﻗﺎﺋﻠﯿﻦ ﺑﺎﻣﺎﻣﮥ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ‪.‬‬
‫و از ﻋﺠـﺎﺋﺐ اﺗﻔﺎﻗـﺎت‪ ،‬اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻌﻨﺎﯾﺎت رﺑﺎﻧﯽ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺑﻄﻼن اﻧﮑﺎر و اﺑﻄﺎل رازي‪ ،‬اﺻﻞ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ را ﺑﺎﻓﺎده ﺧﻮد او از »ﻧﻬﺎﯾﮥ‬‫اﻟﻌﻘﻮل« و »ارﺑﻌﯿﻦ« و »ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﮐﺒﯿﺮ« ﺛـﺎﺑﺖ ﺳﺎﺧﺘﯿﻢ‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﻄﻼن و ﺷـﻨﺎﻋﺖ اﻧﮑﺎر او ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( را ﺑﻪ )أوﻟﯽ(‪ ،‬از اﻓﺎده ﺧﻮدش در‬‫»ﺗﻔﺴﯿﺮ ﮐﺒﯿﺮ«‪ ،‬و ﻫﻢ از اﻓﺎده او در ﻫﻤﯿﻦ ﮐﺘﺎب »ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻟﻌﻘﻮل« ﺛﺎﺑﺖ ﻧﻤﻮدﯾﻢ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺟﻤﻌﯽ از أﺋﻤﻪ ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ ﮐﺒﺎر‪ ،‬و أﺟﻠﻪ ﻣﻔﺴﺮﯾﻦ ﻋﺎﻟﯽ ﻓﺨﺎر‪) ،‬ﻣﻮﻟﯽ( را ﺑﻪ )وﻟﯽ أﻣﺮ( ﺗﻔﺴﯿﺮ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬‫ﺟﻼـل اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺤﻠﯽ ﮐﻪ ﺟﻼﺋـﻞ ﻓﻀﺎﺋـﻞ‪ ،‬و ﻋﻮاﻟﯽ ﻣـﺂﺛﺮ‪ ،‬و ﻣﺤـﺎﺳﻦ ﻣﻔﺎﺧﺮ او ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺷـﻨﯿﺪي‪ ،‬در ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﻣﺨﺘﺼـﺮ ﺧﻮد ﮐﻪ ﺟﻼل اﻟـﺪﯾﻦ‬‫ﺳﯿﻮﻃﯽ ﺗﮑﻤﯿﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪251 :‬‬‫آن ﮐﺮده‪ ،‬ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪:‬‬‫] »و ﻫﻮ ﮐﻞ« ﺛﻘﯿﻞ »ﻋﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‪ :‬وﻟﯽ أﻣﺮه ]‪.[1‬‬‫و أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻮاﺣﺪي‪ ،‬در »ﺗﻔﺴﯿﺮ وﺳﯿﻂ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »أﻧﺖ ﻣﻮﻻﻧﺎ« أي ﻧﺎﺻﺮﻧﺎ‪ ،‬و اﻟﺬي ﯾﻠﯽ ﻋﻠﯿﻨﺎ أﻣﻮرﻧﺎ[‪.‬‬‫و ﻧﻈﺎم اﻟﺪﯾﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮري‪ ،‬در »ﻏﺮاﺋﺐ اﻟﻘﺮآن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ ﮐﻞ ﻣﻮﻻه« أﺻﻠﻪ ﻣﻦ اﻟﻐﻠﻆ اﻟﺬي ﻫﻮ ﻧﻘﯿﺾ اﻟﺤﺪة ﯾﻘﺎل‪:‬‬‫ﮐـﻞ اﻟﺴـﮑﯿﻦ إذا ﻏﻠﻈﺖ ﺷـﻔﺮﺗﻪ‪ ،‬و ﮐـﻞ اﻟﻠﺴﺎن إذا ﻏﻠﻆ ﻓﻠﻢ ﯾﻘـﺪر ﻋﻠﯽ اﻟﮑﻼم‪ ،‬و ﮐﻞ ﻓﻼن ﻋﻦ اﻟﮑﻼم إذا ﺛﻘﻞ ﻋﻠﯿﻪ و ﻟﻢ ﯾﻨﺒﻌﺚ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و‬‫ﻓﻼن ﮐﻞ ﻋﻠﯽ ﻣﻮﻻه‪ ،‬أي ﺛﻘﯿﻞ و ﻋﯿﺎل ﻋﻠﯽ ﻣﻦ ﯾﻠﯽ أﻣﺮه و ﯾﻌﻮﻟﻪ ]‪.[2‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻏﺮاﺋﺐ اﻟﻘﺮآن«‪ ،‬در ﺗﻔﺴـﯿﺮ آﯾﻪ َرﺑﱠﻨﺎ َو ﻻ ﺗَُﺤﱢﻤﻠْﻨﺎ ﻣﺎ ﻻ ﻃﺎَﻗَﮥ ﻟَﻨﺎ ﺑ ِِﻪ َو اْﻋُﻒ َﻋﱠﻨﺎ َو اْﻏِﻔْﺮ ﻟَﻨﺎ َو اْرَﺣْﻤﻨﺎ َأﻧ َْﺖ َﻣْﻮﻻﻧﺎ َﻓﺎﻧ ْـُﺼ ْﺮﻧﺎ َﻋَﻠﯽ اﻟ َْﻘْﻮِم‬‫اﻟ ْﮑﺎﻓِِﺮﯾَﻦ‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬‫] »َو اْرَﺣْﻤﻨﺎ«‬‫ﺑﺮﻓﻊ اﻟﺒﯿﻨﻮﻧﮥ ﻣﻦ ﺑﯿﻨﻨﺎ‪َ» ،‬أﻧ َْﺖ َﻣْﻮﻻﻧﺎ«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 152‬از ‪206‬‬‫و وﻟﯿﻨﺎ ﻓﯽ رﻓﻊ وﺟﻮدﻧﺎ و ﻧﺎﺻﺮﻧﺎ ﻓﯽ ﻧﯿﻞ ﻣﻘﺼﻮدﻧﺎ[ ]‪.[3‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ )وﻟﯽ أﻣﺮ( ﻣﺜﻞ )ﻣﺘﻮﻟﯽ أﻣﺮ( ﺑﻤﻌﻨﯽ إﻣﺎم و ﺣﺎﮐﻢ و رﺋﯿﺲ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﭘﺲ اﮔﺮ )ﻣﻮﻟﯽ( در ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻤﻌﻨﯽ )وﻟﯽ أﻣﺮ( ﺑﺎﺷﺪ اﯾﻦ ﻫﻢ ﺑﺮاي اﺛﻼج ﻓﺆاد أﻫﻞ ارﺷﺎد‪ ،‬و ازﻋﺎج ﻗﻠﻮب أﻫﻞ ﻟﺠﺎج و ﻟﺪاد‪ ،‬واﻓﯽ‪،‬‬‫و ﺑﺮاي ﺷﻔﺎي ﻣﺮض ﻣﺰﻣﻦ ﻣﮑﺎﺑﺮه و ﻣﺒﺎﻫﺘﻪ ﺷﺎﻓﯽ اﺳﺖ‪ [1] .‬ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﺠﻼﻟﯿﻦ‪ 362 /:‬ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ آﯾﮥ )‪ (76‬ﻣﻦ ﺳﻮرة اﻟﻨﺤﻞ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻏﺮاﺋﺐ اﻟﻘﺮآن ﺑﻬﺎﻣﺶ ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﻄﺒﺮي ج ‪.14/99‬‬‫]‪ [3‬ﻧﻔﺲ اﻟﻤﺼﺪر ج ‪.3/128‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪252 :‬‬‫و از ﻋﺠﺎﺋﺐ اﻣﻮر و ﻏﺮاﺋﺐ دﻫﻮر‪ ،‬آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺣﻀـﺮت ﺷﺎه وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﺎ آن ﻫﻤﻪ ﺟﻼﻟﺖ ﺷﺄن‪ ،‬و رﯾﺎﺳﺖ اﻫﻞ ﻏﺮور‪ ،‬ﺑﺼﺪد اﻧﮑﺎر و اﺑﻄﺎل‬‫ﭼﻨﯿﻦ اﻣﺮ ﻣﻌﺮوف و ﻣﺸـﻬﻮر‪ ،‬ﺑﺎﺗﺒﺎع وﺳﺎوس ﻏﺮور در آﻣﺪه‪ ،‬داد ﮐﻤﺎل ﺟﺴﺎرت دادهاﻧﺪ‪ ،‬و ﻣﮑﺎﺑﺮه و ﺑﻬﺖ و ﺗﻌﻨﺖ‪ ،‬و ﺗﺼـﻠﺐ و ﺗﻌﺼﺐ‬‫را ﺑﭙﺎﯾﻪ ﻋﺎﻟﯽ ﻓﺮاﻧﻬﺎده‪ ،‬ﮐﻤﺎل ﻋﻠﻮ ﺑﺎع و ﻣﺰﯾـﺪ اﻃﻼع‪ ،‬ﺑﻌـﺪ از ﻓﻘـﺪ ﻋﺜﻮر‪ ،‬و ﻋـﺪم ﻋﺒﻮر و ﻣﺮور ﺑﺮ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت أﺋﻤﻪ و اﺳﺎﻃﯿﻦ ﺻﺪور‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ‬‫ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬در »ازاﻟﮥ اﻟﺨﻔﺎ« ﺑﺠﻮاب ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪:‬‬‫]ﺗﻌﻨﺖ ﺷـﯿﻌﻪ را ﺗﻤﺎﺷﺎ ﮐﻦ‪ ،‬ﭼﻮن در اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻫﻢ ﺟﺎي ﻧﺎﺧﻦ زدن ﻧﺪﯾﺪﻧﺪ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻨﺪ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( اﺳﺖ‪ ،‬و أوﻟﯽ ﺑﺘﺼـﺮف در‬‫ﺣﻖ ﺗﻤﺎم اﻣﺖ ﻣﯽﮔﯿﺮﯾﻢ‪ ،‬و أوﻟﯽ ﺑﺘﺼﺮف ﺟﻤﯿﻊ اﻣﺖ اﻣﺎم اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﺮﺗﻀﯽ اﻣﺎم ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﮔﻮﯾﯿﻢ‪ :‬ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ ﻣﺤﺒﻮﺑﺴﺖ از ﺟﻬﺖ ﻗﺮﯾﻨﻪ اﺳـﺒﺎب ﻣﺘﻘﺪﻣﻪ‪ ،‬و از ﺟﻬﺖ اﺣﺎدﯾﺜﯽ ﮐﻪ ﻗﺮﯾﺐ ﺑﻤﻀﻤﻮن اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻧﺰدﯾﮏ ﺑﺰﻣﺎن او‬‫وارد ﺷﺪه‪ ،‬و از ﺟﻬﺖ ﻗﺮﯾﻨﻪ‬‫»اﻟﻠﻬﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪.‬‬‫ﺑﺎز ﻣﯽﮔﻮﺋﯿﻢ‪) :‬ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻣﻌﺘﻖ( و )ﻣﻌﺘﻖ( ﻣﺸـﻬﻮر اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻤﻌﻨﯽ ﻧﺎﺻـﺮ‪ ،‬و ﻣﺎﻟﮏ ﻧﯿﺰ آﻣﺪه‪ ،‬و ﻟﮑﻦ ﺑﻤﻌﻨﯽ )وﻟﯽ أﻣﺮ( ﻧﯿﺎﻣﺪه‪ ،‬ﻫﯿﭻ‬‫ﻣﻔﻌﻞ ﺑﻤﻌﻨﯽ ﻓﻌﯿﻞ ﻧﺨﻮاﻧﺪهاﯾﻢ ‪ -‬اﻟﺦ‪.‬‬‫ﺗﻌﻨـﺖ ﻣﻘﺘـﺪاي ﺳـﻨﯿﻪ را ﺗﻤﺎﺷـﺎ ﮐـﻦ‪ ،‬ﮐـﻪ ﭼـﻮن در اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻫﻢ‪ ،‬ﺟـﺎي ﻧـﺎﺧﻦ زدن ﻧﺪﯾﺪﻧـﺪ‪ ،‬در ﻧﻔﯽ ﺑـﻮدن )ﻣـﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ(‬‫ﮐﻮﺷـﯿﺪﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺮ اﯾﻦ ﺳـﯿﻨﻪ زوري ]‪ [1‬اﮐﺘﻔـﺎ ﻧﮑﺮده‪ ،‬از رازي اﻣـﺎم اﻟﻤﮑـﺎﺑﺮﯾﻦ و رﺋﯿﺲ اﻟﻤﺘﻌﺼﺒﯿﻦ‪ ،‬و اﺗﺒﺎع و اﺷـﯿﺎع او ﮐﻪ ﻣﻘﻠـﺪﯾﻦ ﻫﻤﺞ‬‫رﻋﺎعاﻧﺪ‪ ،‬و در اﻧﮑﺎر ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ]‪ [1‬ﺳﯿﻨﻪ زوري‪ :‬ﮔﺮدﻧﮑﺸﯽ و زورآوري ﺑﺎ ﻏﺮور‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪253 :‬‬‫ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( ﭼﻪ ﻣﻀﺤﮑﺎت و ﺧﺰﻋﺒﻼت ﮐﻪ ﺑﺮ زﺑﺎن ﻧﯿﺎوردهاﻧﺪ‪ ،‬ﻫﻢ ﭘﺎ را ﻓﺮاﺗﺮ ﻧﻬﺎدﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺤﺾ اﻧﮑﺎر ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ(‬‫را‪ ،‬ﺑﺮاي ﺗﺄﯾﯿﺪ ﺑﺎﻃﻞ ﮐﺎﻓﯽ ﻧﺪﯾﺪه‪ ،‬اﻧﮑﺎر ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )وﻟﯽ أﻣﺮ( ﻫﻢ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪.‬‬‫ﻣﻘـﺎم ﮐﻤـﺎل ﺣﯿﺮت اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﻀـﺮت ﺷﺎه وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﺑﺎ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ ﻋﻈﻤﺖ و ﺟﻼﻟﺖ‪ ،‬و ﻧﺒﺎﻟﺖ و ﻣﻬﺎرت‪ ،‬و ﺣـﺬاﻗﺖ و ﺑﺮاﻋﺖ‪ ،‬و ﺗﻮﺣـﺪ و‬‫ﺗﻔﺮد‪ ،‬و ﺗﺒﺤﺮ و ﺗﻤﻬﺮ‪ ،‬ﭼﻨﯿﻦ ﺣﺮف ﯾﺎوه ﮐﻪ اداﻧﯽ ﻃﻼب از آن اﺳـﺘﺤﯿﺎ دارﻧﺪ‪ ،‬و ﺻﺪور آن را از اداﻧﯽ اﻫﻞ ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﺑﻐﺎﯾﺖ ﺷﻨﯿﻊ و ﻓﻈﯿﻊ‪ ،‬و‬‫ﻧﻬﺎﯾﺖ ﻗﺒﯿﺢ و ﻓﻀﯿﺢ ﻣﯽداﻧﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮ زﺑﺎن راﻧﺪﻧﺪ‪.‬‬‫ﻟﮑﻦ ﺣﺐ ﻣﻌـﺎرﺿﻪ ﺣﻖ و ﺣﻤـﺎﯾﺖ ﺑﺎﻃـﻞ‪ ،‬ﻋﺠﺐ داء ﻋﻀـﺎل اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ اﮐـﺎﺑﺮ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و اﻋـﺎﻇﻢ ﻣـﺪﻗﻘﯿﻦ را ﺑﺮ رو ﻣﯽاﻓﮕﻨـﺪ‪ ،‬و ﭘﯽ ﺳﭙﺮ‬‫وادي ﭘﺮ ﺧـﺎر اﻧﮑـﺎر ﺳﺮاﺳـﺮ ﺧﺴـﺎر‪ ،‬و ﺳﺎﻟـﮏ ﺑﻮادي ﻫﻼـك و ﺑﻮار ﻣﯽﮔﺮداﻧـﺪ‪ ،‬و از ﺟﻮاﻧﺐ و اﻃﺮاف ذاﻫﻞ‪ ،‬و از ﻣﺒﺎﻻت ﻣﺆاﺧـﺬه و‬‫ﺗﻔﻀﯿﺢ و اﺳﺘﻬﺰاء ﻏﺎﻓﻞ ﻣﯽﺳﺎزد‪.‬‬‫ﮐﻤـﺎل ﺣﯿﺮت اﺳـﺖ ﮐﻪ »ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺟﻼـﻟﯿﻦ« را ﮐﻪ ﻧﻬـﺎﯾﺖ ﻣﺨﺘﺼـﺮ و ﺑﻐـﺎﯾﺖ ﻣﺸـﻬﻮر و ﺳـﻬﻞ اﻟﺘﻨـﺎول و ﮐـﺜﯿﺮ اﻟﺘـﺪاول اﺳﺖ ﻧﯿﺰ ﻣﻼـﺣﻈﻪ‬‫ﻧﻔﺮﻣﻮدﻧـﺪ‪ ،‬و ﻧﺪرﯾﺎﻓﺘﻨـﺪ ﮐﻪ ﺟﻼـل اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺤﻠﯽ )ﻣﻮﻟﯽ( را ﺑﻮﻟﯽ أﻣﺮ ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﮐﺮده‪ ،‬و ﻣﺰﯾـﺪ ﺣﯿﺮت اﺳﺖ ﮐﻪ ﺟﻨـﺎب ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ را اﮔﺮ‬‫ﻣﺰﯾـﺪ اﺷـﺘﻐﺎل ﺑﺮد اﻫـﻞ ﺣّﻖ و رﺷـﺎد‪ ،‬و اﺷـﺘﻌﺎل آﺗﺶ ﻏﻀﺐ و ﻋﻨﺎد‪ ،‬از ﺗﻔﺤﺺ ﮐﺘﺐ ﻟﻐﺖ و ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺑﺎﻟﻤﺮة‪ ،‬ﻻﻫﯽ و از ﺗﺼـﺮﯾﺤﺎت اﯾﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 153‬از ‪206‬‬‫ﺣﻀﺮات‪ ،‬ﺳﺎﻫﯽ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮد رﺟﻮع ﺑﺼﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري ]‪ [1] [1‬اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ (256‬و ﮐﺘﺎﺑﻪ‬‫اﻟﺼﺤﯿﺢ ﻋﻨﺪ اﻟﻘﻮم ﺑﻤﮑﺎن ﻋﺎل ﻣﻦ اﻟﻘﺒﻮل و اﻻﻋﺘﻨﺎء و اﻟﺪراﺳﮥ ﻣﻦ ﮐﻞ ﺟﺎﻧﺐ ﺣﺘﯽ ﺑﻠﻐﺖ ﺷﺮوﺣﻪ اﻟﯽ )‪ (56‬ﺷﺮﺣﺎ ﺑﯿﻦ ﻣﺨﺘﺼﺮ و ﻣﻄﻮل‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪254 :‬‬‫ﮐﻪ روز و ﺷﺐ دﺳـﺘﻤﺎل ﻣﺘﻮﺳـﻄﯿﻦ‪ ،‬ﭼﻪ ﺟـﺎ ﻣﺤـﺪﺛﯿﻦ ﺑـﺎ ﮐﻤـﺎل ﻣﯽﻣﺎﻧـﺪ‪ ،‬و اﯾﻦ ﻫﻤﻪ دﻋـﺎوي ﻣﺤـﺪﺛﯿﺖ ﺑـﺎ ﺗﻐﺎﻓـﻞ از آن ﻧﻤﯽﺳﺎزد‪ ،‬ﻫﻢ‬‫ﻧﯿﺎوردﻧـﺪ‪ ،‬و ﻫﺮﮔﺰ ﻧﺪرﯾﺎﻓﺘﻨـﺪ ﮐﻪ ﺑﻌﻨﺎﯾﺖ اﯾﺰد ﻗﺪﯾﺮ‪ ،‬ﺑﺨﺎري ﻧﺤﺮﯾﺮ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺑﻤﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻣﻠﯿﮏ( ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﻗﻠﻊ اﺳﺎس اﯾﻦ اﻧﮑﺎر‬‫ﺳﺮا ﭘﺎ اﺣﺘﻘﺎر‪ ،‬و ﻣﮑﺎﺑﺮه واﻫﯿﻪ ﻣﻌﺠﺒﻪ أوﻟﯽ اﻻﺑﺼﺎر ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫]ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ ﺻﺤﯿﺤﻪ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ ﺑﺎب ﻗﻮﻟﻪ‪َ :‬و ﻟ ُِﮑﱟﻞ َﺟَﻌﻠْﻨﺎ َﻣﻮاﻟ َِﯽ ﻣِﱠﻤﺎ َﺗَﺮَك اﻟ ْﻮاﻟ ِﺪاِن َو اﻟ َْﺄﻗَْﺮﺑ ُﻮَن‬‫]‪ [1‬اﻵﯾﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﻌﻤﺮ‪ :‬ﻣﻮاﻟﯽ‪ :‬اوﻟﯿﺎء ورﺛﻪ ﻋﺎﻗﺪت أﯾﻤﺎﻧﮑﻢ ﻫﻮ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﯿﻤﯿﻦ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟﺤﻠﯿﻒ‪ ،‬و اﻟﻤﻮاﻟﯽ أﯾﻀﺎ‪ :‬اﺑﻦ اﻟﻌﻢ‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ‪:‬‬‫اﻟﻤﻨﻌﻢ اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ‪ :‬اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ‪ :‬اﻟﻤﻠﯿﮏ‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ‪ :‬ﻣﻮﻟﯽ ﻓﯽ اﻟﺪﯾﻦ ]‪.[2‬‬‫وا ﻋﺠﺒـﺎ ﮐﻪ ﺷﺎﻫﺼـﺎﺣﺐ ﺑﺒﺎﻧـﮓ ﺑﯽ ﻫﻨﮕﺎم ﻣﯽﺳـﺮاﯾﻨﺪ ﮐﻪ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )وﻟﯽ أﻣﺮ( ﻧﯿﺎﻣـﺪه‪ ،‬ﺣﺎل آﻧﮑﻪ ﺑـﺪﯾﻬﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺛﺒﻮت ﻣﺠﯽء‬‫)ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻣﻠﯿـﮏ( ﺑﺮاي ﺛﺒﻮت ﻣﻄﻠﻮب اﻫـﻞ ﺣﻖ ﮐﺎﻓﯽ‪ ،‬و ﺑﺮاي ﺗﺨﺠﯿﻞ ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ‪ ،‬و ﺗـﺬﻟﯿﻞ ﺟﺎﺣـﺪﯾﻦ واﻓﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻪ )ﻣﻠﯿﮏ( ﻫﻢ‬‫ﻣﺮادف )وﻟﯽ أﻣﺮ( و ﻫﻢ ﻣﻌﻨﯽ آن اﺳﺖ‪ ،‬و اﮔﺮ ﻣﻌﺎﻧـﺪي رﯾﺒﯽ در آن داﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷـﺪ ﺑﺤﻤـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﺼـﺮﯾﺤﺎت ﺷـﺮاح ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﺨـﺎري‪ ،‬رﻓﻊ‬‫وﺳﻮاس و ﮐﺴﺮ راس ﺧﻨﺎس‪ ،‬ﺑﺄﺑﻠﻎ وﺟﻮه ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬‫ﻋﻼﻣﻪ ﺑﺪر اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻌﯿﻨﯽ ]‪ ،[3‬در »ﻋﻤﺪة اﻟﻘﺎري« ﺷﺮح ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬ﺳﻮرة اﻟﻨﺴﺎء‪.33 :‬‬‫]‪ [2‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري اﻟﻤﻄﺒﻮع ﻣﻊ ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج ‪.8/199‬‬‫]‪ [3‬ﺑﺪر اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻌﯿﻨﯽ‪ :‬أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(855‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪255 :‬‬‫] »ص« ]‪ [1‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ أﯾﻀﺎ‪ :‬اﺑﻦ اﻟﻌﻢ‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ‪ :‬اﻟﻤﻨﻌﻢ اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ‪:‬‬‫اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ‪ :‬اﻟﻤﻠﯿﮏ‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ‪ :‬ﻣﻮﻟﯽ ﻓﯽ اﻟﺪﯾﻦ«‪.‬‬‫»ش« ]‪ [2‬ان ﻟﻔﻆ اﻟﻤﻮﻟﯽ ﯾﺄﺗﯽ ﻟﻤﻌﺎن ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬و ذﮐﺮ ﻣﻨﻬﺎ ﺧﻤﺴﮥ ﻣﻌﺎن‪:‬‬‫اﻻول‪ :‬ﯾﻘﺎل ﻻﺑﻦ اﻟﻌﻢ‪ :‬ﻣﻮﻟﯽ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺸﺎﻋﺮ‪:‬‬‫ﻣﻬﻼ ﺑﻨﻮ ﻋﻤﻨﺎ ﻣﻬﻼ ﻣﻮاﻟﯿﻨﺎ اﻟﺜﺎﻧﯽ‪ :‬اﻟﻤﻨﻌﻢ أي اﻟﺬي ﯾﻨﻌﻢ ﻋﻠﯽ ﻋﺒﺪه ﺑﺎﻟﻌﺘﻖ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟﺬي ﯾﻘﺎل ﻟﻪ اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻻﻋﻠﯽ‪.‬‬‫اﻟﺜﺎﻟﺚ‪ :‬اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﻤﻌﺘﻖ )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﺘﺎء( و ﻫﻮ اﻟﺬي ﯾﻘﺎل ﻟﻪ اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻻﺳﻔﻞ‪.‬‬‫اﻟﺮاﺑﻊ‪ :‬ﯾﻘﺎل ﻟﻠﻤﻠﯿﮏ‪ :‬اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻻﻧﻪ ﯾﻠﯽ اﻣﻮر اﻟﻨﺎس‪.‬‬‫اﻟﺨﺎﻣﺲ‪ :‬اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﺪﯾﻦ‪.‬‬‫و ﻣﻤﺎ ﻟﻢ ﯾﺬﮐﺮه‪ :‬اﻟﻨﺎﺻﺮ‪ ،‬و اﻟﻤﺤﺐ‪ ،‬و اﻟﺘﺎﺑﻊ‪ ،‬و اﻟﺠﺎر‪ ،‬و اﻟﺤﻠﯿﻒ‪ ،‬و اﻟﻌﻘﯿﺪ‪ ،‬و اﻟﺼﻬﺮ‪ ،‬و اﻟﻤﻨﻌﻢ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و اﻟﻮﻟﯽ‪ ،‬و اﻟﻤﻮازي‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺰﺟﺎج‪ :‬ﮐﻞ ﻣﻦ ﯾﻠﯿﮏ أو واﻻك ﻓﻬﻮ ﻣﻮﻟﯽ ]‪.[3‬‬‫و ﺷـﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﺴﻄﻼﻧﯽ ]‪ ،[4‬ﮐﻪ أﺑﻮ ﻣﻬـﺪي ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺠﻌﻔﺮي اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ در ﮐﺘﺎب »اﺳﺎﻧﯿﺪ« ﺧﻮد ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬‫]ﻗﺎل ﻓﯽ »اﻟﻨﻮر اﻟﺴﺎﻓﺮ ]‪ [5‬ﻓﯽ أﺧﺒﺎر أﻫﻞ اﻟﻘﺮن اﻟﻌﺎﺷﺮ«‪ :‬ﻫﻮ اﻻﻣﺎم اﻟﻌﻼﻣﮥ ]‪ [1‬ص‪ :‬اﻟﺼﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري‪.‬‬‫]‪ [2‬ش‪ :‬ﺷﺮح اﻟﺼﺤﯿﺢ‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻋﻤﺪة اﻟﻘﺎري ﻓﯽ ﺷﺮح ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪.18/170‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻘﺴﻄﻼﻧﯽ‪ :‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(923‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 154‬از ‪206‬‬‫]‪» [5‬اﻟﻨﻮر اﻟﺴﺎﻓﺮ ﻋﻦ اﺧﺒﺎر اﻟﻘﺮن اﻟﻌﺎﺷﺮ« ﺗﺄﻟﯿﻒ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﯿﺪروﺳﯽ اﻟﯿﻤﻨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(1038‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪256 :‬‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ ﺣﺴﯿﻦ اﻟﻘﺴﻄﻼﻧﯽ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺛﺎﻧﯽ ﻋﺸﺮ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﺛﻤﺎﻧﻤﺎﺋﮥ ﺑﻤﺼﺮ‪ ،‬و ﻧﺸﺄ ﺑﻬﺎ ﻋﻠﯽ اﻻﺷﺘﻐﺎل‪ ،‬ﻓﻘﺮأ ﺑﺎﻟﺴﺒﻊ‪ ،‬و ﺑﺮع ﻓﯽ اﻟﻔﻨﻮن‪ ،‬و ﻗﺮأ »اﻟﺠﺎﻣﻊ‬‫اﻟﺼﺤﯿﺢ« ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺸﺎوي ]‪ [1‬ﻓﯽ ﺧﻤﺴـﮥ ﻣﺠﺎﻟﺲ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻌﻆ ﺑﺎﻟﺠﺎﻣﻊ اﻟﻐﻤﺮي و ﯾﺠﺘﻤﻊ ﻋﻠﯿﻪ ﻋﺎﻟﻢ ﮐﺒﯿﺮ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﻪ ﻧﻈﯿﺮ ﻓﯽ اﻟﻮﻋﻆ ﻓﯽ‬‫وﻗﺘﻪ‪ ،‬و ﮐـﺎن اوﻻـ ﯾﺘﻌـﺎﻃﯽ اﻟﺸـﻬﺎدة‪ ،‬ﺛﻢ اﻧﺠﻤﻊ و اﻗﺒـﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﺄﻟﯿﻒ‪ ،‬ﻓﺼـﻨﻒ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻤﻘﺒﻮﻟـﮥ اﻟﺘﯽ ﺳﺎرت ﺑﻬﺎ اﻟﺮﮐﺒﺎن ﻓﯽ ﺣﯿﺎﺗﻪ‪ ،‬ﻣﻦ‬‫أﺟﻠﻬﺎ »ارﺷﺎد اﻟﺴﺎري« و ﻣﻨﻬﺎ »اﻟﻤﻮاﻫﺐ اﻟﻠﺪﻧﯿﮥ ﺑﺎﻟﻤﻨﺢ اﻟﻤﺤﻤﺪﯾﮥ« ﻋﻈﯿﻢ اﻟﻤﻨﻔﻌﮥ ﻋﺰﯾﺰ اﻟﻨﻈﯿﺮ ﻓﯽ ﺑﺎﺑﻪ ]‪ -[2‬اﻟﺦ‪.‬‬‫در »ارﺷﺎد اﻟﺴﺎري« ﺷﺮح »ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﻟﻤﻮﻟﯽ أﯾﻀﺎ‪ :‬اﺑﻦ اﻟﻌﻢ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻪ اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ ]‪ [3‬ﻧﻘﻼ ﻋﻦ اﻟﻌﺮب‪ ،‬ﻓﺎﻧﺸﺪ ﻋﻠﯿﻪ ﻗﻮل اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس ]‪:[4‬‬‫ﻣﻬﻼ ﺑﻨﯽ ﻋﻤﻨﺎ ﻣﻬﻼ ﻣﻮاﻟﯿﻨﺎ ﻻ ﺗﻈﻬﺮن ﻟﻨﺎ ﻣﺎ ﮐﺎن ﻣﺪﻓﻮﻧﺎ‬‫و اﻟﻤﻮﻟﯽ‪ :‬اﻟﻤﻨﻌﻢ اﻟﻤﻌﺘﻖ )ﺑﮑﺴـﺮ اﻟﺘﺎء( اﻟﺬي أﻧﻌﻢ ﻋﻠﯽ ﻣﺮﻗﻮﻗﻪ ﺑﺎﻟﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ‪ :‬اﻟﻤﻌﺘﻖ )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﺘﺎء( اﻟﺬي ﮐﺎن رﻗﯿﻘﺎ ﻓﻤﻦ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺎﻟﻌﺘﻖ‪ ،‬و‬
‫اﻟﻤﻮﻟﯽ‪ :‬اﻟﻤﻠﯿﮏ ﻻﻧﻪ ﯾﻠﯽ أﻣﻮر اﻟﻨﺎس‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ‪ :‬ﻣﻮﻟﯽ ﻓﯽ اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻤﺎ ﯾﻄﻮل ]‪ [1‬اﻟﻨﺸﺎوي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ‬‫اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(894‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻨﻮر اﻟﺴﺎﻓﺮ‪.104 -103 :‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ‪ :‬ﻫﻮ أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ اﻟﻄﺒﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ -(310‬ﻗﺎﻟﻪ ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮه ج ‪.5/32‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس‪ :‬ﺑﻦ ﻋﺘﺒﮥ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻟﻬﺐ اﻟﻘﺮﺷﯽ اﻟﺸﺎﻋﺮ ﮐﺎن ﻣﻦ ﻓﺼﺤﺎء ﺑﻨﯽ ﻫﺎﺷﻢ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﻧﺤﻮ ﺳﻨﮥ )‪.(95‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪257 :‬‬‫اﺳﺘﻘﺼﺎؤه ]‪.[1‬‬‫از اﯾﻦ ﻫﺮ دو ﻋﺒﺎرت‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ )ﻣﻠﯿﮏ( را )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﺎﯾﻦ ﺳﺒﺐ ﻣﯽﮔﻮﯾﻨﺪ ﮐﻪ )ﻣﻮﻟﯽ( وﻻﯾﺖ اﻣﻮر ﻧﺎس ﻣﯽدارد‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻣﻌﻠﻮم ﺷﺪ ﻗﻄﻌﺎ و ﯾﻘﯿﻨﺎ ﮐﻪ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )وﻟﯽ أﻣﺮ( و )ﻣﺘﻮﻟﯽ أﻣﺮ( اﺳﺖ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺴﺐ اﻓﺎده ﺣﻀـﺮت ﺑﺨﺎري‪ ،‬و ﻋﯿﻨﯽ‪ ،‬و ﻗﺴـﻄﻼﻧﯽ ﻫﻢ‪ ،‬ﺗﺼﺪﯾﻖ ﺣﻀـﺮت ﺷﺎه وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﺑﻐﺎﯾﺖ ﻗﺼﻮي ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ‬‫رﻏﻢ اﻧﻔﻪ واﺿﺢ ﮔﺮدﯾﺪ‪ :‬ﮐﻪ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )وﻟﯽ أﻣﺮ( اﺳﺖ )ﻓﻠﯿﻤﺖ أﺗﺒﺎﻋﻪ ﺣﻨﻘﺎ و ﻏﯿﻈﺎ(‪.‬‬‫و ﻋﻼـوه ﺑﺮ اﯾﻦ از رﺟﻮع ﺑﮑﺘﺐ ﻟﻐﺖ‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ )ﻣﻠﯿﮏ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﭘﺎدﺷﺎه( اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺣﺴﺐ ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﺑﺨﺎري ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﭘﺎدﺷﺎه‬‫و ﻣﻠﮏ( ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬‫ﺟﻮﻫﺮي در »ﺻﺤﺎح« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﻟﻤﻠﮑﻮت ﻣﻦ اﻟﻤﻠـﮏ‪ ،‬ﮐـﺎﻟﺮﻫﺒﻮت ﻣﻦ اﻟﺮﻫﺒـﮥ‪ ،‬ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻟﻪ ﻣﻠﮑﻮت اﻟﻌﺮاق و ﻣﻠﮑﻮة اﻟﻌﺮاق أﯾﻀﺎ‪ ،‬ﻣﺜﺎل اﻟﺘﺮﻗﻮة‪ :‬و ﻫﻮ اﻟﻤﻠﮏ و اﻟﻌﺰ‪ ،‬ﻓﻬﻮ‬‫ﻣﻠﯿﮏ و ﻣﻠﮏ‪ ،‬و ﻣﻠﮏ‪ ،‬ﻣﺜﺎل ﻓﺨﺬ و ﻓﺨﺬ‪ ،‬ﮐﺎن اﻟﻤﻠﮏ ﻣﺨﻔﻒ ﻣﻦ ﻣﻠﮏ‪ ،‬و اﻟﻤﻠﮏ ﻣﻘﺼﻮر ﻣﻦ ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬أو ﻣﻠﯿﮏ‪ ،‬و اﻟﺠﻤﻊ اﻟﻤﻠﻮك و‬‫اﻻﻣﻼك‪ ،‬و اﻻﺳﻢ اﻟﻤﻠﮏ‪ ،‬و اﻟﻤﻮﺿﻊ ﻣﻤﻠﮑﮥ‪.‬‬‫و ﺗﻤﻠﮑﻪ أي ﻣﻠﮑﻪ ﻗﻬﺮا‪ ،‬و ﻣﻠﯿﮏ اﻟﻨﺤﻞ ﯾﻌﺴﻮﺑﻬﺎ[ ]‪.[2‬‬‫و در »ﺻﺮاح« ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻣﻠـﮏ )ﺑـﺎﻟﻀﻢ و اﻟﺘﺨﻔﯿﻒ(‪ :‬ﭘﺎدﺷـﺎﻫﯽ‪ ،‬ﻓﻬﻮ ﻣﻠـﮏ و ﻣﻠـﮏ و ﻣﻠﯿـﮏ‪ ،‬ﮐﺄن اﻟﻤﻠﮏ ﻣﺨﻔﻒ ﻣﻦ ﻣﻠﮏ‪ ،‬و اﻟﻤﻠﮏ ﻣﻘﺼﻮر ﻣﻦ ﻣﺎﻟﮏ أو‬‫ﻣﻠﯿﮏ‪ ،‬و ﻣﻠﻮك و اﻣﻼك ج‪ ،‬ﻣﻤﻠﮑﺖ‪ [1] :‬ارﺷﺎد اﻟﺴﺎري ج ‪.7/80‬‬‫]‪ [2‬ﺻﺤﺎح اﻟﻠﻐﮥ‪ :‬ﻓﺼﻞ اﻟﻤﯿﻢ ج ‪ 4/1610‬ﻃﺒﻊ ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 155‬از ‪206‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪258 :‬‬‫ﻣﻮاﺿﻊ ﮐﻪ در ﻣﻠﮏ آﯾﺪ‪ ،‬ﺗﻤﻠﮑﻪ أي ﻣﻠﮑﻪ ﻗﻬﺮا‪ ،‬ﻣﻠﯿﮏ اﻟﻨﺤﻞ ﺷﺎه زﻧﺒﻮران ‪.‬‬
‫و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺻﻔﯽ ﭘﻮري ]‪ ،[1‬در »ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻻرب ﻓﯽ ﻟﻐﺎت اﻟﻌﺮب« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻣﻠﯿﮏ ﮐﺄﻣﯿﺮ‪ ،‬ﭘﺎدﺷﺎه و ﺧﺪاوﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻠﮑﺎ ﺟﻤﻊ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﻠﯿﮏ ]‪ [2‬ﻣﺤﺪث‪ ،‬و ﻣﻠﯿﮏ اﻟﻨﺤﻞ ﭘﺎدﺷﺎه زﻧﺒﻮران ]‪.[3‬‬‫و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﻤﺎﻧـﺪ ﮐﻪ ﻣﺮاد از ﻣﻌﻤﺮ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺨـﺎري ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻣﻠﯿـﮏ( از او ﻧﻘـﻞ ﮐﺮده‪ ،‬ﺣﺴﺐ اﻓـﺎده اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ‪ ،‬أﺑﻮ‬‫ﻋﺒﯿﺪه ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ اﺳﺖ‪ ،‬در »ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﻮﻟﻪ ﺑﺎب ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬و ﻟ ُِﮑﱟﻞ َﺟَﻌﻠْﻨﺎ َﻣﻮاﻟ َِﯽ ﻣِﱠﻤﺎ َﺗَﺮَك اﻟ ْﻮاﻟ ِﺪاِن َو اﻟ َْﺄﻗَْﺮﺑ ُﻮَن‬‫]‪ [4‬ﺳﺎق اﻟﯽ ﻗﻮﻟﻪ ﺷﻬﯿﺪا‪ ،‬و ﺳﻘﻂ ذﻟﮏ ﻟﻐﯿﺮ أﺑﯽ ذر ]‪.[5‬‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬و ﻗﺎل ﻣﻌﻤﺮ‪ :‬أوﻟﯿﺎء ﻣﻮاﻟﯽ أوﻟﯿﺎء ورﺛﮥ ﻋﺎﻗﺪت أﯾﻤﺎﻧﮑﻢ‪ ،‬ﻫﻮ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﯿﻤﯿﻦ و ﻫﻮ اﻟﺤﻠﯿﻒ‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ أﯾﻀﺎ‪ :‬اﺑﻦ اﻟﻌﻢ‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ‪ :‬اﻟﻤﻨﻌﻢ‬‫اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬أي )ﺑﮑﺴﺮ اﻟﻤﺜﻨﺎة(‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ‪ :‬اﻟﻤﻌﺘﻖ أي )ﺑﻔﺘﺤﻬﺎ(‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ‪ :‬اﻟﻤﻠﯿﮏ‪ ،‬و اﻟﻤﻮﻟﯽ‬‫»ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻠﻔﻆ »ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ«‬‫و ﻧﯿﺰ در ﺑﺴﯿﺎري از ﻃﺮق ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺠﺎي‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻣﻮﻻه«‬‫ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ وﻟﯿﻪ وارد اﺳﺖ‪ ،‬و اﯾﻦ ﻫﻢ دﻻـﻟﺖ ﺻـﺮﯾﺢ دارد ﺑﺮ آﻧﮑﻪ )ﻣـﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )وﻟﯽ( اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﻔﻌـﻞ ﺑﻤﻌﻨﯽ ﻓﻌﯿـﻞ آﻣـﺪه‬‫اﺳﺖ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻠﻔﻆ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ ﻓﻌﻠﯽ وﻟﯿﻪ« در ﻣﺴﻨﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‬‫در »ﻣﺴﻨﺪ« أﺣﻤﺪ ]‪ [3‬ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ]‪ ،[4‬ﺣـﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ‪ ،‬ﺛﻨـﺎ وﮐﯿﻊ ]‪ ،[5‬ﺛﻨﺎ اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪة ]‪ ،[6‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﺑﺮﯾـﺪة‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﻗـﺎل‪ :‬ﻗـﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺻﻠﻌﻢ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ ﻓﻌﻠﯽ وﻟﯿﻪ ]‪ [1] .[[7‬ﺳﻮرة اﻟﺒﻘﺮة‪.257 :‬‬‫]‪ [2‬ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي ج ‪.3/21‬‬‫]‪ [3‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺑﻦ ﻫﻼل اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﻤﺮوزي اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(241‬‬‫]‪ [4‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(288‬‬‫]‪ [5‬وﮐﯿﻊ‪ :‬ﺑﻦ اﻟﺠﺮاح اﻟﺮواﺳﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(196‬‬‫]‪ [6‬ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪة‪ :‬أﺑﻮ ﺣﻤﺰة‪ ،‬ﺣﮑﯽ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي ﺗﻮﺛﯿﻘﻪ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪.‬‬‫]‪ [7‬ﻣﺴﻨﺪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪.5/361‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪275 :‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﺴﻨﺪ« أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻣﻌﺎوﯾﮥ ]‪ ،[1‬ﺛﻨﺎ اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳﻌﺪ اﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪة‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﺑﺮﯾﺪة ]‪ ،[2‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺑﻌﺜﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﯽ ﺳـﺮﯾﮥ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﻟﻤـﺎ ﻗـﺪﻣﻨﺎ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﮐﯿﻒ رأﯾﺘﻢ ﺻـﺤﺎﺑﮥ ﺻﺎﺣﺒﮑﻢ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺄﻣﺎ ﺷـﮑﻮﺗﻪ أو ﺷـﮑﺎه ﻏﯿﺮي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺮﻓﻌﺖ‬‫رأﺳـﯽ و ﮐﻨﺖ رﺟﻼ ﻣﮑﺒﺎﺑﺎ ]‪ ،[3‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺮأﯾﺖ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻗـﺪ اﺣﻤﺮ وﺟﻬﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﻫﻮ ﯾﻘﻮل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ وﻟﯿﻪ«‬‫]‪.[[4‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 156‬از ‪206‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﻣﺴﻨﺪ« أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ ﻟا ﱠﻠﻪ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ وﮐﯿﻊ‪ ،‬ﺛﻨﺎ اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪة‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﺑﺮﯾﺪة‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ أﻧﻪ ﻣﺮ ﻋﻠﯽ ﻣﺠﻠﺲ و ﻫﻢ ﯾﺘﻨﺎوﻟﻮن ﻣﻦ‬‫ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻮﻗﻒ ﻋﻠﯿﻬﻢ ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻧﻪ ﻗﺪ ﮐﺎن ﻓﯽ ﻧﻔﺴـﯽ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯽ ﺷـﯽء‪ ،‬و ﮐﺎن ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ وﻟﯿﺪ ]‪ [5‬ﮐﺬﻟﮏ‪ ،‬ﻓﺒﻌﺜﻨﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ ﻓﯽ ﺳﺮﯾﮥ ]‪ [6‬ﻋﻠﯿﻬﺎ ﻋﻠﯽ‪ ،‬و اﺻﺒﻨﺎ ﺳﺒﯿﺎ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺄﺧﺬ ﻋﻠﯽ ﺟﺎرﯾﮥ ﻣﻦ اﻟﺨﻤﺲ ﻟﻨﻔﺴﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ اﻟﻮﻟﯿﺪ‪ :‬دوﻧﮏ‪.‬‬‫ﻗـﺎل‪ :‬ﻓﻠﻤﺎ ﻗـﺪﻣﻨﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺟﻌﻠﺖ أﺣـﺪﺛﻪ ﺑﻤﺎ ﮐﺎن‪ ،‬ﺛﻢ ]‪ [1‬أﺑﻮ ﻣﻌﺎوﯾـﮥ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﺎزم اﻟﻀـﺮﯾﺮ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(195‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ ﺑﺮﯾﺪة‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺑﺮﯾﺪة ﺑﻦ اﻟﺤﺼﯿﺐ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺳﻬﻞ اﻟﻤﺮوزي اﻟﻘﺎﺿﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(115‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻤﮑﺒﺎب )ﺑﮑﺴﺮ اﻟﻤﯿﻢ( ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻨﻈﺮ اﻟﯽ اﻻرض‪.‬‬‫]‪ [4‬ﻣﺴﻨﺪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪.5/350‬‬‫]‪ [5‬ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ اﻟﻮﻟﯿﺪ‪ :‬ﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة اﻟﻤﺨﺰوﻣﯽ اﻟﻘﺮﺷﯽ ﻣﺎت ﺑﺤﻤﺺ ﺳﻨﮥ )‪.(21‬‬‫]‪ [6‬اﻟﺴـﺮﯾﮥ )ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﺴـﯿﻦ اﻟﻤﻬﻤﻠـﮥ و ﮐﺴـﺮ اﻟﺮاء و ﺗﺸﺪﯾـﺪ اﻟﯿـﺎء اﻟﻤﻔﺘﻮﺣـﮥ( ﻗﻄﻌـﮥ ﻣﻦ اﻟﺠﯿﺶ ﺳـﻤﯿﺖ ﺑـﺬﻟﮏ ﻻﻧﻬﺎ ﺗﺴـﺮي ﺧﻔﯿﻪ‪ ،‬و ﻓﯽ‬‫اﻻﺻﻄﻼح ﺟﯿﺶ ﻟﯿﺲ ﺑﯿﻨﻬﻢ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪276 :‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ان ﻋﻠﯿﺎ أﺧﺬ ﺟﺎرﯾﮥ ﻣﻦ اﻟﺨﻤﺲ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﻨﺖ رﺟﻼ ﻣﮑﺒﺎﺑﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺮﻓﻌﺖ رأﺳﯽ‪ ،‬ﻓﺎذا وﺟﻪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺪ ﺗﻐﯿﺮ‪،‬‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ وﻟﯿﻪ ]‪[1‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻠﻔﻆ »ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ ﻓﻬﺬا وﻟﯿﻪ« در ﺧﺼﺎﺋﺺ ﻧﺴﺎﺋﯽ‬‫و اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﻌﯿﺐ ﻧﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬در »ﺧﺼﺎﺋﺺ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ذﮐﺮ‬‫ﻗﻮل اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ وﻟﯿﻪ«‪.‬‬‫أﻧﺒﺄﻧﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺜﻨﯽ ]‪ ،[2‬ﻗـﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ ]‪ ،[3‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿـﻞ ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ رﺟﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻣﻦ ﺣﺠـﮥ اﻟﻮداع و ﻧﺰل ﻏـﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬أﻣﺮ ﺑﺪوﺣﺎت‪ ،‬ﻓﻘﻤﻤﻦ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺄﻧﯽ ﻗﺪ دﻋﯿﺖ ﻓﺄﺟﺒﺖ و اﻧﯽ ﻗﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ‬‫اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ‪ ،‬اﺣﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض‪.‬‬‫ﺛﻢ ﻗﺎل‪» :‬ان ﻟا ﱠﻠﻪ ﻣﻮﻻي و أﻧﺎ وﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ«‪.‬‬‫ﺛﻢ أﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻬﺬا وﻟﯿﻪ‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪.‬‬‫ﻓﻘﻠﺖ ﻟﺰﯾﺪ‪ :‬ﺳﻤﻌﺘﻪ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ؟ ﻗﺎل‪» :‬ﻣﺎ ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟﺪوﺣﺎت أﺣﺪ اﻻ رآه ﺑﻌﯿﻨﻪ و ﺳﻤﻌﻪ ﺑﺄذﻧﻪ« ]‪.[4‬‬‫أﻧﺒﺄﻧﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻌﻼء ]‪ [5‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻣﻌﺎوﯾـﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻌﺪ ]‪ [1‬ﻣﺴـﻨﺪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ج ‪ [2] .5/358‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ‪:‬‬‫أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻟﺒﺼـﺮي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺰﻣﻦ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ )‪ [3] .(252‬ﺣـﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛـﺎﺑﺖ‪ :‬أﺑﻮ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺘـﺎﺑﻌﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ‬‫)‪ -(117‬أو )‪ [4] .(119‬اﻟﺨﺼﺎﺋﺺ‪ [5] .93 :‬ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻌﻼء‪ :‬ﺑﻦ ﮐﺮﯾﺐ أﺑﻮ ﮐﺮﯾﺐ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ )‪ .(248‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ‬‫اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪277 :‬‬‫اﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪة‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﺑﺮﯾﺪة‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﺑﻌﺜﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﯽ ﺳﺮﯾﮥ‪ ،‬و اﺳﺘﻌﻤﻞ ﻋﻠﯿﻨﺎ ﻋﻠﯿﺎ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ رﺟﻌﻨﺎ‬‫ﺳﺄﻟﻨﺎ ﮐﯿﻒ رأﯾﺘﻢ ﺻـﺤﺒﮥ ﺻﺎﺣﺒﮑﻢ؟ ﻓﺎﻣﺎ أﻧﺎ ﺷـﮑﻮﺗﻪ و اﻣﺎ ﺷـﮑﺎه ﻏﯿﺮي‪ ،‬ﻓﺮﻓﻌﺖ رأﺳـﯽ و ﮐﻨﺖ رﺟﻼ ﻣﮑﺒﺎﺑﺎ‪ ،‬ﻓﺎذا وﺟﻪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 157‬از ‪206‬‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺪ اﺣﻤﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ وﻟﯿﻪ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﺧﺼﺎﺋﺺ« ﻧﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]أﻧﺒﺄﻧﺎ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ]‪ [2‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ اﺑﻦ ﻋﺜﻤﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟـﺪ اﻟﺒﺼـﺮي ]‪ ،[3‬ﻋﻦ ﻋﺎﺋﺸﮥ ﺑﻨﺖ ﺳـﻌﺪ ]‪ ،[4‬ﻋﻦ ﺳﻌﺪ ]‪ ،[5‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺬ‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﺨﻄﺐ ﻓﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺘﻢ ﺗﻌﻠﻤﻮن اﻧﯽ أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﮑﻢ؟«‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪:‬‬‫ﻧﻌﻢ ﺻﺪﻗﺖ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﺛﻢ أﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ ﻓﺮﻓﻌﻬﺎ و ﻗﺎل‪:‬‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻬﺬا وﻟﯿﻪ‪ ،‬ان اﻟﱠﻠﻪ ﯾﻮاﻟﯽ ﻣﻦ واﻻه و ﯾﻌﺎدي ﻣﻦ ﻋﺎداه« ]‪ [1] .[6‬اﻟﺨﺼﺎﺋﺺ‪.94 :‬‬‫]‪ [2‬أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن‪) :‬اﺑﻮ اﻟﺠﻮزاء اﻟﺒﺼـﺮي( ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻨﻮر ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳـﻨﺎن اﻟﻨﻮﻓﻠﯽ ﺣﮑﯽ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي ﺗﻮﺛﯿﻘﻪ ﻋﻦ واﻟﺪه و‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻪ أﺑﯽ و أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ )‪.(246‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻦ ﻋﺜﻤﮥ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﺒﺼﺮي ﺑﻦ ﻋﺜﻤﮥ و ﻫﯽ اﻣﻪ‪ ،‬ﺗﺎﺑﻌﯽ‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي و روي ﻋﻦ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺻﻼﺣﻪ‪.‬‬‫]‪ [4‬ﻋﺎﺋﺸﮥ ﺑﻨﺖ ﺳﻌﺪ‪ :‬ﺑﻦ أﺑﯽ وﻗﺎص اﻟﻤﺪﻧﯿﮥ ﻣﺎﺗﺖ ﺳﻨﮥ )‪.(117‬‬‫]‪ [5‬ﺳﻌﺪ‪ :‬ﺑﻦ أﺑﯽ وﻗﺎص‪ ،‬و اﺳﻤﻪ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ وﻫﯿﺐ اﻟﻘﺮﺷﯽ اﻟﻤﺪﻧﯽ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ )‪ (55‬أو )‪.(58‬‬‫]‪ [6‬اﻟﺨﺼﺎﺋﺺ‪.25 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪278 :‬‬‫أﻧﺒﺄﻧـﺎ زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ]‪ [1‬ﻗـﺎل‪ :‬ﺛﻨـﺎ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﮐﺜﯿﺮ ]‪ ،[2‬ﻋﻦ ﻣﻬﺎﺟﺮ اﺑﻦ ﻣﺴـﻤﺎر ﻗﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﺗﻨﯽ ﻋﺎﺋﺸﮥ ﺑﻨﺖ ﺳـﻌﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳﻌﺪ‬‫رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻨﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺑﻄﺮﯾﻖ ﻣﮑﮥ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﺘﻮﺟﻪ إﻟﯿﻬﺎ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺑﻠﻎ ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ وﻗﻒ اﻟﻨﺎس‪ ،‬ﺛﻢ رد‬‫ﻣﻦ ﺗﺒﻌﻪ و ﻟﺤﻘﻪ ﻣﻦ ﺗﺨﻠﻒ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ اﺟﺘﻤﻊ اﻟﻨﺎس إﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬أﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس ﻫﻞ ﺑﻠﻐﺖ؟«‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ« )ﺛﻼث ﻣﺮات ﯾﻘﻮﻟﻬﺎ(‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪:‬‬‫»أﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس ﻣﻦ وﻟﯿﮑﻢ؟«‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ أﻋﻠﻢ )ﺛﻠﺜﺎ(‪ ،‬ﺛﻢ أﺧـﺬ ﺑﯿـﺪ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﺎن اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ وﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻬﺬا وﻟﯿﻪ‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ‬‫واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«[ ]‪.[3‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﺧﺼﺎﺋﺺ« ﻧﺴﺎﺋﯽ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]أﺧﺒﺮﻧﺎ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﺣﺮﯾﺚ ]‪ ،[4‬ﺣﺪﺛﻨﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ]‪ ،[5‬ﻋﻦ اﻻﻋﻤﺶ ﻋﻦ أﺑﯽ اﺳﺤﺎق ]‪ ،[6‬ﻋﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ وﻫﺐ ]‪ [7‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل ﻋﻠﯽ‬‫ﮐﺮم اﻟﱠﻠﻪ وﺟﻬﻪ ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒﮥ‪» :‬اﻧﺸﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ ﺳـﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﯾﻘﻮل‪» :‬ان اﻟﱠﻠﻪ وﻟﯿﯽ و أﻧﺎ وﻟﯽ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ‪،‬‬‫و ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻬـﺬا وﻟﯿﻪ‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ [1] ،‬زﮐﺮﯾﺎ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ :‬ﺑﻦ اﯾﺎس اﻟﺴـﺠﺰي اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺧﯿﺎط اﻟﺴـﻨﮥ ﻧﺰﯾﻞ دﻣﺸﻖ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ‬‫)‪.(289‬‬‫]‪ [2‬ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﮐﺜﯿﺮ‪ :‬اﻻﻧﺼﺎري اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﻘﺮئ روي ﻋﻨﻪ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ و آﺧﺮون ﺗﺮﺟﻤﻪ اﻟﺠﺰري ﻓﯽ ﻏﺎﯾﮥ اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪.2/389‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺨﺼﺎﺋﺺ‪.25 :‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﺣﺮﯾﺚ‪ :‬ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﺑﻦ ﻗﻄﺒﮥ اﺑﻮ ﻋﻤﺎر اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻘﻮﻣﺲ ﺳﻨﮥ )‪.(244‬‬‫]‪ [5‬اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ‪ :‬اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺮوزي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(192‬‬‫]‪ [6‬اﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﻟﺴﺒﯿﻌﯽ‪ :‬ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(127‬‬‫]‪ [7‬ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ وﻫﺐ‪ :‬اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(76‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪279 :‬‬‫و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ ،‬و اﻧﺼﺮ ﻣﻦ ﻧﺼﺮه«‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻘﺎل ﺳﻌﯿﺪ‪ :‬ﻓﻘﺎم اﻟﯽ ﺟﻨﺒﯽ ﺳﺘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل زﯾﺪ ﺑﻦ ﯾﺜﯿﻊ ]‪ :[1‬ﻣﻦ ﻋﻨﺪي ﺳﺘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻋﻤﺮو ذوﻣﺮ‪» :‬أﺣﺐ ﻣﻦ أﺣﺒﻪ و أﺑﻐﺾ ﻣﻦ أﺑﻐﻀﻪ« و‬‫ﺳﺎق اﻟﺤﺪﯾﺚ ]‪.[[2‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 158‬از ‪206‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻧﺴﺎﺋﯽ در »ﺧﺼﺎﺋﺺ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﻧﺒﺄﻧﺎ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ]‪ ،[3‬أﻧﺒﺄﻧﺎ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﺳـﺤﺎق‪ ،‬ﻋﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ وﻫﺐ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل ﻋﻠﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻨﻪ ﻓﯽ اﻟﺮﺣﺒـﮥ‪» :‬اﻧﺸـﺪ ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﻣﻦ ﺳـﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﯾﻮم ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﯾﻘﻮل‪» :‬اﻟﱠﻠﻪ وﻟﯿﯽ و أﻧﺎ وﻟﯽ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﻦ ﮐﻨﺖ‬‫وﻟﯿﻪ ﻓﻬﺬا وﻟﯿﻪ‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪ ،‬و اﻧﺼـﺮ ﻣﻦ ﻧﺼﺮه‪ ،‬و اﺧﺬل ﻣﻦ ﺧﺬﻟﻪ«‪ ،‬ﻗﺎل ﺳﻌﯿﺪ‪ :‬ﻓﻘﺎم اﻟﯽ ﺟﻨﺒﯽ ﺳﺘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺣﺎرﺛﮥ‬‫اﺑﻦ ﻣﻀﺮب ]‪ :[4‬ﻗﺎم ﻣﻦ ﻋﻨﺪي ﺳـﺘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل زﯾﺪ ﺑﻦ ﯾﺜﯿﻊ‪ :‬ﻗﺎم ﻣﻦ ﻋﻨﺪي ﺳﺘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ذي ﻣﺮ ]‪» :[5‬و أﺣﺐ ﻣﻦ أﺣﺒﻪ و أﺑﻐﺾ ﻣﻦ‬‫أﺑﻐﻀﻪ«[ ]‪.[6‬‬‫و اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ ]‪ ،[7‬در »ﺳﻨﻦ« ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬زﯾﺪ ﺑﻦ ﯾﺜﯿﻊ‪ :‬اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(136‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺨﺼﺎﺋﺺ‪.26 :‬‬‫]‪ [3‬ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ‪ :‬أﺑﻮ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﻤﺮوزي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(249‬‬‫]‪ [4‬ﺣﺎرﺛﮥ ﺑﻦ ﻣﻀﺮب‪ :‬اﻟﻌﺒﺪي اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﺘﺎﺑﻌﯽ‪ ،‬و ﺛﻘﻪ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﺣﺴﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺣﺪﯾﺜﻪ‪.‬‬‫]‪ [5‬ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ذي ﻣﺮ‪ :‬اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ اﻟﺘﺎﺑﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(116‬‬‫]‪ [6‬اﻟﺨﺼﺎﺋﺺ‪.40 :‬‬‫]‪ [7‬اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(283‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪280 :‬‬‫]ﺛﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ]‪ ،[1‬ﻧﺎ اﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ]‪ ،[2‬أﻧﺎ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ ]‪ ،[3‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺟـﺪﻋﺎن ]‪ ،[4‬ﻋﻦ ﻋـﺪي ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ ]‪ ،[5‬ﻋﻦ اﻟـﺒﺮاء ﺑﻦ‬‫ﻋﺎزب ]‪.[6‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬اﻗﺒﻠﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﯽ ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع اﻟﺘﯽ ﺣﺞ‪ ،‬ﻓﻨﺰل ﻓﯽ اﻟﻄﺮﯾﻖ‪ ،‬ﻓﺄﻣﺮ ﺑﺎﻟﺼﻼة ﺟﺎﻣﻌﮥ‪ ،‬ﻓﺄﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬أ‬‫ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑـﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ اﻧﻔﺴـﻬﻢ؟«‪ ،‬ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗـﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﮑـﻞ ﻣﺆﻣﻦ ﻣﻦ ﻧﻔﺴﻪ؟«‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻓﻬـﺬا وﻟﯽ ﻣﻦ أﻧﺎ ﻣﻮﻻه‪،‬‬‫اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه« ]‪[[7‬‬‫»رواﯾﺖ ﻃﺒﺮي«‬‫و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ ﻃﺒﺮي ﻫﻢ‪ ،‬اﺣﺎدﯾﺚ ﻋﺪﯾـﺪه ﻣﺘﻀـﻤﻦ ﻟﻔﻆ )وﻟﯽ( ﺑﺠﺎي )ﻣﻮﻟﯽ( رواﯾﺖ ﮐﺮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ]‪،[8‬‬‫ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪ [1] :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ :‬اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻄﻨﺎﻓﺴﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﮑﻮﻓﯽ ﻧﺰﯾﻞ اﻟﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(233‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ‪ :‬زﯾﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺒﺎب اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(203‬‬‫]‪ [3‬ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪ :‬أﺑﻮ ﺳﻠﻤﮥ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(167‬‬‫]‪ [4‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺟﺪﻋﺎن‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺟﺪﻋﺎن اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ (129‬أو )‪.(131‬‬‫]‪ [5‬ﻋﺪي ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻻﻧﺼﺎري اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(116‬‬‫]‪ [6‬اﻟﺒﺮاء ﺑﻦ ﻋﺎزب‪ :‬اﻻﻧﺼﺎري اﻻوﺳﯽ ﻧﺰﯾﻞ اﻟﮑﻮﻓﮥ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(72‬‬‫]‪ [7‬ﺳﻨﻦ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ ج ‪.1/29‬‬‫]‪ [8‬ﻣﻼ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺘﻘﯽ‪ :‬ﺑﻦ ﺣﺴﺎم اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻬﻨﺪي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(975‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪281 :‬‬‫ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ واﺛﻠﮥ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ رﺟﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻣﻦ ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع‪ ،‬ﻓﻨﺰل ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ أﻣﺮ ﺑﺪوﺣﺎت‪ ،‬ﻓﻘﻤﻤﻦ‪ ،‬ﺛﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 159‬از ‪206‬‬‫ﻗـﺎل ﻓﻘـﺎل‪» :‬ﮐـﺄﻧﯽ ﻗـﺪ دﻋﯿﺖ ﻓـﺎﺟﺒﺖ‪ ،‬اﻧﯽ ﻗـﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣـﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵـﺧﺮ‪ :‬ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺒﻞ ﻣﻤـﺪود ﻣﻦ اﻟﺴـﻤﺎء اﻟﯽ‬‫اﻻـرض‪ ،‬و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔﺮﻗﺎ ﺣﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض«‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪» :‬ان ﻣﻮﻻي و أﻧﺎ وﻟﯽ ﮐﻞ‬‫ﻣﺆﻣﻦ«‪ ،‬ﺛﻢ أﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ ﻓﻌﻠﯽ وﻟﯿﻪ‪ ،‬اﻟﻠﻬﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﺰﯾﺪ‪ :‬أﻧﺖ ﺳﻤﻌﺘﻪ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫»ﻣﺎ ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟﺪوﺣﺎت إﻻ ﻗﺪ رآه ﺑﻌﯿﻨﯿﻪ و ﺳﻤﻌﻪ ﺑﺄذﻧﯿﻪ« ]‪.[1‬‬‫اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ أﯾﻀﺎ ﻋﻦ ﻋﻄﯿﮥ اﻟﻌﻮﻓﯽ ]‪ ،[2‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري ]‪ [3‬ﻣﺜﻞ ذﻟﮏ اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ[ ]‪.[4‬‬‫و ﻧﯿﺰ در آن ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻀﺤﯽ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ ﻓﻌﻠﯽ وﻟﯿﻪ« اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ[ ]‪.[5‬‬‫و ﻧﯿﺰ در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻋﻦ ﺑﺮﯾﺪة ﻗﺎل‪ :‬ﺑﻌﺜﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﯽ ﺳـﺮﯾﮥ‪ ،‬و اﺳـﺘﻌﻤﻞ ﻋﻠﯿﻨﺎ ﻋﻠﯿﺎ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺟﺌﻨﺎ ﺳﺄﻟﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪:‬‬‫»ﮐﯿﻒ رأﯾﺘﻢ ﺻـﺤﺒﮥ ﺻـﺎﺣﺒﮑﻢ؟« ﻗـﺎل‪ :‬ﻓﺄﻣـﺎ ﺷـﮑﻮﺗﻪ أﻧـﺎ و اﻣﺎ ﺷـﮑﺎه ﻏﯿﺮي‪ ،‬ﻓﺮﻓﻌﺖ رأﺳـﯽ و ﮐﻨﺖ رﺟﻼ ﻣﮑﺒﺎﺑﺎ‪ ،‬إذا ]‪ [1‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤـﺎل ج‬‫‪.6/390‬‬‫]‪ [2‬ﻋﻄﯿﮥ اﻟﻌﻮﻓﯽ‪ :‬ﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﺟﻨﺎدة اﻟﺘﺎﺑﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(111‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري‪ :‬ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ اﻻﻧﺼﺎري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ (63‬او ﺑﻌﺪﻫﺎ‪.‬‬‫]‪ [4‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪.6/390‬‬‫]‪ [5‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪.6/390‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪282 :‬‬‫ﺣﺪﺛﺖ اﻟﺤﺪﯾﺚ اﮐﺒﺒﺖ‪ ،‬ﻓﺎذا اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺪ اﺣﻤﺮ وﺟﻬﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ ﻓﺎن ﻋﻠﯿﺎ وﻟﯿﻪ«‪ ،‬ﻓﺬﻫﺐ اﻟﺬي ﻓﯽ ﻧﻔﺴﯽ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻻ أذﮐﺮه ﺑﺴﻮء‪.‬‬‫اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ[ ]‪[1‬‬‫»رواﯾﮥ اﻟﺤﺎﮐﻢ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي«‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺎﮐﻢ‪ ،‬در »ﻣﺴﺘﺪرك« ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺗﻤﯿﻢ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ ]‪ [2‬ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬ﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻗﻼﺑﮥ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺮﻗﺎﺷـﯽ ]‪ ،[3‬ﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد‬‫]‪.[4‬‬‫و ﺣـﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺎﻟﻮﯾﻪ ]‪ ،[5‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺒﺰاز ]‪ ،[6‬ﻗﺎﻻ‪ :‬ﺛﻨﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﯽ‬‫أﺑﯽ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد‪.‬‬‫و ﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻧﺼﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ ]‪ [7‬اﻟﻔﻘﯿﻪ ﺑﺒﺨﺎري‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﻐﺪادي ]‪ ،[8‬ﺛﻨﺎ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ اﻟﻤﺨﺮﻣﯽ ]‪ ،[9‬ﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ‬‫ﺑﻦ ﺣﻤﺎد‪ ،‬ﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ ]‪ ،[10‬ﻋﻦ ]‪ [1‬ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل ج ‪ [2] .6/397‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺗﻤﯿﻢ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ )‪.(340‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ ﻗﻼﺑـﮥ‪ :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺮﻗﺎﺷـﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ )‪ [4] .(296‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣﻤـﺎد‪ :‬اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺼـﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ‬‫)‪ [5] .(215‬أﺑـﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺑـﺎﻟﻮﯾﻪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ )‪ [6] .(340‬أﺑـﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑـﻦ ﺟﻌﻔﺮ‪ :‬ﺑﻦ ﺣﻤـﺪان ﺑﻦ ﻣﺎﻟـﮏ اﻟﻘﻄﯿﻌﯽ‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ [7] .(367‬أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻬﻞ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺒﺨﺎري ﻣﻦ ﺷﯿﻮخ اﻟﺤﺎﮐﻢ ﻗﺪ أﮐﺜﺮ اﻟﺮواﯾﮥ ﻋﻨﻪ ﻓﯽ اﻟﻤﺴﺘﺪرك‪ [8] .‬ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﻐﺪادي‪ :‬اﻟﻤﻠﻘﺐ ب )ﺟﺰرة( اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ [9] .(293‬ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬اﻟﻤﻬﻠﺒﯽ اﻟﻤﺨﺮﻣﯽ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 160‬از ‪206‬‬‫)‪ [10] .(231‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪ :‬اﻟﻮﺿﺎح ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﻮاﺳﻄﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ .(178‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪283 :‬‬‫ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻻﻋﻤﺶ ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻨﺎ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ رﺟﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‬‫و ﺳـﻠﻢ ﻣﻦ ﺣﺠـﮥ اﻟﻮداع و ﻧﺰل ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬أﻣﺮ ﺑﺪوﺣﺎت ﻓﻘﻤﻤﻦ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪» :‬ﮐﺄﻧﯽ ﻗﺪ دﻋﯿﺖ ﻓﺎﺟﺒﺖ‪ ،‬اﻧﯽ ﻗﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ‪ ،‬أﺣﺪﻫﻤﺎ‬‫اﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵـﺧﺮ‪ :‬ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌـﺎﻟﯽ و ﻋﺘﺮﺗﯽ أﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔﺮﻗﺎ ﺣﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪:‬‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﺰ و ﺟﻞ ﻣﻮﻻي‪ ،‬و اﻧﺎ وﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ‪.‬‬‫ﺛﻢ اﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ ﻓﻬﺬا وﻟﯿﻪ‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه«‪ ،‬و ذﮐﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻄﻮﻟﻪ‪.‬‬‫ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺢ ﻋﻠﯽ ﺷﺮط اﻟﺸﯿﺨﯿﻦ و ﻟﻢ ﯾﺨﺮﺟﺎه ﺑﻄﻮﻟﻪ‪ ،‬ﺷﺎﻫﺪه ﺣﺪﯾﺚ ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﮐﻬﯿﻞ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ اﯾﻀﺎ ﺻﺤﯿﺢ ﻋﻠﯽ ﺷﺮﻃﻬﻤﺎ‬‫]‪[2] [1‬‬‫»رواﯾﺖ اﺧﻄﺐ ﺧﻮارزﻣﯽ«‬‫و ﻣﻮﻓﻖ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ]‪ [3‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺄﺧﻄﺐ ﺧﻮارزم در ﮐﺘﺎب ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ رواﯾﺘﯽ ﺑﺎﺳﻨﺎد ﺧﻮد از أﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﺑﻬﺬا اﻻﺳﻨﺎد ﻋﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﻫﺬا‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺣـﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻬﻞ اﻟﻔﻘﯿﻪ ﺑﺒﺨﺎري‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ‬‫ﺣﻤﺎد‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪.‬‬‫ﻋﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ ﻋﻦ زﯾﺪ ]‪ [1‬ﺷـﺮط اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ أن ﯾﺨﺮﺟﺎ اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻤﺘﻔﻖ‬‫ﻋﻠﯽ ﺛﻘـﮥ ﻧﻘﻠﺘﻪ اﻟﯽ اﻟﺼـﺤﺎﺑﮥ اﻟﻤﺸـﻬﻮر ﻣﻦ ﻏﯿﺮ اﺧﺘﻼـف ﺑﯿﻦ اﻟﺜﻘـﺎت اﻻﺛﺒﺎت و ﯾﮑﻮن اﺳـﻨﺎده ﻣﺘﺼـﻼ ﻏﯿﺮ ﻣﻘﻄﻮع‪ [2] .‬اﻟﻤﺴﺘﺪرك ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﺼﺤﯿﺤﯿﻦ ج ‪ [3] .3/109‬اﺧﻄﺐ ﺧﻮارزم‪ :‬ﻣﻮﻓﻖ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ أﺑﻮ اﻟﻤﺆﯾﺪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ .(568‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪،8‬‬‫ص‪284 :‬‬‫اﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﻟﻤـﺎ رﺟﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻣﻦ ﺣﺠـﮥ اﻟﻮداع‪ ،‬و ﻧﺰل ﻏـﺪﯾﺮ ﺧﻢ اﻣﺮ ﺑـﺪوﺣﺎت ﻓﻘﻤﻤﻦ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺄﻧﯽ ﻗﺪ‬‫دﻋﯿﺖ ﻓـﺄﺟﺒﺖ‪ ،‬اﻧﯽ ﻗـﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ‪ ،‬اﺣـﺪﻫﻤﺎ اﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵـﺧﺮ‪ :‬ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ اﻫـﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻈﺮوﻧﯽ ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪،‬‬‫ﻓﺎﻧﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔﺮﻗﺎ ﺣﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ان اﻟﱠﻠﻪ ﻋﺰ و ﺟﻞ ﻣﻮﻻي و اﻧﺎ ﻣﻮﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ‪ ،‬ﺛﻢ أﺧـﺬ ﺑﯿـﺪ ﻋﻠﯽ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ‬‫ﻓﻬﺬا وﻟﯿﻪ‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه‪.‬‬‫ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬اﻧﺖ ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟﺪوﺣﺎت أﺣﺪ اﻻ رآه ﺑﻌﯿﻨﻪ و ﺳﻤﻌﻪ ﺑﺎذﻧﻪ ]‪[1‬‬‫»رواﯾﮥ اﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ«‬‫و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺟﻼﺑﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ]‪ [2‬اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ در ﮐﺘﺎب »ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻌﻤﺪة« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻌﻼف اﻟﺒﺰار اذﻧﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﺴﻼم ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ اﻟﺒﺰار‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﯽ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮزاق‪ ،‬ﺣـﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻣﻐﯿﺮة ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻤﻬﻠﺒﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺣﺪﺛﻨﯽ ﻧﻮح ﺑﻦ ﻗﯿﺲ اﻟﺤﺪاﻧﯽ ]‪ ،[3‬ﺣﺪﺛﻨﯽ اﻟﻮﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﻋﻦ اﺑﻦ ]‪ [4‬اﻣﺮأة زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻗﺎل‪ :‬أﻗﺒﻞ ﻧﺒﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻣﻦ‬‫ﻣﮑﮥ ﻓﯽ ]‪ [1‬ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟﺨﻮارزﻣﯽ‪.93 :‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺠﻼﺑﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(483‬‬‫]‪ [3‬ﻧﻮح ﺑﻦ ﻗﯿﺲ‪ :‬أﺑﻮ روح اﻟﺤﺪاﻧﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(183‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 161‬از ‪206‬‬‫]‪ [4‬ﻓﯽ اﻟﻤﺼﺪر اﻟﻤﻄﺒﻮع‪ :‬ﻋﻦ اﻣﺮأة زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬اﻗﺒﻞ ‪ ...‬اﻟﺦ و ﻟﮑﻦ ﻓﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪285 :‬‬‫ﺣﺠـﮥ اﻟﻮداع‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﻧﺰل ﺑﻐﺪﯾﺮ اﻟﺠﺤﻔﮥ ﺑﯿﻦ ﻣﮑﮥ و اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺄﻣﺮ ﺑﺎﻟﺪوﺣﺎت‪ ،‬ﻓﻘﻢ ﻣﺎ ﺗﺤﺘﻬﻦ ﻣﻦ ﺷﻮك‪ ،‬ﺛﻢ ﻧﺎدي‪ :‬اﻟﺼـﻠﻮة ﺟﺎﻣﻌﮥ‪ ،‬ﻓﺨﺮﺟﻨﺎ‬‫اﻟﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﯽ ﯾﻮم ﺷﺪﯾـﺪ اﻟﺤﺮ و ان ﻣﻨﺎ ﻟﻤﻦ ﯾﻀﻊ رداءه ﻋﻠﯽ رأﺳﻪ‪ ،‬و ﺑﻌﻀﻪ ﺗﺤﺖ ﻗـﺪﻣﯿﻪ ﻣﻦ ﺷﺪة اﻟﺮﻣﻀﺎء‪،‬‬‫ﺣﺘﯽ اﻧﺘﻬﯿﻨﺎ اﻟﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﻓﺼـﻠﯽ ﺑﻨﺎ اﻟﻈﻬﺮ‪ ،‬ﺛﻢ اﻧﺼـﺮف إﻟﯿﻨﺎ ﻓﻘﺎل‪» :‬اﻟﺤﻤﺪ ﻟﻠّﻪ ﻧﺤﻤﺪه‪ ،‬و ﻧﺴﺘﻌﯿﻨﻪ‪ ،‬و ﻧﺆﻣﻦ ﺑﻪ‪ ،‬و‬‫ﻧﺘﻮﮐﻞ ﻋﻠﯿﻪ و ﻧﻌﻮذ ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﻣﻦ ﺷـﺮور اﻧﻔﺴـﻨﺎ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺳـﯿﺌﺎت أﻋﻤﺎﻟﻨﺎ‪ ،‬اﻟﺬي ﻻ ﻫﺎدي ﻟﻤﻦ أﺿﻞ‪ ،‬و ﻻ ﻣﻀﻞ ﻟﻤﻦ ﻫﺪي‪ ،‬و أﺷﻬﺪ أن ﻻ اﻟﻪ اﻻ‬‫اﻟﱠﻠﻪ و أن ﻣﺤﻤﺪا ﻋﺒﺪه و رﺳﻮﻟﻪ‪.‬‬‫أﻣـﺎ ﺑﻌـﺪ أﯾﻬـﺎ اﻟﻨـﺎس ﻓـﺎﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﻨﺒﯽ ﻣﻦ اﻟﻌﻤﺮ اﻻـ ﻧﺼﻒ ﻣﺎ ﻋﻤﺮ ﻣﻦ ﻗﺒﻠﻪ‪ ،‬و ان ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻣﺮﯾﻢ ﻟﺒﺚ ﻓﯽ ﻗﻮﻣﻪ أرﺑﻌﯿﻦ ﺳـﻨﮥ‪ ،‬و اﻧﯽ ﻗﺪ‬‫ﺷﺮﻋﺖ ﻓﯽ اﻟﻌﺸـﺮﯾﻦ أﻻ و اﻧﯽ ﯾﻮﺷﮏ ان اﻓﺎرﻗﮑﻢ‪ ،‬أﻻ و اﻧﯽ ﻣﺴـﺌﻮل و أﻧﺘﻢ ﻣﺴـﺌﻮﻟﻮن‪ ،‬ﻓﻬﻞ ﺑﻠﻐﺘﮑﻢ؟ ﻓﻤﺎ ذا أﻧﺘﻢ ﻗﺎﺋﻠﻮن؟«‪ ،‬ﻓﻘﺎم ﻣﻦ ﮐﻞ‬‫ﻧﺎﺣﯿـﮥ ﻣﻦ اﻟﻘﻮم ﻣﺠﯿﺐ ﯾﻘﻮﻟﻮن‪ :‬ﻧﺸـﻬﺪ اﻧﮏ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ ﻗـﺪ ﺑﻠﻐﺖ رﺳﺎﻟﺘﻪ‪ ،‬و ﺟﺎﻫـﺪت ﻓﯽ ﺳﺒﯿﻠﻪ‪ ،‬و ﺻﺪﻋﺖ ﺑﺄﻣﺮه‪ ،‬و ﻋﺒﺪﺗﻪ ﺣﺘﯽ‬‫أﺗﺎك اﻟﯿﻘﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺠﺰاك اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﺎ ﺧﯿﺮ ﻣﺎ ﺟﺰي ﻧﺒﯿﺎ ﻋﻦ اﻣﺘﻪ‪.‬‬‫ﻓﻘـﺎل‪» :‬أ ﻟﺴـﺘﻢ ﺗﺸـﻬﺪون‪ :‬أن ﻻـ اﻟﻪ اﻻ اﻟﱠﻠﻪ وﺣـﺪه ﻻ ﺷـﺮﯾﮏ ﻟﻪ؟ و أن ﻣﺤﻤـﺪا ﻋﺒـﺪه و رﺳﻮﻟﻪ‪ ،‬و ان اﻟﺠﻨـﮥ ﺣﻖ‪ ،‬و اﻟﻨﺎر ﺣﻖ‪ ،‬و ﺗﺆﻣﻨﻮن‬‫ﺑﺎﻟﮑﺘﺎب ﮐﻠﻪ؟«‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪.‬‬‫ﻗـﺎل‪» :‬ﻓﺎﻧﯽ أﺷـﻬﺪ أن ﻗـﺪ ﺻـﺪﻗﺘﮑﻢ‪ ،‬و ﺻـﺪﻗﺘﻤﻮﻧﯽ‪ ،‬أﻻ و اﻧﯽ ﻓﺮﻃﮑﻢ‪ ،‬و اﻧﮑﻢ ﺗﺒﻌﯽ‪ ،‬ﺗﻮﺷـﮑﻮن أن ﺗﺮدوا ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض‪ ،‬و اﺳﺄﻟﮑﻢ ﺣﯿﻦ‬‫ﺗﻠﻘﻮﻧﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﺛﻘﻠﯽ‪ ،‬ﮐﯿﻒ ﺧﻠﻔﺘﻤﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻓﻌﯿﻞ ]‪ [1‬ﻋﻠﯿﻨﺎ‪ ،‬ﻣﺎ ﻧـﺪري ﻣﺎ اﻟﺜﻘﻼن؟«‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﻗﺎم رﺟﻞ ﻣﻦ اﻟﻤﻬﺎﺟﺮﯾﻦ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺑﺄﺑﯽ أﻧﺖ و أﻣﯽ‬‫ﯾﺎ ﻧﺒﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺎ اﻟﺜﻘﻼن؟‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬اﻻﮐﺒﺮ ﻣﻨﻬﻤﺎ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﺒﺐ اﻟﺒﺤﺎر ﻧﻘﻼ ﻋﻦ اﻟﻌﻤﺪة ﻻﺑﻦ ﺑﻄﺮﯾﻖ ص ‪ :51‬اﺑﻦ اﻣﺮأة زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪ ،‬و ﻫﮑﺬا‬‫اﺧﺮﺟﻪ ﻓﯽ اﻟﻐﺪﯾﺮ ج ‪ ،1/37‬و ﻫﻮ اﻟﺼﺤﯿﺢ ﮐﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﺠﺮح و اﻟﺘﻌﺪﯾﻞ ج ‪.9/7‬‬‫]‪ [1‬ﻓﻌﯿﻞ ﻋﻠﯿﻨﺎ‪ :‬ﻋﺎﻟﻨﯽ اﻟﺸﯽء ﯾﻌﯿﻠﻨﯽ ﻋﯿﻼ‪ :‬اﻋﺠﺰﻧﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪286 :‬‬‫ﻃﺮف ﺑﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و ﻃﺮف ﺑﺄﯾﺪﯾﮑﻢ‪ ،‬ﻓﺘﻤﺴـﮑﻮا ﺑﻪ و ﻻ ﺗﻮﻟﻮا و ﻻ ﺗﻀـﻠﻮا‪ ،‬و اﻻﺻـﻐﺮ ﻣﻨﻬﻤﺎ ﻋﺘﺮﺗﯽ ﻣﻦ اﺳـﺘﻘﺒﻞ ﻗﺒﻠﺘﯽ و أﺟﺎب دﻋﻮﺗﯽ‪،‬‬‫ﻓﻼـ ﻧﻘﺘﻠﻮﻫﻢ و ﻻ ﺗﻘﻬﺮوﻫﻢ و ﻻ ﺗﻘﺼـﺮوا ﻋﻨﻬﻢ‪ ،‬ﻓﺎﻧﯽ ﻗـﺪ ﺳﺄﻟﺖ ﻟﻬﻢ اﻟﻠﻄﯿﻒ اﻟﺨﺒﯿﺮ ﻓﺄﻋﻄﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻧﺎﺻـﺮﻫﻤﺎ ﻟﯽ ﻧﺎﺻـﺮ و ﺧﺎذﻟﻬﻤﺎ ﻟﯽ ﺧﺎذل و‬‫وﻟﯿﻬﻤـﺎ ﻟﯽ وﻟﯽ و ﻋـﺪوﻫﻤﺎ ﻟﯽ ﻋـﺪو‪ ،‬أﻻـ ﻓﺎﻧﻬـﺎ ﻟﻢ ﺗﻬﻠﮏ اﻣـﮥ ﻗﺒﻠﮑﻢ ﺣﺘﯽ ﺗـﺪﯾﻦ ﺑﺄﻫﻮاﺋﻬﺎ و ﺗﺘﻈﺎﻫﺮ ﻋﻠﯽ ﻧﺒﻮﺗﻬﺎ‪ ،‬و ﺗﻘﺘﻞ ﻣﻦ ﻗﺎم ﺑﺎﻟﻘﺴـﻂ‬‫ﻣﻨﻬﺎ«‪ ،‬ﺛﻢ أﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﻠﺐ ﻓﺮﻓﻌﻬﺎ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه و وﻟﯿﻪ ﻓﻬﺬا وﻟﯿﻪ‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه« و ﻗﺎﻟﻬﺎ ﺛﻠﺜﺎ‬‫آﺧﺮ اﻟﺨﻄﺒﮥ[ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﻣﻐﺎزﻟﯽ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻌﻤﺪة« در ﮐﺘﺎب »اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« رواﯾﺖ ﮐﺮده‪:‬‬‫]أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻃﺎوان‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻌﻠﻮي اﻟﻌﺪل اﻟﻮاﺳـﻄﯽ‪ ،‬ﯾﺮﻓﻌﻪ اﻟﯽ اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻌﺪ‬‫ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪة‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﺑﺮﯾﺪة‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﯿﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ ﻓﻌﻠﯽ وﻟﯿﻪ«[‬‫»رواﯾﺖ ﺣﻤﻮﯾﻨﯽ«‬‫و اﺑﺮاﻫﯿـﻢ ﺑـﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺆﯾـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤـﻮﯾﻪ ]‪ [2‬در »ﻓﺮاﺋـﺪ اﻟﺴـﻤﻄﯿﻦ ﻓﯽ ﻓﻀﺎﺋـﻞ اﻟﻤﺮﺗﻀـﯽ و اﻟﺒﺘﻮل و‬‫اﻟﺴﺒﻄﯿﻦ« ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﺑﺄﺳﻨﺎد ﺧﻮد ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪ [1] :‬ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم‪.18 -16 :‬‬‫]‪ [2‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺆﯾﺪ اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ اﻟﺠﻮﯾﻨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(722‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪287 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 162‬از ‪206‬‬‫]ﻋﻦ ﻣﻬﺎﺟﺮ ﺑﻦ ﻣﺴﻤﺎر ]‪ ،[1‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﺗﻨﯽ ﻋﺎﺋﺸﮥ ﺑﻨﺖ ﺳـﻌﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻌﺪ اﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺑﻄﺮﯾﻖ ﻣﮑﮥ و ﻫﻮ‬‫ﻣﺘﻮﺟﻪ إﻟﯿﻬﺎ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺑﻠﻎ ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬اﻟﺬي ﻧﺠﻢ‪ ،‬وﻗﻒ اﻟﻨﺎس‪ ،‬ﺛﻢ رد ﻣﻦ ﻣﻀـﯽ و ﻟﺤﻘﻪ ﻣﻦ ﺗﺨﻠﻒ ﻣﻨﻬﻢ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ اﺟﺘﻤﻊ اﻟﻨﺎس‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬اﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس‬‫ﻫﻞ ﺑﻠﻐﺖ؟« ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ اﺷـﻬﺪ« ﺛﻠﺜﺎ ]‪» ،[2‬أﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس ﻣﻦ وﻟﯿﮑﻢ؟«‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ )ﺛﻠﺜﺎ(‪ ،‬ﺛﻢ أﺧـﺬ ﺑﯿـﺪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‬‫ﻓﺄﻗﺎﻣﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﺎن اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ وﻟﯿﻪ ﻓﺎن ﻫﺬا وﻟﯿﻪ‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«[ ]‪.[3‬‬‫اﯾﻦ رواﯾﺖ‪ ،‬دﻻﻟﺖ واﺿﺤﻪ و اﻣﺎرت ﻻﺋﺤﻪ اﺳﺖ ﺑﺮ آﻧﮑﻪ از )وﻟﯽ( در ﻗﻮل آن ﺣﻀﺮت‪:‬‬‫»ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ ﻓﻌﻠﯽ وﻟﯿﻪ«‬‫وﻟﯽ أﻣﺮ و ﻣﺘﺼﺮف‪ ،‬ﻣﺮاد اﺳﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ آن ﺣﻀﺮت از اﺻﺤﺎب ﺳﺆال ﻓﺮﻣﻮد ﮐﻪ ﮐﯿﺴﺖ وﻟﯽ ﺷﻤﺎ؟‪ ،‬و اﯾﺸﺎن ﺑﺠﻮاب ﻋﺮض ﮐﺮدﻧﺪ ﮐﻪ‬‫ﺧـﺪا و رﺳﻮل اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ اﮔﺮ ﻣﺮاد از )وﻟﯽ( ﻣﺤﺐ ﻣﯽﺑﻮد‪ ،‬ﺣﺼـﺮ وﻻﯾﺖ در ﺧـﺪا و رﺳﻮل ﻧﻤﯽﮐﺮدﻧـﺪ‪ ،‬و ﺑﻌـﺪ اﺛﺒﺎت وﻻﯾﺖ أﻣﺮ ﺑﺮاي‬‫ﺧﺪا و رﺳﻮل اﺛﺒﺎت وﻻﯾﺖ اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم ﺑﺮاي ﻫﺮ ﮐﺴـﯽ ﮐﻪ )وﻟﯽ( او ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬دﻟﯿﻞ‬‫اﺳﺖ ﺑﺮ آﻧﮑﻪ ﻣﺮاد وﻻﯾﺖ آن ﺣﻀﺮت ﻫﻢ‪ ،‬ﻫﻤﺎن وﻻﯾﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺛﺒﺎت آن در ﺳﺎﺑﻖ ﺑﺮاي ﺧﺪا و رﺳﻮل ﮐﺮده ﺷﺪ‬‫رواﯾﮥ اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻠﻔﻆ »ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬﺬا وﻟﯿﻪ« در »ﺗﺎرﯾﺦ اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ«‬‫و اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺪﻣﺸـﻘﯽ در »ﺗﺎرﯾﺦ« ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬ﻣﻬﺎﺟﺮﯾﻦ ﺑﻦ ﻣﺴـﻤﺎر‪ :‬اﻟﺰﻫﺮي اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﺘﺎﺑﻌﯽ‪ ،‬و ﺛﻘﻪ اﺑﻦ‬
‫ﺣﺒ ﺎ ن ‪.‬‬‫]‪ [2‬أي ﻗﺎل ﻫﺬه اﻟﮑﻠﻤﺎت ﺛﻼث ﻣﺮات‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻓﺮاﺋﺪ اﻟﺴﻤﻄﯿﻦ ج ‪.1/70‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪288 :‬‬‫ﻗﺪ روي اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ ﻓﯽ »ﺳﻨﻨﻪ« ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻣﻌﺎوﯾﮥ‪ ،‬ﻋﻦ اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ ﺣﺒﯿﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ‬‫اﻟﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ رﺟﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻣﻦ ﺣﺠـﮥ اﻟﻮداع‪ ،‬و ﻧﺰل ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ‪ ،‬أﻣﺮ ﺑﺪوﺣﺎت ﻓﻘﻤﻤﻦ‪ ،‬ﺛﻢ‬‫ﻗﺎل‪» :‬ﮐﺄﻧﯽ ﻗﺪ دﻋﯿﺖ ﻓﺄﺟﺒﺖ‪ ،‬اﻧﯽ ﻗﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ و ﻋﺘﺮﺗﯽ اﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ ﻓﺎﻧﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ‬‫ﺣﺘﯽ ﯾﺮدا ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض«‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪» :‬اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻮﻻي و أﻧﺎ وﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ«‪ ،‬ﺛﻢ أﺧـﺬ ﺑﯿـﺪ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬﺬا وﻟﯿﻪ‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال ﻣﻦ‬‫واﻻه و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﺰﯾﺪ‪ :‬ﺳﻤﻌﺘﻪ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ؟‬‫ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻣﺎ ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟﺪوﺣﺎت أﺣﺪ اﻻ و رآه ﺑﻌﯿﻨﯿﻪ و ﺳﻤﻌﻪ ﺑﺄذﻧﯿﻪ«‬‫ﺗﻔﺮد ﺑﻪ اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ ﻣﻦ ﻫﺬا اﻟﻮﺟﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﺷﯿﺨﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺬﻫﺒﯽ‪ :‬و ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﺻﺤﯿﺢ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ‪ :‬ﺛﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬اﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ‪ ،‬أﻧﺎ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﺟﺪﻋﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺪي ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺒﺮاء ﺑﻦ‬‫ﻋﺎزب ﻗﺎل‪ :‬اﻗﺒﻠﻨﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﯽ ﺣﺠـﮥ اﻟﻮداع اﻟﺘﯽ ﺣـﺞ‪ ،‬ﻓﻨﺰل ﻓﯽ اﻟﻄﺮﯾﻖ ﻓﺄﻣﺮ اﻟﺼـﻠﻮة ﺟﺎﻣﻌﮥ‪ ،‬ﻓﺄﺧﺬ ﺑﯿﺪ ﻋﻠﯽ‪،‬‬‫ﻓﻘﺎل‪» :‬أ ﻟﺴﺖ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﻦ أﻧﻔﺴﻬﻢ«؟‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﻓﻬﺬا وﻟﯽ ﻣﻦ أﻧﺎ ﻣﻮﻻه‪ ،‬اﻟﻠﻬﻢ وال ﻣﻦ واﻻه‪ ،‬و ﻋﺎد ﻣﻦ ﻋﺎداه«‪.‬‬‫و ﮐـﺬﻟﮏ رواه ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق ]‪ ،[1‬ﻋﻦ ﻣﻌﻤﺮ ]‪ ،[2‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ ﺟـﺪﻋﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺪي‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺒﺮاء[ ]‪ [1] .[3‬ﻋﺒـﺪ اﻟﺮزاق‪ :‬ﺑﻦ ﻫﻤﺎم أﺑﻮ‬‫ﺑﮑﺮ اﻟﺼﻨﻌﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(211‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ راﺷﺪ أﺑﻮ ﻋﺮوة اﻻزدي اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(153‬‬‫]‪ [3‬ﺗﺎرﯾﺦ اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ج ‪.5/209‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫]‪ [3‬ﺗﺎرﯾﺦ اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ج ‪.5/209‬‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 163‬از ‪206‬‬‫»رواﯾﺖ وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ دﻫﻠﻮي«‬‫اﺷﺎره‬‫و ﺧﻮد ﺷﺎه وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬در »ازاﻟﮥ اﻟﺨﻔﺎ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﺧﺮج اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ ،‬ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ ﺣﺒﯿﺐ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ أرﻗﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ رﺟﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻣﻦ ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع ﻧﺰل ﻏﺪﯾﺮ ﺧﻢ أﻣﺮ ﺑﺪوﺣﺎت ﻓﻘﻤﻤﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪» :‬ﮐﺄﻧﯽ ﻗﺪ دﻋﯿﺖ ﻓﺄﺟﺒﺖ‪ ،‬اﻧﯽ‬‫ﻗـﺪ ﺗﺮﮐﺖ ﻓﯿﮑﻢ اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ أﺣـﺪﻫﻤﺎ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ اﻵـﺧﺮ‪ :‬ﮐﺘـﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌـﺎﻟﯽ و ﻋﺘﺮﺗﯽ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﮐﯿﻒ ﺗﺨﻠﻔﻮﻧﯽ ﻓﯿﻬﻤﺎ ﻓﺎﻧﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﺘﻔﺮﻗﺎ ﺣﺘﯽ ﯾﺮدا‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض«‪ ،‬ﺛﻢ ﻗـﺎل‪» :‬ان اﻟﱠﻠﻪ ﻋﺰ و ﺟـﻞ ﻣﻮﻻـي و أﻧﺎ وﻟﯽ ﮐﻞ ﻣﺆﻣﻦ«‪ ،‬ﺛﻢ أﺧـﺬ ﺑﯿـﺪ ﻋﻠﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ وﻟﯿﻪ ﻓﻬـﺬا‬‫وﻟﯿﻪ‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ وال و ذﮐﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻄﻮﻟﻪ ‪.‬‬
‫ﻫﺮ ﮔـﺎه ﺣﺴﺐ ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﯾﻦ رواﯾـﺎت ﮐﻪ ﺑﻌﺾ آن را ﺧﻮد ﺷﺎه وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪ ،‬ﺛﺎﺑﺖ ﺷـﺪ ﮐﻪ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )وﻟﯽ( اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ اﻧﮑﺎر‬‫ﻣﺠﯽء )ﻣﻔﻌـﻞ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻓﻌﯿﻞ(‪ ،‬ان أراده ﮐﻤﺎ ﻫﻮ اﻟﻈﺎﻫﺮ‪ ،‬و ﺑﺎﯾﻦ ﺳـﺒﺐ اﻧﮑﺎر ﻣﺠﯽء )ﻣﻔﻌﻞ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )وﻟﯽ أﻣﺮ(‪ ،‬از ﻏﺮاﺋﺐ اﻣﻮر و ﻋﺠﺎﺋﺐ‬‫دﻫﻮر اﺳﺖ‬‫ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ ﺳﯿﺪ‬‫و ﻧﯿﺰ ﺟﻤﻌﯽ ﮐﺜﯿﺮ و ﺟﻤﻌﯽ ﻏﻔﯿﺮ‪ ،‬ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﺳﯿﺪ( ﺛﺎﺑﺖ ﻓﺮﻣﻮدهاﻧﺪ‪.‬‬‫أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺰاﻫﺪ اﻟﺒﺨﺎري در ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]َﺣﱠﺘﯽ ِإذا ﺟﺎَء َأَﺣَﺪُﮐُﻢ اﻟ َْﻤْﻮُت َﺗَﻮﱠﻓﺘُْﻪ ُرُﺳﻠُﻨﺎ َو ُﻫْﻢ ﻻ ﯾَُﻔﱢﺮُﻃﻮَن‪ ،‬ﺛُﱠﻢ ُرﱡدوا ِإﻟَﯽ ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪290 :‬‬‫اﻟﱠﻠِﻪ َﻣْﻮﻻُﻫُﻢ ﻟا َْﺤِﻖ‬‫]‪.[[1‬‬‫ﺗﺎ ﺑﯿﺎﯾﺪ ﻣﺮگ ﺑﯿﮑﯽ از ﺷﻤﺎ‪ ،‬ﺟﺎن وي ﺑﺮ دارﻧﺪ رﺳﻮﻻن ﻣﺎ‪َ» .‬و ُﻫْﻢ ﻻ ﯾَُﻔﱢﺮُﻃﻮَن«‬‫‪ ،‬أي ﻻ ﯾﻘﺼـﺮون ﻓﯿﻤﺎ أﻣﺮﻫﻢ‪ ،‬و اﯾﺸﺎن ﺗﻘﺼـﯿﺮ ﻧﮑﻨﻨﺪ اﻧﺪر آن ﻓﺮﻣﺎن‪ ،‬ﺑﺎز ﮔﺮداﻧﯿﺪه ﺷﻮﻧﺪ ﺑﺨﺪاوﻧﺪي ﮐﻪ وي ﺣﻖ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺧﺎﻟﻖ و ﺳـﯿﺪ‬‫اﯾﺸﺎن وﯾﺴﺖ اﻟﺦ‪.‬‬‫و ﺟﺎر اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ زﻣﺨﺸﺮي‪ ،‬در »ﮐﺸﺎف« ﮐﻤﺎ ﺳﻤﻌﺖ آﻧﻔﺎ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »ﻣﻮﻻﻧﺎ«‪ :‬ﺳﯿﺪﻧﺎ و ﻧﺤﻦ ﻋﺒﯿﺪك‪ ،‬أو ﻧﺎﺻﺮﻧﺎ‪ ،‬أو ﻣﺘﻮﻟﯽ اﻣﻮرﻧﺎ‪» ،‬ﻓﺎﻧﺼﺮﻧﺎ« ﻓﻤﻦ ﺣﻖ اﻟﻤﻮﻟﯽ أن ﯾﻨﺼﺮ ﻋﺒﯿﺪه ]‪.[2‬‬‫و ﻣﺒﺎرك ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ‪ ،‬در »ﻧﻬﺎﯾﻪ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻗﺪ ﺗﮑﺮر ذﮐﺮ »اﻟﻤﻮﻟﯽ« ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻫﻮ اﺳﻢ ﯾﻘﻊ ﻋﻠﯽ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺜﯿﺮة ﻓﻬﻮ اﻟﺮب‪ ،‬و اﻟﻤﺎﻟﮏ‪ ،‬و اﻟﺴﯿﺪ[ ]‪ -[3‬اﻟﺦ‪.‬‬‫و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷﺮف ﻧﻮوي‪ ،‬در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء و اﻟﻠﻐﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل اﻻﻣﺎم أﺑﻮ اﻟﺴﻌﺎدات اﻟﻤﺒﺎرك ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﺠﺰري ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ »ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻟﻐﺮﯾﺐ«‪ :‬اﺳﻢ اﻟﻤﻮﻟﯽ ﯾﻘﻊ ﻋﻠﯽ ﻣﻌﺎن ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮ‬‫ﺳﺘﮥ ﻋﺸﺮ ﻣﻌﻨﯽ ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﻫﻮ اﻟﺮب‪ ،‬و اﻟﻤﺎﻟﮏ‪ ،‬و اﻟﺴﯿﺪ[ ]‪ -[4‬اﻟﺦ‪.‬‬‫و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﮑﻮاﺷﯽ در »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺗﻠﺨﯿﺺ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »أﻧﺖ ﻣﻮﻻﻧﺎ«‪ :‬ﺳﯿﺪﻧﺎ‪ ،‬و ﻣﺘﻮﻟﯽ اﻣﻮرﻧﺎ[‪ [1] .‬ﺳﻮرة اﻻﻧﻌﺎم‪.62 -61 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 164‬از ‪206‬‬‫]‪ [2‬اﻟﮑﺸﺎف ج ‪.1/333‬‬‫]‪ [3‬ﻧﻬﺎﯾﮥ اﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ ج ‪.5/228‬‬‫]‪ [4‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء و اﻟﻠﻐﺎت‪ :‬اﻟﻘﺴﻢ اﻟﺜﺎﻧﯽ‪.196 /‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪291 :‬‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﯿﻀﺎوي در »اﻧﻮار اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ« ﮔﻔﺘﻪ‪َ» ] :‬أﻧ َْﺖ َﻣْﻮﻻﻧﺎ«‬‫ﺳﯿ ﺪ ﻧ ﺎ [ ‪.‬‬
‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﻧﺴﻔﯽ در »ﻣﺪارك اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »َأﻧ َْﺖ َﻣْﻮﻻﻧﺎ«‬‫‪ :‬ﺳﯿﺪﻧﺎ‪ ،‬و ﻧﺤﻦ ﻋﺒﯿﺪك‪ ،‬أو ﻧﺎﺻﺮﻧﺎ‪ ،‬أو ﻣﺘﻮﻟﯽ اﻣﻮرﻧﺎ[‪.‬‬‫و ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻃﯿﺒﯽ در »ﮐﺎﺷﻒ ﺷﺮح ﻣﺸﮑﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه«‬‫)ﻧﻪ( ]‪ [1‬اﻟﻤﻮﻟﯽ ﯾﻘﻊ ﻋﻠﯽ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺜﯿﺮة‪ :‬اﻟﻤﺎﻟﮏ‪ ،‬و اﻟﺴﯿﺪ‪ ،‬و اﻟﻤﻨﻌﻢ‪ ،‬و اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻨﺎﺻﺮ‪ ،‬و اﻟﻤﺤﺐ‪ ،‬و اﻟﺠﺎر‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻌﻢ ‪ -‬اﻟﺦ‪.‬‬‫و اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ در ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻗﻮﻟﻪ‪َ :‬و ِإْن َﺗَﻮﻟﱠْﻮا َﻓﺎْﻋَﻠُﻤﻮا َأﱠن اﻟﱠﻠَﻪ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ ﻧِْﻌَﻢ اﻟ َْﻤْﻮﻟﯽ َو ﻧِْﻌَﻢ اﻟﱠﻨِﺼﯿُﺮ‬‫]‪ [2‬أي و ان اﺳﺘﻤﺮوا ﻋﻠﯽ ﺧﻼﻓﮑﻢ و ﻣﺤﺎرﺑﺘﮑﻢ‪ ،‬ﻓﺎﻋﻠﻤﻮا ان اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻮﻻﮐﻢ‪ :‬ﺳﯿﺪﮐﻢ‪ ،‬و ﻧﺎﺻﺮﮐﻢ ﻋﻠﯽ أﻋﺪاﺋﮑﻢ ]‪.[3‬‬‫و ﺷﯿﺦ ﻧﺠﻢ اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻘﻤﻮﻟﯽ در ﺗﮑﻤﻠﻪ »ﻣﻔﺎﺗﯿﺢ اﻟﻐﯿﺐ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻓﺎن ﻗﯿﻞ‪ :‬ﮐﯿﻒ اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬ﻻ َﻣْﻮﻟﯽ ﻟَُﻬْﻢ‬‫]‪ [4‬و ﺑﯿﻦ ﻗﻮﻟﻪ‪:‬‬‫َﻣْﻮﻻُﻫُﻢ اﻟ َْﺤِﻖ‬‫]‪ [5‬ﻧﻘﻮل‪ :‬اﻟﻤﻮﻟﯽ ورد ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﺴﯿﺪ‪ ،‬و اﻟﺮب‪ ،‬و اﻟﻨﺎﺻﺮ‪ ،‬ﻓﺤﯿﺚ ﻗﺎل‪» :‬ﻻ َﻣْﻮﻟﯽ ﻟَُﻬْﻢ«‬‫أراد ﻻ ﻧﺎﺻﺮ ﻟﻬﻢ‪ ،‬و ﺣﯿﺚ ﻗﺎل‪َ» :‬ﻣْﻮﻻُﻫُﻢ اﻟ َْﺤﱢﻖ«‬‫أي رﺑﻬﻢ ]‪ [1‬ﻧﻪ‪ :‬اﺷﺎرة اﻟﯽ ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻟﻠﻐﮥ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻮرة اﻻﻧﻔﺎل‪.40 :‬‬‫]‪ [3‬ﺗﻔﺴﯿﺮ اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ج ‪.2/309‬‬‫]‪ [4‬ﺳﻮرة ﻣﺤﻤﺪ ص‪.11 :‬‬‫]‪ [5‬ﺳﻮرة اﻻﻧﻌﺎم‪.62 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪292 :‬‬‫و ﻣﺎﻟﮑﻬﻢ ﮐﻤﺎ ﻗﺎل ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬ﯾﺎ َأﱡﯾَﻬﺎ اﻟﱠﻨﺎُس اﱠﺗُﻘﻮا َرﺑﱠُﮑُﻢ‬‫]‪ [1‬و ﻗﺎل‪َ :‬رﺑﱡُﮑْﻢ َو َرﱡب آﺑﺎﺋُِﮑُﻢ اﻟ َْﺄﱠوﻟ ِﯿَﻦ‬‫]‪.[[2‬‬‫و ﺣﺴﯿﻦ ﻣﯿﺒﺬي ]‪ [3‬در »ﻓﻮاﺗﺢ« در ﺷﺮح ﺷﻌﺮ‪:‬‬‫»ﻟﺒﯿﮏ ﻟﺒﯿﮏ أﻧﺖ ﻣﻮﻻه و ارﺣﻢ ﻋﺒﯿﺪا إﻟﯿﮏ ﻣﻠﺠﺄه«‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 165‬از ‪206‬‬‫]ﻣﻮﻟﯽ آزاد ﮐﻨﻨﺪه و ﻣﻬﺘﺮ و ﻧﮕﺎه دارﻧﺪه و دوﺳﺖ و اول اﻧﺴﺐ اﺳﺖ ﺑﻤﺼﺮاع اول ﺑﻘﺮﯾﻨﻪ ﻋﺒﯿﺪ[‪.‬‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »در ﻧﺜﯿﺮ« ﮐﻪ ﻧﺴﺨﻪ ﻋﺘﯿﻘﻪ آن ﺑﻌﻨﺎﯾﺖ اﯾﺰد ﻗﺪﯾﺮ و ﻟﻄﻒ ﺧﺒﯿﺮ‪ ،‬ﭘﯿﺶ ﻓﻘﯿﺮ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺘﻘﺼﯿﺮ‪ ،‬ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﻤﻮﻟﯽ اﺳﻢ ﯾﻘﻊ ﻋﻠﯽ ﻣﻌـﺎن ﮐـﺜﯿﺮة‪ :‬ﻓﻬﻮ اﻟﺮب‪ ،‬و اﻟﻤﺎﻟـﮏ‪ ،‬و اﻟﺴـﯿﺪ‪ ،‬و اﻟﻤﻨﻌﻢ و اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻨﺎﺻـﺮ‪ ،‬و اﻟﻤﺤﺐ‪ ،‬و اﻟﺘـﺎﺑﻊ‪ ،‬و اﻟﺠـﺎر‪ ،‬و اﺑﻦ‬‫اﻟﻌﻢ‪ ،‬و اﻟﺤﻠﯿﻒ‪ ،‬و اﻟﻌﻘﯿﺪ‪ ،‬و اﻟﺼﻬﺮ‪ ،‬و اﻟﻌﺒﺪ‪ ،‬و اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﻨﻌﻢ ﻋﻠﯿﻪ‪.‬‬‫و أﮐﺜﺮﻫﺎ ورد ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯿﻀﺎف ﮐﻞ واﺣﺪ اﻟﯽ ﻣﺎ ﯾﻘﺘﻀﯿﻪ اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻮارد[‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ در ﺗﮑﻤﻠﻪ »ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺟﻼل ﻣﺤﻠﯽ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫] »َأﻧ َْﺖ َﻣْﻮﻻﻧﺎ«‬‫‪ :‬ﺳﯿﺪﻧﺎ‪ ،‬و ﻣﺘﻮﻟﯽ اﻣﻮرﻧﺎ[‪.‬‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﻃﺎﻫﺮ ﮔﺠﺮاﺗﯽ در »ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺒﺤﺎر« ﻧﻘﻼ ﻋﻦ »اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﺳﻢ اﻟﻤﻮﻟﯽ ﯾﻘﻊ ﻋﻠﯽ اﻟﺮب‪ ،‬و اﻟﻤﺎﻟﮏ‪ ،‬و اﻟﺴﯿﺪ[‪ -‬اﻟﺦ‪.‬‬‫و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳﻠﻄﺎن ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻘﺎري در »ﻣﺮﻗﺎة ﺷﺮح ﻣﺸﮑﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯽ »اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ« اﻟﻤﻮﻟﯽ ﯾﻘﻊ ﻋﻠﯽ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺜﯿﺮة‪ :‬ﮐﺎﻟﺮب‪ ،‬و اﻟﻤﺎﻟﮏ‪ ،‬و اﻟﺴﯿﺪ‪ [1] ،‬ﺳﻮرة اﻟﻨﺴﺎء‪.1 :‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻮرة اﻟﺸﻌﺮاء‪.26 :‬‬‫]‪ [3‬ﻣﯿﺒﺬي‪ :‬ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(870‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪293 :‬‬‫و اﻟﻤﻨﻌﻢ‪ ،‬و ﻟا ﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻨﺎﺻﺮ‪ ،‬و اﻟﻤﺤﺐ‪ ،‬و اﻟﺘﺎﺑﻊ‪ ،‬و اﻟﺠﺎر‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻌﻢ‪ ،‬و اﻟﺤﻠﯿﻒ‪ ،‬و اﻟﻌﻘﯿﺪ‪ ،‬و اﻟﺼﻬﺮ‪ ،‬و اﻟﻌﺒﺪ‪ ،‬و اﻟﻤﻨﻌﻢ ﻋﻠﯿﻪ ]‪ -[1‬اﻟﺦ‪.‬‬‫و ﻓﺎﺿﻞ رﺷـﯿﺪ ﺗﻠﻤﯿـﺬ ﻣﺨﺎﻃﺐ وﺣﯿﺪ در »اﯾﻀﺎح ﻟﻄﺎﻓﮥ اﻟﻤﻘﺎل« ﮔﻔﺘﻪ و ﺑﻌﺾ دﮔﺮ ﻣﻌﺎﻧﯽ ﻣﻮﻟﯽ ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ :‬ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬ﮐﻪ ﺣﻤﻞ ﻣﻮﻟﯽ در‬‫اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺮ اﮐﺜﺮ ﻣﻌﺎﻧﯽ ﻣﺬﮐﻮره ﺟﺎﺋﺰ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ اﺑﻦ اﺛﯿﺮ در »ﻧﻬﺎﯾﻪ« و ﻣﺤﻤﺪ ﻃﺎﻫﺮ ﻓﺘﻨﯽ در »ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺒﺤﺎر« ﻓﺮﻣﻮده‪:‬‬‫و ﻗﺪ ﺗﮑﺮر ذﮐﺮ اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻫﻮ اﺳﻢ ﯾﻘﻊ ﻋﻠﯽ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﮐﺜﯿﺮة‪:‬‬‫ﻓﻬﻮ اﻟﺮب‪ ،‬و اﻟﻤﺎﻟﮏ‪ ،‬و اﻟﺴﯿﺪ‪ ،‬و اﻟﻤﻨﻌﻢ‪ ،‬و اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻨﺎﺻﺮ‪ ،‬و اﻟﻤﺤﺐ‪ ،‬و اﻟﺘﺎﺑﻊ‪ ،‬و اﻟﺠﺎر‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻌﻢ‪ ،‬و اﻟﺤﻠﯿﻒ‪ ،‬و اﻟﻌﻘﯿﺪ‪ ،‬و اﻟﺼﻬﺮ‪ ،‬و‬‫اﻟﻌﺒﺪ‪ ،‬و اﻟﻤﻌﺘﻖ‪ ،‬و اﻟﻤﻨﻌﻢ ﻋﻠﯿﻪ ‪ -‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻫﺮ ﮔﺎه ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﺳـﯿﺪ( ﺑﺘﺼﺮﯾﺢ أﮐﺎﺑﺮ ﻋﻠﻤﺎ و اﻋﺎﻇﻢ ﮐﻤﻼ‪ ،‬ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪ ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻘﺼﻮد اﻫﻞ ﺣﻖ واﺿﺢ ﮔﺮدﯾﺪ‪ ،‬و ﻣﺮاء‬‫و ﻟﺠـﺎج اﻫﻞ اﻋﻮﺟﺎج ﻣﻀـﻤﺤﻞ‪ ،‬و اﺳﺎس ﻣﮑﺎﺑﺮه و ﻋﻨﺎد اﻫﻞ ﻟـﺪاد ﻣﺘﺰﻟﺰل ﮔﺮدﯾـﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﺳـﯿﺪ ﻫﻢ ﻣﻔﯿـﺪ ﻣﻌﻨﺎي اﻣﺎم و رﺋﯿﺲ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻤﺎ‬‫ﺳﯿﺠﯽء ﻓﯿﻤـﺎ ﺑﻌـﺪ اﻧﺸـﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌـﺎﻟﯽ‪ ،‬و از اﯾﻦ ﺟـﺎ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻫـﻞ ﺣـّﻖ در ﻣﻘـﺎم اﺣﺘﺠـﺎج‪ ،‬ﭼﻨـﺎﻧﭽﻪ اﺛﺒـﺎت ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ(‬‫ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪ ،‬اﺛﺒﺎت ﻣﺠﯽء آن ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﺳﯿﺪ( ﻫﻢ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬‫ﺟﻨﺎب ﺳﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻨﻪ و ارﺿﺎه در »ﻓﺼﻮل« ﻓﺮﻣﻮده‪:‬‬‫]و ذﮐﺮت ﯾﻮﻣﺎ ﺑﺤﻀﺮة اﻟﺸﯿﺦ ﻣﺎ ذﮐﺮه أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ]‪ [1‬اﻟﻤﺮﻗﺎة ﻓﯽ ﺷﺮح اﻟﻤﺸﮑﺎة ج ‪.5/568‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪294 :‬‬‫ﻗﺒﮥ ]‪ [1‬اﻟﺮازي رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب »اﻻﻧﺼﺎف« ﺣﯿﺚ ذﮐﺮ ان ﺷﯿﺨﺎ ﻣﻦ اﻟﻤﻌﺘﺰﻟﮥ أﻧﮑﺮ أن ﺗﮑﻮن اﻟﻌﺮب ﺗﻌﺮف اﻟﻤﻮﻟﯽ ﺳﯿﺪا و اﻣﺎﻣﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻓﺄﻧﺸﺪﺗﻪ ﻗﻮل اﻻﺧﻄﻞ‪:‬‬‫ﻓﻤﺎ وﺟﺪت ﻓﯿﻬﺎ ﻗﺮﯾﺶ ﻻﻣﺮﻫﺎ أﻋﻒ و أوﻓﯽ ﻣﻦ أﺑﯿﮏ و أﻣﺠﺪا‬‫و اوري ﺑﺰﻧﺪﯾﻪ ﻟﻮ ﮐﺎن ﻏﯿﺮه ﻏﺪاة اﺧﺘﻼف اﻟﻨﺎس اﮐﺪي و اﺻﻠﺪا‬‫ﻓﺎﺻﺒﺤﺖ ﻣﻮﻻﻫﺎ ﻣﻦ اﻟﻨﺎس ﮐﻠﻬﻢ و اﺣﺮي ﻗﺮﯾﺶ أن ﺗﻬﺎب و ﺗﺤﻤﺪا‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 166‬از ‪206‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ﻓﺄﺳﮑﺖ اﻟﺸﯿﺦ ﮐﺄﻧﻤﺎ اﻟﻘﻢ ﺣﺠﺮا‪ ،‬و ﺟﻌﻠﺖ اﺳﺘﺤﺴﻦ ذﻟﮏ ]‪.[2‬‬‫ﺑـﺎﻟﺠﻤﻠﻪ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ ﻣﻌـﺎﻧﯽ ﻟﻔـﻆ )ﻣﻮﻟﯽ( ﮐﻪ اﮐﺎﺑﺮ اﺋﻤﻪ و أﺳﺎﻃﯿﻦ‪ ،‬و أﺟﻠﻪ اﻋﻼم ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و ﻣﺘﻌﺼﺒﯿﻦ ﻫﻢ ﻧﺎﭼﺎر ﺑﺎ وﺻـﻒ‬‫ﻫﻮس اﻧﮑﺎر ﺑﻌﺾ آن‪ ،‬اﺛﺒﺎﺗﺶ ﻧﻤﻮده‪ ،‬أﻋﻨﯽ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺘﺼﺮف‪ ،‬و ﻣﺘﺼﺮف ﻓﯽ اﻻﻣﺮ‪ ،‬و ﻣﺘﻮﻟﯽ أﻣﺮ‪ ،‬و وﻟﯽ أﻣﺮ‪ ،‬و ﻣﻠﯿﮏ اﻣﺮ‪ ،‬ﺑﻤﻔﺎد ﻋﺒﺎراﺗﻨﺎ‬‫ﺷـﺘﯽ و ﺣﺴـﻨﮏ واﺣـﺪ ﻫﻤﻪ ﻣﻔﯿـﺪ ﻣﻌﻨـﺎي اﻣـﺎﻣﺖ و رﯾـﺎﺳﺖ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﻤﻪ ﻣﺘﻘـﺎرب و ﻣﺘﻼـزم‪ ،‬و ﺻـﺤﺖ و ﺛﺒـﻮت ﯾﮑﯽ از آن )ﻓﮑﯿﻒ‬‫ﺑﺠﻤﯿﻌﻬﺎ(‪ ،‬اﺳﺎس ﻋﻨﺎد اﻫﻞ ﻟـﺪاد را ﺣﺎﺳﻢ‪ ،‬و ﻇﻬﻮر اﺻـﺤﺎب اﻧﮑﺎر را ﻗﺎﺻﻢ‪ .‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺎﻟﻢ اﻟﻤﻮﻓﻖ ﻟﺪﻓﻊ ﺷـﺒﻬﺎت ﮐﻞ ﺣﺎﺋﻒ ﻫﺎﺋﻢ‪ ،‬و ﻗﻤﻊ‬‫ﺧﺮاﻓﺎت ﮐﻞ ﺟﺎﺣﺪ ﻻﺋﻢ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟﻤﻌﯿﻦ ﻻﻧﺎرة اﺑﻠﺞ اﻟﻤﻌﺎﻟﻢ‪ ،‬و ﺗﺄﯾﯿﺪ أﮐﺮم اﻟﺸﻌﺎﺋﺮ و اﻟﻤﺮاﺳﻢ‬‫رد ﻗﻮل ﺑﻌﺪم ﻣﺠﯽء ﻣﻔﻌﻞ ﺑﻤﻌﻨﺎي اﻓﻌﻞ‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﺑﻠﮑﻪ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﻣﻔﻌﻞ ﺑﻤﻌﻨﯽ أﻓﻌﻞ‪ ،‬ﻫﯿﭻ ﺟﺎ و ﻫﯿﭻ ﻣﺎده ﻧﯿﺎﻣﺪه‪ [1] ،‬اﺑﻦ ﻗﺒﮥ اﻟﺮازي‪ :‬أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻗﺒﮥ اﻟﻤﺘﮑﻠﻢ‬‫ﮐﺎن ﻣﻌﺘﺰﻟﯿﺎ ﺛﻢ اﺳﺘﺒﺼﺮ و ﺻﻨﻒ ﮐﺘﺎب »اﻻﻣﺎﻣﮥ« و ﮐﺎن ﺗﻠﻤﯿﺬا ﻻﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﮑﻌﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(317‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻔﺼﻮل اﻟﻤﺨﺘﺎرة ﻣﻦ اﻟﻌﯿﻮن و اﻟﻤﺤﺎﺳﻦ ج ‪.5 -1/4‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪295 :‬‬‫ﭼﻪ ﺟﺎي اﯾﻦ ﻣﺎده ﻋﻠﯽ اﻟﺨﺼﻮص‪.‬‬‫أﻗـﻮل‪ :‬اﯾﻨﻬـﻢ از اﮐـﺎذﯾﺐ ﺻـﺮﯾﺤﻪ ﻣﻼزﻣـﺎن ﺷﺎﻫﺼـﺎﺣﺐ اﺳـﺖ‪ ،‬ﮐـﻪ در ﺟـﻮاب ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ )ﺗﺨـﺪﯾﻌﺎ ﻟﻠﻬﻤـﺞ اﻟﺮﻋـﺎع( ﻣﺮﺗﮑـﺐ آن‬‫ﮔﺮدﯾﺪهاﻧﺪ‪.‬‬‫آﻧﻔـﺎ ﺑﻨﺺ اﺋﻤﻪ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﺛـﺎﺑﺖ ﮔﺮدﯾـﺪ ﮐﻪ )ﻣﻔﻌـﻞ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أﻓﻌﻞ( آﻣـﺪه‪ ،‬ﮐﻪ )ﻣﻮﻟﯽ( را ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( ﮔﻔﺘﻪاﻧـﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺤﻤـﺪ اﻟﱠﻠﻪ آﻣـﺪن‬‫)ﻣﻔﻌﻞ( ﺑﻤﻌﻨﺎي )أﻓﻌﻞ( در اﯾﻦ ﻣﺎده ﺑﺎﻟﺨﺼﻮص ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪ‪ ،‬و ﺑﻬﺘﺎن ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ‪» ،‬ﻫﺒﺎء ﻣﻨﺜﻮرا« ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬‫و ﺧﻮاﺟﻪ ]‪ [1‬ﮐﺎﺑﻠﯽ ﮐﻪ ﺟﻞ ﮐﺘﺎب او را ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ اﻧﺘﺤﺎل ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﺟﺴﺎرت ﺑﺮ ذﮐﺮ اﯾﻦ ﮐﺬب و دﯾﮕﺮ اﮐﺎذﯾﺐ ﻃﺮﯾﻔﻪ ﻋﺠﯿﺒﻪ ﻧﯿﺎﻓﺘﻪ‪،‬‬‫آري ﺧﻮد اﻧﮑـﺎر ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﮐﻪ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﻧﮑﺮده اﺳﺖ اﺣـﺪي از اﻫـﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﮐﻪ ﻣﻔﻌـﻞ آﻣـﺪه اﺳـﺖ‬‫ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻓﻌﻞ‪ ،‬و ﻫـﺬه ﻋﺒﺎرﺗﻪ ﻓﯽ »اﻟﺼﻮاﻋﻖ«‪ :‬و ﻫﻮ ﺑﺎﻃﻞ ﻻن »ﻣﻮﻟﯽ« ﻟﻢ ﯾﺠﯽء ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻻوﻟﯽ و ﻟﻢ ﯾﺼـﺮح أﺣـﺪ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ ان ﻣﻔﻌﻼ‬‫ﺟﺎء ﺑﻤﻌﻨﯽ أﻓﻌﻞ‪ -‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﭘﺲ در اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت‪ ،‬ﻧﻔﯽ ﺗﺼـﺮﯾﺢ اﺣـﺪي از اﻫـﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﺑﻤﺠﯽء )ﻣﻔﻌـﻞ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أﻓﻌﻞ( ﻧﻤﻮده‪ ،‬آﻧﮑﻪ دﻋﻮي اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﻧﻤﻮده ﮐﻪ اﻫﻞ‬‫ﻋﺮﺑﯿﺖ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ )ﻣﻔﻌﻞ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أﻓﻌﻞ( ﻫﯿﭻ ﺟﺎ ﻧﯿﺎﻣﺪه‪ ،‬ﭼﻪ ﺟﺎي اﯾﻦ ﻣﺎده ﻋﻠﯽ اﻟﺨﺼﻮص‪.‬‬‫و ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ از ﮐﺎﺑﻠﯽ ﭘﺎ را ﻓﺮاﺗﺮ ﻧﻬﺎدﻧـﺪ‪ ،‬و ﻣﺤﺾ ﻋـﺪم ﺗﺼـﺮﯾﺢ اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ را ﺑﻤﺠﯽء )ﻣﻔﻌﻞ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أﻓﻌﻞ( ﮐﺎﻓﯽ ﻧﺪﯾﺪه‪ ،‬اﯾﻦ اﻓﺘﺮا‬‫ﺑﺮ ﺑﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ أﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﻗﺎﻃﺒﮥ اﻧﮑﺎر ﮐﺮدهاﻧﺪ ﮐﻪ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( آﻣﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ )ﻣﻔﻌﻞ( ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻓﻌﻞ‪ ،‬در ﻫﯿﭻ ﺟﺎ‬‫ﻧﻪ آﻣﺪه‪ ،‬ﭼﻪ ﺟﺎي اﯾﻦ ﻣﺎده ]‪ [1‬ﺧﻮاﺟﻪ أﺑﻮ ﻧﺼﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﻧﺼﺮ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺷﻔﯿﻊ ﻣﺆﻟﻒ ﮐﺘﺎب »ﺻﻮاﻗﻊ«‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪296 :‬‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﺨﺼﻮص‪.‬‬‫و ﻗﺎﺿﯽ ﺳﻨﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﭘﺎﻧﯽﭘﺘﯽ ]‪ [1‬ﻧﯿﺰ ﺟﺴﺎرت ﺑﺮ ذﮐﺮ اﯾﻦ ﮐﺬب ﻏﺮﯾﺐ ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ و دﯾﮕﺮ اﮐﺎذﯾﺐ ﺳـﻤﺠﻪ ﻧﯿﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺮ ذﮐﺮ ﺣﺎﺻﻞ ﻋﺒﺎرت‬‫ﻣﺬﮐﻮره ﮐﺎﺑﻠﯽ اﮐﺘﻔﺎ ﮐﺮده‪ ،‬ﺣﯿﺚ ﻗﺎل ﻓﯽ »اﻟﺴﯿﻒ اﻟﻤﺴﻠﻮل«‪:‬‬‫]و اﺳـﺘﺪﻻل ﺑـﺎﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺑﺮ اﻣـﺎﻣﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻃـﻞ اﺳﺖ ﺑﻮﺟﻮه‪ :‬اول آﻧﮑﻪ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( ﻧﯿﺎﻣـﺪه‪ ،‬ﮐﺴـﯽ از ﻋﻠﻤـﺎي ﻋﺮﺑﯿﺖ ﻧﮕﻔﺘﻪ ﮐﻪ‬‫)ﻣﻔﻌﻞ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أﻓﻌﻞ( آﻣﺪه ﺑﺎﺷﺪ[‪ -‬اﻟﺦ‪.‬‬‫و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ ﻓﺨﺮ رازي در اﻧﮑﺎر ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ(‪ ،‬ﺗﻄﻮﯾﻞ و اﺳـﻬﺎب‪ ،‬و ﺗﻠﻔﯿﻖ ﺷـﺒﻬﺎت ﺑﺎﻃﻨﺎب ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﻧﻬﺎﯾﺖ دﻣﺎغ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 167‬از ‪206‬‬‫ﺳﻮزي ﺑﮑﺎر ﺑﺮده‪ ،‬و ﺧﯿﻠﯽ دﺳﺖ و ﭘﺎ زده‪ ،‬وﺟـﺪ و ﺟﻬـﺪ و ﮐﻮﺷـﺶ را ﺑﻐﺎﯾﺖ ﻗﺼﻮي رﺳﺎﻧﯿﺪه‪ ،‬و ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﺣﺎﺻﻞ ﺷـﺒﻬﺎت او را در‬‫ﺳﻪ ﺗﻘﺮﯾﺮ ﺑﺘﻠﺨﯿﺺ و ﺗﻐﯿﯿﺮ ذﮐﺮ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﻓﻘﯿﺮ در ﺿـﻤﻦ ﻫﺮ ﺗﻘﺮﯾﺮ ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻧﺤﺮﯾﺮ‪ ،‬اﺻﻞ ﻋﺒﺎرت رازي‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺘﻠﻤﯿﻊ و ﺗﺰوﯾﻖ ﺗﻤﺎم‪ ،‬ﺗﻠﻔﯿﻖ‬‫آن ﻧﻤﻮده‪ ،‬وارد ﮐﺮده‪ ،‬ﻣﻨﺖ ﺑﺮ ﺟـﺎن ﺷﺎﻫﺼـﺎﺣﺐ و اﺗﺒﺎﻋﺸـﺎن ﻣﯽﮔـﺬارم‪ ،‬و ﺑﻌـﺪ آن‪ ،‬ﻗﻠﻊ و ﻗﻤﻊ و اﺳﺘﯿﺼـﺎل آن ﺑـﺄﺑﻠﻎ وﺟﻮه و أﺣﺴـﻦ‬‫ﻃﺮق‪ ،‬ﺑﻌﻨﺎﯾﺖ رب ﻣﺘﻌﺎل ﻧﻤﻮده‪ ،‬أﻧﻈﺎر ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ را ﺧﯿﺮه‪ ،‬و ﻋﺎﻟﻢ را در دﯾﺪﻫﺎيﺷﺎن ﺗﯿﺮه ﻣﯽﺳﺎزم‪.‬‬‫و از ﻏﺮاﺋﺐ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺷﺎﻫﺼـﺎﺣﺐ ﺑﻨﺴـﺒﺖ رازي‪ ،‬در اﻧﮑـﺎر ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ(‪ ،‬ﻧﻬـﺎﯾﺖ اﺧﺘﺼﺎر را ﮐﺎر ﻓﺮﻣﺎ ﺷﺪهاﻧـﺪ‪ ،‬ﻟﮑﻦ‬‫ﺑﻤﺰﯾـﺪ ﺟﻨﻮح و ﻣﯿﻼـن ﺑـﺎﻟﺘﺰام ﺷـﻌﺎﺋﺮ اﺳـﻼم و اﯾﻘـﺎن‪ ،‬در اﯾﻦ ﮐﻼـم ﻣﺨﺘﺼـﺮ اﮐﺎذﯾﺐ ﻋﺪﯾـﺪه و اﻓﺘﺮاءات ﮐﺜﯿﺮه ﺑﺮ ﺗﻘﺮﯾﺮ ﭘﺮ ﺗﺰوﯾﺮ رازي‬‫اﻓﺰودﻧـﺪ‪ ،‬و ﻗـﺪري از ﺣﻖ را ﮐﻪ رازي ﺑـﺂن اﻋـﺘﺮاف ﮐﺮده ﺑﻮد )ﮔﻮ ﺑﻌـﺪ اﻋﺘﺮاف‪ ،‬راه اﻋﺘﺴـﺎف ﭘﯿﻤﻮده( ]‪ [1‬اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﺳﻨﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﭘﺎﻧﯽﭘﺘﯽ‬‫اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(1216‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪297 :‬‬‫ﻧﯿﺰ ﮐﺘﻤﺎن ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ اﻋﺘﺮاف رازي ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ زﺟﺎج‪ ،‬و اﺧﻔﺶ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ ]‪) ،[1‬ﻣﻮﻟﯽ( را )ﺑﺄوﻟﯽ( ﺗﻔﺴﯿﺮ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و اﺳﺘﺸﻬﺎد‬‫ﺑﺸﻌﺮ ﻟﺒﯿﺪ ﺑﺮ آن ﻧﻤﻮده‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺗﺼﺮﯾﺢ رازي را ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري ﺣﮑﻢ ﮐﺮده ﮐﻪ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﺮاي )أوﻟﯽ( اﺳﺖ‪ ،‬اﺧﻔﺎ ﻧﻤﻮدﻧﺪ‬‫»رد اﮐﺎذﯾﺐ دﻫﻠﻮي«‬‫اﺷﺎره‬‫اﻣـﺎ ﻏﺮاﺋﺐ اﻓﺘﺮاءات اﮐـﺎذﯾﺐ ﻣﻌﺠﺒـﺎت ﮐﻪ ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﺑﺮ ﺗﻠﻔﯿﻘﺎت ﻓﺨﺮ رازي اﻓﺰودهاﻧـﺪ‪ ،‬ﭘﺲ اول آن‪ ،‬اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﻗﺎﻃﺒﮥ‬‫اﻧﮑـﺎر ﮐﺮدهاﻧـﺪ ﮐﻪ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( آﻣـﺪه ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﺣـﺎل آﻧﮑﻪ ﻓﺨﺮ رازي‪ ،‬ﺟﺴـﺎرت ﺑﺮ اﯾﻦ ﮐـﺬب ﻇﺎﻫﺮ ﻧﯿﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺗﮑـﺬﯾﺐ اﯾﻦ‬‫دﻋﻮي از اﻓـﺎده ﻣﮑﺮره رازي ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺮة ﺗﻔﺴـﯿﺮ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻪ )أوﻟﯽ( و اﺳﺘﺸـﻬﺎد ﺑﺮ آن ﺑﺒﯿﺖ ﻟﺒﯿـﺪ‪ ،‬از اﮐﺎﺑﺮ و اﻋﺎﻇﻢ اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ‬‫ﯾﻌﻨﯽ أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪه‪ ،‬و اﺧﻔﺶ‪ ،‬و زﺟـﺎج و ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ‪ ،‬ﻧﻘـﻞ ﮐﺮده‪ ،‬ﮔﻮ آن را ﺑﺮ ﺗﺴﺎﻫـﻞ ﺣﻤـﻞ ﮐﺮده‪ ،‬داد ﺗﺴﺎﻫﻞ و ﺗﻐﺎﻓﻞ داده‪ ،‬و ﺑﺎر‬‫دﮔﺮ اﻓﺎده ﮐﺮده ﮐﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه‪ ،‬و اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري ﺣﮑﻢ ﮐﺮدهاﻧﺪ ﺑﺂﻧﮑﻪ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﺮاي )أوﻟﯽ( اﺳﺖ‪.‬‬‫دوم آﻧﮑﻪ اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ )ﻣﻔﻌﻞ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أﻓﻌﻞ( در ﻫﯿﭻ ﻣﺎده ﻧﯿﺎﻣﺪه ﭼﻪ ﺟﺎي اﯾﻦ ﻣﺎده ﻋﻠﯽ اﻟﺨﺼﻮص‪.‬‬‫و اﯾﻦ ﻗﻮل را ﻫﻢ رازي ﺑﺎﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﻧﺴـﺒﺖ ﻧﮑﺮده‪ .‬آري ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ ﮐﻪ ﮐﺴﯽ از اﺋﻤﻪ ﻧﺤﻮ و ﻟﻐﺖ ذﮐﺮ ﻧﮑﺮده ﮐﻪ )ﻣﻔﻌﻞ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )اﻓﻌﻞ(‬‫آﻣﺪه ]‪ [1‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ‪ :‬ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺮﻣﺎﻧﯽ اﻻﺧﺸﯿﺪي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(384‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪298 :‬‬‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺑﯿﻦ اﻻﻣﺮﯾﻦ ﺑﻮن ﺑﺎﺋﻦ‪.‬‬‫ﭼﻪ دﻋﻮي ﻋـﺪم ذﮐﺮ ﮐﺴـﯽ از أﺋﻤﻪ ﻧﺤﻮ و ﻟﻐﺖ‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ را ﮐﻪ )ﻣﻔﻌﻞ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أﻓﻌﻞ( ﻣﯽآﯾﺪ‪ ،‬أﻣﺮ آﺧﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و دﻋﻮي اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ‬‫أﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﻗﺎﻃﺒـﮥ ﮔﻔﺘﻪاﻧـﺪ‪ :‬ﮐﻪ )ﻣﻔﻌﻞ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أﻓﻌﻞ( در ﻫﯿـﭻ ﻣﺎده ﻧﯿﺎﻣﺪه‪ ،‬ﭼﻪ ﺟﺎي اﯾﻦ ﻣﺎده ﻋﻠﯽ اﻟﺨﺼﻮص‪ ،‬أﻣﺮ آﺧﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻓﺮق‬‫در آن ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و ﮐﺴﯽ ﮐﻪ اﻧﮑﺎر آن ﮐﻨﺪ ﻻﺋﻖ ﺧﻄﺎب ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫ﺳﻮم آﻧﮑﻪ ﺗﺠﻮﯾﺰ ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ(‪ ،‬ﻣﻨﺤﺼﺮ اﺳﺖ در أﺑﻮ زﯾﺪ ﻟﻐﻮي‪.‬‬‫و رازي اﯾﻦ ﺣﺼﺮ ﺑﺎﻃﻞ را ذﮐﺮ ﻧﮑﺮده‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻄﻼن اﯾﻦ ﺣﺼﺮ‪ ،‬از اﻓﺎده رازي ﺑﮑﻤﺎل وﺿﻮح ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﺗﻔﺴﯿﺮ )ﻣﻮﻟﯽ ﺑﺄوﻟﯽ( از أﺑﻮ‬‫ﻋﺒﯿﺪه و زﺟﺎج‪ ،‬و اﺧﻔﺶ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ‪ ،‬و اﺳﺘﺸﻬﺎدﺷﺎن ﺑﺸﻌﺮ ﻟﺒﯿﺪ ﺑﺮ آن اوﻻ و ﺣﮑﻢ أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه‪ ،‬و اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري ﺑﺂﻧﮑﻪ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﺮاي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 168‬از ‪206‬‬‫)أوﻟﯽ( اﺳﺖ ﺑﺎر دﮔﺮ ذﮐﺮ ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬اﯾﻦ ﺣﺼﺮ واﻫﯽ را ﺑﺪرﮐﺎت ﺳﻌﯿﺮ رﺳﺎﻧﯿﺪه‪.‬‬‫ﭼﻬﺎرم آﻧﮑﻪ ﺟﻤﻬﻮر اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ‪ ،‬ﺗﺨﻄﯿﻪ أﺑﻮ زﯾﺪ در ﺗﺠﻮﯾﺰ او ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪.‬‬‫و اﯾﻦ ﮐﺬب ﺻﺮﯾﺢ اﻟﺒﻄﻼن اﺳﺖ‪ ،‬و رازي ﺑﺎ آن ﺧﻼﻋﺖ‪ ،‬ﺟﺴﺎرت ﺑﺮ ذﮐﺮ آن ﻧﯿﺎﻓﺘﻪ‪.‬‬‫ﭘﻨﺠﻢ آﻧﮑﻪ ﺟﻤﻬﻮر اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ‪ ،‬ﺗﺨﻄﯿﻪ أﺑﻮ زﯾﺪ در ﺗﻤﺴﮏ او ﺑﻘﻮل أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه‪ ،‬در ﺗﻔﺴﯿﺮ ) »ﻣﻮﻻﮐﻢ« ﺑﺄوﻟﯽ ﺑﮑﻢ( ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪.‬‬‫و اﯾﻦ را ﻫﻢ رازي ذﮐﺮ ﻧﻨﻤﻮده‪.‬‬‫ﺷﺸﻢ آﻧﮑﻪ ﺟﻤﻬﻮر اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬ﮐﻪ اﮔﺮ اﯾﻦ ﻗﻮل ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺎﺷﺪ ﻻزم آﯾﺪ ﮐﻪ ﺑﺠﺎي ﻓﻼن أوﻟﯽ ﻣﻨﮏ‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ ﻣﻨﮏ ﮔﻮﯾﻨﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪299 :‬‬‫و اﯾﻦ ﺷـﺒﻬﻪ را رازي ﺧﻮد ذﮐﺮ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﺗـﺎب و ﻃﺎﻗﺖ ﻧﺴـﺒﺖ آن ﺑﺎﺣـﺪي از اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ )ﭼﻪ ﺟﺎ ﺟﻤﻬﻮرﺷﺎن( ﻧﯿﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ رازي وﻫﻦ و‬‫ﻋﺪم ﺗﻤﺎﻣﯿﺖ اﯾﻦ وﺟﻪ ﻣﻌﻠﻮل‪ ،‬ﺑﺤﻮاﻟﻪ ذﮐﺮ ﻧﻈﺮ در آن ﺑﮑﺘﺐ اﺻﻮل‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﮐﻤﺎ ﺳﺘﻄﻠﻊ ﻋﻠﯿﻪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫ﻫﻔﺘﻢ آﻧﮑﻪ ﺟﻤﻬﻮر اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬ﮐﻪ ﻓﻼن ﻣﻮﻟﯽ ﻣﻨﮏ‪ ،‬ﺑﺎﻃﻞ و ﻣﻨﮑﺮ اﺳﺖ ﺑﺎﻻﺟﻤﺎع‪.‬‬‫و اﯾﻦ ﮐـﺬب ﻣﺸـﺘﻤﻞ ﺑﺮ دو ﮐـﺬب اﺳﺖ‪ :‬ﯾﮑﯽ ادﻋـﺎي ﺟﻤﻬﻮر اﻫـﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﺑﻄﻼن و ﻣﻨﮑﺮﯾﺖ اﯾﻦ ﻗﻮل را‪ ،‬و دﯾﮕﺮ دﻋﻮي ﺟﻤﻬﻮر اﻫﻞ‬‫ﻋﺮﺑﯿﺖ‪ ،‬اﺟﻤﺎع را ﺑﺮ ﺑﻄﻼن و ﻣﻨﮑﺮﯾﺖ اﯾﻦ ﻗﻮل‪.‬‬‫و ﮔﻮ اﺳـﺘﻌﻤﺎل )ﻣﻮﻟﯽ ﻣﻨﮏ( ﭼﻮن ﻣﺴـﻤﻮع از ﻋﺮب ﻧﯿﺴﺖ ﺟﺎﺋﺰ ﻧﺒﺎﺷﺪ ﻟﮑﻦ ﭘﺮ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﻧﺺ و ﺗﺼﺮﯾﺢ ﺑﺮ ﺑﻄﻼن اﯾﻦ‬‫اﺳﺘﻌﻤﺎل ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺺ اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﺑﺮ ﺣﮑﻤﯽ‪ ،‬أﻣﺮ آﺧﺮ اﺳﺖ و اﺳﺘﻔﺎده آن از ﮐﺪام ﻗﺎﻋﺪه أﻣﺮ آﺧﺮ‪.‬‬‫ﻫﺸﺘﻢ آﻧﮑﻪ ﺟﻤﻬﻮر اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬ﮐﻪ ﺗﻔﺴﯿﺮ أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه ﺑﯿﺎن ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻌﻨﯽ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻓﺨﺮ رازي ﺧﻮد اﯾﻦ ﺷـﺒﻬﻪ را ﭘﯿـﺪا ﮐﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﺎﺣـﺪي از اﻫـﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﻫﻢ ﻧﺴـﺒﺖ آن ﻧﻨﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻪ ﺟـﺎ ﮐﻪ ﺑﺠﻤﻬﻮر اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ اﯾﻦ‬‫ﮐﺬب ﻣﻌﯿﻮب ﻣﻨﺴﻮب ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﻧﻬﻢ آﻧﮑﻪ ﺟﻤﻬﻮر اﻫـﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ در ﺑﯿـﺎن ﺣﺎﺻـﻞ ﻣﻌﻨﯽ‪ ،‬ﺑﻤﻘﺎم ﺗﺨﻄﯿﻪ أﺑﻮ زﯾـﺪ ﮔﻔﺘﻪاﻧـﺪ‪ :‬ﯾﻌﻨﯽ اﻟﻨﺎر ﻣﻘﺮﮐﻢ و ﻣﺼـﯿﺮﮐﻢ و اﻟﻤﻮﺿﻊ اﻟﻼﺋﻖ‬‫ﺑ ﮑﻢ ‪.‬‬
‫و ﭘﺮ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺜﻞ اﯾﻦ ﺗﻔﺴـﯿﺮ را در ﻣﻘﺎم ذﮐﺮ اﺣﺘﻤﺎﻻت آﯾﻪ ﮐﺮﯾﻤﻪ ذﮐﺮ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﻧﻪ در ﻣﻘﺎم ﺗﺨﻄﯿﻪ أﺑﻮ زﯾـﺪ‪ .‬ﻓﺎدﻋﺎﺋﻪ ﻣﻦ ﻋﻈﯿﻢ‬‫اﻟﮑﺬب‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪300 :‬‬‫و ا ﻟ ﮑﯿ ﺪ ‪.‬‬
‫دﻫﻢ آﻧﮑﻪ ﺟﻤﻬﻮر اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ ﺗﻔﺴﯿﺮ أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه‪ ،‬ﻧﻪ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻟﻔﻆ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( اﺳﺖ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﺟﻨﺎب ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ در اﯾﻦ ﻗﻮل ﻣﺨﺘﺼـﺮ‪ ،‬اﯾﻦ ده ﮐـﺬب ﻣﺰور ﺑﮑﻤﺎل ﺑﻼﻏﺖ و ﻓﺼﺎﺣﺖ‪ ،‬و ﻃﻼﻗﺖ و ذﻻﻗﺖ ﻓﺮا ﻧﻬﺎدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﯿﭽﺎره‬‫رازي ﺑـﺎ آن ﻫﻤﻪ ﺗﻄﻮﯾـﻞ و اﻃﻨـﺎب‪ ،‬و ﺗﻠﻔﯿﻖ و اﺳـﻬﺎب‪ ،‬ﺟﺴـﺎرت ﺑﺮ اﯾﺮاد ﯾﮑﯽ از آن ﻫﻢ ﻧﯿﺎﻓﺘﻪ ﭼﻪ ﺟﺎ ﮐﻪ ﻫﻤﻪ آﻧﻬﺎ را ﻣﺠﺘﻤﻌﺎ در ﯾﮏ‬‫ﻣﻘﺎم وارد ﻧﻤﺎﯾـﺪ‪ ،‬و ﮐﺎﺑﻠﯽ ﻫﻢ اﯾﻦ ﺧﺮاﻓﺎت و ﺟﺰاﻓﺎت را ذﮐﺮ ﻧﮑﺮده‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺴﻮراخ ﻧﻔﯽ ﻣﻄﻠﻖ‪ ،‬ﺣﺘﯽ اﻧﮑﺎر ﺛﺒﻮت ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ‬‫)أوﻟﯽ(‪ ،‬از أﺑﻮ زﯾـﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ اﻋﺘﺮاف ﺑﺘﺠﻮﯾﺰ او دارﻧـﺪ ﺧﺰﯾﺪه‪ ،‬و ﮐﺘﻤﺎن ﻣﻄﻠﻖ را أﺑﻠﻎ در ﺗﺄﯾﯿﺪ ﺑﺎﻃﻞ و ﺳﺘﺮ ﺣﻖ دﯾﺪه‪ ،‬و داﻧﺴـﺘﻪ‬‫ﮐﻪ ﺑﻌـﺪ اﻋﺘﺮاف ﺑﺜﺒﻮت ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ(‪ ،‬و ﻟﻮ ﻋﻦ واﺣـﺪ ﻣﻦ اﻫـﻞ اﻟﻌﺮﺑﯿـﮥ‪ ،‬ﻣﺠـﺎل ﻗﯿﻞ و ﻗﺎل ﺗﻨﮓ‪ ،‬و ﺗﻮﺟﯿﻪ و ﺗﺄوﯾﻞ ﻋﻠﯿﻞ‬‫ﻣﻮرث ﻋﺎر و ﻧﻨﮓ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬‫و ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﺣﺴﻦ ﺗﻮﻓﯿﻘﻪ‪ ،‬ﺷﻨﺎﻋﺖ و ﺳﻤﺎﺟﺖ اﯾﻦ اﮐﺎذﯾﺐ ﻋﺸﺮه‪ ،‬ﺑﺘﻮﺿﯿﺢ و ﺗﻔﺼﯿﻞ ﺑﺠﻮاب أﻗﻮال ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻧﺒﯿﻞ ﺑﯿﺎن ﻣﯽﮐﻨﯿﻢ‪ ،‬و ﺑﯿﺎن‬‫ﺑﻌﺾ آن ﮐﺮدﯾﻢ‪.‬‬‫ﺣﺎﻻ رﺳﯿﺪﯾﻢ ﺑﺮ ﺟﻮاب ﺷﺒﻬﻪ اﻧﮑﺎر ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )اوﻟﯽ( ﺑﺴﺒﺐ ﻋﺪم ﺛﺒﻮت ﻣﺠﯽء )ﻣﻔﻌﻞ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أﻓﻌﻞ(‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 169‬از ‪206‬‬‫»اﺻﻞ اﯾﻦ ﺷﺒﻬﻪ واﻫﯿﻪ از ﻓﺨﺮ رازي اﺳﺖ«‬‫ﭘﺲ ﺑﺎﯾﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﺻﻞ اﯾﻦ ﺷﺒﻬﻪ از ﻓﺨﺮ رازي اﺳﺖ‪ ،‬ﻗﺎل ﻓﯽ »ﻧﻬﺎﯾﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪301 :‬‬‫اﻟﻌﻘﻮل«‪:‬‬‫]ﺛﻢ ان ﺳـﻠﻤﻨﺎ ﺻـﺤﮥ أﺻﻞ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﻣﻘـﺪﻣﺘﻪ‪ ،‬ﻓﻼ ﻧﺴـﻠﻢ دﻻﻟﺘﻪ ﻋﻠﯽ اﻻﻣﺎﻣـﮥ و ﻻ ﻧﺴـﻠﻢ ان ﻟﻔﻆ اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻣﺤﺘﻤﻠـﮥ ﻟﻼوﻟﯽ‪ ،‬و اﻟﺪﻟﯿﻞ ﻋﻠﯿﻪ‬‫أﻣﺮان‪ :‬أﺣﺪﻫﻤﺎ ان )أﻓﻌﻞ ﻣﻦ( ﻣﻮﺿﻮع ﻟﯿﺪل ﻋﻠﯽ ﻣﻌﻨﯽ اﻟﺘﻔﻀﯿﻞ و »ﻣﻔﻌﻞ« ﻣﻮﺿﻮع ﻟﯿﺪل ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺪﺛﺎن أو اﻟﺰﻣﺎن أو اﻟﻤﮑﺎن‪.‬‬‫و ﻟﻢ ﯾﺬﮐﺮ أﺣﺪ ﻣﻦ أﺋﻤﮥ اﻟﻨﺤﻮ و اﻟﻠﻐﮥ ان اﻟﻤﻔﻌﻞ ﻗﺪ ﯾﮑﻮن ﺑﻤﻌﻨﯽ أﻓﻌﻞ اﻟﺘﻔﻀﯿﻞ و ذﻟﮏ ﯾﻮﺟﺐ اﻣﺘﻨﺎع اﻓﺎدة اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻟﻤﻌﻨﯽ اﻻوﻟﯽ ‪.‬‬
‫ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﻤﺎﻧـﺪ ﮐﻪ ﻓﺨﺮ رازي ﺑﺮاي )ﻣﻔﻌـﻞ( ﺳﻪ ﻣﻌﻨﯽ ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ :‬ﯾﮑﯽ ﺣـﺪﺛﺎن‪ ،‬دوم‪ :‬زﻣﺎن‪ ،‬ﺳﻮم‪ :‬ﻣﮑﺎن‪ ،‬و ﻣﻌﻨﯽ دﯾﮕﺮ ﺑﺮاي آن ﺛﺎﺑﺖ‬‫ﻧﺴﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬ﺣﺎل آﻧﮑﻪ ﺑﺘﺼـﺮﯾﺤﺎت أﺋﻤﮥ ﻟﻐﻮﯾﯿﻦ اﺛﺒﺎت‪ ،‬و أﺳﺎﻃﯿﻦ ﺛﻘﺎت و ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﻋﺎﻟﯽ درﺟﺎت‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺪار ﻋﻠﻢ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﺑﺮ اﯾﺸﺎﻧﺴﺖ‪ ،‬در ﻣﺎ‬‫ﺑﻌـﺪ ﻇـﺎﻫﺮ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻓﺎﻋـﻞ و ﻓﻌﯿـﻞ و ﻣﻔﻌﻮل( ﻣﯽآﯾـﺪ‪ ،‬و ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻓﺎﻋـﻞ و ﻓﻌﯿـﻞ و ﻣﻔﻌﻮل(‪ ،‬ﺑﻤﺜـﺎﺑﻪ در‬‫ﻇﻬﻮر و اﺷـﺘﻬﺎر اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﺴـﯽ از ﻣﺘﻌﺼﺒﯿﻦ و ﺟﺎﺣـﺪﯾﻦ ﻫﻢ اﻧﮑﺎر آن ﻧﮑﺮده و اﺻـﻼ ﺷـﺒﻬﻪ رﮐﯿﮑﻪ ﻫﻢ در ﺛﺒﻮت آن ﭘﯿﺪا ﻧﮑﺮده‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ‬‫ﺧﻮد رازي ﻫﻢ ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻓﺎﻋﻞ و ﻓﻌﯿﻞ( ﺛﺎﺑﺖ ﮐﺮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در »ﻧﻬﺎﯾـﮥ اﻟﻌﻘﻮل« در ﻋﺒﺎرﺗﯽ ﮐﻪ ﺑﺎﻟﺘﻤﺎم در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ ﻣﯽﺷـﻨﻮي‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬‫]و أﻣﺎ ﻗﻮل اﻻﺧﻄﻞ ]‪ :[1‬ﻗـﺪ أﺻـﺒﺤﺖ ﻣﻮﻻﻫﺎ ﻣﻦ اﻟﻨﺎس ﺑﻌﺪه‪ ،‬و ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﻟﻢ ﺗﺎﺷـﺮوا ﻓﯿﻪ إذ ﮐﻨﺘﻢ ﻣﻮاﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﻣﻮاﻟﯽ ﺣﻖ ﯾﻄﻠﺒﻮن‪ ،‬ﻓﺎﻟﻤﺮاد‬‫ﺑﻬﺎ اﻻوﻟﯿﺎء‪ ،‬و ﻣﺜﻠﻪ‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم‪» :‬ﻣﺰﯾﻨﮥ و ﺟﻬﯿﻨﮥ و أﺳﻠﻢ و ﻏﻔﺎر ﻣﻮاﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ«‬‫أي أوﻟﯿﺎء اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ‪ ،‬و‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم‪» :‬اﯾﻤﺎ اﻣﺮأة ﺗﺰوﺟﺖ ﺑﻐﯿﺮ اذن ﻣﻮﻻﻫﺎ«‪،‬‬‫و اﻟﺮواﯾﮥ اﻟﻤﺸﻬﻮرة ]‪ [1‬اﻻﺧﻄﻞ‪ :‬ﻏﯿﺎث ﺑﻦ ﻏﻮث ﺑﻦ اﻟﺼﻠﺖ اﻟﺘﻐﻠﺒﯽ اﻟﺸﺎﻋﺮ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(90‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪302 :‬‬‫ﻣﻔﺴﺮة ﻟﻪ‪ ،‬و ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬ذﻟ َِﮏ ﺑ َِﺄ ﱠن اﻟﱠﻠَﻪ َﻣْﻮﻟَﯽ اﻟﱠِﺬﯾَﻦ آَﻣﻨُﻮا«‬‫أي وﻟﯿﻬﻢ و ﻧﺎﺻﺮﻫﻢ و ان اﻟﮑﺎﻓﺮﯾﻦ ﻻ ﻣﻮﻟﯽ ﻟﻬﻢ أي ﻻ ﻧﺎﺻﺮ ﻟﻬﻢ‪.‬‬‫ﻫﮑﺬا روي اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ ،‬و ﻣﺠﺎﻫﺪ و ﻋﺎﻣﮥ اﻟﻤﻔﺴﺮﯾﻦ ‪.‬‬
‫ﭘﺲ اﮔﺮ ﻏﺮض رازي از ذﮐﺮ ﻣﻌﺎﻧﯽ ﺛﻠﺜﻪ )ﻣﻔﻌﻞ( ﺣﺼـﺮ )ﻣﻔﻌﻞ( در اﯾﻦ ﻣﻌﺎﻧﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﻻزم آﯾـﺪ ﮐﻪ ﻣﺠﯽء )ﻣﻔﻌﻞ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻓﺎﻋﻞ و ﻓﻌﯿﻞ‬‫و ﻣﻔﻌﻮل( ﻫﻢ ﺑﺎﻃﻞ ﺑﺎﺷـﺪ و )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻣﻌﺘﻖ و ﻣﻌﺘﻖ و ﺣﻠﯿﻒ و ﻋﻘﯿـﺪ و ﻗﺮﯾﺐ و وﻟﯽ و ﺳـﯿﺪ( ﻫﻢ ﻏﻠﻂ ﮔﺮدد‪ ،‬و اﮔﺮ ﻏﺮض رازي‬‫ﺣﺼـﺮ )ﻣﻔﻌـﻞ( در اﯾﻦ ﺳﻪ ﻣﻌﻨﯽ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ذﮐﺮ اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ )ﻣﻔﻌـﻞ( ﻣﻮﺿﻮع اﺳﺖ ﺗـﺎ دﻻـﻟﺖ ﮐﻨـﺪ ﺑﺮ ﺣـﺪﺛﺎن و ﯾﺎ زﻣﺎن‪ ،‬ﯾﺎ ﻣﮑﺎن‪،‬‬‫ﻣﻨﺎﺳﺒﺘﯽ ﺑﺎﯾﻦ ﻣﻘﺎم ﻧﺪارد‪ ،‬و ﻣﺤﺾ ﻫﺬر و ﻫﺬﯾﺎن اﺳﺖ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻮﻓﻖ و اﻟﻤﺴﺘﻌﺎن‪.‬‬‫اﻣـﺎ ﺗﻤﺴـﮏ ﺑـﺎﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ ﮐﺴـﯽ از أﺋﻤﻪ ﻧﺤﻮ و ﻟﻐﺖ ذﮐﺮ ﻧﮑﺮده ﮐﻪ )ﻣﻔﻌـﻞ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أﻓﻌـﻞ( ﻣﯽآﯾـﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻗﻄﻊ ﻧﻈﺮ از آﻧﮑﻪ ﻫﺮ ﮔـﺎه‬‫ﺑﺘﺼـﺮﯾﺢ أﺋﻤﻪ و اﺳـﺎﻃﯿﻦ ﻟﻐﻮﯾﯿﻦ‪ ،‬و اﮐـﺎﺑﺮ و اﻣﺎﺛـﻞ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ‪ ،‬ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( ﺑـﺎﻟﺨﺼﻮص ﺛـﺎﺑﺖ ﺷـﺪ‪ ،‬اﺳﺎس اﯾﻦ وﺳﻮاس‬‫ﻣﺘﺰﻟﺰل‪ ،‬و ﺑﻨﺎي اﯾﻦ ﻧﺪاي ﻣﻨﮑﺮ‪ ،‬ﻣﻀﻤﺤﻞ ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬‫ﭘﺮ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ اﺳـﺘﺪﻻل ﺻﺮﯾﺢ اﻻﺧﺘﻼل‪ ،‬از ﻏﺮاﺋﺐ ﺗﻮﻫﻤﺎت و ﻋﺠﺎﺋﺐ ﺷﺒﻬﺎت‪ ،‬و ﻃﺮاﺋﻒ ﺗﺮﻫﺎت و اﺿﺎﺣﯿﮏ ﺧﺰﻋﺒﻼت اﺳﺖ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 170‬از ‪206‬‬‫زﯾﺮا ﮐﻪ ﻋـﺪم ﻣﺠﯽء )ﻣﻔﻌﻞ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أﻓﻌﻞ( در دﯾﮕﺮ ﻣﻮاد ﻣﺜﺒﺖ ﻣﺰﻋﻮم ارﺑﺎب ﻟـﺪاد‪ ،‬و أﺋﻤﻪ ﻋﻨﺎد ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﺑﯿﻦ اﻻﻣﺮﯾﻦ اﺻـﻼ‬‫ﻟﺰوﻣﯽ ﻋﻘﻠﯽ و ﻧﻘﻠﯽ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫و اﮔﺮ ﺑﺴـﺒﺐ ﻋـﺪم ﻣﺠﯽء )ﻣﻔﻌـﻞ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أﻓﻌـﻞ( در دﯾﮕﺮ ﻣﻮاد‪ ،‬اﻧﮑـﺎر و اﺑﻄـﺎل ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( ﻻـزم آﯾـﺪ‪ ،‬ﺑﺴـﯿﺎري از‬‫اﺳﺘﻌﻤﺎﻻت‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪303 :‬‬‫ﺻﺤﯿﺤﻪ و ﻣﺤﺎورات ﻓﺼـﯿﺤﻪ‪ ،‬ﺑﺴـﻤﺖ ﻏﻠﻂ و ﺧﻠﻞ ﻣﻮﺳﻮم‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ )ﻣﻌﺎذ اﻟﱠﻠﻪ( ﺑﻌﺾ ﮐﻠﻤﺎت ﻗﺮآن ﺷـﺮﯾﻒ ﺑﻮﺻـﻤﺖ ﺧﻄﺎ و زﻟﻞ‪ ،‬ﻣﻮﺻﻮم‬‫ﮔﺮدد‪ ،‬ﭼﻪ ﺑﺮ ﻣﻤﺎرﺳـﯿﻦ ﻋﻠﻮم ﻋﺮﺑﯿﻪ‪ ،‬و ﻣـﺎﻫﺮﯾﻦ ﻓﻨﻮن ادﺑﯿﻪ‪ ،‬ﺑﻨﻬﺎﯾﺖ وﺿﻮح و ﻇﻬﻮر ﮐﺎﻟﻨﻮر ﻋﻠﯽ ﺷﺎﻫﻖ اﻟﻄﻮر‪ ،‬ﻣﺘﺠﻠﯽ و روﺷﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ‬‫ﺑﺴـﯿﺎري از ﻟﻐﺎت و ﮐﻠﻤﺎت و اﺳـﺘﻌﻤﺎﻻت و ﻣﺤﺎورات اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺮاي آن ﻧﻈﯿﺮي ﭘﯿﺪا ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﭘﺲ اﮔﺮ ﻋﺪم ﺛﺒﻮت ﻧﻈﯿﺮ‪ ،‬ﻣﺴﺘﻠﺰم اﺑﻄﺎل و‬‫ﺗﻐﻠﯿﻂ و رد و ﻧﮑﯿﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻻزم آﯾﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ ﻟﻐﺎت و ﻣﺤﺎورات‪ ،‬ﻣﻐﻠﻮط و ﻣﻠﺤﻮن و ﺑﺴﻤﺖ اﻧﮑﺎر و اﺑﻄﺎل ﻣﻘﺮون ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻘﻮل ﺑﻪ‬‫ﻋﺎﻗﻞ ﻓﻀـﻼ ﻋﻦ ﻓﺎﺿﻞ‪ ،‬و ﻫﺮ ﭼﻨـﺪ ﺻـﺪق دﻋﻮاي ﺣﻘﯿﺮ در ﺑﺎب ﮐﺜﺮت ﻧﻈﺎﺋﺮ ﻋـﺪم ﻧﻈﯿﺮ‪ ،‬ﺑﺮ ﻣﺘـﺪرب ﺧﺒﯿﺮ و ﻧﺎﻗﺪ ﺑﺼـﯿﺮ‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ و ﻣﺴـﺘﻨﯿﺮ‬‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﺑﺮاي ﺗﻨﺒﯿﻪ و اﯾﻘﺎظ ﻧﺎﺋﻤﯿﻦ‪ ،‬و ﻋﺮك آذان ذاﻫﻠﯿﻦ ﻫﺎﺋﻤﯿﻦ‪ ،‬ﭼﻨﺪ ﺷﻮاﻫﺪ و ﻧﻈﺎﺋﺮ ﻋﺪم ﻧﻈﯿﺮ‪ ،‬ﻣﺬﮐﻮر ﻣﯽﺷﻮد‬‫»ﻟﻐﺎت و اﻟﻔﺎﻇﯽ ﮐﻪ ﺑﯽﻧﻈﯿﺮﻧﺪ«‬‫ﭘﺲ‪ ،‬از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ ﻟﻔـﻆ )ﻋﺠـﺎف( ﺟﻤﻊ )اﻋﺠﻒ( ﮐﻪ در ﻗﺮآن ﺷـﺮﯾﻒ وارد اﺳﺖ‪ :‬ﻗـﺎل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌـﺎﻟﯽ‪َ :‬و ﻗـﺎَل اﻟ َْﻤﻠِـُﮏ ِإﱢﻧﯽ َأري َﺳـ ﺒَْﻊ‬‫ﺑََﻘﺮاٍت ِﺳﻤﺎٍن َﯾْﺄُﮐﻠُُﻬﱠﻦ َﺳﺒٌْﻊ ِﻋﺠﺎٌف‬‫اﻵﯾﮥ ]‪.[1‬‬‫و ﭘﺮ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻈﯿﺮي ﺑﺮاي ﻟﻔﻆ )ﻋﺠﺎف( ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﺣﺴﺐ اﻓﺎده أﺋﻤﻪ ﻟﻐﺖ‪ ،‬ﺟﻤﻊ )أﻓﻌﻞ( ﺑﺮ )ﻓﻌﺎل( ﻧﻤﯽآﯾﺪ ﺟﺰ در اﯾﻦ ﻟﻔﻆ‪:‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ ﻓﯽ »اﻟﻤﺰﻫﺮ«‪] :‬و ﻗﺎل أي اﺑﻦ ﻓﺎرس ]‪ :[2‬ﻟﯿﺲ ﻓﯽ اﻟﮑﻼم أﻓﻌﻞ ]‪ [1‬ﺳﻮرة ﯾﻮﺳﻒ‪.43 :‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ ﻓﺎرس‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﺎرس ﺑﻦ زﮐﺮﯾﺎ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ (395‬ﺻﺎﺣﺐ »ﻣﻘﺎﺋﯿﺲ اﻟﻠﻐﮥ«‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪304 :‬‬‫ﻣﺠﻤﻮﻋﺎ ﻋﻠﯽ ﻓﻌﺎل اﻻ أﻋﺠﻒ و ﻋﺠﺎف ]‪.[1‬‬‫و ﻋﺠﺐﺗﺮ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺧﻮد ﻓﺨﺮ رازي ﻫﻢ اﻋﺘﺮاف ﺑﻔﻘـﺪان ﻧﻈﯿﺮ )ﻋﺠﺎف( ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ ،‬و ﻟﮑﻦ در ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ اﻫﻞ ﺣّﻖ ﺑﺴـﺒﺐ ﻣﺰﯾـﺪ اﻋﺘﺴﺎف‪،‬‬‫اﻋﺮاض و اﻧﺤﺮاف از آن آﻏﺎز ﻧﻬﺎده‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺮازي ﻓﯽ »ﻣﻔﺎﺗﯿﺢ اﻟﻐﯿﺐ« ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮ اﻵﯾﮥ اﻟﻤﺬﮐﻮرة‪] :‬اﻟﻤﺴﺌﻠﮥ اﻻوﻟﯽ‪:‬‬‫ﻗـﺎل اﻟﻠﯿﺚ ]‪ :[2‬اﻟﻌﺠﻒ ذﻫـﺎب اﻟﺴـﻤﻦ‪ ،‬و اﻟﻔﻌـﻞ ﻋﺠﻒ ﯾﻌﺠﻒ‪ ،‬و اﻟـﺬﮐﺮ اﻋﺠﻒ‪ ،‬و اﻻـﻧﺜﯽ ﻋﺠﻔـﺎء‪ ،‬و اﻟﺠﻤﻊ ﻋﺠـﺎف‪ ،‬ﻓﯽ اﻟـﺬﮐﺮان و‬‫اﻻﻧﺎث‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﻓﯽ ﮐﻼم اﻟﻌﺮب أﻓﻌﻞ و ﻓﻌﻼء ﺟﻤﻌﺎ ﻋﻠﯽ ﻓﻌﺎل ﻏﯿﺮ اﻋﺠﻒ و ﻋﺠﺎف‪ ،‬و ﻫﯽ ﺷﺎذة ﺣﻤﻠﻮﻫﺎ ﻋﻠﯽ ﻟﻔﻆ ﺳﻤﺎن‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﻮا‪ :‬ﺳﻤﺎن‬‫و ﻋﺠﺎف ﻻﻧﻬﻤﺎ ﻧﻘﯿﻀﺎن‪ ،‬و ﻣﻦ رأﯾﻬﻢ ﺣﻤﻞ اﻟﻨﻈﯿﺮ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﻈﯿﺮ و اﻟﻨﻘﯿﺾ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﻘﯿﺾ ]‪.[3‬‬‫و از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ ﻫﺎُؤُم‬‫]‪ [4‬ﮐﻪ در ﻗﺮآن ﺷـﺮﯾﻒ وارد اﺳﺖ و ﻣﺜﻞ آﻧﺴﺖ )ﻫﺎؤﻣﺎ( و اﯾﻦ ﻫﺮ دو را ﻧﻈﯿﺮي ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ در )ﺻﻪ و ﻣﻪ( و ﻣﺜﻞ آن‪ ،‬ﺿـﻤﯿﺮ ﺗﺜﻨﯿﻪ‬‫و ﺟﻤﻊ ﻇﺎﻫﺮ ﻧﻤﯽﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺨﻼف )ﻫﺎؤﻣﺎ و ﻫﺎؤم(‪.‬‬‫ﺳﯿﻮﻃﯽ در »اﺷﺒﺎه و ﻧﻈﺎﺋﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل اﺑﻦ ﻫﺸﺎم ]‪ [5‬ﻓﯽ ﺗﺬﮐﺮﺗﻪ‪ :‬اﻋﻠﻢ ان »ﻫﺎؤﻣﺎ« و »ﻫﺎؤم« ﻧﺎدر ﻓﯽ اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ ]‪ [1‬اﻟﻤﺰﻫﺮ‪ :‬ج ‪ -2/77‬و ﻗﺎل اﻟﺠﻮﻫﺮي ﻓﯽ »اﻟﺼﺤﺎح«‪ :‬اﻟﻌﺠﻒ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 171‬از ‪206‬‬‫ﺑﺎﻟﺘﺤﺮﯾـﮏ‪ :‬اﻟﻬﺰال و اﻻـﻋﺠﻒ‪ :‬اﻟﻤﻬﺰول و ﻗـﺪ ﻋﺠﻒ‪ ،‬و اﻻـﻧﺜﯽ اﻟﻌﺠﻔـﺎء‪ ،‬و اﻟﺠﻤﻊ ﻋﺠـﺎف ﻋﻠﯽ ﻏﯿﺮ ﻗﯿﺎس‪ ،‬ﻻن اﻓﻌﻞ و ﻓﻌﻼء ﻻ ﯾﺠﻤﻊ‬‫ﻋﻠﯽ ﻓﻌﺎل‪ ،‬و ﻟﮑﻨﻬﻢ ﺑﻨﻮه ﻋﻠﯽ ﺳﻤﺎن‪ ،‬و اﻟﻌﺮب ﻗﺪ ﺗﺒﻨﯽ اﻟﺸﯽء ﻋﻠﯽ ﺿﺪه‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻟﯿﺚ‪ :‬ﺑﻦ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﺳﯿﺎر اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ اﻟﻠﻐﻮي ﺻﺎﺣﺐ »ﮐﺘﺎب اﻟﻌﯿﻦ«‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻣﻔﺎﺗﯿﺢ اﻟﻐﯿﺐ ج ‪.18/147‬‬‫]‪ [4‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺎﻗﮥ‪.19 :‬‬‫]‪ [5‬اﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻻﻧﺼﺎري اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻤﺼﺮ ﺳﻨﮥ )‪.(761‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪305 :‬‬‫ﻻ ﻧﻈﯿﺮ ﻟﻪ‪ ،‬اﻻ ﺗﺮي ان ﻏﯿﺮه ﻣﻦ »ﺻﻪ« و »ﻣﻪ«‪ ،‬ﻻ ﯾﻈﻬﺮ ﻓﯿﻪ اﻟﻀﻤﯿﺮ اﻟﺒﺘﮥ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻊ ﻧﺪوره ﻏﯿﺮ ﺷﺎذ ﻓﯽ اﻻﺳﺘﻌﻤﺎل ﻓﻔﯽ »اﻟﺘﻨﺰﯾﻞ«‪» :‬ﻫﺎؤم اﻗﺮوا‬‫ﮐﺘﺎﺑﯿﻪ«[ ]‪.[1‬‬‫و از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ ﻟﻔﻆ )ﻣﯿﺴﺮه( ﺑﻀﻢ ﺳﯿﻦ ﮐﻪ در ﻗﺮاءت ﻋﻄﺎء ]‪ [2‬آﻣﺪه اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﻈﯿﺮي ﻧﺪارد‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﻟﺴـﯿﻮﻃﯽ ﻓﯽ »اﻟﻤﺰﻫﺮ«‪ :‬ﻗـﺎل ﺳـﯿﺒﻮﯾﻪ‪] :‬و ﻟﯿﺲ ﻓﯽ اﻟﮑﻼـم ﻣﻔﻌـﻞ أي ﺑﻀﻢ اﻟﻌﯿﻦ‪ ،‬ﻗـﺎل اﺑﻦ ﺧﺎﻟﻮﯾﻪ ]‪ [3‬ﻓﯽ »ﺷـﺮح اﻟﺪرﯾﺪﯾـﮥ«‪ :‬و ذﮐﺮ‬‫اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ ]‪ ،[4‬و اﻟﻤﺒﺮد‪ ،‬ﻣﮑﺮﻣﺎ‪ ،‬و ﻣﻌﻮﻧﺎ‪ ،‬و ﻣﺎﻟﮑﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﯾﺤﺘﺞ ﻟﺴـﯿﺒﻮﯾﻪ ان ﻫﺬه اﺳـﻤﺎء ﺟﻤﻮع و اﻧﻤﺎ ﻗﺎل ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ‪ :‬ﻻ ﯾﮑﻮن اﺳﻢ واﺣﺪ‬‫ﻋﻠﯽ ﻣﻔﻌﻞ )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻤﯿﻢ و ﺿﻢ اﻟﻌﯿﻦ( ﻗﺎل اﺑﻦ ﺧﺎﻟﻮﯾﻪ‪ :‬و ﻗﺪ وﺟﺪت اﻧﺎ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن ﺣﺮﻓﺎ َﻓَﻨِﻈَﺮٌة ِإﻟﯽ َﻣﯿَْﺴَﺮٍة‬‫]‪ [5‬ﮐﺬا ﻗﺮأﻫﺎ ﻋﻄﺎء[ ]‪.[6‬‬‫و از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ ﻟﻔﻆ )ﺟﻤﺎﻻت( ﮐﻪ در ﻗﺮآن ﺷﺮﯾﻒ وارد اﺳﺖ و ﻧﻈﯿﺮي ﻧﺪارد ﮐﻪ آن ﺟﻤﻊ )ﺟﻤﻞ( در ﻣﺮﺗﺒﻪ ﺷﺸﻢ اﺳﺖ‪:‬‬‫ﻗـﺎل اﻟﺴـﯿﻮﻃﯽ ﻓﯽ »اﻟﻤﺰﻫﺮ«‪] :‬ﻟﯿﺲ ﻓﯽ ﮐﻼﻣﻬﻢ ﺟﻤﻊ ﺟﻤﻊ ﺳﺖ ﻣﺮات اﻻ )اﻟﺠﻤﻞ( ﻓﺎﻧﻬﻢ ﺟﻤﻌﻮا ﺟﻤﻼ أﺟﻤﻼ‪ ،‬ﺛﻢ أﺟﻤﺎﻻ‪ ،‬ﺛﻢ ﺟﺎﻣﻼ‪ ،‬ﺛﻢ‬‫ﺟﻤﺎﻻ‪ ،‬ﺛﻢ ﺟﻤﺎﻟﮥ‪ [1] ،‬اﻻﺷﺒﺎه و اﻟﻨﻈﺎﺋﺮ ج ‪.2/89‬‬‫]‪ [2‬ﻋﻄـﺎء‪ :‬ﯾﺤﺘﻤﻞ اﻧﻪ ﻋﻄﺎء ﺑﻦ أﺑﯽ رﯾﺎح اﻟﻤﮑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ (115‬و ﯾﺤﺘﻤﻞ اﻧﻪ ﻋﻄﺎء اﺑﻦ اﻟﺴﺎﺋﺐ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ )‪ (136‬و ﻻ ﯾﺨﻔﯽ‬‫ان ﻗﺮاءة ﺿﻢ اﻟﺴﯿﻦ ﻓﯽ »ﻣﯿﺴﺮة« ﻧﺴﺒﺖ اﻟﯽ ﻧﺎﻓﻊ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ ،(169‬ﻻ اﻟﯽ ﻋﻄﺎء‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﺎﻟﻢ‪.‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻦ ﺧﺎﻟﻮﯾﻪ‪ :‬اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﻮﯾﻪ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(370‬‬‫]‪ [4‬اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﻤﺰة اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﻘﺮي اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(189‬‬‫]‪ [5‬ﺳﻮرة اﻟﺒﻘﺮة‪.280 :‬‬‫]‪ [6‬اﻟﻤﺰﻫﺮ ج ‪.2/33‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪306 :‬‬‫ﺛﻢ ﺟﻤﺎﻻت‪ .‬ﻗﺎل ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬ﺟﻤﺎﻻت ﺻﻔﺮ ]‪ ،[1‬ﻓﺠﻤﺎﻻت ﺟﻤﻊ ﺟﻤﻊ ﺟﻤﻊ ﺟﻤﻊ ﺟﻤﻊ اﻟﺠﻤﻊ ]‪.[2‬‬‫و از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ )ﺟﺪ( )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﺠﯿﻢ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻣﻔﻌﻮل( ﮐﻪ ﻫﯿﭻ »ﻓﻌﻞ« )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻔﺎء و ﺳﮑﻮن اﻟﻌﯿﻦ( ﻏﯿﺮ آن ﺑﻤﻌﻨﯽ )ﻣﻔﻌﻮل( ﻧﯿﺎﻣﺪه‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺴـﯿﻮﻃﯽ ﻓﯽ »اﻟﻤﺰﻫﺮ«‪] :‬ﻟﻢ ﯾﺄت ﻣﻔﻌﻮل ﻋﻠﯽ ﻓﻌﻞ اﻻ ﺣﺮف واﺣـﺪ رﺟﻞ ﺟـﺪ ﻟﻠﻌﻈﯿﻢ اﻟﺠﺪ و اﻟﺒﺨﺖ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ﻫﻮ ﻣﺠﺪود‪ ،‬ﻣﺤﻈﻮظ ﻟﻪ‬‫ﺟﺪ و ﺣﻆ ﻓﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ[ ]‪.[3‬‬‫و از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ )ﺗﻔﺎوت( ﺑﻔﺘﺢ واو و ﮐﺴﺮ آن ﮐﻪ ﻧﻈﯿﺮي ﻧﺪارد‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﻟﺴـﯿﻮﻃﯽ ﻓﯽ »اﻟﻤﺰﻫﺮ«‪] :‬ﻟﯿﺲ ﻓﯽ ﮐﻼـﻣﻬﻢ ﻣﺼـﺪر ﺗﻔﺎﻋـﻞ اﻻ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻔﺎﻋﻞ )ﺑﻀﻢ اﻟﻌﯿﻦ( اﻻ ﺣﺮف واﺣـﺪ ﺟﺎء ﻣﻔﺘﻮﺣﺎ و ﻣﮑﺴﻮرا و‬‫ﻣﻀﻤﻮﻧﺎ‪ :‬ﺗﻔﺎوت اﻻﻣﺮ ﺗﻔﺎوﺗﺎ و ﺗﻔﺎوﺗﺎ و ﺗﻔﺎوﺗﺎ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻏﺮﯾﺐ ﻣﻠﯿﺢ ﺣﮑﺎه أﺑﻮ زﯾﺪ[ ]‪.[4‬‬‫و در »ﺻﺤﺎح« ﺟﻮﻫﺮي ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]و ﺗﻔﺎوت اﻟﺸﯿﺌﺎن أي ﺗﺒﺎﻋﺪ ﻣﺎ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ ﺗﻔﺎوﺗﺎ )ﺑﻀﻢ اﻟﻮاو(‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 172‬از ‪206‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﺴﮑﯿﺖ ]‪ :[5‬ﻗﺎل اﻟﮑﻼﺑﯿﻮن‪ :‬ﻓﯽ ﻣﺼﺪره ﺗﻔﺎوﺗﺎ )ﻓﻔﺘﺤﻮا اﻟﻮاو(‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻌﻨﺒﺮي‪ :‬ﺗﻔﺎوﺗﺎ )ﻓﮑﺴﺮ اﻟﻮاو(‪.‬‬‫و ﺣﮑﯽ أﯾﻀـﺎ أﺑﻮ زﯾـﺪ ﺗﻔﺎوﺗـﺎ و ﺗﻔﺎوﺗﺎ )ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﻮاو و ﮐﺴـﺮﻫﺎ(‪ ،‬و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ ﻏﯿﺮ ﻗﯿﺎس‪ ،‬ﻻن اﻟﻤﺼـﺪر ﻣﻦ ﺗﻔﺎﻋﻞ ﯾﺘﻔﺎﻋﻞ ﺗﻔﺎﻋﻞ )ﻣﻀـﻤﻮم‬‫اﻟﻌﯿﻦ(‪ ،‬اﻻ ﻣﺎ روي ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﺤﺮف ]‪ [1] .[6‬ﺳﻮرة اﻟﻤﺮﺳﻼت‪ 34 :‬ﻋﻠﯽ ﻗﺮاءة ﻏﯿﺮ أﻫﻞ اﻟﮑﻮﻓﮥ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﺰﻫﺮ ج ‪.2/58‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻤﺰﻫﺮ‪ :‬ج ‪.2/55‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻤﺰﻫﺮ ج ‪ 2/52‬ط ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫]‪ [5‬اﺑﻦ اﻟﺴﮑﯿﺖ‪ :‬ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻟﺸﻬﯿﺪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(244‬‬‫]‪ [6‬اﻟﺼﺤﺎح‪ :‬ج ‪ -1/260‬ﻟﻔﻆ ﻓﻮت‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪307 :‬‬‫و ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺧﻔﺎﺟﯽ در ﺣﺎﺷﯿﻪ »ﺑﯿﻀﺎوي« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﻮﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﺘﻔﺎوت )ﺑﻀﻢ اﻟﻮاو( ﻣﺼﺪر ﺗﻔﺎوت‪ ،‬و ﻓﯽ »ادب اﻟﮑﺎﺗﺐ«‪ :‬اﻧﻪ ﻣﺜﻠﺚ اﻟﻮاو‪ ،‬و ﻻ ﻧﻈﯿﺮ ﻟﻪ ﻓﺎﻋﺮﻓﻪ ‪.‬‬
‫از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ )ﺗﮑﺎد( ﻣﻀﺎرع )ﮐﺪت( ﺑﻀﻢ اﻟﮑﺎف‪ ،‬ﮐﻪ ﻧﻈﯿﺮي ﻧﺪارد‪.‬‬‫و ﻓﯽ »اﻟﻤﺰﻫﺮ«‪ :‬ﻗـﺎل اﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒـﮥ ]‪] :[1‬ﮐـﻞ ﻣـﺎ ﮐـﺎن ﻋﻠﯽ ﻓﻌـﻞ ﻓﻤﺴـﺘﻘﺒﻠﻪ ﺑﺎﻟﻀﻢ‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﺄت ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ اﻻ ﻓﯽ ﺣﺮف واﺣـﺪ ﻣﻦ اﻟﻤﻌﺘﻞ‪ .‬روي‬‫ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ ان ﺑﻌﺾ اﻟﻌﺮب ﻗﺎل ﮐﺪت ﺗﮑﺎد[ ]‪.[2‬‬‫از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ ﻟﻔﻆ )ﺳﺎﯾﻠﺖ( ﮐﻪ ﻧﻈﯿﺮي ﺑﺮاي آن ﻣﻔﻘﻮد اﺳﺖ‪.‬‬‫در »ﻗﺎﻣﻮس« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﻣﺎ ﻗﻮل ﺑﻼل ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ‪:‬‬‫إذا ﺿﻔﺘﻬﻢ أو ﺳﺎﯾﻠﺘﻬﻢ وﺟﺪت ﺑﻬﻢ ﻋﻠﮥ ﺣﺎﺿﺮة‬‫ﻓﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟﻠﻐﺘﯿﻦ‪ :‬اﻟﻬﻤﺰة اﻟﺘﯽ ﻓﯽ ﺳﺄﻟﺘﻪ‪ ،‬و اﻟﯿﺎء اﻟﺘﯽ ﻓﯽ ﺳﺂﯾﻠﺘﻪ ﺟﻤﻊ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ و وزﻧﻪ ﻓﻌﺎﯾﻠﺘﻬﻢ و ﻫﺬا ﻣﺜﺎل ﻻ ﻧﻈﯿﺮ ﻟﻪ ]‪.[3‬‬‫از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ )ﯾﺠﺪ( ﺑﻀﻢ اﻟﺠﯿﻢ ﻣﻀﺎرع )وﺟﺪ( ﮐﻪ ﻧﻈﯿﺮي ﻧﺪارد‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ ﻓﯽ »اﻟﻤﺰﻫﺮ«‪] :‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺧﺎﻟﻮﯾﻪ ﻓﯽ »ﺷﺮح اﻟﺪرﯾﺪﯾﮥ«‪:‬‬‫ﻟﯿﺲ ﻓﯽ ﮐﻼم اﻟﻌﺮب ﻓﻌﻞ ﯾﻔﻌﻞ )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻌﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﻤﺎﺿﯽ و ﺿﻤﻬﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﻀﺎرع( ﻣﻤﺎ ﻓﺎؤه واو اﻻ ﺣﺮف واﺣﺪ »وﺟﺪ ﯾﺠﺪ« ذﮐﺮه ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ‪.‬‬‫]‪ [1‬اﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ اﻟﺪﯾﻨﻮري اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(276‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﺰﻫﺮ‪ :‬ج ‪ 2/61‬ط ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻗﺎﻣﻮس اﻟﻠﻐﮥ ج ‪ -3/392‬ﻟﻔﻆ »ﺳﺌﻞ«‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪308 :‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ ﻓﯽ »ادب اﻟﮑﺎﺗﺐ«‪ :‬ﻗﺎﻟﻮا‪» :‬وﺟﺪ ﯾﺠﺪ«‪ ،‬و »ﯾﺠﺪ« ﻣﻦ اﻟﻤﻮﺟﺪة و اﻟﻮﺟﺪان ﺟﻤﯿﻌﺎ و ﻫﻮ ﺣﺮف ﺷﺎذ ﻻ ﻧﻈﯿﺮ ﻟﻪ ]‪.[1‬‬‫و ﺟﻮﻫﺮي در »ﺻﺤﺎح« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]وﺟﺪ ﻣﻄﻠﻮﺑﻪ ﯾﺠﺪه وﺟﻮدا‪ ،‬أو ﯾﺠﺪه أﯾﻀﺎ )ﺑﺎﻟﻀﻢ( ﻟﻐﮥ ﻋﺎﻣﺮﯾﮥ‪ ،‬ﻻ ﻧﻈﯿﺮ ﻟﻬﺎ ﻓﯽ ﺑﺎب اﻟﻤﺜﺎل‪ ،‬ﻗﺎل ﻟﺒﯿﺪ ]‪ [2‬و ﻫﻮ ﻋﺎﻣﺮي‪:‬‬‫ﻟﻮ ﺷﺌﺖ ﻗﺪ ﻧﻘﻊ اﻟﻔﺆاد ﺑﺸﺮﺑﮥ ﺗﺪع اﻟﺼﻮادي ﻻ ﯾﺠﺪن ﻏﻠﯿﻼ[‬‫]‪ [4] [3‬و در »ﻗﺎﻣﻮس« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]وﺟﺪ اﻟﻤﻄﻠﻮب ﮐﻮﻋﺪ‪ ،‬و ورم ﯾﺠﺪه و ﯾﺠﺪه )ﺑﻀﻢ اﻟﺠﯿﻢ( و ﻻ ﻧﻈﯿﺮ ﻟﻬﺎ[ ]‪.[5‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 173‬از ‪206‬‬‫از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ )ﯾﺤﺒﻪ( ﺑﮑﺴﺮ ﺣﺎء در ﻣﻀﺎرع )ﺣﺒﻪ( ﮐﻪ ﻧﻈﯿﺮي ﻧﺪارد در ﻓﻘﺪان و ﻋﺪم ﻣﺸﺎرﮐﺖ )ﺿﻢ ﻋﯿﻦ ﻣﻀﺎرع(‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻓﯽ »اﻟﺼﺤﺎح«‪ :‬ﯾﻘﺎل‪ :‬اﺣﺒﻪ ﻓﻬﻮ ﻣﺤﺐ‪ ،‬و ﺣﺒﻪ ﯾﺤﺒﻪ )ﺑﺎﻟﮑﺴﺮ( ﻓﻬﻮ ﻣﺤﺒﻮب‪ .‬ﻗﺎل اﻟﺸﺎﻋﺮ ]‪:[6‬‬‫أﺣﺐ أﺑﺎ ﻣﺮوان ﻣﻦ اﺟﻞ ﺗﻤﺮه و اﻋﻠﻢ ان اﻟﺮﻓﻖ ﺑﺎﻟﻤﺮء أرﻓﻖ‬‫]‪ [1] [7‬اﻟﻤﺰﻫﺮ ج ‪ 2/61‬ط ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺒﯿﺖ ﻟﺠﺮﯾﺮ ﺑﻦ ﻋﻄﯿﮥ ﺑﻦ ﺣﺬﯾﻔﮥ اﻟﺸﺎﻋﺮ اﻟﻤﺸﻬﻮر اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ ،(110‬و ﻧﺴﺒﮥ اﻟﺒﯿﺖ اﻟﯽ ﻟﺒﯿﺪ ﺳﻬﻮ‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻗﺒﻠﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻄﻠﻊ ﻟﻘﺼﯿﺪة ﯾﻬﺠﻮ ﻓﯿﻬﺎ اﻟﻔﺮزدق‪:‬‬‫ﻟﻢ أر ﻣﺜﻠﮏ ﯾﺎ اﻣﺎم ﺧﻠﯿﻼ أﻧﺄي ﺑﺤﺎﺟﺘﻨﺎ و أﺣﺴﻦ ﻗﯿﻼ‬‫ دﯾﻮان ﺟﺮﯾﺮ‪ -‬ص ‪-453‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺼﺤﺎح ج ‪ -2/547‬ﺑﺎب اﻟﺪال اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ ﻓﺼﻞ اﻟﻮاو‪.‬‬‫]‪ [5‬ﻗﺎﻣﻮس اﻟﻠﻐﮥ ج ‪ -1/343‬ﺑﺎب اﻟﺪال ﻓﺼﻞ اﻟﻮاو‪.‬‬‫]‪ [6‬ﻫﻮ ﻏﯿﻼن ﺑﻦ ﺷﺠﺎع اﻟﻨﻬﺸﻠﯽ‪.‬‬‫]‪ [7‬ﻓﯽ ﻟﺴﺎن اﻟﻌﺮب‪ :‬و اﻋﻠﻢ ان اﻟﺠﺎر ﺑﺎﻟﺠﺎر أرﻓﻖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪309 :‬‬‫و و اﻟّﻠﻪ ﻟﻮ ﻻ ﺗﻤﺮه ﻣﺎ ﺣﺒﺒﺘﻪ و ﻣﺎ ﮐﺎن أدﻧﯽ ﻣﻦ ﻋﺒﯿﺪ و ﻣﺸﺮق‬‫]‪ [1‬و ﻫﺬا ﺷﺎذ ﻻﻧﻪ ﻻ ﯾﺄﺗﯽ ﻓﯽ اﻟﻤﻀﺎﻋﻒ ﯾﻔﻌﻞ )ﺑﺎﻟﮑﺴﺮ( اﻻ و ﯾﺸﺮﮐﻪ ﯾﻔﻌﻞ )ﺑﺎﻟﻀﻢ(‪ ،‬إذا ﮐﺎن ﻣﺘﻌﺪﯾﺎ ﻣﺎ ﺧﻼ ﻫﺬا اﻟﺤﺮف ]‪.[2‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ ﻓﯽ »اﻟﻤﺰﻫﺮ«‪ :‬ﻗﺎل اﻟﻔﺮاء‪ :‬ﻧﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﯾﻨﻤﻪ و ﯾﻨﻤﻪ‪ ،‬و ﺑﺖ اﻟﺸﯽء ﯾﺒﺘﻪ و ﯾﺒﺘﻪ‪ ،‬و أﺷﺬ ﻣﻦ ذﻟﮏ ﺣﺒﺒﺖ اﻟﺸﯽء أﺣﺒﻪ ]‪.[3‬‬‫از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ در »ﺻﺤﺎح« ﺟﻮﻫﺮي ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]ﻫﻨﺆ اﻟﻄﻌﺎم ﯾﻬﻨﺆ ﻫﻨﺎءة‪ ،‬أي ﺻﺎر ﻫﻨﯿﺌﺎ‪ ،‬و ﮐﺬﻟﮏ ﻫﻨﺊ اﻟﻄﻌﺎم ﻣﺜﻞ ﻓﻘﻪ و ﻓﻘﻪ‪.‬‬‫ﻋﻦ اﻻﺧﻔﺶ ﻗﺎل‪ :‬و ﻫﻨﺄﻧﯽ اﻟﻄﻌﺎم ﯾﻬﻨﺌﻨﯽ و ﯾﻬﻨﺆﻧﯽ )ﻣﻦ ﺑﺎﺑﯽ ﺿﺮب و ﻧﻔﻊ(‪ ،‬و ﻻ ﻧﻈﯿﺮ ﻟﻪ ﻓﯽ اﻟﻤﻬﻤﻮز[ ]‪.[4‬‬‫از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ ﻟﻔﻆ )ﺷﯿﺮه( ﮐﻪ در آن )ﺟﯿﻢ( را )ﺑﯿﺎ( ﺑﺪل ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﻧﻈﯿﺮي ﺑﺮاي ﻗﻠﺐ )ﺟﯿﻢ ﺑﯿﺎ( ﻧﯿﺎﻓﺘﻪاﻧﺪ‪:‬‬‫ﻗـﺎل اﻟﺴـﯿﻮﻃﯽ ﻓﯽ »اﻟﻤﺰﻫﺮ«‪ :‬ﻟﻢ ﯾـﺄت ﺟﯿﻢ ﻗﻠﺒﺖ ﯾـﺎء اﻻـ ﻓﯽ ﺣﺮف واﺣـﺪ‪ ،‬اﻧﻤـﺎ ﺗﻘﻠﺐ اﻟﯿـﺎء ﺟﯿﻤـﺎ ﯾﻘﺎل ﻓﯽ ﻋﻠﯽ ﻋﻠـﺞ و ﻓﯽ اﯾﻞ أﺟﻞ‪ ،‬و‬‫اﻟﺤﺮف اﻟـﺬي ﻗﻠﺒﺖ ﻓﯿﻪ اﻟﺠﯿﻢ ﯾﺎء اﻟﺸـﯿﺮة ﯾﺮﯾﺪون اﻟﺸـﺠﺮة‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﻗﻠﺒﻮﻫﺎ ﯾﺎء ﮐﺴـﺮوا أوﻟﻬﺎ‪ ،‬ﻟﺌﻼ ﺗﻨﻘﻠﺐ اﻟﯿﺎء اﻟﻔﺎ ﻓﺘﺼـﯿﺮ ﺷﺎرة‪ ،‬و ﻫﺬا ﻏﺮﯾﺐ‬‫ﺣﺴﻦ‪ ،‬و ﻗﺪ ﻗﺮئ ﻓﯽ اﻟﺸﺎذ و ﻻ ﺗﻘﺮﺑﺎ ﻫﺬه اﻟﺸﺠﺮة[ ]‪.[5‬‬‫از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ )ﺳﺮاة( ﺟﻤﻊ )ﺳﺮي( ﮐﻪ ﺟﻤﻊ ﻓﻌﯿﻞ ﺑﺮ ﻓﻌﻠﻪ‪ ،‬ﻏﯿﺮ اﯾﻦ ﻧﯿﺎﻣﺪه اﺳﺖ‪ [1] .‬ﻓﯽ اﻻﻗﺘﻀﺎب ص ‪:283‬‬‫و اﻗﺴﻢ ﻟﻮ ﻻ ﺗﻤﺮه ﻣﺎ ﺣﺒﺒﺘﻪ و ﮐﺎن ﻋﯿﺎض ﻣﻨﻪ أدﻧﯽ و ﻣﺸﺮق‬‫]‪ [2‬اﻟﺼﺤﺎح‪ :‬ج ‪ -1/105‬ﺑﺎب اﻟﺒﺎء ﻓﺼﻞ اﻟﺤﺎء‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻤﺰﻫﺮ‪ :‬ج ‪ 2/62‬ط ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺼﺤﺎح ج ‪ -1/84‬ﺑﺎب اﻻﻟﻒ اﻟﻤﻬﻤﻮزة ﻓﺼﻞ اﻟﻬﺎء‪.‬‬‫]‪ [5‬اﻟﻤﺰﻫﺮ ج ‪ 2/88‬ط ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪310 :‬‬‫ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻣﺰﻫﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ‪ :‬اﻟﺸﺠﺮاء واﺣﺪ و ﺟﻤﻊ‪ ،‬و ﮐﺬﻟﮏ اﻟﻘﺼﺒﺎء و اﻟﻄﺮﻓﺎء و اﻟﺤﻠﻔﺎء‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﻻ ﯾﻌﺮف ﻓﻌﻠﮥ ﺟﻤﻊ ﻓﻌﯿﻞ ﻏﯿﺮ ﺳﺮاة و ﺳﺮي ]‪.[1‬‬‫و ﻓﯽ »اﻟﺼـﺤﺎح« ]‪ [2‬ﻟﻠﺠﻮﻫﺮي‪ :‬ﺟﻤﻊ اﻟﺴـﺮي ﺳـﺮاة )ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﺴـﯿﻦ( و ﻫﻮ ﺟﻤﻊ ﻋﺰﯾﺰ ان ﯾﺠﻤﻊ ﻓﻌﯿﻞ ﻋﻠﯽ ﻓﻌﻠـﮥ )ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﻔﺎء و اﻟﻌﯿﻦ( و ﻻ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 174‬از ‪206‬‬‫ﯾﻌﺮف ﻏﯿﺮه ‪.‬‬
‫و از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ )ﻃﻮاﻟﻖ( ﺟﻤﻊ )ﻃﻠﻘﮥ( ﮐﻪ ﻓﻮاﻋﻞ ﺟﻤﻊ ﻓﻌﻠﮥ ﻏﯿﺮ اﯾﻦ ﻧﯿﺎﻣﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ ﻓﯽ »اﻟﻤﺰﻫﺮ«‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺄت ﻓﻌﻠﮥ ﻋﻠﯽ ﻓﻮاﻋﻞ اﻻ ﻓﯽ ﺣﺮف واﺣﺪ ﻟﯿﻠﮥ ﻃﻠﻘﮥ ﻻ ﺣﺮ ﻓﯿﻬﺎ و ﻻ ﻗﺮ و ﻻ ﻇﻠﻤﮥ و ﻟﯿﺎل ﻃﻮاﻟﻖ ]‪.[3‬‬‫از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ )أرﺑﻌﺎء( ﻧﺎم ﭼﺎرﺷﻨﺒﻪ ﮐﻪ ﺑﺮ اﯾﻦ وزن ﻫﻢ ﻫﯿﭻ ﻣﻔﺮدي ﻧﯿﺎﻣﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺴـﯿﻮﻃﯽ ﻓﯽ »اﻟﻤﺰﻫﺮ« ﻧﻘﻼ ﻋﻦ ﺳـﯿﺒﻮﯾﻪ ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ اﻻرﺑﻌﺎء‪] :‬و ﮐﺬﻟﮏ أﻓﻌﻼء ﻟﻢ ﯾﺄت اﻻ ﻓﯽ اﻟﺠﻤﻊ ﻧﺤﻮ أﺻﺪﻗﺎء‪ ،‬و اﻧﺼﺒﺎء اﻻ ﺣﺮف‬‫واﺣﺪ ﻻ ﯾﻌﺮف ﻏﯿﺮه و ﻫﻮ ﯾﻮم اﻻرﺑﻌﺎء[ ]‪.[4‬‬‫از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ ﻟﻔﻆ )ﺣﺠﮥ( ﺑﺎﻟﮑﺴـﺮ و )روﯾﮥ( ﺑﺎﻟﻀﻢ ﮐﻪ ﺑﺮاي ﻣﺮه واﺣﺪه ﻣﯽآﯾﻨﺪ و ﻫﺮ دو ﻧﻈﯿﺮي ﻧﺪارﻧﺪ زﯾﺮا ﮐﻪ ﻣﺼﺪري ﮐﻪ ﺑﺮاي‬‫ﻣﺮه واﺣﺪه ﻣﯽآﯾﺪ ﻫﻤﻪ اوزان آن )ﻣﻔﺘﻮح اﻟﻌﯿﻦ( اﺳﺖ‪:‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ ﻓﯽ »اﻟﻤﺰﻫﺮ«‪] :‬ﻟﯿﺲ ﻓﯽ ﮐﻼﻣﻬﻢ اﻟﻤﺼﺪر ﻟﻠﻤﺮة اﻟﻮاﺣﺪة ]‪ [1‬اﻟﻤﺰﻫﺮ ج ‪.2/113‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺼﺤﺎح‪ :‬ج ‪ 6/2375‬ﺑﺎب اﻟﻮاو و اﻟﯿﺎء ﻓﺼﻞ اﻟﺴﯿﻦ‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻤﺰﻫﺮ ج ‪.2/54‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻤﺰﻫﺮ ج ‪ 2/36‬ط ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪311 :‬‬‫اﻻ ﻋﻠﯽ ﻓﻌﻠﮥ ﺳﺠﺪت ﺳﺠﺪة‪ ،‬و ﻗﻤﺖ ﻗﻮﻣﮥ‪ ،‬و ﺿﺮﺑﺖ ﺿﺮﺑﻪ‪ ،‬اﻻ ﻓﯽ ﺣﺮﻓﯿﻦ ﺣﺠﺠﺖ ﺣﺠﮥ واﺣﺪة )ﺑﺎﻟﮑﺴﺮ( و رأﯾﺘﻪ رؤﯾﮥ واﺣﺪة )ﺑﺎﻟﻀﻢ(‬‫و ﺳﺎﺋﺮ ﮐﻼم اﻟﻌﺮب )ﺑﺎﻟﻔﺘﺢ(‪.‬‬‫و ﺣﺪث أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ]‪ ،[1‬ﻋﻦ ﺛﻌﻠﺐ ]‪ ،[2‬ﻋﻦ اﺑﻦ اﻻﻋﺮاﺑﯽ رأﯾﺘﻪ رأﯾﮥ واﺣﺪة )ﺑﺎﻟﻔﺘﺢ( ﻓﻬﺬا ﻋﻠﯽ أﺻﻞ ﻣﺎ ﯾﺠﺐ ]‪.[3‬‬‫از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ ﻟﻔﻆ )ﺳﺖ( ﮐﻪ اﺻﻞ آن )ﺳﺪس( ﺑﻮد‪ ،‬اﺑﺪال دال در اﯾﻦ ﻟﻔﻆ‪ ،‬ﻓﺎﻗﺪ اﻟﻨﻈﯿﺮ اﺳﺖ‪:‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺎﺟﺐ ﻓﯽ »اﻟﺸﺎﻓﯿﮥ«‪] :‬ﺳﺖ و أﺻﻠﻪ ﺳﺪس‪ ،‬ﺷﺎذ ﻻزم ‪.‬‬
‫از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ ﻟﻔﻆ )ﺧﺰﻋﺎل( ﮐﻪ ﺑﺮ وزن ﻓﻌﻼل )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻔﺎء( در ﻏﯿﺮ ذوات اﻟﺘﻀﻌﯿﻒ ﺟﺰ )ﺧﺰﻋﺎل( ﻧﯿﺎﻣﺪه‪:‬‬‫ﻗـﺎل اﻟﺴـﯿﻮﻃﯽ ﻓﯽ »اﻟﻤﺰﻫﺮ«‪] :‬ﻗـﺎل اﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒـﮥ‪ :‬ﻗﺎل اﻟﻔﺮاء‪ :‬ﻟﯿﺲ ﻓﯽ اﻟﮑﻼم ﻓﻌﻼل )ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﻔﺎء( ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ذوات اﻟﺘﻀـﻌﯿﻒ اﻻ ﺣﺮف واﺣـﺪ‪،‬‬‫ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻧﺎﻗﮥ ﺑﻬﺎ ﺧﺰﻋﺎل أي ﻇﻠﻊ‪ ،‬و أﻣﺎ ذوات اﻟﺘﻀـﻌﯿﻒ ﻓﺎﻟﻘﻠﻘﺎل و اﻟﺰﻟﺰال‪ ،‬و ﻣﺎ أﺷـﺒﻪ ذﻟﮏ و ﻫﻮ )ﺑﺎﻟﻔﺘﺢ( اﺳﻢ‪ ،‬ﻓﺎذا ﮐﺴـﺮﺗﻪ ﻓﻬﻮ ﻣﺼﺪر[‬‫]‪.[4‬‬‫از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ )ﻧﻘﻮاء( ﺟﻤﻊ )ﻧﻘﯽ(‪ :‬ﻗﺎل اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ ﻓﯽ »اﻟﻤﺰﻫﺮ«‪.‬‬‫]ﻟﻢ ﯾﺠﯽء ﻓﻌﯿـﻞ و ﻓﻌﻼـء ﻣﻦ ﺑﻨﺎت اﻟﯿﺎء اﻻ ﻧﻘﯽ و ﻧﻘﻮاء‪ ،‬ذﮐﺮ ذﻟﮏ أﺑﻮ زﯾـﺪ ]‪ [1‬أﺑﻮ ﻋﻤﺮ‪ :‬ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻬﺎﺷﻢ اﻟﺰاﻫﺪ‬‫اﻟﻤﻄﺮز اﻟﻠﻐﻮي ﻏﻼم ﺛﻌﻠﺐ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(345‬‬‫]‪ [2‬ﺛﻌﻠﺐ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺴﺎر اﻟﺒﻐﺪادي أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(291‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻤﺰﻫﺮ‪ :‬ج ‪.2/51‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻤﺰﻫﺮ‪ :‬ج ‪.2/34‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪312 :‬‬‫ﮐﺬا ﻓﯽ اﻟﺠﻤﻬﺮة[ ]‪.[1‬‬‫و در »ﻗﺎﻣﻮس« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻧﻘﯽ ﮐﺮﺿﯽ‪ ،‬ﻧﻘﺎوة و ﻧﻘﺎء و ﻧﻘﺎءة و ﻧﻘﺎوة و ﻧﻘﺎﯾﮥ‪ ،‬ﻓﻬﻮ ﻧﻘﯽ ج ﻧﻘﺎء و ﻧﻘﻮاء ﻧﺎدرة[ ]‪.[2‬‬‫از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ ﻟﻔﻆ )اﺟﻔﻠﯽ( ﮐﻪ ﻧﻈﯿﺮي ﻧﺪارد‪:‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ ﻓﯽ »اﻟﻤﺰﻫﺮ«‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 175‬از ‪206‬‬‫]و ﻗﺎل )ﯾﻌﻨﯽ ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ(‪ :‬و ﻟﻢ ﯾﺄت ﻋﻠﯽ أﻓﻌﻠﯽ اﻻ ﺣﺮف واﺣﺪ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻫﻮ ﯾﺪﻋﻮ اﻻﺟﻔﻠﯽ و ﯾﻘﺎل أﯾﻀﺎ‪ :‬اﻟﺠﻔﻠﯽ ]‪.[3‬‬‫و ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ‪ ،‬ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻣﺰﻫﺮ« ﻟﻐﺎت دﯾﮕﺮ ﻫﻢ ﮐﻪ ﻧﻈﺎﺋﺮ آن ﻣﻔﻘﻮد اﺳﺖ ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ ،‬ﻣﻦ ﺷﺎء ﻓﻠﯿﺮﺟﻊ إﻟﯿﻪ‪.‬‬‫و از ﺟﻤﻠﻪ ﺗﺮاﮐﯿﺐ ﻋﺠﯿﺒﻪ ﮐﻪ در ﻗﺮآن ﺷﺮﯾﻒ وارد ﺷﺪه و ﻧﻈﯿﺮ آن در ﮐﻼم ﻋﺮب ﯾﺎﻓﺘﻪ ﻧﺸﺪه‪ ،‬ﺗﺮﮐﯿﺐ ُﺳِﻘَﻂ ﻓِﯽ َأﯾِْﺪﯾِﻬْﻢ‬‫]‪ [4‬اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻣﺰﻫﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻓﯽ »ﺷﺮح اﻟﻤﻘﺎﻣﺎت« ﻟﻠﻤﻄﺮزي‪ :‬ﻗﺎل اﻟﺰﺟﺎﺟﯽ ]‪ُ» :[5‬ﺳِﻘَﻂ ﻓِﯽ َأﯾِْﺪﯾِﻬْﻢ«‬‫‪ ،‬ﻧﻈﻢ ﻟﻢ ﯾﺴـﻤﻊ ﻗﺒﻞ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و ﻻ ﻋﺮﻓﺘﻪ اﻟﻌﺮب‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﻮﺟﺪ ذﻟﮏ ﻓﯽ أﺷـﻌﺎرﻫﻢ‪ ،‬و اﻟﺬي ﯾﺪل ﻋﻠﯽ ﻫﺬا ان ﺷﻌﺮاء اﻻﺳﻼم‪ ،‬ﻟﻤﺎ ﺳﻤﻌﻮه و‬‫اﺳـﺘﻌﻤﻠﻮه ﻓﯽ ﮐﻼﻣﻬﻢ ﺧﻔﯽ ﻋﻠﯿﻬﻢ وﺟﻪ اﻻﺳـﺘﻌﻤﺎل‪ ،‬ﻻن ﻋﺎدﺗﻬﻢ ﻟﻢ ﺗﺠﺮﺑﻪ‪ .‬ﻓﻘﺎل أﺑﻮ ﻧﻮاس ]‪ [6‬ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم‪ :‬و ﻧﺸﻮة ﺳﻘﻄﺖ ]‪ [1‬اﻟﻤﺰﻫﺮ‪:‬‬‫ج ‪.2/44‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻘﺎﻣﻮس‪ :‬ج ‪ 4/397‬ﺑﺎب اﻟﻮاو و اﻟﯿﺎء ﻓﺼﻞ اﻟﻨﻮن‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻤﺰﻫﺮ‪ :‬ج ‪.2/36‬‬‫]‪ [4‬ﺳﻮرة اﻻﻋﺮاف‪.149 :‬‬‫]‪ [5‬اﻟﺰﺟﺎﺟﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(337‬‬‫]‪ [6‬أﺑﻮ ﻧﻮاس‪ :‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻫﺎﻧﯽ ﺷﺎﻋﺮ اﻟﻌﺮاق اﻟﻤﻮﻟﻮد ﻓﯽ أﻫﻮاز ﺳﻨﮥ )‪ (146‬و اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(198‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪313 :‬‬‫ﻣﻨﻬﺎ ﻓﯽ ﯾﺪي‪ .‬و ﻫﻮ اﻟﻌﺎﻟﻢ اﻟﻨﺤﺮﯾﺮ ﻓﺄﺧﻄﺄ ﻓﯽ اﺳﺘﻌﻤﺎﻟﻪ و ﮐﺎن ﯾﻨﺒﻐﯽ أن ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﺳﻘﻂ‪.‬‬‫و ذﮐﺮ أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﺳﻘﻂ ﻓﻼن ﻓﯽ ﯾﺪه‪ ،‬و ﻫﺬا ﻣﺜﻞ ﻗﻮل أﺑﯽ ﻧﻮاس و ﮐﺬا ﻗﻮل اﻟﺤﺮﯾﺮي ]‪ :[1‬ﺳﻘﻂ اﻟﻔﺘﯽ ﻓﯽ ﯾﺪه ]‪.[[2‬‬‫و از ﺟﻤﻠﻪ ﻧﻮادر ﻓﺎﻗـﺪة اﻟﻨﻈﯿﺮ ﻗﻮل اﯾﺸﺎﻧﺴﺖ‪ :‬ﮐـﺬب ﻋﻠﯿﮏ ﮐـﺬا و ﮐﺬا ﺑﻤﻌﻨﯽ أﻣﺮ ﺑﺸـﯽء و اﻏﺮاء ﺑﺂن‪ ،‬و اﯾﻦ اﺳـﺘﻌﻤﺎل در ﺣﺪﯾﺚ و در‬‫ﮐﻼم ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺛﺎﻧﯽ ﻫﻢ وارد اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻣﺰﻫﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬ﻓﺎﺋﺪة ﻣﻦ ﻏﺮﯾﺐ اﻻﻟﻔﺎظ اﻟﻤﺸﺘﺮﮐﮥ ﻟﻔﻈﮥ ﮐﺬب‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻓﯽ »ﺗﻌﻠﯿﻖ اﻟﻨﺠﯿﺮﻣﯽ« ]‪ [3‬ﺑﺨﻄﻪ‪ :‬ﻗﺎل ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻣﺮ ﺑﯽ أﻋﺮاﺑﯽ و اﻧﺎ أﻋﻠﻒ ﺑﻌﯿﺮا ﻟﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﺬب ﻋﻠﯿﮏ اﻟﺒﺰر و اﻟﻨﻮي‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻻﺻﻤﻌﯽ‪ :‬ﺗﻘﻮل اﻟﻌﺮب‪ :‬ﻫﺬه اﻟﮑﻠﻤﮥ إذا أراد أﺣﺪﻫﻢ اﻟﺸﯽء‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺬب ﻋﻠﯿﮏ ﮐﺬا‪ ،‬ﯾﺮﯾﺪ ﻋﻠﯿﮏ ﺑﮑﺬا‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺘﺒﺮﯾﺰي ]‪ [4‬ﻓﯽ »ﺗﻬﺬﯾﺒﻪ« ]ﻓﯽ ﻗﻮل اﻟﺸﺎﻋﺮ‪:‬‬‫و ذﺑﯿﺎﻧﯿﮥ و ﺻﺖ ﺑﻨﯿﻬﺎ ﺑﺄن ﮐﺬب اﻟﻘﺮاﻃﻒ و اﻟﻘﺮوف‪:‬‬‫ﻫـﺬا اﻟﮑﻼـم ﻟﻔﻈﻪ اﻟﺨﺒﺮ‪ ،‬و ﻣﻌﻨـﺎه اﻻـﻏﺮاء‪ ،‬ﺗﻘﻮل‪ :‬ﮐـﺬب ﻋﻠﯿﮏ ﮐـﺬا‪ ،‬أي ﻋﻠﯿﮏ ﺑﻪ‪ [1] .‬اﻟﺤﺮﯾﺮي‪ :‬اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺒﺼـﺮي‬‫ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﻘﺎﻣﺎت« اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(516‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﺰﻫﺮ‪ :‬ج ‪.2/153‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻨﺠﯿﺮﻣﯽ‪ :‬ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﺧﺮزاد اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(423‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺘﺒﺮﯾﺰي‪ :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺘﺒﺮﯾﺰي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(502‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪314 :‬‬‫و ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻋﻤﺮ‪ :‬ان ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﻌﺪﯾﮑﺮب ]‪ ،[1‬ﺷﮑﯽ إﻟﯿﻪ اﻟﻤﻐﺺ ]‪ [2‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﮐﺬب ﻋﻠﯿﮏ اﻟﻌﺴﻞ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 176‬از ‪206‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺧﺎﻟﻮﯾﻪ ﻓﯽ »ﺷـﺮح اﻟﺪرﯾﺪﯾﮥ«‪] ،‬ﻓﯽ ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﮐﺬب اﻟﻌﺘﯿﻖ و ﻣﺎء ﺷﻦ ﺑﺎرد«‪ :،‬ﻫﺬا اﻏﺮاء أي ﻋﻠﯿﮏ اﻟﻌﺘﯿﻖ و اﻟﻤﺎء اﻟﺒﺎرد‪ ،‬و ﻟﮑﻨﻪ ﮐﺬا‬‫ﺟﺎء ﻋﻨﻬﻢ ﺑﺎﻟﺮﻓﻊ ﻻﻧﻪ ﻓﺎﻋﻞ ﮐﺬب‪.‬‬‫و اﻟﻌﺮب ﺗﻘﻮل‪ :‬ﮐﺬب ﻋﻠﯿﮏ اﻟﻌﺴﻞ‪ ،‬أي اﻟﺰم اﻟﻌﺪو و ﺳﺮﻋﮥ اﻟﺴﯿﺮ و اﻟﻤﺸﯽ‪.‬‬‫و ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ :‬ﮐﺬب ﻋﻠﯿﮑﻢ اﻟﺤﺞ‪ ،‬و ﮐﺬب ﻋﻠﯿﮑﻢ اﻟﻌﻤﺮة‪ ،‬و ﮐﺬب ﻋﻠﯿﮑﻢ اﻟﺠﻬﺎد ﺛﻠﺜﮥ أﺳﻔﺎر ﮐﺬﺑﻦ ﻋﻠﯿﮑﻢ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺘﺒﺮﯾﺰي ﻓﯽ ﻣﻮﺿﻊ آﺧﺮ ﻣﻦ »ﺗﻬﺬﯾﺒﻪ«‪ :‬ﺗﻘﻮل ﻟﻠﺮﺟﻞ إذا أﻣﺮﺗﻪ ﺑﺎﻟﺸﯽء و أﻏﺮﯾﺘﻪ ﺑﻪ‪ ،‬ﮐﺬب ﻋﻠﯿﮏ ﮐﺬا و ﮐﺬا‪ ،‬أي ﻋﻠﯿﮏ ﺑﻪ‪ ،‬و ﻫﯽ‬‫ﮐﻠﻤﮥ ﻧﺎدرة ﺟﺎءت ﻋﻠﯽ ﻏﯿﺮ اﻟﻘﯿﺎس‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻋﻤﺮ‪ :‬ﯾﺎ أﯾﻬﺎ اﻟﻨﺎس ﮐﺬب ﻋﻠﯿﮑﻢ اﻟﺤﺞ‪ ،‬أي ﻋﻠﯿﮑﻢ ﺑﺎﻟﺤﺞ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪:‬‬‫ﮐﺬب ﻋﻠﯿﮑﻢ اﻟﺤﺞ‪ ،‬و اﻟﺤﺞ )ﺑﺎﻟﻨﺼﺐ و اﻟﺮﻓﻊ( ﻟﻐﺘﺎن‪) :‬اﻟﻨﺼﺐ( ﻋﻠﯽ اﻻﻏﺮاء و )اﻟﺮﻓﻊ( ﻋﻠﯽ ﻣﻌﻨﯽ وﺟﺐ ﻋﻠﯿﮑﻢ و اﻣﮑﻨﮑﻢ‪.‬‬‫اﻧﺸﺪ اﻻﺻﻤﻌﯽ ﻟﻼﺳﻮد ﺑﻦ ﯾﻌﻔﺮ ]‪» :[3‬ﮐﺬﺑﺖ ﻋﻠﯿﮏ ﻻ ﺗﺰال ﺗﻌﻮﻓﻨﯽ«‪.‬‬‫أي ﻋﻠﯿﮏ ﺑﯽ ﻓﺎﺗﺒﻌﻨﯽ ]‪.[[4‬‬‫و از ﺟﻤﻠﻪ ﺗﺮاﮐﯿﺐ ﻏﺮﯾﺒﻪ‪ ،‬ﻗﻮل اﯾﺸﺎﻧﺴﺖ‪) :‬ﻧﺸـﺪﺗﮏ ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﻟﻤﺎ ﻓﻌﻠﺖ(‪ [1] .‬ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﻌـﺪﯾﮑﺮب‪ :‬ﺑﻦ رﺑﯿﻌﮥ اﻟﺰﺑﯿﺪي ﻓﺎرس اﻟﯿﻤﻦ‪ ،‬ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻧﻪ‬‫ﻗﺘﻞ ﻓﯽ اﻟﻘﺎدﺳﯿﮥ )‪.(21‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﻐﺺ )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻤﯿﻢ و ﺳﮑﻮن اﻟﻐﯿﻦ( وﺟﻊ ﻓﯽ اﻻﻣﻌﺎء‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻻﺳﻮد ﺑﻦ ﯾﻌﻔﺮ‪ :‬اﻟﻨﻬﺸﻠﯽ اﻟﺪارﻣﯽ ﺷﺎﻋﺮ ﺟﺎﻫﻠﯽ ﻋﺮاﻗﯽ ﻣﺎت ﻧﺤﻮ )‪ (22‬ﻗﺒﻞ اﻟﻬﺠﺮة‪.‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻤﺰﻫﺮ ج ‪.226 -1/225‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪315 :‬‬‫ﺳﯿﻮﻃﯽ در »اﺷﺒﺎه و ﻧﻈﺎﺋﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل اﻟﺰﻣﺨﺸـﺮي ﻓﯽ »اﻻﺣﺎﺟﯽ ]‪ :«[1‬ﻗﻮﻟﻬﻢ‪ :‬ﻧﺸـﺪﺗﮏ ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﻟﻤﺎ ﻓﻌﻠﺖ‪ ،‬ﮐﻼم ﻣﺤﺮف ﻋﻦ وﺟﻬﻪ‪ ،‬ﻣﻌـﺪول ﻋﻦ ﻃﺮﯾﻘﻪ ﻣـﺬﻫﻮب ﻣـﺬﻫﺐ ﻣﺎ‬‫أﻏﺮﺑﻮا ﺑﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﺴﺎﻣﻌﯿﻦ ﻣﻦ أﻣﺜﺎﻟﻬﻢ‪ ،‬و ﻧﻮادر اﻟﻐﺎزﻫﻢ‪ ،‬و أﺣﺎﺟﯿﻬﻢ‪ ،‬و ﻣﻠﺤﻬﻢ‪ ،‬و أﻋﺎﺟﯿﺐ ﮐﻼﻣﻬﻢ‪ ،‬و ﺳﺎﺋﺮ ﻣﺎ ﯾـﺪﻟﻮن ﺑﻪ ﻋﻠﯽ اﻗﺘـﺪارﻫﻢ و‬‫ﺗﺼﺮﯾﻔﻬﻢ أﻋﻨﮥ ﻓﺼﺎﺣﺘﻬﻢ ﮐﯿﻒ ﺷﺎؤا‪.‬‬‫و ﺑﯿﺎن ﻋﺪﻟﻪ ان اﻻﺛﺒﺎت ﻓﯿﻪ ﻗﺎﺋﻢ ﻣﻘﺎم اﻻﺳﻢ‪ ،‬و أﺻﻠﻪ ﻣﺎ أﻃﻠﺐ ﻣﻨﮏ اﻻ ﻓﻌﻠﮏ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺸﯿﺦ ﻋﻠﻢ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺴﺨﺎوي ]‪ [2‬ﻓﯽ »ﺗﻨﻮﯾﺮ اﻟـﺪﯾﺎﺟﯽ«‪ :‬ﻫﺬا اﻟﮑﻼم ﻣﻤﺎ ﻋﺪل ﻣﻦ ﮐﻼﻣﻬﻢ ﻋﻦ ﻃﺮﯾﻘﺘﻪ اﻟﯽ ﻃﺮﯾﻘﮥ أﺧﺮي‪ ،‬ﺗﺼـﺮﻓﺎ ﻓﯽ‬‫اﻟﻔﺼﺎﺣﮥ و ﺗﻔﻨﻨﺎ ﻓﯽ اﻟﻌﺒﺎرة‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﻣﻦ ﻗﺒﯿﻞ اﻻﻟﻐﺎز‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ]‪ :[3‬ﻫﻮ ﮐﻘﻮﻟﻬﻢ‪» :‬ﺷﺮ اﻫﺮ ذا ﻧﺎب ﯾﻌﻨﯽ ﻓﯽ ان اﻟﻠﻔﻆ ﻋﻠﯽ ﻣﻌﻨﯽ و اﻟﻤﺮاد ﻣﻌﻨﯽ آﺧﺮ‪ ،‬ﻻن اﻟﻤﻌﻨﯽ ﻣﺎ اﻫﺮ ذا ﻧﺎب اﻻ ﺷﺮ«‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و ﻗﻮل ﻟا ﺰﻣﺨﺸﺮي‪ :‬أﻗﯿﻢ اﻟﻔﻌﻞ ﻓﯿﻪ ﻣﻘﺎم اﻻﺳﻢ ﯾﻌﻨﯽ »اﻻ ﻓﻌﻠﺖ« أﻗﯿﻢ ﻣﻘﺎم »اﻻ ﻓﻌﻠﮏ«‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و ﻣﺜﻞ ﻫﺬا أي ﻣﻦ اﻟﺬي ﻫﻮ ﻣﻌﻨﯽ ﻣﺎ ﻫﻮ ﻣﺘﺮوك اﻇﻬﺎره ﻗﻮﻟﻪ‪:‬‬‫»اﺑﺎ ﺧﺮاﺷﮥ أﻣﺎ اﻧﺖ ذا ﻧﻔﺮ ﻓﺎن ﻗﻮﻣﯽ ﻟﻢ ﺗﺄﮐﻠﻬﻢ اﻟﻀﺒﻊ‬‫]‪ [4‬ﻗﺎل ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ‪ :‬اﻟﻤﻌﻨﯽ ﻻن ﮐﻨﺖ ﻣﻨﻄﻠﻘﺎ اﻧﻄﻠﻘﺖ ﻻﻧﻄﻼﻗﮏ‪ ،‬أي ﻻن ﮐﻨﺖ ﻓﯽ ﻧﻔﺮ و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ أﺳﺮﺗﮏ‪ ،‬ﻓﺎن ﻗﻮﻣﯽ ﮐﺬﻟﮏ و ﻫﻢ ﮐﺜﯿﺮ‬‫ﻟﻢ ﺗﺄﮐﻠﻬﻢ اﻟﺴﻨﮥ‪ [1] .‬اﻻﺣﺎﺟﯽ‪ :‬ﺟﻤﻊ اﻻﺣﺠﯿﮥ )ﺑﻀﻢ اﻟﻬﻤﺰة و ﺳﮑﻮن اﻟﺤﺎء و ﮐﺴﺮ اﻟﺠﯿﻢ و ﻓﺘﺢ اﻟﯿﺎء اﻟﻤﺸﺪدة( اﻟﮑﻼم اﻟﻤﻐﻠﻖ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺴﺨﺎوي‪ :‬ﻋﻠﻢ اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(643‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻮ ﻋﻠﯽ‪ :‬اﻟﻘﺎﻟﯽ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻋﯿﺬون اﻻﻣﻮي اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻘﺮﻃﺒﮥ ﺳﻨﮥ )‪.(356‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻀﺒﻊ )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻀﺎد و ﺿﻢ اﻟﺒﺎء(‪ :‬اﻟﺴﻨﮥ اﻟﺸﺪﯾﺪة اﻟﻤﺠﺪﺑﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪316 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 177‬از ‪206‬‬‫و ﻻ ﯾﺠﻮز ﻋﻨﺪ ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ اﻇﻬﺎر ﮐﻨﺖ ﻣﻊ )اﻟﻤﻔﺘﻮﺣﮥ( و ﻻ ﺣﺬﻓﻪ ﻣﻊ )اﻟﻤﮑﺴﻮرة([ ]‪.[1‬‬‫و از ﺟﻤﻠﻪ ﺗﺮاﮐﯿﺐ ﻏﺮﯾﺒﻪ‪ ،‬ﻗﻮل اﯾﺸﺎﻧﺴﺖ‪) :‬راﮐﺐ اﻟﻨﺎﻗﮥ ﻃﻠﯿﺤﺎن(‪.‬‬‫ﺳﯿﻮﻃﯽ در »أﺷﺒﺎه و ﻧﻈﺎﺋﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻓﺎﺋﺪة ﻓﯽ »ﺗﺬﮐﺮة« اﻟﺘﺎج اﺑﻦ ﻣﮑﺘﻮم ]‪ :[2‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬راﮐﺐ اﻟﻨﺎﻗﮥ ﻃﻠﯿﺤﺎن‪ ،‬و ﻓﯿﻪ ﺛﻠﺜﮥ أﻗﻮال‪ :‬ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺗﻘﺪﯾﺮة أﺣﺪ ﻃﻠﯿﺤﯿﻦ‪ ،‬ﺣﺬف اﻟﻤﻀﺎف و أﻗﺎم‬‫اﻟﻤﻀﺎف إﻟﯿﻪ ﻣﻘﺎم اﻟﻤﺤﺬوف‪.‬‬‫و ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻟﺘﻘﺪﯾﺮ‪ :‬راﮐﺐ اﻟﻨﺎﻗﮥ و اﻟﻨﺎﻗﮥ ﻃﻠﯿﺤﺎن‪.‬‬‫و ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻟﺘﻘﺪﯾﺮ راﮐﺐ اﻟﻨﺎﻗﮥ ﻃﻠﯿﺢ و ﻫﻤﺎ ﻃﻠﯿﺤﺎن‪ ،‬و ﻓﯿﻪ ﺣﺬف ﺧﺒﺮ و ﺣﺬف ﻣﺒﺘﺪاء[ ]‪.[3‬‬‫ﺑﺎﻟﺠﻤﻠﻪ ﻧﻈﺎﺋﺮ ﻋﺪم ﻧﻈﯿﺮ‪ ،‬ﻧﻬﺎﯾﺖ ﮐﺜﯿﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﺮ ﻣﺘﺘﺒﻊ ﮐﺘﺐ ﻟﻐﺖ و ﻧﺎﻇﺮ اﺳـﻔﺎر ﺻﺮف‪ ،‬و واﻗﻒ ﮐﻼم ﻋﺮب و ﺧﺎدم وﺣﯽ اﻟﻬﯽ‪ ،‬ﻣﺨﻔﯽ‬‫ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬و ﻣﺠﺮد ﻓﻘـﺪ ﻧﻈﯿﺮ ﺑﺮاي ﺑﻌﺾ ﻟﻐﺎت‪ ،‬ﺑﺤـﺪي واﺿﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﮐﺘﺐ اﺑﺘﺪاﺋﯿﻪ ﺻـﺮف ﻫﻢ ذﮐﺮ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﻣﺜﻞ ﮐﺪت و ﺗﮑﺎد ]‪،[4‬‬‫ﭼﻪ ﺟﺎ ﮐﺘﺐ ﻣﺘﻮﺳﻄﻪ ﺻﺮف‪ ،‬و ﭼﻪ ﺟﺎ ﮐﺘﺐ ﻣﺒﺴﻮﻃﻪ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﮐﻤـﺎل ﻋﺠﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺘﻤﺴـﮑﯿﻦ ﺑﺎﯾﻦ ﺷـﺒﻬﻪ واﻫﯿﻪ‪ ،‬اﮔﺮ ﻣﻬﺎرﺗﯽ در ﻋﻠﻮم ﻟﺴﺎﻧﯿﻪ ﻧﺪاﺷـﺘﻨﺪ و ﺑﻬﺮه از ﻋﻠﻢ ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﻫﻢ ﻧﻪ ﺑﺮداﺷـﺘﻨﺪ و‬‫ﮐﺘﺐ ﻣﺒﺴﻮﻃﻪ ﺑﻠﮑﻪ ﻣﺘﻮﺳـﻄﻪ ﺻـﺮف را ﻫﻢ ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻧﺴﺎﺧﺘﻨـﺪ!‪ ،‬آﯾﺎ رﺳﺎﺋﻞ ﺻـﻐﯿﺮه اﺑﺘـﺪاﺋﯿﻪ ﺻـﺮف ﻫﻢ ﻧﺨﻮاﻧﺪﻧﺪ؟! ﺗﺎ ﻣﯽدرﯾﺎﻓﺘﻨﺪ ﮐﻪ از‬‫ﻗﺒﻮل اﯾﻦ دﻟﯿﻞ‪ ،‬أذﻫﺎن ﺻﺒﯿﺎن ﻫﻢ آﺑﯽ!‪ ،‬ﻓﻠﯿﻤﺖ اﻟﻤﺘﻤﺴﮏ ﺑﻬﺬا اﻟﻮﻫﻢ ﻏﯿﻈﺎ و ﺣﻨﻘﺎ ﺷﺎء او أﺑﯽ‪ [1] ،‬اﻻﺷﺒﺎه و اﻟﻨﻈﺎﺋﺮ ج ‪.1/188‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ ﻣﮑﺘﻮم‪ :‬ﺗﺎج اﻟﺪﯾﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(749‬‬‫]‪ [3‬اﻻﺷﺒﺎه و اﻟﻨﻈﺎﺋﺮ ج ‪ 3/116‬ط ﻣﺆﺳﺴﮥ اﻟﺮﺳﺎﻟﮥ ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫]‪ [4‬ﮐﺪت ﺑﻀﻢ اﻟﮑﺎف‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪317 :‬‬‫و ﻻح ﻣﻤﺎ ﺳﺒﻖ اﻧﻪ ﺣﺎد ﻋﻦ اﻟﺤﻖ اﻟﺼﺮاح و ﺻﺒﯽ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺑﺎﯾﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻣﺰﻫﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل اﺑﻦ ﺟﻨﯽ ﻓﯽ »اﻟﺨﺼﺎﺋﺺ«‪ :‬اﻟﻤﺴـﻤﻮع اﻟﻔﺮد ﻫﻞ ﯾﻘﺒﻞ و ﯾﺤﺘـﺞ ﺑﻪ؟ ﻟﻪ اﺣﻮال‪ :‬أﺣﺪﻫﺎ أن ﯾﮑﻮن ﻓﺮدا ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻧﻪ ﻻ ﻧﻈﯿﺮ ﻟﻪ ﻓﯽ اﻻﻟﻔﺎظ‬‫اﻟﻤﺴـﻤﻮﻋﮥ ﻣﻊ اﻃﺒﺎق اﻟﻌﺮب ﻋﻠﯽ اﻟﻨﻄﻖ ﺑﻪ‪ ،‬ﻓﻬﺬا ﯾﻘﺒﻞ و ﯾﺤﺘﺞ ﺑﻪ و ﯾﻘﺎس ﻋﻠﯿﻪ اﺟﻤﺎﻋﺎ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﻗﯿﺲ ﻋﻠﯽ ﻗﻮﻟﻬﻢ ﻓﯽ »ﺷـﻨﻮة«‪ :‬ﺷـﻨﺎءي ﻣﻊ اﻧﻪ‬‫ﻟﻢ ﯾﺴﻤﻊ ﻏﯿﺮه‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﺴﻤﻊ ﻣﺎ ﯾﺨﺎﻟﻔﻪ و ﻗﺪ أﻃﺒﻘﻮا ﻋﻠﯽ اﻟﻨﻄﻖ ﺑﻪ ]‪ -[1‬اﻟﺦ‪.‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت‪ ،‬ﻗﺎﻋـﺪه ﮐﻠﯿﻪ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ )ﻣﺴـﻤﻮع ﻓﺮد( ﮐﻪ ﻧﻈﯿﺮي در اﻟﻔﺎظ ﻣﺴـﻤﻮﻋﻪ ﺑﺮاي او ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻫﺮ ﮔﺎه اﻃﺒﺎق ﻋﺮب ﺑﺮ ﻧﻄﻖ ﺑﺂن‬‫ﺣﺎﺻﻞ ﺷﻮد ﻣﻘﺒﻮل اﺳﺖ‪.‬‬‫ﭘﺲ اﮔﺮ ﻓﻘﺪان ﻧﻈﯿﺮ ﻋﻠﺖ ﻗﺎدﺣﻪ ﻣﯽﺑﻮد‪ ،‬ﻓﺮد ﻓﺎﻗﺪ اﻟﻨﻈﯿﺮ ﺑﻬﯿﭻ ﺣﺎل ﻣﻘﺒﻮل ﻧﻤﯽﺷﺪ‪.‬‬‫و از ﻃﺮاﺋﻒ اﻣﻮر اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﻮد ﻓﺨﺮ رازي ﺑﻌﺪ اﯾﻦ ﺷﺒﻬﻪ‪ ،‬ﺑﻔﺎﺻﻠﻪ ﯾﮏ ورق‪ ،‬ﺑﻌﺾ ﻧﻈﺎﺋﺮ ﻋﺪم ﻧﻈﯿﺮ ﺑﻼ ﺿﺮورت ﻣﻠﺤﺒﻪ ذﮐﺮ ﮐﺮده‪،‬‬‫اﺳﺎس ﺷﺒﻬﻪ رﮐﯿﮑﻪ ﺧﻮد را ﺑﺪﺳﺖ ﺧﻮد ﮐﻨﺪه‪ ،‬ﯾُْﺨِﺮﺑ ُﻮَن ﺑﯿُﻮَﺗُﻬْﻢ ﺑ َِﺄﯾِْﺪﯾِﻬْﻢ‬‫]‪ ![2‬ﻗﺎل ﻓﯽ »ﻧﻬﺎﯾـﮥ اﻟﻌﻘﻮل«‪] :‬و أﻣﺎ ﺑﯿﺖ ﻟﺒﯿﺪ‪ ،‬ﻓﻘﺪ ﺣﮑﯽ ﻋﻦ اﻻﺻـﻤﻌﯽ‪ :‬ﻓﯿﻪ ﻗﻮﻻن‪ :‬أﺣﺪﻫﻤﺎ‪ :‬ان اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻓﯿﻪ اﺳﻢ ﻟﻤﻮﺿﻊ اﻟﻮﻟﯽ ﮐﻤﺎ ﺑﯿﻨﺎ‪،‬‬‫أي ﺗﺤﺴﺐ ﻟا ﺒﻘﺮة ان ﮐﻼم ﻣﻦ اﻟﺠﺎﻧﺒﯿﻦ ﻣﻮﺿﻊ اﻟﻤﺨﺎﻓـﮥ و اﻧﻤﺎ ﺟﺎء )ﻣﻔﺘﻮح اﻟﻌﯿﻦ( ﺗﻐﻠﯿﺒﺎ ﻟﺤﮑﻢ اﻟﻼم ﻋﻠﯽ اﻟﻔﺎء ﻋﻠﯽ ان )اﻟﻔﺘﺢ( ﻓﯽ ﻣﻌﺘﻞ‬‫اﻟﻔﺎء‪ ،‬ﻗﺪ ﺟﺎء ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬ﻣﻨﻪ‪ :‬ﻣﻮﻫﺐ‪ ،‬و ﻣﻮﺣﺪ‪ ،‬و ﻣﻮﺿﻊ‪ ،‬و ﻣﻮﺣﻞ و )اﻟﮑﺴﺮ( ﻓﯽ ﻣﻌﺘﻞ اﻟﻼم‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﺴﻤﻊ اﻻ ﻓﯽ ﮐﻠﻤﮥ واﺣﺪة و ﻫﯽ ]‪ [1‬اﻟﻤﺰﻫﺮ‬‫ج ‪.1/147‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻮرة اﻟﺤﺸﺮ‪.2 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪318 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 178‬از ‪206‬‬‫ﻣﺄوي ‪ -‬اﻟﺦ‪.‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻓﺨﺮ رازي اﻓﺎده ﮐﺮده ﮐﻪ ﮐﺴـﺮه در ﻇﺮف ﻣﻌﺘﻞ ﻓﺎء ﻧﯿﺎﻣـﺪه اﺳﺖ ﺟﺰ در ﯾﮏ ﮐﻠﻤﻪ ﮐﻪ آن )ﻣﺄوي( اﺳﺖ‪،‬‬‫ﭘﺲ ﻫﺮ ﮔـﺎه در )ﻣﺄوي( ﮐﺴـﺮ واو ﺑﺮ ﺧﻼف دﯾﮕﺮ ﻇﺮوف‪ ،‬ﺟﺎﺋﺰ و ﻣﺴـﻤﻮع ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ اﮔﺮ )ﻣﻮﻟﯽ( ﮐﻪ آن ﻫﻢ ﻇﺮف اﺳﺖ ﺑﻤﻌﻨﯽ‬‫)أوﻟﯽ( آﯾﺪ‪ ،‬ﺑﺨﻼف دﯾﮕﺮ ﻇﺮوف‪ ،‬ﮐﺪام ﻣﻘﺎم اﺳﺘﻌﺠﺎب و اﺳﺘﻐﺮاب؟‪ ،‬و ﭼﻪ ﺟﺎي اﻧﮑﺎر و اﺳﺘﻬﺰاي ﻧﺎﺻﻮاب اﺳﺖ؟‪.‬‬‫و از ﺟﻤﻠﻪ اﺟﻮﺑﻪ ﻟﻄﯿﻔﻪ ﮐﻪ ﺑﺒﺮﮐﺖ ﺧﺪﻣﺖ آﺛﺎر اﻫﻠﺒﯿﺖ ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟّﺴـ ﻼم‪ ،‬و ﺗﺄﯾﯿﺪ ﻃﺮﯾﻘﻪ ﺣﻘﻪ‪ ،‬ﺑﺨﺎﻃﺮ ﻓﺎﺗﺮ اﯾﻦ ﻗﺎﺻـﺮ رﺳـﯿﺪه‪ ،‬ﺟﻮاب ﺷﺒﻬﻪ‬‫ﻋـﺪم ﻣﺠﯽء »ﻣﻔﻌـﻞ« ﺑﻤﻌﻨﯽ »أﻓﻌﻞ«‪ ،‬و ﻋـﺪم ورود )ﻣﻮﻟﯽ ﻣﻨﮏ( ﺑﺠﺎي )أوﻟﯽ ﻣﻨﮏ( ﺑﻄﺮﯾﻘﯽ ﺑﺲ ﻟﻄﯿﻒ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ اﺳﺎس ﺗﺸـﮑﯿﮏ را‬‫»َﻫﺒﺎًء َﻣﻨْﺜُﻮرًا‬‫و ﮐﺄن ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﺷـﯿﺌﺎ ﻣـﺬﮐﻮرا« ﻣﯽﺳﺎزد‪ ،‬و اﻣﺮ ﺣﻖ را ﻣﺜﻞ ﻧﻮر اﺑﻠﺞ‪ ،‬روﺷﻦ ﻣﯽﺳﺎزد‪ ،‬و ﻋﺪم ﻣﺠﯽء ﻣﻔﻌﻞ در أﻓﻌﻞ ﺑﻤﻮاد دﯾﮕﺮ‪ ،‬ﮐﻪ آن‬‫را ﺿﺮر ﻋﻈﯿﻢ ﭘﻨﺪاﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻮﺟﺐ ﻧﻔﻊ ﺗﺎم ﺑﺮاي اﻫﻞ ﺣّﻖ ﮐﺮام ﮔﺮداﻧﺪ‪.‬‬‫ﺑﯿـﺎﻧﺶ آﻧﮑﻪ اﺧﺘﺼـﺎص )ﻣـﻮﻟﯽ( ﺑﻤﺠﯽء آن ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( و ﻋـﺪم ﻣﺠﯽء »ﻣﻔﻌـﻞ« ﺑﻤﻌﻨﯽ »أﻓﻌـﻞ« در دﯾﮕﺮ ﻣﻮاد‪ ،‬و ﻋـﺪم ورود )ﻣﻮﻟﯽ‬‫ﻣﻨﮏ( ﺑﺠﺎي )أوﻟﯽ ﻣﻨﮏ( ﮐﻪ ﻫﻢ ﻣﻌﻨﺎي آﻧﺴﺖ‪ ،‬دﻻﻟﺖ دارد ﺑﺮ آﻧﮑﻪ ﺑﺮ اﯾﻦ ﻟﻔﻆ‪ ،‬ﺷـﻌﺎﻋﯽ از ﻧﻮر ﻟﻔﻆ »اﻟﱠﻠﻪ« ﺑﺮ ﺗﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ اﯾﻦ ﻟﻔﻆ‬‫را ﺑﺎري ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺟﺎﺑﺠﺎ در ﻗﺮآن ﺷﺮﯾﻒ در ﺣﻖ ﺧﻮد اﻃﻼق ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‬‫»ﺣﺼﺮ ﻣﺠﻮز ﻣﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ أوﻟﯽ در أﺑﻮ زﯾﺪ ﻏﻠﻂ اﺳﺖ«‬‫اﺷﺎره‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪» :‬اﻻ أﺑﻮ زﯾﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ را ﺗﺠﻮﯾﺰ ﻧﻤﻮده«‪.‬‬‫اﻗﻮل‪ :‬ﺣﺼﺮ ﻣﺠﻮزﯾﻦ ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ(‪ ،‬در أﺑﻮ زﯾﺪ‪ ،‬ﻣﺤﺾ ﺗﺨﺪﯾﻊ و ﮐﯿﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻨﺸﺄ آن ﺟﺰ ﻣﺰﯾﺪ ﺗﺪﯾﻦ و ﺗﻮرع و ﺗﻨﺰه‬‫و ﺗﺤﺮج ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻋﺎﻟﯿﺸﺄن‪ ،‬از ﮐـﺬب و اﻓﺘﺮا و ﺑﻬﺘﺎن و ﻋﻨﺎد و ﻟﺪاد و ﻣﺠﺎزﻓﺖ و ﻋﺪوان‪ ،‬ﻣﺘﺼﻮر ﻧﻤﯽﺷﻮد! ﭼﻪ ﺳﺎﺑﻘﺎ ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﺣﺴـﻦ‬‫ﺗﻮﻓﯿﻘﻪ درﯾـﺎﻓﺘﯽ ﮐﻪ ﻣﺜﺒﺘﯿﻦ ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ(‪ ،‬ﺟﻤﻌﯽ ﮐﺜﯿﺮ و ﺟﻤﯽ ﻏﻔﯿﺮ از اﺳﺎﻃﯿﻦ أﺋﻤﻪ ﻋﺮﺑﯿﻪ‪ ،‬و ﺣﺎﻣﻠﯿﻦ ﻟﻮاء ﺻـﻨﺎﻋﺖ ﻋﻠﻮم‬‫ادﺑﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬و ﻣﻌﻬﺬا اﻋﺘﺮاف ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﺑﺘﺠﻮﯾﺰ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪326 :‬‬‫أﺑـﻮ زﯾـﺪ ﻫﻢ ﻏﻨﯿﻤﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﺧـﻮاﺟﻪ ﮐـﺎﺑﻠﯽ ﻣﮑـﺎﺑﺮه ﺑﭙﺎﯾـﺎن رﺳﺎﻧﯿـﺪه‪ ،‬ﺛﺒﻮت ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( از أﺑﻮ زﯾـﺪ ﻫﻢ ﻣﻨﻊ ﮐﺮده‪،‬‬‫ﺣﯿﺚ ﻗﺎل ﻓﯽ ﺟﻮاب ﺣﺪﯾﺚ اﻟﻐﺪﯾﺮ‪:‬‬‫]و ﻫﻮ ﺑﺎﻃﻞ ﻻن اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻟﻢ ﯾﺠﯽء ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻻوﻟﯽ و ﻟﻢ ﯾﺼﺮح اﺣﺪ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ ان »ﻣﻔﻌﻼ« ﺟﺎء ﺑﻤﻌﻨﯽ »أﻓﻌﻞ«‪ ،‬و ﻣﺎ روي ﻋﻦ أﺑﯽ زﯾﺪ‬‫ﺛﺒﻮﺗﻪ‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﺼﺢ ‪ -‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻟّﻠﻪ اﻟﺤﻤﺪ ﮐﻪ ﮐﺬب ﺧﻮاﺟﻪ ﮐﺎﺑﻠﯽ ﺑﺎﻋﺘﺮاف ﻣﻮﻻي راﺳﺦ اﻟﻮﻻي او ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪ‪.‬‬‫ﮐﻤـﺎل ﻋﺠﺐ اﺳﺖ از ﺧﻮاﺟﻪ ﮐـﺎﺑﻠﯽ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑـﺎ وﺻـﻔﯽ ﮐﻪ ﺑﻌﻠﻢ ادب ﻣﻨﺎﺳـﺒﺖ دارد‪ ،‬و دم ﻣﺒـﺎرات و ﻣﺠـﺎرات ﺑﺎ ﻋﺒﺎرات ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺣﺮﯾﺮي‬‫ﻣﯽزﻧـﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺄﺧـﺬ ﺑﻌﺾ ﻓﻘﺮاﺗﺶ‪ ،‬ﻧﺴﺞ ﺣﮑﺎﯾﺎت ﻣﺼـﻨﻮﻋﻪ و ﺗﻠﻔﯿﻖ اﺳـﻤﺎء ﻣﻮﺿﻮﻋﻪ‪ ،‬ﺑﺮاي ﺗﻬﺠﯿﻦ ﻣﺬﻫﺐ اﻫﻞ ﺑﯿﺖ ﮐﺮام ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟـّﺴ ﻼم‬‫ﻣﯽﻧﻤﺎﯾـﺪ‪ ،‬و ﮐـﺬب و اﻓﺘﺮاي ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﺮ ﺗﻤـﺎم ﻋـﺎﻟﻢ ﻇـﺎﻫﺮ ﻣﯽﺳﺎزد‪ ،‬ﺑﺎﻧﮑﺎر ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ(‪ ،‬ﻧﻬﺎﯾﺖ اﺧﺘﺒﺎط ﻋﻘﻞ‪ ،‬و ﺑﻌـﺪ از‬‫ﺗﺪﺑﺮ ﻇﺎﻫﺮ ﻧﻤﻮده‪ ،‬از ﻓﺨﺮ رازي ﮐﻪ اﻣﺎم ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ ﺳﺎﺑﻘﯿﻦ و ﻻﺣﻘﯿﻦ اﺳﺖ ﻫﻢ ﮔﻮي ﻣﺴﺎﺑﻘﺖ رﺑﻮده‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ رازي اﮔﺮ ﭼﻪ داد اﺳﻬﺎب و‬‫اﻃﻨﺎب در اﯾﻦ ﺑﺎب داده‪ ،‬ﻟﮑﻦ از اﻋﺘﺮاف ﺑﺎﺛﺒﺎت أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪه‪ ،‬و اﺧﻔﺶ‪ ،‬و زﺟﺎج‪ ،‬و رﻣﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري‪ ،‬ﭼﺎره ﻧﯿﺎﻓﺘﻪ و ﻋﺒﺎرت ﮐﺸﺎف‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 179‬از ‪206‬‬‫را ﻫﻢ ﮐﻪ ﻣﺜﺒﺖ اﯾﻦ اﺳﺘﻌﻤﺎل اﺳﺖ ذﮐﺮ ﮐﺮده‪.‬‬‫و ﮐﺎﺑﻠﯽ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ را ﮐﺘﻤﺎن ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﺛﺒﻮت آن را از أﺑﻮ زﯾﺪ ﻫﻢ ﻣﻨﻊ ﮐﺮده ﺑﻐﺎﯾﺖ ﻗﺼﻮي در ﺗﻮﻫﯿﻦ ﺛﺒﻮت اﯾﻦ اﺳﺘﻌﻤﺎل ﮐﻮﺷﯿﺪه‪.‬‬‫و ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﻫﻢ اﮔﺮ ﭼﻪ ﺳﺎﻟﮏ ﻫﻤﯿﻦ ﻃﺮﯾﻘﻪ ﮐﺘﻤﺎن‪ ،‬و ﻣﺆﺛﺮ ﻫﻤﯿﻦ و ﺗﯿﺮه ﻋـﺪوان ﺷﺪهاﻧـﺪ‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﻧﻔﯽ ﺗﺠﻮﯾﺰ أﺑﻮ زﯾﺪ را‪ ،‬ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺷـﻨﯿﻊ‬‫داﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪327 :‬‬‫اﯾﺮاد آن‪ ،‬ﺑـﺎ وﺻﻒ ﺗﻘﻠﯿـﺪ ﮐـﺎﺑﻠﯽ در ذﮐﺮ دﯾﮕﺮ أﮐـﺎذﯾﺐ‪ ،‬ﺟﺴـﺎرت ﻧﯿـﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻧﻔﯽ آن ﺻـﺮاﺣﮥ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﻏﺎﯾﺖ ﮐـﺬب و ﺑﻬﺘﺎن ﮐﺎﺑﻠﯽ‬‫ﻋﺎﻟﯿﺸـﺄن‪ ،‬روﺷﻦ و ﻋﯿـﺎن ﻓﺮﻣﻮدﻧـﺪ‪ ،‬و ﮐـﺎﺑﻠﯽ ﭼﻮﻧﮑﻪ داﻧﺴـﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻌـﺪ اﻋﺘﺮاف ﺑﺎﺛﺒﺎت أﺋﻤﻪ ﻋﺮﺑﯿﺖ‪ ،‬ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﻣﻮﻟﯽ ﺑﺄوﻟﯽ‪ ،‬رد آن‪ ،‬و‬‫ﺗﺄوﯾﻞ ﻋﻠﯿﻠﺶ ﺑﺤﻤﻞ آن ﺑﺮ ﺗﺴﺎﻫﻞ ﻣﻤﮑﻦ ﻧﺨﻮاﻫـﺪ ﺷـﺪ‪ ،‬و ﺗﻘﻠﯿـﺪ رازي در اﯾﻦ ﺑﺎب‪ ،‬ﻣﻔﻀـﯽ ﺑﻨـﺪاﻣﺖ و ﺗﺸﻮﯾﺮ و ﺛﺒﻮت ﮐﻤﺎل ﺗﺴﺎﻫﻞ و‬‫ﺗﻘﺼﯿﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﻧﺎﭼﺎر ﻓﺮار از اﺛﺒﺎت ﺑﺴﻮي ﻣﻄﻠﻖ اﻧﮑﺎر‪ ،‬اﺧﺘﯿﺎر ﮐﺮده‪.‬‬‫و ﺑﻄﻼن ﺣﺼـﺮ ﻣﺠﻮزﯾﻦ در أﺑﻮ زﯾـﺪ‪ ،‬ﺑﺤـﺪي واﺿـﺢ و ﻻﺋـﺢ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﻓﺨﺮ رازي ﮐﻪ ﻣﻮﺟﺪ اﯾﻦ ﺷـﺒﻬﺎت اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻧﺤﺮﯾﺮ در‬‫اﻧﮑﺎر ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( وارد ﮐﺮده‪ ،‬ﺟﺴﺎرت ﺑﺮ ادﻋﺎي آن ﻧﯿﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺘﺼـﺮﯾﺢ ﺗﻤﺎم رد و اﺑﻄﺎل و اﺳﺘﯿﺼﺎل آن ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﮐﻪ‬‫ﺗﻔﺴﯿﺮ )ﻣﻮﻟﯽ ﺑﺄوﻟﯽ( از اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه‪ ،‬و اﺧﻔﺶ‪ ،‬و زﺟﺎج‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ رﻣﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﺳﺘﺸﻬﺎدﺷﺎن ﺑﺒﯿﺖ ﻟﺒﯿﺪ ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ ،‬و ﺑﺎر دﮔﺮ ﺗﺼﺮﯾﺢ‬‫ﮐﺮده ﺑﺂﻧﮑﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه‪ ،‬و اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري ﺣﮑﻢ ﮐﺮدهاﻧﺪ ﺑﺂﻧﮑﻪ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﺮاي )أوﻟﯽ( اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﺑﻔﺮض ﻏﯿﺮ واﻗـﻊ اﮔﺮ ﺳـﻮاي أﺑـﻮ زﯾـﺪ‪ ،‬ﮐﺴـﯽ دﯾﮕﺮ ﺑﻤﺠﯽء )ﻣـﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﻧﻤﯽﮐﺮد‪ ،‬ﻗـﻮل او ﺗﻨﻬـﺎ ﺑﺮاي اﺣﺘﺠـﺎج و‬‫اﺳﺘﺪﻻل ﮐﺎﻓﯽ ﺑﻮد ﺑﻮﺟﻮه ﻋﺪﯾﺪه‪:‬‬‫اول‪ :‬آﻧﮑﻪ ﻋﻼﻣﻪ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻣﺰﻫﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﻨﻮع اﻟﺨـﺎﻣﺲ ﻣﻌﺮﻓـﮥ اﻻﻓﺮاد و ﻫﻮ ﻣﺎ اﻧﻔﺮد ﺑﺮواﯾﺘﻪ واﺣـﺪ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻠﻐـﮥ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﻨﻘﻠﻪ أﺣـﺪ ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﺣﮑﻤﻪ اﻟﻘﺒﻮل ان ﮐﺎن اﻟﻤﺘﻔﺮد ﺑﻪ ﻣﻦ‬‫أﻫﻞ اﻟﻀـﺒﻂ و اﻻﺗﻘﺎن‪ ،‬ﮐﺄﺑﯽ زﯾﺪ‪ ،‬و اﻟﺨﻠﯿﻞ‪ ،‬و اﻻﺻـﻤﻌﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪة‪ ،‬و اﺿﺮاﺑﻬﻢ‪ ،‬و ﺷﺮﻃﻪ أن ﻻ ﯾﺨﺎﻟﻔﻪ ﻓﯿﻪ ﻣﻦ ﻫﻮ أﮐﺜﺮ ﻋﺪدا ﻣﻨﻪ‪ ،‬و‬‫ﻫﺬه ﻧﺒﺬة ﻣﻦ أﻣﺜﻠﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪328 :‬‬‫ﻓﻤﻦ اﻓﺮاد أﺑﯽ زﯾﺪ اﻻوﺳﯽ اﻻﻧﺼﺎري‪ ،‬ﻗﺎل ﻓﯽ اﻟﺠﻤﻬﺮة‪ :‬اﻟﻤﻨﺸﺒﮥ اﻟﻤﺎل‪ ،‬ﻫﮑﺬا ﻗﺎل أﺑﻮ زﯾﺪ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﻘﻠﻪ ﻏﯿﺮه‪.‬‬‫و ﻓﯿﻬﺎ رﺟﻞ ﺛﻂ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻘﺎل‪ :‬أﺛﻂ‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻗﺎل أﺑﻮ زﯾـﺪ ﻣﺮة‪ :‬اﺛﻂ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬أ ﺗﻘﻮل اﺛﻂ؟‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺘﻬﺎ‪ ،‬و اﻟﺜﻄﻂ ﺧﻔـﮥ اﻟﻠﺤﯿـﮥ ﻣﻦ‬‫ا ﻟ ﻌ ﺎ ر ﺿ ﯿ ﻦ ] ‪ -[ 1‬ا ﻟ ﺦ ‪.‬‬
‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ آﻧﭽﻪ ﻣﺘﻔﺮد ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺮواﯾﺖ آن ﯾﮑﯽ از اﻫﻞ ﻟﻐﺖ‪ ،‬و ﻏﯿﺮ او ﻧﻘﻞ آن ﻧﮑﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺣﮑﻢ آن ﻗﺒﻮل اﺳﺖ اﮔﺮ‬‫ﻧﺎﻗﻞ از اﻫﻞ ﺿﺒﻂ و اﺗﻘﺎن ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺜﻞ أﺑﯽ زﯾﺪ‪ ،‬و ﺧﻠﯿﻞ‪ ،‬و اﺻﻤﻌﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ و أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪه‪ ،‬و اﻣﺜﺎﻟﺸﺎن‪ ،‬و ﺷﺮط ﻗﺒﻮل اﯾﻦ ﻗﺴﻢ آﻧﺴﺖ‬‫ﮐﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻧﮑﻨﻨـﺪ اﯾﻦ ﻧﺎﻗﻞ را ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ زﯾﺎده از او در ﻋـﺪد ﺑﺎﺷـﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺲ اﮔﺮ ﺑﺎﻟﻔﺮض ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( را ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ(‪ ،‬ﺟﺰ أﺑﻮ زﯾﺪ‬‫ﻧﻘﻞ ﻧﻤﯽﮐﺮد‪ ،‬ﭼﻮن ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﮐﺴﯽ از أﺋﻤﻪ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﺑﺎ او در اﯾﻦ ﺑﺎب ﺛﺎﺑﺖ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻪ ﺟﺎ ﮐﻪ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﮐﺴﺎﻧﯽ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ اﮐﺜﺮ ﺑﺎﺷﻨﺪ از او‬‫در ﻋﺪد‪ ،‬و در ﺟﻼﻟﺖ و ﻋﻈﻤﺖ ﺑﻤﺮﺗﺒﻪ او رﺳﻨﺪ‪ ،‬ﺣﺴﺐ اﯾﻦ اﻓﺎده‪ ،‬ﻗﺒﻮل آن ﻻزم و واﺟﺐ ﻣﯽﺷﺪ‪ ،‬و وﺟﻬﯽ ﻧﺒﻮد ﺑﺮاي رد و اﻧﮑﺎر ﻣﺤﯿﺮ‬‫اﻓﮑﺎر‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻮﻓﻖ ﻟﻼﺳﺘﺒﺼﺎر‪.‬‬‫دوم‪ :‬آﻧﮑﻪ ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻣﺰﻫﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري‪ :‬ﻧﻘﻞ أﻫﻞ اﻻﻫﻮاء ﻣﻘﺒﻮل ﻓﯽ اﻟﻠﻐـﮥ و ﻏﯿﺮﻫﺎ‪ ،‬اﻻ أن ﯾﮑﻮﻧﻮا ﻣﻤﻦ ﯾﺘـﺪﯾﻨﻮن ﺑﺎﻟﮑﺬب ﮐﺎﻟﺨﻄﺎﺑﯿﮥ ﻣﻦ اﻟﺮاﻓﻀﮥ‪ ،‬و ذﻟﮏ ﻻن‬‫اﻟﻤﺒﺘﺪع إذا ﻟﻢ ﺗﮑﻦ ﺑﺪﻋﺘﻪ ﺣﺎﻣﻠﮥ ﻋﻠﯽ اﻟﮑﺬب ﻓﺎﻟﻈﺎﻫﺮ ﺻﺪﻗﻪ ]‪.[2‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت واﺿﺤﺴﺖ ﮐﻪ ﻧﻘﻞ اﻫﻞ اﻫﻮاء ﮐﻪ ﻣﺘﺪﯾﻦ ﺑﺎﻟﮑﺬب ﻧﺒﺎﺷﻨﺪ‪ [1] ،‬اﻟﻤﺰﻫﺮ ج ‪.1/77‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 180‬از ‪206‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﺰﻫﺮ ج ‪.1/84‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪329 :‬‬‫در ﻟﻐﺖ ﻣﻘﺒﻮل اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﺣﮑﻢ اﺑﻮ زﯾﺪ‪ ،‬ﮐﻮ واﺣﺪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬أوﻟﯽ ﺑﻘﺒﻮل اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺳﻮم‪ :‬آﻧﮑﻪ ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻣﺰﻫﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل اﻟﺸﯿﺦ ﻋﺰ اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺴﻼم ]‪ [1‬ﻓﯽ ﻓﺘﺎوﯾﻪ‪ :‬اﻋﺘﻤﺪ ﻓﯽ اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ ﻋﻠﯽ أﺷـﻌﺎر اﻟﻌﺮب‪ ،‬و ﻫﻢ ﮐﻔﺎر‪ ،‬ﻟﺒﻌﺪ اﻟﺘﺪﻟﯿﺲ ﻓﯿﻬﺎ ﮐﻤﺎ اﻋﺘﻤﺪ ﻓﯽ‬‫اﻟﻄﺐ و ﻫﻮ ﻓﯽ اﻻﺻﻞ ﻣﺄﺧﻮذ ﻋﻦ ﻗﻮم ﮐﻔﺎر ﻟﺬﻟﮏ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﯾﺆﺧـﺬ ﻣﻦ ﻫـﺬا ان اﻟﻌﺮﺑﯽ اﻟﺬي ﯾﺤﺘﺞ ﺑﻘﻮﻟﻪ ﻻ ﯾﺸﺘﺮط ﻓﯿﻪ اﻟﻌﺪاﻟﮥ‪ ،‬ﺑﺨﻼف راوي اﻻﺷـﻌﺎر و اﻟﻠﻐﺎت‪ ،‬و ﮐﺬﻟﮏ ﻟﻢ ﯾﺸﺘﺮﻃﻮا ﻓﯽ اﻟﻌﺮﺑﯽ‬‫اﻟﺬي ﯾﺤﺘﺞ ﺑﻘﻮﻟﻪ اﻟﺒﻠﻮغ‪ ،‬ﻓﺄﺧﺬوا ﻋﻦ اﻟﺼﺒﯿﺎن ]‪.[2‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺴﺐ اﻓﺎدة اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺴـﻼم‪ ،‬اﻋﺘﻤﺎد ﻋﺮﺑﯿﺖ ﺑﺮ اﺷﻌﺎر ﮐﻔﺎر ﻋﺮب ﮐﺮدهاﻧﺪ ﺑﺴﺒﺐ ﺑﻌﺪ ﺗﺪﻟﯿﺲ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در‬‫ﻃﺐ اﻋﺘﻤﺎد ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﺣﺎل آﻧﮑﻪ ﻃﺐ در اﺻﻞ ﻣﺄﺧﻮذ اﺳﺖ از ﻗﻮم ﮐﻔﺎر‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﺮ ﮔﺎه ﺑﺴـﺒﺐ ﺑﻌـﺪ ﺗﺪﻟﯿﺲ‪ ،‬اﻋﺘﻤﺎد ﺑﺮ اﺷـﻌﺎر ﮐﻔﺎر ﺟﺎﺋﺰ‬‫ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬اﻋﺘﻤﺎد ﺑﺮ ﻧﻘﻞ أﺑﻮ زﯾﺪ و اﻣﺜﺎل او )و إن ﮐﺎن ﻣﻨﻔﺮدا ﻓﯿﻤﺎ ﯾﻨﻘﻞ( ﺑﺎﻻوﻟﯽ ﺟﺎﺋﺰ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ ،‬ﻟﺒﻌﺪ اﻟﺘﺪﻟﯿﺲ ﻫﻨﺎك ﺑﺎﻟﻤﺮاﺣﻞ ﻟا ﻘﺎﺻـﯿﮥ‬‫و اﻟﻤﺮاﺗﺐ اﻟﻐﯿﺮ اﻟﻤﺘﻨﺎﻫﯿﮥ‪.‬‬‫و ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺗﺪرﯾﺐ ﺷﺮح ﺗﻘﺮﯾﺐ ﻧﻮوي« اﻓﺎده ﻣﺘﯿﻨﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺴﻼم را ﺑﺒﺴﻂ زاﺋﺪ‪ ،‬از ﻧﻘﻞ »ﻣﺰﻫﺮ« ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ ،‬ﺣﯿﺚ ﻗﺎل‪:‬‬‫]و ﻗﺎل ﻋﺰ اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺴﻼم ﻓﯽ ﺟﻮاب ﺳﺆال ﮐﺘﺒﻪ إﻟﯿﻪ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ‪ :‬و أﻣﺎ اﻻﻋﺘﻤﺎد ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺐ اﻟﻔﻘﻪ اﻟﺼﺤﯿﺤﮥ اﻟﻤﻮﺛﻮق‬‫ﺑﻬﺎ‪ ،‬ﻓﻘـﺪ اﺗﻔﻖ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﻌﺼـﺮ ﻋﻠﯽ ﺟﻮاز اﻻﻋﺘﻤﺎد ﻋﻠﯿﻬﺎ و اﻻﺳـﺘﻨﺎد إﻟﯿﻬﺎ‪ ،‬ﻻن اﻟﺜﻘﮥ ﻗﺪ ﺣﺼـﻠﺖ ﺑﻬﺎ ]‪ [1‬ﻋﺰ اﻟـﺪﯾﻦ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﺴﻼم اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(660‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﺰﻫﺮ ج ‪.1/84‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪330 :‬‬‫ﮐﻤـﺎ ﺗﺤﺼـﻞ ﺑﺎﻟﺮواﯾـﮥ و ﻟـﺬﻟﮏ اﻋﺘﻤـﺪ اﻟﻨـﺎس ﻋﻠﯽ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻤﺸـﻬﻮرة ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ و اﻟﻠﻐـﮥ و اﻟﻄﺐ و ﺳﺎﺋﺮ اﻟﻌﻠﻮم ﻟﺤﺼﻮل اﻟﺜﻘـﮥ ﺑﻬﺎ و ﺑﻌﺪ‬‫اﻟﺘـﺪﻟﯿﺲ‪ ،‬و ﻣﻦ زﻋﻢ ان اﻟﻨﺎس اﺗﻔﻘﻮا ﻋﻠﯽ اﻟﺨﻄﺎء ﻓﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﻬﻮ أوﻟﯽ ﺑﺎﻟﺨﻄﺎء ﻣﻨﻬﻢ‪ ،‬و ﻟﻮ ﻻ ﺟﻮاز اﻻﻋﺘﻤﺎد ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ ﻟﺘﻌﻄﻞ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ‬‫اﻟﻤﺼﺎﻟـﺢ اﻟﻤﺘﻌﻠﻘﮥ ﺑﻬﺎ و ﻗﺪ رﺟﻊ اﻟﺸﺎرع اﻟﯽ ﻗﻮل اﻻﻃﺒﺎء ﻓﯽ ﺻﻮر‪ ،‬و ﻟﯿﺴﺖ ﮐﺘﺒﻬﻢ ﻣﺄﺧﻮذة ﻓﯽ اﻻﺻﻞ اﻻ ﻋﻦ ﻗﻮم ﮐﻔﺎر‪ ،‬و ﻟﮑﻦ ﻟﻤﺎ ﺑﻌﺪ‬‫اﻟﺘﺪﻟﯿﺲ ﻓﯿﻬﺎ اﻋﺘﻤﺪ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﮐﻤﺎ اﻋﺘﻤﺪ ﻓﯽ اﻟﻠﻐﮥ ﻋﻠﯽ أﺷﻌﺎر اﻟﻌﺮب و ﻫﻢ ﮐﻔﺎر ﻟﺒﻌﺪ اﻟﺘﺪﻟﯿﺲ ]‪.[1‬‬‫ﭼﻬـﺎرم‪ :‬آﻧﮑﻪ از ﻋﺒـﺎرت »ﻣﺰﻫﺮ« ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻋﺮﺑﯽ ﮐﻪ اﺣﺘﺠﺎج ﺑﻘﻮل او ﻣﯽﮐﻨﻨـﺪ‪ ،‬ﻋـﺪاﻟﺖ ﻫﻢ ﺷـﺮط ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ اﺣﺘﺠﺎج ﺑﻘﻮل‬‫ﻓـﺎﺳﻖ و ﻓـﺎﺟﺮ ﻫﻢ در ﻟﻐﺖ روا اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﺮ ﮔﺎه اﺣﺘﺠﺎج ﺑﺄﻗﻮال ﻋﻮام ﻓﺴﺎق و ﻓﺠﺎر اﺷـﺮار‪ ،‬در ﻟﻐﺖ ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬اﺣﺘﺠﺎج ﺑﻘﻮل أﺑﻮ‬‫زﯾﺪ ﮐﻪ ﻋﺮﺑﯽ ﻋﺎﻟﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻻوﻟﯽ ﺟﺎﺋﺰ و ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬آﻧﮑﻪ از ﻋﺒـﺎرت »ﻣﺰﻫﺮ« واﺿـﺤﺴﺖ ﮐﻪ اﺣﺘﺠـﺎج ﺑـﺄﻗﻮال ﺻﺒﯿـﺎن ﻋﺮب ﺟﺎﺋﺰ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﺮ ﮔﺎه اﺣﺘﺠﺎج و اﺳـﺘﺪﻻل ﺑﮑﻠﻤﺎت ﺻﺒﯿﺎن‬‫ﻋﺮب ﺟﺎﺋﺰ و ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﺣﺘﺠﺎج و اﺳﺘﺪﻻل ﺑﮑﻼم أﺑﻮ زﯾﺪ ﮐﻪ از ﻓﺤﻮل رﺟﺎل ﻋﺮب ﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺄوﻟﻮﯾﺖ ﺗﻤﺎم ﺟﺎﺋﺰ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬‫ﺷﺸﻢ‪ :‬آﻧﮑﻪ در ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻣﺰﻫﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪] :‬إذا ﺳﺌﻞ اﻟﻌﺮﺑﯽ أو اﻟﺸﯿﺦ ﻋﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﻟﻔﻆ‪ ،‬ﻓﺄﺟﺎب ﺑﺎﻟﻔﻌﻞ ﻻ ﺑﺎﻟﻘﻮل ﯾﮑﻔﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻓﯽ »اﻟﺠﻤﻬﺮة«‪ :‬ذﮐﺮ اﻻﺻـﻤﻌﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻗﺎل‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ ذا اﻟﺮﻣﮥ ]‪ [2‬ﻋﻦ اﻟﻨﻀﻨﺎض‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﺰدﻧﯽ ﻋﻠﯽ أن ﺣﺮك ﻟﺴﺎﻧﻪ ﻓﯽ ﻓﯿﻪ‪-‬‬‫ا ﻧﺘ ﻬ ﯽ ‪.‬‬
‫ﻗﺎل اﺑﻦ درﯾﺪ‪ :‬ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻧﻀﻨﺾ اﻟﺤﯿﮥ ﻟﺴﺎﻧﻪ ﻓﯽ ﻓﯿﻪ إذا ﺣﺮﮐﺘﻪ و ﺑﻪ ﺳﻤﯽ اﻟﺤﯿﮥ ]‪ [1‬اﻟﺘﺪرﯾﺐ ﻓﯽ ﺷﺮح ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟﻨﻮوي ج ‪ 1/152‬ط ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫]‪ [2‬ذو اﻟﺮﻣﮥ‪ :‬ﻏﯿﻼن ﺑﻦ ﻋﻘﺒﮥ اﻟﻌﺪوي اﻟﺸﺎﻋﺮ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺎﺻﻔﻬﺎن ﺳﻨﮥ )‪.(117‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪331 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 181‬از ‪206‬‬‫ﻧ ﻀﻨ ﺎ ﺿ ﺎ [ ] ‪. [ 1‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ ﮔﺎه ﺷـﺨﺺ ﻋﺮﺑﯽ ﯾﺎ ﺷـﯿﺦ ﺳﺆال ﮐﺮده ﺷﻮد از ﻣﻌﻨﺎي ﻟﻔﻈﯽ‪ ،‬ﭘﺲ ﺟﻮاب دﻫـﺪ ﺑﻔﻌﻞ ﮐﻔﺎﯾﺖ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪،‬‬‫ﯾﻌﻨﯽ ﺣﺎﺟﺖ ﺗﺼﺮﯾﺢ ﺑﻘﻮل ﻧﺪارد‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻫﺮ ﮔﺎه ﻣﺠﺮد ﻓﻌﻞ ﻋﺮﺑﯽ و ﺷـﯿﺦ در ﺗﺒﯿﯿﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﻟﻔﻆ ﮐﻔﺎﯾﺖ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﻗﻮل أﺑﻮ زﯾﺪ ﮐﻪ ﻫﻢ ﻋﺮﺑﯽ اﺳﺖ و ﻫﻢ ﺷـﯿﺦ ﺑﺴـﯿﺎري از اﺳﺎﻃﯿﻦ‬‫أﺋﻤﻪ ﻋﺮﺑﯿﺖ‪ ،‬ﭼﺮا ﮐﻔﺎﯾﺖ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﮐﺮد؟! ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬آﻧﮑﻪ ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻣﺰﻫﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻗـﺎل اﺑﻦ ﺟﻨﯽ ]‪ [2‬ﻓﯽ »اﻟﺨﺼـﺎﺋﺺ«‪ :‬ﻣﻦ ﻗﺎل ان اﻟﻠﻐـﮥ ﻻ ﺗﻌﺮف اﻻ ﻧﻘﻼ‪ ،‬ﻓﻘـﺪ أﺧﻄﺄ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻬﺎ ﻗـﺪ ﺗﻌﻠﻢ ﺑﺎﻟﻘﺮاﺋﻦ أﯾﻀﺎ ﻓﺎن اﻟﺮﺟﻞ إذا ﺳـﻤﻊ‬‫ﻗﻮل اﻟﺸﺎﻋﺮ‪:‬‬‫ﻗﻮم إذا اﻟﺸﺮ أﺑﺪي ﻧﺎﺟﺬﯾﻪ ﻟﻬﻢ ﻃﺎر و إﻟﯿﻪ زراﻓﺎت و وﺣﺪاﻧﺎ‬‫ﯾﻌﻠﻢ ان اﻟﺰراﻓﺎت ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﺠﻤﺎﻋﺎت ]‪.[3‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﻟﻐﺖ‪ ،‬ﺑﻤﺤﺾ ﻗﺮﯾﻨﻪ ﻫﻢ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻫﺮ ﮔﺎه ﻣﺤﻔﺾ ﻗﺮﯾﻨﻪ ﺑﺮاي ﺛﺒﻮت ﻣﻌﻨﺎي ﻟﻐﺖ ﮐﺎﻓﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻧﻘﻞ ﺻﺮﯾﺢ ﺑﺎﻻوﻟﯽ ﮐﺎﻓﯽ و واﻓﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﻫﺸـﺘﻢ‪ :‬آﻧﮑﻪ اﺑﻦ ﻫﺸﺎم ﮐﻪ از اﮐﺎﺑﺮ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ اﻋﻼم اﺳﺖ‪ ،‬اﺣﺘﺠﺎج ﺑﺄﺷـﻌﺎر ﻣﺠﻬﻮﻟﻪ‪ ،‬ﺟﺎﯾﺰ داﻧﺴـﺘﻪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »ﻣﺰﻫﺮ« از »ﺷـﺮح‬‫ﺷﻮاﻫﺪ« اﺑﻦ ﻫﺸﺎم ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ﮐﻪ او ﺑﺠﻮاب ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﻃﺮاح ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب »ﺑﻐﯿﮥ ]‪ [1‬اﻟﻤﺰﻫﺮ ج ‪.1/86‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ ﺟﻨﯽ‪ :‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺟﻨﯽ أﺑﻮ اﻟﻔﺘﺢ اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ اﻻدﯾﺐ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(392‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻤﺰﻫﺮ ج ‪.1/37‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪332 :‬‬‫اﻻﻣﻞ« ﮐﻪ ﻃﻌﻦ ﺑﺮ اﺳﺘﺸﻬﺎد ﺑﻘﻮل‪» :‬ﻻ ﺗﮑﺜﺮن اﻧﯽ ﻋﺴﯿﺖ ﺻﺎﺋﻤﺎ« ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻫﻮ ﺑﯿﺖ ﻣﺠﻬﻮل ﻟﻢ ﯾﻨﺴﺒﻪ اﻟﺸﺮاح اﻟﯽ أﺣﺪ‪ ،‬ﻓﺴﻘﻂ اﻻﺣﺘﺠﺎج ‪ ،‬ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪:‬‬‫]و ﻟﻮ ﺻﺢ ﻣﺎ ﻗﺎﻟﻪ ﻟﺴﻘﻂ اﻻﺣﺘﺠﺎج ﺑﺨﻤﺴﯿﻦ ﺑﯿﻨﺎ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ‪ ،‬ﻓﺎن ﻓﯿﻪ أﻟﻒ ﺑﯿﺖ ﻗﺪ ﻋﺮف ﻗﺎﺋﻠﻮﻫﺎ‪ ،‬و ﺧﻤﺴﯿﻦ ﻣﺠﻬﻮﻟﮥ اﻟﻘﺎﺋﻞ ]‪.[1‬‬‫ﻫﺮ ﮔﺎه اﺣﺘﺠﺎج و اﺳﺘﺸﻬﺎد ﺑﺄﺷﻌﺎر ﻣﺠﻬﻮﻟﻪ روا ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﻧﺎم ﻗﺎﺋﻞ ﭘﻨﺠﺎه ﺑﯿﺖ ﮐﻪ در ﮐﺘﺎب ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ ﻣﺬﮐﻮر‪ ،‬ﻣﺠﻬﻮل ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭘﺲ اﺣﺘﺠﺎج و‬‫اﺳﺘﺪﻻل ﺑﻘﻮل أﺑﻮ زﯾﺪ ﮐﻪ از ﻣﻌﺎرﯾﻒ ﻋﺮب و ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ اﻫﻞ ادب اﺳﺖ ﺑﺄوﻟﻮﯾﺖ ﺑﺴﯿﺎر ﺟﺎﺋﺰ و ﺳﺎﺋﻎ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬‫ﻧﻬﻢ‪ :‬آﻧﮑﻪ در »ارﺷﺎد اﻟﺴﺎري ﺷـﺮح ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري« ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﻗﺴـﻄﻼﻧﯽ ﺑﻤﻘﺎم رد ﺟﻤﺎﻋﺘﯽ از ﻋﻠﻤﺎ ﻣﺜﻞ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ رازي‪ ،‬و زﺟﺎج‪ ،‬و ﻏﯿﺮ‬‫اﯾﺸﺎن ﺑﺮ ﺷﺎﻓﻌﯽ در ﺗﻔﺴﯿﺮ‪ :‬ذﻟ َِﮏ َأْدﻧﯽ َأﻟﱠﺎ َﺗُﻌﻮﻟ ُﻮا‬‫]‪ [2‬را ﺑﺄن ﻻ ﺗﮑﺜﺮ ﻋﯿﺎﻟﮑﻢ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫]و ﻗﻮل اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻧﻔﺴﻪ ﺣﺠﮥ‪ ،‬و ﺣﮑﯽ اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ أﻋﻠﻢ ﺑﻠﺴﺎن اﻟﻌﺮب ﻣﻨﺎ و ﻟﻌﻠﻪ ﻟﻐﺘﻪ ]‪ -[3‬اﻟﺦ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻫﺮ ﮔﺎه ﺻﺮف ﻗﻮل ﺷﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﺣﺠﺖ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺻﺮف ﻗﻮل أﺑﯽ زﯾﺪ ﻫﻢ ﺑﺄوﻟﻮﯾﺖ و ﻻ اﻗﻞ ﺑﻌﺪم ﻓﺮق‪ ،‬ﺣﺠﺖ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬‫دﻫﻢ‪ :‬آﻧﮑﻪ أﺑﻮ زﯾـﺪ‪ ،‬ﺣﺴﺐ اﻓـﺎدات اﮐﺎﺑﺮ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و اﺟﻠﻪ ﻣﻨﻘـﺪﯾﻦ‪ ،‬از أﻋﺎﻇﻢ أﺋﻤﻪ ﻋﺮﺑﯿﺖ و اﺳﺎﻃﯿﻦ ﻋﻠﻢ ﻟﺴﺎن‪ ،‬و ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ ﻧﺤﺎرﯾﺮ ﺟﻠﯿﻞ‬‫اﻟﺸﺄن ]‪ [1‬اﻟﻤﺰﻫﺮ ج ‪.1/85‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻨﺴﺎء‪.3 :‬‬‫]‪ [3‬ارﺷﺎد اﻟﺴﺎري ج ‪.7/78‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪333 :‬‬‫و أﻣﺎﺛﻞ اﻋﻼم اﻋﯿﺎن و اﻓﺎﺧﻢ ﺻﺪور ارﮐﺎن اﺳﺖ و ﻣﺪاﺋﺢ ﻋﻈﯿﻤﻪ و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻓﺨﯿﻤﻪ او‪ ،‬ﺧﺎرج از اﺣﺎﻃﻪ ﺗﻘﺮﯾﺮ و ﺑﯿﺎن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 182‬از ‪206‬‬‫ﻓﻀﺎﺋﻞ اﺑﻮ زﯾﺪ اﻧﺼﺎري در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء و اﻟﻠﻐﺎت«‬‫ﻋﻼﻣﻪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷﺮف ﻧﻮوي در »ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء و اﻟﻠﻐﺎت« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺑﻮ زﯾﺪ اﻻﻧﺼﺎري اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻠﻐﻮي‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﺷـﯿﺦ أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﺳﻼم ]‪ ،[1‬ﻫﻮ اﻻﻣﺎم أﺑﻮ زﯾﺪ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ أﺑﻮ زﯾﺪ‬‫اﻻﻧﺼﺎري‪ ،‬اﻻﻣﺎم ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ و اﻟﻠﻐﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﯽ »ﺗﺎرﯾـﺦ ﺑﻐﺪاد«‪ :‬ﺣﺪث ﻋﻦ ﺷـﻌﺒﮥ‪ ،‬و اﺳـﺮاﺋﯿﻞ ]‪ ،[2‬و أﺑﯽ ﻋﻤﺮو ﺑـﻦ اﻟﻌﻼـء ]‪ [3‬اﻟﻤـﺎزﻧﯽ‪ ،‬روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ‬‫ﺳﻼم‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ ]‪ [4‬ﮐﺎﺗﺐ اﻟﻮاﻗﺪي ]‪ ،[5‬و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ زﯾﺪ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺷﺒﮥ ]‪ ،[6‬و أﺑﻮ ﺣـﺎﺗﻢ اﻟﺮازي‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﻌﯿﻨﺎء‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ]‪ ،[7‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬و ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﺛﺒﺘﺎ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺒﺼﺮة و ﻗﺪم ﺑﻐﺪاد‪.‬‬‫ﺛﻢ ذﮐﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﺑﺄﺳـﻨﺎده ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻤﺎزﻧﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺎ ﻋﻨﺪ أﺑﯽ زﯾﺪ ﻓﺠﺎء اﻻﺻﻤﻌﯽ‪ ،‬ﻓﺄﮐﺐ ﻋﻠﯽ رأﺳﻪ و ﺟﻠﺲ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﻫﺬا ﻋﺎﻟﻤﻨﺎ و‬‫ﻣﻌﻠﻤﻨﺎ ﻣﻨﺬ ﺛﻠﺜﻮن ]‪ [1‬أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﺳﻼم اﻟﻬﺮوي اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(224‬‬‫]‪ [2‬اﺳﺮاﺋﯿﻞ‪ :‬ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ أﺑﯽ اﺳﺤﺎق اﻟﺴﺒﯿﻌﯽ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ أﺑﻮ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(162‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟﻌﻼء‪ :‬زﺑﺎن ﺑﻦ اﻟﻌﻼء ﺑﻦ ﻋﻤﺎر اﻟﻤﺎزﻧﯽ اﻟﻤﻘﺮئ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(154‬‬‫]‪ [4‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻄﺒﻘﺎت« اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺒﻐﺪاد ﺳﻨﮥ )‪.(230‬‬‫]‪ [5‬اﻟﻮاﻗﺪي‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ واﻗﺪ اﻟﻤﺪﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(207‬‬‫]‪ [6‬أﺑﻮ زﯾﺪ‪ :‬ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺷﺒﮥ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪة ﺑﻦ زﯾﺪ اﻟﻨﻤﯿﺮي اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(262‬‬‫]‪ [7‬أﺑﻮ اﻟﻌﯿﻨﺎء ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ‪ :‬ﺑﻦ ﺧﻼد اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻀﺮﯾﺮ اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(282‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪334 :‬‬‫ﺳﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺒﯿﻨﺎ ﻧﺤﻦ ﮐﺬﻟﮏ إذ ﺟﺎء ﺧﻠﻒ اﻻﺣﻤﺮ ]‪ ،[1‬ﻓﺄﮐﺐ ﻋﻠﯽ رأﺳﻪ و ﺟﻠﺲ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﻫﺬا ﻋﺎﻟﻤﻨﺎ و ﻣﻌﻠﻤﻨﺎ ﻣﻨﺬ ﻋﺸﺮ ﺳﻨﯿﻦ‪.‬‬‫و ﺳﺌﻞ اﻻﺻﻤﻌﯽ و أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪة ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻻ‪ :‬ﻣﺎ ﺷﺌﺖ ﻣﻦ ﻋﻔﺎف و ﺗﻘﻮي و اﺳﻼم؟‬‫و ﻗﺎل ﺻﺎﻟﺢ ]‪ [2‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬أﺑﻮ زﯾﺪ ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ ﻋﺸﺮة‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻤﺒﺮد‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﻟﺮﯾﺎﺷﯽ ]‪ [3‬و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬اﻧﻪ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﻟﻪ ﺛﻠﺚ و ﺗﺴﻌﻮن ﺳﻨﮥ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ]‪.[4‬‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ذﻫﺒﯽ در »ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ« در ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻓﯿﻬﺎ اﻟﻌﻼﻣﮥ أﺑﻮ زﯾﺪ اﻻﻧﺼﺎري ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ أوس اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻠﻐﻮي‪ ،‬و ﻟﻪ ﺛﻠﺚ و ﺗﺴﻌﻮن ﺳﻨﮥ‪ .‬روي ﻋﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﺘﯿﻤﯽ‪ ،‬و ﺣﻤﯿﺪ اﻟﻄﻮﯾﻞ‪ ،‬و‬‫ا ﻟ ﮑﺒ ﺎ ر‪ ،‬و ﺻﻨ ﻒ ا ﻟﺘ ﺼ ﺎ ﻧﯿ ﻒ ‪.‬‬
‫و ﻗﺎل ﺑﻌﺾ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ :‬ﮐﺎن اﻻﺻﻤﻌﯽ ﯾﺤﻔﻆ ﺛﻠﺚ اﻟﻠﻐﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن أﺑﻮ زﯾﺪ ﯾﺤﻔﻆ ﺛﻠﺜﯽ اﻟﻠﻐﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺻﺪوﻗﺎ ﺻﺎﻟﺤﺎ[ ]‪[5‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ زﯾﺪ ﺑﮕﻔﺘﺎر ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن«‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﯾﺎﻓﻌﯽ در »ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻟﻌﻼﻣﮥ أﺑﻮ زﯾﺪ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ أوس اﻻﻧﺼﺎري اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻠﻐﻮي‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺻﺤﺎب اﻟﺘﺎرﯾﺦ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ أﺋﻤﮥ اﻻدب و ﻏﻠﺒﺖ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﻠﻐﺎت‪ ،‬و اﻟﻨﻮادر ]‪ [1‬ﺧﻠﻒ اﻻﺣﻤﺮ‪ :‬أﺑﻮ ﻣﺤﺮز ﺑﻦ ﺣﯿﺎن اﻻدﯾﺐ اﻟﺸﺎﻋﺮ اﻟﺒﺼﺮي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 183‬از ‪206‬‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺣﺪود ﺳﻨﮥ )‪.(180‬‬‫]‪ [2‬ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻻﺳﺪي اﻟﺒﻐﺪادي ﺟﺰره ﻣﺤﺪث ﻣﺎ وراء اﻟﻨﻬﺮ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(294‬‬‫]‪ [3‬اﻟﺮﯾﺎﺷﯽ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ اﻟﻔﺮج اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﻘﺘﻮل ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة ﺳﻨﮥ )‪.(257‬‬‫]‪ [4‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء و اﻟﻠﻐﺎت ج ‪.1/235‬‬‫]‪ [5‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪.1/367‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪335 :‬‬‫و اﻟﻐﺮﯾﺐ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﻓﯽ رواﯾﺘﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻤﺎزﻧﯽ‪ :‬رأﯾﺖ اﻻﺻـﻤﻌﯽ و ﻗـﺪ ﺟﺎء اﻟﯽ ﺣﻠﻘـﮥ أﺑﯽ زﯾـﺪ اﻟﻤـﺬﮐﻮر ﻓﻘﺒﻞ رأﺳﻪ و ﺟﻠﺲ ﺑﯿﻦ ﯾﺪﯾﻪ و ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺖ رﺋﯿﺴـﻨﺎ و‬‫ﺳﯿ ﺪ ﻧ ﺎ ﻣﻨ ﺬ ﺧ ﻤ ﺴﯿ ﻦ ﺳﻨ ﮥ ‪.‬‬
‫و ﮐﺎن اﻻﻣﺎم ﺳﻔﯿﻦ اﻟﺜﻮري ﯾﻘﻮل‪ :‬أﻣﺎ اﻻﺻﻤﻌﯽ ﻓﺄﺣﻔﻆ اﻟﻨﺎس و أﻣﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪة ﻓﺄﺟﻤﻌﻬﻢ و أﻣﺎ أﺑﻮ زﯾﺪ اﻻﻧﺼﺎري ﻓﺄرﺛﻘﻬﻢ‪.‬‬‫و ﮐﺎن اﻟﻨﻀﺮ ]‪ [1‬ﺑﻦ ﺷـﻤﯿﻞ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﻨﺎ ﺛﻠﺜﮥ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب واﺣﺪ‪ ،‬أﻧﺎ و أﺑﻮ زﯾﺪ اﻻﻧﺼﺎري و أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﯿﺰﯾﺪي ]‪ ،[2‬و ﮐﺎن أﺑﻮ زﯾﺪ اﻟﻤﺬﮐﻮر‬‫ﻟﻪ ﻓﯽ اﻻدب ﻣﺼﻨﻔﺎت ﻣﻔﯿﺪة[‪ -‬اﻟﯽ أن ﻗﺎل‪ :‬و ﻋﻤﺮ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺘﯽ ﻗﺎرب اﻟﻤﺎﺋﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺑﻌﺾ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ :‬ﮐﺎن اﻻﺻﻤﻌﯽ ﯾﺤﻔﻆ ﺛﻠﺚ اﻟﻠﻐﺎت‪ ،‬و ﮐﺎن أﺑﻮ زﯾﺪ ﯾﺤﻔﻆ ﺛﻠﺜﯿﻬﺎ و ﮐﺎن ﺻﺪوﻗﺎ ﺻﺎﻟﺤﺎ[ ]‪[3‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ زﯾﺪ ﺑﮕﻔﺘﺎر ﺟﺰري در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻘﺮاء«‬‫و ﺷﯿﺦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺠﺰري در »ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻘﺮا« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ أوس ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﺑﻦ ﺑﺸـﯿﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ زﯾﺪ‪ ،‬و اﺳـﻤﻪ ﺛﺎﺑﺖ ﺑﻦ زﯾﺪ ﺑﻦ ﻗﯿﺲ و ﺛﺎﺑﺖ ﻫﺬا ﺷـﻬﺪ أﺣﺪا‪ ،‬و ﻫﻮ أﺣﺪ اﻟﺴـﺘﮥ اﻟﺬﯾﻦ ﺟﻤﻌﻮا‬‫اﻟﻘﺮآن ﻋﻠﯽ ﻋﻬﺪ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬أﺑﻮ زﯾﺪ اﻻﻧﺼﺎري اﻟﻨﺤﻮي‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬روي اﻟﻘﺮاءة ﻋﻦ اﻟﻤﻔﻀﻞ ]‪ ،[4‬ﻋﻦ ﻋﺎﺻﻢ ]‪ ،[5‬و ﻋﻦ ]‪ [1‬اﻟﻨﻀﺮ ﺑﻦ ﺷﻤﯿﻞ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻤﺎزﻧﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻨﺤﻮي‬‫ﻧﺰﯾﻞ ﻣﺮو اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(203‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﯿﺰﯾﺪي‪ :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك اﻟﻤﻘﺮئ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(202‬‬‫]‪ [3‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2/58‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد‪.‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻤﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻠﯽ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﻘﺮئ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(168‬‬‫]‪ [5‬ﻋﺎﺻﻢ‪ :‬ﺑﻦ ﺑﻬﺪﻟﮥ أﺑﯽ اﻟﻨﺠﻮد )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻨﻮن و ﺿﻢ اﻟﺠﯿﻢ( اﻟﮑﻮﻓﯽ ﺷﯿﺦ اﻻﻗﺮاء اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(129‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪336 :‬‬‫أﺑﯽ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟﻌﻼء‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﺴـﻤﺎل ﻗﻌﻨﺐ اﻟﻌﺪوي ]‪ .[1‬روي اﻟﻘﺮاءة ﻋﻨﻪ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم اﻟﺒﺰاز ]‪ ،[2‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘﻄﻌﯽ ]‪ ،[3‬و‬‫أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ و روح ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﺆﻣﻦ ]‪ ،[4‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ رﺿﻮان‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺰﻫﺮي‪ ،‬و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺷﺒﮥ اﻟﻨﻤﯿﺮي‪ ،‬و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‬‫ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ادرﯾﺲ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ‪ ،‬و ﺧﻠﯿﻔـﮥ ﺑﻦ ﺧﯿﺎط ]‪ ،[5‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻫـﺎرون ]‪ [6‬اﻟﺘﻤـﺎر‪ ،‬ﻓﯿﻤﺎ ذﮐﺮه اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ ]‪ [7‬ﺻﺎﺣﺐ‬‫»اﻟﺮوﺿﮥ« و ﻻ ﯾﺼﺢ‪ ،‬ﺑﻞ ﺳﻘﻂ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ روح )و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ(‪ ،‬و ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺰﻫﺮي‪ ،‬و ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أﯾﻮب ]‪.[8‬‬‫ﻗـﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﻌﻼء ]‪ :[9‬ﮐﺎن أﺑﻮ زﯾـﺪ اﻻﻧﺼﺎري ﻣﻦ أﺟﻠـﮥ أﺻـﺤﺎب أﺑﯽ ﻋﻤﺮو و ﮐﺒﺮاﺋﻬﻢ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺧﯿﺎر أﻫﻞ اﻟﻨﺤﻮ و اﻟﻠﻐﮥ و اﻟﺸـﻌﺮ‪ ،‬و‬‫ﻧﺒﻼﺋﻬﻢ‪.‬‬‫ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬ﻋﻦ أرﺑﻊ أو ﺧﻤﺲ و ﺗﺴﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ[ ]‪[10‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 184‬از ‪206‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ زﯾﺪ ﺑﮕﻔﺘﺎر ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة«‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة« ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬أﺑﻮ اﻟﺴﻤﺎل )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﺴﯿﻦ و ﺗﺸﺪﯾﺪ اﻟﻤﯿﻢ( ﻗﻌﻨﺐ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻗﻌﻨﺐ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﻘﺮي‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم اﻟﺒﺰار‪ :‬اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﻘﺮئ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(229‬‬‫]‪ [3‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘﻄﻌﯽ‪ :‬ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﻘﺮئ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪.‬‬‫]‪ [4‬روح ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﺆﻣﻦ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﻘﺮئ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(235‬‬‫]‪ [5‬ﺧﻠﯿﻔﮥ ﺑﻦ ﺧﯿﺎط‪ :‬أﺑﻮ ﻋﻤﺮو اﻟﻌﺼﻔﺮي اﻟﻤﻘﺮئ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(240‬‬‫]‪ [6‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون اﻟﺘﻤﺎر‪ :‬ﺑﻦ ﻧﺎﻓﻊ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﻌﺪ ﺳﻨﮥ )‪.(310‬‬‫]‪ [7‬اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﺮوﺿﮥ«‪ :‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(438‬‬‫]‪ [8‬ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ أﯾﻮب‪ :‬ﺑﻦ اﻟﺤﮑﻢ اﻟﺨﯿﺎﻃﯽ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﻘﺮئ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(235‬‬‫]‪ [9‬اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﻌﻼء‪ :‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻬﻤﺬاﻧﯽ اﻟﻌﻄﺎر اﻟﻤﻘﺮئ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(569‬‬‫]‪ [10‬ﻏﺎﯾﮥ اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪.1/305‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪337 :‬‬‫]ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ أوس ﺑﻦ ﺛـﺎﺑﺖ ﺑﻦ ﺑﺸـﯿﺮ ﺑﻦ ﻗﯿﺲ ﺑﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ اﻟﻨﻌﻤـﺎن ﺑﻦ ﻣﺎﻟـﮏ ﺑﻦ ﺛﻌﻠﺒـﮥ ﺑﻦ ﮐﻌﺐ ﺑﻦ اﻟﺨﺰرج أﺑﻮ زﯾـﺪ اﻻﻧﺼـﺎري اﻻﻣـﺎم‬‫اﻟﻤﺸﻬﻮر‪.‬‬‫ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ ﻧﺤﻮﯾﺎ ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ أدﺑﯿﮥ و ﻟﻐﻮﯾﮥ‪ ،‬و ﻏﻠﺒﺖ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﻠﻐﮥ و اﻟﻨﻮادر و اﻟﻐﺮﯾﺐ‪.‬‬‫روي ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟﻌﻼء‪ ،‬و روﺑـﮥ ﺑﻦ اﻟﻌﺠﺎج ]‪ ،[1‬و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ ]‪ ،[2‬و أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﺳﻼم‪ ،‬و‬‫ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺷﺒﮥ‪ ،‬و ﻃﺎﺋﻔﮥ‪.‬‬‫و روي ﻟﻪ أﺑﻮ داود ]‪ ،[3‬و اﻟﺘﺮﻣﺬي ]‪.[4‬‬‫و ﺟﺪه ﺛﺎﺑﺖ ﺷﻬﺪ اﺣﺪا‪ ،‬و اﻟﻤﺸﺎﻫﺪ ﮐﻠﻬﺎ ﺑﻌﺪﻫﺎ‪ ،‬و ﻫﻮ أﺣﺪ اﻟﺴﺘﮥ اﻟﺬﯾﻦ ﺟﻤﻌﻮا اﻟﻘﺮآن ﻓﯽ ﻋﻬﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺴﯿﺮاﻓﯽ‪ :‬ﮐﺎن أﺑﻮ زﯾﺪ ﯾﻘﻮل ﮐﻞ ﻣﺎ ﻗﺎل ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﯽ اﻟﺜﻘﮥ‪ ،‬ﻓﺄﻧﺎ أﺧﺒﺮﺗﻪ ﺑﻪ‪.‬‬‫و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﮐﺎن اﻻﺻـﻤﻌﯽ ﯾﺤﻔﻆ ﺛﻠﺚ اﻟﻠﻐﮥ‪ ،‬و أﺑﻮ زﯾﺪ ﺛﻠﺜﯽ اﻟﻠﻐﮥ‪ ،‬و اﻟﺨﻠﯿﻞ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﻧﺼﻒ اﻟﻠﻐﮥ‪ ،‬و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﮐﺮﮐﺮة اﻻﻋﺮاﺑﯽ ﯾﺤﻔﻆ اﻟﻠﻐﮥ‬‫ﮐﻠﻬﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻤﺎزﻧﯽ‪ :‬رأﯾﺖ اﻻﺻـﻤﻌﯽ و ﻗـﺪ ﺟﺎء اﻟﯽ ﺣﻠﻘـﮥ أﺑﯽ زﯾﺪ‪ ،‬ﻓﻘﺒﻞ رأﺳﻪ و ﺟﻠﺲ ﺑﯿﻦ ﯾﺪﯾﻪ و ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺖ ﺳـﯿﺪﻧﺎ و رﺋﯿﺴـﻨﺎ ﻣﻨﺬ ﺧﻤﺴـﯿﻦ‬‫ﺳﻨﮥ[ ]‪ -[5‬اﻟﺦ‪.‬‬‫و از ﻋﺒـﺎرت أﺑـﻮ اﻟﻄﯿﺐ ﻟﻐـﻮي‪ ،‬ﮐﻪ در ذﮐﺮ ﻣـﺪح أﺑـﻮ ﻋﺒﯿـﺪه‪ ،‬ﺳﺎﺑﻘـﺎ از ]‪ [1‬رؤﺑـﮥ ﺑﻦ اﻟﻌﺠـﺎج‪ :‬رؤﺑـﮥ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ رؤﺑـﮥ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ ﻣﻦ‬‫اﻟﻔﺼﺤﺎء اﻟﻠﻐﻮﯾﯿﻦ ﺗﻮﻓﯽ )‪.(145‬‬‫]‪ [2‬ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ‪ :‬اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﻌﺘﺰﻟﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(142‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ داود‪ :‬ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﻻﺷﻌﺚ اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(275‬‬‫]‪ [4‬اﻟﺘﺮﻣﺬي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﺻﺎﺣﺐ »ﺟﺎﻣﻊ اﻟﺼﺤﯿﺢ« ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(279‬‬‫]‪ [5‬ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة‪.254 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪338 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 185‬از ‪206‬‬‫»ﻣﺰﻫﺮ« ﺳﯿﻮﻃﯽ ﻣﻨﻘﻮل ﺷﺪه‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ أﺑﻮ زﯾﺪ از ﺳﻪ ﮐﺲ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﻋﺼﺮ ﺧﻮد‪ ،‬أﺋﻤﻪ ﻧﺎس در ﻟﻐﺖ و ﺷﻌﺮ و ﻋﻠﻮم ﻋﺮب ﺑﻮدﻧﺪ‪،‬‬‫و ﻗﺒﻞ اﯾﺸﺎن و ﺑﻌـﺪ اﯾﺸﺎن ﻣﺜﻞ اﯾﺸﺎن دﯾـﺪه ﻧﺸـﺪه‪ ،‬و از اﯾﺸﺎن أﺧﺬ ﮐﺮده ﺷﺪ ﺟﻞ آن ﭼﯿﺰي ﮐﻪ در دﺳﺖ ﻣﺮدم اﺳﺖ از اﯾﻦ ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ‬‫ﮐـﻞ اﯾﻦ ﻋﻠﻢ ﻣـﺄﺧﻮذ از اﯾﺸـﺎﻧﺴﺖ‪ ،‬و أﺑﻮ زﯾـﺪ آﺧـﺬ اﺳﺖ از ﺛﻘـﺎت اﻋﺮاب و ﻋﻠﻤﺎءﺷﺎن‪ ،‬ﮐﻪ ﺧﻠﯿﻞ ﻫﻢ از اﯾﺸﺎن أﺧـﺬ ﮐﺮده‪ ،‬و اﺧﺘﻼف‬‫ﺑﺴﻮﯾﺸـﺎن ﻧﻤﻮده‪ ،‬و أﺑﻮ زﯾـﺪ اﺣﻔـﻆ ﻧﺎس ﺑﻮد ﺑﺮاي ﻟﻐﺖ ﺑﻌـﺪ أﺑﯽ ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬و أوﺳﻊ اﯾﺸﺎن از روي رواﯾﺖ‪ ،‬و اﮐﺜﺮ اﯾﺸﺎن از روي أﺧـﺬ از‬‫ﺑﺎدﯾﻪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از آن واﺿـﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺴﺐ اﻓﺎده اﺑﻦ ﻣﻨﺎذر‪ :‬اﺻـﻤﻌﯽ ﺟﻮاب ﻣﯽداد در ﺛﻠﺚ ﻟﻐﺖ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه ﺟﻮاب ﻣﯽداد در ﻧﺼﻒ ﻟﻐﺖ‪ ،‬و‬‫أﺑﻮ زﯾﺪ ﺟﻮاب ﻣﯽداد در دو ﺛﻠﺚ ﻟﻐﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از آن ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ أﺑﻮ زﯾـﺪ از روات ﺣﺪﯾﺚ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺛﻘﻪ و ﻣﺄﻣﻮن اﺳﺖ ﻧﺰد اﯾﺸﺎن‪ ،‬و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ اﺳﺖ ﺣﺎل او در ﻟﻐﺖ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﺛﻘﻪ‬‫و ﻣﺄﻣﻮن اﺳﺖ در ﻟﻐﺖ‪ ،‬و اﺧﺬ ﮐﺮدهاﻧﺪ از او ﻟﻐﺖ را اﮐﺎﺑﺮ ﻧﺎس‪ ،‬ﮐﻪ از ﺟﻤﻠﻪﺷﺎن اﺳﺖ ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ‪ ،‬و ﮐﺎﻓﯽ اﺳﺖ ﺗﺮا ﺗﻨﻬﺎ ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از آن ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺟﻼﻟﺖ أﺑﻮ زﯾـﺪ ﺑﻤﺮﺗﺒﻪ رﺳـﯿﺪه ﮐﻪ ﺧﻠﯿﻞ را ﺗﻨﺒﯿﻪ و ﺗﻮﻗﯿﻒ ﻧﻤﻮده ﺑﺮ آﻧﮑﻪ ﺑﺠﺎي )ﻣﺎ أوﻗﻔﮏ(‪) ،‬ﻣﻦ اوﻗﻔﮏ(‬‫ﻧﺘﻮان ﮔﻔﺖ‪ ،‬و ﻫﺮ دو ﺑﻤﻌﻨﯽ واﺣﺪ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﺧﻠﯿﻞ ﺑﻘﻮل او رﺟﻮع ﮐﺮده‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ )ﮐﻤﺎ ﺳﻤﻌﺖ ﺳﺎﺑﻘﺎ( در »ﻣﺰﻫﺮ« از أﺑﻮ اﻟﻄﯿﺐ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ﮐﻪ او ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ]‪ ،[1‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳﻬﯿﻞ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن ]‪ [1‬ﯾﺤﺘﻤﻞ اﻧﻪ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﻤﺴﺘﻔﺎض اﻟﺤﺎﻓﻆ‬‫اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(301‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪339 :‬‬‫اﻻﺷـﻨﺎﻧﺪاﻧﯽ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧـﺎ اﻟﺘﻮزي ﻗﺎل‪ :‬ﺧﺮﺟﺖ اﻟﯽ ﺑﻐـﺪاد‪ ،‬ﻓﺤﻀـﺮت ﺣﻠﻘـﮥ اﻟﻔﺮاء‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ آﻧﺲ ﺑﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﻓﻌﻞ أﺑﻮ زﯾـﺪ؟‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﻼزم ﻟﺒﯿﺘﻪ و‬‫ﻣﺴﺠﺪه و ﻗﺪ أﺳﻦ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ذاك أﻋﻠﻢ اﻟﻨﺎس ﺑﺎﻟﻠﻐﮥ و أﺣﻔﻈﻬﻢ ﻟﻬﺎ[ ]‪ -[1‬اﻟﺦ‪.‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻓﺮاء ﺗﺼﺮﯾﺢ ﮐﺮده ﺑﺂﻧﮑﻪ أﺑﻮ زﯾﺪ أﻋﻠﻢ ﻧﺎس ﺑﻠﻐﺖ‪ ،‬و اﺣﻔﻆ اﯾﺸﺎن ﺑﺮاي ﻟﻐﺖ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻣﺰﻫﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻄﯿﺐ‪ :‬و ﻟﻢ ﯾﺤﮏ اﻻﺻـﻤﻌﯽ‪ ،‬و ﻻ ﺻﺎﺣﺒﺎه ﻋﻦ اﻟﺨﻠﯿﻞ ﺷـﯿﺌﺎ ﻣﻦ اﻟﻠﻐﮥ ﻻﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺜﻠﻬﻢ‪ ،‬و ﻟﮑﻦ اﻻﺻﻤﻌﯽ ﻗﺪ ﺣﮑﯽ ﻋﻨﻪ‬‫ﺣﮑﺎﯾﺎت‪ ،‬و ﮐﺎن اﻟﺨﻠﯿﻞ أﺳﻦ ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫و أﺧﺬ اﻟﻨﺤﻮ ﻋﻦ اﻟﺨﻠﯿﻞ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯿﻬﻢ و ﻻ ﻓﯽ ﻏﯿﺮﻫﻢ ﻣﻦ اﻟﻨﺎس ﻣﺜﻞ ﺳـﯿﺒﻮﯾﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ أﻋﻠﻢ اﻟﻨﺎس ﺑﺎﻟﻨﺤﻮ ﺑﻌﺪ اﻟﺨﻠﯿﻞ‪ ،‬و أﻟﻒ ﮐﺘﺎﺑﻪ‬‫اﻟﺬي ﺳﻤﺎه »ﻗﺮان اﻟﻨﺤﻮ« و ﻋﻘﺪ أﺑﻮاﺑﻪ ﺑﻠﻔﻈﻪ و ﻟﻔﻆ اﻟﺨﻠﯿﻞ‪.‬‬‫و أﺧﺬ أﯾﻀﺎ ﻋﻦ اﻟﺨﻠﯿﻞ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن أﺧﺬ ﻋﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻗﺒﻠﻪ‪.‬‬‫و أﺧـﺬ ﻋﻦ اﻟﺨﻠﯿﻞ أﯾﻀﺎ اﻟﻠﻐـﮥ و اﻟﻨﺤﻮ اﻟﻨﻀـﺮ ﺑﻦ ﺷـﻤﯿﻞ اﻟﻤﺎزﻧﯽ‪ ،‬و ﻫﻮ ﺛﻘـﮥ ﺛﺒﺖ ﺻﺎﺣﺐ ﻏﺮﯾﺐ و ﺷـﻌﺮ و ﻧﺤﻮ و ﺣﺪﯾﺚ و ﻓﻘﻪ و ﻣﻌﺮﻓﮥ‬‫ﺑﺄﯾﺎم اﻟﻨﺎس‪.‬‬‫و أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﯿﺰﯾﺪي‪ ،‬و ﻗﺪ أﺧﺬ ﻗﺒﻠﻪ ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮو اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‪ ،‬و اﻟﻘﺮاءة‪ ،‬و ﻫﻮ ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫و ﻣﻤﻦ أﺧﺬ ﻋﻦ اﻟﺨﻠﯿﻞ اﻟﻤﻮرج ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺴﺪوﺳـﯽ ]‪ ،[2‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ اﻟﺠﻬﻀﻤﯽ ]‪ ،[3‬اﻻ ان اﻟﻨﺤﻮ اﻧﺘﻬﯽ اﻟﯽ ﺳـﯿﺒﻮﯾﻪ ]‪ [1] .[4‬اﻟﻤﺰﻫﺮ‬‫ج ‪.2/249‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺆرج ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ :‬ﺑﻦ ﻣﻨﯿﻊ ﺑﻦ ﺣﺼﯿﻦ اﻟﺴﺪوﺳﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(195‬‬‫]‪ [3‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ اﻟﺠﻬﻀﻤﯽ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(187‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻤﺰﻫﺮ‪ :‬ج ‪ 2/405‬ط اﻟﻘﺎﻫﺮة‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 186‬از ‪206‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪340 :‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺻـﻤﻌﯽ‪ ،‬و ﺻﺎﺣﺒﯿﻦ او‪ -‬ﯾﻌﻨﯽ أﺑﻮ زﯾﺪ و أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه‪ -‬از ﺧﻠﯿﻞ ﺣﮑﺎﯾﺖ ﻟﻐﺖ اﺻﻼ ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺧﻠﯿﻞ در‬‫ﻟﻐﺖ ﻣﺜﻞ اﯾﻨﻬﺎ ﻧﺒﻮد‪.‬‬‫ﭘﺲ از اﯾﻨﺠﺎ ﺑﺘﺼـﺮﯾﺢ ﺗﻤﺎم‪ ،‬اﻓﻀـﻠﯿﺖ أﺑﻮ زﯾﺪ از ﺧﻠﯿﻞ‪ ،‬اﺳﺘﺎد ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ ﻧﺒﯿﻞ‪ ،‬در ﻟﻐﺖ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬و ﭼﻮن اﻓﻀﻠﯿﺖ أﺑﻮ زﯾﺪ از ﺧﻠﯿﻞ در‬‫ﻟﻐﺖ‪ ،‬از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﻢ اﻓﻀـﻠﯿﺖ او از ﺧﻠﯿﻞ در ﻟﻐﺖ‪ ،‬از ﻋﺒﺎرت »ﺑﻐﯿﮥ ﺳـﯿﻮﻃﯽ« ﻇﺎﻫﺮ‪ ،‬و اﻓﻀﻠﯿﺖ او از اﺻﻤﻌﯽ در ﻟﻐﺖ‪،‬‬‫از ﻋﺒﺎرت ﻧﻮوي و ذﻫﺒﯽ‪ ،‬و ﯾﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﺳـﯿﻮﻃﯽ واﺿـﺤﺴﺖ‪ ،‬و اﻓﻀـﻠﯿﺖ أﺑﻮ زﯾـﺪ از أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪه در ﻧﺤﻮ‪ ،‬از اﻓﺎده ﻣﺒﺮد )ﮐﻪ ﻣﯽآﯾـﺪ( ﻇﺎﻫﺮ‬‫اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﯿﺰ اﻓﻀـﻠﯿﺖ أﺑﻮ زﯾﺪ از أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه‪ ،‬از اﻓﺎده آﺗﯿﻪ أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ واﺿﺤﺴﺖ‪ ،‬ﮐﻪ او از اﺻﻤﻌﯽ و أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه وﺟﻪ ﺗﺴﻤﯿﻪ )ﻣﻨﯽ( ﭘﺮﺳﯿﺪ‪ ،‬و‬‫ﻫﺮ دو ﻧﺪاﻧﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬و أﺑﻮ زﯾﺪ آن را ﺑﯿﺎن ﮐﺮد‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﻓﻀﻠﯿﺖ أﺑﻮ زﯾﺪ از أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه‪ ،‬و اﺻﻤﻌﯽ در ﻟﻐﺖ‪ ،‬از اﻓﺎده اﺑﻦ ﻣﻨﺎذر ﮐﻪ أﺑﻮ اﻟﻄﯿﺐ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪.‬‬‫و از ﻋﺒﺎرت ﯾﺎﻓﻌﯽ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺳﻔﯿﺎن ﺛﻮري ﺑﻌﺪ ﻣﺪح اﺻﻤﻌﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه‪ ،‬در ﺣﻖ أﺑﻮ زﯾﺪ ﮔﻔﺘﻪ ﮐﻪ او اوﺛﻖ اﯾﺸﺎن ﺑﻮد‪.‬‬‫ﭘﺲ اﻓﻀﻠﯿﺖ أﺑﻮ زﯾﺪ از اﻓﺎﺿﻞ و اﮐﺎﺑﺮ ﻣﻌﺎﺻﺮﯾﻦ او ﮐﻪ ﺧﻠﯿﻞ‪ ،‬و اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه‪ ،‬و اﺻﻤﻌﯽ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬و اﻋﻠﻤﯿﺖ او در اﯾﻦ ﻃﺒﻘﻪ ﻋﺎﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻣﺘﺤﻘﻖ و‬‫ﺛﺎﺑﺖ ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻣﺰﻫﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻄﯿﺐ‪ :‬و اﻟﺸﻌﺮ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ أﮐﺜﺮ و أﺟﻤﻊ ﻣﻨﻪ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬و ﻟﮑﻦ أﮐﺜﺮه ﻣﺼﻨﻮع و ﻣﻨﺴﻮب اﻟﯽ ﻣﻦ ﻟﻢ ﯾﻘﻠﻪ‪ ،‬و ذﻟﮏ ﺑﯿﻦ ﻓﯽ دواوﯾﻨﻬﻢ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪341 :‬‬‫و ﮐﺎن ﻋﺎﻟﻢ أﻫﻞ اﻟﮑﻮﻓﮥ و اﻣﺎﻣﻬﻢ ﻏﯿﺮ ﻣﺪاﻓﻊ‪ ،‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﻤﺰة اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ‪.‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮاﺣﺪ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺛﻌﻠﺐ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺟﻤﻌﻮا ﻋﻠﯽ ان أﮐﺜﺮ اﻟﻨﺎس ﮐﻠﻬﻢ رواﯾﮥ و أوﺳـﻌﻬﻢ ﻋﻠﻤﺎ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻗﻠﻤﺎ‬‫ﺳﻤﻌﺖ ﻓﯽ ﺷﯽء ﻓﻌﻠﺖ اﻻ و ﻗﺪ ﺳﻤﻌﺖ ﻓﯿﻪ أﻓﻌﻠﺖ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻄﯿﺐ‪ :‬و ﻫﺬا اﻻﺟﻤﺎع اﻟﺬي ذﮐﺮه ﺛﻌﻠﺐ ﻻ ﯾﺪﺧﻞ ﻓﯿﻪ أﻫﻞ اﻟﺒﺼﺮة‪.‬‬‫و أﺧﺬ اﻟﻨﺎس ﻋﻠﻢ اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ ﻋﻦ ﻫﺆﻻء اﻟﺬﯾﻦ ذﮐﺮﻧﺎ ﻣﻦ ﻋﻠﻤﺎء اﻟﻤﺼﺮﯾﻦ‪.‬‬‫و ﮐـﺎن ﻣﻤﻦ ﺑﺮع ﻣﻨﻬﻢ أﺑﻮ ﻣﺤﻤـﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺘﻮﺟﯽ‪ ،‬و ﯾﻘـﺎل اﻟﺘﻮزي‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺮﻣﺎزي ]‪ ،[1‬و أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق‬‫اﻟﺠﺮﻣﯽ ]‪.[2‬‬‫و ﮐﺎﻧﻮا ﯾﺄﺧﺬون ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪة‪ ،‬و أﺑﯽ زﯾﺪ‪ ،‬و اﻻﺻﻤﻌﯽ‪ ،‬و اﻻﺧﻔﺶ‪ ،‬و ﻫﺆﻻء اﻟﺜﻼﺛﮥ أﮐﺜﺮ أﺻﺤﺎﺑﻬﻢ‪.‬‬‫و ﮐـﺎن دون ﻫﺆﻻـء ﻓﯽ اﻟﺴﻦ أﺑﻮ اﺳـﺤﺎق اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺰﯾـﺎدي ]‪ ،[3‬و أﺑﻮ ﻋﺜﻤـﺎن ﺑﮑﺮ اﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻤـﺎزﻧﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﻔﻀـﻞ اﻟﻌﺒـﺎس ﺑﻦ اﻟﻔﺮج‬‫اﻟﺮﯾﺎﺷﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﺳﻬﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن اﻟﺘﻮﺟﯽ أﻃﻠﻊ اﻟﻘﻮم ﻓﯽ اﻟﻠﻐﮥ‪ ،‬و أﻋﻠﻤﻬﻢ ﺑﺎﻟﻨﺤﻮ ﺑﻌﺪ اﻟﺠﺮﻣﯽ و اﻟﻤﺎزﻧﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻤﺒﺮد‪ :‬ﮐﺎن أﺑﻮ زﯾـﺪ أﻋﻠﻢ ﻣﻦ اﻻﺻـﻤﻌﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪة ﺑﺎﻟﻨﺤﻮ و ﮐﺎﻧﺎ ﺑﻌﺪه ﻣﺘﻘﺎرﺑﯿﻦ‪ [1] .‬أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺮﻣـﺎزي‪ :‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻣﻮﻟﯽ‬‫ﺑﻨﯽ ﻫﺎﺷﻢ ﻧﺰﯾﻞ اﻟﺒﺼﺮة ﻓﯽ ﺑﻨﯽ ﺣﺮﻣﺎز‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ اﻟﺤﻤﻮي ﻓﯽ ﻣﻌﺠﻢ اﻻدﺑﺎء ج ‪ -9/24‬و اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ ﻓﯽ ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة‪.225 :‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻟﺠﺮﻣﯽ‪ :‬اﻟﺒﺼﺮي ﻣﻮﻟﯽ ﺟﺮم ﺑﻦ زﺑﺎن‪ -‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(225‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺰﯾﺎدي‪ :‬ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(249‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪342 :‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن اﻟﻤﺎزﻧﯽ آﺧﺬ ﻣﻦ اﻟﺠﺮﻣﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن اﻟﺠﺮﻣﯽ أﻋﻮﺻﻬﻤﺎ ]‪.[1‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻄﯿﺐ‪ :‬و ﮐﺎن اﻟﻤﺎزﻧﯽ ﻣﻦ ﻓﻀﻼء اﻟﻨﺎس و ﻋﻈﻤﺎﺋﻬﻢ و رواﺗﻬﻢ و ﺛﻘﺎﺗﻬﻢ‪.‬‬‫و ﮐﺎن أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻓﯽ ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻟﺜﻘﮥ و اﻻﺗﻘﺎن و اﻟﻌﻠﻢ اﻟﻮاﺳﻊ ﺑﺎﻻﻋﺮاب‪ ،‬و ﮐﺘﺒﻪ ﻓﯽ ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻻﺳﺘﻘﺼﺎء و اﻟﺤﺴﻦ و اﻟﺒﯿﺎن‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 187‬از ‪206‬‬‫و زﻋﻤﻮا اﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﻈﻬﺮ اﻟﺴﻨﮥ و ﯾﻀﻤﺮ اﻻﻋﺘﺰال‪.‬‬‫و دون ﻫـﺬه اﻟﻄﺒﻘـﮥ ﺟﻤﺎﻋـﮥ‪ :‬ﻣﻨﻬﻢ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻗﺮﯾﺐ اﺑﻦ أﺧﯽ اﻻﺻـﻤﻌﯽ‪ ،‬و ﻗﺪ روي ﻋﻦ ﻋﻤﻪ ﻋﻠﻤﺎ ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬و‬‫ﮐﺎن رﺑﻤﺎ ﺣﮑﯽ ﻋﻨﻪ ﻣﺎ ﯾﺠﺪ ﻓﯽ ﮐﺘﺒﻪ‪ ،‬ﻣﻦ ﻏﯿﺮ أن ﯾﮑﻮن ﺳﻤﻌﻪ ﻣﻦ ﻟﻔﻈﻪ‪.‬‬‫و أﺑﻮ ﻧﺼﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺒﺎﻫﻠﯽ ]‪ [2‬و زﻋﻤﻮا اﻧﻪ ﮐﺎن اﺑﻦ أﺧﺖ اﻻﺻـﻤﻌﯽ‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﻫﺬا ﺑﺜﺒﺖ‪ ،‬و رأﯾﺖ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﯾﻨﮑﺮه‪ ،‬و ﮐﺎن‬‫أﺛﺒﺖ ﻣﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ و أﺳﻦ‪ ،‬و ﻗـﺪ أﺧﺬ ﻋﻦ اﻻﺻـﻤﻌﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪة‪ ،‬و أﺑﯽ زﯾﺪ‪ ،‬و أﻗﺎم ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬ﻓﺮﺑﻤﺎ ﺣﮑﯽ اﻟﺸـﯽء ﺑﻌﺪ اﻟﺸـﯽء ﻋﻦ‬‫أﺑﯽ ﻋﻤﺮو اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ‪.‬‬‫و أﺧﺬ اﻟﻨﺎس اﻟﻌﻠﻢ ﻋﻦ ﻫﺆﻻء‪.‬‬‫و أﺧـﺬ اﻟﻨﺤﻮ ﻋﻦ اﻟﻤـﺎزﻧﯽ و اﻟﺠﺮﻣﯽ ﺟﻤﺎﻋـﮥ‪ :‬ﺑﺮع ﻣﻨﻬﻢ أﺑﻮ اﻟﻌﺒـﺎس اﻟﻤﺒﺮد‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ وﻗﺘﻪ و ﻻـ ﺑﻌـﺪه ﻣﺜﻠﻪ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ أﺧـﺬ أﺑﻮ اﺳـﺤﺎق‬‫اﻟﺰﺟﺎج‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻟﺴﺮاج و ﻣﺒﺮﻣﺎن‪ ،‬و أﮐﺎﺑﺮ ﻣﻦ ﻟﻘﯿﻨﺎ ﻣﻦ اﻟﺸﯿﻮخ‪.‬‬‫و أﺧﺬ اﻟﻠﻐﮥ ﻋﻨﻬﻤﺎ‪ -‬أﻋﻨﯽ اﻟﻤﺎزﻧﯽ و اﻟﺠﺮﻣﯽ‪ -‬و ﻋﻦ ﻧﻈﺮاﺋﻬﻤﺎ ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ ،‬ﻓﺎﺧﺘﺺ ﺑﺎﻟﺘﻮﺟﯽ أﺑﻮ ﻋﺜﻤﺎن ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون اﻻﺷﻨﺎﻧﺪاﻧﯽ ﺻﺎﺣﺐ‬‫اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ‪ [1] .‬أﻋﻮص ﺑﺨﺼﻤﻪ و ﻋﻠﯽ ﺧﺼﻤﻪ‪ :‬ادﺧﻞ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ اﻟﺤﺠﺞ ﻣﺎ ﯾﻌﺴﺮ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺨﺮوج ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ ﻧﺼﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺒﺎﻫﻠﯽ ﺻﺎﺣﺐ اﻻﺻﻤﻌﯽ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(231‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪343 :‬‬‫و ﺑﺮع ﻣﻦ أﺻـﺤﺎب أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ درﯾﺪ اﻻزدي‪ ،‬ﻓﻬﻮ اﻟﺬي اﻧﺘﻬﯽ إﻟﯿﻪ ﻋﻠﻢ ﻟﻐﮥ اﻟﺒﺼـﺮﯾﯿﻦ‪ ،‬و ﮐﺎن أﺣﻔﻆ اﻟﻨﺎس و أوﺳﻌﻬﻢ ﻋﻠﻤﺎ و‬‫أﻗـﺪرﻫﻢ ﻋﻠﯽ اﻟﺸـﻌﺮ‪ ،‬و ﻣﺎ ازدﺣﻢ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﺸـﻌﺮ ﻓﯽ ﺻـﺪر أﺣـﺪ ازدﺣﺎﻣﻬﻤﺎ ﻓﯽ ﺻﺪر ﺧﻠﻒ اﻻﺣﻤﺮ‪ ،‬و اﺑﻦ درﯾﺪ و ﺗﺼﺪر اﺑﻦ درﯾﺪ ﻓﯽ‬‫اﻟﻌﻠﻢ ﺳﺘﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫و ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺘﻪ ﻓﯽ اﻟﺴﻦ و اﻟﺮواﯾﮥ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﻋﺴﻞ ﺑﻦ ذﮐﻮان ]‪.[1‬‬‫و ﮐﺎن أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ اﻟﺪﯾﻨﻮري أﺧﺬ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و اﻟﺮﯾﺎﺷﯽ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺧﯽ اﻻﺻﻤﻌﯽ‪ ،‬و ﻗﺪ أﺧﺬ اﺑﻦ‬‫درﯾﺪ ﻋﻦ ﻫﺆﻻء ﮐﻠﻬﻢ‪ ،‬و ﻋﻦ اﻻﺷﻨﺎﻧﺪاﻧﯽ‪ ،‬اﻻ ان اﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺧﻠﻂ ﻋﻠﻤﻪ ﺑﺤﮑﺎﯾﺎت ﻋﻦ اﻟﮑﻮﻓﯿﯿﻦ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ أﺧﺬﻫﺎ ﻋﻦ ﺛﻘﺎت‪.‬‬‫ﻓﻬﺬا ﺟﻤﻬﻮر ﻣﺎ ﻣﻀـﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺒﺼـﺮة‪ ،‬و ﻓﯽ ﺧﻼل ﻫﺆﻻء ﻗﻮم ﻋﻠﻤﺎء ﻟﻢ ﻧﺬﮐﺮﻫﻢ‪ ،‬ﻻﻧﻬﻢ ﻟﻢ ﯾﺸـﺘﻬﺮوا‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺆﺧﺬ ﻋﻨﻬﻢ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ﺷﻬﺮة‬‫اﻟﻌﺎﻟﻢ ﺑﻤﺼﻨﻔﺎﺗﻪ و اﻟﺮواﯾﮥ ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻣﻤﻦ أﺧﺬ ﻋﻦ ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ و اﻻﺧﻔﺶ رﺟﻞ ﮐﺎن ﯾﻌﺮف ﺑﺎﻟﻨﺎﺷﯽ‪ ،‬و وﺿﻊ ﮐﺘﺒﺎ ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ‪ ،‬ﻣﺎت ﻗﺒﻞ أن ﯾﺘﻤﻬﺎ و ﺗﺆﺧﺬ ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻤﺒﺮد‪ :‬ﻟﻮ ﺧﺮج ﻋﻠﻢ اﻟﻨﺎﺷﯽء اﻟﯽ اﻟﻨﺎس ﻟﻤﺎ ﺗﻘﺪﻣﻪ أﺣﺪ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻣﻤﻦ أﺧﺬ ﻋﻦ اﻟﺨﻠﯿﻞ و أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪة ﮐﯿﺴﺎن‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻐﻔﻼ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻻﺻﻤﻌﯽ‪ :‬ﮐﯿﺴﺎن ﺛﻘﮥ ﻟﯿﺲ ﺑﻤﺘﺰﯾﺪ‪.‬‬‫و أﻣﺎ ﻋﻠﻤﺎء ﻟا ﮑﻮﻓﯿﯿﻦ ﺑﻌﺪ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬ﻓﺄﻋﻠﻤﻬﻢ ﺑﺎﻟﻨﺤﻮ اﻟﻔﺮاء‪ ،‬و ﻗﺪ أﺧﺬ ﻋﻠﻤﻪ ﻋﻦ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ و ﻫﻮ ﻋﻤﺪﺗﻪ‪ ،‬ﺛﻢ أﺧﺬ ﻋﻦ اﻋﺮاب وﺛﻖ ﺑﻬﻢ ﻣﺜﻞ‬‫أﺑﯽ اﻟﺠﺮاح ]‪ [1] ،[2‬أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﻋﺴﻞ ﺑﻦ ذﮐﻮان‪ :‬اﻟﻌﺴﮑﺮي اﻟﻨﺤﻮي روي ﻋﻦ اﻟﻤﺎزﻧﯽ و اﻟﺮﯾﺎﺷﯽ‪.‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ اﻟﺠﺮاح اﻟﻌﻘﯿﻠﯽ‪ :‬ﻣﻦ ﻓﺼﺤﺎء اﻟﻌﺮب‪ ،‬ذﮐﺮ اﺳﻤﻪ اﺑﻦ اﻟﻨﺪﯾﻢ ﻓﯽ اﻟﻔﻬﺮﺳﺖ‪:‬‬‫‪.57 -53‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪344 :‬‬‫و أﺑﯽ ﺛﺮوان ]‪ [1‬و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬و أﺧﺬ ﻧﺒﺬا ﻋﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪ ،‬و ﻋﻦ أﺑﯽ زﯾﺎد ]‪ [2‬اﻟﮑﻼﺑﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن اﻟﻔﺮاء ورﻋﺎ ﻣﺘﺪﯾﻨﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺨﺎﻟﻒ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ ﻓﯽ‬‫ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ ﻣﺬاﻫﺒﻪ‪.‬‬‫و ﻣﻤﻦ أﺧﺬ ﻋﻦ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻻﺣﻤﺮ ]‪ ،[3‬و أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺎزم اﻟﻠﺤﯿﺎﻧﯽ ]‪ [4‬ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻨﻮادر«‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 188‬از ‪206‬‬‫و ﻗﺪ أﺧﺬ اﻟﻠﺤﯿﺎﻧﯽ أﯾﻀﺎ ﻋﻦ أﺑﯽ زﯾﺪ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪة‪ ،‬و اﻻﺻﻤﻌﯽ‪ ،‬اﻻ ان ﻋﻤﺪﺗﻪ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ‪.‬‬‫و ﮐـﺬﻟﮏ أﻫﻞ اﻟﮑﻮﻓﮥ ﮐﻠﻬﻢ ﯾﺄﺧﺬون ﻋﻦ اﻟﺒﺼـﺮﯾﯿﻦ‪ ،‬و أﻫﻞ اﻟﺒﺼـﺮة ﯾﻤﺘﻨﻌﻮن ﻣﻦ اﻻﺧﺬ ﻋﻨﻬﻢ‪ ،‬ﻻﻧﻬﻢ ﻻ ﯾﺮون اﻻﻋﺮاب اﻟﺬﯾﻦ ﯾﺤﮑﻤﻮن‬‫ﻋﻨﻬﻢ ﺣﺠﮥ‪ ،‬و ﯾﺬﮐﺮون ان ﻓﯽ اﻟﺸﻌﺮ اﻟﺬي ﯾﺮووﻧﻪ ﻣﺎ ﻗﺪ ﺷﺮﺣﻨﺎه ﻓﯿﻤﺎ ﻣﻀﯽ‪ ،‬و ﯾﺤﻤﻠﻮن ﻋﻠﯿﻪ ﻏﯿﺮه‪.‬‬‫أﺧﺒﺮﻧـﺎ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧـﺎ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺣﻤﯿـﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬إذا ﻓﺴـﺮت ﺣﺮوف اﻟﻘﺮآن اﻟﻤﺨﺘﻠﻒ ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬و ﺣﮑﯿﺖ ﻋﻦ اﻟﻌﺮب‬‫ﺷﯿﺌﺎ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻤﺎ أﺣﮑﯿﻪ ﻋﻦ اﻟﺜﻘﺎت ﻣﻨﻬﻢ‪ ،‬ﻣﺜﻞ أﺑﯽ زﯾـﺪ‪ ،‬و اﻻﺻـﻤﻌﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪة‪ ،‬و ﯾﻮﻧﺲ‪ ،‬و ﺛﻘﺎت ﻣﻦ ﻓﺼـﺤﺎء اﻟﻌﺮب و ﺣﻤﻠﮥ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬و ﻻ‬‫اﻟﺘﻔﺖ اﻟﯽ رواﯾﮥ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و اﻻﺣﻤﺮ‪ ،‬و اﻻﻣﻮي و اﻟﻔﺮاء و ﻧﺤﻮﻫﻢ ]‪.[5‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت أﺑﻮ اﻟﻄﯿﺐ ﻟﻐﻮي‪ ،‬واﺿـﺢ و ﻻﺋﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻮﺟﯽ ﮐﻪ او را ]‪ [1‬أﺑﻮ ﺛﺮوان‪ :‬اﻟﻮﺣﺸﯽ اﻟﻌﮑﻠﯽ‪ ،‬اﻋﺮاﺑﯽ ﻓﺼﯿﺢ ﯾﻌﻠﻢ ﻓﯽ اﻟﺒﺎدﯾﮥ‬‫و ﻟﻪ ﮐﺘﺐ ﻣﺜﻞ »ﺧﻠﻖ اﻟﻔﺮس«‪.‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ زﯾﺎد اﻟﮑﻼﺑﯽ‪ :‬ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺮ اﻟﻄﺎﺋﯽ اﻋﺮاﺑﯽ ﻓﺼﯿﺢ ﻗﺪم ﺑﻐﺪاد اﯾﺎم اﻟﻤﻬﺪي اﻟﻌﺒﺎﺳﯽ و أﻗﺎم ﺑﻬﺎ أرﺑﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ ﺣﺘﯽ ﻣﺎت‪.‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻻﺣﻤﺮ‪ :‬ﻣﺆدب اﻻﻣﯿﻦ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(194‬‬‫]‪ [4‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻠﺤﯿﺎﻧﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺎزم )أو ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك( ﻣﻦ ﺗﻼﻣـﺬه اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ و ﻣﻦ اﺳﺎﺗﺬة اﻟﻘﺎﺳﻢ اﺑﻦ ﺳـﻼم ﺗﺮﺟﻤﻪ اﻟﺴـﯿﻮﻃﯽ ﻓﯽ‬‫ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة ص ‪.346‬‬‫]‪ [5‬اﻟﻤﺰﻫﺮ ج ‪.410 -2/407‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪345 :‬‬‫ﺗﻮزي ﻫﻢ ﮔﻮﯾﻨـﺪ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺮﻣﺎزي‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﺻﺎﻟـﺢ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق ﺟﺮﻣﯽ‪ ،‬ﮐﻪ از ﻋﻠﻤﺎء ﺑﺎرﻋﯿﻦ ﺑﻮدﻧـﺪ‪ ،‬از ﺗﻼﻣـﺬه أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪه‪ ،‬و أﺑﻮ‬‫زﯾﺪ‪ ،‬و اﺻﻤﻌﯽ ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬‫و از اﻓﺎده ﻣﺒﺮد واﺿﺤﺴﺖ ﮐﻪ أﺑﻮ زﯾﺪ اﻋﻠﻢ ﺑﻮد ﺑﻨﺤﻮ از اﺻﻤﻌﯽ و اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه‪ ،‬و اﺻﻤﻌﯽ و أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه ﺑﻌﺪ أﺑﻮ زﯾﺪ‪ ،‬ﻣﺘﻘﺎرب ﺑﻮدﻧﺪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از آن واﺿﺤﺴﺖ ﮐﻪ أﺑﻮ ﻧﺼﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ ﺑﺎﻫﻠﯽ ﮐﻪ ﻣﺄﺧﺬ ﻋﻠﻢ اﺳﺖ‪ ،‬آﺧﺬ از أﺑﻮ زﯾﺪ ﺑﻮده‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از آن واﺿـﺤﺴﺖ ﮐﻪ أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﻣﺒﺮد ﮐﻪ در وﻗﺖ او و ﺑﻌـﺪ او ﻣﺜﻠﺶ ﻧﺒﻮده‪ ،‬آﺧـﺬ ﺑﻮد از ﺟﺮﻣﯽ‪ ،‬و ﺟﺮﻣﯽ ﺗﻠﻤﯿﺬ أﺑﻮ زﯾﺪ اﺳﺖ‪ ،‬و‬‫أﺑﻮ اﺳﺤﺎق زﺟﺎج‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺳﺮاج‪ ،‬و ﻣﺒﺮﻣﺎن‪ ،‬ﺗﻼﻣﺬه ﻣﺒﺮد ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ اﯾﻨﻬﺎ ﺑﺪو واﺳﻄﻪ ﺗﻼﻣﺬه أﺑﻮ زﯾﺪ ﺑﺎﺷﻨﺪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ أﺑﻮ ﻋﺜﻤـﺎن ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون اﺷـﻨﺎﻧﺪاﻧﯽ ﺻﺎﺣﺐ »ﻣﻌﺎﻧﯽ« أﺧـﺬ ﻟﻐﺖ از ﺗﻮﺟﯽ‪ ،‬ﮐﻪ آﺧـﺬ از أﺑﻮ زﯾﺪ‬‫ﺑﻮده‪ ،‬ﮐﺮده و اﺧﺘﺼﺎص ﺑﺎو ﯾﺎﻓﺘﻪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از آن واﺿـﺤﺴﺖ ﮐﻪ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ درﯾـﺪ ﮐﻪ اﻧﺘﻬـﺎي ﻋﻠﻢ ﻟﻐﺖ ﺑﺼـﺮﯾﯿﻦ ﺑـﺎو واﻗﻊ ﺷـﺪه‪ ،‬و اﺣﻔـﻆ ﻧﺎس و اوﺳـﻌﺸﺎن از روي ﻋﻠﻢ‪ ،‬و‬‫اﻗـﺪرﺷﺎن ﺑﺮ ﺷـﻌﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺗﺎ ﺷـﺼﺖ ﺳﺎل ﻣﺘﺼﺪر در ﻋﻠﻢ ﺑﻮده‪ ،‬و ﻣﺜﻞ او و ﻣﺜﻞ ﺧﻠﻒ اﺣﻤﺮ در ازدﺣﺎم ﻋﻠﻢ و ﺷـﻌﺮ در ﺻﺪرﺷﺎن ﯾﺎﻓﺘﻪ‬‫ﻧﺸﺪه‪ ،‬آﺧﺬ ﺑﻮده از اﺷﻨﺎﻧﺪاﻧﯽ ﮐﻪ ﺗﻠﻤﯿﺬ ﺗﻮﺟﯽ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺗﻮﺟﯽ ﺗﻠﻤﯿﺬ أﺑﻮ زﯾﺪ ﺑﻮده‪ ،‬ﭘﺲ اﺑﻦ درﯾﺪ ﺗﻠﻤﯿﺬ أﺑﻮ زﯾﺪ ﺑﺪو واﺳﻄﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از آن واﺿﺤﺴﺖ ﮐﻪ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺎزم ﻟﺤﯿﺎﻧﯽ ﺻﺎﺣﺐ »ﻧﻮادر«‪ ،‬آﺧﺬ ﺑﻮد از أﺑﻮ زﯾﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪346 :‬‬‫و ﻧﯿﺰ از آن ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ أﺑـﻮ ﺣـﺎﺗﻢ اﻓـﺎده ﮐﺮده‪ :‬ﮐﻪ ﻫﺮ ﮔـﺎه او ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﻣﯽﮐﻨـﺪ ﺣﺮوف ﻗﺮآن را )ﮐﻪ اﺧﺘﻼـف ﮐﺮده ﺷـﺪ در آن(‪ ،‬و‬‫ﺣﮑـﺎﯾﺖ ﻣﯽﮐﻨـﺪ از ﻋﺮب ﭼﯿﺰي را‪ ،‬ﭘﺲ ﺟﺰ اﯾﻦ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﺣﮑـﺎﯾﺖ ﻣﯽﮐﻨـﺪ از ﺛﻘـﺎت ﻋﺮب ﻣﺜﻞ أﺑﻮ زﯾـﺪ و اﺻـﻤﻌﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪه‪ ،‬و‬‫ﯾﻮﻧﺲ‪ ،‬و ﺛﻘﺎﺗﯽ از ﻓﺼﺤﺎء ﻋﺮب‪ ،‬و اﻟﺘﻔﺎت ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ ﺑﺴﻮي رواﯾﺖ ﮐﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و اﺣﻤﺮ‪ ،‬و اﻣﻮي‪ ،‬و ﻓﺮاء‪ ،‬و ﻣﺜﻞ اﯾﺸﺎن‪.‬‬‫ﭘﺲ‪ ،‬از اﯾﻦ اﻓﺎده ﺻـﺮاﺣﮥ ﻇﺎﻫﺮ و ﺑﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ أﺑﻮ زﯾﺪ ﻣﻘﺘﺪي و ﻣﻠﺠﺄ أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ در ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻟﻔﺎظ ﻗﺮآن ﺑﻮد‪ ،‬و او از ﺛﻘﺎت ﻋﺮب اﺳـﺖ‬‫ﮐﻪ اﻋﺘﻤﺎد و اﻋﺘﺒﺎر ﺑﺮاﯾﺸﺎن ﺑﺎﯾﺪ ﮐﺮد‪ ،‬و ﮐﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و اﺣﻤﺮ‪ ،‬و اﻣﻮي‪ ،‬و ﻓﺮاء‪ ،‬ﺑﺎ آن ﻫﻤﻪ ﺟﻼﻟﺖ ﺷﺄن و ﻋﻠﻮ درﺟﻪ‪ ،‬ﺑﻤﺮﺗﺒﻪ او ﻧﻤﯽرﺳـﻨﺪ‪ ،‬و‬‫أﺑﻮ ﺣـﺎﺗﻢ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑـﺎﯾﻦ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﺗﻌﻈﯿﻢ و ﺗﺒﺠﯿـﻞ أﺑﻮ زﯾـﺪ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﺣﺴﺐ اﻓـﺎده ﺧﻮد أﺑﻮ اﻟﻄﯿﺐ‪ ،‬در ﻧﻬـﺎﯾﺖ ﺛﻘﺖ و اﺗﻘﺎن اﺳﺖ‪ ،‬و ﺻﺎﺣﺐ ﻋﻠﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 189‬از ‪206‬‬‫واﺳﻊ ﺑﺎﻋﺮاب‪ ،‬و ﮐﺘﺐ او در ﻧﻬﺎﯾﺖ اﺳﺘﻘﺼﺎء و ﺣﺴﻦ ﺑﯿﺎن اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻣﺰﻫﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻄﯿﺐ‪ :‬ﻓﻠﻢ ﯾﺰل أﻫﻞ اﻟﻤﺼـﺮﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﻫـﺬا‪ ،‬ﺣﺘﯽ اﻧﺘﻘﻞ اﻟﻌﻠﻢ اﻟﯽ ﺑﻐﺪاد ﻗﺮﯾﺒﺎ‪ ،‬و ﻏﻠﺐ أﻫﻞ اﻟﮑﻮﻓﮥ ﻋﻠﯽ ﺑﻐﺪاد و ﺧﺪﻣﻮا اﻟﻤﻠﻮك‪،‬‬‫ﻓﻘـﺪﻣﻮﻫﻢ ﻓـﺄرﻏﺐ اﻟﻨـﺎس ﻓﯽ اﻟﺮواﯾـﺎت اﻟﺸـﺎذة‪ ،‬و ﺗﻔـﺎﺧﺮوا ﺑـﺎﻟﻨﻮادر‪ ،‬و ﺗﺒﺎﻫﻮا ﺑﺎﻟﺘﺮﺧﯿﺼﺎت‪ ،‬و ﺗﺮﮐﻮا اﻻﺻﻮل‪ ،‬و اﻋﺘﻤـﺪوا ﻋﻠﯽ اﻟﻔﺮوع‪،‬‬‫ﻓﺎﺧﺘﻠﻂ اﻟﻌﻠﻢ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻣﻦ ﻋﻠﻤﺎﺋﻬﻢ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﻌﺼﺮ‪ -‬أﻋﻨﯽ ﻋﺼﺮ اﻟﻔﺮاء‪ :-‬أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪347 :‬‬‫اﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻻﻣﻮي ]‪ [1‬أﺧﺬ ﻋﻦ اﻻﻋﺮاب‪ ،‬و ﻋﻦ أﺑﯽ زﯾﺎد اﻟﮑﻼﺑﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺮواﺳﯽ ]‪ [2‬و ﻧﺒﺬا ﻋﻦ اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب »ﻧﻮادر«‪ ،‬و‬‫ﻟﯿﺲ ﻋﻠﻤﻪ ﺑﺎﻟﻮاﺳﻊ‪.‬‬‫و ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺘﻪ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺒـﺎرك اﻻـﺧﻔﺶ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﮑﺮﻣـﮥ اﻟﻀﺒﯽ ]‪ [3‬ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب »اﻟﺨﯿﻞ« و أﺑﻮ ﻋـﺪﻧﺎن ]‪ [4‬اﻟﺮاوﯾﮥ‬‫ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب »اﻟﻘﺴﯽ« و ﻧﻌﻢ اﻟﮑﺘﺎب ﻓﯽ ﻣﻌﻨﺎه ﺑﻌﺪ ﮐﺘﺎب أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و ﻗﺪ روي أﺑﻮ ﻋﺪﻧﺎن‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ زﯾﺪ ﮐﺘﺒﻪ ﮐﻠﻬﺎ‪.‬‬‫و ﻣﻦ أﻋﻠﻤﻬﻢ ﺑﺎﻟﻠﻐـﮥ و أﺣﻔﻈﻬﻢ و أﮐﺜﺮﻫﻢ أﺧﺬا ﻋﻦ ﺛﻘﺎت اﻻﻋﺮاب أﺑﻮ ﻋﻤﺮو اﺳـﺤﺎق اﺑﻦ ﻣﺮار اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ ]‪ ،[5‬ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب » ﻟا ﺠﯿﻢ« و‬‫ﮐﺘﺎب »اﻟﻨﻮادر« و ﻫﻤﺎ ﮐﺘﺎﺑﺎن ﺟﻠﯿﻼن‪ ،‬ﻓﺄﻣﺎ »اﻟﻨﻮادر« ﻓﻘـﺪ ﻗﺮئ ﻋﻠﯿﻪ و أﺧـﺬﻧﺎه رواﯾـﮥ ﻋﻨﻪ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺑﻪ أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ]‪،[6‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺛﻌﻠﺐ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮو ]‪ ،[7‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪.‬‬‫و أﻣـﺎ ﮐﺘـﺎب »اﻟﺠﯿﻢ« ﻓﻼ رواﯾـﮥ ﻟﻪ‪ ،‬ﻻن أﺑﺎ ﻋﻤﺮو ﺑﺨﻞ ﺑﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺎس‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﻘﺮأه ﻋﻠﯿﻪ أﺣـﺪ‪ [1] .‬أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻻﻣﻮي ﺑﻦ‬‫اﺑﺎن ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ اﻟﻌﺎص‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ اﻟﻨﺪﯾﻢ ﻓﯽ اﻟﻔﻬﺮﺳﺖ ص ‪ 54‬و ﻗﺎل‪ :‬اﻻﻣﻮي اﺳـﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‪ ،‬ﻟﯿﺲ ﻫﻮ ﻣﻦ اﻻﻋﺮاب‪ ،‬و ﻟﻘﯽ‬‫اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬و دﺧﻞ اﻟﺒﺎدﯾﮥ و أﺧﺬ ﻋﻦ اﻟﻔﺼﺤﺎء ﻣﻦ اﻻﻋﺮاب‪ ،‬و ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ ﮐﺘﺎب اﻟﻨﻮادر‪.‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺮؤاﺳﯽ‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﺎرة اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(193‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ ﻋﮑﺮﻣﮥ اﻟﻀﺒﯽ‪ :‬اﻟﻠﻐﻮي ﺣﺪث ﻋﻦ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ اﻟﺴﮑﯿﺖ اﻟﺸﻬﯿﺪ ﺳﻨﮥ )‪.(244‬‬‫]‪ [4‬أﺑﻮ ﻋﺪﻧﺎن اﻟﺮاوﯾﮥ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻻﻋﻠﯽ اﻟﻠﻐﻮي اﻟﺒﺼﺮي ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻓﯽ اﻧﺒﺎه اﻟﺮواة ج ‪.4/148‬‬‫]‪ [5‬أﺑﻮ ﻋﻤﺮو اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ‪ :‬اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﻣﺮار اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(210‬‬‫]‪ [6‬أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﻐﻼم ﺛﻌﻠﺐ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(345‬‬‫]‪ [7‬ﻋﻤﺮو ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮو اﻟﺸﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(231‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪348 :‬‬‫و ﻗﺪ روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻄﻮﺳﯽ ]‪ ،[1‬و أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﻀﺮﯾﺮ ]‪ ،[2‬و أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﺴﮑﺮي ]‪.[3‬‬‫و أﺟﻞ ﻣﻦ روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ اﻟﺒﺎﻫﻠﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻠﺤﯿﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺛﻢ ﯾﻌﻘﻮب اﺑﻦ اﻟﺴـﮑﯿﺖ‪ .‬ﻓﺄﻣﺎ اﻟﻄﻮﺳـﯽ و اﻟﺴـﮑﺮي ﻓﺎﻧﻬﻤﺎ راوﯾﺘﺎن و‬‫ﻟﯿ ﺴ ﺎ ا ﻣ ﺎ ﻣﯿ ﻦ ‪.‬‬
‫و أﻣﺎ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ زﯾﺎد اﻻﻋﺮاﺑﯽ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ أﺧﺬ اﻟﻌﻠﻢ ﻋﻦ اﻟﻤﻔﻀﻞ اﻟﻀﺒﯽ ]‪ [4‬و ﻫﻮ أﺣﻔﻆ اﻟﮑﻮﻓﯿﯿﻦ ﻟﻠﻐﮥ‪ ،‬و ﻗﺪ أﺧﺬ ﻋﻠﻢ اﻟﺒﺼﺮﯾﯿﻦ‬‫و ﻋﻠﻢ أﺑﯽ زﯾـﺪ ﺧﺎﺻـﮥ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ أن ﯾﺴـﻤﻌﻪ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و أﺧﺬ ﻋﻦ أﺑﯽ زﯾﺎد‪ ،‬و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻻﻋﺮاب ﻣﺜﻞ اﻟﻔﻀـﯿﻞ‪ ،‬و ﻋﺠﺮﻣﮥ‪ ،‬و أﺑﯽ اﻟﻤﮑﺎرم‪ ،‬و‬‫ﻗﻮم ﻻ ﯾﺜﻖ ﺑﺎﮐﺜﺮﻫﻢ اﻟﺒﺼﺮﯾﻮن‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﯾﻨﺤﺮف ﻋﻦ اﻻﺻﻤﻌﯽ و ﻻ ﯾﻘﻮل ﻓﯽ أﺑﯽ زﯾﺪ اﻻﺧﯿﺮا‪.‬‬‫و ﮐﺎن أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ اﻟﺒﺎﻫﻠﯽ ﯾﺘﻌﻨﺖ اﺑﻦ اﻻﻋﺮاﺑﯽ و ﯾﮑـﺬﺑﻪ‪ ،‬و ﯾـﺪﻋﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺘﺰﯾﺪ و ﯾﺰﯾﻔﻪ‪ ،‬و اﺑﻦ اﻻﻋﺮاﺑﯽ أﮐﺜﺮ ﺣﻔﻈﺎ ﻟﻠﻨﻮادر ﻣﻨﻪ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ‬‫أﺷﺪ ﺗﺜﺒﺘﺎ و أﻣﺎﻧﮥ و أوﺛﻖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 190‬از ‪206‬‬‫و اﻣـﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﻘـﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﺳـﻼم‪ ،‬ﻓـﺎﻧﻪ ﻣﺼـﻨﻒ ﺣﺴﻦ اﻟﺘﺄﻟﯿﻒ‪ ،‬اﻻ اﻧﻪ ﻗﻠﯿﻞ اﻟﺮواﯾـﮥ ﯾﻘﺘﻄﻌﻪ ﻋﻦ اﻟﻠﻐـﮥ ﻋﻠﻮم اﻓﺘﻦ ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺄﻣﺎ ﮐﺘﺎﺑﻪ »اﻟﻐﺮﯾﺐ‬‫اﻟﻤﺼـﻨﻒ« ﻓﺎﻧﻪ اﻋﺘﻤـﺪ ﻓﯿﻪ ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب ﻋﻤﻠﻪ رﺟﻞ ﻣﻦ ﺑﻨﯽ ﻫﺎﺷﻢ ﺟﻤﻌﻪ ﻟﻨﻔﺴﻪ و أﺧﺬ ﮐﺘﺐ اﻻﺻـﻤﻌﯽ‪ ،‬ﻓﺒﻮب ﻣﺎ ﻓﯿﻬﺎ و أﺿﺎف إﻟﯿﻬﺎ ﺷـﯿﺌﺎ‬‫ﻣﻦ ﻋﻠﻢ أﺑﯽ زﯾـﺪ‪ ،‬و رواﯾﺎت ﻋﻦ اﻟﮑﻮﻓﯿﯿﻦ‪ ،‬و أﻣﺎ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻓﯽ »ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ«‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ اﻋﺘﻤـﺪ ﻓﯿﻪ ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪة ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ ﻓﯽ‬‫]‪ [1‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻄﻮﺳﯽ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳﻨﺎن اﻟﺘﯿﻤﯽ أﺧﺬ ﻣﻦ اﺑﻦ اﻻﻋﺮاﺑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪.(231‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﻀﺮﯾﺮ‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻠﻐﻮي ﮐﺎن ﺣﯿﺎ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(217‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺴﮑﺮي‪ :‬اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(275‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻤﻔﻀﻞ اﻟﻀﺒﯽ‪ :‬ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻨﺤﻮي أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(168‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪349 :‬‬‫»ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ« و ﮐـﺬﻟﮏ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻓﯽ »ﻏﺮﯾﺐ اﻟﻘﺮآن« ﻣﻨﺘﺰع ﻣﻦ ﮐﺘﺎب أﺑﯽ ﻋﺒﯿـﺪة و ﮐﺎن ﻣﻌﻬـﺬا ﺛﻘـﮥ ورﻋﺎ ﻻ ﺑﺄس ﺑﻪ‪ ،‬و ﻗـﺪ روي ﻋﻦ‬‫اﻻﺻﻤﻌﯽ و أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪة و ﻻ ﻧﻌﻠﻤﻪ ﺳﻤﻊ ﻣﻦ أﺑﯽ زﯾﺪ ﺷﯿﺌﺎ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻗﺪ ﺻﺮح ﻓﯽ ﻋﺪة ﻣﻮاﺿﻊ ﻣﻦ »اﻟﻐﺮﯾﺐ اﻟﻤﺼﻨﻒ« ﺑﺴﻤﺎﻋﻪ ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫و ﺳﻤﻊ ﻣﻦ اﻟﻔﺮاء‪ ،‬و اﻻﻣﻮي‪ ،‬و اﻻﺣﻤﺮ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﻤﺮو‪.‬‬‫و ذﮐﺮ أﻫـﻞ اﻟﺒﺼـﺮة أن أﮐﺜﺮ ﻣـﺎ ﯾﺤﮑﯿﻪ ﻋﻦ ﻋﻠﻤـﺎﺋﻬﻢ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ﺳـﻤﺎع اﻧﻤـﺎ ﻫﻮ ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ‪ ،‬و ﻗـﺪ أﺧـﺬت ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻮاﺿﻊ ﻣﻦ ﮐﺘﺎﺑﻪ »اﻟﻐﺮﯾﺐ‬‫اﻟﻤﺼﻨﻒ« و ﮐﺎن ﻧﺎﻗﺺ اﻟﻌﻠﻢ ﺑﺎﻻﻋﺮاب‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻓﯽ ﻫـﺬا اﻟﻌﺼـﺮ ﻣﻦ اﻟﺮواة اﺑﻦ ﺑﺠـﺪة‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻻﺛﺮم ]‪ ،[1‬ﻓﮑـﺎن اﺑﻦ ﺑﺠـﺪة ﯾﺨﺘﺺ ﺑﻌﻠﻢ أﺑﯽ زﯾـﺪ و رواﯾﺘﻪ‪ ،‬و ﮐـﺎن اﻻﺛﺮم‬‫ﯾﺨﺘﺺ ﺑﻌﻠﻢ أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪة و رواﯾﺘﻪ و ﮐﺎن أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ راوﯾﮥ اﻟﻔﺮاء و ﻓﯿﻪ ورع ﺷﺪﯾﺪ‪.‬‬‫و اﻧﺘﻬﯽ ﻋﻠـﻢ اﻟﮑـﻮﻓﯿﯿﻦ اﻟﯽ أﺑﯽ ﯾﻮﺳـﻒ ﯾﻌﻘـﻮب ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق اﻟﺴـﮑﯿﺖ‪ ،‬و أﺑﯽ اﻟﻌﺒـﺎس أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺛﻌﻠﺐ‪ ،‬و ﮐﺎﻧـﺎ ﺛﻘـﺘﯿﻦ أﻣﯿﻨﯿﻦ‪ ،‬و‬‫ﯾﻌﻘﻮب أﺳﻦ و أﻗﺪم و أﺣﺴﻦ اﻟﺮﺟﻠﯿﻦ ﺗﺄﻟﯿﻔﺎ‪ ،‬و ﺛﻌﻠﺐ أﻋﻠﻤﻬﻤﺎ ﺑﺎﻟﻨﺤﻮ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﯾﻌﻘﻮب أﺧﺬ ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮو‪ ،‬و اﻟﻔﺮاء‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺤﮑﯽ ﻋﻦ اﻻﺻـﻤﻌﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪة‪ ،‬و أﺑﯽ زﯾﺪ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ﺳـﻤﺎع‪ ،‬اﻻ ﻣﻤﻦ ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻬﻢ‬‫ﻧﺤﻮ اﻻﺛﺮم‪ ،‬و اﺑﻦ ﺑﺠﺪة و أﺑﯽ ﻧﺼﺮ‪ ،‬و ﮐﺎن رﺑﻤﺎ ﺣﮑﯽ ﻋﻦ أﻋﺮاب ﺛﻘﺎت ﻋﻨﺪه‪ ،‬و ﻗﺪ أﺧﺬ ﻋﻦ اﺑﻦ اﻻﻋﺮاﺑﯽ ﺷﯿﺌﺎ ﯾﺴﯿﺮا‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﺛﻌﻠﺐ ﯾﻌﺘﻤـﺪ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ اﻻﻋﺮاﺑﯽ ﻓﯽ اﻟﻠﻐـﮥ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺳـﻠﻤﮥ ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺮوي ﻋﻦ ﺑﻦ ﺑﺠﺪة ﮐﺘﺐ أﺑﯽ زﯾﺪة‪ ،‬و ﻋﻦ اﻻﺛﺮم ﮐﺘﺐ‬‫أﺑﯽ ﻋﺒﯿـﺪة‪ ،‬و ﻋﻦ أﺑﯽ ﻧﺼـﺮ ﮐﺘﺐ اﻻﺻـﻤﻌﯽ‪ ،‬و ﻋﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮو ﮐﺘﺐ أﺑﯿﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺛﻘـﮥ ﻣﺘﻘﻨﺎ‪ ،‬ﯾﺴـﺘﻐﻨﯽ ﺑﺸـﻬﺮﺗﻪ ]‪ [1‬أﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ‬‫اﻻﺛﺮم‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(232‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪350 :‬‬‫ﻋ ﻦ ﻧ ﻌﺘ ﻪ ‪.‬‬
‫و أﻣﺎ أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ ]‪ ،[1‬ﻓﺎﻧﻪ ﺻﺎﺣﺐ أﺧﺒﺎر‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﻓﯽ اﻟﻠﻐﮥ ﻫﻨﺎك‪ ،‬و ﻗﺪ أﺧﺬ ﻋﻦ ﺳﻠﻤﮥ اﺑﻨﮥ أﺑﻮ ﻃﺎﻟﺐ اﻟﻤﻔﻀﻞ ]‪ ،[2‬و ﻗﺪ‬‫أﺧﺬ أﯾﻀﺎ ﻋﻦ ﯾﻌﻘﻮب‪ ،‬و ﺛﻌﻠﺐ‪.‬‬‫و ﻗﺪ ﻧﻈﺮت ﻓﯽ ﮐﺘﺒﻪ ﻓﻮﺟﺪﺗﻪ ﻣﺨﻠﻄﺎ ﻣﺘﻌﺼﺒﺎ‪ ،‬ورد أﺷﯿﺎء ﻣﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﻌﯿﻦ أﮐﺜﺮﻫﺎ ﻏﯿﺮ ﻣﺮدود‪ ،‬و اﺧﺘﺎر اﺧﺘﯿﺎرات ﻓﯽ اﻟﻠﻐﮥ و اﻟﻨﺤﻮ و ﻣﻌﺎﻧﯽ‬‫اﻟﻘﺮآن ﻏﯿﺮﻫﺎ اﻟﻤﺨﺘﺎر‪.‬‬‫و أﻣﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر اﻻﻧﺒﺎري ]‪ ،[3‬و ﻣﻦ روي ﻋﻨﻪ ﻣﺜﻞ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﻤﻠﻘﺐ أﺑﺎ ﻋﺼـﯿﺪة ]‪ ،[4‬ﻓﺎن ﻫﺆﻻء رواة‬‫أﺻﺤﺎب أﺳﻔﺎر‪ ،‬ﻻ ﯾﺬﮐﺮون ﻣﻊ ﻣﻦ ذﮐﺮﻧﺎ‪.‬‬‫و ﺟﻤﻠﮥ اﻻﻣﺮ أن اﻟﻌﻠﻢ اﻧﺘﻬﯽ اﻟﯽ ﻣﻦ ذﮐﺮﻧﺎ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻤﺼـﺮﯾﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﺮﺗﯿﺐ اﻟﺬي رﺗﺒﻨﺎه‪ ،‬و ﻫﺆﻻء اﺻـﺤﺎب اﻟﮑﺘﺐ و اﻟﻤﺮﺟﻮع إﻟﯿﻬﻢ ﻓﯽ‬‫ﻋﻠﻢ اﻟﻌﺮب‪ ،‬و ﻣﺎ أﺧﻠﻠﻨﺎ ﺑـﺬﮐﺮ أﺣﺪ اﻻ ﻟﺴـﺒﺐ‪ :‬أﻣﺎ ﻻﻧﻪ ﻟﯿﺲ ﺑﺎﻣﺎم و ﻻ ﻣﻌﻮل ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و أﻣﺎ ﻻﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﺨﺮج ﻣﻦ ﺗﻼﻣﺬﺗﻪ أﺣﺪ ﻟﯿﺤﯿﯽ ذﮐﺮه‪ ،‬و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 191‬از ‪206‬‬‫ﻻ ﻣﻦ ﺗﺄﻟﯿﻔﻪ ﺷـﯽء ﯾﻠﺰم اﻟﻨﺎس ﻧﺸـﺮه‪ ،‬ﮐﺎﻣﺴﺎﮐﻨﺎ ﻋﻦ ذﮐﺮ اﻟﯿﺰﯾـﺪﯾﯿﻦ‪ ،‬و ﻫﻢ ﺑﯿﺖ ﻋﻠﻢ‪ ،‬و ﮐﻠﻬﻢ ﯾﺮﺟﻌﻮن اﻟﯽ ﺟـﺪﻫﻢ أﺑﯽ ﻣﺤﻤـﺪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ‬‫اﻟﻤﺒﺎرك اﻟﯿﺰﯾﺪي ]‪ ،[5‬و ﻫﻮ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﮥ أﺑﯽ زﯾﺪ و اﻻﺻﻤﻌﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪة‪ ،‬و اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ‪ [1] ،‬أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ‪ :‬اﻟﻠﻐﻮي ﻟا ﺒﻐﺪادي‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺑﺴﺎﻣﺮاء ﺳﻨﮥ )‪.(245‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ ﻃﺎﻟﺐ اﻟﻤﻔﻀﻞ‪ :‬ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻨﺤﻮي‪ ،‬ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻓﯽ ﻣﻌﺠﻢ اﻻدﺑﺎء ج ‪.19/163‬‬‫]‪ [3‬اﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻠﻐﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ (328‬ﺑﺒﻐﺪاد‪.‬‬‫]‪ [4‬أﺑﻮ ﻋﺼﯿﺪة‪ :‬أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ ﺑﻦ ﻧﺎﺻﺢ اﻟﮑﻮﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪(278‬‬‫»دﻟﯿﻞ أﺑﻮ زﯾﺪ ﻗﻮل أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه ﻧﯿﺴﺖ«‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪] :‬و ﻣﺘﻤﺴﮏ او ﻗﻮل أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه اﺳﺖ در ﺗﻔﺴﯿﺮ »ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ«‬‫أي أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ ‪.‬‬
‫اﻗﻮل‪ :‬دﻟﯿﻠﯽ ﺑﺮ اﯾﻦ دﻋﻮي ﮐﻪ ﻣﺘﻤﺴـﮏ أﺑﻮ زﯾـﺪ ﻗﻮل أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪه اﺳﺖ وارد ﻧﻔﺮﻣﻮده‪ ،‬و أﺑﻮ زﯾـﺪ ﻣﻌﺎﺻـﺮ أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪه اﺳﺖ‪ ،‬و در ﺳﻦ ﻫﻢ‬‫ﻗﺮﯾﺐ او اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ وﻻدت أﺑﻮ زﯾﺪ در ﺳـﻨﻪ ﻋﺸـﺮﯾﻦ و ﻣﺎﺋﮥ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﻓﯽ »ﻃﺒﻘﺎت ]‪ [1‬اﻟﻘﺮاء« ﻻـﺑﻦ اﻟﺠﺰري‪ ،‬و ﻧﻮوي ذﮐﺮ ﮐﺮده ﮐﻪ او‬‫وﻓﺎت ﯾﺎﻓﺘﻪ در ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ ﻋﺸـﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ]‪ ،[2‬و ﺑﺮاي او ﻧﻮد و ﺳﻪ ﺳـﺎل ﺑﻮد‪ ،‬و ﮐـﺬا ذﮐﺮ اﻟـﺬﻫﺒﯽ ﻓﯽ »اﻟﻌـﺒﺮ ]‪ «[3‬و اﻟﯿـﺎﻓﻌﯽ ﻓﯽ »ﻣﺮآة‬‫اﻟﺠﻨﺎن« ]‪.[4‬‬‫و وﻻدت أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه در ﺳﻨﻪ ﺛﻨﺘﯽ ﻋﺸﺮة و ﻣﺎﺋﮥ ﺑﻮده‪.‬‬‫ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﺑﻐﯿﻪ« ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ﺛﻨﺘﯽ ﻋﺸﺮة و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ ]‪ ،[5‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻋﺸـﺮ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬اﺣﺪي ﻋﺸﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ]‪ [1] .[6‬ﻏﺎﯾﮥ اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻘﺮاء‪ :‬ج‬‫‪.1/305‬‬‫]‪ [2‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء و اﻟﻠﻐﺎت ج ‪.1/235‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪.1/367‬‬‫]‪ [4‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪.2/58‬‬‫]‪ [5‬ﻓﯽ اﻟﻤﺼﺪر اﻟﻤﻄﺒﻮع‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻌﮥ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺛﻤﺎن‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻋﺸﺮة‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪:‬‬‫اﺣﺪي ﻋﺸﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪.‬‬‫]‪ [6‬ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة‪.395 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪354 :‬‬‫و ﺑـﺎ وﺻﻒ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ ﻗﺮب ﻋﻤﺮ و ﻣﻌﺎﺻـﺮت و اﺗﺤـﺎد زﻣـﺎن ﺣﺴﺐ اﻓـﺎدات ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﻋـﺎﻟﯽ درﺟـﺎت‪ ،‬أﺑﻮ زﯾـﺪ اﻋﻠﻢ و اﻓﻀﻞ اﺳﺖ از أﺑﻮ‬‫ﻋﺒﯿﺪه‪.‬‬‫آﻧﻔﺎ داﻧﺴﺘﯽ ﮐﻪ »ﻣﺒﺮد« ﺗﺼﺮﯾﺢ ﮐﺮده اﺳﺖ ﺑﺂﻧﮑﻪ أﺑﻮ زﯾﺪ اﻋﻠﻢ اﺳﺖ ﺑﻨﺤﻮ از اﺻﻤﻌﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از اﻓـﺎده »اﺑﻦ ﻣﻨـﺎذر« ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ أﺑـﻮ ﻋﺒﯿـﺪه ﺟـﻮاب ﻣﯽداد در ﻧﺼـﻒ ﻟﻐﺖ‪ ،‬و أﺑـﻮ زﯾـﺪ ﺟﻮاب ﻣﯽداد در دو ﺛﻠﺚ ﻟﻐﺖ‪ ،‬ﭘﺲ‬‫اﻓﻀﻠﯿﺖ أﺑﻮ زﯾﺪ از أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه در ﻟﻐﺖ ﻇﺎﻫﺮ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﻓﻀـﻠﯿﺖ أﺑﻮ زﯾﺪ از أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه از ﺣﮑﺎﯾﺖ أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ در اﺳـﺘﻔﺴﺎر وﺟﻪ ﺗﺴـﻤﯿﻪ ﻣﻨﯽ از اﺻـﻤﻌﯽ و أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه و أﺑﻮ زﯾﺪ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و‬‫ﻗﻄﻊ ﻧﻈﺮ از اﯾﻦ اﻓﺎده ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﺗﮑﺬﯾﺐ ﺧﻮاﺟﻪ ﮐﺎﺑﻠﯽ ﻣﮑﺮرا و ﻣﺆﮐﺪا ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ او ﻧﻔﯽ ﺻـﺤﺖ ﺛﺒﻮت ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 192‬از ‪206‬‬‫)أوﻟﯽ( از أﺑﻮ زﯾﺪ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬و ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ اوﻻ اﻓﺎده ﮐﺮدهاﻧﺪ ﮐﻪ أﺑﻮ زﯾﺪ اﯾﻦ را ﺗﺠﻮﯾﺰ ﻧﻤﻮده و ﺛﺎﻧﯿﺎ اﻓﺎده ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ او در اﯾﻦ ﺗﺠﻮﯾﺰ‬‫ﺗﻤﺴﮏ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ ﺑﻘﻮل اﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه‪.‬‬‫ﭘﺲ ﺑﺘﮑﺮار و ﺗﺄﮐﯿـﺪ از ارﺷﺎد ﻣﺨﺎﻃﺐ وﺣﯿـﺪ ﺛﺎﺑﺖ ﺷـﺪ ﮐﻪ أﺑﻮ زﯾـﺪ ﺗﺠﻮﯾﺰ ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ ،‬و اﯾﻦ ﺗﮑـﺬﯾﺐ‬‫ﺻﺮﯾﺢ ﺧﻮاﺟﻪ ﮐﺎﺑﻠﯽ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻟّﻠﻪ اﻟﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ اﻋﺘﺮاف و اﻗﺮار ﺑﺂﻧﮑﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه در ﺗﻔﺴﯿﺮ ِﻫَﯽ َﻣْﻮﻻُﮐْﻢ‬‫]‪ [1‬ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬أي أوﻟﯽ ﺑﮑﻢ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪ ﮐﻪ ﻧﺰد أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( ﻣﯽآﯾﺪ‪ ،‬و در ﮐﻼم اﻟﻬﯽ ﻣﺮاد از )ﻣﻮﻟﯽ( )أوﻟﯽ( اﺳﺖ‪ [1] .‬اﻟﺤﺪﯾﺪ‪.15 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪355 :‬‬‫ﭘﺲ ﺷـﻨﺎﻋﺖ اﻧﮑﺎر و اﺳﺘﻬﺰاي ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﺑﺮ أﺧﺬ )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( در ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‪ ،‬و ﺗﻔﺴﯿﺮ ﮐﻼم ﺣﻀﺮت ﺑﺸﯿﺮ ﻧﺬﯾﺮ ﺻﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ ﻣﺎ ﻧﻔﺢ اﻟﻤﺴﮏ و اﻟﻌﺒﯿﺮ‪ ،‬ﻣﻮاﻓﻖ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﮐﻼم اﯾﺰد ﻗﺪﯾﺮ‪ ،‬ﺣﺴﺐ اﻓﺎده ﺧﻮدﺷﺎن ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪ‪.‬‬‫و اﻣﺎ ﺣﻤﻞ اﯾﻦ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺑﺮ ﺑﯿﺎن ﺣﺎﺻﻞ ﻣﻌﻨﯽ‪ ،‬ﭘﺲ ﺟﻮاﺑﺶ ﻋﻨﻘﺮﯾﺐ ﻣﯽآﯾﺪ ﮐﻪ‪ :‬اوﻻ‪ :‬دﻋﻮي ﺑﯽدﻟﯿﻞ اﺳﺖ‪ .‬و ﺛﺎﻧﯿﺎ‪ :‬ﺑﺮ ﺗﻘﺪﯾﺮ ﺗﺴﻠﯿﻢ‪ ،‬ﻣﻨﺎﻓﯽ‬‫اﺳﺘﻔﺎده ﻣﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( از )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻬﯿﭻ وﺟﻪ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از اﯾﻦ اﻓـﺎده ﺷﺎﻫﺼـﺎﺣﺐ‪ ،‬ﻧﻬـﺎﯾﺖ ﺗﻌﺼﺐ ﺧﻮاﺟﻪ ﮐـﺎﺑﻠﯽ ﻇـﺎﻫﺮ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﺷﺎﻫﺼـﺎﺣﺐ ﻧﺎﭼﺎر اﻗﺮار ﺑﺘﻔﺴـﯿﺮ أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪه )ﻣﻮﻟﯽ( را‬‫)ﺑـﺄوﻟﯽ(‪ ،‬ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨـﺪ و ﮐـﺎﺑﻠﯽ اﺻـﻼ ﺑﺂن ﻟﺤﺎظ ﻧﻨﻤﻮده‪ ،‬و در ﮐﺘﻤﺎن آن ﮐﻮﺷـﯿﺪه‪ ،‬ﺑﺮ اﻧﮑﺎر ﻣﺤﺾ اﮐﺘﻔﺎ ﮐﺮده و ﺑﻤﻔﺎد »زاد ﻓﯽ اﻟﻄﻨﺒﻮر‬‫ﻧﻐﻤﮥ« ﻧﻔﯽ ﺻﺤﺖ ﺛﺒﻮت آن از أﺑﻮ زﯾﺪ ﻫﻢ ﮐﺮده‪.‬‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪] :‬ﻟﮑﻦ ﺟﻤﻬﻮر أﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ در اﯾﻦ ﺗﺠﻮﯾﺰ و ﺗﻤﺴﮏ ﺗﺨﻄﯿﻪ ﮐﺮدهاﻧﺪ[‪.‬‬‫اﻗﻮل‪َ :‬ﮐﺒَُﺮْت َﮐﻠَِﻤًﮥ َﺗْﺨُﺮُج ﻣِْﻦ َأﻓْﻮاِﻫِﻬْﻢ ِإْن َﯾُﻘﻮﻟ ُﻮَن ِإﻟﱠﺎ َﮐِﺬﺑًﺎ‬‫]‪.[1‬‬‫ﮐﻤـﺎل ﻋﺠﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑـﺎ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ ﺟﻼﻟﺖ و رﯾﺎﺳﺖ و اﻣﺎﻣﺖ ﻣﺘﺴـﻨﻨﯿﻦ‪ ،‬ﺗﺤﻠﯿﻞ ﮐـﺬب ﺻـﺮاح و ﺑﻬﺘﺎن ﺑﻮاح ﺑﺮاي ﺧﻮد ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﮐـﺬﺑﺎت‬‫ﻣﺘﻮاﺗﺮه ﻣﮑﺮره‪ ،‬و اﻓﺘﺮاءات ﻣﺘﻮاﻟﯿﻪ ﻣﺰوره‪ ،‬و ﻫﻔﻮات واﻫﯿﻪ ﺷـﻨﯿﻌﻪ ﺑﯽاﺛﺮ‪ ،‬و ﺧﺮاﻓـﺎت ﺑﺎﻃﻠﻪ ﻓﻈﯿﻌﻪ ﺑﯽﺛﻤﺮ‪ ،‬ﺑﯽﻣﺤﺎﺑﺎ ﺳـﺮ ﻣﯽدﻫـﺪ‪ ،‬و اﺻـﻼ‬‫ﻣﺒﺎﻻﺗﯽ ﺑﻬﻮل روز ﻣﻌﺎد‪ ،‬و ﻫﺮاس از ﺗﺸﻨﯿﻌﺎت ﻋﻠﻤﺎي ﻧﻘﺎد ﻧﺪارد!!‪ ،‬ﻓﻼ ﺣﻮل و ﻻ ﻗﻮة اﻻ ﺑﺎﻟﻠّﻪ‪.‬‬‫آري ﻣﯽﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﮐﻪ اﯾﺜﺎر اﯾﻦ اﮐﺎذﯾﺐ‪ ،‬و اﺧﺘﯿﺎر اﯾﻦ اﻓﺘﺮاءات‪ ،‬ﺑﺮاي ﺗﺼﺪﯾﻖ ﻗﻀﯿﻪ ﻣﺸﻬﻮره »اﻟﻮﻟﺪ ﺳﺮ ﻻﺑﯿﻪ«‪ ،‬از ﺣﻀﺮت ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ‬‫در اﯾﻦ ﻣﻘﺎم ﺳﺮ زده‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ واﻟﺪ ﻣﺎ ﺟﺪﺷﺎن ﺑﻤﺰﯾﺪ ورع و دﯾﺎﻧﺖ‪ ،‬ﺟﺴﺎرت ]‪ [1‬ﮐﻬﻒ‪.5 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪356 :‬‬‫ﻧﻤـﻮده ﺑﺮ ﻧﻔﯽ ﻣﺠﯽء )ﻣـﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )وﻟﯽ أﻣﺮ( ﮐـﻪ رﺋﯿﺲ اﻟﻤﺘﻌﺼـﺒﯿﻦ و اﻟﻤﺘﻌﻨـﺘﯿﻦ ﻓﺨﺮ رازي و اﺷـﯿﺎع و اﺗﺒـﺎع او ﻫـﻢ‪ ،‬ﮐﻼـﻣﯽ در آن‬‫ﻧﮑﺮده ﺑﻮدﻧﺪ اﯾﻦ ﻓﺮزﻧﺪ ارﺟﻤﻨﺪﺷﺎن اﮔﺮ ﭼﻪ ﺑﮑﺪام ﻣﺼﻠﺤﺖ ﻧﻔﯽ ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )وﻟﯽ أﻣﺮ( ﻧﮑﺮده‪ ،‬ﻟﮑﻦ در ﻧﻔﯽ ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ(‬‫ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ(‪ ،‬ﺗﺮﻗﯽ ﺑﺮ رازي و اﺗﺒـﺎع او ﻫﻢ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﮐﻪ اﺧﺘﺮاع اﯾﻦ اﮐـﺎذﯾﺐ ﻋﺠﯿﺒﻪ و اﻓﺘﺮاءات ﻏﺮﯾﺒﻪ آﻏـﺎز ﻧﻬـﺎده‪ ،‬رﺷـﺎدت و ﻧﺠﺎﺑﺖ و‬‫ﺻﺪق و اﻣﺎﻧﺖ را ﺑﻐﺎﯾﺖ ﻗﺼﻮي رﺳﺎﻧﯿﺪه‪ ،‬ﻣﺰﯾﺖ ﺧﻮد ﺑﺮ واﻟﺪ ﻣﺴﺎﺟﺪ ﺧﻮد ﺑﺘﮑﺜﯿﺮ ﮐﺬﺑﺎت و اﻓﺘﺮاءات‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ ﻓﺮﻣﻮده‪.‬‬‫ﺑﺎﻟﺠﻤﻠﻪ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﺟﻤﻬﻮر اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﺗﺨﻄﯿﻪ ﻗﺎﺋﻞ اﯾﻦ ﻗﻮل ﻧﮑﺮدهاﻧـﺪ‪» ،‬و اﻟﻤـﺪﻋﯽ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺑﺎﻟـﺪﻟﯿﻞ و ﻟﻦ ﯾﺠﺪ إﻟﯿﻪ اﻟﯽ آﺧﺮ‬‫اﻟﺪﻫﺮ ﻣﻦ ﺳﺒﯿﻞ«‪.‬‬‫آري ﺟﻤﻌﯽ ﮐـﺜﯿﺮ از اﺳـﺎﻃﯿﻦ اﺋﻤـﻪ ﻋﺮﺑﯿـﺖ ﻣﺜـﻞ‪ :‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑـﻦ زﯾـﺎد اﻟﻔﺮاء و أﺑـﻮ ﻋﺒﯿـﺪة ﻣﻌﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ‪ ،‬و أﺑـﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﺪة‬‫اﻟﻤﺠﺎﺷـﻌﯽ اﻻـﺧﻔﺶ و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺜﻌﻠﺐ‪ ،‬و أﺑـﻮ اﻟﻌﺒـﺎس ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺰﯾـﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑـﺎﻟﻤﺒﺮد‪ ،‬و أﺑﻮ اﺳـﺤﺎق اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺰﺟﺎج‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻻﻧﺒﺎري‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺰﯾﺰ اﻟﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺮﻣﺎﻧﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 193‬از ‪206‬‬‫اﻟﻨﺤﻮي‪ ،‬و أﺑﻮ ﻧﺼـﺮ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﺣﻤـﺎد اﻟﻔﺎراﺑﯽ اﻟﺠﻮﻫﺮي‪ ،‬و أﺑﻮ اﺳـﺤﺎق أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺜﻌﻠﺒﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫أﺣﻤﺪ اﻟﻮاﺣﺪي‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﺤﺠﺎج ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﺸـﻨﺘﻤﺮي‪ ،‬و ﻗﺎﺿـﯽ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺰوزﻧﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ‬‫ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ اﻟﺘﺒﺮﯾﺰي‪ ،‬و ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد اﻟﻔﺮاء اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺟﺎر اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺰﻣﺨﺸـﺮي‪ ،‬و ﻏﯿﺮ اﯾﺸﺎن‬‫ﻣﻤﻦ ﺳﻤﻌﺖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪357 :‬‬‫اﺳﻤﺎءﻫﻢ‪ ،‬ﻣﻮاﻓﻘﺖ أﺑﻮ زﯾﺪ در اﺛﺒﺎت ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( ﻧﻤﻮده و ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻘﻮل أﺑﯽ زﯾﺪ ﮔﺮدﯾﺪهاﻧﺪ‪.‬‬‫ﭘﺲ اﮔﺮ اﯾﻦ ﻣﻮاﻓﻘﺖ و ﻣﻌﺎﺿﺪت و ﻣﺴﺎﻋﺪت و ﺗﺼﺪﯾﻖ و اﻗﺮار را‪ ،‬ﺗﺨﻄﯿﻪ و رد و اﻧﮑﺎر ﻧﺎﻣﻨﺪ ﻓﻼ ﻣﺸﺎﺣﮥ ﻓﯽ اﻻﺻﻄﻼح‪.‬‬‫ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺗﺤﯿﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺟﻨﺎب ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ در ﻣﻘﺎم رد و اﺑﻄﺎل ﻗﻮل أﺑﻮ زﯾـﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺴـﯿﺎري از اﺋﻤﻪ ﻣﻮاﻓﻖ او ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬از اﯾﺮاد ﺷﺎﻫﺪ و دﻟﯿﻞ‬‫اﻋﺮاض ورزﯾـﺪه ادﻋـﺎي ﺗﺨﻄﯿﻪ ﺟﻤﻬﻮر اﻫـﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ اﯾﻦ ﻗﻮل را آﻏـﺎز ﻧﻬـﺎده‪ ،‬ﮐـﺬب و ﺑﻬﺘﺎن را رواﺟﯽ ﺗﻤﺎم داد‪ ،‬و ادﻧﯽ ﻣﺘـﺪﯾﻨﯽ ﻫﻢ‪،‬‬‫ﭼﻨﯿﻦ دﻋﻮي دروغ ﺑﺮ زﺑﺎن ﻧﺘﻮان آورد‪ ،‬ﭼﻪ ﺟﺎ ﻋﻠﻤﺎي ﻓﺎﺿﻞ و ﮐﻤﻼي ﻣـﺪﻗﻖ؟! و ﺷـﻨﺎﻋﺖ اﯾﻦ ﮐـﺬب ﻓﺎﺣﺶ و اﻓﺘﺮاي داﻫﺶ‪ ،‬ﺑﺤـﺪي‬‫ﻇﺎﻫﺮ و واﺿـﺤﺴﺖ ﮐﻪ رازي رﺋﯿﺲ اﻟﻤﻨﮑﺮﯾﻦ و ﻣﻘﺘﺪي اﻟﺠﺎﺣﺪﯾﻦ‪ ،‬ﺑﺎ وﺻﻒ ﻣﺴـﯿﺲ ﺣﺎﺟﺖ و ﺷﺪت اﻫﺘﻤﺎم در اﯾﻦ ﺑﺎب‪ ،‬ﺟﺴﺎرت ﺑﺮ‬‫ذﮐﺮ آن ﻧﯿﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬و ﻧﻪ اﺗﺒﺎع و اﺷﯿﺎع او ﮐﺎﻻﺻﻔﻬﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﻻﯾﺠﯽ‪ ،‬و اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﻟﺒﺮزﻧﺠﯽ‪ ،‬و اﻟﻬﯿﺘﻤﯽ‪ ،‬و اﻟﮑﺎﺑﻠﯽ‪ ،‬ﺑﺎ وﺻﻒ ﺗﻘﻠﯿﺪ رازي در‬‫اﯾﻦ ﺑﺎب اﯾﻦ ﺑﻬﺘﺎن ﺑﺮ اﺋﻤﻪ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﺑﺎﻓﺘﻪ‪.‬‬‫و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﻤﺎﻧـﺪ ﮐﻪ ادﻋﺎي اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ ﺟﻤﻬﻮر اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﺗﺨﻄﯿﻪ أﺑﻮ زﯾﺪ در ﺗﺠﻮﯾﺰ ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬دﻻﻟﺖ‬‫ﺻﺮﯾﺤﻪ دارد ﺑﺮ آﻧﮑﻪ ﻧﺰد ﺟﻤﻬـﻮر اﻫـﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﺛـﺎﺑﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ أﺑـﻮ زﯾـﺪ اﺛﺒـﺎت ﻣﺠﯽء )ﻣـﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﻄﻼـن ﻧﻔﯽ‬‫ﮐـﺎﺑﻠﯽ ﺻـﺤﺖ ﺛﺒﻮت اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ از أﺑﻮ زﯾـﺪ‪ ،‬ﺑﺎﻋﺘﺮاف ﺟﻤﻬﻮر اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ‪ ،‬ﺣﺴﺐ اﻓﺎده ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﺛﺎﺑﺖ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬و ﮐـﺬب ﮐﺎﺑﻠﯽ ﺑﺎﻓﺎده‬‫ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ‪ ،‬ﻣﺮة ﺑﻌﺪ اﺧﺮي‪ ،‬واﺿﺢ و ﻣﺤﻘﻖ ﮔﺮدد‪ ،‬و ﻟﻠّﻪ اﻟﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪358 :‬‬‫و از ﻏﺮاﺋﺐ ﻣﻀـﺤﮑﻪ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ در ﺑﺎب ﻣﮑﺎﯾﺪ ﺑﻘﻮل أﺑﻮ زﯾﺪ ﻟﻐﻮي ﺑﻤﻘﺎﺑﻠﻪ اﻫﻞ ﺣّﻖ‪ ،‬اﺣﺘﺠﺎج و اﺳـﺘﺪﻻل ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪ ،‬و در‬‫اﯾﻨﺠـﺎ ﭼﻮن ﻗﻮل أﺑﻮ زﯾـﺪ را ﻣﻮاﻓﻖ اﻫـﻞ ﺣﻖ ﯾﺎﻓﺘﻨـﺪ‪ ،‬ﺑﻄﻤﻄﺮاق ﺗﻤـﺎم ﺳـﺮ رد و ﺗﻐﻠﯿﻂ او اﻓﺮاﺷـﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﻤﺰﯾـﺪ ﺻـﺪق و ورع‪ ،‬ﺗﺨﻄﯿﻪ او را‬‫ﺑﺠﻤﻬﻮر اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﻣﻨﺴﻮب ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ‪.‬‬‫و ﻋﺒﺎرت ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ در ﺑﺎب ﻣﮑﺎﯾﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ دو ﻗﺮاءت ﺟﺮ و ﻧﺼﺐ َأْرُﺟَﻠُﮑْﻢ‬‫]‪ [1‬در آﯾﻪ وﺿﻮ اﯾﻦ اﺳﺖ‪:‬‬‫ﭘﺲ ﭼﻮن در ﺣﮑﻢ اﯾﻦ دو ﻗﺮاﺋﺖ ﺗﺄﻣﻞ ﮐﺮدﯾﻢ‪ ،‬ﻧﺰد اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺗﻄﺒﯿﻖ در ﻣﯿﺎن ﻫﺮ دو ﺑﺪو وﺟﻪ ﯾﺎﻓﺘﯿﻢ‪:‬‬‫ﯾﮑﯽ آﻧﮑﻪ ﻣﺴﺢ را ﺑﺮ ﻏﺴﻞ ﺣﻤﻞ ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ أﺑﻮ زﯾﺪ اﻧﺼﺎري‪ ،‬و دﯾﮕﺮ ﻟﻐﻮﯾﺎن ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﮐﺮدهاﻧﺪ ﮐﻪ‪] :‬اﻟﻤﺴﺢ ﻓﯽ ﮐﻼم اﻟﻌﺮب ﯾﮑﻮن‬‫ﻏﺴﻼ‪ ،‬ﯾﻘﺎل ﻟﻠﺮﺟﻞ إذا ﺗﻮﺿﺄ ﺗﻤﺴﺢ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻣﺴﺢ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺎ ﺑﮏ‪ ،‬أي أزال ﻋﻨﮏ اﻟﻤﺮض‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻣﺴﺢ اﻻرض اﻟﻤﻄﺮ[‪ -‬اﻟﺦ ]‪.[2‬‬‫و ﺑﻔﺮض ﻏﯿﺮ واﻗـﻊ اﮔﺮ ﮐﺴـﯽ از ﻟﻐـﻮﯾﯿﻦ ﺑﺘﺼـﺮﯾﺢ ﺻـﺮﯾﺢ ﻫﻢ‪ ،‬ﻧﻔﯽ ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( ﻣﯽﮐﺮد‪ ،‬ﺑـﺎز ﻫﻢ در آن ﺣﺠـﺘﯽ ﻧﺒﻮد‬‫ﺑﻤﻘـﺎﺑﻠﻪ ﻣﺜﺒﺘﯿﻦ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ ﻣﺜﺒﺖ ﻣﻘـﺪم اﺳﺖ ﺑﺮ ﻧـﺎﻓﯽ‪ ،‬و اﺛﺒـﺎت اﺛﺒـﺎت ﺑﺮاي اﺣﺘﺠـﺎج و اﺳـﺘﺪﻻل اﻫﻞ ﺣّﻖ ﮐﺎﻓﯽ اﺳﺖ و واﻓﯽ‪ ،‬و ﺑﻨﺎﺑﺮ اﯾﻦ‬‫ﻗﺎﻋـﺪه اﮔﺮ ﻧﻔﺎت از اﺋﻤﻪ ﺛﻘﺎت ﻫﻢ ﻣﯽﺑﻮدﻧﺪ و ﻣﺴﺎوي‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ أزﯾﺪ و اﮐﺜﺮ ﻫﻢ ﻣﯽﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻼﻣﺸﺎن ﻻﺋﻖ اﻋﺘﻨﺎ ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﭼﻪ ﺟﺎ ﮐﻪ اﻗﻞ و اﻧﺪر‬‫ﻫﻢ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ اﺻﻼ وﺟﻮدي ﻧﺪارﻧﺪ‪ [1] .‬اﻟﻤﺎﺋﺪة‪.6 :‬‬‫]‪ [2‬ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ‪ 51 :‬ط ﻟﮑﻬﻨﻮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪359 :‬‬‫و ﻫﺮ ﮔﺎه اﻓﻀـﻠﯿﺖ أﺑﻮ زﯾـﺪ از أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪه و اﺻـﻤﻌﯽ ﺑﻠﮑﻪ ﺧﻠﯿﻞ‪ ،‬ﺳﺎﺑﻘﺎ ﻇﺎﻫﺮ و واﺿـﺢ ﺷـﺪ‪ ،‬و اﯾﻦ ﻫﻢ ﺛﺎﺑﺖ ﮔﺮدﯾـﺪ ﮐﻪ ﺗﻤﺎم ﻋﻠﻢ ﻋﺮب‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 194‬از ‪206‬‬‫ﻣـﺄﺧﻮذ اﺳﺖ از أﺑﻮ زﯾـﺪ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪه‪ ،‬و اﺻـﻤﻌﯽ‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( ﺑـﺎﻋﺘﺮاف ﺷﺨﺼـﯽ ﺛﺎﺑﺖ ﺷـﺪ ﮐﻪ اﻓﻀﻞ اﺳﺖ از‬‫ﺟﻤﯿﻊ آن ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺟﻤﯿﻊ ﻋﻠﻢ ﻋﺮب ﻣﺄﺧﻮذ اﺳﺖ از اﯾﺸﺎن‪.‬‬‫و ﭼـﻮن أﺑﻮ ﻋﺒﯿـﺪه ﻫﻢ‪ ،‬ﺗﻔﺴـﯿﺮ )ﻣﻮﻟﯽ ﺑـﺄوﻟﯽ( ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ( ﺻـﺮاﺣﮥ ﺑﺎﻓـﺎده دو ﮐﺲ از ﺟﻤﻠﻪ اﯾﻦ ﺳﻪ ﮐﺲ‬‫ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪ ﮐﻪ ﺟﻤﯿﻊ ﻋﻠﻢ ﻋﺮب ﻣﺄﺧﻮذ از اﯾﺸﺎن اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﭼﻮن اﺻـﻤﻌﯽ ﻣﺎدح أﺑﻮ زﯾﺪ و ﺗﻠﻤﯿﺬ او‪ ،‬و ﻣﺴـﺘﻔﯿﺪ و ﮐﺎﺳﻪﻟﯿﺲ او اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺴﺐ ﻧﻘﻞ )ﻧﻮوي( ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﮐﺮده اﺳﺖ ﺑﺂﻧﮑﻪ اﯾﻦ ﮐﺲ‬‫ﯾﻌﻨﯽ أﺑﻮ زﯾﺪ ﻋﺎﻟﻢ ﻣﺎ و ﻣﻌﻠﻢ ﻣﺎ اﺳﺖ از ﺳﯽ ﺳﺎل‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺻـﻤﻌﯽ و أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪه ﺑﺠﻮاب ﺳﺆال ﺳﺎﺋﻠﯽ از ﺣﺎل أﺑﻮ زﯾﺪ‪ ،‬ﮐﻤﺎل ﻋﻔﺎف و ﺗﻘﻮي و اﺳـﻼم او ﺛﺎﺑﺖ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺣﺴﺐ اﻓﺎده ﯾﺎﻓﻌﯽ‪،‬‬‫و ﺳﯿﻮﻃﯽ اﺻﻤﻌﯽ ﺑﺨﻄﺎب أﺑﻮ زﯾﺪ ﮔﻔﺘﻪ ﮐﻪ ﺗﻮ رﺋﯿﺲ و ﺳﯿﺪ ﻣﺎ ﻫﺴﺘﯽ از ﭘﻨﺠﺎه ﺳﺎل‪.‬‬‫ﭘﺲ اﻧﮑـﺎر ﻣﺠﯽء )ﻣـﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ(‪ ،‬و آن ﻫﻢ ﺑـﺎ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ زور و ﺷـﻮر در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺗﺨﻄﯿﻪ و ﺗﻐﻠﯿـﻂ و رد ﺷـﻨﯿﻊ اﺳﺖ ﺑﺮ ﺣﻀـﺮات‬‫ﺛﻼـﺛﻪ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻘﺘـﺪاي ﺟﻤﯿـﻊ ﻋـﺎﻟﻢ در ﻋﻠﻢ ﻋﺮباﻧـﺪ‪ ،‬و ﺟﻤﯿﻊ ﻋﻠﻢ ﻋﺮب ﻣـﺄﺧﻮذ از اﯾﺸـﺎﻧﺴﺖ‪ ،‬ﮐﻪ دو ﺗـﺎ از اﯾﻦ ﺳﻪ ﮐﺲ ﻣﺼـﺮح ﺑﻤﺠﯽء‬‫)ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )اوﻟﯽ( ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﺷـﺨﺺ ﺛﺎﻟﺚ أﻋﻨﯽ اﺻـﻤﻌﯽ‪ ،‬أﺑﻮ زﯾﺪ را ﮐﻪ ﻣﺜﺒﺖ ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )اوﻟﯽ( اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻤﺪح ﻋﻈﯿﻢ و‬‫ﺗﺒﺠﯿﻞ ﻓﺨﯿﻢ ﻧﻮاﺧﺘﻪ اﺳﺖ و ﺑﺘﻠﻤﯿﺬ و اﺳﺘﻔﺎده ﻃﻮﯾﻠﻪ ﺧﻮد از او اﻋﺘﺮاف و اﻗﺮار ﮐﺮده‬‫»رد ﮔﻔﺘﺎر دﻫﻠﻮي در ﻟﻮازﻣﯽ ﮐﻪ ادﻋﺎء ﮐﺮده«‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪] :‬و ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ اﮔﺮ اﯾﻦ ﻗﻮل ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻻزم آﯾﺪ ﮐﻪ ﺑﺠﺎي )ﻓﻼن أوﻟﯽ ﻣﻨﮏ(‪) ،‬ﻣﻮﻟﯽ ﻣﻨﮏ( ﮔﻮﯾﻨﺪ[‪.‬‬‫اﻗﻮل‪ :‬اﯾﻦ ﺣﺮف واﻫـﺒﯽ را ﻣﺘﻌﺼـﺒﯿﻦ ﻏﯿﺮ ﻣﺘـﺪﺑﺮﯾﻦ أﻋﻨﯽ رازي ﻗﺎﺻـﺮ اﻟﺒـﺎع‪ ،‬و اﺗﺒـﺎع و اﺷـﯿﺎع او ﮐﻪ ﺑﻬﺮه از ﻋﺮﺑﯿﺖ ﻧﺪارﻧـﺪ‪ ،‬و در ﻓﻨﻮن‬‫وﻫﻤﯿﻪ و ﻣﺠﺎدﻻـت رﺳـﻤﯿﻪ ﻣﻨﻬﻤﮏاﻧـﺪ ﮔﻔﺘﻪاﻧـﺪ‪ ،‬ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ از راه دﯾﺎﻧﺘﯽ ﮐﻪ دارﻧـﺪ‪ ،‬آن را ﻣﻨﺴﻮب ﺑﺠﻤﻬﻮر اﻫﻞ ﻋﺮﺑﯿﺖ ﻧﻤﻮدهاﻧـﺪ‪،‬‬‫ﻓﺎﻟﻠّﻪ ﺣﺴﯿﺒﻪ و ﺣﺴﯿﺐ اﻣﺜﺎﻟﻪ‪ ،‬و اﻟﻤﻨﺰل ﻋﻠﯿﻬﻢ ﺷﺪﯾﺪ ﻋﻘﺎﺑﻪ و ﻧﮑﺎﻟﻪ‪.‬‬‫ﮐﻤﺎل ﺣﯿﺮت اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ در ﺗﺄﯾﯿﺪ ﺑﺎﻃﻞ و رد ﺣﻖ‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﻣﺪﻫﻮش و ﻣﺒﻬﻮت ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻪ از ﻇﻬﻮر ﻏﺎﯾﺖ ﺷـﻨﺎﻋﺖ و ﺳﻤﺎﺟﺖ‪،‬‬‫اﯾﻦ ﺷـﺒﻬﻪ ﺳـﺨﯿﻔﻪ واﻫﯿﻪ ﺑﺮ أداﻧﯽ ﻃﻠﺒﻪ ﻧﺎﻇﺮﯾﻦ اواﺋﻞ رﺳﺎﺋﻞ ﻣﻌﺮوﻓﻪ‪ ،‬ﻣﺜﻞ »ﻣﺴـﻠﻢ« ]‪ [1‬و ﺳﻠﻢ ]‪ [2‬ﺑﻬﺎري‪ ،‬و ﺷـﺮوح آن ﮐﻪ دﺳﺘﻤﺎل ﻃﻠﺒﻪ‬‫ﻋﻠـﻮم اﯾـﻦ دﯾـﺎر اﺳـﺖ‪ ،‬و ﺑﻄﻼـن اﯾﻦ ﺷـﺒﻬﻪ از اواﺋـﻞ و ﻣﺒـﺎدي اﯾﻦ ﻫﺮ دو ﮐﺘـﺎب و ﺷـﺮوح آن ﻇـﺎﻫﺮ‪ ،‬ﻧﯿﺰ ﻣﺒﺎﻻـﺗﯽ ﻧﮑﺮدﻧـﺪ‪ ،‬و ﻫﺮ ﮔـﺎه‬‫ﺷﺎﻫﺼـﺎﺣﺐ ﺑﮑﺘـﺎب »ﻣﺴـﻠﻢ« و »ﺳـﻠﻢ« اﻋﺘﻨـﺎي ﻧﮑﺮدﻧـﺪ‪ ،‬و ﻣﺒـﺎدي ﻣﻘﺎم درس ﻫﺮ دو را ﺑﻨﻈﺮ ﺑﺼـﯿﺮت ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻧﻔﺮﻣﻮدﻧـﺪ ﭘﺲ از اﯾﺸﺎن‬‫ﺷﮑـﺎﯾﺖ ﻋـﺪم اﻋﺘﻨﺎء ﺑـﺪﯾﮕﺮ ﮐﺘﺐ ﻣﺒﺴﻮﻃﻪ اﺻﻮل و ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﻓﺤﻮل‪ ،‬و ﻋـﺪم ﻣﺒﺎﻻت ﺑﺎﻓﺎدات اﺋﻤﻪ ﻟﻐﻮﯾﯿﻦ و ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﻧﺤﻮﯾﯿﻦ‪،‬‬‫]‪ [1‬ﻣﺴـﻠﻢ اﻟﺜﺒﻮت ﻓﯽ ﻓﺮوع اﻟﺤﻨﻔﯿـﮥ ﻟﻠﺸـﯿﺦ ﻣﺤﺐ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﻬﺎري اﻟﻬﻨﺪي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ )‪ (1119‬ﺷـﺮﺣﻪ ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﻠﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﻈﺎم اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ‬‫اﻻﻧﺼﺎري اﻟﻬﻨﺪي‪ ،‬و ﺳﻤﺎه ﻓﻮاﺗﺢ اﻟﺮﺣﻤﻮت ﻓﯽ ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ اﻟﺜﺒﻮت ﻓﺮغ ﻣﻨﻬﺎ ﺳﻨﮥ ‪ -1180‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪ (1225‬ﺑﻤﺪارس‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻠﻢ اﻟﻌﻠﻮم‪ :‬ﻓﯽ اﻟﻤﻨﻄﻖ ﻟﻠﺸﯿﺦ ﻣﺤﺐ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺬﮐﻮر أﯾﻀﺎ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪361 :‬‬‫و ﻋـﺪم ﻧﻈﺮ در ﮐﻠﻤـﺎت ﺣـﺬاق ﻣﺘﮑﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬ﭼﻪ ﻃـﻮر ﺑﺮ زﺑـﺎن ﺗﻮان آورد؟! و ﭼﻮن ﺧﻮاﺟﻪ ﮐـﺎﺑﻠﯽ ﻣﻨﺎﺳـﺒﺘﯽ ﺑﻌﻠﻢ ﻋﺮﺑﯿﺖ داﺷـﺘﻪ‪ ،‬ﭼﻨـﺎﻧﭽﻪ‬‫اﻓﺎدات اﺋﻤﻪ ﻋﺮﺑﯿﺖ را ﮐﻪ ﻣﺜﺒﺖ ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )اوﻟﯽ( اﺳﺖ‪ ،‬ﻗﺎﺑﻞ ﺗﻮﺟﯿﻪ و ﺗﺄوﯾﻞ ﻋﻠﯿﻞ ﻧﯿﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬از ذﮐﺮ آن ﻣﻄﻠﻘﺎ اﻋﺮاض ورزﯾﺪه‪،‬‬‫ﻫﻤﭽﻨـﺎن از ذﮐﺮ اﯾـﻦ اﻋـﺘﺮاض واﻫﯽ و ﺷـﺒﻬﻪ رﮐﯿﮑﻪ ﻃﯽ ﮐﺸـﺢ ﻧﻤـﻮده‪ ،‬ﺧـﻮد را از ﻣﺆاﺧـﺬات ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ‪ ،‬و دار و ﮔﯿﺮ ﻣﻨﻘـﺪﯾﻦ ﺑﯿﮑﺴـﻮ‬‫ﮐﺸﯿﺪه‪ ،‬و ﺧﻮف ﮐﺮده ﮐﻪ اﮔﺮ ﺗﺸﺒﺚ ﺑﺂن ﺧﻮاﻫﺪ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺑﻌﺪ او از ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت اﺋﻤﻪ اﺻﻮل و اﻃﻼﻗﺎت ﻋﺮب ﻋﺮﺑﺎء و اﻓﺎدات ﻟﻐﻮﯾﯿﻦ‬‫و ﻧﺤﻮﯾﯿﻦ‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 195‬از ‪206‬‬‫»ﺷﺒﻬﻪ واﻫﯿﻪ ﻓﺨﺮ رازي در ﻣﻌﻨﺎي ﮐﻠﻤﻪ ﻣﻮﻟﯽ«‬‫و ﭼﻮن ﻓﺨﺮ رازي در ﺑﯿﺎن اﯾﻦ ﺷـﺒﻬﻪ ﮐﻪ ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﺑﺎﺧﺘﺼﺎر و اﻗﺘﺼﺎر آوردهاﻧـﺪ‪ ،‬ﺑﺮاه ﺗﻄﻮﯾﻞ و ﺗﻔﺼـﯿﻞ رﻓﺘﻪ‪ ،‬ﻟﻬﺬا‪ ،‬اوﻻ ﻋﺒﺎرت رازي‬‫ﺑﻌﯿﻨﻬﺎ ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﻢ‪ ،‬و ﺑﻌﺪ آن ﺑﺎﺳﺘﯿﺼﺎل ﺗﻘﺮﯾﺮ رﮐﯿﮑﺶ‪ ،‬ﮐﻪ در ﺿﻤﻦ آن اﻓﺎده ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ »ﻫﺒﺎء ﻣﻨﺒﺜﺎ« ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﻣﯽﭘﺮدازم‪.‬‬‫ﭘﺲ ﺑﺎﯾﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ رازي در »ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻟﻌﻘﻮل« ﺑﻌﺪ ﻋﺒﺎرت ﺳﺎﺑﻘﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]ﺛﺎﻧﯿﻬﻤـﺎ‪ :‬ان اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻟﻮ ﮐﺎن ﯾﺠﯽء ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻻوﻟﯽ‪ ،‬ﻟﺼـﺢ أن ﯾﻘﺮن ﺑﺄﺣـﺪﻫﻤﺎ ﮐﻞ ﻣﺎ ﯾﺼـﺢ ﻗﺮﻧﻪ ﺑﺎﻵﺧﺮ‪ ،‬ﻟﮑﻨﻪ ﻟﯿﺲ ﮐـﺬﻟﮏ‪ ،‬ﻓﺎﻣﺘﻨﻊ ﮐﻮن‬‫اﻟﻤﻮﻟﯽ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻻوﻟﯽ‪.‬‬‫ﺑﯿـﺎن اﻟﺸـﺮﻃﯿﮥ‪ :‬ان ﺗﺼـﺮف اﻟﻮاﺿﻊ ﻟﯿﺲ اﻻـ ﻓﯽ وﺿﻊ اﻻﻟﻔـﺎظ اﻟﻤﻔﺮدة ﻟﻠﻤﻌـﺎﻧﯽ اﻟﻤﻔﺮدة‪ ،‬ﻓﺄﻣﺎ ﺿﻢ ﺑﻌﺾ ﺗﻠﮏ اﻻﻟﻔﺎظ اﻟﯽ اﻟﺒﻌﺾ‪ ،‬ﺑﻌﺪ‬‫ﺻﯿﺮورة ﮐـﻞ واﺣـﺪ ﻣﻨﻬـﺎ ﻣﻮﺿﻮﻋـﺎ ﻟﻤﻌﻨـﺎه اﻟﻤﻔﺮد‪ ،‬ﻓـﺬﻟﮏ أﻣﺮ ﻋﻘﻠﯽ‪ ،‬ﻣﺜﻼـ إذا ﻗﻠﻨـﺎ‪» :‬اﻻﻧﺴـﺎن ﺣﯿـﻮان« ﻓﺎﻓـﺎدة ﻟﻔﻈـﮥ »اﻻﻧﺴـﺎن« ﻟﻠﺤﻘﯿﻘﮥ‬‫اﻟﻤﺨﺼﻮﺻﮥ ﺑﺎﻟﻮﺿﻊ‪ ،‬و اﻓﺎدة ﻟﻔﻆ »اﻟﺤﯿﻮان«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪362 :‬‬‫ﻟﻠﺤﻘﯿﻘـﮥ اﻟﻤﺨﺼﻮﺻـﮥ أﯾﻀـﺎ ﺑﺎﻟﻮﺿﻊ‪ ،‬ﻓﺄﻣﺎ ﻧﺴـﺒﮥ اﻟﺤﯿﻮان اﻟﯽ اﻻﻧﺴﺎن ﺑﻌـﺪ اﻟﻤﺴﺎﻋـﺪة ﻋﻠﯽ ﮐﻮن ﮐﻞ واﺣـﺪ ﻣﻦ ﻫﺎﺗﯿﻦ اﻟﻠﻔﻈﺘﯿﻦ ﻣﻮﺿﻮﻋﮥ‬‫ﻟﻠﻤﻌﻨﯽ اﻟﻤﺨﺼﻮص‪ ،‬ﻓﺬﻟﮏ ﺑﺎﻟﻌﻘﻞ‪ ،‬ﻻ ﺑﺎﻟﻮﺿﻊ‪.‬‬‫و إذا ﺛﺒﺖ ذﻟﮏ ﻓﻠﻔﻈـﮥ »اﻻوﻟﯽ« إذا ﮐﺎﻧﺖ ﻣﻮﺿﻮﻋـﮥ ﻟﻤﻌﻨﯽ‪ ،‬و ﻟﻔﻈـﮥ »ﻣﻦ« ﻣﻮﺿﻮﻋـﮥ ﻟﻤﻌﻨﯽ آﺧﺮ‪ ،‬ﻓﺼـﺤﮥ دﺧﻮل اﺣﺪﻫﻤﺎ ﻋﻠﯽ اﻵﺧﺮ ﻻ‬‫ﯾﮑﻮن ﺑﺎﻟﻮﺿﻊ‪ ،‬ﺑﻞ ﺑﺎﻟﻌﻘﻞ‪.‬‬‫و إذا ﺛﺒﺖ ذﻟـﮏ ﻓﻠﻮ ﮐـﺎن اﻟﻤﻔﻬﻮم ﻣﻦ ﻟﻔﻈـﮥ »اﻻـوﻟﯽ« ﺑﺘﻤﺎﻣﻪ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ زﯾﺎدة و ﻻ ﻧﻘﺼﺎن‪ ،‬ﻫﻮ اﻟﻤﻔﻬﻮم ﻣﻦ ﻟﻔﻈـﮥ »اﻟﻤﻮﻟﯽ« و اﻟﻌﻘﻞ ﺣﮑﻢ‬‫ﺑﺼـﺤﮥ اﻗﺘﺮان اﻟﻤﻔﻬﻮم ﻣﻦ ﻟﻔﻈﮥ »ﻣﻦ« ﺑﺎﻟﻤﻔﻬﻮم ﻣﻦ ﻟﻔﻈﮥ »اﻻوﻟﯽ« وﺟﺐ ﺻﺤﮥ اﻗﺘﺮاﻧﻪ أﯾﻀﺎ ﺑﺎﻟﻤﻔﻬﻮم ﻣﻦ ﻟﻔﻈﮥ »اﻟﻤﻮﻟﯽ« ﻻن ﺻﺤﮥ ذﻟﮏ‬‫اﻻﻗﺘﺮان ﻟﯿﺴﺖ ﺑﯿﻦ اﻟﻠﻔﻈﺘﯿﻦ‪ ،‬ﺑﻞ ﺑﯿﻦ ﻣﻔﻬﻮﻣﯿﻬﻤﺎ‪.‬‬‫ﺑﯿﺎن اﻧﻪ ﻟﯿﺲ ﮐﻞ ﻣﺎ ﯾﺼﺢ دﺧﻮﻟﻪ ﻋﻠﯽ أﺣﺪﻫﻤﺎ ﺻﺢ دﺧﻮﻟﻪ ﻋﻠﯽ اﻵﺧﺮ اﻧﻪ ﻻ ﯾﻘﺎل‪» :‬ﻫﻮ ﻣﻮﻟﯽ ﻣﻦ ﻓﻼن«‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﯾﻘﺎل‪» :‬ﻫﻮ أوﻟﯽ ﻣﻦ ﻓﻼن«‬‫و ﯾﺼﺢ أ ن ﯾ ﻘﺎ ل ‪:‬‬‫»ﻫﻮ ﻣﻮﻟﯽ« و »ﻫﻤـﺎ ﻣﻮﻟﯿـﺎن« و ﻻ ﯾﺼـﺢ أن ﯾﻘﺎل‪» :‬ﻫﻮ أوﻟﯽ« ﺑـﺪون »ﻣﻦ« و »ﻫﻤﺎ أوﻟﯿﺎن« و ﺗﻘﻮل‪» :‬ﻫﻮ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﺮﺟﻞ« و »ﻣﻮﻟﯽ زﯾـﺪ«‪ ،‬و ﻻ‬‫ﺗﻘﻮل‪» :‬ﻫﻮ أوﻟﯽ اﻟﺮﺟﻞ« و ﻻ »أوﻟﯽ زﯾﺪ« و ﺗﻘﻮل‪» :‬ﻫﻤﺎ أوﻟﯽ رﺟﻠﯿﻦ« و »ﻫﻢ أوﻟﯽ رﺟﺎل«‪ ،‬و ﻻ ﺗﻘﻮل‪:‬‬‫»ﻫﻤﺎ ﻣﻮﻟﯽ رﺟﻠﯿﻦ« و ﻻ »ﻫﻢ ﻣﻮﻟﯽ رﺟﺎل«‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪» :‬ﻫﻮ ﻣﻮﻻه و ﻣﻮﻻك«‪ ،‬و ﻻ ﯾﻘﺎل‪:‬‬‫»ﻫﻮ أوﻻه و أوﻻك«‪.‬‬‫ﻻـ ﯾﻘـﺎل‪ :‬أ ﻟﯿﺲ ﯾﻘـﺎل‪» :‬ﻣﺎ أوﻻه«؟ ﻻﻧﺎ ﻧﻘﻮل‪ :‬ذاك اﻓﻌﻞ اﻟﺘﻌﺠﺐ‪ ،‬ﻻ اﻓﻌﻞ اﻟﺘﻔﻀـﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻠﯽ أن ذاك ﻓﻌﻞ‪ ،‬و ﻫـﺬا اﺳﻢ‪ ،‬و اﻟﻀـﻤﯿﺮ ﻫﻨﺎك‬‫ﻣﻨﺼﻮب و ﻫﻨﺎ ﻣﺠﺮور‪.‬‬‫ﻓﺜﺒﺖ ﺑﻬﺬﯾﻦ اﻟﻮﺟﻬﯿﻦ اﻧﻪ ﻻ ﯾﺠﻮز ﺣﻤﻞ اﻟﻤﻮﻟﯽ ﻋﻠﯽ اﻻوﻟﯽ‪ ،‬و ﻫﺬا اﻟﻮﺟﻪ ﻓﯿﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﺬﮐﻮر ﻓﯽ اﻻﺻﻮل‬‫»ﺟﻮاب ﺷﺒﻬﻪ واﻫﯿﻪ رازي«‬‫ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ دﻧﺪﻧﻪ ]‪ [1‬و دﺑﺪﺑﻪ ]‪ ،[2‬و ﻗﻠﻘﻠﻪ ]‪ ،[3‬و ﻗﻌﻘﻌﻪ رازي در اﻧﮑﺎر ﻣﺠﯽء )ﻣﻮﻟﯽ( ﺑﻤﻌﻨﯽ )أوﻟﯽ(‪ ،‬ﻧﺎﺷﯽ از ﻣﺤﺾ‬‫ﺣﺐ ﺗﺨﺪﯾﻊ و ﺗﺪﺳـﯿﺲ اﺳﺖ‪ ،‬و ﭼﻮن ﺷـﻨﺎﻋﺖ و ﻓﻈﺎﻋﺖ ﻣﺠﺮد ﺷـﺒﻬﻪ ﻋﺪم اﺳﺘﻌﻤﺎل )ﻣﻮﻟﯽ( ﻣﺜﻞ اﺳﺘﻌﻤﺎل )أوﻟﯽ( ﺑﻨﻬﺎﯾﺖ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﻇﺎﻫﺮ و‬‫واﺿـﺢ ﺑﻮد‪ ،‬رازي ﻣﺠﺮد آن را ﺑﺮاي اﺿـﻼل ﻋﻮام ﮐـﺎﻓﯽ ﻧﺪﯾـﺪه‪ ،‬ﺑﻤﺰﯾـﺪ ﺗﺨـﺪﯾﻊ و ﺗﺨﻮﯾﻒ و ﺗﻬﻮﯾﻞ ﻧﺎواﻗﻔﯿﻦ در ﺗﻠﻔﯿﻖ ﻣﻘـﺪﻣﺎﺗﯽ ﭼﻨﺪ‬‫ﻧﻬﺎﯾﺖ واﻫﯽ و ﺑﯽاﺻﻞ‪ ،‬ﮐﻪ ﺻﺮﯾﺢ ﮐﺬب و ﻫﺰل‪ ،‬و ﺧﻼف ﻋﻘﻞ و ﻧﻘﻞ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻮﺷﯿﺪه‪ ،‬ﺧﻮد را ﻣﻀﺤﮑﻪ ﻋﺎﻟﻢ ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬ﮐﻤﺎل دﻗﺖ ﻧﻈﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 196‬از ‪206‬‬‫و ﻣﺘﺎﻧﺖ ﻓﻬﻢ ﺧﻮد ﺑﺮ ﺣﺬاق آﻓﺎق ﻇﺎﻫﺮ ﻧﻤﻮده‪.‬‬‫و ﭘﺮ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ از ﺷﺄن اداﻧﯽ ﻃﻠﺒﻪ ﻋﻠﻮم ﺑﻌﯿﺪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﭽﻨﯿﻦ ﺣﺮﻓﻬﺎي واﻫﯽ و ﯾﺎوه اﻟﺴـﻨﻪ ﺧﻮد آﻻﯾﻨﺪ‪ ،‬و ﻗﺼﺐ ﻣﺴﺎﺑﻘﺖ در ﻣﮑﺎﺑﺮه‬‫و اﻧﮑﺎر ﺑﺪﯾﻬﯽ رﺑﺎﯾﻨﺪ‪ ،‬و ﻟﮑﻦ‬‫»ﺣﺐ اﻟﺸﯽء ﯾﻌﻤﯽ و ﯾﺼﻢ«‪.‬‬‫ﺑﺎﻟﺠﻤﻠﻪ رﮐﺎﮐﺖ ﺗﻘﺮﯾﺮ ﺳﺮاﺳﺮ ﺗﺰوﯾﺮ رازي ﻧﺤﺮﯾﺮ ﻣﻌﺪوم اﻟﻨﻈﯿﺮ‪ ،‬ﺑﺮ ﻧﺎﻗﺪ ﺑﺼﯿﺮ و ﻣﺘﺄﻣﻞ ﺧﺒﯿﺮ‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ و ﻣﺴﺘﻨﯿﺮ اﺳﺖ ﺑﭽﻨﺪ وﺟﻪ‪:‬‬‫أول‪ :‬آﻧﮑﻪ دﻋﻮي اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ ﺗﺼﺮف واﺿﻊ ﻣﺤﺼﻮر اﺳﺖ در وﺿﻊ اﻟﻔﺎظ ﻣﻔﺮده ﺑﺮاي ﻣﻌﺎﻧﯽ ﻣﻔﺮده‪ ،‬و ﺿﻢ ﺑﻌﺾ اﻟﻔﺎظ ﺑﺴﻮي ﺑﻌﺾ‬‫آﺧﺮ اﻣﺮ ﻋﻘﻠﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺤﺾ دﻋﻮي اﺳﺖ‪ ،‬و دﻟﯿﻠﯽ ﺑﺮ آن وارد ﻧﮑﺮده‪ ،‬و اﮔﺮ ]‪ [1‬دﻧﺪن اﻟﺮﺟﻞ دﻧﺪﻧﮥ‪ :‬ﻧﻐﻢ و ﻟﻢ ﯾﻔﻬﻢ ﻣﻨﻪ ﮐﻼم‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺿﺮب ﻣﻦ اﻟﺼﻮت‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻗﻠﻘﻞ ﻗﻠﻘﻠﮥ‪ :‬ﺻﻮت‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪364 :‬‬‫ﺑﻨﺎﺑﺮ ﻣﺤﺾ ادﻋﺎ در اﯾﻦ ﻣﻘﺎﻣﺎت ﮔﺬاﺷﺘﻪ ﺷﻮد‪ ،‬ﻫﺮ ﮐﺲ را دﻋﻮي ﻫﺮ اﻣﺮ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﻓﯿﺘﺴﻊ اﻟﺮﻗﻊ ﻋﻠﯽ اﻟﺮاﻗﻊ‪.‬‬‫دوم‪ :‬آﻧﮑﻪ رازي ﺑﻌـﺪ دﻋﻮي ﺳﺎﺑﻖ‪ ،‬ﻋـﺪول و ﻧﮑﻮل از اﯾﺮاد دﻟﯿﻞ ﻧﻤﻮده ﺑﺴـﺒﺐ ﻣﺰﯾﺪ ﻋﺠﺰ و اﺿـﻄﺮار‪ ،‬و ﻧﻬﺎﯾﺖ اﻧﮑﺴﺎر و اﻧﺘﺸﺎر‪ ،‬ﺑﺠﺎي‬‫دﻟﯿـﻞ ﺗﻤﺜﯿﻞ ﻋﻠﯿﻞ ﻓﺮاﻧﻬﺎده‪ ،‬و ﭘﺮ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻤﺜﯿﻞ‪ ،‬ﺑﻌـﺪ اﺛﺒﺎت ﻣﻄﻠﻮب ﺑـﺪﻟﯿﻞ ﻣﺘﯿﻦ ﻗﺎﺑﻞ اﻟﺘﻔﺎت ﻣﯽﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬و ﺗﺸـﺒﺚ ﺑﻤﺤﺾ ﺗﻤﺜﯿﻞ‪،‬‬‫ﺑﻐﯿﺮ اﺛﺒﺎت ﻣﻄﻠﻮب ﺑﺒﯿﻨﮥ و ﺑﺮﻫﺎن‪ ،‬ﻣﻮﺟﺐ ﻧﻬﺎﯾﺖ اﺳﺘﻐﺮاب ارﺑﺎب اﻣﻌﺎن اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺳﻮم‪ :‬آﻧﮑﻪ دﻋﻮي اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ ﻧﺴـﺒﺖ ﺣﯿﻮان ﺑﺴﻮي اﻧﺴـﺎن‪ ،‬ﺑﻌـﺪ ﻣﺴﺎﻋـﺪت ﺑﺮ آﻧﮑﻪ ﻫﺮ واﺣـﺪ از اﯾﻦ ﻫﺮ دو ﻟﻔـﻆ ﻣﻮﺿﻮع اﺳﺖ ﺑﺮاي‬‫ﻣﻌﻨﺎي ﻣﺨﺼﻮص ﭘﺲ اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﺑﻌﻘﻞ اﺳﺖ ﻧﻪ ﺑﻮﺿﻊ‪ ،‬دﻟﯿﻞ ﺻـﺮﯾﺢ اﺳﺖ ﺑﺮ اﺧﺘﺒﺎط ﻋﻘﻞ و ﺗﻐﯿﯿﺮ وﺿﻊ و اﺧﺘﻼل ﻃﺒﻊ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ ﮐﻼم در‬‫ﺿﻢ ﺑﻌﺾ اﻟﻔﺎظ ﺑﺴﻮي ﺑﻌﺾ آﺧﺮ ﺑﻮد‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﯾـﺪل ﻋﻠﯿﻪ ﺻـﺮﯾﺤﺎ ﻗﻮﻟﻪ‪] :‬ﻓﺄﻣﺎ ﺿﻢ ﺑﻌﺾ ﺗﻠﮏ اﻻﻟﻔﺎظ اﻟﯽ اﻟﺒﻌﺾ ﺑﻌﺪ ﺻـﯿﺮورة ﮐﻞ واﺣﺪ‬‫ﻣﻨﻬﻤﺎ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎ ﻟﻤﻌﻨﺎه اﻟﻤﻔﺮد‪ ،‬ﻓﺬﻟﮏ أﻣﺮ ﻋﻘﻠﯽ ‪.‬‬
‫و ﺿﻢ ﺑﻌﺾ اﻟﻔﺎظ ﺑﺴﻮي ﺑﻌﺾ اﻟﻔﺎظ ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﺗﺮﮐﯿﺐ آن ﺣﺴﺐ ﻗﺎﻋﺪه ﻟﺴﺎن ﻣﺜﻞ آﻧﮑﻪ ﻓﻌﻞ را ﺑﺎ ﻓﺎﻋﻞ ﺿﻢ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬و ﻣﻀﺎف‬‫را ﺑﺎ ﻣﻀﺎف إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﺒﺘﺪا را ﺑﺎ ﺧﺒﺮ‪ ،‬و ﺻـﻔﺖ را ﺑﺎ ﻣﻮﺻﻮف‪ ،‬و »ﻣﻦ« و »اﻟﯽ« را ﺑﺎ »ﺳﺮت« و »ﺑﺎ« را ﺑﺎ »ﻣﺮرت« و اﻣﺜﺎل آن‪ ،‬ﭘﺲ اﯾﻦ ﺿﻢ‬‫ﺑﻌﺾ اﻟﻔﺎظ ﺑﺴﻮي ﺑﻌﺾ آﺧﺮ ﺑﺤﺴﺐ اﺳﺘﻌﻤﺎل و ﻧﻄﻖ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﺴﺒﺖ ﺣﯿﻮان ﺑﺴﻮي اﻧﺴﺎن ﺣﺴﺐ ﺗﺼﻮر و ﺗﻌﻘﻞ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﮐﻤﺎل ﺣﯿﺮت اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ اﻣﺎم اﻟﻤﺸـﮑﮑﯿﻦ ﺑﻼ ﻓﺼﻞ ﻓﺎﺻﻞ در ﮐﻼم واﺣﺪ داد ﺗﻬﺎﻓﺖ ﻣﯽدﻫﺪ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ دﻋﻮي اﻣﺮي ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬و در‬‫ﻣﻘﺎم اﺛﺒﺎت آن‪ ،‬ﺑﺎ وﺻﻒ ﻋﺪم ﺗﻄﺮق ﻓﺎﺻﻞ‪ ،‬ذﮐﺮ اﻣﺮ آﺧﺮ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﻤﺮاﺣﻞ ﻗﺎﺻﯿﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪365 :‬‬‫از ﻃﺮﯾﻖ ﻓﻬﻢ و ﻋﻘﻞ و اﺳﺘﺪﻻل و ﺗﻘﺮﯾﺐ ﺧﻮد را دور اﻓﮕﻨﺪه‪ ،‬ﮐﻤﺎل ﺟﻤﻮد و ﺧﻤﻮد و ﻗﻠﺖ ﻓﻄﻨﺖ‪ ،‬و ﻓﻘﺪ اﻣﻌﺎن و ﺛﻘﻮب ﻧﻈﺮ ﺧﻮد ﻇﺎﻫﺮ‬‫ﻣ ﯽ ﺳ ﺎز د ‪.‬‬
‫ﺑﺮ أدﻧﯽ ﮐﺴـﯽ ﮐﻪ ﺣﻈﯽ از ادراك و ﻓﻬﻢ داﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﻼم در ﺻﺤﺖ اﻗﺘﺮان ﻟﻔﻈﯽ ﺑﻠﻔﻆ دﯾﮕﺮ در اﺳﺘﻌﻤﺎل ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﻪ در‬‫ﻧﺴﺒﺖ ﻣﻔﺎﻫﯿﻢ و ﻣﺼﺎدﯾﻖ‪.‬‬‫ﻫﻤﺎﻧﺎ رازي ﺑﺴـﺒﺐ ﮐﻤﺎل ﺟﻨﻮح ﺗﺄﯾﯿﺪ ﺑﺎﻃﻞ و اﺳـﺘﻨﮑﺎف از ﻗﺒﻮل ﺣﻖ‪ ،‬اﻣﻌﺎن و ﺗﺤﻘﯿﻖ را ﻣﻄﻠﻘﺎ ﺗﺮك داده‪ ،‬ﺗﻤﯿﯿﺰ و ﺗﻔﺮﯾﻖ در ﻧﺴﺒﺖ ﺑﯿﻦ‬‫اﻟﻤﻔﺎﻫﯿﻢ و اﻗﺘﺮان ﻟﻔﻆ ﺑﻠﻔﻆ آﺧﺮ ﻧﻨﻤﻮده‪ ،‬ﻫﺮ دو را ﯾﮑﺴﺎن ﭘﻨﺪاﺷـﺘﻪ‪ ،‬ﺣﺎل آﻧﮑﻪ ﭘﺮ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺴـﺒﺖ در ﻣﺼﺎدﯾﻖ اﻟﻔﺎظ اﻣﺮي اﺳﺖ‬‫ﻋﻘﻠﯽ‪ ،‬و ﺻـﺤﺖ اﻗـﺘﺮان ﻟﻔﻈﯽ ﺑﻠﻔﻈﯽ از اﻣـﻮر ﻣﻨﻘـﻮﻟﻪ اﺳـﺖ‪ ،‬ﭘﺲ اﻣﺮ ﻧﻘﻠﯽ را ﺑﺮ اﻣﺮ ﻋﻘﻠﯽ ﻗﯿـﺎس ﻧﻤـﻮدن و دو اﻣﺮ ﻣﺨﺘﻠـﻒ را در ﯾﮏ‬‫ﺳﻠـﮏ ﮐﺸـﯿﺪن‪ ،‬روﻧﻘﯽ ﺗـﺎزه ﺑﺮاي ﺑـﺎزار ﺧﺒـﻂ و ﺧﻠـﻂ‪ ،‬و ﺗﺮك ﺗـﺪﺑﺮ و ﺿـﺒﻂ ﺑﺨﺸـﯿﺪن اﺳﺖ! و از ﻗﯿﺎس اول ﻣﻦ ﻗﺎس ﻫﻢ ﭘﺎ را ﻓﺮاﺗﺮ‬‫ﻧﻬﺎدن‪ ،‬و اﺑﻮاب اﻗﺒﺢ ﻃﻌﻦ و ﺗﺸﻨﯿﻊ ﺑﺮ روي ﺧﻮد ﮔﺸﺎدن اﺳﺖ!‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 197‬از ‪206‬‬‫ﭼﻬﺎرم‪ :‬آﻧﮑﻪ ﻗﻮل او‪» :‬و إذا ﺛﺒﺖ ذﻟﮏ« اﻟﺦ‪ ،‬دﻻﻟﺖ واﺿـﺤﻪ دارد ﺑﺮ آﻧﮑﻪ او در ﻣﺎ ﺳـﺒﻖ ﻣﻘﺼﻮد ﺧﻮد را ﺛﺎﺑﺖ ﮐﺮده‪ ،‬ﺣﺎل آﻧﮑﻪ در ﻣﺎ‬‫ﺳﺒﻖ دو أﻣﺮ ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ :‬ﯾﮑﯽ دﻋﻮي‪ ،‬و دﯾﮕﺮ ﺗﻤﺜﯿﻞ‪ ،‬و ﭘﺮ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻤﺠﺮد دﻋﻮي‪ ،‬أﻣﺮي ﺛﺎﺑﺖ ﻧﻤﯽﺷﻮد‪ ،‬ﺑﺎﻗﯽ ﻣﺎﻧﺪ ﺗﻤﺜﯿﻞ‪ :‬ﭘﺲ ﺑﺮ‬‫ﻣﺘـﺪرب ﻧﺒﯿـﻞ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ از ﻣﺤﺾ ﺗﻤﺜﯿﻞ ﻫﻢ دﻋﻮي ﺛﺎﺑﺖ ﻧﻤﯽﺷﻮد‪ ،‬اﮔﺮ ﭼﻪ ﺗﻤﺜﯿﻞ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻣﻤﺜﻞ ﻟﻪ ﻫﻢ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﺟﺎ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺗﻤﺜﯿﻞ‬‫از ﻣﻤﺜﻞ ﻟﻪ ﺑﻤﺮاﺣﻞ ﻗﺎﺻﯿﻪ دورﺗﺮ اﻓﺘﺎده؟‬‫ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬آﻧﮑﻪ ﭘﺮ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻌﻨﯽ )ﻣﻦ( را ﺑﺮ ﻣﻌﻨﯽ اﻧﺴﺎن و ﺣﯿﻮان‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪366 :‬‬‫ﻗﯿﺎس ﻧﻤﻮدن ﮐﺎر اﻧﺴﺎن ﻧﯿﺴﺖ!‪ ،‬ﭼﻪ ﻣﻌﻨﯽ اﻧﺴﺎن و ﺣﯿﻮان ﻫﺮ دو ﻣﺴـﺘﻘﻞ ﺑﺎﻟﻤﻔﻬﻮﻣﯿﮥ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺨﻼف ﻣﻌﻨﯽ )ﻣﻦ( ﮐﻪ ﻣﻌﻨﺎﯾﺶ ﻏﯿﺮ ﻣﺴـﺘﻘﻞ‬‫اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﻌﻨﯽ ﻏﯿﺮ ﻣﺴﺘﻘﻞ را ﺑﺎ ﻣﻌﻨﯽ ﻣﺴﺘﻘﻞ ﻧﺴﺒﺘﯽ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫ﺷﺸـﻢ‪ :‬آﻧﮑﻪ دﻋـﻮي اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ ﻫﺮ ﮔـﺎه ﻟﻔـﻆ )أوﻟﯽ( ﻣﻮﺿـﻮع ﺑﺎﺷـﺪ ﺑﺮاي ﻣﻌﻨﯽ‪ ،‬و ﻟﻔـﻆ )ﻣﻦ( ﻣﻮﺿـﻮع ﺑﺎﺷـﺪ ﺑﺮاي ﻣﻌﻨﯽ آﺧﺮ‪ ،‬ﭘﺲ‬‫ﺻﺤﺖ دﺧﻮل اﺣـﺪﻫﻤﺎ ﺑﺮ آﺧﺮ ﺑﻮﺿﻊ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻌﻘﻞ‪ ،‬از ﻏﺮاﺋﺐ ﻣﺠﺎزﻓﺎت‪ ،‬و ﻋﺠﺎﺋﺐ ﺗﻘﻮﻻت‪ ،‬و ﻃﺮاﺋﻒ ﺧﺰﻋﺒﻼت‪ ،‬و ﻇﺮاﺋﻒ‬‫ﻣﻀـﺤﮑﺎت اﺳﺖ‪ ،‬و ﺻـﺪور ﻣﺜـﻞ آن از ﺻـﻐﺎر اﻃﻔﺎل و رﺑﺎت اﻟﺤﺠﺎل ﻫﻢ ﻣﺴـﺘﺒﻌﺪ‪ ،‬ﻧﻪ ﮐﻪ از ﻣﺜﻞ ﭼﻨﯿﻦ ﻋﺎﻟﻢ ﻧﺤﺮﯾﺮ و ﻓﯿﻠﺴﻮف ﻣﻌـﺪوم‬‫اﻟﻨﻈﯿﺮ!؟‬‫و ﺳﻤﺎﺟﺖ و ﺷﻨﺎﻋﺖ اﯾﻦ ادﻋﺎي ﺑﯽاﺻﻞ و ﮐﺬب ﺧﻼف ﻧﻘﻞ و ﻋﻘﻞ ﺑﺤﺪي ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﮐﺴﯽ ﮐﻪ ادﻧﯽ ﮐﺘﺎﺑﯽ از ﮐﺘﺐ اﺑﺘﺪ ﺋا ﯿﻪ ﻧﺤﻮ‬‫ﺧﻮاﻧﺪه ﺑﺎﺷﺪ ﺳـﺨﺮﯾﻪ ﺑﺮ آن ﻣﯽزﻧﺪ‪ ،‬و ﮐﻤﺎل ﺗﻌﺠﺐ و ﺗﺤﯿﺮ از ﻗﺎﺋﻞ آن آﻏﺎز ﻣﯽﻧﻬﺪ‪ ،‬ﭘﺮ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﮔﺮ ﺻﺤﺖ اﻗﺘﺮان ﻟﻔﻈﯽ ﺑﻠﻔﻈﯽ‬‫ﻣﺒﻨﯽ ﺑﺮ ﻣﺤﺾ ﻋﻘﻞ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺣﺎﺟﺖ ﺑﺴـﻤﺎع ﻣﺮﺗﻔﻊ ﮔﺮدد‪ ،‬ﺑﺴﯿﺎري از اﺣﮑﺎم ﻧﺤﻮﯾﻪ ﺑﯽاﺻﻞ ﮔﺮدد‪ ،‬و اﺧﺘﻼل ﻋﻈﯿﻢ و ﻓﺴﺎد ﮐﺒﯿﺮ در أﻣﺮ‬‫ﻟﺴﺎن ﺣﺎدث ﺷﻮد‪ ،‬ﮐﻪ ﻋﻘﻞ از ادراك ﻏﺎﯾﺖ آن ﻗﺎﺻﺮ اﺳﺖ‪.‬‬‫و اﻋﺠﺒـﺎه ﮐﻪ ﻓﺨﺮ رازي ﺑﯿـﮏ ﺣﺮف واﻫﯽ ﺟﻤﯿـﻊ ﻣﺴـﺎﻋﯽ ﺟﻤﯿﻠﻪ ﻧﺤـﻮﯾﯿﻦ را در ﺑﺤﺚ و ﻓﺤﺺ از اوﺿـﺎع ﺗﺮاﮐﯿﺐ ﮐﻠﻤـﺎت‪ ،‬و ﺷـﺪت‬‫اﻫﺘﻤﺎﻣﺸﺎن را در أﺧـﺬ ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت و ﺗﺮﮐﯿﺒﺎت از اﺳـﺘﻌﻤﺎﻻت ﻋﺮب‪» ،‬ﻫﺒﺎء ﻣﻨﺜﻮرا« ﺳﺎﺧﺘﻪ!! و ادﻟﻪ ﺑﻄﻼن ﻣﺰﻋﻮم رازي در ﮐﺘﺐ اﺑﺘﺪاﺋﯿﻪ ﻧﺤﻮ‬‫ﺑﺴﯿﺎر اﺳﺖ‪ ،‬ﻓﻀﻼ ﻋﻦ ﻏﯿﺮﻫﺎ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺗﻨﺒﯿﻪ اﺷﺎره ﺑﺒﻌﺾ آن ﮐﺮده ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪367 :‬‬‫ﭘﺲ‪ ،‬از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ‪ :‬وﺟﻮب ﺣﺬف ﺧﺒﺮ در ﻣﻮاﺿﻊ ﻋﺪﯾﺪه‪:‬‬‫ﺷﯿﺦ ﺟﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﺤﺎﺟﺐ ]‪ [1‬اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ اﻟﻨﺤﻮي‪ ،‬و در »ﮐﺎﻓﯿﻪ ﻧﺤﻮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻗﺪ ﯾﺤﺬف اﻟﻤﺒﺘﺪأ ﻟﻘﯿﺎم ﻗﺮﯾﻨﮥ ﺟﻮازا ﮐﻘﻮل اﻟﻤﺴـﺘﻬﻞ‪» :‬اﻟﻬﻼل و اﻟﱠﻠﻪ« و اﻟﺨﺒﺮ ﺟﻮازا ﻣﺜﻞ‪» :‬ﺧﺮﺟﺖ ﻓﺎذا اﻟﺴﺒﻊ«‪ ،‬و وﺟﻮﺑﺎ ﻓﯿﻤﺎ اﻟﺘﺰم ﻓﯽ‬‫ﻣﻮﺿﻌﻪ ﻏﯿﺮه ﻣﺜﻞ‪:‬‬‫ﻟ»ﻮ ﻻ زﯾﺪ ﻟﻬﻠﮏ ﻋﻤﺮ« و ﻣﺜﻞ‪» :‬ﺿﺮﺑﯽ زﯾﺪا ﻗﺎﺋﻤﺎ« و ﻣﺜﻞ‪» :‬ﮐﻞ رﺟﻞ و ﺿﯿﻌﺘﻪ« و ﻣﺜﻞ‪» :‬ﻟﻌﻤﺮك ﻻ ﻓﻌﻠﻦ ﮐﺬا«[‪.‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت‪ ،‬ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣـﺬف ﺧﺒﺮ در اﯾﻦ ﭼـﺎر ﻣﻮﺿﻊ واﺟﺐ اﺳﺖ ﺣـﺎل آﻧﮑﻪ ﭘﺮ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﮔﺮ ﺿﻢ ﺑﻌﺾ اﻟﻔﺎظ ﺑﺒﻌﺾ‬‫آن‪ ،‬ﻣﺒﻨﯽ ﺑﺮ ﻣﺤﺾ ﻋﻘـﻞ ﻣﯽﺑﻮد‪ ،‬وﺟﻮب ﺣـﺬف ﺧﺒﺮ را در اﯾﻦ ﻣﻮاﺿﻊ وﺟﻬﯽ ﻧﺒﻮد ﮐﻪ ﺑـﺬﮐﺮ ﺧﺒﺮ در اﯾﻦ ﻣﻮاﺿﻊ اﺳـﺘﺤﺎﻟﻪ ﻋﻘﻠﯽ ﻻزم‬‫ﻧﻤﯽآﯾﺪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺎﺟﺐ در »ﮐﺎﻓﯿﻪ« در ﻣﺒﺤﺚ ﻣﻔﻌﻮل ﻣﻄﻠﻖ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻗـﺪ ﯾﺤـﺬف اﻟﻔﻌﻞ ﻟﻘﯿﺎم ﻗﺮﯾﻨﮥ ﺟﻮازا ﮐﻘﻮﻟﮏ ﻟﻤﻦ ﻗﺪم‪ :‬ﺧﯿﺮ ﻣﻘﺪم‪ ،‬و وﺟﻮﺑﺎ ﺳـﻤﺎﻋﺎ ﻧﺤﻮ ﺳـﻘﯿﺎ‪ ،‬و رﻋﯿﺎ‪ ،‬و ﺧﯿﺒﮥ‪ ،‬و ﺟﺪﻋﺎ‪ ،‬و ﺣﻤﺪا‪ ،‬و‬‫ﺷﮑﺮا‪ ،‬و ﻋﺠﺒﺎ‪ ،‬و ﻗﯿﺎﺳﺎ ﻓﯽ ﻣﻮاﺿﻊ‪.‬‬‫ﻣﻨﻬﺎ ﻣﺎ وﻗﻊ ﻣﺜﺒﺘﺎ ﺑﻌﺪ ﻧﻔﯽ أو ﻣﻌﻨﯽ ﻧﻔﯽ داﺧﻞ ﻋﻠﯽ اﺳﻢ ﻻ ﯾﮑﻮن ﺧﺒﺮا ﻋﻨﻪ‪ ،‬أو وﻗﻊ ﻣﮑﺮرا ﻧﺤﻮ‪ :‬ﻣﺎ أﻧﺖ اﻻ ﺳـﯿﺮا‪ ،‬و ﻣﺎ أﻧﺖ اﻻ ﺳﯿﺮ اﻟﺒﺮﯾﺪ‬‫و اﻧﻤﺎ أﻧﺖ ﺳﯿﺮا‪ ،‬و زﯾﺪ ﺳﯿﺮا ﺳﯿﺮا‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 198‬از ‪206‬‬‫و ﻣﻨﻬﺎ ﻣﺎ وﻗﻊ ﺗﻔﺼـﯿﻼ ﻻﺛﺮ ﻣﻀـﻤﻮن ﺟﻤﻠﮥ ﻣﺘﻘﺪﻣﮥ ﻣﺜﻞ‪» :‬ﻓﺸﺪوا اﻟﻮﺛﺎق ﻓﺄﻣﺎ ﻣﻨﺎ ﺑﻌﺪ و أﻣﺎ ﻓﺪاء«‪ [1] .‬اﺑﻦ اﻟﺤﺎﺟﺐ‪ :‬ﺟﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ ﺑا ﻮ ﻋﻤﺮو‬‫ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(646‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪368 :‬‬‫و ﻣﻨﻬﺎ ﻣﺎ وﻗﻊ ﻟﻠﺘﺸﺒﯿﻪ ﻋﻼﺟﺎ ﺑﻌﺪ ﺟﻤﻠﮥ ﻣﺸﺘﻤﻠﮥ ﻋﻠﯽ اﺳﻢ ﺑﻤﻌﻨﺎه و ﺻﺎﺣﺒﻪ ﻣﺜﻞ‪:‬‬‫»ﻣﺮرت ﺑﻪ ﻓﺎذا ﻟﻪ ﺻﻮت ﺻﻮت ﺣﻤﺎر و ﺻﺮاخ ﺻﺮاخ اﻟﺜﮑﻠﯽ«‪.‬‬‫و ﻣﻨﻬﺎ ﻣﺎ وﻗﻊ ﻣﻀﻤﻮن ﺟﻤﻠﮥ ﻻ ﻣﺤﺘﻤﻞ ﻟﻬﺎ ﻏﯿﺮه ﻧﺤﻮ‪ :‬ﻟﻪ ﻋﻠﯽ أﻟﻒ درﻫﻢ اﻋﺘﺮاﻓﺎ و ﯾﺴﻤﯽ ﺗﺄﮐﯿﺪا ﻟﻐﯿﺮه‪.‬‬‫و ﻣﻨﻬﺎ ﻣﺎ وﻗﻊ ﻣﺜﻨﯽ ﻣﺜﻞ‪ :‬ﻟﺒﯿﮏ و ﺳﻌﺪﯾﮏ ‪.‬‬
‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺬف ﻓﻌﻞ ﻣﻔﻌﻮل ﻣﻄﻠﻖ ﻗﯿﺎﺳﺎ در ﻣﻮاﺿﻊ ﻋﺪﯾﺪه ﮐﻪ ذﮐﺮ ﮐﺮده ﻻزم و واﺟﺐ اﺳﺖ‪ ،‬و ﭘﺮ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ‬‫ﺑـﺬﮐﺮ ﻓﻌـﻞ در اﯾﻦ ﻣﻮاﺿـﻊ اﺳـﺘﺤﺎﻟﻪ ﻋﻘﻠﯽ ﻻـزم ﻧﻤﯽآﯾـﺪ‪ ،‬ﭘﺲ اﮔﺮ ﺑﻨـﺎي ﺗﺮﮐﯿﺐ و ﺿﻢ ﺑﻌﺾ اﻟﻔـﺎظ ﺑﺴـﻮي ﺑﻌﺾ آن ﺑﺮ ﻣﺤﺾ ﻋﻘﻞ‬‫ﻣﯽﺑﻮد‪ ،‬ذﮐﺮ ﻓﻌﻞ در اﯾﻦ ﻣﻮاﺿﻊ ﻣﻤﺘﻨﻊ ﻧﻤﯽﺷﺪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣـﺬف ﻓﻌﻞ ﻣﻔﻌﻮل ﻣﻄﻠﻖ ﺳـﻤﺎﻋﺎ در ﻣﺜﻞ ﺳـﻘﯿﺎ‪ ،‬و رﻋﯿﺎ‪ ،‬و ﺧﯿﺒـﮥ‪ ،‬و ﺟﺪﻋﺎ‪ ،‬و ﺷـﮑﺮا‪ ،‬و ﻋﺠﺒﺎ واﺟﺐ‬‫اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﭘﺮ ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﻘـﻞ ﻫﺮﮔﺰ آﺑﯽ ﻧﯿﺴﺖ از ذﮐﺮ ﻓﻌـﻞ در اﯾﻦ ﻣﻮاﺿـﻊ‪ ،‬ﭘﺲ اﮔﺮ ﺿﻢ ﺑﻌﺾ اﻟﻔـﺎظ ﺑﺴـﻮي ﺑﻌﺾ آﺧﺮ ﺑﻌﻘـﻞ اﺳﺖ ﻧﻪ‬‫ﺑﻮﺿﻊ واﺿﻊ‪ ،‬وﺟﻬﯽ ﻧﺒﺎﺷﺪ ﺑﺮاي ادﻋﺎي اﺑﻦ ﺣﺎﺟﺐ و اﻣﺜﺎل او وﺟﻮب ﺣﺬف را در اﯾﻦ اﻟﻔﺎظ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺎﺟﺐ در ذﮐﺮ ﻣﻔﻌﻮل ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و ﻗـﺪ ﯾﺤـﺬف اﻟﻔﻌﻞ ﻟﻘﯿﺎم ﻗﺮﯾﻨﮥ ﺟﻮازا‪ ،‬ﻧﺤﻮ زﯾﺪا ﻟﻤﻦ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻦ أﺿـﺮب و وﺟﻮﺑﺎ ﻓﯽ أرﺑﻌﮥ ﻣﻮاﺿﻊ‪ :‬اﻻول ﺳـﻤﺎﻋﯽ ﻧﺤﻮ اﻣﺮءا و ﻧﻔﺴﻪ‪ ،‬و‬‫»اﻧﺘﻬﻮا ﺧﯿﺮا ﻟﮑﻢ‪ ،‬و أﻫﻼ و ﺳﻬﻼ[‪ -‬اﻟﺦ‪.‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ در اﻣﺮءا و ﻧﻔﺴﻪ‪ ،‬و اﻧﺘﻬﻮا ﺧﯿﺮا ﻟﮑﻢ‪ ،‬و أﻫﻼ و ﺳـﻬﻼ ﺣﺬف ﻓﻌﻞ واﺟﺐ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﮔﺮ ﻣﺪار‬‫ﺗﺮﮐﯿﺐ ﺑﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪369 :‬‬‫ﻣﺤﺾ ﻋﻘﻞ ﻣﯽﺑﻮد و ﺳﻤﺎع در آن دﺧﻠﯽ ﻧﻤﯽداﺷﺖ‪ ،‬اﻇﻬﺎر ﻓﻌﻞ در اﯾﻦ ﻣﻮاﺿﻊ ﻫﻢ ﺟﺎﺋﺰ ﻣﯽﺷﺪ‪.‬‬‫و از ﻣﻼـﺣﻈﻪ ﮐﺘﺐ ﻣﺒﺴﻮﻃﻪ ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﻼـوه ﺑﺮ اﯾﻦ اﻟﻔـﺎظ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺣـﺎﺟﺐ ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ ،‬اﻟﻔـﺎظ دﯾﮕﺮ ﺑﺴـﯿﺎر اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣـﺬف ﻓﻌﻞ‬‫ﺳﻤﺎﻋﺎ در آن واﺟﺐ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺷﯿﺦ رﺿﯽ ]‪ [1‬ﻃﺎب ﺛﺮاه در »ﺷﺮح ﮐﺎﻓﯿﻪ« ﻓﺮﻣﻮده‪:‬‬‫]اﻟﻘﺮﯾﻨﮥ اﻟﺪاﻟﮥ ﻋﻠﯽ ﺗﻌﯿﯿﻦ اﻟﻤﺤﺬوف ﻗﺪ ﺗﮑﻮن ﻟﻔﻈﯿﮥ‪ ،‬ﮐﻤﺎ إذا ﻗﺎل ﺷـﺨﺺ ﻣﻦ أﺿـﺮب؟ ﻓﺘﻘﻮل‪ :‬زﯾﺪا‪ ،‬و ﻗﺪ ﺗﮑﻮن ﺣﺎﻟﯿﮥ‪ ،‬ﮐﻤﺎ إذا رأﯾﺖ‬‫ﺷﺨﺼﺎ ﻓﯽ ﯾﺪه ﺧﺸﺒﮥ ﻗﺎﺻﺪا ﻟﻀﺮب ﺷﺨﺺ‪ ،‬ﻓﺘﻘﻮل زﯾﺪا‪.‬‬‫)ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬اﻣﺮءا و ﻧﻔﺴﻪ( أي دع اﻣﺮءا و ﻧﻔﺴﻪ‪ ،‬و اﻟﻮاو ﺑﻤﻌﻨﯽ ﻣﻊ‪ ،‬أو ﻟﻠﻌﻄﻒ‪ ،‬و ﻋﻠﮥ وﺟﻮب اﻟﺤﺬف ﻓﯽ اﻟﺴـﻤﺎﻋﯿﺎت ﮐﺜﺮة اﻻﺳـﺘﻌﻤﺎل‪ ،‬و اﻧﻤﺎ‬‫ﮐـﺎﻧﺖ ﺳـﻤﺎﻋﯿﮥ ﻟﻌـﺪم ﺿﺎﺑﻂ ﯾﻌﺮف ﺑﻪ ﺛﺒﻮت ﻋﻠـﮥ وﺟﻮب اﻟﺤـﺬف‪ ،‬أي ﮐﺜﺮة اﻻﺳـﺘﻌﻤﺎل ﺑﺨﻼف اﻟﻤﻨﺎدي ﻓﺎن اﻟﻀﺎﺑﻂ ﮐﻮﻧﻪ ﻣﻨﺎدي ﻗﻮﻟﻪ‬‫ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬اﻧ َْﺘُﻬﻮا َﺧﯿْﺮًا ﻟَُﮑْﻢ‬‫]‪ [2‬ﺗﻔﺴﯿﺮ ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ‪ :‬اﻧﺘﻬﻮا ﻋﻦ اﻟﺘﺜﻠﯿﺚ و اﺋﺘﻮا ﺧﯿﺮا ﻟﮑﻢ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﮑﺴﺎﺋﯽ‪ :‬اﻟﺘﻘﺪﯾﺮ اﻧﺘﻬﻮا ﯾﮑﻦ ﺧﯿﺮا ﻟﮑﻢ‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﺑﻮﺟﻪ‪ ،‬ﻻن »ﮐﺎن« ﻻ ﯾﻘﺪر ﻗﯿﺎﺳﺎ‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻘﺘﻮل‪ ،‬أي ﮐﻦ ذﻟﮏ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻔﺮاء‪ :‬ﻟﻮ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ اﺿﻤﺎر ﮐﺎن ﻟﺠﺎز اﺗﻖ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﺴﻨﺎ‪ ،‬أي ﺗﮑﻦ ﻣﺤﺴﻨﺎ و ﻫﻮ ﻋﻨﺪه ﺑﺘﻘﺪﯾﺮ اﻧﺘﻬﻮا اﻧﺘﻬﺎء ﺧﯿﺮا ﻟﮑﻢ‪.‬‬‫و ﻗﻮﻟﻬﻢ‪ :‬ﺣﺴـﺒﮏ ﺧﯿﺮا ﻟﮏ‪ ،‬و وراءك أوﺳﻊ ﻟﮏ‪ ،‬ﺑﺘﻘﺪﯾﺮ ﺣﺴﺒﮏ و اﺋﺖ ﺧﯿﺮا ﻟﮏ‪ ،‬و وراءك و اﺋﺖ ﻣﮑﺎﻧﺎ أوﺳﻊ ﻟﮏ‪ ،‬ﯾﻘﻮي ﻣﺬﻫﺐ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 199‬از ‪206‬‬‫ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ‪ ،‬أي ﺗﻘﺪﯾﺮ اﺋﺖ ﻓﯽ ]‪ [1‬اﻟﺸﯿﺦ رﺿﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻷﺳﺘﺮآﺑﺎدي اﻟﻨﺤﻮي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(686‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻮره ﻧﺴﺎء‪.171 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪370 :‬‬‫اﻵﯾﮥ‪ ،‬و ﮐﺬا ﻗﻮﻟﻪ‪:‬‬‫ﻓﻮاﻋﺪﯾﻪ ﺳﺮ ﺣﺘﯽ ﻣﺎﻟﮏ أو اﻟﺮﺑﯽ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ اﺳﻬﻼ‬‫أي ﻗﻮﻟﯽ‪ :‬اﺋﺖ ﻣﮑﺎﻧﺎ أﺳـﻬﻞ‪ ،‬و ﮐـﺬا ﻗﻮﻟﻬﻢ‪ :‬اﻧﺘﻪ أﻣﺮا ﻗﺎﺻـﺪا‪ ،‬أي اﻧﺘﻪ ﻋﻦ ﻫـﺬا و اﺋﺖ أﻣﺮا ﻗﺎﺻـﺪا‪ ،‬و ﻗﺮﯾﻨـﮥ اﺋﺖ ﻓﯽ ﻫـﺬه اﻟﻤﻮاﺿﻊ اﻧﮏ‬‫ﻧﻬﯿﺖ ﻓﯽ اﻻول ﻋﻦ ﺷﯽء‪ ،‬ﺛﻢ ﺟﺌﺖ ﺑﻌﺪه ﺑﻤﺎ ﻻ ﯾﻨﻬﯽ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﺑﻞ ﻫﻮ ﻣﻤﺎ ﯾﺆﻣﺮ ﺑﻪ‪ ،‬ﻓﯿﺠﺐ أن ﯾﻨﺘﺼﺐ ﺑﺎﺋﺖ‪ ،‬أو اﻗﺼﺪ أو ﻣﺎ ﯾﻔﯿﺪ ﻫﺬا اﻟﻤﻌﻨﯽ‪،‬‬‫و ﻟﯿﺲ ﻗﻮﻟﻬﻢ‪» :‬أﻣﺮا ﻗﺎﺻﺪا« ﻣﻤﺎ ﯾﺠﺐ ﺣﺬف ﻓﻌﻠﻪ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ذﮐﺮ ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ‪ ،‬و أورده اﻟﺰﻣﺨﺸﺮي ﻓﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬و أورد ﺳﯿﺒﻮﯾﻪ اﻧﺘﻬﻮا ﺧﯿﺮا ﻟﮑﻢ و‬‫ﺣﺴـﺒﮏ ﺧﯿﺮا ﻟﮏ ﻓﯿﻤﺎ وﺟﺐ اﺿـﻤﺎر ﻓﻌﻠﻪ‪ ،‬و ﻟﻌﻠﻪ ﺳﻤﻊ اﺋﺘﻪ و اﺋﺖ أﻣﺮا ﻗﺎﺻﺪا ﺑﺎﻇﻬﺎر ﻧﺎﺻﺐ أﻣﺮا‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺴﻤﻊ اﻇﻬﺎر ﻧﺎﺻﺐ ﺧﯿﺮا ﻟﮑﻢ و‬‫ﺧﯿﺮا ﻟﮏ‪ ،‬و اﻻ ﻓﺎﻟﺜﻠﺜﮥ ﻣﺘﻘﺎرﺑﮥ اﻟﻤﻌﻨﯽ‪ ،‬و ﻣﻌﻨﯽ أﻣﺮا ﻗﺎﺻﺪا أﻣﺮ إذا ﻗﺼﺪ‪ ،‬و اﻟﻘﺼﺪ ﻓﯽ اﻻﻣﺮ ﺧﻼف اﻟﻘﺼﻮر و اﻻﻓﺮاط‪،‬‬‫ﻗﺎل ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم‪» :‬ﮐﻼ ﻃﺮﻓﯽ ﻗﺼﺪ اﻻﻣﻮر ذﻣﯿﻢ«‪.‬‬‫)ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬أﻫﻼ( أي اﺗﯿﺖ أﻫﻼ ﻻ اﺟﺎﻧﺐ‪ ،‬و ﺳﻬﻼ أي وﻃﺌﺖ ﻣﮑﺎﻧﺎ ﺳﻬﻼ ﻋﻠﯿﮏ ﻻ وﻋﺮا‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻤﺒﺮد‪ :‬ﻫﯽ ﻣﻨﺼﻮﺑـﮥ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺼﺪر أي رﺣﺒﺖ ﺑﻼدك ﻣﺮﺣﺒﺎ‪ ،‬أي رﺣﺒﺎ ]‪ [1‬و اﻫﻠﺖ أﻫﻼ‪ ،‬أي ﺗﺄﻫﻠﺖ ﺗﺄﻫﻼ‪ ،‬ﻓﻘﺪر ﻟﻪ ﻓﻌﻼ‪ ،‬و ان ﻟﻢ‬‫ﯾ ﮑ ﻦ ﻟ ﻪ ﻓ ﻌ ﻞ ﮐ ﻤ ﺎ ﻗﯿ ﻞ ‪:‬‬
‫ﻓﯽ ﻧﺤﻮ اﻟﻘﻬﻘﺮي ﻋﻠﯽ ﻧﺤﻮ ﻣﺎ ذﮐﺮﻧﺎ‪ ،‬و ﺳﻬﻞ ﻣﻮﺿﻌﮏ ﺳﻬﻼ‪ ،‬ﻋﻠﯽ وﺿﻊ ﺳﻬﻼ ﻣﻮﺿﻊ ﺳﻬﻮﻟﮥ‪.‬‬‫و ﻣﻦ اﻟﻮاﺟﺐ اﺿـﻤﺎر ﻓﻌﻠﻬﺎ ﺳﻤﺎﻋﺎ ﻗﻮﻟﻬﻢ‪» :‬ﻫﺬا و ﻻ زﻋﻤﺎﺗﮏ« ﮐﺄن اﻟﻤﺨﺎﻃﺐ ﮐﺎن ﯾﺰﻋﻢ زﻋﻤﺎت ﮐﺎذﺑﮥ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﻇﻬﺮ ﻣﺎ ﯾﺨﺎﻟﻒ ذﻟﮏ ﻣﻦ‬‫ﻗﻮل ﻋﻠﯿﻪ ﺳـﯿﻤﺎء اﻟﺼـﺪق ﺻـﺎدر ﻣﻦ ﻏﯿﺮه ﻗﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﻫـﺬا و ﻻ زﻋﻤﺎﺗﮏ‪ ،‬أي ﻫـﺬا اﻟﺤﻖ‪ ،‬و ﻻ أﺗﻮﻫﻢ زﻋﻤﺎﺗﮏ‪ ،‬و ﯾﺠﻮز أن ﯾﮑﻮن اﻟﺘﻘـﺪﯾﺮ‪:‬‬‫أزﻋﻢ ﻫﺬا و ﻻ أزﻋﻢ زﻋﻤﺎﺗﮏ‪ ،‬أو أزﻋﻢ ﻫﺬا و ﻻ ﺗﺰﻋﻢ زﻋﻤﺎﺗﮏ‪ [1] .‬اﻟﺮﺣﺐ )ﺑﻀﻢ اﻟﺮاء(‪ :‬اﻟﺴﻌﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪371 :‬‬‫و ﻣﻨﻬﺎ ﻗﻮﻟﻬﻢ‪» :‬ﻣﻦ أﻧﺖ زﯾﺪا« و أﺻـﻠﻪ أن رﺟﻼ ﻏﯿﺮ ﻣﻌﺮوف ﺑﻔﻀـﯿﻠﮥ ﯾﺴـﻤﯽ ﺑﺰﯾﺪ‪ ،‬و ﮐﺎن اﺳﻢ رﺟﻞ ﻣﺸـﻬﻮر‪ ،‬ﻓﺄﻧﮑﺮ ذﻟﮏ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬أي ﻣﻦ‬‫أﻧﺖ ذاﮐﺮا زﯾـﺪا‪ ،‬أو ﺗـﺬﮐﺮ زﯾـﺪا‪ ،‬و اﻧﺘﺼـﺎب ذاﮐﺮا ﻋﻠﯽ اﻟﺤـﺎل ﻣﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﻣﻦ أﻧﺖ‪ ،‬أي ﻣﻦ ﺗﮑﻮن‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﻗﯿﻞ ﻓﯽ ﮐﯿﻒ أﻧﺖ و ﻗﺼـﻌﮥ ﻣﻦ‬‫ﺛﺮﯾﺪ‪ :،‬أي ﮐﯿﻒ ﺗﮑﻮن‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻫﺬا أﯾﻀﺎ ﻓﯿﻤﻦ ذﮐﺮ ﻋﻈﯿﻤﺎ ﺑﺴﻮء‪ ،‬أي ﻣﻦ أﻧﺖ ﺗﺬﮐﺮ زﯾﺪا‪ ،‬و ﯾﺮوي زﯾﺪ ﺑﺎﻟﺮﻓﻊ‪ ،‬أي ﮐﻼﻣﮏ زﯾﺪ‪ ،‬ﻧﺤﻮ‬‫ﮐﻠﻤﺘﻪ ﻓﻮه اﻟﯽ ﻓﯽ‪ ،‬و اﻟﻨﺼﺐ أﻗﻮي و أﺷﻬﺮ‪.‬‬‫و ﻣﻨﻬﺎ ﻗﻮﻟﻬﻢ‪» :‬ﻋﺬﯾﺮك ﻣﻦ ﻓﻼن« و اﻟﻌﺬﯾﺮ اﻣﺎ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﻌﺎذر ﮐﺎﻟﺴﻤﯿﻊ‪ ،‬أو اﻟﻤﻌﺬر ﮐﺎﻻﻟﯿﻢ ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﻤﻮﻟﻢ‪ ،‬و أﻋﺬر و ﻋﺬر ﺑﻤﻌﻨﯽ‪ ،‬و ﯾﺠﻮز‬‫أن ﯾﮑﻮن ﺑﻤﻌﻨﯽ اﻟﻌـﺬر اﻻ ان اﻟﻔﻌﯿﻞ ﻓﯽ ﻣﺼﺪر ﻏﯿﺮ اﻻﺻﻮات ﻗﻠﯿﻞ ﮐﺎﻟﻨﮑﯿﺮ‪ ،‬و أﻣﺎ ﻓﯽ اﻻﺻﻮات ﮐﺎﻟﺼـﻬﯿﻞ و اﻟﻨﺌﯿﻢ ]‪ ،[1‬ﻓﮑﺜﯿﺮ‪ ،‬و اﻟﻌﺬﯾﺮ‬‫أﯾﻀﺎ اﻟﺤﺎل ﯾﺤﺎوﻟﻬﺎ اﻟﻤﺮء ﯾﻌﺬر ﻋﻠﯿﻬﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺟﺎري ﻻ ﺗﺴﺘﻨﮑﺮي ﻋﺬﯾﺮي ﺳﯿﺮي و إﺷﻔﺎﻗﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻌﯿﺮي‬‫ﺑﯿﻦ ﺑﻘﻮﻟﻪ ﺳﯿﺮي و إﺷﻔﺎﻗﯽ اﻟﺤﺎل اﻟﺘﯽ ﯾﻨﺒﻐﯽ أن ﯾﻌﺬر ﻓﯿﻬﺎ و ﻻ ﯾﻼزم ﻋﻠﯿﻬﺎ‪ ،‬ﯾﻘﺎل ﻫﺬا إذا أﺳﺎء ﺷﺨﺺ اﻟﺼﻨﯿﻊ اﻟﯽ اﻟﻤﺨﺎﻃﺐ‪ ،‬أي أﺣﻀﺮ‬‫ﻋـﺎذرك‪ ،‬أو ﻋـﺬرك‪ ،‬أو اﻟﺤـﺎل اﻟﺘﯽ ﺗﻌـﺬر ﻓﯿﻬـﺎ و ﻻ ﺗﻼم‪ ،‬و ﻫﯽ ﻓﻌﻞ اﻟﻤﮑﺮوه اﻟﯽ ذﻟﮏ اﻟﺸـﺨﺺ‪ ،‬أي ﻟﮏ اﻟﻌـﺬر ﻓﯿﻤﺎ ﺗﺠﺎزﯾﻪ ﺑﺴﻮء‬‫ﺻﻨﯿﻌﻪ إﻟﯿﮏ‪ ،‬و ﻣﻌﻨﯽ ﻣﻦ ﻓﻼن‪ ،‬أي ﻣﻦ أﺟﻞ اﻻﺳﺎءة إﻟﯿﻪ و اﯾﺬاﺋﻪ‪ ،‬أي أﻧﺖ ذو ﻋﺬر ﻓﯿﻤﺎ ﺗﻌﺎﻣﻠﻪ ﺑﻪ ﻣﻦ اﻟﻤﮑﺮوه ‪.‬‬
‫اﻟﯽ أ ن ﻗﺎل ‪:‬‬‫]و ﻣﻨﻬـﺎ ﻗﻮﻟﻬﻢ‪» :‬أﻫﻠـﮏ و اﻟﻠﯿـﻞ« ان ﮐـﺎن اﻟﻮاو ﻓﯿﻪ ﺑﻤﻌﻨﯽ ﻣﻊ‪ ،‬ﻓـﺎﻟﻤﻌﻨﯽ اﻟﺤﻖ أﻫﻠـﮏ ﻣﻊ اﻟﻠﯿﻞ‪ ،‬أي ﻻ ﯾﺴـﺒﻘﮏ اﻟﻠﯿﻞ إﻟﯿﻬﻢ‪ ،‬و ان ﮐﺎﻧﺖ‬‫ﻟﻠﻌﻄﻒ اﻧﺘﺼﺐ اﻟﻠﯿﻞ ﺑﻔﻌﻞ آﺧﺮ ﻏﯿﺮ ﻧﺎﺻﺐ أﻫﻠﮏ‪ ،‬أي اﻟﺤﻖ أﻫﻠﮏ و أﺳﺒﻖ اﻟﻠﯿﻞ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 200‬از ‪206‬‬‫و ﻣﻨﻬﺎ‪» :‬ﮐﻠﯿﻬﻤﺎ و ﺗﻤﺮا«‪ ،‬أي أﻋﻄﻨﯽ ﮐﻠﯿﻬﻤﺎ و ﺗﻤﺮا‪ ،‬و أﺻﻠﻪ اﻧﻪ ﻗﺎل ﺷﺨﺺ ]‪ [1‬اﻟﻨﺌﯿﻢ )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻨﻮن( ﺻﻮت اﻟﻀﻌﯿﻒ ﮐﺎﻻﻧﯿﻦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪372 :‬‬‫ﺑﯿﻦ ﯾﺪﯾﻪ زﺑﺪ و ﺳﻨﺎم و ﺗﻤﺮ ﻵﺧﺮ‪ :‬أي ﻫﺬﯾﻦ ﺗﺮﯾﺪ؟ ﻣﺸﯿﺮا اﻟﯽ اﻟﺰﺑﺪ و اﻟﺴﻨﺎم‪ ،‬ﻓﻘﺎل اﻵﺧﺮ‪ :‬ذﻟﮏ‪.‬‬‫و ﻣﻨﻬﺎ ﻗﻮﻟﻬﻢ‪» :‬اﻟﮑﻼب ﻋﻠﯽ اﻟﺒﻘﺮ«‪ ،‬أي أرﺳﻞ‪ ،‬و »أ ﺣﺸـﻔﺎ و ﺳﻮء ﮐﯿﻠﻪ«‪ ،‬أي أ ﺗﺠﻤﻊ ﺣﺸـﻔﺎ و ﺳﻮء ﮐﯿﻠﻪ‪ ،‬و »ﮐﻞ ﺷـﯽء و ﻻ ﺷﺘﯿﻤﮥ ﺣﺮ«‪،‬‬‫أي أﺻـﻨﻊ ﮐـﻞ ﺷـﯽء و ﻻـ ﺗﺮﺗﮑﺐ ﺷـﯿﺘﻤﮥ ﺣﺮ‪ ،‬و »ان ﺗـﺄﺗﻨﯽ ﻓﺄﻫـﻞ اﻟﻠﯿـﻞ و اﻟﻨﻬﺎر«‪ ،‬أي ﻓﺘﺄﺗﯽ أﻫﻞ اﻟﻠﯿﻞ و اﻟﻨﻬﺎر‪ ،‬أي أﻫﻼ ﻟﮏ ﺑﺎﻟﻠﯿﻞ و‬‫اﻟﻨﻬﺎر‪ ،‬و »دﯾﺎر اﻻﺣﺒﮥ«‪ ،‬أي أذﮐﺮﻫﺎ‪.‬‬‫و ﻗﻮﻟﻬﻢ‪» :‬ﮐـﺎﻟﯿﻮم رﺟﻼـ«‪ ،‬أي ﻣـﺎ رأﯾﺖ ﮐﺮﺟـﻞ اﻟﯿﻮم رﺟﻼ‪ ،‬ﻋﻠﯽ ﺣـﺬف ﻧﺎﺻﺐ رﺟﻞ‪ ،‬و ﺣـﺬف ﻣﺎ اﺿـﯿﻒ اﻟﯽ اﻟﯿﻮم‪ ،‬و »ﮐﺎﻟﯿﻮم« ﺣﺎل‬‫ﻣﻘﺪم ﻣﻦ رﺟﻼ‪ ،‬و ﻗﺪ ﯾﻘﺎل‪ :‬ﮐﻼﻫﻤﺎ ﺑﺎﻟﺮﻓﻊ و ﺗﻤﺮ‪ ،‬أو ﮐﻞ ﺷﯽء و ﻻ ﺷﺘﯿﻤﮥ ﺣﺮ‪ ،‬أي ﮐﻼﻫﻤﺎ ﻟﯽ‪ ،‬و ﮐﻞ ﺷﯽء أﻣﻢ ]‪.[1‬‬‫و وﺟﻮب اﻟﺤﺬف ﻓﯽ ﺟﻤﯿﻊ ﻣﺎ ذﮐﺮوا أﻣﺜﺎﻟﻬﺎ ﻟﮑﻮﻧﻬﺎ أﻣﺜﺎﻻ‪ ،‬أو ﮐﺎﻟﻤﺜﻞ ﻓﯽ ﮐﺜﺮة اﻻﺳﺘﻌﻤﺎل و اﻻﻣﺜﺎل و ﻻ ﻧﻐﯿﺮ[ ]‪.[2‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺑﺴـﯿﺎري از اﻟﻔﺎظ‪ ،‬ﺳﻮاي آﻧﭽﻪ اﺑﻦ ﺣﺎﺟﺐ ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ ،‬ﺣـﺬف ﻓﻌﻞ واﺟﺐ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻇﻬﺎر آن ﺳـﻤﺖ‬‫ﺟﻮاز ﻧـﺪارد‪ ،‬و ﭘﺮ ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ در اﻇﻬـﺎر آن اﺻـﻼ اﺳـﺘﺤﺎﻟﻪ ﻋﻘﻠﯽ‪ ،‬ﻻـزم ﻧﻤﯽآﯾـﺪ ﻟﮑﻦ ﻟﺰوم اﺗﺒـﺎع ﺳـﻤﺎع‪ ،‬ﺳـﺒﺐ اﻣﺘﻨﺎع اﻇﻬﺎر ﻓﻌﻞ‬‫ﮔﺮدﯾﺪه‪ ،‬ﻓﻠﯿﺬﻫﺐ اﺗﺒﺎع اﻟﺮازي ﯾﻤﯿﻨﺎ و ﺷﻤﺎﻻ‪ ،‬ﻓﻠﻦ ﯾﺠﺪوا ﻟﺘﺄﯾﯿﺪ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﻣﺠﺎﻻ‪.‬‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »اﺷﺒﺎه و ﻧﻈﺎﺋﺮ« ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]اﻻﺻﻮل اﻟﻤﺮﻓﻮﺿﮥ ﻣﻨﻬﺎ ﺟﻤﻠﮥ اﻻﺳﺘﻘﺮار اﻟﺬي ﯾﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ اﻟﻈﺮف اﻟﻮاﻗﻊ ﺧﺒﺮا‪ [1] .‬اﻻﻣﻢ )ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻬﻤﺰة و اﻟﻤﯿﻢ(‪ :‬اﻟﯿﺴﯿﺮ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺷﺮح اﻟﮑﺎﻓﯿﮥ ج ‪.131 -1/129‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪373 :‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﯾﻌﯿﺶ ]‪ :[1‬ﺣﺬف اﻟﺨﺒﺮ اﻟﺬي ﻫﻮ اﺳـﺘﻘﺮ و ﻣﺴـﺘﻘﺮ‪ ،‬و أﻗﯿﻢ اﻟﻈﺮف ﻣﻘﺎﻣﻪ و ﺻﺎر اﻟﻈﺮف ﻫﻮ اﻟﺨﺒﺮ و اﻟﻤﻌﺎﻣﻠﮥ ﻣﻌﻪ‪ ،‬و ﻧﻘﻞ اﻟﻀﻤﯿﺮ‬‫اﻟﺬي ﮐﺎن ﻓﯽ اﻻﺳـﺘﻘﺮار اﻟﯽ اﻟﻈﺮف‪ ،‬و ﺻﺎر ﻣﺮﺗﻔﻌﺎ ﺑﺎﻟﻈﺮف‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﮐﺎن ﻣﺮﺗﻔﻌﺎ ﺑﺎﻻﺳﺘﻘﺮار‪ ،‬ﺛﻢ ﺣﺬف اﻻﺳﺘﻘﺮار و ﺻﺎر أﺻﻼ ﻣﺮﻓﻮﺿﺎ‪ ،‬ﻻ‬‫ﯾﺠﻮز اﻇﻬﺎره ﻟﻼﺳﺘﻐﻨﺎء ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻟﻈﺮف‪.‬‬‫و ﻣﻨﻬﺎ‪ :‬ﺧﺒﺮ ﻟا ﻤﺒﺘﺪأ اﻟﻮاﻗﻊ ﺑﻌﺪ »ﻟﻮ ﻻ« ﻧﺤﻮ ﻟﻮ ﻻ زﯾﺪ ﻟﺨﺮج ﻋﻤﺮو‪ ،‬و ﺗﻘﺪﯾﺮه ﻟﻮ ﻻ زﯾﺪ ﺣﺎﺿﺮ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﯾﻌﯿﺶ‪ :‬ارﺗﺒﻄﺖ اﻟﺠﻤﻠﺘﺎن‪ ،‬و ﺻﺎرﺗﺎ ﮐﺎﻟﺠﻤﻠـﮥ اﻟﻮاﺣـﺪة‪ ،‬و ﺣـﺬف ﺧﺒﺮ اﻟﻤﺒﺘﺪأ ﻣﻦ اﻟﺠﻤﻠﮥ اﻻوﻟﯽ‪ ،‬ﻟﮑﺜﺮة اﻻﺳـﺘﻌﻤﺎل‪ ،‬ﺣﺘﯽ رﻓﺾ‬‫ﻇﻬﻮره و ﻟﻢ ﯾﺠﺰ اﺳﺘﻌﻤﺎﻟﻪ‪.‬‬‫و ﻣﻨﻬﺎ‪ :‬ﻗﻮﻟﻬﻢ‪» :‬اﻓﻌﻞ ﻫﺬا اﻣﺎ ﻻ«‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﯾﻌﯿﺶ‪ :‬و ﻣﻌﻨﺎه أن رﺟﻼ أﻣﺮ ﺑﺄﺷـﯿﺎء ﯾﻔﻌﻠﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺘﻮﻗﻒ ﻓﯽ ﻓﻌﻠﻬﺎ‪ ،‬ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬اﻓﻌﻞ ﻫﺬا ان ﮐﻨﺖ ﻻ ﺗﻔﻌﻞ اﻟﺠﻤﯿﻊ‪ ،‬و زادوا ﻋﻠﯽ »ان« ﻣﺎ‪،‬‬‫و ﺣﺬف اﻟﻔﻌﻞ و ﻣﺎ ﯾﺘﺼﻞ ﺑﻪ‪ ،‬و ﮐﺜﺮ ﺣﺘﯽ ﺻﺎر اﻻﺻﻞ ﻣﻬﺠﻮرا‪.‬‬‫و ﻣﻨﻬﺎ‪ :‬ﻗﺎل ﺑا ﻦ ﯾﻌﯿﺶ‪ :‬ﺑﻨﻮ ﺗﻤﯿﻢ ﻻ ﯾﺠﯿﺰون ﻇﻬﻮر ﺧﺒﺮ ﻻ اﻟﺘﺒﺮﺋﻪ و ﯾﻘﻮﻟﻮن‪:‬‬‫ﻫﻮ ﻣﻦ اﻻﺻﻮل اﻟﻤﺮﻓﻮﺿﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻻﺳﺘﺎد أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺮﺑﯿﻊ ﻓﯽ »ﺷﺮح اﻻﯾﻀﺎح«‪ :‬اﻻﺧﺒﺎر ﻋﻦ ﺳﺒﺤﺎن اﻟﱠﻠﻪ ﯾﺼﺢ ﮐﻤﺎ ﯾﺼﺢ اﻻﺧﺒﺎر ﻋﻦ اﻟﺒﺮاءة ﻣﻦ اﻟﺴﻮء‪ ،‬ﻟﮑﻦ‬‫اﻟﻌﺮب رﻓﻀﺖ ذﻟﮏ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ان »ﻣﺬاﮐﯿﺮ« ﺟﻤﻊ ﻟﻤﻔﺮد ﻟﻢ ﯾﻨﻄﻖ ﺑﻪ‪ ،‬و ﮐﺬﻟﮏ »ﻟﯿﯿﻠﯿﮥ« ﺗﺼـﻐﯿﺮ ﻟﺸـﯽء ﻟﻢ ﯾﻨﻄﻖ ﺑﻪ‪ ،‬و »أﺻﯿﻼن« ﺗﺼﻐﯿﺮ ﻟﺸﯽء‬‫ﻟﻢ ﯾﻨﻄﻖ ﺑﻪ‪ ،‬و ان ﮐﺎن أﺻـﻠﻪ أن ﯾﻨﻄﻖ ﺑﻪ‪ ،‬و ﮐﺬﻟﮏ ﺳـﺒﺤﺎﻧﻪ اﻟﱠﻠﻪ إذا ﻧﻈﺮت اﻟﯽ ﻣﻌﻨﺎه وﺟﺪت اﻻﺧﺒﺎر ﻋﻨﻪ ﺻـﺤﯿﺤﺎ‪ ،‬ﻟﮑﻦ اﻟﻌﺮب رﻓﻀﺖ‬‫ذﻟـﮏ‪ ،‬و ﮐـﺬﻟﮏ »ﻟﮑﺎع« و »ﻟﮑﻊ«‪ ،‬و ﺟﻤﯿﻊ اﻻﺳـﻤﺎء اﻟﺘﯽ ﻻ ﺗﺴـﺘﻌﻤﻞ اﻻ ﻓﯽ اﻟﻨـﺪاء‪ ،‬إذا رﺟﻌﺖ اﻟﯽ ﻣﻌﺎﻧﯿﻬﺎ وﺟـﺪت اﻻﺧﺒﺎر ﻣﻤﮑﻨﺎ ﻓﯿﻬﺎ‬‫ﺑﺪﻟﯿﻞ اﻻﺧﺒﺎر ]‪ [1‬اﺑﻦ ﯾﻌﯿﺶ‪ :‬ﯾﻌﯿﺶ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﯾﻌﯿﺶ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻨﺤﻮي اﻟﺤﻠﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(643‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪374 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ ﻫﺸﺘﻢ‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 201‬از ‪206‬‬‫ﻋﻤﺎ ﻫﯽ ﻓﯽ ﻣﻌﻨﺎه‪ ،‬ﻟﮑﻦ اﻟﻌﺮب رﻓﻀﺖ ذﻟﮏ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﯾﻀﺎ ﻓﯽ ﻗﻮﻟﮏ »زﯾﺪا اﺿﺮﺑﻪ«‪ :‬ﺿﻌﻒ ﻓﯿﻪ اﻟﺮﻓﻊ ﻋﻠﯽ اﻻﺑﺘﺪاء‪ ،‬و اﻟﻤﺨﺘﺎر اﻟﻨﺼﺐ‪ ،‬و ﻓﯿﻪ اﺷﮑﺎل ﻣﻦ ﺟﻬﮥ اﻻﺳﻨﺎد‪ ،‬ﻻن ﺣﻘﯿﻘﮥ اﻟﻤﺴﻨﺪ‬‫و اﻟﻤﺴـﻨﺪ إﻟﯿﻪ ﻣﺎ ﻻ ﯾﺴﺘﻘﻞ اﻟﮑﻼم ﺑﺄﺣﺪﻫﻤﺎ دون ﺻﺎﺣﺒﻪ‪ ،‬و اﺿﺮب و ﻧﺤﻮه ﯾﺴﺘﻘﻞ ﺑﻪ اﻟﮑﻼم وﺣﺪه‪ ،‬و ﻻ ﺗﻘﺪر ﻫﻨﺎ أن ﺗﻘﺪر ﻣﻔﺮدا ﺗﮑﻮن‬‫ﻫﺬه اﻟﺠﻤﻠﮥ ﻓﯽ ﻣﻮﺿﻌﻪ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﻗﺪرت ﻓﯽ »زﯾﺪ ﺿﺮﺑﺘﻪ«‪.‬‬‫ﻓﺎن ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻓﮑﯿﻒ ﺟﺎء ﻫﺬا ﻣﺮﻓﻮﻋﺎ و أﻧﺖ ﻻ ﺗﻘﺪر ﻋﻠﯽ ﻣﻔﺮد ﯾﻌﻄﯽ ﻫﺬا اﻟﻤﻌﻨﯽ؟‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺟﺎء ﻋﻠﯽ ﺗﻘﺪﯾﺮ ﺷـﯽء رﻓﺾ و ﻟﻢ ﯾﻨﻄﻖ ﺑﻪ‪ ،‬و اﺳﺘﻐﻨﯽ ﻋﻨﻪ ﺑﻬﺬا اﻟﺬي وﺿﻊ ﻣﮑﺎﻧﻪ‪ ،‬و ﻫﺬا و ان ﮐﺎن ﻓﯿﻪ ﺑﻌﺪ إذا أﻧﺖ ﺗﺪﺑﺮﺗﻪ وﺟﺪت‬‫ﻟﻪ ﻧﻈﺎﺋﺮ‪ ،‬اﻻ ﺗﺮي ان »ﻗﺎم« اﺟﻤﻊ اﻟﻨﺤﻮﯾﻮن ﻋﻠﯽ ان اﺻـﻠﻪ ﻗﻮم‪ ،‬و ﻫﺬا ﻣﺎ ﺳـﻤﻊ ﻗﻂ ﻓﯿﻪ و ﻻ ﻓﯽ ﻧﻈﯿﺮه‪ ،‬ﻓﮑﺬﻟﮏ »زﯾﺪ اﺿـﺮﺑﻪ«‪ ،‬ﮐﺄن اﺿﺮﺑﻪ‬‫وﺿﻊ ﻣﻮﺿﻊ ﻣﻔﺮد ﻣﺴﻨﺪ اﻟﯽ زﯾﺪ ﻋﻠﯽ ﻣﻌﻨﯽ اﻻﻣﺮ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﻨﻄﻖ ﻗﻂ ﺑﻪ‪ ،‬و ﯾﮑﻮن ﮐﻘﺎم‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﯾﻀﺎ‪ :‬ﻣﺼﺪر »ﻋﺴﯽ« ﻻ ﯾﺴﺘﻌﻤﻞ و ان ﮐﺎن اﻻﺻﻞ ﻻﻧﻪ اﺻﻞ ﻣﺮﻓﻮض ]‪.[1‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺴـﯿﺎري از اﺻﻮل در اﺳـﺘﻌﻤﺎل ﻣﺮﻓﻮض اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ اﮔﺮ ﻣﺪار ﺗﺮﮐﯿﺐ ﺑﺮ ﻋﻘﻞ ﻣﯽﺑﻮد ﻧﻪ ﺳﻤﺎع‪ ،‬رﻓﺾ اﯾﻦ‬‫اﺻﻮل ﻣﻘﺒﻮل ﻧﻤﯽﺷﺪ‪ ،‬و اﺳﺘﻌﻤﺎل اﯾﻦ اﺻﻮل ﻣﺮﻓﻮﺿﻪ ﺟﺎﺋﺰ ﻣﯽﮔﺮدﯾﺪ‪ ،‬و إذ ﻟﯿﺲ ﻓﻠﯿﺲ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻋﺠﺐ ﮐﻪ ﻓﺨﺮ رازي ﺑﺮﻓﺾ ﻣﻼـﺣﻈﻪ اﺻﻮل ﻣﺮﻓﻮﺿﻪ‪ ،‬اﺳـﺎس اﻧﮑﺎر ﺑﺮ ﺗﺸـﮑﯿﮏ ﻣﺮﻓﻮض و وﻫﻢ ﻣﺮﻓﻮض ﮔﺬاﺷـﺘﻪ‪ ،‬أﻋﻼم ﺗﺨﺠﯿﻞ‬‫اﺗﺒـﺎع و اﺷـﯿﺎع‪ ،‬و ﻣﻌﺘﻘـﺪﯾﻦ ﻓﻀﻞ و ﮐﻤﺎل ﺧﻮد اﻓﺮاﺧﺘﻪ‪ ،‬و ﻟﯿﺖ ﺷـﻌﺮي ﮐﯿﻒ ﺧﻔﯽ ﻋﻠﯿﻪ ان ﺑﻨﺎء و ﻫﻤﻪ اﻟﺮﮐﯿﮏ ﻋﻠﯽ ﺷـﻔﺎ ﺟﺮف ﻫﺎر‪ ،‬و‬‫ﺗﺸﮑﯿﮑﻪ ﮐﺸﺠﺮة ﺧﺒﯿﺜﮥ اﺟﺘﺜﺖ ﻣﻦ ﻓﻮق اﻻرض ﻣﺎ ﻟﻬﺎ ﻣﻦ ﻗﺮار! ]‪ [1‬اﻻﺷﯿﺎء و اﻟﻨﻈﺎﺋﺮ ج ‪.71 -1/70‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪375 :‬‬‫ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬آﻧﮑﻪ ﺑﻄﻼن ادﻋﺎي اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ ﺻﺤﺖ دﺧﻮل ﯾﮑﯽ از ﻫﺮ دو‪:‬‬‫»أوﻟﯽ« و »ﻣﻦ« ﺑﺮ آﺧﺮ ﺑﻮﺿﻊ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬در ﮐﻤـﺎل اﻧﺠﻼء و وﺿﻮح اﺳﺖ زﯾﺮا ﮐﻪ اﻗﺘﺮان »ﻣﻦ« »ﺑﺄوﻟﯽ« ﻣﺄﺧﻮذ از ﺳـﻤﺎع و ﻧﻘﻞ اﺳﺖ‪ ،‬و اﮔﺮ‬‫ﻣﻨـﺎط آن ﺑﺮ ﺳـﻤﺎع ﻧﻤﯽﺑﻮد‪ ،‬ﺑﺠـﺎي )ﻣﻦ( ﺣﺮوف دﯾﮕﺮ را ﻫﻢ ﻣﺜـﻞ »ﻋﻦ« و »ﻋﻠﯽ« و »اﻟﯽ« و »ﻓﯽ« و »ﺑـﺎ« ﻣﯽآوردﻧـﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﻋﻘﻼـ ﻣﻤﮑﻦ‬‫اﺳﺖ ﺑﮕﻮﯾﻨـﺪ زﯾـﺪ أوﻟﯽ اﻟﯽ ﻋﻤﺮو‪ ،‬و ﻣﺮاد آن ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ اوﻟﻮﯾﺖ زﯾﺪ ﻣﻨﺘﻬﯽ اﺳﺖ ﺑﻌﻤﺮو‪ ،‬ﻧﯿﺰ اﺳـﺘﺤﺎﻟﻪ ﻻزم ﻧﻤﯽآﯾﺪ‪ ،‬و ﻧﯿﺰ اﮔﺮ ﺑﮕﻮﯾﻨﺪ‪:‬‬‫زﯾﺪ أوﻟﯽ ﻓﯽ ﻋﻤﺮو‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ زﯾﺪ أوﻟﯽ اﺳﺖ در ﺑﺎب ﻋﻤﺮو ﻫﯿﭻ اﺳﺘﺤﺎﻟﻪ ﭘﯿﺪا ﻧﻤﯽﺷﻮد‪ ،‬و ﻧﯿﺰ اﮔﺮ ﺑﮕﻮﯾﻨﺪ‪:‬‬‫زﯾـﺪ أوﻟﯽ ﺑﻌﻤﺮو‪ ،‬ﺑﺠـﺎي زﯾـﺪ اوﻟﯽ ﻣﻦ ﻋﻤﺮو‪ ،‬ﻫﯿـﭻ اﺳـﺘﺤﺎﻟﻪ ﻻزم ﻧﻤﯽآﯾـﺪ ﭘﺲ ﻧﻔﯽ ﺻـﺤﺖ اﻗﺘﺮان »أوﻟﯽ« ﺑﻤﻦ ﺑﻮﺿﻊ‪ ،‬ﺣﺮف ﻋﺠﯿﺐ‬‫اﻟﻮﺿﻊ و ﺧﺒﻂ واﺟﺐ اﻟﺪﻓﻊ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻزﻫﺮي ]‪ [1‬در »ﺗﺼﺮﯾﺢ ﺷﺮح ﺗﻮﺿﯿﺢ« در ذﮐﺮ اﺣﮑﺎم اﻓﻌﻞ اﻟﺘﻔﻀﯿﻞ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫]و اﻟﺤﮑﻢ اﻟﺜﺎﻧﯽ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌـﺪ اﻓﻌﻞ أن ﯾﺆﺗﯽ »ﻣﻦ« اﻟﺠﺎرة ﻟﻠﻤﻔﻀﻮل‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﺗﻘـﺪم ﻣﻦ اﻻﻣﺜﻠﮥ‪ ،‬و ﻫﯽ ﻋﻨﺪ اﻟﻤﺒﺮد و ﺳـﯿﺒﻮﯾﻪ اﻻﺑﺘﺪاء اﻻرﺗﻔﺎع ﻓﯽ‬‫اﻓﻀﻞ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و اﺑﺘﺪاء اﻻﻧﺤﻄﺎط ﻓﯽ ﻧﺤﻮ ﺷﺮ ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫و اﻋﺘﺮﺿﻪ اﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﺄﻧﻬﺎ ﻻ ﯾﻘﻊ ﺑﻌﺪﻫﺎ اﻟﯽ‪ ،‬و اﺧﺘﺎر اﻧﻬﺎ ﻟﻠﻤﺠﺎوزة‪ ،‬ﻓﺎن ﻣﻌﻨﯽ زﯾﺪ اﻓﻀﻞ ﻣﻦ ﻋﻤﺮو ﺟﺎوز زﯾﺪ ﻋﻤﺮا ﻓﯽ اﻟﻔﻀﻞ‪.‬‬‫و اﻋﺘﺮﺿﻪ ﻓﯽ »اﻟﻤﻐﻨﯽ« ﺑﺄﻧﻬﺎ ﻟﻮ ﮐﺎﻧﺖ ﻟﻠﻤﺠﺎورة ﻟﺼﺢ ﻓﯽ ﻣﻮﺿـﻌﻬﺎ »ﻋﻦ«‪ ،‬و دﻓﻊ ﺑﺄن ﺻﺤﮥ وﻗﻮع اﻟﻤﺮادف ﻣﻮﻗﻊ ﻣﺮادﻓﻪ اﻧﻤﺎ ﯾﮑﻮن إذا ﻟﻢ‬‫ﯾﻤﻨﻊ ﻣﻦ ذﻟﮏ ﻣﺎﻧﻊ‪ ،‬و ﻫﻬﻨﺎ ﻣﻨﻊ ﻣﺎﻧﻊ و ﻫﻮ اﻻﺳﺘﻌﻤﺎل‪ ،‬ﻓﺎن اﺳﻢ اﻟﺘﻔﻀﯿﻞ ﻻ ﯾﺼﺎﺣﺐ ﻣﻦ ﺣﺮوف ]‪ [1‬اﻻزﻫﺮي‪ :‬ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻨﺤﻮي‬‫اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ )‪.(905‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪376 :‬‬‫اﻟﺠﺮ اﻻ »ﻣﻦ« ﺧﺎﺻﮥ[‪.‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺳـﺘﻌﻤﺎل اﻓﻌﻞ اﻟﺘﻔﻀـﯿﻞ ﻣﺎﻧﻊ اﺳﺖ از اﺗﯿﺎن »ﺑﻌﻦ« ﻋﻮض »ﻣﻦ«‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ اﻓﻌﻞ اﻟﺘﻔﻀﯿﻞ ﻣﺼﺎﺣﺐ ﻧﻤﯽﺷﻮد‬‫از ﺣﺮوف ﺟﺮ ﺳﻮاي »ﻣﻦ« را ﺧﺎﺻـﮥ‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﻌﻠﻮم ﺷـﺪ ﮐﻪ اﻗﺘﺮان »ﻣﻦ« ﺑﺎ اﻓﻌﻞ اﻟﺘﻔﻀـﯿﻞ ﺣﺴﺐ اﺳـﺘﻌﻤﺎل و وﺿﻊ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﺑﺤﮑﻢ ﻣﺤﺾ‬‫درﺑﺎره ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص(‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 202‬از ‪206‬‬‫ﻋ ﻘ ﻞ و ﻃﺒ ﻊ ‪.‬‬
‫ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬آﻧﮑﻪ اﮐﺎﺑﺮ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و اﺳﺎﻃﯿﻦ ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ‪ ،‬ﺗﺼﺮﯾﺢ ﮐﺮدهاﻧﺪ ﺑﻌﺪم ﺟﻮاز اﯾﺠﺎد ﺗﺮﮐﯿﺒﯽ ﺑﻘﯿﺎس‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﺮ ﮔﺎه اﯾﺠﺎد ﺗﺮاﮐﯿﺐ ﺑﻐﯿﺮ ﺳﻤﺎع‬‫ﺟﺎﺋﺰ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬اﻗﺘﺮان ﻟﻔﻈﯽ ﺑﻠﻔﻆ دﯾﮕﺮ ﺑﻐﯿﺮ ﺳﻤﺎع ﺑﻤﺤﺾ ﺣﮑﻢ ﻋﻘﻞ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺟﺎﺋﺰ ﮔﺮدد‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺴﯿﻮﻃﯽ ﻓﯽ »اﻟﻤﺰﻫﺮ«‪:‬‬‫]ﻗـﺎل اﺑﻮ ﺣﯿـﺎن ﻓﯽ »ﺷـﺮح اﻟﺘﺴـﻬﯿﻞ«‪ :‬اﻟﻌﺠﺐ ﻣﻤﻦ ﯾﺠﯿﺰ ﺗﺮﮐﯿﺒـﺎ ﻣﺎ ﻓﯽ ﻟﻐـﮥ ﻣﻦ اﻟﻠﻐﺎت ﻣﻦ ﻏﯿﺮ أن ﯾﺴـﻤﻊ ﻣﻦ ذﻟﮏ اﻟﺘﺮﺗﯿﺐ ﻧﻈﺎﺋﺮ‪ ،‬و ﻫﻞ‬‫اﻟﺘﺮاﮐﯿﺐ اﻟﻌﺮﺑﯿـﮥ اﻻـ ﮐـﺎﻟﻤﻔﺮدات اﻟﻠﻐﻮﯾـﮥ‪ ،‬ﻓﮑﻤـﺎ ﻻـ ﯾﺠﻮز اﺣـﺪاث ﻟﻔـﻆ ﻣﻔﺮد‪ ،‬ﮐـﺬﻟﮏ ﻻـ ﯾﺠﻮز ﻓﯽ اﻟﺘﺮاﮐﯿﺐ‪ ،‬ﻻـن ﺟﻤﯿﻊ ذﻟﮏ اﻣﻮر‬‫وﺿﻌﯿﮥ‪ ،‬و اﻻﻣﻮر اﻟﻮﺿﻌﯿﮥ ﺗﺤﺘﺎج اﻟﯽ ﺳﻤﺎع ﻣﻦ اﻫﻞ ذﻟﮏ اﻟﻠﺴﺎن‪ ،‬و اﻟﻔﺮق ﺑﯿﻦ ﻋﻠﻢ اﻟﻨﺤﻮ و ﺑﯿﻦ ﻋﻠﻢ اﻟﻠﻐﮥ‪ ،‬ان ﻋﻠﻢ اﻟﻨﺤﻮ ﻣﻮﺿﻮﻋﻪ أﻣﻮر‬‫ﮐﻠﯿﮥ‪ ،‬و ﻣﻮﺿﻮع ﻋﻠﻢ اﻟﻠﻐﮥ اﺷﯿﺎء ﺟﺰﺋﯿﮥ و ﻗﺪ اﺷﺘﺮﮐﺎ ﻣﻌﺎ ﻓﯽ اﻟﻮﺿﻊ ]‪.[1‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﻮ ﺣﯿﺎن از ﮐﺴـﯽ ﮐﻪ اﺟﺎزه ﺗﺮﮐﯿﺒﯽ در ﻟﻐﺘﯽ از ﻟﻐﺎت ﺑﻐﯿﺮ ﺳـﻤﺎع ﻧﻈﺎﺋﺮ آن ﻧﻤﺎﯾـﺪ‪ ،‬ﺗﻌﺠﺐ ﻧﻤﻮده و اﻓﺎده‬‫ﻓﺮﻣﻮده ﮐﻪ ﺗﺮﮐﯿﺒﺎت ﻋﺮﺑﯿﻪ ﻣﺜﻞ ﻣﻔﺮدات ﻟﻐﻮﯾﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ اﺣـﺪاث ﻟﻔﻆ ﻣﻔﺮد ﺟﺎﺋﺰ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ اﺣﺪاث ﺗﺮﮐﯿﺒﯽ از ﺗﺮاﮐﯿﺐ ﻏﯿﺮ‬‫ﺳﺎﺋﻎ اﺳﺖ‪ [1] ،‬اﻟﻤﺰﻫﺮ ج ‪.1/28‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،8‬ص‪377 :‬‬‫زﯾﺮا ﮐﻪ ﻫﻤﻪ اﯾﻦ اﻣﻮر وﺿـﻌﯿﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻣﻮر وﺿـﻌﯿﻪ ﻣﺤﺘﺎج ﻣﯽﺷﻮد ﺑﺴـﻤﺎع از اﻫﻞ اﯾﻦ ﻟﺴﺎن‪ ،‬و ﻓﺮق در ﻣﯿﺎن ﻋﻠﻢ ﻧﺤﻮ و ﻋﻠﻢ ﻟﻐﺖ اﯾﻦ‬‫اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﻧﺤﻮ اﻣﻮر ﮐﻠﯿﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﻮﺿﻮع ﻋﻠﻢ ﻟﻐﺖ اﺷﯿﺎء ﺟﺰﺋﯿﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻟﮑﻦ ﻫﺮ دو در وﺿﻊ ﻣﺸﺘﺮك اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »ﻣﺰﻫﺮ« در ﺑﯿﺎن ﻗﻮل ﺛﺎﻧﯽ از ﻗﻮﻟﯿﻦ در ﺑﺎب وﺿﻊ ﻣﺮﮐﺒﺎت آورده‪:‬‬‫]و اﻟﺜﺎﻧﯽ اﻧﻬﺎ ﻣﻮﺿﻮﻋـﮥ‪ ،‬ﻓﻮﺿـﻌﺖ )أي اﻟﻌﺮب( زﯾﺪ ﻗﺎﺋﻢ ﻟﻼﺳـﻨﺎد دون اﻟﺘﻘﻮﯾﮥ ﻓﯽ ﻣﻔﺮداﺗﻪ‪ ،‬و ﻻ ﺗﻨﺎﻓﯽ ﺑﯿﻦ وﺿـﻌﻬﺎ ﻣﻔﺮدة ﻟﻼﺳـﻨﺎد ﺑﺪون‬‫اﻟﺘﻘﻮﯾـﮥ و وﺿـﻌﻬﺎ ﻣﺮﮐﺒـﮥ ﻟﻠﺘﻘﻮﯾـﮥ‪ ،‬و ﻻ ﺗﺨﺘﻠﻒ ﺑﺎﺧﺘﻼف اﻟﻠﻐﺎت‪ ،‬ﻓﺎﻟﻤﻀﺎف ﻣﻘـﺪم ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻀﺎف إﻟﯿﻪ ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻟﻠﻐﺎت و ﻣﺆﺧﺮ ﻋﻨﻪ ﻓﯽ‬‫ﺑﻌﺾ‪ ،‬و ﻟﻮ ﮐـﺎﻧﺖ ﻋﻘﻠﯿـﮥ ﻟﻔﻬﻢ اﻟﻤﻌﻨﯽ واﺣـﺪا ﺳﻮاء ﺗﻘـﺪم اﻟﻤﻀﺎف ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻀﺎف إﻟﯿﻪ‪ ،‬أم ﺗﺄﺧﺮ‪ ،‬و ﻫـﺬا اﻟﻘﻮل ﻇﺎﻫﺮ ﮐﻼم اﺑﻦ اﻟﺤﺎﺟﺐ‬‫ﺣﯿﺚ ﻗﺎل‪ :‬اﻗﺴﺎﻣﻬﺎ ﻣﻔﺮد و ﻣﺮﮐﺐ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻘﺮاﻓﯽ ]‪ :[1‬و ﻫﻮ اﻟﺼﺤﯿﺢ‪ ،‬و ﻋﺰاه ﻏﯿﺮه ﻟﻠﺠﻤﻬﻮر ﺑﺪﻟﯿﻞ اﻧﻬﺎ ﺣﺠﺮت ﻓﯽ اﻟﺘﺮاﮐﯿﺐ ﮐﻤﺎ ﺣﺠﺮت ﻓﯽ اﻟﻤﻔﺮدات‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﺖ )أي اﻟﻌﺮب(‪:‬‬‫ﻣﻦ ﻗـﺎل‪ :‬ان ﻗـﺎﺋﻢ زﯾـﺪا ﻟﯿﺲ ﻣﻦ ﮐﻼﻣﻨﺎ‪ ،‬و ﻣﻦ ﻗﺎل‪ :‬ان زﯾـﺪا ﻗﺎﺋﻢ ﻓﻬﻮ ﻣﻦ ﮐﻼﻣﻨﺎ‪ ،‬و ﻣﻦ ﻗﺎل‪ :‬ﻓﯽ اﻟـﺪار رﺟﻞ ﻓﻬﻮ ﻣﻦ ﮐﻼﻣﻨﺎ‪ ،‬و ﻣﻦ ﻗﺎل‪:‬‬‫رﺟﻞ ﻓﯽ اﻟﺪار ﻓﻠﯿﺲ ﻣﻦ ﮐﻼﻣﻨﺎ اﻟﯽ ﻣﺎ ﻻ ﻧﻬﺎﯾﮥ ﻟﻪ ﻓﯽ اﻟﺘﺮاﮐﯿﺐ اﻟﮑﻼم‪ ،‬و ذﻟﮏ ﯾﺪل ﻋﻠﯽ ﺗﻌﺮﺿﻬﺎ ﺑﺎﻟﻮﺿﻊ ﻟﻠﻤﺮﮐﺒﺎت‬‫درﺑﺎره ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص(‬‫ﺑ ِْﺴِﻢ اِﷲ اﻟ َّﺮْﺣَﻤِﻦ اﻟ َّﺮﺣﯿِﻢ‬‫ﻏﺪﯾﺮ ﻣﯿﺜﺎق آﺳﻤﺎﻧﯽ اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﺧﺪاﺳﺖ‪،‬ﭼﺮا ﮐﻪ در آن روز دﯾﻦ ﺧﺪا ﮐﺎﻣﻞ و ﻧﻌﻤﺖ اﻟﻬﯽ ﺑﺮ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﻧﻬﺎﯾﺖ رﺳﯿﺪ‬‫ﻏﺪﯾﺮ ﻋﻨﻮاِن ﻋﻘﯿﺪه و دﯾِﻦ ﻣﺎﺳﺖ‪،‬و اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ آن‪،‬ﯾﻌﻨﯽ اﯾﻤﺎن ﮐﺎﻣﻞ ﺑﻪ ﻣﻌﺒﻮد و ﺷﮑﺮ ﮔﺰاري اﻧﺴﺎن در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻫﻤﮥ ﻧﻌﻤﺘﻬﺎي ﻧﺎزل ﺷﺪة او‪.‬‬‫ﺑﺮ اﺳـﺎس اﻣﺮ ﺑﻪ ﺗﺒﻠﯿﻎ و ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم در آﯾﻪ ﺷـﺮﯾﻔﻪ ‪َ :‬ﯾـﺎ َأﱡﯾَﻬـ ﺎ اﻟﱠﺮُﺳﻮُل ﺑَﱢﻠْﻎ َﻣـ ﺎ ُأﻧِﺰَل ِإﻟَﯿـْ َﮏ ﻣِﻦ ﱠرﺑﱢَﮏ َوِإن ﻟﱠْﻢ َﺗْﻔَﻌْﻞ َﻓَﻤﺎ ﺑَﱠﻠْﻐَﺖ‬‫ِرَﺳﺎﻟَﺘُﻪ؛ﺗﺒﻠﯿﻎ و ﺑﺎزﮔﻮﯾﯽ واﻗﻌﻪ ﻏـﺪﯾﺮ و اﻧﺠﺎم ﺳـﻔﺎرش ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺻـﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ وﺳـﻠﻢ در رﺳﺎﻧﺪن ﭘﯿﺎم ﻏﺪﯾﺮ ﺑ‪،‬ﺮ ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻣﺆﻣﻨﯿﻦ واﺟﺐ‬‫ﻣﯽ ﺷﻮد و ﺳﺮ ﭘﯿﭽﯽ از اﯾﻦ واﺟﺐ اﻟﻬﯽ ﮔﻨﺎﻫﯽ اﺳﺖ ﻧﺎ ﺑﺨﺸﻮدﻧﯽ‪.‬‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳـﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ وﺳﻠﻢ ﮐﻪ داراي ﻣﺎﻫّﯿﺖ ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ و ﻏﯿﺮ اﻧﺘﻔﺎﻋﯽ اﺳﺖ‪،‬ﺑﺎ اﻋﺘﻘﺎد راﺳﺦ ﺑﺮ اﯾﻦ‬‫ﺑـﺎور ﺗﻮﺣﯿـﺪي و ﺑـﺎ ﻫـﺪف ﺗﺒﻠﯿﻎ و ﻧﺸـﺮ اﯾﻦ واﻗﻌﻪ ﺳﺘﺮگ ﺑﺸـﺮي‪،‬ﺑﺎ ﺗﺄﯾﯿـﺪات اﻟﻬﯽ و ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ ﻣـﺪاﻓﻊ راﺳﺘﯿﻦ ﺣﺮﯾﻢ اﻣﺎﻣﺖ و‬‫وﻻﯾﺖ ﻣﺮﺣﻮم آﯾﺖ اﷲ ﺣﺎج ﺳـﯿﺪ ﺣﺴﻦ ﻓﻘﯿﻪ اﻣﺎﻣﯽ ﻗـﺪس ﺳـﺮه‪،‬در زﻣﺎن ﺣﯿﺎت اﯾﻦ ﺑﺰرﮔﻮار و ﻫﻤﺖ وﺗﻼش ﺧﺎﻟﺼﺎﻧﻪ و ﺷـﺒﺎﻧﻪ روزي‬‫درﺑﺎره ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص(‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 203‬از ‪206‬‬‫ﺟﻤﻌﯽ از ﻣﺆﻣﻨﯿﻦ وﻻﯾﺖ ﻣـﺪار از ﺳﺎل ‪ 1381‬ﭘﺎﯾﻪ ﮔـﺬاري ﮔﺮدﯾـﺪه وﺗﺎ ﮐﻨﻮن ﺑﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻫﺎي ﭼﺸﻢ ﮔﯿﺮ ﺧﻮد اداﻣﻪ داده اﺳﺖ‪ .‬و ﻫﺰﯾﻨﻪ‬‫ﻫـﺎي آن ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺮدﻣﯽ و از ﻃﺮﯾﻖ وﺟﻮﻫﺎت ﺷـﺮﻋﯿﻪ‪،‬ﺑﺎ اﺟﺎزات ﻣﺮاﺟﻊ ﻋﻈﺎم ﺗﻘﻠﯿـﺪ‪،‬ﻫـﺪاﯾﺎ ‪،‬ﻧـﺬورات‪،‬ﻣﻮﻗﻮﻓﺎت و ﻫﻤﯿﺎري اﻓﺮاد ﺧﯿﺮ‬‫اﻧﺪﯾﺶ ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻣﯽ ﮔﺮدد‪.‬‬‫اﯾﻦ ﻣﺮﮐﺰ ﺑﺎ ﺗﯿﻤﯽ ﻣﺮﮐﺐ از ﻓﺮﻫﯿﺨﺘﮕﺎن و ﻣﺘﺨﺼﺼـﯿﻦ ﺣﻮزه وداﻧﺸـﮕﺎه‪،‬ﻫﻨﺮﻣﻨﺪان رﺷﺘﻪ ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ‪،‬ﻣﺮدم وﻻﯾﺖ ﻣﺪار‪،‬ﻫﯿﺌﺎت ﻣﺬﻫﺒﯽ‬‫و ﮐﺴﺒﻪ ﺑﺎزار ﺳﻌﯽ ﻧﻤﻮده ﺗﺎ در ﻋﺮﺻﻪ ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠِﻒ ﺗﺒﻠﯿﻎ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺟﻬﺎﻧﯽ‪،‬اﻗﺪام ﺑﻪ ﻧﺸﺮ ﻣﻌﺎرف ﻣﺘﻌﺎﻟﯽ ﻏﺪﯾﺮ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬ﺷﻤﺎ ﻫﻢ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﯿﺪ‬‫ﺑﺎ ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﮥ ﺧﻮد ﺷﺎﻣﻞ ﻧﻈﺮات و ﭘﯿﺸـﻨﻬﺎدات‪،‬ﮐﻤﮑﻬﺎي ﻣﺎﻟﯽ در اﯾﻦ اﻣﺮ ﻣﻬﻢ ﺳـﻬﯿﻢ ﺑﻮده و ﺟﺰء ﺧﺎدﻣﯿﻦ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎﺷﯿﺪ‪ .‬ﻣﻨﺘﻈﺮ‬‫ﺗﻤﺎﺳﻬﺎي ﺷﻤﺎ ﻫﺴﺘﯿﻢ‬‫ﺗﻠﻔﻦ ﻫﺎي ﺗﻤﺎس‪03112206252 -03112206253 :‬‬‫ﺗﻠﻔﮑﺲ‪03112206253 :‬‬‫ﺗﻠﻔﻦ ﻫﻤﺮاه‪09118000109 :‬‬‫ﺳﺎﯾﺖ ‪www.Ghadirestan.com-www.Ghadirestan.ir :‬‬‫اﯾﻤﯿﻞ‪info@Ghadirestan.com :‬‬‫آدرس ﻣﺮﮐﺰ‪ :‬اﺻـﻔﻬﺎن‪ -‬ﺧﯿﺎﺑﺎن ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق‪ -‬ﻧﺒﺶ ﺧﯿﺎﺑﺎن ﺣﮑﯿﻢ‪ -‬ﻃﺒﻘﻪ دوم ﺑﺎﻧﮏ ﻣﻠﺖ‪ -‬ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳـﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ ﺻﻠﯽ‬‫اﷲ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ ‪ -‬ﮐﺪ ﭘﺴﺘﯽ‪8147865894 :‬‬‫ﺷﻤﺎره ﺣﺴﺎب ﻣﻠﯽ ﺳﯿﺒﺎ‪327564722005 :‬‬‫ﺷﻤﺎره ﮐﺎرت ﺑﺎﻧﮏ ﻣﻠﯽ‪6037991146890243 :‬‬‫و آﻧﭽﻪ از دﺳﺘﺎوردﻫﺎي اﯾﻦ ﻣﺮﮐﺰ در ﭘﯿِﺶ رو دارﯾﺪ ﺣﺎﺻﻞ از ﻓﻀﻞ اﻟﻬﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﺣﺎل ﺧﺎدﻣﯿﻦ اﯾﻦ ﻣﺮﮐﺰ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫ﺗﺄﺳﯿﺲ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻪ ﺻﻮرت دﯾﺠﯿﺘﺎل و ﮐﻼﺳﯿﮏ ‪:‬‬
‫راه اﻧـﺪازي ﺑﺰرﮔﺘﺮﯾﻦ و ﺟﺎﻣﻌﺘﺮﯾﻦ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﺗﺨﺼﺼـﯽ‪ -‬دﯾﺠﯿﺘﺎﻟﯽ ﻏـﺪﯾﺮ در ﺳﺎﯾﺖ ﭘﺎﯾﮕﺎه ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳـﺘﺎن و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﻪ ﺻﻮرت‬‫ﮐﻼﺳﯿﮏ ﺑﺮاي ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮان و ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ در ﻣﺤﻞ ﻣﺮﮐﺰي ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن اﻣﮑﺎن اﺳﺘﻔﺎده ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﻫﻤﺎﯾﺸﻬﺎ وﻧﺸﺴﺘﻬﺎي ﻋﻠﻤﯽ ﺗﺨﺼﺼﯽ‪:‬‬‫ﻫﻤﺎﯾﺸﻬﺎي اﺳﺘﻘﺒﺎل از ﻏﺪﯾﺮ در ﺳﺎل ﻫﺎي ﻣﺘﻮاﻟﯽ از ﺳﺎل ‪ 88‬ﺣﺪود ﯾﮏ ﻣﺎه ﻗﺒﻞ از ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﻫﺪف ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﯽ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رﯾﺰي ﺟﺸﻦ ﻫﺎي‬‫دﻫﻪ ي ﻏـﺪﯾﺮ ﺑـﺎ اﺳـﺘﻘﺒﺎل اﻗﺸـﺎر ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺮدم وﻻﯾﺘﻤـﺪار و ﺣﻀﻮر ﮐﺎرﺷـﻨﺎﺳﺎن اﻣﻮر ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺎﺷـﮑﻮﻫﯽ ﺑﺮﮔﺰار ﮔﺮدﯾـﺪ و‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻧﺸـﺴﺖ ﻫﺎي ﻋﻠﻤﯽ ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏـﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﻫـﺪف ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺑﺮرﺳـﯽ در ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻏـﺪﯾﺮ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﯿﺎن ارﺗﺒﺎط ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎ‬‫ﻣﻨﺎﺳـﺒﺖ ﻫـﺎي ﻣـﺬﻫﺒﯽ از ﺟﻤﻠﻪ ﻓـﺎﻃﻤﯿﻪ و ﻣﻬـﺪوﯾﺖ ﺑﺮﮔﺰار ﮔﺮدﯾـﺪ‪ ،‬ﮐﻪ در آن ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و ﻧﻮﯾﺴـﻨﺪﮔﺎن ‪ ،‬ﻣﻘﺎﻻـت ﺧﻮد را ﺑﻪ دﺑﯿﺮ ﺧﺎﻧﻪ‬‫ﻧﺸﺴﺖ ارﺳﺎل ﻧﻤﻮده و ﭘﺲ از ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﻫﯿﺌﺖ داوران ‪ ،‬ﻣﻘﺎﻻت ﺑﺮﮔﺰﯾﺪه در ﻧﺸﺴﺖ اراﺋﻪ و ﭼﺎپ ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬‫اﺣﯿﺎي ﺧﻄﺎﺑﻪ ﻏﺪﯾﺮ‪:‬‬‫ﺑﺮﮔﺰاري ﺟﻠﺴﺎت ﻫﻔﺘﮕﯽ ﺷـﺮح ﺧﻄﺎﺑﻪ ﻏﺪﯾﺮ در ﻣﮑﺎن ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ‪،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺗﻮزﯾﻊ ﮐﺘﺎب ﻫﺎي ﺧﻄﺎﺑﻪ و ﺗﺸﻮﯾﻖ ﺑﻪ ﺣﻔﻆ ﻓﺮازﻫﺎي آن‪،‬‬‫ﺑﺎ ﻫﺪف ﻧﺸﺮ و ﺗﺮوﯾﺞ ﺧﻄﺎﺑﻪ ي ﻏﺪﯾﺮ ‪.‬‬
‫دوره ﻫﺎي ﻏﺪﯾﺮ ﺷﻨﺎﺳﯽ‪:‬‬‫اﯾﻦ دوره ﻫﺎ ﺑﺎ ﻫﺪف ﺟﺬب و ﺗﺮﺑﯿﺖ ﻣﺒﻠﻐﯿﻦ ﻏﺪﯾﺮ ‪ ،‬ﺟﻬﺖ اﻋﺰام ﻧﯿﺮوي اﻧﺴﺎﻧﯽ در ﺳـﻄﻮح ﻣﺨﺘﻠﻒ ‪ ،‬در راﺳـﺘﺎي اﻫﺪاف ﻋﺎﻟﯿﻪ ي ﻣﺮﮐﺰ‬‫و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ آﺷﻨﺎﯾﯽ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻃﻼب ‪ ،‬داﻧﺸﺠﻮﯾﺎن و ﻋﻼﻗﻪ ﻣﻨﺪان‪،‬ﺑﺎ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺷﻨﺎﺳﯽ ‪،‬ﺑﺮﮔﺰار ﻣﯽ ﮔﺮدد‪.‬‬‫اﺣﯿﺎي دﻫﻪ ﻏﺪﯾﺮ‪:‬‬‫درﺑﺎره ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص(‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 204‬از ‪206‬‬‫ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺑﺮﮔﺰاري ﺟﺸـﻨﻬﺎي ﻏﺪﯾﺮ از ﯾﮏ روز ﺑﻪ ﯾﮏ دﻫﻪ ﺑﺎ ﻫﺪف اﻧﺠﺎم وﻇﯿﻔﻪ ي ﺗﺒﻠﯿﻎ ﻏﺪﯾﺮ ‪ ،‬ﺗﻌﻈﯿﻢ ﺷـﻌﺎﺋﺮ اﻟﻬﯽ ﺑﻮده و ﺑﺎﻋﺚ ﺗﺮوﯾﺞ و‬‫ﮔﺴﺘﺮش ﺟﺸﻦ ﻫﺎي ﻏﺪﯾﺮ ﻣﯽ ﮔﺮدد ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ اﺣﯿﺎي دﻫﻪ ي ﻏﺪﯾﺮ ﻓﺮﺻﺖ ﺑﯿﺸﺘﺮي را ﺑﺮاي ﻣﺒﻠﻐﯿﻦ و ﺷﺮﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن در اراﺋﻪ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻏﺪﯾﺮ و ﭘﺬﯾﺮش آن ﻓﺮاﻫﻢ‬‫ﻧﻤﻮد‪.‬‬‫ﺗﻮﻟﯿﺪات ﻣﺮﮐﺰ ‪:‬‬
‫ﺗﻮﻟﯿـﺪ ﻧﺮ م اﻓﺰار ﻫـﺎي ﺗﻠﻔﻦ ﻫﻤﺮاه و راه اﻧـﺪازي ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ دﯾﺠﯿﺘﺎﻟﯽ ﻏـﺪﯾﺮ‪ ،‬ﺑﺮ روي وب ﺳﺎﯾﺖ ﭘﺎﯾﮕﺎه ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳـﺘﺎن ‪ ،‬ﺑﺎ اﻣﮑﺎن‬‫داﻧﻠﻮد راﯾﮕﺎن ﮐﺘﺎﺑﻬﺎ ﺑﺮ روي ﺗﻠﻔﻦ ﻫﺎي ﻫﻤﺮاه ‪ ،‬ﺑﺎ ﻫﺪف ﺗﻮﺳﻌﻪ ي ﻧﺸﺮ و اﻃﻼع رﺳﺎﻧﯽ ﻣﻌﺎرف ﻗﺮآن وﻋﺘﺮت و دﻓﺎع از ﺣﺮﯾﻢ ﺷﯿﻌﻪ ‪.‬‬
‫ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﻠﯿﭙﻬﺎ ‪ ،‬ﻃﺮاﺣﯽ ﺑﺮوﺷﻮرﻫﺎ و ﭘﻮﺳﺘﺮﻫﺎ ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع ﻏﺪﯾﺮ و وﻻﯾﺖ و اﻣﮑﺎن داﻧﻠﻮد راﯾﮕﺎن آﻧﻬﺎ از روي ﺳﺎﯾﺖ ﺑﺮاي ﻋﻼﻗﻪ ﻣﻨﺪان‬‫راه اﻧﺪازي وب ﺳﺎﯾﺖ ﻫﺎي ﻣﺮﮐﺰ‪:‬‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﺑﺎ درك رﺳﺎﻟﺖ ﺳﻨﮕﯿﻦ ﺧﻮد درراﺳﺘﺎي ﺗﺒﻠﯿﻎ ﻏﺪﯾﺮ ﭘﺎ در ﻋﺮﺻﻪ ي ﺟﻬﺎﻧﯽ ﮔﺬاﺷﺘﻪ و ﺑﺎ ﺗﻼش ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن و‬‫ﻣﺘﺨﺼﺼـﯿﻦ اﻗﺪام ﺑﻪ راه اﻧﺪازي وب ﺳﺎﯾﺖ ﻫﺎﯾﯽ از ﺟﻤﻠﻪ ‪ :‬ﺳﺎﯾﺖ ﭘﺎﯾﮕﺎه ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ‪ ،‬ﺳﺎﯾﺖ دﻫﻪ ي ﻏﺪﯾﺮو ﺳﺎﯾﺖ دﻋﺎ ﺑﺮاي‬‫وارث ﻏـﺪﯾﺮ )ﻣﮑﯿﺎل اﻟﻤﮑﺎرم( ‪،‬ﻧﻤﻮده اﺳﺖ و اﻧﺠﺎم اﯾﻦ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﺑﺎﻋﺚ اﯾﺠﺎد ﺑﺴﺘﺮ ﺟﺎﻣﻊ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺗﯽ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﻌﺎرف ﻏﻨﯽ ﺷـﯿﻌﻪ ﺑﺎ اﻧﮕﯿﺰه‬‫ﻧﺸـﺮ ﻣﻌـﺎرف‪،‬ﺳـﺮوﯾﺲ دﻫﯽ ﺑﻪ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و ﻃﻼـب‪،‬ﮔﺴﺘﺮش ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﻏﻨﯽ ﮐﺮدن اوﻗﺎت ﻓﺮاﻏﺖ ﻋﻼﻗﻪ ﻣﻨـﺪان ﺑﻪ ﻧﺮم اﻓﺰار ﻫﺎي‬‫ﻋﻠﻮم اﺳﻼﻣﯽ در دﺳﺘﺮس ﺑﻮدن ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻻزم ﺟﻬﺖ ﺳﻬﻮﻟِﺖ رﻓﻊ اﺑﻬﺎم از ﺷﺒﻬﺎت ﻣﻨﺘﺸﺮه در ﺟﺎﻣﻌﻪ‪،‬ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﻬﺪ ﮐﻮدك ﻏﺪﯾﺮ‪:‬‬‫ﺑﺮﮔﺰاري ﻣﻬـﺪﻫﺎي ﮐﻮدك ﻏـﺪﯾﺮ‪ ،‬وﯾﮋه ي ﺧﺮدﺳﺎﻻن ‪،‬ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ ﺑﺮﮔﺰاري ﻫﻤﺎﯾﺸـﻬﺎ و ﻣﺮاﺳـﻤﺎت دﻫﻪ ي ﻏـﺪﯾﺮ ‪ ،‬ﺑﺎ ﻫﺪف ﺷـﮑﻮﻓﺎﯾﯽ‬‫ﻣﺤﺒﺖ دروﻧﯽ آﻧﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم در ﻗﺎﻟﺐ ﻧﻘﺎﺷﯽ ﻫﺎي زﯾﺒﺎ ‪،‬ﺑﯿﺎن ﻗﺼﻪ ﻫﺎي ﻏﺪﯾﺮ و اﻫﺪاي ﺑﺴﺘﻪ ﻫﺎي ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ ‪ ،‬از‬‫ﺟﻤﻠﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻫﺎي اﯾﻦ ﻣﺮﮐﺰ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺳﻔﺮه اﺣﺴﺎن اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ‪:‬‬
‫ﺳﻔﺮه ﻫﺎي اﺣﺴﺎن ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم ﺑﺎ ﻫـﺪف ﺗﺮوﯾﺞ ﺳـﻨﺖ ﺣﺴـﻨﻪ اﻃﻌﺎم و اﻫﺪاي ﻧﺎن در روز ﻏﺪﯾﺮ‪،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺗﻘﺪﯾﻢ ﺑﺮوﺷﻮرﻫﺎي ﺣﺎوي‬‫ﻣﻌـﺎرف ﻏـﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﺟﻠﻮه اي زﯾﺒﺎ در ﺧﯿﺎﺑﺎن ﻫﺎ و ﻣﯿﺎدﯾﻦ ﺷـﻬﺮ در ﺳﺎل ﻫﺎي اﺧﯿﺮ‪،‬ﺟﻬﺖ ﺗﺮوﯾـﺞ و ﺗﺒﻠﯿﻎ ﻏـﺪﯾﺮ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﮔﺴﺘﺮده ‪،‬ﺑﺮﮔﺰار‬‫ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬ﺑﻪ ﺣﻤﺪ اﷲ ﻫﺮ ﺳﺎﻟﻪ ﺑﺎ ﮐﻤﮏ ﻫﯿﺎت ﻣﺬﻫﺒﯽ و ﺧﯿﺮﯾﻦ ﻣﺤﺘﺮم و اﺳـﺘﻘﺒﺎل ﻣﺮدم از اﯾﻦ ﺳـﻨﺖ ﺣﺴﻨﻪ ي اﻧﺒﯿﺎي اﻟﻬﯽ و اﺋﻤﻪ ي اﻃﻬﺎر‬‫ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟﺴﻼم‪،‬ﺧﺎﺻﻪ ﺣﻀﺮت رﺿﺎ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم ﻫﺮﭼﻪ ﺑﺎﺷﮑﻮه ﺗﺮ در ﺣﺎل ﺑﺮﮔﺰاري ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺗﺠﻠﯿﻞ از ﺧﺎدﻣﯿﻦ ﻏﺪﯾﺮ ‪:‬‬
‫ﺑﺮﮔﺰاري ﻫﺮ ﺳﺎﻟﻪ ﻣﺮاﺳـﻤﺎت ﺗﺠﻠﯿﻞ از ﺧﺎدﻣﯿﻦ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺎ ﺷﮑﻮﻫﯽ ﺑﺎ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﭼﻬﺮه ﻣﺎﻧﺪﮔﺎر ﻏﺪﯾﺮ و ﺗﺠﻠﯿﻞ از اﻓﺮادي ﮐﻪ ﺑﻪ ﻫﺮ‬‫ﻧﺤﻮي ﺧﺪﻣﺘﮕـﺬار ﻏـﺪﯾﺮ و اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم ﺑﻮده اﻧـﺪ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﻌﺮﻓﯽ و ﺗﺠﻠﯿﻞ از ﻫﯿﺌﺖ ﻫﺎي ﻣﺤﺘﺮم ﻣﺬﻫﺒﯽ ‪ ،‬ﻣﺮاﮐﺰ ‪،‬‬‫ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ ‪ ،‬ﺳﺘﺎد ﻫﺎ و ﻧﻬﺎدﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ در ﻣﻮرد ﻏﺪﯾﺮ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ داﺷﺘﻪ اﻧﺪ و ﺗﻘﺪﯾﻢ ﺗﻨﺪﯾﺲ‪ ،‬ﻟﻮح ﺗﻘﺪﯾﺮ و ﻫﺪاﯾﺎ ﺑﻪ ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﻦ اﯾﻦ ﻣﺮاﮐﺰ‪.‬‬‫ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻫﯿﺌﺖ ﻫﺎي ﻣﺤﺘﺮم ﻣﺬﻫﺒﯽ و ﻣﺮاﮐﺰ ‪:‬‬
‫ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻫﯿﺌﺖ ﻫﺎي ﻣﺤﺘﺮم ﻣﺬﻫﺒﯽ و ﻣﺮاﮐﺰ و ﻫﻤﮑﺎري ﺑﺎ آﻧﻬﺎ و اراﺋﻪ راﻫﮑﺎرﻫﺎي ﻋﻤﻠﯽ‪ ،‬ﻃﺮﺣﻬﺎ‪ ،‬ﮐﻠﯿﭙﻬﺎ و ﺑﺮوﺷﻮرﻫﺎ ﺑﺎ ﻣﺤﺘﻮاي ﻏﺪﯾﺮ‬‫و وﻻﯾﺖ‪ ،‬ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﻫﺪف ﻫﺮﭼﻪ ﺑﺎﺷﮑﻮه ﺗﺮ ﺑﺮﮔﺰار ﺷﺪن ﺟﺸﻨﻬﺎي ﺑﺰرگ ﻏﺪﯾﺮ در اﯾﺎم ﺳﺮور آل ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎي آﯾﻨﺪه ﻣﺮﮐﺰ ‪:‬‬
‫راه اﻧﺪازي ﭘﻮرﺗﺎل ﺟﺎﻣﻊ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮﻋﯿﺖ اﻣﺎﻣﺖ در ﺷﺒﮑﻪ اﯾﻨﺘﺮﻧﺖ‬‫ﺗﺄﺳﯿﺲ ﻣﻮزه ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع وﻻﯾﺖ واﻣﺎﻣﺖ ﺟﻬﺖ ﺑﺎزدﯾﺪ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن داﺧﻠﯽ و ﺧﺎرﺟﯽ‬‫درﺑﺎره ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص(‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺗﺄﺳﯿﺲ ﺷﺒﮑﻪ ﺟﻬﺎﻧﯽ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع ﭘﺨﺶ و ﺗﻮﻟﯿﺪ آﻣﻮزه ﻫﺎي دﯾﻨﯽ ﺑﺮ ﻣﺤﻮر اﺋﻤﻪ اﻃﻬﺎر ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟﺴﻼم‬‫اﯾﺠﺎد ﻣﮑﺎﻧﻬﺎﺋﯽ ﺑﺮاي ﮔﺬراﻧﺪن اوﻗﺎت ﻓﺮاﻏﺖ ﺑﺮاي ﮐﻠﯿﻪ ﺳﻄﻮح و ﺳﻨﯿﻦ‬‫ﺑﺮﭘﺎﺋﯽ اردوﻫﺎي ﺳﯿﺎﺣﺘﯽ وزﯾﺎرﺗﯽ ﺑﺮاي ﻧﺨﺒﮕﺎن وﻓﻌﺎﻻن در زﻣﯿﻨﻪ ﻏﺪﯾﺮ‬‫ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﯽ اﺟﺮاي ﻣﺎﮐﺖ ﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻏﺪﯾﺮ در ﻣﺮاﮐﺰ و ﻣﯿﺎدﯾﻦ ﺧﺎص وﺣﺴﺎس‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 205‬از ‪206‬‬