Sprekende stenen
Stolpersteine in de Schilderswijk Groningen

Les 2 BB

Anti-Joodse maatregelen
het verhaal van de familie Minco-Kats
1

Anti-Joodse maatregelenfamilie Minco-Kats

In de Schilderswijk in Groningen zijn 263 mensen
omgekomen door naziterreur. Voor bijna al dezemensen is een Stolperstein gelegd.
Een Stolperstein – in het Nederlands ‘struikelsteen’ –is een betonnen klinker waarop een messing
plaatje van 10 x 10 centimeter is aangebracht.
Op het messing plaatje staan de naam, geboorteen overlijdensgegevens van een slachtoffer van
het naziregime. De steen wordt geplaatst voor hetlaatste woonhuis van het slachtoffer. De Stolpersteine voor Kraneweg 19 zijn voor de familie
Minco-Kats.

Het verhaal van de familie
Minco-Kats
In het Twentse Ootmarsum en omgeving is denaam Minco verbonden met kleding. Ook Carel
Minco vindt in die branche zijn beroep, maar hij
verlaat zijn geboortegrond en trekt naar NoordNederland. In Groningen richt hij in 1920 een
confectiefabriek op.
Carel Hijman Minco is eind negentiende eeuw geboren in Ootmarsum. Zijn vader heeft in die plaats een
goedlopende manufacturenwinkel. Carel is kleermaker van beroep. Als 25-jarige trouwt hij met Wilmina
Kats uit Beilen. In die plaats begint Carel samen metzijn zwager en met zijn broer Salomon de mantelfabriek Neerlandia. Een paar jaar later zetten detwee broers de stap naar Groningen. Vanaf 1920 zijn
Carel en Salomon eigenaar van de confectiefabriek
Menco&Co (de Minco’s noemen en schrijven hunnaam soms ook als Menco). Het bedrijf is gespecialiseerd in het maken van dames- en herenkleding engevestigd in de Butjesstraat. Maatkleding voor rijkere
mensen en tweedehandskleding voor armere mensen
verdwijnt steeds meer door het nieuwe aanbod vanmassakleding in standaardmaten. Het gaat dan ookvoorspoedig met de confectie-industrie. De Minco’s
bouwen een nieuwe fabriek in de Nieuwe Kijk in ’t
Jatstraat, waar zo’n driehonderd mensen werken.

dagstraat 37. De initialen van Manuel en zijn neefje
staan ook in de voorgevel van de confectiefabriek inde Nieuwe Kijk in ’t Jatstraat. Niet lang na de opening van de fabriek overlijdt Salomon. Zijn weduwe
Bertha Minco-Denneboom verhuist met haar twee
jonge kinderen van de Jan Lutmastraat naar de TacoMesdagstraat 37. Het gezin van Carel Minco vertrekt
daar en betrekt Kraneweg 19. Moeder Wilmina is indeze jaren actief als akela in de Joodse padvinderij inGroningen. Zoon Manuel gaat eind jaren dertig naar
Tilburg, waarschijnlijk om daar ervaring op te doen
in de textielindustrie.

In Groningen wonen Carel en Wilmina Minco vanaf
begin jaren twintig op de Taco Mesdagstraat 37. Zehebben inmiddels twee kinderen: Carolina Mincoen Manuel Minco. Beide kinderen plaatsen de eerstesteen in de achtergevel van het huis van de Taco Mes-2

Anti-Joodse maatregelenfamilie Minco-Kats

1

Gebruik het verhaal van de familie Minco-Kats
a Beschrijf in je eigen woorden hoe Carel en Salomon Minco in Groningen terecht zijn
gekomen. Begin met waar ze vandaan komen en eindig als de beide gezinnen begin
jaren 1920 in de Schilderwijk neerstrijken.
b De broers Minco produceren confectiekleding.
Leg uit door welke ontwikkeling hun bedrijf in de jaren 1920 en 1930 goed loopt.

2 Gebruik de teksten Vordering en Verraad en De Jodenvervolging
a Beschrijf hoe de bezetting er voor zorgt dat de familie grotendeels herenigd wordt.
b Leg met behulp van enkele voorbeelden uit hoe de anti-Joodse maatregelen het levenvan de Joden meer en meer gingen bepalen.
3 Gebruik de tekst Uit je huis gezet en het verhaal van de familie Minco-Kats.
a Met welk doel zette Carel Minco zijn bedrijf op naam van B.F.L. Hoefsloot?
b Leg uit waarom de familie Minco hun woning aan de Kraneweg moest verlaten.
4 Gebruik de tekst Uit je huis gezet
Leg uit hoe de nazi’s de kosten van de kampen Westerbork en Vught betaalden.
5 Gebruik de tekst Vordering en verraad
Toen de nazi’s in 1942 ook in Groningen begonnen met het oppakken van de Joden,
woonde de familie Minco aan de Nieuwe Ebbingestraat.
Beschrijf wat er vanaf 1942 met hen gebeurd is.
6 Ga nu zelf op zoek
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden Joodse bezittingen in beslag genomen.
Zoek een voorbeeld uit het nieuws bij één van de volgende twee feiten:- Het teruggeven van Joodse bezittingen heeft tientallen jaren geduurd. of- Het teruggeven van Joodse bezittingen duurt soms tot op de dag van vandaag voort.

3

Kraneweg 19Vordering en verraad
De familie Minco-Kats
In het Twentse Ootmarsum en omgeving is de naam Mincoverbonden met kleding. Ook Carel Minco vindt in die branchezijn beroep, maar hij verlaat zijn geboortegrond en trektnaar Noord-Nederland. In Groningen richt hij in 1920 een
confectiefabriek op.

Carel Hijman Minco

Carel Hijman Minco is eind negentiende eeuw
geboren in Ootmarsum. Zijn vader heeft in die
plaats een goedlopende manufacturenwinkel.
Carel is kleermaker van beroep. Als 25-jarige
trouwt hij met Wilmina Kats uit Beilen. In die
plaats begint Carel samen met zijn zwager en metzijn broer Salomon de mantelfabriek neerlandia.
een paar jaar later zetten de twee broers de stap
naar Groningen. Vanaf 1920 zijn Carel en Salomon
eigenaar van de confectiefabriek Menco&Co (deMinco’s noemen en schrijven hun naam soms ook
als Menco). Het bedrijf is gespecialiseerd in het
maken van dames- en herenkleding en gevestigd
in de Butjesstraat. Maatkleding voor rijkere mensen en tweedehandskleding voor armere mensen
verdwijnt steeds meer door het nieuwe aanbod
van massakleding in standaardmaten. Het gaat
dan ook voorspoedig met de confectie-industrie.
de Minco’s bouwen een nieuwe fabriek in denieuwe kijk in ’t Jatstraat, waar zo’n driehonderd
mensen werken.

Manuel en Carolina Minco116–Sprekende Stenen

4

In Groningen wonen Carel en Wilhelmina
Minco vanaf begin jaren twintig op de taco
Mesdagstraat 37. Ze hebben inmiddels twee
kinderen: Carolina Minco en Manuel Minco.
Beide kinderen plaatsen de eerste steen in deachtergevel van het huis van de taco Mesdagstraat 37. de initialen van Manuel en zijn neefje
staan ook in de voorgevel van de confectiefabriek in de nieuwe kijk in ’t Jatstraat.
niet lang na de opening van de fabriek overlijdt
Salomon. Zijn weduwe Bertha Minco-denneboom verhuist met haar twee jonge kinderen
van de Jan Lutmastraat naar de taco Mesdagstraat 37. Het gezin van Carel Minco vertrekt
daar en betrekt kraneweg 19. Moeder Wilmina
is in deze jaren actief als akela in de Joodse padvinderij in Groningen. Zoon Manuel gaat eindjaren dertig naar tilburg, waarschijnlijk om
daar ervaring op te doen in de textielindustrie.
Op 21 februari 1940 is er een feestelijke gebeurtenis: dochter Carolina gaat trouwen
met Abraham de Vries uit Usquert. Hij is vanberoep apotheker. Het echtpaar gaat in Arnhemwonen.
dan volgt de bezetting van nederland. Zoon
Manuel keert terug naar huis en gaat in het
familiebedrijf als bedrijfsleider werken. Ookde moeder van Wilmina, Carolina Kats-Lezer,
gaat in het najaar van 1940 inwonen bij haardochter en schoonzoon aan de kraneweg. Carolina komt oorspronkelijk uit Bourtange, maar
woont sinds haar huwelijk in Beilen, waar haar
man een manufacturenzaak had. Carolina issinds begin jaren dertig weduwe. Haar oudstezoon Samuël heeft de winkel in Beilen overgenomen.

teerd. Ook Chris Wisman wordt gearresteerd en
moet naar kamp Vught. Hij overleeft de oorlog.
Intussen zijn dochter Carolina de Vries-Minco en
haar echtgenoot Abraham de Vries naar Zwitserland gevlucht. Abraham, die luitenant is geworden, krijgt het verzoek om naar engeland tegaan. Bij zijn reis door Frankrijk wordt hij gearresteerd en op transport gesteld naar Auschwitz.

Wilmina Minco-Kats

Carolina Kats-Lezer

Manuel Minco (l) met zwager Abraham de Vries.

er volgen anti-Joodse maatregelen die grote
consequenties hebben voor het gezin. Carel
Minco besluit voordat onteigening plaatsvindt
het bedrijf op naam te zetten van een collega,
B.F.L. Hoefsloot. Hij treedt terug als eigenaar en
directeur van het bedrijf dat hij samen met zijn
broer heeft opgebouwd.
Op 8 mei 1942 stuurt de burgemeester van Groningen een brief aan de heer C.H. Minco. Hierin
staat dat de duitse weermacht het gebouw met
inventaris en het perceel kraneweg 19 heeft
gevorderd. Al snel na het gedwongen vertrek
van de familie Minco wordt er een kantoor
van de nederlandse SS in het huis gevestigd.
Carel Minco, zijn vrouw, zoon en schoonmoeder
verhuizen naar een bovenwoning in de nieuwe
ebbingestraat 13a.
dan zien ze kans een onderduikadres te vinden,
waarschijnlijk door hulp van hun laatste dienstbode, Aaltje Mateboer. Carel, Wilmina, Manuelen oma Carolina duiken onder bij het gezin vanChris Wisman in de padangstraat 66b. Aaltje
Mateboer is getrouwd met Jan doeko Wisman,familie van Chris. Aaltje en Jan doeko wonen
aan het Hoendiep, waar zij eveneens onderdak
bieden aan onderduikers.
de familie Minco verblijft ruim een jaar op het
onderduikadres in de padangstraat, maar door
verraad worden ze op 23 augustus 1943 gearres-na het verraad worden Carel, Wilmina en Manuel Minco met oma Carolina kats-Lezer vanaf
hun onderduikadres naar Westerbork weggevoerd. een week later gaan zij op transport naar
Auschwitz. de ouders en grootmoeder worden
direct bij aankomst op 3 september vergast. Manuel wordt bij de gaskamers doorgelaten en naar
Warschau gedeporteerd. daar komt hij op 1 april
1944 om het leven.
Abraham de Vries wordt na zijn arrestatie inFrankrijk in Auschwitz vermoord, zijn echtgenote Carolina Minco overleeft als enige de oorlog.

Carel Hijman Minco
Geboren: 18 mei 1891, Ootmarsum.
Vermoord: 3 september 1943, Auschwitz

Wilmina Minco-Kats
Geboren: 16 september 1892, Beilen.
Vermoord: 3 september 1943, Auschwitz

Manuel Minco
Geboren: 28 augustus 1921, Groningen.
Vermoord: 1 april 1944, Warschau

Carolina Kats-Lezer
Geboren: 16 mei 1859, Bourtange.
Vermoord: 3 september 1943, Auschwitz

LeVenSVerHALen

5–117

1940

De Jodenvervolging• 1 juli: Joden worden geweerd uit de Luchtbeschermingsdienst.
• 31 juli: Verbod op ritueel slachten.
• 5 oktober: Overheidspersoneel moet ariërverklaring tekenen.
• 22 oktober: Joodse ondernemingen moeten zich melden bij de

Wirtschaftsprüfstelle (economische keuringsdienst).
• 21 november: Bekendmaking dat Joden uit overheidsfuncties worden

ontheven.

1941• 19 december: Duitsers mogen niet meer bij Joden werken.

Nog geen drie maanden na de inval in Nederland kondigt
de Duitse bezetter de eerste anti-Joodse maatregelen af.
Het is het begin van een reeks stelselmatige acties dieerop zijn gericht de Joden uit de samenleving te verwijderen. Na verlies van rechten en werk volgen registratie,
inbeslagname, gedwongen verhuizing, werkkampen,internering in Westerbork en ten slotte deportatie.

• 10 januari: Registratieplicht voor Joden.
• 5 februari: Artsen moeten opgeven of zij Joods zijn.
• 11 februari: Joden mogen niet meer naar de universiteit.
• 22 februari: Eerste (twee dagen durende) razzia’s in Amsterdam.
• 12 maart: Benoeming van een (Duitse) beheerder in Joodse bedrijven.
• 31 maart: Oprichting Centraal Kantoor voor Emigratie van Joden.
• 15 april: Joden moeten hun radio’s inleveren.
• 1 mei: Joden mogen maar beperkt werkzaam zijn in vrije beroepen.
• 4 juni: Bewegingsvrijheid van Joden wordt beperkt.
• 13 juni: Openbare zwembaden voor Joden verboden.
• 1 september: Joodse kinderen moeten naar aparte, Joodse scholen.
• 15 september: Overheid introduceert borden met opschrift ‘Voor Jodenverboden’. Joden mogen geen bezoeken meer brengen aan diverse
uitgaansgelegenheden.

Anti-Joodse maatregelen• 1 november: Joden moeten verenigingen waar ook niet-Joden lid van zijnverlaten.
• 7 november: Joden mogen zonder verlof of reisvergunning niet meer

Al in 1940 komt er een verbod op ritueel slachten, Joodse ondernemingen moeten zich melden en Joden mogen niet meerin overheidsdienst werken. In het overzicht is te zien hoe deJoden in de daaropvolgende jaren stap voor stap het levenonmogelijk wordt gemaakt.

1942

reizen of verhuizen.

• 1 januari: Joden mogen geen niet-Joods huishoudelijk personeel meerhebben.
• 9 januari: Openbaar onderwijs is voor Joden verboden.
• 10 januari: Eerste Joden worden uit Amsterdam naar speciale Joodse

werkkampen in Nederland afgevoerd.
• 17 januari: Begin van de concentratie van Joden in het Judenviertel, deJoodse wijk in Amsterdam.
• 23 januari: Autorijden voor Joden verboden. Persoonsbewijzen voor Jodenmoeten van een ‘J’ voorzien zijn.
• 25 maart: Joden mogen niet meer met niet-Joden trouwen.
• 3 mei: Het dragen van de Jodenster wordt verplicht gesteld.
• 12 mei: Joden mogen geen rekening meer hebben bij de postgirodienst.
• 29 mei: Joden mogen niet meer vissen of een visakte aanvragen.
• 5 juni: Volledig reisverbod voor alle Joden.
• 12 juni: Joden mogen geen groenten in niet-Joodse winkels kopen.

Elke sport is voor Joden verboden. Fietsen en andere voertuigen moeten
ingeleverd worden.
• 30 juni: Joden mogen na 20:00 uur ’s avonds niet meer op straat zijn.

Zij mogen niet meer fietsen.
• 6 juli: Telefoneren voor Joden verboden. Joden mogen niet meer bij niet-Joden op bezoek.
• 15 juli: De eerste deportatie met 1137 Joden naar Auschwitz-Birkenau.
• 17 juli: Een groot aantal straten in ’s-Gravenhage en Scheveningen wordt

voor Joden verboden. Joden mogen slechts winkelen tussen 15:00 en
17:00 uur ’s middags.
• 8 sepember: In ’s-Gravenhage mogen Joden niet meer op publieke banken

zitten.
• 15 september: Studieverbod voor Joodse studenten.
• 2 en 3 oktober: Razzia’s op Joodse werkkampen. Gezinnen worden thuis

gearresteerd en ook naar Westerbork gebracht.

1943

Overzicht van anti-Joodse
maatregelen. (Uit: DeBosatlas van de Tweede
Wereldoorlog).

26–• 5 mei: Heinrich Himmler wenst dat in de loop van het jaar zoveel Joden als‘menselijkerwijs’ mogelijk is, naar het Oosten worden gedeporteerd.
• 29 september: Laatste grote razzia in Amsterdam.
• december: Het ‘Joodse vraagstuk’ in Nederland wordt door de bezetterbeschouwd als ‘opgelost’.

Sprekende Stenen

6Uit je huis gezet
Onteigening van bezit
In de lange lijst van anti-Joodse maatregelen verschijnt
op 11 augustus 1941 een nieuwe verordening: alle Joodse
inwoners zijn verplicht om hun huis en ander vastgoed
aan te geven bij de Niederländische Grundstücksverwaltung (NGV). Een gedetailleerd overzicht van Joodse bezittingen maakt het de Duitse machthebber gemakkelijk
om vanaf 1942 panden van Joden voor eigen gebruik teconfisqueren. Daarnaast verdient de bezetter geld met deverkoop van huizen van gedeporteerde Joden.

gulden) terecht op een rekening die wordt gebruikt voorde financiering van de kampen Westerbork en Vught en dedeportaties naar de vernietigingskampen.
Zoals van zoveel activiteiten houden de duitsers ook hiereen nauwkeurige administratie bij. In de zogeheten Verkaufsbücher staat alles minutieus beschreven. Het gaat innederland om 7107 door de nazi’s in beslag genomen panden,bouwkavels, bos en heidegrond. telkens met vermelding vanverkoopdata, namen en adressen van kopers en verkopers.
In deze Verkaufsbücher, die zich in het nationaal Archiefbevinden, vinden we ook negen huizen die in de Groningse
Schilderswijk zijn verkocht. de adressen en de namen vaneigenaren zijn te vinden in het kaartje.
Hoe het met de woningen van andere Joodse bewoners in dewijk is verlopen, is ons niet bekend. de gemeente Groningen
heeft recent besloten om onderzoek te doen naar de manier
waarop ze tijdens en na de tweede Wereldoorlog is omgegaan met Joodse huiseigenaren en hun nabestaanden.

dat alles gebeurt ook in de Groningse Schilderswijk. Zo moetde familie Minco in april 1942 het pand kraneweg 19 verlaten, waarna de Wehrmacht en de nederlandse SS in hun huistrekken. Iets soortgelijks gebeurt aan de overkant, op kraneweg 18. na deportatie van de bewoners wordt hun woning in1943 omgebouwd tot kantoor van de Jeugdstorm, een onderdeel van de nationaal-Socialistische Beweging (nSB), georganiseerd naar voorbeeld van de duitse Hitlerjugend.
Aan de Jan Lutmastraat 2 woont Helena Wilhelmina polak-van der Wijk bij haar zoon en zijn
H. Colleniusstr. 62
gezin. noodgedwongen: eind 1942 is haar eigen
D. Leefsma
ƒ 11.400
woning aan de praediniussingel 15 gevorderd
1 mei 1943
door de duitsers. Het herenhuis gaat dienst doen
als kantoor van de nSB en de ‘Moederdienst’ vande nationaal-Socialistische Vrouwenorganisatie.
daarnaast verkoopt de bezetter onteigende panden door aan duitsgezinde nederlanders, soms
Wassenberghstr. 29N. Goudsmit
ook aan vastgoedhandelaren. Veel nederlandseƒ 10.750
15 nov. 1943
notarissen werken mee aan deze transacties.
de opbrengsten van de verkoop van onteigende
woningen gaan naar de roofbank Lippmann, rosenthal en Co, ook wel bekend als Liro. Zo komt
het geld (voor nederland in totaal 44.574.035

Jan Lutmastr. 15D. Stoppelmanƒ 11.500
16 feb. 1944

Jan Lutmastr. 6
B.H. MincoDenneboom
ƒ 8.750
8 jun. 1944

TacoRMesdagstr.
37
eitdiepB.H. Minco-Denneboom
ƒ 8.000
1 jul. 1943

Taco Mesdagstr. 35
J. v.d. Woude
ƒ 8.000
2 jun. 1943

LegendaAdressen in de Schilderswijk die voorkomen in deadres
eigenaar
verkoopprijsverkoopdatum

Verkaufsbücher.

118–Sprekende Stenen

7H.W. Mesdagstr. 60-60a
Cohen-Polakƒ 11.300
14 feb. 1944

Jozef Israëlsstr. 36-36a
S. Jacobs
ƒ 15.275
16 nov. 1942

Westersingel 40
J. Gerzon
ƒ 15.375
2 okt. 1943

Melkweg 26
I. Lifschitz
ƒ 12.000
8 mrt. 1944