Sprekende stenen
Stolpersteine in de Schilderswijk Groningen

Les 1 OBGevlucht
het verhaal van Margarete Sanders1Gevlucht

Margarete Sander
In de Schilderswijk in Groningen zijn 263 mensen
omgekomen door naziterreur. Voor bijna al dezemensen is een Stolperstein gelegd.
Een Stolperstein – in het Nederlands ‘struikelsteen’ –is een betonnen klinker waarop een messing
plaatje van 10 x 10 centimeter is aangebracht. Op
het messing plaatje staan de naam, geboorte- en
overlijdensgegevens van een slachtoffer van hetnaziregime. De steen wordt geplaatst voor hetlaatste woonhuis van het slachtoffer. Eén van deStolpersteine in de Schilderswijk ligt voor Jan
Lutmastraat 2 en is voor Margarete Sander.

Het verhaal van
Margarete Sander
Margarete Sander komt uit het Duitse
Oberhausen. Na de Kristallnacht van november
1938 besluiten haar ouders dat hun kinderen
niet in Duitsland kunnen blijven. Zij zettende 11-jarige Margarete en haar broertje Erichvan 13 met een kindertransport op de trein
naar Nederland. De kinderen komen in HuizeKraaybeek in Driebergen terecht. Dit is vanafeind jaren dertig tot in 1940 een opvanghuis voor
Joodse kinderen uit Duitsland.
Na verblijf bij een gezin in Rotterdam komt
Margarete in 1939 bij de familie Polak in de Jan
Lutmastraat. Vanaf 16 mei 1941 verblijft ze als
dienstmeisje op diverse adressen in Groningen, totzij op 11 juni 1942 opnieuw wordt ingeschreven bij
het gezin Polak als hulp in de huishouding. Haar
broer Erich gaat vanuit huize Kraaybeek naar deCatharinahoeve in Gouda. Aan de Catharinahoeve
kunnen Joodse jongeren een opleiding in de land- en
tuinbouw volgen. Daarmee kunnen ze later aan deslag in Palestina.
Erich slaagt erin uit de handen van de Duitsers teblijven. Hij vlucht met een aantal jongeren over de
Pyreneeën en weet Israël te bereiken. Voordat hijvlucht, bezoekt hij Margarete in Groningen en vertelt
haar van zijn plannen. Hij vraagt haar met hem mee
te gaan. Zijn ouders hebben hem immers op het hart
gedrukt om goed voor zijn zusje te zorgen. Margaretewil niet mee, omdat ze zich thuis en veilig voelt bij defamilie Polak.
Op 4 februari 1943 worden de bewoners van de

Jan Lutmastraat 2 weggevoerd naar Westerbork en
binnen een week op transport gezet naar Auschwitz.
Daar zijn het hele gezin Polak en Margarete Sander
nog diezelfde maand vermoord.
Margaretes ouders worden gedeporteerd naar
Theresienstadt. Haar vader wordt vermoord, haarmoeder overleeft Theresienstadt. In Oberhausen ligt
een Stolperstein voor Margarete en haar vader Max.

2GevluchtMargarete Sander

1Gebruik het verhaal van Margarete Sandera Waar kwam Margarete Sander vandaan?
b Hoe kwam Margarete naar Nederland?
c Hoe kwam Margarete in Groningen terecht?

2 Gebruik de tekst ‘American Pudding’ in Groningen’
In Groningen kwam Margarete terecht bij de familie Polak.
Noem een reden waarom de familie Polak in Groningen bekend was.
3 Gebruik het verhaal van Margarete Sandera Wat is er met de ouders van Margarete en Erich gebeurd?
b Wat is er met Margarete gebeurd?
4 Gebruik de tekst 1500 Joodse kinderen uit het Derde Rijk en het verhaal van 		Margarete Sander.
a In november 1938 werden Margarete en Erich door hun ouders naar Nederland
gestuurd.
Verklaar - Waarom ze in november 1938 werden weggestuurd.
- Waarom vader en moeder Sander dachten dat Nederland veilig was.
- Waarom vader en moeder Sander zelf in Duitsland bleven.
b Hoeveel Joodse vluchtelingenkinderen kwamen in de Groningse Schilderswijk
terecht? Hoeveel kwamen er naar Nederland?
c Laat met twee voorbeelden zien dat een deel van de vluchtelingenkinderen aan hun
lot werd overgelaten.
d Noem een voorbeeld waaruit blijkt dat Margarete niet aan haar lot werd overgelaten.
5 Gebruik het verhaal van Margarete Sandera Hoe oud waren Margarete en Erich toen ze naar Nederland werden gestuurd?
b Maak een schatting van Erichs leeftijd toen hij uit Nederland vluchtte. Leg uit
waarom je voor dat antwoord gekozen hebt.
c Leg uit waarom Margarete niet met Erich meeging.
d De vlucht van Erich was een gevaarlijke tocht.
Margarete en haar broer Erich
Noem twee gevaren waar hij onderweg mee te maken kon krijgen.
(rond 1932)e Toen Erich en zijn medevluchters de Pyreneeën waren overgestoken,
hadden ze het gevaarlijkste deel van de reis achter de rug. Leg uitwaarom.
f In welk land kwam Erich uiteindelijk terecht?
6 Ga nu zelf op zoek
Nog altijd zijn mensen op de vlucht. En nog altijd vluchten jongerenvoor oorlogsgeweld in de hoop ergens anders een veilige plek tevinden.
Ga op internet op zoek naar het verhaal van een jongere die in onze
tijd moest vluchten.

3

Jan Lutmastraat 2‘American Pudding’ in Groningen
De familie Polak-Härtz
Iedere Groninger kent de Puddingfabriek, broedplaats vancultuur en bedrijvigheid. In de oorlog zet de bezetter de eigenaren
uit het bedrijf. Vlak daarna neemt de NSB het woonhuis vanmoeder Polak in beslag – cynisch genoeg voor een moederschool.
Zij trekt noodgedwongen in bij haar zoon Benno, net als de
12-jarige vluchtelinge Margarete Sander uit Duitsland.

Rechts:Affiche voor A.J.P.’s pudding,tussen 1900 en 1925.

Benno Polak is telg uit een bekende Groninger
familie. Zijn opa Abraham Jozef polak heeft in
Wildervank een handel in koloniale waren. Hij
richt zich eind negentiende eeuw op een nieuwe
uitvinding: puddingpoeder. In 1899 laat hij het
merk American pudding registreren.
Benno’s vader eduard zet het bedrijf samen met

Benno Polak en Betsy Härtz
bij hun huwelijk, 22 juni 1937.

zijn oom Moritz in 1903 in de stad Groningenvoort. daar openen ze aan de Hereweg 9 eenzaak in koloniale waren en een puddingfabriek:
de A.J.p. (Abraham Jozef polak) -puddingfabriek.
de A.J.p.-pudding doet het goed. In diverse
landelijke en regionale dagbladen staan advertenties: ‘Wees verstandig moeder, zeg A.J.p. voor
puddingpoeder!’In 1931 bouwen de polaks een nieuwe fabriek.
de panden Hereweg 9 en 11 veranderen in
kantoren met bovenwoningen en daarachterverschijnt een nieuw fabrieksgebouw, de huidige
puddingfabriek.
daags na de oplevering van de nieuwe puddingfabriek, in juli 1932, overlijdt eduard plotseling.
de zoons Abraham en Benno komen na het

62–Sprekende Stenen

4het Huis van Bewaring in Groningen. Betsy en
Benno gaan in de Jan lutmastraat 2 wonen.
daar krijgen zij twee kinderen: Helena Wilhelmina Polak in 1939 en Abraham Aron Polakin 1941. Benno zit in de oorlog in de financiëlecommissie voor de provincie Groningen van de
Joodse raad van Amsterdam.
de verordening verwijdering van Joden uit het
bedrijfsleven van juli 1941 treft ook de familie polak. Benno en Abraham raken hun baan
en bedrijf kwijt. Het bedrijf wordt voortgezet
onder duitse bewindvoering. Het blijft niet bij
die maatregel: het jaar daarop moet hun moeder
Helena haar huis uit.

Benno en Betsy Polak-Härtz
met hun kinderen Helena en
Abraham, 1941.

overlijden van hun vader in het bedrijf. Benno
voltooit in 1935 zijn rechtenstudie en is de jurist
van de firma polak. Zijn broer Abraham is commissaris. Benno is ook actief binnen de Joodse
gemeente.
Op 22 juni 1937 trouwt Benno met Betsy Härtz.
Haar vader is secretaris bij de nederlandsIsraëlitische gemeente en godsdienstleraar in
Helena Wilhelmina en
Abraham Aron Polak.

Helena Wilhelmina Polak-van der Wijk komt
uit Meppel. Zij trouwt in 1906 met eduard polak. Helena en eduard krijgen vier kinderen. deoudste zoon koenraad studeert in Amsterdam
voor rabbijn en vertrekt in 1935 naar Israël. detwee andere zoons, Benno en Abraham zetten
na het overlijden van hun vader polaks puddingfabriek voort. dochter Bertha woont met
haar moeder aan de praediniussingel 22. daarkomt in 1942 een einde aan. de duitsers vorderen het pand voor de nSB en de Moederdienst
van de nationaal Socialistische vrouwenorganisatie. Op 10 december 1942 wordt de Moederschool ‘feestelijk’ in gebruik genomen in aanwezigheid van nSB-leider Anton Mussert.
dochter Bertha vindt onderdak in pelsterstraat
13 bij haar broer Abraham, zijn vrouw esther
polak-Hirsch en hun drie zoontjes. Moeder
Helena trekt noodgedwongen in bij haar zoon
Benno en zijn gezin. daar woont inmiddels ookeen vluchtelinge uit duitsland.

levenSverHAlen5–63

Margarete Sander met
haar broer Erich (ca. 1932).

Margarete Sander (1939)

64–

Margarete Sander komt uit het duitse Oberhausen. na de kristallnacht van november 1938
besluiten haar ouders dat hun kinderen niet induitsland kunnen blijven. Zij zetten de 11-jarige
Margarete en haar broertje erich van 13 met een
kindertransport op de trein naar nederland. dekinderen komen in Huize kraaybeek in driebergen terecht. dit is vanaf eind jaren dertig tot
in 1940 een opvanghuis voor Joodse kinderen
uit duitsland. na verblijf bij een gezin in rotterdam komt Margarete in 1939 bij de familie
polak in de Jan lutmastraat. vanaf 16 mei 1941
verblijft ze als dienstmeisje op diverse adressen
in Groningen, tot zij op 11 juni 1942 opnieuw
wordt ingeschreven bij het gezin polak als hulp
in de huishouding.
Haar broer erich gaat vanuit huize kraaybeek
naar de Catharinahoeve in Gouda. Aan de Catharinahoeve kunnen Joodse jongeren een opleiding in de land- en tuinbouw volgen. daarmee
kunnen ze later aan de slag in palestina. erichslaagt erin uit de handen van de duitsers te blijven. Hij vlucht met een aantal jongeren over depyreneeën en weet Israël te bereiken. voordat
hij vlucht, bezoekt hij Margarete in Groningenen vertelt haar van zijn plannen. Hij vraagt haar
met hem mee te gaan. Zijn ouders hebben hem
immers op het hart gedrukt om goed voor zijnzusje te zorgen. Margarete wil niet mee, omdat
ze zich thuis en veilig voelt bij de familie polak.

Sprekende Stenen

6Op 4 februari 1943 worden de bewoners vande Jan lutmastraat 2 weggevoerd naar Westerbork en binnen een week op transport gezet
naar Auschwitz. daar zijn Benno, Betsy, hunkinderen Helena en Abraham, hun moeder
Helena en Margarete Sander nog diezelfde
maand vermoord. Hetzelfde lot treft Abraham
polak, diens vrouw, hun drie zoontjes en zijn
zus Bertha.
Margaretes ouders worden gedeporteerd naar
theresienstadt. Haar vader wordt vermoord,
haar moeder overleeft theresienstadt. In Oberhausen ligt een Stolperstein voor Margarete enhaar vader Max.

Helena Wilhelmina Polak-van der Wijk
Geboren: 1 oktober 1877, Meppel.
vermoord: februari 1943, Auschwitz

Benno PolakGeboren: 7 oktober 1911, Groningen.
vermoord: februari 1943, Auschwitz

Betsy Polak-Härtz
Geboren: 10 mei 1915, Groningen.
vermoord: februari 1943, Auschwitz

Helena Wilhelmina PolakGeboren: 26 juni 1939, Groningen.
vermoord: februari 1943, Auschwitz

Abraham Aron PolakGeboren: 8 april 1941, Groningen.
vermoord: februari 1943, Auschwitz

Margarete Sander
Geboren: 19 maart 1927, empel (duitsland).
vermoord: 12 februari 1943, Auschwitz

1500 Joodse kinderen uit
het Derde Rijk
Minderjarige vluchtelingen
Als in januari 1933 de nazi’s aan de macht komen, ontvluchten veel Joodse families Duitsland. De Kristallnacht van 9 op 10 november
1938 maakt de situatie voor de families die
nog in Duitsland zijn gebleven, nijpender.
Veel Joodse mannen zijn gearresteerd, hun
bedrijven vernield. De moeders staan er alleen voor, zonder bron van inkomsten.
De tante van kindvluchteling
Margarete Sander vraagt nade oorlog bij het Nederlandse Rode Kruis om inlichtingen over haar nichtje.

velen willen hun kinderen in veiligheid brengen
door ze naar engeland of nederland te sturen.
Ze gaan ervan uit dat nederland – net als in
WO I – neutraal zal blijven. Maar nederland,
met een werkloosheidscijfer van rond de 15 pro-cent, wil geen volwassenen toelaten die een plek
op de arbeidsmarkt zouden kunnen innemen.
als gebaar wordt besloten 1500 alleenstaande
minderjarigen toe te laten. Zo komen met doorde overheid en door de ouders zelf georganiseerde treinreizen Joodse kinderen uit Duitslanden Oostenrijk ons land binnen. alle kinderenvinden onderdak in tehuizen, eventuele familieleden in nederland draaien voor de kosten op.
Maar deze familieleden, vaak zelf ook vluchteling, kunnen en willen dat niet. een nieuw
besluit volgt: alle kinderen tot 14 jaar gaan naar
familie of naar Joodse pleeggezinnen.
als de nazi’s nederland bezetten, wordt alles
nog ingewikkelder. Moeten de ouders, als zij
nog in Duitsland zijn, hun kinderen terughalen?
Kunnen de pleegouders onderduiken met het
pleegkind zonder toestemming van de ouders?
het vinden van een goede plek om onder teduiken is al heel moeilijk. Bovendien wordt
vaak een financiële vergoeding gevraagd. Wat tedoen?
sommige pleegkinderen blijven bij hun pleegouders. enkelen overleven, anderen worden samen
met hun pleegouders vermoord. sommige
pleegkinderen vinden een briefje op tafel met
het bericht dat het pleeggezin is ondergedoken.
Weer anderen worden al eerder afgestaan enworden door welke oorzaak dan ook gedwongenom naar amsterdam te verhuizen. naar een
tehuis of naar weer een ander pleeggezin.
alleen. Minderjarig. Zonder bescherming. Ineen vreemd land. Zo komen ook in onze wijk
vluchtelingenkinderen terecht: de 11-jarige
meisjes Margarete sander en springe neis en de10-jarige jongens adolf neis en Kurt Kuhn. Geenvan deze kinderen overleeft de oorlog.

levensverhalen

7–131