Sprekende stenen
Stolpersteine in de Schilderswijk Groningen

Les 1 BBGevlucht
het verhaal van Bertha en Auguste Mugdan
1Gevlucht

Bertha en Auguste Mugdan
In de Schilderswijk in Groningen zijn 263 mensen
omgekomen door naziterreur. Voor bijna al dezemensen is een Stolperstein gelegd.
Een Stolperstein – in het Nederlands ‘struikelsteen’ –is een betonnen klinker waarop een messing
plaatje van 10 x 10 centimeter is aangebracht. Op
het messing plaatje staan de naam, geboorte- en
overlijdensgegevens van een slachtoffer van het
naziregime. De steen wordt geplaatst voor hetlaatste woonhuis van het slachtoffer. Twee vande Stolpersteine in de Schilderswijk liggen voor
Wassenberghstraat 24 en zijn voor Bertha en
Auguste Mugdan.

Het verhaal van Bertha en
Auguste Mugdan
Bertha Unger-Mugdan en Auguste Collin-Mugdan
vinden als vluchtelingen onderdak in het pension
van de familie Rosenthal. De zussen zijn geboren
in Kempen (Kepno, in het huidige Polen), waar
hun vader een boekhandel heeft. Auguste woont
in Berlijn, Bertha in Hamburg. Beide zussen zijn
weduwe als zij eind jaren dertig besluiten samen
de naziterreur te ontvluchten. Hun zusje Juliaen hun zoons Alfred, Harry en Louis zijn dan algeëmigreerd.
Auguste en Bertha stappen op 13 mei 1939 inHamburg samen met 935 andere vluchtelingen aan
boord van het vluchtelingenschip de St. Louis. De
reis verloopt dramatisch: Cuba, de Verenigde Staten,
Canada – nergens mogen de vluchtelingen aan land,
zodat het schip noodgedwongen weer koers zet naarEuropa. Even dreigt het schip zelfs terug te moeten
naar nazi-Duitsland. Maar de vluchtelingen mogen
in Antwerpen van boord en krijgen asiel in GrootBrittannië, Frankrijk, België of Nederland.
Auguste en Bertha krijgen op 18 juni 1939 asiel inNederland. In juli 1939 vertrekken zij naar Groningenen nemen hun intrek in Hotel Kiek. Na de sluiting
van het hotel gaan ze naar het pension in deWassenberghstraat.
In 1941 proberen Bertha en Auguste opnieuw teemigreren naar Amerika. Daartoe dienen ze een
aanvraag in bij de Groningse politie. Helaas worden

ze van het kastje naar de muur gestuurd. Auguste en
Bertha beginnen de hele procedure opnieuw, maar zij
lopen vast in de bureaucratie.

2Gevlucht

Bertha en Auguste Mugdan

1 Gebruik het verhaal van Bertha en Auguste Mugdan
Waar kwamen Bertha en Auguste Mugdan vandaan?
2 Gebruik tekst De vergeefse reis van de St. Louisa Met welke bestemming vetrokken Bertha en Auguste met de St. Louis?
b Leg uit waarom het schip uiteindelijk in Antwerpen terechtkwam.
Leg in je antwoord uit waarom de reis zoveel langer duurde.
c De zussen kregen asiel in Nederland. Leg uit wat dat betekent.
d De kleinzoon van Bertha noemt de St. Louis ‘een schip dat alle Joden zichherinneren’. Verklaar wat hij met zijn uitspraak bedoelt.
3 Gebruik de tekst Noodgedwongen onder één dak
In Groningen kwamen Bertha en Auguste via Hotel Kiek aan het A-Kerkhof
terecht in een pension aan de Wassenberghstraat.
Leg uit dat de zussen terechtkwamen bij lotgenoten.
4 Gebruik het verhaal van Bertha en Auguste Mugdan
Leg in je eigen woorden uit waarom de tweede vluchtpoging van de zussen ookmislukte.
5 Gebruik de tekst Noodgedwongen onder één dak
Toen de nazi’s in 1942 ook in Groningen begonnen met het oppakken van deJoden, woonden de zussen nog aan de Wassenberghstraat.
Beschrijf wat er vanaf 1942 met hen gebeurd is.
6 Ga nu zelf op zoek
Eén van de redenen waarom de vlucht van Bertha en Auguste Mugdan mislukte,
was het feit dat landen weigerden om (meer) vluchtelingen op te nemen.
Leg met een voorbeeld uit het nieuws uit dat dit nog steeds gebeurt.

3

Wassenberghstraat 24

Noodgedwongen onder één dakPension Rosenthal
De lotgevallen van de bewoners van dit pension weerspiegelen deverschrikkingen waar Joden onder het naziregime mee te maken
krijgen: verjaagd uit je huis, ontslagen, beroofd van je bezittingen,gevlucht naar veiliger oorden maar teruggestuurd worden en
uiteindelijk vermoord in een concentratiekamp.

Fritz Rosenthal is makelaar in Berlijn als hij
moet vluchten voor de nazi’s die in 1933 induitsland aan de macht zijn gekomen. Samen
met zijn vrouw Charlotte Rosenthal-Levit en
zijn zoon Klaus Julius Rosenthal vertrekt hijin 1935 naar Groningen. Hier is hij de nieuweeigenaar van het bekende Hotel kiek aan het Akerkhof. Zijn vrijheid duurt vijf jaar; nog geendrie maanden na de duitse inval in nederland
wordt het hotel gesloten. de familie rosenthal
vertrekt in augustus 1940 naar de Wassenberghstraat 24, waar zij een pension beginnen.
Zoon klaus Julius, dan 17 jaar, gaat mee. Hij
is student werktuigbouwkunde aan de mts inGroningen. Zijn naam is te vinden in het herdenkingsboek Stenen, Namen, Portretten van deHanze Hogeschool. Zijn naam komt ook voor in
Bertha Unger-Mugdan en
Auguste Collin-Mugdan bij
Wassenberghstraat 24,mei 1941.

80–Sprekende Stenen

4

het politiearchief; daaruit blijkt dat hij in 1942
een poging heeft gedaan te emigreren. dat isniet gelukt. net als andere Joodse slachtoffers isde familie rosenthal niet alleen vermoord, maar
ook beroofd. Hun bezittingen zijn door de nazi’sgeconfisqueerd.
Bertha Unger-Mugdan en Auguste CollinMugdan vinden als vluchtelingen onderdak in
het pension van de familie rosenthal. de zussen
zijn geboren in kempen (kepno, in het huidigepolen), waar hun vader een boekhandel heeft.
Auguste woont in Berlijn, Bertha in Hamburg.
Beide zussen zijn weduwe als zij eind jaren dertig besluiten samen de naziterreur te ontvluchten. Hun zusje Julia en hun zoons Alfred, Harryen Louis zijn dan al geëmigreerd.
Auguste en Bertha stappen op 13 mei 1939 in
Hamburg samen met 935 andere vluchtelingen
aan boord van het vluchtelingenschip de St.
Louis. de reis verloopt dramatisch: Cuba, deVerenigde Staten, Canada – nergens mogen devluchtelingen aan land, zodat het schip noodgedwongen weer koers zet naar europa. evendreigt het schip zelfs terug te moeten naar
nazi-duitsland. Maar de vluchtelingen mogen
in Antwerpen van boord en krijgen asiel in
Groot-Brittannië, Frankrijk, België of nederland. Auguste en Bertha krijgen op 18 juni 1939
asiel in nederland. In juli 1939 vertrekken zijnaar Groningen en nemen hun intrek in Hotelkiek. na de sluiting van het hotel gaan ze met
de familie rosenthal mee naar het pension in deWassenberghstraat.
In 1941 proberen Bertha en Auguste opnieuw teemigreren naar Amerika. daartoe dienen ze een
aanvraag in bij de Groningse politie. Helaas wor-Lersnerstrasse 34,Frankfurt; het echtpaar
Kaufmann-Wasserman
bewoonde de tweede
verdieping.

Akerkhof zuidzijde met links
uithangborden, onder meervan Hotel Kiek.

den ze van het kastje naar de muur gestuurd.
Auguste en Bertha beginnen de hele procedure
opnieuw, maar zij lopen vast in de bureaucratie.
Siegmund Kaufmann arriveert samen metzijn vrouw Elise Kaufmann-Wassermann injanuari 1938 in Groningen. Zij zijn afkomstig uit
Frankfurt am Main. Sigmund is actief in de modebranche, evenals zijn schoonfamilie. Mogelijk
hebben elise en hij elkaar langs deze weg leren
kennen.
In de eerste jaren van hun huwelijk wonen ze ineen arme wijk van Frankfurt. Op 2 oktober 1905
bevalt elise van een zoon, Jakob robert. Hij
blijft enig kind. In 1918, als de zaken goed gaan,verhuist de familie naar de Lersnerstrasse 34, ineen betere buurt.
Al vrij snel na de machtsovername door denazi’s vertrekt zoon Jakob robert in 1934 naar
Amsterdam. Hij vestigt zich daar als firmant
van textielagentschap Gerson. In januari 1938
volgt het echtpaar kaufmann-Wasserman hun
zoon naar nederland. In Groningen beginnen zij
een groothandel in damesmode. Het echtpaar
gaat wonen in pension de Waard, Brugstraat
7a. Bij het uitbreken van de oorlog wonen ze
aan het Zuiderpark, maar daar kunnen ze niet
blijven. Vanaf 11 mei 1941 wonen ze opnieuw ineen pension, dit keer bij Fritz rosenthal aan deWassenberghstraat.
Dina Rijnveld-Oppenheimer komt in 1878
als meisje van 13 jaar vanuit duitsland naar
nederland. Zij verhuist mee met haar oudere
zus Magdalena die in dat jaar met een nederlander trouwt. Later trouwt dina met de broer
van haar zwager, eliezer rijnveld. eliezer heeft

LeVenSVerHALen

5–81

De St. Louis in de haven vanHamburg. Rechts: Bertha
Unger-Mugdan en Auguste
Collin-Mugdan aan boord
van de St. Louis

Leopold Rijnveld

een winkel in manufacturen, ‘kindergoederen’en modeartikelen, eerst in rotterdam, later in
Hilversum. Op 15 april 1898 krijgen zij een zoon,
Leopold Rijnveld. na de dood van haar man zet
dina de winkel voort. Ondertussen voltooit
Leopold het gymnasium en studeert hij klassieke talen aan de Universiteit van Amsterdam.
Als de oorlog in mei 1940 uitbreekt, werkt hij
aan het gymnasium in Winschoten. Zijn moeder
is met hem meegegaan naar Winschoten.
Vanaf november 1940 zet de bezetter Joodse
docenten en andere Joodse overheidsdienaren
uit hun functies en begin 1941 raakt Leopold
zijn baan kwijt aan een vervanger. Ook dwingt
de bezetter Joden vanuit de provincie naar destad Groningen te verhuizen. Moeder en zoon
komen in maart 1942 terecht in het pension aan
de Wassenberghstraat. Leopold werkt dan aan

het Joods Lyceum in de Violenstraat, waar Joodse
kinderen onderwijs krijgen.
na de oorlog vindt een collega een brief van Leopold met de uitspraak: ‘Maar uiteindelijk heeftplato gelijk, dat het beter is onrecht te lijden,dan te doen.’
Op 3 oktober 1942 is klaus Julius rosenthal tijdens een grote razzia in Groningen opgepakt en
naar Westerbork gebracht. de overige bewoners
van het pension treft dat lot in het najaar van
1942 en het voorjaar van 1943. de laatste is dinarijnveld, die op 29 april 1943 zelfs als patiënt in
het diaconessenhuis niet veilig is. Alle bewoners
van het pension zijn in 1943 vermoord.

Fritz Rosenthal

Bertha Unger-Mugdan

Elise Kaufmann-Wassermann

Geboren: 2 juni 1877, Berlijn (duitsland).
Vermoord: 19 februari 1943, Auschwitz

Geboren: 7 mei 1875, kempen/kepno(duitsland/polen).
Vermoord: 13 maart 1943, Sobibor

Geboren: 17 maart 1878, Frankfurt am Main
(duitsland).
Vermoord: 20 maart 1943, Sobibor

Auguste Collin-Mugdan

Dina Rijnveld-Oppenheimer

Geboren: 22 februari 1878, kempen/kepno(duitsland/polen).
Vermoord: 13 maart 1943, Sobibor

Geboren: 18 april 1865, Schriesheim(duitsland).
Vermoord: 7 mei 1943, Sobibor

Siegmund Kaufmann

Leopold Rijnveld

Geboren: 18 mei 1878, Frankenstein,rijnland-palts (duitsland).
Vermoord: 20 maart 1943, Sobibor

Geboren: 15 april 1898, rotterdam.
Vermoord: 26 maart 1943, Sobibor

Charlotte Rosenthal-Levit
Geboren: 17 december 1893, dirschau(duitsland).
Vermoord: 19 februari 1943, Auschwitz

Klaus Julius Rosenthal
Geboren: 19 november 1923, Berlijn(duitsland).
Vermoord: 28 februari 1943, Auschwitz

82–Sprekende Stenen

6De vergeefse reis van de St. LouisDe vlucht van de zussen Mugdan
De reis van de St. Louis(1939).

D EE
GD
N II GVV EE RR EE N
N
A TT EE N
SS TT Aai do rF lAtlantischeAtlantische
OceaanOceaanmei
1313mei
Hamburgjuni Hamburg
1717juni
Antwerpen
Antwerpen
DUITSEDUITSE

Miami
Miami

van
Golf
Golf van
MexicoMexicoBELGIËBELGIË

NassauNassauVERENIGDE
VERENIGDE
STATENSTATENm aa '' ss
BB aa hh aa m
HavanaHavanakroonkolonie)(Britse(Britse kroonkolonie)A
U BB ACC Ujuni
66juni
Miami
Miami
HavanaHavanamei
2727mei

RIJK
RIJKWashington
Washington

Atlantische
AtlantischeOceaan
OceaanCUBACUBA

Zee
CaribischeCaribische Zee

Op 13 mei 1939 vertrekt het passagiersschip deSt. Louis uit de haven van Hamburg. Aan boord
ruim 900 mensen, merendeels duitse Joden op
de vlucht voor de nazi’s. de bestemming is Cuba:
verschillende passagiers hopen via Cuba de VS
te bereiken.
Kleinzoon David Unger over de reis van zijn
oma en oudtante
In Hamburg stappen ook de zussen Bertha
Unger-Mugdan en Auguste Collin-Mugdan aanboord van de St. Louis. Zij komen uiteindelijk
aan de Wassenberghstraat 24 in Groningenterecht. kleinzoon david Unger verhaalt op 8
december 2016 over hun lot, als er voor beide
zussen een Stolperstein wordt gelegd:‘Gusti en mijn grootmoeder Betty bleven induitsland tot 1939 na de kristallnacht en ze
boekten een passage op de St. Louis, een schip
dat alle Joden zich zullen herinneren. Ze ver-trokken met tien mark op zak, zoveel als passagiers was toegestaan en gingen naar Havana. (...)
Op weg naar Havana werd hun visum ingetrokken door de president van Cuba. Het schip ging
toen naar Miami en Franklin roosevelt weigerdede Joden toestemming aan land te gaan. Hij
werd daartoe aangezet door Cordell Hull, deminister van Buitenlandse Zaken, die zei: “Wehebben quota en we kunnen dit jaar slechts
28.000 duitsers toelaten en niet al die duitsers
kunnen Joods zijn.” dus ging het schip door naar
Canada en Mackenzie, de minister-president
weigerde de Joden toestemming aan land tegaan. (...) België, Groot-Brittannië, Frankrijk ennederland waren de vier landen die de Joodse
passagiers die het hadden overleefd toelieten.
naar elk land gingen ongeveer 230 Joden.’

LeVenSVerHALen

7–83