‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﻰ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‬‫ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه‪:‬‬‫ﻣﯿﺮﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ اﻟﻤﻮﺳﻮي اﻟﻠﮑﻬﻨﻮﺋﯽ اﻟﻨﯿﺸﺎﺑﻮري‬‫ﻧﺎﺷﺮ ﭼﺎﭘﯽ‪:‬‬‫ﺟﻤﺎﻋﻪ اﻟﻤﺪرﺳﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﻮزه اﻟﻌﻤﯿﻪ ﺑﻘﻢ ﻣﻮﺳﺴﻪ اﻟﻨﺸﺮ اﻻﺳﻼﻣﯽ‬‫ﻧﺎﺷﺮ دﯾﺠﯿﺘﺎﻟﯽ‪:‬‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت راﯾﺎﻧﻪ اي ﻗﺎﺋﻤﯿﻪ اﺻﻔﻬﺎن‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 5‬از ‪180‬‬‫ﻓ ﻬ ﺮﺳ ﺖ‬‫ﻓ ﻬ ﺮﺳ ﺖ‬‫‪5‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫‪15‬‬‫ﻣ ﺸ ﺨ ﺼ ﺎ ت ﮐﺘ ﺎ ب‬‫‪15‬‬‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﺆﻟ ﻒ‬‫‪15‬‬‫زﻧﺪﮔﯿﻨﺎﻣﻪ ﻣﺆﻟ ﻒ‬‫‪15‬‬‫ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ‬‫‪19‬‬‫اﺷﺎرة‬‫‪19‬‬‫ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ‬‫‪19‬‬‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ‬‫‪19‬‬‫رّدﯾﻪ ﻫﺎي ﺗﺤﻔﻪ‬‫‪21‬‬‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار‬‫‪23‬‬‫اﺷﺎرة‬‫‪23‬‬‫‪ -1‬ﻣﻮﺿﻮع و ﻧﺴﺨﻪ ﺷﻨﺎﺳﯽ‬‫‪23‬‬‫‪ -2‬ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﺑﺤﺚ و ﺳﺒﮏ اﺳﺘﺪﻻل‬‫‪25‬‬‫‪ -3‬ﻗﺪرت ﻋﻠﻤﯽ‬‫‪26‬‬‫‪ -4‬رﻋﺎﯾﺖ آداب ﻣﻨﺎﻇﺮه و ﻗﻮاﻋﺪ ﺑﺤﺚ‬‫‪26‬‬‫‪ -5‬ﺷﯿﻮه رّد ﮐﺮدن‬‫‪27‬‬‫اﺑﻌﺎد ﻣﺨﺘﻠ ﻒ ﻋﺒﻘﺎت‬‫‪29‬‬‫‪ -1‬ﺑﻌﺪ ﻋﻠﻤﯽ‬‫‪29‬‬‫‪ -2‬ﺑﻌﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‬‫‪29‬‬‫‪ -3‬ﺑﻌﺪ دﯾﻨﯽ‬‫‪29‬‬‫‪ -4‬ﺑﻌﺪ اﺧﻼص‬‫‪30‬‬‫‪ -5‬ﺑﻌﺪ اﻗﺘﺪا‬‫‪30‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 6‬از ‪180‬‬‫ﺗﻘﺮﯾﻈﺎت ﻋﺒﻘﺎت‬‫‪31‬‬‫ﺟﻠﺪ دوم‬‫‪32‬‬‫]اداﻣﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ )ﻗﺴﻤﺖ ﺳﻨﺪ(‬‫‪32‬‬‫ﭘﯿﺸﮕﻔﺘﺎر‬‫‪32‬‬‫ﻓﺨﺮ اﻟﺪﯾﻦ رازي از ﺗﻌﺼﺐ و ﻟﺪاد ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را ﺻﺤﯿﺢ ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪ‬‫‪35‬‬‫ﺟﻮاب ﻣﺆﻟ ﻒ از ﮐﻠﻤﺎت ﻣﺰﯾﻔﻪ رازي‬‫‪35‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪35‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ از اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﺘﻮاﺗﺮه اﺳﺖ‬‫‪36‬‬‫ذﮐﺮ ﻧﮑﺮدن اﺷﺨﺎﺻﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را دﻟﯿﻞ وﻫﻦ آن ﻧﯿﺴﺖ‬‫‪37‬‬‫ﻋﺪم ﻧﻘﻞ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را دﻟﯿﻞ ﻋﺪم ﺻﺤﺖ آن ﻧﯿﺴﺖ‬‫‪38‬‬‫ﻗﺎﻋﺪه ﺗﻘﺪم ﻣﺜﺒﺖ ﺑﺮ ﻧﺎﻓﯽ از ﻗﻮاﻋﺪ ﻣﺴﻠﻤﻪ اﺳﺖ‬‫‪38‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪38‬‬‫ﺷﻮاﻫﺪ ﺗﻘﺪﯾﻢ ﻣﺜﺒﺖ ﺑﺮ ﻧﺎﻓﯽ‬‫‪38‬‬‫اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﻪ ﻣﻨﺤﺼﺮ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻧﯿﺴﺖ‬‫‪42‬‬‫ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ ﺟﺎﻣﻊ ﺗﻤﺎم اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﻪ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ‬‫‪43‬‬‫ﻧﺒﻮدن ﺣﺪﯾﺜﯽ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻗﺎدح آن ﻧﯿﺴﺖ‬‫‪45‬‬‫اﮔﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻫﻢ ﺑﻮد ﻣﺘﻌﺼﺒﺎن ﺑﺎز ﻫﻢ ﻗﺒﻮل ﻧﻤﯿﮑﺮدﻧﺪ‬‫‪47‬‬‫اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻬﺎﺟﺮت ﻓﺎﻃﻤﮥ ﻋﻠﯿﻬﺎ اﻟﺴﻼم و ﻏﻀﺒﺶ را ﻗﺪح ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﺑﺎ اﯾﻨﮑﻪ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‬‫‪48‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺨﺎري در اﺳﺘﻤﺮار ﻏﻀﺐ ﻓﺎﻃﻤﮥ ﻋﻠﯿﻬﺎ اﻟﺴﻼم ﺗﺎ روز وﻓﺎت‬‫‪48‬‬‫اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺄﺧﺮ ﺑﯿﻌﺖ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم را ﻧﯿﺰ ﺑﺎ اﯾﻨﮑﻪ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ ﻗﺪح ﮐﺮدهاﻧﺪ‬‫‪49‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪49‬‬‫ﻗﺪح ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺄﺧﺮ ﺑﯿﻌﺖ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم از ﺟﻬﺖ ﺳﻨﺪ ﻣﻘﺪوح اﺳﺖ‬‫‪52‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺎﺧﺮ ﺑﯿﻌﺖ را زﻫﺮي از ﻋﺮوه از ﻋﺎﺋﺸﻪ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‬‫‪53‬‬‫اﺳﻨﺎد ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺄﺧﺮ ﺑﯿﻌﺖ ﺑﺄﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ ﻏﯿﺮ ﺳﺪﯾﺪ اﺳﺖ‬‫‪53‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 7‬از ‪180‬‬‫اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺑﺼﺤﺖ ﺟﻤﯿﻊ اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ‬‫‪56‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪56‬‬‫ﻣﻮﻟﻮي ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺨﺎري را در ﻓﺪك ﻣﻮﺿﻮع داﻧﺴﺘﻪ‬‫‪57‬‬‫ﻣﻮﻟﻮي ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻗﺮﻃﺎس را در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﻮﺿﻮع داﻧﺴﺘﻪ‬‫‪58‬‬‫ﻣﻮﻟﻮي ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ در ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم اﺣﺎدﯾﺚ ﺑﺨﺎري را واﺟﺐ اﻟﻘﺒﻮل ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪ‬‫‪59‬‬‫ﻗﺪح ﻣﻮﻟﻮي ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ در ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم در ﺗﻘﺪم ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﺑﺮ ﮐﺘﺐ دﯾﮕﺮ‬‫‪60‬‬‫ﺟﻤﻌﯽ از اﮐﺎﺑﺮ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ را از اﻋﺘﻤﺎد ﮐﻠﯽ ﺳﺎﻗﻂ ﮐﺮدهاﻧﺪ‬‫‪61‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪61‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺣﻨﻔﯽ ﮐﻪ از ﻗﺎدﺣﯿﻦ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ اﺳﺖ‬‫‪61‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪61‬‬‫ﻗﺪح ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺣﻨﻔﯽ در ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ‬‫‪62‬‬‫ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻗﺎري از ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﻧﯿﺰ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻗﺪح ﮐﺮده‬‫‪64‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ادﻓﻮي ﺷﺎﻓﻌﯽ ﮐﻪ از ﻗﺎدﺣﯿﻦ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ اﺳﺖ‬‫‪65‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪66‬‬‫ﻗﺪح ادﻓﻮي ﺷﺎﻓﻌﯽ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ‬‫‪67‬‬‫اﺑﻮ زرﻋﻪ رازي ﻧﯿﺰ ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ را ﻣﺬﻣﺖ ﮐﺮده‬‫‪69‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪69‬‬‫اﺑﻮ زرﻋﻪ و ﻓﻀﺎﺋﻞ او در ﮐﺘﺐ ﺗﺮاﺟﻢ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ‬‫‪70‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪70‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ زرﻋﮥ ﻗﺎدح ﻣﺴﻠﻢ در ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ‬‫‪77‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ زرﻋﻪ رازي در ﻋﺒﺮ ذﻫﺒﯽ‬‫‪80‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ زرﻋﻪ رازي در ﮐﺎﺷ ﻒ ذﻫﺒﯽ‬‫‪80‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ زرﻋﻪ در ﮐﺘﺎب ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن‬‫‪80‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ زرﻋﻪ در ﮐﺘﺎب اﻧﺴﺎب ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ‬‫‪81‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 8‬از ‪180‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ زرﻋﻪ در ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ﺳﯿﻮﻃﯽ‬‫‪81‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ در )ﻋﺒﺮ( ﯾﺎﻓﻌﯽ‬‫‪82‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ )ﻣﺮآت اﻟﺠﻨﺎن( ﯾﺎﻓﻌﯽ‬‫‪82‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ زرﻋﻪ در ﮐﺘﺎب اﻟﮑﻤﺎل ﺗﺄﻟﯿ ﻒ ﻣﻘﺪﺳﯽ ﺣﻨﺒﻠﯽ‬‫‪82‬‬‫ﻓﻀﯿﻠﺖ اﺑﻮ زرﻋﻪ در ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء ﻧﻮوي‬‫‪84‬‬‫ﻓﻀﯿﻠﺖ اﺑﯽ زرﻋﻪ رازي در )ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد(‬‫‪84‬‬‫اﺑﻮ زرﻋﻪ ﺑﺎﻋﺘﺮاف ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ رﺋﯿﺲ ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ اﺳﺖ‬‫‪84‬‬‫اﺑﻮ زرﻋﻪ رازي از ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﺣﺠﺎج ﻧﻔﯽ ﻋﻘﻞ ﮐﺮده‬‫‪85‬‬‫اﺑﻮ زرﻋﻪ ﺑﺨﺎري را ﻧﯿﺰ ﻗﺪح ﮐﺮده‬‫‪85‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪85‬‬‫ﻗﺪح اﺑﻮ زرﻋﻪ و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ در ﺑﺨﺎري را ﺣﺎﻓﻆ ذﻫﺒﯽ در )ﻣﻐﻨﯽ( آورده‬‫‪86‬‬‫ﻗﺪح ﺑﺨﺎري از ﻃﺮف اﺑﯽ زرﻋﻪ و اﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ در )ﻃﺒﻘﺎت ﺳﺒﮑﯽ( ﻧﻘﻞ ﺷﺪه‬‫‪86‬‬‫ﻣﻨﺎوي ﺷﺎﻓﻌﯽ ﻧﯿﺰ ﻗﺪح ﺑﺨﺎري را از اﺑﯽ زرﻋﻪ و اﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ در )ﻓﯿﺾ اﻟﻘﺪﯾﺮ( آورده‬‫‪87‬‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ذﻫﻠﯽ ﻧﯿﺰ از ﻗﺎدﺣﯿﻦ ﺑﺨﺎري اﺳﺖ‬‫‪87‬‬‫ذﻫﻠﯽ ﻧﯿﺰ ﺑﺨﺎري را ﻗﺪح ﮐﺮده‬‫‪88‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﻧﯿﺰ ﺑﺨﺎري را ﻣﻘﺪوح داﻧﺴﺘﻪ‬‫‪88‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪88‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‬‫‪88‬‬‫ﻣﺮاﺗﺐ ﺟﺮح و ﺗﻌﺪﯾﻞ ﻧﺰد اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‬‫‪90‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪90‬‬‫اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﻗﺼﺮي در ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺮاي دوﺳﺘﺶ ﺧﺮﯾﺪ‬‫‪90‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ در ﻓﻮات اﻟﻮﻓﯿﺎت‬‫‪90‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ در )ﻋﺒﺮ( ذﻫﺒﯽ‬‫‪91‬‬‫ﻗﺪح ذﻫﻠﯽ در ﺑﺨﺎري از ﻏﯿﺮ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﻧﯿﺰ ﻧﻘﻞ ﺷﺪه‬‫‪91‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 9‬از ‪180‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪91‬‬‫ذﻫﻠﯽ ﻣﺮدم را از رﻓﺘﻦ ﻧﺰد ﺑﺨﺎري ﻧﻬﯽ ﻣﯿﮑﺮد‬‫‪92‬‬‫ذﻫﻠﯽ ﺑﺨﺎري را از ﺟﻬﻤﯿﻪ ﺑﺪﺗﺮ ﻣﯿﺪاﻧﺴﺖ‬‫‪92‬‬‫اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺟﻬﻤﯿﻪ را ﮐﺎﻓﺮ ﻣﯽداﻧﻨﺪ‬‫‪92‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ذﻫﻠﯽ ﻗﺎدح ﺑﺨﺎري‬‫‪93‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ذﻫﻠﯽ در ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد‬‫‪93‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ذﻫﻠﯽ در ﺗﺬﻫﯿﺐ ذﻫﺒﯽ‬‫‪97‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ذﻫﻠﯽ در ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء‬‫‪98‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ذﻫﻠﯽ در ﻋﺒﺮ و ﮐﺎﺷ ﻒ ذﻫﺒﯽ‬‫‪102‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ذﻫﻠﯽ در اﻧﺴﺎب ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ‬‫‪102‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ذﻫﻠﯽ در ﺗﺮاﺟﻢ اﻟﺤﻔﺎظ ﺑﺪﺧﺸﺎﻧﯽ‬‫‪102‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ذﻫﻠﯽ در ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ﯾﺎﻓﻌﯽ‬‫‪103‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ذﻫﻠﯽ از ﺳﯿﻮﻃﯽ‬‫‪103‬‬‫ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻋﯿﻦ ﻧﯿﺰ ﺑﺨﺎري را ﻗﺪح ﮐﺮده‬‫‪103‬‬‫ﺑﺨﺎري از ﺟﻬﺖ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻟﻔﻆ ﻧﺰد اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻧﯿﺰ ﻣﻘﺪوح اﺳﺖ‬‫‪104‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪104‬‬‫ﺗﺸﻨﯿﻊ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺑﺮ ﻗﺎﺋﻠﯿﻦ ﺑﺨﻠﻖ ﻗﺮآن‬‫‪107‬‬‫اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ را ﻧﯿﺰ ﺑﺠﻬﺖ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻟﻔﻆ ﮐﺎﻓﺮ داﻧﺴﺘﻪ‬‫‪107‬‬‫اﺑﻦ اﻟﻄﺒﺮي ﻧﯿﺰ ﻗﺎﺋﻞ ﺑﺨﻠﻖ ﻗﺮآن را ﮐﺎﻓﺮ داﻧﺴﺘﻪ‬‫‪109‬‬‫ذﻫﺒﯽ در )ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( ﮐﻼم اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ را در ﻗﺪح ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ ﺗﺎوﯾﻞ ﮐﺮده‬‫‪110‬‬‫ﺗﺎوﯾﻞ ﮐﻼم اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ در ﻗﺪح ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ ﺻﺤﯿﺢ ﻧﯿﺴﺖ‬‫‪110‬‬‫ﺗﺎوﯾﻞ ذﻫﺒﯽ در ﮐﻼم ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ ﺑﯽ ﻓﺎﺋﺪه اﺳﺖ‬‫‪112‬‬‫ﻗﯿﺎم ذﻫﻠﯽ ﺑﺮ ﺑﺨﺎري ﻧﺎﺷﯽ از ﺷﺪت ﺗﻤﺴﮏ ﺑﻪ ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‬‫‪113‬‬‫ﻣﻮﻟﻮي ﻋﺒﺪ اﻟﻌﻠﯽ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ را داراي اﺧﺒﺎر ﻣﺘﻨﺎﻗﻀﻪ داﻧﺴﺘﻪ‬‫‪115‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 10‬از ‪180‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪115‬‬‫ﺛﺒﻮت ﺟﻤﯿﻊ اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ از ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ ﺻﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ ﻣﻌﻠﻮم ﻧﯿﺲ‬‫‪115‬‬‫ﺑﺴﯿﺎري از اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﻨﻘﻮل از ﻗﺪرﯾﻪ اﺳﺖ‬‫‪116‬‬‫ﻣﻮﻟﻮي ﻋﺒﺪ اﻟﻌﻠﯽ ﻣﻮرد ﺗﻌﻈﯿﻢ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‬‫‪116‬‬‫اﺑﻦ ﺟﻮزي ﺑﻌﺾ اﺣﺎدﯾﺚ ﺑﺨﺎري را ﻣﻮﺿﻮع داﻧﺴﺘﻪ‬‫‪117‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪117‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ ﺟﻮزي در وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن«‬‫‪118‬‬‫‪ -‬ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ ﺟﻮزي در ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ‬‫‪118‬‬‫‪ -‬ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ ﺟﻮزي در ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ‪-‬‬‫‪118‬‬‫‪ -‬اﮐﺎﺑﺮ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺑﻘﻮل اﺑﻦ ﺟﻮزي ﺗﻤﺴﮏ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪-‬‬‫‪119‬‬‫‪ -‬اﺑﻦ ﺣﺰم اﻧﺪﻟﺴﯽ ﻧﯿﺰ در ﺑﺨﺎري ﻗﺪح ﮐﺮده‪-‬‬‫‪121‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪121‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ ﺣﺰم در ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ‬‫‪122‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ ﺣﺰم در ﺣﺎﺷﯿﻪ ﺷﺮح اﻟﻔﯿﻪ ﻋﺮاﻗﯽ‬‫‪122‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ ﺣﺰم در ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ﺳﯿﻮﻃﯽ‬‫‪122‬‬‫ﻋﻈﻤﺖ اﺑﻦ ﺣﺰم ﻧﺰد ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ اﻟﻌﺮﺑﯽ‬‫‪122‬‬‫اﺑﻦ ﺣﺰم ﻗﺎدح ﺑﺨﺎري از اﻋﻼم اﻫﻞ ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‬‫‪123‬‬‫ﺑﺴﯿﺎري از اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﻘﺪوح اﺳﺖ‬‫‪124‬‬‫ﻣﻐﻠﻄﺎﺋﯽ در ﺑﻌﻀﯽ از اﺣﺎدﯾﺚ ﺑﺨﺎري ﻗﺪح ﮐﺮده‬‫‪124‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪124‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﻐﻠﻄﺎﺋﯽ در ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ‬‫‪124‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﻐﻠﻄﺎﺋﯽ در ﺣﺴﻦ اﻟﻤﺤﺎﺿﺮة‬‫‪125‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﻐﻠﻄﺎﺋﯽ در ﺷﺮح ﻣﻮاﻫﺐ و ﻃﺒﻘﺎت ﺣﻨﻔﯿﻪ‬‫‪125‬‬‫ﻋﻼﻣﻪ اﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ ﻧﯿﺰ در ﺑﻌﺾ اﺣﺎدﯾﺚ ﺑﺨﺎري ﻗﺪح ﮐﺮده‬‫‪126‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 11‬از ‪180‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪126‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ در اﻧﺴﺎب ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ‬‫‪126‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ در ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن‬‫‪127‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ در ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ‬‫‪127‬‬‫ﺑﺮﺧﯽ از رواﯾﺎت ﻣﻄﻌﻮﻧﻪ در ﺑﺨﺎر‬‫‪128‬‬‫‪ -‬ﺣﺪﯾﺜﯽ دﯾﮕﺮ از ﺑﺨﺎري ﮐﻪ ﻣﻮرد ﻃﻌﻦ اﺳﺖ‬‫‪128‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪128‬‬‫‪ -‬ﻗﺪح اﺑﻦ ﺑﻄﺎل در ﺑﺨﺎري ﺑﻨﻘﻞ ﺑﺪر اﻟﺪﯾﻦ زرﮐﺸﯽ‬‫‪128‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪128‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ زرﮐﺸﯽ در ﻣﻔﺘﺎح ﮐﻨﺰ اﻟﺪراﯾﮥ‬‫‪129‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺑﺪر اﻟﺪﯾﻦ زرﮐﺸﯽ در ﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ‬‫‪129‬‬‫ﺣﺪﯾﺜﯽ دﯾﮕﺮ از ﺑﺨﺎري ﮐﻪ ﻣﻮرد ﻃﻌﻦ اﮐﺎﺑﺮ اﺳﺖ‬‫‪129‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪129‬‬‫ﻃﻌﻦ اﮐﺎﺑﺮ در ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺨﺎري ﺑﻨﻘﻞ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري‬‫‪130‬‬‫ﻏﺰاﻟﯽ ﻧﯿﺰ در ﮐﺘﺎب ﻣﻨﺨﻮل ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺨﺎري را ﺗﮑﺬﯾﺐ ﮐﺮده‬‫‪131‬‬‫ﺣﺪﯾﺜﯽ دﯾﮕﺮ از ﺑﺨﺎري ﮐﻪ ﻧﺰد اﮐﺎﺑﺮ ﻣﻘﺪوح اﺳﺖ‬‫‪132‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪132‬‬‫ﻋﯿﻨﯽ ﺣﻨﻔﯽ در ﻋﻤﺪة اﻟﻘﺎري ﻧﺴﺒﺖ ﺑﺰﯾﺎدت اﺳﺒﺎط ﻗﺪح ﮐﺮده‬‫‪132‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﯿﻨﯽ ﺣﻨﻔﯽ در ﺑﯿﻌﮥ اﻟﻮﻋﺎة ﺳﯿﻮﻃﯽ‬‫‪133‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﮥ ﺷﺮح ﻋﯿﻨﯽ در ﮐﺸ ﻒ اﻟﻈﻨﻮن‬‫‪133‬‬‫اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻧﯿﺰ در ﺗﻬﺬﯾﺐ ﺑﻤﻨﮑﺮ ﺑﻮدن رواﯾﺖ اﺳﺒﺎط اﻋﺘﺮاف ﮐﺮده‬‫‪134‬‬‫ﺣﺪﯾﺜﯽ دﯾﮕﺮ از ﺑﺨﺎري ﮐﻪ ﻣﻮرد ﻃﻌﻦ اﮐﺎﺑﺮ اﺳﺖ‬‫‪135‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪135‬‬‫ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ در ﺑﺨﺎري اﺛﺒﺎت رواﯾﮥ ﻣﮑﺬوﺑﻪ ﻧﻤﻮده‬‫‪135‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 12‬از ‪180‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ در ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة‬‫‪135‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ در ﮐﺘﺎﺋﺐ اﻋﻼم اﻻﺧﯿﺎر‬‫‪136‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ در اﺳﺎﻧﯿﺪ ﻣﻐﺮﺑﯽ‬‫‪136‬‬‫ﺣﺪﯾﺜﯽ دﯾﮕﺮ از ﺑﺨﺎري ﮐﻪ ﻣﻮرد ﻃﻌﻦ اﮐﺎﺑﺮ اﺳﺖ‬‫‪137‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪138‬‬‫اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ ﺑﻄﻼن ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺬﮐﻮر را ﺛﺎﺑﺖ ﮐﺮده‬‫‪138‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪138‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ در ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء‬‫‪138‬‬‫ﺣﺪﯾﺜﯽ دﯾﮕﺮ از ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ ﮐﻪ ﻣﻮرد ﻃﻌﻦ اﮐﺎﺑﺮ اﺳﺖ‬‫‪142‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪142‬‬‫ﻧﻮوي ﺷﺎﻓﻌﯽ ﻃﻌﻦ اﮐﺎﺑﺮ را ﺑﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺬﮐﻮر ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‬‫‪142‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪143‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻧﻮوي ﺷﺎﻓﻌﯽ در ﻋﺒﺮ ذﻫﺒﯽ‬‫‪143‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻧﻮوي ﺷﺎﻓﻌﯽ در ﻃﺒﻘﺎت اﺳﻨﻮي‬‫‪144‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻧﻮوي در ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن‬‫‪145‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻧﻮوي در ﻃﺒﻘﺎت اﺳﺪي ﺷﺎﻓﻌﯽ‬‫‪146‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻧﻮوي در ﻧﺠﻮم زاﻫﺮه ﺗﺄﻟﯿ ﻒ اﺗﺎﺑﮑﯽ‬‫‪148‬‬‫ﻋﻼﻣﻪ ﮐﺮﻣﺎﻧﯽ ﻧﯿﺰ رواﯾﺖ ﺷﺮﯾﮏ را ﻣﻨﮑﺮ ﺷﻤﺮده‬‫‪148‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪148‬‬‫ﻋﻼﻣﻪ ﮐﺮﻣﺎﻧﯽ ﺷﺎرح ﺑﺨﺎري و از اﻋﻼم اﻫﻞ ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‬‫‪148‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﮐﺮﻣﺎﻧﯽ در ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة ﺳﯿﻮﻃﯽ‬‫‪148‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﮐﺮﻣﺎﻧﯽ در ﻣﻔﺘﺎح ﮐﻨﺰ دراﯾﮥ‬‫‪149‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﮐﺮﻣﺎﻧﯽ در ﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ‬‫‪149‬‬‫اﺑﻦ ﻗﯿﻢ ﻧﯿﺰ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺬﮐﻮر را ﻗﺪح ﮐﺮده‬‫‪150‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 13‬از ‪180‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ زﻧﺎ و رﺟﻢ ﻗﺮده در ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري‬‫‪150‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪150‬‬‫ﺣﻤﯿﺪي در ﺟﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟﺼﺤﯿﺤﯿﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺬﮐﻮر را ﻣﻘﺤﻢ در ﺑﺨﺎري داﻧﺴﺘﻪ‬‫‪150‬‬‫اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﮐﻼم ﺣﻤﯿﺪي را ﻣﺮدود داﻧﺴﺘﻪ‬‫‪151‬‬‫ﺳﻪ ﺣﺪﯾﺚ دﯾﮕﺮ در ﺑﺨﺎري ﮐﻪ اﮐﺎﺑﺮ آﻧﻬﺎ را ﻗﺪح ﮐﺮدهاﻧﺪ‬‫‪151‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪151‬‬‫ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ از دﻓﺎع در ﻗﺪح اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﺬﮐﻮره اﻇﻬﺎر ﻋﺠﺰ ﮐﺮده‬‫‪152‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ دﯾﮕﺮ در ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري ﮐﻪ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ در آن ﻗﺪح ﮐﺮدهاﻧﺪ‬‫‪154‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪154‬‬‫ﻣﺴﺮوق ﺑﺎ اﯾﻨﮑﻪ أم روﻣﺎن را ﻣﻼﻗﺎت ﻧﮑﺮده از او ﻧﻘﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﮐﺮده‬‫‪155‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪155‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أم روﻣﺎن‬‫‪155‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أم روﻣﺎن در )اﻟﺮوض اﻻﻧ ﻒ(‬‫‪156‬‬‫ﺟﻮاب اﺑﻦ ﺳﯿﺪ اﻟﻨﺎس از اﺷﮑﺎل ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺴﺮوق‬‫‪157‬‬‫ﺟﻮاب ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ از اﺷﮑﺎل ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺴﺮوق از أم روﻣﺎن‬‫‪157‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﻼﺋﯽ ﺧﻠﯿﻞ ﮐﯿﮑﻠﺪي در )ﻃﺒﻘﺎت( اﺑﻦ ﺷﻬﺒﻪ اﺳﺪي‬‫‪158‬‬‫ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ اﻟﺴﮑﻦ ﻗﺒﻞ از ﺧﻄﯿﺐ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺴﺮوق را ﺗﺨﻄﺌﻪ ﮐﺮده‬‫‪159‬‬‫أم روﻣﺎن در زﻣﺎن ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ )ص( ﻣﺮده اﺳﺖ‬‫‪162‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ دﯾﮕﺮ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﮐﻪ ﻣﻮرد ﻃﻌﻦ اﮐﺎﺑﺮ اﺳﺖ‬‫‪164‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪164‬‬‫ﺳﻬﯿﻠﯽ در ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ در ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ اﺷﮑﺎل ﮐﺮده‬‫‪165‬‬‫اﺑﻦ ﻗﯿﻢ ﻧﯿﺰ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ را در روز ﺧﯿﺒﺮ ﻧﻔﯽ ﮐﺮده‬‫‪165‬‬‫ﺑﺪر اﻟﺪﯾﻦ ﺣﻨﻔﯽ ﻧﯿﺰ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ را در ﺧﯿﺒﺮ ﻏﻠﻂ داﻧﺴﺘﻪ‬‫‪167‬‬‫ﻗﺴﻄﻼﻧﯽ ﻧﯿﺰ ﻃﻌﻦ اﮐﺎﺑﺮ را در ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺬﮐﻮر ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‬‫‪167‬‬

‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 14‬از ‪180‬‬‫ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ ﻧﯿﺰ اﺷﮑﺎل اﮐﺎﺑﺮ را در ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺬﮐﻮر ﯾﺎد ﮐﺮده‬‫‪168‬‬‫ﺷﺎه ﺻﺎﺣﺐ ﻧﯿﺰ در ﺗﺤﻔﻪ اﺷﮑﺎل ﻣﺬﮐﻮر را از ﺑﻌﺾ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‬‫‪169‬‬‫ﺣﺎﻓﻆ ﻏﻼم ﻣﺤﻤﺪ ﻧﯿﺰ در ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺗﺤﻔﻪ اﺷﮑﺎل ﻣﺬﮐﻮر را ﯾﺎد ﮐﺮده‬‫‪170‬‬‫واﻟﺪ ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﻧﯿﺰ اﺷﮑﺎل ﻣﺬﮐﻮر را در ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‬‫‪171‬‬‫ﻓﺨﺮ رازي ﻧﯿﺰ ﺑﻌﺾ اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ را ﻣﺮدود داﻧﺴﺘﻪ‬‫‪173‬‬‫اﺷﺎره‬‫‪173‬‬‫ﺗﻨﺎﻗﺾ ﮔﻮﯾﯽ ﻓﺨﺮ رازي درﺑﺎره ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ‬‫‪174‬‬‫ﻏﺮض ﻗﺎدﺣﯿﻦ در ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﺑﺎﻃﻞ اﺳﺖ‬‫‪175‬‬‫ﻧﺒﻮدن ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ در ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ دﻟﯿﻞ ﻋﺪم ﺗﻮاﺗﺮ آن ﻧﯿﺴﺖ‬‫‪175‬‬‫)ﺟﺪﯾﺪ ‪(15‬‬‫‪177‬‬‫)ﺟﺪﯾﺪ ‪(16‬‬‫‪177‬‬‫درﺑﺎره ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص(‬‫‪177‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 15‬از ‪180‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺸﺨﺼﺎت ﮐﺘﺎب‬‫ﺳﺮﺷـﻨﺎﺳﻪ ‪ :‬ﮐﻨﺘﻮري ﺣﺎﻣﺪﺣﺴـﯿﻦﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪﻗﻠﯽ ‪1246 - 1306‬ق ﺷـﺎرح ﻋﻨﻮان و ﻧـﺎم ﭘﺪﯾـﺪآور ‪ :‬ﻋﺒﻘـﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﺛﺒﺎت اﻣﺎﻣﻪ اﻻﺋﻤﻪ‬‫اﻻﻃﻬـﺎر‪ /‬ﺗﺎﻟﯿﻒ ﻣﯿﺮﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ اﻟﻤﻮﺳﻮي اﻟﻠﮑﻬﻨﻮﺋﯽ اﻟﻨﯿﺸﺎﺑﻮري ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻏﻼمرﺿﺎﺑﻦ ﻋﻠﯽاﮐﺒﺮ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺑﺮوﺟﺮدي ﻣﺸـﺨﺼﺎت ﻧﺸـﺮ ‪ :‬ﻗﻢ‬‫اﻟﺠﻤﺎﻋﻪ اﻟﻤﺪرﺳﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﻮزه اﻟﻌﻠﻤﯿﻪ ﺑﻘﻢ ﻣﻮﺳﺴﻪ اﻟﻨﺸﺮ اﻻﺳﻼﻣﯽ ‪1416‬ق = ‪.1374 -‬‬‫ﻓﺮوﺳﺖ ‪) :‬ﻣﻮﺳﺴﻪ اﻟﻨﺸﺮ اﻻﺳﻼﻣﯽ اﻟﺘﺎﺑﻌﻪ ﻟﺠﻤﺎﻋﻪ اﻟﻤﺪرﺳﯿﻦ ﺑﻘﻢ اﻟﻤﺸﺮﻓﻪ‪(801‬‬‫ﺷﺎﺑﮏ ‪ :‬ﺑﻬﺎ‪12000:‬رﯾﺎل ج ‪ (1‬؛ ﺑﻬﺎ‪12000:‬رﯾﺎل ج ‪(1‬‬‫ﯾـﺎدداﺷﺖ ‪ :‬ﮐﺘـﺎب ﺣﺎﺿـﺮ ردﯾـﻪاي و ﺷـﺮﺣﯽ اﺳـﺖ ﺑﺮ ﮐﺘـﺎب اﻟﺘﺤﻔﻪ اﻻﺛﻨﯽﻋﺸـﺮﯾﻪ اﺛﺮ ﻋﺒـﺪاﻟﻌﺰﯾﺰﺑﻦ اﺣﻤـﺪ دﻫﻠـﻮي ﯾـﺎدداﺷﺖ ‪ :‬ﻋﺮﺑﯽ‬‫ﯾـﺎدداﺷﺖ ‪ :‬ﮐﺘﺎﺑﻨـﺎﻣﻪ ﻋﻨـﻮان دﯾﮕﺮ ‪ :‬اﻟﺘﺤﻔـﻪ اﻻﺛﻨﯽﻋﺸــﺮﯾﻪ ﺷــﺮح ﻣﻮﺿـﻮع ‪ :‬دﻫﻠـﻮي ﻋﺒــﺪاﻟﻌﺰﯾﺰﺑﻦ اﺣﻤــﺪ‪1159 - 1239 ،‬ق اﻟﺘﺤﻔﻪ‬‫اﻻﺛﻨﯽﻋﺸﺮﯾﻪ ‪ --‬ﻧﻘﺪ و ﺗﻔﺴﯿﺮ‬‫ﻣﻮﺿﻮع ‪ :‬ﺷﯿﻌﻪ ‪ --‬دﻓﺎﻋﯿﻪﻫﺎ و ردﯾﻪﻫﺎ‬‫ﻣﻮﺿﻮع ‪ :‬اﻣﺎﻣﺖ ‪ --‬اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﻮﺿﻮع ‪ :‬ﻣﺤﺪﺛﺎن ﺷﻨﺎﺳﻪ اﻓﺰوده ‪ :‬دﻫﻠﻮي ﻋﺒﺪاﻟﻌﺰﯾﺰﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪1159 - 1239 ،‬ق اﻟﺘﺤﻔﻪ اﻻﺛﻨﯽﻋﺸﺮﯾﻪ ﺷﺮح‬‫ﺷﻨﺎﺳﻪ اﻓﺰوده ‪ :‬ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺑﺮوﺟﺮدي ﻏﻼﻣﺮﺿﺎ‪ ،‬ﻣﺼـﺤﺢ ﺷـﻨﺎﺳﻪ اﻓﺰوده ‪ :‬ﺟﺎﻣﻌﻪ ﻣﺪرﺳـﯿﻦ ﺣﻮزه ﻋﻠﻤﯿﻪ ﻗﻢ دﻓﺘﺮ اﻧﺘﺸﺎرات اﺳـﻼﻣﯽ رده ﺑﻨﺪي‬‫ﮐﻨﮕﺮه ‪/BP212/5 :‬د‪9‬ت‪1374 30218‬‬‫رده ﺑﻨﺪي دﯾﻮﯾﯽ ‪297/417 :‬‬‫ﺷﻤﺎره ﮐﺘﺎﺑﺸﻨﺎﺳﯽ ﻣﻠﯽ ‪ :‬م‪3739-77‬‬‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻣﺆﻟﻒ‬‫زﻧﺪﮔﯿﻨﺎﻣﻪ ﻣﺆﻟﻒ‬‫ﺳﯿـﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻫﻨـﺪي ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري از ﺑﺰرﮔﺘﺮﯾﻦ ﻣﺘﮑّﻠﻤﺎن و ﻋﻈﯿﻢﺗﺮﯾﻦ ﻋﺎﻟﻤﺎن و از ﻣﻔﺎﺧﺮ ﺷـﯿﻌﻪ در اواﺋﻞ ﺳـﺪه ﺳـﯿﺰدﻫﻢ ﻫﺠﺮي‬‫ﻗﻤﺮي در ﺑﻠﺪه ﻣﯿﺮه ﻟﮑﻬﻨﻮ ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﺗﺎرﯾﺦ ﭘﻨﺠﻢ ﻣﺤﺮم ‪ 1246‬ه‪ .‬ق ﺑﻪ دﻧﯿﺎ آﻣﺪ‪.‬‬‫اﯾﺸـﺎن ﺗﻌﻠﯿﻢ را از ﺳﻦ ‪ 6‬ﺳﺎﻟﮕﯽ ﺑﺎ رﻓﺘﻦ ﺑﻪ ﻣﮑﺘﺒﺨﺎﻧﻪ و ﭘﯿﺶ ﺷـﯿﺨﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم ﺷـﯿﺦ ﮐﺮﻣﻌﻠﯽ ﺷـﺮوع ﮐﺮد‪ .‬اّﻣﺎ ﭘﺲ از ﻣـﺪت ﮐﻮﺗﺎﻫﯽ ﭘـﺪر‬‫اﯾﺸﺎن ﺧﻮد ﻋﻬﺪهدار ﺗﻌﻠﯿﻢ وي ﮔﺮدﯾﺪ و ﺗﺎ ﺳﻦ ‪ 14‬ﺳﺎﻟﮕﯽ ﮐﺘﺐ ﻣﺘﺪاول اﺑﺘﺪاﺋﯽ را ﺑﻪ وي آﻣﻮﺧﺖ‪.‬‬‫ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ در ﺳﻦ ‪ 15‬ﺳﺎﻟﮕﯽ و ﭘﺲ از رﺣﻠﺖ ﭘﺪر ﺑﺰرﮔﻮارش ﺑﺮاي ﺗﮑﻤﯿﻞ ﺗﺤﺼﯿﻼت ﺑﻪ ﺳﺮاغ اﺳﺎﺗﯿﺪ دﯾﮕﺮ رﻓﺖ‪.‬‬‫ﻣﻘﺎﻣﺎت ﺣﺮﯾﺮي و دﯾﻮان ﻣﺘﻨﺒﯽ را ﻧﺰد ﻣﻮﻟﻮي ﺳﯿﺪ ﺑﺮﮐﺖ ﻋﻠﯽ و ﻧﻬﺞ اﻟﺒﻼﻏﻪ را ﻧﺰد ﻣﻔﺘﯽ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺎس ﺗﺴﺘﺮي ﺧﻮاﻧﺪ‪ .‬ﻋﻠﻮم ﺷﺮﻋﯿﻪ‬‫را ﻧﺰد ﺳـﻠﻄﺎن اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ و ﺑﺮادر اﯾﺸﺎن ﺳﯿﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺳﯿﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ‪ -‬ﮐﻪ ﻫﺮ دو از ﻋﻠﻤﺎء ﺑﺰرگ ﺷﯿﻌﻪ‬‫در ﻫﻨﺪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ -‬و ﻋﻠﻮم ﻋﻘﻠﯿﻪ را ﻧﺰد ﻓﺮزﻧﺪ ﺳﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀﯽ ﺳﯿﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬ﻣﻠﻘﺐ ﺑﻪ ﺧﻼﺻﮥ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﻓﺮا ﮔﺮﻓﺖ‪.‬‬‫در اﯾﻦ زﻣﺎن اﯾﺸﺎن ﮐﺘﺎب ﻣﻨﺎﻫﺞ اﻟﺘﺪﻗﯿﻖ را ﮐﻪ از ﺗﺼـﻨﯿﻔﺎت ﻋﺎﻟﯿﻪ اﺳـﺘﺎدش ﺳـﯿﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺑﻮد از اﯾﺸﺎن أﺧﺬ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺣﻮاﺷـﯽ وي ﺑﺮ آن‬‫ﮐﺘﺎب ﺑﯿﺎﻧﮕﺮ ﻋﻈﻤﺖ ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﻗﺪرت ﻧﻘﺪ اﯾﺸﺎن ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣﺎل اﯾﺸﺎن ﭘﺲ از ﭼﻨـﺪﯾﻦ ﺳﺎل ﺗﺤﺼـﯿﻞ ﺑﻪ أﻣﺮ ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﭘﮋوﻫﺶ ﭘﺮداﺧﺖ و در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ اﺑﺘﺪاء ﺑﻪ ﺗﺼـﺤﯿﺢ و ﻧﻘﺪ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﭘﺪر‬‫ﺑﺰرﮔﻮارش ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ از ﺟﻤﻠﻪ ﻓﺘﻮﺣﺎت ﺣﯿﺪرﯾﻪ‪ ،‬رﺳﺎﻟﻪ ﺗﻘّﯿﻪ و ﺗﺸﯿﯿﺪ اﻟﻤﻄﺎﻋﻦ ﭘﺮداﺧﺖ و ﺳﺎﻟﻬﺎي ﺳﺎل را ﺻﺮف ﺗﺼﺤﯿﺢ و ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 16‬از ‪180‬‬‫ﻋﺒﺎرات اﯾﻦ ﮐﺘﺐ ﻣﺨﺼﻮﺻﺎ ﺗﺸﯿﯿﺪ اﻟﻤﻄﺎﻋﻦ‪ -‬ﮐﻪ رّدﯾﻪاي ﺑﺮ ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ ﺑﻮد‪ -‬ﺑﺎ اﺻﻮل ﮐﺘﺐ و ﻣﻨﺎﺑﻊ ﮐﺮد‪.‬‬‫ﻫﻨﻮز از اﯾﻦ ﮐﺎر ﻓﺎرغ ﻧﺸﺪه ﺑﻮد ﮐﻪ ﮐﺘﺎب ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم ﺗﻮﺳﻂ ﯾﮑﯽ از ﻋﻠﻤﺎء اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﻮﻟﻮي ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ ﻓﯿﺾآﺑﺎدي در رّد ﺑﺮ‬‫اﻣﺎﻣﯿﻪ ﺑﺎ ﺗﺒﻠﯿﻐﺎت ﻓﺮاوان ﻧﺸـﺮ و ﮔﺴﺘﺮش ﯾﺎﻓﺖ ﺑﻪﮔﻮﻧﻪاي ﮐﻪ ﻋﺮﺻﻪ ﺑﺮ ﻋﻮام و ﺧﻮاص از ﺷﯿﻌﻪ ﺗﻨﮓ ﺷﺪ‪ .‬از ﯾﮏ ﻃﺮف ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ ﻣﺪﻋﯽ‬‫ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﺷﯿﻌﻪ ﻗﺎدر ﺑﺮ ﺟﻮاب ﻣﻄﺎﻟﺐ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﻧﯿﺴﺖ ﺗﺎ آﻧﺠﺎ ﻣﺆﻟﻒ ﮐﺘﺎب ﻣﯽﮔﻔﺖ اﮔﺮ اوﻟﯿﻦ و آﺧﺮﯾﻦ ﺷﯿﻌﻪ ﺟﻤﻊ ﺷﻮﻧﺪ ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﻨﺪ‬‫ﺟﻮاب ﮐﺘـﺎب ﻣﺮا ﺑﻨﻮﯾﺴـﻨﺪ و از ﻃﺮف دﯾﮕﺮ ﻋﻠﻤـﺎء ﺑﺰرگ ﺷـﯿﻌﻪ ﻫﻨـﺪ از ﺟﻤﻠﻪ ﺳـﻠﻄﺎن اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬ﺳـﯿﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬ﻣﻔﺘﯽ ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﻤـﺪ ﻋﺒﺎس‬‫ﺗﺴﺘﺮي و دﯾﮕﺮ أﻋﻼم ﺑﻪ ﺳـﺒﺐ اوﺿﺎع ﺧﺎص ﺳـﻠﻄﻨﺖ و ﻣﻼﺣﻈﺎت دﯾﮕﺮ اﻣﮑﺎن ﺟﻮاب دادن را ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ در اﯾﻦ زﻣﺎن ﺑﻮد ﮐﻪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ‬‫ﺣﺴـﯿﻦ وارد ﻣﯿـﺪان ﺷـﺪ و در ﻓﺎﺻـﻠﻪ ﺷـﺶ ﻣـﺎه ﮐﺘـﺎب اﺳـﺘﻘﺼﺎء اﻹﻓﺤﺎم ﻓﯽ ﻧﻘﺾ ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم را ﺑﻪﮔﻮﻧﻪاي ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺑﺎﻋﺚ‬‫ﺣﯿﺮت ﻋﻠﻤﺎء ﺣﺘﯽ اﺳﺎﺗﯿﺪ اﯾﺸﺎن ﮔﺸـﺘﻪ و ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده آﻧﺎن ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ و ﻧﺸﺮ آن ﭼﻨﺎن ﺿﺮﺑﻪاي ﺑﺮ ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ وارد ﮐﺮد ﮐﻪ ﻫﯿﭽﯿﮏ از‬‫آﻧـﺎن ﺣﺘﯽ ﺧﻮد ﻣﺆﻟﻒ ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼـم ﭘﺲ از ﺳﺎﻟﻬـﺎ ﺗﻼش و ﮐﻤﮏ ﮔﺮﻓﺘﻦ از واﻟﯿﺎن ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ و ﺑﺮﮔﺰاري اﺟﺘﻤﺎﻋﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ از ﻋﻬـﺪه‬‫ﺟﻮاب آن ﺑﺮﻧﯿﺎﻣﺪﻧﺪ‪.‬‬‫ﭘﺲ از آن ﺑﻪ ﺗـﺄﻟﯿﻒ ﮐﺘﺎب ﺷﻮارق اﻟﻨﺼﻮص ﭘﺮداﺧﺖ و ﺳـﭙﺲ ﻣﺸـﻐﻮل ﺗﺄﻟﯿﻒ ﮐﺘﺎب ﻋﻈﯿﻢ ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار ﺷـﺪ ﮐﻪ ﺗﺎ آﺧﺮ ﻋﻤﺮ در اﻣﺮ‬‫ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺗﺼﻨﯿﻒ آن ﻫّﻤﺖ ﮔﻤﺎﺷﺖ‪.‬‬‫در ﺳـﺎل ‪ 1282‬ه‪ .‬ق ﻋـﺎزم ﺳـﻔﺮ ﺣـﺞ و ﺳـﭙﺲ ﻋﺘﺒـﺎت ﻋﺎﻟﯿـﺎت ﺷـﺪ اّﻣـﺎ در آﻧﺠـﺎ ﻫﻢ از ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻋﻠﻤﯽ و ﺗﺤﻘﯿﻖ ﺑﺎز ﻧﻤﺎﻧـﺪ و در ﺣﺮﻣﯿﻦ‬‫ﺷﺮﯾﻔﯿﻦ ﯾﺎدداﺷـﺘﻬﺎﯾﯽ از ﮐﺘﺐ ﻧـﺎدر ﺑﺮداﺷﺖ و در ﻋﺮاق در ﻣﺤﺎﻓـﻞ ﻋﻠﻤﯽ ﻋﻠﻤـﺎء ﻋﺮاق ﺷـﺮﮐﺖ ﺟﺴﺖ ﮐﻪ ﻣـﻮرد اﺣـﺘﺮام ﻓﻮق‪ -‬اﻟﻌـﺎده‬‫اﯾﺸـﺎن ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺖ‪ .‬وي ﭘﺲ از ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺣﺎﺻﻞ ﮐﺎر ﻋﻠﻤﯽ ﺧﻮد را در ﻗﺎﻟﺐ ﮐﺘﺎب أﺳـﻔﺎر اﻻﻧﻮار ﻋﻦ وﻗﺎﯾﻊ أﻓﻀﻞ اﻻﺳـﻔﺎر ﮔﺮدآوري‬‫ﻧﻤﻮد‪.‬‬‫ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻋﺎﻟﻤﯽ ﭘﺮ ﺗﺘﺒﻊ و ﭘﺮ اﻃﻼع و ﻣﺤﯿﻂ ﺑﺮ آﺛﺎر و اﺧﺒﺎر و ﻣﯿﺮاث ﻋﻠﻤﯽ اﺳـﻼﻣﯽ ﺑﻮد ﺗﺎ ﺣّﺪي ﮐﻪ ﻫﯿﭻ ﯾﮏ از ﻣﻌﺎﺻـﺮان و‬‫ﻣﺘـﺄﺧﺮان و ﺣـﺘﯽ ﺑﺴـﯿﺎري از ﻋﻠﻤـﺎء ﭘﯿﺸـﯿﻦ ﺑـﻪ ﭘـﺎﯾﻪ او ﻧﺮﺳـﯿﺪﻧﺪ‪ .‬ﻫﻤﻪ ﻋﻤﺮ ﺧـﻮﯾﺶ را ﺑﻪ ﺑﺤﺚ و ﭘﮋوﻫﺶ در اﺳـﺮار اﻋﺘﻘـﺎدات دﯾﻨﯽ و‬‫ﺣﺮاﺳﺖ اﺳـﻼم و ﻣﺮزﺑـﺎﻧﯽ ﺣﻮزه دﯾﻦ راﺳﺘﯿﻦ ﮔﺬراﻧﯿـﺪ و ﻫﻤﻪ ﭼﯿﺰ ﺧﻮد را در راه اﺳـﺘﻮاري ﺣﻘـﺎﯾﻖ ﻣﺴـﻠﻢ دﯾﻨﯽ از دﺳﺖ داد ﭼﻨـﺎﻧﮑﻪ‬‫ﻣﺆﻟﻒ رﯾﺤﺎﻧﮥ اﻻدب در اﯾﻦ ﺑﺎره ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﺪ‪:‬‬‫»‪ ...‬و در ﻣﺪاﻓﻌﻪ از ﺣﻮزه دﯾﺎﻧﺖ و ﺑﯿﻀﻪ ﺷـﺮﯾﻌﺖ اﻫﺘﻤﺎم ﺗﻤﺎم داﺷـﺘﻪ و ﺗﻤﺎﻣﯽ ﺳﺎﻋﺎت و دﻗﺎﯾﻖ ﻋﻤﺮ ﺷﺮﯾﻔﺶ در ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت دﯾﻨﯽ ﻣﺼﺮوف‬‫ﺑﻮده و آﻧﯽ ﻓﺮوﮔـﺬاري ﻧﺪاﺷـﺘﻪ ﺗـﺎ آﻧﮑﻪ دﺳﺖ راﺳﺖ او از ﮐﺜﺮت ﺗﺤﺮﯾﺮ و ﮐﺘـﺎﺑﺖ ﻋﺎﻃـﻞ ﺷـﺪه و در اواﺧﺮ ﺑـﺎ دﺳﺖ ﭼﭗ ﻣﯽﻧﮕﺎﺷـﺘﻪ‬‫اﺳﺖ‪«...‬‬‫و ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﻣﺆﻟﻒ ﻧﺠﻮم اﻟﺴـﻤﺎء زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ دﺳﺖ ﭼﭗ اﯾﺸﺎن ﻫﻢ از ﮐﺎر ﻣﯽاﻓﺘﺎده اﺳﺖ اﯾﺸﺎن دﺳﺖ از ﮐﺎر ﺑﺮﻧﺪاﺷﺘﻪ و ﻣﻄﺎﻟﺐ را ﺑﺎ زﺑﺎن‬‫اﻣﻼء ﻣﯽﮐﺮده اﺳﺖ و ﻫﯿﭻ ﻣﺎﻧﻌﯽ ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺴﺖ اﯾﺸﺎن را از ﺟﻬﺎد ﻋﻠﻤﯽ ﺑﺎز دارد‪.‬‬‫ﺳﺮاﻧﺠﺎم اﯾﺸﺎن در ﻫﺠـﺪﻫﻢ ﻣﺎه ﺻـﻔﺮ ﺳﺎل ‪ 1306‬ه‪ .‬ق دﻋﻮت ﺣﻖ را ﻟﺒﯿـﮏ ﮔﻔﺖ و در ﺣﺴـﯿﻨﯿﻪ ﺟﻨﺎب ﻏﻔﺮان ﻣﺂب ﻣـﺪﻓﻮن ﺷـﺪ‪ .‬ﺧﺒﺮ‬‫وﻓﺎت اﯾﺸﺎن در ﻋﺮاق ﺑﺮﭘﺎﯾﯽ ﻣﺠﺎﻟﺲ ﻣﺘﻌّﺪد ﻓﺎﺗﺤﻪﺧﻮاﻧﯽ را در ﭘﯽ داﺷﺖ‪ .‬ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻋﻠﻤﺎء ﺷﺮﯾﮏ ﻋﺰا ﮔﺸﺘﻪ و ﺑﺰرﮔﺎن زﯾﺎدي در رﺛﺎء او‬‫ﺑﻪ ﺳﺮودن ﻗﺼﯿﺪه و ﻣﺮﺛﯿﻪ ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪.‬‬‫*ﺧﺎﻧﺪان و ﻧﯿﺎﮐﺎن‪ :‬اﺑﺘﺪا‬‫ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻫﻨـﺪي در داﻣﺎن ﺧﺎﻧـﺪاﻧﯽ ﭼﺸﻢ ﮔﺸﻮد و ﭘﺮورش ﯾﺎﻓﺖ ﮐﻪ ﻫﻤﻪ ﻋﺎﻟﻤﺎﻧﯽ آﮔﺎه و ﻓﺎﺿـﻼﻧﯽ ﻣﺠﺎﻫـﺪ ﺑﻮدﻧـﺪ‪ .‬در ﻣﯿﺎن‬‫ﺑﺮادران و ﻓﺮزﻧﺪان و ﻓﺮزﻧﺪزادﮔﺎن وي ﻧﯿﺰ ﻋﺎﻟﻤﺎﻧﯽ ﺧﺪﻣﺘﮕﺰار و ﻣﺘﻌﻬﺪ ﺑﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﯽﺧﻮرﻧﺪ‪.‬‬‫از اﯾـﻦ ﺧﺎﻧـﺪان ﻣﻌﻈـﻢ در آﺳـﻤﺎن ﻋﻠـﻢ و ﻓﻘـﺎﻫﺖ ﺳـﺘﺎرﮔﺎﻧﯽ درﺧﺸـﺎن ﺑـﻪ ﭼﺸﻢ ﻣﯽﺧﻮرﻧـﺪ ﮐﻪ ﻫﺮ ﯾـﮏ در ﻋﺼـﺮ ﺧـﻮﯾﺶ راﻫﻨﻤـﺎي‬‫ﮔﻤﺸﺪﮔﺎن ﺑﻮدﻧﺪ‪ .‬اﯾﻨﮏ ﺑﻪ ﭼﻨﺪ ﺗﻦ از آﻧﻬﺎ اﺷﺎره ﻣﯽﮐﻨﯿﻢ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 17‬از ‪180‬‬‫‪ -1‬ﺟّﺪ ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت‪ :‬ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺳﯿﺪ اﷲ ﮐﺮم ﻣﻮﺳﻮي ﮐﻨﺘﻮري ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري‪.‬‬‫وي ﺟـﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ و از اﻋﻼـم ﻓﻘﻬـﺎء و زﻫـﺎد زﻣـﺎن و ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺮاﻣﺎت در ﻧﯿﻤﻪ دوم ﺳـﺪه دوازدﻫﻢ ﻫﺠﺮي اﺳﺖ‪ .‬اﯾﺸﺎن ﻋﻼﻗﻪ‬‫زﯾـﺎدي ﺑﻪ اﺳـﺘﻨﺴﺎخ ﻗﺮآن ﮐﺮﯾﻢ و ﮐﺘﺐ ﻧﻔﯿﺴﻪ ﺑﻪ ﺧـﻂ ﺧـﻮد داﺷـﺘﻪ و ﻗﺮآن و ﺣـﻖ اﻟﯿﻘﯿﻦ و ﺗﺤﻔـﮥ اﻟﺰاﺋﺮ و ﺟـﺎﻣﻊ ﻋﺒﺎﺳـﯽ ﺑﻪ ﺧـﻂ او در‬‫ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ ﻟﮑﻬﻨﻮ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -2‬واﻟﺪ ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت‪ :‬ﻣﻔﺘﯽ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ ﻣﻮﺳﻮي ﮐﻨﺘﻮري ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري‬‫وي واﻟﺪ ﻣﺎﺟﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ و از ﭼﻬﺮهﻫﺎي درﺧﺸﺎن ﻋﻘﺎﺋﺪ و ﻣﻨﺎﻇﺮات در ﻧﯿﻤﻪ اول ﻗﺮن ﺳﯿﺰدﻫﻢ ﻫﺠﺮي ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫او در دوﺷﻨﺒﻪ ﭘﻨﺠﻢ ﻣﺎه ذي ﻗﻌﺪه ﺳﺎل ‪ 1188‬ﺑﻪ دﻧﯿﺎ آﻣﺪ‪ .‬وي از ﺷﺎﮔﺮدان ﺑﺎرز ﺳﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي از اﻋﺎﻇﻢ داﻧﺸﻤﻨﺪان ﺷﯿﻌﻪ در ﻗﺮن‬‫ﺳﯿﺰدﻫﻢ ﺑﻮده و در اﮐﺜﺮ ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﻮن ﻣﺤﻘﻘﯽ ﺑﯽﻧﻈﯿﺮ ﺑﻮد و ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت ارزﻧﺪهاي از ﺧﻮد ﺑﻪﺟﺎ ﮔﺬاﺷﺖ‪.‬‬‫اﯾﺸﺎن ﯾﮑﯽ از ﺑﺮﺟﺴﺘﻪﺗﺮﯾﻦ ﭼﻬﺮهﻫﺎي ﻋﻠﻢ ﻋﻘﺎﯾﺪ و ﻣﻨﺎﻇﺮات و از ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎي ﮐﻢ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺗﺘﺒﻊ و اﺳﺘﻘﺼﺎء ﺑﻮد‪.‬‬‫ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ در ﺗﺎرﯾﺦ ﻧﻬﻢ ﻣﺤﺮم ‪ 1260‬ه‪ .‬ق در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﺑﻪ رﺣﻤﺖ اﯾﺰدي ﭘﯿﻮﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -3‬ﺑﺮادر ارﺷﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ‪ :‬ﺳﯿﺪ ﺳﺮاج ﺣﺴﯿﻦ‬‫او ﻧﯿﺰ ﭼﻮن ﭘـﺪر و ﺑﺮادراﻧﺶ از ﻋﺎﻟﻤـﺎن و ﻓﺮزاﻧﮕـﺎن ﺑﻮده اﺳﺖ‪ .‬ﮔﺮﭼﻪ در ﻧﺰد ﭘـﺪرش و ﺳـﯿﺪ اﻟﻌﻠﻤـﺎء ﺷـﺎﮔﺮدي ﻧﻤﻮده اﺳﺖ اّﻣﺎ ﺑﯿﺸﺘﺮ‬‫ﺗﺄﻟﯿﻔـﺎت وي در ﻋﻠـﻮم رﯾﺎﺿـﯽ از ﺟﻤﻠﻪ ﮐﺘـﺎب ﺣـﻞ ﻣﻌﺎدﻻـت ﺟـﺒﺮ و ﻣﻘـﺎﺑﻠﻪ و رﺳـﺎﻟﻪاي در ﻣﺨﺮوﻃـﺎت ﻣﻨﺤﻨﯽ اﺳﺖ‪ .‬اﯾﺸـﺎن ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ‬‫ﻓﯿﻠﺴﻮف و ﭘﺰﺷﮑﯽ ﻧﺎﻣﯽ ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺳﯿﺪ ﺳﺮاج ﺣﺴﯿﻦ ﺑﺎ وﺟﻮد اﺷﺘﻐﺎل ﺑﻪ ﻋﻠﻮم ﻋﺮﺑﯿﻪ و ﻓﻨﻮن ﻗﺪﯾﻤﻪ‪ ،‬ﺑﻪ ﺣﺪي ﺑﺮ زﺑﺎن اﻧﮕﻠﯿﺴﯽ‪ ،‬ﻓﻠﺴﻔﻪ ﺟﺪﯾﺪ و ﻋﻠﻮم رﯾﺎﺿﯽ ﺗﺴﻠﻂ ﯾﺎﻓﺘﻪ ﺑﻮد‬‫ﮐﻪ ﺑﺰرﮔﺎن ﻧا ﮕﻠﯿﺲ در ﺣﯿﺮت ﻓﺮو رﻓﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﯾﮏ ﻋﺎﻟﻢ اﺳﻼﻣﯽ اﯾﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﺎﻫﺮ در ﻓﻨﻮن ﺣﮑﻤﺖ ﻣﻐﺮب ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫وي در ‪ 27‬رﺑﯿﻊ اﻷول ﺳﺎل ‪ 1282‬ه‪ .‬ق رﺣﻠﺖ ﮐﺮد‪.‬‬‫‪ -4‬ﺑﺮادر ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ‪ :‬ﺳﯿﺪ اﻋﺠﺎز ﺣﺴﯿﻦ‬‫وي ﻓﺮزﻧﺪ اوﺳﻂ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ ﺑﻮده و وﻻدﺗﺶ در ‪ 21‬رﺟﺐ ‪ 1240‬واﻗﻊ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫اﯾﺸﺎن ﻧﯿﺰ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﭘﺪر و ﺑﺮادراﻧﺶ از داﻧﺸﻤﻨﺪان ﻧﺎﻣﯽ ﺷﯿﻌﻪ در ﮐﺸﻮر ﻫﻨﺪ و ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت و ﺗﺼﻨﯿﻔﺎت ﻣﺘﻌﺪدي ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﺮادر ﺧﻮد ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ را در ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﮐﺘـﺎب اﺳـﺘﻘﺼﺎء اﻻﻓﺤـﺎم در زﻣﯿﻨﻪ اﺳـﺘﺨﺮاج ﻣﻄـﺎﻟﺐ و اﺳـﺘﻨﺒﺎط ﻣﻘﺎﺻـﺪ ﮐﻤﮏ‬‫ﻓﺮاواﻧﯽ ﻧﻤﻮد ﺗﺎ ﺟﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﺑﯿﺸﺘﺮﯾﻦ ﮐﺎر ﮐﺘﺎب را او اﻧﺠﺎم داد اّﻣﺎ ﺑﻪ ﺟﻬﺖ ﺷﻬﺮت ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻪ ﻧﺎم او اﻧﺘﺸﺎر ﯾﺎﻓﺖ‪.‬‬‫از ﺟﻤﻠﻪ ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت اﯾﺸﺎن ﻣﯽﺗﻮان ﺑﻪ» ﺷﺬور اﻟﻌﻘﯿﺎن ﻓﯽ ﺗﺮاﺟﻢ اﻷﻋﯿﺎن« و» ﮐﺸﻒ اﻟﺤﺠﺐ و اﻻﺳﺘﺎر ﻋﻦ اﺣﻮال اﻟﮑﺘﺐ و اﻻﺳﻔﺎر«‬‫اﺷﺎره ﮐﺮد‪.‬‬‫اﯾﺸﺎن در ﻫﻔﺪﻫﻢ ﺷﻮال ‪ 1286‬ه‪ .‬ق و ﭘﺲ از ﻋﻤﺮي ﮐﻮﺗﺎه اّﻣﺎ ﭘﺮﺑﺮﮐﺖ ﺑﻪ رﺣﻤﺖ اﯾﺰدي ﭘﯿﻮﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -5‬ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ‪ :‬ﻓﺮزﻧﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﻣﻠﻘﺐ ﺑﻪ ﺷﻤﺲ اﻟﻌﻠﻤﺎء‬‫وي در ‪ 19‬ﺟﻤﺎدي اﻟﺜﺎﻧﯿﻪ ‪ 1284‬ه‪ .‬ق ﻣﺘﻮﻟـﺪ ﺷـﺪ‪ .‬او را در ﻋﻠﻢ و ﺗﺘﺒﻊ ﺗﺎﻟﯽ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﭘـﺪر ﺷـﻤﺮدهاﻧﺪ ﭼﺮا ﮐﻪ ﻧﮕﺬاﺷﺖ زﺣﻤﺎت ﭘﺪرش ﺑﻪ‬‫ﻫـﺪر رود و ﻟﺬا ﺑﻪ ﺗﺘﻤﯿﻢ ﻋﺒﻘﺎت ﭘﺮداﺧﺖ و ﭼﻨﺪﯾﻦ ﺟﻠﺪ دﯾﮕﺮ از آن را ﺑﻪ ﺳـﺒﮏ و ﺳـﯿﺎق ﭘﺪر ﺑﺰرﮔﻮارش ﺗﺄﻟﯿﻒ و ﺑﺎ ﻧﺎم اﯾﺸﺎن ﻣﻨﺘﺸـﺮ‬‫ﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬‫اﯾﺸﺎن ﻋﺎﻟﻤﯽ ﻣﺘﺒﺤﺮ‪ ،‬ﻓﻘﯿﻪ‪ ،‬اﺻﻮﻟﯽ‪ ،‬ﻣﺤﺪث و رﺟﺎﻟﯽ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺘﺘﺒﻊ و ﻣﻔﺘﯽ و ﻣﺮﺟﻊ اﻫﺎﻟﯽ ﺑﻼد ﺧﻮد ﺑﻮده و اﯾﻦ ﻋﻠﻮم را از واﻟﺪ ﻣﻌﻈﻢ ﺧﻮد‬‫و ﻣﻔﺘﯽ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺎس اﺧﺬ ﮐﺮده ﺑﻮد‪.‬‬‫در ﻧﻬﺎﯾﺖ اﯾﺸﺎن در ‪ 25‬ذي ﺣﺠﻪ ‪ 1361‬ه‪ .‬ق دار ﻓﺎﻧﯽ را وداع ﮔﻔﺖ و ﺑﻨﺎ ﺑﻪ وﺻـﯿﺘﺶ در ﺟﻮار ﻣﺮﻗﺪ ﻗﺎﺿﯽ ﺷﻮﺷﺘﺮي در آﮔﺮه ﻫﻨﺪ ﺑﻪ‬‫ﺧﺎك ﺳﭙﺮده ﺷﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 18‬از ‪180‬‬‫‪ -6‬ﺳﯿﺪ ذاﮐﺮ ﺣﺴﯿﻦ‪ :‬ﻓﺮزﻧﺪ دﯾﮕﺮ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ‬‫وي ﻧﯿﺰ ﻫﻤﭽﻮن ﺑﺮادر ﺧﻮد ﻋﺎﻟﻤﯽ ﻓﺎﺿﻞ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ از ادﺑﺎء و ﺷﻌﺮاء زﻣﺎن ﺧﻮد ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﺮادرش را در ﺗﺘﻤﯿﻢ ﻋﺒﻘﺎت ﯾﺎري ﻧﻤﻮد‪ .‬دﯾﻮان‬‫ﺷﻌﺮ ﺑﻪ ﻓﺎرﺳﯽ و ﻋﺮﺑﯽ و ﺗﻌﻠﯿﻘﺎﺗﯽ ﺑﺮ ﻋﺒﻘﺎت از آﺛﺎر اوﺳﺖ‪.‬‬‫‪ 7‬و ‪ -8‬ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻌﯿﺪ و ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻧﺼﯿﺮ‪ :‬ﻓﺮزﻧﺪان ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ‬‫اﯾﻦ دو ﺑﺰرﮔﻮار ﮐﻪ ﻧﻮهﻫﺎي ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻣﯽﺑﺎﺷـﻨﺪ ﻧﯿﺰ از ﻓﻀـﻼء و ﻋﻠﻤﺎء ﺑﺰرگ زﻣﺎن ﺧﻮد ﺑﻮدﻧﺪ ﮐﻪ در ﻧﺠﻒ اﺷﺮف ﻧﺰد اﺳﺎﺗﯿﺪ‬‫ﺑﺮﺟﺴـﺘﻪ ﺗﺤﺼـﯿﻼت ﻋﺎﻟﯿﻪ ﺧﻮد را ﮔﺬراﻧﯿﺪﻧـﺪ‪ .‬ﭘﺲ از ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﻫﻨـﺪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺳـﻌﯿﺪ ﺷﺆون رﯾﺎﺳﺖ ﻋﻠﻤﯽ و دﯾﻨﯽ را ﺑﻌﻬﺪه ﮔﺮﻓﺖ و‬‫آﺛﺎر و ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت ﻣﺘﻌـﺪدي را از ﺧﻮد ﺑﻪ ﺟﺎي ﮔـﺬاﺷﺖ ﺗﺎ اﯾﻨﮑﻪ در ﺳﺎل ‪ 1387‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨـﺪ وﻓﺎت ﯾﺎﻓﺖ و در ﺟﻮار ﭘﺪر ﺑﺰرﮔﻮارش در‬‫ﺻﺤﻦ ﻣﺮﻗـﺪ ﻗﺎﺿـﯽ ﺷﻮﺷﺘﺮي ﺑﻪ ﺧﺎك ﺳﭙﺮده ﺷـﺪ‪ .‬اﻣﺎ ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻧﺼـﯿﺮ ﭘﺲ از ﺑﺎزﮔﺸﺖ ﺑﻪ ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﺟﻬﺖ ﺷـﺮاﯾﻂ ﺧﺎص زﻣﺎﻧﯽ وارد‬‫ﮐﺎرﻫﺎي ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺷﺪه و از ﺟﺎﻧﺐ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺑﻪ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪﮔﯽ ﻣﺠﻠﺲ ﻧﯿﺎﺑﯽ رﺳﯿﺪ‪.‬‬‫او ﻧﯿﺰ ﭘﺲ از ﻋﻤﺮي ﭘﺮﺑﺎر در ﻟﮑﻬﻨﻮ رﺣﻠﺖ ﮐﺮد وﻟﯽ ﺟﺴـﺪ وي را ﺑﻪ ﮐﺮﺑﻼء ﺑﺮده و در ﺻـﺤﻦ ﺷـﺮﯾﻒ و در ﻣﻘﺒﺮه ﻣﯿﺮزاي ﺷـﯿﺮازي ﺑﻪ‬‫ﺧﺎك ﺳﭙﺮدﻧﺪ‪.‬‬‫*ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت‪ :‬اﺑﺘﺪا‬‫‪ -1‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻷﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر) ‪ 30‬ﻣﺠﻠّﺪ(‬‫‪ -2‬اﺳـﺘﻘﺼﺎء اﻻﻓﺤـﺎم و اﺳﺘﯿﻔـﺎء اﻻﻧﺘﻘﺎم ﻓﯽ ﻧﻘﺾ ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم) ‪ 10‬ﻣﺠّﻠـﺪ( ﻃﺒﻊ ﻓﯽ ‪ 1315‬ه‪ .‬ق ﺑﺤﺚ ﻓﯽ ﺗﺤﺮﯾـﻒ اﻟﮑﺘـﺎب و اﺣﻮال‬‫اﻟﺤﺠﮥ و اﺛﺒﺎت وﺟﻮده و ﺷﺮح اﺣﻮال ﻋﻠﻤﺎء اﻫﻞ اﻟﺴﻨﮥ و‪[...‬‬‫‪ -3‬ﺷﻮارق اﻟﻨﺼﻮص) ‪ 5‬ﻣﺠّﻠﺪ(‬‫‪ -4‬ﮐﺸﻒ اﻟﻤﻌﻀﻼت ﻓﯽ ﺣّﻞ اﻟﻤﺸﮑﻼت‬‫‪ -5‬اﻟﻌﻀﺐ اﻟﺘﺒﺎر ﻓﯽ ﻣﺒﺤﺚ آﯾﻪ اﻟﻐﺎر‬‫‪ -6‬اﻓﺤﺎم اﻫﻞ اﻟﻤﯿﻦ ﻓﯽ رّد ازاﻟﮥ اﻟﻐﯿﻦ) ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ ﻓﯿﺾآﺑﺎدي(‬‫‪ -7‬اﻟﻨﺠﻢ اﻟﺜﺎﻗﺐ ﻓﯽ ﻣﺴﺌﻠﮥ اﻟﺤﺎﺟﺐ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ) در ﺳﻪ ﻗﺎﻟﺐ ﮐﺒﯿﺮ و وﺳﯿﻂ و ﺻﻐﯿﺮ(‬‫‪ -8‬اﻟﺪرر اﻟﺴﻨﯿﮥ ﻓﯽ اﻟﻤﮑﺎﺗﯿﺐ و اﻟﻤﻨﺸﺂت اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‬‫‪ -9‬زﯾﻦ اﻟﻮﺳﺎﺋﻞ اﻟﯽ ﺗﺤﻘﯿﻖ اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ) ﻓﯿﻪ ﻓﺘﺎوﯾﻪ اﻟﻔﻘﻬﯿﮥ(‬‫‪ -10‬اﺳﻔﺎر اﻷﻧﻮار ﻋﻦ وﻗﺎﯾﻊ اﻓﻀﻞ اﻻﺳﻔﺎر) ذﮐﺮ ﻓﯿﻪ ﻣﺎ ﺳﻨﺢ ﻟﻪ ﻓﯽ ﺳﻔﺮه إﻟﯽ اﻟﺤﺞ و زﯾﺎرة اﺋﻤﮥ اﻟﻌﺮاق ﺳﻼم اﷲ ﻋﻠﯿﻬﻢ( ‪1‬‬‫‪ -11‬اﻟﺬراﺋﻊ ﻓﯽ ﺷﺮح اﻟﺸﺮاﺋﻊ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ) ﻟﻢ ﯾﺘّﻢ(‬‫‪ -12‬اﻟﺸﺮﯾﻌﮥ اﻟﻐﺮاء) ﻓﻘﻪ ﮐﺎﻣﻞ( ﻣﻄﺒﻮع‬‫‪ -13‬اﻟﺸﻌﻠﮥ ﻟا ﺠﻮاﻟﮥ) ﺑﺤﺚ ﻓﯿﻪ اﺣﺮاق اﻟﻤﺼﺎﺣﻒ ﻋﻠﯽ ﻋﻬﺪ ﻋﺜﻤﺎن( ﻣﻄﺒﻮع‬‫‪ -14‬ﺷﻤﻊ اﻟﻤﺠﺎﻟﺲ) ﻗﺼﺎﺋﺪ ﻟﻪ ﻓﯽ رﺛﺎء اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺳﯿﺪ اﻟﺸﻬﺪاء ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم(‪.‬‬‫‪ -15‬اﻟﻄﺎرف‪ ،‬ﻣﺠﻤﻮﻋﮥ أﻟﻐﺎز و ﻣﻌﻤﯿﺎت‬‫‪ -16‬ﺻﻔﺤﮥ اﻻﻟﻤﺎس ﻓﯽ اﺣﮑﺎم اﻻرﺗﻤﺎس) ﻓﯽ اﻟﻐﺴﻞ اﻻرﺗﻤﺎﺳﯽ(‬‫‪ -17‬اﻟﻌﺸﺮة اﻟﮑﺎﻣﻠﮥ) ﺣﻞ ﻓﯿﻪ ﻋﺸﺮة ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻣﺸﮑﻠﮥ( ‪ 2‬ﻣﻄﺒﻮع‬‫‪ -18‬ﺷﻤﻊ و دﻣﻊ) ﺷﻌﺮ ﻓﺎرﺳﯽ(‬‫‪ -19‬اﻟﻈﻞ اﻟﻤﻤﺪود و اﻟﻄﻠﺢ اﻟﻤﻨﻀﻮد‬‫‪ -20‬رﺟﺎل ﻟا ﻤﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 19‬از ‪180‬‬‫‪ -21‬درة اﻟﺘﺤﻘﯿﻖ ‪3‬‬‫ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ‬‫اﺷﺎرة‬‫ﺧﺎﻧﺪان ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴـﯿﻦ از آﻏﺎز ﺳﺪه ﺳـﯿﺰدﻫﻢ‪ ،‬ﺑﻪ ﭘﯽرﯾﺰي ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪاي ﻫﻤﺖ ﮔﻤﺎﺷـﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻣﺮور زﻣﺎن ﺗﮑﻤﯿﻞ ﮔﺸﺖ و ﻧﺴﺨﻪﻫﺎي‬‫ﻓﺮاوان و ﻧﻔﯿﺴـﯽ ﺑﻪ ﺗﺪرﯾـﺞ در آن ﮔﺮدآوري ﺷﺪ ﮐﻪ ﺗﺎ ‪ 30 / 000‬ﻧﺴـﺨﻪ رﺳـﯿﺪ ﺗﺎ اﯾﻨﮑﻪ در دوران ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻪ ﻧﺎم وي ﻧﺎﻣﯿﺪه‬‫ﺷـﺪ و در زﻣﺎن ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺳـﻌﯿﺪ و ﺗﻮﺳﻂ اﯾﺸﺎن ﺑﻪ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻋﻤﻮﻣﯽ ﺗﺒﺪﯾﻞ ﺷﺪ‪ .‬اﯾﻦ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﮔﺮﭼﻪ از ﻧﻈﺮ ﮐّﻤﯽ داراي ﻧﻈﺎﯾﺮ ﻓﺮاوان‬‫اﺳﺖ اّﻣﺎ از ﻧﻈﺮ ﮐﯿﻔﯽ و ﺑﻪ ﺟﻬﺖ وﺟﻮد ﻧﺴﺨﻪﻫﺎي ﻧﺎدر ﮐﻢﻧﻈﯿﺮ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ‬‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ‬‫در ﻧﯿﻤﻪ ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﺳﺪه ﺳـﯿﺰدﻫﻢ ﻫﺠﺮي ﮐﻪ ﻧﯿﺮوﻫﺎي اﺳـﺘﻌﻤﺎر ﺑﻪوﯾﮋه اﻧﮕﻠﯿﺲ و ﻓﺮاﻧﺴﻪ ﭼﺸﻢ ﻃﻤﻊ ﺑﻪ ﺳـﺮزﻣﯿﻦ ﭘﻬﻨﺎور ﻫﻨﺪوﺳـﺘﺎن دوﺧﺘﻪ‬‫ﺑﻮدﻧـﺪ و ﺑﯽﮔﻤﺎن اﺳـﻼم ﺳـّﺪ ﺑﺰرﮔﯽ در ﺑﺮاﺑﺮ آﻧﺎن ﺑﻪ ﺣﺴﺎب ﻣﯽآﻣﺪ ﯾﮑﯽ از ﻋﺎﻟﻤﺎن اﻫﻞ ﺗﺴـﻨﻦ ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ دﻫﻠﻮي ﮐﻪ ﺑﻪ»‬‫ﺳﺮاج اﻟﻬﻨﺪ«‬‫ﺷﻬﺮت داﺷﺖ و ﺑﺎ ‪ 31‬واﺳـﻄﻪ ﻧﺴـﺒﺶ ﺑﻪ ﻋﻤﺮ ﺧﻄﺎب ﺧﻠﯿﻔﻪ دوم ﻣﯽرﺳـﯿﺪ و ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت او را ﺑﺎ ﻋﻨﻮان ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﺧﻄﺎب ﻣﯽﮐﻨﺪ‬‫ﮐﺘﺎﺑﯽ را در رّد اﻋﺘﻘﺎدات و آراء ﺷﯿﻌﻪ ﻣﺨﺼﻮﺻﺎ ﺷﯿﻌﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ ﻣﻨﺘﺸﺮ ﮐﺮد و آن را» ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ« ﻧﺎﻣﯿﺪ‪.‬‬‫وي در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺑﺪون ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻣﺼﺎﻟﺢ دﻧﯿﺎي اﺳـﻼم و واﻗﻌﯿﺘﻬﺎي ﺗﺎرﯾﺦ اﺳﻼﻣﯽ و ﺑﺪون ﻣﻼﺣﻈﻪ ﺣﺪود و ﻗﻮاﻋﺪ ﻋﻠﻢ ﺣﺪﯾﺚ و ﺑﺪون‬‫در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻦ ﺟﺎﯾﮕﺎه ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ) ص( و ﺧﺎﻧـﺪان ﭘﺎﮐﺶ ﻋﻘﺎﯾﺪ‪ ،‬اﺻﻮل‪ ،‬ﻓﺮوع‪ ،‬اﺧﻼق و ﺳﺎﯾﺮ آداب و اﻋﻤﺎل ﺷـﯿﻌﻪ را ﺑﺪون رﻋﺎﯾﺖ آداب‬‫ﻣﻨﺎﻇﺮه و اﻣﺎﻧﺖداري در ﻧﻘﻞ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻫﺪف ﺗﻬﻤﺖﻫﺎ و اﻓﺘﺮاآت ﺧﻮد ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪.‬‬‫اﻟﺒﺘﻪ ﻋﻼﻣﻪ دﻫﻠﻮي ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻨﺎﯾﺖ أﺣﻤﺪ ﺧﺎن ﮐﺸـﻤﯿﺮي در ﮐﺘﺎب اﻟﻨﺰﻫﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸـﺮﯾﻪ ﮐﻪ در رّد ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺛﺎﺑﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ ﮐﻪ‬‫اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺳـﺮﻗﺘﯽ از ﮐﺘﺎب ﺻﻮاﻗﻊ ﻣﻮﺑﻘﻪ ﺧﻮاﺟﻪ ﻧﺼـﺮ اﷲ ﮐﺎﺑﻠﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ دﻫﻠﻮي آن را ﺑﺎ ﺗﻐﯿﯿﺮاﺗﯽ ﺑﻪ ﻓﺎرﺳـﯽ‬‫ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪه اﺳﺖ ‪ .4‬وي در ﭼﺎپ اول اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﺗﺮس از‬‫) ‪ (1‬ﺷﺎﯾﺪ ﻫﻤﺎن اﻟﺮﺣﻠﮥ اﻟﻤﮑﯿﮥ و اﻟﺴﻮاﻧﺢ اﻟﺴﻔﺮﯾﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ ﻋﻤﺮ رﺿﺎ ﮐﺤﺎﻟﻪ آن را ذﮐﺮ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫) ‪ (2‬ﺷﺎﯾﺪ ﻫﻤﺎن ﮐﺘﺎب ﮐﺸﻒ اﻟﻤﻌﻀﻼت ﺑﺎﺷﺪ‬‫) ‪ (3‬اﯾﻦ ﮐﺘﺎب را ﻣﺆﻟﻒ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﯾﮑﯽ از آﺛﺎر ﻗﻠﻤﯽاش در ﻣﺠّﻠﺪ ﻣﺪﻧﯿﮥ اﻟﻌﻠﻢ ﻋﺒﻘﺎت ﯾﺎد ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫) ‪ .(4‬اﻟﺒﺘﻪ ﺧﻮد ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﻧﯿﺰ در ﭼﻨـﺪﯾﻦ ﻣﻮرد ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ اﺷﺎره ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ .‬از ﺟﻤﻠﻪ در ﺑﺤﺚ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ در ذﯾﻞ ﺗﺼـﺮﯾﺢ‬‫ذﻫـﺒﯽ ﺑﻪ ﺗﻮاﺗﺮ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ »:‬و ﻧﺼـﺮ اﷲ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺷـﻔﯿﻊ ﮐـﺎﺑﻠﯽ ﮐﻪ ﭘﯿﺮ و ﻣﺮﺷـﺪ ﻣﺨـﺎﻃﺐ اﺳﺖ و ﺑﻀـﺎﻋﺖ‬‫ﻣﺰﺟـﺎﺗﺶ ﻣﺴـﺮوق از اﻓـﺎدات او ﻣﯽﺑﺎﺷـﺪ در) ﺻﻮاﻗﻊ( او را ﺑﻪ ﺷـﯿﺦ ﻋﻼـﻣﻪ و اﻣـﺎم اﻫـﻞ ﺣـﺪﯾﺚ وﺻﻒ ﻣﯽﮐﻨـﺪ و اﺣﺘﺠﺎج ﺑﻪ ﻗﻮل او‬‫ﻣﯽﻧﻤﺎﯾـﺪ و ﺧﻮد ﻣﺨـﺎﻃﺐ) ﺻـﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ( ﺑﺘﻘﻠﯿـﺪش در اﯾﻦ ﺑﺎب ﺧﺎص ﻫﻢ در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﯾﻌﻨﯽ) ﺗﺤﻔﻪ( او را ﺑﺎﻣﺎم اﻫﻞ ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﻠﻘﺐ‬‫ﻣﯽﺳﺎزد و اﺣﺘﺠﺎج ﺑﻪ ﮐﻼﻣﺶ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪ .‬ﺣﺎﮐﻢ ﺷـﯿﻌﯽ ﻣﻨﻄﻘﻪ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻧﻮاب ﻧﺠﻒ ﺧﺎن اﺳﻢ ﺧﻮد را ﻣﺨﻔﯽ ﮐﺮد و ﻣﺆﻟﻒ ﮐﺘﺎب را» ﻏﻼم‬‫ﺣﻠﯿﻢ«‪ -‬ﮐﻪ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﺳﺎل ﺗﻮﻟّﺪ وي ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺣﺮوف أﺑﺠﺪ ﺑﻮد‪ -‬ﻧﺎﻣﯿﺪ اّﻣﺎ در ﭼﺎپ ﺑﻌﺪي ﺑﻪ ﻧﺎم ﺧﻮد وي ﻣﻨﺘﺸﺮ ﺷﺪ‪.‬‬‫در ﺳﺎل ‪ 1227‬ه‪ .‬ق ﺷﺨﺼـﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻏﻼم ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﺳـﻠﻤﯽ در ﺷـﻬﺮ» ﻣﺪارس« ﻫﻨﺪوﺳـﺘﺎن ﮐﺘﺎب» ﺗﺤﻔﻪ« را از ﻓﺎرﺳـﯽ ﺑﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 20‬از ‪180‬‬‫ﻋﺮﺑﯽ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﮐﺮد و در ﺳﺎل ‪ 1300‬ه‪ .‬ق ﻣﺤﻤﻮد ﺷـﮑﺮي آﻟﻮﺳـﯽ در ﺑﻐﺪاد ﺑﻪ اﺧﺘﺼﺎر ﻧﺴﺨﻪ ﻋﺮﺑﯽ آن ﭘﺮداﺧﺖ و آن را اﻟﻤﻨﺤﮥ اﻹﻟﻬﯿﮥ‬‫ﻧﺎﻣﯿﺪ و در ﻣﻘﺪﻣﻪاش آن را ﺑﻪ ﺳـﻠﻄﺎن ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺧﺎن ﺗﻘﺪﯾﻢ ﮐﺮد‪ .‬وﻟﯽ ﺑﻪ ﺧﺎﻃﺮ ﺑﺮﺧﯽ ﻣﺤﺪودﯾﺘﻬﺎي ﺳﯿﺎﺳـﯽ و ﮐﻢ ﺑﻮدن وﺳـﯿﻠﻪ ﻃﺒﻊ‬‫از ﭼـﺎپ و اﻧﺘﺸـﺎر آن در ﻋﺮاق ﺟﻠﻮﮔﯿﺮي ﺷـﺪ‪ .‬ﻟـﺬا در ﻫﻨﺪوﺳـﺘﺎن و ﺷـﻬﺮ ﺑﻤﺒﺌﯽ ﮐﻪ ﺗﺤﺖ ﻧﻔﻮذ اﺟـﺎﻧﺐ ﺑﻮده و ﻧﺴـﺒﺖ ﺑﻪ ﻧﺸـﺮ اﯾﻨﮕﻮﻧﻪ‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬﺎ ﻣﺴﺎﻋﯽ ﺑﺴـﯿﺎر ﻣﺒـﺬول ﻣﯽﺷـﺪ ﻣﻨﺘﺸـﺮ ﮔﺮدﯾـﺪ و ﭘﺲ از ﻣـّﺪﺗﯽ ﻣﺠـّﺪدا در ﻣﺼـﺮ ﭼﺎپ ﺷـﺪ و ﺑﻌـﺪ از آن ﺑﻪ زﺑﺎن اردو در ﻻﻫﻮر‬‫ﭘﺎﮐﺴـﺘﺎن ﺑﻪ ﻃﺒﻊ رﺳـﯿﺪ‪ .‬ﺑﻪ ﻫﺮ ﺣـﺎل ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ ﺑﺎ ﺗﺤّﻮﻻت و اﻧﺘﺸﺎر ﻣﺘﻌـّﺪد‪ ،‬در اﯾﺠﺎد اﺧﺘﻼف ﺑﯿﻦ ﻣﺴـﻠﻤﯿﻦ و ﺗﯿﺮه ﺳﺎﺧﺘﻦ رواﺑﻂ ﻓﺮق‬‫اﺳﻼﻣﯽ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﻫﻤﺪﯾﮕﺮ و ﺗﺤﺮﯾﮏ ﺣّﺲ ﺑﺪﺑﯿﻨﯽ و ﻋﺼﺒّﯿﺖ أﻫﻞ ﺳّﻨﺖ ﺑﺮ ﻋﻠﯿﻪ ﺷﯿﻌﯿﺎن ﺗﺄﺛﯿﺮ زﯾﺎدي ﮔﺬاﺷﺖ‪ .‬اّﻣﺎ ﺑﻪ ﻣﺼﺪاق ﻋﺪو ﺷﻮد‬‫ﺳﺒﺐ ﺧﯿﺮ اﮔﺮ ﺧﺪا ﺧﻮاﻫﺪ اﻧﺘﺸﺎر اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺳـﺒﺐ ﺷﺪ ﺗﺎ ﻋّﺪه زﯾﺎدي از ﻋﻠﻤﺎء و ﻣﺘﮑﻠﻤﯿﻦ ﺷـﯿﻌﻪ اﺣﺴﺎس وﻇﯿﻔﻪ ﮐﺮده و ﺑﻪ ﻣﯿﺪان ﺑﯿﺎﯾﻨﺪ‬‫و ﺑﺎ ﻣﻨﻄﻖ و زﺑﺎن ﻋﻠﻤﯽ ﺑﺎﻋﺚ ﺗﻘﻮﯾﺖ ﻫﺮﭼﻪ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻋﻘﺎﯾﺪ و ﻣﺬﻫﺐ ﺷـﯿﻌﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸـﺮي ﺷﻮﻧﺪ ﮐﻪ ﮐﺘﺎب ﮔﺮاﻧﺴـﻨﮓ ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار در اﯾﻦ‬‫ﻣﯿﺎن ﺑﻪ ﺳﺒﺐ ﺗﺘﺒﻊ ﻓﺮاوان و زﺣﻤﺎت ﻃﺎﻗﺖﻓﺮﺳﺎي ﻣﺆﻟﻒ آن از درﺧﺸﺶ ﺑﯿﺸﺘﺮي ﺑﺮﺧﻮردار اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻧﺴـﺨﻪاي ﮐﻪ از ﺗﺤﻔﻪ ﻫﻢاﮐﻨﻮن ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﭼـﺎپ دﻫﻠﯽ در ﺳـﺎل ‪ 1271‬ه‪ .‬ق اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻄﺒﻊ ﺣﺴـﻨﯽ ﺑﻪ اﻫﺘﻤﺎم ﺷـﯿﺦ ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﺣﺴﻦ آن را در ‪ 776‬ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ ﻗﻄﻊ وزﯾﺮي ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﺎﻧﯿﺪه اﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﭼﺎپ ﻧﺎم ﻣﺆﻟﻒ ﺑﻪ ﻃﻮر ﮐﺎﻣﻞ ذﮐﺮ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺤﺘﻮاي ﺗﺤﻔﻪ‪:‬‬‫ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳـﯽ و در رّد ﺷـﯿﻌﻪ اﺳﺖ‪ .‬ﻣﺆﻟﻒ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﮔﺮﭼﻪ در ﻣﻘـﺪﻣﻪ و در ﻣﺘﻦ ﮐﺘﺎب ﺧﻮد را ﻣﻠﺘﺰم داﻧﺴـﺘﻪ ﮐﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ‬‫ﻣﺴّﻠﻤﺎت ﺧﻮد ﺷﯿﻌﻪ اﺳﺘﻨﺎد ﮐﻨﺪ و ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺧﻮد را از ﻣﺪارك ﻣﻌﺘﺒﺮ ﻧﻘﻞ ﮐﻨﺪ وﻟﯽ ﮐﻤﺘﺮ ﺑﻪ اﯾﻦ اﻟﺘﺰام ﻋﻤﻞ ﮐﺮده و ﮐﺘﺎب ﺧﻮد را ﻣﻤﻠّﻮ از‬‫اﻓﺘﺮاآت و ﺗﻬﻤﺖﻫﺎ ﺑﻪ ﺷﯿﻌﻪ ﺳﺎﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫دﻫﻠﻮي در ﺑﺨﺶ ﻫﻔﺘﻢ ﮐﺘﺎب ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺧﻮد را در دو ﺑﺨﺶ آورده اﺳﺖ‪:‬‬‫ﺑﺨﺶ اول‪ :‬آﯾﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﺷﯿﻌﻪ ﺑﺎ آﻧﻬﺎ ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ ﺣﻀﺮت اﻣﯿﺮ) ع( اﺳﺘﻨﺎد ﻣﯽﮐﻨﺪ‬‫در اﯾﻦ ﺑﺨﺶ وي ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ‪ 6‬آﯾﻪ اﮐﺘﻔﺎ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺨﺶ دوم‪ :‬اﺣـﺎدﯾﺜﯽ ﮐﻪ ﺷـﯿﻌﻪ در راﺳـﺘﺎي اﺛﺒـﺎت وﻻـﯾﺖ و اﻣﺎﻣﺖ رواﯾﺖ ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ .‬در اﯾﻦ ﺑﺨﺶ ﻧﯿﺰ ﻓﻘﻂ ‪ 12‬رواﯾـﺖ را ﻣﻄﺮح ﮐﺮده‬‫اﺳﺖ‪.‬‬‫و در ﻣﺠﻤﻮع ﻣﺴﺘﻨﺪات ﺷﯿﻌﻪ را ﻣﻨﺤﺼﺮ ﺑﻪ ﻫﻤﯿﻦ ‪ 6‬آﯾﻪ و ‪ 12‬رواﯾﺖ ﻧﻤﻮده و ادﻟّﻪ و اﺳﺎﻧﯿﺪ آﻧﻬﺎ را ﻣﺨﺪوش داﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻓﻬﺮﺳﺖ أﺑﻮاب ﺗﺤﻔﻪ‪:‬‬‫‪ -1‬در ﮐﯿﻔﯿﺖ ﺣﺪوث ﻣﺬﻫﺐ ﺗﺸﯿﻊ و اﻧﺸﻌﺎب آن ﺑﻪ ﻓﺮق ﻣﺨﺘﻠﻔﻪ‬‫‪ -2‬در ﻣﮑﺎﺋﺪ ﺷﯿﻌﻪ و ﻃﺮق اﺿﻼل و ﺗﻠﺒﯿﺲ‬‫‪ -3‬در ذﮐﺮ أﺳﻼف ﺷﯿﻌﻪ و ﻋﻠﻤﺎء و ﮐﺘﺐ اﯾﺸﺎن‬‫‪ -4‬در اﺣﻮال أﺧﺒﺎر ﺷﯿﻌﻪ و ذﮐﺮ رواة آﻧﻬﺎ‬‫‪ -5‬در اﻟﻬﯿﺎت‬‫‪ -6‬در ﻧﺒّﻮت و اﯾﻤﺎن اﻧﺒﯿﺎء) ع(‬‫‪ -7‬در اﻣﺎﻣﺖ‬‫‪ -8‬در ﻣﻌﺎد و ﺑﯿﺎن ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺷﯿﻌﻪ ﺑﺎ ﺛﻘﻠﯿﻦ‬‫‪ -9‬در ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻓﻘﻬﯿﻪ ﮐﻪ ﺷﯿﻌﻪ در آن ﺧﻼف ﺛﻘﻠﯿﻦ ﻋﻤﻞ ﮐﺮده اﺳﺖ‬‫‪ -10‬در ﻣﻄﺎﻋﻦ ﺧﻠﻔﺎء ﺛﻼﺛﻪ و أم اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ و دﯾﮕﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ‬‫‪ -11‬در ﺧﻮاص ﻣﺬﻫﺐ ﺷﯿﻌﻪ ﻣﺸﺘﻤﻞ ﺑﺮ ‪ 3‬ﻓﺼﻞ) اوﻫﺎم‪ -‬ﺗﻌﺼﺒﺎت‪ -‬ﻫﻔﻮات(‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 21‬از ‪180‬‬‫‪ -12‬در ﺗﻮّﻻ و ﺗﺒّﺮي) ﻣﺸﺘﻤﻞ ﺑﺮ ﻣﻘّﺪﻣﺎت ﻋﺸﺮه(‬‫ﭘﺲ از آﻧﮑﻪ ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻪ و ﻣﻨﺘﺸـﺮ ﺷﺪ‪ ،‬آﺛﺎر ﻣﺘﻌّﺪدي از ﻋﻠﻤﺎء ﺷﯿﻌﻪ در ﻫﻨﺪ‪ ،‬ﻋﺮاق و اﯾﺮان در اﺑﻄﺎل و ﻧﻘﺾ آن ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪ ﮐﻪ‬‫ﺑﻌﻀﯽ ﺑﻪ رّد ﺳﺮاﺳﺮ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﺑﺮﺧﯽ ﯾﮏ ﺑﺎب از آن را ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ و ﻧﻘﺪ ﻋﻠﻤﯽ ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪.‬‬‫رّدﯾﻪ ﻫﺎي ﺗﺤﻔﻪ‬‫آﻧﭽﻪ ﮐﻪ در رّد ﻫﻤﻪ اﺑﻮاب ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫‪ -1‬اﻟﻨﺰﻫﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﮥ ﻓﯽ اﻟﺮّد ﻋﻠﯽ اﻟﺘﺤﻔﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﻪ‬‫در دوازده دﻓﺘﺮ‪ ،‬و ﻫﺮ دﻓﺘﺮ وﯾﮋه ﯾﮏ ﺑﺎب از اﺻﻞ ﮐﺘﺎب‪ ،‬اﺛﺮ ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻨﺎﯾﺖ اﺣﻤﺪ ﺧﺎن ﮐﺸﻤﯿﺮي دﻫﻠﻮي) م ‪ 1235‬ه‪ .‬ق(‬‫اﻟﺒﺘﻪ ‪ 5‬دﻓﺘﺮ از آن ﮐﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺸﻒ اﻟﺤﺠﺐ آن را دﯾﺪه از ﺑﻘﯿﻪ ﻣﺸﻬﻮرﺗﺮ ﺑﻮده و در ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1255‬ه‪ .‬ق ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ‬‫ﻋﺒﺎرﺗﻨـﺪ از ﺟﻮاﺑﯿﻪﻫـﺎي وي ﺑﻪ ﺑﺎﺑﻬـﺎي ﯾﮑﻢ‪ ،‬ﺳﻮم‪ ،‬ﭼﻬﺎرم‪ ،‬ﭘﻨﺠﻢ و ﻧﻬﻢ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ در ﭘﺎﺳـﺦ اﻋﺘﺮاض ﻫﺸـﺘﻢ ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم»‬‫ﺟﻮاب اﻟﮑﯿﺪ اﻟﺜﺎﻣﻦ« ﮐﻪ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻣﺴﺢ اﺳﺖ ﺗﺄﻟﯿﻒ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻧﺴـﺨﻪ ﺧﻄﯽ دﻓﺘﺮ ﻫﻔﺘﻢ آن در ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻـﺮﯾﻪ ﻟﮑﻬﻨﻮ و ﻧﺴﺨﻪ ﺧﻄﯽ دﻓﺘﺮ ﻫﺸﺘﻢ آن در ﻣﺠﻠﺲ ﺷﻮراي اﺳﻼﻣﯽ ﺗﻬﺮان ﻧﮕﻬﺪاري‬‫ﻣﯽﺷﻮد‪.‬‬‫‪ -2‬ﺳـﯿﻒ اﷲ اﻟﻤﺴـﻠﻮل ﻋﻠﯽ ﻣﺨّﺮﺑﯽ دﯾﻦ اﻟﺮﺳﻮل) ﻧﺎﻣﯿﺪه ﺷﺪه ﺑﻪ( اﻟﺼﺎرم اﻟﺘﺒﺎر ﻟﻘّﺪ اﻟﻔّﺠﺎر و ﻗّﻂ اﻻﺷﺮار در ﺷﺶ دﻓﺘﺮ ﺗﺄﻟﯿﻒ اﺑﻮ اﺣﻤﺪ‬‫ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻨﺒﯽ ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري اﮐﺒﺮآﺑﺎدي) ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪه در ﺳﺎل ‪ .1232‬ق(‬‫ﻓﺎرﺳـﯽ و در رّد ﺑﺮ ﺗﻤﺎم ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺷـﺪه اﺳﺖ ﺑـﺪﯾﻨﺼﻮرت ﮐﻪ ﻋﺒﺎرات ﺗﺤﻔﻪ را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان» ﻣﺘﻦ« و ﮐﻼم ﺧﻮد در رّد آن را ﺑﻪ ﻋﻨﻮان»‬‫ﺷﺮح« آورده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -3‬ﺗﺠﻬﯿﺰ اﻟﺠﯿﺶ ﻟﮑﺴﺮ ﺻﻨﻤﯽ ﻗﺮﯾﺶ‪ :‬اﺛﺮ ﻣﻮﻟﻮي ﺣﺴﻦ ﺑﻦ اﻣﺎن اﷲ دﻫﻠﻮي ﻋﻈﯿﻢ آﺑﺎدي) م ‪ 1260‬ه‪ .‬ق(‬‫ﻧﺴﺨﻪ ﺧﻄﯽ آن در ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ آﯾﺖ اﷲ ﻣﺮﻋﺸﯽ ﻧﺠﻔﯽ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‪.‬‬‫آﻧﭽﻪ ﮐﻪ در رّد ﯾﮏ ﺑﺎب از اﺑﻮاب ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫ﺑﺎب اول‪ :‬ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﺎرﯾﺦ ﺗﺸﯿﻊ‪:‬‬‫‪ -1‬ﺳـﯿﻒ ﻧﺎﺻـﺮي‪ :‬اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب اﺛﺮ ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﻤـﺪ ﻗﻠﯽ ﮐﻨﺘـﻮري ﭘـﺪر ﺑﺰرﮔﻮار ﺻـﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘـﺎت ﺑﻮده و در رّد ﺑـﺎب اول ﺗﺤﻔﻪ ﮐﻪ ﻣﺒﻨﯽ ﺑﺮ‬‫ﺣﺪوث ﻣﺬﻫﺐ ﺷﯿﻌﻪ اﺳﺖ ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ .‬ﻓﺎﺿﻞ رﺷﯿﺪ ﺧﺎن ﺷﺎﮔﺮد ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ‪ ،‬در رّد اﯾﻦ ﮐﺘﺎب‪ ،‬ﮐﺘﺎب ﮐﻮﭼﮑﯽ را ﻧﻮﺷﺖ ﮐﻪ‬‫ﻣﺘﻘﺎﺑﻼ ﻋﻼﻣﻪ ﮐﻨﺘﻮري ﮐﺘﺎب اﻷﺟﻮﺑﮥ اﻟﻔﺎﺧﺮة ﻓﯽ اﻟﺮّد ﻋﻠﯽ اﻷﺷﺎﻋﺮة را ﻧﻮﺷﺖ و ﭘﺎﺳﺦ ﻣﻔّﺼﻠﯽ ﺑﻪ ﻣﻄﺎﻟﺐ وي داد‪.‬‬‫ﺑﺎب دوم‪ :‬در ﻣﮑﺎﯾﺪ و ﺣﯿﻠﻪﻫﺎي ﺷﯿﻌﯿﺎن‪:‬‬‫‪ -2‬ﺗﻘﻠﯿﺐ اﻟﻤﮑﺎﺋﺪ‪ :‬اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﻧﯿﺰ اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ ﮐﻨﺘﻮري اﺳﺖ ﮐﻪ در ﮐﻠﮑﺘﻪ) ‪ .1262‬ق( ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﺳﻮم‪ :‬در اﺣﻮال اﺳﻼف و ﮔﺬﺷﺘﮕﺎن ﺷﯿﻌﻪ‪:‬‬‫ﯾﮑﯽ از دﻓﺘﺮﻫﺎي ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ اﻟﻨﺰﻫﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﮥ ﺑﻪ رّد اﯾﻦ ﺑﺨﺶ ﺗﻌﻠّﻖ دارد ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1255‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨﺪ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﭼﻬﺎرم‪ :‬در ﮔﻮﻧﻪﻫﺎي اﺧﺒﺎر ﺷﯿﻌﻪ و رﺟﺎل آن‪:‬‬‫‪ -1‬ﻫﺪاﯾﮥ اﻟﻌﺰﯾﺰ‪ :‬اﺛﺮ ﻣﻮﻟﻮي ﺧﯿﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻫﻨﺪي إﻟﻪآﺑﺎدي) ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ( ﭼﺎپ ﻫﻨﺪ‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﯾﮑﯽ از ﻣﺠﻠّﺪات ﭼﺎﭘﯽ اﻟﻨﺰﻫﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﻪ ﻧﯿﺰ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ رّد ﻫﻤﯿﻦ ﺑﺎب اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬اﻟﻬّﯿﺎت‬‫‪ -1‬اﻟﺼﻮارم اﻹﻟﻬﯿﺎت ﻓﯽ ﻗﻄﻊ ﺷـﺒﻬﺎت ﻋﺎﺑﺪي اﻟﻌﺰي و اﻟﻼت‪ :‬اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ ﺳـﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﻧﺼﯿﺮآﺑﺎدي ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1215‬ه‪ .‬ق در‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 22‬از ‪180‬‬‫ﮐﻠﮑﺘﻪ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪ ).‬ﻓﺎرﺳﯽ(‬‫دﻓﺘﺮ ﭘﻨﺠﻢ اﻟﻨﺰﻫﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﻪ ﻧﯿﺰ ﺑﻪ اﯾﻦ ﺑﺎب اﺧﺘﺼﺎص دارد‪.‬‬‫ﺑﺎب ﺷﺸﻢ‪ :‬در ﭘﯿﺎﻣﺒﺮي‬‫‪ -1‬ﺣﺴﺎم اﻻﺳﻼم و ﺳﻬﺎم اﻟﻤﻼم‪ ،‬اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ ﺳﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﻧﺼﯿﺮآﺑﺎدي ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1215‬ه‪ .‬ق ﭼﺎپ ﺳﻨﮕﯽ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬در اﻣﺎﻣﺖ‬‫در رّد اﯾﻦ ﺑﺎب ﮐﻪ ﺟﻨﺠﺎﻟﯽﺗﺮﯾﻦ ﻗﺴﻤﺖ از ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ ﺑﻪ ﺷﻤﺎر ﻣﯽرود آﺛﺎر ﮔﺮاﻧﺒﻬﺎﯾﯽ ﺗﺼﻨﯿﻒ ﮔﺮدﯾﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -1‬ﺧﺎﺗﻤﮥ اﻟﺼﻮارم‪ :‬اﺛﺮ ﻋﻼﻣﻪ ﺳﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﻧﺼﯿﺮآﺑﺎدي‬‫‪ -2‬اﻟﺒﻮارق اﻟﻤﻮﺑﻘﻪ‪ :‬اﺛﺮ ﺳﻠﻄﺎن اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻓﺮزﻧﺪ ﺳﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﻧﺼﯿﺮآﺑﺎدي) ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳﯽ(‬‫‪ -3‬اﻻﻣﺎﻣﮥ‪ :‬اﺛﺮ ﺳﻠﻄﺎن اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻓﺮزﻧﺪ ﺳﯿﺪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﻧﺼﯿﺮآﺑﺎدي) ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ(‬‫‪ -4‬ﺑﺮﻫﺎن اﻟﺼﺎدﻗﯿﻦ‪ :‬اﺛﺮ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺧﺎن ﻣﻮﺳﻮي ﺑﻨﺎرﺳـﯽ‪ ،‬ﮐﻪ در ﺑﺎب ﻧﻬﻢ آن ﺑﻪ ﺑﺮرﺳـﯽ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻧﺰاﻋﯽ ﻓﻘﻬﯽ ﻫﻤﭽﻮن ﻣﺴﺢ ﭘﺎﻫﺎ در وﺿﻮ‬‫و ﺣّﻠﯿﺖ ﻧﮑﺎح ﻣﻮّﻗﺖ ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬اﯾﺸﺎن ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﺨﺘﺼﺮ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب را ﺑﺎ ﻧﺎم ﻣﻬﺠﮥ اﻟﺒﺮﻫﺎن ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -5‬ﺑﺮﻫﺎن اﻟﺴﻌﺎدة‪ :‬اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ ﮐﻨﺘﻮري ﭘﺪر ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت‪.‬‬‫‪ -6‬اﻟﺠﻮاﻫﺮ اﻟﻌﺒﻘﺮﯾـﮥ‪ :‬اﺛﺮ ﻋﻼﻣﻪ ﺳـﯿﺪ ﻣﻔﺘﯽ ﻣﺤﻤـﺪ ﻋﺒﺎس ﺷﻮﺷﺘﺮي اﺳـﺘﺎد ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﺑﻪ زﺑﺎن ﻓﺎرﺳـﯽ ﮐﻪ در ﻫﻨـﺪ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳـﯿﺪه‬‫اﺳﺖ‪ .‬اﯾﺸﺎن در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺷﺒﻬﺎت ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻏﯿﺒﺖ ﺣﻀﺮت وﻟﯽ ﻋﺼﺮ) ﻋﺞ( را ﺑﻪ ﺧﻮﺑﯽ ﭘﺎﺳﺦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬در آﺧﺮت‬‫‪ -1‬اﺣﯿﺎء اﻟﺴﻨﮥ و اﻣﺎﺗﮥ اﻟﺒﺪﻋﮥ ﺑﻄﻌﻦ اﻷﺳّﻨﮥ‪ :‬اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1281‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫دﻓﺘﺮ ﻫﺸﺘﻢ اﻟﻨﺰﻫﻪ ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﮐﺸﻤﯿﺮي ﻧﯿﺰ در ﺧﺼﻮص رّد اﯾﻦ ﺑﺎب اﺳﺖ‪ ).‬ﻓﺎرﺳﯽ(‬‫ﺑﺎب ﻧﻬﻢ‪ :‬در ﻣﺴﺎﺋﻞ اﺧﺘﻼﻓﯽ ﻓﻘﻪ‪:‬‬‫‪ -1‬دﻓﺘﺮ ﻧﻬﻢ از اﻟﻨﺰﻫﮥ ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1255‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨﺪ ﭼﺎپ ﺷﺪه در ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﺷﺒﻬﺎت و ﺣّﻞ ﻣﺸﮑﻼت اﯾﻦ ﺑﺎب اﺳﺖ‪ .‬ﻣﻮﻟﻮي اﻓﺮاد ﻋﻠﯽ‬‫ﮐﺎﻟﭙﻮي ﺳـّﻨﯽ ﮐﺘﺎب رﺟﻮم اﻟﺸـﯿﺎﻃﯿﻦ را در رّد اﯾﻦ دﻓﺘﺮ از ﻧﺰﻫﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻪ و در ﻣﻘﺎﺑﻞ‪ ،‬ﺟﻌﻔﺮ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺧﺎن ﻣﻮﺳﻮي ﺑﻨﺎرﺳﯽ ﺷﺎﮔﺮ ﺻﺎﺣﺐ‬‫ﻧﺰﻫﻪ ﻫﻢ ﺑﺎ ﮐﺘﺎب ﻣﻌﯿﻦ اﻟﺼﺎدﻗﯿﻦ ﺑﻪ اﺑﻄﺎل و اﺳﮑﺎت وي ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -2‬ﺻﺎﺣﺐ ﻟا ﻨﺰﻫﮥ ﮐﺘﺎب دﯾﮕﺮي در ﻧﻘﺾ ﮐﯿﺪ ﻫﺸـﺘﻢ از اﯾﻦ ﺑﺎب در ﻣﻮﺿﻮع ﻧﮑﺎح ﻣﻮﻗّﺖ و ﻣﺴﺢ ﭘﺎﻫﺎ در وﺿﻮ دارد ﮐﻪ ﻧﺴـﺨﻪ ﺧﻄﯽ‬‫آن در ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ ﻣﻮﺟﻮد ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -3‬ﮐﺘﺎب ﮐﺸﻒ اﻟﺸـﺒﻬﻪ ﻋﻦ ﺣّﻠﯿـﮥ اﻟﻤﺘﻌﮥ اﺛﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ ﮐﺮﻣﺎﻧﺸﺎﻫﯽ ﮐﻪ در ﭘﺎﺳﺦ اﯾﻦ ﺑﺨﺶ از ﻫﻤﯿﻦ ﺑﺎب ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺷﺪه و در‬‫ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻣﻮزه ﻣّﻠﯽ ﮐﺮاﭼﯽ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب دﻫﻢ‪ :‬در ﻣﻄﺎﻋﻦ‬‫‪ -1‬ﺗﺸـﯿﯿﺪ اﻟﻤﻄﺎﻋﻦ و ﮐﺸﻒ اﻟﻀـﻐﺎﺋﻦ اﺛﺮ ﻋّﻼﻣﻪ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ ﮐﻨﺘﻮري ﮐﻪ در دو دﻓﺘﺮ ﺑﺰرگ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه و ﺑﺨﺶ ﻣﻌﻈﻤﯽ از آن در‬‫ﻫﻨﺪ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1283‬ه‪ .‬ق ﭼﺎپ ﺳﻨﮕﯽ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ).‬ﻣﻄﺒﻌﻪ ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺒﺤﺮﯾﻦ(‬‫‪ -2‬ﺗﮑﺴﯿﺮ اﻟﺼﻨﻤﯿﻦ‪ :‬اﺛﺮ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺧﺎن ﻫﻨﺪي‪ ).‬ﻓﺎرﺳﯽ(‬‫‪ -3‬ﻃﻌﻦ اﻟﺮﻣﺎح‪ :‬اﺛﺮ ﺳﻠﻄﺎن اﻟﻌﻠﻤﺎء دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي در رّد ﺑﺨﺸﯽ از اﯾﻦ ﺑﺎب ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ داﺳﺘﺎن ﻓﺪك و ﺳﻮزاﻧﺪن ﺧﺎﻧﻪ ﺣﻀﺮت ﻓﺎﻃﻤﻪ‬‫ﺳﻼم اﻟّﻠﻪ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﮐﻪ در ﺳﺎل ‪ 1308‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨﺪ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫در رّد اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺗﻮﺳﻂ ﺷﯿﺦ ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ ﻓﯿﺾآﺑﺎدي ﺳّﻨﯽ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻧﻘﺾ اﻟّﺮﻣﺎح ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎب ﯾﺎزدﻫﻢ‪ :‬در اوﻫﺎم و ﺗﻌﺼﺒﺎت ﺷﯿﻌﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 23‬از ‪180‬‬‫‪ -1‬ﻣﺼﺎرع اﻷﻓﻬﺎم ﻟﻘﻠﻊ اﻷوﻫﺎم‪ :‬اﺛﺮ ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻠﯽ ﮐﻨﺘﻮري) ﭼﺎپ ﻫﻨﺪ ﺑﺎب دوازدﻫﻢ‪ :‬در ﺗﻮﻟﯽ و ﺗﺒّﺮي و دﯾﮕﺮ ﻋﻘﺎﯾﺪ ﺷﯿﻌﻪ‬‫‪ -1‬ذو اﻟﻔﻘﺎر‪ :‬اﺛﺮ ﻋﻼﻣﻪ دﻟـﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي) ﻓﺎرﺳـﯽ( و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ در ﭘﺎﺳـﺦ ﮔﻔﺘﻪﻫﺎي ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ در ﻣﺒﺤﺚ ﻏﯿﺒﺖ اﻣﺎم زﻣﺎن) ﻋـﺞ( از‬‫ﺑﺎب ﻫﻔﺘﻢ‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬﺎي دﯾﮕﺮي ﮐﻪ در رّد ﻗﺴﻤﺘﯽ از ﺗﺤﻔﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫‪ -1‬ﺻﻮارم اﻻﺳـﻼم‪ :‬اﺛﺮ ﻋﻼﻣﻪ دﻟﺪار ﻋﻠﯽ ﻧﻘﻮي‪ .‬رﺷـﯿﺪ اﻟﺪﯾﻦ ﺧﺎن ﺳّﻨﯽ ﻣﺆﻟﻒ اﻟﺸﻮﮐﮥ اﻟﻌﻤﺮﯾﮥ‪ -‬ﮐﻪ از ﺷﺎﮔﺮدان ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ اﺳﺖ‪-‬‬‫اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب و اﻟﺼﻮارم اﻻﻟﻬﯿﺎت را ﺑﺎ ﺷـﺒﻬﺎﺗﯽ رّد ﻧﻤﻮده ﮐﻪ ﺣﮑﯿﻢ ﺑﺎﻗﺮ ﻋﻠﯽ ﺧﺎن از ﺷﺎﮔﺮدان ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤـﺪ ﮐﺎﻣﻞ اﯾﻦ ﺷـﺒﻬﺎت را ﭘﺎﺳـﺦ‬‫داده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -2‬اﻟـﻮﺟﯿﺰة ﻓﯽ اﻷـﺻﻮل‪ :‬ﻋﻼـﻣﻪ ﺳـﺒﺤﺎن ﻋﻠﯿﺨـﺎن ﻫﻨـﺪي‪ ،‬وي در اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب ﭘﺲ از ﺑﺤﺚ ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﻋﻠﻢ اﺻﻮل و ذﮐﺮ اﺣـﺎدﯾﺚ داّل ﺑﺮ‬‫اﻣﺎﻣﺖ اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ) ع( ﺑﻪ ﺗﻌّﺮض و رّد ﮐﻠﻤﺎت ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﻣﺠﻬﻮﻻت ﺧﻠﻔﺎي ﺳﻪﮔﺎﻧﻪ را ﺑﯿﺎن ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -3‬ﺗﺼﺤﯿﻒ اﻟﻤﻨﺤﮥ اﻹﻟﻬّﯿﻪ ﻋﻦ اﻟﻨﻔﺜﮥ اﻟﺸﯿﻄﺎﻧﯿﮥ‪ ،‬در رّد ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺗﺤﻔﻪ ﺑﻪ ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻪ ﻗﻠﻢ ﻣﺤﻤﻮد آﻟﻮﺳﯽ) ‪ 3‬ﻣﺠﻠﺪ(‪ :‬اﺛﺮ ﺷﯿﺦ ﻣﻬﺪي ﺑﻦ ﺷﯿﺦ‬‫ﺣﺴﯿﻦ ﺧﺎﻟﺼﯽ ﮐﺎﻇﻤﯽ) م ‪ 1343‬ه‪ .‬ق(‬‫‪ -4‬رّد ﻋﻼﻣﻪ ﻣﯿﺮزا ﻓﺘﺢ اﷲ ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ» ﺷﯿﺦ اﻟﺸﺮﯾﻌﻪ« اﺻﻔﻬﺎﻧﯽ) م‪ 1339 .‬ه‪ .‬ق(‪ -‬وي ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﮐﺘﺎﺑﯽ در رّد اﻟﻤﻨﺤﮥ اﻻﻟﻬﯿﻪ دارد‪.‬‬‫‪ -5‬اﻟﻬﺪﯾﮥ اﻟﺴﻨﯿﮥ ﻓﯽ رّد اﻟﺘﺤﻔﮥ اﻻﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﮥ‪ ):‬ﺑﻪ زﺑﺎن اردو( اﺛﺮ ﻣﻮﻟﻮي ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﻫﺎدي ﻟﮑﻬﻨﻮي‬‫‪ -6‬اﻟﺘﺤﻔﮥ اﻟﻤﻨﻘﻠﺒﮥ‪ :‬در ﺟﻮاب ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ) ﺑﻪ زﺑﺎن اردو(‬‫ﻣﻌﺮﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار‬‫اﺷﺎرة‬‫) ‪ (1‬ﮐﺘﺎب ﻋﻈﯿﻢ ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار ﺷﺎﻫﮑﺎر ﻋﻠﻤﯽ و ﺗﺤﻘﯿﻘﯽ ﻣﺮﺣﻮم ﺳـﯿﺪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻫﻨﺪي ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري اﺳﺖ ﮐﻪ در رّد ﺑﺎب اﻣﺎﻣﺖ‬‫ﮐﺘﺎب ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ دﻫﻠﻮي‪ -‬ﮐﻪ در رّد ﻋﻘﺎﯾﺪ ﺷﯿﻌﻪ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه‪ -‬ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫‪ -1‬ﻣﻮﺿﻮع و ﻧﺴﺨﻪ ﺷﻨﺎﺳﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت در ﻧﻘﺾ و رّد ﺑﺎب ﻫﻔﺘﻢ ﺗﺤﻔﻪ در زﻣﯿﻨﻪ ادﻟّﻪ اﻣﺎﻣﯿﻪ ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ اﻣﯿﺮ ﻣﺆﻣﻨﺎن ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫وي در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﻣﯽﮐﻮﺷﺪ ﺗﺎ ﻓﻠﺴﻔﻪ اﻣﺎﻣﺖ را روﺷﻦ ﮐﻨﺪ و ﻧﺸﺎن دﻫﺪ ﮐﻪ اﺳﻼم آن دﯾﻨﯽ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ در درﺑﺎر ﺧﻠﻔﺎ ﻣﻄﺮح ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺣﺮف ﺑﻪ ﺣﺮف ﻣّﺪﻋﯿﺎت دﻫﻠﻮي را ﺑﺎ ﺑﺮاﻫﯿﻦ اﺳﺘﻮار و ﻣﺴﺘﻨﺪ ﻧﻘﺾ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫وي ﮐﺘﺎب ﺧﻮد را در دو ﻣﻨﻬﺞ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﺻﻮرﺗﯽ ﮐﻪ در ﺑﺎب ﻫﻔﺘﻢ ﺗﺤﻔﻪ آﻣﺪه ﺳﺎﻣﺎن ﺑﺨﺸﯿﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﻨﻬﺞ ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬در آﯾﺎت‬‫از اﯾﻦ ﻣﻨﻬﺞ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﺴﺘﯽ ﻣﺸـﺘﻤﻞ ﺑﺮ ﺷـﺶ دﻓﺘﺮ ﺑﻮده ﺑﺎﺷﺪ) ﭼﻮن دﻫﻠﻮي ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ‪ 6‬آﯾﻪ از آﯾﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﺷـﯿﻌﻪ ﺑﻪ آن اﺳﺘﺪﻻل ﻣﯽﮐﻨﺪ اﺷﺎره‬‫ﮐﺮده اﺳﺖ(‬‫) ‪ ](1‬ﻋﺒﻘﺎت ﺑﻪ ﻓﺘﺢ ﻋﯿﻦ و ﮐﺴـﺮ ﺑﺎء ﺟﻤﻊ ﻋﺒﻘﻪ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﭼﯿﺰي اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻮي ﺧﻮش دارد و اﻧﻮار ﺑﻔﺘﺢ ﻧﻮن و ﺳﮑﻮن واو ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي ﮔﻞ‬‫و ﯾﺎ ﮔﻞ ﺳﻔﯿﺪ اﺳﺖ‬‫دﺳﺖﻧﻮﺷﺘﻬﺎ و ﯾﺎدداﺷﺘﻬﺎﯾﯽ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﭘﯿﺶﻧﻮﯾﺲ در ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ ﻣﻮﺟﻮد ﺑﻮده و ﺗﺎﮐﻨﻮن ﺑﻪ ﭼﺎپ ﻧﺮﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪1 .‬‬‫ﻣﻨﻬﺞ دوم‪ :‬در رواﯾﺎت‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 24‬از ‪180‬‬‫در اﯾﻦ ﻣﻨﻬﺞ ﺑﺮاي ﻫﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﯾﮏ ﯾﺎ دو دﻓﺘﺮ ﺑﻪ ﺗﺮﺗﯿﺐ ذﯾﻞ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ دﻓﺘﺮ ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬وﯾﮋه ﺣﺪﯾﺚ» ﻣﻦ ﮐﻨﺖ ﻣﻮﻻه ﻓﻬﺬا ﻋﻠﯽ ﻣﻮﻻه« ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ در دو ﺑﺨﺶ‬‫ﺑﺨﺶ ﻧﺨﺴﺖ‪ :‬ﻧـﺎم ﺑﯿﺶ از ﯾﮑﺼـﺪ ﺗﻦ از ﺻـﺤﺎﺑﻪ و ﺗـﺎﺑﻌﯿﻦ و ﺗـﺎﺑﻊ ﺗﺎﺑﻌﯿﻦ و ﺣّﻔﺎظ و ﭘﯿﺸﻮاﯾﺎن ﺣـﺪﯾﺚ ﺳـّﻨﯽ از آﻏﺎز ﺗﺎ روزﮔﺎر ﻣﺆﻟﻒ‬‫ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﮔﺰارﺷﯽ از اﺣﻮال آﻧﻬﺎ و ﺗﻮﺛﯿﻖ ﻣﺼﺎدر رواﯾﺖ‬‫ﺑﺨﺶ دوم‪ :‬ﺑﺮرﺳﯽ ﻣﺤﺘﻮاﯾﯽ ﺧﺒﺮ و وﺟﻮه دﻻﻟﯽ و ﻗﺮاﯾﻦ ﭘﯿﭽﯿﺪه آن ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ اﻣﯿﺮ ﻣﺆﻣﻨﺎن ﻋﻠﯽ) ع( و ﭘﺎﺳﺦ ﺑﻪ ﺷﺒﻬﺎت دﻫﻠﻮي‪.‬‬‫ﺑﺨﺶ اول در ﯾﮏ ﻣﺠﻠـﺪ ‪ 1251‬ﺻـﻔﺤﻪاي و ﺑﺨﺶ دوم در دو ﻣﺠّﻠﺪ در ﺑﯿﺶ از ﻫﺰار ﺻـﻔﺤﻪ در زﻣﺎن ﺣﯿﺎت ﻣﺆﻟﻒ) ‪ 1293‬و ‪.1294‬‬‫ق( ﭼﺎپ ﺳﻨﮕﯽ ﺷﺪه و ﻫﺮ ﺳﻪ ﻣﺠﻠﺪ در ده ﺟﻠﺪ ﺣﺮوﻓﯽ ﺑﺎ ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻏﻼﻣﺮﺿﺎ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺑﺮوﺟﺮدي در ﻗﻢ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‬‫ﺧﻼﺻﻪ اﯾﻦ دﻓﺘﺮ ﻧﯿﺰ ﺑﺎ ﻧﺎم ﻓﯿﺾ اﻟﻘﺪﯾﺮ از ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺎس ﻗﻤﯽ در ‪ 462‬ﺻﻔﺤﻪ در ﻗﻢ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪2 .‬‬‫ دﻓﺘﺮ دوم‪ :‬وﯾﮋه ﺧﺒﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ» ﯾﺎ ﻋﻠﯽ أﻧﺖ ﻣﻨﯽ ﺑﻤﻨﺰﻟـﮥ ﻫﺎرون ﻣﻦ ﻣﻮﺳـﯽ إﻻ أﻧﻪ ﻻ ﻧﺒﯽ ﺑﻌﺪي« ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻨﺰﻟﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺎﻧﻨﺪ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ در دو ﺑﺨﺶ اﺳﻨﺎد و دﻻﻟﺘﻬﺎ ﺳﺎﻣﺎن ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در زﻣـﺎن ﺣﯿـﺎت ﻣﺆﻟﻒ در ‪ 977‬ﺻـﻔﺤﻪ ﺑﺰرگ در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﺑﻪ ﺳـﺎل ‪ 1295‬ه‪ .‬ق ﭼﺎپ ﺷـﺪه و ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺳـﺒﺖ ﯾﮑﺼـﺪﻣﯿﻦ ﺳﺎﻟﮕﺮد‬‫درﮔﺬﺷﺖ ﻣﻮﻟﻒ در اﺻﻔﻬﺎن اﻓﺴﺖ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ دﻓﺘﺮ ﺳﻮم‪ :‬وﯾﮋه ﺣﺪﯾﺚ» إن ﻋﻠﯿﺎ ﻣﻨﯽ و أﻧﺎ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ وﻟّﯽ ﮐّﻞ ﻣﺆﻣﻦ ﺑﻌﺪي« ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ وﻻﯾﺖ‪.‬‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در ‪ 585‬ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ ﻗﻄﻊ رﺣﻠﯽ در ﺳﺎل ‪ 1303‬ه‪ .‬ق در ﻫﻨﺪ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ دﻓﺘﺮ ﭼﻬـﺎرم‪ :‬وﯾﮋه ﺣـﺪﯾﺚ»‪ ...‬اﻟﻠﻬﻢ اﺋﺘﻨﯽ ﺑـﺄﺣّﺐ ﺧﻠﻘـﮏ إﻟﯿـﮏ ﯾﺄﮐـﻞ ﻣﻌﯽ ﻣﻦ ﻫـﺬا اﻟﻄﯿﺮ« ﮐﻪ درﺑـﺎره داﺳـﺘﺎن ﻣﺮغ ﺑﺮﯾﺎن و آﻣـﺪن‬‫ﺣﻀﺮت ﻋﻠﯽ) ع( ﺑﻪ ﺧﺎﻧﻪ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ) ص( ﭘﺲ از ﮔﻔﺘﻦ اﯾﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﺣﻀﺮت) ص( ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‪ ).‬ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻃﯿﺮ(‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در ‪ 736‬ﺻﻔﺤﻪ در دو ﻣﺠﻠّﺪ ﺑﺰرگ در ﺳﺎل ‪ 1306‬ه‪ .‬ق در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪ ).‬ﻣﻄﺒﻌﻪ ﺑﺴﺘﺎن ﻣﺮﺗﻀﻮي(‬‫ دﻓﺘﺮ ﭘﻨﺠﻢ‪ :‬وﯾﮋه ﺣﺪﯾﺚ» أﻧﺎ ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻌﻠﻢ و ﻋﻠّﯽ ﺑﺎﺑﻬﺎ‪«...‬‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در دو ﻣﺠّﻠﺪ ﺑﺰرگ ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺷﺪه ﮐﻪ ﻣﺠّﻠﺪ ﻧﺨﺴﺖ آن در ‪ 745‬ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1317‬ه‪ .‬ق و ﻣﺠّﻠـﺪ دوم آن در ‪ 600‬ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ‬‫ﺳﺎل ‪ 1327‬ه‪ .‬ق اﻧﺘﺸﺎر ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ ).‬ﺑﻪ اﻫﺘﻤﺎم ﺳﯿﺪ ﻣﻈﻔﺮ ﺣﺴﯿﻦ(‬‫ دﻓﺘﺮ ﺷﺸﻢ‪ :‬وﯾﮋه ﺣﺪﯾﺚ» ﻣﻦ أراد أن ﯾﻨﻈﺮ إﻟﯽ آدم و ﻧﻮح‪ ...‬ﻓﯿﻨﻈﺮ إﻟﯽ ﻋﻠﯽ« ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺸﺒﯿﻪ‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ ﻫﻢ در دو ﻣﺠﻠّﺪ ﯾﮑﯽ در ‪ 456‬ﺻﻔﺤﻪ و دﯾﮕﺮي در ‪ 248‬ﺻﻔﺤﻪ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1301‬ه‪ .‬ق ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ).‬در ﻟﮑﻬﻨﻮ(‬‫ دﻓﺘﺮ ﻫﻔﺘﻢ‪ :‬درﺑﺎره ﺧﺒﺮ» ﻣﻦ ﻧﺎﺻﺐ ﻋﻠّﯿﺎ اﻟﺨﻼﻓﮥ ﺑﻌﺪي ﻓﻬﻮ ﮐﺎﻓﺮ« ﮐﻪ ﭘﺎﮐﻨﻮﯾﺲ آن ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻧﺮﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ دﻓﺘﺮ ﻫﺸﺘﻢ‪ :‬وﯾﮋه ﺣﺪﯾﺚ» ﮐﻨﺖ أﻧﺎ و ﻋﻠّﯽ ﻧﻮرا ﺑﯿﻦ ﯾﺪي اﻟّﻠﻪ ﻗﺒﻞ أن ﯾﺨﻠﻖ اﷲ آدم‪ «...‬ﻣﻌﺮوف ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻮر‬‫) ‪ (1‬و ﻫﻮ ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺪ ﮐﺒﯿﺮ ﻏﯿﺮ ﻣﻄﺒﻮع ﻟﮑﻨﻪ ﻣﻮﺟﻮد ﻓﯽ ﻣﮑﺘﺒﮥ اﻟﻤﺼﻨﻒ ﺑﻠﮑﻬﻨﻮ‪ ،‬و ﻓﯽ ﻣﮑﺘﺒﮥ اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﺴﯿﺪ رﺟﺐ ﻋﻠﯽ ﺧﺎن ﺳﺒﺤﺎن اﻟﺰﻣﺎن‬‫ﻓﯽ ﺟﮑﺮاوان اﻟﺬي ﮐﺎن ﻣﻦ ﺗﻼﻣﯿﺬ اﻟﻤﺼﻨﻒ‪ )...‬اﻟﺬرﯾﻌﻪ(‬‫) ‪ (2‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺟﺰء ﯾﮑﻢ از ﻣﺠﻠـﺪات ﺣـﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ» ﻋﺒﻘﺎت« در ﺗﻬﺮان ﺑﻪ دﺳـﺘﻮر ﻣﺮﺣﻮم آﯾﺖ اﷲ ﺳـﯿﺪ ﺻﺪر اﻟﺪﯾﻦ ﺻﺪر) ﺳﺎﮐﻦ ﻗﻢ و‬‫ﻣﺘﻮﻓﺎي ‪ (1373‬در ﻗﻄـﻊ رﺣﻠﯽ ﺑﻪ ﻫﻤﺖ ﻓﻀـﻼي ﺣﻮزه ﻋﻠﻤﯿﻪ ﻗﻢ‪ -‬ﭼﺎﭘﺨـﺎﻧﻪ ﺷـﺮﮐﺖ ﺗﻀـﺎﻣﻨﯽ ﻋﻠﻤﯽ) در ‪ 600‬ﺻـﻔﺤﻪ( ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه‬‫اﺳﺖ ‪.‬‬‫اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در ‪ 786‬ﺻﻔﺤﻪ ﻗﻄﻊ ﺑﺰرگ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1303‬ه‪ .‬ق در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫دﻓﺘﺮ ﻧﻬﻢ‪ :‬ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﺧﺒﺮ راﯾﺖ در ﭘﯿﮑﺎر ﺧﯿﺒﺮ ﮐﻪ روي ﮐﺎﻏﺬ ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ ).‬در ﯾﮏ ﻣﺠّﻠﺪ(‬‫دﻓﺘﺮ دﻫﻢ‪ :‬وﯾﮋه ﺧﺒﺮ» ﻋﻠّﯽ ﻣﻊ اﻟﺤﻖ و اﻟﺤﻖ ﻣﻊ ﻋﻠﯽ) ع(« ﮐﻪ دﺳﺖﻧﻮﺷﺖ ﻧﺎﻗﺼـﯽ از ﭘﯿﺶﻧﻮﯾﺲ آن در ﮐﺘﺎﺑﺨـﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻـﺮﯾﻪ وﺟﻮد داﺷـﺘﻪ‬‫اﺳﺖ‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 25‬از ‪180‬‬‫دﻓﺘﺮ ﯾﺎزدﻫﻢ‪ :‬وﯾﮋه ﺧﺒﺮ» إن ﻣﻨﮑﻢ ﻣﻦ ﯾﻘﺎﺗﻞ ﻋﻠﯽ ﺗﺄوﯾﻞ اﻟﻘﺮآن ﮐﻤﺎ ﻗﺎﺗﻠﺖ ﻋﻠﯽ ﺗﻨﺰﯾﻠﻪ«‪ .‬از اﯾﻦ دﻓﺘﺮ ﻫﻢ ﭘﺎﮐﻨﻮﺷﺘﯽ ﺑﺪﺳﺖ ﻧﯿﺎﻣﺪه اﺳﺖ‪).‬‬‫در ‪ 3‬ﻣﺠﻠﺪ(‬‫دﻓﺘﺮ دوازدﻫﻢ‪ :‬در ﺑﺮرﺳـﯽ اﺳـﻨﺎد و دﻻﻻت ﺧﺒﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ و ﻣﻌﺮوف ﺛﻘﻠﯿﻦ ﺑﻪ ﭘﯿﻮﺳﺖ ﺣـﺪﯾﺚ ﺳـﻔﯿﻨﻪ ﺑﻪ ﻫﻤﺎن ﻣﻔﺎد‪ ].‬ﭼﺎپ در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﺳﺎل‬‫‪ 1313‬و ‪ 1351‬ه‪ .‬ق اﺻﻔﻬﺎن ‪ 1380‬ه‪ .‬ق) در ‪ 6‬ﺟﻠﺪ( ﻣﺪرﺳﮥ اﻻﻣﺎم اﻟﻤﻬﺪي ‪ 1406‬ه‪ .‬ق اﯾﻦ دﻓﺘﺮ در زﻣﺎن ﺣﯿﺎت ﻣﺆﻟﻒ ﭼﺎپ ﺳـﻨﮕﯽ‬‫ﺑﻪ اﻧﺪازه رﺣﻠﯽ ﺧﻮرده و ﻃﺒﻊ ﺣﺮوﻓﯽ آن) در ‪ 6‬ﺟﻠﺪ( ﺑﺎ اﻫﺘﻤﺎم ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ روﺿﺎﺗﯽ در اﺻﻔﻬﺎن ﺑﻪ اﻧﻀﻤﺎم اﻧﺠﺎم ﻧﺎﻣﻪاي ﭘﺮﻓﺎﯾﺪه)‬‫درﺑﺎره ﻋﺒﻘﺎت و ﻣﺆﻟﻔﺶ و ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ و‪ (...‬ﺻﻮرت ﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻓﺸـﺮده ﻣﺒﺎﺣﺚ و ﻓﻮاﯾـﺪ ﺗﺤﻘﯿﻘﯽ اﯾﻦ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ را ﻣﯽﺗﻮان در ﮐﺘﺎب ﻧﻔﺤﺎت اﻷزﻫﺎر ﻓﯽ ﺧﻼﺻﮥ ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ ﺑﻪ‬‫ﻗﻠﻢ آﻗﺎي ﺳﯿﺪ ﻋﻠﯽ ﻣﯿﻼﻧﯽ ﺑﺪﺳﺖ آورد ﮐﻪ در ‪ 20‬ﺟﻠﺪ ﻣﺘﻮﺳﻂ در ﻗﻢ ﭼﺎپ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫در ﻣﺠﻤﻮع از اﯾﻦ دوازده دﻓﺘﺮ‪ ،‬ﭘﻨـﺞ دﻓﺘﺮ ﺑـﺪﺳﺖ ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ‪ ،‬ﺳﻪ دﻓﺘﺮ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﺮزﻧﺪش ﺳـﯿﺪ ﻧﺎﺻـﺮ ﺣﺴـﯿﻦ و دو دﻓﺘﺮ آن‬‫ﺗﻮﺳﻂ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻌﯿﺪ ﻓﺮزﻧﺪ ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﺎ ﻫﻤﺎن اﺳﻠﻮب ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻪ ﺗﻔﺼﯿﻞ ذﯾﻞ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫اﻟﻒ‪ :‬ﻣﺮﺣﻮم ﺳﯿﺪ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ‪:‬‬‫‪ -1‬ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -2‬ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻨﺰﻟﺖ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -3‬ﺣﺪﯾﺚ وﻻﯾﺖ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -4‬ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺸﺒﯿﻪ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -5‬ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻮر از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫ب‪ :‬ﻣﺮﺣﻮم ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ‬‫‪ -1‬ﺣﺪﯾﺚ ﻃﯿﺮ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -2‬ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺎب از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫‪ -3‬ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ و ﺳﻔﯿﻨﻪ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ‬‫ج‪ :‬ﻣﺮﺣﻮم ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺳﻌﯿﺪ‬‫‪ -1‬ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻨﺎﺻﺒﺖ از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ و دﻻﻟﺖ) ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ(‬‫‪ -2‬ﺣﺪﯾﺚ ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ ﻓﻘﻂ) ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ(‬‫اﻟﺒﺘﻪ اﯾﻦ دو ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺎﮐﻨﻮن ﭼﺎپ ﻧﺸﺪهاﻧﺪ‪.‬‬‫اﻟﺒﺘﻪ ﭘﻨﺞ ﺣﺪﯾﺚ اﺧﯿﺮ‪ -‬ﮐﻪ ﺗﻮﺳﻂ ﻓﺮزﻧﺪ و ﻧﻮه ﻣﯿﺮﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ اﻧﺠﺎم ﺷﺪه اﺳﺖ‪ -‬را ﺑﻪ ﻧﺎم ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﻗﺮار دادﻧﺪ ﺗﺎ از ﻣﻘﺎم‬‫ﺷﺎﻣـﺦ اﯾﺸﺎن ﺗﺠﻠﯿﻞ ﺷﻮد و از ﻃﺮﻓﯽ اﯾﻦ دو ﻧﻔﺮ ﻫﻤﺎن ﻣﺴـﯿﺮي را ﭘﯿﻤﻮدﻧـﺪ ﮐﻪ ﺑﻨﯿﺎﻧﮕﺬار ﻋﺒﻘﺎت آن را ﺗﺮﺳـﯿﻢ ﮐﺮده و رﺋﻮس ﻣﻄﺎﻟﺐ و‬‫ﻣﺼﺎدر آﻧﻬﺎ را ﺑﺠﻬﺖ ﺳﻬﻮﻟﺖ ﺳﯿﺮ ﺑﺮاي دﯾﮕﺮان آﻣﺎده ﮐﺮده ﺑﻮد‪.‬‬‫از ﺟﻤﻠﻪ ﮐﺘﺐ دﯾﮕﺮ ﮐﻪ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ ﻋﺒﻘﺎت ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه ﻋﺒﺎرﺗﺴﺖ از‪:‬‬‫‪ -1‬ﺗﺬﯾﯿﻞ ﻋﺒﻘﺎت ﺑﻪ ﻗﻠﻢ ﺳﯿﺪ ذاﮐﺮ ﺣﺴﯿﻦ ﻓﺮزﻧﺪ دﯾﮕﺮ ﻣﺆﻟﻒ‬‫‪ -2‬ﺗﻌﺮﯾﺐ ﺟﻠﺪ اول ﺣﺪﯾﺚ» ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻌﻠﻢ« ﺑﻪ ﻗﻠﻢ ﺳﯿﺪ ﻣﺤﺴﻦ ﻧﻮاب ﻟﮑﻬﻨﻮي‬‫‪ -3‬ﺗﻠﺨﯿﺺ ﺗﻤﺎم ﻣﺠﻠـﺪ دوم‪ ،‬ﭘﻨﺠﻢ‪ ،‬ﺷـﺸﻢ و ﺑﺨﺸـﯽ از ﻣﺠّﻠـﺪ ﯾﮑﻢ و ﺗﻌﺮﯾﺐ ﺗﻤﺎﻣﯽ اﯾﻦ ﻣﺠﻠﺪات ﺑﻪ ﻧﺎم» اﻟﺜﻤﺮات« ﺑﻪ ﻗﻠﻢ ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﺴـﻦ‬‫ﻧﻮاب‬‫‪ -2‬ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﺑﺤﺚ و ﺳﺒﮏ اﺳﺘﺪﻻل‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 26‬از ‪180‬‬‫وي ﻫﺮ ﻣﺠّﻠـﺪ از ﻣﻨﻬـﺞ دّوم ﮐﺘﺎب را در ﯾﮏ ﯾﺎ دو ﺟﺰء ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪ .‬ﻧﺨﺴﺖ در ﺳـﻨﺪ ﺣـﺪﯾﺚ و اﺛﺒﺎت ﺗﻮاﺗﺮ و ﻗﻄﻌﯽ اﻟﺼﺪور ﺑﻮدن‬‫آن‪ ،‬ﺗﻨﻬﺎ از ﻃﺮق ﻋﺎّﻣﻪ ﺑﺤﺚ ﻧﻤﻮده و ﺑﺎ اﺳـﺘﻨﺎد ﺑﻪ ﻣﺪارك ﻣﻌﺘﺒﺮه اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ از زﻣﺎن ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ اﮐﺮم) ص( و ﻋﺼـﺮ ﺻﺪور ﺗﺎ زﻣﺎن ﻣﺆﻟّﻒ)‬‫ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻗﺮن ﺑﻪ ﻗﺮن( اﺑﺘـﺪا ﺑﻪ ﺗﻮﺛﯿﻖ و ﺗﻌـﺪﯾﻞ ﻫﺮ ﯾﮏ از راوﯾﺎن ﺑﻼ واﺳـﻄﻪ ﺣـﺪﯾﺚ از ﻃﺮﯾﻖ ﻗﻮل دﯾﮕﺮ ﺻـﺤﺎﺑﻪ و ﺳـﭙﺲ ﺑﻪ ﺗﻮﺛﯿﻖ و‬‫ﺗﻌﺪﯾﻞ ﻫﺮ ﯾﮏ از ﺻﺤﺎﺑﻪ و ﺗﻮﺛﯿﻖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن آﻧﻬﺎ از ﻃﺮﯾﻖ ﻗﻮل ﺗﺎﺑﻌﯿﻦ و در ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺑﻪ ﺗﻮﺛﯿﻖ و ﺗﻌﺪﯾﻞ ﻃﺒﻘﺎت ﺑﻌﺪ از ﻃﺮﯾﻖ ﮐﺘﺐ رﺟﺎل و‬‫ﺗﺮاﺟﻢ و ﺟﻮاﻣﻊ ﺣـﺪﯾﺜﯽ و ﻣﺼﺎدر ﻣﻮرد وﺛﻮق ﺧﻮد آﻧﻬﺎ ﺗﺎ ﺑﻪ زﻣﺎن ﺧﻮد‪ ،‬ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬آﻧﮕﺎه ﺑﻪ ﺗﺠﺰﯾﻪ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﺘﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﭘﺮداﺧﺘﻪ‬‫و ﺳـﭙﺲ وﺟﻮه اﺳـﺘﻔﺎده و ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ دﻻﻟﺖ ﺣـﺪﯾﺚ را ﺑﺮ وﻓﻖ ﻧﻈﺮ ﺷـﯿﻌﻪ ﺗﺸـﺮﯾﺢ ﻧﻤﻮده و در ﭘﺎﯾﺎن ﮐﻠﯿﻪ ﺷـﺒﻬﺎت و اﻋﺘﺮاﺿﺎت وارده از‬‫ﻃﺮف ﻋـﺎﻣﻪ را ﯾـﮏ ﺑﻪ ﯾـﮏ ﻧﻘـﻞ و ﺑﻪ ﻫﻤﻪ آﻧﻬـﺎ ﭘﺎﺳـﺦ داده اﺳﺖ‪ .‬و در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﮔﺎﻫﯽ ﺑﺮاي رّد دﻟﯿﻠﯽ از آﻧﺎن ﺑﻪ ﮐﻠﻤﺎت ﺧﻮد آﻧﺎن‬‫اﺳﺘﺪﻻل ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -3‬ﻗﺪرت ﻋﻠﻤﯽ‬‫ﻗـﺪرت ﻋﻠﻤﯽ و ﺳـﻌﻪ اﻃﻼع و اﺣﺎﻃﻪ ﻓﻮق اﻟﻌﺎده ﻣﺆﻟﻒ ﺑﺰرﮔﻮار از ﺳﺮاﺳـﺮ ﻣﺠّﻠـﺪات اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﺑﺨﻮﺑﯽ واﺿﺢ و آﺷـﮑﺎر اﺳﺖ ﻣﺜﻼ در‬‫ﯾﮏ ﺟﺎ دﻻﻟﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را ﺑﺮ ﻣﻄﻠﻮب ﺷﯿﻌﻪ ﺑﻪ ‪ 66‬وﺟﻪ ﺑﯿﺎن ﻓﺮﻣﻮده و در ﺟﺎي دﯾﮕﺮ ﺗﺨﻄﺌﻪ اﺑﻦ ﺟﻮزي ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ دﻻﻟﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺮ‬‫ﻣﻄﻠﻮب ﺷﯿﻌﻪ را ﺑﻪ ‪ 165‬ﻧﻘﺾ و ﺗـﺎﻟﯽ ﻓﺎﺳـﺪ ﺟﻮاب داده و در اﺑﻄﺎل ادﻋﺎي ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ ﻣﺒﻨﯽ ﺑﺮ اﯾﻨﮑﻪ ﻋﺘﺮت ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎي أﻗﺎرب اﺳﺖ و‬‫ﻻزﻣﻪاش واﺟﺐ اﻻﻃﺎﻋﻪ ﺑﻮدن ﻫﻤﻪ ﻧﺰدﯾﮑﺎن ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ اﺳﺖ ﻧﻪ أﻫﻞ ﺑﯿﺖ ﻓﻘﻂ‪ 51 ،‬ﻧﻘﺾ و اﻋﺘﺮاض ﺑﺮ او وارد ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ اﯾﺸـﺎن در ﻫﺮ ﻣﻄﻠﺐ و ﻣﺒﺤﺚ ﮐﻪ وارد ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻠﯿﻪ ﺟﻬﺎت و ﺟﻮاﻧﺐ ﻗﺎﺑﻞ ﺑﺤﺚ آﻧﺮا ﻣـّﺪ ﻧﻈﺮ ﻗﺮار داده و ﺣﻖ ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺗﺘﺒﻊ را‬‫ﻧﺴـﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﺑﻪ ﻣﻨﺘﻬﯽ درﺟﻪ اداء ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾـﺪ و ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﮐﻨﻨـﺪه را ﺑﺮاي ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﺗﺤﻘﯿﻘﯽ ﭘﯿﺮاﻣﻮن ﻣﻮﺿﻮﻋﺎﺗﯽ ﮐﻪ در اﯾﻦ‬‫ﮐﺘـﺎب ﻣﻄﺮح ﺷـﺪه از ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻪ ﮐﺘﺐ و ﻣﺼﺎدر دﯾﮕﺮ ﺑﯽﻧﯿﺎز ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻﺎ در ﻣﻮرد ﺗﺮاﺟﻢ رﺟﺎل ﺣـﺪﯾﺚ ﮐﻪ ﺷـﺮح ﺣﺎل آﻧﺎن را‬‫ﻧﻮﻋﺎ از ﺗﻤﺎﻣﯽ ﮐﺘﺐ ﺗﺮاﺟﻢ و ﻣﻮاﺿﻌﯽ ﮐﻪ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده واﻗﻊ ﻣﯽﺷﻮد ﺑﻪ ﻋﯿﻦ اﻟﻔﺎظ ﻧﻘﻞ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫اﯾﺸﺎن ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻘﺪار ﻫﻢ اﮐﺘﻔﺎء ﻧﮑﺮده و ﮐﻠﻤﺎت ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ و اﺳـﺘﺪﻻﻻت وي را از ﺳﺎﯾﺮ ﮐﺘﺐ او و ﺣﺘﯽ ﮐﻠﻤﺎت اﺳﺎﺗﯿﺪ وي ﻫﻤﭽﻮن‬‫ﭘﺪرش ﺷـﯿﺦ وﻟﯽ اﷲ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ و ﺧﻮاﺟﻪ ﻧﺼﺮ اﷲ ﮐﺎﺑﻠﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب ﺻﻮاﻗﻊ‪ -‬ﮐﻪ در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺗﺤﻔﻪ ﺑﺮﮔﺮدان ﻓﺎرﺳﯽ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب‬‫اﺳﺖ‪ -‬و ﺳﺎﯾﺮ ﻣﺸﺎﯾﺦ و ﺑﺰرﮔﺎن اﻫﻞ ﺳﻨﺖ را ﻧﻘﻞ ﮐﺮده و ﭘﺎﺳﺦ ﻣﯽدﻫﺪ‪1 .‬‬‫‪ -4‬رﻋﺎﯾﺖ آداب ﻣﻨﺎﻇﺮه و ﻗﻮاﻋﺪ ﺑﺤﺚ‬‫ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﺎﯾﺮ ﻋﺎﻟﻤﺎن ﺷـﯿﻌﯽ در اﺣﺘﺠﺎج ﺑﺎ اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ‪ ،‬آداب و ﻗﻮاﻋﺪ ﺑﺤﺚ و ﻣﻨﺎﻇﺮه را رﻋﺎﯾﺖ ﻣﯽﮐﻨﺪ در ﺣﺎﻟﯿﮑﻪ ﻃﺮف‬‫ﻣﻘﺎﺑﻞ ﮔﺮﭼﻪ ادﻋﺎي اﯾﻦ اﻣﺮ را ﻧﻤﻮده اّﻣﺎ ﺑﺪان ﻋﻤﻞ ﻧﮑﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫اﻟﻒ‪ :‬از ﻗﻮاﻋـﺪ ﺑﺤﺚ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺷـﺨﺺ ﮐﻼم ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺧﻮد را درﺑﺎره ﻣﺴـﺌﻠﻪ ﻣﻮرد ﻧﻈﺮ ﺑﺪون ﮐﻢ و زﯾﺎد و ﺑﺎ دﻗﺖ و أﻣﺎﻧﺖ ﻧﻘﻞ و‬‫ﺗﻘﺮﯾﺮ ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﺳـﭙﺲ ﻣﺤﻞ اﺷﮑﺎل را ﻣﺸﺨﺺ ﮐﺮده و ﺑﻪ ﺟﻮاب ﻧﻘﻀﯽ ﯾﺎ ﺣﻠّﯽ آن ﺑﭙﺮدازد‪ .‬در اﯾﻨﺼﻮرت اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺎﻇﺮ ﺑﺎ ﺷﻨﯿﺪن ادﻟّﻪ دو‬‫ﻃﺮف ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﻗﻀﺎوت ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﻧﻈﺮ ﺻﺤﯿﺢ ﯾﺎ أﺣﺴﻦ را اﻧﺘﺨﺎب ﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬‫ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ در ﻋﺒﻘﺎت ﭘﺲ از ﺧﻄﺒﻪ ﮐﺘﺎب ﻋﯿﻦ ﻋﺒﺎرت دﻫﻠﻮي) ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺤﻔﻪ( را ﺑﺪون ﮐﻢ و ﮐﺎﺳﺖ ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﺣﺘﯽ‬‫ﻫﺮ آﻧﭽﻪ را ﮐﻪ او در ﺣﺎﺷـﯿﻪ ﮐﺘـﺎﺑﺶ از ﺧﻮد ﯾﺎ ﻏﯿﺮ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ﻣﺘﻌﺮض ﻣﯽﺷﻮد و ﺳـﭙﺲ ﺑﻪ ﺟﻮاب آن ﻣﯽﭘﺮدازد‪ .‬اّﻣﺎ در ﻣﻘﺎﺑﻞ دﻫﻠﻮي‬‫اﯾﻦ ﻗﺎﻋـﺪه را رﻋﺎﯾﺖ ﻧﻤﯽﮐﻨـﺪ‪ .‬ﻣﺜﻼ ﭘﺲ از ﻧﻘﻞ ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ »:‬و اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻫﻢ ﺑﺪﺳـﺘﻮر أﺣﺎدﯾﺚ ﺳﺎﺑﻘﻪ ﺑﺎ ﻣّﺪﻋﯽ ﻣﺴﺎس‬‫ﻧـﺪارد« اّﻣﺎ ﺑﻪ اﺳـﺘﺪﻻل ﺷـﯿﻌﻪ درﺑﺎره اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ اﺷﺎرهاي ﻧﻤﯽﮐﻨـﺪ و ﯾﺎ اﯾﻨﮑﻪ ﭘﺲ از ﻧﻘﻞ ﺣـﺪﯾﺚ ﻧﻮر ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪ ...»:‬و ﺑﻌﺪ اﻟﻠﺘﯿﺎ و اﻟﺘﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 27‬از ‪180‬‬‫دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﻣﺪﻋﺎ ﻧﺪارد« اّﻣﺎ دﻟﯿﻞ ﺷﯿﻌﻪ را ﺑﺮاي اﯾﻦ ﻣّﺪﻋﺎي ﺧﻮد ﻣﻄﺮح ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ب‪ :‬از دﯾﮕﺮ ﻗﻮاﻋـﺪ ﺑﺤـﺚ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ ﭼﯿﺰي اﺣﺘﺠـﺎج ﮐﻨـﺪ ﮐﻪ ﻃﺮف ﻣﻘـﺎﺑﻠﺶ آن را ﺣﺠﺖ ﺑﺪاﻧـﺪ ﻧﻪ آن ﭼﯿﺰي ﮐﻪ در ﻧﺰد ﺧـﻮدش‬‫ﺣﺠﺖ اﺳﺖ و ﺑﻪ آن اﻋﺘﻤﺎد دارد‪ .‬ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت در ﻫﺮ ﺑﺎﺑﯽ ﮐﻪ وارد ﻣﯽﺷﻮد ﺑﻪ ﮐﺘﺐ اﻫﻞ ﺳّﻨﺖ اﺣﺘﺠﺎج ﮐﺮده و ﺑﻪ ﮔﻔﺘﻪﻫﺎي ﺣﻔﺎظ‬‫و ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ ﻋﻠﻤﺎء آﻧﻬﺎ در ﻋﻠﻮم ﻣﺨﺘﻠﻒ اﺳـﺘﺪﻻل ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ .‬اّﻣﺎ دﻫﻠﻮي اﻟﺘﺰام ﻋﻤﻠﯽ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻗﺎﻋـﺪه ﻧـﺪارد ﻟﺬا ﻣﯽﺑﯿﻨﯿﻢ ﮐﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺣﺪﯾﺚ‬‫ﺛﻘﻠﯿﻦ ﺑﻪ ﺣـﺪﯾﺚ» ﻋﻠﯿﮑﻢ ﺑﺴـّﻨﺘﯽ و ﺳـﻨﮥ اﻟﺨﻠﻔﺎء اﻟﺮاﺷـﺪﯾﻦ اﻟﻤﻬﺪﯾﯿﻦ ﻣﻦ ﺑﻌﺪي و ﻋﻀﻮا ﻋﻠﯿﻬﺎ ﺑﺎﻟﻨﻮاﺟﺬ« ﺗﻤﺴﮏ ﻣﯽﮐﻨﺪ در ﺣﺎﻟﯿﮑﻪ اﯾﻦ‬‫رواﯾﺖ را ﻓﻘﻂ اﻫﻞ ﺳّﻨﺖ ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬‫ج‪ :‬از دﯾﮕﺮ ﻗﻮاﻋـﺪ ﺑﺤﺚ آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷـﺨﺺ در ﻣﻘﺎم اﺣﺘﺠﺎج و رّد ﺑﻪ ﺣﻘﯿﻘﺖ اﻋﺘﺮاف ﮐﻨﺪ‪ .‬ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﮐﻪ اﺣﺎدﯾﺜﯽ را‬‫ﮐﻪ ﺧﻮد ﻣﯽﺧﻮاﻫـﺪ ﺑﻪ آﻧﻬـﺎ اﺳـﺘﺪﻻل ﮐﻨـﺪ از ﻃﺮق اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ ﻣﺴـﺘﻨﺪ ﻣﯽﮐﻨـﺪ رواﯾﺎﺗﯽ را ﮐﻪ ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻠﺶ ﺑﻪ آن اﺳـﺘﻨﺎد ﮐﺮده را ﻧﯿﺰ‬‫ﻣﺴﺘﻨﺪ ﻣﯽﮐﻨﺪ و در اﯾﻦ راه ﮐﻮﺗﺎﻫﯽ ﻧﮑﺮده و ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﯾﮑﯽ دو ﻧﻔﺮ ﺑﺴﻨﺪه ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﻫﻤﻪ اﺳﻨﺎد آن را ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ﮐﻪ ﻧﻤﻮﻧﻪ آن را ﻣﯽﺗﻮان در ﺑﺮﺧﻮرد اﯾﺸﺎن ﺑﺎ رواﯾﺖ» اﻗﺘﺪوا ﺑﺎﻟﻠﺬﯾﻦ ﻣﻦ ﺑﻌﺪي أﺑﯽ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ«‪ -‬ﮐﻪ در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺣﺪﯾﺚ» ﻃﯿﺮ«‬‫ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ -‬ﻣﺸﺎﻫـﺪه ﻧﻤﻮد‪ .‬اﻣﺎ در ﻣﻘﺎﺑﻞ دﻫﻠﻮي ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ را ﻓﻘﻂ از ﻃﺮﯾﻖ» زﯾـﺪ ﺑﻦ ارﻗﻢ« ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ در ﺣﺎﻟﯿﮑﻪ ﺑﯿﺸﺘﺮ از ‪20‬‬‫ﻧﻔﺮ از ﺻـﺤﺎﺑﻪ آن را ﻧﻘـﻞ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ .‬ﻋﻼـوه ﺑﺮ آﻧﮑﻪ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را ﻧﯿﺰ ﻧﺎﻗﺺ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده و ﺟﻤﻠﻪ» أﻫﻞ ﺑﯿﺘﯽ و اﻧﻬﻤﺎ ﻟﻦ ﯾﻔﺘﺮﻗﺎ ﺣﺘﯽ ﯾﺮدا‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻮض«‬‫را ﮐﻪ در ﻣﺴﻨﺪ اﺣﻤﺪ و ﺻﺤﯿﺢ ﺗﺮﻣﺬي آﻣﺪه از آن ﺣﺬف ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -5‬ﺷﯿﻮه رّد ﮐﺮدن‬‫اﻟﻒ‪ :‬ﻧﻘﻞ ﮐﻼم ﺧﺼﻢ ﺑﻪﻃﻮر ﮐﺎﻣﻞ‬‫ﻫﻤﺎﻧﻄﻮر ﮐﻪ ﻗﺒﻼ اﺷﺎره ﺷﺪ اﯾﺸﺎن ﮐﻼم دﻫﻠﻮي را ﺑﺪون ﮐﻢ و زﯾﺎد ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﺣﺘﯽ آن را ﻧﻘﻞ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎ ﻧﯿﺰ ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ب‪ :‬ﺑﺤﺚ و ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ‬‫اﯾﺸـﺎن ﺑﻪ ﻫﺮ ﻣﻮﺿﻮﻋﯽ ﮐﻪ وارد ﺷـﺪه ﺗﻤـﺎم ﺟﻮاﻧﺐ آن را ﺑﺮرﺳـﯽ ﮐﺮده و ﻣﻮرد دّﻗﺖ ﻗﺮار ﻣﯽدﻫـﺪ‪ .‬ﻟـﺬا زﻣـﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻣﯽﺧﻮاﻫـﺪ ﺣﺮف‬‫ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺧﻮد را اﺑﻄﺎل ﮐﻨﺪ ﺑﻪ ﯾﮏ دﻟﯿﻞ و دو دﻟﯿﻞ اﮐﺘﻔﺎء ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ ﺑﻠﮑﻪ ﻫﻤﻪ ﺟﻮاﻧﺐ را ﺑﺮرﺳﯽ ﮐﺮده و ﺑﻪاﻧﺪازهاي دﻟﯿﻞ و ﻣﺪرك‬‫اراﺋﻪ ﻣﯽﮐﻨـﺪ ﮐﻪ اﺳـﺘﺪﻻل ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻞ از ﭘﺎﯾﻪ و اﺳﺎس ﻧﺎﺑﻮد ﻣﯽﺷﻮد‪ .‬ﻟﺬا زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻗﺪح اﺑﻦ ﺟﻮزي در ﺣﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ وارد ﻣﯽﺷﻮد‬‫‪ 156‬وﺟﻪ در رّد آن ﺑﯿﺎن ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ج‪ :‬ﺗﺤﻘﯿﻖ ﮐﺎﻣﻞ‬‫ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ در ﻫﺮ ﻣﻮﺿﻮﻋﯽ ﮐﻪ ﻣﻮرد ﺑﺤﺚ ﻗﺮار داده‪ ،‬ﺗﻤﺎم اﻗﻮاﻟﯽ را ﮐﻪ درﺑﺎره آن ﻣﻮﺿﻮع ﻣﻄﺮح ﺷﺪه ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﺑﻪ‬‫آن ﭘﺎﺳﺦ ﻣﯽدﻫﺪ ﺣﺘﯽ اﻗﻮاﻟﯽ را ﮐﻪ ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ در اﯾﻦ ﻣﻮﺿﻊ ﮔﻔﺘﻪ ﺷﻮد ﻣﻄﺮح ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ .‬ﻟﺬا زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ در رّد ﻗﻮل دﻫﻠﻮي وارد ﺑﺤﺚ‬‫ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻼـم اﻓﺮاد دﯾﮕﺮي ﭼﻮن ﻧﺼـﺮ اﷲ ﮐﺎﺑﻠﯽ و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ و ﻃﺒﺮي و‪ ...‬را ﻧﯿﺰ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده و ﺑﻪ ﭘﺎﺳـﺦ دادن ﻣﯽﭘﺮدازد‪ .‬ﻣﺜﻼ زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ‬‫دﻫﻠﻮي ﺣـﺪﯾﺚ ﺳـﻔﯿﻨﻪ را ﻣﻄﺮح ﮐﺮده و دﻻـﻟﺖ آن ﺑﺮ اﻣﺎﻣﺖ ﻋﻠﯽ) ع( را اﻧﮑﺎر ﻣﯽﮐﻨـﺪ اّﻣﺎ ﻣﺘﻌﺮض ﺳـﻨﺪ آن ﻧﻤﯽﺷﻮد ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت‬‫اﺑﺘﺪا ‪ 92‬ﻧﻔﺮ از ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧـﺪ ﻧﺎم ﻣﯽﺑﺮد) ﭼﻮن از ﻧﻈﺮ اﯾﺸﺎن ﺑﺤﺚ از ﺳـﻨﺪ ﻣﻘـّﺪم ﺑﺮ ﺑﺤﺚ از دﻻﻟﺖ اﺳﺖ( و‬‫ﻋّﻠﺖ ﻣﻄﺮح ﮐﺮدن ﻧـﺎم اﯾﻦ اﻓﺮاد آﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را ﺑﯽﺳـﻨﺪ داﻧﺴـﺘﻪ و ﻣﻨﮑﺮ ﺳـﻨﺪ‪ -‬ﺣﺘﯽ ﺿـﻌﯿﻒ‪ -‬ﺑﺮاي آن ﻣﯽﺷﻮد و‬‫ﺳﭙﺲ ﻧﺎم ﮐﺘﺐ ﻣﻌﺘﺒﺮي ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ در آﻧﻬﺎ ﻧﻘﻞ ﺷﺪه را ذﮐﺮ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫د‪ :‬رﯾﺸﻪﯾﺎﺑﯽ ﺑﺤﺚ‬‫ﯾﮑﯽ از ﻗﻮاﻋﺪي ﮐﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت در رّد اﺳﺘﺪﻻل ﻃﺮف ﻣﻘﺎﺑﻞ ﺧﻮد ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺮده رﯾﺸﻪﯾﺎﺑﯽ اﻗﻮاﻟﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ آﻧﻬﺎ اﺳﺘﺪﻻل ﺷﺪه و ﺑﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 28‬از ‪180‬‬‫ﻋﻨﻮان دﻟﯿﻞ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ و از اﯾﻦ راه ﺗﻮاﻧﺴﺘﻪ ﺑﻪ اﻫﺪاف ﺧﻮﺑﯽ دﺳﺖ ﭘﯿﺪا ﮐﻨﺪ‪:‬‬‫‪ -1‬اﯾﺸـﺎن در ﺻـﺪد آن ﺑـﻮده ﮐﻪ روﺷﻦ ﮐﻨـﺪ دﻫﻠﻮي ﻣﻄﻠﺐ ﺟﺪﯾـﺪي را در ﮐﺘـﺎب ﺧﻮد ﻣﻄﺮح ﻧﮑﺮده اﺳﺖ ﺑﻠﮑﻪ ﺗﻤـﺎم ﻣﻄـﺎﻟﺐ او در‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬـﺎي ﭘﯿﺶ از وي ﻧﯿﺰ ﻣﻄﺮح ﺷـﺪه اﺳﺖ و ﻟـﺬا ﺑـﺎ ﺗﺤﻘﯿﻘـﺎت ﺧـﻮد ﺛـﺎﺑﺖ ﻣﯽﮐﻨـﺪ ﮐﻪ دﻫﻠـﻮي ﺻﻮاﻗﻊ ﻧﺼـﺮ اﷲ ﮐـﺎﺑﻠﯽ را ﺑﻪ ﻓﺎرﺳـﯽ‬‫ﺑﺮﮔﺮداﻧﺪه‬‫و ﻋﻼـوه ﺑﺮ آن ﻣﻄـﺎﻟﺒﯽ را از ﭘـﺪرش ﺣﺴـﺎم اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﻬﺎرﻧﺒﻮري‪ -‬ﺻـﺎﺣﺐ اﻟﻤﺮاﻓﺾ‪ -‬ﺑﻪ آن اﻓﺰوده اﺳﺖ و آن را ﺑﻪ ﻋﻨـﻮان» ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ‬‫ﻋﺸﺮﯾﻪ« اراﺋﻪ ﮐﺮده اﺳﺖ و ﯾﺎ اﯾﻨﮑﻪ» ﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ« وي ﺑﺮﮔﺮدان» ﮐﻔﺎﯾﮥ اﻟﻤﺘﻄﻠﻊ« ﺗﺎج اﻟﺪﯾﻦ دﻫﺎن اﺳﺖ‪.‬‬‫‪ -2‬اﯾﺸﺎن در رﯾﺸﻪﯾﺎﺑﯽ اﻗﻮال ﺑﻪ اﯾﻦ ﻧﺘﯿﺠﻪ ﻣﯽرﺳﺪ ﮐﻪ ﺑﻌﻀﯽ از اﻗﻮال ﯾﺎ ﻧﺴﺒﺖﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﺑﻌﻀﯽ اﻓﺮاد داده ﺷﺪه ﺣﻘﯿﻘﺖ ﻧﺪارد‪.‬‬‫ﻣﺜﻼـ زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ درﺑﺎره ﺣـﺪﯾﺚ ﻃﯿﺮ از ﻗﻮل ﺷـﻌﺮاﻧﯽ در ﯾﻮاﻗﯿﺖ ﻣﻄﺮح ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ اﺑﻦ ﺟﻮزي آن را در ﺷـﻤﺎر اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﻮﺿﻮﻋﻪ آورده‬‫ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪ ...»:‬اوﻻ ادﻋﺎي ذﮐﺮ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ را در ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت از اﻗﺒﺢ اﻓﺘﺮاآت و اﺳـﻤﺞ اﺧﺘﻼﻗﺎت و اوﺿﺢ ﮐﺬﺑﺎت و اﻓﻀـﺢ‬‫ﺧﺰﻋﺒﻼـﺗﺴﺖ و ﻗﻄﻊ ﻧﻈﺮ از آن ﮐﻪ از ﺗﻔﺤﺺ و ﺗﺘﺒﻊ ﺗـﺎم ﮐﺘـﺎب» اﻟﻤﻮﺿﻮﻋﺎت« اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﮐﻪ ﻧﺴـﺨﻪ ﻋﺘﯿﻘﻪ آن ﺑﺤﻤـﺪ اﷲ اﻟﻐﺎﻓﺮ ﭘﯿﺶ‬‫ﻗﺎﺻـﺮ ﻣﻮﺟﻮدﺳﺖ ﻫﺮﮔﺰ اﺛﺮي از اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﭘﯿﺪا ﻧﻤﯽﺷﻮد ﺳﺎﺑﻘﺎ درﯾﺎﻓﺘﯽ ﮐﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﻋﻼي ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻧﻤﻮده ﺑﺎﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ اﺑﻮ اﻟﻔﺮج ﯾﻌﻨﯽ‬‫اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را در ﮐﺘـﺎب اﻟﻤﻮﺿﻮﻋـﺎت ذﮐﺮ ﻧﮑﺮده‪ ،‬و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻧﯿﺰ ﺻـﺮاﺣﮥ اﻓـﺎده ﻓﺮﻣﻮده ﮐﻪ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي در ﻣﻮﺿﻮﻋـﺎت‬‫ﺧﻮد آن را ذﮐﺮ ﻧﻨﻤﻮده ﭘﺲ اﮔﺮ ﺷـﻌﺮاﻧﯽ اﺻﻞ ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻮﺿﻮﻋﺎت را ﻧﺪﯾﺪه و ﺑﺮ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺣﺎﻓﻆ ﻋﻼي ﻫﻢ ﻣﻄﻠﻊ ﻧﮕﺮدﯾﺪه ﺑﻮد ﮐﺎش ﺑﺮ‬‫اﻓـﺎده اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﮐﻪ در ﻟﻮاﻗـﺢ اﻻﻧﻮار ﻧﻬﺎﯾﺖ ﻣﺪﺣﺖﺳـﺮاﯾﯽ او ﻧﻤﻮده ﻣﻄﻠﻊ ﻣﯽﮔﺮدﯾـﺪ و ﺧﻮﻓﺎ ﻣﻦ اﻟﺨﺰي و اﻟﺨﺴـﺮان ﮔﺮد اﯾﻦ ﮐـﺬب و‬‫ﺑﻬﺘﺎن ﻧﻤﯽﮔﺮدﯾﺪ و‪«...‬‬‫) ‪ (1‬ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ اﮐﺮم) ص( ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ ...:‬و ﻟﮑﻦ اﷲ ﯾﺤﺐ ﻋﺒﺪا إذا ﻋﻤﻞ ﻋﻤﻼ أﺣﮑﻤﻪ‪ .‬اﻣﺎﻟﯽ ﺻﺪوق‪ -‬ص ‪[344‬‬‫‪ -3‬ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﺑﺎ اﯾﻦ ﺷﯿﻮه ﺧﻮد ﺗﺤﺮﯾﻔﺎت و ﺗﺼﺮﻓﺎﺗﯽ ﮐﻪ در ﺑﻌﻀﯽ اﻗﻮال و اﻧﺘﺴﺎبﻫﺎ روي داده را ﮐﺸﻒ ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺜﻼ درﺑﺎره ﺣـﺪﯾﺚ ﻧﻮر دﻫﻠﻮي ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ »:‬اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﻪ اﺟﻤﺎع اﻫﻞ ﺳـﻨﺖ ﻣﻮﺿﻮع اﺳﺖ و در اﺳـﻨﺎد آن‪ ...‬در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﺑﻪ ﮐﻼم اﺑﻦ‬‫روزﺑﻬﺎن ﮐﻪ ﻣﻌﻤﻮﻻ ﻣﺴﺘﻨﺪ ﻧﺼﺮ اﷲ ﮐﺎﺑﻠﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ دﻫﻠﻮي ﻫﻢ از ﮐﺎﺑﻠﯽ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺧﻮد را أﺧﺬ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﻣﯽﮐﻨﯿﻢ‪ .‬وي در اﯾﻦ ﺑﺎره‬‫ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ »:‬اﺑﻦ ﺟﻮزي اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را در ﮐﺘـﺎب ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت آورده و ﻧﻘﻞ ﺑﻪ ﻣﻌﻨﺎ ﮐﺮده اﺳﺖ‪ .‬و اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﻮده و در اﺳـﻨﺎد‬‫آن‪ «...‬ﺳﭙﺲ ﮐﺎﺑﻠﯽ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪ »:‬و اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺎﻃﻞ اﺳﺖ ﭼﻮن ﺑﻪ اﺟﻤﺎع أﻫﻞ ﺧﺒﺮ وﺿﻌﯽ اﺳﺖ و در اﺳﻨﺎد آن‪«...‬‬‫ﭘﺲ اﺟﻤـﺎع اﻫـﻞ ﺧﺒﺮ را در اﯾﻨﺠـﺎ ﮐـﺎﺑﻠﯽ اﺿـﺎﻓﻪ ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ .‬اّﻣﺎ اﯾﻨﮑﻪ اﺑﻦ ﺟﻮزي آن را در ﮐﺘﺎب ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﺧﻮد ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪ ،‬ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ‬‫ﺣﺪﯾﺚ دﯾﮕﺮي ﻏﯿﺮ از ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻮر اﺳﺖ ‪ ...‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟّﻠﻪ» ص«‪ :‬ﺧﻠﻘﺖ أﻧﺎ و ﻫﺎرون ﺑﻦ ﻋﻤﺮان و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ زﮐﺮﯾﺎ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‬‫ﻣﻦ ﻃﯿﻨﮥ واﺣﺪة[‬‫ه‪ :‬ذﮐﺮ ﻣﻮارد ﻣﺨﺎﻟﻒ اﻟﺘﺰام‬‫اﯾﺸﺎن در ﻣﻮارد ﻣﺘﻌﺪد‪ ،‬ﺑﻪ رﻋﺎﯾﺖ ﻧﮑﺮدن ﻗﻮاﻋﺪ ﺑﺤﺚ ﺗﻮﺳﻂ دﻫﻠﻮي و آﻧﭽﻪ ﮐﻪ وي ﺧﻮد را ﻣﻠﺘﺰم ﺑﻪ آن داﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬اﺷﺎره ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ﻣﺜﻼ دﻫﻠﻮي ﺧﻮد را ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻣﻠﺘﺰم داﻧﺴﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬‫‪ -1‬در ﻧﺰد اﻫﻞ ﺳـﻨﺖ ﻗﺎﻋـﺪه آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ ﮐﺘﺎب ﺣﺪﯾﺜﯽ ﮐﻪ ﺻﺎﺣﺐ آن ﺧﻮد را ﻣﻠﺘﺰم ﺑﻪ ﻧﻘﻞ ﺧﺼﻮص أﺧﺒﺎر ﺻـﺤﯿﺢ ﻧﺪاﻧﺪ‪ ،‬اﺣﺎدﯾﺚ‬‫آن ﻗﺎﺑﻞ اﺣﺘﺠﺎج ﻧﯿﺴﺖ‬‫‪ -2‬ﻫﺮ ﭼﻪ ﮐﻪ ﺳﻨﺪ ﻧﺪاﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ اﺻﻼ ﺑﻪ آن ﮔﻮش داده ﻧﻤﯽﺷﻮد‪.‬‬‫‪ -3‬ﺑﺎﯾﺪ در اﺣﺘﺠﺎج ﺑﺮ ﺷﯿﻌﻪ ﺑﺎ اﺧﺒﺎر ﺧﻮدﺷﺎن ﺑﺮ آﻧﻬﺎ اﺣﺘﺠﺎج ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﭼﻮن اﺧﺒﺎر ﻫﺮ ﻓﺮﻗﻪاي ﻧﺰد ﻓﺮﻗﻪ دﯾﮕﺮ ﺣﺠّﯿﺖ ﻧﺪارد‪.‬‬‫‪ -4‬اﺣﺘﺠﺎج ﺑﺎ اﺣﺎدﯾﺚ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺑﺮ ﺷﯿﻌﻪ ﺟﺎﯾﺰ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫اّﻣﺎ در ﻋﻤﻞ در ﻣﻮارد زﯾﺎدي ﺑﺮ ﺧﻼف آﻧﻬﺎ ﻋﻤﻞ ﮐﺮده و ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﺑﻪ اﯾﻦ ﻣﻮارد ﺗﻮﺟﻪ داده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 29‬از ‪180‬‬‫و‪ :‬رّد ﺑﺮ ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ ﺑﺎ ﮐﻼم ﺧﻮدﺷﺎن‬‫ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت در رّد ﻣﻄﺎﻟﺐ دﻫﻠﻮي ﮔﺎﻫﯽ ﺑﻪ ﮐﻠﻤﺎت وي در ﺟﺎي دﯾﮕﺮ ﮐﺘﺎﺑﺶ ﯾﺎ ﺑﻪ ﮐﻠﻤﺎت ﭘﺪرش و ﺳﺎﯾﺮ ﻋﻠﻤﺎء اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ ﺟﻮاب‬‫داده و آن را ﻧﻘﺾ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ز‪ :‬ﺑﺮرﺳﯽ اﺣﺎدﯾﺚ از ﻫﻤﻪ ﺟﻮاﻧﺐ‬‫ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ وارد ﺑﺤﺚ از اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﯽﺷﻮد آن را از ﻧﻈﺮ ﺳﻨﺪ‪ ،‬ﺷﺄن ﺻﺪور و ﻣﺘﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻮرد ﺑﺮرﺳﯽ ﻗﺮار ﻣﯽدﻫﺪ و در‬‫ﻫﺮ ﻗﺴﻤﺖ ﺑﺎ ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﯽ دﻗﯿﻖ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻻزم را ﻣﻄﺮح ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ح ‪ :‬ﻧ ﻘ ﺾ و ﻣ ﻌ ﺎر ﺿ ﮥ‬‫اﯾﺸﺎن در ﻣﻮارد ﻣﺘﻌّﺪد اﺳﺘﺪﻻل ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ را ﺑﺎ ﻣﻮارد ﻣﺸﺎﺑﻪ‪ -‬ﮐﻪ ﺧﻮد آﻧﻬﺎ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ آن اذﻋﺎن دارﻧﺪ‪ -‬ﻧﻘﺾ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ﻣﺜﻼ زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ دﻫﻠﻮي در ﺟﻮاب ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ »:‬اﮔﺮ ﻧﻈﺮ ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ) ص( ﺑﯿﺎن ﮐﺮدن ﻣﺴـﺌﻠﻪ اﻣﺎﻣﺖ و ﺧﻼﻓﺖ ﺑﻮد آن را ﺑﺎ ﻟﻔﻆ‬‫ﺻﺮﯾـﺢ ﻣﯽﮔﻔﺖ ﺗﺎ در آن اﺧﺘﻼﻓﯽ ﻧﺒﺎﺷـﺪ« ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت آن را ﺑﺎ ﺣـﺪﯾﺚ» اﻷﺋﻤـﮥ ﻣﻦ ﺑﻌـﺪي اﺛﻨﺎ ﻋﺸـﺮ« ﮐﻪ ﻣﻮرد ﻗﺒﻮل ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ اﻫﻞ‬‫ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻘﺾ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ .‬ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ در ﺟﻮاب ﺑﻌﺾ اﺳﺘﺪﻻﻻت آﻧﺎن ﺑﻪ ﻣﻌﺎرض آﻧﻬﺎ از ﮐﺘﺐ و اﻗﻮال ﺧﻮدﺷﺎن اﺳﺘﺪﻻل ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ﻟﺬا اﺳـﺘﺪﻻل دﻫﻠﻮي ﺑﻪ ﺣﺪﯾﺚ» اﺻـﺤﺎﺑﯽ ﮐﺎﻟﻨﺠﻮم ﻓﺒﺄﯾﻬﻢ اﻗﺘﺪﯾﺘﻢ اﻫﺪﯾﺘﻢ« را ﺑﺎ اﺣﺎدﯾﺜﯽ ﮐﻪ در ذّم اﺻـﺤﺎب در ﮐﺘﺐ ﺻـﺤﺎح اﻫﻞ ﺳﻨﮥ‬‫وارد ﺷﺪه ﻧﻘﺾ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫اﺑﻌﺎد ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻋﺒﻘﺎت‬‫‪ -1‬ﺑﻌﺪ ﻋﻠﻤﯽ‬‫ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻫﻤﯿﻦ ﮐﻪ دﯾﺪ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺷﺪه ﮐﻪ از ﻧﻈﺮ دﯾﻦ و ﻋﻠﻢ و ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﺷـﺮف ﻣﻮﺿﻊ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﺗﻮﺿﯿﺢ اﺷﺘﺒﺎه اﻧﮕﯿﺰﯾﻬﺎي آن‬‫ﭘﺮداﺧﺖ و ﺟﻬﻞ ﭘﺮاﮐﻨﯿﻬﺎي آن را ﺟﺒﺮان و ﺗﻔﺮﻗﻪ آﻓﺮﯾﻨﯿﻬﺎي آن را ﺑﺎزﭘﺲ راﻧﺪه و دروﻏﻬﺎي آن را ﺑﺮ ﻣﻼ ﺳﺎﺧﺖ‬‫در اﺑﺘﺪاء ﺑﻪ دﻧﺒﺎل ﮔﺴﺘﺮش ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت ﺧﻮﯾﺶ و ﭘﯿﺪا ﮐﺮدن ﻣﺂﺧﺬ و اﻃﻼﻋﺎت وﺳﯿﻊ ﻣﯽرود و ﺳﺎﻟﻬﺎي ﺳﺎل از ﻋﻤﺮ ﺧﻮﯾﺶ را در اﯾﻦ راه‬‫ﺻﺮف ﻣﯽﮐﻨﺪ‪1 .‬‬‫در ﺣﺎﻟﯿﮑﻪ ﭘﺎﺳـﺦ دادن ﺑﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻪﻫﺎي واﻫﯽ و ﺑﯽرﯾﺸﻪ ﺗﺤﻔﻪ ﺑﺎ ﯾﮏ ﺻـﺪم ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت اﯾﺸﺎن ﻫﻢ ﻣﻤﮑﻦ ﺑﻮد‪ ،‬اّﻣﺎ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﺎ اﯾﻦ‬‫ﮐﺎر ﺧﻮد ﺗﺮﺑﯿﺖ ﻋﻠﻤﯽ ﻣﮑﺘﺐ ﺗﺸﯿﻊ و ژرفﻧﮕﺮي ﯾﮏ ﻋﺎﻟﻢ ﺷﯿﻌﯽ و اﺣﺘﺮام ﮔﺬاﺷﺘﻦ ﺑﻪ ﺷﻌﻮر اﻧﺴﺎﻧﯽ را ﺑﻪ ﻧﻤﺎﯾﺶ ﻣﯽﮔﺬارد‪.‬‬‫‪ -2‬ﺑﻌﺪ اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬـﺎﯾﯽ ﮐﻪ ﺑﻪ ﻗﺼـﺪ ﺗﺨﻄﺌﻪ و رّد ﻣـﺬﻫﺐ اﻫـﻞ ﺑﯿﺖ) ع( ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺗﺤﻘﯿﺮ ﻣﻔـﺎﻫﯿﻢ ﻋـﺎﻟﯽ اﺳـﻼم‪ ،‬رّد ﺣﮑﻮﻣﺖ ﻋـﺎدل‬‫ﻣﻌﺼﻮم ﺑﺮ ﺣﻖ‪ ،‬ﻃﺮﻓـﺪاري از ﺣﮑﻮﻣﺖ ﺟﺒـﺎران‪ ،‬دور داﺷـﺘﻦ ﻣﺴـﻠﻤﺎﻧﺎن از ﭘﯿﺮوي ﻣﮑﺘﺒﯽ ﮐﻪ ﺑـﺎ ﻇﻠﻢ و ﻇـﺎﻟﻢ در ﺳﺘﯿﺰ اﺳﺖ و ﺧﯿـﺎﻧﺖ ﺑﻪ‬‫اﺳـﻼم و ﻣﺴـﻠﻤﯿﻦ اﺳﺖ و اﯾﻦ آﺛﺎر از ﺳـﻄﺢ ﯾﮏ ﺷـﻬﺮ و ﻣﻤﻠﮑﺖ ﺷﺮوع ﺷﺪه و داﻣﻨﻪ آن ﺑﻪ ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻋﺎﻟﯽ ﺑﺸﺮي ﻣﯽﮐﺸﺪ‪ .‬ﻟﺬا ﮐﺘﺎﺑﻬﺎﯾﯽ‬‫ﮐﻪ ﻋﺎﻟﻤﺎن ﺷـﯿﻌﻪ ﺑﻪ ﻗﺼﺪ دﻓﺎع و ﻧﻪ ﻫﺠﻮم در اﯾﻦ زﻣﯿﻨﻪ ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﻨﺪ ﻧﻈﺮ ﻧﺎدرﺳﺖ دﯾﮕﺮان را ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺷﯿﻌﻪ و ﭘﯿﺮوي از آل ﻣﺤﻤﺪ) ص(‬‫درﺳﺖ ﻣﯽﮐﻨﺪ و ﮐﻢ ﮐﻢ ﺑﻪ ﺷﻨﺎﺧﺖ ﺣﻖ و ﻧﺰدﯾﮏ ﺷﺪن ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﺑﻪ ﻫﻢ‪ -‬ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺻﺤﯿﺢ آن ﻣﻨﺘﻬﯽ ﻣﯽﮔﺮدد‪.‬‬‫‪ -3‬ﺑﻌﺪ دﯾﻨﯽ‬‫اﻫﻤﯿﺖ ﻫﺮ دﯾﻦ و ﻣﺮام ﺑﻪ ﻣﺤﺘﻮاي ﻋﻘﻠﯽ و ﻋﻠﻤﯽ آن اﺳﺖ و ﺑﻪ ﺑﯿـﺎن دﯾﮕﺮ ﻣﻬﻤـﺘﺮﯾﻦ ﺑﺨﺶ از ﯾـﮏ دﯾﻦ و ﻋﻘﯿـﺪه ﺑﺨﺶ اﺟﺘﻬـﺎدي آن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 30‬از ‪180‬‬‫اﺳـﺖ ﻧـﻪ ﺑﺨﺶ ﺗﻘﻠﯿـﺪي‪ .‬ﭼـﻮن اﯾﻦ ﺑﺨﺶ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫـﻮﯾﺖ اﻋﺘﻘـﺎدي و ﺷﺨﺼـﯿﺖ دﯾﻨﯽ ﻓﺮد را ﻣﯽﺳـﺎزد‪ .‬ﺑﻨـﺎﺑﺮاﯾﻦ ﮐﻮﺷـﻨﺪﮔﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﺎ‬‫ﭘﯿﮕﯿﺮﯾﻬﺎي ﻋﻠﻤﯽ و ﭘﮋوﻫﺸـﻬﺎي ﺑﯿﮑﺮان ﺧﻮﯾﺶ ﻣﺒﺎﻧﯽ اﻋﺘﻘﺎدي را ﺗﻮﺿـﯿﺢ ﻣﯽدﻫﻨﺪ و ﺣﺠﻢ دﻻﯾﻞ و ﻣﺴـﺘﻨﺪات دﯾﻦ را ﺑﺎﻻ ﻣﯽﺑﺮﻧﺪ و ﺑﺮ‬‫ﺗﻮان اﺳـﺘﺪﻻﻟﯽ و ﻧﯿﺮوي ﺑﺮﻫﺎﻧﯽ دﯾﻦ ﻣﯽاﻓﺰاﯾﻨـﺪ و ﻧﻘﺎط ﻧﯿﺎزﻣﻨـﺪ ﺑﻪ اﺳـﺘﻨﺎد و ﺑﯿﺎن را ﻣﻄﺮح ﻣﯽﺳﺎزﻧـﺪ و روﺷﻦ ﻣﯽﮐﻨﻨـﺪ‪ ،‬اﯾﻨﺎن در واﻗﻊ‬‫ﻫﻮﯾﺖ اﺳﺘﻮار دﯾﻦ را ﻣﯽﺷﻨﺎﺳﺎﻧﻨﺪ و ﺟﺎذﺑﻪ ﻣﻨﻄﻖ ﻣﺴﺘﻘﻞ آﯾﯿﻦ ﺣﻖ را ﻧﯿﺮو ﻣﯽﺑﺨﺸﻨﺪ‪.‬‬‫‪ -4‬ﺑﻌﺪ اﺧﻼص‬‫ﻧﻘﺶ اﺧﻼـص در زﻧـﺪﮔﺎﻧﯽ و ﮐﺎرﻧـﺎﻣﻪ ﻋﺎﻟﻤـﺎن دﯾﻦ ﻣﺴـﺌﻠﻪاي اﺳﺖ ﺑﺴـﯿﺎر ﻣﻬﻢ‪ .‬اﮔﺮ زﻧـﺪﮔﯽ و ﮐـﺎر و زﻫـﺪ و وﻓﻮر اﺧﻼص ﻧﺰد اﯾﻦ‬‫ﻋﺎﻟﻤـﺎن ﺑـﺎ ﻋﺎﻟﻤـﺎن دﯾﮕﺮ ادﯾـﺎن و اﻗﻮام و ﯾـﺎ اﺳـﺘﺎدان و ﻣﺆﻟﻔـﺎﻧﯽ ﮐﻪ اﻫـﻞ ﻣﻘـﺎم و ﻣﺪرﮐﻨـﺪ ﻣﻘﺎﯾﺴﻪ ﺷﻮد اﻫﻤﯿﺖ آﻧﭽﻪ ﯾﺎد ﺷـﺪ آﺷـﮑﺎر‬‫ﻣﯽﮔﺮدد‪.‬‬‫ﻋﺎﻟﻤﺎن ﺑﺎ اﺧﻼص و ﺑﻠﻨﺪ ﻫﻤﺖ و ﺗﻘﻮي ﭘﯿﺸﻪ ﻣﺴﻠﻤﺎن ﮐﻪ در ﻃﻮل ﻗﺮون و اﻋﺼﺎر اﻧﻮاع ﻣﺼﺎﺋﺐ را ﺗﺤﻤﻞ ﮐﺮدﻧﺪ و ﻣﺸﻌﻞ ﻓﺮوزان ﺣﻖ و‬‫ﺣﻖﻃﻠﺒﯽ را ﺳﺮدﺳﺖ ﮔﺮﻓﺘﻨﺪ ﭼﻨﺎن ﺑﻮدﻧﺪ و ﭼﻨﺎن اﺧﻼﺻﯽ در ﮐﺎر و اﯾﻤﺎﻧﯽ ﺑﻪ ﻣﻮﺿﻊ ﺧﻮﯾﺶ داﺷﺘﻨﺪ‪.‬‬‫‪ -5‬ﺑﻌﺪ اﻗﺘﺪا‬‫ﯾﻘﯿﻨـﺎ اﻃﻼـع از اﺣﻮال اﯾﻨﮕﻮﻧﻪ ﻋﺎﻟﻤـﺎن و ﭼﮕﻮﻧﮕﯽ ﮐﺎر و اﺧﻼص آﻧﺎن و ﮐﻮﺷﺸـﻬﺎي ﺑﯿﮑﺮاﻧﯽ ﮐﻪ در راه ﺧـﺪﻣﺘﻬﺎي ﻣﻘـﺪس و ﺑﺰرگ‬‫ﮐﺮدهاﻧﺪ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﻋﺎﻣﻠﯽ ﺗﺮﺑﯿﺖ ﮐﻨﻨﺪه و ﺳﺎزﻧﺪه ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﭼﻪ ﺑﺴـﯿﺎر ﻋﺎﻟﻤـﺎﻧﯽ ﮐﻪ در زﯾﺴـﺘﻨﺎﻣﻪ آﻧـﺎن آﻣـﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ ﺻـﺎﺣﺐ دوﯾﺴﺖ اﺛﺮ ﺑﻮدهاﻧـﺪ ﯾـﺎ ﺑﯿﺸﺘﺮ‪ .‬آﻧـﺎن از ﻫﻤﻪ ﻟﺤﻈـﺎت ﻋﻤﺮ اﺳـﺘﻔﺎده‬‫ﻣﯽﮐﺮدهاﻧﺪ و ﺑﺎ ﭼﺸﻢﭘﻮﺷﯽ از ﻫﻤﻪ ﺧﻮاﻫﺎﻧﯿﻬﺎ و ﻟّﺬﺗﻬﺎ دﺳﺖ ﺑﻪ اداي رﺳﺎﻟﺖ ﺧﻮﯾﺶ ﻣﯽزدهاﻧﺪ‪.‬‬‫ﺻـﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت روز و ﺷﺐ ﺧﻮد را ﺑﻪ ﻧﻮﺷـﺘﻦ و ﺗﺤﻘﯿﻖ اﺧﺘﺼﺎص داده ﺑﻮد و ﺟﺰ ﺑﺮاي ﮐﺎرﻫﺎي ﺿـﺮوري از ﺟﺎي ﺧﻮد ﺑﺮﻧﻤﯽﺧﺎﺳﺖ و‬‫ﺟﺰ ﺑﻪ ﻗﺪر ﺿﺮورت ﻧﻤﯽﺧﻮرد و ﻧﻤﯽﺧﻮاﺑﯿﺪ‪ ،‬ﺣﺘﯽ در اﻋﻤﺎل و ﻋﺒﺎدات ﺷﺮﻋﯽ ﻓﻘﻂ ﺑﻪ ﻣﻘﺪار ﻓﺮاﺋﺾ اﮐﺘﻔﺎء ﻣﯽﮐﺮد‪.‬‬‫ﺗـﺎ ﺟﺎﯾﯽ ﮐﻪ دﺳﺖ راﺳﺖ وي از ﮐﺘﺎﺑﺖ ﺑﺎزﻣﺎﻧـﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺎ دﺳﺖ ﭼﭗ ﺧﻮد ﻧﻮﺷﺖ‪ .‬ﻫﺮﮔﺎه از ﻧﺸﺴـﺘﻦ ﺧﺴـﺘﻪ ﻣﯽﺷـﺪ ﺑﻪ رو ﻣﯽﺧﻮاﺑﯿـﺪ و‬‫ﻣﯽﻧﻮﺷﺖ و اﮔﺮ ﺑـﺎز ﻫﻢ ﺧﺴـﺘﻪ ﻣﯽﺷـﺪ ﺑﻪ ﭘﺸﺖ ﻣﯽﺧﻮاﺑﯿـﺪ و ﮐﺘﺎب را روي ﺳـﯿﻨﻪ ﺧﻮد ﻣﯽﮔـﺬاﺷﺖ و ﻣﯽﻧﻮﺷﺖ ﺗﺎ ﺟﺎﯾﯽ ﮐﻪ آﯾـﮥ اﻟﻠّﻪ‬‫اﻟﻌﻈﻤﯽ ﻣﺮﻋﺸﯽ ﻧﺠﻔﯽ ﺑﻪ ﻧﻘﻞ از ﻓﺮزﻧﺪ اﯾﺸﺎن ﺳﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ »:‬زﻣﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﺟﻨﺎزه اﯾﺸﺎن را روي ﻣﻐﺘﺴﻞ ﻗﺮار دادﻧﺪ اﺛﺮ ﻋﻤﯿﻖ‬‫ﯾﮏ ﺧﻂ اﻓﻘﯽ ﺑﺮ روي ﺳﯿﻨﻪ ﺷﺮﯾﻒ اﯾﺸﺎن ﮐﻪ ﺣﺎﮐﯽ از ﻣﺤﻞ ﻗﺮار دادن ﮐﺘﺎب ﺑﺮ آن ﺑﻮد دﯾﺪه ﺷﺪ‪«.‬‬‫درﺑﺎره ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻫﻨﺪي‪ -‬رﺣﻤﮥ اﷲ ﻋﻠﯿﻪ‪ -‬ﻧﻮﺷـﺘﻪاﻧﺪ ﮐﻪ از ﺑﺲ ﻧﻮﺷﺖ دﺳﺖ راﺳـﺘﺶ از ﮐﺎر اﻓﺘﺎد‪ .‬اﯾﻦ ﺗﻌﻬﺪ ﺷـﻨﺎﺳﺎن اﯾﻨﺴﺎن ﺑﻪ‬‫ﺑﺎزﺳﺎزﯾﻬﺎي ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ و اﻗﺪاﻣﺎت ﻋﻠﻤﯽ ﭘﺮداﺧﺘﻪ و ﻧﯿﺮوﻫﺎي ﺑﺪﻧﯽ ﺧﻮد را در راه آرﻣﺎﻧﻬﺎي ﺑﻠﻨﺪ ﻧﻬﺎده و ﺑﺎ ﻫﻤﺖ ﺑﻠﻨﺪ ﺗﻦ ﺑﻪ رﻧﺞ داﺷﺘﻪاﻧﺪ‬‫ﺗﺎ ﺟﺎﻧﻬﺎي دﯾﮕﺮ ﻣﺮدﻣﺎن آﮔﺎه و آزاد ﮔﺮدد‪.‬‬‫) ‪ (1‬ﺗﻌﺪادي از ﻣﻨﺎﺑﻊ وي ﻣﺜﻞ زاد اﻟﻤﺴـﯿﺮ ﺳـﯿﻮﻃﯽ ﻣﺮﺗﺒﻂ ﺑﻪ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﭘﺪر ﺑﺰرﮔﻮارش ﮐﻪ ﺑﻌﺪا ﺑﻪ ﺗﺸـﮑﯿﻞ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﻧﺎﺻﺮﯾﻪ ﻣﻨﺠﺮ ﺷﺪ‪-‬‬‫ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ و ﺗﻌﺪادي از آﻧﻬﺎ را در ﺿـﻤﻦ ﺳﻔﺮﻫﺎي ﺧﻮد ﺑﻪ ﺑﻼد ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺎﻧﻨﺪ ﺳﻔﺮ ﺣﺞ و ﻋﺘﺒﺎت ﺧﺮﯾﺪاري ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪ .‬در اﯾﻦ ﺳﻔﺮﻫﺎ از‬‫ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪﻫﺎي ﻣﻌﺘﺒﺮ ﺣﺮﻣﯿﻦ ﺷـﺮﯾﻔﯿﻦ و ﻋﺮاق ﻧﯿﺰ اﺳـﺘﻔﺎدهﻫﺎي ﻓﺮاواﻧﯽ ﺑﺮده و ﺑﻪ ﻧﺴـﺨﻪﻫﺎي اﺻـﻠﯽ دﺳﺖ ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺗﻌـﺪادي از‬‫ﮐﺘﺐ ﻧﯿﺰ ﺗﻮﺳﻂ ﺑﻌﻀـﯽ ﻋﻠﻤﺎء ﺑﻪ درﺧﻮاﺳﺖ اﯾﺸﺎن ﺑﺮاﯾﺶ ﻓﺮﺳـﺘﺎده ﺷﺪه اﺳﺖ ﺑﺮاي اﺳﺘﻔﺎده از ﺑﻌﻀﯽ ﻣﺼﺎدر ﻧﯿﺰ ﻧﺎﭼﺎر ﺷﺪه ﺗﺎ ﺑﺎ ﺗﻼش‬‫ﻓﺮاوان و ﯾﺎ ﺳﺨﺘﯽ از ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪﻫﺎي ﺧﺼﻮﺻﯽ اﻓﺮاد ﻣﺨﺼﻮﺻﺎ ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ اﺳﺘﻔﺎده ﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬‬‫ﻣﺮﺣﻮم ﺷـﯿﺦ آﻗـﺎ ﺑﺰرگ ﭘﺲ از ﺑﺮﺷـﻤﺮدن ﺗﺄﻟﯿﻔـﺎت ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﻣﯽﻧﻮﯾﺴـﺪ‪ »:‬اﻣﺮي ﻋﺠﯿﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ‪ ،‬اﯾﻦ ﻫﻤﻪ‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬـﺎي ﻧﻔﯿﺲ و اﯾـﻦ داﯾﺮة اﻟﻤﻌﺎرفﻫـﺎي ﺑﺰرگ را ﺗـﺄﻟﯿﻒ ﮐﺮده اﺳﺖ در ﺣـﺎﻟﯽ ﮐﻪ ﺟﺰ ﺑـﺎ ﮐﺎﻏـﺬ و ﻣﺮﮐﺐ اﺳـﻼﻣﯽ) ﯾﻌﻨﯽ ﮐﺎﻏـﺬ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 31‬از ‪180‬‬‫ﻣﺮﮐﺒﯽ ﮐﻪ در ﺳـﺮزﻣﯿﻨﻬﺎي اﺳـﻼﻣﯽ و ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﺗﻬﯿﻪ ﻣﯽﺷﺪه اﺳﺖ( ﻧﻤﯽﻧﻮﺷﺘﻪ اﺳﺖ و اﯾﻦ ﺑﻪ دﻟﯿﻞ ﺗﻘﻮاي ﻓﺮاوان و ورع ﺑﺴﯿﺎر‬‫او ﺑﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫اﺻﻮﻻ دوري وي از ﺑﮑﺎر ﺑﺮدن ﺻﻨﺎﯾﻊ ﻏﯿﺮ ﻣﺴﻠﻤﺎﻧﺎن ﻣﺸﻬﻮر ﻫﻤﮕﺎن اﺳﺖ«‪.‬‬‫ﺗﻘﺮﯾﻈﺎت ﻋﺒﻘﺎت‬‫ﻣﯿﺮزاي ﺷـﯿﺮازي و ﺷـﯿﺦ زﯾﻦ اﻟﻌﺎﺑﺪﯾﻦ ﻣﺎزﻧﺪراﻧﯽ‪ ،‬ﻣﺤﺪث ﻧﻮري‪ ،‬ﺳـﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺴـﯿﻦ ﺷﻬﺮﺳـﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺷﺮﯾﻒ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺧﺮاﺳﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺣﺎج ﺳﯿﺪ‬‫اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺻﺪر‪ ،‬ﺷﯿﺦ اﻟﺸﺮﯾﻌﻪ اﺻﻔﻬﺎﻧﯽ و اﮐﺜﺮ ﺑﺰرﮔﺎن آن زﻣﺎن‪ ،‬ﺗﻘﺮﯾﻈﺎت ﺑﺴﯿﺎري ﺑﺮ آن ﮐﺘﺎب ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ و ﻋﺎﻟﻢ ﺟﻠﯿﻞ ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺎس ﺑﻦ‬‫اﺣﻤﺪ اﻧﺼﺎري ﻫﻨﺪي ﺷـﯿﺮواﻧﯽ‪ ،‬رﺳﺎﻟﻪ ﻣﺨﺼﻮﺻـﯽ ﺑﻪ ﻧﺎم» ﺳﻮاﻃﻊ اﻷﻧﻮار ﻓﯽ ﺗﻘﺮﯾﻈﺎت ﻋﺒﻘﺎت اﻷﻧﻮار« ﺗﺄﻟﯿﻒ ﮐﺮده و در آن ﺗﺎ ﺑﯿﺴﺖ و‬‫ﻫﺸﺖ ﺗﻘﺮﯾﻆ از ﻋﻠﻤﺎء ﻃﺮاز اول ﻧﻘﻞ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺑﻌﻀﯽ از آﻧﻬﺎ ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﻄﻠﺐ ﺗﺼﺮﯾﺢ ﺷﺪه ﮐﻪ ﺑﻪ ﺑﺮﮐﺖ آن ﮐﺘﺎب در ﯾﮏ ﺳﺎل‬‫ﺟﻤﻊ ﮐﺜﯿﺮي ﺷﯿﻌﻪ و ﻣﺴﺘﺒﺼﺮ ﺷﺪهاﻧﺪ‪.‬‬‫اﯾﻦ ﮐﺘﺎب در زﻣﺎن ﺣﯿﺎت ﻣﺆﻟﻒ ﺑﻪ ﺳﺎل ‪ 1303‬ه‪ .‬ق در ﻟﮑﻬﻨﻮ ﺑﻪ ﭼﺎپ رﺳﯿﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﻨﺘﺨـﺒﯽ از اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب در ﺳـﺎل ‪ 1322‬ه‪ .‬ق ﺑـﻪ ﭼـﺎپ رﺳـﯿﺪه ﮐـﻪ در دو ﺑﺨﺶ ﻣﺮﺗـﺐ ﺷـﺪه اﺳـﺖ‪ ،‬ﺑﺨﺶ ﻧﺨﺴﺖ ﺗﻘﺮﯾﻈﻬـﺎ و‬‫ﻧﺎﻣﻪﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ در ﺣﯿﺎت ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت رﺳـﯿﺪه و ﺑﺨﺶ دوم آﻧﻬﺎﯾﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻌﺪ از وﻓﺎت وي و ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻓﺮزﻧﺪش ﺳـﯿﺪ ﻧﺎﺻﺮ ﺣﺴﯿﻦ‬‫ﻧﻮﺷﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮزاي ﺷﯿﺮازي در ﺑﺨﺸﯽ از ﻧﺎﻣﻪ ﺧﻮد ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﻋﺒﻘﺎت ﭼﻨﯿﻦ ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﺪ‪:‬‬‫»‪ ...‬واﺣﺪ أﺣﺪ أﻗﺪس‪ -‬ﻋﺰت اﺳـﻤﺎﺋﻪ‪ -‬ﮔﻮاه اﺳﺖ ﻫﻤﯿﺸﻪ ﺷـﮑﺮ ﻧﻌﻤﺖ وﺟﻮد ﺷـﺮﯾﻒ را ﻣﯿﮑﻨﻢ و ﺑﻪ ﮐﺘﺐ و ﻣﺼـّﻨﻔﺎت رﺷـﯿﻘﻪ ﺟﻨﺎﺑﻌﺎﻟﯽ‬‫ﻣﺴـﺘﺄﻧﺴﻢ و ﺣﻖ زﺣﻤﺎت و ﺧـﺪﻣﺎت آن وﺟﻮد ﻋﺰﯾﺰ را در اﺳـﻼم ﻧﯿﮑﻮ ﻣﯽﺷـﻨﺎﺳﻢ‪ .‬اﻧﺼﺎف ﺗﻮان ﮔﻔﺖ‪ :‬ﺗﺎﮐﻨﻮن در اﺳـﻼم در ﻓّﻦ ﮐﻼم‬‫ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑﺎﯾﻨﮕﻮﻧﻪ ﻧﺎﻓﻊ و ﺗﻤﺎم ﺗﺼﻨﯿﻒ ﻧﺸﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻﺎ ﮐﺘﺎب ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﮐﻪ از ﺣﺴﻨﺎت اﯾﻦ دﻫﺮ و ﻏﻨﺎﺋﻢ اﯾﻦ زﻣﺎن اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺮ ﻫﺮ ﻣﺴﻠﻢ ﻣﺘﺪﯾﻦ ﻻزم اﺳﺖ ﮐﻪ در ﺗﮑﻤﯿﻞ ﻋﻘﺎﺋﺪ و اﺻﻼح ﻣﻔﺎﺳﺪ ﺧﻮد ﺑﻪ آن ﮐﺘﺎب ﻣﺒﺎرك رﺟﻮع ﻧﻤﺎﯾﺪ و اﺳﺘﻔﺎده ﻧﻤﺎﯾﺪ و ﻫﺮ ﮐﺲ‬‫ﺑﻪ ﻫﺮ ﻧﺤﻮ ﺗﻮاﻧﺪ در ﻧﺸـﺮ و ﺗﺮوﯾﺞ آﻧﻬﺎ ﺑﻪ اﻋﺘﻘﺎد أﺣﻘﺮ ﺑﺎﯾﺪ ﺳـﻌﯽ و ﮐﻮﺷـﺶ را ﻓﺮو ﮔﺬاﺷﺖ ﻧﺪارد ﺗﺎ ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ در ﻧﻈﺮ اﺳﺖ اﻋﻼء ﮐﻠﻤﻪ‬‫ﺣﻖ و ادﺣﺎض ﺑﺎﻃﻞ ﺷﻮد ﮐﻪ ﺧﺪﻣﺘﯽ ﺷﺎﯾﺴﺘﻪﺗﺮ از اﯾﻦ ﺑﻄﺮﯾﻘﻪ ﺣّﻘﻪ و ﻓﺮﻗﻪ ﻧﺎﺟﯿﻪ ﮐﻤﺘﺮ در ﻧﻈﺮ اﺳﺖ‪«.‬‬‫و در ﻧﺎﻣﻪاي دﯾﮕﺮ ﮐﻪ ﺑﻪ زﺑﺎن ﻋﺮﺑﯽ ﻧﮕﺎﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪:‬‬‫» ﻣﻦ در ﮐﺘﺎب ﺷـﻤﺎ‪ ،‬ﻣﻄﺎﻟﺐ ﻋﺎﻟﯽ و ارﺟﻤﻨـﺪ ﺧﻮاﻧﺪم‪ ،‬ﻧﺴـﯿﻢ ﺧﻮش ﺗﺤﻘﯿﻘﺎﺗﯽ ﮐﻪ ﺷـﻤﺎ ﺑﺮاي ﭘﯿﺪا ﮐﺮدن اﯾﻦ ﻣﻄﺎﻟﺐ ﺑﻪ ﮐﺎر ﺑﺮدهاﯾﺪ‪ ،‬ﺑﺮ‬‫ﻫﺮ ﻣﺸﮏ ﭘﺮورده و ﻣﻌﺠﻮن دﻣﺎﻏﭙﺮوري ﺑﺮﺗﺮي دارد‪ .‬ﻋﺒﺎرات رﺳﺎي ﮐﺘﺎب‪ ،‬دﻟﯿﻞ ﭘﺨﺘﮕﯽ ﻧﻮﯾﺴﻨﺪه اﺳﺖ و اﺷﺎرات ﺟﻬﻞ زداي آن ﻣﺎﯾﻪ‬‫دﻗﺖ و آﻣﻮﺧﺘﻦ‪ .‬و ﭼﮕﻮﻧﻪ ﭼﻨﯿﻦ ﻧﺒﺎﺷﺪ؟ در ﺣﺎﻟﯽ ﮐﻪ ﮐﺘﺎب از ﺳﺮﭼﺸـﻤﻪﻫﺎي ﻓﮑﺮي ﺗﺎﺑﻨﺎك ﻧﺸﺄت ﮔﺮﻓﺘﻪ و ﺑﻪ دﺳﺖ ﻣﺠﺴـﻤﻪ اﺧﻼص‬‫و ﺗﻘﻮي ﺗﺄﻟﯿﻒ ﯾﺎﻓﺘﻪ اﺳﺖ‪ .‬آري ﮐﺘﺎب ﺑﺎﯾﺪ از اﯾﻦ دﺳﺖ ﺑﺎﺷﺪ و ﻣﺆﻟﻒ از اﯾﻦ ﮔﻮﻧﻪ و اﮔﺮ ﻏﯿﺮ از اﯾﻦ ﺑﺎﺷﺪ ﻫﺮﮔﺰ ﻣﺒﺎد و ﻣﺒﺎد‪«.‬‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺷـﯿﺦ زﯾﻦ اﻟﻌﺎﺑـﺪﯾﻦ ﻣﺎزﻧـﺪراﻧﯽ ﻧﺎﻣﻪﻫـﺎﯾﯽ ﺑﻪ ﺑﺰرﮔـﺎن ﻫﻨـﺪ ﻣﯽﻧﻮﯾﺴـﺪ و در آﻧﻬﺎ از ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺣﺴـﯿﻦ و ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت اﯾﺸﺎن ﺗﺠﻠﯿﻞ‬‫ﻣﯽﮐﻨﺪ و آﻧﺎن را ﺗﺸﻮﯾﻖ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ ﺗﺎ دﯾﮕﺮ آﺛﺎر ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴـﯿﻦ را ﺑﻪ ﭼﺎپ ﺑﺮﺳﺎﻧﻨﺪ و ﺿـﻤﻦ ﻧﺎﻣﻪ ﻣﻔﺼﻠﯽ ﺧﻄﺎب ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ‬‫ﺣﺴﯿﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪:‬‬‫»‪ ...‬ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑﻪ اﯾﻦ ﻟﯿﺎﻗﺖ و ﻣﺘﺎﻧﺖ و اﺗﻘﺎن ﺗﺎ اﻵن از ﺑﻨﺎن ﺗﺤﺮﯾﺮ ﻧﺤﺮﯾﺮي ﺳـﺮ ﻧﺰده و ﺗﺼﻨﯿﻔﯽ در اﺛﺒﺎت ﺣّﻘﯿﺖ ﻣﺬﻫﺐ و اﯾﻘﺎن ﺗﺎ اﯾﻦ زﻣﺎن‬‫از ﺑﯿﺎن ﺗﻘﺮﯾﺮ ﺣﺒﺮ ﺧﺒﯿﺮي ﺻﺎدر و ﻇﺎﻫﺮ ﻧﮕﺸـﺘﻪ‪ .‬از ﻋﺒﻘﺎﺗﺶ راﺋﺤﻪ ﺗﺤﻘﯿﻖ وزان و از اﺳـﺘﻘﺼﺎﯾﺶ اﺳـﺘﻘﺼﺎ ﺑﺮ ﺟﻤﯿﻊ دﻻﺋﻞ ﻋﯿﺎن و ﻟّﻠﻪ دّر‬‫ﻣﺆﻟّﻔﻬﺎ و ﻣﺼّﻨﻔﻬﺎ‪«...‬‬‫ﻣﺮﺣﻮم ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺎس ﻗﻤﯽ در ﻓﻮاﺋﺪ اﻟﺮﺿﻮﯾﻪ ﻣﯽﻧﻮﯾﺴﺪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 32‬از ‪180‬‬‫» وﺟﻮد آﻧﺠﻨﺎب از آﯾﺎت اﻟﻬﯿﻪ و ﺣﺠـﺞ ﺷـﯿﻌﻪ اﺛﻨﯽ ﻋﺸـﺮﯾﻪ ﺑﻮد ﻫﺮ ﮐﺲ ﮐﺘﺎب ﻣﺴـﺘﻄﺎب ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﮐﻪ از ﻗﻠﻢ دررﺑﺎر آن ﺑﺰرﮔﻮار‬‫ﺑﯿﺮون آﻣﺪه ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﮐﻨﺪ ﻣﯽداﻧﺪ ﮐﻪ در ﻓﻦ ﮐﻼم ﺳّﯿﻤﺎ در ﻣﺒﺤﺚ اﻣﺎﻣﺖ از ﺻﺪر اﺳﻼم ﺗﺎﮐﻨﻮن اﺣﺪي ﺑﺪان ﻣﻨﻮال ﺳﺨﻦ ﻧﺮاﻧﺪه و ﺑﺮ آن‬‫ﻧﻤﻂ ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﻧﭙﺮداﺧﺘﻪ و اﻟﺤﻖ ﻣﺸﺎﻫﺪ و ﻋﯿﺎن اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ اﺣﺎﻃﻪ و اﻃﻼع و ﺳﻌﻪ ﻧﻈﺮ و ﻃﻮل ﺑﺎع ﻧﯿﺴﺖ ﺟﺰ ﺑﺘﺄﯾﯿﺪ و اﻋﺎﻧﺖ ﺣﻀﺮت إﻟﻪ‬‫و ﺗﻮﺟﻪ ﺳﻠﻄﺎن ﻋﺼﺮ روﺣﻨﺎ ﻟﻪ ﻓﺪاه«‪.‬‬‫ﺟﻠﺪ دوم‬‫]اداﻣﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ )ﻗﺴﻤﺖ ﺳﻨﺪ(‬‫ﭘﯿﺸﮕﻔﺘﺎر‬‫ﺑﺴﻢ اﻟﱠﻠﻪ اﻟّﺮﺣﻤﻦ اﻟّﺮﺣﯿﻢ اﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ رب اﻟﻌﺎﻟﻤﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﺼـﻠﻮة و اﻟﺴﻼم ﻋﻠﯽ اﮐﺮم ﺧﻠﻘﻪ ﻣﺤﻤﺪ و آﻟﻪ اﻟﻄﺎﻫﺮﯾﻦ‪ ،‬ﺳﯿﻤﺎ وﺻﯿﻪ و ﺧﻠﯿﻔﺘﻪ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﻌﺎﻟﻤﯿﻦ‪ ،‬اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺎﺋﺪ اﻟﻐﺮ اﻟﻤﺤﺠﻠﯿﻦ‪.‬‬‫ﺑﺮ ﻫﺮ ﻣﺘﺘﺒﻊ ﻣﻨﺼﻒ ﭘﻮﺷـﯿﺪه ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ ﻏـﺪﯾﺮ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﺟﺰء ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﻣﻨﯿﻒ »ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار« ﺛﺎﺑﺖ ﺷـﺪ‪ .‬از‬‫اﺣـﺎدﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺤﻪ ﻣﺘﻮاﺗﺮه اﺳﺖ‪ ،‬و از ﯾﮑﺼـﺪ و ده ﻧﻔﺮ ﺻـﺤﺎﺑﯽ‪ ،‬و ﻫﺸـﺘﺎد و ﭼﻬـﺎر ﺗﻦ ﺗﺎﺑﻌﯽ ﻧﻘﻞ ﺷـﺪه‪ ،‬و اﮐﺜﺮ ﻣﺤـﺪﺛﯿﻦ و ﻣﻔﺴـﺮﯾﻦ و‬‫ﻣﺘﮑﻠﻤﯿﻦ و ﻣـﻮرﺧﯿﻦ از ﻓﺮﯾﻘﯿﻦ آن را در ﻣﺆﻟﻔـﺎت ﺧﻮد آوردهاﻧـﺪ‪ ،‬و ﺣـﺘﯽ ﺟﻤﻌﯽ از اﮐـﺎﺑﺮ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ در ﭘﯿﺮاﻣﻮن اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﮐﺘﺎﺑﻬـﺎي‬‫ﺟـﺪاﮔﺎﻧﻪ در ﻣﺠﻠﺪات ﻣﺘﻌﺪده ﺗﺄﻟﯿﻒ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺴـﯿﺎري از اﻋﺎﻇﻢ و ﺣﻔﺎظ اﻫﻞ ﺳـﻨﺖ ﺑﺼـﺤﺖ و ﮐﺜﺮت ﻃﺮق‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺘﻮاﺗﺮ ﻟﻔﻈﯽ و ﯾﺎ‬‫ﻣﻌﻨﻮي آن اﻋﺘﺮاف ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﻣﺆﻟﻒ ﻋﻈﯿﻢ اﻟﺸﺄن ﻣﺮﺣﻮم ﻣﯿﺮ ﺣﺎﻣﺪ ﺣﺴﯿﻦ ﻗﺪس ﺳﺮه در »ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار«‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ﻣﻘﺪﻣﻪج‪ ،2‬ص‪2 :‬‬‫و ﻣﺮﺣﻮم ﻋﻼﻣﻪ اﻣﯿﻦ ﻃﺎب ﺛﺮاه در »اﻟﻐـﺪﯾﺮ« ﮔﻔﺘﺎر ﻗﺮﯾﺐ ﺑﻪ ﭼﻬﺎر ﺻـﺪ ﻧﻔﺮ از آﻧﻬﺎ را ﺑﻄﻮر ﻣﺒﺴﻮط ﯾﺎد ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺮاي ﻧﻤﻮﻧﻪ ﺑـﺬﮐﺮ‬‫ﭼﻨﺪ ﺗﻦ از آﻧﺎن ﻗﻨﺎﻋﺖ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬‫‪ -1‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ادرﯾﺲ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (204‬ﺑﻨﻘﻞ اﺑﻦ اﺛﯿﺮ در »ﻧﻬﺎﯾﻪ« ج ‪ 4‬ص ‪.146‬‬‫‪ -2‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (241‬در »ﻣﺴﻨﺪ« ج ‪ 1‬ص ‪ ،331 ،152‬ج ‪ 4‬ص ‪.281‬‬‫‪ -3‬اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (273‬در »ﺳﻨﻦ« ج ‪ 1‬ص ‪ -4 30 ،29 ،28‬اﺑﻮ ﻋﯿﺴﯽ ﺗﺮﻣﺬي ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (279‬در »ﺻﺤﯿﺢ« ج ‪ 2‬ص ‪.298‬‬‫‪ -5‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (290‬ﺑﻨﻘﻞ ﺣﺎﮐﻢ در »اﻟﻤﺴﺘﺪرك« ج ‪ 3‬ص ‪.109‬‬‫‪ -6‬ﺣﺎﻓـﻆ ﻧﺴﺎﺋﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (303‬در »ﺧﺼـﺎﺋﺺ« ص ‪ -7 18 ،16 ،15‬اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ ﻃﺒﺮي ﻣﺘﻮﻓـﺎي )‪ (310‬در »ﺗﻔﺴـﯿﺮ« ج ‪ 3‬ص ‪ ،427‬و او‬‫ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺟﺪاﮔﺎﻧﻪ در ﻏﺪﯾﺮ ﺗﺄﻟﯿﻒ ﻧﻤﻮده و آن را از ﻫﻔﺘﺎد و ﭘﻨﺞ ﻃﺮﯾﻖ رواﯾﺖ ﮐﺮده‪.‬‬‫‪ -8‬ﺣﺎﻓﻆ ﺑﻐﻮي ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (317‬در »ﻣﺼﺎﺑﯿﺢ« ج ‪ 2‬ص ‪.199‬‬‫‪ -9‬اﺑﻮ ﺑﺸﺮ دوﻻﺑﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (320‬در »اﻟﮑﻨﯽ و اﻻﺳﻤﺎء« ج ‪ 2‬ص ‪.61‬‬‫‪ -10‬ﺣﺎﻓﻆ ﻃﺤﺎوي ﺣﻨﻔﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (321‬در »ﻣﺸﮑﻞ اﻻﺛﺎر« ج ‪ 2‬ص ‪.309 ،308 307‬‬‫‪ -11‬ﺣﺎﻓﻆ ﺑا ﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (327‬ﺑﻨﻘﻞ ﺳﯿﻮﻃﯽ در »اﻟﺪر اﻟﻤﻨﺜﻮر« ج ‪ 2‬ص ‪.297‬‬‫‪ -12‬اﺑﻦ ﻋﺒﺪ رﺑﻪ ﻗﺮﻃﺒﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (328‬در »ﻋﻘﺪ اﻟﻔﺮﯾﺪ« ج ‪ 2‬ص ‪275‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ﻣﻘﺪﻣﻪج‪ ،2‬ص‪3 :‬‬‫‪ -13‬ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﻋﻘـﺪه ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (333‬ﮐﺘﺎﺑﯽ ﻣﺴـﺘﻘﻞ ﺑﻨﺎم »اﻟﻮﻻﯾـﮥ« در ﻃﺮق ﻏـﺪﯾﺮ ﺗﺄﻟﯿﻒ ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﺣـﺪﯾﺚ ﻧﺎﻣﺒﺮده را از ﯾﮑﺼـﺪ و ﭘﻨﺞ‬‫ﻃﺮﯾﻖ رواﯾﺖ ﮐﺮده‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 33‬از ‪180‬‬‫‪ -14‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺟﻌﺎﺑﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (355‬ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑﻨﺎم »ﻧﺨﺐ اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« ﺗﺄﻟﯿﻒ ﮐﺮده و در آن ﮐﺘﺎب ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ را از ﯾﮑﺼﺪ و ﺑﯿﺴﺖ و ﭘﻨﺞ‬‫ﻃﺮﯾﻖ رواﯾﺖ ﮐﺮده‪.‬‬‫‪ -15‬ﺣﺎﻓﻆ دارﻗﻄﻨﯽ ﺑﻐﺪادي ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (385‬ﺑﻨﻘﻞ ﮔﻨﺠﯽ ﺷﺎﻓﻌﯽ در »ﮐﻔﺎﯾﮥ« ص ‪ 15‬ﻃﺮق ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را در ﯾﮏ ﻣﺠﻠﺪ ﮔﺮد آورده‪.‬‬‫‪ -16‬ﺣﺎﻓﻆ ﺑا ﻦ زوﻻق ﻣﺼﺮي ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (387‬ﺑﻨﻘﻞ ﻣﻘﺮﯾﺰي در »ﺧﻄﻂ« ج ‪ 2‬ص ‪.222‬‬‫‪ -17‬ﺣﺎﻓﻆ ﺑا ﻦ ﺑﻄﻪ ﺣﻨﺒﻠﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (387‬در »اﻻﺑﺎﻧﮥ«‪.‬‬‫‪ -18‬ﻗﺎﺿﯽ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺎﻗﻼﻧﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (403‬در »اﻟﺘﻤﻬﯿﺪ« ص ‪.171‬‬‫‪ -19‬ﺣﺎﻓﻆ ﺑا ﻮ ﺳـﻌﯿﺪ ﺧﺮﮐﻮﺷـﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (407‬در »ﺷـﺮف اﻟﻤﺼﻄﻔﯽ« ‪ -20‬ﺣﺎﻓـﻆ اﺑﻦ ﻣﺮدوﯾﻪ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (410‬ﺑﻨﻘﻞ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در »اﻟﺪر‬‫اﻟﻤﻨﺜﻮر« ج ‪ 2‬ص ‪.259‬‬‫‪ -21‬اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﻣﺴﮑﻮﯾﻪ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (421‬در »ﻧﺪﯾﻢ اﻟﻔﺮﯾﺪ«‪.‬‬‫‪ -22‬اﺑﻮ اﺳﺤﺎق ﺛﻌﻠﺒﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (427‬در »اﻟﮑﺸﻒ و اﻟﺒﯿﺎن«‪.‬‬‫‪ -23‬اﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر ﺛﻌﺎﻟﺒﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (429‬در »ﺛﻤﺎر اﻟﻘﻠﻮب« ص ‪.511‬‬‫‪ -24‬ﺣﺎﻓﻆ ﺑا ﻮ ﺳﻌﯿﺪ ﺳﺠﺴﺘﺎﻧﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (447‬در »اﻟﺪراﯾﻪ ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﻮﻻﯾﮥ«‪.‬‬‫‪ -25‬ﺣﺎﻓﻆ ﺑﯿﻬﻘﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (458‬ﺑﻨﻘﻞ ﺧﻮارزﻣﯽ در »ﻣﻨﺎﻗﺐ« ص ‪ -26 93 ،75‬ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (463‬در »اﻻﺳﺘﯿﻌﺎب« ج ‪2‬‬‫ص ‪.473‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ﻣﻘﺪﻣﻪج‪ ،2‬ص‪4 :‬‬‫‪ -27‬ﺣﺎﻓﻆ ﺧﻄﯿﺐ ﺑﻐﺪادي ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (463‬در »ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد« ج ‪ 8‬ص ‪ 290‬و ج ‪ 7‬ص ‪ -28 277‬ﻣﻔﺴﺮ ﮐﺒﯿﺮ واﺣﺪي ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري ﻣﺘﻮﻓﺎي‬‫)‪ (468‬در »ﺗﻔﺴـﯿﺮ« ج ‪ 6‬ص ‪ -29 194‬ﺣﺎﻓﻆ ﺳـﺠﺰي ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (477‬ﮐﺘﺎﺑﯽ ﻣﺴـﺘﻘﻞ در ﺣـﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺗﺪوﯾﻦ ﮐﺮده ‪ -30‬اﺑﻦ اﻟﻤﻐﺎزﻟﯽ‬‫ﺷﺎﻓﻌﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (483‬در »ﻣﻨﺎﻗﺐ« ص ‪ -31 26‬ﺣﺠﮥ اﻻﺳﻼم ﻏﺰاﻟﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (505‬در »ﺳّﺮ اﻟﻌﺎﻟﻤﯿﻦ« ص ‪ -32 9‬ﺣﺎﻓﻆ ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي‬‫)‪ (562‬در ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ‪.‬‬‫‪ -33‬اﺑﻦ ﻋﺴـﺎﮐﺮ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (571‬ﺑﻨﻘـﻞ ﻣﺘﻘﯽ ﻫﻨـﺪي در »ﮐﻨﺰ اﻟﻌﻤﺎل« ج ‪ 6‬ص ‪ -34 83‬ﺣﺎﻓـﻆ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ ﻣﺘﻮﻓـﺎي )‪ (597‬در‬‫» اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ« ‪ -35‬ﺳـﺒﻂ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﻣﺘﻮﻓـﺎي )‪ (654‬در »ﺗــﺬﮐﺮه« ص ‪ -36 18‬اﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺪﯾـﺪ ﻣﻌـﺘﺰﻟﯽ ﻣﺘﻮﻓـﺎي )‪ (655‬در »ﺷـﺮح ﻧﻬﺞ‬‫اﻟﺒﻼﻏﻪ« ج ‪ 2‬ص ‪.449 ،148‬‬‫‪ -37‬ﺣﺎﻓﻆ ﮔﻨﺠﯽ ﺷﺎﻓﻌﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (658‬در »ﮐﻔﺎﯾﮥ اﻟﻄﺎﻟﺐ« ص ‪ -38 15‬ﺣﺎﻓﻆ ذﻫﺒﯽ ﺷﺎﻓﻌﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (748‬ﮐﺘﺎﺑﯽ ﻣﺴﺘﻘﻞ ﺑﻨﺎم »ﻃﺮﯾﻖ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ اﻟﻮﻻﯾﮥ« دارد ‪ -39‬ﺣﺎﻓـﻆ اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ دﻣﺸـﻘﯽ ﺷـﺎﻓﻌﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (774‬در »ﺗﺎرﯾــﺦ« ج ‪ 5‬ص ‪ -40 209‬ﺣﺎﻓﻆ ﻧﻮر اﻟـﺪﯾﻦ ﻫﯿﺜﻤﯽ‬‫ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (807‬در »ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺰواﺋﺪ« ج ‪ 9‬ص ‪109 ،104‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ﻣﻘﺪﻣﻪج‪ ،2‬ص‪5 :‬‬‫‪ -41‬ﺷـﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﺟﺰري ﺷﺎﻓﻌﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (833‬در »اﺳـﻨﯽ اﻟﻤﻄﺎﻟﺐ« ﮐﻪ در ﺗﻮاﺗﺮ ﻏـﺪﯾﺮ اﺳﺖ ‪ -42‬ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي‬‫)‪ (852‬در »ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ« ج ‪ 7‬ص ‪ 337‬و ‪ -43 339‬أﺑﻮ اﻟﺨﯿﺮ ﻓﻀﻞ ﺑﻦ روزﺑﻬﺎن ﻣﺘﻮﻓﺎي ﺑﻌﺪ )‪ (909‬در »اﺑﻄﺎل اﻟﺒﺎﻃﻞ« ‪ -44‬ﺣﺎﻓﻆ‬‫ﺳﯿﻮﻃﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (911‬در »اﻟـﺪر اﻟﻤﻨﺜﻮر« ج ‪ 2‬ص ‪ 259‬و »ﺗﺎرﯾﺦ اﻟﺨﻠﻔﺎء« ص ‪ -45 114‬ﺣﺎﻓﻆ ﻗﺴﻄﻼﻧﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (923‬در »اﻟﻤﻮاﻫﺐ‬‫اﻟﻠﺪﻧﯿـﮥ« ج ‪ 7‬ص ‪ -46 13‬ﺣﺎﻓـﻆ اﺑـﻦ ﺣﺠﺮ ﻫﯿﺜﻤﯽ ﻣﮑﯽ ﻣﺘﻮﻓـﺎي )‪ (974‬در »اﻟﺼﻮاﻋـﻖ« ص ‪ -47 25‬ﻧﻮر اﻟـﺪﯾﻦ ﻫﺮوي ﻗـﺎري ﺣﻨﻔﯽ‬‫ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (1014‬در »اﻟﻤﺮﻗﺎة« ج ‪ 5‬ص ‪ -48 568‬ﻣﻨﺎوي ﺷﺎﻓﻌﯽ )‪ (1031‬در »ﻓﯿﺾ اﻟﻘﺪﯾﺮ« ج ‪ 6‬ص ‪ -49 218‬ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ ﺣﻠﺒﯽ ﺷﺎﻓﻌﯽ‬‫ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (1044‬در »اﻟﺴﯿﺮة اﻟﺤﻠﺒﯿﮥ« ج ‪ 3‬ص ‪ -50 302 ،301‬اﺑﻦ ﺑﺎﮐﺜﯿﺮ ﻣﮑﯽ ﺷﺎﻓﻌﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (1047‬در »وﺳﯿﻠﮥ اﻟﻤﺂل« ‪ -51‬ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ‬‫دﻫﻠﻮي ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (1052‬در »ﺷـﺮح اﻟﻤﺸﮑﺎة« ‪ -52‬ﺷـﯿﺦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺷـﯿﺨﺎﻧﯽ ﻗﺎدري ﻣﺪﻧﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )( در »اﻟﺼـﺮاط اﻟﺴﻮي« ‪-53‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 34‬از ‪180‬‬‫ﺳﯿـﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺰرﻧﺠﯽ ﺷﺎﻓﻌﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (1103‬در »اﻟﻨﻮاﻗﺾ« ‪ -54‬ﺿـﯿﺎء اﻟﺪﯾﻦ ﻣﻘﺒﻠﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (1108‬در »اﻻﺑﺤﺎث اﻟﻤﺴـﺪدة« ‪ -55‬اﺑﻦ‬‫ﺣﻤﺰه ﺣّﺮاﻧﯽ ﺣﻨﻔﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (1120‬در »اﻟﺒﯿﺎن و اﻟﺘﻌﺮﯾﻒ« ج ‪230 -136 2‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ﻣﻘﺪﻣﻪج‪ ،2‬ص‪6 :‬‬‫‪ -56‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ زرﻗﺎﻧﯽ ﻣﺎﻟﮑﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (1122‬در »ﺷﺮح اﻟﻤﻮاﻫﺐ« ص ‪ -57 13‬ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺪﺧﺸﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )( در »ﻧﺰل اﻻﺑﺮار« ص‬‫‪ 20‬و »ﻣﻔﺘﺎح اﻟﻨﺠﺎ« ‪ -58‬ﻣﻔﺘﯽ ﺷﺎم ﻋﻤﺎدي ﺣﻨﻔﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (1171‬در »اﻟﺼﻠﻮة اﻟﻔﺎﺧﺮة« ص ‪ -59 49‬ﺻّﺒﺎن ﺷﺎﻓﻌﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (1206‬در‬‫»اﺳﻌﺎف اﻟﺮاﻏﺒﯿﻦ« در ﺣﺎﺷﯿﻪ »ﻧﻮر اﻻﺑﺼﺎري« ‪ -60‬ﺳﯿﺪ ﻣﺤﻤﻮد آﻟﻮﺳﯽ ﺑﻐﺪادي ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (1270‬در »روح اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ« ج ‪ 2‬ص ‪-61 249‬‬‫ﺷﯿـﺦ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﻮت ﺑﯿﺮوﺗﯽ ﺷﺎﻓﻌﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (1276‬در »اﺳﻨﯽ اﻟﻤﻄﺎﻟﺐ« ‪ -62 228‬ﻣﻮﻟﻮي وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻟﮑﻬﻨﻮي ﻣﺘﻮﻓـﺎي )( »ﻣﺮآة اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ«‬‫‪ -63‬ﻣﻮﻟﻮي ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ ﻓﯿﺾآﺑﺎدي ﻣﺘﻮﻓﺎي )( در »ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم« ‪ -64‬ﺷﯿﺦ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﻗﻨﺪوزي ﺣﻨﻔﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (1293‬در »ﯾﻨﺎﺑﯿﻊ اﻟﻤﻮدة«‬‫‪ -65‬ﺷﺒﻠﻨﺠﯽ ﺳﯿﺪ ﻣﺆﻣﻦ ﻣﺘﻮﻓﺎي )( در »ﻧﻮر اﻻﺑﺼﺎر« ‪ -66‬ﺳﯿﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ آﻟﻮﺳﯽ ﺑﻐﺪادي ﺷﺎﻓﻌﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (1324‬در »ﻧﺜﺮ اﻟﻶﻟﯽ« ص‬‫‪ 70‬و ﺟﻤﻌﯽ دﯾﮕﺮ از ﺑﺰرﮔﺎن أﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﮐﻪ ﺧﻮاﺳﺘﺎران ﺗﻔﺼﯿﻞ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺑﺎﯾﺪ ﺑﻪ ﮐﺘﺎب ﺷﺮﯾﻒ »اﻟﻐﺪﯾﺮ« ﺟﺰء اول و دوم ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬‫و ﻟﯿﮑﻦ ﺗﻌﺠﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣـﺪﯾﺜﯽ ﮐﻪ در ﻃﻮل ﭼﻬـﺎرده ﻗﺮن از ﻣﺸـﻬﻮرﺗﺮﯾﻦ اﺣـﺎدﯾﺚ ﺑﻮده و ﻣﻮرد ﺗﺄﯾﯿـﺪ اﻋـﺎﻇﻢ و ﺣﻔﺎظ ﻫﺮ ﻋﺼـﺮ ﻗﺮار‬‫ﮔﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬ﻫﻨﻮز ﻫﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ﻣﻘﺪﻣﻪج‪ ،2‬ص‪7 :‬‬‫ﺗﻌﺼﺐ و ﺑﯽاﻧﺼﺎﻓﯽ ﺑﺎﻋﺚ ﺷﻮد ﮐﻪ ﺟﻤﻌﯽ از اﺷﻌﻪ وﻻﯾﺖ دور‪ ،‬و از درك ﺣﻘﯿﻘﺖ و ﻓﻀﯿﻠﺖ ﻣﻬﺠﻮر‪ ،‬ﮔﺮد و ﻏﺒﺎر ﻋﻨﺎد را ﺑﺮاﻧﮕﯿﺰاﻧﻨﺪ‪،‬‬‫ﺗﺎ ﺑﻠﮑﻪ ﻓﻀﺎء ﻣﻌﻨﻮﯾﺖ را ﺗﯿﺮه و ﺗﺎر‪ ،‬و ﺑﺎﻟﺘﺎﻟﯽ ﻣﺮد ﻣﺮا از اﺳﺘﻀﺎﺋﻪ اﻧﻮار وﻻﯾﺖ ﻣﺤﺮوم ﺳﺎزﻧﺪ‪.‬‬‫و ﻟﺬا ﺟﻔﺎ ﭘﯿﺸﻪاي از رﯾﺸﻪ ﻣﻨﮑﺮ ﺻـﺤﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬اﺳـﺘﻨﺎدًا ﺑﺮ اﯾﻨﮑﻪ اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم در اﯾﻦ ﺳـﻔﺮ ﺑﺎ ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ ﺻّﻠﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ ﻧﺒﻮده ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻪ ﯾﻤﻦ ﻣﺴﺎﻓﺮت ﮐﺮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﻃﺤﺎوي در ﻣﺸـﮕﻞ اﻻﺛﺎر ج ‪ 2‬ص ‪ 308‬ﭘﺲ از ﺣﮑﺎﯾﺖ آن از ﺑﻌﻀﯽ از اﯾﻦ‬‫دﻟﯿﻞ ﻋﻠﯿﻞ ﺟﻮاب ﮔﻔﺘﻪ‪.‬‬‫و ﯾﮑﯽ دﯾﮕﺮ اﮔﺮ ﭼﻪ اﺻﻞ ﺣـﺪﯾﺚ را اﻧﮑﺎر ﻧﻤﯽﮐﻨـﺪ و ﻟﯿﮑﻦ ﺻـﺪر ﺣﺪﯾﺚ را ﻣﻨﮑﺮ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ در »اﻟﻤﻘﺎﺻﺪ« ص ‪290‬‬‫ﮔﻔﺘﻪ‪ ،‬و ﺟﻤﻌﯽ ﮐﺎﺳﻪﻟﯿﺲ ﻧﯿﺰ از او ﺗﻘﻠﯿﺪ ﮐﺮدﻧﺪ‪.‬‬‫ﺳﻮﻣﯽ ﭼﻮن اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ در »ﻣﻨﻬـﺎج اﻟﺴـﻨﮥ« ذﯾﻞ ﺣـﺪﯾﺚ را ﺑﻀـﻌﻒ ﺳـﻨﺪ ﻧﺴـﺒﺖ ﻣﯽدﻫـﺪ‪ ،‬و ﮔﺎﻫﯽ ﻫﻢ ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ :‬از ﻃﺮﯾﻖ راوﯾﺎن ﻣﻮرد‬‫اﻋﺘﻤﺎد اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻧﻘﻞ ﻧﺸـﺪه‪ ،‬و ﮔﺎﻫﯽ دﯾﮕﺮ ﺑﯽﺷـﺮﻣﺎﻧﻪ ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ :‬ﻋﻠﻤﺎء ﻣﺎ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را رواﯾﺖ ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﯾﮏ ﺑﺎر دﯾﮕﺮ ﺑﯽﭘﺮوا‬‫ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪ :‬ﻏﯿﺮ از اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ را ﮐﺴﯽ رواﯾﺖ ﻧﮑﺮده‪.‬‬‫ﯾﮑﯽ دﯾﮕﺮ ﭼﻮن ﺣﺴﺎم اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﻬﺎرﻧﭙﻮري در ﮐﺘﺎب »ﻣﺮاﻓﺾ اﻟﺮواﻓﺾ« ﻧﺎآﮔﺎﻫﺎﻧﻪ‪ ،‬ﯾﺎ ﺧﻮد ﺑﻨﺎ آﮔﺎﻫﯽ زده ﮔﻮﯾـﺪ‪ :‬ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را در‬‫ﺻﺤﺎح ﻧﻘﻞ ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ اﯾﻨﮑﻪ ﺗﺮﻣﺬي و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ اﺷﺎره ﺷﺪ آن را ذﮐﺮ ﻧﻤﻮدهاﻧﺪ‪.‬‬‫و ﻋﺠﺐﺗﺮ از ﻫﻤﻪ ﮔﻔﺘﺎر ﻗﺎﺿـﯽ ﻋﻀﺪ اﯾﺠﯽ در »اﻟﻤﻮاﻗﻒ« و ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ در »ﺷﺮح اﻟﻤﻘﺎﺻﺪ« اﺳﺖ ﮐﻪ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬ﮐﻪ ﭼﻮن ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را‬‫ﻣﺴﻠﻢ و ﺑﺨﺎري در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻧﻘﻞ ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ ﭘﺲ ﻣﻮرد اﻋﺘﻤﺎد ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎ اﯾﻨﮑﻪ ﻫﺮ ﮐﺲ ﮐﻪ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ را ﺑﺎ دﻗﺖ ﺑﺮرﺳﯽ ﮐﻨﺎر آﮔﺎه ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ﻣﻘﺪﻣﻪج‪ ،2‬ص‪8 :‬‬‫ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﺟﺎﻣﻊ ﺟﻤﯿﻊ اﺣﺎدﯾﺚ ﺻـﺤﺎح ﻧﻤﯽﺑﺎﺷـﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﻬﻤﯿﻦ ﺟﻬﺖ در ﺗﺪارك و ﺟﺒﺮان اﺣﺎدﯾﺚ ﺻـﺤﺎﺣﯽ ﮐﻪ در آن دو ﮐﺘﺎب ﻧﯿﺴﺖ‬‫ﮐﺘﺎﺑﻬﺎ ﻧﻮﺷـﺘﻪ ﺷﺪه‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨﺪ »اﻟﻤﺴـﺘﺪرك« ﺗﺄﻟﯿﻒ ﺣﺎﮐﻢ ﻧﯿﺸﺎﺑﻮري ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ ،(405‬و »ﺗﻮﺿـﯿﺢ اﻟﻤﺪرك ﻓﯽ ﺗﺼـﺤﯿﺢ اﻟﻤﺴﺘﺪرك« ﺗﺄﻟﯿﻒ‬‫ﺳﯿﻮﻃﯽ ﻣﺘﻮﻓـﺎي )‪ (911‬و »اﻟﻤﺴـﺘﺪرك« ﺗـﺄﻟﯿﻒ ﺣﺎﻓـﻆ اﻟﻬﺮوي اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪ (434‬و »ﺻـﺤﯿﺢ اﺑﻦ ﺣﺒـﺎن« ﺗـﺄﻟﯿﻒ ﺣﺎﻓﻆ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‬‫ﺑﺴﺘﯽ ﻣﺘﻮﻓﺎي )‪.(354‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 35‬از ‪180‬‬‫ﻣﺆﻟﻒ ﻋﻈﯿﻢ اﻟﺸﺄن »ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار« در اﯾﻦ ﺟﺰء دوم )ﺑﺤﺴﺐ ﺗﺠﺰﺋﻪ ﻣﺎ( ﺛﺎﺑﺖ ﮐﺮده ﮐﻪ اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﻪ ﻣﺤﺼﻮر در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻧﯿﺴﺖ‪،‬‬‫و ﺑﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ ﻧﯿﺰ ﭼﻨﯿﻦ ادﻋﺎﺋﯽ ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺎﺿﺎﻓﻪ ﺗﻤﺎم اﺣﺎدﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ ﻧﯿﺰ ﻣﺤﮑﻮم ﺑﺼـﺤﺖ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ اﺣﺎدﯾﺚ ﺑﺴـﯿﺎري ﻧﯿﺰ‬‫در آﻧﻬﺎ ﺛﺒﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻮرد ﻗﺪح و ﻃﻌﻦ اﮐﺎﺑﺮ و ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﺎﺿﺎﻓﻪ اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﺘﻨﺎﻗﻀﻪ در ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‪ ،‬و ﻟﺬا ﺑﻌﻀﯽ از‬‫اﻋـﺎﻇﻢ آن دو ﮐﺘـﺎب را از اﻋﺘﺒﺎر ﺑﮑﻠﯽ ﺳﺎﻗﻂ ﻧﻤﻮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و ﻗﺎﻋـﺪه ﺗﻘـﺪم ﻣﺜﺒﺖ ﺑﺮ ﻧﺎﻓﯽ ﮐﻪ از ﻗﻮاﻋـﺪ ﻣﺴـﻠﻤﻪ ﻋﻘﻠﯿﻪ اﺳﺖ و ﻣﻮرد اﺳـﺘﻨﺎد‬‫ﺑﺰرﮔﺎن اﻫﻞ ﺳـﻨﺖ و ﺟﻤﺎﻋﺖ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺷﻮاﻫـﺪ ﻋﻠﻤﯽ و ﺗﺎرﯾﺨﯽ ﺑﺮ آن ﻗﺎﺋﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﮑﻢ ﻣﯽﮐﻨـﺪ ﮐﻪ ﻧﺒﻮدن ﺣﺪﯾﺜﯽ در ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ دﻟﯿﻞ‬‫ﻧﻔﯽ واﻗﻌﯽ آن ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﻣﻀﺎﻓًﺎ ﺑﺮ اﯾﻨﮑﻪ اﮔﺮ ﻓﺮﺿًﺎ ﻫﻢ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ وﺟﻮد داﺷﺖ ﻣﻌﺎﻧﺪﯾﻦ از راه دﯾﮕﺮ آن را ﻧﻤﯽﭘﺬﯾﺮﻓﺘﻨﺪ‪،‬‬‫ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﻀﺐ ﺻﺪﯾﻘﻪ ﻃﺎﻫﺮه ﻋﻠﯿﻬﺎ اﻟّﺴـ ﻼم ﺑﺮ آﻧﻬﺎ‪ ،‬و ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺄﺧﺮ ﺑﯿﻌﺖ اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم‪ ،‬و ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺼﺐ ﻓﺪك‪ ،‬و‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻗﺮﻃﺎس‪ ،‬و ﻣﺎﻧﻨﺪ آﻧﻬﺎ را از ﻋﻨﺎد و ﺗﻌﺼﺐ ﻗﺒﻮل ﻧﮑﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎ اﯾﻨﮑﻪ اﺣﺎدﯾﺚ ﻧﺎﻣﺒﺮده در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﻮﺟﻮدﻧﺪ‪.‬‬‫اﻋﺎذﻧﺎ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ اﻟﺘﻌﺼﺐ و اﻟﻠﺪاد‪ ،‬و وﻓﻘﻨﺎ ﻻﺗﺒﺎع اﻟﺤﻖ و اﻟﺴﺪاد‪ -‬ﻏﻼﻣﺮﺿﺎ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﮐﺒﺮ ﺑﺮوﺟﺮدي ﻧﺰﯾﻞ ﻗﻢ‪ 12 -‬ﺷﻌﺒﺎن ‪1404‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪3 :‬‬‫ﻓﺨﺮ اﻟﺪﯾﻦ رازي از ﺗﻌﺼﺐ و ﻟﺪاد ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را ﺻﺤﯿﺢ ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪ‬‫و از ﻃﺮاﺋـﻒ اﻣـﻮر آﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﺑـﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬اﻟﻤﻌﺮوف ﺑـﺎﺑﻦ اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﻤﻠﻘﺐ ﺑﻔﺨﺮ اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﺮازي اﻟﺸـﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﺑـﺎ آن ﻫﻤﻪ‬‫ﺟﻼﻟﺖ ﺷﺄن‪ ،‬و ﺳـﻤﻮ ﻣﻨﺰﻟﺖ‪ ،‬و ﻋﻈﻤﺖ ﻗـﺪر‪ ،‬و ﻣﺮﺟﻌﯿﺖ‪ ،‬و ﺗﺼـﺪر‪ ،‬و ﺗﺒﺤﺮ‪ ،‬و ﺗﻤﻬﺮ‪ ،‬ﺑﺘﻨﺒﯿﻪ و ﺗﺬﮐﯿﺮ ﺟﻨﺎب ﺳـﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀـﯽ ﻃﺎب ﺛﺮاه از‬‫ﺧﻮاب ﻏﻔﻠﺖ ﺑﯿـﺪار‪ ،‬و از ﺳـﮑﺮ ﻋﺼﺒﯿﺖ ﻫﺸـﯿﺎر ﻧﺸـﺪه‪ ،‬ﮔﺮد ﺗﺘﺒﻊ و ﺗﻔﺤﺺ ﻃﺮق اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ ﺑﻮرق ﮔﺮداﻧﯽ ﮐﺘﺐ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﮐﻪ‬‫ﺳﺮﻣـﺎﯾﻪ ﺳـﻌﺎدت اﻫـﻞ دﯾﻦ اﺳﺖ ﻧﮕﺮدﯾـﺪه‪ ،‬ﺑﻤﺤﺾ ﺗﻌﺼﺐ ﻣـﺬﻣﻮم‪ ،‬و ﺗﺼـﻠﺐ ﺷﻮم و ﻋﻨـﺎد ﺻـﺮاح‪ ،‬و ﻟـﺪاد ﺑﻮاح‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻮﺟﺐ ﺳـﺨﺮﯾﻪ‬‫ﺧﻮاص و ﻋﻮام‪ ،‬و ﺑـﺎﻋﺚ ﮐﻤﺎل ﺻـﻐﺎر و اﺣﺘﻘﺎر‪ ،‬ﻧﺰد ﺻـﻐﺎر و ﮐﺒﺎر اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮ ﺳـﺮ اﻧﮑﺎر ﺗﻮاﺗﺮ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ رﺳـﯿﺪه‪ ،‬و اﻧﮑﺎر ﺗﻮاﺗﺮ در ﭼﻪ‬‫ﺟﺴﺎرت اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻘﺎب ﺣﯿﺎ از رخ ﺑﺮﮔﺮﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺧﻮد را از ﻧﻔﯽ ﺻـﺤﺖ و ﻗـﺪح آن ﻫﻢ ﺑﺎزﻧﺪاﺷـﺘﻪ ﮔﺴﺴـﺘﻪ ﻣﻬﺎر‪ ،‬ﺧﻠﯿﻊ اﻟﻌـﺬار‪ ،‬ﺑﻮادي ﭘﺮ ﺧﺎر‬‫ﺟﺮح و اﻧﮑـﺎر ﺷـﺘﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬ﭼﻨـﺎﻧﮑﻪ در )ﻧﻬﺎﯾـﮥ اﻟﻌﻘـﻮل( ﮐﻪ ﺑﺤﻘﯿﻘﺖ ﻧﻬﺎﯾـﮥ اﻟﻐﻔـﻮل اﺳﺖ ﺑﺴـﺒﺐ ﻏـﺎﯾﺖ ﻏﻔﻠﺖ و ذﻫـﻮل‪ ،‬در ﺟﻮاب ﺣـﺪﯾﺚ‬‫ﻣﯽﺳﺮاﯾﺪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪4 :‬‬‫ﻻ ﻧﺴـﻠﻢ ﺻـﺤﮥ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬اﻣﺎ دﻋﻮاﻫﻢ اﻟﻌﻠﻢ اﻟﻀـﺮوري ﺑﺼـﺤﺘﻪ ﻓﻬﯽ ﻣﮑﺎﺑﺮة‪ ،‬ﻻﻧﺎ ﻧﻌﻠﻢ اﻧﻪ ﻟﯿﺲ اﻟﻌﻠﻢ ﺑﺼـﺤﺘﻪ ﮐﺎﻟﻌﻠﻢ ﺑﻮﺟﻮد ﻣﺤﻤـﺪ ﻋﻠﯿﻪ‬‫اﻟﺴـﻼم‪ ،‬و ﻏﺰواﺗﻪ ﻣﻊ اﻟﮑﻔﺎر و ﻓﺘﺢ ﻣﮑﮥ‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻦ اﻟﻤﺘﻮاﺗﺮات‪ ،‬ﺑﻞ اﻟﻌﻠﻢ ﺑﺼـﺤﮥ اﻻﺣﺎدﯾﺚ اﻟﻮاردة ﻓﯽ ﻓﻀﺎﺋﻞ اﻟﺼـﺤﺎﺑﮥ أﻗﻮي ﻣﻦ‬‫اﻟﻌﻠﻢ ﺑﺼﺤﮥ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻣﻊ أﻧﻬﻢ ﯾﻘﺪﺣﻮن ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬و إذا ﮐﺎن ﮐﺬﻟﮏ‪ ،‬ﻓﮑﯿﻒ ﯾﻤﮑﻨﻬﻢ اﻟﻘﻄﻊ ﺑﺼﺤﮥ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ؟‬‫و أﯾﻀﺎ ﻓﻼن ﮐﺜﯿﺮا ﻣﻦ أﺻﺤﺎب اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻟﻢ ﯾﻨﻘﻠﻮا ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﮐﺎﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و اﻟﻮاﻗﺪي‪ ،‬و اﺑﻦ أﺑﯽ اﺳﺤﺎق‪.‬‬‫ﺑﻞ اﻟﺠﺎﺣﻆ‪ ،‬و أﺑﻮ داود اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي‪ ،‬و ﻏﯿﺮه ﻣﻦ أﺋﻤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻗﺪﺣﻮا ﻓﯿﻪ‪ ،‬و اﺳﺘﺪﻟﻮا ﻋﻠﯽ ﻓﺴﺎده‬‫ﺑﻘﻮﻟﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم‪) :‬ﻗﺮﯾﺶ و اﻻﻧﺼﺎر‪ ،‬و ﺟﻬﯿﻨﮥ‪ ،‬و ﻣﺰﯾﻨﮥ‪ ،‬و أﺳﻠﻢ‪ ،‬و ﻏﻔﺎر ﻣﻮاﻟﯽ دون اﻟﻨﺎس ﮐﻠﻬﻢ ﻟﯿﺲ ﻟﻬﻢ ﻣﻮاﻟﯽ دون اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ(‪.‬‬‫و اﻟﺜـﺎﻧﯽ و ﻫﻮ أن اﻟﺸـﯿﻌﮥ ﯾﺰﻋﻤﻮن أﻧﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم اﻧﻤﺎ ﻗﺎل ﻫـﺬا اﻟﮑﻼم ﺑﻐـﺪﯾﺮ ﺧﻢ ﻓﯽ ﻣﻨﺼـﺮﻓﻪ ﻣﻦ اﻟﺤـﺞ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻋﻠﯽ ﻣﻊ ﻟا ﻨﺒﯽ ﻓﯽ‬‫ذﻟﮏ اﻟﻮﻗﺖ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﮐﺎن ﺑﺎﻟﯿﻤﻦ اﻧﺘﻬﯽ‬‫ﺟﻮاب ﻣﺆﻟﻒ از ﮐﻠﻤﺎت ﻣﺰﯾﻔﻪ رازي‬‫اﺷﺎره‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 36‬از ‪180‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻓﺨﺮ رازي ﺑﻤﺰﯾـﺪ ﺳـﻘﯿﻔﻪ ﺳﺎزي و ﮔﺎوﺗﺎزي‪ ،‬ﺣﺼﻮل ﻋﻠﻢ را ﺑﺼـﺤﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻣﮑﺎﺑﺮه ﻣﯽداﻧﺪ‪ ،‬و آن‬‫را از درﺟﻪ ﻣﺘﻮاﺗﺮات ﺳﺎﻗﻂ‪ ،‬و از ﭘﺎﯾﻪ ﻣﻌﻠﻮﻣﺎت ﻫﺎﺑﻂ ﻣﯽﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺮ آن ﻫﻢ اﮐﺘﻔﺎ ﻧﮑﺮده‪ ،‬ﻋﻠﻢ را ﺑﺼـﺤﺖ اﺣﺎدﯾﺚ در ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺻﺤﺎﺑﻪ‬‫اﻗﻮي از ﻋﻠﻢ ﺑﺼﺤﺖ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﯽداﻧﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪5 :‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺑﺎدﻋﺎي ﻋـﺪم ﻧﻘﻞ ﺑﺴـﯿﺎري از اﺻـﺤﺎب ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ را ﻗﺪح در آن ﻣﯽﺧﻮاﻫﺪ‪ ،‬و ﺑﺮ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ ﺟﺰاﻓﺎت اﮐﺘﻔﺎ ﻧﮑﺮده‪ ،‬ﺑﻤﺰﯾﺪ‬‫اﺷـﺘﻌﺎل آﺗﺶ ﺣﻘـﺪ و ﻋﻨﺎد ﺗﺸـﺒﺚ ﺑﻘﺪح و ﺟﺮح ﺟﺎﺣﻆ‪ ،‬و ﺑﻌﺾ دﮔﺮ ﻣﻐﻔﻠﯿﻦ ﺟﺎﺣﺪﯾﻦ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬ﭘﺲ اﯾﻦ ﺗﻌﺼﺐ ﺷﺪﯾﺪ ﺑﻨﻈﺮ اﻧﺼﺎف‬‫ﻣﻼـﺣﻈﻪ ﻓﺮﻣﻮدﻧﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺜـﻞ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﺘﻮاﺗﺮ و ﻣﺸـﻬﻮر‪ ،‬ﮐﻪ زﯾﺎده از ﺻـﺪ ﮐﺲ ﺻـﺤﺎﺑﻪ رواﯾﺖ آن ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و اﮐﺜﺮ ﻃﺮق آن‬‫ﺻﺤﯿﺢ و ﺛﺎﺑﺖ و ﺣﺴﻦ‪ ،‬و در ﺻﺤﺎح ﻗﻮم ﻣﺮوي‪ ،‬و ﮐﺘﺐ ﻋﺪﯾﺪه در ﺗﻌﺪد ﻃﺮق آن ﻣﺼﻨﻒ ﺷﺪه در ﻣﻨﺎﻇﺮه و ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ اﻫﻞ ﺣّﻖ از ﻣﻌﺮض‬‫اﻋﺘﺒـﺎر ﺳﺎﻗـﻂ ﺳﺎزﻧـﺪ‪ ،‬و ﺑﻘـﺪح آن ﻣﯽﭘﺮدازﻧـﺪ‪ ،‬و ﺟﻤﯿﻊ اﺣـﺎدﯾﺚ وارده را در ﻓﻀﺎﺋـﻞ ﺻـﺤﺎﺑﻪ ﮐﻪ ﻧﺒـﺬي از آن ﺑـﺎﻋﺘﺮاف ﺛﻘـﺎت اﯾﺸﺎن‬‫ﻣﻮﺿﻮع اﺳﺖ‪ ،‬اﻗﻮي از اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﮔﻮﯾﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻪ اﻟﻒ و ﻻم ﺑﺮ اﺣﺎدﯾﺚ ﮐﻪ در ﮐﻼم رازي داﺧﻞ اﺳﺖ ﻣﺸـﻌﺮ اﺳﺖ ﺑﺂﻧﮑﻪ ﺟﻤﯿﻊ اﺣﺎدﯾﺚ‬‫ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺻﺤﺎﺑﻪ اﻗﻮي از اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻓﺎﺿﻞ رﺷﯿﺪ ﺧﺎن در )اﯾﻀﺎح ﻟﻄﺎﻓﻪ اﻟﻤﻘﺎل( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻗﺎل اﻻﻣﺎم اﻟﺮازي ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ اﻟﮑﺒﯿﺮ‪ :‬ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﻟ ِﯿُْﺬِﻫَﺐ َﻋﻨُْﮑُﻢ اﻟﱢﺮْﺟَﺲ‬‫)أي ﯾﺰﯾﻞ ﻋﻨﮑﻢ اﻟﺬﻧﻮب و ﯾﻄﻬﺮﮐﻢ( ﯾﻠﺒﺴﮑﻢ ﺧﻠﻊ اﻟﮑﺮاﻣﮥ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫در اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻟﻔﻆ اﻟﺬﻧﻮب ﮐﻪ ﺟﻤﻊ ﻣﻌﺮف ﺑﺎﻟﻒ و ﻻم اﺳﺖ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ و ﺑﻮدن آن ﻣﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﺻـﯿﻎ ﻋﻤﻮم از ﮐﺘﺐ اﺻﻮل ﻓﻘﻪ ﻣﻌﻠﻮم‬‫اﻫﻞ ﻋﻠﻮم‪ ،‬ﭘﺲ اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت دﻻﻟﺖ ﺑﺮ رﻓﻊ ﺟﻤﯿﻊ ﻣﻌﺎﺻﯽ داﺷﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻧﻪ ﺑﺮ ﺑﻌﻀﯽ آن اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ دﺧﻮل اﻟﻒ و ﻻم ﺑﺮ ﻟﻔﻆ ذﻧﻮب در ﻋﺒﺎرت ﻓﺨﺮ رازي دﻟﯿﻞ ﻋﻤﻮم آﻧﺴﺖ‪ ،‬و ﺑﺎﯾﻦ ﺳﺒﺐ اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت دﻻﻟﺖ‬‫ﺑﺮ رﻓﻊ ﺟﻤﯿﻊ ﻣﻌﺎﺻﯽ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﻋﺒﺎرت رازي در ﻧﻬﺎﯾﮥ اﻟﻌﻘﻮل ﻫﻢ دﻻﻟﺖ دارد‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪6 :‬‬‫ﺑﺮ آﻧﮑﻪ ﻋﻠﻢ ﺑﺠﻤﯿﻊ اﺣﺎدﯾﺚ وارده در ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺻـﺤﺎﺑﻪ اﻗﻮي اﺳﺖ از ﻋﻠﻢ ﺑﺼﺤﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ )و ﻟﻮ ﺗﻨّﺰﻟﻨﺎ ﻋﻦ ذﻟﮏ ﻓﻼ أﻗﻞ ﻣﻦ ﺣﻤﻞ‬‫اﻻﺣـﺎدﯾﺚ ﻋﻠﯽ اﮐﺜﺮﻫﺎ( و ﺣﺎل آﻧﮑﻪ أﻗﻮي ﺑﻮدن ﺟﻤﯿﻊ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺻـﺤﺎﺑﻪ ﯾﺎ اﮐﺜﺮ آن از ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﮐـﺬب و ﺑﻬﺘﺎن ﺑﺤﺚ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ‬‫ﯾﮏ ﺣﺪﯾﺜﯽ ﻫﻢ از ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺻـﺤﺎﺑﻪ ﺳّﻨﯿﻪ ﺑﻘّﻮت اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻤﯽرﺳﺪ‪ ،‬و ﻫﻤﭙﺎﯾﻪ آن ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻪ ﺟﺎي آﻧﮑﻪ ﺟﻤﯿﻊ آن ﺧﺮاﻓﺎت ﯾﺎ اﮐﺜﺮ آن‬‫ﺧﺮاﻓﺎت ﻗﻮيﺗﺮ از اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺑﺮ ﻣّﺪﻋﯽ ﻻزم اﺳﺖ ﮐﻪ ﺟﻤﯿﻊ اﺣﺎدﯾﺚ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﯾﺎ اﮐﺜﺮ آن ﻧﻘﻞ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬و ﺑﻌﺪ از آن ﻣﺮوّي‬‫ﺷـﺪن آن از اﮐﺜﺮ از اﯾﻦ ﺻـﺤﺎﺑﻪ ﮐﻪ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ را رواﯾﺖ ﮐﺮدهاﻧـﺪ ﺛﺎﺑﺖ ﺳﺎزد‪ ،‬و ﺑﻌـﺪ از آن ﺛﺎﺑﺖ ﻓﺮﻣﺎﯾـﺪ ﮐﻪ اﮐﺜﺮ اﺳﺎﻧﯿﺪ آن ﻣﺜﻞ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ زﯾﺎده از آن ﺻـﺤﯿﺢ و ﺣﺴﻦ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﺎ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ ﻣﺸﺎﮐﻠﺖ‪ ،‬و ﻣﻌﺎرﺿﺖ‪ ،‬و ادﻋﺎي اﻗﻮي ﺑﻮدﻧﺶ وﻗﺘﯽ ﺗﻤﺎم ﻣﯽﺷﻮد‪،‬‬‫ﮐﻪ ﺟﻤﯿﻊ اﺣﺎدﯾﺚ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺻﺤﺎﺑﻪ ﯾﺎ اﮐﺜﺮ آن را از ﻃﺮﯾﻖ ﺷﯿﻌﻪ ﺑﭽﻨﯿﻦ اﺳﺎﻧﯿﺪ ﻗﻮّﯾﻪ ﮐﺜﯿﺮه ﺑﻠﮑﻪ زاﺋﺪ از اﯾﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ از اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﺘﻮاﺗﺮه اﺳﺖ‬‫و ﺑﺎز ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﻧﺰد ﺷـﯿﻌﻪ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺮوي از ﻃﺮق ﺑﺴـﯿﺎر‪ ،‬ﻫﻤﭽﻨﺎن ﺗﻮاﺗﺮ آن اﺣﺎدﯾﺚ از ﻃﺮق ﺧﻮﯾﺶ و ﮐﺜﺮت اﺳﺎﻧﯿﺪ‬‫آن ﺛـﺎﺑﺖ ﻓﺮﻣﺎﯾﻨـﺪ‪ ،‬و ﺑـﺎ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ از راه ﺗﺒﺮع ﺑﺮ رازي و اوﻟﯿـﺎي او ﮐﻪ در ﺗﺼـﺮف ﺑﺎﻃﻞ ﮐـﺬب را ﻋﻠﯽ اﻻﻃﻼق ﺣﻼل‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻣﺴﺘﺤﺴـﻦ‬‫ﺷﻤﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺗﻨﮓﮔﯿﺮي ﻧﻤﯽﮐﻨﯿﻢ ﺑﻄﺮﯾﻘﻪ ﻣﺠﺎﻣﻠﺖ و ﻣﺴﺎﻣﺤﮥ و ﻣﺴﺎﻫﻠﮥ ﻣﯽروﯾﻢ‪ ،‬و ﻣﯽﮔﻮﺋﯿﻢ ﮐﻪ ﺗﺼﺪﯾﻖ دﻋﻮاي ﺧﻮد را در اﮐﺜﺮ ﯾﺎ ﮐّﻞ‬‫اﺣﺎدﯾﺚ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺻـﺤﺎﺑﻪ ﮔﺬاﺷـﺘﻪ ﻣﺴﺎوات ﺑﻌﺾ اﺣﺎدﯾﺚ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺻـﺤﺎﺑﻪ را اﮔﺮ ﭼﻪ ده ﯾﺎ ﭘﺎﻧﺰده ﺑﻠﮑﻪ ﭘﻨﺞ ﯾﺎ ﺷﺶ ﺑﺎﺷﺪ ﺑﺎ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‬‫در ﻗّﻮت ﺛﺎﺑﺖ ﻓﺮﻣﺎﯾﻨﺪ‪ ،‬ﻓﻀﻼ از اﯾﻨﮑﻪ اﻗﻮي ﺑﻮدن آن را از اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 37‬از ‪180‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪7 :‬‬‫ﺑﻤّﻨﺼﻪ ﻇﻬﻮر رﺳﺎﻧﻨﺪ‪.‬‬‫ﺑﺎﻟﺠﻤﻠﻪ اّدﻋﺎي اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ دﻋﻮي ﻋﻠﻢ ﺿـﺮوري ﺑﺼـّﺤﺖ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﮑﺎﺑﺮه اﺳﺖ ﻣﮑﺎﺑﺮه ﭘﯿﺶ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻪ ﻫﺮ اﻣﺮي ﮐﻪ ﺳـﻨﯿﻪ اّدﻋﺎي‬‫ﺗﻮاﺗﺮش و ﻋﻠﻢ ﺿـﺮوري ﺑﺼـﺤﺖ آن ﮐﻨﻨـﺪ‪ ،‬ﺑﻼ ﺷـﺒﻬﻪ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ در ﺛﺒﻮت و ﺗﻮاﺗﺮ و ﺻـﺤﺖ ﻣﺜﻞ آن ﯾﺎ ﺑﻬﺘﺮ از آن ﺧﻮاﻫـﺪ ﺑﻮد‪ ،‬و‬‫ﻣﺠّﺮد ﻣﻨﻊ در اﻣﺜـﺎل اﯾﻦ اﻣﻮر ﻏﯿﺮ ﮐـﺎﻓﯽ اﺳﺖ و اﻟّﺎ ﻣﯽرﺳـﺪ ﮐﻪ ﻣﺎﻧﻌﯽ ﻣﻨﻊ وﺟﻮد ﻣﮑﻪ و ﻣـﺪﯾﻨﻪ‪ ،‬و وﺟﻮد ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻـﻠّﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ ﻫﻢ ﺑﮑﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﺮ ﻣﺤﺾ ﻣﻨﻊ اﮐﺘﻔﺎ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬آري اﮔﺮ ﻓﺎرﻗﯽ ﻻﺋﻖ ﻗﺒﻮل در اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ و دﯾﮕﺮ ﻣﺘﻮاﺗﺮات ﺑﯿﺎن ﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺗﻮﺟﻪ‬‫ﺑﺠﻮاب آن ﮐﺮده ﺷﻮد‪.‬‬‫و ﻟﻨﻌﻢ ﻣﺎ اﻓﺎد ﻣﻮﻻﻧﺎ اﻟﻬﻤﺎم ﻓﯽ ﻋﻤﺎد اﻻﺳﻼم ﺣﯿﺚ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻻ ﺷﮏ ﻓﯽ أن ﮐﻞ ﻣﻦ ﺗﺄﻣﻞ و أﻧﺼﻒ ﻓﯽ ﮐﺜﺮة ﻃﺮق اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و اﺷـﺘﻬﺎره ﺑﯿﻦ اﻟﺨﺎﺻﮥ و اﻟﻌﺎﻣﮥ‪ ،‬ﻣﻊ وﻓﻮر اﻟﺪواﻋﯽ اﻟﯽ اﻟﮑﺘﻤﺎن‪ ،‬و ﮐﺜﺮة‬‫اﻟﺼﻮارف ﻋﻦ اﻟﻨﻘﻞ‪ ،‬ﯾﺤﺼﻞ ﻟﻪ اﻟﻌﻠﻢ اﻟﻀـﺮوري ﺑﺼـﺤﮥ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﮐﯿﻒ و ﻗﺪ ﯾﺤﺼﻞ ﻟﻠﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ اﻟﻘﻄﻊ و اﻟﯿﻘﯿﻦ ﻓﯽ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ اﻻﻣﻮر‬‫اﻟﺪﯾﻨﯿـﮥ اﻟﺘﯽ ﻫﯽ أدون ﻣﺮﺗﺒـﮥ ﻓﯽ ﺑﺎب اﻟﺘﻮاﺗﺮ ﻣﻦ ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬ﮐﺂﯾﺎت اﻟﺘﺤـﺪي و اﻟﺘﺤﺪي ﺑﻬﺎ ﻋﻠﯽ رؤس اﻻﺷـﻬﺎد ﻣﻦ اﻟﮑﻔﺎر و أﻋﺪاء‬‫اﻟـﺪﯾﻦ‪ ،‬ﻣﻊ وﺟﻮد اﻟـﺪواﻋﯽ اﻟﯽ اﻟﻤﻌﺎرﺿـﮥ و ﻋـﺪم وﺟﻮد اﻟﻤﻮاﻧﻊ و ﻫﮑـﺬا ﺻـﺪور اﻟﻤﻌﺠﺰات و ﻧﺤﻮ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻣﻊ أن اﻟﮑﻔﺎر ﮐﺎﻓﮥ ﯾﻨﮑﺮون‬‫ذﻟﮏ ﮐﻠﻪ‪ ،‬و ﯾﺪﻋﻮن أن أﻫﻞ اﻻﺳـﻼم ﮐﻠﻬﻢ ﺗﻮاﻃﺌﻮا ﻋﻠﯽ اﻟﮑﺬب و اﺧﺘﺮاع ﻫﺬه اﻻﺧﺒﺎر‪ ،‬ﻻن ﮐﻠﻬﻢ ﻣﻦ أرﺑﺎب اﻻﻏﺮاض و اﻟﺪواﻋﯽ اﻟﯽ‬‫وﺿﻊ ﺗﻠﮏ اﻻﺧﺒﺎر‪ ،‬ﮐﻤﺎ أن أﻫﻞ اﻻﺳﻼم ﯾﺪﻋﻮن ﮐﺬﻟﮏ ﻓﯽ ﺑﺎب اﻻﺧﺒﺎر اﻟﻤﺨﺼﻮﺻﮥ ﺑﺄﻫﻞ اﻟﻤﺬاﻫﺐ اﻟﻔﺎﺳﺪة‪ ،‬ﻣﻦ اﻟﯿﻬﻮد‪ ،‬و اﻟﺼﺎﺑﺌﯿﻦ‪،‬‬‫و ﻋﺒﺪة اﻟﻨﯿﺮان‪ ،‬و اﻻوﺛﺎن‪ ،‬و ﺳﺎﺋﺮ اﻟﻤﺸﺮﮐﯿﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪8 :‬‬‫ﻓﮑﯿﻒ ﯾﺴﻮغ ﻟﻤﺴﻠﻢ ﻣﻨﺼﻒ أن ﯾﻨﮑﺮ اﻟﺘﻔﺎوت ﺑﯿﻦ اﻟﻌﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﺗﻘﺪﯾﺮ اﻟﺘﺴﻠﯿﻢ ﯾﮑﻮن ﺣﺎﻟﻪ ﮐﺤﺎل اﻟﺘﻔﺎوت ﺑﯿﻦ اﻟﺒﺪﯾﻬﯿﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﻗﺪ ﯾﮑﻮن‬‫أﺣﺪﻫﻤﺎ أﺟﻠﯽ ﻣﻦ اﻵﺧﺮ‪ ،‬ﮐﯿﻒ و ﻟﻮ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ اﻻﻣﺮ ﮐﺬﻟﮏ ﯾﻠﺰم اﻫﻤﺎل ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ اﻟﻤﺘﻮاﺗﺮات اﻧﺘﻬﯽ ]‪[1‬‬‫ذﮐﺮ ﻧﮑﺮدن اﺷﺨﺎﺻﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را دﻟﯿﻞ وﻫﻦ آن ﻧﯿﺴﺖ‬‫و اﻣﺎ ادﻋﺎي اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ ﺑﺴـﯿﺎري از اﺻﺤﺎب ﺣﺪﯾﺚ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ را ﻧﻘﻞ ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﺨﺪوش اﺳﺖ ﺑﻪ آﻧﮑﻪ ﺑﻌﺪ از اﻃﻼع ﺑﺮ اﺳﻤﺎء‬‫ﺟﻤﻌﯽ از ﻣﺨﺮﺟﯿﻦ و ﻧﺎﻗﻠﯿﻦ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ‪ ،‬ﮐﻪ در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻣﺬﮐﻮر ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﺑﺴﯿﺎري از اﺳﺎﻃﯿﻦ‬‫اﻋﻼـم و ﻣﺤـﺪﺛﯿﻦ ﻓﺨـﺎم اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﻒ را رواﯾﺖ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺎﻟﻔﺮض اﮔﺮ ﺑﺴـﯿﺎري از اﻫﻞ ﺣـﺪﯾﺚ اﻋﺮاض از ذﮐﺮ آن ﮐﺮده‬‫ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﻗﺪﺣﯽ در آن ﭘﯿﺪا ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﻋﺪم ذﮐﺮ اﺣﺪي )و ﻟﻮ ﮐﺎن ﻓﯽ ﻏﺎﯾﮥ اﻟﺠﻼﻟﮥ و اﻟﻨﺒﺎﻟﮥ( ﻗﺪح در ﺛﺒﻮت ﺣﺪﯾﺜﯽ ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬و ﻋﺠﺐ‬‫ﮐﻪ دﻋﻮي ﮐﺜﺮت ﻏﯿﺮ ﻧـﺎﻗﻠﯿﻦ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ آﻏـﺎز ﻧﻬـﺎده‪ ،‬و ﺑـﺎ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ ﻏﻠﻮ و اﻏﺮاق در ﺗﻌﺼﺐ ﻓﺎﺣﺶ‪ ،‬ﺟﺰ ﻧﺎم ارﺑﻌﻪ ﻏﯿﺮ ﻣﺘﻨﺎﺳـﺒﻪ ﺑﺮ زﺑﺎن‬‫ﻧﯿﺎورده‪ ،‬ﮐﺎش ﻧﺎم ﺑﯿﺴﺖ ﮐﺴـﯽ ﯾﺎ ﺳـﯽ ﮐﺲ از اﻋﯿﺎن ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻌﺮض از ﻧﻘﻞ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﯽﺑﻮدﻧﺪ ﺑﺮ زﺑﺎن ﻣﯽآورده‪ ،‬ﺗﺎ ﺑﺎ دﻋﻮي‬‫ﮐﺜﺮت ﻣﻨﺎﺳـﺒﺖ ﻣﯽداﺷﺖ‪ ،‬و اﻻـ در ﺟﻨﺐ ﻧـﺎﻗﻠﯿﻦ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﭼـﺎر ﮐﺲ را ﺑﻠﮑﻪ ده ﮐﺲ را ﻫﻢ ﻣﺜﻼ ﮐﺜﯿﺮ ﻧﺘﻮان ﮔﻔﺖ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﻔﺮض اﮔﺮ‬‫ﺑﺴﯿﺎري از اﺻﺤﺎب ﺣﺪﯾﺚ ﺳّﻨﯿﺎن اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﻒ را ﻧﻘﻞ ﻧﮑﺮده ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬ﻋﺪم ﻧﻘﻠﺸﺎن ﭼﻨﯿﻦ ﺣﺪﯾﺚ ]‪ [1‬ﻋﻤﺎد اﻻﺳﻼم ص ‪ 217‬ج ‪.4‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪257 :‬‬‫ﺷﺮﯾـﻒ ﻣﺘـﻮاﺗﺮ ﻣﺸـﻬﻮر را دﻟﯿـﻞ ﺗﻌّﺼﺐ و ﻋﻨـﺎد‪ ،‬و رﺳـﻮخ در ﺿـﻐﺎﺋﻦ و اﺣﻘـﺎد اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﺮاﻓـﺎت ﻏﺮﯾﺒﻪ در ﻓﻀﺎﺋـﻞ ﺧﻠﻔـﺎي ﺧـﻮد ﻧﻘﻞ‬‫ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬و از ﻧﻘﻞ ﭼﻨﯿﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺘﻮاﺗﺮ و ﻣﺸـﻬﻮر اﻋﺮاض ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪ ،‬و ﻫﺮ ﮔﺎه ﻧﺎﻓﯽ ﺻﺮﯾﺢ ﺑﻤﻘﺎﺑﻠﻪ ﻣﺜﺒﺖ ﺳﺎﻗﻂ از اﻋﺘﺒﺎر و اﻋﺘﻤﺎد ﺑﺎﺷﺪ‪،‬‬‫ﺳﺎﮐﺖ و ﻣﻌﺮض ﮐﯽ ﻻﺋﻖ اﻋﺘﻨﺎ و اﻟﺘﻔﺎت اﺳﺖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 38‬از ‪180‬‬‫ﻋﺪم ﻧﻘﻞ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را دﻟﯿﻞ ﻋﺪم ﺻﺤﺖ آن ﻧﯿﺴﺖ‬‫اّﻣـﺎ ﺗﺸـﺒﺚ ﺑﻌـﺪم ﻧﻘـﻞ ﺑﺨـﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ ﭘﺲ ﻣﻮﺟﺐ ﺗّﺤﯿﺮ اﻓﮑـﺎر و ﺑـﺎﻋﺚ ﺗﻌّﺠﺐ اوﻟﯽ اﻻﺑﺼـﺎر اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﻤﺎﻧـﺎ اﻣﺎم رازي ﺑﺴـﺒﺐ ﻣﺰﯾﺪ‬‫اﻧﻬﻤﺎك در ﻣﺰﺧﺮﻓﺎت و ﺻـﺮف ﻋﻤﺮ ﻋﺰﯾﺰ در ﺧﺮاﻓﺎت‪ ،‬اّﻃﻼﻋﯽ ﺑﻔّﻦ دراﯾﺖ و ﺣﺪﯾﺚ ﻧﺪاﺷﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻤﺤﺾ ﺧﯿﺎﻻت و ﻫﻮاﺟﺲ‪ ،‬و ﺗﻮّﻫﻤﺎت‬‫و وﺳﺎوس‪ ،‬رّد اﻣﻮر واﺿـﺤﻪ ﺧﻮاﺳـﺘﻪ‪ ،‬و ذّرات ﺧﺴﯿﺴﯿﻪ را ﻣﻘﺎوم ﺟﺒﺎل رواﺳﯽ اﻧﮕﺎﺷﺘﻪ‪ ،‬و ﺷﻨﺎﻋﺖ اﯾﻦ ﺗﻤّﺴﮏ‪ ،‬و وﻫﻦ و رﮐﺎﮐﺖ آن‪،‬‬‫ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﺑﭽﻨﺪ وﺟﻪ‪:‬‬‫اول آﻧﮑﻪ ﻋﺪم ﻧﻘﻞ ﺷـﯿﺨﯿﻦ )اﻋﻨﯽ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ( ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را دﻟﯿﻞ واﺿﺢ‪ ،‬و ﺑﺮﻫﺎن ﻻﺋﺢ‪ ،‬ﺑﺮ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﯾﻨﻬﺎ ﺑﺴـﺒﺐ اﺑﺘﻼء ﺑﺤّﺐ‬‫ﺷﯿﺨﯿﻦ ﮐﺘﻤﺎن ﺣﻖ ﺧﻮاﺳـﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﺎ ﺧﻔﺎي ﭼﻨﯿﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺘﻮاﺗﺮ و ﻣﺸـﻬﻮر‪ ،‬و اﻋﺮاض از آن ﺑﺎﻃﻞ را در ﻧﻈﺮ ﻋﻮام آراﺳـﺘﻨﺪ‪ ،‬و آﺧﺮ ﻧﻮﺑﺖ‬‫ﻣﻌﺘﻘﺪﯾﻦ ﺑﯽ ﺗﺤﻘﯿﻘﺸﺎن ﺑﺎﯾﻦ ﻣﺜﺎﺑﻪ رﺳﯿﺪ ﮐﻪ ﻣﺤﺾ ﻋﺪم ذﮐﺮﺷﺎن را ﻣﺎﻧﻊ ﺛﺒﻮت اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﮔﺮداﻧﯿﺪﻧﺪ‬‫ﻗﺎﻋﺪه ﺗﻘﺪم ﻣﺜﺒﺖ ﺑﺮ ﻧﺎﻓﯽ از ﻗﻮاﻋﺪ ﻣﺴﻠﻤﻪ اﺳﺖ‬‫اﺷﺎره‬‫دّوم آﻧﮑﻪ ﻗﺎﻋـﺪه ﺗﻘّﺪم ﻣﺜﺒﺖ ﺑﺮ ﻧﺎﻓﯽ ﻣﺴـﻠّﻢ اﻫﻞ اﺻﻮل‪ ،‬و ﻣﻘﺒﻮل ﻋﻠﻤﺎء ﻓﺤﻮل اﺳﺖ‪ ،‬و اﺋﻤﻪ ﺳـّﻨﯿﻪ ﺟﺎﺑﺠﺎ ﺑﺂن ﺗﺸـّﺒﺚ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﺮ‬‫ﮔـﺎه ﻧﻔﯽ ﺻـﺮﯾﺢ ﺑﻤﻘﺎﺑﻠﻪ اﺛﺒﺎت ﻻﺋﻖ ﻗﺒﻮل ﻧﺒﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﻣﺤﺾ اﻋﺮاض از ذﮐﺮ‪ ،‬و ﺳـﮑﻮت از ﻧﻘﻞ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻗـﺪح در ﺗﺤﻘﯿﻖ اﻣﺮي و ﺛﺒﻮت آن‬‫ﺧﻮاﻫﺪ ﮐﺮد‪ ،‬و ﺷﻮاﻫﺪ ﺗﻘﺪﯾﻢ ﻣﺜﺒﺖ ﺑﺮ ﻧﺎﻓﯽ ﺑﺴﯿﺎر اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺮ ﺑﻌﺾ آن اﮐﺘﻔﺎ ﻣﯽرود‬‫ﺷﻮاﻫﺪ ﺗﻘﺪﯾﻢ ﻣﺜﺒﺖ ﺑﺮ ﻧﺎﻓﯽ‬‫ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﻋﻠّﯽ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻠّﻘﺐ ﻧﻮر اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺤﻠﺒﯽ اﻟﻘﺎﻫﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ در ﮐﺘﺎب )اﻧﺴﺎن اﻟﻌﯿﻮن ﻓﯽ ﺳـﯿﺮة اﻻﻣﯿﻦ اﻟﻤﺄﻣﻮن(‬‫در ذﮐﺮ ﻗّﺼﻪ داﺧﻞ ﺷﺪن ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ در ﺧﺎﻧﻪ ﮐﻌﺒﻪ ﺑﻌﺪ ﻓﺘﺢ ﻣّﮑﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﻤﺮ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ ﻓﻠﻤﺎ ﻓﺘﺤﻮا ﮐﻨﺖ أول ﻣﻦ وﻟـﺞ‪ ،‬ﻓﻠﻘﯿﺖ ﺑﻼﻻ ﻓﺴﺄﻟﺘﻪ ﻫﻞ ﺻـﻠﯽ ﻓﯿﻪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ؟ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻧﻌﻢ‪ ،‬و ذﻫﺐ ﻋﻨﯽ أن أﺳﺄﻟﻪ ﮐﻢ ﺻﻠﯽ‪.‬‬‫و ﻫﺬا ﯾﺪل ﻋﻠﯽ أن ﻗﻮل ﺑﻼل رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ أﻧﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ أﺗﯽ ﺑﺎﻟﺼﻼة اﻟﻤﻌﻬﻮدة ﻻ اﻟﺪﻋﺎء ﮐﻤﺎ ادﻋﺎه ﺑﻌﻀﻬﻢ‪.‬‬‫و ﻓﯽ ﮐﻼم ﻟا ﺴﻬﯿﻠﯽ ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ أﻧﻪ ﺻﻠﯽ ﻓﯿﻬﺎ رﮐﻌﺘﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒـﺎس رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤـﺎ ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﯽ أﺳﺎﻣـﮥ ﺑﻦ زﯾـﺪ‪ :‬أﻧﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻟﻤﺎ دﺧﻞ اﻟﺒﯿﺖ دﻋﯽ ﻓﯽ ﻧﻮاﺣﯿﻪ ﮐﻠﻬﺎ‪ ،‬و ﻟﻢ‬‫ﯾﺼﻞ ﻓﯿﻪ ﺣﺘﯽ ﺧﺮج‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺧﺮج رﮐﻊ ﻓﯽ ﻗﺒﻞ اﻟﺒﯿﺖ رﮐﻌﺘﯿﻦ )أي ﺑﯿﻦ اﻟﺒﺎب و اﻟﺤﺠﺮ اﻟﺬي ﻫﻮ اﻟﻤﻠﺘﺰم( و ﻗﺎل ﻫﺬه اﻟﻘﺒﻠﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪259 :‬‬‫ﻓﺒﻼل رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻣﺜﺒﺖ ﻟﻠﺼﻠﻮة ﻓﯽ اﻟﮑﻌﺒﮥ‪ ،‬و أﺳﺎﻣﮥ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻧﺎف‪ ،‬و اﻟﻤﺜﺒﺖ ﻣﻘﺪم ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺎﻓﯽ‪.‬‬‫ﻋﻠﯽ أﻧﻪ ﺟﺎء أن أﺳﺎﻣﮥ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ أﺧﺒﺮ أﯾﻀﺎ ﺑﺄﻧﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺻﻠﯽ ﻓﯽ اﻟﮑﻌﺒﮥ ]‪.[1‬‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻘﯿﻢ اﻟﺠﻮزﯾﻪ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ در )زاد اﻟﻤﻌﺎد ﻓﯽ ﻫﺪي ﺧﯿﺮ اﻟﻌﺒﺎد( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ذﮐﺮ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﺳﻨﮥ اﻟﺼﻠﻮة أن ﯾﻨﺼﺐ اﻟﻘﺪم اﻟﯿﻤﻨﯽ‪ ،‬و اﺳﺘﻘﺒﺎﻟﻪ ﺑﺄﺻﺎﺑﻌﻬﺎ اﻟﻘﺒﻠﮥ‪ ،‬و اﻟﺠﻠﻮس ﻋﻠﯽ اﻟﯿﺴﺮي‪.‬‬‫و ﻟﻢ ﯾﺤﻔﻆ ﻋﻨﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﻤﻮﺿﻊ ﺟﻠﺴﮥ ﻏﯿﺮ ﻫﺬه‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 39‬از ‪180‬‬‫و ﮐـﺎن ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳـﻠﻢ ﯾﻀﻊ ﯾـﺪﯾﻪ ﻋﻠﯽ ﻓﺨـﺬﯾﻪ‪ ،‬و ﯾﺠﻌـﻞ ﻣﺮﻓﻘﻪ ﻋﻠﯽ ﻓﺨـﺬه‪ ،‬و ﻃﺮف ﯾـﺪه ﻋﻠﯽ رﮐﺒـﺘﯿﻪ‪ ،‬و ﻗﺒﺾ ﺛﻨﺘﯿﻦ ﻣﻦ‬‫أﺻﺎﺑﻌﻪ‪ ،‬و ﺣﻠﻖ ﺣﻠﻘﮥ‪ ،‬ﺛﻢ رﻓﻊ اﺻﺒﻌﻪ ﯾﺪﻋﻮ ﺑﻬﺎ و ﯾﺤﺮﮐﻬﺎ‪.‬‬‫ﻫﮑﺬا ﻗﺎل واﺋﻞ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﻨﻪ‪ [1] .‬اﻧﺴﺎن اﻟﻌﯿﻮن ﻓﯽ ﺳﯿﺮة اﻻﻣﯿﻦ اﻟﻤﺄﻣﻮن ج ‪ 3‬ص ‪ 224‬ط ﻣﺼﺮ ‪.1280‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪260 :‬‬‫و أﻣﺎ‬‫ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ داود‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ‪ :‬أن اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﮐﺎن ﯾﺸﯿﺮ ﺑﺈﺻﺒﻌﻪ إذا دﻋﯽ و ﻻ ﯾﺤﺮﮐﻬﺎ ﻫﮑﺬا‬‫ﻓﻬﺬه اﻟﺰﯾﺎدة ﻓﯽ ﺻﺤﺘﻬﺎ ﻧﻈﺮ‪ ،‬و ﻗﺪ ذﮐﺮ ﻣﺴﻠﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻄﻮﻟﻪ ﻓﯽ ﺻﺤﯿﺤﻪ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺬﮐﺮ اﻟﺰﯾﺎدة ﺑﻞ‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ إذا ﻗﻌﺪ ﻓﯽ اﻟﺼﻠﻮة ﺟﻌﻞ ﻗﺪﻣﻪ اﻟﯿﺴﺮي ﺑﯿﻦ ﻓﺨﺬه‪ ،‬و ﺳﺎﻗﻪ‪ ،‬و ﻓﺮش ﻗﺪﻣﻪ اﻟﯿﻤﻨﯽ‪ ،‬و وﺿﻊ ﯾﺪه‬‫اﻟﯿﺴﺮي ﻋﻠﯽ رﮐﺒﺘﻪ اﻟﯿﺴﺮي‪ ،‬و وﺿﻊ ﯾﺪه اﻟﯿﻤﻨﯽ ﻋﻠﯽ ﻓﺨﺬه اﻟﯿﻤﻨﯽ‪ ،‬و أﺷﺎر ﺑﺈﺻﺒﻌﻪ‪.‬‬‫و أﯾﻀﺎ ﻓﻠﯿﺲ ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ داود ﻋﻨﻪ أن ﻫﺬا ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟﺼﻠﻮة‪.‬‬‫و أﯾﻀﺎ ﻓﻠﻮ ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟﺼﻠﻮة ﻟﮑﺎن ﻧﺎﻓﯿﺎ‪ ،‬و ﺣﺪﯾﺚ واﺋﻞ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻣﺜﺒﺘﺎ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻘﺪم‪ ،‬و ﻫﻮ ﺣﺪﯾﺚ ذﮐﺮه أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻓﯽ ﺻﺤﯿﺤﻪ ]‪.[1‬‬‫و ﺷـﯿﺦ اﺣﻤﺪ ﻣﻨﯿﻨﯽ ﮐﻪ از اﮐﺎﺑﺮ ﻋﻠﻤﺎي اﻋﻼم و ﻣﻬﺮه ﻓﺨﺎم اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺮادي در ﮐﺘﺎب )ﺳﻠﮏ اﻟﺪرر ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺦ اﻟﻘﺮن اﻟﺜﺎﻧﯽ ﻋﺸﺮ(‬‫ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬زاد اﻟﻤﻌﺎد ج ‪ 1‬ص ‪ 60‬ط ﻣﺼﺮ اﻟﻤﺆرخ ‪.1369‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪261 :‬‬‫اﻟﺸـﯿﺦ أﺣﻤﺪ اﻟﻤﻨﯿﻨﯽ ﻫﻮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ادرﯾﺲ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﻨﻔﯽ‬‫اﻟﻄﺮاﺑﻠﺴﯽ اﻻﺻﻞ‪ ،‬اﻟﻤﻨﯿﻨﯽ اﻟﻤﻮﻟﺪ‪ ،‬اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﻤﻨﺸﺄ‪ ،‬اﻟﻌﺎﻟﻢ اﻟﻌﻼﻣﮥ‪ ،‬اﻟﻤﺤﺪث‪ ،‬اﻟﻤﺆﻟﻒ‪ ،‬اﻟﺸﺎﻋﺮ اﻟﻤﺎﻫﺮ‪ ،‬اﻟﮑﺎﺗﺐ اﻟﻨﺎﺛﺮ‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺑﻘﺮﯾﮥ ﻣﻨﯿﻦ ﻟﯿﻠﮥ اﻟﺠﻤﻌﮥ ﺛﺎﻧﯽ ﻋﺸـﺮ ﻣﺤﺮم اﻓﺘﺘﺎح ﺳﻨﮥ ‪ ،1089‬و ﻟﻤﺎ ﺑﻠﻎ ﺳﻨﮥ )‪ (13‬دﺧﻞ اﻟﯽ دﻣﺸﻖ‪ ،‬و دﺧﻞ ﺑﺤﺠﺮة داﺧﻞ اﻟﺴﻤﯿﺴﺎﻃﯿﮥ‬‫ﻋﻨﺪ أﺧﯿﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬و ﻗﺮأ ﮐﺘﺒﺎ ﮐﺜﯿﺮة و ﺣﻀـﺮ ﻋﻠﯽ ﺟﻤﻠﮥ ﻣﻦ اﻟﻤﺸﺎﯾﺦ ﻣﻨﻬﻢ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﻤﻮاﻫﺐ اﻟﻤﻔﺘﯽ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ‪ ،‬و اﻟﺸـﯿﺦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﮑﺎﻣﻠﯽ‪،‬‬‫و اﻟﺸﯿﺦ اﻟﯿﺎس اﻟﮑﺮدي‪ ،‬و اﻟﺸﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ اﻟﻨﺎﺑﻠﺴﯽ‪ ،‬و اﻟﺸﯿﺦ ﯾﻮﻧﺲ اﻟﻤﺼﺮي‪ ،‬و ﻣﺸﺎﯾﺦ ﮐﺜﯿﺮﯾﻦ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺸﺎم‪.‬‬‫و ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺤﺠﺎز‪ :‬اﻟﺸـﯿﺦ ﺳﺎﻟﻢ اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﮑﯽ‪ ،‬و اﻟﺸﯿﺦ أﺣﻤﺪ اﻟﻨﺨﻠﯽ‪ ،‬و اﻟﺸﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﺨﻠﯿﻔﯽ اﻟﻤﺪﻧﯽ ﻣﻔﺘﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ اﻟﻤﻨﻮرة‪ ،‬و‬‫اﻟﺸﯿﺦ أﺑﻮ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﮑﻮراﻧﯽ اﻟﻤﺪﻧﯽ و ﻏﯿﺮﻫﻢ ﻣﻤﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪262 :‬‬‫ﻻ ﯾﺤﺼﯽ اﻟﺦ ]‪.[1‬‬‫در ﺷﺮح ﺗﺎرﯾﺦ ﯾﻤﯿﻨﯽ ﮐﻪ ﻣﺴﻤﯽ اﺳﺖ )ﺑﺎﻟﻔﺘﺢ اﻟﻮﻫﺒﯽ ﻋﻠﯽ ﺗﺎرﯾﺦ أﺑﯽ ﻧﺼﺮ اﻟﻌﺘﺒﯽ( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫اﻟﻤﺸﻮرة ﺑﻀﻢ اﻟﺸﯿﻦ ﻻ ﻏﯿﺮ‪ ،‬ﮐﺬا ﺻﺤﺤﻪ اﻟﺤﺮﯾﺮي ﻓﯽ درة اﻟﻐﻮاص‪ ،‬ﻗﺎﻟﻪ اﻟﺒﺠﺎﺗﯽ‪.‬‬‫و ﻓﯽ اﻟﻤﺼـﺒﺎح اﻟﻤﻨﯿﺮ‪ :‬و ﻓﯿﻬﺎ ﻟﻐﺘﺎن‪ :‬ﺳـﮑﻮن اﻟﺸـﯿﻦ و ﻓﺘـﺢ اﻟﻮاو‪ ،‬و اﻟﺜﺎﻧﯿﮥ ﺿﻢ اﻟﺸـﯿﻦ و ﺳـﮑﻮن اﻟﻮاو وزان اﻟﻤﻌﻮﻧﮥ‪ ،‬و اﻟﻤﺜﺒﺖ ﻣﻘﺪم ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﻨﺎﻓﯽ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺣﻔﻆ ﺣﺠﮥ ﻋﻠﯽ ﻣﻦ ﻟﻢ ﯾﺤﻔﻆ ]‪.[2‬‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﯿﻤﺎﻧﯽ اﻟﺼﻨﻌﺎﻧﯽ در )روض ﺑﺎﺳﻢ ﻓﯽ اﻟﺬب ﻋﻦ ﺳّﻨﮥ أﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و اﻟﻤﻀﻌﻒ إذا ﻟﻢ ﯾﺒﯿﻦ ﺳﺒﺐ اﻟﺘﻀﻌﯿﻒ ﻧﺎف‪ ،‬و اﻟﻤﺜﺒﺖ أوﻟﯽ ﻣﻦ اﻟﻨﺎﻓﯽ ]‪.[3‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرات ﻣﺘﻌـﺪده ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺜﺒﺖ ﻣﻘـﺪم اﺳﺖ ﺑﺮ ﻧﺎﻓﯽ‪ ،‬و ﻣﺤّﻘﻖ ﺑﺮ ﻣﻨﮑﺮ‪ ،‬و ﻗﻮل ﺟﺎﺣﺪ و ﻧﺎﻓﯽ‪ ،‬ﺑﻤﻘﺎﺑﻠﻪ ﻗﻮل ﻣﺜﺒﺖ ﻻﺋﻖ اﻋﺘﺒﺎر‬‫و اﻋﺘﻨﺎء‪ ،‬و ﻗﺎﺑﻞ اﻟﺘﻔﺎت و اﺻﻐﺎء ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﻨﺎﺑﺮ اﯾﻦ ﻗﺎﻋﺪه ﻣﻤّﻬﺪه‪ ،‬ﺑﺎﻟﻔﺮض اﮔﺮ ﮐﺴﯽ از ]‪ [1‬ﺳﻠﮏ اﻟﺪرر ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺦ اﻟﻘﺮن اﻟﺜﺎﻧﯽ ﻋﺸﺮ‬‫ج ‪ 2‬ص ‪ 133‬ط ﺑﻮﻻق ﻣﺼﺮ ‪.1301‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻔﺘﺢ اﻟﻮﻫﺒﯽ ﻋﻠﯽ ﺗﺎرﯾﺦ أﺑﯽ ﻧﺼﺮ ج ‪ 1‬ص ‪ 8‬ط ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 40‬از ‪180‬‬‫]‪ [3‬روض ﺑﺎﺳﻢ ج ‪ 1‬ص ‪ 93‬ط ﻣﺼﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪263 :‬‬‫ﺻﺤﺎﺑﻪ و ﺗﺎﺑﻌﯿﻦ ﻫﻢ اﻧﮑﺎر ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﻣﯽﮐﺮد ﻗﻮل او ﻗﺎﺑﻞ اﻟﺘﻔﺎت ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﺗﺎ ﭼﻪ رﺳﺪ ﺑﻤﺤﺾ اﻇﻬﺎر ﻋﺪم ﺳـﻤﺎع ﺧﻮد اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺜﺮا‪ ،‬ﮐﻪ‬‫آن ﺑﻪ ﻫﯿﭻ وﺟﻪ ﻻﯾﻖ اﻋﺘﻨﺎء ﻧﺒﻮده‪.‬‬‫ﭘﺲ اﻋﺮاض ﺑﺨـﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ إذ ذﮐﺮ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ در ﭼﻪ ﺣﺴـﺎب اﺳﺖ ﮐﻪ اﺣـﺪي از اﻫﻞ ﺗﻨﻘﯿـﺪ و ﺗﺤﻘﯿﻖ اﻟﺘﻔﺎﺗﯽ ﺑﺂن ﻧﻤﺎﯾـﺪ‪ ،‬ﯾﺎ آن را‬‫ﻗﺎدح در ﺻّﺤﺖ و ﺛﺒﻮت ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﮔﺮداﻧﺪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ اﻟﻘّﯿﻢ در )زاد اﻟﻤﻌﺎد( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ‪ :‬روي ﻋﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ أﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﺴﻠﻢ ﺗﺴﻠﯿﻤﮥ واﺣﺪة‪.‬‬‫ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ وﻗﺎص‪ ،‬و ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻋﺎﺋﺸﮥ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ أﻧﺲ اﻻ أﻧﻬﺎ ﻣﻌﻠﻮﻟﮥ و ﻻ ﯾﺼﺤﺤﻬﺎ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ﺛﻢ ذﮐﺮ ﻋﻠﮥ ﺣﺪﯾﺚ ﺳﻌﺪ‬‫أن اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ ﮐﺎن ﯾﺴﻠﻢ ﻓﯽ اﻟﺼﻠﻮة ﺗﺴﻠﯿﻤﮥ واﺣﺪة‪،‬‬‫و ﻗﺎل‪ :‬ﻫﺬا وﻫﻢ و ﻏﻠﻂ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ اﻟﺤﺪﯾﺚ‬‫ﮐﺎن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﺴﻠﻢ ﻋﻦ ﯾﻤﯿﻨﻪ و ﻋﻦ ﯾﺴﺎره‪.‬‬‫ﺛﻢ ﺳﺎق اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺼـﻌﺐ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬ﻋﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫رأﯾﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﺴﻠﻢ ﻋﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪264 :‬‬‫ﯾﻤﯿﻨﻪ و ﻋﻦ ﺷﻤﺎﻟﻪ‪ ،‬ﮐﺄﻧﯽ أﻧﻈﺮ اﻟﯽ ﺻﻔﺤﮥ ﺧﺪه‪.‬‬‫ﻓﻘﺎل اﻟﺰﻫﺮي‪ :‬ﻣﺎ ﺳـﻤﻌﻨﺎ ﻫﺬا ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﻘﺎل ﻟﻪ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ :‬أ ﮐﻞ ﺣﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺪ ﺳﻤﻌﺘﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻻ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻨﺼﻔﻪ؟ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻻ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺎﺟﻌﻞ ﻫﺬا ﻓﯽ اﻟﻨﺼﻒ اﻟﺬي ﻟﻢ ﺗﺴﻤﻊ ]‪.[1‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت واﺿـﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ ﮔﺎه اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺴـﻠﯿﻢ آن ﺣﻀـﺮت از ﯾﻤﯿﻦ و ﺷـﻤﺎل رواﯾﺖ ﮐﺮد‪ ،‬و زﻫﺮي ﮔﻔﺖ‪:‬‬‫ﻧﺸﻨﯿﺪﯾﻢ اﯾﻦ را از ﺣﺪﯾﺚ رﺳﻮل ﺧﺪا‪.‬‬‫اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺮاي اﻟﺰام و اﻓﺤﺎم او ﮔﻔﺖ‪ :‬آﯾﺎ ﮐّﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﺣﻀﺮت رﺳﻮل ﺧﺪا را ﺷﻨﯿﺪهاي؟ زﻫﺮي ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻧﻪ‪.‬‬‫ﺑﺎز اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﮔﻔﺖ‪ :‬آﯾﺎ ﻧﺼﻒ ﺣﺪﯾﺚ آن ﺣﻀﺮت را ﺷﻨﯿﺪهاي؟‬‫زﻫﺮي از اّدﻋﺎي ﺳﻤﺎع ﻧﺼﻒ اﺣﺎدﯾﺚ آن ﺣﻀﺮت ﻫﻢ اﻧﮑﺎر ﮐﺮد‪.‬‬‫اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﺮاي ﻣﺰﯾﺪ ﺗﺨﺠﯿﻞ او ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭘﺲ ﺑﮕﺮدان اﯾﻦ را در ﻧﺼﻔﯽ ﮐﻪ ﻧﺸﻨﯿﺪهاي‪.‬‬‫ﭘﺲ زﻫﺮي ﺑﺎﻟﺰام و اﻓﺤﺎم اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﻧﺒﯿﻞ ﺳﺎﮐﺖ و ﺻﺎﻣﺖ و ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺗﺨﺠﯿﻞ ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬‫و ﻫﺮ ﮔﺎه ﻋﺪم ﺳـﻤﺎع زﻫﺮي‪ ،‬و ﻋﺪم ﺗﺴـﻠﯿﻢ او ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺴـﻠﯿﻢ را ﻗﺎدح در آن ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻣﺠّﺮد اﻋﺮاض ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ از ذﮐﺮ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ رﯾﺒﯽ ]‪ [1‬زاد اﻟﻤﻌﺎد ج ‪ 1‬ص ‪ 67‬ط ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪265 :‬‬‫و ﺷّﮑﯽ در آن ﭘﯿﺪا ﮐﻨﺪ‪ ،‬و آن را از درﺟﻪ ﺛﺒﻮت و ﺗﺤﻘﻖ ﻫﺎﺑﻂ ﮔﺮداﻧﺪ؟‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ اﻟﻘﯿﻢ در )زاد اﻟﻤﻌﺎد( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و أﻣﺎ اﻻرﺑﻊ ﻗﺒﻞ اﻟﻌﺼﺮ ﻓﻠﻢ ﯾﺼﺢ ﻋﻨﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﯽ ﻓﻌﻠﻬﺎ ﺷﯽء اﻻ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 41‬از ‪180‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻋﺎﺻﻢ ﺑﻦ ﺿـﻤﺮة ﻋﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﻄﻮﯾﻞ‪ :‬أﻧﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﮐﺎن ﯾﺼـﻠﯽ ﺑﺎﻟﻨﻬﺎر ﺳﺖ ﻋﺸـﺮة رﮐﻌﮥ‪ ،‬ﯾﺼـﻠﯽ إذا ﮐﺎﻧﺖ‬‫اﻟﺸـﻤﺲ ﻣﻦ ﻫﯿﻬﻨـﺎ ﮐﻬﯿﺌﺘﻬـﺎ ﻣﻦ ﻫﯿﻬﻨـﺎ ﻟﺼـﻠﻮة اﻟﻈﻬﺮ أرﺑﻊ رﮐﻌـﺎت‪ ،‬و ﮐـﺎن ﯾﺼـﻠﯽ ﻗﺒﻞ اﻟﻈﻬﺮ أرﺑﻊ رﮐﻌﺎت‪ ،‬و ﺑﻌـﺪ اﻟﻈﻬﺮ رﮐﻌﺘﯿﻦ و ﻗﺒﻞ‬‫اﻟﻌﺼﺮ أرﺑﻊ رﮐﻌﺎت‪.‬‬‫و ﻓﯽ ﻟﻔﻆ ﮐﺎن إذا زاﻟﺖ اﻟﺸﻤﺲ ﻣﻦ ﻫﯿﻬﻨﺎ ﮐﻬﯿﺌﺘﻬﺎ ﻣﻦ ﻫﯿﻬﻨﺎ ﻋﻨﺪ اﻟﻌﺼﺮ ﺻﻠﯽ رﮐﻌﺘﯿﻦ‪ ،‬و إذا ﮐﺎﻧﺖ اﻟﺸﻤﺲ ﻣﻦ ﻫﯿﻬﻨﺎ ﮐﻬﯿﺌﺘﻬﺎ ﻣﻦ ﻫﯿﻬﻨﺎ‬‫ﻋﻨﺪ اﻟﻈﻬﺮ ﺻـﻠﯽ ارﺑﻌﺎ‪ ،‬أو ﯾﺼﻠﯽ ﻗﺒﻞ اﻟﻈﻬﺮ أرﺑﻌﺎ‪ ،‬و ﺑﻌﺪﻫﺎ رﮐﻌﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺒﻞ اﻟﻌﺼﺮ أرﺑﻌﺎ‪ ،‬و ﯾﻔﺼﻞ ﺑﯿﻦ ﮐﻞ رﮐﻌﺘﯿﻦ ﺑﺎﻟﺘﺴﻠﯿﻢ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻠﺌﮑﮥ‬‫اﻟﻤﻘﺮﺑﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﻦ ﺗﺒﻌﻬﻢ ﻣﻦ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ و اﻟﻤﺮﺳﻠﯿﻦ‪.‬‬‫و ﺳﻤﻌﺖ ﺷﯿﺦ اﻻﺳﻼم اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﮥ ﯾﻨﮑﺮ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﯾﺪﻓﻌﻪ ﺟﺪا و ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻧﻪ ﻣﻮﺿﻮع و ﯾﺬﮐﺮ ﻋﻦ اﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻟﺠﻮزﺟﺎﻧﯽ اﻧﮑﺎره‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪266 :‬‬‫و ﻗﺪ روي أﺣﻤﺪ‪ ،‬و أﺑﻮ داود‪ ،‬و اﻟﺘﺮﻣﺬي ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻋﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ أﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬رﺣﻢ اﻟﱠﻠﻪ اﻣﺮءا ﺻـﻠﯽ ﻗﺒﻞ اﻟﻌﺼﺮ‬‫أر ﺑ ﻌ ﺎ ‪.‬‬
‫و ﻗﺪ اﺧﺘﻠﻒ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﺼﺤﺤﻪ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن‪ ،‬و ﻋﻠﻠﻪ ﻏﯿﺮه‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ أﺑﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ أﺑﺎ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟﻄﯿﺎﻟﺴﯽ ﻋﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻋﻦ اﻟﻨﺒﯽ‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪) :‬رﺣﻢ اﻟﱠﻠﻪ اﻣﺮءا ﺻـﻠﯽ ﻗﺒﻞ اﻟﻌﺼـﺮ أرﺑﻌﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬دع ذا‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ان أﺑﺎ داود ﻗـﺪ رواه‪ ،‬ﻓﻘﺎل أﺑﻮ اﻟﻮﻟﯿﺪ‪ :‬ﮐﺎن اﺑﻦ ﻋﻤﺮ‬‫ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺣﻔﻈﺖ ﻋﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻋﺸﺮ رﮐﻌﺎت ﻓﯽ اﻟﯿﻮم و اﻟﻠﯿﻠﮥ ﻓﻠﻮ ﮐﺎن ﻫﺬا ﻟﻌﺪه‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﯽ ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺣﻔﻈﺖ اﺛﻨﺘﯽ ﻋﺸﺮة‬‫رﮐﻌﮥ‪.‬‬‫و ﻫـﺬا ﻟﯿﺲ ﺑﻌﻠـﮥ أﺻـﻼ‪ ،‬ﻓـﺎن اﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻧﻤـﺎ أﺧﺒﺮ ﻋﻤﺎ ﺣﻔﻈﻪ ﻣﻦ ﻓﻌﻞ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻟﻢ ﯾﺨﺒﺮ ﻋﻦ ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﻼ ﺗﻨﺎﻓﯽ ﺑﯿﻦ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺜﯿﻦ اﻟﺒﺘﮥ ]‪ [1] .[1‬زاد اﻟﻤﻌﺎد ج ‪ 1‬ص ‪ 80‬ط ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪267 :‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺧﺒـﺎر اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺣﻔـﻆ ده رﮐﻌﺖ را از ﻓﻌـﻞ ﺟﻨـﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ داﻓﻊ ﺛﺒﻮت ﭼﻬﺎر‬‫رﮐﻌﺖ ﻗﺒﻞ ﻋﺼﺮ ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﺷﺪ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ او ﺣﺴﺐ ﺣﻔﻆ ﺧﻮد اﺧﺒﺎر از اﯾﻦ ﻋﺪد ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﺟﺎﺋﺰ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻏﯿﺮ او ﺣﻔﻆ ﻋﺪد دﯾﮕﺮ ﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ﭘﺲ اﯾﻦ اﻓﺎده ﻫﻢ ﺑﺘﻘﺮﯾﺐ ﻣﺎ ﺗﻘّﺪم‪ ،‬ﻣﺒﻄﻞ ﺗﺸﺒﺚ ﺑﻌﺪم ذﮐﺮ ﺷﯿﺨﯿﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬‫ﺳّﻮم آﻧﮑﻪ ﺧﻮد ﻣﺨﺎﻃﺐ در ﮐﯿﺪ ﻫﺸﺘﻢ از ﺑﺎب دّوم ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و اﮔﺮ زّﺟﺎج اﻧﮑﺎر ﮐﺮده ﺑﺎﺷـﺪ ﺟّﺮ ﺟﻮار را ﺑﺎ وﺟﻮد ﺣﺮف ﻋﻄﻒ اﻋﺘﺒﺎر را ﻧﺸﺎﯾـﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺎﻫﺮان ﻋﺮﺑّﯿﺖ و اﺋّﻤﻪ اﯾﺸﺎن ﺗﺠﻮﯾﺰ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و‬‫در ﻗﺮآن ﻣﺠﯿﺪ‪ ،‬و ﮐﻼم ﺑﻠﻐﺎء وﻗﻮع ﯾﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺷـﻬﺎدت زّﺟﺎج ﻣﺒﻨّﯽ ﺑﺮ ﻗﺼﻮر ﺗﺘﺒﻊ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﻊ ﻫﺬا ﺷـﻬﺎدت ﺑﺮ ﻧﻔﯽ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺷـﻬﺎدت ﺑﺮ‬‫ﻧﻔﯽ ﻏﯿﺮ ﻣﻘﺒﻮل ]‪.[1‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻻﺋـﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺨـﺎﻃﺐ اﻧﮑـﺎر زّﺟﺎج ﺟّﺮ ﺟﻮار را ﺷـﻬﺎدت ﺑﺮ ﻧﻔﯽ ﻗﺮار داده‪ ،‬از درﺟﻪ اﻋﺘﺒﺎر ﺳﺎﻗﻂ ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬و ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﮐﻪ‬‫ﺷﻬﺎدت ﺑﺮ ﻧﻔﯽ ﻏﯿﺮ ﻣﻘﺒﻮل اﺳﺖ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﺑﻨـﺎﺑﺮ اﯾﻦ اﻓـﺎده ﻣﺨـﺎﻃﺐ ﻧﺤﺮﯾﺮ ﻫﻢ‪ ،‬اﻧﮑـﺎر و رّد ﺻـﺮﯾﺢ اﺣـﺪي )و ﻟﻮ ﮐـﺎن ﺟﻠﯿﻞ اﻟﺸﺄن‪ ،‬ﻣﺸﺎرا إﻟﯿﻪ ﺑﺎﻟﺒﻨﺎن( ﺑﺠﻨﺐ اﺛﺒﺎت و ﺗﺤﻘﯿﻖ‬‫ﻣﺜﺒﺘﯿﻦ ﻗﺎﺑﻞ اﻋﺘﻤﺎد و رﮐﻮن‪ ،‬و ﻣﻮﺟﺐ اﻋﺘﺒﺎر و ﺳﮑﻮن ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻣﺤﺾ اﻋﺮاض از ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺜﯽ‪ ،‬و ﻋﺪم اﺧﺮاج آن در ﮐﺘﺎﺑﯽ‪ ،‬ﮐﯽ ﻗﺎدح در ﺻّﺤﺖ و ﺛﺒﻮت و ﺗﺤﻘﻖ آن ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬‫ﭼﻬﺎرم آﻧﮑﻪ ﻓﺎﺿﻞ ﻣﻌﺎﺻﺮ ﻣﻮﻟﻮي ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ ﻓﯿﺾآﺑﺎدي در )ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم( ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮﯾﻪ ص ‪.33‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪268 :‬‬‫در ﺻـﺤﺎح رواﯾﺎت ﻣﺮوّي اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﻀﺮت ﻓﺎروق و اﻣﺜﺎﻟﺶ ﺑﺎ ﺻّﺪﯾﻖ اﮐﺒﺮ‪ ،‬در وﻗﺘﯽ ﮐﻪ اراده ﻗﺘﺎل ﻣﺎﻧﻌﯿﻦ زﮐﺎة ﺑﺎﻟﻬﺎم رﺑّﺎﻧﯽ در دل و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 42‬از ‪180‬‬‫ﺗﺼـﻤﯿﻢ ﯾﺎﻓﺖ ﻣﻨﺎﻇﺮه ﮐﺮدﻧـﺪ و ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﮐﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻧﺒﻮي ﺣﮑﻢ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﺟﺎن و ﻣﺎل ﮐﻠﻤﻪ ﮔﻮ ﻣﺤﻔﻮظ ﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬و ﺗﻮ ﺑﺮ ﺧﻼف آن اراده‬‫ﻗﺘﻞ داري‪ ،‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺻّﺪﯾﻖ ﺟﻮاب داد‪:‬‬‫ﮐﻪ آﯾﺎ ﺧﺎﺗﻤﻪ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را ﯾﺎد ﻧﺪارﯾﺪ ﮐﻪ ﻓﺮﻣﻮده‪ :‬ﻣﮕﺮ آن ﻗﺘﺎل ﮐﻪ ﺑﺤﻖ ﮐﻠﻤﻪ ﻣﺘﻌّﻠﻖ ﺑﺎﺷﺪ و زﮐﺎة از ﺣﻖ ﮐﻠﻤﻪ ﻫﺴﺖ ﯾﺎ ﻧﻪ؟ ﺑﺨﺪا ﻫﺮ‬‫ﮐﻪ ﻣﯿﺎﻧﻪ ﻧﻤﺎز و زﮐﺎة ﻓﺮق ﺧﻮاﻫﺪ ﮐﺮد ﺑﺎ وي ﻣﻘﺎﺗﻠﻪ ﺧﻮاﻫﻢ ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﭘﺲ اﺻـﺤﺎب ﮐﺒﺎر رأي ﺟﻬﺎن آراي او را ﺑﺮ ﺳـﺮ ﭼﺸﻢ ﮔﺬاﺷـﺘﻨﺪ‪ ،‬و‬‫ﺑﺮاي ﻗﺘـﺎل ﺑﺠـﺎن و دل ﺑﺮ ﺧﻮاﺳـﺘﻨﺪ ﭘﺲ ﺣﺎﻟﯿـﺎ اﮔﺮ ﺑﺮ ﻓﺮض و ﺗﺴـﻠﯿﻢ‪ ،‬وﻗﺖ اﻧﻔـﺎذ ﺟﯿﺶ و ﻧﺼﺐ رﺋﯿﺲ‪ ،‬ﮐﻪ ﺗﻨﺒﯿﻪ اﻫـﻞ اﻧﺤﺮاف ﻋﻤﻮﻣﺎ‬‫ﺑﻔﺮﺳـﺘﺎدﻧﺶ ﻣﻨﻈﻮر ﺑﻮد‪ ،‬از وﺟﻮد و ﻋـﺪم اﻧﮑﺎر زﮐﺎة ﺣﺮﻓﯽ ﻧﺰﻧﻨـﺪ‪ ،‬و ﺑﺮ ﻃﺒﻖ ﺳـّﻨﺖ ﺳـﻨّﯿﻪ ﺧﯿﺮ اﻟﺒﺮﯾﻪ )ﻋﻠﯿﻪ آﻻف اﻟﺼـﻠﻮة و اﻟﺘﺤﯿـﮥ( اﻣﺮ‬‫ﻓﺮﻣﺎﯾﻨـﺪ ﮐﻪ ﺗﺎ ﺑﺮ ﺳـﺮ ﻗﻮﻣﯽ ﮐﻪ ﺗﺎزﻧـﺪ ﻫﻨﮕﺎم اﺳـﺘﻤﺎع ﺑﺎﻧﮏ ﻧﻤﺎز دﺳﺖ از ﻏﺎرت و ﻗﺘﻞ ﺑﺎزدارﻧﺪ و اﻟّﺎ داد ﻗﺘﻞ و ﻏﺎرت دﻫﻨﺪ‪ ،‬دﻻﻟﺘﯽ ﺑﺮ‬‫آن ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ ﮐﻪ ﮐﺴﯽ در آن وﻗﺖ اﻧﮑﺎر از اﯾﺘﺎء زﮐﺎة ﻧﮑﺮده )ﺑﺎﺣﺪي ﻣﻦ اﻟﺪﻻﻻت اﻟﺜﻠﺚ ﻓﺎّن ﻋﺪم اﻟﺬﮐﺮ ﻟﯿﺲ دﻟﯿﻞ اﻟﻌﺪم( ﺳّﯿﻤﺎ ﻋﺪم‬‫ذﮐﺮ ﭼﯿﺰي ﮐﻪ ﺑﻌﺪ ﺗﮑﺮار ﺗﻨﻘﯿﺢ ﯾﺎﺑﺪ‪ ،‬و ﻣﺮدم را ﻋﻠﻢ آن ﺑﺎﺿﻄﺮار ﺑﻬﻢ رﺳﺪ‪ ،‬دﻟﯿﻞ ﻋﺪم ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺷﺪ‪ ،‬و اﺧﺘﻔﺎء و اﺳﺘﺘﺎر اﯾﻦ ﻗﺴﻢ اﻣﻮر‪،‬‬‫ﮐﻪ در ﻣﺠﺎﻣﻊ اﺻﺤﺎب ﺑﺮ اﻟﺴﻨﻪ اﺻﺎﻏﺮ و اﮐﺎﺑﺮ ﺟﺎري ﺷﻮد‪ ،‬از ﻣﺤﺎﻻت ﻋﺎدﯾﻪ اﺳﺖ ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪:‬‬‫)ﻧﻬﺎن ﮐﯽ ﻣﺎﻧﺪ آن رازي ﮐﺰو ﺳﺎزﻧﺪ ﻣﺤﻔﻠﻬﺎ‪ (.‬اﻧﺘﻬﯽ ]‪.[1‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت واﺿـﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﺪم ذﮐﺮ اﻣﺮي دﻟﯿﻞ ﻋﺪم آن در واﻗﻊ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬و ﻋﺪم ذﮐﺮ اﻣﺮﯾﮑﻪ ﻣﺮدم را ﻋﻠﻢ آن ﺑﺎﺿـﻄﺮار ﺑﻬﻢ رﺳﺪ‪،‬‬‫و در ﻣﺠﺎﻣﻊ ]‪ [1‬ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم ص ‪ 93‬ط ﻟﮑﻬﻨﻮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪269 :‬‬‫اﺻﺤﺎب ﺑﺮ أﻟﺴﻨﻪ ﺟﺎري ﺷﻮد‪ ،‬ﻋﻠﯽ اﻟﺨﺼﻮص دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﻋﺪم آن ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ﭘﺲ اﻋﺮاض ﺑﻌﺾ ﺻـﺤﺎﺑﻪ و ﺗـﺎﺑﻌﯿﻦ ﻫﻢ اﮔﺮ ﺛـﺎﺑﺖ ﺷﻮد‪ ،‬در ﺻـّﺤﺖ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﮐﻪ ﺑﻼ رﯾﺐ ﻋﻠﻢ اﺿـﻄﺮار ﺑﺂن ﺣﺎﺻﻞ اﺳﺖ‪ ،‬و در‬‫ﻣﺠﺎﻣﻊ اﺻﺤﺎب ﺑﺮ أﻟﺴﻨﻪ ﺟﺎري ﺑﻮده‪ ،‬ﻗﺪح ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺪ ﮐﺮد‪ ،‬ﺗﺎ ﭼﻪ رﺳﺪ ﺑﺎﻋﺮاض ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ از آن‬‫اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﻪ ﻣﻨﺤﺼﺮ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻧﯿﺴﺖ‬‫ﭘﻨﺠﻢ آﻧﮑﻪ ﭼﺴﺎن ﺗﻮان ﮔﻔﺖ‪ :‬ﮐﻪ ﻋﺪم اﺧﺮاج ﺑﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ ﺣﺪﯾﺜﯽ را ﻗﺎدح در ﺻـّﺤﺖ و ﺛﺒﻮت آن اﺳﺖ‪ ،‬و ﺣﺎل آﻧﮑﻪ ﺑﺘﻨﺼﯿﺼﺎت‬‫اﮐﺎﺑﺮ ﻋﻠﻤﺎي ﺳّﻨﯿﻪ و ﻣﺤّﻘﻘﯿﻦ اﯾﺸﺎن‪ ،‬ﺻﺤﺎح اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﻨﺤﺼﺮ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫ﺑﻠﮑﻪ از ﺧﻮد ﺑﺨـﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ ﺛﺎﺑﺖ ﺷـﺪه‪ ،‬ﮐﻪ آﻧﻬﺎ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ :‬ﮐﻪ اﺣﺎدﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺤﻪ را ﻣﺎ اﺳﺘﯿﻌﺎب ﻧﮑﺮدهاﯾﻢ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻗﺼـﺪ ﺟﻤﻊ‬‫ﺟﻤﻠﻪ از اﺣﺎدﯾﺚ ﻧﻤﻮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﻓﻘﯿﻬﯽ ﮐﻪ در ﻓﻘﻪ ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﻣﯽﮐﻨـﺪ‪ ،‬ﻗﺼـﺪ او ﺟﻤﻠﻪ از ﻣﺴﺎﺋﻞ ﻓﻘﻬﯿﻪ ﻣﯽﺑﺎﺷـﺪ ﻧﻪ آﻧﮑﻪ ﺟﻤﯿﻊ ﻣﺴﺎﺋﻞ‬‫ﻓﻘﻬّﯿﻪ را در آن ﺣﺼﺮ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺸـﯿﺦ ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷـﺮف ﺑﻦ ﻣﺮي ﺑﻦ ﺣﺴﻦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻨﻮوي ﻓﯽ )ﺷـﺮح ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ( ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ اﻟﺰام اﻟﺪارﻗﻄﻨﯽ و ﻏﯿﺮه‬‫اﻟﺸﯿﺨﯿﻦ اﺧﺮاج أﺣﺎدﯾﺚ ﺗﺮﮐﺎ اﺧﺮاﺟﻬﺎ ﻗﺎﺋﻠﯿﻦ ان ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ رووا ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬و روﯾﺖ أﺣﺎدﯾﺜﻬﻢ ﻣﻦ‬‫وﺟﻮه ﺻﺤﺎح ﻻ ﻣﻄﻌﻦ ﻓﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪270 :‬‬‫ﻧﺎﻗﻠﯿﻬﺎ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺨﺮﺟﺎ ﻣﻦ أﺣﺎدﯾﺜﻬﻢ ﺷﯿﺌﺎ‪ ،‬ﻓﯿﻠﺰﻣﻬﻤﺎ اﺧﺮاﺟﻬﺎ‪:‬‬‫ﻣﺎ ﻫﺬا ﻟﻔﻈﻪ‪:‬‬‫و ﺻـﻨﻒ اﻟـﺪارﻗﻄﻨﯽ و اﺑﻮ ذر اﻟﻬﺮوي ﻓﯽ ﻫـﺬا اﻟﻨﻮع اﻟـﺬي أﻟﺰﻣﻮﻫﻤـﺎ‪ ،‬و ﻫـﺬا اﻻـﻟﺰام ﻟﯿﺲ ﺑﻼزم ﻓﯽ اﻟﺤﻘﯿﻘـﮥ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻬﻤﺎ ﻟﻢ ﯾﻠﺘﺰﻣﺎ اﺳﺘﯿﻌﺎب‬‫اﻟﺼـﺤﯿﺢ‪ ،‬ﺑﻞ ﺻـﺢ ﻋﻨﻬﻤﺎ ﺗﺼـﺮﯾﺤﻬﻤﺎ ﺑﺄﻧﻬﻤﺎ ﻟﻢ ﯾﺴـﺘﻮﻋﺒﺎه‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ﻗﺼـﺪا ﺟﻤﻊ ﺟﻤﻞ ﻣﻦ اﻟﺼـﺤﯿﺢ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﯾﻘﺼﺪ اﻟﻤﺼـﻨﻒ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ ﺟﻤﻊ‬‫ﺟﻤﻠﮥ ﻣﻦ ﻣﺴﺎﺋﻠﻪ اﻟﺦ ]‪.[1‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 43‬از ‪180‬‬‫و ﻗﺎﺿﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺟﻤﺎﻋﮥ اﻟﮑﻨﺎﻧﯽ در )ﻣﻨﻬﻞ اﻟﺮوي ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﺻﻮل ﺣﺪﯾﺚ اﻟﻨﺒّﯽ( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻟﻢ ﯾﺴـﺘﻮﻋﺒﺎ ﮐﻞ اﻟﺼـﺤﯿﺢ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﯿﻬﻤﺎ و اﻟﺰام اﻟﺪارﻗﻄﻨﯽ و ﻏﯿﺮه ﻟﻬﻤﺎ أﺣﺎدﯾﺚ ﻋﻠﯽ ﺷـﺮﻃﻬﻤﺎ ﻟﻢ ﯾﺨﺮﺟﺎﻫﺎ ﻟﯿﺲ ﺑﻼزم ﻟﻬﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﻘﯿﻘﮥ‪،‬‬‫ﻻﻧﻬﻤﺎ ﻟﻢ ﯾﻠﺘﺰﻣﺎ اﺳﺘﯿﻌﺎب اﻟﺼﺤﯿﺢ‪ ،‬ﺑﻞ ﺟﻤﻠﮥ ﻣﻨﻪ او ﻣﺎ ﯾﺴﺪ ﻣﺴﺪه ﻣﻦ ﻏﯿﺮه ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﻣﺎ أدﺧﻠﺖ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﺠﺎﻣﻊ اﻻ ﻣﺎ ﺻﺢ‪ ،‬و ﺗﺮﮐﺖ ﻣﻦ اﻟﺼﺤﺎح ﻟﺤﺎل اﻟﻄﻮل‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻣﺴﻠﻢ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﮐﻞ ﺷﯽء ﻋﻨﺪي ﺻﺤﯿﺢ وﺿﻌﺘﻪ ﻫﯿﻬﻨﺎ ]‪ [1‬ﺷﺮح ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ ﻟﻠﻨﻮوي ج ‪ 1‬ص ‪ 24‬ط ﻣﺼﺮ اﻻزﻫﺮ ‪.1349‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪271 :‬‬‫و اﻧﻤﺎ وﺿﻌﺖ ﻣﺎ أﺟﻤﻌﻮا ﻋﻠﯿﻪ‪.‬‬‫و ﻟﻌﻞ ﻣﺮاده ﻣﺎ ﻓﯿﻪ ﺷـﺮاﯾﻂ اﻟﺼﺤﯿﺢ اﻟﻤﺠﻤﻊ ﻋﻠﯿﻪ ﻋﻨﺪه‪ ،‬ﻻ اﺟﻤﺎﻋﻬﻢ ﻋﻠﯽ وﺟﻮدﻫﺎ ﻓﯽ ﮐﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻨﻪ‪ ،‬أو أراد ﻣﺎ أﺟﻤﻌﻮا ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯽ ﻋﻠﻤﻪ‬‫ﻣﺘﻨﺎ أو اﺳـﻨﺎدا‪ ،‬و ان اﺧﺘﻠﻔﻮا ﻓﯽ ﺗﻮﺛﯿﻖ ﺑﻌﺾ رواﺗﻪ‪ ،‬ﻓﺎن ﻓﯿﻪ ﺟﻤﻠـﮥ أﺣﺎدﯾﺚ ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺘﻨﺎ أو اﺳـﻨﺎدا‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﯿﻞ ﻟﻢ ﯾﻔﺘﻬﻤﺎ ﻣﻨﻪ اﻻ ﻗﻠﯿﻞ‪ ،‬و‬‫ﻗﯿﻞ ﺑﻞ ﻓﺎﺗﻬﻤﺎ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ﻟﻢ ﯾﻔﺖ اﻻﺻﻮل اﻟﺨﻤﺴـﮥ ﻣﻨﻪ اﻻ ﻗﻠﯿﻞ و ﻫـﺬا أﺻﺢ و اﻟﻤﻌﻨﯽ ﺑﺎﻻﺻﻮل اﻟﺨﻤﺴﮥ ﮐﺘﺎب اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ و‬‫أﺑﯽ داود و اﻟﺘﺮﻣﺬي و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و ﯾﻌﺮف اﻟﺰاﺋﺪ ﻋﻠﯿﻬﻤﺎ ﺑﺎﻟﻨﺺ ﻋﻠﯽ ﺻـﺤﺘﻪ ﻣﻦ اﻣﺎم ﻣﻌﺘﻤﺪ ﻓﯽ اﻟﺴﻨﻦ اﻟﻤﻌﺘﻤﺪة‪ ،‬ﻻ ﺑﻤﺠﺮد وﺟﻮده ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬اﻻ‬‫إذا ﺷﺮط ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺆﻟﻔﻬﺎ اﻟﺼﺤﯿﺢ ﮐﮑﺘﺎب اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ ،‬و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﺮﻗﺎﻧﯽ و ﻧﺤﻮﻫﺎ ]‪[1‬‬‫ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ ﺟﺎﻣﻊ ﺗﻤﺎم اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﻪ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ‬‫و ﺷﯿﺦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤّﻖ دﻫﻠﻮي در ﻣﻘّﺪﻣﻪ )ﺷﺮح ﻓﺎرﺳﯽ ﻣﺸﮑﺎة( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫اﺣﺎدﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺤﻪ ﻣﻨﺤﺼـﺮ ﻧﯿﺴﺖ در ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و اﯾﺸﺎن اﺳﺘﯿﻌﺎب ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ ﺗﻤﺎﻣﺖ ﺻﺤﺎح را‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻌﺾ ﺻﺤﺎح ﮐﻪ ﻧﺰد‬‫اﯾﺸﺎن ﺑﻮد ﺑﺮ ﺷﺮط اﯾﺸﺎن ]‪ [1‬ﻣﻨﻬﻞ اﻟﺮوي ص ‪ 6‬اﻟﻔﺮع اﻟﺜﺎﻧﯽ ﻣﻦ ﻓﺮوع ﻋﺸﺮة ﻣﻦ اﻟﻘﺴﻢ اﻻول ﻣﻦ اﻟﻄﺮف اﻻول ﻣﻦ أﻃﺮاف اﻟﮑﺘﺎب‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪272 :‬‬‫ﻧﯿﺰ ﻧﯿﺎوردهاﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﺟﺎي ﻣﻄﻠﻖ ﺻﺤﺎح‪.‬‬‫و ﺑﺨﺎري ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻧﯿﺎوردهام ﻣﻦ در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﻣﮕﺮ آﻧﭽﻪ ﺻﺤﯿﺢ اﺳﺖ و ﺗﺮك ﮐﺮدم ﺑﺴﯽ از ﺻﺤﺎح را‪.‬‬‫و ﻣﺴﻠﻢ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﮐﻪ ﻫﺮ ﭼﻪ در اﯾﻦ ﮐﺘﺎب آوردهام از اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﻤﯽﮔﻮﯾﻢ ﮐﻪ آﻧﭽﻪ ﻧﯿﺎورده دروي ﺿﻌﯿﻒ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻻ ﺑﺪ در اﯾﻦ ﺗﺮك و اﺗﯿﺎن وﺟﻪ ﺗﺨﺼﯿﺺ و ﺗﺮﺟﯿﺢ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ ،‬ﺧﻮاه از ﺣﯿﺜّﯿﺖ اﺻﺤّﯿﺖ ﯾﺎ از ﺟﻬﺖ ﻣﻘﺎﺻﺪ دﯾﮕﺮ‪.‬‬‫و ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﻘﻤﯽ ﮐﻪ از ﻣﺸﺎﯾﺦ اﺟﺎزه ﺷﺎه وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ واﻟﺪ ﻣﺨﺎﻃﺐ اﺳﺖ در )ﮐﻮﮐﺐ ﻣﻨﯿﺮ ﺷﺮح ﺟﺎﻣﻊ ﺻﻐﯿﺮ( در ﺷﺮح‬‫ﺣﺪﯾﺚ »ﻣﺎ ﻣﻦ ﻏﺎزﯾﮥ ﺗﻐﺰو ﻓﯽ ﺳﺒﯿﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﺼﯿﺒﻮن اﻟﻐﻨﯿﻤﮥ اﻟّﺎ ﺗﻌّﺠﻠﻮا ﺛﻠﺜﯽ أﺟﺮﻫﻢ«‬‫در ﺟﻮاب اﻗﻮال ﻗﺎدﺣﯿﻦ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و أﻣﺎ ﻗﻮﻟﻬﻢ‪ :‬اﻧﻪ ﻟﯿﺲ ﻓﯽ اﻟﺼﺤﯿﺤﯿﻦ ﻓﻠﯿﺲ ﺑﻼزم ﻓﯽ ﺻﺤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﮐﻮﻧﻪ ﻓﯽ اﻟﺼﺤﯿﺤﯿﻦ‪ ،‬و ﻻ ﻓﯽ أﺣﺪﻫﻤﺎ ]‪.[1‬‬‫و اﺑﻦ اﻟﻘﯿﻢ در )زاد اﻟﻤﻌﺎد ﻓﯽ ﻫﺪي ﺧﯿﺮ اﻟﻌﺒﺎد( )ﻧﻘﻼ ﻋﻦ اﻟﻤﺎﻧﻌﯿﻦ ﻟﻮﻗﻮع اﻟﻄﻼق ﺑﮑﻠﻤﮥ واﺣﺪة( ﺑﺠﻮاب ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻗﺎﺋﻞ وﻗﻮع ﻫﺴـﺘﻨﺪ‪،‬‬‫و در ﺣﺪﯾﺚ ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ ﻗﺪح ﻣﯽﮐﻨﺪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻓﺼﻞ و أﻣﺎ ﺗﻠﮏ اﻟﻤﺴﺎﻟﮏ اﻟﻮﻋﺮة اﻟﺘﯽ ﺳﯿﮑﺘﻤﻮه ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ اﻟﺼﻬﺒﺎء ﻓﻼ ﯾﺼﺢ ﺷﯽء ﻣﻨﻬﺎ‪:‬‬‫أﻣﺎ اﻟﻤﺴﻠﮏ اﻻول و ﻫﻮ اﻧﻔﺮاد ﻣﺴﻠﻢ ﺑﺮواﯾﺘﻪ و اﻋﺮاض ]‪ [1‬ﮐﻮﮐﺐ ﻣﻨﯿﺮ ﺷﺮح ﺟﺎﻣﻊ ﺻﻐﯿﺮ ج ‪ 4‬ﺣﺮف اﻟﻤﯿﻢ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪273 :‬‬‫اﻟﺒﺨﺎري ﻋﻨﻪ ﻓﺘﻠﮏ ﺷـﮑﺎة ﻇﺎﻫﺮ ﻋﻨﻪ ﻋﺎرﻫﺎ‪ ،‬و ﻣﺎ ﺿـﺮ ذﻟﮏ اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻧﻔﺮاد ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻪ ﺷـﯿﺌﺎ‪ ،‬ﺛﻢ ﻫﻞ ﺗﻘﺒﻠﻮن أﻧﺘﻢ أو أﺣﺪ ﻣﺜﻞ ﻫﺬا ﻓﯽ ﮐﻞ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﯾﻨﻔﺮد ﺑﻪ ﻣﺴـﻠﻢ ﻋﻦ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﻫﻞ ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري ﻗﻂ‪ :‬ان ﮐﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﻟﻢ ادﺧﻠﻪ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﯽ ﻓﻬﻮ ﺑﺎﻃﻞ أو ﻟﯿﺲ ﺑﺤﺠﮥ أو ﺿﻌﯿﻒ‪ ،‬و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 44‬از ‪180‬‬‫ﮐﻢ ﻗﺪ اﺣﺘﺞ اﻟﺒﺨﺎري ﺑﺎﺣﺎدﯾﺚ ﺧﺎرج اﻟﺼﺤﯿﺢ‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﻟﻬﺎ ذﮐﺮ ﻓﯽ ﺻﺤﯿﺤﻪ‪ ،‬و ﮐﻢ ﺻﺤﺢ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺧﺎرج ﻋﻦ ﺻﺤﯿﺤﻪ ]‪.[1‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرات ﻣﺘﻌـّﺪدة در ﮐﻤـﺎل وﺿﻮح و ﺻـﺮاﺣﺖ ﺛـﺎﺑﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺣـﺎدﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺤﻪ ﻣﻨﺤﺼـﺮ در ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬و ﻋـﺪم اﺧﺮاج‬‫ﺑﺨـﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ ﺣـﺪﯾﺜﯽ را در ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﻗـﺪح و ﺟﺮح‪ ،‬و ﻋـﺪم ﺛﺒﻮت و ﻋـﺪم ﺻـّﺤﺖ آن ﻧﻤﯽﮐﻨـﺪ‪ ،‬و ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ از‬‫اﻓﺎدات اﯾﻦ ﺋا ّﻤﻪ ﻣﺘﻘّﺪﻣﯿﻦ‪ ،‬و اﺳﺎﻃﯿﻦ ﺳﺎﺑﻘﯿﻦ ﺳﻨّﯿﻪ ﺛﺎﺑﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﺑﺎﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﻣﻌﺎﺻﺮﯾﻦ ﻫﻢ اﻋﺘﺮاف دارﻧﺪ‪.‬‬‫ﻓﺎﺿﻞ ﻣﻌﺎﺻﺮ در )ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﺑـﺎﻟﺠﻤﻠﻪ ﻣﺤﻮ ﺣﯿﺮﺗﻢ ﮐﻪ ﺑﺮ ﺧﻼـف اﺻﻮل ﻣﻘﺮره ﺣﻨﻔﯿﺎن زﺑﺎن اﻋﺘﺮاض )ﻣﻦ ﺗﻠﻘﺎء اﻟﻨﻔﺲ اﻻﻣﺎرة( ﮔﺸﺎدن‪ ،‬و ﺣﮑﻢ ﺑﻔﺴﺎد ﻣـﺬﻫﺐ اﯾﺸﺎن‬‫ﮐﺮدن‪ ،‬ﺑﺎ وﺻﻒ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ‪ :‬ﮐﻪ اﺣﺎدﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺤﻪ را در ﺟﻤﻊ و ﺗﺄﻟﯿﻒ ﻣﺎ ﻣﺤﺼﻮر ﻧﺒﺎﯾﺪ ﻓﻬﻤﯿﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺧﻮاﻫﯽ داﻧﺴـﺖ‬‫اﮔﺮ ﭼﻪ ﺟﯿﻼﻧﯽ اﻣﺎﻣّﯿﻪ ﺑﻬﺠﺖ ﻗﺼﻮر ﺑﺎع و ﻧﻘﺼﺎن اﺳـﺘﻘﺮاء از ﺗﺤﺼﯿﻞ آن ﺑﯽﺑﻬﺮه ﻣﺎﻧﺪه‪ ،‬ﺑﺎ دﻋﻮي اﻧﺼﺎف و ﻓﻀﯿﻠﺖ ]‪ [1‬زاد اﻟﻤﻌﺎد ج ‪4‬‬‫ص ‪ 60‬ط ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪274 :‬‬‫و ادﻋﺎي اﻟﺰام اﻫﻞ ﺳّﻨﺖ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺻﺎدق آﯾﺪ اﻧﺘﻬﯽ ]‪.[1‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻓﺎﺿـﻞ ﻧﺤﺮﯾﺮ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺑﺘﺼـﺮﯾﺢ ﺑﺨـﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻪ اﯾﻨﮑﻪ اﺣـﺎدﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺤﻪ را در ﺟﻤﻊ و ﺗﺄﻟﯿﻔﺸﺎن‬‫ﻣﺤﺼﻮر ﻧﺒﺎﯾـﺪ ﻓﻬﻤﯿـﺪ ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﺮ زﻋﻢ ﻋﺪم ﺗﺤﺼـﯿﻞ ﭼﺸـﻤﮏ ﻣﯽزﻧﺪ و ﻃﻌﻦ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬و ﺗﺨﻠﯿﺺ ﮔﻠﻮي ﺣﻨﻔّﯿﻪ در ﻣﺨﺎﻟﻔﺘﺸﺎن ﺑﺎ‬‫اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﺑﺎﯾﻦ ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻣﯽﺧﻮاﻫﺪ‪.‬‬‫ﭘﺲ اﯾﻦ ﻓﺎﺿـﻞ و اﺗﺒﺎع او اﻣﺎم رازي را ﮐﻪ از ﺗﺤﺼـﯿﻞ اﯾﻦ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺷـﯿﺨﯿﻦ ﺑﺴـﺒﺐ ﻗﺼﻮر ﺑﺎع و ﻧﻘﺼﺎن اﺳـﺘﻘﺮاء ﺑﯽﺑﻬﺮه ﻣﺎﻧـﺪه ﺑﺎﻻوﻟﯽ‬‫ﻣﻮرد ﻣﺰﯾﺪ ﻃﻌﻦ و ﻣﻼم ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﺮداﻧﯿﺪ‪ ،‬و ﺗﺸـﺒﺚ او را ﺑﻌﺪم ذﮐﺮ ﺷـﯿﺨﯿﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را ﺑﻤﺮاﺣﻞ ﻗﺎﺻﯿﻪ از دﻋﻮي اﻧﺼﺎف و ﻓﻀﯿﻠﺖ‬‫و اّدﻋﺎي اﻟﺰام اﻫﻞ ﺣﻖ ﺧﻮاﻫﻨﺪ داﻧﺴﺖ )و ﻟﻠّﻪ اﻟﺤﻤﺪ ﺣﻤﺪا ﺟﻤﯿﻼ(‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در )ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﮐﻪ از ﻏﺎﯾﺖ اﻧﺼﺎف ﻣﺆﻟﻔﯿﻦ ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ ﺑﻨّﺺ ﻗﻄﻌﯽ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﮐﺮدهاﻧﺪ ﮐﻪ اﺣﺎدﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺤﻪ را در ﺟﻤﻊ و ﺗﻠﻔﯿﻖ ﻣﺎ ﻣﺤﺼﻮر‬‫ﻧﺒﺎﯾﺪ ﭘﻨﺪاﺷﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﻪ دﮔﺮ ﺑﺴﯿﺎر اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺼﺪ اﯾﺮاد آن ﻧﮑﺮدهاﯾﻢ اﻟﺦ ]‪.[2‬‬‫اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻫﻢ ﺑﺂواز ﺑﻠﻨﺪ ﻧﺪا ﻣﯽﮐﻨﺪ ﺑﺂﻧﮑﻪ ﺣﺴﺐ ﻧّﺺ ﻗﻄﻌﯽ و ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ ﺛﺎﺑﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﻪ را در ﺟﻤﻊ و‬‫ﺗﻠﻔﯿﻘﺸﺎن ﻣﺤﺼﻮر ﻧﺒﺎﯾﺪ ﭘﻨﺪاﺷﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﻪ دﮔﺮ ﺑﺴﯿﺎر اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﺸﺎن ﻗﺼﺪ اﯾﺮاد آن ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﺗﺸّﺒﺚ رازي ﺑﻌﺪم اﯾﺮادﺷﺎن ﻋﯿﻦ ﻏﻔﻠﺖ ﯾﺎ ﺗﻐﺎﻓﻞ‪ ،‬و ﻣﺤﺾ ﺑﯽﺧﺒﺮي و ﺗﺴﺎﻫﻞ اﺳﺖ‪ [1] .‬ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم ص ‪ 8‬ط ﻟﮑﻬﻨﻮ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم ص ‪.27‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪275 :‬‬‫و از ﻏﺮاﺋﺐ اﻣﻮر آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ وﺻﻒ ﺗﺼﺮﯾﺤﺎت اﮐﺎﺑﺮ اﺋّﻤﻪ ﺳﻨّﯿﻪ ﺑﻌﺪم ﺣﺼﺮ اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﻪ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ‪ ،‬و ﻧﻘﻞ ﺗﺼﺮﯾﺢ ﺑﻌﺪم ﺣﺼﺮ‬‫از ﺧﻮد ﺷـﯿﺨﯿﻦ ﺑﺎز ﻣﺘﻌّﺼﺒﯿﻦ ﻗﻮم از رّد اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﻌﺘﻤﺪه ﻣﺮّوﯾﻪ اﺳـﻼف ﺧﻮد‪ ،‬ﺑﻪ ﻋّﻠﺖ ﻣﻌﻠﻮﻟﻪ ﻋﺪم وﺟﻮد آن در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻗﺪح در آن‬‫ﻣﯽﺧﻮاﻫﻨﺪ‪ ،‬و اﻓﺘﻀﺎح ﺧﻮد در ﻣﯿﺎن ارﺑﺎب ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺗﻨﻘﯿﺪ‪ ،‬و ﻇﻬﻮر ﻣﺠﺎﻧﺒﺖ ﻓّﻦ دراﯾﺖ و ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺎﮐﯽ ﺑﺮ ﻧﻤﯽدارﻧﺪ‪.‬‬‫اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ در )ﻣﻨﻬﺎج اﻟﺴّﻨﮥ( ﺑﺠﻮاب ﺣﺪﯾﺚ‪.‬‬‫)ﻣﺎ أﻗﻠﺖ اﻟﻐﺒﺮاء و ﻻ أﻇﻠﺖ اﻟﺨﻀﺮاء ﻋﻠﯽ ذي ﻟﻬﺠﮥ أﺻﺪق ﻣﻦ أﺑﯽ ذر(‪.‬‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬
‫ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻟﻢ ﯾﺮوه اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ ﮐﻠﻬﻢ و ﻻ ﻫﻮ ﻓﯽ اﻟﺼﺤﯿﺤﯿﻦ و ﻻ ﻓﯽ اﻟﺴﻨﻦ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺗﯿﻤّﯿﮥ در )ﻣﻨﻬﺎج اﻟّﺴّﻨﮥ( ﺑﺠﻮاب ﺣﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 45‬از ‪180‬‬‫)ﺳﺘﻔﺘﺮق اﻣﺘﯽ ﻋﻠﯽ ﺳﺒﻌﯿﻦ ﻓﺮﻗﮥ(‬‫اﻟﺦ ‪.‬‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬
‫اﻟﻮﺟﻪ اﻟﺮاﺑﻊ أن ﯾﻘـﺎل‪ :‬اوﻻـ أﻧﺘﻢ ﻗﻮم ﻻـ ﺗﺤﺘﺠﻮن ﺑﻤﺜـﻞ ﻫـﺬه اﻻﺣﺎدﯾﺚ ﻓﺎن ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻧﻤﺎ ﯾﺮوﯾﻪ اﻫﻞ اﻟﺴـﻨﮥ ﺑﺄﺳﺎﻧﯿـﺪ أﻫﻞ اﻟﺴـﻨﮥ‪ ،‬و‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻟﯿﺲ ﻓﯽ اﻟﺼﺤﯿﺤﯿﻦ ﺑﻞ ﻗﺪ ﻃﻌﻦ ]‪ [1‬ﻣﻨﻬﺎج اﻟﺴﻨﮥ ج ‪ 2‬ص ‪ 174‬ط ﺑﻮﻻق ﻣﺼﺮ ‪.1321‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪276 :‬‬‫ﻓﯿﻪ ﺑﻌﺾ أﻫﻞ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﮐﺎﺑﻦ ﺣﺰم و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﻟﮑﻦ أورده اﻫﻞ اﻟﺴـﻨﻦ ﮐﺄﺑﯽ داود‪ ،‬و اﻟﺘﺮﻣﺬي‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ‪ ،‬و رواه أﻫﻞ اﻟﻤﺴﺎﻧﯿﺪ ﮐﺎﻻﻣﺎم‬‫أﺣﻤـﺪ‪ ،‬و ﻏﯿﺮه ﻓﻤﻦ أﯾﻦ ﻟﮑﻢ ﻋﻠﯽ اﺻﻮﻟﮑﻢ ﺛﺒﻮﺗﻪ ﺣـﺘﯽ ﺗﺤﺘﺠﻮا ﺑﻪ‪ ،‬و ﺑﺘﻘـﺪﯾﺮ ﺛﺒﻮﺗﻪ ﻓﻬﻮ ﻣﻦ اﺧﺒـﺎر اﻵﺣـﺎد‪ ،‬ﻓﮑﯿﻒ ﯾﺠﻮز ان ﺗﺤﺘﺠﻮا ﻓﯽ‬‫اﺻﻞ اﻟﺪﯾﻦ و اﺿﻼل ﺟﻤﯿﻊ اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ اﻻ ﻓﺮﻗﮥ واﺣﺪة ﺑﺄﺧﺒﺎر اﻵﺣﺎد اﻟﺘﯽ ﻻ ﺗﺤﺘﺠﻮن ﺑﻬﺎ ﻓﯽ اﻟﻔﺮوع اﻟﻌﻤﻠﯿﮥ ]‪.[1‬‬‫و اﮔﺮ ﮐﻼم اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿـﮥ ﻣﺤﻤﻮل ﺑﺮ ﻣﺰﯾﺪ ﺗﻌّﺼﺐ و ﻏﻔﻮل ﮔﺮداﻧﻨﺪ‪ ،‬و اﺳـﺘﺤﯿﺎء از ﺗﺸـﺒﺚ او ﻧﺴﺎزﻧﺪ‪ ،‬اﯾﻦ را ﭼﻪ ﻋﻼج اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﻌﺎﺻـﺮﯾﻦ‬‫ﻫﻢ از اﯾﻦ ﻗﺪح رﮐﯿﮏ دﺳﺖ ﺑﺮ ﻧﻤﯽدارﻧﺪ‪.‬‬‫ﺷﺎه ﺳـﻼﻣﮥ اﻟﱠﻠﻪ در )ﻣﻌﺮﮐـﮥ اﻵراء( ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﺛﺎﻟﺜﺎ اﺳـﺘﻨﺎدي ﮐﻪ ﺑﺎ ﻣﻔﻬﻮم ﮐّﺮار ﻏﯿﺮ ﻓّﺮار ﻧﻤﻮده در اﯾﻦ ﻣﻘﺎم ﻣﻮﺟﺐ اﻟﺰام ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧـﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻪ‬‫اﯾﻦ از اﺧﺒﺎر آﺣﺎد اﺳﺖ‪ ،‬و در اﻣﺜﺎل اﯾﻦ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﻘﺎﻣﺎت ﻣﻮاﻓﻖ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﻣﺠﺘﻬﺪ ﻣﺘﻮﻓﯽ ﮐﻤﺎ ﺳـﯿﺠﯽء ﻋﻨﻘﺮﯾﺐ ﺑﺎﺧﺒﺎر آﺣﺎد ﻋﻤﻞ و ﺗﺸـّﺒﺚ‬‫ﺟﺎﺋﺰ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﻊ ﻫﺬا وﻗﻮع زﯾﺎدت ﻣﺬﮐﻮر در رواﯾﺖ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫ﻓﯽ )ﺻﺤﯿﺢ ﻟا ﺒﺨﺎري(‪ :‬ﻻﻋﻄﯿﻦ اﻟﺮاﯾﮥ ﻏﺪا‪ ،‬أو ﻟﯿﺄﺧﺬن اﻟﺮاﯾﮥ ﻏﺪا رﺟﻼ ﯾﺤﺒﻪ اﻟﱠﻠﻪ ]‪ [1‬ﻣﻨﻬﺎج اﻟﺴﻨﮥ ج ‪ 2‬ص ‪ 101‬ط ﺑﻮﻻق ﻣﺼﺮ ‪.1321‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪277 :‬‬‫و رﺳﻮﻟﻪ ]‪.[1‬‬‫و اﯾﻀﺎ ﻓﯿﻪ‪) :‬ﻻﻋﻄﯿﻦ ﻫﺬه اﻟﺮاﯾﮥ ﻏﺪا رﺟﻼ ﯾﻔﺘﺢ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ ﯾﺪﯾﻪ ﯾﺤﺐ اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ و ﯾﺤﺒﻪ اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ( ]‪.[2‬‬‫و ﻓﯽ ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ‪:‬‬‫ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺎل ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ‪) :‬ﻻﻋﻄﯿﻦ ﻫﺬه اﻟﺮاﯾﮥ رﺟﻼ ﯾﺤﺐ اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ‪ ،‬ﯾﻔﺘﺢ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ ﯾﺪﯾﻪ( ]‪.[3‬‬‫و أﯾﻀﺎ ﻓﯿﻪ‪) :‬ﻻﻋﻄﯿﻦ اﻟﺮاﯾﮥ أو ﻟﯿﺄﺧﺬن اﻟﺮاﯾﮥ ﻏﺪا رﺟﻞ ﯾﺤﺒﻪ اﻟﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ(‪.‬‬‫أو‬‫ﻗﺎل‪) :‬ﯾﺤﺐ ﻟا ﱠﻠﻪ و رﺳﻮﻟﻪ ﯾﻔﺘﺢ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ( ]‪.[4‬‬‫ﻫﺮ ﮔـﺎه در رواﯾﺘﯽ از رواﯾـﺎت ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ ﻟﻔـﻆ ﮐّﺮار ﻏﯿﺮ ﻓّﺮار وارد ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬و زﯾـﺎدت ﻏﯿﺮ ﺛﻘﻪ و ﺛﻘﻪ ﻣﻘﺎﺑـﻞ اوﺛﻖ ﻣﺤّﻞ ﮐﻼم اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ‬‫ﺗﺸّﺒﺚ ﺑﺎ زﯾﺎدت ﮐﺬاﺋﯽ ﻣﻘﺒﻮل ارﺑﺎب ﻋﻘﻮل ﻧﯿﺴﺖ اﻧﺘﻬﯽ ]‪[5‬‬‫ﻧﺒﻮدن ﺣﺪﯾﺜﯽ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻗﺎدح آن ﻧﯿﺴﺖ‬‫و اﻋﺠﺐ ﻋﺠـﺎﺋﺐ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻓﺎﺿـﻞ ﻣﻌﺎﺻـﺮ ﻣﻮﻟﻮي ﺣﯿـﺪر ﻋﻠﯽ ﻫﻢ ﺑـﺎ آن ﻫﻤﻪ ﮐـﺒﺮ و ﻏﺮور‪ ،‬و ﺗﻌّﻠﯽ و اﺳـﺘﮑﺒﺎر‪ ،‬و ﻧﺨﻮت و اﻓﺘﺨـﺎر‪ ،‬و‬‫دﻋﻮي ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺗﻨﻘﯿﺪ‪ [1] ،‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 3‬ﺑﺎب ﻏﺰوة ﺧﯿﺒﺮ ص ‪.43‬‬‫]‪ [2‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 3‬ﺑﺎب ﻏﺰوة ﺧﯿﺒﺮ ص ‪.43‬‬‫]‪ [3‬ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ ج ‪ 7‬ص ‪ 121‬ﮐﺘﺎب اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ‪.‬‬‫]‪ [4‬ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ ج ‪ 7‬ص ‪ 122‬ﮐﺘﺎب اﻟﻔﻀﺎﺋﻞ‪.‬‬‫]‪ [5‬ﻣﻌﺮﮐﮥ اﻵراء ص ‪.89‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 46‬از ‪180‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪278 :‬‬‫و ﺗﯿّﻘـﻆ و ﺗﻨّﺒﻪ‪ ،‬و ﺑﻌـﺪ از ﺗﻬﺎﻓﺖ و ﺗﻨﺎﻗﺾ ﺑﺎ وﺻﻒ آﻧﮑﻪ ﻣﮑﺮرا ﻋـﺪم اﻧﺤﺼﺎر ﺻـﺤﺎح در ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ ذﮐﺮ ﮐﺮده اﻟﺰام و اﻓﺤﺎم اﻫﻞ ﺣﻖ‬‫ﺑﺂن ﺧﻮاﺳﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺮ زﻋﻢ ﻋﺪم اﻃﻼع ﺑﺮ آن ﺳﺨﺮّﯾﻪ زده ﺑﺎز ﺧﻮد ﺑﺎﯾﻦ ﻗﺪح ﻣﻘﺪوح ﺗﺸﺒﺚ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﺟﻮاب ﺣﺪﯾﺚ ﻋﺎﺋﺸﮥ‪.‬‬‫)ﻟﻤﺎ اﺣﻀﺮت ﻗﯿﻞ ﻟﻬﺎ‪ :‬ﻧﺪﻓﻨﮏ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ؟ ﻓﻘﺎﻟﺖ‪:‬‬‫ادﻓﻨﻮﻧﯽ ﻣﻊ أﺧﻮاﺗﯽ ﺑﺎﻟﺒﻘﯿﻊ ﻓﺎﻧﯽ ﻗﺪ أﺣﺪﺛﺖ اﻣﻮرا ﺑﻌﺪه( ]‪.[1‬‬‫ﮐﻪ اﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺰرﻧـﺪي در ﮐﺘـﺎب )اﻻﻋﻼـم ﺑﺴـﯿﺮة اﻟﻨﺒّﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم‬‫رواﯾﺖ ﮐﺮده ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫)ﻻ ﻧﺴّﻠﻢ( ﮐﻪ ﻟﻔﻆ أﺣﺪاث از ﺟﻨﺎب أم اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺳﻨﺪ ﻣﻨﻊ رواﯾﺖ ﺑﺨﺎري اﺳﺖ ﮐﻪ از ﻟﻔﻆ ﻣﺬﮐﻮر ﻋﺎري‪.‬‬‫)و ﻫﯽ ﻫـﺬه ﻋﻦ ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﻋﻦ ﻋﺎﺋﺸﮥ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﺎ اﻧﻬﺎ أوﺻﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﻻ ﺗﺪﻓﻨﯽ ﻣﻌﻬﻢ‪ ،‬و ادﻓﻨﯽ ﻣﻊ ﺻﻮاﺣﺒﯽ‬‫ﺑﺎﻟﺒﻘﯿﻊ ﻻ ازﮐﯽ ﺑﻪ اﺑﺪا(‪.‬‬‫ﻓﻼ ﯾﺪل ﻋﻠﯽ ﺻﺪور اﻻﺣﺪاث ﻋﻦ أم اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ‪.‬‬‫و رواﯾﺖ ﺻﺎﺣﺐ اﻋﻼم در ﺑﺎب ﺳﯿﺰدﻫﻢ از ﮐﺘﺎب ﻣﺬﮐﻮر ﺑﯽ ﺳﻨﺪ ﻣﺮوي اﺳﺖ اﻧﺘﻬﯽ ]‪.[2‬‬‫و ﻟﻠّﻪ اﻟﺤﻤـﺪ و اﻟﻤّﻨـﮥ ﮐﻪ ﺑﺮاي دﻓﻊ ﺗﻮﻫﻢ واﻫﯽ اﺑﻦ ﺗﯿﻤّﯿﻪ‪ ،‬و ﺷﺎه ﺳـﻼﻣﺖ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و ﺻﺎﺣﺐ ﻣﻨﺘﻬﯽ‪ ،‬اﻓﺎدات ﺳﺎﺑﻘﻪ اﺋّﻤﻪ ﺳـﻨّﯿﻪ ﮐﺎﻓﯽ اﺳﺖ‪ ،‬و‬‫ﺑﺮاي ازاﻟﻪ ﻣﺮض ]‪ [1‬اﻻﻋﻼم ﺑﺴﯿﺮة اﻟﻨﺒﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم ص ‪ 29‬ﻣﻦ اﻟﺒﺎب اﻟﺜﺎﻟﺚ ﻋﺸﺮ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم ص ‪ 126‬ط ﻟﮑﻬﻨﻮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪279 :‬‬‫وﺳﻮﺳﻪ ﺻﺎﺣﺐ ﻣﻨﺘﻬﯽ ﻋﻼوه ﺑﺮ اﯾﻦ اﻓﺎدات اﻓﺎده ﻣﮑﺮره ﺧﻮدش واﻓﯽ )َو ﻻ َﯾِﺤﯿُﻖ اﻟ َْﻤْﮑُﺮ اﻟﱠﺴﱢﯿُﺊ ِإﻟﱠﺎ ﺑ َِﺄْﻫﻠِِﻪ(‬‫‪.‬‬‫و ﺟﻮاب از اﯾﻨﮑﻪ رواﯾﺖ )اﻋﻼـم( ﺑﯽﺳـﻨﺪ ﻣﺮوي اﺳﺖ ﭘﺮ ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻪ ﺻـﺎﺣﺐ اﻋﻼم اﯾﻦ رواﯾﺖ را ﺑﻘﻄﻊ و ﺟﺰم و ﺣﺘﻢ وارد ﮐﺮده‬‫اﺳﺖ ﭘﺲ اﺣﺘﺠﺎج و اﺳﺘﺪﻻل ﺑﻘﻄﻊ و ﺣﺘﻢ اوﺳﺖ‪.‬‬‫)و ﻫﺬه ﻋﺒﺎرة ﮐﺘﺎب اﻻﻋﻼم(‪:‬‬‫ﺛﻢ ﺗﺰوج رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺑﻌﺪ ﺧﺪﯾﺠﮥ ﻋﺎﺋﺸﮥ ﺑﻨﺖ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ و ﻫﯽ ﺑﻨﺖ ﺳﺖ ﺳﻨﯿﻦ ﺑﻤﮑﮥ ﻓﯽ ﺷﻮال ﻗﺒﻞ‬‫اﻟﻬﺠﺮة ﺑﺴـﻨﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﺑﻨﯽ ﺑﻬﺎ و ﻫﯽ ﺑﻨﺖ ﺗﺴﻊ ﺳﻨﯿﻦ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﺑﻌﺪ ﻫﺠﺮﺗﻪ ﺑﺴﺒﻌﮥ أﺷﻬﺮ ﻓﯽ ﺷﻮال‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﻨﮑﺢ ﺑﮑﺮا ﻏﯿﺮﻫﺎ‪ ،‬و ﻣﮑﺜﺖ ﻋﻨﺪه ﺗﺴﻊ‬‫ﺳﻨﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﺎت ﻋﻨﻬﺎ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ و ﻫﯽ ﺑﻨﺖ ﺛﻤﺎن ﻋﺸـﺮة ﺳـﻨﮥ‪ ،‬و ﺑﻘﯿﺖ اﻟﯽ زﻣﺎن ﻣﻌﺎوﯾـﮥ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯿﺖ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻗﺪ‬‫ﻗﺎرﺑﺖ اﻟﺴﺒﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻟﻤﺎ اﺣﻀﺮت ﻗﯿﻞ ﻟﻬﺎ ﻧﺪﻓﻨﮏ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ؟‬‫ﻓﻘﺎﻟﺖ‪ :‬ادﻓﻨﻮﻧﯽ ﻣﻊ أﺧﻮاﺗﯽ ﺑﺎﻟﺒﻘﯿﻊ‪ ،‬ﻓﺎﻧﯽ ﻗـﺪ أﺣﺪﺛﺖ اﻣﻮرا ﺑﻌﺪه ﻓﺪﻓﻨﺖ ﺑﻪ‪ ،‬و أوﺻﺖ اﻟﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ اﺑﻦ اﺧﺘﻬﺎ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ‬‫]‪ [1] .[1‬اﻻﻋﻼم ﺑﺴﯿﺮة اﻟﻨﺒﯽ )ص( ص ‪ 29‬ﻣﻦ اﻟﺒﺎب اﻟﺜﺎﻟﺚ ﻋﺸﺮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪280 :‬‬‫از ﻣﻼﺣﻈﻪ اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺻﺎﺣﺐ اﻋﻼم اﻋﺘﺮاف ﻋﺎﺋﺸﻪ را ﺑﻘﻄﻊ و ﺟﺰم و ﺑّﺖ و ﯾﻘﯿﻦ ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ ،‬و در ﺳـﻠﮏ دﯾﮕﺮ ﺣﺎﻻت‬‫ﺛﺎﺑﺘﻪ و ﺧﺼﺎﺋﺺ ﻣﻌﻠﻮﻣﻪ او ﮐﺸﯿﺪه‪ ،‬ﭘﺲ ﻗﺪح ﺑﻌﺪم ذﮐﺮ ﺳﻨﺪ در اﯾﻦ اﻋﺘﺮاف ﻣﺤﺾ‪ ،‬ﺗﻌﻠّﻞ ﺑﺎرد و ﻋﯿﻦ اﻋﺘﺴﺎف اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻋﺠﺐ ﮐﻪ ﺷـﺎه ﺻـﺎﺣﺐ در ﺑـﺎب راﺑﻊ اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب ﯾﻌﻨﯽ )ﺗﺤﻔﻪ( ﻣﺤﺾ ﺳـﮑﻮت را ﺑﻌـﺪ ﻧﻘﻞ رواﯾﺘﯽ از ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻣـﺬﻫﺐ ﻣﻮﺟﺐ ﺻـّﺤﺖ‬‫اﺣﺘﺠـﺎج و اﺳـﺘﺪﻻل ﺑﺂن رواﯾﺖ ﺑﺮ ﻫﻢ ﻣـﺬﻫﺒﺎن ﺳﺎﮐﺖ ﮔﺮداﻧﻨـﺪ‪ ،‬و اﻟﺰام ﺑﺂن دﻫﻨـﺪ‪ ،‬و ﻓﺎﺿﻞ ﻣﻌﺎﺻـﺮ ﻗﻄﻊ و ﺟﺰم ﺻﺎﺣﺐ اﻋﻼم را ﻫﻢ‬‫ﻣﻮﺟﺐ اﻟﺰام و اﻓﺤﺎم ﻧﺪاﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺎﻧﮏ ﺑﯽﺳﻨﺪي ﺑﺮدارد‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 47‬از ‪180‬‬‫و ﻗﺒﻞ از ﺻﺎﺣﺐ اﻋﻼم ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﻪ ﮐﻪ از اﮐﺎﺑﺮ اﺳﺎﻃﯿﻦ اﻋﻼم‪ ،‬و اﺟﻠّﻪ ﻣﻌﺘﻤـﺪﯾﻦ ﻓﺨﺎم اﯾﺸﺎن اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﺒﺬي از ﻓﻀﺎﯾﻞ و‬‫ﻣﺤﺎﻣـﺪ و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺟﻤﯿﻠﻪ او در ﻣﺎ ﺑﻌـﺪ )اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ( ﻣـﺬﮐﻮر ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬اﯾﻦ رواﯾﺖ اﻋﺘﺮاف ﻋﺎﺋﺸﻪ را ﺑﺎﺣﺪاث ﺣﺘﻤﺎ و ﺟﺰﻣﺎ و ﯾﻘﯿﻨﺎ‬‫وارد ﮐﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در )ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻌﺎرف( ﮐﻪ ﻧﺴﺦ ﻋﺪﯾﺪه آن ﺑﻨﻈﺮ ﻗﺎﺻـﺮ رﺳﯿﺪه‪ ،‬و ﻣﺤﺐ اﻟﺪﯾﻦ ﻃﺒﺮي در )رﯾﺎض ﻧﻀﺮه( و دﯾﮕﺮ‬‫ﻋﻠﻤﺎي اﻋﻼم از آن ﻧﻘﻠﻬﺎ ﻣﯽآورﻧﺪ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﻣﺤﻤـﺪ‪ :‬ﺛﻢ ﺗﺰوج ﻋﺎﺋﺸـﮥ اﺑﻨـﮥ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺼـﺪﯾﻖ ﺑﮑﺮا و ﻟﻢ ﯾﺘﺰوج ﺑﮑﺮا ﻏﯿﺮﻫﺎ و ﮐﺎن ﺗﺰوﺟﻪ ﺑﻬﺎ ﺑﻤﮑـﮥ و ﻫﯽ ﺑﻨﺖ ﺳﺖ ﺳـﻨﯿﻦ‪ ،‬و‬‫دﺧﻞ ﺑﻬﺎ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ و ﻫﯽ ﺑﻨﺖ ﺗﺴﻊ ﺳﻨﯿﻦ ﺑﻌﺪ ﺳﺒﻌﮥ أﺷﻬﺮ ﻣﻦ ﻣﻘﺪﻣﻪ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪ ،‬و ﻗﺒﺾ )ص( و ﻫﯽ ﺑﻨﺖ ﺛﻤﺎﻧﯽ ﻋﺸﺮة‪ ،‬و ﺗﮑﻨﯽ أم ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪281 :‬‬‫و ﻗﺎل‪ :‬و ﺣﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ اﻟﺨﻄﺎب‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬ﻋﻦ اﻻﺳﻮد‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺎﺋﺸﮥ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ‪،‬‬‫ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﺗﺰوﺟﻨﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ و أﻧﺎ ﺑﻨﺖ ﺗﺴﻊ ﺳﻨﯿﻦ‪ ،‬ﺗﺮﯾﺪ دﺧﻞ ﺑﯽ‪.‬‬‫و ﮐﺎﻧﺖ ﻋﻨﺪه ﺗﺴـﻌﺎ‪ ،‬و ﺑﻘﯿﺖ اﻟﯽ ﺧﻼﻓﮥ ﻣﻌﺎوﯾﮥ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯿﺖ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺧﻤﺴـﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺪ ﻗﺎرﺑﺖ اﻟﺴﺒﻌﯿﻦ‪ ،‬ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻬﺎ‪ :‬ﻧﺪﻓﻨﮏ ﻋﻨﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ؟ ﻓﻘﺎﻟﺖ‪ :‬اﻧﯽ ﻗﺪ أﺣﺪﺛﺖ ﺑﻌﺪه ﻓﺎدﻓﻨﻮﻧﯽ ﻣﻊ أﺧﻮاﺗﯽ‪ ،‬ﻓﺪﻓﻨﺖ ﺑﺎﻟﺒﻘﯿﻊ‪ ،‬و أوﺻﺖ اﻟﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ ]‪.[1‬‬‫ﻋﻼـوه ﺑﺮ اﯾﻦ ﺟﻮاﺑﯽ ﺑﺲ ﻧﻐﺰ و ﻣﻔﺤﻢ ﮐﻪ ﻓﺎﺿـﻞ ﻣﻌﺎﺻـﺮ را ﻋـﺎﺟﺰ و ﺳـﺎﮐﺖ و ﺣﯿﺮان و ﺻـﺎﻣﺖ ﮔﺮداﻧـﺪ‪ ،‬و اﻗﺘﺮاح ﺗﻌﺠﯿﺰي او را ﻗﺮﯾﻦ‬‫اﻧﺠﺎح ﺳﺎزد‪ ،‬ﺑﻌﺮض ﻣﯽرﺳﺎﻧﻢ ﯾﻌﻨﯽ ﺳـﻨﺪ اﯾﻦ اﻋﺘﺮاف ﺳﺮاﺳـﺮ اﻧﺼﺎف ﺑﺮ ﻣﯽآرم‪ ،‬و ﺑﺮ ﻣﺠّﺮد ذﮐﺮ ﺳـﻨﺪ اﮐﺘﻔﺎ ﻧﮑﺮده‪ ،‬ﺻﺤﺖ ﺳﻨﺪ و آن‬‫ﻫﻢ ﺑﺮ ﺷﺮط ﺷﯿﺨﯿﻦ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ ﺛﺎﺑﺖ ﻣﯽﮔﺮداﻧﻢ‪:‬‬‫أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤـﺪوﯾﻪ ﺑﻦ ﻧﻌﯿﻢ اﻟﻀّﺒﯽ اﻟﻄﻬﻤﺎﻧﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﺒّﯿﻊ‪ ،‬و اﻟﺤﺎﮐﻢ در ﮐﺘﺎب‬‫)ﻣﺴـﺘﺪرك( ﮐﻪ ﻧﺴـﺨﻪ آن ﺑﻌﺪ ﺗﻔﺤﺺ و ﺗﻼش ﺑﺴـﯿﺎر ﺑﻤﺤﺾ ﻋﻨﺎﯾﺖ ﭘﺮوردﮔﺎر ﺑﺪﺳﺖ اﯾﻦ ﺧﺎﮐﺴﺎر ]‪ [1‬اﻟﻤﻌﺎرف ﻻﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒـﮥ ص ‪65‬‬‫ﻓﯽ ذﮐﺮ ﻋﺎﺋﺸﮥ ﻣﻦ أزواج اﻟﻨﺒﯽ )ص(‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪282 :‬‬‫اﻓﺘﺎده ﮔﻔﺘﻪ‬‫اﮔﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻫﻢ ﺑﻮد ﻣﺘﻌﺼﺒﺎن ﺑﺎز ﻫﻢ ﻗﺒﻮل ﻧﻤﯿﮑﺮدﻧﺪ‬‫ﺷﺸﻢ آﻧﮑﻪ اﮔﺮ ﻣﺴﻠﻢ و ﺑﺨﺎري ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﺧﻮد رواﯾﺖ ﻣﯽﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎز ﻫﻢ ﺣﻀﺮات ﻣﺘﻌّﺼﺒﯿﻦ و ﺟﺎﺣﺪﯾﻦ و ﻣﻌﺎﻧﺪﯾﻦ‬‫را ﮐﻪ آب در دﯾـﺪه ﻧﺪارﻧـﺪ ﮐﯽ ﻣﺎﻧﻊ از ﻗـﺪح و ﺟﺮح‪ ،‬و اﻧﮑﺎر و اﺑﻄﺎل آن ﻣﯽﮔﺮدﯾـﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﻋﻦ ﻗﺮﯾﺐ ﻣﯽداﻧﯽ ﮐﻪ ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﻨﺰﻟﺖ را ﺑﺎ‬‫وﺻـﻔﯽ ﮐﻪ ﺷـﯿﺨﯿﻦ در ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ ﺧﻮد رواﯾﺖ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎز اﮐﺎﺑﺮ ﺳـﻨّﯿﻪ دﺳﺖ از ﻗﺪح آن ﻧﮑﺸﯿﺪﻧﺪ‪ ،‬و ﻧﻘﺎب ﺣﯿﺎء در اﺑﻄﺎل آن از رخ‬‫ﺑﺮﮐﺸﯿﺪﻧﺪ‪ [1] .‬ﻣﺴﺘﺪرك ج ‪ 2‬ص ‪.207‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪283 :‬‬‫اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻠﯽ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺘﻐﻠﺒﯽ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ ﺛﻢ اﻟﺸـﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺴـﯿﻒ اﻟـﺪﯾﻦ اﻵﻣـﺪي در آن ﻗـﺪح ﮐﺮده و آن را ﺻـﺤﯿﺢ‬‫ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪ‪.‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻣﮑﯽ ﻫﻢ اﯾﻦ ﻫﻔﻮه واﻫﯽ او را ذﮐﺮ ﻧﻤﻮده دل ﺧﻮش ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫و ﻋﻀﺪ اﻟّﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻻﯾﺠﯽ ﻫﻢ اﺗّﺒﺎع آﻣﺪي ﭘﯿﺶ ﻣﯽﮔﯿﺮد‪.‬‬‫و اﺑﻮ اﻟﺜﻨﺎ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻻﺻﻔﻬﺎﻧﯽ ﺷﺎرح ﻃﻮاﻟﻊ ﻫﻢ در اﯾﻦ ﺧﺒﻂ ﻋﻤﯿﺎ ﮔﺮﻓﺘﺎر ﺷﺪه‪.‬‬‫و ﻋﻼء اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻗﻮﺷﺠﯽ ﻫﻢ اﺷﻌﺎر ﺑﻌﺪم ﺻّﺤﺖ آن ﻧﻤﻮده‪.‬‬‫و ﺳﻌﺪ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺘﻔﺘﺎزاﻧﯽ ﻫﻢ آن را ﻻﺋﻖ اﻋﺘﺒﺎر ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬ف )ِإﱠﻧﺎ ﻟ ِﱠﻠِﻪ َو ِإﱠﻧﺎ ِإﻟَﯿِْﻪ راِﺟُﻌﻮَن(‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 48‬از ‪180‬‬‫اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻬﺎﺟﺮت ﻓﺎﻃﻤﮥ ﻋﻠﯿﻬﺎ اﻟﺴﻼم و ﻏﻀﺒﺶ را ﻗﺪح ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﺑﺎ اﯾﻨﮑﻪ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‬‫و ﻧﯿﺰ ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﻬﺎﺟﺮت ﺣﻀـﺮت ﻓﺎﻃﻤـﮥ ﻋﻠﯿﻬﺎ اﻟﺴـﻼم أﺑﯽ ﺑﮑﺮ را ﺗﺎ وﻓﺎت و ﻋـﺪم ﻣﮑﺎﻟﻤﻪ ﺑﺎ او ﮐﻪ در ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ ﻣﺬﮐﻮر‬‫اﺳﺖ ﺑﺎﻃـﻞ ﭘﻨﺪارﻧـﺪ‪ ،‬ﮐﻪ اﺛﺒـﺎت رﺿﺎي اﻧﺤﻀـﺮت از أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﺎﻫﺘﻤﺎم ﺗﻤﺎم ﻧﻤﺎﯾﻨـﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ از ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻣﺮاﻓﺾ و ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ ﺗﺴﻮﯾﻼت ﺷﺎه‬‫ﺻﺎﺣﺐ در ﺑﺎب ﻣﻄﺎﻋﻦ واﺿﺢ و ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ در ﺑﺎب ﻣﻄﺎﻋﻦ ﺑﺠﻮاب ﻃﻌﻦ ﺳﯿﺰدﻫﻢ از ﻣﻄﺎﻋﻦ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪:‬‬‫ﺟﻮاب دﯾﮕﺮ ﺳـﻠّﻤﻨﺎ ﮐﻪ ﺣﻀـﺮت زﻫﺮاء ﻋﻠﯿﻬـﺎ اﻟـّﺴ ﻼم ﺑﺮ ﻣﻨﻊ ﻣﯿﺮاث‪ ،‬ﯾﺎ ﺑﻨﺎﺑﺮ ﻧﺸـﻨﯿﺪن دﻋﻮي ﻫﺒﻪ ﻏﻀﺐ ﻓﺮﻣﻮد‪ ،‬و ﺗﺮك ﮐﻼم ﺑﺎ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬‫ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻟﯿﮑﻦ در رواﯾﺎت ﺷﯿﻌﻪ و ﺳّﻨﯽ ﺻﺤﯿﺢ و ﺛﺎﺑﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ اﯾﻦ اﻣﺮ ﺧﯿﻠﯽ ﺑﺮ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺷﺎّق آﻣﺪ‪ ،‬و ﺧﻮد‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪284 :‬‬‫را ﺑﺪر ﺳﺮاي زﻫﺮاء ﺣﺎﺿﺮ آورد‪ ،‬و اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯽ را ﺷﻔﯿﻊ ﺧﻮد ﺳﺎﺧﺖ‪ ،‬ﺗﺎ آﻧﮑﻪ ﺣﻀﺮت زﻫﺮاء از او ﺧﻮﺷﻨﻮد ﺷﺪ‪.‬‬‫اّﻣﺎ رواﯾﺎت اﻫﻞ ﺳّﻨﺖ‪ ،‬ﭘﺲ در )ﻣﺪارج اﻟﻨﺒﻮة( و ﮐﺘﺎب )اﻟﻮﻓﺎء( ﺑﯿﻬﻘﯽ و ﺷﺮوح )ﻣﺸﮑﺎة( ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﻠﮑﻪ در )ﺷـﺮح ﻣﺸـﮑﺎة( ﺷـﯿﺦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻖ ﻧﻮﺷـﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﮐﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺻـﺪﯾﻖ رض ﺑﻌﺪ از اﯾﻦ ﻗّﺼﻪ ﺑﺨﺎﻧﻪ ﻓﺎﻃﻤﻪ زﻫﺮاء رﻓﺖ‪ ،‬و در ﮔﺮﻣﯽ‬‫آﻓﺘﺎب ﺑﺮ در ﺑﺎﯾﺴﺘﺎد‪ ،‬و ﻋﺬر ﺧﻮاﻫﯽ ﮐﺮد‪ ،‬و ﺣﻀﺮت زﻫﺮاء از او راﺿﯽ ﺷﺪ‪.‬‬‫و در )رﯾﺎض اﻟﻨﻀﺮة( ﻧﯿﺰ اﯾﻦ ﻗّﺼﻪ ﺑﺘﻔﺼﯿﻞ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪.‬‬‫و در )ﻓﺼﻞ اﻟﺨﻄﺎب( ﺑﺮواﯾﺖ ﺑﯿﻬﻘﯽ از ﺷﻌﺒﯽ ﻧﯿﺰ ﻫﻤﯿﻦ ﻗّﺼﻪ ﻣﺮوي اﺳﺖ اﻧﺘﻬﯽ ]‪[1‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺨﺎري در اﺳﺘﻤﺮار ﻏﻀﺐ ﻓﺎﻃﻤﮥ ﻋﻠﯿﻬﺎ اﻟﺴﻼم ﺗﺎ روز وﻓﺎت‬‫و رواﯾﺖ ﺑﺨﺎري ﮐﻪ دﻻﻟﺖ ﺻـﺮﯾﺤﻪ ﺑﺮ اﺳـﺘﻤﺮار ﻏﻀﺐ ﺣﻀﺮت ﻓﺎﻃﻤﮥ ﻋﻠﯿﻬﺎ اﻟﺴﻼم و ﻣﻬﺎﺟﺮت آن ﺣﻀﺮت أﺑﯽ ﺑﮑﺮ را و ﻋﺪم رﺿﺎ از‬‫او دارد اﯾﻦ اﺳﺖ‪:‬‬‫ﻗﺎل ﻓﯽ ﺑﺎب ﻓﺮض اﻟﺨﻤﺲ‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﺛﻨﺎ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﺷـﻬﺎب‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﯽ ﻋﺮوة ﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ‪ :‬أن‬‫ﻋﺎﺋﺸﮥ أم اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ أﺧﺒﺮﺗﻪ‪ :‬أن ﻓﺎﻃﻤﮥ ﺑﻨﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺳﺄﻟﺖ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ اﻟﺼﺪﯾﻖ ﺑﻌﺪ وﻓﺎة رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ أن ﯾﻘﺴﻢ ﻟﻬﺎ ﻣﯿﺮاﺛﻬﺎ ﻣﻤﺎ ﺗﺮك رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ]‪ [1‬ﺗﺤﻔﻪ ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ص ‪.559‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪285 :‬‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻣﻤﺎ أﻓﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪.‬‬‫ﻓﻘﺎل ﻟﻬﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ :‬ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻻ ﻧﻮرث ﻣﺎ ﺗﺮﮐﻨﺎ ﺻﺪﻗﮥ‪ ،‬ﻓﻐﻀـﺒﺖ ﻓﺎﻃﻤﮥ ﺑﻨﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﻓﻬﺠﺮت أﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﻓﻠﻢ ﺗﺰل ﻣﻬﺎﺟﺮﺗﻪ ﺣﺘﯽ ﺗﻮﻓﯿﺖ و ﻋﺎﺷﺖ‬‫ﺑﻌﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺳﺘﮥ أﺷﻬﺮ‪.‬‬‫ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬و ﮐﺎﻧﺖ ﻓﺎﻃﻤـﮥ ﺗﺴـﺌﻞ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﻧﺼـﯿﺒﻬﺎ ﻣﻤﺎ ﺗﺮك رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻣﻦ ﺧﯿﺒﺮ و ﻓﺪك و ﺻﺪﻗﺘﻪ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺄﺑﯽ أﺑﻮ‬‫ﺑﮑﺮ ﻋﻠﯿﻬﺎ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﻟﺴﺖ ﺗﺎرﮐﺎ ﺷـﯿﺌﺎ ﮐﺎن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﯾﻌﻤﻞ ﺑﻪ اﻻ أﻧﯽ ﻋﻤﻠﺖ ﺑﻪ‪ ،‬ﻓﺎﻧﯽ أﺧﺸﯽ ان ﺗﺮﮐﺖ ﺷﯿﺌﺎ‬‫ﻣﻦ أﻣﺮه أن أزﯾﻎ‪ ،‬ﻓﺄﻣﺎ ﺻﺪﻗﺘﻪ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻓﺪﻓﻌﻬﺎ ﻋﻤﺮ اﻟﯽ ﻋﻠﯽ و ﻋﺒﺎس‪ ،‬و أﻣﺎ ﺧﯿﺒﺮ و ﻓﺪك ﻓﺄﻣﺴﮑﻬﺎ ﻋﻤﺮ و ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻫﻤﺎ ﺻﺪﻗﮥ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﮐﺎﻧﺘﺎ ﻟﺤﻘﻮﻗﻪ اﻟﺘﯽ ﺗﻌﺮوه و ﻧﻮاﺋﺒﻪ و أﻣﺮﻫﻤﺎ اﻟﯽ ﻣﻦ وﻟﯽ اﻻﻣﺮ ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻬﻤﺎ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ ﻟا ﯽ اﻟﯿﻮم‬‫]‪.[2] [1‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 49‬از ‪180‬‬‫و ﺑﺨﺎري ﻋﻤﺪة اﻻﻋﻼم ﺑﻨﺎﺑﺮ ﻣﺰﯾﺪ ﻣﺒﺎﻟﻐﻪ و اﻫﺘﻤﺎم در ﺗﻔﻀﯿﺢ ﻣﻨﮑﺮﯾﻦ ﻟﺌﺎم‪ [1] ،‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 2‬ص ‪ 151‬ﮐﺘﺎب اﻟﺠﻬﺎد ﺑﺎب ﻓﺮض‬‫اﻟﺨﻤﺲ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺟﻤﻠﮥ )ﻓﻬﻤﺎ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ اﻟﯽ اﻟﯿﻮم( ﻗﻮل اﺑﻦ ﺷﻬﺎب اﻟﺰﻫﺮي‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﻓﯽ )ارﺷﺎد اﻟﺴﺎري(‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪286 :‬‬‫و ﺗﻘﺒﯿـﺢ ﺟﺎﺣـﺪﯾﻦ اﻏﺸـﺎم‪ ،‬اﮐﺘﻔـﺎ ﺑﺮ اﯾﺮاد اﯾﻦ ﺧﺒﺮ ﺑﻤﻘـﺎم واﺣـﺪ ﻧﮑﺮده‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ در ﻣﻮاﺿﻊ دﯾﮕﺮ ﻫﻢ ﻧﻘـﻞ آن ﻧﻤﻮده‪ ،‬داد اﺣﻘﺎق و ازﻫﺎق‬‫ﺑﺎﻃﻞ داده ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﺑﺎب‬‫)ﻗﻮل اﻟﻨﺒﯽ ﻻ ﻧّﻮرث ﻣﺎ ﺗﺮﮐﻨﺎ ﺻﺪﻗﮥ(‬‫از ﮐﺘﺎب )اﻟﻔﺮاﺋﺾ( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﺣـﺪﺛﻨﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻫﺸﺎم‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﻌﻤﺮ ﻋﻦ اﻟﺰﻫﺮي‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺮوة‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺎﺋﺸـﮥ‪ ،‬أن ﻓﺎﻃﻤـﮥ و اﻟﻌﺒﺎس أﺗﯿﺎ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ‪،‬‬‫ﯾﻠﺘﻤﺴﺎن ﻣﯿﺮاﺛﻬﻤﺎ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬و ﻫﻤﺎ ﯾﻮﻣﺌﺬ ﯾﻄﻠﺒﺎن أرﺿﯿﻬﻤﺎ ﻣﻦ ﻓﺪك و ﺳﻬﻤﻬﻤﺎ ﻣﻦ ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻬﻤﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻻ ﻧﻮرث ﻣﺎ ﺗﺮﮐﻨﺎ ﺻﺪﻗﮥ‪ ،‬اﻧﻤﺎ ﯾﺄﮐﻞ آل ﻣﺤﻤﺪ ﻣﻦ ﻫﺬا اﻟﻤﺎل‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ :‬و اﻟﱠﻠﻪ ﻻ أدع‬‫أﻣﺮا رأﯾﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﺼﻨﻌﻪ ﻓﯿﻪ اﻻ ﺻﻨﻌﺘﻪ‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﻓﻬﺠﺮﺗﻪ ﻓﺎﻃﻤﮥ ﻓﻠﻢ ﺗﮑﻠﻤﻪ ﺣﺘﯽ ﻣﺎﺗﺖ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﺑﺨـﺎري اﯾﻦ ﺧﺒﺮ را ﺑﺒﺴـﻂ زاﺋـﺪ از اﯾﻦ در ﺑﺎب ﻏﺰوه ﺧﯿﺒﺮ از ﮐﺘﺎب )اﻟﻤﻐﺎزي( رواﯾﺖ ﮐﺮده )ﮐﻤﺎ ﺳـﺘّﻄﻠﻊ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻌـﺪ ﻧا ﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺗ ﻌ ﺎ ﻟ ﯽ( ]‪. [ 2‬‬‫و ﻣﺴﻠﻢ ﻫﻢ آن را در ﺑﺎب ﺣﮑﻢ اﻟﻔﯽء از ﮐﺘﺎب )اﻟﺠﻬﺎد( وارد ﺳﺎﺧﺘﻪ‪.‬‬‫ﺑﺲ ﻋﺠﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ رواﯾﺖ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ را در اﺳﺘﻤﺮار ﻏﻀﺐ ﺣﻀﺮت ]‪ [1‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 4‬ص ‪ 134‬ﮐﺘﺎب اﻟﻔﺮاﺋﺾ ﺑﺎب‬‫ﻗﻮل اﻟﻨﺒﯽ )ص( ﻻ ﻧﻮرث ﻣﺎ ﺗﺮﮐﻨﺎ ﺻﺪﻗﮥ‪ [2] .‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 3‬ص ‪.46‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪287 :‬‬‫ﻓﺎﻃﻤـﮥ ﻋﻠﯿﻬـﺎ اﻟﺴـﻼم ﺑﺮ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و اداﻣﺖ ﻣﻬﺎﺟﺮت او‪ ،‬و ﻋـﺪم ﺣﺼﻮل رﺿﺎ‪ ،‬ﮐﻪ ﺣﻀـﺮت ﻋﺎﺋﺸـﮥ ﺑﺂن از ﻣﺰﯾـﺪ اﻧﺼﺎف اﻋﺘﺮاف ﮐﺮده‪،‬‬‫ﺑﻤﻘﺎﺑﻠﻪ اﻫﻞ ﺣﻖ از ﭘﺎﯾﻪ اﻋﺘﻤﺎد و اﻋﺘﺒﺎر ﺳﺎﻗﻂ ﺳﺎزﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﯽ ﻣﺤﺎﺑﺎ آﻣﺎده اﺛﺒﺎت رﺿﺎي ﺣﻀـﺮت ﻓﺎﻃﻤﮥ ﻋﻠﯿﻬﺎ اﻟﺴﻼم از أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﺸﻮﻧﺪ‪ ،‬و‬‫دﺳﺖ ﺑﺮ رواﯾﺎت ﻓﻼن و ﺑﻬﻤﺎن اﻧﺪازﻧﺪ‪ ،‬و ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را ﺑﻪ ﻋﻠّﺖ ﻋﺪم اﺧﺮاج ﺷﯿﺨﯿﻦ ﻣﻘﺪوح ﺳﺎزﻧﺪ )ان ﻫﺬا ﻟﺸﯽء ﻋﺠﺎب(‬‫اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺄﺧﺮ ﺑﯿﻌﺖ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم را ﻧﯿﺰ ﺑﺎ اﯾﻨﮑﻪ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ ﻗﺪح ﮐﺮدهاﻧﺪ‬‫اﺷﺎره‬‫و از اﯾﻦ ﻫﻢ ﺑﺎﻻﺗﺮ آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺮك ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم ﺑﯿﻌﺖ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ را ﺗﺎ ﺷﺶ ﻣﺎه ﮐﻪ ﻫﺎدم ﺑﻨﺎء ﺳﻘﯿﻔﻪ اﺳﺖ‪،‬‬‫و ﺑﻤﻼﺣﻈﻪ آن ﺣﻀﺮات ﺳﻨّﯿﻪ را اﺧﺘﻼج و ارﺗﻌﺎد ﻓﺮاﺋﺾ رو ﻣﯽدﻫﺪ‪ ،‬ﮐﻪ اﯾﻦ رواﯾﺖ ﺑﺎﺳﺎس ﻣﺬﻫﺒﺸﺎن ﺳﯿﻼب ﻓﻨﺎ ﺳﺮ ﻣﯽدﻫﺪ ﺑﺨﺎري و‬‫ﻣﺴﻠﻢ ﻫﺮ دو رواﯾﺖ آن ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﻧﯿﺰ ﺑﻤﺰﯾﺪ ﺣﯿﺎ و اﻧﺼﺎف ﺑﻤﻘﺎﺑﻠﻪ اﻫﻞ ﺣﻖ رّد ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪.‬‬‫ﻣﮕﺮ ﻧﻤﯽداﻧﯽ ﮐـﻪ ﻓﺎﺿـﻞ ﻣﻌﺎﺻـﺮ در )ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼـم( ﺑـﺎ وﺻـﻒ دﻋـﺎوي ﻧﻬـﺎﯾﺖ ﺣﺰم و اﺣﺘﯿـﺎط‪ ،‬و رﻋـﺎﯾﺖ ﺟـﻮاﻧﺐ و اﻃﺮاف‪ ،‬ﭼﻨـﺎن‬‫ﻣﺪﻫﻮش و ﺑﯽﺧﻮد ﮔﺮدﯾﺪه‪ ،‬ﮐﻪ از دﻋﺎوي اﺳـﻼف و اﺳﺎﻃﯿﻦ ﺧﻮد در ﺗﻌﻈﯿﻢ و ﺗﺒﺠﯿﻞ ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ‪ ،‬و اﻓﺎده ﺧﻮدش ﻣﺘﻀـّﻤﻦ ﺻـّﺤﺖ آن‬‫دﺳﺖ ﺑﺮداﺷﺘﻪ‪ ،‬در رّد و ﻗﺪح اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺘﻨﺎ و ﺳﻨﺪا اﻫﺘﻤﺎم ﻧﻤﻮده ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﺑﻠﯽ از ﻇﺎﻫﺮ رواﯾﺖ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ در ﻗّﺼﻪ ﻓﺪك ﺑﺮواﯾﺖ أّم اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﺻّﺪﯾﻘﻪ ﻣﯽﺗﻮان درﯾﺎﻓﺖ ﮐﻪ در ﺑﯿﻌﺖ ﺻّﺪﯾﻖ ﺗﺎ زﻧﺪﮔﯽ ﻓﺎﻃﻤﮥ زﻫﺮاء‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 50‬از ‪180‬‬‫ﻋﻠﯿﻬـﺎ اﻟّﺴـ ﻼم ﻣﮑﺚ ﻧﻤﻮده‪ ،‬اﯾﻦ ﺗـﺄﺧﯿﺮ ﭼﻨـﺎﻧﮑﻪ در ﻋـﺪم اﻫﻠّﯿﺖ ﺻـّﺪﯾﻖ ﻧّﺺ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﺗـﺄﺧﯿﺮ ﻣـﺬﮐﻮر در ﻧﻔﺲ ﺗﺨﻠﻒ ﻫﻢ ﻧّﺺ‬‫ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺷﺪ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ ﺑﺮواﯾﺖ ﻓﺮﯾﻘﯿﻦ ﺣﻀﺮت‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪288 :‬‬‫اﻣﯿﺮ ﻗﺴﻢ ﺧﻮرده ﺑﻮد ﮐﻪ ﺑﻌﺪ ﺳّﯿﺪ اﻟﮑﻮﻧﯿﻦ ردا ﺑﺮ دوش ﻧﯿﻔﮑﻨﻢ ﺗﺎ ﮐﻪ ﺳﻮر و آﯾﺎت ﻗﺮآﻧﯽ را )ﺣﻔﻈﺎ( ﯾﺎ )ﮐﺘﺎﺑﮥ( ﺟﻤﻊ ﻧﮑﻨﻢ‪.‬‬‫)ﮐﻤﺎ ﻓﯽ اﻻﺳﺘﯿﻌﺎب‪ ،‬و اﻟﺼﻮاﻋﻖ ﻣﻦ ﮐﺘﺒﻨﺎ و ﻏﯿﺮﻫﺎ ﻣﻦ ﮐﺘﺐ اﻻﻣﺎﻣﯿﮥ ﻣﺜﻞ اﻻﺣﺘﺠﺎج ﻟﻠﻔﺎﺿﻞ اﻟﻄﺒﺮﺳﯽ و ﻗﺪ ﻋﺮﻓﺖ ﻣﺤﺼﻞ ﻣﺎ رواه(‪.‬‬‫آﺧﺮ اﯾﻦ اﻣﺮ ﻋﻈﯿﻢ ﮐﻪ اﻫﺘﻤﺎم ﺷﺄﻧﺶ ﺑﺮ وﺟﻪ ﮐﻤﺎل واﻗﻊ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﺪون اﻣﺘﺪاد زﻣﺎﻧﻪ ﻣﺘﺼﻮر ﻧﺒﻮد‪ ،‬و ﻫﺮ ﭼﻨﺪ ﺣﺎل ﺟﻤﯿﻊ اﻫﻞ ﺑﯿﺖ و ﺻـﺤﺎﺑﻪ‬‫ﻏﯿﺮ از ﻣﻌـﺪودي )ﮐﻤـﺎ ﻓﯽ ﺗﺄﻟﯿﻔـﺎت اﻟﻤﺤﻘﻖ اﻟـﺪﻫﻠﻮي( ﺗـﺎ ﻣـّﺪت دراز در ﻓﺮاق ﺑﺮﮔﺰﯾـﺪه ﺗﻤـﺎﻣﯽ اﻧﻔﺲ و آﻓـﺎق دﮔﺮﮔﻮن‪ ،‬و ﺑﯿﺎﻧﺶ از‬‫ﺣﻮﺻـﻠﻪ ﺑﺸـﺮي ﺑﯿﺮون ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻟﯿﮑﻦ در اﯾﻦ ﺑﺎب ﺟﻨﺎب ﺳّﯿﺪه )رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﺎ( را ﺧﺼﻮﺻّﯿﺘﯽ و ﻣﺰّﯾﺘﯽ زاﺋﺪ اﻟﻮﺻﻒ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻬﻤﻪ ﺑﺰرﮔﺎن‬‫ﺣﺎﺻﻞ ﺑﻮد‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮﯾﻦ و ﻣﺘﺘﺒﻌﯿﻦ ﻋﻠﻢ ﺳﯿﺮ و ﺗﻮارﯾﺦ ﭘﻮﺷﯿﺪه ﻧﻤﯽﻣﺎﻧﺪ‪.‬‬‫)و ﺳـّﻠﻤﻨﺎ( ﮐﻪ ﻧﺰد ﺣﻀـﺮات ﻣﺸـّﯿﻌﯿﻦ ﺗﺄﯾﯿﺪ و ﺗﻘﻮﯾﺖ‪ ،‬و ﺣﻔﻆ و ﺻـﯿﺎﻧﺖ ﺣﻀﺮت ﺑﺘﻮل زﻫﺮاء وﻗﺖ اﺳﻘﺎط ﻣﺤﺴﻦ ﺑﯿﮕﻨﺎه‪ ،‬و اﺣﺮاق ﺑﯿﺖ‬‫اﻫـﻞ ﺑﯿﺖ ﺳـّﯿﺪ اﻧﺒﯿـﺎء‪) ،‬اﻟﯽ ﻏﯿﺮ ذﻟـﮏ ﻣﻦ اﻻـﻓﺘﺮاءات( ﺑﺮ ﺧﻼف ﻣﻘﺘﻀﺎي ﺷـﮑﺎﯾﺖ ﻧﺒﻮي درﺑﺎره ﻣﻘﺒﻮﻟﯿﻦ ﺷـﯿﻌﻪ‪ ،‬ﮐﻪ اﺣـﺪي از اﯾﻨﻬﺎ در‬‫اوﻗﺎت ﻣـﺬﮐﻮره ﺑﺎﻋﺎﻧﺖ ﻓﺎﻃﻤﮥ زﻫﺮاء ﻋﻠﯿﻬﺎ اﻟّﺴـ ﻼم ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﭘﺮداﺧﺖ )ﮐﻤﺎ ﺳـﯿﺠﯽء اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ( ﻣﺴـﺘﺤﺴﻦ و اوﻟﯽ ﻫﻢ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻟﮑﻦ‬‫ﻧﺰد اﻫـﻞ ﺣﻖ ﺗﺴـﻠﯿﻪ و ﺗﯿﻤـﺎر اﯾﺸـﺎن ﻫﻢ در ﺻـّﺤﺖ‪ ،‬و ﻫﻢ در ﺑﯿﻤﺎري از ﻣﺘﺤّﺘﻤﺎت ﺑﻮد )ﻗﺲ ﻋﻠﯽ ﻫـﺬا ﺣﺎل رﯾﺤﺎﻧـﮥ رﺳﻮل اﻟﺜﻘﻠﯿﻦ( ﮐﻪ‬‫ﭘﮋﻣﺮدﮔﯽ و اﻓﺴـﺮدﮔﯽ اﯾﺸـﺎن ﺳﻮﻫـﺎن روح و روان‪ ،‬و ﻣﻮﺟﺐ ﮐـﺎﻫﺶ ﺟﺴﻢ و ﺟـﺎن ﻧﻤﻮدار ﺷـﺪ و ﺑﻌﻀـﯽ از ﺷـﮑﺎﯾﺎت دوﺳـﺘﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻣﺜﻞ‬‫اﺳﺘﺒﺪاد در ﺗﻘﺮﯾﺮ ﺧﻼﻓﺖ در ﺳﻘﯿﻔﻪ‪ ،‬و ﻣﺎﻧﻨﺪ آن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪289 :‬‬‫ﻧﯿﺰ ﺿﻤﯿﻤﻪ ﮔﺸﺖ )اﻟﯽ ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻦ اﻻﻣﻮر اﻟﺘﯽ ﻓّﺼﻠﺖ ﻓﯽ اﻟﻤﻄﻮﻻت(‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻧﻈﺮ ﺑﺎﯾﻦ وﺟﻮه اﮔﺮ اﻣﺘﺪادي و ﻣﮑﺜﯽ در ﺑﯿﻌﺖ ﺻﺪﯾﻘﯽ ﺑﻤﯿﺎن آﯾﺪ ﺑﺠﺎي ﺧﻮﯾﺶ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﻣﺜﺒﺖ ﻣﺪﻋﺎي ﻣّﺪﻋﯽ ﺑﺪ اﻧﺪﯾﺶ‪.‬‬‫ﻓﮑﯿﻒ ﮐﻪ در ﺳﺎﺋﺮ ﺻـﺤﺎح و ﺳـﻨﻦ ﺑﺴـﯿﺎري از رواﯾﺎت ﻣﻮﺟﻮد ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺪﻟﻮل ﻣﻄﺎﺑﻘﯽ آن ﺑﯿﻌﺖ اﻣﯿﺮ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم در ﻣﺒﺪء ﻧا ﮑﺸﺎف‬‫ﺻﺒﺢ ﺧﻼﻓﺖ ﺳﯿﺪ اﻟﻤﺮﺳﻠﯿﻦ اﺳﺖ )ﮐﻤﺎ ﺳﺒﻖ ﺷﻄﺮ ﻣﻨﻪ(‪.‬‬‫و ﺗﺎزهﺗﺮ آﻧﮑﻪ اﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‪ ،‬و ﺣﺎﮐﻢ‪ ،‬و ﺑﯿﻬﻘﯽ‪ ،‬از أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ ﺧﺪري در ﻗّﺼﻪ ﺑﯿﻌﺖ و ﺗﻘﺮﯾﺮ ﺧﻼﻓﺖ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺻّﺪﯾﻖ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ رواﯾﺖ‬‫ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ :‬ﮐﻪ در ﻫﻤﺎن روز ﻋﻤﺮ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﺑﯿﻌﺖ ﻧﻤﻮد‪ ،‬و ﻣﻬﺎﺟﺮ و اﻧﺼﺎر ﺑﺮ ﺧﻼﻓﺖ ﺻّﺪﯾﻖ ﮔﺮد آﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺻّﺪﯾﻖ ﺑﺮ ﺳﺮ ﻣﻨﺒﺮ ﺑﺮآﻣﺪ‪،‬‬‫و در ﻗﻮم ﻧﻈﺮ ﮐﺮد‪ ،‬و درﯾـﺎﻓﺖ ﮐﻪ زﺑﯿﺮ در ﺣﺎﺿـﺮﯾﻦ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﭘﺲ وي را ﻃﻠﺐ داﺷﺖ‪ ،‬و ﺧﻄـﺎب ﻧﻤﻮد‪ :‬ﮐﻪ ﺗﻮ ﻓﻀﺎﺋـﻞ ﺧﻮﯾﺶ را ﺷـﻤﺎر‬‫ﻣﯽﮐﻨﯽ‪ ،‬و ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺟﻤﺎﻋﺖ ﻣﺴـﻠﻤﯿﻦ ﻣﯽﺧﻮاﻫﯽ؟ زﺑﯿﺮ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻣﻼﻣﺖ ﻣﮑﻦ أي ﺧﻠﯿﻔﻪ ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ ﺧﺪا ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬و از آﻧﭽﻪ ﺑﺮ‬‫زﺑﺎﻧﻢ رﻓﺖ ﺑﮕﺬر و در ﭘﯽ ﻣﺆاﺧﺬه ﻣﺸﻮ‪.‬‬‫ﻣﻦ ﺑﻌﺪ ﻣﻌﻠﻮم ﮐﺮد ﮐﻪ ﻋﻠﯽ )رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ( ﻧﯿﺰ ﺷﺮﯾﮏ ﻗﻮم ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﮐﺲ ﻓﺮﺳﺘﺎد ﺗﺎ او ﻧﯿﺰ ﺣﺎﺿﺮ ﺷﺪ‪ ،‬و ﻫﻤﯿﻦ ﻗﯿﻞ و ﻗﺎل‪ ،‬و ﻣﻌﺬرت در‬‫ﻣﯿﺎن آﻣﺪ‪ ،‬و اﯾﻦ ﻫﺮ دو ﺑﺰرگ ﺑﻄﯿﺐ ﺧﺎﻃﺮ ﻫﻢ در آن روز ﺑﯿﻌﺖ ﮐﺮدﻧﺪ اﻧﺘﻬﯽ ﻣﺨﺘﺼﺮا‪.‬‬‫ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ رواﯾﺖ ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﻪ‪ ،‬و ﺣﺎﮐﻢ از ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻮف ﮐﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺻّﺪﯾﻖ رض ﺧﻄﺒﻪ ﺧﻮاﻧﺪ و ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﮐﻪ‬‫ﺑﮑﺒﺮﯾﺎء اﻟﻬﯽ ﮔﺎﻫﯽ ﺣﺮص اﻣﺎرت ﻟﯿﻼ و ﻧﻬﺎرا ﺳـّﺮا و ﻋﻼﻧﯿـﮥ ﻧﮑﺮدم‪ ،‬و ﻟﯿﮑﻦ از ﻓﺘﻨﻪ ﺗﺮﺳـﯿﺪم‪ ،‬و در اﻣﺎرت را ﺣﺘﯽ ﻧﻤﯽﺑﯿﻨﻢ‪ ،‬و ﻃﺎﻗﺘﯽ و‬‫ﻗّﻮﺗﯽ ﻧﺪارم‪ ،‬ﻣﮕﺮ آﻧﮑﻪ ﺣﻖ ﺗﻌﺎﻟﯽ دﺳﺘﮕﯿﺮي ﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪290 :‬‬‫ﺑﻌـﺪ از آن ﻋﻠﯽ و زﺑﯿﺮ )رض( ﻣﻌـﺬرت ﮐﺮدﻧﺪ و ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻧﺎﺧﻮﺷـﻨﻮد ﻧﺸﺪﯾﻢ ﻣﮕﺮ ﺑﺠﻬﺖ ﺗﺄﺧﺮ از ﻣﺸﻮرت‪ ،‬و در ﺳـﺰاوارﺗﺮ ﺑﻮدن ﺻّﺪﯾﻖ‬‫ﺑﺎﯾﻦ ﻣﻨﺼﺐ ﺟﻠﯿﻞ ﺷـﮑﯽ ﻧﺪارﯾﻢ‪ ،‬او ﯾﺎر ﻏﺎر ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ ﺧﺪاﺳﺖ )ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ(‪ ،‬و ﺷﺮف و ﻧﯿﮑﯽ او ﺑﺎﻟﯿﻘﯿﻦ ﻣﯽداﻧﯿﻢ‪ ،‬آن ﺣﻀﺮت‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 51‬از ‪180‬‬‫)ﺻﻠﻌﻢ( در ﺣﯿﺎت ﺧﻮد او را اﻣﺎم و ﭘﯿﺸﻮاي ﻧﻤﺎز ﻓﺮﻣﻮده اﻧﺘﻬﯽ ﻣﻠﺨﺼﺎ‪.‬‬‫ﭘﺲ اﺣﺎدﯾﺚ اﺻﺤﺎب )رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻢ( ﮐﻪ ﺷﺮﯾﮏ واﻗﻌﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ ﺑﻤﻘﺘﻀﺎي‬‫ﺣﺪﯾﺚ )ﻟﯿﺲ اﻟﺨﺒﺮ ﮐﺎﻟﻤﻌﺎﯾﻨﮥ(‬‫ﺑﺮ ﺣـﺪﯾﺚ أم اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻣﺴـﻄﻮر‪ ،‬ﮐﻪ ﺣﻀﻮر او در اﯾﻦ ﻣﺠـﺎﻣﻊ‪ ،‬ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﺣﻀﻮر ﺣﻀـﺮت زﻫﺮاء ﻋﻠﯿﻬﺎ اﻟّﺴـ ﻼم ﺑﺮ اﺻﻮل اﻣﺎﻣّﯿﻪ ﻫﺮﮔﺰ ﺛﺎﺑﺖ‬‫ﻧﯿﺴﺖ رﺟﺤﺎﻧﯽ داﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﺟﺎي آﻧﮑﻪ ﻣﺤـّﺼ ﻠﺶ ﻧﻔﯽ ﺑﯿﻌﺖ ﺗﺎ ﺷـﺶ ﻣﺎه ﺑﻮد‪ ،‬و ﻣﺤﺼﻮل رواﯾﺎت اﺻـﺤﺎب ﺑﯿﻌﺖ ﻣﺮﺗﻀﻮي ﻗﺮﯾﺐ‬‫وﻓﺎت ﺟﻨﺎب ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ )ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ( ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ اﺳﻬﻞ از ﻧﻔﯽ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ )و ﻗﺪ ﺛﺒﺖ أّن اﻻﺛﺒﺎت ﻣﻘﺪم ﻋﻠﯽ اﻟﻨﻔﯽ(‪.‬‬‫و رواﯾﺖ ﻣﻌﺮﻓﺖ اﻣﺎم ﯾﻌﻨﯽ‬‫)ﻣﻦ ﻟﻢ ﯾﻌﺮف اﻣﺎم زﻣﺎﻧﻪ ﻓﻘﺪ ﻣﺎت ﻣﯿﺘﮥ ﺟﺎﻫﻠﯿﮥ(‬‫و ﻣﺎﻧﻨﺪ آن ﮐﻪ در ﮐﺘﺐ ﻣﻌﺘﻤﺪه ﻣﻨﺪرج اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺆﯾﺪ ﻫﻤﯿﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻃﻮل ﻣﮑﺚ در ﺑﯿﻌﺖ واﻗﻊ ﻧﺸﺪه‪.‬‬‫و اﺻﺮار ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺎده ﺑﺮ ﺗﺨّﻠﻒ )ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﺼﻮاﻋﻖ و اﻟﺼﻮاﻗﻊ( ﺿﻌﯿﻒ و ﻣﺮدود‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺧﻼف آن از اﺧﺘﯿﺎر ﺑﯿﻌﺖ‪ ،‬ﺑﺎ وﺻﻒ ﺻّﺤﺖ‬‫و اﻋﺘﻤﺎد‪ ،‬ﻧﺰد ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ ﻣﺮوّي و ﻣﺴﺮود‪.‬‬‫و دﻋﻮي ﺗﺨّﻠﻒ اﺳـﺎﻣﻪ ﻣﺎﻧﻨـﺪ ﺳـﻌﺪ )ﮐﻤـﺎ ﻗـﺎل اﻟﺤﻠﯽ ﻓﯽ ﻧﻬـﺞ اﻟﺤﻖ و ﻏﯿﺮه( از اﺣـﺎدﯾﺚ ﻣﻄﺮود‪ ،‬و از ﻧﻘﻞ ﺳـﯿﺪ ﻣﺮﺗﻀـﯽ در )ﺷﺎﻓﯽ( و‬‫ﻣﺠﻠﺴﯽ در )ﺑﺤﺎر( ﻣﯽﺗﻮان ﯾﺎﻓﺖ ﮐﻪ ﻧﺰد اﻫﻞ ﺳﻨﺖ رﺟﻮع ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺎده را ﺣﺞ اﺳﺖ ﻧﻪ ﻣﺮﺟﻮح‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻣﻌﻠﻮم ﺷﺪ ﮐﻪ ﺗﻘﺎﻋﺪ ﮐﺬاﺋﯽ ﮐﻪ از ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ درﯾﺎﻓﺖ ﻣﯽﺷﻮد در اﺟﻤﺎع‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪291 :‬‬‫ﻗﺎدح ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫ﺑﺎﻗﯿﻤﺎﻧـﺪ ﺳـﺨﻨﯽ دﯾﮕﺮ ﮐﻪ ﺗﻌﻠّﻖ ﺑﺴـﻨﺪ اﺣـﺎدﯾﺚ دارد‪ ،‬و آن را ﺑﺘﺄّﺳـ ﯽ ﺑﯿﻬﻘﯽ و اﻣﺜـﺎل او‪ ،‬ﭼﻨـﺎﻧﮑﻪ ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮﯾﻦ ﺷـﺮوح ﺑﺨﺎري ﻣﺜﻞ )ارﺷﺎد‬‫ﺳـﺎري( ﻣﺨﻔﯽ ﻧﯿﺴـﺖ ﻣﯽﺗـﻮاﻧﻢ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﮐﻪ اﯾﻦ رواﯾﺖ ﮐﻪ داّل ﺑﺮ ﺗـﺄّﺧﺮ ﺑﯿﻌﺖ اﺳﺖ‪ ،‬و اﺑـﻮ ﺳـﻌﯿﺪ راوي آن‪ ،‬ﺑﺴـﺒﺐ ﻋـﺪم اﺳـﻨﺎد زﻫﺮي‬‫ﺿﻌﯿﻒ اﺳﺖ و ﻏﯿﺮ ﻣﻘﺒﻮل‪ ،‬و رواﯾﺖ اﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻨﻄﻮق آن ﺑﯿﻌﺖ اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ‪ ،‬و ﺣﻀـﺮت زﺑﯿﺮ )رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ( روز اول اﺳﺖ‬‫ﻣﺴﻨﺪ و ﻣﻮﺻﻮل‪ ،‬ﭘﺲ اﯾﻦ اﻟﺒﺘﻪ اﺻﺢ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬‫و ﺑﺤﻤـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﮐﻪ ﻃﺮﯾﻖ ﺗﻄﺒﯿﻖ‪ ،‬و دﻓﻊ اﺧﺘﻼـف رواﯾـﺎت ﻋﻘﻼ و ﻧﻘﻼ آﺷـﮑﺎر ﺷـﺪ‪ ،‬و ﺿـﺮورﺗﯽ ﺑـﺪان ﻧﻤﺎﻧـﺪ ﮐﻪ ﮔﻮﯾﻢ ﺑﯿﻌﺖ اوﻟﯽ ﻧﻮﻋﯽ‬‫ﺑﺎﺧﺘﻔﺎء‪ ،‬و ﺛﺎﻧﯿﻪ ﻋﻼﻧﯿﻪ واﻗﻊ ﺷﺪه‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت واﺿﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺑﺰرگ‪ ،‬ﻧﻄﺎق ﻫّﻤﺖ ﺑﺮ ﻣﯿﺎن ﺟﺎن ﺗﺴﻮﯾﻞ و ﺗﺨﺪﯾﻊ ﺑﺮﺑﺴﺘﻪ‪ ،‬ﻋﻠﻢ ﺗﺮﺟﯿﺢ و ﺗﻘﺪﯾﻢ رواﯾﺖ )اﺑﻦ ﺳﻌﺪ( و‬‫)ﺣﺎﮐﻢ( و )ﺑﯿﻬﻘﯽ( و ﻏﯿﺮ اﯾﺸﺎن را ﺑﺮ رواﯾﺖ ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ ﺑﺮداﺷـﺘﻪ‪ ،‬و ﻧﻘﻞ اﯾﻦ ﺣﻀـﺮات را ﺑﺮ ارﺷﺎد ﺑﺎ ﺳﺪاد ﺣﻀـﺮت ﻋﺎﺋﺸﮥ ﮔﺬاﺷـﺘﻪ‪ ،‬و‬‫ﮔﺎﻫﯽ ﺣﻀﺮت ﻋﺎﺋﺸﻪ را ﺑﺎ آن ﻫﻤﻪ ﺟﻼﻟﺖ ﺷﺄن و ﻋﻈﻤﺖ‪ ،‬و ﺗﻬﻮر و ﺗﺼّﺪر‪ ،‬ﮐﻪ از آراﺳﺘﻦ ﻣﻌﺎرك ﻗﺘﺎل‪ ،‬و ﻣﮑﺎﻓﺤﻪ و ﻣﻨﺎﻃﺤﻪ ﺷﺠﻌﺎن‬‫اﺑﻄﺎل‪ ،‬ﻫﺮاﺳﯽ ﻧﺪاﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬و اﮐﺎﺑﺮ ﻋﻠﻤﺎء و ﻓﻘﻬﺎء و ﺻﺤﺎﺑﻪ آﺧﺬ و ﻣﺴﺘﻔﯿﺪ اﺣﮑﺎم ﺟﻠﯿﻠﻪ از اﯾﺸﺎن‪ ،‬ﺑﻤﻔﺎد‬‫)ﺧﺬوا ﺷﻄﺮ دﯾﻨﮑﻢ ﻋﻦ ﻫﺬه اﻟﺤﻤﯿﺮاء(‬‫ﮐﻪ ﻣﺨـﺎﻃﺐ آن را در اﯾﻦ ﮐﺘـﺎب در ﺟﻮاب ﺣـﺪﯾﺚ ﺛﻘﻠﯿﻦ وارد ﮐﺮده‪ ،‬و ﻣﻌﺎرﺿﻪ ﺑﺂن ﺧﻮاﺳـﺘﻪ ﺑﻮدﻧـﺪ‪ ،‬در ﭘﺮده ﺷـﺮم و ﺣﯿﺎء‪ ،‬و ﺣﺠﻠﻪ‬‫اﺳـﺘﺘﺎر و اﺧﺘﻔﺎء ﻧﺸﺎﻧﯿﺪه‪ ،‬و در زﻣﺮه ﻣﻌﺘﺰﻻت از ﻣﺠﺎﻣﻊ رﺟﺎل‪ ،‬و ﻣﺠﺘﻨﺒﺎت از ﻣﺤﺎﻓﻞ ﮔﻨﺠﺎﻧﯿﺪه‪ ،‬و ﮔﺎﻫﯽ )ﻣﻌﺎذ اﻟﱠﻠﻪ( ﺣﻀﺮت او را ﻏﺎﻓﻞ‬‫و ذاﻫﻞ و ﺟﺎﻫﻞ‪ ،‬و ﺑﯽ ﺧﺒﺮ از ﺣﻘﯿﻘﺖ ﺣﺎل‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ در ﺣﻘﯿﻘﺖ ﻣﺠﺘﺮي ﺑﺮ ﻧﻔﯽ ﺑﺎﻃﻞ و ﮐﺬب و اﻓﺘﻌﺎل ﮔﺮداﻧﯿﺪه‪ ،‬ارﺷﺎد او را درﺑﺎره‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪292 :‬‬‫ﭼﻨﯿﻦ اﻣﺮ ﺟﻠﯿﻞ اﻟﺸﺄن از درﺟﻪ اﻋﺘﺒﺎر و اﻋﺘﻤﺎد ﺳﺎﻗﻂ ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬داد اﺗﻌﺎب ﻧﻔﺲ و اﻋﯿﺎء ﻓﮑﺮ در رّد و ﻗﺪح و ﺟﺮح و اﺑﻄﺎل آن داده‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻫﺮ ﮔﺎه رﺳﻮاﯾﯽ ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ ﺑﺎﯾﻦ ﺣـّﺪ ﮐﺸـﺪ‪ ،‬از آوردن ﻧﺎم آن ﺑﺮ زﺑﺎن ﺑﻤﻘﺎﺑﻠﻪ اﻫﻞ ﺣﻖ اﺳـﺘﺤﯿﺎء ﻣﯽﺑﺎﯾـﺪ ﮐﺮد‪ ،‬ﻧﻪ آﻧﮑﻪ ﮔﺮدن ﮐﺒﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 52‬از ‪180‬‬‫ﺑـﺬﮐﺮ آن ﺑﺎﯾـﺪ اﻓﺮاﺧﺖ و دﺳﺖ ﺑﺮ ﻋﺪم اﺧﺮاﺟﺸﺎن ﺑﺎﯾﺪ اﻧﺪاﺧﺖ‪ ،‬و ﺷـﻨﺎﻋﺖ ﺧﺮاﻓﺎت اﯾﻦ ﺑﺰرگ‪ ،‬ﮐﻪ در رّد اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ وارد ﮐﺮده‪ ،‬و‬‫ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﮐﻤـﺎل ﻓﻀـﺎﻋﺖ ﺗﻌﺮﯾﻀـﺎت ﻗﺒﯿﺤﻪ او‪ ،‬ﮐﻪ ﺣـﺎﮐﻢ ﺑﮑﻤـﺎل ﻧﺼﺐ و ﻋـﺪاوت او اﺳﺖ‪ ،‬اﮔﺮ ﺑﯿﺎن ﮐﺮده ﺷﻮد ﮐﻼم از ﺑﺤﺚ ﺧﺎرج‬‫ﮔﺮدد‬‫ﻗﺪح ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺄﺧﺮ ﺑﯿﻌﺖ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم از ﺟﻬﺖ ﺳﻨﺪ ﻣﻘﺪوح اﺳﺖ‬‫ﻟﮑﻦ اﯾﻦ ﻗﺪر ﺑﺎﯾﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ دﻋﻮي ﻋﺪم اﺳـﻨﺎد زﻫﺮي اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ را ﮐﺬب ﻣﺤﺾ‪ ،‬و ﺑﻬﺘﺎن ﺻـﺮف اﺳﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ از ﻣﻼﺣﻈﻪ ﺻﺤﯿﺢ‬‫ﺑﺨﺎري و ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ ﻫﺮ دو واﺿﺢ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ زﻫﺮي اﯾﻦ رواﯾﺖ را از ﻋﺮوه از ﻋﺎﺋﺸﻪ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪.‬‬‫)ﻓﺪﻋﻮي ﻋﺪم اﻻﺳﻨﺎد و ﺗﺮك اﻟﻮﺻﻞ ﻣﺤﺾ اﻟﮑﺬب و اﻟﺒﻬﺘﺎن و اﻟﻬﺰل(‪.‬‬‫ﺑﺨﺎري در ﺻﺤﯿﺢ ﺧﻮد در ﺑﺎب ﻏﺰوه ﺧﯿﺒﺮ از ﮐﺘﺎب )اﻟﻤﻐﺎزي( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺑﮑﯿﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﻟﻠﯿﺚ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻘﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﺷـﻬﺎب‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺮوة‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺎﺋﺸﮥ‪ ،‬أن ﻓﺎﻃﻤﮥ ﺑﻨﺖ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‬‫أرﺳﻠﺖ اﻟﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﺗﺴﺄﻟﻪ ﻣﯿﺮاﺛﻬﺎ ﻣﻦ رﺳﻮل‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪293 :‬‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﻣﻤﺎ أﻓﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪ ،‬و ﻓﺪك‪ ،‬و ﻣﺎ ﺑﻘﯽ ﻣﻦ ﺧﻤﺲ ﺧﯿﺒﺮ‪.‬‬‫ﻓﻘﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ :‬ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺎل‪) :‬ﻻ ﻧﻮرث ﻣﺎ ﺗﺮﮐﻨﺎ ﺻﺪﻗﮥ اﻧﻤﺎ ﯾﺄﮐﻞ آل ﻣﺤﻤﺪ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﻤﺎل(‪.‬‬‫و اﻧﯽ و اﻟﱠﻠﻪ ﻻ اﻏﯿﺮ ﺷـﯿﺌﺎ ﻣﻦ ﺻﺪﻗـﮥ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻋﻦ ﺣﺎﻟﻬﺎ اﻟﺘﯽ ﮐﺎﻧﺖ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﻓﯽ ﻋﻬـﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ‪ ،‬و ﻷﻋﻤﻠﻦ ﻓﯿﻬﺎ ﺑﻤﺎ ﻋﻤﻞ ﺑﻪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪.‬‬‫ﻓﺄﺑﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أن ﯾﺪﻓﻊ اﻟﯽ ﻓﺎﻃﻤﮥ ﻣﻨﻬﺎ ﺷﯿﺌﺎ‪ ،‬ﻓﻮﺟﺪت ﻓﺎﻃﻤﮥ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻓﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﻬﺠﺮﺗﻪ ﻓﻠﻢ ﺗﮑﻠﻤﻪ ﺣﺘﯽ ﺗﻮﻓﯿﺖ‪ ،‬و ﻋﺎﺷﺖ ﺑﻌﺪ اﻟﻨﺒﯽ‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺳﺘﮥ أﺷﻬﺮ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺗﻮﻓﯿﺖ دﻓﻨﻬﺎ زوﺟﻬﺎ ﻋﻠﯽ ﻟﯿﻼ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺆذن ﺑﻬﺎ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ و ﺻﻠﯽ ﻋﻠﯿﻬﺎ‪.‬‬‫و ﮐـﺎن ﻟﻌﻠﯽ ﻣﻦ اﻟﻨـﺎس وﺟﻪ ﺣﯿـﺎة ﻓﺎﻃﻤـﮥ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺗﻮﻓﯿﺖ اﺳـﺘﻨﮑﺮ ﻋﻠﯽ وﺟﻮه اﻟﻨﺎس‪ ،‬ﻓﺎﻟﺘﻤﺲ ﻣﺼﺎﻟﺤـﮥ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ و ﻣﺒﺎﯾﻌﺘﻪ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﯾﺒﺎﯾﻊ‬‫ﺗﻠﮏ اﻻﺷﻬﺮ‪ ،‬ﻓﺎرﺳﻞ اﻟﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ أن اﺋﺘﻨﺎ و ﻻ ﯾﺄﺗﻨﺎ أﺣﺪ ﻣﻌﮏ‪ ،‬ﮐﺮاﻫﯿﮥ ﻟﯿﺤﻀﺮ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻋﻤﺮ‪ :‬ﻻ و اﻟﱠﻠﻪ ﻻ ﺗﺪﺧﻞ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪294 :‬‬‫ﻋﻠﯿﻬﻢ وﺣﺪك‪ ،‬ﻓﻘﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ :‬و ﻣﺎ ﻋﺴـﯿﺘﻬﻢ أن ﯾﻔﻌﻠﻮا ﺑﯽ و اﻟﱠﻠﻪ ﻵﺗﯿﻨﻬﻢ‪ ،‬ﻓﺪﺧﻞ ﻋﻠﯿﻬﻢ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﻓﺘﺸﻬﺪ ﻋﻠﯽ ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻧﺎ ﻗﺪ ﻋﺮﻓﻨﺎ ﻓﻀﻠﮏ و‬‫ﻣـﺎ أﻋﻄـﺎك اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و ﻟﻢ ﻧﻨﻔﺲ ﻋﻠﯿـﮏ ﺧﯿﺮا ﺳـﺎﻗﻪ اﻟﱠﻠﻪ إﻟﯿﮏ و ﻟﮑﻨﮏ اﺳـﺘﺒﺪدت ﻋﻠﯿﻨﺎ ﺑﺎﻻﻣﺮ‪ ،‬و ﮐﻨﺎ ﻧﺮي ﻟﻘﺮاﺑﺘﻨﺎ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻧﺼـﯿﺒﺎ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﻓﺎﺿﺖ ﻋﯿﻨﺎ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺗﮑﻠﻢ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻗﺎل‪ :‬و اﻟﺬي ﻧﻔﺴـﯽ ﺑﯿﺪه ﻟﻘﺮاﺑﮥ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ أﺣﺐ‬‫اﻟﯽ أن أﺻـﻞ ﻣﻦ ﻗﺮاﺑﺘﯽ‪ ،‬و أﻣﺎ اﻟـﺬي ﺷـﺠﺮ ﺑﯿﻨﯽ و ﺑﯿﻨﮑﻢ ﻣﻦ ﻫـﺬه اﻻﻣﻮال ﻓﺎﻧﯽ ﻟﻢ آل ﻓﯿﻬﺎ ﻋﻦ اﻟﺨﯿﺮ و ﻟﻢ اﺗﺮك أﻣﺮا رأﯾﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﺼﻨﻌﻪ ﻓﯿﻬﺎ اﻻ ﺻﻨﻌﺘﻪ‪.‬‬‫ﻓﻘﺎل ﻋﻠﯽ ﻻﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ :‬ﻣﻮﻋﺪك اﻟﻌﺸـﯿﮥ ﻟﻠﺒﯿﻌﮥ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺻـﻠﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻈﻬﺮ رﻗﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻨﺒﺮ‪ ،‬ﻓﺘﺸـﻬﺪ‪ ،‬و ذﮐﺮ ﺷﺄن ﻋﻠﯽ و ﺗﺨﻠﻔﻪ ﻋﻦ ﻟا ﺒﯿﻌﮥ‪ ،‬و‬‫ﻋﺬره ﺑﺎﻟﺬي اﻋﺘﺬر إﻟﯿﻪ‪ ،‬ﺛﻢ اﺳـﺘﻐﻔﺮ و ﺗﺸـﻬﺪ ﻋﻠﯽ ﻓﻌﻈﻢ ﺣﻖ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و ﺣﺪث أﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﺤﻤﻠﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﺬي ﺻـﻨﻊ ﻧﻔﺎﺳﮥ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و ﻻ‬‫اﻧﮑﺎرا ﻟﻠﺬي ﻓﻀﻠﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻪ‪ ،‬و ﻟﮑﻨﺎ ﮐﻨﺎ ﻧﺮي ﻟﻨﺎ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻻﻣﺮ ﻧﺼﯿﺒﺎ‪ ،‬و اﺳﺘﺒﺪ ﻋﻠﯿﻨﺎ‪ ،‬ﻓﻮﺟﺪﻧﺎ ﻓﯽ أﻧﻔﺴﻨﺎ‪ ،‬ﻓﺴﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪295 :‬‬‫ﺑﺬﻟﮏ اﻟﻤﺴﻠﻤﻮن‪ ،‬و ﻗﺎﻟﻮا أﺻﺒﺖ‪ ،‬و ﮐﺎن اﻟﻤﺴﻠﻤﻮن اﻟﯽ ﻋﻠﯽ ﻗﺮﯾﺒﺎ ﺣﯿﻦ راﺟﻊ اﻻﻣﺮ ﺑﺎﻟﻤﻌﺮوف ]‪.[1‬‬‫و ﻣﺴﻠﻢ در )ﺻﺤﯿﺢ( ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 53‬از ‪180‬‬‫ﺣـﺪﺛﻨﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ راﻓﻊ‪ ،‬ﻗﺎل أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺣﺠﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل ﻟﯿﺚ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻘﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﺷـﻬﺎب‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺮوة ﺑﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺎﺋﺸﮥ أﻧﻬﺎ أﺧﺒﺮﺗﻪ‪ :‬أن ﻓﺎﻃﻤﮥ‬‫ﺑﻨﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ أرﺳـﻠﺖ اﻟﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺼـﺪﯾﻖ‪ ،‬ﺗﺴﺄﻟﻪ ﻣﯿﺮاﺛﻬﺎ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﻣﻤﺎ أﻓﺎء اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪ ،‬و ﻓﺪك‪ ،‬و ﻣﺎ ﺑﻘﯽ ﻣﻦ ﺧﻤﺲ ﺧﯿﺒﺮ‪.‬‬‫ﻓﻘﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ :‬ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺎل‪:‬‬‫)ﻻ ﻧﻮرث ﻣﺎ ﺗﺮﮐﻨﺎ ﺻﺪﻗﮥ اﻧﻤﺎ ﯾﺄﮐﻞ آل ﻣﺤﻤﺪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﻤﺎل(‪.‬‬‫و اﻧﯽ و اﻟﱠﻠﻪ ﻻ اﻏﯿﺮ ﺷـﯿﺌﺎ ﻣﻦ ﺻﺪﻗﮥ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻋﻦ ﺣﺎﻟﻬﺎ اﻟﺘﯽ ﮐﺎﻧﺖ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﻓﯽ ﻋﻬﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و ﻻﻋﻤﻠﻦ ﻓﯿﻬﺎ ﺑﻤﺎ‬‫ﻋﻤﻞ ﺑﻪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﻓﺄﺑﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ]‪ [1‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 3‬ص ‪ 46‬ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻐﺎزي‪ ،‬ﺑﺎب ﻏﺰوة ﺧﯿﺒﺮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪296 :‬‬‫أن ﯾـﺪﻓﻊ اﻟﯽ ﻓﺎﻃﻤـﮥ ﺷـﯿﺌﺎ‪ ،‬ﻓﻮﺟﺪت ﻓﺎﻃﻤﮥ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻓﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﻬﺠﺮﺗﻪ ﻓﻠﻢ ﺗﮑﻠﻤﻪ ﺣﺘﯽ ﺗﻮﻓﯿﺖ‪ ،‬و ﻋﺎﺷﺖ ﺑﻌﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺳـﺘﮥ أﺷـﻬﺮ‪ ،‬ﻓﻠﻤـﺎ ﺗﻮﻓﯿﺖ دﻓﻨﻬـﺎ زوﺟﻬﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻟﯿﻼ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺆذن ﺑﻬﺎ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و ﺻـﻠﯽ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﻋﻠﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻟﻌﻠﯽ ﻣﻦ‬‫اﻟﻨﺎس وﺟﻬﮥ ﺣﯿﺎة ﻓﺎﻃﻤﮥ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺗﻮﻓﯿﺖ اﺳﺘﻨﮑﺮ ﻋﻠﯽ وﺟﻮه اﻟﻨﺎس‪ ،‬ﻓﺎﻟﺘﻤﺲ ﻣﺼﺎﻟﺤﮥ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ رض و ﻣﺒﺎﯾﻌﺘﻪ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﺑﺎﯾﻊ ﺗﻠﮏ اﻻﺷﻬﺮ‪،‬‬‫ﻓﺄرﺳـﻞ اﻟﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ أن اﺋﺘﻨـﺎ و ﻻـ ﯾﺄﺗﻨـﺎ ﻣﻌﮏ أﺣـﺪ‪ ،‬ﮐﺮاﻫﯿـﮥ ﻣﺤﻀـﺮ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب رض‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻋﻤﺮ رض ﻻﺑﯽ ﺑﮑﺮ و اﻟﱠﻠﻪ ﻻ ﺗـﺪﺧﻞ‬‫ﻋﻠﯿﻬﻢ وﺣﺪك‪ ،‬ﻓﻘﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ رض و ﻣﺎ ﻋﺴﺎﻫﻢ ان ﯾﻔﻌﻠﻮا ﺑﯽ‪ ،‬و اﻧﯽ و اﻟﱠﻠﻪ ﻵﺗﯿﻨﻬﻢ ﻓﺪﺧﻞ ﻋﻠﯿﻬﻢ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ رض‪.‬‬‫ﻓﺘﺸـﻬﺪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺑﯽ ﻃـﺎﻟﺐ )رض( ﺛﻢ ﻗـﺎل‪ :‬اﻧﺎ ﻗـﺪ ﻋﺮﻓﻨﺎ ﯾﺎ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﻓﻀـﯿﻠﺘﮏ‪ ،‬و ﻣﺎ أﻋﻄﺎك اﻟﱠﻠﻪ ﻋﺰ و ﺟﻞ‪ ،‬و ﻟﻢ ﻧﻨﻔﺲ ﻋﻠﯿﮏ ﺧﯿﺮا ﺳﺎﻗﻪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ إﻟﯿﮏ‪ ،‬و ﻟﮑﻨﮏ اﺳـﺘﺒﺪدت ﻋﻠﯿﻨﺎ ﺑﺎﻻﻣﺮ‪ ،‬و ﮐﻨﺎ ﻧﺤﻦ ﻧﺮي ﻟﻨﺎ ﺣﻘﺎ ﻟﻘﺮاﺑﺘﻨﺎ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﻠﻢ ﯾﺰل ﯾﮑﻠﻢ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ‬‫ﺣﺘﯽ ﻓﺎﺿﺖ ﻋﯿﻨﺎ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪297 :‬‬‫ﻓﻠﻤﺎ ﺗﮑﻠﻢ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻗﺎل‪ :‬و اﻟﺬي ﻧﻔﺴﯽ ﺑﯿﺪه‪ ،‬ﻟﻘﺮاﺑﮥ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ أﺣﺐ اﻟﯽ أن أﺻﻞ ﻣﻦ ﻗﺮاﺑﺘﯽ‪ ،‬و أﻣﺎ اﻟﺬي ﺷﺠﺮ ﺑﯿﻨﯽ‬‫و ﺑﯿﻨﮑﻢ ﻣﻦ ﻫﺬه اﻻﻣﻮال ﻓﺎﻧﯽ ﻟﻢ آل ﻓﯿﻬﺎ ﻋﻦ اﻟﺤﻖ‪ ،‬و ﻟﻢ اﺗﺮك اﻣﺮا رأﯾﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﺼﻨﻌﻪ ﻓﯿﻬﺎ اﻻ ﺻﻨﻌﺘﻪ‪.‬‬‫ﻓﻘـﺎل ﻋﻠﯽ ﻻـﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ :‬ﻣﻮﻋـﺪك اﻟﻌﺸـﯿﮥ ﻟﻠﺒﯿﻌـﮥ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺻـﻠﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺻـﻼة اﻟﻈﻬﺮ‪ ،‬رﻗﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻨﺒﺮ ﻓﺘﺸـﻬﺪ و ذﮐﺮ ﺷﺄن ﻋﻠﯽ و ﺗﺨﻠﻔﻪ ﻋﻦ‬‫اﻟﺒﯿﻌﮥ‪ ،‬و ﻋﺬره ﺑﺎﻟﺬي اﻋﺘﺬر إﻟﯿﻪ‪ ،‬ﺛﻢ اﺳـﺘﻐﻔﺮ اﻟﱠﻠﻪ و ﺗﺸﻬﺪ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ اﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ )رض( ﻓﻌﻈﻢ ﺣﻖ اﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و اﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﺤﻤﻠﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﺬي ﺻﻨﻊ‬‫ﻧﻔﺎﺳﮥ ﻋﻠﯽ اﺑﯽ ﺑﮑﺮ و ﻻ اﻧﮑﺎرا ﻟﻠﺬي ﻓﻀـﻠﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﺰ و ﺟﻞ ﺑﻪ‪ ،‬و ﻟﮑﻨﺎ ﮐﻨﺎ ﻧﺮي ﻟﻨﺎ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻻﻣﺮ ﻧﺼـﯿﺒﺎ ﻓﺎﺳـﺘﺒﺪ ﻋﻠﯿﻨﺎ ﺑﻪ ﻓﻮﺟﺪﻧﺎ ﻓﯽ أﻧﻔﺴﻨﺎ‪،‬‬‫ﻓﺴﺮ ﺑﺬﻟﮏ اﻟﻤﺴﻠﻤﻮن‪ ،‬و ﻗﺎﻟﻮا اﺻﺒﺖ‪ ،‬و ﮐﺎن اﻟﻤﺴﻠﻤﻮن اﻟﯽ ﻋﻠﯽ ﻗﺮﯾﺒﺎ ﺣﯿﻦ راﺟﻊ اﻻﻣﺮ اﻟﻤﻌﺮوف ]‪[1‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺎﺧﺮ ﺑﯿﻌﺖ را زﻫﺮي از ﻋﺮوه از ﻋﺎﺋﺸﻪ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‬‫از ﻣﻼﺣﻈﻪ ﻋﺒﺎرت ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ زﻫﺮي اﯾﻦ ﺧﺒﺮ را از ﻋﺮوه ]‪ [1‬ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ ج ‪ 5‬ص ‪ ،154‬ﮐﺘﺎب اﻟﺠﻬﺎد‪ ،‬ﺑﺎب‬‫ﻗﻮل اﻟﻨﺒﯽ )ص(‪ :‬ﻻ ﻧﻮرث ﻣﺎ ﺗﺮﮐﻨﺎ ﻓﻬﻮ ﺻﺪﻗﮥ‪ .‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪298 :‬‬‫و او از ﻋﺎﺋﺸﻪ رواﯾﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ اّدﻋﺎي ﻗﻄﻊ و ﻓﺼﻞ‪ ،‬و ﻋﺪم اﺳﻨﺎد و وﺻﻞ ﮐﺬب ﺑﯽاﺻﻞ اﺳﺖ‬‫اﺳﻨﺎد ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺄﺧﺮ ﺑﯿﻌﺖ ﺑﺄﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ ﻏﯿﺮ ﺳﺪﯾﺪ اﺳﺖ‬‫و ﻧﯿﺰ ﻧﺴﺒﺖ اﯾﻦ رواﯾﺖ ﺑﺎﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ ﻫﻢ ﻏﯿﺮ ﺳﺪﯾﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻪ )ﺑﺨﺎري( و )ﻣﺴﻠﻢ( ﻫﺮ دو اﯾﻦ ﺧﺒﺮ را از )ﻋﺎﺋﺸﻪ( ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧﺪ ﻧﻪ اﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 54‬از ‪180‬‬‫)ﮐﻤﺎ ﻻ ﯾﺨﻔﯽ ﻋﻠﯽ ﻣﻦ أﻟﻘﯽ اﻟﺴﻤﻊ و ﻫﻮ ﺷﻬﯿﺪ(‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻋﺠﺐ ﮐﻪ ﺻـﺎﺣﺐ )ﻣﻨﺘﻬﯽ( ﺑـﺎ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ ﮐﺒﺮ و ﻧﺨﻮت‪ ،‬ﻧﺴـﺒﺖ اﯾﻦ رواﯾﺖ را ﺑـﺎﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ ﻣﻨﺴﻮب ﺑﻪ )ارﺷﺎد ﺳﺎري( ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬و ﺣﺎل‬‫آﻧﮑﻪ در آن اﺻـﻠﯽ از آن ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬و ﻣﻘﺘﻀـﺎي ﺑﺎﻻـﺧﻮاﻧﯽ‪ ،‬و دراز ﻧﻔﺴـﯽ او آن ﺑﻮد‪ ،‬ﮐﻪ اﮔﺮ ﺑﺎﻟﻔﺮض در )ارﺷﺎد ﺳﺎري( اﯾﻦ ﻧﺴـﺒﺖ ﻏﯿﺮ‬‫ﺻﺤﯿﺤﻪ ﻣﯽﯾﺎﻓﺖ‪ ،‬ﺑﮑﺘﻤﺎن آن ﻣﯽﭘﺮداﺧﺖ‪ ،‬ﻧﻪ آﻧﮑﻪ ﺑﯿﭽﺎره )ﻗﺴﻄﻼﻧﯽ( را ﺑﺎﯾﻦ ﻧﺴﺒﺖ ﺑﺎﻃﻠﻪ ﻣﺒﺘﻼ ﻣﯽﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬‫ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻘﺴﻄﻼﻧﯽ در )ارﺷﺎد اﻟﺴﺎري( ﮔﻔﺘﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺪ ﺻﺤﺢ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن و ﻏﯿﺮه ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺨﺪري رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ )ان ﻋﻠﯿﺎ ﺑﺎﯾﻊ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﻓﯽ أول اﻻﻣﺮ(‪.‬‬‫و أﻣـﺎ ﻣـﺎ ﻓﯽ ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺰﻫﺮي )ان رﺟﻼـ ﻗـﺎل ﻟﻪ ﻟﻢ ﯾﺒـﺎﯾﻊ ﻋﻠﯽ أﺑـﺎ ﺑﮑﺮ ﺣﺘﯽ ﻣﺎﺗﺖ ﻓﺎﻃﻤـﮥ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﺎ(‪ ،‬ﻗﺎل‪) :‬و ﻻ أﺣـﺪ ﻣﻦ ﺑﻨﯽ‬‫ﻫ ﺎ ﺷﻢ ( ‪.‬‬
‫ﻓﻘﺪ ﺿﻌﻔﻪ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ‪ ،‬ﺑﺄن اﻟﺰﻫﺮي ﻟﻢ ﯾﺴﻨﺪه‪ ،‬ﻓﺎن اﻟﺮواﯾﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪299 :‬‬‫اﻟﻤﻮﺻﻮﻟﮥ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ أﺻﺢ ]‪.[1‬‬‫از ﻣﻼـﺣﻈﻪ اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﺴـﻄﻼﻧﯽ ﻧﺴـﺒﺖ رواﯾﺖ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑـﺄﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ ﻧﮑﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﺣﯿﺮت اﺳﺖ ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺻﺎﺣﺐ‬‫)ﻣﻨﺘﻬﯽ( اﯾﻦ ﻧﺴﺒﺖ ﻏﯿﺮ ﺻﺤﯿﺤﻪ ﺳﺎري )ﺑﺎرﺷﺎد ﺳﺎري( ﻣﯽﮔﺮداﻧﺪ‪ ،‬و ﻧﺴﺒﺖ ﻋﺎري از ﺻﺤﺖ ﺑﺂن ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ ﻟﮑﻦ ﻇﺎﻫﺮا ﭼﻮن اﯾﻦ ﺑﺰرگ‬‫اﯾﻦ ﻧﺴـﺒﺖ در )ﺻﻮاﻋﻖ( دﯾﺪه آن را ﻣﺤﺾ ﺻﻮاب ﻓﻬﻤﯿﺪه‪ ،‬و ﻣﺮاﺟﻌﺖ اﺻﻞ )ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ(‪ ،‬و ﺗﺘّﺒﻊ دﯾﮕﺮ اﻓﺎدات ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬ﺑﺂن ﻫﻤﻪ‬‫اﺳﺘﮑﺒﺎر و ﺧﯿﻼ ﻧﮑﺮده‪ ،‬و در وﻗﺖ ﺗﺤﺮﯾﺮ اﯾﻦ ﻣﻘﺎم اﺗّﮑﺎل ﺑﺮ ﺣﺎﻓﻈﻪ ﻣﺆﻓﻪ ﻧﻤﻮده‪ ،‬اﯾﻦ ﻧﺴﺒﺖ ﻏﯿﺮ ﺻﺤﯿﺤﻪ را ﮐﻪ در ﺻﻮاﻋﻖ دﯾﺪه‪ ،‬ﺑﺎرﺷﺎد‬‫ﺳﺎري ﻣﻨﺴﻮب ﺳﺎﺧﺘﻪ‪.‬‬‫ﺷﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻣّﮑﯽ در )ﺻﻮاﻋﻖ ﻣﺤﺮﻗﻪ( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫روي اﻟﺒﺨﺎري ﻋﻦ ﻋﺎﺋﺸﮥ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ :‬أن ﻓﺎﻃﻤﮥ أرﺳﻠﺖ اﻟﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺗﺴﺄﻟﻪ ﻣﯿﺮاﺛﻬﺎ ﻣﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﻣﻤﺎ أﻓﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ‬‫رﺳﻮﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪ ،‬و ﻓﺪك و ﻣﺎ ﺑﻘﯽ ﻣﻦ ﺧﻤﺲ ﺧﯿﺒﺮ‪.‬‬‫ﻓﻘﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ :‬ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻗﺎل‪) :‬ﻻ ﻧﻮرث ﻣﺎ ﺗﺮﮐﻨﺎ ﺻﺪﻗـﮥ‪ ،‬اﻧﻤﺎ ﯾﺄﮐﻞ آل ﻣﺤﻤـﺪ ﻣﻦ ﻫﺬا اﻟﻤﺎل( و اﻧﯽ و اﻟﱠﻠﻪ ﻻ‬‫اﻏﯿﺮ ﺷـﯿﺌﺎ ﻣﻦ ﺻﺪﻗﮥ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻋﻦ ﺣﺎﻟﻬﺎ اﻟﺘﯽ ﮐﺎﻧﺖ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﻓﯽ ﻋﻬﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ]‪ [1‬ارﺷﺎد اﻟﺴﺎري ج ‪6‬‬‫ص ‪ 377‬ط ﺑﯿﺮوت‪ ،‬دار اﺣﯿﺎء اﻟﺘﺮاث اﻟﻌﺮﺑﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪300 :‬‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﻓﺄﺑﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أن ﯾﺪﻓﻊ اﻟﯽ ﻓﺎﻃﻤﮥ ﻣﻨﻬﺎ ﺷﯿﺌﺎ‪.‬‬‫ﻓﻮﺟـﺪت ﻓﺎﻃﻤـﮥ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻓﯽ ذﻟـﮏ ﻓﻬﺠﺮﺗﻪ ﻓﻠﻢ ﺗﮑﻠﻤﻪ ﺣﺘﯽ ﺗﻮﻓﯿﺖ‪ ،‬و ﻋـﺎﺷﺖ ﺑﻌـﺪ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺳـﺘﮥ أﺷـﻬﺮ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ‬‫ﺗﻮﻓﯿﺖ دﻓﻨﻬﺎ زوﺟﻬﺎ ﻋﻠﯽ ﻟﯿﻼ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺆذن ﺑﻬﺎ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و ﺻﻠﯽ ﻋﻠﯿﻬﺎ‪.‬‬‫و ﮐـﺎن ﻟﻌﻠﯽ ﻣﻦ اﻟﻨﺎس وﺟﻬـﮥ ﺣﯿﺎة ﻓﺎﻃﻤـﮥ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺗﻮﻓﯿﺖ اﺳـﺘﻨﮑﺮ ﻋﻠﯽ وﺟﻮه اﻟﻨﺎس‪ ،‬ﻓﺎﻟﺘﻤﺲ ﻣﺼﺎﻟﺤـﮥ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ و ﻣﺒﺎﯾﻌﺘﻪ و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﯾﺒﺎﯾﻊ‬‫ﺗﻠﮏ اﻻﺷﻬﺮ‪ ،‬ﻓﺄرﺳﻞ اﻟﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ أن اﺋﺘﻨﺎ و ﻻ ﯾﺄﺗﻨﺎ ﻣﻌﮏ أﺣﺪ‪ ،‬ﮐﺮاﻫﯿﮥ ﻟﻤﺤﻀﺮ ﻋﻤﺮ‪.‬‬‫ﻓﻘﺎل ﻋﻤﺮ‪ :‬ﻻ و اﻟﱠﻠﻪ ﻻ ﺗﺪﺧﻞ ﻋﻠﯿﻬﻢ وﺣﺪك‪ ،‬ﻓﻘﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪:‬‬‫و ﻣﺎ ﻋﺴﯿﺘﻬﻢ أن ﯾﻔﻌﻠﻮا ﺑﯽ و اﻟﱠﻠﻪ ﻵﺗﯿﻨﻬﻢ‪.‬‬‫ﻓـﺪﺧﻞ ﻋﻠﯿﻬﻢ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻓﺘﺸـﻬﺪ ﻋﻠﯽ ﻓﻘـﺎل‪ :‬اﻧـﺎ ﻗـﺪ ﻋﺮﻓﻨـﺎ ﻓﻀـﻠﮏ و ﻣـﺎ أﻋﻄـﺎك اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و ﻟﻢ ﻧﻨﻔﺲ ﻋﻠﯿﮏ ﺧﯿﺮا ﺳﺎﻗﻪ اﻟﱠﻠﻪ إﻟﯿﮏ‪ ،‬و ﻟﮑﻨﮏ‬‫اﺳﺘﺒﺪدت ﻋﻠﯿﻨﺎ ﺑﺎﻻﻣﺮ‪ ،‬و ﮐﻨﺎ ﻧﺮي ﻟﻘﺮاﺑﺘﻨﺎ ﻣﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ أن ﻟﻨﺎ ﻧﺼﯿﺒﺎ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﻓﺎﺿﺖ ﻋﯿﻨﺎ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪.‬‬‫ﻓﻠﻤﺎ ﺗﮑﻠﻢ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻗﺎل‪ :‬و اﻟﺬي ﻧﻔﺴﯽ ﺑﯿﺪه ﻟﻘﺮاﺑﮥ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 55‬از ‪180‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪301 :‬‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ أﺣﺐ اﻟﯽ أن أﺻﻞ ﻣﻦ ﻗﺮاﺑﺘﯽ‪ ،‬و أﻣﺎ اﻟـﺬي ﺷـﺠﺮ ﺑﯿﻨﯽ و ﺑﯿﻨﮑﻢ ﻣﻦ ﻫﺬه اﻻﻣﻮال‪ ،‬ﻓﺎﻧﯽ ﻟﻢ آل ﻓﯿﻬﺎ ﻋﻦ اﻟﺨﯿﺮ‪ ،‬و ﻟﻢ‬‫اﺗﺮك أﻣﺮا رأﯾﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﺼﻨﻌﻪ ﻓﯿﻬﺎ اﻻ ﺻﻨﻌﺘﻪ‪.‬‬‫ﻓﻘﺎل ﻋﻠﯽ ﻻﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ :‬ﻣﻮﻋـﺪك اﻟﻌﺸـﯿﮥ ﻟﻠﺒﯿﻌـﮥ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺻـﻠﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻈﻬﺮ رﻗﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻨﺒﺮ‪ ،‬ﻓﺘﺸـﻬﺪ و ذﮐﺮ ﺷﺄن ﻋﻠﯽ و ﺗﺨﻠﻔﻪ ﻋﻦ اﻟﺒﯿﻌﮥ‪ ،‬و‬‫ﻋـﺬره ﺑﺎﻟﺬي اﻋﺘﺬر إﻟﯿﻪ‪ ،‬ﺛﻢ اﺳـﺘﻐﻔﺮ و ﺗﺸـﻬﺪ ﻋﻠﯽ ﻓﻌﻈﻢ ﺣﻖ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ و ﺣﺪث أﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﺤﻤﻠﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﺬي ﺻـﻨﻊ ﻧﻔﺎﺳﮥ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و ﻻ‬‫اﻧﮑﺎرا ﻟﻠـﺬي ﻓﻀـﻠﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻪ‪ ،‬و ﻟﮑﻨﺎ ﮐﻨﺎ ﻧﺮي ﻟﻨﺎ ﻓﯽ ﻫـﺬا اﻻﻣﺮ »أي اﻟﻤﺸﻮرة ﮐﻤﺎ ﯾـﺪل ﻋﻠﯿﻪ ﺑﻘﯿﮥ اﻟﺮواﯾﺎت« ﻧﺼـﯿﺒﺎ ﻓﺎﺳـﺘﺒﺪ ﻋﻠﯿﻨﺎ ﻓﻮﺟﺪﻧﺎ ﻓﯽ‬‫أ ﻧ ﻔ ﺴﻨ ﺎ ‪.‬‬
‫ﻓﺴﺮ ﺑﺬﻟﮏ اﻟﻤﺴﻠﻤﻮن و ﻗﺎﻟﻮا أﺻﺒﺖ و ﮐﺎن اﻟﻤﺴﻠﻤﻮن اﻟﯽ ﻋﻠﯽ ﻗﺮﯾﺒﺎ ﺣﯿﻦ راﺟﻊ اﻻﻣﺮ ﺑﺎﻟﻤﻌﺮوف‪.‬‬‫ﻓﺘﺄﻣـﻞ ﻋـﺬره و ﻗـﻮﻟﻪ‪ :‬اﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﻨﻔﺲ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺧﯿﺮا ﺳـﺎﻗﻪ اﻟﱠﻠﻪ إﻟﯿﻪ و اﻧﻪ ﻻـ ﯾﻨﮑﺮ ﻣـﺎ ﻓﻀـﻠﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻪ و ﻏﯿﺮ ذﻟـﮏ ﻣﻤـﺎ اﺷـﺘﻤﻞ ﻋﻠﯿﻪ ﻫـﺬا‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺗﺠﺪه ﺑﺮﯾﺌﺎ ﻣﻤﺎ ﻧﺴﺒﻪ إﻟﯿﻪ اﻟﺮاﻓﻀﮥ و ﻧﺤﻮﻫﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪302 :‬‬‫ﻓﻘﺎﺗﻠﻬﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺎ أﺟﻬﻠﻬﻢ و أﺣﻤﻘﻬﻢ‪.‬‬‫ﺛﻢ ﻫـﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯿﻪ اﻟﺘﺼـﺮﯾﺢ ﺑﺘﺄﺧﺮ ﺑﯿﻌﮥ ﻋﻠﯽ اﻟﯽ ﻣﻮت ﻓﺎﻃﻤﮥ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﺎ‪ ،‬ﻓﯿﻨﺎﻓﯽ ﻣﺎ ﺗﻘﺪم ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ أن ﻋﻠﯿﺎ و اﻟﺰﺑﯿﺮ ﺑﺎﯾﻌﺎ ﻣﻦ‬‫أول اﻻﻣﺮ‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﻫﺬا اﻟﺬي ﻣﺮ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ ﻫﻮ اﻟﺬي ﺻﺤﺤﻪ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن و ﻏﯿﺮه‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ‪ ،‬و اﻣﺎ ﻣﺎ وﻗﻊ ﻓﯽ ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ ﻋﻦ اﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ ﻣﻦ ﺗﺄﺧﺮ ﺑﯿﻌﺘﻪ ﻫﻮ و ﻏﯿﺮه ﻣﻦ ﺑﻨﯽ ﻫﺎﺷﻢ اﻟﯽ ﻣﻮت ﻓﺎﻃﻤـﮥ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﺎ‬‫ﻓﻀﻌﯿﻒ‪ ،‬ﻓﺎن اﻟﺰﻫﺮي ﻟﻢ ﯾﺴﻨﺪه‪.‬‬‫و اﯾﻀﺎ ﻓﺎﻟﺮواﯾﮥ اﻻوﻟﯽ ﻋﻦ اﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ ﻫﯽ اﻟﻤﻮﺻﻮﻟﮥ ﻓﺘﮑﻮن أﺻﺢ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻋﻠﯿﻪ ﻓﺒﯿﻨﻪ و ﺑﯿﻦ ﺧﺒﺮ اﻟﺒﺨﺎري اﻟﻤﺎر ﻋﻦ ﻋﺎﺋﺸﮥ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﺎ ﺗﻨﺎف اﻟﺦ ]‪.[1‬‬‫از ﻣﻼـﺣﻈﻪ اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﺑﺎ وﺻﻒ آﻧﮑﻪ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﺎﺋﺸﻪ ﮐﻪ ﺑﺨﺎري وارد ﮐﺮده ﺑﺮ ﻓﻀﻞ اﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﺣﺘﺠﺎج ﻧﻤﻮده‪،‬‬‫ﻟﮑﻦ ﺑﺎز ﺑﻤﺰﯾـﺪ اﻋﻮﺟﺎج و ﻟﺠﺎج از ﻣﻨﺎﻓﺎت و ﻣﻨﺎﻗﻀﺖ اﺣﺘﺠﺎج و اﺳـﺘﺪﻻل ﺧﻮد ﺑﺎﮐﯽ ﺑﺮﻧﺪاﺷـﺘﻪ رّد اﺑﻦ رواﯾﺖ ﺧﻮاﺳـﺘﻪ‪ ،‬و ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ‬‫ﺳﻌﯿﺪ را ﺑﺮ آن ﺗﺮﺟﯿﺢ داده‪ ،‬و ﺑﺘﺼﺤﯿﺢ ]‪ [1‬اﻟﺼﻮاﻋﻖ اﻟﻤﺤﺮﻗﮥ ص ‪ 8‬ط ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪303 :‬‬‫اﺑﻦ ﺣّﺒﺎن ﻣﺘﻤّﺴﮏ ﮔﺮدﯾﺪه‪ ،‬و ﺑﺎز ﮐﻼم ﺑﯿﻬﻘﯽ ﻣﺘﻀـّﻤﻦ ﺗﻀـﻌﯿﻒ رواﯾﺖ ﻣﺴـﻠﻢ وارد ﮐﺮده دل ﺧﻮش ﮐﺮده‪ ،‬و ﻧﺴﺒﺖ رواﯾﺖ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﺄﺑﻮ‬‫ﺳﻌﯿﺪ ﮐﻪ از ﺑﯿﻬﻘﯽ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ﺧﻄﺎﺋﯽ ﺻﺮﯾﺢ اﺳﺖ از ﺑﯿﻬﻘﯽ ﯾﺎ از ﺧﻮد اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪.‬‬‫و ﺑﻬﺮ ﺣـﺎل ﺗﻀـﻌﯿﻒ ﺑﯿﻬﻘﯽ ﻣﺘﻌّﻠﻖ ﺑﻔﻘﺮه ﻣﺨﺼﻮﺻﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺜﺒﺖ ﺗﺨّﻠﻒ ﺟﻤﯿﻊ ﺑﻨﯽ ﻫـﺎﺷﻢ اﺳﺖ و از ﺧﺼـﺎﺋﺺ ﻣﺴـﻠﻢ ﻣﯽﺑﺎﺷـﺪ )ﮐﻤﺎ‬‫ﯾﻈﻬﺮ ﻣﻦ ﺟﺎﻣﻊ اﻻﺻﻮل( و اﯾﻦ ﺗﻀـﻌﯿﻒ ﻣﺴﺎس ﺑﺎ اﺻﻞ ﺣـﺪﯾﺚ ﻋﺎﺋﺸﮥ ﮐﻪ ﻣﺴـﻨﺪ اﺳﺖ ﻫﻢ در ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ و ﻫﻢ در ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري‬‫ﻧﺪارد‪.‬‬‫ﭘﺲ ارﺟﺎع ﺗﻀـﻌﯿﻒ ﺑﯿﻬﻘﯽ ﺑﺎﺻﻞ رواﯾﺖ ﻋﺎﺋﺸﻪ ﮐﻪ از ﮐﻼم ﺻﺎﺣﺐ )ﻣﻨﺘﻬﯽ( ﻇﺎﻫﺮ ﻣﯽﺷﻮد ﻧﺎﺷﯽ از اﺧﺘﻼل ﺣﻮاس اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻬﺮ ﮐﯿﻒ‬‫از اﯾﻦ ﻣﻘﺎم ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﻀـﺮات ﻫﺮ ﮔﺎه اﯾﻦ رواﯾﺖ را ﻣﺆّﯾـﺪ ﻣﻄﻠﻮب اﻫﻞ ﺣﻖ ﯾﺎﻓﺘﻨﺪ‪ ،‬ﺧﻮد را از رّد و ﻗﺪح آن ﺑﺎز ﻧﺪاﺷـﺘﻨﺪ‪ ،‬و‬‫اﻧﻮاع ﻫﻔﻮات ﺑﺮ زﺑﺎن آورﻧﺪ‪.‬‬‫و ﻓﺎﺿﻞ ﻣﻌﺎﺻـﺮ در )ازاﻟـﮥ اﻟﻐﯿﻦ( ﺑﺠﻮاب رواﯾﺖ ﻣﻐﺎزي ﺑﺨﺎري ﻣﺘﻀـﻤﻦ ﻗّﺼﻪ ﻓـﺪك‪ ،‬و ﻫﺠﺮان ﺣﻀـﺮت ﻓﺎﻃﻤﮥ ﻋﻠﯿﻬﺎ اﻟّﺴـ ﻼم‪ ،‬و ﺗﺮك‬‫ﺟﻨـﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم ﺑﯿﻌﺖ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ را ﺗـﺎ ﺷـﺶ ﻣـﺎه‪ ،‬زﯾـﺎدهﺗﺮ ﭘﯿـﭻ و ﺗـﺎب ﺧﻮرده‪ ،‬اﻫﺘﻤﺎم ﺑﻠﯿﻎﺗﺮ در ﺗﮑـﺬﯾﺐ و اﺑﻄﺎل اﯾﻦ‬‫رواﯾﺖ آﻏﺎز ﻧﻬﺎده‪ ،‬داد ﺗﻔﻀﯿﺢ اﺳﻼف و اﺧﻼف ﻧﺎ اﻧﺼﺎف داده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺑﻌﺪ از ﯾﺎوه دراﺋﯽ ﺑﺴﯿﺎر ﺑﺠﻮاب اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 56‬از ‪180‬‬‫اﯾﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﮐﻪ اﺣﺎﻃﻪ ﺑﺮ آن ﮐﺮدي‪ ،‬و آﻧﭽﻪ ﺑﻌﺪ از اﯾﻦ ﻫﻢ در رّد اﻗﻮال آﺗﯿﻪ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺧﻮاﻫﯽ دﯾﺪ‪ ،‬ﻣﺒﺘﻨﯽ ﺑﺮ ﺗﻘﺪﯾﺮ ﺻـّﺤﺖ ﺣﺪﯾﺚ اﺳﺖ‪،‬‬‫و اﻟّـﺎ ﻣﯽﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﮐﻪ از ﮐﺘﺐ ﻣﺤـّﺪﺛﯿﻦ ﭼﻨﺎن ﺑﻮﺿﻮح ﻣﯽاﻧﺠﺎﻣـﺪ ﮐﻪ ﺑﻌـﺪ از ﺗﻨﻘﯿـﺪ و ﺗﺤﻘﯿﻖ‪ ،‬در ﺻـﺤﺖ ﺑﻌﻀـﯽ از رواﯾﺎت ﺻـﺤﯿﺢ‬‫ﺑﺨﺎري ﮐﻼم اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ در ﺑﻌﻀـﯽ از رواﯾﺎت ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و ﻗﺒﻞ از اﯾﻦ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﮐﻪ آن رواﯾﺎت ﮐﻪ اﻫﻞ ﺣﺪﯾﺚ در ﺻّﺤﺖ آن‬‫ﻗﯿﻞ و ﻗﺎل دارﻧﺪ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ اﻗّﻞ ﻗﻠﯿﻞ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﮕﺮ در ﺻﺤﯿﺢ ﺛﺎﻧﯽ زﯾﺎده‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪304 :‬‬‫ﺗﺮ از آن اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﺮ اﯾﻦ ﻗـﺪر اﮐﺘﻔﺎء ﻧﻤﯽﺗﻮان ﮐﺮد زﯾﺮا ﮐﻪ اﻓﺎده اﺑﻦ اﺛﯿﺮ رﺣﻤـﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ در ﺻﺪر )ﺟﺎﻣﻊ اﻻﺻﻮل( ﺟﺎﺋﯽ ﮐﻪ ﻓﺮع ﺛﺎﻟﺚ‬‫در ﻃﺒﻘـﺎت ﻣﺠﺮوﺣﯿﻦ ﻗﺮار داده اﺳﺖ‪ ،‬دﻻـﻟﺖ ﺑﺮ آن دارد ﮐﻪ ﺑﻌﻀـﯽ از وّﺿﺎﻋﯿﻦ ﺧﻮد اﻗﺮار ﮐﺮدهاﻧـﺪ ﮐﻪ ﺣـﺪﯾﺚ ﻓـﺪك را ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺮ‬‫ﻣﺸﺎﯾﺦ ﺑﻐﺪاد ﺧﻮاﻧﺪﯾﻢ‪ ،‬ﻫﻤﮕﺎن ﻗﺒﻮل ﮐﺮدﻧﺪ ﻣﮕﺮ اﺑﻦ اﺑﯽ ﺷـﯿﺒﻪ ﻋﻠﻮي‪ ،‬ﮐﻪ او ﺑﻌّﻠﺖ ﺟﻌﻞ و اﻓﺘﺮاء ﭘﯽ ﺑﺮد‪ ،‬و ﻫﺮﮔﺰ ﻗﺒﻮل ﻧﮑﺮد و ﻋﺒﺎرت‬‫آن ﻣﻘﺎم اﯾﻦ اﺳﺖ‪:‬‬‫و ﻣﻨﻬﻢ ﻗﻮم وﺿﻌﻮا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻟﻬﻮي ﯾﺪﻋﻮن اﻟﻨﺎس إﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻤﻨﻬﻢ ﻣﻦ ﺗﺎب ﻋﻨﻪ و أﻗﺮ ﻋﻠﯽ ﻧﻔﺴﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﺷﯿﺦ ﻣﻦ ﺷﯿﻮخ اﻟﺨﻮارج ﺑﻌﺪ أن ﺗﺎب‪ :‬ان ﻫﺬه اﻻﺣﺎدﯾﺚ دﯾﻦ ﻓﺎﻧﻈﺮوا ﻣﻤﻦ ﺗﺄﺧﺬون دﯾﻨﮑﻢ‪ ،‬ﻓﺎﻧﺎ ﮐﻨﺎ إذا ﻫﻮﯾﻨﺎ أﻣﺮا ﺻﯿﺮﻧﺎه ﺣﺪﯾﺜﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻌﯿﻨﺎء‪ :‬وﺿﻌﺖ أﻧﺎ و اﻟﺠﺎﺣﻆ ﺣﺪﯾﺚ ﻓﺪك و أدﺧﻠﻨﺎه ﻋﻠﯽ اﻟﺸﯿﻮخ ﺑﺒﻐﺪاد ﻓﻘﺒﻠﻮه اﻻ اﺑﻦ اﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ ]‪ [1‬اﻟﻌﻠﻮي ﻓﺎﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻻ ﯾﺸﺒﻪ‬‫آﺧﺮ ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ أوﻟﻪ و أﺑﯽ أن ﯾﻘﺒﻠﻪ اﻟﯽ آﺧﺮه ]‪ [1‬ﻣﺨﻔﯽ ﻧﻤﺎﻧـﺪ ﮐﻪ در اﺻﻞ ﺟﺎﻣﻊ اﻻﺻﻮل اﺑﻦ ﺷـﯿﺒﮥ اﻟﻌﻠﻮي اﺳﺖ‪ ،‬و ﺻﺎﺣﺐ ازاﻟﻪ‬‫ﻟﻔـﻆ اﺑﯽ در ﻋﺒـﺎرت ﺟـﺎﻣﻊ اﻻـﺻﻮل زﯾـﺎده ﮐﺮده و ﻫﻢ در ﺑﯿﺎن ﺧﻼﺻﻪ آن در ﻋﺒﺎرت ﺧﻮد ﻟﻔﻆ اﺑﯽ آورده و در ﺻـﻔﺤﻪ ‪ 400‬از ازاﻟﮥ‬‫اﻟﻐﯿﻦ در ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺒﺎرت اﺑﻦ اﺛﯿﺮ اﺑﻦ ﺷـﯿﺒﻪ ﻋﻠﻮي ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻟﻔﻆ اﺑﯽ ﺣﺬف ﮐﺮده ﭼﻨﺎﻧﭽﻪ ﻋﺒﺎرت آن ﻣﻘﺎم در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ ﺑﮕﻮﺷﺖ ﻣﯽرﺳﺪ و ﻣﻊ‬‫ذﻟﮏ در ﻫﺮ ﺳﻪ ﺟﺎ ﻟﻔﻆ ﺷﺒﯿﻪ را ﮐﻪ ﺑﺘﻘﺪﯾﻢ ﺑﺎء ﻣﻮﺣﺪه ﺑﺮ ﯾﺎي ﺗﺤﺘﺎﻧﯿﻪ اﺳﺖ ﺑﺸﯿﺒﻪ ﺑﺘﻘﺪﯾﻢ ﯾﺎي ﺗﺤﺘﺎﻧﯿﻪ ﺑﺮ ﺑﺎء ﻣﻮﺣﺪه ﻣﺒﺪل ﺳﺎﺧﺘﻪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪305 :‬‬‫ﺑﻠﻔﻈﻪ‪.‬‬‫و از ﮐﺘﺐ ﮐﻼﻣﯿﻪ‪ ،‬و اﺣﺎدﯾﺚ اﻫﻞ ﺣّﻖ و اﻣﺎﻣّﯿﻪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ از ﺗﺘﺒﻊ ﯾﺴـﯿﺮ ﻣﯽﺗﻮان داﻧﺴﺖ‪ :‬ﮐﻪ اﻫﻞ ﺗﺸـّﯿﻊ در ﻣﻄﺎﻋﻦ ﺧﻠﻔﺎي راﺷﺪﯾﻦ‪ ،‬ﺧﺼﻮﺻﺎ‬‫اﺣﺎدﯾﺜﯽ ﮐﻪ ﺗﻌّﻠﻖ ﺑﻘّﺼﻪ ﻓـﺪك دارد‪ ،‬ﭼﻪ اﻓﺘﺮاﻫﺎ ﮐﻪ در ﻟﺒﺎس ﺗﺴـّﻨﻦ و اﻋﺘﺰال ﻧﮑﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و ﻗﺒﻞ از اﯾﻦ ﮔﺬﺷﺖ ﮐﻪ ﺗﻤﯿﯿﺰ و اﺧﺮاج اﯾﺸﺎن‬‫از زﻣﺮه اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ ﺧﯿﻠﯽ ﻣﺸـﮑﻞ اﻓﺘﺎده ﻣﮕﺮ ﺑﻌﻀﯽ از اﻫﻞ ﮐﺸﻒ و ﻋﺮﻓﺎن را اﯾﻦ اﻣﺮ ﻋﻈﯿﻢ ﮐﻪ ﻣﺸﮑﻞﺗﺮﯾﻦ ﺟﻤﻠﻪ ﻣﺸﮑﻠﻬﺎ ﺗﻮان ﮔﻔﺖ‪،‬‬‫ﺑﻌﻨﺎﯾﺖ اﯾﺰدي آﺳﺎن ﮔﺸﺘﻪ ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﻗﺒﻞ از اﯾﻨﻬﻢ ﮔﺬﺷﺖ ﻓﻼ ﺗﻐﻔﻞ اﻧﺘﻬﯽ ]‪[1‬‬‫اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺑﺼﺤﺖ ﺟﻤﯿﻊ اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﻌﺘﻘﺪ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ‬‫اﺷﺎره‬‫از ﻣﻼﺣﻈﻪ اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻌﺪ ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺗﻨﻘﯿﺪ‪ ،‬در ﺑﻌﺾ رواﯾﺎت ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ ﮐﻼم ﻗﯿﻞ و ﻗﺎل اﺳﺖ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﻧﺰد اﻫﻞ ﺗﻨﻘﯿﺪ‬‫و ﺗﺤﻘﯿﻖ‪ ،‬و ارﺑﺎب ﺗﺘﺒﻊ و ﺗﻔّﺤﺺ‪ ،‬ﺻّﺤﺖ ﺟﻤﻠﻪ از رواﯾﺎت ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﺴﻠّﻢ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ اﯾﻦ رواﯾﺎت ﻣﻘﺪوح و ﻣﺠﺮوح و ﻣﻄﻌﻮن اﺳﺖ‪،‬‬‫و ﺑـﺎز ﺑﻨـﺎﺑﺮ ﻣﺰﯾـﺪ اﺧﺘﻼـج ﻗﻠﺐ‪ ،‬و ارﺗﻌـﺎد ﺟﮕﺮ‪ ،‬و ﻧﻬﺎﯾﺖ ﭘﺮﯾﺸﺎﻧﯽ و ﺣﯿﺮاﻧﯽ‪ ،‬ﺑﺮ اﯾﻦ ﻗـﺪر اﮐﺘﻔﺎء ﻧﮑﺮده‪ ،‬ﻣﮑـﺬوب و ﻣﺠﻌﻮل و ﻣﻮﺿﻮع‬‫ﺑﻮدن رواﯾﺖ ﻓﺪك ﻇﺎﻫﺮ ﮐﺮده‪ ،‬اﺛﺒﺎت وﺟﻮد ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت و ﻣﻔﺘﺮﯾﺎت در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﺧﻮاﺳﺘﻪ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻫﺮ ﮔﺎه رواﯾﺖ ﻓﺪك ﮐﻪ در ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري ﭼﻨﺪ ﺟﺎ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‪ ،‬و در ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ ﻫﻢ ﻣﺬﮐﻮر‪ ،‬ﻣﻮﺿﻮع و ﻣﺠﻌﻮل و ﻣﮑﺬوب‬‫و ﻣﻨﺤﻮل ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﯿﭽﺎره ﺷﯿﺨﯿﻦ و ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ اﯾﺸﺎن را ﭼﻪ وﻗﻌﺖ و ﻣﺮﺗﺒﺖ ﺑﺎﻗﯽ ﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﮐﺴﯽ ]‪ [1‬ازاﻟﮥ اﻟﻐﯿﻦ ص ‪ 582‬ط دﻫﻠﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 57‬از ‪180‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪306 :‬‬‫ﺑﻌـﺪم ذﮐﺮﺷﺎن ﻗﺪح در ﺛﺒﻮت و ﺗﺤﻘﻖ ﺣﺪﯾﺜﯽ ﺗﻮاﻧﺪ ﮐﺮد‪ ،‬ﭼﻪ اﯾﻦ ﻗﺪح در ﺻﻮرت ﺻـّﺤﺖ ﺟﻤﯿﻊ اﺣﺎدﯾﺜﺸﺎن ﻫﻢ ﻣﻌﻘﻮل و ﻣﻘﺒﻮل ﻧﺒﻮد‪،‬‬‫ﭼﻪ ﺟﺎ در ﺻﻮرت اﻧﺘﻔﺎء ﺻﺤﺖ رواﯾﺎﺗﺸﺎن ﺑﻠﮑﻪ وﺟﻮد ﻣﻮﺿﻮع و ﻣﮑﺬوب در اﻧﺒﺎﻧﺸﺎن‬‫ﻣﻮﻟﻮي ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺨﺎري را در ﻓﺪك ﻣﻮﺿﻮع داﻧﺴﺘﻪ‬‫و ﻓﺎﺿﻞ ﻣﻤـﺪوح را ﺑﺮ ﻣﺎ ذﮐﺮ اﮐﺘﻔﺎء و اﻗﺘﺼﺎر‪ ،‬و ﺻﺒﺮ و ﻗﺮار دﺳﺖ ﻧـﺪاده‪ ،‬ﺑﺎر دﮔﺮ ﻫﻢ ﺑﺂﻫﻨﮓ ﺑﯽﻫﻨﮕﺎم ﻗـﺪح و ﺟﺮح رواﯾﺖ ﻓـﺪك‬‫ﺑﺮداﺷﺘﻪ اﺳﺖ ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﭘﺲ از ﻓﺎﺻﻠﻪ ﭼﻨﺪ ورق از ﻋﺒﺎرت ﺳﺎﺑﻘﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و اﻫـﻞ ﺑﺼـﯿﺮت ﻧﯿـﮏ ﻣﯽداﻧﻨـﺪ‪ :‬ﮐﻪ اﯾﻦ ﻗﺴﻢ رواﯾـﺎت در ﮐﺘﺐ ﺷـﯿﻌﻪ ﺑﯿﺶ از ﭘﯿﺶ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ رواﯾﺖ ﺑﺨـﺎري ﮐﻪ ﮐﻼم در آن‬‫ﻣﯽرود ﺣﺮﻓﯽ از آن ﮐﺘﺎب اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﯾﺤﺘﻤﻞ ﮐﻪ رواة ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺬﮐﻮر‪ ،‬ﺑﺠﻬﺖ دﻏﻞ اﻫﻞ ﺗﻠﺒﯿﺲ ﺑﺎﻟﺨﺼﻮص ﻗﺪﻣﺎي ﺷﯿﻌﻪ ﻓﺮﯾﺐ ﺧﻮرده‬‫ﺑﺎﺷـﻨﺪ‪ ،‬و ﻏﺎﯾﺖ ﺷـﺮوﻃﯽ ﮐﻪ در اﺧـﺬ رواﯾﺖ ﻋﻨـﺪ اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ ﻣﻌﺘﺒﺮ اﺳﺖ‪ ،‬در اﯾﻦ ﻣﺮدم ﻣﮑﯿﺪت ﭘﯿﺸﻪ ﮐﻪ از ﻋﺎداﺗﺸﺎن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﻮد را‬‫ﺑﺼـﻔﺎت ﺟﻤﯿﻠﻪ ﻣﯽآراﯾﻨﺪ‪ ،‬و دﻟﻬﺎي ﻣﺮدم ﻣﯽرﺑﺎﯾﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ )ﻣﺠﺎﻟﺲ( ﻗﺎﺿـﯽ ﻧﻮر اﻟﱠﻠﻪ ﺷﻮﺷﺘﺮي و ﻏﯿﺮه ﺑﺮ آن ﮔﻮاه اﺳﺖ ﻣﻮﺟﻮد ﺑﺎﺷﺪ‬‫)ﻧﻌﻮذ ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﻋﻦ اﻟﻤﮑﯿـﺪة و اﻟﻨﻔﺎق( ﻓﮑﯿﻒ ﮐﻪ ﻓﺮق دﯾﮕﺮ ﻫﻢ در دﺷـﻤﻨﯽ اﺻـﺤﺎب و اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ ﮐﺎﻣﻞ ﺑﺎﺷـﻨﺪ‪ ،‬و در ﮐﻤﯿﻦ ﻧﺸـﯿﻨﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ‬‫ﻋّﻔﺖ و ﭘﺎرﺳﺎﯾﯽ ﺧﻮد را دور دور ﮐﺸﻨﺪ اﻧﺘﻬﯽ ]‪.[1‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ :‬ﮐﻪ اﯾﻦ ﻓﺎﺿﻞ ﻧﺒﯿﻞ‪ ،‬رواﯾﺖ ﺑﺨﺎري را از ﺟﻤﻠﻪ رواﯾﺎت ﻣﻮﺿﻮﻋﻪ ﺷـﯿﻌﻪ ﻣﯽداﻧـﺪ‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﺑﻤﺰﯾـﺪ اﺿـﻄﺮاب‪ ،‬اوﻻ‬‫ﺣﺘﻤﺎ و ﺟﺰﻣﺎ ﺑﺮ اﯾﻦ ﺣﮑﻢ ﺟﺴﺎرت ﮐﺮده‪ ،‬و ﺑﺎز ﻟﻔﻆ )ﯾﺤﺘﻤﻞ( ﺑﺮ زﺑﺎن آورده داد ﺗﻬﺎﻓﺖ داده‪ [1] ،‬ازاﻟﮥ اﻟﻐﯿﻦ ص ‪ 589‬ط دﻫﻠﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪307 :‬‬‫ﺑﻬﺮ ﺣـﺎل ﺗﺠﻮﯾﺰ ﻣﺤﺾ ﻫﻢ ﮐﻪ ﺑﻠﻔـﻆ )ﯾﺤﺘﻤـﻞ( ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ ،‬در اﯾﻦ ﻣﻘـﺎم ﺑﺮاي ﺗﺨﺠﯿﻞ رازي و اﺗﺒﺎﻋﺶ ﮐﺎﻓﯽ و واﻓﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻪ ﺟﺎ ﮐﻪ‬‫اوﻻ ﺣﺘﻤﺎ و ﺟﺰﻣﺎ اﯾﻦ رواﯾﺖ را ﺣﺮﻓﯽ از ﮐﺘﺎب رواﯾﺎت ﺷﯿﻌﻪ ﮔﺮداﻧﯿﺪه‪ ،‬ﮐﺬب و وﺿﻊ و ﺑﻄﻼن آن ﺣﺘﻤﺎ و ﻗﻄﻌﻨﺎ ﻇﺎﻫﺮ ﺳﺎﺧﺘﻪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در ﻋﺒﺎرت ﺳﺎﺑﻘﻪ‪ ،‬ﮐﻪ در آن ﻋﺒﺎرت اﺑﻦ اﺛﯿﺮ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ﻣﮑﺬوب و ﻣﺠﻌﻮل ﺑﻮدن ﺣﺪﯾﺚ ﻓﺪك ﻇﺎﻫﺮ ﺳﺎﺧﺘﻪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در )ازاﻟـﮥ اﻟﻐﯿﻦ( ﺑﻌـﺪ ﻓﺎﺻـﻠﻪ از اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬اﻫـﻞ اﻧﺼـﺎف اﻧـﺪك اﻧﺼﺎف ﻧﻤﺎﯾﻨـﺪ ﮐﻪ ﻏﻀﺐ آن ﻣﺤﻔﻮﻇﻪ‪ ،‬و ﻫﺠﺮان ﻣﺎ دام‬‫اﻟﺤﯿﻮة از اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺻﺪﯾﻖ اّﻣﺖ ﻣﺤﻤﺪي‪ ،‬ﮐﻪ از وﺟﻮه اﺻـﺤﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺑﻮد )ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ واﻟﺪ ﻣﺨﺎﻃﺐ در ﻣﺠﻠّﺪ اﻣﺎﻣﺖ )ﻋﻤﺎد اﻻﺳـﻼم(‬‫از اﮐﺎﺑﺮ ﺧﻮﯾﺶ ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ( و دﻏﻠﯽ در اﺳـﻼم ﻧﺪاﺷﺖ‪ ،‬و اﻧﻮاع ﻓﻀﺎﺋﻞ از وي ﺻﺪور ﯾﺎﻓﺖ )ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ از ﺗﻔﺴﯿﺮ )ﻣﺠﻤﻊ اﻟﺒﯿﺎن( و )ﻣﻨﻬﺞ‬‫اﻟﺼﺎدﻗﯿﻦ( و )ﺧﻼﺻـﮥ اﻟﻤﻨﻬـﺞ( ﻣﻌﻠﻮم ﺗﻮاﻧﮑﺮد( ﺑﺎ وﺟﻮد ﺣّﻘﯿـﮥ ﺧﻼﻓﺘﺶ ﻣﯽﺗﻮاﻧـﺪ ﺷـﺪ؟ و ﺑﺎ وﺻﻒ اﯾﻨﮑﻪ ﻧﻤﺎز ﺟﻨﺎزه وﻇﯿﻔﻪ ﺳـﻠﻄﺎن و‬‫ﺧﻠﯿﻔﻪ ﺑﻮد‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﻋﻠﻤﺎي ﺷﯿﻌﻪ اﻋﺘﺮاف ﺑﻮرود رواﯾﺎت در اﯾﻦ ﺧﺼﻮص دارﻧﺪ‪.‬‬‫ﮐﻤﺎ ﯾﻈﻬﺮ ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺎب اﻟﻤﺴﻤﯽ ﺑﻬﺪاﯾﮥ اﻻﻣﮥ اﻟﯽ أﺣﮑﺎم اﻻﺋﻤﮥ‪.‬‬‫ﻋـﺪم اﻋﻼـم و اﯾـﺬان اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺮاي ﻧﻤـﺎز ﺟﻨـﺎزه‪ ،‬و وﻗﺖ ﺷﺐ دﻓﻦ ﻧﻤﻮدن آن ﺟﻨـﺎب‪ ،‬ﺑﺎ وﺟﻮد ﻋﻠﻢ ﺑﺤّﻘـّﯿ ﮥ ﺻـّﺪﯾﻖ‪ ،‬از ﻣﺜﻞ ﻧﻔﺲ رﺳﻮل‬‫ﻣﻘﺒﻮل ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ )ﻻ و اﻟﱠﻠﻪ ﺛﻢ ﻻ و اﻟﱠﻠﻪ(‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻣﻌﻠﻮم ﺷـﺪ ﮐﻪ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ اﯾﻦ رواﯾﺖ در ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﭼﻮن ﻣﺨﺎﻟﻒ رواﯾﺎت و دراﯾﺎت اﺳﺖ‪ ،‬اﻋﺘﻤﺎدي ﺑﺮ آن ﻧﻤﯽﺗﻮان‬‫ﮐﺮد‪ ،‬آﯾﺎ ﻋﺎﻗﻠﯽ دﯾﻨﺪار‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪308 :‬‬‫ﺗﺠﻮﯾﺰ ﺗﻮاﻧﺪ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ ﮐّﻞ اﻣﯿﺮ ﻣﺼﺪاق‬‫)ﻋﻠﯽ ﻣﻊ اﻟﺤﻖ و اﻟﺤﻖ ﻣﻊ ﻋﻠﯽ(‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 58‬از ‪180‬‬‫ﺗﺎ ﻋﺮﺻﻪ ﺷﺶ ﻣﺎه ﺑﯿﻌﺖ اﻣﺎم ﺑﺤﻖ ﻧﻨﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬و ﺧﻮد را ﻣﻌﺎذ اﻟﱠﻠﻪ داﺧﻞ‬‫»ﻣﻦ ﻟﻢ ﯾﻌﺮف اﻣﺎم زﻣﺎﻧﻪ ﻣﺎت ﻣﯿﺘﮥ ﺟﺎﻫﻠﯿﮥ«‬‫)ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﺳـﻨﺤّﻘﻘﻪ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ( ﺳﺎزد و ﺑﻌﺪ ﻋﺮﺻﻪ ﺷـﺶ ﻣﺎه وﻗﺖ اﺳـﺘﻨﮑﺎر وﺟﻮه ﻧﺎس اﻟﺘﻤﺎس ﺑﯿﻌﺖ از اﻣﺎم ﺑﺤﻖ ﻓﺮﻣﺎﯾﺪ؟ )ﻫﯿﻬﺎت‪،‬‬‫ﻫﯿﻬـﺎت( رﻣـﺪ ﺗﻌّﺼﺐ و ﻋﻨﺎد‪ ،‬ﺑﺼـﺮ ﺑﺼـﯿﺮت اﻫﻞ ﺗﺸـّﯿﻊ را ﻣﺤﯿﻂ ﮔﺸـﺘﻪ‪ ،‬ﮐﻪ در اﯾﻦ ﻣﻘﺎﻣﺎت‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ دﯾﮕﺮ اﻣﻮر ﻣﺘﻨﺎزع ﻓﯿﻬﺎ ﻧﯿﺰ‪ ،‬دﺳﺖ از‬‫اﻧﺼﺎف ﺑﺮداﺷﺘﻪ‪ ،‬و ﺑﻨﯿﺎد اﻋﺘﺮاﺿﺎت را ﺑﺮ ﻣﻌﺎﻧﯽ اﯾﻦ ﻗﺴﻢ رواﯾﺎت ﮔﺬاﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺧﻼف رواﯾﺖ و دراﯾﺖ اﺳﺖ اﻧﺘﻬﯽ ]‪.[1‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺑﺰرگ رواﯾﺖ ﻓـﺪك را ﺑﺎ وﺻﻒ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺑﻤﻮﺟﻮد ﺑﻮدﻧﺶ در ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري ﻣﺨﺎﻟﻒ در آﯾﺎت و‬‫رواﯾﺎت واﻣﯽﻧﻤﺎﯾـﺪ‪ ،‬و ﺳـﻠﺐ اﻋﺘﻤﺎد از آن ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬و ﻣﻀـﻤﻮن آن را ﺧﻼف ﻋﻘﻞ و دﯾﻦ ﻣﯽداﻧﺪ‪ ،‬و اﻋﺘﻘﺎد را ﺑﻤﻔﺎد آن ﻋﯿﻦ ﺗﻌّﺼﺐ و‬‫ﻋﻨﺎد‪ ،‬و ﺣﻘـﺪ و ﻟـﺪاد ﻣﯽﭘﻨﺪارد‪ ،‬ﭘﺲ اﯾﻦ ﻏﺎﯾﺖ ﺗﻬﺠﯿﻦ و ﺗﻮﻫﯿﻦ اﯾﻦ رواﯾﺖ‪ ،‬و ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺗﻔﻀـﯿﺢ و ﺗﻘﺒﯿﺢ ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ و ﻣﺆﻟّﻔﯿﻦ آن اﺳـﺖ‬‫ﺑﻮﺟﻮه ﻋﺪﯾﺪه‪.‬‬‫ﭘﺲ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻋﺎﻗﻠﯽ ﺑﻌـﺪ ﺳـﻤﺎع اﯾﻦ ﻫﻤﻪ اﻓﺎدات ﮔﻮش ﺑﻪ ﺗﺸـّﺒﺚ رازي و اﺗﺒﺎع او ﺑﻌﺪم ذﮐﺮ ﺷـﯿﺨﯿﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را ﺧﻮاﻫﺪ داد‪ ،‬ﮐﻪ از‬‫اﯾﻦ ﮐﻠﻤﺎت ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺷﻨﺎﻋﺖ و رﮐﺎﮐﺖ اﯾﻦ ﺗﺸﺒﺚ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﯽﺷﻮد‬‫ﻣﻮﻟﻮي ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻗﺮﻃﺎس را در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﻮﺿﻮع داﻧﺴﺘﻪ‬‫و ﻧﯿﺰ ﻓﺎﺿﻞ ﻣﻌﺎﺻﺮ در ﺗﮑﺬﯾﺐ ﺣﺪﯾﺚ ﻗﺮﻃﺎس‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺨﺎري آن را در ﻫﻔﺖ ﺟﺎ ]‪ [1‬ازاﻟﮥ اﻟﻐﯿﻦ ص ‪ 593‬ط دﻫﻠﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪309 :‬‬‫از ﺻﺤﯿﺢ ﺧﻮد وارد ﮐﺮده‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ ﻫﻢ در ﺻﺤﯿﺢ ﺧﻮد ﺑﻪ ﺳﻪ ﻃﺮﯾﻖ رواﯾﺖ ﻧﻤﻮده اﻫﺘﻤﺎم ﺗﻤﺎم ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در »ازاﻟﮥ اﻟﻐﯿﻦ« ﻗﺒﻞ از اﯾﻦ ﻣﺒﺤﺚ ﺑﺠﻮاب ﺣﺪﯾﺚ ﻗﺮﻃﺎس ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﺑـﺪاﻧﮑﻪ ﻓﻘﯿﺮ را ﺑﻌـﺪ از ﺗﺘﺒﻊ ﮐﺘﺐ ﻗـﺪﻣﺎي اﯾﻦ ﻓﺮﻗﻪ‪ ،‬و ﺗﺼـّﻔﺢ ﻣﻀـﻤﺮات و ﻣﮑﻨﻮﻧـﺎت اﯾﺸـﺎن‪ ،‬ﮐﻪ در ﺗﺄﻟﯿﻔﺎت ﺧﻮﯾﺶ ﺑﻤﻘﺘﻀﺎي ﺣـﺪﯾﺚ‬‫ﻣﺮﺗﻀﻮي‬‫»ﻣﺎ أﺿﻤﺮ أﺣﺪ ﺷﯿﺌﺎ اﻟّﺎ و ﻗﺪ ﻇﻬﺮ ﻓﯽ ﻓﻠﺘﺎت ﻟﺴﺎﻧﻪ«‬‫ﮔﺎه ﮔﺎه از آن ﺧﺒﺮ ﻣﯽدﻫﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﻣﺬﻋﻦ ﺷﺪ‪ :‬ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺜﻞ‬‫ﺣﺪﯾﺚ رّدت ﺟﻤﯿﻊ أﺻﺤﺎب اﻟّﺎ ﺷﺎّذي‬‫)ﻻـ ﯾﻌﺒـﺄ ﺑﻪ( از ﺧﺼﺎﺋﺺ ﻣـﺬﻫﺐ اﻣﺎﻣّﯿﻪ ﺑﻮده‪ ،‬و اﮐﺎﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﺴـﻠﮏ ﺑﺎﯾﻦ اﺳـﺮار و دﻗﺎﺋﻖ آﮔﻬﯽ داﺷـﺘﻨﺪ‪ ،‬و اﯾﻦ ﻗّﺼﻪ را ﻋﻠﻖ ﻧﻔﯿﺲ ﮔﻤﺎن‬‫ﻣﯽﺑﺮدﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﮑﺘﻤﺎﻧﺶ ﻫﻢ دﮔﺮ وﺻﺎﯾﺎ ﻣﯽﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﻦ ﺑﻌﺪ اﻫﻞ ﻣﮑﯿﺪت و ﺑﺪا ﻣﺼﻠﺤﺖ در آن دﯾﺪﻧﺪ ﮐﻪ در ﻟﺒﺎس ﺗﺴّﻨﻦ اﯾﻦ رواﯾﺖ را‪،‬‬‫ﮐﻪ ﻣﻨﺘﻬـﺎي آرزوﯾﺸـﺎن ﺑﻘـﻮل ﻣﺠﻠﺴـﯽ در ﺑﺤـﺎر و ﺣﯿـﺎة اﻟﻘﻠـﻮب اﺳﺖ‪ ،‬در ﻣﺪرﺳـﻬﺎ ﭘﯿﺶ ﻣﻌﺘﻘـﺪﯾﻦ ﺧـﻮﯾﺶ از زﻣﺮه اﻫـﻞ ﺣﻖ رواﯾﺖ‬‫ﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬ﺗﺎ آﻧﮑﻪ رﻓﺘﻪ رﻓﺘﻪ در ﮐﺘﺐ ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ ﺣﺘﯽ ﻣﻠﺘﺰﻣﯿﻦ ﺻـّﺤﺖ ﻣﻨﺪرج ﺷﺪ‪ ،‬و ﭘﺮ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﮔﺮ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ در ﺻﺪر اول ﻃﺒﻘﻪ‬‫ﺗﺎﺑﻌﯿﻦ ﺛﺎﺑﺖ و ﻣﺸـﻬﻮر ﻣﯽﺑﻮد‪ ،‬ﮐﺘﻤﺎن و اﺧﺘﻔﺎء‪ ،‬و آن ﻫﻢ ﺑﺪﯾﻦ ﺗﺎﮐﯿﺪات ﺑﯽاﻧﺘﻬﺎ ﮐﻪ ﭘﺎره از آن ﺑﮕﻮﺷﺖ رﺳﺎﻧﯿﺪم‪ ،‬ﺻﻮرت ﻧﻤﯽداﺷـﺖ‬‫و ﻫﺮ ﯾﮑﯽ از دﯾﮕﺮي ﻋﻬـﻮد و ﻣﻮاﺛﯿـﻖ ﭼﺮا ﻣﯽﮔﺮﻓﺖ‪ ،‬و ﮐﯽ ﻣﯽﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﭘﺲ ﺧـﺒﺮدار ﺑﺎﯾـﺪ ﺑﻮد‪ ،‬ﭼﻨـﺎن ﻧﺸﻮد ﮐﻪ اﻫـﻞ ﺧﻼـف‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺮ‬‫ﻣﺤّﺒﺖ ﺷﯿﺨﯿﻦ ﺧﻮد را ﻓﺪا ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﻣﻄﻠﻊ ﺷﻮﻧﺪ‪.‬‬‫ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﻧﺴـﺨﻪ ﺳـﻠﯿﻢ ﺑﻦ ﻗﯿﺲ ﻫﻼﻟﯽ ﮐﻪ اﻗﺪم و اﻓﻀﻞ از ﺟﻤﯿﻊ ﮐﺘﺐ اﺣﺎدﯾﺚ اﻣﺎﻣّﯿﻪ ﺗﻮان ﮔﻔﺖ )ﮐﻤﺎ اﻋﺘﺮف اﻟﻤﺠﻠﺴﯽ ﻓﯽ ﻣﺠّﻠﺪ اﻟﻔﺘﻦ‬‫ﻣﻦ اﻟﺒﺤﺎر( ﺑﺮ اﻣﻮر ﻣﺮﻗﻮم اﻟﺼﺪور دﻻﻟﺖ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬و اﯾﻦ ﻫﻢ از اﺷﺎرات و ﻋﺒﺎراﺗﺶ ﭘﯿﺪاﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻌﻀـﯽ از اﺳـﺮار اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﻧﺎم‬‫ﻓﺎروق‪ ،‬از ﺷﯿﻌﯿﺎن ﻫﻢ درﯾﻎ ﻣﯽﮐﺮدﻧﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 59‬از ‪180‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪310 :‬‬‫و ﮐﺘﺐ رﺟـﺎل‪ ،‬و رﺳﺎﺋـﻞ ﺗﺤﻘﯿﻖ اﺳﺎﻣﯽ رواة‪ ،‬ﺑﺮ اﯾﻦ ﻣﮑﺎﯾـﺪ اّول دﻟﯿﻞ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻘﺼﻮد اﯾﻨﻬﺎ از اﺧﺘﻔﺎء و اﺳـﺘﺘﺎر ﻫﻤﯿﻦ ﺑﻮد‪ ،‬ﮐﻪ آﯾﻨـﺪه‬‫ﻋﻠﻤﺎي اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ ﻓﺮﯾﺐ ﺧﻮرﻧﺪ‪ ،‬و ﺳـﻬﺎم ﺗﺪﺑﯿﺮ ﺑﺮ ﻧﺸﺎﻧﻪ ﻧﺸـﯿﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﺮاي ﻣﻨﺎﻇﺮه ﺧﺼﻮﺻﺎ ﻣﺘﺄﺧﺮﯾﻦ را ﺑﮑﺎر آﯾﺪ‪ ،‬و در ﺻﻮرت ﻇﻬﻮر اﯾﻦ‬‫ﮐﯿﺪ ﭘﯿﺶ ﻧﺨﻮاﻫﺪ رﻓﺖ‪ ،‬و ﺟﻤﻬﻮر ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ ﺳّﻨﯿﺎن ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﮐﻪ اﯾﻦ رواﯾﺖ از ﺧﺼﺎﺋﺺ ﺷﯿﻌﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺆّﯾﺪ اﯾﻦ ﻣّﺪﻋﺎ ﮐﻪ در اﯾﻦ‬‫ﺟﺎ ﯾﺎد ﮐﺮدم آن اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻌﻀـﯽ از ﻋﻠﻤﺎي ﻣﺎ ﺑﺎﯾﻦ ﻣﮑﺎﯾـﺪ ﭘﯽ ﺑﺮدﻧﺪ‪ ،‬و ﺣﻘﯿﻘﺖ اﻣﺮ را داﻧﺴـﺘﻨﺪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﻧﺎﻗﻀـﯿﻦ ﻫﻔﻮات ﻣﺸـﻬﺪي از‬‫آﻣﺪي ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ و ﻣﯽﮔﻮﯾﻨﺪ‪ :‬ﮐﻪ او در ﻣﺴﻨﺪ ﺧﻮﯾﺶ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ ﮐﻪ ﻗّﺼﻪ‬‫)اﯾﺘﻮﻧﯽ ﺑﻘﺮﻃﺎس(‬‫ﺑﯽﺛﺒﻮت و ﺑﯽ اﺳﺎس اﺳﺖ‪ ،‬و از ﺷـﯿﻮخ ﻣﺤـّﺪﺛﯿﻦ ﻧﻘﻞ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨـﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻌـﺪ از ﺗﺼـﻔﺢ ﺑﻈﻬﻮر ﻣﯽاﻧﺠﺎﻣﺪ ﮐﻪ در ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ دوﯾﺴﺖ و ده‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺿﻌﯿﻒ اﺳﺖ‪ ،‬ﺗﻔّﺮد ﺑﺨﺎري ﺑﻬﺸﺘﺎد و ﺗﻔّﺮد ﻣﺴﻠﻢ ﺑﯿﮏ ﺻﺪ ﻣﯽرﺳﺪ‪ ،‬و در ﺳﯽ رواﯾﺖ ﻫﺮ دو ﺑﺰرگ ﺷﺮﯾﮏ ﺷﺪهاﻧﺪ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﺣﺎل ﺣﺪﯾﺚ ﻗﺮﻃﺎس ﻧﺰد اﺣﻘﺮ اﻟﻨﺎس‪ ،‬در رﻧﮓ ﺣﺪﯾﺚ ﻓﺪك ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ ﮐﻪ ﺷﯿﺦ ﻣﺒﺎرك ﺟﺰري اﺑﻮ اﻟﺴﻌﺎدات در ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﺧﻮﯾﺶ‬‫آورده‪ ،‬و ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﮐﻪ ﺑﻌﻀـﯽ از اﻫـﻞ اﺧﺘﻼق ﺑﻌـﺪ از آﻧﮑﻪ اﻗﺮار ﺑﺠﻌﻞ و اﻓﺘﺮاء ﮐﺮدﻧـﺪ و ﮔﻔﺘﻨـﺪ‪ :‬ﮐﻪ ﻣﺎ ﻗﺼﻪ ﻓـﺪك را ﻣﻮﺿﻮع ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﺮ‬‫ﻣﺤـّﺪﺛﯿﻦ ﺑﻐـﺪاد ﻋﺮض ﮐﺮدﯾﻢ‪ ،‬و ﻧﺰد آﻧﻬﺎ ﻣﻌﻨﻌﻦ رواﯾﺖ ﻧﻤﻮدﯾﻢ‪ ،‬ﭘﺲ ﺗﻤﺎﻣﯽ ﺟﻤﺎﻋﺖ ﻣـﺬﮐﻮر ﻗﺒﻮل ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺪام ﻓﺮﯾﺐ واﻗﻊ ﺷﺪﻧﺪ‪،‬‬‫ﻣﮕﺮ اﺑﻦ ﺷﯿﺒﻪ ﻋﻠﻮي ﮐﻪ ﺑﻮﺿﻊ و اﺧﺘﻼق ﭘﯽﺑﺮد‪ ،‬و داﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺣﺪﯾﺚ از ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت اﺳﺖ‪.‬‬‫و اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﺒﺎرت ﺟﺰري ﺑﻌﺪ از اﯾﻦ ﺧﻮاﻫﺪ آﻣﺪ‪.‬‬‫ﺑﺎﻟﺠﻤﻠﻪ از دﻗﺎﺋﻖ ﻣﮑﯿﺪت اﻫﻞ دﻏﺎ‪ ،‬ﺟﺎن ﺑﺴﻼﻣﺖ ﺑﺮدن ﺳﺨﺖ دﺷﻮار‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪311 :‬‬‫اﺳﺖ )ﺷﻌﺮ(‪) :‬ﻫﺎن ﻣﮕﺮ ﻟﻄﻒ ﺧﺪا ﭘﯿﺶ ﻧﻬﺪ ﮔﺎﻣﯽ ﭼﻨﺪ( اﻧﺘﻬﯽ ]‪.[1‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت واﺿﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻓﺎﺿﻞ ﻣﻌﺎﺻﺮ ﺑﻘﻄﻊ و ﺣﺘﻢ‪ ،‬و ﺟﺰم و ﯾﻘﯿﻦ‪ ،‬و اذﻋﺎن و اﯾﻘﺎن‪ ،‬ﺣﺪﯾﺚ ﻗﺮﻃﺎس را‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﺣﺪﯾﺚ رّدت ﺟﻤﯿﻊ‬‫أﺻـﺤﺎب اﻟّﺎ ﺷﺎّذي‪ ،‬از اﮐﺎذﯾﺐ ﻓﻀـﯿﺤﻪ‪ ،‬و ﻣﻔﺘﺮﯾﺎت ﻗﺒﯿﺤﻪ ﻣﯽداﻧﺪ‪ ،‬و از ﻧﺎﻗﻀـﯿﻦ ﮐﻠﻤﺎت ﻣﺸـﻬﺪي ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ :‬ﮐﻪ اﯾﺸﺎن از آﻣﺪي ردّ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻗﺮﻃﺎس ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺮ آن ﻫﻢ اﮐﺘﻔﺎء ﻧﮑﺮده‪ ،‬ﺑﺮاي ﻣﺰﯾﺪ ﺗﻔﻀﯿﺢ و ﺗﻘﺒﯿﺢ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ‪ ،‬از ﺷﯿﻮخ ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ :‬ﮐﻪ در‬‫ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ دوﯾﺴﺖ و ده ﺣﺪﯾﺚ ﺿـﻌﯿﻒ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﯿﺰ ﺗﺼﺮﯾﺢ ﮐﺮده‪ :‬ﮐﻪ ﺣﺎل ﺣﺪﯾﺚ ﻗﺮﻃﺎس ﻧﺰد او در رﻧﮓ ﺣﺪﯾﺚ ﻓﺪك اﺳﺖ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ‬‫ﻣﺜﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﻓﺪك ﻣﺠﻌﻮل و ﻣﻔﺘﺮي و ﻣﮑﺬوب و ﻣﻌﯿﻮب اﺳﺖ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﺑﻌﺪ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ ﺗﻔﻀﯿﺢ و ﺗﻘﺒﯿﺢ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻋﺎﻗﻠﯽ رواﯾﺎت اﯾﺸﺎن را ﻻﺋﻖ اﻋﺘﻨﺎء و اﻋﺘﺒﺎر ﺧﻮاﻫﺪ ﮔﺮداﻧﯿﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﺟﺎ ﮐﻪ ﺑﻌﺪم ذﮐﺮ‬‫اﯾﺸﺎن ﻗﺪح در ﺛﺒﻮت و ﺗﺤﻘﻖ ﺣﺪﯾﺜﯽ ﺧﻮاﻫﺪ ﮐﺮد‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﺣﻀﺮات را در ﻫﻮاي ﺑﺎﻃﻞ‪ ،‬اﺻﻼ ﺗﻤﯿﺰ در ﻏّﺚ و ﺳﻤﯿﻦ‪ ،‬و واﻫﯽ و ﻣﺘﯿﻦ دﺳﺖ‬‫ﻧﻤﯽدﻫﺪ‪ ،‬و ﺑﻬﺮ رﻃﺐ و ﯾﺎﺑﺲ ﮐﻪ ﻣﯽﺧﻮاﻫﻨﺪ و آن را ﻧﺎﻓﻊ ﮔﻤﺎن ﻣﯽﺑﺮدﻧﺪ دﺳﺖ ﻣﯽزﻧﻨﺪ‪.‬‬‫ﻣﻮﻟﻮي ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ در ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم اﺣﺎدﯾﺚ ﺑﺨﺎري را واﺟﺐ اﻟﻘﺒﻮل ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪ‬‫و ﻧﯿﺰ ﻓﺎﺿﻞ ﻣﻌﺎﺻﺮ در »ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم« ﺑﺠﻮاب اﻟﺰام ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺣﻨﻔّﯿﻪ ﺑﺎ اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬‫ﻣﻐﻠﻄﻪ اوﻟﯽ آﻧﮑﻪ ﻣﻼزﻣﺎﻧﺶ در ﻣﯿﺎن ﺻـّﺤﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري‪ ،‬و وﺟﻮب ﻋﻤﻞ ﺑﺮ آن‪ ،‬ﺑﺘﻘﻠﯿﺪ ﺻﺎﺣﺐ »ﻧﺰﻫﮥ« ﻣﻼزﻣﺖ ﻓﻬﻤﯿﺪهاﻧﺪ‪،‬‬‫ﯾﻌﻨﯽ ﻫﺮ ﺣﺪﯾﺚ ]‪ [1‬ازاﻟﮥ اﻟﻐﯿﻦ ص ‪.399‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪312 :‬‬‫آن واﺟﺐ اﻟﻌﻤﻞ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻦ ﺑﻌـﺪ در ﻟّﺠﻪ ﺗﺤّﯿﺮ ﻓﺮو رﻓﺘﻪ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ‪ :‬ﮐﻪ اﮐﻨﻮن اﻋﻤﺎل ﺣﻨﻔّﯿﻪ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺣﮑﻢ اﻟﻬﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﯾﺎ اﮐﺜﺮ اﺧﺒﺎر ﻣﺮوّﯾﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 60‬از ‪180‬‬‫ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري ﺻـﺤﯿﺢ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬و ﻫﻤﺎﻧﺎ اﯾﻦ ﺗﻘﺮﯾﺮ از ﺟﻬﺖ ﻏﻠﺒﻪ وﻫﻢ‪ ،‬و ﺗﺴـﻠّﻂ ﺳﻠﻄﺎن ﻗﻮي‪ ،‬ﺑﺮ ﺟﻮﻫﺮ ﻋﻘﻞ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻟّﺎ ﺑﻮدن ﻫﺮ ﺣﺪﯾﺚ‬‫ﺻﺤﯿﺢ واﺟﺐ اﻟﻌﻤﻞ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻋﻠﻤﺎي اﻋﻼم اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺷﯿـﺦ اﻻﺳـﻼم اﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎي ﻧﻮوي‪ ،‬در ﺗﻘﺮﯾﺐ آﻧﭽﻪ ﻓﺮﻣﻮده ﻣﺂﻟﺶ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ ﺣـﺪﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺢ ﺟﺎﺋﺰ اﻟﻌﻤﻞ ﻫﻢ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻪ ﺟﺎي آﻧﮑﻪ‬‫واﺟـﺐ اﻟﻌﻤـﻞ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬و ادﻟّـﻪ اﯾﻦ ﻣﺴـﺌﻠﻪ را از ﺷـﺮوح آن ﻣﺜـﻞ )ﺗﻬـﺬﯾﺐ( و ﻏﯿﺮه ﻣﻔـّﺼ ﻞ ﻣﯽﺗـﻮان درﯾـﺎﻓﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻣﻠّﺨﺺ ﮐﻼـم ﻗـﺪوة‬‫اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﻔﻘﻬﺎء اﻟﻤﺘﺒّﺤﺮﯾﻦ‪ ،‬ﮐﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻦ اﻟﻬﻤﺎم‪ ،‬ﺑﺎﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻣﯽرﺳﺪ‪ :‬ﮐﻪ ﺿـﺮور ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ رواﯾﺖ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ و ﻣﺎﻧﻨﺪ‬‫اﯾﺸﺎن واﺟﺐ اﻟﻘﺒﻮل ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ در ﺟﺮح و ﺗﻌﺪﯾﻞ ﺑﻌﻀـﯽ از رواة اﺧﺘﻼف اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻤﮑﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﺰد اﻣﺎم اﺑﻮ ﺣﻨﯿﻔﻪ راوي ﻣﺠﺮوح‬‫ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬و ﻧﺰد ﺷـﯿﺨﯿﻦ ﻣﻮﺛّﻖ‪ ،‬و ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﭼﯿﺰي ﮐﻪ آن را ﺿـﻌﯿﻒ ﯾـﺎ ﻣﻮﺿﻮع ﮔﻔﺘﻪاﻧـﺪ‪ ،‬ﻋﻠﯽ اﻻﻃﻼق ﻧﺰد ﻣﺎ ﺿـﻌﯿﻒ و ﻣﻮﺿﻮع ﻧﯿﺴـﺖ‬‫ا ﻧﺘ ﻬ ﯽ ‪.‬‬
‫ﺑﻠﮑﻪ از ﮐﺘﺐ ﺛﻘـﺎت ﺑﻮﺿﻮح ﻣﯽاﻧﺠﺎﻣـﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺧﻮد ﻋﻠﻤـﺎي ﺷـﺎﻓﻌّﯿﻪ‪ ،‬رواﯾـﺎت دﯾﮕﺮان را در ﺑﻌﻀـﯽ از ﻣﻘﺎﻣـﺎت ﺑﺮ رواﯾﺖ ﺑﺨﺎري ﺗﺮﺟﯿﺢ‬‫دادهاﻧـﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻋﻠﯽ ﺟﯿﻼـﻧﯽ ﺷـﯿﻌﻪ در )ﻓﺘـﺢ اﻟﺴـﺒﻞ( ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ )و اﻟﻌﻬـﺪة ﻋﻠﯿﻪ(‪ :‬ﮐﻪ اﻣﺎم ﻓﺨﺮ اﻟـﺪﯾﻦ رازي در )رﺳﺎﻟﻪ ﺗﻔﻀـﯿﻞ ﻣـﺬﻫﺐ‬‫ﺷﺎﻓﻌﯽ( در ﺑﻌﺾ رواﯾﺎت ﺑﺨﺎري ﻃﻌﻦ ﻧﻤﻮده اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و اﯾﻦ ﻫﻤﻪ ﮐﻪ ﻣـﺬﮐﻮر ﺷﺪ ﻣﻨﺎﻓﯽ اﺻـّﺤﯿﺖ ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري ﮐﻪ ﻣﻦ ﺣﯿﺚ اﻟﻤﺠﻤﻮع اﺳﺖ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻪ اﯾﻦ ﻣﺮﺗﺒﻪ ﻋﻘﻼ و ﻧﻘﻼ ﺑﺎﯾﻦ ﺻﻮرت‬‫ﻣﺠﺘﻤﻊ ﻣﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺷﺪ ﮐﻪ در أﻓﻀﻞ ﺻﻔﺘﯽ از ﺻﻔﺎت ﮐﻤﺎل ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ در ﻓﺎﺿﻞ ﻧﺒﻮده ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻤﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪313 :‬‬‫ﻻ ﯾﺨﻔﯽ اﻟﺦ ]‪.[1‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت واﺿﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻓﺎﺿﻞ ﻣﻌﺎﺻـﺮ اوﻻ ﺑﺮاي ﺗﺨﻠﯿﺺ ﮔﻠﻮي اﻣﺎم اﻋﻈﻢ و اﺗﺒﺎﻋﺶ از ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﻪ‪ ،‬ﻣﻨﻊ ﻣﻼزﻣﺖ‬‫در ﻣﯿﺎن وﺟﻮب ﻋﻤﻞ و ﺻـّﺤﺖ ﺣـﺪﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري ﮐﺮده‪ ،‬و ﺑﺮ ﻓﻬﻤﯿـﺪن اﯾﻦ ﻣﻼزﻣﺖ اﺳـﺘﻬﺰاء را ﺑﻐﺎﯾﺖ ﻗﺼﻮي رﺳﺎﻧﯿـﺪه‪ ،‬ﺑﺎ آﻧﮑﻪ‬‫ﻣﻮاﻓﻖ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺧﻮد ﻫﻤﯿﻦ ﻧﻮوي ﮐﻪ اﺳﺘﻨﺎد ﺑﮑﻼﻣﺶ ﮐﺮده‪ ،‬و او را از ﻋﻠﻤﺎء اﻋﻼم داﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬اﯾﻦ ﻣﻼزﻣﺖ ﺛﺎﺑﺖ اﺳﺖ )ﮐﻤﺎ ﻻ ﯾﺨﻔﯽ ﻋﻠﯽ‬‫ﻣﻦ راﺟﻊ ﺷـﺮﺣﻪ ﻋﻠﯽ ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ( و ﺑﻌﺪ اﯾﻦ ﻣﻨﻊ ﻣﻤﻨﻮع ﺗﺮّﻗﯽ ﺑﺮ آن ﮐﺮده‪ ،‬در ﻫﺘﮏ اﺳﺘﺎر و ﮐﺸﻒ ﻋﻮار ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﺸﻐﻮل ﺷﺪه‪ ،‬از‬‫اﺑﻦ اﻟﻬﻤﺎم ﮐﻪ او را ﺑﻘﺪوة اﻟﻤﺤّﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﻔﻘﻬﺎء اﻟﻤﺘﺒﺤﺮﯾﻦ ﺳﺘﻮده‪ ،‬ﻋﺪم وﺟﻮب ﻗﺒﻮل ﻫﺮ رواﯾﺖ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﻣﮑﺎن اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ را ﮐﻪ راوي ﻣﻮﺛﻖ ﺷﯿﺨﯿﻦ ﻧﺰد اﺑﻮ ﺣﻨﯿﻔﻪ ﻣﺠﺮوح ﺑﺎﺷﺪ از او آورده‪ ،‬و ﻧﯿﺰ ﺗﺮﺟﯿﺢ ﻋﻠﻤﺎي ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ رواﯾﺎت دﯾﮕﺮ آن‬‫را ﺑﺮ رواﯾﺖ ﺑﺨـﺎري در ﺑﻌﺾ ﻣﻘﺎﻣـﺎت ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ ،‬و ﻋﻼـوه ﺑﺮ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ ﻃﻌﻦ ﻓﺨﺮ رازي را در ﺑﻌﺾ رواﯾﺎت ﺑﺨﺎري‪ ،‬ﺑﻮاﺳـﻄﻪ ﺻﺎﺣﺐ‬‫)ﻓﺘﺢ اﻟﺴـﺒﻞ( ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪ ،‬و ﻓﺘﺢ ﺳـﺒﻞ ﺗﻔﻀـﯿﺢ ﺑﺨﺎري ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ آن را ﻣﻨﺎﻓﯽ اﺻّﺤﯿﺖ ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬در رﻓﻊ‬‫اﻋﺘﺮاض ﺑﺮ آن ﮐﻮﺷﯿﺪه‪.‬‬‫ﭘﺲ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ اﻓـﺎدات ﺑﺮاي ﺗﻔﻀـﯿﺢ رازي و اﺗﺒﺎﻋﺶ ﮐﻪ ﺗﺸـّﺒﺚ ﺑﻌـﺪم ذﮐﺮ ﺷـﯿﺨﯿﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ را ﻣﯽﮐﻨﻨـﺪ ﮐﺎﻓﯽ و واﻓﯽ اﺳﺖ‪[1] .‬‬‫ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم ص ‪ 6‬ﻣﺴﻠﮏ اول‬‫ﻗﺪح ﻣﻮﻟﻮي ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ در ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم در ﺗﻘﺪم ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﺑﺮ ﮐﺘﺐ دﯾﮕﺮ‬‫و ﻓﺎﺿﻞ ﻣﻌﺎﺻـﺮ در )ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم( ﺑﺴﺒﺐ ﻣﺰﯾﺪ اﺿﻄﺮاب‪ ،‬و اﻟﺘﻬﺎب‪ ،‬و اﺧﺘﻼج‪ ،‬و اﻧﺰﻋﺎج‪ ،‬ﺻﺒﺮ و ﻗﺮار ﺑﺮ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ ﺧﺪﻣﺖﮔﺰاري ﻣﺴﻠﻢ‬‫و ﺑﺨﺎري دﺳﺖ ﻧﺪاده‪ ،‬ﺑﺎز ﻫﻢ آﻫﻨﮓ ﻗﺪح ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﺑﺮداﺷﺘﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺑﻌﺪ ﻋﺒﺎرت ﺳﺎﺑﻘﻪ ﺑﻔﺎﺻﻠﻪ ﭼﻨﺪ ورق ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻣﻐﻠﻄﻪ ﺧـﺎﻣﺴﻪ آﻧﮑﻪ ﻣﺆﻟﻒ رﺳﺎﻟﻪ ﻣـﺬﻫﺐ ﻣﺤـّﺪﺛﯿﻦ و ﻣﺠﺘﻬـﺪﯾﻦ را ﻫﺮ دو ﯾﮑﯽ داﻧﺴـﺘﻪ‪ ،‬و ﺧﯿﺎل ﻧﮑﺮده ﮐﻪ در ﮐﺘﺐ ﻣﻌﺘﻤـﺪه ﺣﻨﻔّﯿﻪ ﮐﻪ‬‫اﺳﺎﻣﯽ ﺑﻌﻀﯽ از آن ﺑﺮ زﺑﺎن ﻗﻠﻢ رﻓﺖ‪ ،‬ﻫﺮ دو ﻣﺬﻫﺐ را ﺟﺪا ﺟﺪا ﻧﻮﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬از ﺗﺘﺒﻊ ﮐﺘﺐ و ﺗﺼّﻔﺢ ﻣﻘﺎﻻت‪ ،‬ﭼﻨﺎن ﺑﻮﺿﻮح ﻣﯽﮔﺮاﯾﺪ ﮐﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 61‬از ‪180‬‬‫ﺗﺮﺗﯿﺒﯽ ﮐﻪ اﻫﻞ ﺣﺪﯾﺚ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﻘّﺮر ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و اﯾﻦ ﻫﺮ دو را ﺑﺮ دﯾﮕﺮ ﮐﺘﺐ ﻣﻘّﺪم داﺷﺘﻪاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺮ اﻟﺴﻨﻪ اﺗﺒﺎع ﻣﺠﺘﻬﺪﯾﻦ )ﺑﻀﺮب ﻣﻦ‬‫اﻟﺘﻘﻠﯿـﺪ( ﺟـﺎري ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬و اﻟّـﺎ از اﺋّﻤﻪ ارﺑﻌﻪ ﭼﯿﺰي در اﯾﻦ ﺑﺎب ﻣﻨﻘﻮل ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬و ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺗﺼّﻮر ﺗﻮان ﮐﺮد و ﺣﺎل آﻧﮑﻪ ﻋﻠﻢ ﻏﯿﺐ ﺧﺎـّﺻ ﻪ‬‫اﻟﻮﻫﯿﺖ ﯾﺎ ﻧﺰد ﺷـﯿﻌﻪ از ﺧﻮاص اﻣﺎﻣﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ اﮔﺮ ﺷﺨﺼﯽ ﺑﻌﺪ ﺗﺄﻟﯿﻒ اﯾﻦ ﮐﺘﺐ ﺑﭙﺎﯾﻪ اﺟﺘﻬﺎد ﻣﯽرﺳﯿﺪ‪ ،‬و ﺗﻤﯿﯿﺰ ﺻﺤﯿﺢ از ﺳﻘﯿﻢ ﻧﺰد‬‫او ﻣﻨﺎط اﻋﺘﺒﺎر ﻣﯽﺷـﺪ‪ ،‬و در ﺑﺎب ﺟﺮح و ﺗﻌﺪﯾﻞ ﺑﻼ واﺳـﻄﻪ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﻣﯽﮔﺸﺖ‪ ،‬ﺿـﺮور ﻧﺒﻮد ﮐﻪ ﺑﺮ ﻗﺮار داد ﺷـﯿﺨﯿﻦ در ﺑﺎب اﺧﺬ رواﯾﺖ‬‫ﻣﯽرﻓﺖ‪ ،‬و ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ اﯾﺸﺎن را ﺑﻬﯿـﭻ ﮔﻮﻧﻪ ﻣﺒﺎح ﻧﻤﯽ داﻧﺴﺖ‪ ،‬آﺧﺮ اﯾﻦ ﺑﺰرﮔﺎن ﻫﻢ از ﺟﻤﻠﻪ ﺑﺸـﺮ ﺑﻮدهاﻧـﺪ‪ ،‬اﮔﺮ ﭼﻪ در ﺗﺼـﺤﯿﺢ ﺣﺪﯾﺚ‬‫ﺑﻐـﺎﯾﺖ ﻗﺼﻮي ﮐﻮﺷـﯿﺪه ﺑﺎﺷـﻨﺪ‪ ،‬ﺳـّﯿﻤﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﺨﺎري ﮐﻪ او در اﯾﻦ اﻣﻮر ﮔﻮي ﺳـﺒﻖ از اﻗﺮان و اﻣﺜﺎل رﺑﻮده‪ ،‬ﻟﯿﮑﻦ ﺑﺎز ﻫﻢ‬‫ﺟﺎي اﺟﺘﻬﺎد ﻣﺠﺘﻬﺪﯾﻦ ﺑﺎﻗﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﯾﺎد ﻧﺪاري ﮐﻪ در ﺑﺎره ﭼﻨﺪي از رواﺗﺶ ﺑﻌﻀﯽ از ﻋﻠﻤﺎء و ﻓﻘﻬﺎء ﺑﺤﺚ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪315 :‬‬‫دارﻧـﺪ‪ ،‬و ﺷﺎرﺣﯿﻦ در ﺟﻮاب آن وﺟﻮﻫﯽ ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﻨـﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻌﻀـﯽ از آن ﺧﺎﻟﯽ از ﻏﺮاﺑﺖ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬و از ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ )ﺻـﺤﺎح ﺳـﺘﮥ( درﯾﺎﻓﺖ‬‫ﻣﯽﺷﻮد‪ :‬ﮐﻪ اﮐﺜﺮي از ﺟﺎﻣﻌﯿﻦ ﺗﻘﻠﯿﺪ ﮐﺴﯽ از ﻣﺠﺘﻬﺪﯾﻦ ﻧﻤﯽﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺧﻮد اﺟﺘﻬﺎد ﻣﯽﻧﻤﻮدﻧﺪ‪ ،‬و ﺗﺄﯾﯿﺪات ﻣﺠﺘﻬﺪات ﺧﻮد را در اﯾﻦ‬‫ﮐﺘﺐ ﻏﺎﻟﺒﺎ ﻣّﺪ ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪاﻧﺪ ]‪[1‬‬‫ﺟﻤﻌﯽ از اﮐﺎﺑﺮ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ را از اﻋﺘﻤﺎد ﮐﻠﯽ ﺳﺎﻗﻂ ﮐﺮدهاﻧﺪ‬‫اﺷﺎره‬‫ﻫﻔﺘﻢ آﻧﮑﻪ ﻗﻄﻊ ﻧﻈﺮ از آﻧﮑﻪ اﯾﻦ ﺣﻀـﺮات ﺑﻤﻘـﺎم ﻣﻘـﺎﺑﻠﻪ و ﻣﻨـﺎﻇﺮه اﻫﻞ ﺣﻖ‪ ،‬ﺑﺴـﺒﺐ ﻣﺰﯾـﺪ ﻋﺠﺰ و اﺿـﻄﺮار‪ ،‬و ﻧﻬﺎﯾﺖ ﻧﺎﭼﺎري و اﻧﺘﺸﺎر‪،‬‬‫دﺳﺖ ﺑﺮ رّد و ﻗـﺪح و ﺟﺮح اﺣـﺎدﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺢ اﻧﺪاﺧﺘﻪاﻧـﺪ‪ ،‬در ﻣﻘـﺎم ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻧﯿﺰ اﮐـﺎﺑﺮ و اﺟّﻠﻪ اﯾﻨﻬـﺎ ﻫﺘﮏ اﺳـﺘﺎر ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و‬‫ﺑﻤﻄـﺎﻋﻦ و ﻓﻀﺎﺋـﺢ آن را ﻧﻮاﺧﺘﻪ‪ ،‬و از اوج اﻋﺘﻤـﺎد ﮐّﻠﯽ ﺑﺤﻀـﯿﺾ ﺟﺮح و ﻗـﺪح اﻧـﺪاﺧﺘﻪ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮ اﻧﻤﻮزج ﺑﺮ ﺑﻌﻀـﯽ ﻋﺒﺎرات در اﯾﻦ ﻣﻘﺎم‬‫اﮐﺘﻔﺎء ﻣﯽرود‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺣﻨﻔﯽ ﮐﻪ از ﻗﺎدﺣﯿﻦ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ اﺳﺖ‬‫اﺷﺎره‬‫ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻘﺮﺷﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ ﮐﻪ ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﺳﯿﻮﻃﯽ در )ﺣﺴﻦ اﻟﻤﺤﺎﺿﺮة ﻓﯽ أﺧﺒﺎر ﻣﺼﺮ و اﻟﻘﺎﻫﺮة( ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ ﻣﺤﯽ اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻮﻓﺎ اﻟﻘﺮﺷﯽ‪ ،‬درس و ﺻﻨﻒ ﺷﺮح ﻣﻌﺎﻧﯽ اﻻﺛﺎر‪ ،‬و‬‫ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ‪ ،‬و ﺷﺮح اﻟﺨﻼﺻﮥ و ﺗﺨﺮﯾﺞ ]‪ [1‬ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم ص ‪.27‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪316 :‬‬‫أﺣﺎدﯾﺚ اﻟﻬﺪاﯾﮥ‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻣﺎت ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻻول ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ ]‪.[1‬‬‫و ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﮑﻔﻮي در ﮐﺘﺎب )اﻋﻼم اﻻﺧﯿﺎر ﻣﻦ ﻣﺬﻫﺐ اﻟﻨﻌﻤﺎن اﻟﻤﺨﺘﺎر( ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﻔﺎﺿـﻞ‪ ،‬و اﻟﻨﺤﺮﯾﺮ اﻟﮑﺎﻣـﻞ‪ ،‬ﻋﺒـﺪ اﻟﻘﺎدر ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳﺎﻟﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻮﻓﺎء اﻟﻘﺮﺷـﯽ‪ ،‬ﮐﺎن ﻋﺎﻟﻤﺎ ﻓﺎﺿـﻼ‬‫ﺟﺎﻣﻌﺎ ﻟﻠﻌﻠﻮم‪ ،‬ﻟﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﺎت‪ ،‬و ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬و ﺗﻮارﯾﺦ‪ ،‬و ﻣﺤﺎﺿﺮات‪ ،‬و ﺗﺂﻟﯿﻒ اﻟﺦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 62‬از ‪180‬‬‫در ﮐﺘﺎب )اﻟﺠﻮاﻫﺮ اﻟﻤﻀﯿﺌﮥ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ( ﮐﻪ در )ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن( ذﮐﺮ آن ﺑﺎﯾﻦ ﻧﻬﺞ ﮐﺮده‪:‬‬‫ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻨﻔﯿـﮥ أول ﻣﻦ ﺻـﻨﻒ ﻓﯿﻪ اﻟﺸـﯿﺦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻘﺎدر ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻘﺮﺷـﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﺳـﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺠﻮاﻫﺮ‬‫اﻟﻤﻀﯿﺌﮥ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ اﻟﺦ ]‪[2‬‬‫ﻗﺪح ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر ﺣﻨﻔﯽ در ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ‬‫و ﺣﻘﯿﺮ ﺑﻤﺴﺎﻋﯽ ﺟﻤﯿﻠﻪ ﻧﻘﻞ آن از ﺑﻌﺾ ﻋﻠﻤﺎي ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻦ ﮔﺮﻓﺘﻪام ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬ﺣﺴﻦ اﻟﻤﺤﺎﺿﺮة ج ‪ 1‬ص ‪.268‬‬‫]‪ [2‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ص ‪.1097‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪317 :‬‬‫ﻓﺎﺋﺪة‪ :‬ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ ﺣﻤﯿﺪ اﻟﺴﺎﻋﺪي ﻓﯽ ﺻـﻔﮥ ﺻـﻼة رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﯽ ﻣﺴﻠﻢ و ﻏﯿﺮه ﯾﺸﺘﻤﻞ ﻋﻠﯽ أﻧﻮاع‪ :‬ﻣﻨﻬﺎ اﻟﺘﻮرك‬‫ﻓﯽ اﻟﺠﻠﺴﮥ اﻟﺜﺎﻧﯿﮥ‪ ،‬ﺿﻌﻔﻪ اﻟﻄﺤﺎوي ﻟﻤﺠﯿﺌﻪ ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻟﻄﺮق ﻋﻦ رﺟﻞ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺣﻤﯿﺪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻄﺤﺎوي‪ :‬ﻓﻬﺬا ﻣﻨﻘﻄﻊ ﻋﻠﯽ أﺻﻞ ﻣﺨﺎﻟﻔﯿﻨﺎ‪ ،‬و ﻫﻢ ﯾﺮدون اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﺎﻗﻞ ﻣﻦ ﻫﺬا‪ .‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻻ ﯾﺨﻨﻖ ﻋﻠﯿﻨﺎ ﻟﻤﺠﯿﺌﻪ ﻓﯽ ﻣﺴـﻠﻢ ﻓﻘﺪ وﻗﻊ ﻓﯽ‬‫ﻣﺴـﻠﻢ أﺷـﯿﺎء ﻻ ﺗﻘﻮي ﻋﻨﺪ اﻻﺻـﻄﻼح‪ ،‬ﻓﻘﺪ وﺿﻊ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺮﺷﯿﺪ اﻟﻌﻄﺎر ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻋﻠﯽ اﻻﺣﺎدﯾﺚ اﻟﻤﻘﻄﻮﻋﮥ اﻟﻤﺨﺮﺟﮥ ﻓﯽ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﺳﻤﺎه )ﺑﻐﺮر‬‫اﻟﻔﻮاﺋـﺪ اﻟﻤﺠﻤﻮﻋـﮥ ﻓﯽ ﺑﯿﺎن ﻣﺎ وﻗﻊ ﻓﯽ ﻣﺴـﻠﻢ ﻣﻦ اﻻﺣﺎدﯾﺚ اﻟﻤﻘﻄﻮﻋـﮥ( ﺳـﻤﻌﺘﻪ ﻋﻦ ﺷـﯿﺨﻨﺎ أﺑﯽ اﺳـﺤﺎق اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟﻄﺎﻫﺮي ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯽ ﻋﺸﺮ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬ﺑﺴﻤﺎﻋﻪ ﻣﻦ ﻣﺼﻨﻔﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ رﺷﯿﺪ اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬ﺑﻘﺮاءة اﻟﺸﯿﺦ ﻓﺨﺮ اﻟﺪﯾﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮو ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻤﻘﺎﺑﻠﯽ‪ ،‬و ﺑﯿﻨﻬﺎ‬‫اﻟﺸﯿﺦ ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﻓﯽ أول ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ و ﻣﺎ ﯾﻘﻮﻟﻪ اﻟﻨﺎس ان ﻣﻦ روي ﻟﻪ اﻟﺸﯿﺨﺎن ﻓﻘﺪ ﺟﺎز اﻟﻘﻨﻄﺮة‪ ،‬ﻫﺬا أﯾﻀﺎ ﻣﻦ اﻟﺘﺨﻨﯿﻖ و ﻻ ﯾﻘﻮي‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪318 :‬‬‫ﻓﻘـﺪ روي ﻣﺴـﻠﻢ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻋﻦ ﻟﯿﺚ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﺴـﻠﻢ و ﻏﯿﺮه ﻣﻦ اﻟﻀـﻌﻔﺎء‪ ،‬ﻓﯿﻘﻮﻟﻮن اﻧﻤﺎ روي ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻟﻼﻋﺘﺒﺎر و اﻟﺸﻮاﻫـﺪ و اﻟﻤﺘﺎﺑﻌﺎت‪ ،‬و‬‫ﻫـﺬا ﻻـ ﯾﻘﻮي ﻻن اﻟﺤﻔﺎظ ﻗﺎﻟﻮا اﻻﻋﺘﺒﺎر و اﻟﺸﻮاﻫـﺪ و اﻻﻋﺘﺒﺎرات و اﻟﻤﺘﺎﺑﻌﺎت اﻣﻮر ﯾﺘﻌﺮﻓﻮن ﺑﻬﺎ ﺣﺎل اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﮐﺘﺎب ﻣﺴـﻠﻢ اﻟﺘﺰم ﻓﯿﻪ‬‫اﻟﺼﺤﮥ‪ ،‬ﻓﮑﯿﻒ ﯾﺘﻌﺮف ﺣﺎل اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﺬي ﻓﯿﻪ ﺑﻄﺮق ﺿﻌﯿﻔﮥ‪.‬‬‫و اﻋﻠﻢ أن ﻋﻦ ﻣﻘﺘﻀـﯿﮥ ﻟﻼﻧﻘﻄﺎع ﻋﻨﺪ أﻫﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و وﻗﻊ ﻓﯽ ﻣﺴﻠﻢ و اﻟﺒﺨﺎري ﻣﻦ ﻫﺬا اﻟﻨﻮع ﺷﯽء ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬ﻓﯿﻘﻮﻟﻮن ﻋﻠﯽ ﺳﺒﯿﻞ اﻟﺘﺨﻨﯿﻖ ﻣﺎ‬‫ﮐﺎن ﻣﻦ ﻫﺬا اﻟﻨﻮع ﻓﯽ ﻏﯿﺮ اﻟﺼـﺤﯿﺤﯿﻦ ﻓﻤﻨﻘﻄﻊ‪ ،‬و ﻣﺎ ﮐﺎن ﻓﯽ اﻟﺼـﺤﯿﺤﯿﻦ ﻓﻤﺤﻤﻮل ﻋﻠﯽ اﻻﺗﺼﺎل‪ ،‬و روي ﻣﺴﻠﻢ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﺰﺑﯿﺮ‬‫ﻋﻦ ﺟﺎﺑﺮ اﺣﺎدﯾﺚ ﮐﺜﯿﺮة ﺑﺎﻟﻌﻨﻌﻨﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬أﺑﻮ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﺗﺪرس اﻟﻤﮑﯽ ﯾﺪﻟﺲ ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﺟﺎﺑﺮ ﻓﻤﺎ ﮐﺎن ﯾﺼﻔﻪ ﺑﺎﻟﻌﻨﻌﻨﮥ و ﻻ ﯾﻘﺒﻞ‪.‬‬‫و ﻗﺪ ذﮐﺮ اﺑﻦ ﺣﺰم‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ ﻋﻦ اﻟﻠﯿﺚ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬أﻧﻪ ﻗﺎل ﻻﺑﯽ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﻋﻠﻢ‪ ،‬ﻟﯽ اﺣﺎدﯾﺚ ﺳﻤﻌﺘﻬﺎ ﻣﻦ ﺟﺎﺑﺮ ﺣﺘﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪319 :‬‬‫أﺳﻤﻌﻬﺎ ﻣﻨﮏ‪ ،‬ﻓﻌﻠﻢ ﻟﯽ اﺣﺎدﯾﺚ أﻇﻦ أﻧﻬﺎ ﺳﺒﻌﮥ ﻋﺸﺮ ﺣﺪﯾﺜﺎ‪ ،‬ﻓﺴﻤﻌﺘﻬﺎ ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﻟﺤﺎﻓـﻆ‪ :‬ﻓﻤـﺎ ﮐـﺎن ﻣـﻦ ﻃﺮﯾـﻖ اﻟﻠﯿـﺚ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﻋﻦ ﺟـﺎﺑﺮ ﻓﺼـﺤﯿﺢ‪ ،‬و ﻓﯽ ﻣﺴـﻠﻢ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ﻃﺮﯾـﻖ اﻟﻠﯿﺚ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﻋﻦ ﺟـﺎﺑﺮ‬‫أﺣﺎدﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻗﺪ روي ﻣﺴـﻠﻢ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ أﯾﻀﺎ ﻋﻦ ﺟﺎﺑﺮ و اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻓﯽ ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع ان اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺗﻮﺟﻪ اﻟﯽ ﻣﮑﮥ ﯾﻮم اﻟﻨﺤﺮ‪ ،‬و ﻃﺎف‬‫ﻃﻮاف اﻻﻓﺎﺿﮥ‪ ،‬ﺛﻢ ﺻﻠﯽ اﻟﻈﻬﺮ ﺑﻤﮑﮥ‪ ،‬ﺛﻢ رﺟﻊ اﻟﯽ ﻣﻨﯽ‪.‬‬‫و ﻓﯽ اﻟﺮواﯾﮥ اﻻﺧﺮي اﻧﻪ ﻃﺎف ﻃﻮاف اﻻﻓﺎﺿﮥ‪ ،‬ﺛﻢ رﺟﻊ ﻓﺼﻠﯽ اﻟﻈﻬﺮ ﺑﻤﻨﯽ‪.‬‬‫ﻓﯿﺘﺨﻨﻘﻮن‪ ،‬و ﯾﻘﻮﻟﻮن أﻋﺎدﻫﺎ ﻟﺒﯿﺎن اﻟﺠﻮاز‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻦ اﻟﺘﺄوﯾﻼت‪ ،‬و ﻟﻬﺬا ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺰم ﻓﯽ ﻫﺎﺗﯿﻦ اﻟﺮواﯾﺘﯿﻦ إﺣﺪاﻫﻤﺎ ﮐﺬب ﺑﻼ ﺷﮏ‪.‬‬‫و روي ﻣﺴﻠﻢ أﯾﻀﺎ ﺣﺪﯾﺚ اﻻﺳﺮاء‪ ،‬و ﻓﯿﻪ‪» :‬و ذﻟﮏ ﻗﺒﻞ أن ﯾﻮﺣﯽ إﻟﯿﻪ«‪.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 63‬از ‪180‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪320 :‬‬‫و ﻗﺪ ﺗﮑﻠﻢ اﻟﺤﻔﺎظ ﻓﯽ ﻫﺬه اﻟﻠﻔﻈﮥ‪ ،‬و ﺑﯿﻨﻮا ﺿﻌﻔﻬﺎ‪.‬‬‫و روي ﻣﺴﻠﻢ أﯾﻀﺎ‪» :‬ﺧﻠﻖ اﻟﱠﻠﻪ ﺳﺒﺤﺎﻧﻪ اﻟﺘﺮﺑﮥ ﯾﻮم اﻟﺴﺒﺖ«‪.‬‬‫و اﺗﻔﻖ اﻟﻨﺎس ﻋﻠﯽ أن ﯾﻮم اﻟﺴﺒﺖ ﻟﻢ ﯾﻘﻊ ﻓﯿﻪ ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫و ﻗﺪ روي ﻣﺴـﻠﻢ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻔﯿﺎن أﻧﻪ ﻗﺎل ﻟﻠّﻨﺒّﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻟﻤﺎ أﺳﻠﻢ‪ :‬ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻄﻨﯽ ﺛﻼﺛﺎ‪ :‬ﺗﺰوج اﺑﻨﺘﯽ أم ﺣﺒﯿﺒﮥ‪ ،‬و اﺑﻨﯽ‬‫ﻣﻌﺎوﯾﮥ اﺟﻌﻠﻪ ﮐﺎﺗﺒﺎ‪ ،‬و أﻣﺮﻧﯽ أن اﻗﺎﺗﻞ اﻟﮑﻔﺎر ﮐﻤﺎ ﻗﺎﺗﻠﺖ اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺄﻋﻄﺎه اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻣﺎ ﺳﺄﻟﻪ‪.‬‬‫و اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻌﺮوف ﻣﺸﻬﻮر‪ ،‬و ﻓﯽ ﻫﺬا ﻣﻦ اﻟﻮﻫﻢ ﻣﺎ ﻻ ﯾﺨﻔﯽ‪.‬‬‫ﻓﺄم ﺣﺒﯿﺒﮥ ﺗﺰوﺟﻬﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬و ﻫﯽ ﺑﺎﻟﺤﺒﺸﮥ و أﺻﺪﻗﻬﺎ اﻟﻨﺠﺎﺷﯽ ﻋﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ دﯾﻨﺎر‪ ،‬و‬‫ﺣﻀﺮ‪ ،‬و ﺧﻄﺐ و أﻃﻌﻢ‪ .‬و اﻟﻘﺼﮥ ﻣﺸﻬﻮرة‪ ،‬و اﺑﻮ ﺳﻔﯿﺎن اﻧﻤﺎ اﺳﻠﻢ ﻋﺎم اﻟﻔﺘﺢ‪ ،‬و ﺑﯿﻦ اﻟﻬﺠﺮة اﻟﯽ اﻟﺤﺒﺸﮥ و اﻟﻔﺘﺢ ﻋﺪة ﺳﻨﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﮐﺎن ﮐﺎﺗﺒﺎ ﻟﻠّﻨﺒّﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻣﻦ ﻗﺒﻞ‪.‬‬‫و اﻣﺎ اﻣﺎرة أﺑﯽ ﺳﻔﯿﺎن ﻓﻘﺪ ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬اﻧﻬﻢ ﻻ ﯾﻌﺮﻓﻮﻧﻬﺎ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪321 :‬‬‫ﻓﯿﺠﯿﺒﻮن ﻋﻠﯽ ﺳﺒﯿﻞ اﻟﺘﺨﻨﻖ ﺑﺄﺟﻮﺑﮥ ﻏﯿﺮ ﻃﺎﺋﻔﮥ‪:‬‬‫ﻓﯿﻘﻮﻟﻮن ﻓﯽ ﻧﮑـﺎح اﺑﻨﺘﻪ‪ :‬اﻋﺘﻘـﺪ أن ﻧﮑﺎﺣﻬـﺎ ﺑﻐﯿﺮ اذﻧﻪ ﻻ ﯾﺠﻮز‪ ،‬و ﻫﻮ ﺣـﺪﯾﺚ ﻋﻬـﺪ ﺑﮑﻔﺮ‪ ،‬ﻓﺄراد ﻣﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺗﺠـﺪﯾﺪ‬‫اﻟﻨﮑﺎح‪.‬‬‫و ﯾﺬﮐﺮون ﻋﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﺑﻦ ﺑﮑﺎر ﺑﺎﺳﺎﻧﯿﺪ ﺿﻌﯿﻔﮥ‪ :‬أن اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ أﻣﺮه ]‪ [1‬ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻟﻐﺰوات‪ ،‬و ﻫﺬا ﻻ ﯾﻌﺮف‪.‬‬‫و ﻣﺎ ﺣﻤﻠﻬﻢ ﻋﻠﯽ ﻫﺬا ﮐﻠﻪ اﻻ ﺑﻌﺾ اﻟﺘﻌﺼﺐ‪ ،‬و ﻗﺪ ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ان ﻣﺴـﻠﻤﺎ ﻟﻤﺎ وﺿﻊ ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟﺼﺤﯿﺢ ﻋﺮﺿﻪ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ زرﻋﮥ اﻟﺮازي‪ ،‬ﻓﺎﻧﮑﺮ‬‫ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺳـﻤﯿﺘﻪ اﻟﺼـﺤﯿﺢ ﻓﺠﻌﻠﺖ ﺳـﻠﻤﺎ ﻻﻫﻞ اﻟﺒـﺪع و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬ﻓﺎذا روي ﻟﻬﻢ اﻟﻤﺨﺎﻟﻒ ﺣـﺪﯾﺜﺎ ﯾﻘﻮﻟﻮن ﻫﺬا ﻟﯿﺲ ﻓﯽ ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ‪،‬‬‫ﻓﺮﺣﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌـﺎﻟﯽ أﺑﺎ زرﻋـﮥ ﻓﻘـﺪ ﻧﻄﻖ ﺑﺎﻟﺼﻮاب‪ ،‬ﻓﻘـﺪ وﻗﻊ ﻫـﺬا‪ ،‬و ﻣﺎ ذﮐﺮت ذﻟﮏ ﮐﻠﻪ اﻻ أﻧﻪ وﻗﻊ ﺑﯿﻨﯽ و ﺑﯿﻦ ﺑﻌﺾ اﻟﻤﺨﺎﻟﻔﯿﻦ ﺑﺤﺚ ﻓﯽ‬‫ﻣﺴﺌﻠﮥ اﻟﺘﻮرك‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮ ﻟﯽ ﺣﺪﯾﺚ أﺑﯽ ﺣﻤﯿﺪ اﻟﻤﺬﮐﻮر اوﻻ‪ ،‬ﻓﺎﺟﺒﺘﻪ ﺑﺘﻀﻌﯿﻒ اﻟﻄﺤﺎوي‪ [1] ،‬اﻣﺮه‪ :‬ﺑﺘﺸﺪﯾﺪ اﻟﻤﯿﻢ ﻣﻦ ﺑﺎب اﻟﺘﻔﻌﯿﻞ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪322 :‬‬‫ﻓﻤﺎ ﺗﻠﻔﻆ و ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺴﻠﻢ ﯾﺼﺤﺢ و اﻟﻄﺤﺎوي ﯾﻀﻌﻒ‪ ،‬اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﯾﻐﻔﺮ ﻟﻨﺎ و ﻟﻪ آﻣﯿﻦ ]‪.[1‬‬‫از ﻣﻼﺣﻈﻪ اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﺒـﺪ اﻟﻘﺎدر ﺑﻐﺮض رّد ﺣـﺪﯾﺚ ﺗﻮّرك ﮐﻪ در ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ ﻣـﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻣﺬﻫﺐ او‬‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻗﺪح ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ آﻏﺎز ﻧﻬﺎده‪ ،‬و ﺗﻤّﺴﮏ را ﺑﺎﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﺑﺴﺒﺐ ورود آن در ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ ﺧﻼف ﺣﻖ و ﺻﻮاب داﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬و اﻓﺎده‬‫ﮐﺮده ﮐﻪ ﺣﺎﻓـﻆ رﺷـﯿﺪ ﻋّﻄﺎر ﮐﺘﺎﺑﯽ ﺑﺮاي ﺑﯿﺎن اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﻘﻄﻮﻋﻪ ﮐﻪ در ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ واﻗﻊ ﺷـﺪه ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﮐﺮده‪ ،‬و آن را )ﺑﻐﺮر اﻟﻔﻮاﺋﺪ‬‫اﻟﻤﺠﻤﻮﻋـﮥ( )ﻓﯽ ﺑﯿﺎن ﻣﺎ وﻗﻊ ﻓﯽ ﻣﺴـﻠﻢ ﻣﻦ اﻻﺣﺎدﯾﺚ اﻟﻤﻘﻄﻮﻋﮥ( ﻧﺎم ﻧﻬﺎده‪ ،‬و ﻧﯿﺰ ﻋﺒﺪ اﻟﻘﺎدر‪ ،‬زﻋﻢ ﻣﺮدم را ﮐﻪ روات ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ را ﮐﻼ‬‫ﻣﻮﺛّﻖ و ﻣﺰّﮐﯽ ﻣﯽداﻧﻨﺪ ﺑﺎﻃﻞ ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬و ﻗﻮل اﯾﺸﺎن را ﮐﻪ )ﻣﻦ روي ﻟﻪ اﻟﺸـﯿﺨﺎن ﻓﻘﺪ ﺟﺎز اﻟﻘﻨﻄﺮة( ﻧﺎﺷـﯽ از ﺗﺨّﻨﻖ داﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬و اﻇﻬﺎر ﮐﺮده‬‫ﮐﻪ ﻣﺴـﻠﻢ در ﮐﺘﺎب ﺧﻮد از ﺿـﻌﻔﺎء رواﯾﺖ ﮐﺮده‪ ،‬و اﻋﺘـﺬار اﻋﺘﺒﺎر‪ ،‬و ﺷﻮاﻫـﺪ‪ ،‬و ﻣﺘﺎﺑﻌﺎت را ﺳﺎﻗﻂ از اﻋﺘﺒﺎر ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬ﻣﺘﺎﺑﻌﺖ آن را ﺟﺎﺋﺰ‬‫ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬و ﺷﺎﻫﺪ و دﻟﯿﻞ ﻓﺴﺎد آن وارد ﮐﺮده‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﻓﺎده ﮐﺮده ﮐﻪ ﻋﻨﻌﻨﻪ ﻣﻮﺟﺐ اﻧﻘﻄﺎع ﻧﺰد اﻫﻞ ﺣﺪﯾﺚ اﺳﺖ‪ ،‬و در ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ ﻋﻨﻌﻨﻪ ﺑﺴـﯿﺎر واﻗﻊ اﺳﺖ‪ ،‬و زﻋﻢ ﺣﺎﻣﯿﺎن ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ ﮐﻪ‬‫ﻋﻨﻌﻨﻪ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﺤﻤﻮل ﺑﺮ اﺗﺼﺎل اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﻪ ﻋﻨﻌﻨﻪ ﻏﯿﺮ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ‪ ،‬ﻣﺮدود و ﻏﯿﺮ ﻣﻘﺒﻮل اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﮐﺮ ﮐﺮده ﮐﻪ رواﯾﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ ﻣﺴـﻠﻢ در ﮐﺘـﺎب ﺧﻮد از أﺑﯽ اﻟﺰﺑﯿﺮ از ﺟﺎﺑﺮ اﺣﺎدﯾﺚ ﺑﺴـﯿﺎر را ﺑﻌﻨﻌﻨﻪ‪ ،‬و ﺣﺎﻓﻆ ﻋّﻄﺎر ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪:‬‬‫ﮐﻪ اﺑﻮ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ ﻣّﮑﯽ ﺗﺪﻟﯿﺲ ﻣﯽﮐﻨﺪ در ﺣﺪﯾﺚ ﺟﺎﺑﺮ‪ ،‬ﭘﺲ ﺣﺪﯾﺜﯽ را ﮐﻪ ﺑﻌﻨﻌﻨﻪ رواﯾﺖ ]‪ [1‬اﻟﺠﻮاﻫﺮ اﻟﻤﻀﯿﺌﮥ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 64‬از ‪180‬‬‫اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ ص ‪.364‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪323 :‬‬‫ﻣﯽﮐﻨﺪ ﻣﻘﺒﻮل ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫و از اﺑﻦ ﺣﺰم و ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻖ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ﮐﻪ اﯾﺸﺎن از ﻟﯿﺚ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧﺪ ﮐﻪ او ﺑﺄﺑﻮ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﮐﻪ ﻧﺸﺎن ﮐﻦ ﺑﺮاي ﻣﻦ اﺣﺎدﯾﺜﯽ را‬‫ﮐﻪ ﺷـﻨﯿﺪي از ﺟﺎﺑﺮ‪ ،‬ﭘﺲ ﻧﺸﺎن ﮐﺮد اﺑﻮ اﻟﺰﺑﯿﺮ اﺣﺎدﯾﺜﯽ را ﮐﻪ ﺑﻨﺎء ﺑﺮ ﻇّﻦ ﻟﯿﺚ ﻫﻔـﺪه ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ ﻋّﻄﺎر ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﮐﻪ ﻫﺮ ﺣﺪﯾﺜﯽ ﮐﻪ‬‫از ﻃﺮﯾﻖ ﻟﯿﺚ از أﺑﯽ اﻟﺰﺑﯿﺮ از ﺟـﺎﺑﺮ ﺑﺎﺷـﺪ ﭘﺲ ﺻـﺤﯿﺢ اﺳﺖ‪ ،‬و در ﻣﺴـﻠﻢ از ﻏﯿﺮ ﻃﺮﯾﻖ ﻟﯿﺚ از أﺑﯽ اﻟﺰﺑﯿﺮ از ﺟـﺎﺑﺮ اﺣـﺎدﯾﺜﯽ اﺳﺖ ﺑﻄﺮﯾﻖ‬‫ﻋﻨﻌﻨﻪ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ آن ﺻﺤﯿﺢ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﻓﺎده ﮐﺮده ﮐﻪ رواﯾﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ ﻣﺴـﻠﻢ در ﮐﺘﺎب ﺧﻮد از ﺟﺎﺑﺮ و اﺑﻦ ﻋﻤﺮ در ﺣّﺠﮥ اﻟﻮداع رواﯾﺘﯽ ﮐﻪ دﻻﻟﺖ دارد ﺑﺮ آﻧﮑﻪ ﺟﻨﺎب‬‫رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻧﻤﺎز ﻇﻬﺮ را روز ﻧﺤﺮ در ﻣّﮑﻪ ﺧﻮاﻧـﺪه‪ ،‬و رواﯾﺖ دﯾﮕﺮ ﻣﺘﻀـﻤﻦ ﺧﻮاﻧـﺪن آن ﺣﻀـﺮت ﻧﻤﺎز ﻇﻬﺮ را‬‫روز ﻧﺤﺮ ﺑﻤﻨﯽ آورده‪ ،‬و اﺑﻦ ﺣﺰم اﻓﺎده ﮐﺮده ﮐﻪ ﯾﮑﯽ از اﯾﻦ ﻫﺮ دو رواﯾﺖ ﮐﺬب اﺳﺖ ﺑﻼ ﺷﮏ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻣﺴـﻠﻢ رواﯾﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ ﺣـﺪﯾﺜﯽ ﮐﻪ دﻻﻟﺖ دارد ﺑﺮ آﻧﮑﻪ اﺳـﺮاء ﻗﺒﻞ از وﺣﯽ واﻗﻊ ﺷـﺪه‪ ،‬و ﺣّﻔﺎظ ﺗﮑّﻠﻢ ﮐﺮدهاﻧـﺪ در اﯾﻦ ﻟﻔﻆ و‬‫ﺑﯿﺎن ﮐﺮدهاﻧﺪ ﺿﻌﻒ آن را‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻣﺴﻠﻢ رواﯾﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﻠﻖ ﮐﺮده اﺳﺖ ﺣﻖ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺗﺮﺑﺖ را روز ﺷﻨﺒﻪ‪ ،‬و اﺗﻔﺎق ﮐﺮدهاﻧﺪ ﺑﺮ آﻧﮑﻪ ﺧﻠﻖ روز ﺷﻨﺒﻪ واﻗﻊ ﻧﺸﺪه‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻣﺴـﻠﻢ ﺣﺪﯾﺚ ﺳﺆال اﺑﻮ ﺳـﻔﯿﺎن ﺳﻪ ﭼﯿﺰ را از ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده و در آن اوﻫﺎم ﻋﺪﯾﺪه اﺳﺖ‪ ،‬و‬‫ﺟﻮاﺑﺎت ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﻦ ﻻ ﻃﺎﺋﻞ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎﻋﺚ ﺑﺮ آن ﻧﯿﺴﺖ ﻣﮕﺮ ﺑﻌﺾ ﺗﻌّﺼﺐ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻣﺴـﻠﻢ ﻫﺮ ﮔﺎه ﮐﺘﺎب ﺧﻮد ﺗﺼﻨﯿﻒ ﮐﺮد و ﻋﺮض ﮐﺮد آن را ﺑﺮ اﺑﻮ زرﻋﻪ رازي‪ ،‬اﺑﻮ زرﻋﻪ ﺑﺮ آن اﻧﮑﺎر ﮐﺮد‪ ،‬و ﮔﻔﺖ ﮐﻪ ﻧﺎم ﻧﻬﺎدي‬‫آن را ﺻﺤﯿﺢ‪ ،‬ﭘﺲ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪324 :‬‬‫ﮔﺮداﻧﯿـﺪي ﻧﺮدﺑﺎﻧﯽ ﺑﺮاي اﻫﻞ ﺑـﺪع و ﻏﯿﺮ اﯾﺸﺎن‪ ،‬ﮐﻪ ﻫﺮ ﮔﺎه رواﯾﺖ ﮐﻨـﺪ ﺑﺮاي اﯾﺸﺎن ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺣـﺪﯾﺜﯽ را ﺧﻮاﻫﻨﺪ ﮔﻔﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ‬‫در ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﻘﺎدر ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ ﮐﻪ رﺣﻤﺖ ﮐﻨـﺪ ﺧـﺪاي ﺗﻌﺎﻟﯽ اﺑﻮ زرﻋﻪ را‪ ،‬ﭘﺲ ﮔﻮﯾﺎ ﺷﺪ او ﺑﺼﻮاب‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺘﺤﻘﯿﻖ ﮐﻪ واﻗﻊ ﺷﺪ اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ‬‫اﻫﻞ ﺑﺪع و ﻏﯿﺮ اﯾﺸﺎن ﺑﺎﯾﻦ ﺣﯿﻠﻪ در رّد اﺣﺎدﯾﺚ ﻧﺒﻮّﯾﻪ ﻣﺘﻤّﺴﮏ ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ در ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ ﻧﯿﺴﺖ‪.‬‬‫و ﻓﻘﯿﺮ ﻣﯽﮔﻮﯾﻢ‪ :‬ﮐﻪ ﺗﺸـﺒﺚ رازي و اﺗﺒﺎع او در ﻗﺪح ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻧﯿﺰ از اﯾﻦ ﻗﺒﯿﻞ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﻮ زرﻋﻪ رازي از وﻗﻮع آن ﺗﺨﻮﯾﻒ ﮐﺮده‪،‬‬‫و ﺑﺮ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﺴﺒﺐ آن اﻧﮑﺎر و ﻃﻌﻦ آﻏﺎز ﻧﻬﺎده‬‫ﻣﻼ ﻋﻠﯽ ﻗﺎري از ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﻧﯿﺰ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻗﺪح ﮐﺮده‬‫و ﻣﻼـ ﻋﻠﯽ ﻗﺎري ﮐﻪ از اﺟّﻠﻪ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ‪ ،‬و اﮐﺎﺑﺮ ﻣﺤـّﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ ﻣﻨّﻘـ ﺪﯾﻦ ﺳـّﻨﯿﻪ اﺳﺖ ﻧﯿﺰ ﻣﺜﻞ ﻋﺒـﺪ اﻟﻘﺎدر در ﻗـﺪح و ﺟﺮح ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ‪،‬‬‫ﺧﺼﻮﺻﺎ ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ ﻣﺒﺎﻟﻐﻪ ﻧﻤﻮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﮐﺘﺎب )اﻟّﺮﺟﺎل( ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻧﻘﻞ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻨﺰﻫﮥ ﻃﺎب ﺛﺮاه ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﻗﺪ وﻗﻊ ﻣﻨﻪ أي ﻣﻦ ﻣﺴﻠﻢ أﺷﯿﺎء ﻻ ﺗﻘﻮي ﻋﻨﺪ اﻟﻤﻌﺎرﺿﮥ‪ ،‬ﻓﻘﺪ وﺿﻊ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺮﺷﯿﺪ اﻟﻌﻄﺎر ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻋﻠﯽ اﻻﺣﺎدﯾﺚ اﻟﻤﻘﻄﻮﻋﮥ و ﺑﯿﻨﻬﺎ اﻟﺸﯿﺦ‬‫ﻣﺤﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻨﻮوي ﻓﯽ اول ﺷـﺮح ﻣﺴـﻠﻢ و ﻣﺎ ﯾﻘﻮﻟﻪ اﻟﻨﺎس ان ﻣﻦ روي ﻟﻪ اﻟﺸـﯿﺨﺎن ﻓﻘﺪ ﺟﺎز اﻟﻘﻨﻄﺮة‪ ،‬ﻫﺬا أﯾﻀﺎ ﻣﻦ اﻟﺘﺠﺎﻫﻞ و اﻟﺘﺴﺎﻫﻞ‪،‬‬‫ﻓﻘﺪ روي ﻣﺴﻠﻢ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻋﻦ اﻟﻠﯿﺚ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 65‬از ‪180‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪325 :‬‬‫ﻋﻦ أﺑﯽ ﻣﺴـﻠﻢ و ﻏﯿﺮه ﻣﻦ اﻟﻀـﻌﻔﺎء‪ ،‬ﻓﯿﻘﻮﻟﻮن اﻧﻤـﺎ روي ﻋﻨﻬﻢ ﻓﯽ ﮐﺘـﺎﺑﻪ ﻟﻼﻋﺘﺒﺎر‪ ،‬و اﻟﺸﻮاﻫـﺪ‪ ،‬و اﻟﻤﺘﺎﺑﻌﺎت‪ ،‬و ﻫـﺬا ﻻ ﯾﻘﻮي ﻻن اﻟﺤﻔﺎظ‬‫ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬اﻻﻋﺘﺒﺎر اﻣﻮر ﯾﺘﻌﺮﻓﻮن ﺑﻬﺎ ﺣﺎل اﻻﺣﺎدﯾﺚ‪:‬‬‫و ﮐﺘﺎب ﻣﺴﻠﻢ اﻟﺘﺰم ﻓﯿﻪ اﻟﺼﺤﮥ ﻓﮑﯿﻒ ﯾﺘﻌﺮف ﺣﺎل اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﺬي ﻓﯿﻪ ﺑﻄﺮق ﺿﻌﯿﻔﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬اﺑﻮ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ اﻟﻤﮑﯽ ﯾﺪﻟﺲ ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﺟﺎﺑﺮ ﻓﻤﺎ ﯾﺼﻔﻪ ﺑﺎﻟﻌﻨﻌﻨﮥ ﻻ ﯾﻘﺒﻞ‪.‬‬‫و ﻗﺪ ذﮐﺮ اﺑﻦ ﺣﺰم و ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ ﻋﻦ اﻟﻠﯿﺚ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ أﻧﻪ ﻗﺎل ﻻﺑﯽ اﻟﺰﺑﯿﺮ‪ :‬ﻋﻠﻢ ﻟﯽ ﻋﻠﯽ أﺣﺎدﯾﺚ ﺳﻤﻌﺘﻬﺎ ﻣﻦ ﺟﺎﺑﺮ ﺣﺘﯽ أﺳﻤﻌﻬﺎ ﻣﻨﮏ‪ ،‬ﻓﻌﻠﻢ‬‫ﻟﯽ ﻋﻠﯽ أﺣﺎدﯾﺚ أﻇﻦ أﻧﻬﺎ ﺳﺒﻌﮥ ﻋﺸﺮ ﺣﺪﯾﺜﺎ ﻓﺴﻤﻌﺘﻬﺎ ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﻟﺤﺎﻓـﻆ‪ :‬ﻓﻤـﺎ ﮐـﺎن ﻣﻦ ﻃﺮﯾـﻖ اﻟﻠﯿﺚ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﻋﻦ ﺟـﺎﺑﺮ ﻓﺼـﺤﯿﺢ‪ ،‬و ﻓﯽ ﻣﺴـﻠﻢ ﻋﻦ ﻏﯿﺮ ﻃﺮﯾـﻖ اﻟﻠﯿﺚ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﻋﻦ ﺟـﺎﺑﺮ‬‫ﺑﺎﻟﻌﻨﻌﻨﮥ أﺣﺎدﯾﺚ‪ ،‬و‬‫ﻗﺪ روي أﯾﻀﺎ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ ﻋﻦ ﺟﺎﺑﺮ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻓﯽ ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع‪ :‬أن اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺗﻮﺟﻪ اﻟﯽ ﻣﮑﮥ ﯾﻮم اﻟﻨﺤﺮ‪ ،‬ﻓﻄﺎف ﻃﻮاف‬‫اﻻﻓﺎﺿﮥ‪ ،‬ﺛﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪326 :‬‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﻈﻬﺮ ﺑﻤﮑﮥ‪ ،‬ﺛﻢ رﺟﻊ اﻟﯽ ﻣﻨﯽ‪.‬‬‫و ﻓﯽ اﻟﺮواﯾﮥ اﻻﺧﺮي أﻧﻪ ﻃﺎف ﻃﻮاف اﻻﻓﺎﺿﮥ‪ ،‬ﺛﻢ رﺟﻊ‪ ،‬ﻓﺼﻠﯽ اﻟﻈﻬﺮ ﺑﻤﻨﯽ‪.‬‬‫ﻓﯿﻮﺟﻬﻮن‪ ،‬و ﯾﻘﻮﻟﻮن أﻋﺎدﻫﺎ ﻟﺒﯿﺎن اﻟﺠﻮاز‪،‬‬‫و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻦ اﻟﺘﺄوﯾﻼت‪ ،‬و ﻟﻬﺬا ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺰم ﻓﯽ ﻫﺎﺗﯿﻦ اﻟﺮواﯾﺘﯿﻦ‪ :‬إﺣﺪاﻫﻤﺎ ﮐﺬب ﺑﻼ ﺷﮏ‪.‬‬‫و روي ﻣﺴﻠﻢ أﯾﻀﺎ ﺣﺪﯾﺚ اﻻﺳﺮاء و ﻓﯿﻪ‪ :‬و ذﻟﮏ ﻗﺒﻞ أن ﯾﻮﺣﯽ إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻗﺪ ﺗﮑﻠﻢ اﻟﺤﻔﺎظ ﻓﯽ ﻫﺬه اﻟﻠﻔﻈﮥ و ﺑﯿﻨﻮا ﺿﻌﻔﻬﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺪ روي ﻣﺴﻠﻢ أﯾﻀﺎ‪ :‬ﺧﻠﻖ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺘﺮﺑﮥ ﯾﻮم اﻟﺴﺒﺖ‪،‬‬‫و اﺗﻔﻖ اﻟﻨﺎس ﻋﻠﯽ أن اﻟﺴﺒﺖ ﻟﻢ ﯾﻘﻊ ﻓﯿﻪ ﺧﻠﻖ‪ ،‬و أن اﺑﺘﺪاء اﻟﺨﻠﻖ ﯾﻮم اﻻﺣﺪ‪.‬‬‫و ﻗﺪ روي ﻣﺴـﻠﻢ ﻋﻦ أﺑﯽ ﺳـﻔﯿﺎن أﻧﻪ ﻗﺎل ﻟﻠّﻨﺒّﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻟﻤﺎ أﺳﻠﻢ‪ :‬ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻄﻨﯽ ﺛﻼﺛﺎ‪ :‬ﺗﺰوج اﺑﻨﺘﯽ أم ﺣﺒﯿﺒﮥ‪ ،‬و اﺑﻨﯽ‬‫ﻣﻌﺎوﯾﮥ اﺟﻌﻠﻪ ﮐﺎﺗﺒﺎ‪ ،‬و أﻣﺮﻧﯽ أن اﻗﺎﺗﻞ اﻟﮑﻔﺎر ﮐﻤﺎ ﻗﺎﺗﻠﺖ اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺄﻋﻄﺎه اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻣﺎ ﺳﺄﻟﻪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪327 :‬‬‫و اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻌﺮوف ﻣﺸﻬﻮر و ﻓﯽ ﻫﺬا ﻣﻦ اﻟﻮﻫﻢ ﻣﺎ ﻻ ﯾﺨﻔﯽ‪:‬‬‫ﻓﺄم ﺣﺒﯿﺒـﮥ ﺗﺰوﺟﻬﺎ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ و ﻫﯽ ﺑﺎﻟﺤﺒﺸـﮥ‪ ،‬و أﺻﺪﻗﻬﺎ اﻟﻨﺠﺎﺷـﯽ أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ دﯾﻨﺎر و ﺣﻀـﺮ و ﺧﻄﺐ‪ ،‬و أﻃﻌﻢ و اﻟﻘﺼـﮥ‬‫ﻣﺸﻬﻮرة‪ ،‬و أﺑﻮ ﺳﻔﯿﺎن و اﺑﻨﻪ ﻣﻌﺎوﯾﮥ اﻧﻤﺎ أﺳﻠﻤﺎ ﻋﺎم اﻟﻔﺘﺢ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن ﻣﻦ اﻟﻬﺠﺮة‪ ،‬و أﻣﺎ اﻣﺎرة أﺑﯽ ﺳﻔﯿﺎن ﻓﻘﺪ ﻗﺎل اﻟﺤﻔﺎظ‪:‬‬‫اﻧﻬﻢ ﻻ ﯾﻌﺮﻓﻮﻧﻬﺎ ﻓﯿﺠﯿﺒﻮن ﺑﺄﺟﻮﺑـﮥ ﻏﯿﺮ ﻃﺎﺋﻠﮥ‪ :‬ﻓﯿﻘﻮﻟﻮن ﻓﯽ ﻧﮑﺎح اﺑﻨﺘﻪ‪ :‬اﻋﺘﻘﺪ أن ﻧﮑﺎﺣﻬﺎ ﺑﻐﯿﺮ اذﻧﻪ ﻻ ﯾﺠﻮز و ﻫﻮ ﺣﺪﯾﺚ ﻋﻬﺪ ﺑﺎﻟﮑﻔﺮ‪ ،‬ﻓﺎراد‬‫اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺗﺠﺪﯾﺪ اﻟﻨﮑﺎح‪ ،‬و ﯾﺬﮐﺮون ﻋﻦ اﻟﺰﺑﯿﺮ ﺑﻦ ﺑﮑﺎر ﺑﺄﺳﺎﻧﯿﺪ ﺿﻌﯿﻔﮥ أن اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ أﻣﺮه ﻓﯽ ﺑﻌﺾ‬‫اﻟﻐﺰوات‪ ،‬و ﻫﺬا ﻻ ﯾﻌﺮف اﻻﺛﺒﺎت‪.‬‬‫و ﻗـﺪ ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ان ﻣﺴـﻠﻤﺎ ﻟﻤﺎ وﺿﻊ ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟﺼـﺤﯿﺢ ﻋﺮﺿﻪ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ زرﻋـﮥ ﻓﺎﻧﮑﺮ ﻋﻠﯿﻪ و ﺗﻐﯿﻆ و ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﯿﺘﻪ اﻟﺼـﺤﯿﺢ و ﺟﻌﻠﺘﻪ ﺳـﻠﻤﺎ‬‫ﻻﻫﻞ اﻟﺒﺪع و ﻏﯿﺮﻫﻢ‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ادﻓﻮي ﺷﺎﻓﻌﯽ ﮐﻪ از ﻗﺎدﺣﯿﻦ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ اﺳﺖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 66‬از ‪180‬‬‫اﺷﺎره‬‫و ﻋّﻠﺎﻣﻪ اﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﺛﻌﻠﺐ اﻻدﻓﻮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او در )درر ﮐﺎﻣﻨﻪ( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪328 :‬‬‫ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﺛﻌﻠﺐ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﻻدﻓﻮي اﻻدﯾﺐ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬وﻟﺪ ﺑﻌﺪ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺳـﺘﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻗﺮأت ﺑﺨﻂ اﻟﺸـﯿﺦ ﺗﻘﯽ‬‫اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺴﺒﮑﯽ‪ :‬اﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﺴﻤﯽ وﻋﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺼﻔﺪي‪ :‬اﺷﺘﻐﻞ ﻓﯽ ﺑﻼده‪ ،‬ﻓﻤﻬﺮ ﻓﯽ اﻟﻔﻨﻮن‪ ،‬و ﻻزم اﺑﻦ دﻗﯿﻖ اﻟﻌﯿﺪ‪ ،‬و ﺗﺄدب ﺑﺠﻤﺎﻋﮥ ﻣﻨﻬﻢ أﺑﻮ ﺣﯿﺎن‪ ،‬و ﺣﻤﻞ ﻋﻨﻪ ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻘﯿﻢ‬‫ﻓﯽ ﺑﺴـﺘﺎن ﻟﻪ ﺑﺒﻠﺪه‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ )اﻻﻣﺘﺎع ﻓﯽ اﺣﮑﺎم اﻟﺴﻤﺎع( و )اﻟﻄﺎﻟﻊ اﻟﺴﻌﯿﺪ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺦ اﻟﺼﻌﯿﺪ(‪ ،‬و )اﻟﺒﺪر اﻟﺴﺎﻓﺮ ﻓﯽ ﺗﺤﻔﮥ اﻟﻤﺴﺎﻓﺮ( و ﮐﻞ‬‫ﻣﺠﺎﻣﯿﻌﻪ ﺟﯿﺪة‪ ،‬و ﻟﻪ اﻟﻨﻈﻢ و اﻟﻨﺜﺮ اﻟﺤﺴﻦ‪.‬‬‫اﻟﯽ أن ﻗﺎل ﺑا ﻦ ﺣﺠﺮ ﺑﻌﺪ ذﮐﺮ ﻧﺒﺬ ﻣﻦ أﺷـﻌﺎره‪ :‬و ﻣﻦ ﺧﻂ اﻟﺒﺪر اﻟﻨﺎﺑﻠﺴﯽ ﮐﺎن ﻋﺎﻟﻤﺎ‪ ،‬ﻓﺎﺿﻼ‪ ،‬ﻣﺘﻘﻠﻼ ﻣﻦ اﻟﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬و ﻣﻊ ذﻟﮏ ﻓﮑﺎن ﻻ ﯾﺨﻠﻮ‬‫ﻣﻦ اﻟﻤﮑﺎن ﻟا ﻄﯿﺒﮥ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ اواﺋﻞ ﺳـﻨﮥ ‪ 0748‬ﻗﺮأت ﺑﺨﻂ اﻟﺴـﺒﮑﯽ ﻗﺎل‪ :‬ورد اﻟﺨﺒﺮ ﺑـﺬﻟﮏ ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻻول ﻣﻦ اﻟﺴـﻨﮥ‪ ،‬و ﻓﯽ آﺧﺮ ﺗﺮﺟﻤﮥ‬‫اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﻣﻦ اﻟﻤﻌﺠﻢ اﻟﻤﺨﺘﺺ ﻟﻠﺬﻫﺒﯽ‪ :‬ﻣﺎت ﻓﯽ ﺻـﻔﺮ ﺳﻨﮥ ‪ ،748‬و ﻣﺎت ﻗﺒﻠﻪ ﺑﺎﯾﺎم اﻻدﯾﺐ اﻟﻌﺎﻟﻢ ﮐﻤﺎل اﻟـﺪﯾﻦ ﺟﻌﻔﺮ‬‫ﺑﻦ ﺛﻌﻠﺐ ﻋﻦ ﻧﯿﻒ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪329 :‬‬‫ﺳﺘﯿﻦ ﺳﻨﮥ ﺑﻌﺪ رﺟﻮﻋﻪ ﻣﻦ اﻟﺤﺞ ]‪.[1‬‬‫و ﺟﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻻﺳﻨﻮي در )ﻃﺒﻘﺎت( ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﮐﻤﺎل اﻟـﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﺟﻌﻔﺮ وﻋﺪ اﻟﱠﻠﻪ ]‪ [2‬اﺑﻦ ﺛﻌﻠﺐ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻻدﻓﻮي‪ ،‬و ﻫـﺬه اﻻرﺑﻌـﮥ ﮐﺎﻧﺖ أﻋﻼﻣﺎ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﻮﺿﻊ واﻟﺪه‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻌﺮف‬‫ﺑﮑﻞ ﻣﻨﻬﺎ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻌﺮف أﺣﺪ ﻣﻦ اﻟﻌﺼﺮﯾﯿﻦ وﻗﻊ ﻟﻪ ﻣﺜﻞ ذﻟﮏ‪ ،‬و أدﻓﻮ ﺑﻠﺪة ﻓﯽ أواﺧﺮ اﻻﻋﻤﺎل اﻟﻘﻮﺻﯿﮥ‪ ،‬ﻗﺮﯾﺒﮥ ﻣﻦ اﺳﻮان‪.‬‬‫ﮐﺎن اﻟﻤﺬﮐﻮر ﻓﺎﺿﻼ ﻣﺸﺎرﮐﺎ ﻓﯽ ﻋﻠﻮم ﻣﺘﻌﺪدة‪ ،‬أدﯾﺒﺎ ﺷﺎﻋﺮا‪ ،‬ذﮐﯿﺎ‪ ،‬ﮐﺮﯾﻤﺎ‪ ،‬ﻃﺎرﺣﺎ ﻟﻠﺘﮑﻠﻒ‪ ،‬ذا ﻣﺮوﺋﮥ ﮐﺒﯿﺮة‪.‬‬‫ﺻﻨﻒ ﻓﯽ أﺣﮑﺎم اﻟﺴﻤﺎع ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻧﻔﯿﺴﺎ‪ ،‬ﺳﻤﺎه ﺑﺎﻻﻣﺘﺎع‪ ،‬أﻧﺒﺄ ﻓﯿﻪ ﻋﻦ اﻃﻼع ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﻤﯿﻞ اﻟﯽ ذﻟﮏ ﻣﯿﻼ ﮐﺒﯿﺮا و ﯾﺤﻀﺮه‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ‪ ،‬و ﺣﺪث‪ ،‬و درس ﻗﺒﻞ ﻣﻮﺗﻪ ﺑﺄﯾﺎم ﯾﺴـﯿﺮة ﺑﻤﺪرس اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﺬي أﻧﺸﺄه اﻻﻣﯿﺮ ﺟﻨﮑﻠﯽ اﺑﻦ اﻟﺒﺎﺑﺎ ﺑﻤﺴـﺠﺪه‪ ،‬و أﻋﺎد ]‪ [1‬اﻟﺪرر اﻟﮑﺎﻣﻨﮥ‬‫ج ‪ 1‬ص ‪.535‬‬‫]‪ [2‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﻄﺒﻘﺎت اﻟﻤﻄﺒﻮﻋﮥ ﻓﯽ ﺑﻐﺪاد ‪ 1390‬ج ‪ 1‬ص ‪.170‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪330 :‬‬‫ﺑﺎﻟﻤﺪرﺳﮥ اﻟﺼﺎﻟﺤﯿﮥ ﻣﻦ اﻟﻘﺎﻫﺮة‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻘﯿﻤﺎ ﺑﻬﺎ‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﺘﺰوج و ﻟﻢ ﯾﺘﺴﺮ ﻟﻔﻘﺪان داﻋﯿﮥ ذﻟﮏ ﻋﻨﺪه‪ ،‬اﻻ أﻧﻪ ﻋﻘﺪ ﻋﻠﯽ اﻣﺮأة ﻟﻐﺮض آﺧﺮ‪.‬‬‫ﻣﺎت ﻗﺒﯿﻞ اﻟﻄﺎﻋﻮن اﻟﮑﺒﯿﺮ اﻟﻮاﻗﻊ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ و ﻋﻤﺮه ﻣﺎ ﺑﯿﻦ اﻟﺴﺘﯿﻦ و اﻟﺴﺒﻌﯿﻦ ]‪.[1‬‬‫و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺳﺪي در )ﻃﺒﻘﺎت ﻓﻘﻬﺎء ﺷﺎﻓﻌّﯿﻪ( ﻣﺪح او ﺑﺎﺑﻦ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮده‪:‬‬‫ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﺛﻌﻠﺐ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻻﻣﺎم‪ ،‬اﻟﻌﻼﻣﮥ‪ ،‬اﻻدﯾﺐ اﻟﺒﺎرع‪ ،‬ذو اﻟﻔﻨﻮن‪ ،‬ﮐﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﻻدﻓﻮي‪.‬‬‫وﻟﺪ ﻓﯽ ﺷـﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ ﺧﻤﺲ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﺳﻤﻊ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻘﻮص‪ ،‬و اﻟﻘﺎﻫﺮة‪ ،‬و أﺧﺬ اﻟﻤﺬﻫﺐ و اﻟﻌﻠﻮم ﻋﻦ‬‫ﻋﻠﻤﺎء ذﻟﮏ اﻟﻌﺼﺮ‪ ،‬ﻣﻨﻬﻢ اﺑﻮ دﻗﯿﻖ اﻟﻌﯿﺪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻻﺳﻨﻮي‪ :‬ﮐﺎن ﻣﺸﺎرﮐﺎ ﻓﯽ ﻋﻠﻮم ﻣﺘﻌﺪدة أدﯾﺒﺎ ﺷﺎﻋﺮا ذﮐﯿﺎ‪ ،‬ﮐﺮﯾﻤﺎ‪ ،‬ﻃﺎرﺣﺎ ﻟﻠﺘﮑﻠﻒ‪ ،‬ذا ﻣﺮوﺋﮥ ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬و ﺻﻨﻒ ﻓﯽ أﺣﮑﺎم اﻟﺴﻤﺎع ﮐﺘﺎﺑﺎ‬‫ﻧﻔﯿﺴـﺎ‪ ،‬ﺳـﻤﺎه ﺑﺎﻻﻣﺘـﺎع‪ ،‬أﻧﺒﺄ ﻓﯿﻪ ﻋﻦ اﻃﻼع ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﻤﯿﻞ اﻟﯽ ذﻟﮏ ﻣﯿﻼ ﮐﺜﯿﺮا و ﯾﺤﻀـﺮه‪ ،‬ﺳـﻤﻊ‪ ،‬و ﺣـﺪث‪ ،‬و درس‪ ،‬و أﻓﺎد‪ ،‬و ﻟﻢ‬‫ﯾﺘﺰوج‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺘﺴﺮ ﻟﻔﻘﺪان داﻋﯿﮥ ]‪ [1‬ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﻪ اﺳﻨﻮي ج ‪ 1‬ص ‪ 170‬ط ﺑﻐﺪاد ‪ 1390‬ه‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪331 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 67‬از ‪180‬‬‫ذﻟﮏ ﻋﻨﺪه‪.‬‬‫و ﻗـﺎل أﺑﻮ اﻟﻔﻀـﻞ اﻟﻌﺮاﻗﯽ‪ :‬ﮐـﺎن ﻣﻦ ﻓﻀـﻼء أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﺻـﻨﻒ ﺗﺎرﯾﺨﺎ ﻟﻠﺼـﻌﯿﺪ‪ ،‬و ﻣﺼـﻨﻔﺎ ﻓﯽ ﺣﻞ اﻟﺴـﻤﺎع‪ ،‬و اﻟﻄﺎﻟﻊ اﻟﺴـﻌﯿﺪ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺦ‬‫اﻟﺼﻌﯿﺪ‪ ،‬و اﻟﺒﺪر اﻟﺴﺎﻓﺮ ﻓﯽ ﺗﺤﻔﮥ اﻟﻤﺴﺎﻓﺮ ﻓﯽ اﻟﺘﺎرﯾﺦ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺪ ﮐﺘﺐ ﻋﻠﯽ ﻣﻘﺪﻣﮥ ﺷـﺮح اﻟﻤﻬﺬب أﺷـﯿﺎء ﺣﺴـﻨﮥ‪ ،‬و زاد أﺷـﯿﺎء ﻣﻬﻤﮥ‪ ،‬وﻗﻔﺖ ﻟﻪ ﻋﻠﯽ ﻣﺠﻤﻮع ﻓﯿﻪ ﻓﻮاﺋﺪ ﻓﻘﻬﯿﮥ‪ ،‬اﻋﺘﻨﯽ ﻓﯿﻬﺎ ﺑﺎﻟﻨﻘﻞ‪ ،‬و ﻟﻪ‬‫ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺣﺴﻨﮥ‪ ،‬و ﺟﻤﻊ ﻟﻨﻔﺴﻪ ﺟﺰءا ﺳﻤﺎه اﻟﻐﺮر اﻟﻤﺄﺛﻮرة‪.‬‬‫ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻧﻪ ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺻﻔﺮ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و أرﺑﻌﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ ﻓﯽ اﻟﺴﻨﮥ اﻻﺗﯿﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻻﺳﻨﻮي‪ :‬ﻗﺒﻞ اﻟﻄﺎﻋﻮن اﻟﻮاﻗﻊ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ‪،‬‬‫و ﻋﻤﺮه ﻣﺎ ﺑﯿﻦ اﻟﺴﺘﯿﻦ و اﻟﺴﺒﻌﯿﻦ‪ ،‬و دﻓﻦ ﺑﻤﻘﺎﺑﺮ اﻟﺼﻮﻓﯿﮥ اﻟﺦ ]‪[1‬‬‫ﻗﺪح ادﻓﻮي ﺷﺎﻓﻌﯽ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ‬‫در ﮐﺘﺎب )اﻻﻣﺘﺎع ﻓﯽ اﺣﮑﺎم اﻟﺴﻤﺎع( در ﺗﺒﯿﯿﻦ ﻓﻀﺎﺋﺢ و ﻗﺒﺎﺋﺢ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ‪ [1] ،‬ﻃﺒﻘﺎت اﺑﻦ ﺷﻬﺒﻪ اﺳﺪي ص ‪ 89‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪332 :‬‬‫و ﻧﺸﺮ ﻣﻌﺎﯾﺐ و ﻣﺜﺎﻟﺐ آن ﺳﻌﯽ واﻓﺮ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﻣﻘﺎم رّد ﻣﺬﻫﺐ اﺑﻦ اﻟﺼﻼح ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﺛﻢ أﻗﻮل ان اﻻﻣـﮥ ﺗﻠﻘﺖ ﮐﻞ ﺣـﺪﯾﺚ ﺻـﺤﯿﺢ و ﺣﺴﻦ ﺑﺎﻟﻘﺒﻮل‪ ،‬و ﻋﻤﻠﺖ ﺑﻪ ﻋﻨـﺪ ﻋـﺪم اﻟﻤﻌﺎرض‪ ،‬و ﺣﯿﻨﺌﺬ ﻻ ﯾﺨﺘﺺ ﺑﺎﻟﺼـﺤﯿﺤﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺪ‬‫ﺗﻠﻘﺖ اﻻﻣﮥ ﻟا ﮑﺘﺐ اﻟﺨﻤﺴﮥ و اﻟﺴﺘﮥ ﺑﺎﻟﻘﺒﻮل و أﻃﻠﻖ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﺟﻤﺎﻋﮥ اﺳﻢ ﺻﺤﯿﺢ‪ ،‬و رﺟﺢ ﺑﻌﻀﻬﻢ ﺑﻌﻀﻬﺎ ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب ﻣﺴﻠﻢ و ﻏﯿﺮه‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺳـﻠﯿﻤﺎن أﺣـﺪ اﻟﺨﻄﺎﺑﯽ‪ :‬ﮐﺘﺎب اﻟﺴـﻨﻦ ﻻﺑﯽ داود ﮐﺘﺎب ﺷـﺮﯾﻒ‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﺼـﻨﻒ ﻓﯽ ﺣﮑﻢ اﻟﺪﯾﻦ ﮐﺘﺎب ﻣﺜﻠﻪ‪ ،‬و ﻗﺪ رزق ﻣﻦ اﻟﻨﺎس‬‫اﻟﻘﺒﻮل ﮐﺎﻓـﮥ‪ ،‬ﻓﺼـﺎر ﺣﮑﻤـﺎ ﺑﯿﻦ ﻓﺮق اﻟﻌﻠﻤـﺎء‪ ،‬و ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻔﻘﻬﺎء‪ ،‬ﻋﻠﯽ اﺧﺘﻼف ﻣـﺬاﻫﺒﻬﻢ‪ ،‬و ﮐﺘﺎب اﻟﺴـﻨﻦ أﺣﺴﻦ وﺿـﻌﺎ و أﮐﺜﺮ ﻓﻘﻬﺎ ﻣﻦ‬‫ﮐﺘﺎب اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ اﻟﻤﻘﺪﺳـﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﻻﻣﺎم أﺑﺎ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻻﻧﺼﺎري ﺑﻬﺮاة ﯾﻘﻮل و ﻗﺪ ﺟﺮي ﺑﯿﻦ‬‫ﯾﺪﯾﻪ ذﮐﺮ أﺑﯽ ﻋﯿﺴﯽ اﻟﺘﺮﻣﺬي و ﮐﺘﺎﺑﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻋﻨﺪي ﮐﺘﺎﺑﻪ أﻧﻔﻊ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻻﻣﺎم أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺰﻧﺠﺎﻧﯽ‪ :‬ان ﻻﺑﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪333 :‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ ﺷﺮﻃﺎ ﻓﯽ اﻟﺮﺟﺎل أﺷﺪ ﻣﻦ ﺷﺮط اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل أﺑﻮ زرﻋـﮥ اﻟﺮازي ﻟﻤـﺎ ﻋﺮض ﻋﻠﯿﻪ اﺑﻦ ﻣﺎﺟـﮥ اﻟﺴـﻨﻦ ﮐﺘﺎﺑﻪ‪ :‬أﻇﻦ ان وﻗﻊ ﻫـﺬا ﻓﯽ أﯾـﺪي اﻟﻨﺎس ﺗﻌﻄﻠﺖ ﻫـﺬه اﻟﺠﻮاﻣﻊ ﮐﻠﻬﺎ‪ ،‬أو ﻗﺎل‬‫أﮐﺜﺮﻫﺎ‪.‬‬‫و وراء ﻫﺬا ﺑﺤﺚ آﺧﺮ‪ ،‬و ﻫﻮ أن ﻗﻮل اﻟﺸﯿﺦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟﺼﻼح ان اﻻﻣﮥ ﺗﻠﻘﺖ اﻟﮑﺘﺎﺑﯿﻦ ﺑﺎﻟﻘﺒﻮل‪.‬‬‫ان أراد ﮐﻞ اﻻﻣﮥ ﻓﻼ ﯾﺨﻔﯽ ﻓﺴﺎد ذﻟﮏ‪ ،‬إذ اﻟﮑﺘﺎﺑﺎن اﻧﻤﺎ ﺻـﻨﻔﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﺎﺋﮥ اﻟﺜﺎﻟﺜﮥ‪ ،‬ﺑﻌﺪ ﻋﺼﺮ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ‪ ،‬و اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﺗﺎﺑﻌﯽ اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬و أﺋﻤﮥ‬‫اﻟﻤﺬاﻫﺐ اﻟﻤﺘﺒﻌﮥ‪ ،‬و رؤس ﺣﻔﺎظ اﻻﺧﺒﺎر‪ ،‬و ﻧﻘﺎد اﻻﺛﺎر اﻟﻤﺘﮑﻠﻤﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﻄﺮق و اﻟﺮﺟﺎل اﻟﻤﻤﯿﺰﯾﻦ ﺑﯿﻦ اﻟﺼﺤﯿﺢ و اﻟﺴﻘﯿﻢ‪.‬‬‫و ان أراد ﺑﺎﻻﻣـﮥ اﻟـﺬﯾﻦ وﺟـﺪوا ﺑﻌﺪ اﻟﮑﺘﺎﺑﯿﻦ‪ ،‬ﻓﻬﻢ ﺑﻌﺾ اﻻﻣﮥ‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﺴـﺘﻘﯿﻢ ﻟﻪ دﻟﯿﻠﻪ اﻟﺬي ﻗﺮره ﻣﻦ ﺗﻠﻘﯽ اﻻﻣﮥ‪ ،‬و ﺛﺒﻮت اﻟﻌﺼـﻤﮥ ﻟﻬﻢ‪ ،‬و‬‫اﻟﻈﺎﻫﺮﯾﮥ اﻧﻤﺎ ﯾﻌﺘﻨﻮن ﺑﺎﺟﻤﺎع اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ ﺧﺎﺻﮥ و اﻟﺸﯿﻌﮥ ﻻ ﺗﻌﺘﺪ ﺑﺎﻟﮑﺘﺎﺑﯿﻦ‪ ،‬و ﻃﻌﻨﺖ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬و ﻗﺪ اﺧﺘﻠﻒ ﻓﯽ اﻋﺘﺒﺎر‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪334 :‬‬‫ﻗﻮﻟﻬﻢ ﻓﯽ اﻻﺟﻤﺎع و اﻧﻌﻘﺎده‪.‬‬‫ﺛﻢ ان أراد ﮐﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﻓﯿﻬﻤﺎ ﺗﻠﻘﯽ ﺑﺎﻟﻘﺒﻮل ﻣﻦ اﻟﻨﺎس ﮐﺎﻓﮥ ﻓﻐﯿﺮ ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺪ ﺗﮑﻠﻢ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻟﺤﻔﺎظ ﻓﯽ أﺣﺎدﯾﺚ ﻓﯿﻬﻤﺎ‪:‬‬‫ﻓﺘﮑﻠﻢ اﻟﺪارﻗﻄﻨﯽ ﻓﯽ أﺣﺎدﯾﺚ و ﻋﻠﻠﻬﺎ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 68‬از ‪180‬‬‫و ﺗﮑﻠﻢ اﺑﻦ ﺣﺰم ﻓﯽ أﺣﺎدﯾﺚ‪ ،‬ﮐﺤﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﮏ ﻓﯽ اﻻﺳﺮاء ﻗﺎل‪ :‬اﻧﻪ ﺧﻠﻂ‪.‬‬‫و وﻗﻊ ﻓﯽ اﻟﺼﺤﯿﺤﯿﻦ أﺣﺎدﯾﺚ ﻣﺘﻌﺎرﺿﮥ ﻻ ﯾﻤﮑﻦ اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ و اﻟﻘﻄﻊ ﻻ ﯾﻘﻊ اﻟﺘﻌﺎرض ﻓﯿﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺪ اﺗﻔﻖ اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ ﻋﻠﯽ اﺧﺮاج ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر ﺑﻨﺪارا‪ ،‬و أﮐﺜﺮا ﻣﻦ اﻻﺣﺘﺠﺎج ﺑﺤﺪﯾﺜﻪ‪ ،‬و ﺗﮑﻠﻢ ﻓﯿﻪ ﻏﯿﺮ واﺣﺪ ﻣﻦ اﻟﺤﻔﺎظ‪،‬‬‫أﺋﻤـﮥ اﻟﺠﺮح و اﻟﺘﻌـﺪﯾﻞ‪ ،‬و ﻧﺴﺐ اﻟﯽ اﻟﮑـﺬب‪ ،‬و ﺣﻠﻒ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻔﻼس ﺷـﯿﺦ اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬أن ﺑﻨـﺪار ﯾﮑﺬب ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ :‬و‬‫ﺗﮑﻠﻢ ﻓﯿﻪ أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﺬي رواه ﻓﯽ اﻟﺴـﺠﻮد‪ :‬ﻫﺬا ﮐﺬب‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺤﯿﯽ ﻻ ﯾﻌﺒﺄ ﺑﻪ‪ ،‬و ﯾﺴﺘﻀـﻌﻔﻪ‪ ،‬و‬‫ﮐﺎن اﻟﻘﻮارﯾﺮي ﻻ ﯾﺮﺿﺎه‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪335 :‬‬‫و أﮐﺜﺮا ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق‪ ،‬و اﻻﺣﺘﺠﺎج ﺑﻪ‪ ،‬و ﺗﮑﻠﻢ ﻓﯿﻪ و ﻧﺴﺐ اﻟﯽ اﻟﮑﺬب‪.‬‬‫و أﺧﺮج ﻣﺴﻠﻢ ﻻﺳﺒﺎط ﺑﻦ ﻧﺼﺮ‪ ،‬و ﺗﮑﻠﻢ ﻓﯿﻪ أﺑﻮ زرﻋﮥ و ﻏﯿﺮه‪.‬‬‫و أﺧﺮج أﯾﻀﺎ ﻋﻦ ﺳـﻤﺎك ﺑﻦ ﺣﺮب‪ ،‬و أﮐﺜﺮ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﺗﮑﻠﻢ ﻓﯿﻪ ﻏﯿﺮ واﺣـﺪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻻﻣﺎم أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬ﻫﻮ ﻣﻀـﻄﺮب اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﺿـﻌﻔﻪ‬‫أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺷﻌﺒﮥ‪ ،‬و ﺳﻔﯿﺎن اﻟﺜﻮري‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷﻌﺒﮥ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻣﻦ اﻟﻤﺘﺜﺒﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪:‬‬‫ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺜﻪ ﺿـﻌﻒ‪ ،‬ﻗﺎل ﺷـﻌﺒﮥ‪ :‬ﮐﺎن ﺳـﻤﺎك ﯾﻘﻮل ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ ﻋﮑﺮﻣﮥ و ﻟﻮ ﺷـﺌﺖ ﻟﻘﻠﺖ ﻟﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻟﻘﺎﻟﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﺳﻤﺎك‬‫ﺿﻌﯿﻒ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﺿﻌﻔﻪ اﺑﻦ ﺣﺰم ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن ﯾﻠﻘﻦ ﻓﯿﺘﻠﻘﻦ‪.‬‬‫و ﮐﺎن أﺑﻮ زرﻋﮥ ﯾﺬم وﺿﻊ ﮐﺘﺎب ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﯿﻒ ﺗﺴﻤﯿﻪ اﻟﺼﺤﯿﺢ و ﻓﯿﻪ ﻓﻼن و ﻓﻼن‪ ،‬و ذﮐﺮ ﺟﻤﺎﻋﮥ‪.‬‬‫و أﻣﺜﺎل ذﻟﮏ ﯾﺴﺘﻐﺮق أوراﻗﺎ‪ ،‬ﻓﺘﻠﮏ اﻻﺣﺎدﯾﺚ ﻋﻨﺪﻫﻤﺎ و ﻟﻢ ﯾﺘﻠﻘﻮﻫﺎ ﺑﺎﻟﻘﺒﻮل‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪336 :‬‬‫و ان أراد أن ﻏﺎﻟﺐ ﻣﺎ ﻓﯿﻬﻤﺎ ﺳﺎﻟﻢ ﻣﻦ ذﻟﮏ ﻟﻢ ﯾﺒﻖ ﻟﻪ ﺣﺠﮥ ]‪.[1‬‬‫از ﻣﻼﺣﻈﻪ اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت واﺿﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻋﺎﻟﻢ ﻧﺤﺮﯾﺮ‪ ،‬و ﻓﻘﯿﻪ ﮐﺒﯿﺮ‪ ،‬اّوﻻ ﺗﻔﻀﯿﻞ و ﺗﺮﺟﯿﺢ ﺳﻨﻦ أﺑﯽ داود‪ ،‬و ﺳﻨﻦ ﺗﺮﻣﺬي ﺑﺮ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ‪،‬‬‫و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺗﺮﺟﯿـﺢ ﺷـﺮط ﻧﺴﺎﺋﯽ ﺑﺮ ﺷـﺮط ﺷـﯿﺨﯿﻦ‪ ،‬و ﻏﺎﺑﺖ ﻣـﺪح ﺳـﻨﻦ اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ از اﺑﻮ زرﻋﻪ رازي ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪ ،‬و ﺑﻌﺪ از آن اﻓﺎده ﮐﺮده‬‫آﻧﭽﻪ ﺣﺎﺻﻠﺶ اﯾﻦ اﺳﺖ‪ :‬ﮐﻪ اﮔﺮ ﻣﺮاد اﺑﻦ ﺻﻼح از ﺗﻠّﻘﯽ اّﻣﺖ ﮐﺘﺎﺑﯿﻦ را ﺑﻘﺒﻮل آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐّﻞ اّﻣﺖ ﺗﻠّﻘﯽ آن ﺑﻘﺒﻮل ﮐﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬‫ﭘﺲ اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﻇﺎﻫﺮ اﻟﻔﺴﺎد اﺳﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ اﯾﻦ ﻫﺮ دو ﮐﺘﺎب در ﻣﺎﺋﻪ ﺛﺎﻟﺜﻪ ﺗﺼﻨﯿﻒ ﺷﺪه‪ ،‬و ﺑﻌﺪ از اﻧﻘﺮاض ﻋﺼﺮ ﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬و ﺗﺎﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﺗﺒﻊ‬‫ﺗﺎﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬و اﺋّﻤﻪ ﻣـﺬاﻫﺐ ﻣّﺘﺒﻌﻪ‪ ،‬و رؤس ﺣّﻔﺎظ اﺧﺒﺎر‪ ،‬و ﻧّﻘﺎد آﺛﺎر‪ ،‬ﮐﻪ ﺗﮑّﻠﻢ ﻣﯽﮐﺮدﻧـﺪ در ﻃﺮق رواﯾﺎت و رﺟﺎل آن‪ ،‬و ﺗﻤﯿﯿﺰ ﻣﯽﻧﻤﻮدﻧﺪ‬‫در ﺻـﺤﯿﺢ و ﺳـﻘﯿﻢ ﻣﺆﻟّﻒ ﺷﺪه‪ ،‬ﭘﺲ اﺟﻤﺎع ﮐّﻞ اّﻣﺖ ﺑﺮ ﺗﻠّﻘﯽ ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ ﺑﻘﺒﻮل راﺳﺖ و درﺳﺖ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬و اﮔﺮ ﻣﺮاد اﺑﻦ ﺻﻼح از اّﻣﺖ‬‫ﮐﺴﺎﻧﯽ ﻫﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﻌﺪ از ﺗﺼﻨﯿﻒ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﺑﻮﺟﻮد آﻣﺪﻧﺪ‪ ،‬ﭘﺲ اﯾﺸﺎن ﺑﻌﺾ اّﻣﺘﻨﺪ ﻧﻪ ﮐّﻞ اّﻣﺖ‪.‬‬‫ﭘﺲ دﻟﯿﻞ اﺑﻦ ﺻﻼح ﮐﻪ ﺗﻘﺮﯾﺮ آن ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﺑﻨﺎي آن را ﺑﺮ ﺗﻠّﻘﯽ اّﻣﺖ و ﻧﺒﻮت ﻋﺼﻤﺖ ﺑﺮ اﯾﺸﺎن ﮔﺬاﺷﺘﻪ‪ ،‬ﻣﺪﺧﻮل و ﻏﯿﺮ ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ ﺧﻮاﻫﺪ‬‫ﺑﻮد‪.‬‬‫و ﭼﮕﻮﻧﻪ اﯾﻦ دﻟﯿـﻞ ﺗﻤـﺎم ﺷﻮد و ﺣـﺎل آﻧﮑﻪ ﻇـﺎﻫﺮّﯾﻪ اﻋﺘﻨـﺎء ﻧﻤﯽﮐﻨﻨـﺪ ﻣﮕﺮ ﺑﺎﺟﻤـﺎع ﺻـﺤﺎﺑﻪ ﺧﺎّﺻﻪ‪ ،‬و ﺷـﯿﻌﻪ اﻋﺘـﺪاد ﺑﺎﯾﻦ ﻫﺮ دو ﮐﺘﺎب‬‫ﻧﻤﯽﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﻃﻌﻦ ]‪ [1‬اﻻﻣﺘﺎع ﻓﯽ اﺣﮑﺎم اﻟﺴﻤﺎع ص ‪ 209‬ﻣﺨﻄﻮط‪ -‬اﻟﻔﺼﻞ اﻟﻌﺎﺷﺮ ﻣﻦ اﻟﺒﺎب اﻟﺜﺎﻧﯽ ﻓﯽ اﻟﮑﻼم ﻋﻠﯽ اﻵﻻت‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪337 :‬‬‫در آن ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨـﺪ‪ ،‬و اﺧﺘﻼـف اﺳﺖ در اﻋﺘﺒـﺎر ﻗﻮل ﺷـﯿﻌﻪ در اﺟﻤـﺎع و اﻧﻌﻘـﺎد آن‪ ،‬ﺣﺎﺻﻞ آﻧﮑﻪ ﻫﺮ ﮔﺎه در اﻋﺘﺒﺎر ﻗﻮل ﺷـﯿﻌﻪ در اﺟﻤﺎع‬‫ﺧﻼف ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬و ﻋـﺪم اﻋﺘﺒﺎر ﻗﻮﻟﺸﺎن اﺟﻤﺎﻋﯽ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬اﺟﻤﺎع ﺑﺮ ﻗﺒﻮل ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ ﺑﺎ وﺻﻒ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺷـﯿﻌﻪ‪ ،‬و ﻋﺪم اﻋﺘﺪادﺷﺎن ﺑﺎﯾﻦ ﻫﺮ دو‬‫ﮐﺘﺎب‪ ،‬و ﻃﻌﻨﺸﺎن در آﻧﻬﺎ ﺛﺎﺑﺖ ﻧﺸﻮد‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 69‬از ‪180‬‬‫و ﺑﻌـﺪ از اﯾﻦ ﻫﻤﻪ اﻓﺎدات‪ ،‬ﻓﻘﯿﻪ ﻣـﺬﮐﻮر ﻏﺎﯾﺖ ﺳـﻌﯽ در اﺳﺘﯿﺼﺎل دﻋﻮي اﺟﻤﺎع ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﻃﻌﻦ و ﻗـﺪح اﺋّﻤﻪ و اﻋﺎﻇﻢ ﺳـﻨّﯿﻪ در ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ‬‫ﺛﺎﺑﺖ ﮐﺮده‪ ،‬و ارﺷﺎد ﮐﺮده آﻧﭽﻪ ﺣﺎﺻـﻠﺶ اﯾﻦ اﺳﺖ‪ :‬ﮐﻪ اﮔﺮ اراده ﮐﺮده اﺳﺖ اﺑﻦ ﺻﻼح‪ :‬ﮐﻪ ﻫﺮ ﺣﺪﯾﺜﯽ ﮐﻪ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ اﺳﺖ ﺗﻠّﻘﯽ‬‫ﮐﺮده ﺷﺪه اﺳﺖ ﺑﻘﺒﻮل از ﮐﺎّﻓﻪ ﻣﺮدم‪ ،‬ﭘﺲ ﻏﯿﺮ ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ اﺳﺖ‪.‬‬‫زﯾﺮا ﮐـﻪ ﺗﮑّﻠﻢ ﮐﺮدهاﻧـﺪ ﺟﻤـﺎﻋﺘﯽ از ﺣّﻔـ ﺎظ در اﺣـﺎدﯾﺚ ﻋﺪﯾـﺪه ﮐﻪ در ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﺗﮑّﻠﻢ ﮐﺮده اﺳﺖ دارﻗﻄﻨﯽ در اﺣـﺎدﯾﺚ‬‫ﻋﺪﯾـﺪة و ﺗﻌﻠﯿﻞ ﮐﺮده اﺳﺖ آن را‪ ،‬و ﺗﮑﻠﻢ ﮐﺮده اﺳﺖ اﺑﻦ ﺣﺰم در اﺣﺎدﯾﺚ ﻋﺪﯾـﺪه‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﺮﯾﮏ در اﺳـﺮاء‪ ،‬و ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ‬‫اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺧﻠﻂ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ واﻗﻊ ﺷﺪه اﺳﺖ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﺘﻌﺎرﺿﻪ ﮐﻪ ﻣﻤﮑﻦ ﻧﯿﺴﺖ ﺟﻤﻊ در ﻣﯿﺎن آن‪ ،‬و در ﻗﻄﻊ ﺗﻌﺎرض واﻗﻊ ﻧﻤﯽﺷﻮد‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺗﻔﺎق ﮐﺮدهاﻧـﺪ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﺮ اﺧﺮاج ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر ﺑﻨـﺪار‪ ،‬و اﮐﺜﺎر اﺣﺘﺠﺎج ﺑﺤـﺪﯾﺚ او ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و ﺗﮑﻠﻢ ﮐﺮدهاﻧﺪ‬‫ﺣّﻔﺎظ ﮐﻪ اﺋّﻤﻪ ﺟﺮح و ﺗﻌﺪﯾﻠﻨﺪ در او‪ ،‬و ﻣﻨﺴﻮب ﺷﺪه اﺳﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑّﺸﺎر ﺑﮑﺬب‪ ،‬و ﻗﺴﻢ ﯾﺎد ﮐﺮده اﺳﺖ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻔﻼس ﺷـﯿﺦ‬‫ﺑﺨـﺎري ﺑﺮ اﯾﻨﮑﻪ ﺑﻨـﺪار دروغ ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ در ﺣـﺪﯾﺚ ﺧـﻮد از ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و ﻧﯿﺰ ﺗﮑﻠﻢ ﮐﺮده اﺳﺖ در او اﺑـﻮ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ ﮔﻔﺘﻪ‬‫اﺳﺖ‪ :‬در ﺣﺪﯾﺜﯽ ﮐﻪ رواﯾﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ آن را ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑّﺸﺎر در ﺳـﺠﻮد ﮐﻪ اﯾﻦ دروغ اﺳﺖ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ اﻋﺘﻨﺎء ﺑﺎو ﻧﻤﯿﮑﺮد‪ ،‬و اﺳﺘﻀـﻌﺎف‬‫او ﻣﯽﻧﻤﻮد‪ ،‬و ﻗﻮارﯾﺮي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪338 :‬‬‫او را ﻧﻤﯽﭘﺴﻨﺪﯾﺪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﮐﺜﺎر ﮐﺮدهاﻧﺪ از ﺣﺪﯾﺚ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق و اﺣﺘﺠﺎج ﺑﺎو‪ ،‬و ﺣﺎل آﻧﮑﻪ ﺗﮑﻠﻢ ﮐﺮده ﺷﺪه اﺳﺖ در او‪ ،‬و ﻣﻨﺴﻮب ﺷﺪه اﺳﺖ ﺑﮑﺬب‪.‬‬‫و اﺧﺮاج ﮐﺮده اﺳﺖ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﺮاي اﺳﺒﺎط ﺑﻦ ﻧﺼﺮ‪ ،‬و ﺗﮑّﻠﻢ ﮐﺮده اﺳﺖ در او اﺑﻮ زرﻋﻪ و ﻏﯿﺮ او‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺧﺮاج ﮐﺮده اﺳﺖ ﻣﺴـﻠﻢ از ﺳـﻤﺎك ﺑﻦ ﺣﺮب‪ ،‬و اﮐﺜـﺎر ﮐﺮده اﺳﺖ از او ﺑﺎ اﯾﻨﮑﻪ ﺗﮑﻠّﻢ ﮐﺮده در او ﻏﯿﺮ واﺣـﺪ‪ ،‬و ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ اﻣﺎم‬‫اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒـﻞ‪ :‬ﮐﻪ او ﻣﻀـﻄﺮب اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺗﻀـﻌﯿﻒ ﮐﺮده اﺳﺖ او را ﺷـﻌﺒﻪ ﮐﻪ ﻣﻌـﺎذ اﻟﱠﻠﻪ ﻧﺰد اﯾﻨﻬـﺎ ﻣﻮﺳﻮم ﺑﺎﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯽ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﯿﺰ ﺗﻀﻌﯿﻒ ﮐﺮده اﺳﺖ او را ﺳﻔﯿﺎن ﺛﻮري‪ ،‬و ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷﯿﺒﻪ‪ ،‬و ﻧﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﻫﻢ در او ﻗﺪح ﮐﺮدهاﻧﺪ‪.‬‬‫و اﺑﻮ زرﻋﻪ ذّم وﺿﻊ ﮐﺘﺎب ﻣﺴـﻠﻢ ﻣﯽﻧﻤﻮد‪ ،‬و ﻣﯽﮔﻔﺖ‪ :‬ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻧﺎم ﻣﯽﮔﺬاري آن را ﺻـﺤﯿﺢ و ﺣﺎل آﻧﮑﻪ در آﻧﺴﺖ ﻓﻼن و ﻓﻼن‪،‬‬‫و ذﮐﺮ ﮐﺮد ﺟﻤﺎﻋﺘﯽ را‪.‬‬‫ﻓﻘﯿﻪ اﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ اﻓﺎده ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ :‬ﮐﻪ اﻣﺜﺎل اﯾﻦ ذّم و ﻟﻮم‪ ،‬و ﺟﺮح و ﻗﺪح ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ اﺳﺘﻐﺮاق اوراق ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ آﻧﭽﻪ آورده ﺑﻄﻮر اﻧﻤﻮذج‬‫اﻧﺪﮐﯽ ﺑﺴﯿﺎر اس‬‫اﺑﻮ زرﻋﻪ رازي ﻧﯿﺰ ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ را ﻣﺬﻣﺖ ﮐﺮده‬‫اﺷﺎره‬‫و ﺗﻨﺎول اﺑﻮ زرﻋﻪ ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ را ﺑـﺬّم‪ ،‬و ﻋﯿﺐ‪ ،‬و ﻟﻮم‪ ،‬و ﻃﻌﻦ‪ ،‬و ﺛﻠﺐ ﻋﻠّﺎﻣﻪ اﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟـﺬﻫﺒﯽ ﻫﻢ در‬‫ﻣﺼّﻨﻔﺎت ﺧﻮد ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در )ﺗﺬﻫﯿﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ( ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ اﻟﻤﺼﺮي ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻗﺎل ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺒﺮذﻋﯽ‪ :‬ﺷﻬﺪت أﺑﺎ زرﻋﮥ ذﮐﺮ ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪339 :‬‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﺆﻻء ﻗﻮم أرادوا اﻟﺘﻘـﺪم ﻗﺒﻞ أواﻧﻪ‪ ،‬ﻓﻌﻤﻠﻮا ﺷـﯿﺌﺎ ﯾﺘﺴﻮﻗﻮن ﺑﻪ‪ ،‬و أﺗﺎه رﺟﻞ و أﻧﺎ ﺷﺎﻫـﺪ ﺑﮑﺘﺎب ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬ﻓﺠﻌﻞ ﯾﻨﻈﺮ ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﻓﺎذا ﺣـﺪﯾﺚ‬‫ﻋﻦ أﺳـﺒﺎط ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ أﺑﻌﺪ ﻫﺬا ﻋﻦ اﻟﺼـﺤﯿﺢ ﺛﻢ رأي ﻗﻄﻦ ﺑﻦ ﻧﺴـﯿﺮ ﻓﻘﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﻫﺬا أﻃﻢ ﻣﻦ اﻻول‪ ،‬ﻗﻄﻦ ﺑﻦ ﻧﺴﯿﺮ ﯾﺼﻞ أﺣﺎدﯾﺚ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 70‬از ‪180‬‬‫ﻋﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﺟﻌﻠﻬﺎ ﻋﻦ أﻧﺲ‪ ،‬ﺛﻢ ﻧﻈﺮ ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﯾﺮوي ﻋﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﻓﯽ اﻟﺼﺤﯿﺢ‪ ،‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﻫﻞ ﻣﺼﺮ ﯾﺸﮑﻮن ﻓﯽ أﻧﻪ‪ ،‬و أﺷﺎر اﻟﯽ ﻟﺴﺎﻧﻪ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در )ﻣﯿﺰان اﻻﻋﺘﺪال( ﻓﯽ ﻧﻘﺪ اﻟﺮﺟﺎل ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻗﺎل ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﺒﺮذﻋﯽ‪ :‬ﺷـﻬﺪت أﺑﺎ زرﻋﮥ ذﮐﺮ ﻋﻨﺪه ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﺆﻻء ﻗﻮم أرادوا اﻟﺘﻘﺪم ﻗﺒﻞ أواﻧﻪ ﻓﻌﻤﻠﻮا ﺷﯿﺌﺎ ﯾﺘﺴﻮﻗﻮن ﺑﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل‪:‬‬‫ﯾﺮوي ﻋﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﻓﯽ ﺻﺤﯿﺢ‪:‬‬‫ﻣﺎ رأﯾﺖ أﻫﻞ ﻣﺼﺮ ﯾﺸﮑﻮن ﻓﯽ أﻧﻪ‪ ،‬و أﺷﺎر اﻟﯽ ﻟﺴﺎﻧﻪ ]‪.[2‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در ﮐﺘﺎب )ﺳﯿﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء( ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ذﻫﻠﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﻗﺮﯾﺶ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ﮐﻨﺖ ﻋﻨﺪ أﺑﯽ زرﻋﮥ ﻓﺠﺎء ﻣﺴﻠﻢ ]‪ [1‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 1‬ص ‪.16‬‬‫]‪ [2‬ﻣﯿﺰان اﻻﻋﺘﺪال ج ‪ 1‬ص ‪.126‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪340 :‬‬‫اﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج‪ ،‬ﻓﺴـﻠﻢ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﺟﻠﺲ ﺳﺎﻋـﮥ و ﺗـﺬاﮐﺮا‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ أن ﻗﺎم ﻗﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬ﻫـﺬا ﺟﻤﻊ أرﺑﻌـﮥ آﻻف ﺣﺪﯾﺚ ﻓﯽ اﻟﺼـﺤﯿﺢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻠﻤﻦ ﺗﺮك‬‫اﻟﺒﺎﻗﯽ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻫﺬا ﻟﯿﺲ ﻟﻪ ﻋﻘﻞ‪ ،‬ﻟﻮ داري ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻟﺼﺎر رﺟﻼ ]‪.[1‬‬‫از اﯾـﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻇـﺎﻫﺮ اﺳـﺖ‪ :‬ﮐﻪ ﻫﺮ ﮔـﺎه اﺑـﻮ ﻗﺮﯾﺶ ﻧﺰد اﺑـﻮ زرﻋﻪ ﺑﻌـﺪ از رﻓﺘﻦ ﻣﺴـﻠﻢ ذﮐﺮ ﮐﺮد‪ :‬ﮐﻪ اﯾﻦ ﮐﺲ ﺟﻤـﻊ ﮐﺮده ﭼﻬـﺎر ﻫﺰار‬‫اﺣﺎدﯾﺚ در ﺻﺤﯿﺢ‪ ،‬اﺑﻮ زرﻋﻪ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﮐﻪ ﭘﺲ ﺑﺮاي ﮐﻪ ﺗﺮك ﮐﺮده ﺑﺎﻗﯽ را‪ ،‬و اﯾﻦ اﻇﻬﺎر ﺗﻨﻐﺺ و ﺗﮑّﺪر ﺻﺮﯾﺢ اﺳﺖ از ﺗﺼﻨﯿﻒ ﻣﺴﻠﻢ‪،‬‬‫و اﺑﻮ زرﻋﻪ ﺑﺮ اﯾﻦ ﻗـﺪر اﮐﺘﻔـﺎء ﻧﻔﺮﻣﻮده‪ ،‬ﻫّﻤﺖ ﻋـﺎﻟﯽ را ﺑـﺎﺧﺮاج ﻣﺴـﻠﻢ از زﻣﺮه ﻋﻘﻼء ﮔﻤﺎﺷـﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺘﺼـﺮﯾﺢ ﺻـﺮﯾﺢ ﻓﺮﻣﻮده‪ :‬ﮐﻪ اﯾﻦ ﮐﺲ‬‫ﻧﯿﺴـﺖ ﺑﺮاي او ﻋﻘﻠﯽ‪ ،‬و ﺑـﺎز ﮔﻔـﺖ‪ :‬ﮐﻪ اﮔﺮ ﻣـﺪارات ﻣﯽﮐﺮد ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ را ﻫﺮ آﯾﻨﻪ ﻣﯽﺷـﺪ ﻣﺮدي‪ ،‬و اﯾﻦ ﺻـﺮﯾﺢ اﺳﺖ در آﻧﮑﻪ‬‫ﻣﺴﻠﻢ ﻧﺰد اﺑﻮ زرﻋﻪ ﺑﻤﺮﺗﺒﻪ ﺑﯽ ﻋﻘﻞ و اﺣﻤﻖ ﺑﻮد ﮐﻪ او را از ﺟﻤﻠﻪ رﺟﺎل ﺧﺎرج ﻣﯽداﻧﺴﺖ‪.‬‬‫و ﭼـﻮن ﻣﺤﺘﻤـﻞ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻌـﺪ از اﻃﻼـع ﺑﺮ ﻧﻬـﺎﯾﺖ ﺗﻮﻫﯿﻦ‪ ،‬و ﺗﻬﺠﯿﻦ‪ ،‬و ﺗﻘﺒﯿـﺢ و ﺗﻔﻀـﯿﺢ اﺑﻮ زرﻋﻪ ﻣﺴـﻠﻢ و ﺻـﺤﯿﺢ او را‪ ،‬ﻧـﺎواﻗﻔﯽ در‬‫ﺟﻼﻟﺖ ﺷﺄن اﺑﻮ زرﻋﻪ ارﺗﯿﺎﺑﯽ ﺑﻬﻢ رﺳﺎﻧﺪ‪ ،‬ﻟﻬﺬا ﺑﻌﺾ ﺟﻼﺋﻞ ﻓﻀﺎﺋﻞ اﺑﻮ زرﻋﻪ‪ ،‬ﮐﻪ ﻗﻔﻞ ﺳﮑﻮت ﺑﺮ ﻟﺐ زﻧﺪ ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﻢ‬‫اﺑﻮ زرﻋﻪ و ﻓﻀﺎﺋﻞ او در ﮐﺘﺐ ﺗﺮاﺟﻢ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ‬‫اﺷﺎره‬‫ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺬﻫﺒﯽ در )ﺳﯿﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء( ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬ﺳﯿﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪ 381‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪341 :‬‬‫أﺑﻮ زرﻋـﮥ اﻟﺮازي اﻻﻣـﺎم ﺳـﯿﺪ اﻟﺤﻔﺎظ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﻓﺮوخ ﻣﺤـﺪث اﻟﺮي‪ ،‬و دﺧﻮل اﻟﺰاي ﻓﯽ ﻧﺴـﺒﺘﻪ ﻏﯿﺮ ﻣﻘﯿﺲ‬‫ﮐﺎﻟﻤﺮوزي‪.‬‬‫ﻣﻮﻟـﺪه ﺑﻌـﺪ ﻧﯿﻒ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻗـﺪ ذﮐﺮ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬أن أﺑﺎ زرﻋـﮥ ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻄﯿﮥ ﺑﻦ ﻧﺠﯿﺢ‪ ،‬و‬‫ﻫﻤـﺎ ﻣﻤﻦ ﺗﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ اﺣـﺪي ﻋﺸـﺮة و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﻠﻐﻨﯽ‪ ،‬ﻓﺎﻣﺎ وﻗﻊ ﻏﻠﻂ ﻓﯽ وﻓﺎﺗﻬﻤﺎ‪ ،‬و اﻣﺎ ﻓﯽ ﻣﻮﻟـﺪه‪ ،‬و اﻣﺎ ﻓﯽ ﻟﻘﯿﺎه ﻟﻬﻤﺎ و ﻗـﺪ ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ‬‫ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﺎﺑﻖ‪ ،‬و ﻗﺮة ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬و اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ‪ ،‬و ﺧﻼـد ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻫـﺎﺷﻢ‪ ،‬و ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻣﯿﻨﺎ ﻗﺎﻟﻮن‪ ،‬و اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ‬‫ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻔﺮوي‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻوﯾﺴـﯽ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺑﮑﯿﺮ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﺑﮑﺎر‪ ،‬و ﺻـﻔﻮان ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬و ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﺑﻨﺖ‬‫ﺷﺮﺣﺒﯿـﻞ‪ ،‬و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ ﻗﺎل ﻟﻨﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺠﺎج ﻓﯽ ﺗﻬـﺬﯾﺒﻪ‪ :‬ﻫﻮ ﻣﻮﻟﯽ ﻋﯿﺎش ﺑﻦ ﻣﻄﺮف اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﯿﺎش ﺑﻦ أﺑﯽ رﺑﯿﻌﮥ‬‫اﻟﻤﺨﺰوﻣﯽ‪ ،‬ﺛـﻢ ﺳـﺮد ﺷـﯿﻮﺧﻪ‪ ،‬و ﻣﻨﻬﻢ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾـﻮﻧﺲ اﻟﯿﺮﺑـﻮﻋﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ اﻟﺒﺠﻠﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ رﺑﯿـﻊ اﻟﺒـﻮراﻧﯽ‪ ،‬و أﺑـﻮ ﻋﻤﺮ‬‫اﻟﺤﻮﺿﯽ‪ ،‬و اﻟﺮﺑﯿﻊ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 71‬از ‪180‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪342 :‬‬‫ﯾﺤﯿﯽ اﻻﺷـﻨﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﺳـﻬﻞ ﺑﻦ ﺑﮑﺎر اﻟـﺪارﻣﯽ‪ ،‬و ﺷﺎذ ﺑﻦ ﻓﯿﺎض‪ ،‬و ﻗﺒﯿﺼـﮥ ﺑﻦ ﻋﻘﺒـﮥ‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺼـﻠﺖ اﻻﺳﺪي‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ ﺑا ﺮاﻫﯿﻢ و‬‫ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟﻄﯿﺎﻟﺴﯽ‪ ،‬و آﺧﺮون‪.‬‬‫و ذﮐﺮ ﺷﯿﺨﻨﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺠﺎج ﻓﯿﻬﻢ‪ :‬أﺑﺎ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﻨﺒﯿﻞ‪ ،‬و ﻫﺬا وﻫﻢ‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﺪرﮐﻪ‪ ،‬و ﻻ ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻻ دﺧﻞ اﻟﺒﺼﺮة اﻻ ﺑﻌﺪ ﻣﻮﺗﻪ ﺑﺄﻋﻮام‪.‬‬‫و ﻃﻠﺐ ﻫﺬا اﻟﺸﺄن و ﻫﻮ ﺣﺪث‪ ،‬و ارﺗﺤﻞ اﻟﯽ اﻟﺤﺠﺎز‪ ،‬و اﻟﺸﺎم‪ ،‬و ﻣﺼﺮ‪ ،‬و اﻟﻌﺮاق‪ ،‬و اﻟﺠﺰﯾﺮة‪ ،‬و ﺧﺮاﺳﺎن‪ ،‬و ﮐﺘﺐ ﻣﺎ ﻻ ﯾﻮﺻﻒ ﮐﺜﺮة‪.‬‬‫ﺣﺪث ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﺣﻔﺺ اﻟﻔﻼس‪ ،‬و ﺣﺮﻣﻠﮥ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و اﺳـﺤﺎق اﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﺤﻈﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ اﻟﺮازي‪ ،‬و ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻻﻋﻠﯽ‪ ،‬و‬‫اﻟﺮﺑﯿﻊ اﻟﻤﺮادي‪ ،‬و ﻫﻢ ﻣﻦ ﺷـﯿﻮﺧﻪ‪ ،‬و اﺑﻦ وارة‪ ،‬و أﺑﻮ ﺣـﺎﺗﻢ‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج‪ ،‬و ﺧﻠﻖ ﻣﻦ اﻗﺮاﻧﻪ‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ‬‫أﺑﯽ داود‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ اﻻﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ زﯾﺎد‪ ،‬و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﻤﺰة اﻟـﺬﻫﺒﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺪون اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪ ،‬و‬‫ﻋﺪي ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ واﻟﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ أﺣﻤﺪ‪ ،‬و ﻣﻮﺳﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪343 :‬‬‫اﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس ﻟا ﺠﻮﯾﻨﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﻘﻄﺎن‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺪارﮐﯽ‪ ،‬و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺳﺎﺑﻖ ﺷﯿﺨﻪ ﻫﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ‬‫ﺳﺎﺑﻖ‪.‬‬‫و ذﮐﺮ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﺒﺮذﻋﯽ‪ :‬أن أﺑﺎ زرﻋﮥ ﻗﺎل‪ :‬ﻻ أﻋﻠﻢ ﺻﻔﺎ ﻟﯽ رﺑﺎط ﯾﻮم ﻗﻂ‪ ،‬اﻣﺎ ﺳﺮت ]‪ [1‬ﻓﺄردت اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﺑﻦ ﻣﺰﯾﺪ‪ ،‬و أﻣﺎ‬‫ﻋﺴﻘﻼن ﻓﺄردت ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺴﺮي‪ ،‬و أﻣﺎ ﻗﺰوﯾﻦ ﻓﻤﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺳﺎﺑﻖ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻓﺮوخ ﺟﺪ أﺑﯽ زرﻋﮥ ﻫﻮ ﻣﻮﻟﯽ ﻋﯿﺎش اﺑﻦ ﻣﻄﺮف اﻟﻘﺮﺷﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﺳﻤﻊ أﺑﻮ زرﻋﮥ ﻣﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬و ﻗﺒﯿﺼﮥ‪ ،‬و أﺑﯽ اﻟﻮﻟﯿﺪ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺑﮑﯿﺮ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ رﺑﺎﻧﯿﺎ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻈﺎ‪ ،‬ﻣﺘﻘﻨﺎ‪ ،‬ﻣﮑﺜﺮا‪ ،‬ﺟﺎﻟﺲ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ذاﮐﺮه‪.‬‬‫و ﺣﺪث ﻋﻨﻪ ﻣﻦ أﻫﻞ ﺑﻐﺪاد اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ]‪ [1‬ﺳﺮت ﺑﻀﻢ اﻻول و ﺳﮑﻮن اﻟﺜﺎﻧﯽ ﻣﺪﯾﻨﮥ ﻋﻠﯽ ﺳﺎﺣﻞ اﻟﺒﺤﺮ اﻟﺮوﻣﯽ‪ -‬ﻣﻌﺠﻢ‬‫اﻟﺒﻠﺪان ج ‪ 3‬ص ‪.206‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪344 :‬‬‫أﺣﻤﺪ‪ ،‬و ﻗﺎﺳﻢ اﻟﻤﻄﺮز‪.‬‬‫ﻗﺎل ﺗﻤﺎم اﻟﺮازي‪ :‬أﻧﺒﺎ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﮑﻨﺪي‪ :‬ﺛﻨﺎ أﺑﻮ زرﻋﮥ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺪم ﻋﻠﯿﻨﺎ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺮي دﻣﺸﻖ ﻗﺪﯾﻤﺎ ﻣﻨﻬﻢ‪ :‬أﺑﻮ ﯾﺤﯿﯽ‬‫ﻓﺮﺧﻮﯾﻪ‪ ،‬ﻓﻠﻤـﺎ اﻧﺼـﺮﻓﻮا ﻓﯿﻤﺎ أﺧﺒﺮﻧﯽ ﻏﯿﺮ واﺣـﺪ‪ ،‬ﻣﻨﻬﻢ أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي رأوا ﻫـﺬا اﻟﻔﺘﯽ ﻗـﺪ ﮐﺎس ]‪ ،[1‬ﯾﻌﻨﯽ أﺑﺎ زرﻋـﮥ اﻟﺮازي‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﻮا ﻟﻪ‪:‬‬‫ﻧﮑﻨﯿﮏ ﺑﮑﻨﯿﮥ أﺑﯽ زرﻋﮥ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ ﺛﻢ ﻟﻘﯿﻨﯽ أﺑﻮ زرﻋﮥ اﻟﺮازي ﺑﺪﻣﺸﻖ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺬﮐﺮ ﻟﯽ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺑﮑﻨﯿﺘﮏ اﮐﺘﻨﯿﺖ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺑﻄﮥ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﻟﻨﺠﺎر‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﻤﺎ ورد ﻋﻠﯿﻨﺎ اﺑﻮ زرﻋﮥ‪ ،‬ﻧﺰل ﻋﻨﺪﻧﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﯽ أﺑﯽ‪:‬‬‫ﯾﺎ ﺑﻨﯽ ﻗﺪ اﻋﺘﻀﺖ ﺑﻨﻮاﻓﻠﯽ ﻣﺬاﮐﺮة ﻫﺬا اﻟﺸﯿﺦ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺻﺎﻟـﺢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺟﺰرة‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﺎ زرﻋـﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﺮازي ﻣﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﺷﯿﺒﮥ ﻣﺎﺋﮥ اﻟﻒ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬ﺑﻠﻐﻨﯽ أﻧﮏ ﺗﺤﻔﻆ ﻣﺎﺋﮥ اﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﺗﻘﺪر ان ﺗﻤﻠﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻦ ﺣﻔﻆ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻻ ]‪ [1‬ﮐﺎس‪ :‬ﮐﺎن ﻇﺮﯾﻔﺎ‬‫ﻓﻄﻨﺎ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪345 :‬‬‫و ﻟﮑﻦ إذا اﻟﻘﯽ ﻋﻠﯽ ﻋﺮﻓﺖ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﻗﻠﺖ ﻻﺑﯽ زرﻋـﮥ ﺗﺠﻮز ﻣﺎ ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﻣﺎﺋـﮥ اﻟﻒ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎﺋـﮥ اﻟﻒ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬ﻗﻠﺖ ﻓﺨﻤﺴـﯿﻦ‬‫اﻟﻔﺎ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ و ﺳﺘﯿﻦ و ﺳﺒﻌﯿﻦ اﻟﻔﺎ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﯽ ﻣﻦ ﻋﺪ ﮐﺘﺎب اﻟﻮﺿﻮء و اﻟﺼﻠﻮة ﻓﺒﻠﻎ ﺛﻤﺎﻧﯿﮥ ﻋﺸﺮ اﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 72‬از ‪180‬‬‫و ﻗـﺎل أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻨـﺪة اﻟﺤﺎﻓـﻆ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑـﺎ اﻟﻌﺒـﺎس ﻣﺤﻤـﺪ اﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﺣﻤﮑﻮﯾﻪ ﺑﺎﻟﺮي ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳـﺌﻞ اﺑﻮ زرﻋـﮥ ﻋﻦ رﺟﻞ ﺣﻠﻒ‬‫ﺑﺎﻟﻄﻼق أن ﺑا ﺎ زرﻋـﮥ ﯾﺤﻔﻆ ﻣﺎﺋﺘﯽ اﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻫﻞ ﺣﻨﺚ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻻ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل اﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬أﺣﻔﻆ ﻣﺎﺋﺘﯽ اﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﮐﻤﺎ ﯾﺤﻔﻆ اﻻﻧﺴﺎن ﻗُْﻞ‬‫ُﻫَﻮ اﻟﱠﻠُﻪ َأَﺣٌﺪ‬‫‪ ،‬و ﻓﯽ اﻟﻤـﺬاﮐﺮة ﺛﻠﺚ ﻣﺎﺋـﮥ اﻟﻒ ﺣـﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻫـﺬه ﺣﮑﺎﯾـﮥ ﻣﺮﺳـﻠﮥ‪ ،‬و ﺣﮑﺎﯾﮥ ﺻﺎﻟﺢ ﺟﺰرة أﺻﺢ‪ ،‬روي اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻫﺬه ﻣﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‬‫اﻟﺴﻮذرﺟﺎﻧﯽ‪ ،‬أﻧﻪ ﺳﻤﻊ اﺑﻦ ﻣﻨﺪة ﯾﻘﻮل ذﻟﮏ‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﺑﻮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋـﺪي‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﻨﺖ ﺑـﺎﻟﺮي و أﻧﺎ ﻏﻼم ﻓﯽ اﻟﺒﺰازﯾﻦ‪ ،‬ﻓﺤﻠﻒ رﺟﻞ ﺑﺎﻟﻄﻼق ﻣﻦ اﻣﺮأﺗﻪ ان اﺑﺎ زرﻋﮥ‬‫ﯾﺤﻔﻆ ﻣﺎﺋﮥ اﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻓﺬﻫﺐ ﻗﻮم اﻧﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪346 :‬‬‫ﻓﯿﻬﻢ اﻟﯽ أﺑﯽ زرﻋﮥ ﻓﺴﺌﻠﻨﺎه‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﺣﻤﻠﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻠﻒ ﺑﺎﻟﻄﻼق؟‬‫ﻗﯿﻞ ﻗﺪ ﺟﺮي اﻻن ﻣﻨﻪ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﻘﺎل اﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬ﻟﯿﻤﺴﮏ اﻣﺮأﺗﻪ ﻓﺎﻧﻬﺎ ﻟﻢ ﺗﻄﻠﻖ ﻋﻠﯿﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺪي‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﺘﺴﺘﺮي‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﺎ زرﻋﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﻞ ﺷﯽء ﻗﺎل اﻟﺤﺴﻦ ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪،‬‬‫وﺟﺪت ﻟﻪ أﺻﻼ اﻻ ارﺑﻌﮥ اﺣﺎدﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻗﺎل اﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬ﻋﺠﺒﺖ ﻣﻤﻦ ﯾﻔﺘﯽ ﻓﯽ ﻣﺴﺎﺋﻞ اﻟﻄﻼق ﯾﺤﻔﻆ اﻗﻞ ﻣﻦ ﻣﺎﺋﮥ اﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ اﺣﻔﻆ ﻣﻦ أﺑﯽ زرﻋﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﺎ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺮازي ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ وارة‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺖ ﻋﻨﺪ اﺳـﺤﺎق‬‫ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر‪ ،‬ﻓﻘﺎل رﺟﻞ ﻣﻦ اﻟﻌﺮاق‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺻـﺢ ﻣﻦ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﺳـﺒﻌﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ و ﮐﺴـﺮ و ﻫﺬا اﻟﻔﺘﯽ ﯾﻌﻨﯽ أﺑﺎ‬‫زرﻋﮥ ﻗﺪ ﺣﻔﻆ ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻟﯿﺲ ﺑﺜﻘﮥ‪.‬‬‫اﺑﻦ ﻋﺪي ﺳﻤﻌﺖ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪347 :‬‬‫اﻟﺤﻀﺮﻣﯽ‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ و ﻗﯿﻞ ﻟﻪ ﻣﻦ أﺣﻔﻆ ﻣﻦ رأﯾﺖ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﺣﻔﻆ ﻣﻦ أﺑﯽ زرﻋﮥ اﻟﺮازي‪.‬‬‫اﺑﻦ اﻟﻤﻘﺮي أﻧﺒﺄﻧﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻟﺼﺎﻏﺎﻧﯽ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬أﺑﻮ زرﻋﮥ ﯾﺸﺒﻪ ﺑﺄﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﺠﻨﯿﺪ‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﺣﺪا أﻋﻠﻢ ﺑﺤﺪﯾﺚ ﻣﺎﻟﮏ ﻣﻦ أﺑﯽ زرﻋﮥ‪ ،‬و ﮐﺬﻟﮏ ﺳﺎﺋﺮ اﻟﻌﻠﻮم‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺳﺌﻞ أﺑﯽ ﻋﻦ أﺑﯽ زرﻋﮥ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻣﺎم‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق اﻟﻘﻄﺎن‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ أﺑﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ ﺟﺎوز اﻟﺠﺴﺮ أﺣﺪ أﻓﻘﻪ ﻣﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ‬‫راﻫﻮﯾﻪ‪ .‬و ﻻ أﺣﻔﻆ ﻣﻦ أﺑﯽ زرﻋﮥ‪.‬‬‫اﺑﻦ ﻋـﺪي ﺳـﻤﻌﺖ أﺑـﺎ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻـﻠﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ ﺳـﻤﻌﻨﺎ ﯾـﺬﮐﺮ أﺣـﺪ ﻓﯽ اﻟﺤﻔﻆ اﻻ ﮐﺎن اﺳـﻤﻪ اﮐﺒﺮ ﻣﻦ رؤﯾﺘﻪ اﻻ أﺑﻮ زرﻋـﮥ اﻟﺮازي‪ .‬ﻓﺎن‬‫ﻣﺸﺎﻫﺪﺗﻪ ﮐﺎﻧﺖ أﻋﻈﻢ ﻣﻦ اﺳﻤﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻗﺪ ﺟﻤﻊ ﺣﻔﻆ اﻻﺑﻮاب و اﻟﺸﯿﻮخ و اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ‪ ،‬ﮐﺘﺒﻨﺎ ﺑﺎﻣﻼﺋﻪ ﺑﻮاﺳﻂ ﺳﺘﮥ آﻻف ﺣﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪348 :‬‬‫و ﻗﺎل ﺻﺎﻟﺢ ﺟﺰرة‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﻦ ﺷﺒﯿﺐ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﯽ اﻟﺤﺴﻦ اﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ اﻣﯿﻦ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ زﻫﯿﺮ‪ ،‬ﺣﺪﺛﺘﻨﺎ أم ﻋﻤﺮو ﺑﻨﺖ ﺷـﻤﺮ‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ ﺳﻮﯾﺪ‬‫اﺑﻦ ﻏﻔﻠﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬و اﻋﯿﺲ ﻋﯿﻦ ﯾﺮﯾﺪ ﺣﻮر ﻋﯿﻦ ﻗﺎل ﺻﺎﻟﺢ‪ :‬ﻓﺄﻟﻘﯿﺖ ﻫﺬا ﻋﻠﯽ أﺑﯽ زرﻋﮥ ﻓﺒﻘﯽ ﻣﺘﻌﺠﺒﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫أﻧﺎ أﺣﻔﻆ ﻓﯽ اﻟﻘﺮاءات ﻋﺸﺮة آﻻف ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻓﺘﺤﻔﻆ ﻫﺬا؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻻ‪.‬‬‫اﺑﻦ ﻋﺪي‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﻦ وارة‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﻻ ﯾﻌﺮﻓﻪ أﺑﻮ زرﻋﮥ اﻟﺮازي ﻓﻠﯿﺲ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 73‬از ‪180‬‬‫ﻟ ﻪ أ ﺻﻞ ‪.‬‬
‫و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﻟﻔﻘﯿﻪ أﺑﺎ ﺣﺎﻣﺪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﺜﻘﻔﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﻤﺎ اﻧﺼﺮف ﻗﺘﯿﺒﮥ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﯽ اﻟﺮي‪ ،‬ﺳﺄﻟﻮه أن‬‫ﯾﺤـﺪﺛﻬﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬اﺣـﺪﺛﮑﻢ ﺑﻌﺪ أن ﺣﻀـﺮ ﻣﺠﻠﺴـﯽ أﺣﻤﺪ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا ﻟﻪ‪ :‬ﻓﺎن ﻋﻨﺪﻧﺎ ﻏﻼﻣﺎ‬‫ﯾﺴﺮد ﮐﻞ ﻣﺎ ﺣﺪﺛﺖ ﺑﻪ ﻣﺠﻠﺴﺎ ﻣﺠﻠﺴﺎ ﻗﻢ ﯾﺎ أﺑﺎ زرﻋﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻘﺎم‪ ،‬ﻓﺴﺮد ﮐﻞ ﻣﺎ ﺣﺪث ﺑﻪ ﻗﺘﯿﺒﮥ ﻓﺤﺪﺛﻬﻢ ﻗﺘﯿﺒﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪349 :‬‬‫ﻗﺎل ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ زرﻋﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬دﺧﻠﺖ اﻟﺒﺼـﺮة ﻓﺤﻀﺮت ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﺸﺎذﮐﻮﻧﯽ ﻓﯽ ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻌﮥ‪ ،‬ﻓﺮوي ﺣﺪﯾﺜﺎ ﻓﺮددت‬‫ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺘﯿﺒﮥ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ ﻋﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬ﻋﻦ ﻧﺎﻓﻊ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﺟﺒﯿﺮ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻻ ﺣﻠﻒ ﻓﯽ اﻻﺳﻼم‪.‬‬‫ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻫﺬا وﻫﻢ‪ ،‬اﻧﻤﺎ ﻫﻮ ﺳﻌﺪ ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﺒﯿﺮ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﯾﻘﻮل ﻫﺬا؟‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ‪ ،‬أﻧﺒﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺘﯿﺒﮥ‪.‬‬‫ﻓﻐﻀﺐ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﻣﺎ ﺗﻘﻮل ﻓﯽ ﻣﻦ ﺟﻌﻞ اﻻذان ﻣﮑﺎن اﻻﻗﺎﻣﮥ؟‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﯾﻌﯿﺪ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﻗﺎل ﻫﺬا؟‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬اﻟﺸﻌﺒﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻣﻦ ﻋﻦ ﻟا ﺸﻌﺒﯽ؟‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺛﻨﺎ ﻗﺒﯿﺼﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﺎﺑﺮ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺸﻌﺒﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ﻫﺬا؟‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪350 :‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ أﺑﯽ اﻻﺳﻮد‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﻐﯿﺮة‪ ،‬ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬أﺧﻄﺄت‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺟﻌﻔﺮ اﻻﺣﻤﺮ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﻐﯿﺮة ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬أﺧﻄﺄت‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬أﻧﺎ أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﮐﺪﯾﻨﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﻐﯿﺮة‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬أﺻﺒﺖ‪.‬‬‫ﺛﻢ ﻗﺎل أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬اﺷﺘﺒﻪ ﻋﻠﯽ‪ ،‬و ﮐﺘﺒﺖ ﻫﺬه اﻻﺣﺎدﯾﺚ اﻟﺜﻼﺛﮥ ﻋﻦ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬ﻓﻤﺎ ﻃﺎﻟﻌﺘﻬﺎ ﻣﻨﺬ ﮐﺘﺒﺘﻬﺎ‪.‬‬‫ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬و اﯾﺶ ﻏﯿﺮ ﻫﺬا؟‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﻌﺎذ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ ،‬ﻋﻦ أﺷﻌﺚ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺤﺴﻦ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻫﺬا ﺳﺮﻗﺘﻪ‪ ،‬و ﺻﺪق‪ ،‬ﮐﺎن ذاﮐﺮﻧﯽ ﺑﻪ رﺟﻞ ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬ﻓﺤﻔﻈﺘﻪ ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺟﺰرة‪ :‬ﻗﺎل أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬ﻣﺮ ﺑﻨﺎ اﻟﯽ ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﺸﺎذﮐﻮﻧﯽ ﻧﺬاﮐﺮه‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺬﻫﺒﻨﺎ‪ ،‬ﻓﻤﺎ زال ﯾﺬاﮐﺮه‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﻋﺠﺰ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪351 :‬‬‫اﻟﺸﺎذﮐﻮﻧﯽ ﻋﻦ ﺣﻔﻈﻪ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ أﻋﯿﺎه‪ ،‬اﻟﻘﯽ ﺣﺪﯾﺜﺎ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﺮازﯾﯿﻦ ﻓﻠﻢ ﯾﻌﺮﻓﻪ أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﺳـﻠﯿﻤﺎن‪ :‬ﯾﺎ ﺳﺒﺤﺎن اﻟﱠﻠﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﻠﺪك ﻫﺬا‬‫ﻣﺨﺮﺟﻪ ﻣﻦ ﻋﻨﺪﮐﻢ‪ ،‬و أﺑﻮ زرﻋﮥ ﺳﺎﮐﺖ و ﯾﺮي ﻣﻦ ﺣﻀﺮ اﻧﻪ ﻗﺪ ﻋﺠﺰ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺧﺮﺟﻨﺎ رأﯾﺖ أﺑﺎ زرﻋﮥ ﻗﺪ اﻏﺘﻢ و ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻻ أدري ﻣﻦ اﯾﻦ ﺟﺎء‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 74‬از ‪180‬‬‫ﺑﻬﺬا؟ ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬وﺿﻌﻪ ﻓﯽ اﻟﻮﻗﺖ ﮐﯽ ﺗﻌﺠﺰ و ﺗﺨﺠﻞ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻫﮑﺬا؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻓﺴﺮي ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫اﺑﻦ ﻋـﺪي ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺨﻠﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻤﻘﺮي‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻓﻀـﻠﮏ اﻟﺼﺎﺋﻎ ﯾﻘﻮل‪ :‬دﺧﻠﺖ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺼـﺮت اﻟﯽ ﺑﺎب أﺑﯽ ﻣﺼـﻌﺐ‪ ،‬ﻓﺨﺮج اﻟﯽ‬‫ﺷﯿـﺦ ﻣﺨﻀﻮب و ﮐﻨﺖ ﻧﺎﻋﺴـﺎ‪ ،‬ﻓﺤﺮﮐﻨﯽ و ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ ﻣﺮدك ﻣﻦ أﻧﺖ أي ﺷـﯽء ﺗﻨﺎم؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬أﺻـﻠﺤﮏ اﻟﱠﻠﻪ أﻧﺎ ﻣﻦ اﻟﺮي ﻣﻦ ﺑﻌﺾ ﺷﺎﮐﺮدي‬‫أﺑﯽ زرﻋﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و دﺧﻠﺖ ﻋﻠﯽ اﻟﺮﺑﯿﻊ ﺑﻤﺼﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻦ اﯾﻦ؟ ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫ﻣﻦ اﻟﺮي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺗﺮﮐﺖ أﺑﺎ زرﻋﮥ و ﺟﺌﺖ‪ ،‬ان أﺑﺎ زرﻋﮥ آﯾﮥ‪ ،‬و ان اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ إذا ﺟﻌﻞ اﻧﺴﺎﻧﺎ آﯾﮥ أﺑﺎﻧﻪ ﻣﻦ ﺷﮑﻠﻪ ﺣﺘﯽ ﻻ ﯾﮑﻮن ﻟﻪ ﺛﺎن‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﯾﻮﻧﺲ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻻﻋﻠﯽ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪352 :‬‬‫ﻣﺎ رأﯾﺖ أﮐﺜﺮ ﺗﻮاﺿﻌﺎ ﻣﻦ أﺑﯽ زرﻋﮥ‪ ،‬ﻫﻮ و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻣﺎﻣﺎ ﺧﺮاﺳﺎن‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﯾﻮﺳﻒ اﻟﻤﻨﺎﯾﺤﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﯽ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ اﻟﻘﺎﺿﯽ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻻﻋﻠﯽ ﯾﻮﻣﺎ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ زرﻋﮥ‪،‬‬‫ﻓﻘﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬ﻣﻦ ﻫﺬا؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ان أﺑﺎ زرﻋﮥ اﺷﻬﺮ ﻓﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ ﻣﻦ اﻟﺪﻧﯿﺎ‪.‬‬‫اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﺣـﺪﺛﻨﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﯾﺪﻋﻮ اﻟﱠﻠﻪ ﻻﺑﯽ زرﻋﮥ‪ ،‬و ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ ﻏﯿﺎث ﯾﻘﻮل ﻣﺎ رأي اﺑﻮ‬‫زرﻋﮥ ﻣﺜﻞ ﻧﻔﺴﻪ‪.‬‬‫ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﺒﺮذﻋﯽ‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﻻـ ﯾﺰال اﻟﻤﺴـﻠﻤﻮن ﺑﺨﯿﺮ ﻣﺎ أﺑﻘﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻬﻢ ﻣﺜﻞ أﺑﯽ زرﻋـﮥ ﯾﻌﻠﻢ ]‪ [1‬اﻟﻨـﺎس‪ ،‬و ﻣـﺎ ﮐﺎن اﻟﱠﻠﻪ ﻟﯿﺘﺮك اﻻرض اﻻ و ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺜﻞ أﺑﯽ زرﻋـﮥ ﯾﻌﻠﻢ‬‫اﻟﻨﺎس ﻣﺎ ﺟﻬﻠﻮه‪.‬‬‫ﻋﻠﻘﻬـﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣـﺎﺗﻢ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋـﺪي‪ ،‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﻘﻄـﺎن‪ ،‬أﻧﺒﺄﻧﺎ اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي‪ ،‬ﺣـﺪﺛﻨﯽ اﺑﻮ ]‪ [1‬ﯾﻌﻠﻢ‬‫ﺑﺘﺸﺪﯾﺪ اﻟﻼم ﻣﻦ اﻟﺘﻌﻠﯿﻢ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪353 :‬‬‫زرﻋﮥ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و ﻣﺎ ﺧﻠﻒ ﺑﻌﺪه ﻣﺜﻠﻪ ﻋﻠﻤﺎ و ﻓﻬﻤﺎ‪ ،‬و ﻻ أﻋﻠﻢ ﻣﻦ اﻟﻤﺸﺮق و اﻟﻤﻐﺮب ﻣﻦ ﮐﺎن ﯾﻔﻬﻢ ﻫﺬا اﻟﺸﯿﻄﺎن ﻣﺜﻠﻪ‪.‬‬‫اﺑﻦ ﻋﺪي ﺳـﻤﻌﺖ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﺻـﻔﻮان‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﺎ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل أزﻫﺪ ﻣﻦ رأﯾﺖ ارﺑﻌﮥ‪ :‬آدم ﺑﻦ أﺑﯽ ﯾﺎس‪ ،‬و ﺛﺎﺑﺖ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺰاﻫﺪ‪ ،‬و اﺑﻮ‬‫زرﻋﮥ اﻟﺮازي‪ ،‬و ذﮐﺮ آﺧﺮ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬أﺑﻮ زرﻋﮥ اﻟﺮازي ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﺑﻦ ﻋـﺪي‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﻦ ﺧﺮاش‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺎن ﺑﯿﻨﯽ و ﺑﯿﻦ أﺑﯽ زرﻋـﮥ ﻣﻮﻋﺪ أن اﺑﮑﺮ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﺎذاﮐﺮه ﻓﺒﮑﺮت ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻤﺮرت ﺑﺄﺑﯽ‬‫ﺣﺎﺗﻢ و ﻫﻮ ﻗﺎﻋﺪ‪ ،‬ﻓﺄﺟﻠﺴـﻨﯽ ﻣﻌﻪ ﯾﺬاﮐﺮﻧﯽ ﺣﺘﯽ أﺿﺤﯽ اﻟﻨﻬﺎر‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ ﺑﯿﻨﯽ و ﺑﯿﻦ أﺑﯽ زرﻋﮥ ﻣﻮﻋﺪ‪ ،‬ﻓﺠﺌﺖ اﻟﯽ أﺑﯽ زرﻋﮥ و اﻟﻨﺎس ﻣﻨﮑﺒﯿﻦ‬‫ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﺗﺄﺧﺮت ﻋﻦ اﻟﻤﻮﻋـﺪ‪ ،‬ﻗﻠﺖ ﺑﮑﺮت ﻓﻤﺮرت ﺑﻬـﺬا اﻟﻤﺴﺘﺮﺷـﺪ‪ ،‬ﻓﺪﻋﺎﻧﯽ ﻓﺮﺣﻤﺘﻪ ﻟﻮﺣﺪﺗﻪ و ﻫﻮ أﻋﻠﯽ اﺳـﻨﺎدا ﻣﻨﮏ‪ ،‬و ﺻـﺮت‬‫أﻧﺖ ﺑﺎﻟﺪﺳﺖ‪.‬‬‫أو ﮐﻤﺎ ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﺴﺮاج‪ :‬أﻧﺒﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ وارة‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬رأﯾﺖ اﺑﺎ زرﻋﮥ ﻓﯽ اﻟﻤﻨﺎم ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ ﻣﺎ ﺣﺎﻟﮏ؟ ﻗﺎل‪:‬‬‫أﺣﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ اﻻﺣﻮال ﮐﻠﻬﺎ‪ ،‬اﻧﯽ ﺣﻀﺮت ﻓﻮﻗﻔﺖ ﺑﯿﻦ ﯾﺪي اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪354 :‬‬‫ﻓﻘﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﯾﺎ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻢ ﺗـﺬرﻋﺖ ]‪ [1‬ﻓﯽ اﻟﻘﻮل ﻓﯽ ﻋﺒـﺎدي؟ ﻗﻠﺖ ﯾـﺎ رب اﻧﻬﻢ ﺣـﺎوﻟﻮا دﯾﻨـﮏ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺻـﺪﻗﺖ‪ ،‬ﺛﻢ اﺗﯽ ﺑﻄﺎﻫﺮ ﻟا ﺨﻠﻘﺎﻧﯽ‬‫ﻓﺎﺳـﺘﻌﺪﯾﺖ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬اﻟﯽ رﺑﯽ ﻓﻀـﺮب اﻟﺤـﺪ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﺎﺋـﮥ‪ ،‬ﺛﻢ اﻣﺮ ﺑﻪ اﻟﯽ اﻟﺤﺒﺲ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬أﻟﺤﻘﻮا ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﺄﺻـﺤﺎﺑﻪ ﺑﺄﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ﺳﻔﯿﺎن‪ ،‬و ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 75‬از ‪180‬‬‫رواﻫﺎ ﻋﻦ اﺑﻦ وارة اﯾﻀﺎ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ أﺧﯽ أﺑﯽ زرﻋﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬و راق أﺑﯽ زرﻋﮥ‪ :‬ﺣﻀﺮﻧﺎ أﺑﺎ زرﻋﮥ ﺑﻤﺎرﺳﺘﺎن‪ ،‬و ﻫﻮ ﻓﯽ اﻟﺴﻮق ]‪ ،[2‬و ﻋﻨﺪه اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و اﺑﻦ وارة‪ ،‬و اﻟﻤﻨﺬر‬‫ﺑﻦ ﺷﺎذان‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮوا ﺣﺪﯾﺚ اﻟﺘﻠﻘﯿﻦ‪:‬‬‫)ﻟﻘﻨﻮا ﻣﻮﺗﺎﮐﻢ ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﻟﱠﻠﻪ( و اﺳﺘﺤﯿﻮا ﻣﻦ أﺑﯽ زرﻋﮥ ان ﯾﻠﻘﻨﻮه ﻓﻘﺎﻟﻮا ﺗﻌﺎﻟﻮا ﻧﺬﮐﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪،‬‬‫ﻓﻘﺎل اﺑﻦ وارة‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﺎﺻﻢ ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ‪ ،‬ﻋﻦ ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬و ﺟﻌﻞ ﯾﻘﻮل اﺑﻦ أﺑﯽ ]‪ [1‬اﻟﺘﺬرع‪ :‬ﮐﺜﺮة اﻟﮑﻼم و اﻻﻓﺮاط ﻓﯿﻪ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺳﺎق اﻟﻤﺮﯾﺾ ﻧﻔﺴﻪ ﻋﻨﺪ اﻟﻤﻮت ﺳﻮﻗﺎ‪ :‬ﺷﺮع ﻓﯽ ﻧﺰع اﻟﺮوح‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪355 :‬‬‫و ﻟﻢ ﯾﺠﺎوزه‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺑﻨﺪار‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺑﻮ ﻋﺎﺻﻢ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺠﺎوز‪ ،‬و اﻟﺒﺎﻗﻮن ﺳﮑﺘﻮا‪،‬‬‫ﻓﻘﺎل اﺑﻮ زرﻋـﮥ و ﻫﻮ ﻓﯽ اﻟﺴﻮق‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﺑﻨـﺪار‪ ،‬أﻧﺒﺎ اﺑﻮ ﻋﺎﺻﻢ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺮﯾﺐ‪ ،‬ﻋﻦ ﮐﺜﯿﺮ ﺑﻦ ﻣﺮة‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﻌﺎذ‬‫ﺑﻦ ﺟﺒﻞ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪) :‬ﻣﻦ ﮐﺎن آﺧﺮ ﮐﻼﻣﻪ ﻻ اﻟﻪ اﻻ اﻟﱠﻠﻪ دﺧﻞ اﻟﺠﻨﮥ( و ﺗﻮﻓﯽ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫رواﻫﺎ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ ،‬و ﻏﯿﺮه‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻮراق اﻟﺮازي‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻬﺬا‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺎدي‪ ،‬و أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪ :‬ﺗﻮﻓﯽ اﺑﻮ زرﻋﮥ اﻟﺮازي ﻓﯽ آﺧﺮ ﯾﻮم ﻣﻦ ﺳﻨﮥ ارﺑﻊ و ﺳﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﻮﻟﺪه ﮐﺎن ﻓﯽ‬‫ﺳﻨﮥ ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪.‬‬‫و أﻣﺎ اﻟﺤﺎﮐﻢ ﻓﻘﺎل ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي اﻟﺮازي اﻟﻤﻌﻤﺮ‪ :‬ﻫﺬا اﻟﺸﯿﺦ ﻋﻨﺪي ﺻﺪوق ﻓﺎﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬رأﯾﺖ‬‫اﺑﺎ زرﻋﮥ اﻟﺮازي‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬ﮐﯿﻒ رأﯾﺘﻪ؟ ﻓﻘﺎل أﺳﻮد اﻟﻠﺤﯿﮥ ﻧﺤﯿﻒ اﺳﻤﺮ‪ ،‬و ﻫﺬه ﺻﻔﮥ أﺑﯽ زرﻋﮥ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﺗﻮﻓﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪356 :‬‬‫و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺳﺖ و ﺧﻤﺴﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬اﺣﺴﺐ اﺑﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﻫﻢ ﻓﯽ ﻣﻘـﺪار ﺳﻦ أﺑﯽ زرﻋـﮥ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﻗـﺪ ارﺗﺤﻞ ﺑﻨﻔﺴﻪ و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ ﻗﺒﯿﺼـﮥ و أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬و اﻟﻈﺎﻫﺮ أﻧﻪ وﻟـﺪ ﺳـﻨﮥ‬‫ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻋﻠﻢ‪.‬‬‫و ﻗﺪ ذﮐﺮ اﻟﺤﺎﮐﻢ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﺠﺎﻣﻊ ﻟﺬﮐﺮ أﺋﻤﮥ اﻻﻋﺼﺎر اﻟﻤﺰﮐﯿﻦ ﻟﺮواة اﻻﺧﺒﺎر‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﺮازي اﻟﺤﺎﻓﻆ ﯾﻘﻮل‪ :‬وﻟـﺪ اﺑﻮ زرﻋﮥ ﺳـﻨﮥ ارﺑﻊ و ﺗﺴـﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ و ارﺗﺤﻞ ﻣﻦ اﻟﺮي و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺛﻠﺚ ﻋﺸـﺮة ﺳـﻨﮥ‪ ،‬و أﻗﺎم‬‫ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ ﻋﺸـﺮة اﺷﻬﺮ ﺛﻢ رﺟﻊ اﻟﯽ اﻟﺮي ﺛﻢ ﺧﺮج ﻓﯽ رﺣﻠﺘﻪ اﻟﺜﺎﻧﯿﮥ‪ ،‬و ﻏﺎب ﻋﻦ وﻃﻨﻪ ارﺑﻊ ﻋﺸﺮة ﺳﻨﮥ‪ ،‬و ﺟﻠﺲ ﻟﻠﺘﺤﺪﯾﺚ و ﻫﻮ اﺑﻦ اﺛﻨﺘﯿﻦ و‬‫ﺛﻠﺜﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﻫﻮ اﺑﻦ ارﺑﻊ و ﺳﺘﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻫﺬا اﻟﻘﻮل ﺧﻄﺎء ﻓﯽ وﻓﺎﺗﻪ و اﻟﺼﺤﯿﺢ ﻣﺎ ﻣﺮ‪.‬‬‫و ذﮐﺮ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺣﺮب اﻟﻌﺴـﮑﺮي‪ :‬اﻧﻪ رأي اﺑﺎ زرﻋـﮥ اﻟﺮازي و ﻫﻮ ﯾﺆم اﻟﻤﻠﺌﮑـﮥ ﻓﯽ اﻟﺴـﻤﺎء اﻟﺮاﺑﻌﮥ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﺑﻤﺎ ﻧﻠﺖ ﻫﺬه اﻟﻤﻨﺰﻟﮥ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﺑﺮﻓﻊ‬‫اﻟﯿﺪﯾﻦ ﻓﯽ اﻟﺼﻠﻮة ﻋﻨﺪ اﻟﺮﮐﻮع و ﻋﻨﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪357 :‬‬‫اﻟﺮﻓﻊ ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻤﯿـﺪ اﻟﻘﺮﺷـﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ذاﮐﺮت أﺑﯽ ﻟﯿﻠـﮥ اﻟﺤﻔﺎظ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺎ ﺑﻨﯽ ﻗـﺪ ﮐﺎن‬‫اﻟﺤﻔﻆ ﻋﻨﺪﻧﺎ‪ ،‬ﺛﻢ ﺗﺤﻮل اﻟﯽ ﺧﺮاﺳﺎن اﻟﯽ ﻫﺆﻻء اﻟﺸـﺒﺎب اﻻرﺑﻌﮥ‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﻫﻢ؟ ﻗﺎل‪ :‬اﺑﻮ زرﻋﮥ ذاك اﻟﺮازي‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ذاك‬‫اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ذاك اﻟﺴـﻤﺮﻗﻨﺪي‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺷﺠﺎع ذاك اﻟﺒﻠﺨﯽ‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺖ ﻓﻤﻦ أﺣﻔﻆ ﻫﺆﻻء؟ ﻗﺎل‪ :‬أﻣﺎ أﺑﻮ‬‫زرﻋﮥ ﻓﺄﺳﺮدﻫﻢ‪ ،‬و أﻣﺎ اﻟﺒﺨﺎري ﻓﺄﻋﺮﻓﻬﻢ‪ ،‬و أﻣﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﯾﻌﻨﯽ اﻟﺪارﻣﯽ ﻓﺄﺗﻘﻨﻬﻢ‪ ،‬و أﻣﺎ اﺑﻦ ﺷﺠﺎع ﻓﺄﺟﻤﻌﻬﻢ ﻟﻼﺑﻮاب‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬أﻧﺒﺎ اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ زرﻋﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺑﯿﻨﺎ اﻧﺎ ﻗﺎﺋﻢ اﺻﻠﯽ و أﻧﺎ اﻗﺮأ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 76‬از ‪180‬‬‫)َو َذُروا ﻣﺎ ﺑَِﻘَﯽ ﻣَِﻦ اﻟﱢﺮﺑﺎ ِإْن ُﮐﻨْﺘُْﻢ ُﻣْﺆﻣِﻨِﯿَﻦ(‬‫‪َ) .‬ﻓِﺈْن ﻟَْﻢ َﺗْﻔَﻌﻠُﻮا َﻓْﺄَذﻧُﻮا ﺑ َِﺤْﺮٍب(‬‫اﻵﯾﮥ ]‪ ،[1‬ﻓﻮﻗﻔﺖ ﻣﺘﻌﺠﺒﺎ ﻣﻦ ﻫﺬا اﻟﻮﻋﯿﺪ ﺳﺎﻋﮥ‪ ،‬و رﺟﻌﺖ اﻟﯽ اول اﻵﯾﮥ ﺛﻠﺚ ﻣﺮات‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﮐﺎﻧﺖ اﻟﻤﺮة ]‪ [1‬اﻟﺒﻘﺮة‪.279 -278 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪358 :‬‬‫اﻟﺜﺎﻟﺜﮥ وﻗﻌﺖ ﻫﺪة ﻣﻦ اﻟﺰﻟﺰﻟﮥ‪ ،‬ﻓﺒﻠﻐﻨﯽ أﻧﻬﻢ ﻋﺪوا ﺑﻀﻌﮥ ﻋﺸﺮ اﻟﻒ ﺟﻨﺎزة ﺣﻤﻠﺖ ﻣﻦ اﻟﻐﺪ ﺑﺎﻟﺮي‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﺎ زرﻋﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬إذا ﻣﺮﺿﺖ ﺷـﻬﺮا أو ﺷـﻬﺮﯾﻦ ﺗﺒﯿﻦ ﻋﻠﯽ ﻓﯽ ﺣﻔﻆ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و أﻣﺎ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﺎذا‬‫ﺗﺮﮐﺖ أﯾﺎﻣﺎ ﺗﺒﯿﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل اﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬ﯾﺮي ﻗﻮم ﻣﻦ اﺻـﺤﺎﺑﻨﺎ ﮐﺘﺒﻮا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺗﺮﮐﻮا اﻟﻤﺠﺎﻟﺴﮥ ﻣﻨﺬ ﻋﺸﺮﯾﻦ ﺳﻨﮥ أو أﻗﻞ‪ ،‬إذا ﺟﻠﺴﻮا اﻟﯿﻮم‬‫ﻣﻊ اﻻﺣﺪاث ﮐﺄﻧﻬﻢ ﻻ ﯾﻌﺮﻓﻮن‪ ،‬أو ﻻ ﯾﺤﺴﻨﻮن اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﺜﻞ اﻟﺸﻤﺲ إذا ﺣﺒﺲ ﻋﻦ اﻟﺸﺮق ﺧﻤﺴﮥ اﯾﺎم ﻻ ﯾﻌﺮف اﻟﺴﻔﺮ‪،‬‬‫ﻓﻬﺬا اﻟﺸﺄن ﯾﺤﺘﺎج أن ﻧﺘﻌﺎﻫﺪه أﺑﺪا‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﺎ زرﻋـﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬اﺧﺘﯿﺎر اﺣﻤـﺪ و اﺳـﺤﺎق أﺣﺐ اﻟﯽ ﻣﻦ ﻗﻮل اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﻣﺎ أﻋﺮف ﻓﯽ أﺻـﺤﺎﺑﻨﺎ أﺳﻮد اﻟﺮأس‬‫أﻓﻘﻪ ﻣﻦ اﺣﻤﺪ‪.‬‬‫و ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﺎ زرﻋﮥ و ﺳـﺌﻞ ﻋﻦ ﻣﺮﺳـﻼت اﻟﺜﻮري و ﻣﺮﺳﻼت ﺷﻌﺒﮥ‪ ،‬ﻓﻘﺎل اﻟﺜﻮري‪ :‬ﯾﺘﺴﺎﻫﻞ ﻓﯽ اﻟﺮﺟﺎل‪ ،‬و ﺷﻌﺒﮥ ﻻ ﯾﺪﻟﺲ و ﻻ ﯾﺮﺳﻞ‪ ،‬ﻗﯿﻞ‬‫ﻟﻪ‪ :‬ﻓﻤﺎ ﻟﮏ ﻣﺮﺳﻼﺗﻪ أﺛﺒﺖ أم‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪359 :‬‬‫اﻻـوزاﻋﯽ؟ ﻗـﺎل‪ :‬ﻣﺎﻟـﮏ ﻻـ ﯾﮑـﺎد ﯾﺮﺳﻞ اﻻ ﻋﻦ ﻗﻮم ﺛﻘﺎت‪ ،‬ﻣﺎﻟﮏ ﻣﺘﺜﺒﺖ ﻓﯽ اﻫﻞ ﺑﻠـﺪه ﺟـﺪا‪ ،‬ﻓﺎن ﺗﺴﺎﻫﻞ ﻓﺎﻧﻤﺎ ﯾﺘﺴﺎﻫﻞ ﻓﯽ ﻗﻮم ﻏﺮﺑﺎء ﻻ‬‫ﯾﻌﺮﻓﻬﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﺎ ﺣﺎﻣﺪ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب اﻟﺴﯿﺎري‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ داود ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﺮازي‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﺎ زرﻋﮥ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ارﺗﺤﻠﺖ اﻟﯽ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ اﻟﻤﺼـﺮي‪ ،‬ﻓﺪﺧﻠﺖ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻊ اﺻـﺤﺎب اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻓﺘﺬاﮐﺮﻧﺎ اﻟﯽ ان ﺿﺎق اﻟﻮﻗﺖ‪ ،‬ﺛﻢ اﺧﺮﺟﺖ ﻣﻦ ﮐﻤﯽ أﻃﺮاﻓﺎ‬‫ﻓﯿﻬﺎ اﺣﺎدﯾﺚ ﺳﺄﻟﺘﻪ ﻋﻨﻬﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﯽ‪:‬‬‫ﺗﻌﻮد‪ ،‬ﻓﻌـﺪت ﻣﻦ اﻟﻐﺪ و ﻣﻌﯽ اﺻـﺤﺎب اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻓﺄﺧﺮﺟﺖ اﻻﻃﺮاف و ﺳﺄﻟﺘﻪ ﻋﻨﻬﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺗﻌﻮد‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬أ ﻟﯿﺲ ﻗﻠﺖ ﻟﯽ ﺑﺎﻻﻣﺲ ﺗﻌﻮد؟ ﻣﺎ‬‫ﻋﻨـﺪك ﻣﻤﺎ ﯾﮑﺘﺐ أورد ﻋﻠﯽ ﻣﺴـﻨﺪا أو ﻣﺮﺳـﻼ او ﺣﺮﻓﺎ ﻣﻤﺎ اﺳـﺘﻔﯿﺪ‪ ،‬ﻓﺎن ﻟﻢ أروه ﻟﮏ ﻋﻤﻦ ﻫﻮ أوﺛﻖ ﻣﻨﮏ ﻓﻠﺴﺖ ﺑﺄﺑﯽ زرﻋﮥ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫ﻣﻦ ﻫﯿﻬﻨﺎ ﻣﻤﻦ ﯾﮑﺘﺐ ﻋﻨﻪ؟ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﺑﮑﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﻮﺻﺎ‪.‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ اﺑﺎ ﺑﮑﺮ اﻟﺠﻮزﺟﺎﻧﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﻨﺎ ﻋﻨﺪ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﺄذن ﻟﻨﺎ اﯾﺎﻣﺎ ﺛﻢ دﺧﻠﻨﺎ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺑﻠﻐﻨﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪360 :‬‬‫ورود ﻫﺬا اﻟﻐﻼم ﯾﻌﻨﯽ اﺑﺎ زرﻋﮥ ﻓﺪرﺳﺖ ﻟﻼﻟﺘﻘﺎء ﺑﻪ ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ اﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻋﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎن اﺑﻮ زرﻋﮥ ﻻ ﯾﺄﮐﻞ اﻟﺠﺒﻦ و ﻻ اﻟﺨﻞ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﯿﻤﺎن‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﺎ زرﻋﮥ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﻻ ﺗﮑﺘﺒﻮا ﻋﻨﯽ ﺑﺎﻟﻤﺬاﮐﺮة‪ ،‬ﻓﺎﻧﯽ اﺧﺎف أن ﺗﺤﻤﻠﻮا ﺧﻄﺎء‪ ،‬ﻫﺬا اﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك ﮐﺮه ان ﯾﺤﻤﻞ ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻟﻤﺬاﮐﺮة‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‪ :‬ﻻ ﺗﺤﻤﻠﻮا ﻋﻨﯽ ﺑﺎﻟﻤـﺬاﮐﺮة ﺷـﯿﺌﺎ و ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﺎ زرﻋـﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬إذا اﻧﻔﺮد اﺑﻦ اﺳـﺤﺎق ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ ﻻ ﯾﮑﻮن ﺣﺠﮥ‪ ،‬ﺛﻢ‬‫روي ﻟﻪ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﻘﺮاءة ﺧﻠﻒ اﻻﻣﺎم‪ ،‬و ﺳﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﮐﺎن اﻟﺤﻮﺿﯽ و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺠﻌﺪ و ﻗﺒﯿﺼﮥ ﯾﻘﺪرون ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻔﻆ ﯾﺠﯿﺌﻮن ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﺘﻤﺎم‪ ،‬و ذﮐﺮ ﻋﻦ ﻗﺒﯿﺼﮥ ﮐﺄﻧﻪ ﯾﻘﺮأ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﯾﻌﺠﺒﻨﯽ ﮐﺜﯿﺮا ﮐﻼم أﺑﯽ زرﻋﮥ ﻓﯽ اﻟﺠﺮح و اﻟﺘﻌﺪﯾﻞ ﯾﺒﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﻮرع و اﻟﺨﺒﺮة ﺑﺨﻼف رﻓﯿﻘﻪ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﻓﺎﻧﻪ ﺟﺮاح‪.‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻔﻘﯿﻪ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 77‬از ‪180‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪361 :‬‬‫و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺸﺎﻫـﺪ‪ ،‬و ﺳﺖ اﻟﻘﻀﺎة ﺑﻨﺖ ﯾﺤﯿﯽ ﻗﺮاءة‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬اﻧﺒﺄ ﮐﺮﯾﻤـﮥ ﺑﻨﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب اﻟﻘﺮﺷـﯿﮥ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺑﻮ اﻟﺨﯿﺮ ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﺎﻏﺒﺎن ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ‪ ،‬اﻧﺒﺄ اﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻨﺪه‪ ،‬اﻧﺒﺄ أﺑﯽ‪ ،‬اﻧﺒﺄ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪،‬‬‫ﺣـﺪﺛﻨﺎ اﺑﻮ زرﻋـﮥ اﻟﺮازي‪ ،‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺑﮑﯿﺮ‪ ،‬اﻧﺒﺄ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﺑﻦ ﻋﻘﺒﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ دﯾﻨﺎر‪،‬‬‫ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﮐـﺎن ﻣﻦ دﻋـﺎء اﻟﻨـﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪) :‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ اﻧﯽ اﻋـﻮذ ﺑـﮏ ﻣﻦ زوال ﻧﻌﻤﺘـﮏ‪ ،‬و ﺗﺤﻮل ﻋﺎﻓﯿﺘـﮏ‪ ،‬و ﻓﺠـﺎﺋﮥ‬‫ﻧﻘﻤﺘﮏ و ﺟﻤﯿﻊ ﺳﺨﻄﮏ(‪.‬‬‫أﺧﺮﺟﻪ ﻣﺴﻠﻢ ﻋﻦ أﺑﯽ زرﻋﮥ ﻓﻮاﻓﻘﻨﺎه ﺑﻌﻠﻮ درﺟﮥ‪ ،‬و رواه اﻟﻄﺒﺮاﻧﯽ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﯿﺮ‪ ،‬و رواه اﺑﻮ داود ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻮف ﻋﻦ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻔﺎر ﺑﻦ داود‪ ،‬ﻋﻦ ﯾﻌﻘﻮب ﻧﺤﻮه‪.‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﻨﺼﻮر ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﻘﺎدر ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟﻘﻄﺎن‪ ،‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ زرﻋﮥ‬‫ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺠﺮﻣﯽ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﯿﺪة ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ واﺻﻞ‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪362 :‬‬‫اﺑﻦ ﺛـﺎﺑﺖ اﻟﺒﻨـﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺤﺮث ﺑﻦ ﻧﻮﻓﻞ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪:‬‬‫ﻟﻼﻧﺒﯿﺎء ﻣﻨﺎﺑﺮ ﻣﻦ ذﻫﺐ‪ ،‬ﯾﺠﻠﺴﻮن ﻋﻠﯿﻬﺎ‪ ،‬و ﯾﺒﻘﯽ ﻣﻨﺒﺮي ﻻ اﺟﻠﺲ ﻋﻠﯿﻪ‪) ،‬أو ﻗﺎل‪ :‬ﻻ اﻗﻌﺪ ﻋﻠﯿﻪ( ﻓﯿﻤﺎ ﺑﯿﻦ ﯾﺪي رﺑﯽ ﻋﺰ و ﺟﻞ ﻣﻨﺘﺼﺒﺎ‪ ،‬ﻣﺨﺎﻓﮥ‬‫أن ﯾـﺬﻫﺐ ﺑﯽ اﻟﯽ اﻟﺠﻨـﮥ و ﺗﺒﻘﯽ اﻣـﺘﯽ‪ ،‬ﻓـﺄﻗﻮل‪ :‬رب اﻣﺘﯽ اﻣﺘﯽ‪ ،‬ﻓﯿﻘﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌـﺎﻟﯽ‪ :‬و ﻣـﺎ ﺗﺮﯾـﺪ أن أﺻـﻨﻊ ﺑﺎﻣﺘـﮏ؟ ﻓـﺄﻗﻮل‪ :‬ﯾـﺎ رب ﻋﺠﻞ‬‫ﺣﺴﺎﺑﻬﻢ‪ ،‬ﻓﯿـﺪﻋﯽ ﺑﻬﻢ ﻓﯿﺤﺎﺳـﺒﻮن‪ ،‬ﻓﻤﻨﻬﻢ ﻣﻦ ﯾـﺪﺧﻞ اﻟﺠﻨـﮥ ﺑﺮﺣﻤـﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و ﻣﻨﻬﻢ ﻣﻦ ﯾﺪﺧﻞ اﻟﺠﻨﮥ ﺑﺸـﻔﺎﻋﺘﯽ‪ ،‬ﻓﻤﺎ أزال أﺷـﻔﻊ ﺣﺘﯽ‬‫اﻋﻄﯽ ﺻﮑﺎ ﻟﺮﺟﺎل ﻗﺪ ﺑﻌﺚ ﺑﻬﻢ اﻟﯽ اﻟﻨﺎر‪ ،‬ﺣﺘﯽ ان ﻣﺎﻟﮑﺎ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﯾﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺎ ﺗﺮﮐﺖ ﻟﻠﻨﺎر و ﻟﻐﻀﺐ رﺑﮏ ﻓﯽ اﻣﺘﮏ ﻣﻦ ﻧﺴﻤﮥ(‪.‬‬‫ﻫـﺬا ﺣـﺪﯾﺚ ﻏﺮﯾﺐ ﻣﻨﮑﺮ‪ ،‬ﺗﻔﺮد ﺑﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺛـﺎﺑﺖ أﺣـﺪ اﻟﻀـﻌﻔﺎء‪ ،‬ﻗـﺎل اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﻓﯿﻪ ﻧﻈﺮ و ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﺸـﯽء‪ ،‬روي ﻟﻪ‬‫اﻟﺘﺮﻣﺬي وﺣﺪه‪.‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﯿﻦ‪ ،‬أﻧﺒﺄﻧﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺼﺎﻋﺪي‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪363 :‬‬‫ﻣﺤﻤﺪ ح‪ ،‬و أﻧﺒﺎ اﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﺪ‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﻫﺒﮥ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﻗﺎﻻ‪ :‬أﻧﺒﺎ اﺑﻮ‬‫ﻧﻌﯿﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﻧﺒﺎ اﺑﻮ زرﻋﮥ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺮازي‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺮزوق‪ ،‬ﺑﺎﻻﺳـﻨﺎد اﻟﯽ ﯾﻌﻘﻮب‬‫ﻗﺎل‪ :‬و أﻧﺒﺎ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺮزوق‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪ ،‬ﻗﺎﻻ‪ :‬اﻧﺒﺄ ﻋﮑﺮﻣﮥ ﺑﻦ ﻋﻤﺎر‪ ،‬اﻧﺒﺄ ﺷﺪاد‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ اﻣﺎﻣﮥ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪) :‬ﯾﺎ ﺑﻦ آدم اﻧﮏ ان ﺗﺒﺬل اﻟﻔﻀﻞ ﺧﯿﺮ ﻟﮏ‪ ،‬و ان ﺗﻤﺴـﮑﻪ ﺷﺮ ﻟﮏ و ﻻ ﻣﻼم ﻋﻠﯽ ﮐﻔﺎف‪ ،‬و ﺑا ﺪأ ﺑﻤﻦ‬‫ﺗﻌﻮل‪ ،‬و اﻟﯿﺪ اﻟﻌﻠﯿﺎء ﺧﯿﺮ ﻣﻦ اﻟﯿﺪ اﻟﺴﻔﻠﯽ(‪.‬‬‫اﻧﺒﺄﻧﺎ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻼﻣﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪ ،‬اﻧﺒﺄ اﺑﻮ ﻃﺎﻟﺐ اﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ‪ ،‬اﻧﺒﺄ اﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﻟﺒﺮﻣﮑﯽ‪ ،‬اﻧﺒﺄ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ‪ ،‬ﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‬‫ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ أﺑﯽ و أﺑﺎ زرﻋـﮥ ﻋﻦ ﻣـﺬاﻫﺐ أﻫﻞ اﻟﺴـﻨﮥ ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻻ‪ :‬أدرﮐﻨﺎ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﻓﯽ ﺟﻤﯿﻊ اﻻﻋﺼﺎر‪ ،‬ﻓﮑﺎن ﻣﻦ‬‫ﻣﺬﻫﺒﻬﻢ ان اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ ﻋﺮﺷﻪ‪ ،‬ﺑﺎﺋﻦ ﻣﻦ ﺧﻠﻘﻪ‪ ،‬ﮐﻤﺎ وﺻﻒ ﻧﻔﺴﻪ ﺑﻼ ﮐﯿﻒ أﺣﺎط ﺑﮑﻞ ﺷﯽء‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪364 :‬‬‫ﻋﻠﻤﺎ‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ زرﻋﮥ ﻗﺎدح ﻣﺴﻠﻢ در ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در )ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 78‬از ‪180‬‬‫ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻓﺮوخ اﻟﻤﺨﺰوﻣﯽ‪ ،‬ﻣﻮﻟﯽ ﻋﯿﺎش ﺑﻦ ﻣﻄﺮف‪ ،‬اﺑﻮ زرﻋﮥ اﻟﺮازي‪ ،‬اﺣﺪ اﻻﺋﻤﮥ اﻟﺤﻔﺎظ‪.‬‬‫روي ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬و ﻗﺒﯿﺼﮥ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﮥ‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ اﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬و أﺑﯽ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟﻄﯿﺎﻟﺴﯽ‪ ،‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪ ،‬و ﺛﺎﺑﺖ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‬‫اﻟﺰاﻫـﺪ‪ ،‬و ﺧﻼـد ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟـﺢ اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ ،‬و اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺳـﺎﺑﻖ‪ ،‬و أﺑﯽ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‬‫اﻟﺘﺒﻮذﮐﯽ‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺷـﻤﺎس‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﺮﺑﯿﻊ اﻟﺒﻮراﻧﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﮑﻢ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬و ﺻـﻔﻮان ﺑﻦ ﺻﺎﻟـﺢ‪ ،‬و‬‫ﺳﻌﯿـﺪ ﺑﻦ داود‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺷـﯿﺒﮥ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ اﻟﻤﻌﻨﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺼـﻠﺖ اﻻﺳﺪي‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﺑﮑﯿﺮ‪ ،‬و‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﻣّﯿﮥ اﻟﺴﺎوي‪ ،‬و ﻣﻨﺠﺎب ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻄﺮف اﻟﺴﺮوﺟﯽ‪ ،‬و ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ اﻻزرق‪ ،‬و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬ﻗﺪ ذﮐﺮﻧﺎ ﻓﯽ‬‫ﺗﺮاﺟﻢ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻨﻬﻢ رواﯾﺘﻪ ﻋﻨﻬﻢ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و اﻟﺘﺮﻣﺬي‪ ،‬و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ‪ ،‬و اﺳﺤﺎق‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪367 :‬‬‫اﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﻻﻧﺼﺎري‪ ،‬و ﺣﺮﻣﻠـﮥ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و اﻟﺮﺑﯿﻊ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ اﻟﺮازي‪ ،‬و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬و ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻻﻋﻠﯽ و‬‫ﻫﻢ ﻣﻦ ﺷﯿﻮﺧﻪ‪.‬‬‫و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و أﺑﻮ زرﻋﮥ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻮف اﻟﻄﺎﺋﯽ‪ ،‬و ﻫﻢ ﻣﻦ اﻗﺮاﻧﻪ‪.‬‬‫و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻻـذرﻋﯽ‪ ،‬و ﺻﺎﻟـﺢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺟﺰرة‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ اﺣﻤـﺪ‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و اﺑﻦ أﺧﯿﻪ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﺑﻦ‬‫ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ اﻻﺳـﻔﺮاﯾﻨﯽ‪ ،‬و ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ اﻟﻌﺒـﺎس اﻟﺠﻮﯾﻨﯽ‪ ،‬و ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻣﻘﻼص‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺑﻦ أﺑﯽ‬‫داود‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ وﻫﺐ اﻟﺪﯾﻨﻮري‪ ،‬و أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻـﯽ‪ ،‬و اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ زﮐﺮﯾﺎ اﻟﻤﻄﺮز‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﺠﻨﯿﺪ‪ ،‬و أﺑﻮ‬‫ﺑﮑﺮ ﺑﻦ زﯾﺎد اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﻘﻄﺎن و آﺧﺮون‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬اﻣﺎم‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ‪ ،‬رﺑﺎﻧﯿﺎ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻈﺎ‪ ،‬ﻣﮑﺜﺮا‪ ،‬ﺻﺎدﻗﺎ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪368 :‬‬‫ﻗـﺎل ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ‪ :‬ﻟﻤـﺎ ﻗـﺪم أﺑﻮ زرﻋـﮥ ﻧﺰل ﻋﻨـﺪ أﺑﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻤـﺬاﮐﺮة ﻟﻪ‪ ،‬ﻓﺴـﻤﻌﺖ أﺑﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﯾﻮﻣﺎ ﻣﺎ ﺻـﻠﯿﺖ ﻏﯿﺮ اﻟﻔﺮض‪،‬‬‫اﺳﺘﺄﺛﺮت ﺑﻤﺬاﮐﺮة أﺑﯽ زرﻋﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻻﺑﯽ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺖ ﻣﻦ اﻟﺤﻔﺎظ؟‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ ﺑﻨﯽ ﺷـﺒﺎب ﮐﺎﻧﻮا ﻋﻨﺪﻧﺎ ﻣﻦ أﻫﻞ ﺧﺮاﺳﺎن‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﻫﻢ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ‪ ،‬و ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺷﺠﺎع‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ أﺑﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ ﺟﺎوز اﻟﺠﺴﺮ أﻓﻘﻪ ﻣﻦ اﺳﺤﺎق‪ ،‬و ﻻ أﺣﻔﻆ ﻣﻦ أﺑﯽ زرﻋﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻠﯿﺚ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ أﺣﻤﺪ‪ ،‬ﯾﺪﻋﻮ اﻟﱠﻠﻪ ﻻﺑﯽ زرﻋﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻓﻀﻠﮏ اﻟﺮازي‪ :‬ﻟﻘﯿﺖ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ أﻧﺲ‪ ،‬و ﻏﯿﺮه ﻓﻤﺎ رأت ﻋﯿﻨﺎي ﻣﺜﻠﻪ‪.‬‬‫ﻋﻦ أﺑﯽ ﻣﺼﻌﺐ ﻣﺎ رأﯾﺖ ﻣﺜﻠﻪ ﺑﻌﯿﻨﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻓﻀﻠﮏ اﻟﺼﺎﺋﻎ‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﻟﺮﺑﯿﻊ أن أﺑﺎ زرﻋﮥ آﯾﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺑﻦ ﻋﺘﺎب‪ :‬ﻣﺎ رأي أﺑﻮ زرﻋﮥ ﻣﺜﻞ ﻧﻔﺴﻪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪369 :‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ وارة‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﻻ ﯾﻌﺮﻓﻪ اﺑﻮ زرﻋﮥ ﻟﯿﺲ ﻟﻪ أﺻﻞ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 79‬از ‪180‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻗﺮأت ﻓﯽ ﮐﺘﺎب اﺳﺤﺎق ﺑﺨﻄﻪ اﻟﯽ أﺑﯽ زرﻋﮥ‪ :‬أﻧﯽ أزداد ﺑﮏ ﮐﻞ ﯾﻮم ﺳﺮورا‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺒﺮذﻋﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬ﯾﻘﻮل ﻻ ﯾﺰال اﻟﻤﺴﻠﻤﻮن ﺑﺨﯿﺮ ﻣﺎ أﺑﻘﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻬﻢ ﻣﺜﻞ أﺑﯽ زرﻋﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ :‬ﻋﻦ أﺑﯽ زرﻋﮥ أﻧﺎ اﺣﻔﻆ ﻋﺸﺮة آﻻف ﺣﺪﯾﺚ ﻓﯽ اﻟﻘﺮاءات‪.‬‬‫و ﻗـﺎل أﯾﻀـﺎ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑـﺎ زرﻋـﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﺮازي ﻣﺎﺋـﮥ اﻟﻒ ﺣـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻋﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ ﻣﺎﺋـﮥ اﻟﻒ‬‫ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬ﺑﻠﻐﻨﯽ أﻧﮏ ﺗﺤﻔﻆ ﻣﺎﺋﮥ اﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﺗﻘﺪر أن ﺗﻤﻠﯽ ﻋﻠﯽ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻦ ﺣﻔﻈﮏ؟ ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻻ‪ ،‬و ﻟﮑﻦ إذا اﻟﻘﯽ ﻋﻠﯽ ﻋﺮﻓﺖ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻـﻠﯽ‪ :‬ﻣﺎ ﺳـﻤﻌﻨﺎ أﺣـﺪا ﯾﺬﮐﺮ ﻓﯽ اﻟﺤﻔﻆ اﻻ ﮐﺎن اﺳـﻤﻪ اﮐﺒﺮ ﻣﻦ رؤﯾﺘﻪ اﻻ أﺑﺎ زرﻋﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻤﺸﺎﻫﺪﺗﻪ ﮐﺎﻧﺖ أﻋﻈﻢ ﻣﻦ‬‫اﺳﻤ ﻪ ‪.‬‬
‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪370 :‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺘﺴﺘﺮي‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﺎ زرﻋﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ ﺳـﻤﻊ اذﻧﯽ ﺷـﯿﺌﺎ ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻢ اﻻ وﻋﺎه ﻗﻠﺒﯽ‪ ،‬و اﻧﯽ ﮐﻨﺖ ﻻﻣﺸﯽ ﻓﯽ ﺳﻮق ﺑﻐﺪاد ﻓﺄﺳﻤﻊ‬‫ﻣﻦ اﻟﻐﺮف ﺻﻮت اﻟﻤﻐﻨﯿﺎت ﻓﺄﺿﻊ اﺻﺒﻌﯽ ﻓﯽ اذﻧﯽ‪ ،‬ﻣﺨﺎﻓﮥ أن ﯾﻌﯿﻪ ﻗﻠﺒﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﯽ اﺑﻮ زرﻋـﮥ‪ ،‬و ﻣﺎ ﺧﻠﻒ ﺑﻌـﺪه ﻣﺜﻠﻪ ﻋﻠﻤﺎ‪ ،‬و ﻓﻘﻬﺎ‪ ،‬و ﻓﻬﻤﺎ‪ ،‬و ﺻـﯿﺎﻧﮥ و ﺻﺪﻗﺎ‪ ،‬و ﻻ أﻋﻠﻢ ﻣﻦ اﻟﻤﺸـﺮق و اﻟﻤﻐﺮب ﻣﻦ‬‫ﮐﺎن ﯾﻔﻬﻢ ﻫﺬا اﻟﺸﺄن ﻣﺜﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و إذا رأﯾﺖ اﻟﺮازي ﯾﻨﺘﻘﺺ أﺑﺎ زرﻋﮥ ﻓﺎﻋﻠﻢ أﻧﻪ ﻣﺒﺘﺪع‪.‬‬‫روي اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ ﻋﻦ اﺑﻦ وارة‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺎ ﻋﻨـﺪ اﺳـﺤﺎق ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر ﻓﻘﺎل رﺟﻞ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺣﻤﺪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺻﺢ ﻣﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺳـﺒﻌﻤﺎﺋﮥ اﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ و‬‫ﮐﺴﺮ‪ ،‬و ﻫﺬا اﻟﻔﺘﯽ ﯾﻌﻨﯽ أﺑﺎ زرﻋﮥ ﻗﺪ ﺣﻔﻆ ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ اﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ‪ :‬اﻧﻤﺎ أراد ﻣﺎ ﺻﺢ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ و أﻗﺎوﯾﻞ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ و ﻓﺘﺎوي ﻣﻦ أﺧﺬ ﻋﻨﻬﻢ ﻣﻦ اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﺣﮑﻤﻮﯾﻪ‪ :‬ﻗﺎل أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ :‬أﺣﻔﻆ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪371 :‬‬‫ﻣﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﮐﻤﺎ ﯾﺤﻔﻆ اﻻﻧﺴﺎن ﻗُْﻞ ُﻫَﻮ اﻟﱠﻠُﻪ َأَﺣٌﺪ‬‫‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺘﺴﺘﺮي‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ زرﻋﮥ ﯾﻘﻮل‪ :‬ان ﻓﯽ ﺑﯿﺘﯽ ﻣﺎ ﮐﺘﺒﺘﻪ ﻣﻨﺬ ﺧﻤﺴﯿﻦ ﺳﻨﮥ و ﻟﻢ اﻃﺎﻟﻌﻪ ﻣﻨﺬ ﮐﺘﺒﺘﻪ‪ ،‬و اﻧﯽ أﻋﻠﻢ ﻓﯽ أي ﮐﺘﺎب‬‫ﻫﻮ‪ ،‬ﻓﯽ أي ورﻗﮥ ﻫﻮ‪ ،‬ﻓﯽ أي ﺻﻔﺢ ﻫﻮ‪ ،‬ﻓﯽ أي ﺳﻄﺮ ﻫﻮ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺣﻀـﺮ ﻋﻨﺪ أﺑﯽ زرﻋﮥ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻦ وارة‪ ،‬و اﻟﻔﻀﻞ اﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﻔﻀﻠﮏ‪ ،‬ﻓﺠﺮي‬‫ﺑﯿﻨﻬﻢ ﻣـﺬاﮐﺮة‪ ،‬ﻓـﺬﮐﺮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ ﺣـﺪﯾﺜﺎ ﻓﺄﻧﮑﺮ ﻓﻀـﻠﮏ اﻟﺼﺎﺋﻎ ﻓﻘﺎل ﯾﺎ أﺑﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻟﯿﺲ ﻫﻮ ﻫﮑـﺬا‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﮐﯿﻒ ﻫﻮ؟ ﻓﺬﮐﺮ رواﯾﮥ‬‫اﺧﺮي‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ‪ :‬ﺑﻞ اﻟﺼﺤﯿﺢ ﻣﺎ ﻗﻠﺖ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺄﺑﻮ زرﻋﮥ اﻟﺤﺎﮐﻢ ﺑﯿﻨﻨﺎ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﻻﺑﯽ زرﻋﮥ‪:‬‬‫أﯾﺶ ﺗﻘﻮل؟ ﻓﺴـﮑﺖ ﻓﺄﻟـﺢ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﺎﺗﻮا أﺑﺎ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﺑﻦ أﺧﯽ‪ ،‬ﻓﺪﻋﯽ ﺑﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬اذﻫﺐ ﻓﺎدﺧﻞ ﺑﯿﺖ اﻟﮑﺘﺐ ﻓﺪع اﻟﻘﻤﻄﺮ اﻻول و اﻟﺜﺎﻧﯽ‬‫و اﻟﺜﺎﻟﺚ‪ ،‬و ﻋﺪ ﺳﺘﮥ ﻋﺸﺮ ﺟﺰءا‪ ،‬و اﯾﺘﻨﯽ ﺑﺎﻟﺠﺰء اﻟﺴﺎﺑﻊ ﻋﺸﺮ‪ ،‬ﻓﺠﺎء ﺑﺎﻟﺪﻓﺘﺮ ﻓﺘﺼﻔﺢ أﺑﻮ زرﻋﮥ و أﺧﺮج اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﺪﻓﻌﻪ اﻟﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ‪،‬‬‫ﻓﻘﺮﺋﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ ﻏﻠﻄﻨﺎ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪372 :‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪ :‬ﻣﺎت ﺑﺎﻟﺮي آﺧﺮ ﯾﻮم ﻣﻦ ذي اﻟﺤﺠﮥ ﺳﻨﮥ ‪.264‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﻨﺎدي‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻮﻟﺪه ﺳﻨﮥ ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ]‪.[1‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻓﯽ اﻟﺜﻘﺎت‪ :‬ﮐﺎن أﺣـﺪ أﺋﻤﮥ اﻟﺪﻧﯿﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻊ اﻟﺪﯾﻦ و اﻟﻮرع و اﻟﻤﻮاﻇﺒﮥ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻔﻆ و اﻟﻤﺬاﮐﺮة و ﺗﺮك اﻟﺪﻧﯿﺎ‬‫و ﻣﺎ ﻓﯿﻪ اﻟﻨﺎس ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 268‬ﮐﺬا ﻗﺎل‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 80‬از ‪180‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ زرﻋﻪ رازي در ﻋﺒﺮ ذﻫﺒﯽ‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در )ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ( در ﺳﻨﻪ ارﺑﻊ و ﺳﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﻓﯿﻬﺎ اﺑﻮ زرﻋـﮥ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﻘﺮﺷـﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺮازي‪ ،‬اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺣﺪ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻋﻼم ﻓﯽ آﺧﺮ ﯾﻮم ﻣﻦ اﻟﺴـﻨﮥ رﺣﻞ و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ‬‫أ ﺑ ﯽ ﻧ ﻌﯿﻢ‪ ،‬و ا ﻟ ﻘ ﻌﻨﺒ ﯽ‪ ،‬و ﻃﺒ ﻘﺘ ﻬ ﻤ ﺎ ‪.‬‬
‫ﻗﺎل اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺨﻠﻒ ﻣﺜﻠﻪ ﻋﻠﻤﺎ‪ ،‬و ﺻـﯿﺎﻧﮥ‪ ،‬و ﺻﺪﻗﺎ و ﻫﺬا ﻣﺎ ﻻ ﯾﺮﺗﺎب ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﻻ أﻋﻠﻢ ﻓﯽ اﻟﻤﺸـﺮق و اﻟﻤﻐﺮب ﻣﻦ ﮐﺎن ﯾﻔﻬﻢ ﻫﺬا اﻟﺸﺄن‬‫ﻣﺜﻠﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ :‬ﮐﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﻻ ﯾﻌﺮﻓﻪ أﺑﻮ زرﻋﮥ ]‪ [1‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 6‬ص ‪ 30‬رﻗﻢ ‪.62‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪373 :‬‬‫ﻟﯿﺲ ﻟﻪ اﺻﻞ ]‪[1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ زرﻋﻪ رازي در ﮐﺎﺷﻒ ذﻫﺒﯽ‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در )ﮐﺎﺷﻒ( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ أﺑﻮ زرﻋﮥ اﻟﺮازي اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺣﺪ اﻻﻋﻼم‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬و اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ‪ ،‬و ﻗﺒﯿﺼﮥ‪ ،‬و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ ﻓﯽ اﻵﻓﺎق ﻋﻨﻪ م ت س ق‬‫و أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﻘﻄﺎن‪ ،‬و اﻣﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ :‬ﮐﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﻻ ﯾﻌﺮﻓﻪ اﺑﻮ زرﻋﮥ ﻓﻠﯿﺲ ﻟﻪ اﺻﻞ‪ ،‬ﻣﻨﺎﻗﺒﻪ ﺗﻄﻮل ]‪.[2‬‬‫و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در )ﺗﻘﺮﯾﺐ( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻓﺮوخ أﺑﻮ زرﻋﮥ اﻟﺮازي اﻣﺎم‪ ،‬ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﻣﺸﻬﻮر ﻣﻦ اﻟﺤﺎدﯾﮥ ﻋﺸﺮ ]‪[3‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ زرﻋﻪ در ﮐﺘﺎب ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن‬‫و اﺑﻮ ﻣﺤﻤـﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳـﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﯿﻤﻨﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﯿﺎﻓﻌﯽ در )ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن( در وﻗﺎﯾﻊ ﺳـﻨﻪ ارﺑﻊ و ﺳﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] :‬اﻟﻌﺒﺮ‬‫ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 2‬ص ‪.28‬‬‫]‪ [2‬اﻟﮑﺎﺷﻒ ص ‪.108‬‬‫]‪ [3‬ﺗﻘﺮﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 1‬ص ‪ 536‬رﻗﻢ ‪.1479‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪374 :‬‬‫و ﻓﯿﻬﺎ اﺑﻮ زرﻋﮥ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﻘﺮﺷﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺮازي اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﺣﺪ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻋﻼم‪ ،‬ﻓﯽ آﺧﺮ ﯾﻮم ﻣﻦ اﻟﺴﻨﮥ‪.‬‬‫ﺳ ﻤ ﻊ ﻣ ﻦ أ ﺑ ﯽ ﻧ ﻌﯿﻢ و ا ﻟ ﻘ ﻌﻨﺒ ﯽ و ﻃﺒ ﻘﺘ ﻬ ﻤ ﺎ ‪.‬‬
‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺨﻠﻒ ﺑﻌﺪه ﻣﺜﻠﻪ ﻋﻠﻤﺎ‪ ،‬و ﻓﻘﻬﺎ‪ ،‬و ﺻـﯿﺎﻧﮥ‪ ،‬و ﺻﺪﻗﺎ‪ ،‬و ﻫﺬا ﻣﻤﺎ ﻻ ﯾﺮﺗﺎب ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﻻ أﻋﻠﻢ ﻣﻦ اﻟﻤﺸـﺮق و اﻟﻤﻐﺮب ﻣﻦ ﯾﻔﻬﻢ‬‫ﻫﺬا اﻟﺸﺄن ﻣﺜﻠﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ :‬ﮐﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﻻ ﯾﺤﻔﻈﻪ أﺑﻮ زرﻋﮥ ﻟﯿﺲ ﻟﻪ أﺻﻞ ]‪.[1‬‬‫و اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ ﺑﻦ ﺟﺰﻟﮥ اﻟﺤﮑﯿﻢ اﻟﺒﻐﺪادي در )ﻣﺨﺘﺎر ﻣﺨﺘﺼﺮ ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد( ﺧﻄﯿﺐ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻮ زرﻋﮥ ﮐﺎن ﺣﺎﻓﻈﺎ‪ ،‬ﻣﮑﺜﺮا‪ ،‬ﺻﺎدﻗﺎ‪ ،‬ﻓﺴﺌﻞ ﻋﻦ رﺟﻞ ﺣﻠﻒ ﺑﺎﻟﻄﻼق أن اﺑﺎ زرﻋﮥ ﯾﺤﻔﻆ ﻣﺎﺋﺘﯽ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﻫﻞ ﺣﻨﺚ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻻ‪،‬‬‫و ﻗﺎل‪ :‬أﺣﻔﻆ ﻣﺎﺋﺘﯽ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ ﮐﻤﺎ ﯾﺤﻔﻆ اﻻﻧﺴﺎن ﻗُْﻞ ُﻫَﻮ اﻟﱠﻠُﻪ َأَﺣٌﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 81‬از ‪180‬‬‫‪ ،‬و ﻓﯽ اﻟﻤﺬاﮐﺮة ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ اﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪ [1] .‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪ 176‬ط داﺋﺮة اﻟﻤﻌﺎرف اﻟﻨﻈﺎﻣﯿﮥ ﺑﻤﺪﯾﻨﮥ ﺣﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ ﺳﻨﮥ ‪1338‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ زرﻋﻪ در ﮐﺘﺎب اﻧﺴﺎب ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ‬‫و اﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻈﻔﺮ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﺴﻤﻌﺎﻧﯽ در )اﻧﺴﺎب( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫أﺑﻮ زرﻋﮥ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻓﺮوخ اﻟﺮازي ﻣﻮﻟﯽ ﻋﯿﺎش ﺑﻦ ﻣﻄﺮف اﻟﻘﺮﺷﯽ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺮي‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ ﺧﻼد ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و أﺑﺎ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬و ﻗﺒﯿﺼـﮥ ﺑﻦ ﻋﻘﺒـﮥ‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ اﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬و أﺑﺎ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟﻄﯿﺎﻟﺴـﯽ‪ ،‬و أﺑﺎ ﺳـﻠﻤﮥ اﻟﺘﺒﻮذﮐﯽ‪ ،‬و اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ‪ ،‬و أﺑﺎ‬‫ﻋﻤﺮ اﻟﺤﻮﺿﯽ‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﻔﺮاء‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﺑﮑﯿﺮ اﻟﻤﺼﺮي‪.‬‬‫و ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ‪ ،‬رﺑﺎﻧﯿﺎ‪ ،‬ﻣﺘﻘﻨﺎ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻈﺎ‪ ،‬ﻣﮑﺜﺮا‪ ،‬ﺻﺎدﻗﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺪم ﺑﻐﺪاد ﻏﯿﺮ ﻣﺮة‪ ،‬و ﺟﺎﻟﺲ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و ذاﮐﺮه و ﮐﺜﺮت اﻟﻔﻮاﺋﺪ ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺴﻬﻤﺎ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و ﻗﺎﺳﻢ ﺑﻦ زﮐﺮﯾﺎ اﻟﻤﻄﺮز‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﻘﻄﺎن‪ ،‬و اﺑﻦ اﺧﺘﻪ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي‪.‬‬‫و ﺣﮑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ ﻗﺪم أﺑﻮ زرﻋﮥ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪376 :‬‬‫ﻧﺰل ﻋﻨﺪ أﺑﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻤﺬاﮐﺮة ﻟﻪ‪ ،‬ﻓﺴﻤﻌﺖ أﺑﯽ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﻣﺎ ﺻﻠﯿﺖ ﻏﯿﺮ اﻟﻔﺮض اﺳﺘﺄﺛﺮت ﺑﻤﺬاﮐﺮة أﺑﯽ زرﻋﮥ ﻋﻠﯽ ﻧﻮاﻓﻠﯽ‪.‬‬‫و ذﮐﺮ ﻋﺒﺪ ﻟا ﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻻﺑﯽ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺖ ﻣﻦ اﻟﺤﻔﺎظ؟‬‫ﻗﺎل ﯾﺎ ﺑﻨﯽ ﺷـﺒﺎب ﮐﺎﻧﻮا ﻋﻨـﺪﻧﺎ ﻣﻦ أﻫﻞ ﺧﺮاﺳﺎن و ﻗﺪ ﺗﻔﺮﻗﻮا‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﻫﻢ؟ ﯾﺎ أﺑﺖ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ذاك اﻟﺒﺨﺎري و ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ذاك اﻟﺮازي‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ذاك اﻟﺴﻤﺮﻗﻨﺪي‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺷﺠﺎع ذاك اﻟﺒﻠﺨﯽ‪.‬‬‫و ﺣﮑﯽ ﻋﻦ أﺑﯽ زرﻋﮥ اﻟﺮازي أﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻦ رﺟﻠﯿﻦ ﻣﺎﺋﺘﯽ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﮐﺘﺒﺖ ﻋﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻔﺮاء ﻣﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ و ﻋﻦ أﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‬‫ﻣﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ذﮐﺮ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ وارة ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﻨﺖ ﻋﻨﺪ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر‪ ،‬ﻓﻘﺎل رﺟﻞ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﺮاق‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺻـﺢ ﻣﻦ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﺳـﺒﻌﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ ﺣـﺪﯾﺚ و ﮐﺴـﺮ‪ ،‬و ﻫـﺬا اﻟﻔﺘﯽ ﯾﻌﻨﯽ أﺑﺎ زرﻋـﮥ ﻗـﺪ ﺣﻔﻆ ﺳـﺘﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ‬‫ﺣﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪377 :‬‬‫و ﮐﺎن اﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﻻ ﯾﻌﺮﻓﻪ اﺑﻮ زرﻋﮥ ﻟﯿﺲ ﻟﻪ أﺻﻞ‪.‬‬‫و ﮐﺎﻧﺖ وﻻدﺗﻪ ﺳﻨﮥ ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻠﺦ ذي اﻟﺤﺠﮥ ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و ﺳﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﺑﺎﻟﺮي‪ ،‬و زرت ﻗﺒﺮه ]‪[1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ زرﻋﻪ در ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ﺳﯿﻮﻃﯽ‬‫و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در )ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫أﺑﻮ زرﻋﮥ اﻟﺮازي ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻓﺮوخ اﻟﻘﺮﺷﯽ اﻟﻤﺨﺰوﻣﯽ أﺣﺪ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻋﻼم و ﺣﻔﺎظ اﻻﺳﻼم‪.‬‬‫روي ﻋﻦ أﺑﯽ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬و ﻗﺒﯿﺼﮥ‪ ،‬و ﺧﻼد ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬و اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ‪ ،‬و اﻟﻄﺒﻘﮥ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و اﻟﺘﺮﻣﺬي‪ ،‬و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺣﻤﺪ‪ :‬ﻣﺎ ﺟﺎوز اﻟﺠﺴﺮ أﻓﻘﻪ ﻣﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ ،‬و ﻻ أﺣﻔﻆ ﻣﻦ أﺑﯽ زرﻋﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 82‬از ‪180‬‬‫و ﻗﺎل اﺳﺤﺎق ﺑﻦ راﻫﻮﯾﻪ‪ :‬ﮐﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﻻ ﯾﻌﺮﻓﻪ أﺑﻮ زرﻋﮥ ]‪ [1‬اﻻﻧﺴﺎب ﻟﻠﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ج ‪ 6‬ص ‪ 37‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪378 :‬‬‫اﻟﺮازي ﻟﯿﺲ ﻟﻪ أﺻﻞ‪.‬‬‫ﻣﺎت ﺑﺎﻟﺮي آﺧﺮ ﯾﻮم ﻣﻦ ذي اﻟﺤﺠﮥ ﺳﻨﮥ ‪[1] 264‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ در )ﻋﺒﺮ( ﯾﺎﻓﻌﯽ‬‫و ﺣﺎﻓﻆ ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﻤﻘّﺪﺳـﯽ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ ﮐﻪ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺬﻫﺒﯽ در )ﻋﺒﺮ( در وﻗﺎﯾﻊ ﺳﻨﻪ ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ او‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬
‫اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳﺮور اﻻﻣﺎم ﺗﻘﯽ اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟﺠﻤﺎﻋﯿﻠﯽ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ‪.‬‬‫وﻟـﺪ ﺳـﻨﮥ اﺣـﺪي و أرﺑﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻫﺎﺟﺮ ﺻـﻐﯿﺮا اﻟﯽ دﻣﺸﻖ ﺑﻌﺪ اﻟﺨﻤﺴـﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺴـﻤﻊ أﺑﺎ اﻟﻤﮑﺎرم ﺑﻦ ﻫﻼل‪ ،‬و ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬أﺑﺎ اﻟﻔﺘﺢ ﺑﻦ‬‫اﻟﺒﻄﯽ‪ ،‬و ﺑﺎﻻﺳﮑﻨﺪرﯾﮥ‪ ،‬ﻣﻦ اﻟﺴﻠﻔﯽ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪ ،‬و رﺣﻞ اﻟﯽ اﺻﺒﻬﺎن ﻓﺄﮐﺜﺮ ﺑﻬﺎ ﺳﻨﮥ ﻧﯿﻒ و ﺳﺒﻌﯿﻦ‪.‬‬‫و ﺻـﻨﻒ اﻟﺘﺼـﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺰل ﯾﺴـﻤﻊ و ﯾﮑﺘﺐ‪ ،‬اﻟﯽ أن ﻣـﺎت‪ ،‬و إﻟﯿﻪ اﻧﺘﻬﯽ ﺣﻔـﻆ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻣﺘﻨﺎ‪ ،‬و اﺳـﻨﺎدا‪ ،‬و ﻣﻌﺮﻓـﮥ ﺑﻔﻨﻮﻧﻪ‪ ،‬ﻣﻊ اﻟﻮرع و‬‫اﻟﻌﺒﺎدة‪ ،‬و اﻟﺘﻤﺴﮏ ﺑﺎﻻﺛﺮ‪ ،‬و اﻻﻣﺮ ﺑﺎﻟﻤﻌﺮوف‪ ،‬و اﻟﻨﻬﯽ ﻋﻦ اﻟﻤﻨﮑﺮ‪.‬‬‫و ﺳﯿﺮﺗﻪ ﻓﯽ ﺟﺰﺋﯿﻦ أﻟﻔﻬﺎ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻀﯿﺎء ]‪ [1] .[2‬ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ص ‪.249‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 4‬ص ‪.313‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ )ﻣﺮآت اﻟﺠﻨﺎن( ﯾﺎﻓﻌﯽ‬‫و اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﯿﺎﻓﻌﯽ در )ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن( در وﻗﺎﯾﻊ ﺳﻨﻪ ﺳﺘﻤﺎﺋﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﻓﯽ اﻟﺴﻨﮥ اﻟﻤﺬﮐﻮرة ﺗﻮﻓﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ ﻓﯽ دﻣﺸﻖ و اﻻﺳـﮑﻨﺪرﯾﮥ‪ ،‬و ﺑﻐـﺪاد‪ ،‬و اﺻـﺒﻬﺎن و ﺻـﻨﻒ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺰل ﯾﺴـﻤﻊ و ﯾﮑﺘﺐ‪ ،‬و إﻟﯿﻪ اﻧﺘﻬﯽ ﺣﻔﻆ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﺘﻨﺎ‪ ،‬و‬‫اﺳﻨﺎدا و ﻣﻌﺮﻓﮥ‪ ،‬ﻣﻊ اﻟﻮرع‪ ،‬و اﻟﻌﺒﺎدة‪ ،‬و اﻟﺘﻤﺴﮏ ﺑﺎﻻﺛﺮ و اﻻﻣﺮ ﺑﺎﻟﻤﻌﺮوف‪ ،‬و اﻟﻨﻬﯽ ﻋﻦ اﻟﻤﻨﮑﺮ‪.‬‬‫و ﺳﯿﺮﺗﻪ ﻓﯽ ﺟﺰﺋﯿﻦ ﺗﺄﻟﯿﻒ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻠﻘﺐ ﺑﺎﻟﻀﯿﺎء ]‪[1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ زرﻋﻪ در ﮐﺘﺎب اﻟﮑﻤﺎل ﺗﺄﻟﯿﻒ ﻣﻘﺪﺳﯽ ﺣﻨﺒﻠﯽ‬‫در ﮐﺘﺎب )ﮐﻤﺎل ﻓﯽ اﺳـﻤﺎء اﻟﺮﺟﺎل( ﮐﻪ ﻣﺄﺧـﺬ ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤﺎل ﻣﺰي اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﯿﺰ ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ زرﻋﻪ را ﺑﺒﺴﻂ وارد ﮐﺮده‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﭼﻮن ﻧﺴـﺨﻪ‬‫ﮐﻤﺎل ﮐﻪ ﺑﺪﺳﺖ اﯾﻦ ﻣﻨﮑﺴـﺮ اﻟﺒﺎل اﻓﺘﺎد‪ ،‬ﮐﺮم ﺧﻮرده اﺳﺖ و ﺟﺎﺑﺠﺎ ﺳـﻄﻮر ﻋﺪﯾﺪه از ﺻﻔﺤﺎت آن ﺿﺎﯾﻊ ﺷﺪه‪ ،‬ﻟﻬﺬا ﻧﻘﻞ ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺑﺎﻟﺘﻤﺎم‬‫ﻣﻤﮑﻦ ﻧﺸﺪ‪ ،‬ﻗﺪري ﮐﻪ ﺧﻮاﻧﺪه ﺷﺪ ﻣﻠﺘﻘﻄﺎ ﻧﻘﻞ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬‫ﻗﺎل ﻓﯽ اﻟﮑﻤﺎل‪ :‬ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻓﺮوخ أﺑﻮ زرﻋﮥ اﻟﺮازي‪ ،‬اﻻﻣﺎم أﺣﺪ ﺣﻔﺎظ اﻻﺳـﻼم اﻟﻘﺮﺷـﯽ اﻟﻤﺨﺰوﻧﯽ ]‪ [1‬ﻣﺮآت‬‫اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 3‬ص ‪.500‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪380 :‬‬‫ﻣﻮﻟﯽ اﺑﻦ ﻋﯿﺎش ﺑﻦ ﻣﻄﺮف ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﯿﺎش ﺑﻦ أﺑﯽ رﺑﯿﻌﮥ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ أﺑﺎ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟﻄﯿﺎﻟﺴـﯽ‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬و أﺑﺎ ﻧﻌﯿﻢ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ دﮐﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺒﯿﺼﮥ ﺑﻦ ﻋﻘﺒﮥ‪ ،‬و أﺑﺎ ﺳﻠﻤﮥ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻤﮥ اﻟﻘﻌﻨﺒﯽ‪ ،‬و أﺑﺎ ﻋﻤﺮ اﻟﺤﻮﺿﯽ‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﺮازي‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺑﮑﯿﺮ اﻟﻤﺼﺮي‪ ،‬و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻫﺎﺷﻢ اﻟﺒﯿﺮوﺗﯽ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 83‬از ‪180‬‬‫و اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻔﺮوي‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻوﯾﺴـﯽ‪ ،‬و ﺧﻼد ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و اﻟﻤﻌﺎﻓﯽ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬و ﺻـﻔﻮان ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬و أﺑﺎ‬‫ﻧﻌﯿﻢ ﺿـﺮار ﺑﻦ ﺻـﺮد اﻟﻄﺤﺎن‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸـﯿﺮ ﺑﻦ ذﮐﻮان‪ ،‬و ﻋﻤﺮان ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺟﻤﯿﻞ‪ ،‬و اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ اﻟﻮﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺰﯾﺪ‬‫اﻟﺒﯿﺮوﺗﯽ‪ ،‬و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺠﺮﻣﯽ‪ ،‬و ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻣﯿﻨﺎ ﻗﺎﻟﻮن‪ ،‬و ﺳـﻬﻞ ﺑﻦ ﺗﻤﺎم ﺑﻦ ﺑﺰﯾﻊ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﺑﻦ ﺳﺎﺑﻖ‪ ،‬و ﻗﺮة ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ‬‫اﻟﻐﻨﻮي‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ اﺑﻦ ﺷﯿﺒﮥ اﻟﺤﺰاﻣﯽ‪.‬‬‫و ﺟﺎﻟﺲ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ذاﮐﺮه‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و اﻟﺘﺮﻣﺬي‪ ،‬و اﻟّﻨﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و ﻗﺎﺳﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪381 :‬‬‫اﺑﻦ زﮐﺮﯾﺎ اﻟﻤﻄﺮز اﻟﺦ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در )ﮐﻤﺎل( از ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻮف ﻣﻨﻘﻮل اﺳﺖ ﮐﻪ او ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻗﺪم ﻋﻠﯿﻨﺎ أﺑﻮ زرﻋﮥ ﻓﻤﺎ ﻧﺪري ﻣﺎ ﻧﺘﻌﺠﺐ ﻣﻨﻪ؟ ﻣﻤﺎ وﻫﺐ اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﺼﯿﺎﻧﮥ‪ ،‬و اﻟﺤﺮﻓﮥ‪ ،‬ﻣﻊ اﻟﻔﻬﻢ اﻟﻮاﺳﻊ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در )ﮐﻤﺎل( ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺰة ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻘﺮﺷـﯽ ﺑﺪﻣﺸﻖ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻻﻧﺼﺎري أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﻤﺎﻟﯿﻨﯽ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋـﺪي اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﻤﻮﺻـﻠﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ ﺳـﻤﻌﻨﺎ ﯾﺬﮐﺮ‬‫أﺣﺪ ﻓﯽ اﻟﺤﻔﻆ‪ ،‬اﻻ ﮐﺎن اﺳـﻤﻪ أﮐﺒﺮ ﻣﻦ رؤﯾﺘﻪ‪ ،‬اﻻ أﺑﻮ زرﻋﮥ اﻟﺮازي‪ ،‬ﻓﺎن ﻣﺸﺎﻫﺪﺗﻪ ﮐﺎن أﻋﻈﻢ ﻣﻦ اﺳﻤﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻗﺪ ﺟﻤﻊ ﺣﻔﻆ اﻻﺑﻮاب‪،‬‬‫و اﻟﺸﯿﻮخ و ﻟا ﺘﻔﺴﯿﺮ و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﮐﺘﺒﻨﺎ ﺑﺎﻧﺘﺨﺎﺑﻪ ﺑﻮاﺳﻂ ﺳﺘﮥ آﻻف‪.‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺮء ﻋﻠﯽ اﻟﺸـﺮﯾﻒ أﺑﯽ ﻣﺤﻤـﺪ ﺣﻤﺰة اﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﻌﻠﻮي‪ ،‬و أﻧﺎ أﺳـﻤﻊ ﻗﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬أﺧﺒﺮﮐﻢ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﺸـﯿﺦ‬‫اﻟﺼﺎﻟﺢ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺑﻮ ﻋﻤﺮو ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺒﻨﺎﻧﯽ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻬﯿﺜﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪382 :‬‬‫اﻟﻨﺴﻮي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ أن ﻗـﺪم ﺣﻤـﺪون اﻟﺒﺮذﻋﯽ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ زرﻋـﮥ ﻟﮑﺘﺎﺑـﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬دﺧﻞ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﺮأي ﻓﯽ ﺑﯿﺘﻪ أواﻧﯽ و ﻓﺮﺷﺎ ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن‬‫ذﻟـﮏ ﻻـﺧﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻬﻢ أن ﯾﺮﺟﻊ و ﻻ ﯾﮑﺘﺐ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﻠﯿﻞ رأي ﮐﺄﻧﻪ ﻋﻠﯽ ﺷﻂ ﺑﺮﮐـﮥ‪ ،‬و رأي ﻇﻞ ﺷـﺨﺺ ﻓﯽ اﻟﻤﺎء‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أﻧﺖ اﻟـﺬي‬‫زﻫﺪت ﻓﯽ أﺑﯽ زرﻋﮥ؟ أ ﻣﺎ ﻋﻠﻤﺖ ان اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﮐﺎن ﻣﻦ اﻻﺑﺪال‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﻣﺎت أﺑﺪل اﻟﱠﻠﻪ ﻣﮑﺎﻧﻪ اﺑﺎ زرﻋﮥ؟‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در )ﮐﻤﺎل( از اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﻤﺮادي ﻣﻨﻘﻮل اﺳﺖ او ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫رأﯾﺖ اﺑﺎ زرﻋـﮥ ﻓﯽ اﻟﻤﻨﺎم ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﯾﺎ اﺑﺎ زرﻋـﮥ ﻣﺎ ﻓﻌﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﮏ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻘﯿﺖ رﺑﯽ ﻋﺰ و ﺟﻞ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺎ زرﻋـﮥ‪ :‬اﻧﯽ أوﺗﯽ ﺑﺎﻟﻄﻔﻞ ﻓﺂﻣﺮ ﺑﻪ اﻟﯽ‬‫اﻟﺠﻨﮥ‪ ،‬ﻓﮑﯿﻒ ﺑﻤﻦ ﺣﻔﻆ اﻟﺴﻨﻦ ﻋﻠﯽ ﻋﺒﺎدي‪ ،‬ﺗﺒﻮء ﻣﻦ اﻟﺠﻨﮥ ﺣﯿﺚ ﺷﺌﺖ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و رأﯾﺖ اﺑﺎ زرﻋـﮥ ﻣﺮة اﺧﺮي ﻓﯽ اﻟﻤﻨﺎم ﮐﺄﻧﻪ ﯾﺼـﻠﯽ ﻓﯽ اﻟﺴـﻤﺎء اﻟﺮاﺑﻌﮥ ﺑﺎﻟﻤﻼﺋﮑﮥ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ ﯾﺎ اﺑﺎ زرﻋﮥ‪ :‬ﺑﻤﺎ ﻧﻠﺖ أن ﺗﺼـﻠﯽ ﺑﺎﻟﻤﻼﺋﮑﮥ؟‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﺑﺮﻓﻊ اﻟﯿﺪﯾﻦ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در )ﮐﻤﺎل( ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪383 :‬‬‫أﺧﺒﺮﻧـﺎ اﺑﻮ ﻃـﺎﻫﺮ اﻟﺴـﻠﻔﯽ‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻐﻔﺎر ﺑﻦ أﺷـﺘﻪ اﻟﮑﺎﺗﺐ‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮو اﻟﻨﻘﺎش‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﺳـﻌﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸـﺮ اﻟﻤﺼﺮي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ادرﯾﺲ اﻟﺮازي‪ ،‬ﻗﺎل ﺳﻤﻌﺖ‬‫أﺑﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬رأﯾﺖ أﺑﺎ زرﻋﮥ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ اﻟﻨﻮم‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻣﺎ ﻓﻌﻞ ﺑﮏ؟ ﻗﺎل‪ :‬وﻗﻔﺖ ﺑﯿﻦ ﯾﺪي اﻟﱠﻠﻪ ﻋﺰ و ﺟﻞ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﯽ‪:‬‬‫ﯾﺎ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻮرﻋﺖ ]‪ [1‬ﻋﻦ اﻟﮑﻼم‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﯾﺎ رب اﻟﻌﺰة اﻧﻬﻢ ﺣﺎوﻟﻮا دﯾﻨﮏ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﻟﺤﻘﻮه ﺑﺄﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪،‬‬‫و أﺑﯽ ﻋﺒـﺪ ﻟا ﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﻦ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺳـﻔﯿﺎن‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 84‬از ‪180‬‬‫ﺣﻨﺒ ﻞ ‪.‬‬
‫و ﻗﺎل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻟﺼﻨﻌﺎﻧﯽ‪ :‬اﺑﻮ زرﻋﮥ ﺟﻤﻊ اﻟﺤﻔﻆ ﻣﻊ اﻟﺘﻘﻮي و اﻟﻮرع‪ ،‬و ﻫﻮ ﯾﺸﺒﻪ ﺑﺄﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺐ‬‫ﻓﻀﯿﻠﺖ اﺑﻮ زرﻋﻪ در ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء ﻧﻮوي‬‫و ﻋﻠّﺎﻣﻪ ﻣﺤﯿﯽ اﻟـﺪﯾﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ اﻟﺸـﺮف اﻟﻨﻮوي در )ﮐﺘﺎب ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻻﺳـﻤﺎء ]‪ [1‬ﮐـﺬا ﻓﯽ أﺻﻞ اﻟﮑﻤﺎل‪ ،‬و ﻓﯽ ﺳـﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ﺗـﺬرﻋﺖ ﻓﯽ‬‫اﻟﮑﻼم ﻓﯽ ﻋﺒﺎدي و ﮐﺬا ﻓﯽ ﺣﻠﯿﮥ اﻻوﻟﯿﺎء ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و ﻫﻮ ﺻﺤﯿﺢ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪384 :‬‬‫و اﻟﻠﻐﺎت( ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﺨﺎري ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و روﯾﻨﺎ ﻋﻦ اﻻﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ أﺧﺮﺟﺖ ﺧﺮاﺳﺎن ﻣﺜﻞ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨﺎري‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ ﻗـﺎل‪ :‬اﻧﺘﻬﯽ اﻟﺤﻔـﻆ اﻟﯽ ارﺑﻌـﮥ ﻣﻦ اﻫـﻞ ﺧﺮاﺳﺎن‪ :‬اﺑﻮ زرﻋـﮥ اﻟﺮازي‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‬‫اﻟﺴﻤﺮﻗﻨﺪي ﯾﻌﻨﯽ اﻟﺪارﻣﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﺷﺠﺎع اﻟﺒﻠﺨﯽ‪.‬‬‫و ﻋﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ ﻋﻠﯽ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﺰرة‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﺧﺮاﺳﺎﻧﯿﺎ أﻓﻬﻢ ﻣﻦ اﻟﺒﺨﺎري‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ ﻗﺎل‪ :‬أﻋﻠﻤﻬﻢ ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و أﺣﻔﻈﻬﻢ اﺑﻮ زرﻋﮥ و ﻫﻮ اﮐﺜﺮﻫﻢ ﺣﺪﯾﺜﺎ‪.‬‬‫و ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﺸﺎر ﺷـﯿﺦ اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﺣﻔﺎظ اﻟﺪﻧﯿﺎ ارﺑﻌﮥ‪ :‬اﺑﻮ زرﻋﮥ ﺑﺎﻟﺮي‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺪارﻣﯽ ﺑﺴﻤﺮﻗﻨﺪ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﺒﺨﺎري ]‪[1‬‬‫ﻓﻀﯿﻠﺖ اﺑﯽ زرﻋﻪ رازي در )ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد(‬‫و ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﺒﻐﺪادي ]‪ [1‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء و اﻟﻠﻐﺎت ج ‪ 1‬ص ‪.68‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪385 :‬‬‫اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺨﻄﯿﺐ در )ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد( در ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ واره ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﮐﺘﺐ اﻟّﯽ اﺑﻮ ﻧﺼـﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻤّﺰي ﻣﻦ دﻣﺸﻖ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﯾﻮﺳﻒ اﺑﻦ ﻗﺎﺳﻢ اﻟﻤﯿﺎﻧﺠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ‬‫ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻄﺤﺎوي ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺛﻠﺜﮥ ﻣﻦ ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺰﻣﺎن ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ اﺗﻔﻘﻮا ﺑﺎﻟﺮي‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ اﻻرض ﻓﯽ وﻗﺘﻬﻢ اﻣﺜﺎﻟﻬﻢ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮ أﺑﺎ زرﻋﮥ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ واره‪ ،‬و أﺑﺎ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي ]‪[1‬‬‫اﺑﻮ زرﻋﻪ ﺑﺎﻋﺘﺮاف ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ رﺋﯿﺲ ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ اﺳﺖ‬‫و ﺧﻮد ﻣﺨـﺎﻃﺐ ﻧﺤﺮﯾﺮ ﻫﻢ در )ﺑﺴـﺘﺎن اﻟﻤﺤـﺪﺛﯿﻦ( ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﮐﺮده اﺳﺖ ﺑـﺂﻧﮑﻪ اﺑﻮ زرﻋﻪ رﺋﯿﺲ ﻣﺤـﺪﺛﯿﻦ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ذﮐﺮ )ﻣﻮﻃﺄ(‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬
‫اﺑـﻮ زرﻋﻪ رازي ﮐﻪ رﺋﯿﺲ ﻣﺤـﺪﺛﯿﻦ اﺳﺖ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ‪ :‬اﮔﺮ ﺷﺨﺼـﯽ ﺑﻄﻼـق زن ﺧﻮد ﺳﻮﮔﻨـﺪ ﺧﻮرد ﮐﻪ آﻧﭽﻪ در )ﻣﻮّﻃـ ﺄ( اﺳﺖ ﺑﻼ‬‫ﺷﮏ و ﺷﺒﻬﻪ ﺻﺤﯿﺢ اﺳﺖ ﺣﺎﻧﺚ ﻧﺸﻮد‪ ،‬و اﯾﻦ وﺛﻮق و اﻋﺘﻤﺎد ﺑﺮ ﮐﺘﺎﺑﯽ دﯾﮕﺮ ﻧﯿﺴﺖ ]‪.[2‬‬‫و ﻋﺠﺐ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺷﺎﻫﺼـﺎﺣﺐ ﺑـﺎ وﺻﻒ آﻧﮑﻪ اﺑﻮ زرﻋﻪ را رﺋﯿﺲ ﻣﺤـﺪﺛﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪاﻧـﺪ‪ ،‬و ﺑـﺎﯾﻦ ﻣـﺪح و ﺗﺒﺠﯿﻞ اﺛﺒﺎت ﻣﺘﺎﻧﺖ ﺳـﺘﺎﯾﺶ او‬‫ﻣﻮﻃﺄ را ﺧﻮاﺳـﺘﻪ در ﺑﺎب ﻣﻄﺎﻋﻦ اﯾﻦ ﮐﺘﺎب اﻋﻨﯽ )ﺗﺤﻔﻪ( )ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ( را اﺻـﺢ اﻟﮑﺘﺐ ﻧﺰد اﻫﻞ ﺳـﻨﮥ واﻧﻤﻮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و ﺑﺮواﯾﺎت آن ﺑﺮ‬‫ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ اﺳﺘﺪﻻل ﺑﻤﻘﺎﺑﻠﻪ اﻫﻞ ﺣﻖ ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺑﺎﻻﺧﻮاﻧﯽ ﺑﻌﺪ ادراك ﺗﻔﻀﯿﺢ و ﺗﻘﺒﯿﺢ اﺑﻮ زرﻋﻪ ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ را و ﺧﻮد‬‫ﻣﺴـﻠﻢ را‪ ،‬ﻣﺒـﺪل ﺑﮑﻤﺎل ﺣﯿﺮاﻧﯽ و ﭘﺮﯾﺸﺎﻧﯽ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﺟﻨﺎﺑﺸﺎن را ﺑﺎﻟﺤﺎظ ﺟﻮاﻧﺐ و اﻃﺮاف و ﺗﺘﺒﻊ و ﺗﻔﺤﺺ اﻓﺎدات اﺳـﻼف ﭼﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 85‬از ‪180‬‬‫ﮐﺎر ﺑﻮد‪ ،‬ﮐﻪ از اﯾﻦ ﻣﺠﺎزﻓﺖ ﺑﺎز ﻣﯽﻣﺎﻧﺪﻧﺪ‪ ،‬و ﻃﯽ ]‪ [1‬ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد ج ‪ 3‬ص ‪.256‬‬‫]‪ [2‬ﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ ص ‪.9‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪386 :‬‬‫ﮐﺸﺢ از اﯾﻦ وادي ﻣﯽﻧﻤﻮدﻧﺪ‬‫اﺑﻮ زرﻋﻪ رازي از ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﺣﺠﺎج ﻧﻔﯽ ﻋﻘﻞ ﮐﺮده‬‫و ﻋّﻠﺎﻣﻪ ذﻫﺒﯽ ذّم و ﻟﻮم اﺑﻮ زرﻋﻪ ﻣﺴـﻠﻢ را‪ ،‬و ﻧﻔﯽ ﻋﻘﻞ از او‪ ،‬و اﺧﺮاج او از ﺟﻤﻠﻪ رﺟﺎل‪ ،‬و ﺳـﺮزﻧﺶ او ﺑﻌﺪم ﻣﺪارات ذﻫﻠﯽ‪ ،‬در ﮐﺘﺎب‬‫)ﺗﺬﻫﯿﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ( ﻫﻢ ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ذﻫﻠﯽ وارد ﮐﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و اﺛﺒﺎت ﻓﻀﻞ ذﻫﻠﯽ ﺑﺂن ﺧﻮاﺳﺘﻪ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ ﻗﺮﯾﺶ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ﮐﻨﺖ ﻋﻨـﺪ أﺑﯽ زرﻋـﮥ‪ ،‬ﻓﺠﺎء ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬ﻓﺠﻠﺲ ﺳﺎﻋـﮥ و ﺗـﺬاﮐﺮا‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ان ﻗﺎم ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻫﺬا ﺟﻤﻊ ارﺑﻌﮥ آﻻف ﺣﺪﯾﺚ ﻓﯽ‬‫اﻟﺼﺤﯿﺢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻠﻢ ﺗﺮك اﻟﺒﺎﻗﯽ؟‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻫﺬا ﻟﯿﺲ ﻟﻪ ﻋﻘﻞ‪ ،‬ﻟﻮ داري ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻟﺼﺎر رﺟﻼ ]‪[1‬‬‫اﺑﻮ زرﻋﻪ ﺑﺨﺎري را ﻧﯿﺰ ﻗﺪح ﮐﺮده‬‫اﺷﺎره‬‫و ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ اﺑﻮ زرﻋﻪ در ﺗﻔﻀـﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ ﺳـﻌﯽ ﺑﻠﯿﻎ ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﻫﻢ ﭼﻨﺎن ﺑﻘـﺪح و ﺟﺮح ﺑﺨﺎري ﻫﻢ ﭘﺮداﺧﺘﻪ‪ ،‬و او را ﺑﻤﺘﺮوﮐﯿﻦ و ﻣﺠﺮوﺣﯿﻦ و‬‫ﻣﻘﺪوﺣﯿﻦ ﻧﻮاﺧﺘﻪ‪ ،‬و ﺗﺨﻢ ﺗﻀﻠﯿﻞ و ﺗﺒﺪﯾﻊ او در ﻗﻠﻮب ﻣﻌﺘﻘﺪﯾﻦ ﺧﻮد ﮐﺎﺷﺘﻪ‪ ،‬و ﺑﺰﻣﺮه ﻫﺎﻟﮑﯿﻦ و ﻣﻄﻌﻮﻧﯿﻦ و ﻣﻠﻮﻣﯿﻦ اﻧﺪاﺧﺘﻪ‪.‬‬‫ﻋﻠّﺎﻣﻪ اﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ذﻫﺒﯽ در )ﻣﯿﺰان اﻻﻋﺘﺪال ﻓﯽ ﻧﻘﺪ اﻟﺮﺟﺎل( ﮐﻪ ﺑﻌﻨﺎﯾﺖ رب ﻣﺘﻌﺎل ﭼﻬﺎر ﻧﺴـﺨﻪ آن ﭘﯿﺶ اﯾﻦ ﻣﺘﺸـﺘﺖ‬‫اﻟﺒﺎل ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬اﺣﺪ اﻻﻋﻼم اﻻﺛﺒﺎت‪ ،‬و ﺣﺎﻓﻆ ]‪ [1‬ﺗﺬﻫﯿﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 3‬ص ‪ 88‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪387 :‬‬‫اﻟﻌﺼﺮ‪ ،‬ذﮐﺮه اﻟﻌﻘﯿﻠﯽ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﻀﻌﻔﺎء‪ ،‬ﻓﺒﺌﺲ ﻣﺎ ﺻﻨﻊ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺟﻨﺢ اﻟﯽ اﺑﻦ أﺑﯽ داود و اﻟﺠﻬﻤﯿﮥ و ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻣﺴﺘﻘﯿﻢ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻟﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ :‬ﮐﺎن أﺑﯽ ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﺛﻢ اﻣﺴﮏ ﻋﻦ اﺳﻤﻪ و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ رﺟﻞ‪ ،‬ﺛﻢ ﺗﺮك ﺣﺪﯾﺜﻪ ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺑﻞ ﺣـﺪﯾﺜﻪ ﻋﻨﻪ ﻓﯽ ﻣﺴـﻨﺪه‪ ،‬و ﻗـﺪ ﺗﺮﮐﻪ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ ،‬و ذﻟﮏ ﻟﻤﯿﻠﻪ اﻟﯽ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ داود‪ ،‬ﻓﻘﺪ ﮐﺎن ﻣﺤﺴـﻨﺎ إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﮐﺬا اﻣﺘﻨﻊ‬‫ﻣﺴﻠﻢ ﻣﻦ اﻟﺮواﯾﮥ ﻋﻨﻪ ﻓﯽ ﺻﺤﯿﺤﻪ ﻟﻬﺬا اﻟﻤﻌﻨﯽ‪ ،‬ﮐﻤﺎ اﻣﺘﻨﻊ اﺑﻮ زرﻋﮥ و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻣﻦ اﻟﺮواﯾﮥ ﻋﻦ ﺗﻠﻤﯿﺬه ﻣﺤﻤﺪ ﻻﺟﻞ ﻣﺴﺄﻟﮥ اﻟﻠﻔﻆ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺎن اﺑﻮ زرﻋﮥ ﺗﺮك اﻟﺮواﯾﮥ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻣﻦ اﺟﻞ ﻣﺎ ﮐﺎن ﻣﻨﻪ ﻓﯽ اﻟﻤﺤﻨﮥ اﻟﺦ ]‪.[1‬‬‫از ﻣﻼﺣﻈﻪ اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﻮ زرﻋـﮥ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻫﺮ دو ﺗﺮك ﮐﺮدهاﻧـﺪ رواﯾﺖ را از ﻣﺤﻤـﺪ ﺗﻠﻤﯿﺬ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ ،‬ﺑﺴـﺒﺐ‬‫ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻟﻔﻆ‪ ،‬و ﻣﺮاد از ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﺨﺎري‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ﺻﺤﯿﺢ اﺳﺖ‪.‬‬‫و از ﻃﺮاﺋﻒ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج ﮐﻪ ﺗﻠﻤﯿﺬ ﺑﺨﺎري اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺘﻨﺎع ﮐﺮده از رواﯾﺖ ﮐﺮدن از ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﮐﻪ اﺳـﺘﺎد اﺳـﺘﺎد او‬‫اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎﯾﻦ ﺳﺒﺐ ﮐﻪ اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﻣﯿﻞ داﺷﺖ ﺑﺎﺣﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ داود‪ ،‬و ﺑﻬﻤﯿﻦ ﺳﺒﺐ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺣﺮﺑﯽ او را ﺗﺮك ﮐﺮده‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﻮ زرﻋﻪ ﺗﺮك رواﯾﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﮐﺮده‪ ،‬ﭘﺲ اﺑﻮ زرﻋﻪ اﺳﺘﺎد و ﺷﺎﮔﺮد ﻫﺮ دو را در ﯾﮏ رﺳﻦ‬‫ﺑﺴﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺪار اﻟﺒﻮار ﻓﺮﺳﺘﺎده‪ [1] .‬ﻣﯿﺰان اﻻﻋﺘﺪال ج ‪ 2‬ص ‪.229‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪388 :‬‬‫و ﻧﯿﺰ از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺴﺐ اﻓﺎده ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬اﻣﺎم اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ اوﻻ از ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﺗﺤﺪﯾﺚ ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﻌﺪ از آن از ذﮐﺮ‬‫اﺳﻢ او اﺳﺘﺤﯿﺎء ﻣﯽﮐﺮد‪ ،‬و او را ﺑﻠﻔﻆ رﺟﻞ ﺗﻌﺒﯿﺮ ﻣﯽﮐﺮد‪ ،‬ﺗﺎ ﺑﺮ ﻣﺮدم رواﯾﺖ ﮐﺮدن اﺣﻤﺪ از او ﺛﺎﺑﺖ ﻧﺸﻮد‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 86‬از ‪180‬‬‫و ﻋﻠّﺎﻣﻪ ﻧﺤﺮﯾﺮ‪ ،‬و ﻣﺤﻘﻖ ﻣﻌﺪوم اﻟﻨﻈﯿﺮ‪ ،‬ﻋﻘﯿﻠﯽ ﻫﻢ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﺑﻤﯿﻞ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﺑﺴﻮي اﺑﻦ أﺑﯽ داود و ﺟﻬﻤﯿﻪ ﮐﺮده‪ ،‬و ﺑﻬﻤﯿﻦ ﺳﺒﺐ او‬‫را در ﺿﻌﻔﺎء و ﻣﻘﺪوﺣﯿﻦ داﺧﻞ ﺳﺎﺧﺘﻪ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﻫﺮ ﮔﺎه ﻗﺪح و ﺟﺮح اﺑﻮ زرﻋﻪ در ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬و ﻗﺪح اﺑﻮ زرﻋﻪ و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ در ﺑﺨﺎري‪ ،‬و ﻗﺪح اﺳـﺘﺎد ﺑﺨﺎري ﺛﺎﺑﺖ ﺷﺪ‪ ،‬ﺗﺸـﺒﺚ ﺑﺎﻋﺮاض‬‫ﺑﺨـﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ از ذﮐﺮ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﺧﯿﻠﯽ ﺑﯽ رﺑـﻂ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻪ اﮔﺮ اﯾﻦ ﻗـﺪح و ﺟﺮح را ﻣﻘﺒـﻮل دارﻧـﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻋﺮاض‬‫ﻣﻘﺪوح و ﺗﻠﻤﯿﺬ ﻣﻘﺪوح اﺻﻼ ﻻﺋﻖ اﻋﺘﻨﺎء ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬و اﮔﺮ اﯾﻦ ﻗﺪح و ﺟﺮح را ﺑﺮ ﺧﻼف ﺻﻮاب داﻧﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺎز ﻫﻢ اﯾﻦ اﻋﺮاض ﻗﺎﺑﻞ اﻋﺘﻨﺎء‬‫ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻪ ﻫﺮ ﮔـﺎه ﺗﺮك ﮐﺮدن اﮐﺎﺑﺮ اﺋﻤﻪ ﺳـﻨﯿﻪ رواﯾﺎت ﺑﺨﺎري را‪ ،‬و ﻗـﺪح و ﺟﺮح او‪ ،‬و ﻗـﺪح و ﺟﺮح اﺳـﺘﺎد و ﺗﻠﻤﯿـﺬ او‪ ،‬ﻗﺎﺑﻞ اﻋﺘﻤﺎد‬‫ﻧﺒﺎﺷـﺪ اﻋﺮاض ﺑﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ ﯾﺎ دﯾﮕﺮي از ذﮐﺮ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻗﺎﺑﻞ اﻟﺘﻔﺎت ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ ،‬و ﻋﺠﺐ ﮐﻪ ﺧﻮد ﻣﺴـﻠﻢ ﻫﻢ اﻣﺘﻨﺎع از‬‫رواﯾﺖ از ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ اﺳـﺘﺎد اﺳـﺘﺎد ﺧﻮد ﮐﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﺎز آن را ﻧﺎﻓﯽ و ﻣﻨﺎﻓﯽ ﺟﻼﻟﺖ و ﻋﻈﻤﺖ او ﻧﺪاﻧﻨﺪ‪ ،‬و اﻋﺮاض ﻣﺴـﻠﻢ را از‬‫ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻣﻄﻤﺢ ﻧﻈﺮ ﮔﺮداﻧﻨﺪ‬‫ﻗﺪح اﺑﻮ زرﻋﻪ و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ در ﺑﺨﺎري را ﺣﺎﻓﻆ ذﻫﺒﯽ در )ﻣﻐﻨﯽ( آورده‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در )ﻣﻐﻨﯽ( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﺨﺎري ﻗﺪم ﺑﻐﺪاد ﻃﺎﻟﺐ ﺣﺪﯾﺚ ﻋﻠﯽ رأس‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪389 :‬‬‫اﻟﺨﻤﺲ ﻣﺎﺋﮥ و ﮐﺘﺐ ﻋﻦ اﻟﻤﻮﺟﻮدﯾﻦ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي و ﻏﯿﺮه‪ :‬ﮐﺎن ﮐﺬاﺑﺎ‪.‬‬‫ﻓﺄﻣﺎ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﺠﻌﻔّﯿﯿﻦ ﻓﺤﺠﮥ اﻣﺎم‪ ،‬و ﻻ ﻋﺒﺮة ﺑﺘﺮك أﺑﯽ زرﻋﮥ و أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﻟﻪ ﻣﻦ اﺟﻞ اﻟﻠﻔﻆ ]‪.[1‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻫﻢ واﺿﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﻮ زرﻋﮥ و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺟﻌﻔﯽ را ﮐﻪ ﻣﺮاد از آن ﻫﻤﯿﻦ ﺑﺨﺎري اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺴـﺒﺐ ﻣﺴـﺌﻠﻪ‬‫ﻟﻔﻆ ﺗﺮك ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﭼﻮن او ﻗﺎﺋﻞ ﺑﻮد ﺑﺂﻧﮑﻪ اﻟﻔﺎظ ﻗﺮآن‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﻠﻔﻮظ ﻣﺨﻠﻮﻗﯿﻦ ﺑﺎﺷﺪ ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺎﯾﻦ ﺳﺒﺐ اﺑﻮ زرﻋﻪ و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‬‫او را ﻣﻘﺪوح و ﻣﺠﺮوح داﻧﺴـﺘﻪ‪ ،‬و ﺗﺮك او ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ ذﻫﺒﯽ اﯾﻦ ﺗﺮك و ﻗﺪح و ﺟﺮح را ﻻﺋﻖ اﻋﺘﺒﺎر ﻧﻤﯽداﻧﺪ‪ ،‬و ﻟﮑﻦ داﻧﺴﺘﯽ ﮐﻪ اﯾﻦ‬‫ﻗﺪح و ﺟﺮح و ﺗﺮك ﻋﻠﯽ ﮐﻼ اﻟﺘﻘﺪﯾﺮﯾﻦ ﺑﺮاي ﻣﺎ ﻧﺎﻓﻊ اﺳﺖ )و ﻟﯿﺲ ﻟﻤﺎ أراد اﻟﱠﻠﻪ داﻓﻊ‪(.‬‬‫و از اﻓﺎدات دﯾﮕﺮ ﺣﻀﺮات ﺳّﻨﯿﻪ ﻧﯿﺰ ﺗﺮك اﺑﻮ زرﻋﻪ و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﺑﺨﺎري را‪ ،‬و ﮐﻤﺎل اﺳﺘﻌﻈﺎم و اﺳﺘﺸﻨﺎع اﯾﻦ ﺗﺮك ﻇﺎﻫﺮ ﻣﯽﺷﻮد‬‫ﻗﺪح ﺑﺨﺎري از ﻃﺮف اﺑﯽ زرﻋﻪ و اﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ در )ﻃﺒﻘﺎت ﺳﺒﮑﯽ( ﻧﻘﻞ ﺷﺪه‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺎﻓﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺗﻤﺎم اﻟﺴﺒﮑﯽ اﺑﻮ ﻧﺼﺮ ﺗﺎج اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﺗﻘﯽ اﻟﺪﯾﻦ در )ﻃﺒﻘﺎت ﮐﺒﺮي( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﻣّﻤﺎ ﯾﻨﺒﻐﯽ أن ﯾﺘﻔﻘـﺪ ﻋﻨـﺪ اﻟﺠﺮح ﺣﺎل اﻟﻌﻘﺎﺋﺪ و اﺧﺘﻼﻓﻬﺎ ﺑﺎﻟﻨﺴـﺒﮥ اﻟﯽ اﻟﺠﺎرح و اﻟﻤﺠﺮوح‪ ،‬ﻓﺮﺑﻤﺎ ﺧﺎﻟﻒ اﻟﺠﺎرح اﻟﻤﺠﺮوح ﻓﯽ ﻟا ﻌﻘﯿﺪة‪،‬‬‫ﻓﺠﺮﺣﻪ ﺑـﺬﻟﮏ‪ ،‬و إﻟﯿﻪ أﺷﺎر اﻟﺮاﻓﻌﯽ ﺑﻘﻮﻟﻪ‪ :‬و ﯾﻨﺒﻐﯽ أن ﯾﮑﻮن اﻟﻤﺰّﮐﻮن ﺑﺮاءا ﻣﻦ اﻟﺸـﺤﻨﺎء و اﻟﻌﺼﺒﯿـﮥ ﻓﯽ اﻟﻤﺬﻫﺐ‪ ،‬ﺧﻮﻓﺎ ﻣﻦ أن ﯾﺤﻤﻠﻬﻢ‬‫ذﻟﮏ ﻋﻠﯽ ﺟﺮح ﻋـﺪل او ﺗﺰﮐﯿـﮥ ﻓﺎﺳﻖ‪ ،‬و ﻗـﺪ وﻗﻊ ﻫـﺬا ﻟﮑﺜﯿﺮ ﻣﻦ اﻻﺋﻤﮥ‪ ،‬ﺟﺮﺣﻮا ﺑﻨﺎء ﻋﻠﯽ ﻣﻌﺘﻘﺪﻫﻢ‪ ،‬و ﻫﻢ ]‪ [1‬ﻣﻐﻨﯽ ﻓﯽ رﺟﺎل اﻟﺤﺪﯾﺚ‬‫ص ‪ 113‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪390 :‬‬‫اﻟﻤﺨﻄﺌﻮن و اﻟﻤﺠﺮوح ﻣﺼـﯿﺐ‪ ،‬و ﻗﺪ أﺷﺎر ﺷـﯿﺦ اﻻﺳـﻼم ﺳـﯿﺪ اﻟﻤﺘﺄﺧﺮﯾﻦ ﺗﻘﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ دﻗﯿﻖ اﻟﻌﯿﺪ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ )اﻻﻗﺘﺮاح( اﻟﯽ ﻫﺬا و ﻗﺎل‪:‬‬‫أﻋﺮاض اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ ﺣﻔﺮة ﻣﻦ ﺣﻔﺮ اﻟﻨﺎر‪ ،‬وﻗﻒ ﻋﻠﯽ ﺷﻔﯿﺮﻫﺎ ﻃﺎﺋﻔﺘﺎن ﻣﻦ اﻟﻨﺎس‪ :‬اﻟﻤﺤّﺪﺛﻮن و اﻟﺤّﮑﺎم‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻣﻦ أﻣﺜﻠﺘﻪ ﻗﻮل ﺑﻌﻀﻬﻢ ﻓﯽ اﻟﺒﺨﺎري ﺗﺮﮐﻪ أﺑﻮ زرﻋﮥ و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻣﻦ أﺟﻞ ﻣﺴﺌﻠﮥ اﻟﻠﻔﻆ‪ ،‬ﻓﯿﺎ ﻟّﻠﻪ و ﻟﻠﻤﺴﻠﻤﯿﻦ أ ﯾﺠﻮز ﻻﺣﺪ أن ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫اﻟﺒﺨﺎرّي ﻣﺘﺮوك‪ ،‬و ﻫﻮ ﺣﺎﻣﻞ ﻟﻮاء اﻟﺼـﻨﺎﻋﮥ‪ ،‬و ﻣﻘـّﺪم أﻫﻞ اﻟﺴـﻨﮥ و اﻟﺠﻤﺎﻋـﮥ؟ ﯾﺎ ﻟّﻠﻪ و ﻟﻠﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬أ ﯾﺠﻌﻞ ﻣﻤﺎدﺣﻪ ﻣﺬاّﻣﺎ؟ ﻓﺎن ﻟا ﺤﻖ ﻓﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 87‬از ‪180‬‬‫ﻣﺴـﺌﻠﮥ اﻟﻠﻔﻆ ﻣﻌﻪ‪ ،‬إذ ﻻ ﯾﺴﺘﺮﯾﺐ ﻋﺎﻗﻞ ﻣﻦ اﻟﻤﺨﻠﻮﻗﯿﻦ ﻓﯽ أّن ﺗﻠّﻔﻈﻪ ﻣﻦ اﻻﻓﻌﺎل اﻟﺤﺎدﺛـﮥ اﻟﺘﯽ ﻫﯽ ﻣﺨﻠﻮﻗـﮥ ﻟﻠّﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و اﻧّﻤﺎ أﻧﮑﺮﻫﺎ اﻻﻣﺎم‬‫أﺣﻤﺪ رح ﻟﺒﺸﺎﻋﮥ ﻟﻔﻈﻬﺎ ]‪.[1‬‬‫از ﻣﻼﺣﻈﻪ اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت واﺿﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺳـﺒﮑﯽ اّوﻻ از ﺗﻘﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻦ دﻗﯿﻖ اﻟﻌﯿﺪ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪ :‬ﮐﻪ اﻋﺮاض ﻣﺴﻠﻤﯿﻦ ﺣﻔﺮه از ﺣﻔﺮ ﻧﺎر اﺳﺖ‬‫ﮐﻪ ﺑﺮ ﺷـﻔﯿﺮ آن دو ﮔﺮوه از ﻣﺮدم اﯾﺴـﺘﺎدهاﻧﺪ‪ :‬ﯾﮑﯽ ﻣﺤـّﺪﺛﯿﻦ و دﯾﮕﺮ ﺣﮑـﺎم و ﺑﻌـﺪ از آن ارﺷﺎد ﮐﺮده ﮐﻪ از اﻣﺜﻠﻪ اﯾﻦ ﺣﮑﻢ اﺳﺖ ﻗﻮل‬‫ﺑﻌﺾ اﯾﺸـﺎن در ﺑﺨـﺎري‪ ،‬ﮐﻪ ﺗﺮك ﮐﺮده اﺳﺖ او را اﺑﻮ زرﻋﻪ و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﺑﺴـﺒﺐ ﻣﺴـﺌﻠﻪ ﻟﻔﻆ‪ ،‬و ﺑﻌـﺪ از ذﮐﺮ اﯾﻦ ﻗﻮل ﺑﻨﯿﺎد ﻓﺮﯾﺎد و ﻓﻐﺎن‬‫آﻏﺎز ﻧﻬﺎده‪ ،‬و ﮐﻤﺎل ﺷﻨﺎﻋﺖ و ﻓﻈﺎﻋﺖ آن ﻇﺎﻫﺮ ﮐﺮده‪.‬‬‫و ﻇﺎﻫﺮا ﻣﺮاد از اﯾﻦ ﺑﻌﺾ ﻋّﻠﺎﻣﻪ ذﻫﺒﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺳـﺘﺎد و ﺷـﯿﺦ ﺳـﺒﮑﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﺳﺘﺮا ﻟﺤﻘﯿﻘـﮥ اﻟﺤﺎل‪ ،‬ﮐﺎر ﺑﺎﺟﻤﺎل و اﺑﻬﺎم ﺳﺎﺧﺘﻪ‪[1] .‬‬‫ﻃﺒﻘﺎت ﺳﺒﮑﯽ ج ‪ 1‬ص ‪ 190‬در ذﯾﻞ ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﻣﺼﺮي‬‫ﻣﻨﺎوي ﺷﺎﻓﻌﯽ ﻧﯿﺰ ﻗﺪح ﺑﺨﺎري را از اﺑﯽ زرﻋﻪ و اﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ در )ﻓﯿﺾ اﻟﻘﺪﯾﺮ( آورده‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﺮؤف ﺑﻦ ﺗﺎج اﻟﻌﺎرﻓﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ زﯾﻦ اﻟﻌﺎﺑﺪﯾﻦ اﻟﻤﻠّﻘﺐ ﺑﺰﯾﻦ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺤﺪادي ﺛﻢ اﻟﻤﻨﺎوي اﻟﻘﺎﻫﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻫﻢ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﺳـﺒﮑﯽ ﺑﺮ‬‫ذﮐﺮ ﺗﺮك اﺑﻮ زرﻋﻪ و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﺑﺨﺎري را ﻧﻬﺎﯾﺖ ﭘﯿـﭻ و ﺗﺎب ﺧﻮرده‪ ،‬و ﮐﻤﺎل ﺗﻨّﻐﺺ و ﺗﺄﻟﻢ از آن ﻇﺎﻫﺮ ﮐﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در )ﻓﯿﺾ‬‫اﻟﻘﺪﯾﺮ ﺷﺮح ﺟﺎﻣﻊ ﺻﻐﯿﺮ( ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ ﺑﺨﺎري ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫زﯾﻦ اﻻﻣـﮥ‪ ،‬اﻓﺘﺨﺎر اﻻﺋﻤﮥ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ أﺻّﺢ اﻟﮑﺘﺐ ﺑﻌﺪ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ذﯾﻞ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﻠﯽ ﻣﻤّﺮ اﻟﺰﻣﺎن‪ ،‬اﻟﺬي ﻗﺎل ﻓﯿﻪ اﻣﺎم اﻻﺋﻤﮥ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪:‬‬‫ﻣﺎ ﺗﺤﺖ أدﯾﻢ اﻟﺴﻤﺎء أﻋﻠﻢ ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﺑﻌﻀﻬﻢ‪ :‬اﻧﻪ آﯾﮥ ﻣﻦ آﯾﺎت اﻟﱠﻠﻪ ﯾﻤﺸﯽ ﻋﻠﯽ وﺟﻪ اﻻرض‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﻟـﺬﻫﺒﯽ‪ :‬ﮐـﺎن ﻣﻦ أﻓﺮاد اﻟﻌﺎﻟﻢ ﻣﻊ اﻟـﺪﯾﻦ و اﻟﻮرع و اﻟﻤﺘﺎﻧـﮥ ﻫـﺬا ﮐﻼﻣﻪ ﻓﯽ اﻟﮑﺎﺷﻒ‪ ،‬و ﻣﻊ ذﻟﮏ ﻏﻠﺐ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﻐّﺾ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺴـّﻨﮥ‪،‬‬‫ﻓﻘﺎل ﻓﯽ ﮐﺘﺎب )اﻟﻀـﻌﻔﺎء و اﻟﻤﺘﺮوﮐﯿﻦ(‪ :‬ﻣﺎ ﺳـﻠﻢ ﻣﻦ اﻟﮑﻼم ﻻﺟﻞ ﻣﺴـﺌﻠﮥ اﻟﻠﻔﻆ‪ ،‬ﺗﺮﮐﻪ ﻻﺟﻠﻬﺎ اﻟﺮازﯾﺎن ﻫﺬه ﻋﺒﺎرﺗﻪ‪ ،‬و أﺳﺘﻐﻔﺮ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‬‫ﻧﺴﺄل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ اﻟﺴﻼﻣﮥ و ﻧﻌﻮذ ﺑﻪ ﻣﻦ اﻟﺨﺬﻻن اﻧﺘﻬﯽ ]‪.[1‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت واﺿـﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮؤف ﻣﻨﺎوي ﺑﻌﺪ از ﻧﻘﻞ ﻣﺪح ﺑﺨﺎري از ﮐﺎﺷﻒ ذﻫﺒﯽ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪ :‬آﻧﭽﻪ ﺣﺎﺻـﻠﺶ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ‬‫وﺻﻒ اﯾﻦ ﻣﺪح و ﺛﻨﺎء‪ ،‬ﻏﺎﻟﺐ آﻣﺪ ﺑﺮ ذﻫﺒﯽ ﺗﺤﻘﯿﺮ و ازراء اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﮔﻔﺖ در ﮐﺘﺎب ﺿـﻌﻔﺎء و ﻣﺘﺮوﮐﯿﻦ‪ :‬ﮐﻪ ﺳﺎﻟﻢ ﻧﻤﺎﻧﺪه اﺳـﺖ‬‫ﺑﺨﺎري از ﮐﻼم ﯾﻌﻨﯽ ﺟﺮح و ﻗﺪح ﺑﺴـﺒﺐ ﻣﺴـﺌﻠﻪ ﻟﻔﻆ‪ ،‬ﮐﻪ ﺗﺮك ﮐﺮدهاﻧﺪ ﺑﺨﺎري را ﺑﺴﺒﺐ اﯾﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ رازﯾﺎن ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻮ زرﻋﻪ و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪.‬‬‫]‪ [1‬ﻓﯿﺾ اﻟﻘﺪﯾﺮ ج ‪ 1‬ص ‪ 10‬ﻓﯽ ﻣﻘﺪﻣﮥ اﻟﮑﺘﺎب‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪392 :‬‬‫و ﻣﻨﺎوي ﺑﻌﺪ از ﻧﻘﻞ ﻋﺒﺎرت ذﻫﺒﯽ اﺳﺘﻐﻔﺎر از ﺧﺪاي ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬و ﺳﺌﻮال ﺳﻼﻣﺖ از او ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬و ﭘﻨﺎه ﻣﯽﺑﺮد ﺑﺎو ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺷﺄﻧﻪ‬‫از ﺧـﺬﻻن‪ .‬ﺣﺎﺻﻞ آﻧﮑﻪ اﯾﻦ ﮐﻼم در ﺑﺎره ﺑﺨﺎري ﻋﯿﻦ ﻣﻌﺼـﯿﺖ و آﻓﺖ‪ ،‬و ﺧﻼف ﻃﺎﻋﺖ و ﺳـﻼﻣﺖ‪ ،‬و ﺻـﺮﯾﺢ ﺧﺴـﺮان و ﺧـﺬﻻن‪ ،‬و‬‫ﻣﺤﺾ ﻣﺠﺎزﻓﺖ و ﻋﺪوان اﺳﺖ‪.‬‬‫ﭘﺲ از اﯾﻦ اﺿـﻄﺮاب و اﻟﺘﻬـﺎب ﺳـﺒﮑﯽ و ﻣﻨـﺎوي ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﻮ زرﻋﻪ و اﺑﻮ ﺣـﺎﺗﻢ ﺣﻀـﺮت ﺑﺨـﺎري را ﮐﻤـﺎ ﯾﻨﺒﻐﯽ ﺧـﺪﻣﺖﮔﺰاري‬‫ﮐﺮدهاﻧﺪ‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ذﻫﻠﯽ ﻧﯿﺰ از ﻗﺎدﺣﯿﻦ ﺑﺨﺎري اﺳﺖ‬‫و ﺑﺎﯾـﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ ذﻫﺒﯽ در )ﻣﯿﺰان( و )ﻣﻐﻨﯽ( اﮔﺮ ﭼﻪ ﺑﺮ ﻣﺤﺾ ذﮐﺮ ﺗﺮك اﺑﻮ زرﻋﻪ و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﺑﺨﺎري را اﮐﺘﻔﺎء ﮐﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﻟﮑﻦ در‬‫دﯾﮕﺮ اﻓﺎدات ﺧﻮد ﭘﺮده ﻧﺎﻣﻮس را زﯾﺎدﺗﺮ درﯾـﺪه اﺳﺖ‪ ،‬و ﻗﺪح ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ذﻫﻠﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻋﯿﻦ‪ ،‬و ﻏﯿﺮ اﯾﺸﺎن ﻫﻢ در ﺑﺨﺎري ذﮐﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 88‬از ‪180‬‬‫ﮐﺮده‪ ،‬و ﻇﺎﻫﺮا ﺳﺒﮑﯽ و ﻣﻨﺎوي ﺑﺮ آن ﻣّﻄﻠﻊ ﻧﺸﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ورﻧﻪ زﯾﺎدهﺗﺮ ﻣﯽﻧﺎﻟﯿﺪﻧﺪ و زاري و ﺑﯿﻘﺮاري را ﺑﺎﻗﺼﯽ اﻟﻐﺎﯾﺎت ﻣﯽرﺳﺎﻧﯿﺪﻧﺪ‬‫ذﻫﻠﯽ ﻧﯿﺰ ﺑﺨﺎري را ﻗﺪح ﮐﺮده‬‫ﻋﻠّﺎﻣﻪ ذﻫﺒﯽ در ﮐﺘﺎب )ﺳﯿﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء( ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ ﺑﺨﺎري ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻗﺎل ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﻓﯽ )اﻟﺠﺮح و اﻟﺘﻌـﺪﯾﻞ(‪ :‬ﻗـﺪم ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﺎﻟﺮي ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﻣﻨﻪ أﺑﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ‬‫زرﻋﮥ‪ ،‬و ﺗﺮﮐﺎ ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻋﻨﺪ ﻣﺎ ﮐﺘﺐ إﻟﯿﻬﻤﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ أﻧﻪ أﻇﻬﺮ ﻋﻨﺪﻫﻢ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر أّن ﻟﻔﻈﻪ ﺑﺎﻟﻘﺮآن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪393 :‬‬‫ﻣﺨﻠﻮق‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ان ﺗﺮﮐﺎ ﺣﺪﯾﺜﻪ أو ﻟﻢ ﯾﺘﺮﮐﺎه‪ ،‬اﻟﺒﺨﺎرّي ﺛﻘﮥ ﻣﺄﻣﻮن ﻣﺤﺘّﺞ ﺑﻪ ﻓﯽ اﻟﻌﺎﻟﻢ ]‪.[1‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت واﺿـﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣـﺎﺗﻢ در ﮐﺘـﺎب )ﺟﺮح و ﺗﻌـﺪﯾﻞ( ارﺷـﺎد ﮐﺮده اﺳﺖ‪ :‬ﮐﻪ ﻗـﺪوم ﮐﺮد ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ‬‫اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ درري در ﺳـﻨﻪ ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﺷـﻨﯿﺪﻧﺪ از او ﭘـﺪر ﻣﻦ و اﺑﻮ زرﻋﻪ‪ ،‬و ﺗﺮك ﮐﺮدﻧـﺪ اﯾﻦ ﻫﺮ دو ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺨﺎري را ﻫﺮ ﮔﺎه‬‫ﻧﻮﺷﺖ ﺑﺴﻮي اﯾﺸـﺎن ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ :‬ﺑـﺪرﺳﺘﯽ ﮐﻪ ﺑﺨـﺎري اﻇﻬـﺎر ﮐﺮده اﺳﺖ ﻧﺰد اﯾﺸـﺎن ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر ﺑـﺪرﺳﺘﯽ ﮐﻪ ﻟﻔﻆ او ﺑﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق‬‫اﺳﺖ‪.‬‬‫ﭘﺲ واﺿـﺢ ﺷـﺪ ﮐﻪ اﺑﻮ زرﻋﻪ و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ )ﻣﻦ ﻋﻨـﺪ اﻧﻔﺴـﻬﻤﺎ( ﺗﺮك ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺨﺎري ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﭼﻮن ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ذﻫﻠﯽ ﺑﻤﺰﯾﺪ‬‫اﻫﺘﻤـﺎم در ﻫﺘـﮏ ﺳﺘﺮ ﺑﺨـﺎري ﺑﺴﻮي اﯾﺸﺎن ﺣﺎل او ﻧﻮﺷﺖ‪ ،‬اﯾﺸﺎن ﺑﺴـﻤﻊ و اﻃﺎﻋﺖ ﻗﻮل او ﺗﺮك ﺣـﺪﯾﺚ ﺑﺨﺎري ﮐﺮدﻧـﺪ‪ ،‬و او را ﺑﺰﻣﺮه‬‫ﻣﺒﺘﺪﻋﯿﻦ و ﻣﺘﺮوﮐﯿﻦ اﻧﺪاﺧﺘﻨﺪ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﻧﯿﺰ ﺑﺨﺎري را ﻣﻘﺪوح داﻧﺴﺘﻪ‬‫اﺷﺎره‬‫و ﻧﯿﺰ ﺛﺎﺑﺖ ﺷـﺪ ﮐﻪ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﻧﯿﺰ ﺑﺨﺎري را ﻣﻘـﺪوح و ﻣﺠﺮوح ﻣﯽداﻧﺴﺖ‪ ،‬ﮐﻪ در ﮐﺘﺎب )ﺟﺮح و ﺗﻌـﺪﯾﻞ( ﺗﺮك ﭘـﺪر‬‫ﺧﻮد اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ و اﺑﻮ زرﻋﮥ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺨﺎري را ذﮐﺮ ﮐﺮده ﻗﺪح و ﺟﺮح او ﺛﺎﺑﺖ ﺳﺎﺧﺘﻪ‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‬‫و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ از اﺟﻠﻪ اﻋﻼم و اﺋﻤﻪ ﻓﺨﺎم و ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ ﻋﻈﺎم اﺳﺖ‪ [1] .‬ﺳﯿﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪ 251‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪394 :‬‬‫ﺧﻮد ﻋّﻠﺎﻣﻪ ذﻫﺒﯽ در ﻫﻤﯿﻦ ﮐﺘﺎب )ﺳﯿﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻌﻼﻣﮥ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﯾﮑﻨﯽ أﺑﺎ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ارﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬أو اﺣﺪي و أرﺑﻌﯿﻦ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺮازي اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ ﻋﻤﻠﻬﺎ ﻻﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺎن رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﻗﺪ ﮐﺴﺎه اﻟﱠﻠﻪ ﻧﻮرا و ﺑﻬﺎء‪ ،‬ﯾﺴـﺮ ﻣﻦ ﻧﻈﺮ‬‫إﻟﯿﻪ‪ ،‬ﺳﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬رﺣﻞ ﺑﯽ أﺑﯽ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﻣﺎ اﺣﺘﻠﻤﺖ ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺑﻠﻐﻨﺎ ذا اﻟﺤﻠﯿﻔﮥ اﺣﺘﻠﻤﺖ‪ ،‬ﻓﺴﺮ أﺑﯽ ﺣﯿﺚ ادرﮐﺖ‬‫ﺣﺠﮥ اﻻﺳﻼم‪ ،‬ﻓﺴﻤﻌﺖ ﻓﯽ ﻫﺬه اﻟﺴﻨﮥ ﻣﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤﻘﺮي‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ أﺑﯽ ﺳـﻌﯿﺪ اﻻﺷـّﺞ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓـﮥ و اﻟﺰﻋﻔﺮاﻧﯽ‪ ،‬و ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻻﻋﻠﯽ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر اﻟﻄﺮﯾﻘﯽ‪ ،‬و اﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 89‬از ‪180‬‬‫ﺳﻨﺎن‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ اﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻻﺣﻤﺴـﯽ‪ ،‬و ﺣﺠﺎج ﺑﻦ اﻟﺸﺎﻋﺮ‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﺴﺎن اﻻزرق‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ زﻧﺠﻮﯾﻪ‪ ،‬و أﺑﯽ‬‫اﺑﺮاﻫﯿـﻢ اﻟﻤﺰﻧﯽ‪ ،‬و اﻟﺮﺑﯿـﻊ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﻤـﺆذن‪ ،‬و ﺑﺤﺮ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ و ﺳـﻌﺪان ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ‪ ،‬و اﻟﺮﻣـﺎدي‪ ،‬و أﺑﯽ زرﻋـﮥ‪ ،‬و اﺑﻦ وارة‪ ،‬و ﺧﻼـﺋﻖ ﻣﻦ‬‫ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪ ،‬و ﻣﻤﻦ ﺑﻌﺪﻫﻢ‪ ،‬ﺑﺎﻟﺤﺠﺎز‪ ،‬و اﻟﻌﺮاق‪ ،‬و اﻟﻌﺠﻢ‪ ،‬و ﻣﺼﺮ‪ ،‬و اﻟﺸﺎم‪ ،‬و اﻟﺠﺰﯾﺮة و اﻟﺠﺒﺎل‪ ،‬و ﮐﺎن ﺑﺤﺮا ﻻ ﺗﮑّﺪره اﻟﺪﻻء‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ اﺑﻦ ﻋﺪّي‪ ،‬و ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ‪ ،‬و اﻟﻘﺎﺿﯽ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﻤﻨﺎﯾﺤﯽ و أﺑﻮ اﻟﺸﯿﺦ اﺑﻦ ﺣﯿﺎن‪ ،‬و أﺑﻮ أﺣﻤﺪ اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻣﺮدك‪ ،‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﺼـﯿﺮ اﻟﺮازي‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺰداد‪ ،‬و أﺧﻮه أﺣﻤﺪ‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻨﺼﺮآﺑﺎدي‪ ،‬و‬‫أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب اﻟﺮازي‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻘﺼﺎر‪ ،‬و ﺧﻠﻖ ﺳﻮاﻫﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﺨﻠﯿﻠﯽ‪ :‬أﺧﺬ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﻢ أﺑﯿﻪ و أﺑﯽ زرﻋﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺑﺤﺮا ﻓﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪395 :‬‬‫اﻟﻌﻠﻮم و ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﺮﺟﺎل‪ ،‬ﺻّﻨﻒ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬و ﻓﯽ اﺧﺘﻼف اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ‪ ،‬و اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻋﻠﻤﺎء اﻻﻣﺼﺎر‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن زاﻫﺪا‪ ،‬ﯾﻌّﺪ ﻣﻦ اﻻﺑﺪال‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻟﻪ ﮐﺘﺎب ﻧﻔﯿﺲ ﻓﯽ )اﻟﺠﺮح و اﻟﺘﻌـﺪﯾﻞ( أرﺑﻊ ﻣﺠﻠّﺪات‪ ،‬و ﮐﺘﺎب )اﻟﺮّد ﻋﻠﯽ اﻟﺠﻬﻤﯿﮥ( ﻣﺠﻠﺪ ﺿـﺨﻢ اﻧﺘﺨﺒﺖ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻟﻪ )ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﮐﺒﯿﺮ(‬‫ﻓﯽ ﻋّﺪة ﻣﺠّﻠﺪات ﻋﺎﻣﺘﻪ آﺛﺎر ﺑﺄﺳﺎﻧﯿﺪه‪ ،‬ﻣﻦ أﺣﺴﻦ اﻟﺘﻔﺎﺳﯿﺮ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻨﺪه‪ :‬ﺻـﻨﻒ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ )اﻟﻤﺴﻨﺪ( ﻓﯽ أﻟﻒ ﺟﺰء و ﮐﺘﺎب )اﻟﺰﻫﺪ(‪ ،‬و ﮐﺘﺎب )اﻟﮑﻨﯽ(‪ ،‬و ﮐﺘﺎب )اﻟﻔﻮاﺋﺪ اﻟﮑﺒﯿﺮ(‪،‬‬‫و )ﻓﻮاﺋﺪ أﻫﻞ اﻟﺮي(‪ ،‬و ﮐﺘﺎب )ﻣﻘﺪﻣﮥ اﻟﺠﺮح و اﻟﺘﻌﺪﯾﻞ(‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻟﻪ ﮐﺘﺎب )اﻟﻌﻠﻞ( ﻣﺠﻠﺪ ﮐﺒﯿﺮ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺮازي اﻟﻤـﺬﮐﻮر ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤـﮥ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻤﺼـﺮي‪ ،‬و ﻧﺤﻦ ﻓﯽ ﺟﻨﺎزة اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻗﻠﻨﺴﻮة ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻣﻦ اﻟﺴﻤﺎء و ﻣﺎ ﻫﻮ ﺑﻌﺠﺐ‪ ،‬رﺟﻞ ﻣﻨﺬ ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺳﻨﮥ ﻋﻠﯽ وﺗﯿﺮة واﺣﺪة ﻟﻢ ﯾﻨﺤﺮف ﻋﻦ اﻟﻄﺮﯾﻖ‪.‬‬‫و ﺳﻤﻌﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻔﺮﺿﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﺣﺪا ﻣﻤﻦ ﻋﺮف ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ذﮐﺮ ﻋﻨﻪ ﺟﻬﺎﻟﮥ ﻗﻂ‪.‬‬‫و ﺳﻤﻌﺖ ﻋﺒﺎس ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺑﻠﻐﻨﯽ أن أﺑﺎ ﺣﺎﺗﻢ ﻗﺎل‪ :‬و ﻣﻦ ﯾﻘﻮي ﻋﻠﯽ ﻋﺒﺎدة ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﻻ أﻋﺮف ﻟﻌﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ذﻧﺒﺎ‪.‬‬‫و ﺳﻤﻌﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺪﻋﻨﯽ أﺑﯽ أﺷﺘﻐﻞ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﻗﺮأت اﻟﻘﺮآن ﻋﻠﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﺷﺎذان اﻟﺮازي‪ ،‬ﺛﻢ ﮐﺘﺒﺖ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺨﻠﯿﻞ‪ :‬ﯾﻘﺎل ان اﻟﺴـّﻨﮥ ﺑﺎﻟﺮي ﺧﺘﻤﺖ ﺑﺎﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و أﻣﺮ ﺑﺪﻓﻦ اﻻﺻﻮل ﻣﻦ ﮐﺘﺐ أﺑﯿﻪ و أﺑﯽ زرﻋﮥ‪ ،‬و وﻗﻒ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ‪ ،‬و أوﺻﯽ اﻟﯽ‬‫ا ﻟ ﺪ ر ﺳﺘﯿﻨ ﯽ ا ﻟ ﻘ ﺎ ﺿ ﯽ ‪.‬‬
‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪396 :‬‬‫و ﺳـﻤﻌﺖ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﯾﺤﮑﯽ ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﺪرﺳﺘﯿﻨﯽ‪ :‬أن أﺑﺎ ﺣﺎﺗﻢ ﮐﺎن ﯾﻌﺮف اﻻﺳﻢ اﻻﻋﻈﻢ‪ ،‬ﻓﻤﺮض‬‫اﺑﻨﻪ ﻓﺎﺟﺘﻬﺪ أن ﻻ ﯾﺪﻋﻮ ﺑﻪ ﻓﺎﻧﻪ ﻻ ﯾﻨﺎل ﺑﻪ اﻟﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬ﻓﻠّﻤﺎ اﺷـﺘّﺪت اﻟﻌّﻠﮥ ﺣﺰن و دﻋﺎ ﺑﻪ ﻓﻌﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻓﺮاي أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ ﻓﯽ ﻧﻮﻣﻪ‪ :‬اﺳـﺘﺠﯿﺐ ﻟﮏ و ﻟﮑﻦ‬‫ﻻ ﯾﻌﻘﺐ اﺑﻨﮏ‪ ،‬ﻓﮑﺎن ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻣﻊ زوﺟﺘﻪ ﺳﺒﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ ﻓﻠﻢ ﯾﺮزق وﻟﺪا و ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻧﻪ ﻣﺎ ﻣّﺴﻬﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺮازي‪ :‬و ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﺨﻮارزﻣﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﻨﺎ ﺑﻤﺼﺮ ﺳﺒﻌﮥ أﺷﻬﺮ ﻟﻢ ﻧﺄﮐﻞ ﻓﯿﻬﺎ‬‫ﻣﺮﻗـﮥ‪ ،‬ﮐـّﻞ ﻧﻬﺎرﻧـﺎ ﻣﻘّﺴﻢ ﻟﻤﺠـﺎﻟﺲ اﻟﺸـﯿﻮخ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﻠﯿﻞ اﻟﻨﺴـﺦ و اﻟﻤﻘﺎﺑﻠـﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺄﺗﯿﻨﺎ ﯾﻮﻣﺎ أﻧﺎ و رﻓﯿﻖ ﻟﯽ ﺷـﯿﺨﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﻮا ﻫﻮ ﻋﻠﯿﻞ‪ ،‬ﻓﺮأﯾﻨﺎ ﻓﯽ‬‫ﻃﺮﯾﻘﻨﺎ ﺳـﻤﮑﮥ أﻋﺠﺒﺘﻨﺎ ﻓﺎﺷﺘﺮﯾﻨﺎه‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺻﺮﻧﺎ اﻟﯽ اﻟﺒﯿﺖ ﺣﻀﺮ وﻗﺖ ﻣﺠﻠﺲ‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﻤﮑّﻨﺎ اﺻﻼﺣﻪ‪ ،‬و ﻣﻀﯿﻨﺎ اﻟﯽ اﻟﻤﺠﻠﺲ‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﺰل ﺣﺘﯽ أﺗﯽ‬‫ﻋﻠﯿﻪ ﺛﻠﺜﮥ اﯾﺎم‪ ،‬و ﮐﺎد أن ﯾﺘﻐﯿﺮ‪ ،‬ﻓﺄﮐﻠﻨﺎه ﻧّﯿﺎ ]‪ [1‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﻨﺎ ﻓﺮاغ أن ﻧﻌﻄﯿﻪ ﻣﻦ ﯾﺸﻮﯾﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻻ ﯾﺴﺘﻄﺎع اﻟﻌﻠﻢ ﺑﺮاﺣﮥ اﻟﺠﺴﺪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺮازي‪ :‬ﮐﺎن ﻟﻌﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺛﻼث رﺣﻼت‪ :‬اﻻوﻟﯽ ﻣﻊ أﺑﯿﻪ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ‪ ،‬ﺛﻢ ﺣﺞ و ﺳـﻤﻊ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد ﻓﯽ ﺳﻨﮥ‬‫ﺳﺘﯿﻦ‪ ،‬ﺛﻢ رﺣﻞ ﺑﻨﻔﺴﻪ اﻟﯽ اﻟﺴﻮاﺣﻞ و اﻟﺸﺎم و ﻣﺼﺮ ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺳﺘﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬ﺛﻢ دﺧﻞ اﻟﯽ اﺻﺒﻬﺎن ﻓﯽ ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و ﺳﺘﯿﻦ‪ ،‬ﻓﻠﻘﯽ ﯾﻮﻧﺲ‬‫ﺑﻦ ﺣﺒﯿﺐ‪.‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ اﻟﻮاﻋﻆ أﺑﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺰوﯾﻨﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬إذا ﺻـّﻠﯿﺖ ﻣﻊ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻓﺴـّﻠﻢ إﻟﯿﻪ ﻧﻔﺴﮏ ﯾﻌﻤﻞ ﺑﻬﺎ ﻣﺎ ﺷﺎء‪ ،‬دﺧﻠﻨﺎ ﯾﻮﻣﺎ ﺑﻐﻠﺲ ﻋﻠﯽ ﻋﺒﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 90‬از ‪180‬‬‫اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻓﯽ ﻣﺮض ﻣﻮﺗﻪ‪ ،‬ﻓﮑـﺎن ﻋﻠﯽ اﻟﻔﺮاش ﻗﺎﺋﻤﺎ ﯾﺼـﻠﯽ و ﯾﺮﮐﻊ ﻓﺄﻃﺎل اﻟﺮﮐﻮع‪ [1] .‬اﻟﻨﯽء و اﻟﻨﯽ ﺑﮑﺴـﺮ اﻟﻨﻮن و آﺧﺮه اﻟﻬﻤﺰة‪ ،‬او آﺧﺮه‬‫اﻟﯿﺎء اﻟﻤﺪﻏﻤﮥ‪ :‬اﻟﻠﺤﻢ اﻟﺬي ﻟﻢ ﺗﻤﺴﻪ اﻟﻨﺎ‬‫ﻣﺮاﺗﺐ ﺟﺮح و ﺗﻌﺪﯾﻞ ﻧﺰد اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‬‫اﺷﺎره‬‫و ﻣﻦ ﮐﻼﻣﻪ ﻗﺎل‪ :‬وﺟﺪت أﻟﻔﺎظ اﻟﺘﻌﺪﯾﻞ و اﻟﺠﺮح ﻣﺮاﺗﺐ‪:‬‬‫ﻓﺎذا ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺛﻘﮥ أو ﻣﺘﻘﻦ اﺣﺘﺞ ﺑﻪ‪.‬‬‫و ان ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺻﺪوق‪ ،‬أو ﻣﺤّﻠﻪ اﻟﺼﺪق‪ ،‬أو ﻻ ﺑﺄس ﺑﻪ‪ ،‬ﻓﻬﻮ ﻣﻤﻦ ﯾﮑﺘﺐ ﺣﺪﯾﺜﻪ و ﯾﻨﻈﺮ ﻓﯿﻪ‪.‬‬‫و إذا ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺷﯿﺦ ﻓﯿﮑﺘﺐ ﺣﺪﯾﺜﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ دون ذﻟﮏ ﯾﮑﺘﺐ ﻟﻼﻋﺘﺒﺎر‪.‬‬‫و إذا ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻟّﯿﻦ ﻓﺪون ذﻟﮏ‪.‬‬‫و إذا ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺿﻌﯿﻒ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﻼ ﯾﻄﺮح ﺣﺪﯾﺜﻪ ﺑﻞ ﯾﻌﺘﺒﺮ ﺑﻪ‪.‬‬‫ﻓﺎذا ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻣﺘﺮوك اﻟﺤﺪﯾﺚ او ذاﻫﺐ اﻟﺤﺪﯾﺚ أو ﮐّﺬاب ﻓﻼ ﯾﮑﺘﺐ ﺣﺪﯾﺜﻪ‬‫اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﻗﺼﺮي در ﺑﻬﺸﺖ ﺑﺮاي دوﺳﺘﺶ ﺧﺮﯾﺪ‬‫ﻗﺎل ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺑا ﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻬﺮوي اﻟﺰاﻫـﺪ‪ :‬أﻧﺒﺎ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ اﻟﺼـﻔﺎر‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬وﻗﻊ ﻋﻨﺪﻧﺎ اﻟﻐﻼء‪ ،‬ﻓﺄﻧﻔﺬ‬‫ﺑﻌﺾ أﺻﺪﻗﺎﺋﯽ ﺣﺒﻮﺑﺎ ﻣﻦ اﺻـﺒﻬﺎن‪ ،‬ﻓﺒﻌﺘﻪ ﺑﻌﺸﺮﯾﻦ أﻟﻔﺎ و ﺳﺄﻟﻨﯽ أن أﺷﺘﺮي ﻟﻪ دارا ﻋﻨﺪﻧﺎ ﻓﺎذا ﺟﺎء ﯾﻨﺰل ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺄﻧﻔﻘﺘﻬﺎ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﺮاء‪ ،‬و ﮐﺘﺒﺖ‬‫إﻟﯿﻪ‪ :‬اﺷﺘﺮﯾﺖ ﻟﮏ ﺑﻬﺎ ﻗﺼﺮا ﻓﯽ اﻟﺠﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺒﻌﺚ ﯾﻘﻮل‪ :‬رﺿﯿﺖ‪ ،‬ﻓﺎﮐﺘﺐ ﻋﻠﯽ ﻧﻔﺴﮏ ﺻﮑﺎ‪ ،‬ﻓﻔﻌﻠﺖ ﻓﺄرﯾﺖ ﻓﯽ اﻟﻤﻨﺎم‪:‬‬‫ﻗﺪ وﻓﯿﻨﺎ ﺑﻤﺎ ﺿﻤﻨﺖ و ﻻ ﺗﻌﺪ ﻟﻤﺜﻞ ﻫﺬا‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻻﻣﺎم أﺑﻮ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟﺒﺎﺟﯽ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﺛﻘﮥ ﺣﺎﻓﻆ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﺮﺑﯿﻊ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﺒﻠﺨﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻬﺮوﯾﻪ اﻟﺮازي‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﺠﻨﯿﺪ‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ ﯾﺤﯿﯽ‬‫ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻧّﺎ ﻟﻨﻄﻌﻦ ﻋﻠﯽ أﻗﻮام ﻟﻌﻠﻬﻢ ﻗﺪ ﺣّﻄﻮا رﺣﺎﻟﻬﻢ ﻓﯽ اﻟﺠﻨﮥ ﻣﻦ اﮐﺜﺮ ﻣﺎﺋﺘﯽ ﺳﻨﮥ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪398 :‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻟﻌّﻠﻬﺎ ﻣﻦ ﻣﺎﺋﮥ ﺳﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺎن ذﻟﮏ ﻻ ﯾﺒﻠﻎ ﻓﯽ اﯾﺎم ﯾﺤﯿﯽ ﻫﺬا اﻟﻘﺪر‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻬﺮوﯾﻪ‪ :‬ﻓﺪﺧﻠﺖ ﻋﻠﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ و ﻫﻮ ﯾﻘﺮأ‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺎس ﮐﺘﺎب )اﻟﺠﺮح و اﻟﺘﻌﺪﯾﻞ( ﻓﺤﺪﺛﺘﻪ ﺑﻬﺬا ﻓﺒﮑﯽ‪ ،‬و ارﺗﻌﺪت ﯾﺪاه ﺣﺘﯽ ﺳﻘﻂ اﻟﮑﺘﺎب‪ ،‬و ﺟﻌﻞ ﯾﺒﮑﯽ و ﯾﺴﺘﻌﯿﺪ ﻓﯽ اﻟﺤﮑﺎﯾﮥ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬أﺻﺎﺑﻪ ﻋﻠﯽ ﻃﺮﯾﻖ اﻟﻮﺟﻞ‪ ،‬و ﺧﻮف اﻟﻌﺎﻗﺒﮥ‪ ،‬و اﻟّﺎ ﻓﮑﻼم اﻟﻨﺎﻗﺪ اﻟﻮرع ﻓﯽ اﻟﻀﻌﻔﺎء ﻣﻦ اﻟﻨﺼﺢ ﻟﺪﯾﻦ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و اﻟﺬّب ﻋﻦ اﻟّﺴﻨﮥ‪ ،‬و‬‫ﻗـﺪ ﮐﺘﺐ اﻟﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﺳـﻤﻌﻮا ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﯾﻘﻮل‪ :‬أﻧﺒﺎ ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ أﻧﺒﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻏﯿﻼن‪ ،‬أﻧﺒﺎ‬‫أﺑﻮ اﺳـﺤﺎق اﻟﻤﺰّﮐﯽ‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻫﺎرون اﺑﻦ ﺣﻤﯿﺪ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﻋﻨﺒﺴﮥ‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﺷـﻌﺒﮥ ﻋﻦ اﻟﺤﮑﻢ ﻋﻦ‬‫ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺷﻌﯿﺐ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﺪه‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ )اﻟﺠﺎر أﺣﻖ ﺑﺴﻘﺐ داره أو أرﺿﻪ(‪.‬‬‫أﺧﺮﺟﻪ اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ ﻋﻦ زﮐﺮﯾﺎ ﺧّﯿﺎط اﻟﺴﻨﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻫﺎرون ﻫﺬا‪،‬‬‫ﻓﻮﻗﻊ ﻟﻨﺎ ﺑﺪﻻ ﻋﺎﻟﯿﺎ ﺑﺪرﺟﺘﯿﻦ‪.‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﻓﯽ اﻟﻤﺤّﺮم ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﺑﺎﻟﺮي و ﻟﻪ ﺑﻀﻊ و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ ]‪[1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ در ﻓﻮات اﻟﻮﻓﯿﺎت‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 91‬از ‪180‬‬‫و ﺻﻼح اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﺎﮐﺮ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺨﺎزن در ﮐﺘﺎب )ﻓﻮات اﻟﻮﻓﯿﺎت( ﮐﻪ ذﯾﻞ ﺗﺎرﯾﺦ اﺑﻦ ﺧﻠّﮑﺎن اﺳﺖ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ادرﯾﺲ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر ﺑﻦ داود ﺑﻦ ﻣﻬﺮان‪ ،‬أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ]‪ [1‬ﺳﯿﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪ 633‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪399 :‬‬‫اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟﺤﻨﻈﻠﯽ اﻻﻣﺎم اﺑﻦ اﻻﻣﺎم‪ ،‬اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﺳﻤﻊ أﺑﺎه و ﻏﯿﺮه‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻨﺬر‪ :‬ﺻـّﻨﻒ اﺑﻦ اﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ )اﻟﻤﺴﻨﺪ( ﻓﯽ أﻟﻒ ﺟﺰء‪ ،‬و ﮐﺘﺎب )اﻟﺰﻫﺪ(‪ ،‬و ﮐﺘﺎب )اﻟﮑﻨﯽ(‪ ،‬و )اﻟﻔﻮاﺋﺪ اﻟﮑﺒﯿﺮ(‪ ،‬و )ﻓﻮاﺋﺪ اﻟﺮازﯾﯿﻦ(‪،‬‬‫و )ﻣﻘﺪﻣـﮥ اﻟﺠﺮح و اﻟﺘﻌـﺪﯾﻞ(‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬و اﺧﺘﻼف اﻟﺼـﺤﺎﺑﮥ‪ ،‬و اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻋﻠﻤﺎء اﻻﻣﺼﺎر‪ ،‬و ﻟﻪ )اﻟﺠﺮح و اﻟﺘﻌـﺪﯾﻞ( ﻓﯽ ﻋّﺪة‬‫ﻣﺠﻠـﺪات‪ ،‬ﺗـﺪل ﻋﻠﯽ ﺳـﻌﮥ ﺣﻔﻈﻪ و اﻣﺎﻣﺘﻪ‪ ،‬و ﮐﺘﺎب )اﻟﺮد ﻋﻠﯽ اﻟﺠﻬﻤﯿـﮥ( ﻓﯽ ﻣﺠﻠـﺪ ﮐﺒﯿﺮ و ﻟﻪ )ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﮐﺒﯿﺮ( ﺳﺎﺋﺮه آﺛﺎر ﻣﺴـﻨﺪة ﻓﯽ أرﺑﻊ‬‫ﻣﺠﻠﺪات‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺨﻠﯿﻠﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﯾﻌﺪ ﻣﻦ اﻻﺑﺪال و ﻗﺪ أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﺑﺎﻟﺰﻫﺪ و اﻟﻮرع اﻟﺘﺎم و اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﻌﻤﻞ‪.‬‬‫و ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﻟا ﻤﺤﺮم ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ]‪[1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ در )ﻋﺒﺮ( ذﻫﺒﯽ‬‫و ﻧﯿﺰ ﻋّﻠﺎﻣﻪ ذﻫﺒﯽ در ﮐﺘﺎب )ﻋﺒﺮ ﺑﺨﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ( در وﻗﺎﯾﻊ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮّﻓﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ادرﯾﺲ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺠﺎﻣﻊ اﻟﺘﻤﯿﻤّﯽ اﻟﺮازّي ﺑﺎﻟﺮّي‪ ،‬و ﻗﺪ ﻗﺎرب اﻟﺘﺴﻌﯿﻦ‪ ،‬رﺣﻞ ﺑﻪ‬‫أﺑﻮه ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺴﻤﻊ أﺑﺎ ﺳﻌﯿﺪ اﻻﺷّﺞ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﺮﻓﮥ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﺨﻠﯿﻠﯽ اﺧﺬ ﻋﻦ اﺑﯿﻪ و اﺑﯽ زرﻋﮥ‪ ،‬ﮐﺎن ﺑﺤﺮا ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻮم و ﻣﻌﺮﻓﮥ ]‪ [1‬ﻓﻮات اﻟﻮﻓﯿﺎت ج ‪ 1‬ص ‪.260‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪400 :‬‬‫اﻟﺮﺟﺎل‪ ،‬ﺻﻨﻒ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ و اﺧﺘﻼف اﺻﺤﺎﺑﻪ و اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ و ﻋﻠﻤﺎء اﻻﻣﺼﺎر‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن زاﻫﺪا ﺑﻌﺪ ﻣﻦ اﻻﺑﺪال ]‪.[1‬‬‫و أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﯿﻤﻨﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﯿﺎﻓﻌﯽ در )ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن( در وﻗﺎﯾﻊ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﻋﺸﺮﯾﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻌﺎﻟﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﺑﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺠﺎﻣﻊ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ادرﯾﺲ ﺑﻦ اﻟﻤﻨﺬر اﻟﺘﻤﯿﻤﯽ اﻟﺮازي ﺑﺎﻟﺮاء‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬و ﻗﺪ ﻗﺎرب اﻟﺘﺴﻌﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل أﺑﻮ ﯾﻌﻠﯽ اﻟﺨﻠﯿﻠﯽ‪ :‬اﺧـﺬ ﻋﻠﻢ اﺑﯿﻪ‪ ،‬و اﺑﯽ زرﻋـﮥ‪ ،‬و ﮐـﺎن ﺑﺤﺮا ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻮم و ﻣﻌﺮﻓـﮥ اﻟﺮﺟـﺎل‪ ،‬ﺻـﻨﻒ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ و اﺧﺘﻼف اﻟﺼـﺤﺎﺑﮥ و‬‫اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ و ﻋﻠﻤﺎء اﻻﻣﺼﺎر‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن زاﻫﺪا ﯾﻌﺪ ﻣﻦ اﻻﺑﺪال ]‪2‬‬‫ﻗﺪح ذﻫﻠﯽ در ﺑﺨﺎري از ﻏﯿﺮ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﻧﯿﺰ ﻧﻘﻞ ﺷﺪه‬‫اﺷﺎره‬‫و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ ﻗﺪح ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ذﻫﻠﯽ در ﺑﺨﺎري از دﯾﮕﺮ ﻋﺒﺎرات و اﻓﺎدات اﯾﻦ ﺣﻀﺮات ﻫﻢ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪:‬‬‫ﻋﻼﻣﻪ ذﻫﺒﯽ در ﮐﺘﺎب )ﺳـﯿﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء( ﻗﺒﻞ از ﻋﺒﺎرت ﺳﺎﺑﻘﻪ ﮐﻪ در آن ﻗـﺪح ﺑﺨﺎري از ﮐﺘﺎب ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‬‫ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬
‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ ﺑﻦ اﻟﺸـﺮﻗﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺬﻫﻠﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻟﻘﺮآن ﮐﻼم اﻟﱠﻠﻪ ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠﻮق ﻣﻦ ﺟﻤﯿﻊ ﺟﻬﺎﺗﻪ و ﺣﯿﺚ ﯾﺼـﺮف‪ ،‬ﻓﻤﻦ‬‫ﻟﺰم ﻫﺬا اﺳﺘﻐﻨﯽ ﻋﻦ اﻟﻠﻔﻆ و ﻋﻤﺎ ﺳﻮاه ﻣﻦ اﻟﮑﻼم ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و ﻣﻦ زﻋﻢ آن اﻟﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق ﻓﻘﺪ ]‪ [1‬اﻟﻌﺒﺮ ج ‪ 2‬ص ‪.208‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺮآت اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪ 289‬ط داﺋﺮة اﻟﻤﻌﺎرف اﻟﻨﻈﺎﻣﯿﮥ ﻓﯽ ﺣﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ ﺳﻨﮥ ‪.1338‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪401 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 92‬از ‪180‬‬‫ﮐﻔﺮ‪ ،‬و ﺧﺮج ﻋﻦ اﻻﯾﻤـﺎن‪ ،‬و ﺑـﺎﻧﺖ ﻣﻨﻪ اﻣﺮأﺗﻪ‪ ،‬ﯾﺴـﺘﺘﺎب‪ ،‬ﻓـﺎن ﺗﺎب‪ ،‬و إﻻ ﺿـﺮﺑﺖ ﻋﻨﻘﻪ‪ ،‬و ﺟﻌﻞ ﻣﺎﻟﻪ ﻓﯿﺌﺎ ﺑﯿﻦ اﻟﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾـﺪﻓﻦ ﻓﯽ‬‫ﻣﻘﺎﺑﺮﻫﻢ‪ ،‬و ﻣﻦ وﻗﻒ ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﻻ أﻗﻮل ﻣﺨﻠﻮق و ﻻ ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠﻮق ﻓﻘـﺪ ﺿﺎﻫﯽ اﻟﮑﻔﺮ‪ ،‬و ﻣﻦ زﻋﻢ ان ﻟﻔﻈﯽ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق ﻓﻬـﺬا ﻣﺒﺘﺪع ﻻ ﯾﺠﺎﻟﺲ و ﻻ ﯾﮑﻠﻢ‪ ،‬و ﻣﻦ ذﻫﺐ‬‫ﺑﻌﺪ ﻫﺬا اﻟﯽ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨﺎري ﻓﺎﺗﻬﻤﻮه‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﻻ ﯾﺤﻀﺮ ﻣﺠﻠﺴﻪ اﻻ ﻣﻦ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ ﻣﺜﻞ ﻣﺬﻫﺒﻪ ]‪[1‬‬‫ذﻫﻠﯽ ﻣﺮدم را از رﻓﺘﻦ ﻧﺰد ﺑﺨﺎري ﻧﻬﯽ ﻣﯿﮑﺮد‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ذﻫﻠﯽ ارﺷﺎد ﮐﺮده ﮐﻪ ﻫﺮ ﮐﺴـﯽ ﮐﻪ ﺑﮕﻮﯾـﺪ‪ :‬ﮐﻪ ﻟﻔﻆ ﻣﻦ ﺑﻪ ﻗﺮآن ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ ﭘﺲ اﯾﻦ‬‫ﮐﺲ ﻣﺒﺘﺪع اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﺠﺎﻟﺴﺖ او ﻧﺒﺎﯾﺪ ﮐﺮد‪ ،‬و ﻧﻪ ﺑﺎو ﮐﻼم ﺑﺎﯾﺪ ﻧﻤﻮد‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻓﺮﻣﻮده ﮐﻪ ﻫﺮ ﮐﺴـﯽ ﮐﻪ ﺧﻮاﻫـﺪ رﻓﺖ ﺑﻌـﺪ ازﯾﻦ ﺑﺴﻮي ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﺨﺎري ﭘﺲ او را ﻣﺘﻬﻢ ﺳﺎزﯾـﺪ‪ ،‬ﺑﺪرﺳﺘﯽ ﮐﻪ ﺣﺎﺿـﺮ‬‫ﻧﻤﯽﺷﻮد ﻣﺠﻠﺲ ﺑﺨﺎري را ﻣﮕﺮ ﮐﺴﯽ ﮐﻪ ﺑﺮ ﻣﺜﻞ ﻣﺬﻫﺐ او ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫و ﻋﻼﻣﻪ ﺷـﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در )ﻫﺪي ﺳﺎري( ﻣﻘﺪﻣﻪ )ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري( ﻧﯿﺰ اﯾﻦ ارﺷﺎد ذﻫﻠﯽ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻗﺎل اﺑﻮ‬‫ﺣﺎﻣـﺪ ﺑﻦ اﻟﺸـﺮﻗﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟـﺬﻫﻠﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻟﻘﺮآن ﮐﻼم اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬و ﻣﻦ زﻋﻢ ﻟﻔﻈﯽ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق ﻓﻬﻮ‬‫ﻣﺒﺘﺪع ﻻ ﯾﺠﺎﻟﺲ و ﻻ ﯾﮑﻠﻢ‪ ،‬و ﻣﻦ ذﻫﺐ ﺑﻌﺪ ﻫﺬا اﻟﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﻓﺎﺗﻬﻤﻮه‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﻻ ﯾﺤﻀﺮ ﻣﺠﻠﺴﻪ اﻻ ﻣﻦ ﮐﺎن ﻋﻠﯽ ﻣﺬﻫﺒﻪ ]‪[2‬‬‫ذﻫﻠﯽ ﺑﺨﺎري را از ﺟﻬﻤﯿﻪ ﺑﺪﺗﺮ ﻣﯿﺪاﻧﺴﺖ‬‫]و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در )ﺳـﯿﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬اﻧﺒﺄ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻻﺧﺮم‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﻦ ]‪ [1‬ﺳﯿﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء ج‬‫‪ 7‬ص ‪ 452‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻫﺪي اﻟﺴﺎري ﻣﻘﺪﻣﮥ ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ص ‪ 492‬ط ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪402 :‬‬‫ﻋﻠّﯽ اﻟﻤﺨﻠﺪّي‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻗﺪ اﻇﻬﺮ ﻫﺬا اﻟﺒﺨﺎرّي ﻗﻮل اﻟﻠﻔﻈﯿﮥ‪ ،‬و اﻟﻠﻔﻈﯿﮥ ﻋﻨﺪي ﺷﺮ ﻣﻦ اﻟﺠﻬﻤﯿﮥ ]‪.[1‬‬‫]از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت واﺿﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ذﻫﻠﯽ ارﺷﺎد ﮐﺮده ﮐﻪ ﺑﺪرﺳﺘﯽ ﮐﻪ اﻇﻬﺎر ﮐﺮده اﺳﺖ اﯾﻦ ﺑﺨﺎري ﻗﻮل ﻟﻔﻈّﯿﻪ را و ﻟﻔﻈّﯿﻪ‬‫ﻧﺰد ﻣﻦ ﺑﺪﺗﺮﻧﺪ از ﺟﻬﻤﯿﻪ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﺛـﺎﺑﺖ و ﻣﺤﻘﻖ ﺷـﺪ ﮐﻪ ﺑﺨـﺎري ﻧﺰد ذﻫﻠﯽ ﺑـﺪﺗﺮ از ﻓﺮﻗﻪ ﺿﺎﻟﻪ ﻫﺎﻟﮑﻪ ﺟﻬﻤﯿﻪ ﺑﻮده‪ ،‬و ﻓﻀﺎﯾـﺢ و ﻗﺒﺎﯾـﺢ ﺟﻬﻤّﯿﻪ ﺑﺎﻻﺗﺮ از آن اﺳﺖ ﮐﻪ‬‫اﺳﺘﯿﻌﺎب آن ﺗﻮان ﮐﺮد‪ ،‬و زﯾﺎده از اﯾﻦ ﭼﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد ﮐﻪ ﺣﻀﺮات ﺳﻨﯿﻪ ﺗﮑﻔﯿﺮ ﺟﻬﻤﯿﻪ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬‫اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺟﻬﻤﯿﻪ را ﮐﺎﻓﺮ ﻣﯽداﻧﻨﺪ‬‫]ذﻫﺒﯽ در )ﺳﯿﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء( ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﮔﻔﺘﻪ ‪:‬‬
‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﻤﺎر اﻟﻤﻮﺻـﻠﯽ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ‪ :‬ﻗﺎل ﻟﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﻣﺎ ﯾﻤﻨﻌﮏ ان ﺗﮑﻔﺮ اﻟﺠﻬﻤﯿﮥ و ﮐﻨﺖ اﻧﺎ اوﻻ ﻻ اﮐﻔﺮﻫﻢ؟ ﻓﻠﻤﺎ اﺟﺎب ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﯽ اﻟﻤﺤﻨـﮥ ﮐﺘﺒﺖ إﻟﯿﻪ اذﮐﺮه ﻣﺎ ﻗﺎل ﻟﯽ و اذﮐﺮه اﻟﱠﻠﻪ ﻓﺎﺧﺒﺮﻧﯽ رﺟﻞ ﻋﻨﻪ اﻧﻪ ﺑﮑﯽ ﺣﯿﻦ ﻗﺮأ ﮐﺘﺎﺑﯽ‪ ،‬ﺛﻢ رأﯾﺘﻪ ﺑﻌﺪ ﻓﻘﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﻣﺎ ﻓﯽ ﻗﻠﺒﯽ ﻣﻤﺎ‬‫ﻗﻠﺖ و اﺟﺒﺖ ﻣﻦ ﺷﯽء‪ ،‬و ﻟﮑﻦ ﺧﻔﺖ ان اﻗﺘﻞ و ﺗﻌﻠﻢ ﺿﻌﻔﯽ اﻧﯽ ﻟﻮ ﺿﺮﺑﺖ ﺳﻮﻃﺎ واﺣﺪا ﻟﻤﺖ أو ﻧﺤﻮ ﻫﺬا ]‪.[2‬‬‫]و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در ﻣﯿﺰان اﻻﻋﺘﺪال ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] [:‬ﺳﯿﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪ -453‬ﻣﺨﻄﻮط‪.-‬‬‫]‪ [2‬ﺳﯿﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪ -25‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪403 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 93‬از ‪180‬‬‫ﺟﻬﻢ ﺑﻦ ﺻـﻔﻮان أﺑﻮ ﻣﺤﺮز اﻟﺴـﻤﺮﻗﻨﺪي اﻟﻀﺎل اﻟﻤﺒﺘـﺪع رأس اﻟﺠﻬﻤّﯿﮥ ﻫﺎﻟﮏ ﻓﯽ زﻣﺎن ﺻـﻐﺎر اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﺎ ﻋﻠﻤﺘﻪ روي ﺷـﯿﺌﺎ ﻟﮑﻨﻪ زرع‬‫ﺷﺮا ﻋﻈﯿﻤﺎ ]‪.[1‬‬‫]و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در )ﺳـﯿﺮ اﻋﻼم اﻟﻨﺒﻼء( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻗﺎل ﯾﻌﻨﯽ اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬و ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﺤﺎﻓﻆ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﻤﺎ اﺳـﺘﻮﻃﻦ اﻟﺒﺨﺎرّي ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر‬‫اﮐﺜﺮ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤّﺠﺎج اﻻﺧﺘﻼف إﻟﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻠّﻤﺎ وﻗﻊ ﺑﯿﻦ اﻟﺬﻫﻠﯽ و ﺑﯿﻦ اﻟﺒﺨﺎري ﻣﺎ وﻗﻊ ﻓﯽ ﻣﺴﺌﻠﮥ اﻟﻠﻔﻆ و ﻧﺎدي ﻋﻠﯿﻪ و ﻣﻨﻊ اﻟﻨﺎس ﻋﻨﻪ‪ ،‬اﻧﻘﻄﻊ‬‫ﻋﻨﻪ اﮐﺜﺮ اﻟّﻨﺎس ﻏﯿﺮ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺎل اﻟﺬﻫﻠّﯽ ﯾﻮﻣﺎ‪ :‬اﻻ ﻣﻦ ﻗﺎل ﺑﺎﻟﻠﻔﻆ ﻓﻼ ﯾﺤﻞ ﻟﻪ ان ﯾﺤﻀﺮ ﻣﺠﻠﺴﻨﺎ‪ ،‬ﻓﺎﺧﺬ ﻣﺴﻠﻢ رداءه ﻓﻮق ﻋﻤﺎﻣﺘﻪ و ﻗﺎم ﻋﻠﯽ‬‫رؤس اﻟﻨﺎس و ﺑﻌﺚ اﻟﯽ اﻟﺬﻫﻠّﯽ ﻣﺎ ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻪ ﻋﻠﯽ ﻇﻬﺮ ﺣّﻤﺎل‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﺴﻠﻢ ﯾﻈﻬﺮ اﻟﻘﻮل ﺑﺎﻟﻠﻔﻆ و ﻻ ﯾﮑﺘﻤﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و ﺳﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﻤﺆذن‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﺣﺎﻣﺪ ﺑﻦ اﻟﺸﺮﻗﯽ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﺣﻀﺮت ﻣﺠﻠﺲ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أﻻ ﻣﻦ ﻗﺎل ﻟﻔﻈﯽ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق ﻓﻼ ﯾﺤﻀﺮ ﻣﺠﻠﺴﻨﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎم ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج ﻣﻦ اﻟﻤﺠﻠﺲ‪.‬‬‫رواﻫﺎ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﺸـﯿﺮازي‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻻﺧﺮم‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺻـﺤﺎﺑﻨﺎ ﯾﻘﻮﻟﻮن‪ :‬ﻟﻤﺎ ﻗﺎم ﻣﺴـﻠﻢ و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﻦ‬‫ﻣﺠﻠﺲ اﻟﺬﻫﻠﯽ ﻗﺎل اﻟﺬﻫﻠﯽ‪ :‬ﻻ ﯾﺴﺎﮐﻨﻨﯽ ﻫﺬا اﻟﺮﺟﻞ ﻓﯽ اﻟﺒﻠﺪ ﻓﺨﺸﯽ اﻟﺒﺨﺎري و ﺳﺎﻓﺮ‪.‬‬‫]از اﯾـﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ارﺷـﺎد ﮐﺮد ﮐﻪ ﻫﺮ ﮐﺴـﯽ ﮐﻪ ﺑﮕﻮﯾـﺪ‪ :‬ﮐﻪ ﻟﻔـﻆ ﻣﻦ ﺑﻘﺮآن ﻣﺨﻠـﻮق اﺳﺖ ﭘﺲ ﺣﺎﺿـﺮ‬‫ﻣﺠﻠﺲ ﻣـﺎ ﻧﺸﻮد‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠـﺎج ﺑﺮ ﺧﻮاﺳﺖ‪ ،‬و اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﻪ ﻫﻢ ﻣﺘـﺎﺑﻌﺖ او در ﻗﯿـﺎم از ﻣﺠﻠﺲ ﻧﻤﻮد‪ ،‬و آﻧﮕﺎه ﮐﻪ ﻣﺴـﻠﻢ و‬‫اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ از ﻣﺠﻠﺲ ]‪ [1‬ﻣﯿﺰان اﻻﻋﺘﺪال ج ‪ 1‬ص ‪.426‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪404 :‬‬‫ذﻫﻠﯽ ﺑﺮ ﺑﺮﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ‪ ،‬ذﻫﻠﯽ ارﺷﺎد ﮐﺮد ﮐﻪ اﻗﺎﻣﺖ ﺑﺎ ﻣﻦ ﻧﮑﻨﺪ اﯾﻦ ﻣﺮد ﯾﻌﻨﯽ ﺑﺨﺎري در اﯾﻦ ﺑﻠﺪ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺨﺎري ﺗﺮﺳﯿﺪ و ﺳﻔﺮ اﺧﺘﯿﺎر ﮐﺮد‪[.‬‬‫]و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در )ﻫﺪي ﺳﺎري( ﻣﻘﺪﻣﻪ )ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺨﺎري( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ أﯾﻀﺎ ﻋﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻻﺧﺮم‪ :‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ‬‫ﻗﺎم ﻣﺴـﻠﻢ اﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ ﻣﻦ ﻣﺠﻠﺲ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﺴـﺒﺐ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬ﻗﺎل اﻟـﺬﻫﻠﯽ‪ :‬ﻻ ﯾﺴﺎﮐﻨﻨﯽ ﻫـﺬا اﻟﺮﺟﻞ ﻓﯽ اﻟﺒﻠﺪ‬‫ﻓﺨﺸﯽ اﻟﺒﺨﺎري و ﺳﺎﻓﺮ ]‪[1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ذﻫﻠﯽ ﻗﺎدح ﺑﺨﺎري‬‫]و آﻧﮕﻪ ﮐﻪ ﺗﺸﻤﯿﺮ ذﯾﻞ ذﻫﻠﯽ در ﻗﺪح و ﺟﺮح و ﺗﻀﻠﯿﻞ و ﺗﺒﺪﯾﻊ ﺑﺨﺎري‪ ،‬و اﯾﻼم و اﻫﺎﻧﺖ و اﺧﺮاج او از ﺑﻠﺪ‪ ،‬و اﺧﺮاج او از اﻫﻞ دﯾﻦ و‬‫اﯾﻤﺎن درﯾﺎﻓﺘﯽ‪ ،‬ﭘﺲ ﺣﺎﻻ ﻧﺒﺬي از ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺟﻤﯿﻠﻪ و ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺟﻠﯿﻠﻪ ذﻫﻠﯽ ﻫﻢ ﺑﺎﯾﺪ ﺷﻨﯿﺪ‪:‬‬‫ﭘﺲ ﺑﺎﯾـﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺣﺎﻓـﻆ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ اﺑﻦ ﻣﻬـﺪي اﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﺒﻐـﺪادي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺨﻄﯿﺐ ﮐﻪ ﺟﻼﺋﻞ‬‫ﻓﻀﺎﺋﻞ و ﻋﻮاﻟﯽ ﻣﻨﺎﻗﺐ او از )اﻧﺴﺎب ﺳـﻤﻌﺎﻧﯽ( ]‪ [2‬و )ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( ]‪ [3‬ذﻫﺒﯽ و )ﺗﺎرﯾﺦ اﺑﻦ ﺧّﻠﮑﺎن( ]‪ ،[4‬و )ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن( ]‪ [5‬ﯾﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و‬‫)ﻃﺒﻘﺎت اﺳﻨﻮي( ]‪ ،[6‬و )ﻃﺒﻘﺎت أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺳﺪي(‪ ،‬و )ﻓﯿﺾ اﻟﻘﺪﯾﺮ( ﻣﻨﺎوي‪ [1] ،‬ﻫﺪي اﻟﺴﺎري ﻣﻘﺪﻣﻪ ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ص ‪.492‬‬‫]‪ [2‬اﻻﻧﺴﺎب ص ‪.200‬‬‫]‪ [3‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 11‬ص ‪ 208‬ﻣﺨﻄﻮط‬‫]‪ [4‬وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ج ‪ 1‬ص ‪32‬‬‫]‪ [5‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 3‬ص ‪87‬‬‫]‪ [6‬ﻃﺒﻘﺎت اﻻﺳﻨﻮي ج ‪ 1‬ص ‪.201‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪405 :‬‬‫و )ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻌﻠﻢ(‪ ،‬و )ﻣﻔﺘﺎح ﮐﻨﺰ دراﯾﮥ اﻟﻤﺠﻤﻮع(‪ ،‬و )ﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ( و ﻏﯿﺮ آن ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ذﻫﻠﯽ در ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 94‬از ‪180‬‬‫]در ﺗﺎرﯾـﺦ ﺑﻐﺪاد ﮐﻪ ﭘﺎره از آن ﺑﺨﻂ ﻋﺮب ﻧﺰد اﺿـﻌﻒ اﻟﻌﺒﺎد ﺣﺎﺿـﺮ اﺳﺖ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪ [:‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﻓﺎرس‬‫ﺑﻦ ذوﯾﺐ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﺬﻫﻠﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬـﺪي‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﺮﺳﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬و ﯾﻌﻠﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻨﯽ ﻋﺒﯿﺪ‪ ،‬و روح ﺑﻦ ﻋﺒﺎدة‪ ،‬و أﺑﺎ‬‫اﻟﻨﺼـﺮ ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ‪ ،‬و أﺳﻮد ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ‪ ،‬و ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ داود اﻟﻬﺎﺷـﻤﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻮاﻗﺪي‪ ،‬و ﻋّﻔﺎن ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق ﺑﻦ‬‫ﻫﻤﺎم‪ ،‬و ﺳﺎﻟﻢ ﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ‪ ،‬و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﺮاق‪ ،‬و اﻟﺤﺠﺎز‪ ،‬و اﻟﺸﺎم‪ ،‬و ﻣﺼﺮ‪ ،‬و اﻟﺠﺰﯾﺮة‪.‬‬‫و ﮐﺎن أﺣﺪ اﻻﺋﻤﮥ اﻟﻌﺎرﻓﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﺤﻔﺎظ اﻟﻤﺘﻘﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﺜﻘﺎت اﻟﻤﺄﻣﻮﻧﯿﻦ‪.‬‬‫ﺻّﻨﻒ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﺰﻫﺮي و ﺟّﻮده‪ ،‬و ﻗﺪم ﺑﻐﺪاد و ﺟﺎﻟﺲ ﺷﯿﻮﺧﻬﺎ و ﺣّﺪث ﺑﻬﺎ و ﮐﺎن اﻻﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﯾﺜﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﯾﻨﺸﺮ ﻓﻀﻠﻪ‪.‬‬‫و ﻗـﺪ ﺣـّﺪث ﻋﻨﻪ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻟﮑﺒﺮاء‪ :‬ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ اﺑﯽ ﻣﺮﯾﻢ اﻟﻤﺼـﺮي‪ ،‬و أﺑﻮ ﺻﺎﻟﺢ ﮐﺎﺗﺐ اﻟﻠﯿﺚ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻨﻔﯿﻠﯽ‪ ،‬و‬‫ﺳﻌﯿـﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر‪ ،‬و ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻏﯿﻼن‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و أﺑﻮ زرﻋﮥ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازّﯾﺎن‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﺳﻬﻞ ﺑﻦ ﻋﻘﯿﻞ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق اﻟﺼﺎﻏﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷﯿﺒﮥ اﻟﺪوﺳﯽ‪ ،‬و ﻋﺒﺎس اﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺪوري‪ ،‬و أﺑﻮ داود اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪406 :‬‬‫و ﻧﻔﺮ ﺑﻌﺪﻫﻢ‪.‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻣﻨﺼﻮر ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﺪﻗﺎق‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻧﺼﺮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﺑﻦ زﯾﺎد اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﺛﻤﺎﻣﮥ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻋﻦ أﻧﺲ‪ ،‬ﻗﺎل‪) :‬ﮐﺎن‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻌﯿﺪ اﻟﮑﻠﻤﮥ ﺛﻠﺜﮥ ﻟﺘﻌﻘﻞ ﻋﻨﻪ(‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫اﺧﺒﺮﻧـﺎ اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺤﺮﯾﺜﯽ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﻧـﺎ أﺑﻮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺣﺎﺟﺐ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ اﻟﻄﻮﺳـﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‬‫اﻟـﺬﻫﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﺳـﻔﯿﺎن‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ‪ ،‬ﻋﻦ‬‫اﻟﻨﺰﯾﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻋﻦ اﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة‪ ،‬ﻗﺎل‪) :‬ﺳﺠﺪﻧﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ ﻓﯽ ِإَذا اﻟﱠﺴﻤﺎُء اﻧ َْﺸﱠﻘْﺖ‬‫(‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ :‬ﻻ اﻋﻠﻢ روي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﻏﯿﺮ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪.‬‬‫و ﻫﻮ ﻋﻨﺪي و ﻫﻢ اﻧﻤﺎ رواه اﻟﻨﺎس ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و ﻫﺬا اﺳﻨﺎد ﺣﺪﯾﺚ اﻻﻓﻼس‪.‬‬‫اﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻀﺒﯽ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﺧﺎﻟﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺠﺎرود ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ ﺑﻦ ﻋﺴﮑﺮ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﻨﺎ‬‫ﻋﻨﺪ اﻻﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬ﻓﺪﺧﻞ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﯾﻌﻨﯽ اﻟﺬﻫﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎم إﻟﯿﻪ اﺣﻤﺪ و ﺗﻌﺠﺐ ﻣﻨﻪ اﻟﻨﺎس‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل ﻟﺒﻨﯿﻪ و اﺻﺤﺎﺑﻪ‪ :‬اذﻫﺒﻮا اﻟﯽ‬‫اﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﺎﮐﺘﺒﻮا ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫اﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ رزق‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧﺎ دﻋﻠﺞ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪407 :‬‬‫ﺑﻦ اﻟﺠـﺎرود‪ ،‬ﺣـﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ ﻋـﺎﻣﺮ اﻟﻨﺴـﺎﺋﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ داود اﻟﻤﺼﯿﺼـﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﻨﺎ ﻋﻨـﺪ اﻻﻣﺎم اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﻫﻢ‬‫ﯾـﺬﮐﺮون اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻓـﺬﮐﺮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي ﺣـﺪﯾﺜﺎ ﻓﯿﻪ ﺿـﻌﻒ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻻ ﺗـﺬﮐﺮ ﻣﺜﻞ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻓﮑﺎن‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ دﺧﻠﻪ ﺧﺠﻠﮥ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ اﺣﻤﺪ‪ :‬اﻧﻤﺎ ﻗﻠﺖ ﻫﺬا اﺟﻼﻻ ﻟﮏ ﯾﺎ أﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪.‬‬‫و اﺧﺒﺮﻧـﺎ اﺑﻦ رزق‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧـﺎ دﻋﻠـﺞ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ‪ ،‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺠﺎرود‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺠﺮاح‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 95‬از ‪180‬‬‫اﻟﺠﻮزﺟﺎﻧﯽ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫دﺧﻠﺖ ﻋﻠﯽ اﻻﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﺗﺮﯾﺪ اﻟﺒﺼﺮة؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻓﺎذا اﺗﯿﺘﻬﺎ ﻓﺎﻟﺰم ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و ﻟﯿﮑﻦ ﺳﻤﺎﻋﮏ ﻣﻨﻪ ﻓﺎﻧﯽ ﻣﺎ رأﯾﺖ ﺧﺮاﺳﺎﻧﯿﺎ او ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ راﯾﺖ اﺣﺪا اﻋﻠﻢ ﺑﺤﺪﯾﺚ اﻟﺰﻫﺮي ﻣﻨﻪ و ﻻ اﺻﺢ‬‫ﮐﺘ ﺎ ﺑ ﺎ ﻣﻨ ﻪ ‪.‬‬
‫اﺧﺒﺮﻧﯽ ﺣﻤﺰة ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ اﻟـﺪﻗﺎق‪ ،‬و اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ اﻟﻮﮐﯿﻞ ﻗﺎل ﺣﻤﺰة‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﺎ و ﻗﺎل اﺣﻤﺪ‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻟا ﺤﺎﻓﻆ‪،‬‬‫ﻗﺎل ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻫﺎرون‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﻻﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬و ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺜﺎ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ‬‫اﻟﺰﻫﺮي‪ ،‬ﻓﻘـﺎل‪ :‬ﻣـﺎ ﻗـﺪم ﻋﻠﯿﻨـﺎ رﺟـﻞ اﻋﻠﻢ ﺑﺤـﺪﯾﺚ اﻟﺰﻫﺮي ﻣﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬زاد اﺣﻤـﺪ ﻗـﺎل‪ :‬ﻗـﺎل ﻟﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻗﺎل ﻟﻨﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬‫اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي و ﻫﻮ ﻋﻨﺪي اﻣﺎم ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫اﺧﺒﺮﻧﯽ ﺣﻤﺰة ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﻗﺎل ﻟﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬اﻧﺖ وارث اﻟﺰﻫﺮي‪.‬‬‫اﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻘﺮي‪ ،‬ﻗﺎل ﻗﺮأﻧﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻫﺎرون اﻟﻀﺒﯽ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﯽ اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﯽ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ‬‫ﻣﻘﺎﺗﻞ اﻟﻬﺮوي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪408 :‬‬‫أﺑﻮ اﻟﺤﺴﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ رﺟﻼ ﻗﺎل ﻟﻤﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ :‬ﺟﻮدت ﻓﯽ اﻟﺰﻫﺮي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﯽ أي ﺷﯽء ﻟﻢ أﺟﻮد؟‪.‬‬‫ﺣـﺪﺛﺖ ﻋﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻤﺰﻧﯽ‪ .‬ﻗـﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ اﻟﻌﺒﺎس اﻟـﺪﻏﻮﻟﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﺻﺎﻟﺤﺎ ﺟﺰرة ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﻤﺎ ﺧﺮﺟﺖ ﻣﻦ‬‫اﻟﺮي ﻗﻠﺖ ﻟﻔﻀـﻠﮏ ﻋﻤﻦ اﮐﺘﺐ ﺑﻨﯿﺴـﺎﺑﻮر؟ ﻗـﺎل‪ :‬إذا ﻗـﺪﻣﺖ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر اﻧﻈﺮ اﻟﯽ ﺷـﯿﺦ ﺑﻬﯽ ﺣﺴﻦ اﻟﻮﺟﻪ‪ ،‬ﺣﺴﻦ اﻟﺜﯿﺎب‪ ،‬راﮐﺒﺎ ﺣﻤﺎرا‪ ،‬و ﻫﻮ‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻓﺎﮐﺘﺐ ﻋﻨﻪ ﻓﺎﻧﻪ ﻣﻦ ﻗﺮﻧﻪ اﻟﯽ ﻗﺪﻣﻪ ﻓﺎﺋﺪة‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻠﻤﺎ ﻗﺪﻣﺖ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر اﺳـﺘﻘﺒﻠﻨﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻓﻌﺮﻓﺘﻪ ﺑﻬﺬه اﻟﺼﻔﮥ ﻓﺬﻫﺒﺖ‬‫ﻣﻌﻪ‪ ،‬و اﻧﺘﺨﺒﺖ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﺠﻠﺴﺎ و ﻗﺮأﺗﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﻠﻤﺎ ﻓﺮﻏﺖ ﻗﻠﺖ ﻟﻪ‪:‬‬‫اﻓﺎدﻧﯽ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﺮازي ﺣﺪﯾﺜﺎ ﻋﻨﮏ ﻋﻨﺪ اﻟﻮداع ﻻﺳﻤﻌﻪ ﻣﻦ اﻟﺸﯿﺦ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﻫﺎت‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ ﺣﺪﺛﮑﻢ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺷﻌﺒﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺻﺒﯿﺢ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﯿﺮﯾﻦ‪ ،‬ﻋﻦ اﻧﺲ ان اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ ﻗﺎل‪) :‬ﻫﺬا ﺧﺎﻟﯽ ﻓﻠﯿﺒﯿﻦ أﻣﺮ ﺧﺎﻟﻪ(‬‫ﻓﻘﺎل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻣﻦ ﯾﻨﺘﺨﺐ ﻣﺜﻞ ﻫﺬا اﻻﻧﺘﺨﺎب‪ ،‬و ﯾﻘﺮأ ﻣﺜﻞ ﻫﺬه اﻟﻘﺮاءة ﯾﻌﻠﻢ ان ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﻻ ﯾﺤﺪث ﺑﻤﺜﻞ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‬‫ﺻﺎﻟﺢ‪ :‬ﻧﻌﻢ ﺣﺪﺛﮑﻢ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ واﺻﻞ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺸـﯿﺦ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ :‬ﻗﺼـﺪ ﺻﺎﻟـﺢ اﻣﺘﺤﺎن ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻓﯽ ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻟﯿﻨﻈﺮ أ ﯾﻘﺒﻞ اﻟﺘﻠﻘﯿﻦ أم ﻻ؟ ﻓﻮﺟـﺪه ﺿﺎﺑﻄﺎ ﻟﺮواﯾﺎﺗﻪ ﺣﺎﻓﻈﺎ‬‫ﻻﺣﺎدﯾﺜﻪ‪ ،‬ﻣﺘﺤﺮزا ﻣﻦ اﻟﻮﻫﻢ‪ ،‬ﺑﺼﯿﺮا ﺑﺎﻟﻌﻠﻢ‪.‬‬‫اﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺼﻮري‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧﺎ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟﺮازي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺪي‪ ،‬ﯾﻘﻮل ﺳـﻤﻌﺖ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ‬‫ﺳﻠﯿﻤﺎن اﻟﻘﺎﺿﯽ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻫﺎب اﻟﺨﻮارزﻣﯽ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﺳﺄﻟﺖ اﻻﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ راﻓﻊ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪409 :‬‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﺣﻔﻆ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ راﻓﻊ اورع‪.‬‬‫اﺧﺒﺮﻧﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﻌﯿﻢ اﻟﻀﺒﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬و ﺳﺄﻟﻪ أﺑﻮ ﻋﻤﺮ اﻻﺻﺒﻬﺎﻧﯽ ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و ﻋﺒﺎس ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﻈﯿﻢ اﻟﻌﻨﺒﺮي اﯾﻬﻤﺎ اﺣﻔﻆ؟‬‫ﻓﻘﺎل أﺑﻮ ﻋﻠﯽ‪ :‬ﻋﺒﺎس اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﻈﯿﻢ ﺣﺎﻓﻆ‪ ،‬اﻻ ان ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﺟﻞ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 96‬از ‪180‬‬‫ﺣﺪﺛﻮﻧﯽ ﻋﻦ ﻓﻀﻠﮏ اﻟﺮازي اﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ ﻣﻦ ﻟﻢ ﯾﺨﻄﺊ ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻗﻂ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺬﻫﻠﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﮐﻔﺎﻧﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺟﻤﯿﻊ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﺰﻫﺮي‪.‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻫﺒﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻄﺒﺮي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﻟﻌﻼء ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺮوﯾﺎﻧﯽ و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟﺮازي‪ ،‬ﯾﻘﻮﻻن‪ :‬ﺳـﻤﻌﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ‬‫أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ أﺑﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺬﻫﻠﯽ اﻣﺎم أﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ‪.‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ ﺑﺎﻃﺮاﺑﻠﺲ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻋﯿﺴـﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﻤﺮوﺿـﯽ‬‫ﺑﻤﺼﺮ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺷﻌﯿﺐ اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ اﻣﻼء‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي ﺛﻘﮥ و ﻣﺄﻣﻮن‪.‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻘﺮي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺮأﻧﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻫﺎرون‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻦ ﺧﺮاش‬‫ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﺎن ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻣﻦ أﺋﻤﮥ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ‪.‬‬‫اﺧﺒﺮﻧﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺨّﻠﺎل‪ ،‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻮاﻋﻆ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي و ﮐﺎن‬‫أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪410 :‬‬‫اﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ رزق‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧﺎ دﻋﻠﺞ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻻزﻫﺮ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﻤﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺛﻤﺎﻧﯿﮥ ﻋﺸـﺮ‬‫رﺣﻠﮥ اﻟﯽ اﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬و ﻟﻪ رﺣﻠﺘﺎن اﻟﯽ اﻟﯿﻤﻦ‪.‬‬‫و ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻫّﻨﺎد ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻨﺴـﻔﯽ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺑﺒﺨﺎري‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ‬‫ﯾﻮﺳﻒ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﻗﺎل ﺳـﻤﻌﺖ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن ﯾﻌﻨﯽ اﻟﻨﺴـﺮي‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟـﺬﻫﻠﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﻮ ﻟﻢ أﺑـﺪأ‬‫ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة ﻟﻢ ﯾﻔﺘﻨﯽ ﺣﺴﯿﻦ اﻟﺠﻌﻔﯽ و أﺑﻮ أﺳﺎﻣﮥ و ﺷﺒﺎﺑﻪ‪ ،‬و ﻟّﻤﺎ دﺧﻠﺖ اﻟﺒﺼﺮة اﺳﺘﻘﺒﻠﻨﯽ ﺟﻨﺎدة ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﻘّﻄﺎن ﻋﻠﯽ ﺑﺎب اﻟﺒﺼﺮة‪.‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﯽ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب‪ .‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﻋﻠﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ زﯾﺪ اﻟﻤﻌﺪل‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ‬‫زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬دﺧﻠﺖ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﻓﯽ اﻟﺼـﯿﻒ اﻟﺼﺎﺋﻒ وﻗﺖ اﻟﻘﺎﺋﻠـﮥ و ﻫﻮ ﻓﯽ ﺑﯿﺖ ﮐﺘﺒﻪ‪ ،‬و ﺑﯿﻦ ﯾـﺪﯾﻪ‬‫اﻟﺴـﺮاج و ﻫﻮ ﯾﺼـّﻨﻒ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺖ ﻫﺬا وﻗﺖ اﻟﺼـﻠﻮة و دﺧﺎن ﻫﺬا اﻟﺴـﺮاج ﺑﺎﻟّﻨﻬﺎر‪ ،‬ﻓﻠﻮ ﻧّﻔﺴﺖ ﻋﻠﯽ ﻧﻔﺴﮏ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﯽ‪ :‬ﯾﺎ ﺑﻨّﯽ ﺗﻘﻮل ﻟﯽ‬‫ﻫﺬا؟ و أﻧﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و أﺻﺤﺎﺑﻪ و اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﯽ أﺑﻮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ زﯾﺎد اﻟﻤﻌﺪل‪ .‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻻزﻫﺮي ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﺧﺎدﻣﮥ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‬‫ﯾﻐﺴﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﺴﺮﯾﺮ ﻓﺘﻘﻮل‪ :‬ﺧﺪﻣﺖ أﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺛﻠﺜﯿﻦ ﺳﻨﮥ و ﮐﻨﺖ أﺿﻊ ﻟﻪ اﻟﻤﺎء ﻓﻤﺎ رأﯾﺖ ﺳﺎﻗﻪ و أﻧﺎ ﻣﻠﮏ ﻟﻪ‪.‬‬‫اﺧﺒﺮﻧـﺎ ﻫﺒـﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻄﺒﺮي‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ زﯾﺎد اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﻮ ﺣﺎﻣـﺪ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ‬‫اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﺸﺮﻗﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪411 :‬‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﺎ ﻋﻤﺮو اﻟﺨﻔﺎف ﻏﯿﺮ ﻣﺮة ﯾﻘﻮل‪ :‬رأﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺬﻫﻠﯽ ﻓﯽ اﻟﻨﻮم ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﯾﺎ اﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺎ ﻓﻌﻞ ﺑﮏ رﺑﮏ؟‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻏﻔﺮ ﻟﯽ‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻓﻤﺎ ﻓﻌﻞ ﻋﻠﻤﮏ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺘﺐ ﺑﻤﺎء اﻟﺬﻫﺐ و رﻓﻊ ﻓﯽ ﻋﻠﯿﯿﻦ‪.‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ اﻟﺴـﻤﺴﺎر‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧﺎ اﻟﺼـﻔﺎر‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ اﺑﻦ ﻗﺎﻧﻊ أّن ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي ﻣﺎت ﻓﯽ ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻗﺎﻧﻊ‪ :‬و‬‫ﻗﯿﻞ ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺧﻤﺴﯿﻦ‪.‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﯽ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻄﻨﺎﺟﯿﺮي‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻮاﻋﻆ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ زﯾﺎد اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎت ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻫـﺬه اﻻﻗﻮال و ﻫﻢ‪ ،‬و اﻟﺼﻮاب ﻣﺎ أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻫﺒـﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﻄﺒﺮي ﻋﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻧﻌﯿﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 97‬از ‪180‬‬‫ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﺎ ﺣﺎﻣﺪ اﻟﺸﺮﻗﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎت ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺬﻫﻠﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺸﯿﺦ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ :‬و ﺑﻠﻐﻨﯽ أّن وﻓﺎﺗﻪ ﮐﺎﻧﺖ ﻓﯽ اﺣﺪ اﻟﺮﺑﯿﻌﯿﻦ ﻣﻦ اﻟﺴﻨﮥ و ﻗﺪ ﺑﻠﻎ ﺳﺘﺎ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺳﻨﮥ ]‪[1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ذﻫﻠﯽ در ﺗﺬﻫﯿﺐ ذﻫﺒﯽ‬‫]و اﺑﻮ ﻋﺒـﺪ ﻟا ﱠﻠﻪ ﺷـﻤﺲ اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ذﻫﺒﯽ در ﮐﺘﺎب )ﺗـﺬﻫﯿﺐ اﻟﺘﻬـﺬﯾﺐ( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ‬‫ﻓﺎرس ﺑﻦ ذوﯾﺐ اﻟﺬﻫﻠﯽ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺣﺪ اﻻﻋﻼم‪ [1] .‬ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﻐﺪاد ج ‪ 3‬ص ‪.415‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪412 :‬‬‫ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ‪ ،‬و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و أﺑﯽ داود‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق‪ ،‬و اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ‪ ،‬و ﻫﺎﺷﻢ ﺑﻦ ﻗﺎﺳﻢ‪ ،‬و ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ‬‫اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺳﻌﺪ‪ ،‬و ﺑﺸﺮ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﺰﻫﺮاﻧﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻋﻮن‪ ،‬و ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺼﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮارث و ﺧﻼﺋﻖ‪.‬‬‫و ﻟﻪ رﺣﻠﮥ واﺳﻌﮥ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎري و اﻻرﺑﻌﮥ و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﺮﯾﻢ‪ ،‬و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر و أﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻨﻔﯿﻠﯽ‪ ،‬و ﻫﻢ ﻣﻦ ﺷـﯿﻮﺧﻪ‪ ،‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻠﻤﮥ‪ ،‬و ﺻﺎﻟﺢ‬‫ﺟﺰرة‪ ،‬و أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺪﻏﻮﻟﯽ‪ ،‬و اﺑﻨﻪ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺸـﻬﯿﺪ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﯿﺪاﻧﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‬‫ﺑﻦ زﯾﺎد اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪ ،‬و ﺣﺎﺟﺐ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻄﻮﺳﯽ‪ ،‬و أﻣﻢ ﺳﻮاﻫﻢ‪.‬‬‫و ﻗـﺪ روي ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ اﻟﺼـﺤﯿﺢ أﺣﺎدﯾﺚ ﻋـﺪة ﻟﮑﻨﻪ ﯾـﺪﻟّﺴﻪ‪ ،‬ﻓﺘﺎرة ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬و ﺗﺎرة ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و‬‫ﺗﺎرة ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ‪ :‬ﮐﻨﺎ ﻋﻨﺪ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻓﺪﺧﻞ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻓﻘﺎم إﻟﯿﻪ اﺣﻤﺪ و ﺗﻌّﺠﺐ ﻣﻨﻪ اﻟﻨﺎس‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل ﻟﺒﻨﯿﻪ و أﺻﺤﺎﺑﻪ‪ :‬اذﻫﺒﻮا‬‫اﻟﯽ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ و اﮐﺘﺒﻮا ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫و ﻋﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ ﺧﺮاﺳﺎﻧﯿﺎ أﻋﻠﻢ ﺑﺤﺪﯾﺚ اﻟﺰﻫﺮي ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻻ أﺻّﺢ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ داود اﻟﻤﺼﯿﺼـﯽ‪ :‬ﮐﻨﺎ ﻋﻨﺪ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و ﻫﻢ ﯾﺘﺬاﮐﺮون‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي ﺣﺪﯾﺜﺎ ﻓﯿﻪ ﺿـﻌﻒ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‬‫ﻟﻪ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪:‬‬‫ﻻ ﺗﺬﮐﺮ ﻣﺜﻞ ﻫﺬا ﻓﮑﺄن ﻣﺤﻤﺪا دﺧﻠﻪ ﺧﺠﻠﮥ‪ ،‬ﻓﻘﺎل اﺣﻤﺪ‪ :‬اﻧﻤﺎ ﻗﻠﺖ ﻫﺬا اﺟﻼﻻ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪413 :‬‬‫ﻟﮏ ﯾﺎ اﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻫﺎﻧﯽ ﻋﻦ اﺣﻤﺪ‪ :‬ﻣﺎ ﻗﺪم ﻋﻠﯿﻨﺎ رﺟﻞ أﻋﻠﻢ ﺑﺤﺪﯾﺚ اﻟﺰﻫﺮي ﻣﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل أﺑﻮ ﻋﻤﺮو اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﺒـﺎرك اﻟﻤﺴـﺘﻤﻠﯽ‪ :‬أﺗﯿﺖ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒـﻞ‪ ،‬ﻓﻘـﺎل ﻟﯽ ﻣﻦ اﯾﻦ؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻟﻪ‬‫ﻣﺠﻠﺲ؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻟﻮ أن ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻋﻨـﺪﻧﺎ ﻟﺠﻌﻠﻨﺎه اﻣﺎﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﺳـﻤﻌﻬﺎ زﻧﺠﻮﯾﻪ اﻟﻠﺒﺎد اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮ اﻟﻤﺴـﺘﻌﻤﻠﯽ‪ ،‬و زاد ﻗﺎل اﻟﻤﺴـﺘﻤﻠﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻗﺪ ﺟﻌﻠﺖ اﺣﻤﺪ ﻓﯿﻤﺎ ﺑﯿﻨﯽ و ﺑﯿﻦ رﺑﯽ ﻋﺰ و ﺟﻞ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر ﻻﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﻟﻢ ﻟﻢ ﺗﺠﻤﻊ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﺰﻫﺮي؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺪ ﮐﻔﺎﻧﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و ﺟﻤﻊ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﺰﻫﺮي‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ ﻗﺮﯾﺶ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ﮐﻨﺖ ﻋﻨـﺪ أﺑﯽ زرﻋـﮥ ﻓﺠﺎء ﻣﺴـﻠﻢ ﻓﺠﻠﺲ ﺳﺎﻋـﮥ و ﺗـﺬاﮐﺮا ﻓﻠﻤﺎ ان ﻗﺎم ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻫﺬا ﺟﻤﻊ أرﺑﻌﮥ آﻻف ﺣﺪﯾﺚ ﻓﯽ‬‫اﻟﺼﺤﯿﺢ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻓﻠﻢ ﺗﺮك اﻟﺒﺎﻗﯽ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﯿﺲ ﻟﻬﺬا ﻋﻘﻞ‪ ،‬ﻟﻮ داري ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻟﺼﺎر رﺟﻼ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬إذا روي ﻋﻦ اﻟﻤﺤـّﺪث رﺟﻼن ارﺗﻔﻊ ﻋﻨﻪ اﺳﻢ اﻟﺠﻬﺎﻟـﮥ و دﺧﻠﺖ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ وﻗﺖ اﻟﻘﺎﺋﻠـﮥ ﻓﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 98‬از ‪180‬‬‫اﻟﺼـﯿﻒ و ﻫﻮ ﻓﯽ ﺑﯿﺖ ﮐﺘﺒﻪ و ﺑﯿﻦ ﯾﺪﯾﻪ اﻟﺴﺮاج و ﻫﻮ ﯾﺼّﻨﻒ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﯾﺎ أﺑﺖ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﻮﻗﺖ و دﺧﺎن ﻫﺬا اﻟﺴﺮاج ﻓﻠﻮ ﻧّﻔﺴﺖ ﻋﻦ ﻧﻔﺴﮏ‪،‬‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺎ ﺑﻨﯽ ﺗﻘﻮل ﻟﯽ ﻫﺬا؟ و أﻧﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و أﺻﺤﺎﺑﻪ و اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻣﺎم أﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ ﺛﻘﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﻣﺄﻣﻮن‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪414 :‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ داود‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي و ﮐﺎن اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻻزﻫﺮ‪ :‬ﻟﻤﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺛﻤﺎﻧﯿﮥ ﻋﺸﺮ رﺟﻠﮥ اﻟﯽ اﻟﺒﺼﺮة و رﺣﻠﺘﺎن اﻟﯽ اﻟﯿﻤﻦ‪.‬‬‫و ﻋﻦ اﻟﺬﻫﻠﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ دﺧﻠﺖ اﻟﺒﺼﺮة اﺳﺘﻘﺒﻠﻨﯽ ﺟﻨﺎزة ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﻘﻄﺎن ﻋﻠﯽ ﺑﺎب اﻟﺒﺼﺮة‪.‬‬‫و ﻗﺎﻟﺖ اﻣﮥ ﻟﻤﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ :‬ﺧﺪﻣﺘﻪ ﺛﻼﺛﯿﻦ ﺳﻨﮥ ﻓﻤﺎ رأﯾﺖ ﺳﺎﻗﻪ ﻗﻂ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﻣـﺪ ﺑﻦ اﻟﺸـﺮﻗﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﻋﻤﺮو اﻟﺨّﻔﺎف ﯾﻘﻮل‪ :‬رأﯾﺖ ﻣﺤﻤـﺪ اﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺬﻫﻠﯽ ﻓﯽ اﻟﻨﻮم‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻣﺎ ﻓﻌﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﮏ؟ ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﻏﻔﺮ ﻟﯽ‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻓﻤﺎ ﻓﻌﻞ ﻋﻠﻤﮏ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺘﺐ ﺑﻤﺎء اﻟﺬﻫﺐ و رﻓﻊ ﻓﯽ ﻋﻠﯿﯿﻦ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﺸﺮﻗﯽ‪ ،‬و ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ :‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ و ﺑﻠﻎ ﺳّﺘﺎ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺠﺎرودي‪ :‬ﺑﻠﻐﻨﯽ أن ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﮐﺎن ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺲ ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬ﻓﻨﻈﺮ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻤﮥ اﻟﻠﺒﻘﯽ اﻟﯽ ﺣﺴﻦ ﺧﻄﻪ و‬‫ﺗﻘﯿﯿﺪه‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﯾﺎ ﺑﻨﯽ أ ﻻ أﻧﺼﺤﮏ؟ ان أﺑﺎ زﮐﺮّﯾﺎ ﯾﺤﺪﺛﮏ ﻋﻦ ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﻫﻮ ﺣﯽ ﺑﻤﮑﮥ‪ ،‬و ﻋﻦ وﮐﯿﻊ و ﻫﻮ ﺣﯽ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ‪ ،‬و ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‬‫اﻟﻘﻄﺎن و ﻫﻮ ﺣﯽ ﺑﺎﻟﺒﺼـﺮة‪ ،‬ﻓﺎﺧﺮج ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﻌﻠﻢ ﻓﻌﻤﻞ ﻓﯿﻪ ﻗﻮﻟﻪ و ﺗﺄّﻫﺐ ﻟﻠﺨﺮوج ﻓﻘﺪم اﺻـﺒﻬﺎن‪ ،‬ﻓﺄﻗﺎم ﺑﻬﺎ أﯾﺎﻣﺎ و ﺳﻤﻊ ﻣﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‬‫ﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ ،‬و اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﺣﻔﺺ‪ ،‬ﺛﻢ ﺧﺮج اﻟﯽ اﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬و ﻗﺪ ﻣﺎت ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﻓﺄﮐﺜﺮ اﻟﻤﻘﺎم ﺑﻬﺎ و ﮐﺘﺐ ﻋﻦ أﺑﯽ داود اﻟﻄﯿﺎﻟﺴﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬رﺣﻠﺖ ﺛﻼث رﺣﻼت‪ ،‬و أﻧﻔﻘﺖ ﻋﻠﯽ اﻟﻌﻠﻢ ﻣﺎﺋﮥ و ﺧﻤﺴﯿﻦ أﻟﻔﺎ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪415 :‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺬﻫﻠﯽ اﻣﺎم أﻫﻞ ﻋﺼﺮه أﺳﮑﻨﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺟﻨﺘﻪ ﻣﻊ ﺣﺒﺒﺘﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺴﻠﻤﯽ ﻋﻦ اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻦ أﺣﺐ أن ﯾﻌﺮف ﻗﺼﻮر ﻋﻠﻤﻪ ﻋﻦ ﻋﻠﻢ اﻟﺴﻠﻒ ﻓﻠﯿﻨﻈﺮ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﺰﻫﺮي ﻟﻤﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﻟﺬﻫﻠﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﻢ ﯾﺮو أﺣﺪ ﻋﻦ اﻟﺰﻫﺮي اﻻ أﺧﻄﺄ ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺜﻪ ﻏﯿﺮ ﻣﺎﻟﮏ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﮐﻢ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ‪ :‬أﻧﺒﺄﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﺣﺴﻦ اﻟﻘﺎﺿﯽ ﺑﺄﻧﻄﺎﮐﯿﮥ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﮑﻢ‪ ،‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺮﯾﻢ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﻌّﻤﺮ ﻋﻦ اﻟﺰﻫﺮي‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺮوة‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺎﺋﺸﮥ‪:‬‬‫أن ﻓﺎﻃﻤﮥ و اﻟﻌﺒﺎس أﺗﯿﺎ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﯾﻄﻠﺒﺎن أرض اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻣﻦ ﻓﺪك و ﺳﻬﻤﻪ ﻣﻦ ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻻ ﻧﻮّرث‪ ،‬ﻣﺎ ﺗﺮﮐﻨﺎ ﺻﺪﻗﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺼﯿﺪﻻﻧﯽ‪ :‬ﻣﺎت اﻟﺬﻫﻠﯽ ﯾﻮم اﻻﺛﻨﯿﻦ ﻻرﺑﻊ ﺑﻘﯿﻦ ﻣﻦ رﺑﯿﻊ اﻻول‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﺴﻨﺪ اﻟﺰﻫﺮي ﻟﻤﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻓﯽ ﻣﺠّﻠﺪﯾﻦ‪ ،‬ﻗﺎل ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪:‬‬‫ﻗﺎل ﻟﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬أﻧﺖ وﻟﺪت ﻟﻠﺰﻫﺮي ]‪[1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ذﻫﻠﯽ در ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء‬‫]و ﻧﯿﺰ ﻋّﻠﺎﻣﻪ ذﻫﺒﯽ در ﮐﺘﺎب )ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] [:‬ﺗﺬﻫﯿﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ج ‪ 3‬ص ‪ -88‬ﻣﺨﻄﻮط‪-‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪416 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 99‬از ‪180‬‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﻓﺎرس ﺑﻦ ذوﯾﺐ اﻻﻣﺎم اﻟﻌﻠّﺎﻣﮥ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺒﺎرع ﺷـﯿﺦ اﻻﺳـﻼم و ﻋﺎﻟﻢ أﻫﻞ اﻟﻤﺸـﺮق‪ ،‬و اﻣﺎم أﻫﻞ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﺨﺮاﺳﺎن أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺬﻫﻠﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪.‬‬‫ﻣﻮﻟﺪه ﺳـﻨﮥ ﺑﻀﻊ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ اﻟﺤﻔﺼﯿﻦ‪ :‬ﺣﻔﺺ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ و ﺣﻔﺺ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬و اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ اﻟﻮﻟﯿﺪ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺒﻨﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﻣﮑﯽ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﺷﻘﯿﻖ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر‪ ،‬و ارﺗﺤﻞ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ ﻣﻮت وﮐﯿﻊ‪ ،‬ﻓﮑﺘﺐ ﺑﺎﻟﺮي‬‫ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ اﻟﻀﺮﯾﺲ‪ ،‬و ﻃﺒﻘﺘﻪ و ﮐﺘﺐ ﺑﺎﺻﺒﻬﺎن ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي ﮐﺬا ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ ،‬و أﺣﺴﺒﻪ ﻟﻘﯿﻪ ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة ﻓﺎﻧﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻗﺪﻣﺖ‬‫اﻟﺒﺼﺮة ﻓﺎﺳﺘﻘﺒﻠﻨﯽ ﺟﻨﺎزة ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﻘﻄﺎن‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ ﻓﯽ ﺻﻔﺮ ﻣﻦ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن‪ ،‬و ﻋﺎش ﺑﻌﺪه ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺧﻤﺴﮥ أﺷﻬﺮ ﻓﺄﮐﺜﺮ ﻋﻨﻪ و ﻫﻮ‬‫أﻗﺪم ﺷﯿﺦ ﻟﻪ و أﺟّﻠﻬﻢ‪.‬‬‫و ﺳـﻤﻊ ﺑﻬﺎ ﻣﻦ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﺮﺳﺎﻧﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ داود اﻟﻄﯿﺎﻟﺴـﯽ‪ ،‬و وﻫﺐ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﺎﻣﺮ اﻟﻌﻘﺪي‪ ،‬و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺎﻣﺮ‪ ،‬و ﺻﻔﻮان ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ‪ ،‬و اﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ‪ ،‬و ﺣﺒﺎن ﺑﻦ ﻫﻼل‪ ،‬و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪.‬‬‫و ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ ﻣﻦ اﺳﺒﺎط ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻌﻨﻘﺰي‪ ،‬و ﯾﻌﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ اﺧﯿﻪ‪ ،‬و ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻋﻮن‪ ،‬و ﻣﺤﺎﺿﺮ ﺑﻦ ﻟا ﻤﻮرع‪،‬‬‫و ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﺑﺪر اﻟﺴﮑﻮﻧﯽ‪ ،‬و ﻋﺪة‪.‬‬‫و ﺑﻮاﺳﻂ ﻣﻦ ﻣﺆﯾﺪ اﺑﻦ ﻫﺎرون‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ‪ ،‬و ﻋﺪة‪.‬‬‫و ﺑﺒﻐﺪاد ﻣﻦ أﺑﯽ اﻟﻨﺼﺮ‪ ،‬و اﻻﺳﻮد اﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ‪ ،‬و ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬و اﻟﻮﻗﺪي‪ ،‬و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫و ﺑﻤﮑﮥ ﻣﻦ أﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤﻘﺮي‪ ،‬و ﻃﺒﻘﺘﻪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪417 :‬‬‫و ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻣﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ اﻟﻤﺎﺟﺸﻮن‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﺎﻓﻊ‪ ،‬و ﻋﺪة‪.‬‬‫و ﺑﺎﻟﯿﻤﻦ ﻣﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق ﻓﺄﮐﺜﺮ‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﺑﻦ ﺣﮑﻢ ﺑﻦ اﺑﺎن‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻮﻟﯿﺪ‪ ،‬و ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﮑﯿﻢ‪ ،‬و اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ‪.‬‬‫و ﺑﻤﺼﺮ ﻣﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳﻠﻤﮥ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺣﺴﺎن‪ ،‬و ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﺮﯾﻢ‪ ،‬و أﺑﯽ ﺻﺎﻟﺢ‪.‬‬‫و ﺑﺎﻟﺸﺎم ﻣﻦ اﻟﻔﺮﯾﺎﺑﯽ‪ ،‬و اﻟﻬﯿﺜﻢ ﺑﻦ ﺟﻤﯿﻞ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻣﺴﻬﺮ‪ ،‬و أﺑﯽ اﻟﯿﻤﺎن‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺎش‪.‬‬‫و ﺑﺎﻟﺠﺰﯾﺮة ﻣﻦ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ‪ ،‬و اﻟﻨﻔﯿﻠﯽ‪ ،‬و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ ﻫﺬا اﻟﺠﯿﻞ‪.‬‬‫و ﮐﺘﺐ اﻟﻌﺎﻟﯽ و اﻟﻨﺎزل‪ ،‬و ﮐﺎن ﺑﺤﺮا ﻻ ﯾﮑﺪره اﻟﺪﻻء ﺟﻤﻊ ﻋﻠﻢ اﻟﺰﻫﺮي‪.‬‬‫و ﺻـﻨﻔﻪ‪ ،‬و ﺟﻮده‪ ،‬ﻣﻦ اﺟـﻞ ذﻟـﮏ ﯾﻘـﺎل ﻟﻪ اﻟﺰﻫﺮي‪ ،‬و ﯾﻘﺎل ﻟﻪ اﻟـﺬﻫﻠﯽ‪ ،‬و اﻧﺘﻬﺖ إﻟﯿﻪ رﯾﺎﺳـﮥ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﻌﻈﻤـﮥ و اﻟﺴﻮدد ﺑﺒﻠـﺪه‪ ،‬ﮐﺎﻧﺖ ﻟﻪ‬‫ﺟﻼﻟﮥ ﻋﺠﯿﺒﮥ ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر ﻣﻦ ﻧﻮع ﺟﻼﻟﮥ اﻻﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﺒﻐﺪاد‪ ،‬و ﻣﺎﻟﮏ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ ﺧﻼﺋﻖ‪ :‬ﻣﻨﻬﻢ اﻻﺋﻤـﮥ ﺳـﻌﯿﺪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﺮﯾﻢ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻨﻔﯿﻠﯽ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ‪ ،‬و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ‪ ،‬و ﻫﺆﻻء ﻣﻦ ﺷـﯿﻮﺧﻪ‪ ،‬و‬‫ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﻏﯿﻼن‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ ﺑﻦ ﻋﺴﮑﺮ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﯾﺪﻟﺴﻪ ﮐﺜﯿﺮا ﻻ ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬ﺑﻞ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺤﻤـﺪ ﻓﻘﻂ‪ ،‬أو ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ‪ ،‬أو ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﯾﻨﺴـﺒﻪ اﻟﯽ اﻟﺠﺪ و ﯾﻌﻤﯽ اﺳـﻤﻪ ﻟﻤﮑﺎن اﻟﻮاﻗﻊ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ‬‫ﻏﻔﺮ اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻬﻤﺎ‪.‬‬‫و ﻣﻤﻦ روي ﻋﻨﻪ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺴـﻨﻦ و ﻫﻮ اﮐﺒﺮ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق اﻟﺼﺎﻏﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ زرﻋﮥ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﻮف اﻟﻄﺎﺋﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﯿﺴـﯽ اﻟﺘﺮﻣﺬي‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ‪ ،‬و اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ ﻓﯽ ﺳـﻨﻨﻬﻢ‪ ،‬و اﻣﺎم اﻻﺋﻤﮥ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﻌّﺒﺎس اﻟﺴﺮاج‪ ،‬و أﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ ﺑﻦ‬‫اﻟﺸﺮﻗﯽ‪ ،‬و ﻣّﮑﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪان‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪418 :‬‬‫و أﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ ﺑﻦ ﺑﻼل‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴـﯿﻦ اﻟﻘﻄﺎن‪ ،‬و ﺣﺎﺟﺐ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻄﻮﺳﯽ أﺣﺪ اﻟﻀﻌﻔﺎء‪ ،‬و ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺪﻏﻮﻟﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ‬‫ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﻠّﯽ اﻟﻤﯿﺪاﻧﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ زﯾﺎد اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪ ،‬و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬و أﮐﺜﺮ ﻋﻨﻪ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬ﺛﻢ ﻓﺴﺪ ﻣﺎ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻓﺎﻣﺘﻨﻊ ﻣﻦ اﻟﺮواﯾﮥ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻤﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 100‬از ‪180‬‬‫ﺿﺮه ذﻟﮏ ﻋﻨﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ ﮐﺘﺐ ﻋﻨﻪ أﺑﯽ ﺑﺎﻟﺮي و ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﺛّﻢ ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻫﻮ اﻣﺎم ﻣﻦ أﺋﻤﮥ اﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﻧﺼﺮ اﻟﮑﻼﺑﺎذي روي ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎري ﻓﻘﺎل ﻣّﺮة‪ :‬ﻧﺎ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣّﺮة‪ :‬ﻧﺎ ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻧﺴﺒﻪ اﻟﯽ ﺟّﺪه‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣّﺮة‪ :‬اﻧﺒﺄﻧﺎ ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ و ﻟﻢ ﯾﺼﺮح ﺑﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﮐﺎن أﺣـﺪ اﻻﺋﻤـﮥ اﻟﻌﺎرﻓﯿﻦ و اﻟﺤﻔﺎظ اﻟﻤﺘﻘﯿﻦ‪ ،‬ﺻـﻨﻒ ﺣـﺪﯾﺚ اﻟﺰﻫﺮي وﺟﻮده و ﮐﺎن أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﯾﺜﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ و ﯾﻨﺸـﺮ‬‫ﻓﻀﻠﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب ﯾﻘﻮل‪ :‬رأﯾﺖ ﺟﻨﺎزة ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و اﻟﻨﺎس ﯾﻌـﺪون ﺑﯿﻦ ﯾﺪﯾﻬﺎ و ﺧﻠﻔﻬﺎ وﻟﯽ ﺛﻤﺎن‬‫ﺳﻨﯿ ﻦ ‪.‬‬
‫و ﻗﺎل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻫﺎﻧﯽ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻨﺼـﺮ اﻟﺠﺎرودي ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺑﻠﻐﻨﯽ اّن ﻣﺤّﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﮐﺎن ﯾﮑﺘﺐ ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺲ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ‬‫ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬ﻓﻨﻈﺮ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻤﮥ اﻟﻠﺒﻘﯽ اﻟﯽ ﺣﺴﻦ ﺧﻄﻪ و ﺗﻘﯿﯿﺪه‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬ﯾﺎ ﺑﻨﯽ اﻻ ﻧﺼﺤﮏ؟‬‫ان اﺑـﺎ زﮐﺮﯾـﺎ ﯾﺤـﺪﺛﮏ ﻋﻦ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ و ﻫﻮ ﺣﯽ ﺑﻤﮑـﮥ‪ ،‬و ﻋﻦ وﮐﯿﻊ و ﻫﻮ ﺣﯽ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓـﮥ‪ ،‬و ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ و ﺟﻤﺎﻋـﮥ اﺣﯿـﺎء‬‫ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬و ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي و ﻫﻮ ﺣﯽ ﺑﺎﺻﺒﻬﺎن‪ ،‬ﻓﺎﺧﺮج ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﻌﻠﻢ و ﻻ ﺗﻀﻊ اﯾﺎﻣﮏ‪ ،‬ﻓﻌﻤﻞ ﻓﯿﻪ ﻗﻮﻟﻪ‪ ،‬ﻓﺨﺮج اﻟﯽ اﺻﺒﻬﺎن‪،‬‬‫ﻓﺴﻤﻊ ﻣﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ ،‬و اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﺣﻔﺺ‪ ،‬ﺛﻢ دﺧﻞ اﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬و ﻗﺪ ﻣﺎت ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬ﻓﮑﺘﺐ ﻋﻦ اﺑﯽ داود و اﻗﺮاﻧﻪ‪ ،‬و اﮐﺜﺮ ﺑﻬﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪419 :‬‬‫اﻟﻤﻘﺎم ﺣﺘﯽ ﻣﺎت ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﺎ ﮐﺎن ﯾﻤﮑﻨﻪ ﻟﻘﺎﺋﻪ ﻓﺎن ﺳـﻔﯿﺎن ﻣﺎت ﻓﯽ وﺳﻂ اﻟﺴـﻨﮥ‪ ،‬و ﻻ ﮐﺎن ﯾﻤﮑﻨﻪ اﻟﻤﺴـﯿﺮ اﻟﯽ ﻣﮑﮥ اﻻ ﻣﻊ‬‫اﻟﻮﻓﺪ‪ ،‬و اﻣﺎ وﮐﯿﻊ ﻓﻤﺎت ﻗﺒﻞ ان ﯾﺘﺤﺮك اﻟﺬﻫﻠﯽ ﻣﻦ ﺑﻠﺪه‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺨﺮج اﻟﯽ اﻟﯿﻤﻦ و اﮐﺜﺮ ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق و اﻗﺮاﻧﻪ‪ ،‬ﺛﻢ رﺟﻊ و ﺣﺞ و ذﻫﺐ‬‫اﻟﯽ ﻣﺼﺮ ﺛﻢ اﻟﺸﺎم‪ ،‬و ﺑﺎرك اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻪ ﻓﯽ ﻋﻠﻤﻪ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﺻﺎر اﻣﺎم ﻋﺼﺮه‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﺪﻏﻮﻟﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﯾﻘﻮل‪ :‬دﺧﻠﺖ اﻟﺮي و ﮐﺎن ﻓﻀﻠﮏ ﯾﺬاﮐﺮﻧﯽ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺷـﻌﺒﮥ‪ ،‬ﻓﺄﻟﻘﯽ ﻋﻠﯽ ﻟﺸـﻌﺒﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺻﺒﯿﺢ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﺳـﯿﺮﯾﻦ‪ ،‬ﻋﻦ اﻧﺲ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪) :‬ﻫﺬا‬‫ﺧﺎﻟﯽ ﻓﻠﯿﺮي اﻣﺮؤ ﺧﺎﻟﻪ(‬‫ﻓﻠﻢ اﺣﻔﻆ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻓﻀـﻠﮏ‪ :‬اﻧﺎ اﻓﯿﺪك إذا دﺧﻠﺖ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﺗﺮي ﺷﯿﺨﺎ ﺣﺴﻦ اﻟﺸﯿﺐ‪ ،‬ﺣﺴﻦ اﻟﻮﺟﻪ‪ ،‬راﮐﺐ ﺣﻤﺎر ﻣﺼﺮي‪ ،‬ﺣﺴﻦ اﻟﻠﺒﺎس‪ ،‬ﻓﺎذا‬‫رأﯾﺘﻪ ﻓﺎﻋﻠﻢ اﻧﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻓﺴـﺌﻠﻪ ﻋﻦ ﻫـﺬا‪ ،‬ﻓﻬﻮ ﻋﻨـﺪه ﻋﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﺑﻦ واﺻﻞ‪ ،‬ﻋﻦ ﺷـﻌﺒﮥ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ دﺧﻠﺖ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر اﺳـﺘﻘﺒﻠﻨﯽ ﺷـﯿﺦ ﺑﻬـﺬا‬‫اﻟﻮﺻﻒ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ ﯾﺸـﺒﻪ ان ﯾﮑﻮن ﻓﺴﺄﻟﺖ ﻋﻨﻪ ﻓﻘﺎﻟﻮا‪ :‬ﻫﻮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻓﺘﺒﻌﺘﻪ اﻟﯽ ان ﻧﺰل ﻓﺴـﻠﻤﺖ ﻋﻠﯿﻪ و اﺧﺒﺮﺗﻪ ﺑﻘﺼﺪي اﯾﺎه ﻓﻨﺰﻟﺖ ﻓﯽ‬‫ﻣﺴـﺠﺪه و ﮐﺘﺒﺖ ﻣﺠﻠﺴﺎ ﻣﻦ اﺻﻮﻟﻪ ﻓﻠﻤﺎ ﺧﺮج و ﺻـﻠﯽ ﻗﺮأﺗﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﺛﻢ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﺣـﺪﺛﮑﻢ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﻋﻦ ﺷـﻌﺒﮥ ﻓﺬﮐﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﯽ‪:‬‬‫ﯾﺎﻓﺘﯽ ﻣﻦ ﯾﻨﺘﺨﺐ ﻫﺬا اﻻﻧﺘﺨﺎب‪ ،‬و ﯾﻘﺮأ ﻫﺬه اﻟﻘﺮاءة ﯾﻌﻠﻢ ان ﺳﻌﯿﺪ اﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﻻ ﯾﺤﺪث ﻋﻦ ﺷﻌﺒﮥ ﻣﺜﻞ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ اﯾﻬﺎ اﻟﺸﯿﺦ‬‫ﺣﺪﺛﮑﻢ ﺳﻌﯿﺪ اﺑﻦ واﺻﻞ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ ﻋﻤﺮو اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ اﻟﺨﻔﺎف‪ :‬رأﯾﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻌﺪ وﻓﺎﺗﻪ ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻣﺎ ﻓﻌﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﮏ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻏﻔﺮ ﻟﯽ‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻓﻤﺎ ﻓﻌﻞ ﺑﺤﺪﯾﺜﮏ؟‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﺑﻤﺎء اﻟﺬﻫﺐ‪ ،‬و رﻓﻌﺖ ﻓﯽ ﻋﻠﯿﯿﻦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪420 :‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ ﺣﺎﻣﺪ ﺑﻦ اﻟﺸﺮﻗﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﺑﺎ ﻋﻤﺮو اﻟﻤﺴﺘﻤﻠﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬دﻓﻨﺖ ﻣﻦ ﮐﺘﺐ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻌﺪ وﻓﺎﺗﻪ اﻟﻔﯽ ﺟﺰء ]‪.[1‬‬‫و اﯾﻀﺎ ﻓﯽ ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ﺑﻌﺪ ﺑﯿﺎن ﺣﺎل ﺟﺪه ﻓﺎرس‪.‬‬‫اﻟﺪﻏﻮﻟﯽ ]‪ ،[2‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ رﺣﻠﺖ ﺑﺎﺑﻨﯽ اﻟﯽ اﻟﻌﺮاق ﺻـﺤﺒﻨﯽ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻟﻌﺮب‪ ،‬ﻓﺴﺄﻟﻮﻧﯽ أي ﺣﺪﯾﺚ ﻋﻨﺪ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﺣﻨﺒﻞ اﻏﺮب؟‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 101‬از ‪180‬‬‫ﻓﮑﻨﺖ اﻗﻮل‪ :‬إذا دﺧﻠﻨﺎ ﻋﻠﯿﻪ ﺳﺄﻟﺘﻪ ﻋﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﺗﺴـﺘﻔﯿﺪوﻧﻪ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ دﺧﻠﻨﺎ ﺳﺄﻟﺘﻪ ﻋﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﺑﻦ ﻏﯿﺎث‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ‬‫ﺑﺮﯾـﺪة‪ ،‬ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﻌﻤﺮ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺣﺪﯾﺚ اﻻﯾﻤﺎن ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺎ اﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻟﯿﺲ ﻫﻮ ﻋﻨﺪي ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ‪ ،‬ﻓﺨﺠﻠﺖ و‬‫ﻗﻤﻨﺎ‪ ،‬ﻓﺎﺧـﺬت اﺻـﺤﺎﺑﻨﺎ ﯾﻘﻮﻟﻮن‪ :‬اﻧﻪ ذﮐﺮ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻏﯿﺮ ﻣﺮة ﺛﻢ ﻟﻢ ﯾﻌﺮﻓﻪ اﺣﻤـﺪ‪ ،‬و اﻧﺎ ﺳﺎﮐﺖ ﻻ اﺟﯿﺒﻬﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﺛﻢ ﻗﺪﻣﻨﺎ ﺑﻐﺪاد‪ ،‬ﻓﺪﺧﻠﻨﺎ ﻋﻠﯽ‬‫اﺣﻤﺪ‪ ،‬ﻓﺮﺣﺐ ﺑﻨﺎ و ﺳﺄل ﻋﻨﺎ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﯽ ﯾﺎ اﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ أي ﺣﺪﯾﺚ اﺳـﺘﻔﺪت ﻋﻦ ﻣﺴﺪد ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ؟ ﺛﻢ اﺧﺮج ﮐﺘﺎﺑﻪ و اﻣﻠﯽ‬‫ﻋﻠﯿﻨـﺎ‪ ،‬ﻓﺴـﮑﺖ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و ﻟﻢ ﯾﻘﻞ ﺳﺄﻟﻨﺎك ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﺗﻌﺠﺐ اﺻـﺤﺎﺑﻪ ﻣﻦ ﺻﺒﺮه‪ ،‬ﻗﺎل ﻓﺎﺧﺒﺮ اﺣﻤـﺪ ﺑﺄﻧﻪ ﮐﺎن ﺳﺄﻟﻪ ﻋﻦ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻗﺒﻞ‬‫ﺧﺮوﺟﻪ اﻟﯽ اﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬ﻓﮑﺎن اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ إذا ذﮐﺮه ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻌﺎﻗﻞ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻻزﻫﺮي‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﺧﺎدﻣـﮥ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و ﻫﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺴـﺮﯾﺮ ﯾﻐﺴﻞ‪ ،‬ﺗﻘﻮل‪ :‬ﺧـﺪﻣﺘﻪ ﺛﻠﺜﯿﻦ ﺳـﻨﮥ و ﮐﻨﺖ أﺿﻊ ﻟﻪ اﻟﻤﺎء ﻓﻤﺎ‬‫رأﯾﺖ ﺳﺎﻗﻪ ﻗﻂ و أﻧﺎ ﻣﻠﮏ ﻟﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺎﮐﻢ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﻋﻠﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ زﯾﺪ اﻟﻤﻌﺪل‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ [1] :‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪ -377‬ﻣﺨﻄﻮط‪-‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺪﻏﻮﻟﯽ ﻫﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺴﺮﺧﺴﯽ‪ ،‬اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.325‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪421 :‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ اﻟﺬﻫﻠﯽ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬دﺧﻠﺖ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﻓﯽ اﻟﺼﯿﻒ اﻟﺼﺎﺋﻒ وﻗﺖ اﻟﻘﺎﺋﻠﮥ و ﻫﻮ ﻓﯽ ﺑﯿﺖ ﮐﺘﺒﻪ و ﺑﯿﻦ ﯾﺪﯾﻪ اﻟﺴﺮاج و ﻫﻮ ﯾﺼﻨﻒ‪،‬‬‫ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﯾـﺎ أﺑﺖ ﻫـﺬا وﻗﺖ اﻟﺼـﻠﻮة‪ ،‬و دﺧﺎن ﻫـﺬا اﻟﺴـﺮاج ﺑﺎﻟﻨﻬﺎر‪ ،‬ﻓﻠﻮ ﻧّﻔﺴﺖ ﻋﻦ ﻧﻔﺴﮏ ﻗﺎل‪ :‬ﯾﺎ ﺑﻨﯽ ﺗﻘﻮل ﻟﯽ‪ :‬ﻫـﺬا؟ و أﻧﺎ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ و أﺻﺤﺎﺑﻪ و اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ‪.‬‬‫و ﺳـﻤﻌﺖ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﻘﺎﺿـﯽ‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ ﺧﺎﻟﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻠﻮﯾﻪ‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻬﻞ ﺑﻦ ﻋﺴـﮑﺮ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﮐﻨﺎ ﻋﻨﺪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﺣﻨﺒﻞ إذ دﺧﻞ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬ﻓﻘﺎم إﻟﯿﻪ و ﻗﺮب ﻣﺠﻠﺴﻪ‪ ،‬و أﻣﺮ ﺑﻨﯿﻪ و أﺻﺤﺎﺑﻪ أن ﯾﮑﺘﺒﻮا ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫زﻧﺠﻮﯾﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ‪ ،‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﻋﻤﺮو اﻟﻤﺴـﺘﻤﻠﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬أﺗﯿﺖ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻦ أﯾﻦ أﺗﯿﺖ؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﻦ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻟﻪ ﻣﺠﻠﺲ؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻮ اﻧﻪ ﻋﻨﺪﻧﺎ ﻟﺠﻌﻠﻨﺎه اﻣﺎﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﺛﻢ ذﮐﺮت ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ راﻓﻊ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ راﻓﻊ؟‬‫ﺛﻢ ﺳﮑﺖ ﺳﺎﻋﮥ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻌﻞ اﻟﺬي ﮐﺎن ﻣﻌﻨﺎ ﻋﻨﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر‪ :‬أﻧﺒﺎ أﺑﯽ ﻗﻠﺖ ﻟﯿﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﻟﻢ ﻻ ﺗﺠﻤﻊ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﺰﻫﺮي؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﮐﻔﺎﻧﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ذﻟﮏ‪.‬‬‫ﻗﺎل زﻧﺠﻮﯾﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ :‬ﮐﻨﺖ أﺳﻤﻊ ﻣﺸﺎﯾﺨﻨﺎ ﯾﻘﻮﻟﻮن‪ :‬اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﺬي ﻻ ﯾﻌﺮﻓﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻻ ﯾﻌﺒﺄ ﺑﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻘﺮﯾﺶ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ :‬ﮐﻨﺖ ﻋﻨـﺪ أﺑﯽ زرﻋـﮥ ﻓﺠﺎء ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج ﻓﺴـﻠّﻢ ﻋﻠﯿﻪ و ﺟﻠﺲ ﺳﺎﻋـﮥ و ﺗـﺬاﮐﺮا ﻓﻠﻤﺎ أن ﻗﺎم ﻗﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬ﻫـﺬا‬‫ﺟﻤﻊ أرﺑﻌﮥ آﻻف ﺣﺪﯾﺚ ﻓﯽ اﻟﺼﺤﯿﺢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻠﻤﻦ ﺗﺮك اﻟﺒﺎﻗﯽ؟ ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻫﺬا ﻟﯿﺲ ﻟﻪ ﻋﻘﻞ‪ ،‬ﻟﻮ داري ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻟﺼﺎر رﺟﻼ‪.‬‬‫اﻟﺤﺎﮐﻢ أﻧﺒﺄﻧﺎ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﻧﺒﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ ،‬أﻧﺒﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪422 :‬‬‫اﻟﺠﻮزﺟﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻻﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬اﻧﯽ ارﯾﺪ اﻟﺒﺼﺮة و ﻗﺪ ﻋﺮﻓﺖ أﺻﺤﺎب اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻣﺎ ﺑﯿﻨﻬﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬إذا ﻗﺪﻣﺖ ﻓﺴﻞ ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪ ،‬ﻓﺎذا رأﯾﺘﻪ ﻓﺄﻟﺰﻣﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﻗﺪم ﻋﻠﯿﻨﺎ أﺣﺪ أﻋﻠﻢ ﺑﺤﺪﯾﺚ اﻟﺰﻫﺮي ﻣﻨﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺘﺐ أﺑﯽ ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﺎﻟﺮي و ﻫﻮ ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﺻﺪوق اﻣﺎم أﺋﻤﮥ اﻟﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬و ﺛﻘﻪ أﺑﯽ و ﺳﻤﻌﺘﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻫﻮ اﻣﺎم أﻫﻞ‬‫زﻣﺎﻧﻪ‪ .‬و ﻗﺎل اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ‪:‬‬‫ﺛﻘﮥ ﻣﺄﻣﻮن‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ أﺑﯽ داود‪ :‬أﻧﺒﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و ﮐﺎن أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ]‪.[1‬‬‫و أﯾﻀﺎ ﻓﯽ ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء‪ :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪ ،‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻗﺎل ﻟﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ أﻧﺖ وارث اﻟﺰﻫﺮي‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺴـﻠﻤﯽ‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ اﻟـﺪارﻗﻄﻨﯽ ﻣﻦ ﯾﻘـﺪم ﻣﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺴـﻤﺮﻗﻨﺪي؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و ﻣﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 102‬از ‪180‬‬‫أﺣﺐ أن ﯾﻨﻈﺮ و ﯾﻌﺮف ﻗﺼﻮر ﻋﻠﻤﻪ ﻋﻦ ﻋﻠﻢ اﻟﺴﻠﻒ ﻓﻠﯿﻨﻈﺮ ﻓﯽ ﻋﻠﻞ ﺣﺪﯾﺚ اﻟﺰﻫﺮي ﻟﻤﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬ﻣﺄﻣﻮن‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻣﺎم اﻻﺋﻤﮥ اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ :‬أﻧﺒﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺬﻫﻠﯽ اﻣﺎم ﻋﺼﺮه أﺳﮑﻨﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺟﻨﺘﻪ ﻣﻊ ﺣﺒﺒﺘﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺪ ﺳﺌﻞ ﺻﺎﻟﺢ ﺟﺰرة ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺬﻫﻠﯽ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﺪﻧﯿﺎ أﺣﻤﻖ ﻣﻤﻦ ﯾﺴﺄل ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪:‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﺸﺮﻗﯽ‪ :‬ﻣﺎ أﺧﺮﺟﺖ ﺧﺮاﺳﺎن ﻣﺜﻞ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎت ]‪ [1‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ -7‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪423 :‬‬‫ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬زاد ﻏﯿﺮه‪ :‬ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻻول‪ ،‬و ﺑﺨﻂ أﺑﯽ ﻋﻤﺮو و اﻟﻤﺴﺘﻤﻠﯽ ﻋﺎش ﺳﺘﺎ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ أﺣﻤﺪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺮوزي‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ اﻟﺒﺎﺷﺎﻧﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎت اﻟﺬﻫﻠﯽ ﯾﻮم اﻟﺜﻼﺛﺎء ﻟﺜﻼث ﺑﻘﯿﻦ ﻣﻦ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ‬‫ﺳﻨ ﮥ ﺛ ﻤ ﺎ ن و ﺧ ﻤ ﺴﯿ ﻦ ‪.‬‬
‫و ﻗﺎل ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺼﯿﺪﻻﻧﯽ‪ :‬ﯾﻮم اﻻﺛﻨﯿﻦ ﻻرﺑﻊ ﺑﻘﯿﻦ ﻣﻦ رﺑﯿﻊ اﻻول ]‪[1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ذﻫﻠﯽ در ﻋﺒﺮ و ﮐﺎﺷﻒ ذﻫﺒﯽ‬‫]و ﻧﯿﺰ اﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ اﻟﺬﻫﺒﯽ در )ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ( در وﻗﺎﯾﻊ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟـﺪ ﺑﻦ ﻓﺎرس أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺬﻫﻠﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي أﺣﺪ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻋﻼم‪ ،‬ﺳـﻤﻊ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﺑﻦ ﻣﻬﺪي و ﻃﺒﻘﺘﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‬‫أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺎن اﻣﺎم أﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ داود‪ :‬ﻫﻮ أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ]‪.[2‬‬‫]و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در )ﮐـﺎﺷﻒ ﮔﻔﺘﻪ(‪ [:‬ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟـﺪ ﺑﻦ ﻓـﺎرس اﻟـﺬﻫﻠﯽ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻨﯿﺴـﺎﺑﻮرّي اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ‬‫ﻣﻬـﺪي‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﺮزاق‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨـﺎري‪ ،‬و اﻻرﺑﻌـﮥ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤـﮥ و أﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﯿـﺪاﻧﯽ‪ ،‬و ﻻ ﯾﮑﺎد اﻟﺒﺨﺎري ﯾﻔﺼـﺢ ﺑﺎﺳـﻤﻪ‬‫)اﻟﺬﻫﻠﯽ( ﻟﻤﺎ وﻗﻊ ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ‪ [1] .‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ -7‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ص ‪ -101‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪424 :‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ داود‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﻫﻮ اﻣﺎم أﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ‪.‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 258‬و ﻟﻪ ﺳﺖ و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳﻨﮥ ]‪1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ذﻫﻠﯽ در اﻧﺴﺎب ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ‬‫]و اﺑﻮ ﺳـﻌﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﺮوزي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ در )اﻧﺴﺎب( در ﻧﺴـﺒﺖ زﻫﺮي ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و أﻣﺎ اﻻﻣﺎم أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ‬‫ﺧﺎﻟﺪ اﻟﺬﻫﻠﯽ اﻣﺎم أﻫﻞ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﻓﯽ ﻋﺼـﺮه‪ ،‬و رﺋﯿﺲ اﻟﻌﻠﻤﺎء و ﻣﻘﺪﻣﻬﻢ‪ ،‬ﻟﻘﺐ ﺑﺎﻟﺰﻫﺮي ﻟﺠﻤﻌﻪ اﻟﺰﻫﺮﯾﺎت و ﻫﯽ أﺣﺎدﯾﺚ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻠﻢ‬‫ﺑﻦ ﺷﻬﺎب اﻟﺰﻫﺮي ]‪[2‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ذﻫﻠﯽ در ﺗﺮاﺟﻢ اﻟﺤﻔﺎظ ﺑﺪﺧﺸﺎﻧﯽ‬‫]و ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤﺪ ﺧﺎن ﺑﺪﺧﺸﺎﻧﯽ در )ﺗﺮاﺟﻢ اﻟﺤﻔﺎظ( ﮐﻪ از )اﻧﺴﺎب ﺳـﻤﻌﺎﻧﯽ( ﻣﺴـﺘﺨﺮج ﻧﻤﻮده ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﺬﻫﻠﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي أﺣﺪ اﻻﺋﻤﮥ‪.‬‬‫ذﮐﺮه ﻓﯽ ﻧﺴﺒﮥ اﻟﺰﻫﺮي و ﻗﺪ ﻣﺮ ﺗﺤﻘﯿﻘﻬﺎ ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ اﻻﻣﺎم أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ اﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺷﻬﺎب‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 103‬از ‪180‬‬‫و أﻣﺎ اﻻﻣﺎم أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟـﺪ اﻟﺬﻫﻠﯽ اﻣﺎم أﻫﻞ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﻓﯽ ﻋﺼـﺮه‪ ،‬و رﺋﯿﺲ اﻟﻌﻠﻤﺎء و ﻣﻘﺪﻣﻬﻢ‪ ،‬ﻟﻘﺐ‬‫ﺑﺎﻟﺰﻫﺮي ﻟﺠﻤﻌﻪ ]‪ [1‬ﮐﺎﺷﻒ ذﻫﺒﯽ ص ‪ -160‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻻﻧﺴﺎب ج ‪ 6‬ص ‪ 351‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪425 :‬‬‫اﻟﺰﻫﺮﯾﺎت‪ ،‬و ﻫﯽ أﺣﺎدﯾﺚ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ ﺷﻬﺎب اﻟﺰﻫﺮي اﻧﺘﻬﯽ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺰد ﻋﻠﯽ ﻫﺬا‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺆرخ وﻓﺎﺗﻪ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﮐﺎﻧﺖ وﻓﺎﺗﻪ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬أرﺧﻬﺎ ﻏﯿﺮ واﺣـﺪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻟﻪ ﯾﻮم ﻣﺎت ﺳﺖ و ﺛﻤﺎﻧﻮن ﺳـﻨﮥ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﻦ ﮐﺒﺎر اﻟﺤﻔﺎظ‬‫اﻟﺜﻘﺎت اﻻﺛﺒﺎت‪ ،‬و أﺟﻠـﮥ ﺷـﯿﻮخ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و أﺑﯽ داود‪ ،‬و اﻟﺘﺮﻣـﺬي‪ ،‬و اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ‪ ،‬و ﻗﺪ ﻟﻘﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي‪ ،‬و أﺑﺎ داود‬‫اﻟﻄﯿﺎﻟﺴﯽ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق‪ ،‬و ﻋﻔﺎن‪ ،‬و ﻣﻦ ﺑﻌﺪﻫﻢ ﻓﺴﻤﻊ ﻣﻨﻬﻢ‪.‬‬‫و اﻧﻤﺎ اﻗﺘﺼﺮ أﺑﻮ ﺳﻌﺪ ﻣﻦ ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ ﻋﻠﯽ ﻫﺬا اﻟﻘﺪر ﻟﺸﻬﺮﺗﻬﺎ‪ ،‬و ﻗﺪ ذﮐﺮه اﻟﺬﻫﺒﯽ و اﺑﻦ ﻧﺎﺻﺮ اﻟﺪﯾﻦ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ]‪[1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ذﻫﻠﯽ در ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ﯾﺎﻓﻌﯽ‬‫]و اﺑﻮ ﻣﺤﻤـﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳـﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﯿﻤﻨﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﯿﺎﻓﻌﯽ در )ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن( در وﻗﺎﯾﻊ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و‬‫ﻓﯿﻬﺎ اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺣﺪ اﻻﻋﻼم ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺬﻫﻠﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻣﻬﺪي و ﻃﺒﻘﺘﻪ و أﮐﺜﺮ اﻟﺘﺮﺣﺎل‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ و ﮐﺎن اﻻﻣﺎم أﺣﻤﺪ ﯾﺠﻠّﻪ و ﯾﻌّﻈﻤﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﮐﺎن اﻣﺎم‬‫أﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ ]‪[2‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ذﻫﻠﯽ از ﺳﯿﻮﻃﯽ‬‫]و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در )ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ( ﻣﺨﺘﺼﺮ ﺗﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ]‪ [1‬ﺗﺮاﺟﻢ اﻟﺤﻔﺎظ ص ‪ -170‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 2‬ص ‪ 169‬ط داﺋﺮة اﻟﻤﻌﺎرف اﻟﻨﻈﺎﻣﯿﮥ ﻓﯽ ﺣﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ ﺳﻨﮥ ‪.1338‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪426 :‬‬‫ذﻫﺒﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟـﺬﻫﻠﯽ اﻟﻨﯿﺴﺎﺑﻮرّي اﻟﺤﺎﻓﻆ روي ﻋﻦ أﺣﻤﺪ‪ ،‬و اﺳـﺤﺎق‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ ،‬و ﻋﻔﺎن‪ ،‬و ﺧﻠﻖ‪ ،‬و‬‫ﻋﻨﻪ اﻟﺒﺨﺎري و اﻻرﺑﻌﮥ‪ ،‬و ﺧﻠﻖ‪.‬‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ داود‪ :‬ﮐﺎن أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ ﮐـﺎن أﺣـﺪ اﻻﺋﻤـﮥ اﻟﻌﺎرﻓﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﺤﻔﺎظ اﻟﻤﺘﻘﻨﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﺜﻘﺎت اﻟﻤﺄﻣﻮﻧﯿﻦ‪ ،‬ﺻـﻨﻒ ﺣـﺪﯾﺚ اﻟﺰﻫﺮي وﺟﻮده‪ ،‬و ﮐﺎن أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ‬‫ﺣﻨﺒﻞ ﯾﺜﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ و ﯾﺸﮑﺮ ﻓﻌﻠﻪ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺧﻤﺴﯿﻦ ]‪[1‬‬‫ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻋﯿﻦ ﻧﯿﺰ ﺑﺨﺎري را ﻗﺪح ﮐﺮده‬‫]و ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻋﯿﻦ ﻫﻢ ﺑﺨﺎري را ﺑﺴﺒﺐ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻟﻔﻆ ﻣﻘﺪوح و ﻣﺠﺮوح ﻣﯽداﻧﺴﺖ‪ ،‬و از اﻋﺘﻤﺎد و وﺛﻮق ﺑﮑﻨﺎر ﻣﯽاﻧﺪاﺧﺖ‪[.‬‬‫]ذﻫﺒﯽ در )ﺳـﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻻﻋﯿﻦ‪ :‬ﻣﺸﺎﯾـﺦ ﺧﺮاﺳﺎن ﺛﻠﺜـﮥ‪ :‬ﻗﺘﯿﺒﮥ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ و ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﻣﻬﺮان اﻟﺮازي‪ ،‬و رﺟﺎﻟﻬـﺎ أرﺑﻌـﮥ‪ :‬ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺴـﻤﺮﻗﻨﺪي و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨﺎري ﻗﺒﻞ أن ﯾﻈﻬﺮ ﻣﻨﻪ ﻣﺎ ﻇﻬﺮ‪ ،‬و‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ زرﻋﮥ ]‪.[2‬‬‫]از اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت واﺿـﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻋﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺸﺎﯾـﺦ ﺧﺮاﺳﺎن ﺳﻪ ﮐﺲاﻧـﺪ‪ :‬ﻗﺘﯿﺒـﮥ‪ ،‬و ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 104‬از ‪180‬‬‫ﻣﻬﺮان رازي‪ ،‬و رﺟﺎل ﺧﺮاﺳﺎن ﭼﻬﺎر ﮐﺲاﻧﺪ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺳﻤﺮﻗﻨﺪي ]‪ [1‬ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ﺳﯿﻮﻃﯽ ص ‪.234‬‬‫]‪ [2‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪ -252‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪427 :‬‬‫و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﺨﺎري ﻗﺒﻞ از اﯾﻨﮑﻪ ﻇﺎﻫﺮ ﺷﻮد از او آﻧﭽﻪ ﻇﺎﻫﺮ و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ زرﻋﻪ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﺑﻨﻬـﺎﯾﺖ ﻇﻬﻮر ﺛـﺎﺑﺖ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ﻧﺰد اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻋﯿﻦ ﺑﺨﺎري ﺑﻌـﺪ از آﻧﮑﻪ ﻇﺎﻫﺮ ﺷـﺪ از او آﻧﭽﻪ ﻇﺎﻫﺮ ﺷـﺪ از ﻣـﺪح و ﻗﺒﻮل و ﻣﻌـﺪود‬‫ﺷﺪن از رﺟﺎل ﻓﺤﻮل ﺑﺮ ﮐﻨﺎر اﻓﺘﺎد‪.‬‬‫ﺑﺨﺎري از ﺟﻬﺖ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻟﻔﻆ ﻧﺰد اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻧﯿﺰ ﻣﻘﺪوح اﺳﺖ‬‫اﺷﺎره‬‫]و ذﻫﺒﯽ در )ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( ﺑﻌﺪ ﻧﻘﻞ اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت از اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻋﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻫﺬه دﻗﮥ ﻣﻦ اﻻﻋﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﺬي ﻇﻬﺮ ﻣﻦ ﻣﺤﻤﺪ أﻣﺮ ﺧﻔﯿﻒ ﻣﻦ‬‫اﻟﻤﺴﺎﺋﻞ اﻟﺘﯽ اﺧﺘﻠﻒ ﻓﯿﻬﺎ اﻻﺋﻤﮥ ﻓﯽ اﻟﻘﻮل ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن و ﺗﺴﻤﯽ ﻣﺴﺌﻠﮥ أﻓﻌﺎل اﻟﺘﺎﻟﯿﻦ‪.‬‬‫ﻓﺠﻤﻬﻮر اﻻﺋﻤﮥ و اﻟﺴﻠﻒ و اﻟﺨﻠﻒ ﻋﻠﯽ ان اﻟﻘﺮآن ﮐﻼم اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻨﺰل ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬و ﺑﻬﺬا ﻧﺪﯾﻦ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و ﻧﺪع ﻣﻦ ﺧﺎﻟﻒ ذﻟﮏ‪.‬‬‫و ذﻫﺒﺖ اﻟﺠﻬﻤﯿـﮥ‪ ،‬و اﻟﻤﻌﺘﺰﻟـﮥ‪ ،‬و اﻟﻤـﺄﻣﻮن‪ ،‬و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ داود اﻟﻘﺎﺿـﯽ‪ ،‬و ﺧﻠﻖ ﻣﻦ اﻟﻤﺘﮑﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬و اﻟﺮاﻓﻀـﮥ اﻟﯽ ان اﻟﻘﺮآن ﮐﻼـم اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟﻤﻨﺰل ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬و ﻗﺎﻟﻮا‪:‬‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺧﺎﻟﻖ ﮐﻞ ﺷﯽء‪ ،‬و اﻟﻘﺮآن ﺷﯽء‪ ،‬و ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﯾﻮﺻﻒ ﺑﺄﻧﻪ ﻣﺘﮑﻠﻢ‪.‬‬‫و ﺟﺮت ﻣﺤﻨﮥ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و ﻋﻈﻢ اﻟﺒﻼء‪ ،‬و ﺿﺮب أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺑﺎﻟﺴﯿﺎط ﻟﯿﻘﻮل ذﻟﮏ‪ ،‬ﻧﺴﺄل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ اﻟﺴﻼﻣﮥ ﻓﯽ اﻟﺪﯾﻦ‪.‬‬‫ﺛﻢ ﻧﺸـﺄت ﻃﺎﺋﻔـﮥ ﻓﻘـﺎﻟﻮا‪ :‬ﮐﻼـم اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌـﺎﻟﯽ ﻣﻨﺰل ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬و ﻟﮑﻦ أﻟﻔﺎﻇﻨﺎ ﺑﻪ ﻣﺨﻠﻮﻗـﮥ ﯾﻌﻨﻮن ﻟﻔﻈﻬﻢ و أﺻﻮاﺗﻬﻢ ﺑﻪ و ﮐﺘﺎﺑﺘﻬﻢ ﻟﻪ و ﻧﺤﻮ‬‫ذﻟﮏ‪ ،‬و ﻫﻢ ﺣﺴـﯿﻦ اﻟﮑﺮاﺑﯿﺴـﯽ و ﻣﻦ ﺗﺒﻌﻪ‪ ،‬ﻓﺄﻧﮑﺮ ذﻟﮏ اﻻﻣﺎم أﺣﻤـﺪ و أﺋﻤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﻎ اﻻﻣﺎم أﺣﻤﺪ ﻓﯽ اﻟﺤﻂ ﻋﻠﯿﻬﻢ‪ ،‬و ﺛﺒﺖ ﻋﻨﻪ‬‫اﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬اﻟﻠﻔﻈﯿﮥ ﺟﻬﻤﯿﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﻗﺎل‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪428 :‬‬‫ﻟﻔﻈﯽ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق ﻓﻬﻮ ﺟﻬﻤﯽ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﻗﺎل ﻟﻔﻈﯽ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠﻮق ﻓﻬﻮ ﻣﺒﺘـﺪع‪ ،‬و ﺳـﺪ ﺑﺎب اﻟﺨﻮض ﻓﯽ ﻫﺬا‪ ،‬و ﻗﺎل أﯾﻀﺎ‪ :‬ﻣﻦ‬‫ﻗﺎل ﻟﻔﻈﯽ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق ﯾﺮﯾﺪ ﺑﻪ اﻟﻘﺮآن ﻓﻬﻮ ﺟﻬﻤﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺎﻟﺖ ﻃﺎﺋﻔﮥ‪ :‬اﻟﻘﺮآن ﻣﺤﺪث‪ ،‬ﮐﺪاود اﻟﻈﺎﻫﺮي و ﻣﻦ ﺗﺒﻌﻪ‪ ،‬ﻓﺒﺪﻋﻬﻢ اﻻﻣﺎم أﺣﻤﺪ و أﻧﮑﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﺛﺒﺖ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﺰم ﺑﺄن اﻟﻘﺮآن ﮐﻼم اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺗﻌـﺎﻟﯽ ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬و اﻧﻪ ﻣﻦ ﻋﻠﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و ﮐﻔﺮ ﻣﻦ ﻗﺎل ﺑﺨﻠﻘﻪ‪ ،‬و ﺑـﺪع ﻣﻦ ﻗﺎل ﺑﺤـﺪوﺛﻪ‪ ،‬و ﺑـﺪع ﻣﻦ ﻗﺎل ﻟﻔﻈﯽ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ﻗـﺪﯾﻢ‪ ،‬و ﻟﻢ‬‫ﯾﺄت ﻋﻨﻪ و ﻻ ﻋﻦ اﻟﺴـﻠﻒ اﻟﻘﻮل ﺑﺄن اﻟﻘﺮآن ﻗـﺪﯾﻢ‪ ،‬ﻣﺎ ﺗﻔﻮه أﺣـﺪ ﻣﻨﻬﻢ ﺑﻬـﺬا‪ ،‬ﻓﻘﻮﻟﻨﺎ ﻗـﺪﯾﻢ ﻣﻦ اﻟﻌﺒﺎرات اﻟﻤﺤﺪﺛﮥ اﻟﻤﺒﺘﺪﻋﮥ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ان ﻗﻮﻟﻨﺎ‬‫ﻣﺤﺪث ﺑﺪﻋﮥ‪.‬‬‫و أﻣـﺎ اﻟﺒﺨـﺎري ﻓﮑﺎن ﻣﻦ ﮐﺒﺎر اﻻﺋﻤـﮥ اﻻذﮐﯿﺎء ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﻗﻠﺖ‪ :‬أﻟﻔﺎﻇﻨﺎ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮﻗـﮥ و اﻧﻤﺎ ﺣﺮﮐﺎﺗﻬﻢ و أﺻﻮاﺗﻬﻢ و اﻓﻌﺎﻟﻬﻢ ﻣﺨﻠﻮﻗـﮥ‪ ،‬و‬‫اﻟﻘﺮآن اﻟﻤﺴـﻤﻮع اﻟﻤﺘﻠﻮ اﻟﻤﻠﻔﻮظ ﻟﻤﮑﺘﻮب ﻓﯽ اﻟﻤﺼـﺎﺣﻒ ﮐﻼـم اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬و ﺻـﻨﻒ ﻓﯽ ذﻟﮏ ﮐﺘﺎب )أﻓﻌﺎل اﻟﻌﺒﺎد( ﻣﺠﻠﺪ‬‫ﻓﺄﻧﮑﺮ ﻋﻠﯿﻪ ﻃﺎﺋﻔﮥ ﻣﺎ ﻓﻬﻤﻮا ﻣﺮاﻣﻪ‪ ،‬ﮐﺎﻟﺬﻫﻠﯽ و أﺑﯽ زرﻋﮥ و أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻻﻋﯿﻦ و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫ﺛﻢ ﻇﻬﺮ ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ ﻣﻘﺎﻟﮥ اﻟﮑﻼﻣﯿﮥ و اﻻﺷﻌﺮﯾﮥ‪ ،‬و ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬اﻟﻘﺮآن ﻣﻌﻨﯽ ﻗﺎﺋﻢ ﺑﺎﻟﻨﻔﺲ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ﻫﺬا اﻟﻤﻨﺰل ﺣﮑﺎﯾﺘﻪ و ﻋﺒﺎدﺗﻪ و دال ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﻗﺎﻟﻮا‪:‬‬‫ﻫـﺬا اﻟﻤﺘﻠﻮ ﻣﻌﺪود ﻣﺘﻌﺎﻗﺐ‪ ،‬و ﮐﻼم اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻻ ﯾﺠﻮز ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺘﻌﺎﻗﺐ و ﻻ اﻟﺘﻌﺪد ﺑﻞ ﻫﻮ ﺷـﯽء واﺣﺪ ﻗﺎﺋﻢ ﺑﺎﻟﺬات اﻟﻤﻘﺪﺳﮥ و اﺗﺴﻊ اﻟﻤﻘﺎل‬‫ﻓﯽ ذﻟﮏ و ﻟﺰم ﻣﻨﻪ اﻣﻮر و أﻟﻮان ﺗﺮﮐﻬﺎ و اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ ﺣﺴﻦ اﻻﯾﻤﺎن و ﺑﺎﻟّﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻧﺘﺄﯾﺪ ]‪ [1] .[1‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪.253‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 105‬از ‪180‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪429 :‬‬‫]از ﺻـﺪر اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ذﻫﺒﯽ اﯾﻦ ﺗﻘﯿﯿـﺪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻋﯿﻦ را ﻣﺤﺾ دﻗﺖ و ﺗﺸﺪﯾـﺪ واﻣﯽﻧﻤﺎﯾـﺪ‪ ،‬و ارﺷﺎد ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾـﺪ ﮐﻪ آﻧﭽﻪ‬‫ﻇـﺎﻫﺮ ﺷـﺪ از ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﺨـﺎري اﻣﺮي ﺧﻔﯿـﻒ ﺑـﻮد از ﺟﻤﻠﻪ ﻣﺴـﺎﺋﻠﯽ ﮐﻪ اﺧﺘﻼـف ﮐﺮدهاﻧـﺪ در آن اﺋﻤﻪ‪ ،‬و اﯾﻦ اﺳـﺘﺨﻔﺎف و‬‫اﺳﺘﻀـﻌﺎف ﺣﺴﺐ اﻓﺎدات اﺳـﻼف ﺳـﻨﯿﻪ ﻣﺤﺾ اﻋﺘﺴﺎف اﺳﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ ﺳﺎﺑﻘﺎ داﻧﺴﺘﯽ ﮐﻪ ذﻫﻠﯽ ﻣـﺬﻫﺐ ﺑﺨﺎري را ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺷـﻨﯿﻊ و ﻓﻈﯿﻊ‬‫داﻧﺴﺘﻪ ﮐﻪ ﻟﻔﻈّﯿﻪ را ﺑﺪﺗﺮ از ﺟﻬﻤﯿﻪ ﻗﺮار داده‪.‬‬‫و از ﻋﺒﺎرت ﺧﻮد ذﻫﺒﯽ أﻋﻨﯽ ﻗﻮﻟﻪ‪) :‬ﻓﺄﻧﮑﺮ ذﻟﮏ اﻻﻣﺎم أﺣﻤـﺪ و أﺋﻤـﮥ اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟـﺦ( ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣـﺬﻫﺐ اﯾﻦ ﻃﺎﺋﻔﻪ ﮐﻪ ﻣﯽﮔﻔﺘﻨـﺪ‪:‬‬‫ﮐﻼـم اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻨﺰل ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ‪ ،‬ﻟﮑﻦ اﻟﻔـﺎظ ﺑـﺎﻟﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺮادﺷـﺎن از اﯾﻦ ﻟﻔﻈﺸﺎن و اﺻﻮاﺗﺸﺎن ﺑﻘﺮآن و ﮐﺘﺎﺑﺘﺸﺎن ﺑﺮاي‬‫ﻗﺮآن ﺑﻮد‪ ،‬و اﯾﻦ ﻃـﺎﺋﻔﻪ ﺣﺴـﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ و اﺗﺒﺎﻋﺸﺎن ﺑﻮدﻧـﺪ‪ ،‬ﻣﻨﮑﺮ و ﺑﺎﻃﻞ ﺑﻮد ﮐﻪ اﻣﺎم اﺣﻤـﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و دﯾﮕﺮ اﺋﻤﻪ ﺣـﺪﯾﺚ اﻧﮑﺎر آن‬‫ﮐﺮدﻧـﺪ‪ ،‬و اﻣـﺎم اﺣﻤـﺪ ﺑـﻦ ﺣﻨﺒـﻞ ﻣﺒـﺎﻟﻐﻪ در ﻋﯿﺐ و ذﻣﺸـﺎن ﻓﺮﻣـﻮده‪ ،‬و ﺛـﺎﺑﺖ ﺷـﺪه اﺳﺖ ﮐﻪ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒـﻞ ﻓﺮﻣـﻮده اﺳﺖ‪ :‬ﮐﻪ ﻟﻔﻈﯿﻪ‬‫ﺟﻬﻤﯿﻪاﻧﺪ‪ ،‬و ﻧﯿﺰ ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ‪ :‬ﮐﻪ ﮐﺴـﯽ ﮐﻪ ﮔﻔﺖ ﻟﻔﻆ ﻣﻦ ﺑﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ ﭘﺲ او ﺟﻬﻤﯽ اﺳﺖ‪ ،‬و ﭼﻮن ﻣﺬﻫﺐ ﺑﺨﺎري و ﻣﺬﻫﺐ‬‫ﺣﺴـﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ ﯾﮑﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﺑﺨﺎري ﻫﻢ ﻗﺎﺋﻞ اﺳﺖ ﺑﺂﻧﮑﻪ ﻟﻔﻆ ﺑﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ ﮐﻤﺎ ﺳﺒﻖ اﻟﺘﺼﺮﯾﺢ ﺑﻪ و ﻧﻘﻠﻪ اﻟﺬﻫﺒﯽ ﺑﻨﻔﺴﻪ ﻓﯽ‬‫ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ﻋﻦ اﻟﺬﻫﻠﯽ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﺑﺨﺎري ﻫﻢ ﻧﺰد اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﻮرد اﯾﻦ ﺗﺸـﻨﯿﻌﺎت و ﺗﻐﻠﯿﻈﺎت ﺑﺎﺷﺪ و ﻣﺒﺎﻟﻐﻪ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ در ﻋﯿﺐ و ارزاء ﻗﺎﺋﻞ اﯾﻦ ﻗﻮل ﺑﺮ‬‫ﺑﺨﺎري‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪430 :‬‬‫ﻫﻢ ﻣﻨﻄﺒﻖ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫و ﺣﺴﺐ اﻓﺎده آن اﻣﺎم ﻧﺤﺮﯾﺮ ﺑﺨﺎري ﺟﻬﻤﯽ ﺑﺎﺷﺪ و ﺟﻬﻤﯿﻪ ﮐﺎﻓﺮﻧﺪ ﮐﻤﺎ ﺳﺒﻖ‪[.‬‬‫]و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در )ﻣﯿﺰان اﻻﻋﺘﺪال( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﮑﺮاﺑﯿﺴﯽ اﻟﻔﻘﯿﻪ‪ ،‬ﺳﻤﻊ اﺳﺤﺎق اﻻزرق‪ ،‬و ﻣﻌﻦ ﺑﻦ ﻋﯿﺴﯽ و ﺷﺒﺎﺑﮥ‪ ،‬و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪،‬‬‫و ﻋﻨﻪ ﻋﺒﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﺰار‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬و ﻟﻪ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﻗﺎل اﻻزدي‪ :‬ﺳﺎﻗﻂ ﻻ ﯾﺮﺟﻊ اﻟﯽ ﻗﻮﻟﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﺣﺪﯾﺜﻪ ﯾﻌّﺰ ﺟﺪا ﻻن اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﮐﺎن ﯾﺘﮑﻠﻢ ﻓﯿﻪ ﺑﺴـﺒﺐ ﻣﺴـﺌﻠﮥ اﻟﻠﻔﻆ‪ ،‬و ﻫﻮ أﯾﻀﺎ ﮐﺎن ﯾﺘﮑﻠﻢ ﻓﯽ أﺣﻤﺪ ﻓﺘﺠﻨﺐ اﻟﻨﺎس‬‫اﻻﺧﺬ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻟﻤﺎ ﺑﻠﻎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ اﻧﻪ ﯾﺘﮑﻠﻢ ﻓﯽ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻟﻌﻨﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﺎ اﺣﻮﺟﻪ أن ﯾﻀـﺮب و ﻗﺪ ﺳـﻤﻊ اﻟﮑﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﻣﻦ ﻣﻌﻦ ﺑﻦ‬‫ﻋﯿﺴﯽ و اﻟﻄﺒﻘﮥ ]‪.[1‬‬‫]از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ در ﺣﺴـﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﺑﺴـﺒﺐ ﻣﺴـﺌﻠﻪ ﻟﻔﻆ ﻗـﺪح و ﺟﺮح ﻧﻤﻮده‪ ،‬و او ﻫﻢ در اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﺣﻨﺒﻞ ﺗﮑﻠﻢ ﮐﺮده‪ ،‬و ﺑﺎﯾﻦ ﺳـﺒﺐ ﻣﺮدم از أﺧـﺬ ﺣـﺪﯾﺚ أو اﺣﺘﺮاز ﮐﺮدﻧـﺪ‪ ،‬و ﭼﻮن ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ ﺷـﻨﯿﺪ ﮐﻪ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﺗﮑﻠﻢ ﻣﯽﮐﻨﺪ در‬‫أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺑﻤﺰﯾﺪ ﺗﺪﯾﻦ و ﺣﻤﺎﯾﺖ و ﺳﻮزش ﻗﻠﺐ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ را ﺑﻠﻌﻦ ﻧﻮاﺧﺖ و او را ﺣﺴﺐ اﻓﺎده ﺣﻀﺮات درﺑﺎره ﻟﻌﻦ ﺑﺰﻣﺮه ﮐﻔﺎر و‬‫ﻣﻼﺣﺪه اﺷﺮار اﻧﺪاﺧﺖ‪ -‬و ﻧﯿﺰ او را ﻻﺋﻖ ﺿﺮب و اﯾﺠﺎع و اﻫﺎﻧﺖ و اﯾﻼم داﻧﺴﺖ‪ ،‬و از ﺟﻤﻠﻪ اﻋﻼم أﻫﻞ اﺳﻼم ﮐﻪ ﺗﻌﻈﯿﻤﺸﺎن ﻻزم اﺳﺖ‬‫ﺧﺎرج ﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﺑﺨﺎري ﻫﻢ ﻧﺰد اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و اﺗﺒﺎع او ﻣﻘﺪوح و ﻣﺠﺮوح ]‪ [1‬ﻣﯿﺰان اﻻﻋﺘﺪال ج ‪ 1‬ص ‪.544‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪431 :‬‬‫و ﻣﻠﻮم و ﻣﺬﻣﻮم ﺑﺎﺷﺪ‪[.‬‬‫]و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در )ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬اﻟﮑﺮاﺑﯿﺴﯽ اﻟﻌﻼﻣﮥ ﻓﻘﯿﻪ ﺑﻐﺪاد‪ ،‬أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﺒﻐﺪادي ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ اﺳـﺤﺎق اﻻزرق‪ ،‬و ﻣﻌﻦ ﺑﻦ ﻋﯿﺴـﯽ‪ ،‬و ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون‪ ،‬و ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ ،‬و ﺗﻔﻘﻪ ﺑﺎﻟﺸﺎﻓﻌﯽ روي ﻋﻨﻪ ﻋﺒﯿـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺒﺰار‪ ،‬و‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻓﺴﺘﻘﻪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 106‬از ‪180‬‬‫و ﮐـﺎن ﻣﻦ ﺑﺤﻮر اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ذﮐﯿـﺎ ﻓﻄﻨـﺎ‪ ،‬ﻓﺼـﯿﺤﺎ‪ ،‬ﻟﺴـﻨﺎ‪ ،‬ﺗﺼـﺎﻧﯿﻔﻪ ﻓﯽ اﻟﻔﺮوع و اﻻﺻﻮل ﺗـﺪل ﻋﻠﯽ ﺗﺒﺤﺮه‪ ،‬اﻻ اﻧﻪ وﻗﻊ ﺑﯿﻨﻪ‪ ،‬و ﺑﯿﻦ اﻻﻣﺎم أﺣﻤﺪ‬‫ﻓﻬﺠﺮ ﻟﺬﻟﮏ‪.‬‬‫و ﻫﻮ أول ﻣﻦ ﻓﺘﻖ ﻣﺴﺌﻠﮥ اﻟﻠﻔﻆ‪ ،‬و ﻟﻤﺎ ﺑﻠﻎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ اﻧﻪ ﯾﺘﮑﻠﻢ ﻓﯽ أﺣﻤﺪ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ أﺣﻮﺟﻪ اﻟﯽ ان ﯾﻀﺮب‪ ،‬و ﺷﺘﻤﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﺣﺴـﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن‪ :‬ﻟﻔﻈﯽ ﺑﻪ ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬ﻓﺒﻠﻎ ﻗﻮﻟﻪ أﺣﻤﺪ ﻓﺎﻧﮑﺮه و ﻗﺎل ﻫﺬه ﺑﺪﻋﮥ ﻓﺎوﺿﺢ ﺣﺴﯿﻦ اﻟﻤﺴﺌﻠﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﺗﻠﻔﻈﮏ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ﯾﻌﻨﯽ‬‫ﻏﯿﺮ اﻟﻤﻠﻔﻮظ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻓﯽ أﺣﻤﺪ‪ :‬أي ﺷﯽء ﻧﻌﻤﻞ ﺑﻬﺬا اﻟﺼﺒﯽ؟ ان ﻗﻠﻨﺎ ﻣﺨﻠﻮق ﻗﺎل‪ :‬ﺑﺪﻋﮥ و ان ﻗﻠﻨﺎ ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠﻮق ﻗﺎل‪ :‬ﺑﺪﻋﮥ‪ ،‬ﻓﻐﻀﺐ ﻻﺣﻤﺪ اﺻﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬و ﻧﺎﻟﻮا‬‫ﻣ ﻦ ﺣ ﺴﯿ ﻦ ‪.‬‬
‫و ﻗﺎل اﺣﻤﺪ‪ :‬اﻧﻤﺎ ﺑﻼؤﻫﻢ ﻣﻦ ﻫﺬه اﻟﮑﺘﺐ اﻟﺘﯽ وﺿﻌﻮﻫﺎ و ﺗﺮﮐﻮا اﻻﺛﺎر‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ أﺣﻤﺪ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺼﯿﺮﻓﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﯾﻘﻮل ﻟﺘﻼﻣﺬﺗﻪ‪:‬‬‫اﻋﺘﺒﺮوا ﺑﺎﻟﮑﺮاﺑﯿﺴـﯽ‪ ،‬و ﺑﺎﺑﯽ ﺛﻮر‪ ،‬ﻓﺎﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻓﯽ ﻋﻠﻤﻪ و ﺣﻔﻈﻪ ﻻ ﯾﻌﺜﺮه أﺑﻮ ﺛﻮر ﻓﺘﮑﻠﻢ ﻓﯿﻪ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻓﯽ ﺑﺎب ﻣﺴـﺌﻠﮥ اﻟﻠﻔﻆ ﻓﺴـﻘﻂ‪ .‬و‬‫اﺛﻨﯽ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ ﺛﻮر ﻓﺎرﺗﻔﻊ ﻟﻠﺰوﻣﻪ ﻟﻠﺴﻨﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪432 :‬‬‫ﻣﺎت اﻟﮑﺮاﺑﯿﺴﯽ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ارﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ]‪.[1‬‬‫]از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت واﺿـﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺴـﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﺑﺴـﺒﺐ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﻬﺠﻮر و ﻣﺘﺮوك ﮔﺮدﯾﺪ‪ ،‬و او اول ﮐﺴـﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ‬‫ﻓﺘﻖ ﮐﺮد ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻟﻔﻆ را‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از آن واﺿـﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ ﮔﺎه اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ را ﺧﺒﺮ رﺳـﯿﺪ ﮐﻪ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﺗﮑﻠﻢ ﻣﯽﮐﻨـﺪ در اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ او را ﺑﺸـﺘﻢ و ﺳـﺐ‬‫ﻧﻮاﺧﺖ و ﺳﺰاواري او ﺑﺮاي زد و ﮐﻮب ﻇﺎﻫﺮ ﺳﺎﺧﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از آن ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺴـﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﻟﻔﻆ ﻣﻦ ﺑﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ و ﭼﻮن اﯾﻦ ﻗﻮل ﺑﺎﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ رﺳﯿﺪ اﻧﮑﺎر آن ﮐﺮد‬‫و ﮔﻔﺖ‪:‬‬‫ﮐﻪ اﯾﻦ ﺑـﺪﻋﺖ اﺳﺖ و ﻫﻨﮕـﺎﻣﯽ ﮐﻪ ﺣﺴـﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ اﯾﻀـﺎح ﻣﺴـﺌﻠﻪ ﮐﺮد و ﺑﯿـﺎن ﮔﺮداﻧـﺪ ﮐﻪ ﻣﺮاد از ﻟﻔﻆ ﺗﻠﻔﻆ اﺳﺖ و ﻏﯿﺮ ﻣﻠﻔﻮظ‪ ،‬و‬‫ﺑﻤﺰﯾﺪ ﺟﺴﺎرت اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ را ﺻﺒﯽ ﻗﺮار داد‪ ،‬و از دﺳﺖ ﺗﻄﺎول و ﺗﺼﺎول آن اﻣﺎم ﻗﻤﻘﺎم ﻓﺮﯾﺎد ﺑﺮ آورد‪.‬‬‫و اﺗﺒـﺎع و اﺷـﯿﺎع آن اﻣـﺎم ﻫﻤـﺎم ﺑﺮاي اﺳﺘﯿﻔﺎي اﻧﺘﻘﺎم از آن ﺧﻔﯿﻒ اﻟﻬﺎم ﺑﺮ ﺧﻮاﺳـﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﻏﯿﻆ و ﻏﻀﺐ آﻏﺎز ﺳﺎﺧﺘﻨـﺪ‪ ،‬و ﺑﻪ ﺳﺐ و ﺷـﺘﻢ‬‫ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ ﭘﺮداﺧﺘﻨﺪ‪ ،‬و او را از ﮐﺮﯾﺎس ]‪ [2‬ﺟﻼﻟﺖ ﺑﺪﯾﻤﺎس ]‪ [3‬اﻫﺎﻧﺖ اﻧﺪاﺧﺘﻨﺪ‪.‬‬‫و ﺧﻮد آن اﻣﺎم ﻫﻤﺎم ﻫﻢ ﺿـﻼل و اﺑﺘﺪاع ﺣﺴﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ و اﺗﺒﺎﻋﺶ ﻇﺎﻫﺮ ﮐﺮد‪ ،‬و اﻋﺘﺬار و اﯾﻀﺎح او را ﺑﺴﻤﻊ اﺻﻐﺎ ﻧﺸﻨﯿﺪ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ارﺷﺎد‬‫]‪ [1‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 6‬ص ‪ -702‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫]‪ [2‬ﮐﺮﯾﺎس ﺑﮑﺴﺮ ﮐﺎف‪ :‬درﮔﺎه‪.‬‬‫]‪ [3‬دﯾﻤﺎس‪ :‬ﺑﻔﺘﺢ دال‪ :‬ﮔﻮدال‪ -‬ﻗﺒﺮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪433 :‬‬‫ﻓﺮﻣﻮد ﮐﻪ ﺑﻼء اﯾﺸﺎن ﯾﻌﻨﯽ ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ و اﺗﺒﺎﻋﺶ ﻧﯿﺴﺖ ﻣﮕﺮ از اﯾﻦ ﮐﺘﺐ ﮐﻪ وﺿﻊ آن ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺗﺮك ﮐﺮدهاﻧﺪ آﺛﺎر را‪.‬‬‫و از ارﺷﺎد ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﯿﺮﻓﯽ ﺷﺎﻓﻌﯽ ﻫﻢ واﺿﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﺑﺎ وﺻﻒ ﮐﻤﺎل ﺟﻼﻟﺖ و ﻋﻈﻤﺖ در ﻋﻠﻢ و ﺣﻔﻆ‪ ،‬ﺑﺴـﺒﺐ‬‫آﻧﮑﻪ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ در او ﻗﺪح ﮐﺮد ﺑﺴﺒﺐ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻟﻔﻆ ﺳﺎﻗﻂ اﻻﻋﺘﺒﺎر و ﭘﺴﺖ ﻣﻨﺰﻟﻪ ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬‫]و ﭼﻮن ﻣـﺬﻫﺐ ﺑﺨﺎري و ﻣـﺬﻫﺐ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﻣﺘﺤﺪ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ ﺗﺸـﻨﯿﻌﺎت و ﻣﻄﺎﻋﻦ و ﻓﻀﺎﯾﺢ ﺑﺒﺨﺎري ﻫﻢ ﻣﺘﻮﺟﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬و‬‫ﺑﺪﻋﺖ و ﺿﻼل و رﺳﻮاﯾﯽ و ﺧﻮاري ﺑﺨﺎري ﻧﺰد اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺑﮑﻤﺎل وﺿﻮح ﻇﺎﻫﺮ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 107‬از ‪180‬‬‫ﺗﺸﻨﯿﻊ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺑﺮ ﻗﺎﺋﻠﯿﻦ ﺑﺨﻠﻖ ﻗﺮآن‬‫]و ﻧﯿﺰ ﻋﻼﻣﻪ ذﻫﺒﯽ در ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ از )ﺳـﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( ﺗﺼـﺮﯾﺤﺎت ﻋﺪﯾﺪه از اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺑﺬم و ﻟﻮم و ﺗﻀـﻠﯿﻞ و ﺗﺒﺪﯾﻊ ﻗﺎﺋﻠﯿﻦ‬‫ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻟﻔﻆ ذﮐﺮ ﮐﺮده‪[.‬‬‫ﻗـﺎل اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺴـّﺮاج‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ أﺣﻤـﺪ ﻋّﻤﻦ ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻟﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق؟ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺎﻓﺮ‪ ،‬و ﻋﻤﻦ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﻔﻈﯽ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق؟ ﻗﺎل ﻓﻬﻮ‬‫ﺟ ﻬﻤ ﯽ ]‪. [ 1‬‬‫]از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ در ﺣﻖ ﮐﺴﯽ ﮐﻪ ﺑﮕﻮﯾﺪ‪:‬‬‫ﻟﻔﻆ ﻣﻦ ﺑﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ ارﺷﺎد ﮐﺮده ﮐﻪ او ﺟﻬﻤﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ در ﺟﻬﻤﯿﺖ ﺣﻀـﺮت ﺑﺨﺎري ﺣﺴﺐ اﻓﺎده اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﮐﺪام‬‫ﻣﻘﺎم ارﺗﯿﺎب اﺳﺖ ‪ [1] .‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪ 139‬ﻣﺨﻄﻮط در ﻣﮑﺘﺒﻪ ﻣﺆﻟﻒ در ﻟﮑﻬﻨﻮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪434 :‬‬‫ﻓﻼ ﺑّﺪ ﻟﻬﻢ ﻣﻦ اﻻﻋﺘﺮاف ﺑﺠﻬﻤّﯿﮥ اﻟﺒﺨﺎرّي و ان ﺗﺠﻬﻤﻮا و ﺗﻌّﺒﺴﻮا‪ ،‬و ﻻ ﻣﺤﯿﺺ ﻟﻬﻢ ﻣﻦ اﻻذﻋﺎن ﺑﻀﻼﻟﻪ و ان ﺗﻐﯿﺮوا و ﺗﺮﺑﺪوا‪.‬‬‫]و ﻧﯿﺰ در )ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ ‪.‬‬
‫ﻗﺎل اﺣﻤﺪ ﺑﻦ زﻧﺠﻮﯾﻪ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﺣﻤﺪ ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻟﻠﻔﻈّﯿﮥ ﺷﺮ ﻣﻦ اﻟﺠﻬﻤّﯿﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺻﺎﻟـﺢ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻟﺠﻬﻤـّﯿ ﮥ ﺛﻠﺚ ﻓﺮق‪ :‬ﻓﺮﻗﮥ ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬اﻟﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬و ﻓﺮﻗﮥ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﮐﻼم اﻟﱠﻠﻪ و ﺳـﮑﺘﻮا‪ ،‬و ﻓﺮﻗﮥ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻟﻔﻈﻨﺎ ﺑﻪ‬‫ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل أﺑﯽ‪ :‬ﻻ ﺗﺼﻞ ﺧﻠﻒ واﻗﻔﯽ و ﻻ ﻟﻔﻈﯽ ]‪.[1‬‬‫]اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت دﻻـﻟﺖ دارد ﺑﺮ آﻧﮑﻪ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒـﻞ ارﺷـﺎد ﻓﺮﻣﻮده اﺳﺖ ﮐﻪ ﻓﺮﻗﻪ ﻟﻔﻈّﯿﻪ ﯾﻌﻨﯽ ﮐﺴﺎﻧﯽ ﮐﻪ ﻗﺎﺋﻠﻨـﺪ ﺑﺂﻧﮑﻪ ﻟﻔﻆ ﻣﺮدم ﺑﻘﺮآن‬‫ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ ﺑﺪﺗﺮﻧﺪ از ﺟﻬﻤﯿﻪ ]‪.[2‬‬‫]و ﻧﯿﺰ از آن واﺿـﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﻀـﺮت ﺻﺎﻟـﺢ از ﭘـﺪر ﺑﺰرﮔـﻮار ﺧـﻮد اﻣـﺎم ﺣﻨﺒـﻞ ﻧﻘـﻞ ﮐﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ او ارﺷـﺎد ﮐﺮده ﮐﻪ ﺟﻬﻤﯿﻪ ﺳـﻪ‬‫ﻓﺮﻗﻪاﻧـﺪ‪ :‬ﻓﺮﻗﻪ اﯾﺴﺖ ﮐﻪ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻗﺮآن ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ‪ ،‬و ﻓﺮﻗﻪاﯾﺴﺖ ﮐﻪ ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻗﺮآن ﮐﻼم ﺧﺪا اﺳﺖ و ﺳـﮑﻮت ﮐﺮدﻧﺪ‪ ،‬و ﻓﺮﻗﻪ اﯾﺴﺖ ﮐﻪ‬‫ﮔﻔﺘﻨﺪ‪ :‬ﻟﻔﻆ ﻣﺎ ﺑﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ ‪.‬‬‫]و اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻌﺪ از اﯾﻦ ﺗﻔﺼـﯿﻞ و ﺗﻮﺿﯿﺢ ﻓﺮﻣﻮده‪ :‬ﮐﻪ ﻧﻤﺎز ﻣﺨﻮان در ﭘﺲ واﻗﻔﯽ و ﻧﻪ ﻟﻔﻈﯽ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﮐﺴﯽ ﮐﻪ ﺗﻮﻗﻒ ﻣﯽﮐﻨﺪ در ﻗﺮآن‪،‬‬‫و ﮐﺴﯽ ﮐﻪ ﻗﺎﺋﻞ اﺳﺖ ﺑﺂﻧﮑﻪ ﻟﻔﻆ اﻧﺴﺎن ﺑﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ او از اﻫﻞ ﺑﺪﻋﺖ ]‪ [1‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪ 139‬ﻣﺨﻄﻮط‬‫]‪ [2‬اﻟﺠﻬﻤﯿﮥ‪ :‬ﻣﻨﺴﻮﺑﮥ اﻟﯽ ﺟﻬﻢ ﺑﻦ ﺻﻔﻮان اﻟﺴﻤﺮﻗﻨﺪي‪ ،‬ﮐﺎن ﻗﺎﺿﯿﺎ ﻓﯽ ﻋﺴﮑﺮ اﻟﺤﺎرث اﺑﻦ ﺳﺮﯾﺞ اﻟﺨﺎرج ﻋﻠﯽ اﻣﺮاء ﺧﺮاﺳﺎن ﻓﻘﺒﺾ ﻋﻠﯿﻪ‬‫ﻧﺼﺮ ﺑﻦ ﺳﯿﺎر و ﻗﺘﻠﻪ ﺳﻨﮥ ‪.128‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪435 :‬‬‫و اﻟﺤﺎد‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ﻻﺋﻖ اﻗﺘﺪاي اﻫﻞ اﺳﻼم و اﻧﻘﯿﺎد اﺳﺖ ‪.‬‬
‫ﭘﺲ ﺑﺨﺎري ﺣﺴﺐ اﻓﺎده اﻣﺎم اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﺮة ﺑـﺪﺗﺮ از ﻓﺮﻗﻪ ﺟﻬﻤﯿﻪ اﺳﺖ ﺑﺴـﺒﺐ ﻣﺰﯾـﺪ ﺗﺨﺪﯾﻊ ﻟﻔﻈّﯿﻪ‪ ،‬و اﺧﺮي ﺛﺎﻟﺚ ﻓﺮﻗﻪ ﺛﻠﺜﻪ ﺟﻬﻤﯿﻪ‬‫ﺑﺎﺷﺪ ﮐﻪ اﻗﺘﺪاء ﺑﺎﯾﺸﺎن ﻣﻤﻨﻮع و ﻣﺤﻈﻮر‪ ،‬و ﻣﻮاﻻﺗﺸﺎن ﻣﺘﺮوك و ﻣﻬﺠﻮر[‬‫اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ را ﻧﯿﺰ ﺑﺠﻬﺖ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻟﻔﻆ ﮐﺎﻓﺮ داﻧﺴﺘﻪ‬‫]و ﻧﯿﺰ در )ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ ‪:‬‬
‫و ﻗﺎل اﻟﻤﺮوزي‪ :‬أﺧﺒﺮت أﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ أن اﺑﺎ ﺷﻌﯿﺐ اﻟﺴﻮﺳﯽ اﻟﺮﻗﯽ ﻓﺮق ﺑﯿﻦ ﺑﻨﺘﻪ و زوﺟﻬﺎ ﻟﻤﺎ ﺗﻮﻗﻒ ﻓﯽ اﻟﻘﺮآن ﻓﻘﺎل‪ :‬اﺣﺴﻦ‪ ،‬ﻋﺎﻓﺎه اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و‬‫ﺟﻌﻞ ﯾﺪﻋﻮ ﻟﻪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 108‬از ‪180‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻤﺮوزي‪ :‬ﻟﻤﺎ اﻇﻬﺮ ﯾﻌﻘﻮب ﺑﻦ ﺷـﯿﺒﮥ اﻟﻮﻗﻒ‪ .‬ﺣﺬر ﻋﻨﻪ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ و أﻣﺮ ﺑﻬﺠﺮاﻧﻪ‪ ،‬و ﻻﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ ﻣﺴـﺌﻠﮥ اﻟﻠﻔﻆ ﻧﻘﻮل ﻋﺪة‪ ،‬ﻓﺎول‬‫ﻣﻦ اﻇﻬﺮ ﻣﺴﺌﻠﮥ اﻟﻠﻔﻆ اﻟﺤﺴﯿﻦ ]‪ [1‬ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﮑﺮاﺑﯿﺴـﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ أوﻋﯿﮥ اﻟﻌﻠﻢ و وﺿﻊ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﺪﻟﺴﯿﻦ ﯾﺤﻂ ﻋﻠﯽ ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ ،‬ﻓﯿﻪ ان اﺑﻦ‬‫اﻟﺰﺑﯿﺮ ﻣﻦ اﻟﺨﻮارج‪ ،‬و ﻓﯿﻪ اﺣﺎدﯾﺚ ﺗﻘﻮي ﺑﻪ اﻟﺮاﻓﻀـﮥ ﻓﺎﻋﻠﻢ اﺣﻤـﺪ ﻓﺤـﺬر ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﻓﺒﻠﻎ اﻟﮑﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﻓﺘﻨﻤﺮ و ﻗﺎل‪ :‬ﻷﻗﻮﻟﻦ ﻣﻘﺎﻟـﮥ ﺣﺘﯽ ﯾﻘﻮل اﺑﻦ‬‫ﺣﻨﺒـﻞ ﺑﺨﻼﻓﻬﺎ ﻓﯿﮑﻔﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻟﻔﻈﯽ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬ﻓﻘﺎل اﻟﻤﺮوزي ﻓﯽ ﮐﺘﺎب )اﻟﻘﺼـﺺ(‪ :‬ﻓـﺬﮐﺮت ذﻟﮏ ﻻﺑﯽ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ان اﻟﮑﺮاﺑﯿﺴـﯽ‬‫ﻗﺎل ‪:‬‬‫ﻟﻔﻈﯽ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬و اﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬ان اﻟﻘﺮآن ﮐﻼم اﻟﱠﻠﻪ ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠﻮق ﻣﻦ ﮐﻞ اﻟﺠﻬﺎت اﻻ ان ﻟﻔﻈﯽ ﺑﻪ ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬و ﻣﻦ ﻟﻢ ﯾﻘﻞ ﻟﻔﻈﯽ ﺑﺎﻟﻘﺮآن‬‫ﻣﺨﻠﻮق ﻓﻬﻮ ﮐﺎﻓﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ﺑﻞ ﻫﻮ اﻟﮑﺎﻓﺮ ﻗﺎﺗﻠﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و أي ﺷﯽء ﻗﺎﻟﺖ اﻟﺠﻬﻤﯿﮥ اﻻ ﻫﺬا؟‬‫و ﻣـﺎ ﯾﻨﻔﻌﻪ و ﻗـﺪ ﻧﻘﺾ ﮐﻼـﻣﻪ اﻻـﺧﯿﺮ ﮐﻼـﻣﻪ اﻻـّول ﺛﻢ ﻗـﺎل‪ :‬اّﯾﺶ ﺧـﺒﺮ اﺑﯽ ﺛﻮر‪ [1] ،‬اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﯾﺰﯾـﺪ اﻟﮑﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﻟا ﺒﻐﺪادي‬‫اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﮐﺎن ﻣﺤﺪﺛﺎ‪ ،‬ﻓﻘﯿﻬﺎ‪ ،‬اﺻﻮﻟﯿﺎ ﻣﺘﮑﻠﻤﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ ﮐﺒﺎر اﺻﺤﺎب اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.245‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪436 :‬‬‫أ واﻓﻘﻪ ﻋﻠﯽ ﻫﺬا؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻗﺪ ﻫﺠﺮه ﻗﺎل‪ :‬اﺣﺴﻦ‪ ،‬ﻟﻦ ﯾﻔﻠﺢ اﺻﺤﺎب اﻟﮑﻼم ]‪.[1‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺴـﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﮐﻪ ﺑﺎﻋﺘﺮاف ذﻫﺒﯽ از اوﻋﯿﻪ ﻋﻠﻢ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﺘﺎﺑﯽ در ذﮐﺮ ﻣﺪﻟّﺴـﯿﻦ ﺗﺼـﻨﯿﻒ ﮐﺮد‪ ،‬و در آن‬‫ذّم و ﻋﯿـﺐ ﺟﻤـﺎﻋﺘﯽ آﻏـﺎز ﻧﻬـﺎد‪ ،‬و ذﮐﺮ ﮐﺮد در آن ﮐـﻪ اﺑﻦ زﺑﯿﺮ از ﺧـﻮارج اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﯿﺰ در آن اﺣـﺎدﯾﺜﯽ ذﮐﺮ ﮐﺮد ﮐﻪ ﻣـﻮﺟﺐ ﻗـﻮت‬‫رواﻓﺾ ﺑﻮد‪ ،‬ﻫﻨﮕﺎﻣﯽ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺧﺒﺮ ﺑﺎﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ رﺳﯿﺪ‪ ،‬آن اﻣﺎم ﻗﻤﻘﺎم ]‪ [2‬ﺗﺤﺬﯾﺮ اﻧﺎم از ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ واﻻ ﻣﻘﺎم ﮐﺮد‪ ،‬ﮐﻪ ﻣﺒﺎدا ﻣﺮدم‬‫ﺑﺎﻋﺘﻘﺎد ﺧﺮوج اﺑﻦ زﺑﯿﺮ‪ ،‬ﮔﻮ اﻣﺮ واﻗﻌﯽ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﺧﺮوج از ﻋﻨـﺪﯾﺎت ﺳـﻨّﯿﻪ و ﺧﺮاﻓﺎت اﯾﻦ ﻓﺮﻗﻪ ﺳـﻨّﯿﻪ اﺧﺘﯿﺎر ﺳﺎزﻧـﺪ‪ ،‬و ﻣﯿﻼﻧﯽ ﺑﻤـﺬﻫﺐ ﺣﻖ‬‫اﻫﻞ ﺣﻖ‪ ،‬ﺑﺴـﺒﺐ اﺣﺎدﯾﺜﯽ ﮐﻪ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ در ﮐﺘﺎب ﺧﻮد وارد ﮐﺮده‪ ،‬و ﻣﻮﺟﺐ ﺗﻘﻮﯾﺖ ﻣـﺬﻫﺐ ﺣﻖ اﺳﺖ ﺑﻬﻢ رﺳﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬ﻫﺮ ﮔﺎه ﺗﺤﺬﯾﺮ آن‬‫اﻣﺎم ﻧﺤﺮﯾﺮ ﻗﺎرع ﺻـﻤﺎخ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﻣﻌﺪوم اﻟﻨﻈﯿﺮ ﮔﺮدﯾﺪ‪ ،‬ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﺗﺼـﻠّﺐ و ﺗﻨّﻤﺮ و ﺟﺴﺎرت و ﺗﻬﻮر اﺧﺘﯿﺎر ﮐﺮد‪ ،‬و ﺑﻤﻼﺣﻈﻪ ﺣﺎل اﻣﺎم‬‫اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﮐﻪ در ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ اﻣﻮر ﺣﻘﻪ‪ ،‬و اﻟﺘﺰام ﻋﻘﺎﺋـﺪ ﺑﺎﻃﻠﻪ ﭼﻨـﺪان ﺳـﺮﮔﺮم اﺳﺖ ﮐﻪ اﻣﻮر ﻗﻄﻌﯿﻪ ﺟﻠﯿﻪ را ﻫﻢ در ﺗﺄﯾﯿـﺪ ﺑﺎﻃﻞ اﻧﮑﺎر‬‫ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ ،‬ﺑﺮ زﺑﺎن آورد ﮐﻪ ﻣﻘﺎﻟﻪ ﺧﻮاﻫﻢ ﮔﻔﺖ ﺗﺎ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺑﺨﻼف آن ﮔﻮﯾﺪ و ﮐﺎﻓﺮ ﺷﻮد‪ ،‬ﭘﺲ ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ ﮔﻔﺖ‪:‬‬‫ﻟﻔﻆ ﻣﻦ ﺑﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻣﺮوزي ]‪ [3‬در ﮐﺘﺎب )اﻟﻘﺼﺺ( آورده آﻧﭽﻪ ﺣﺎﺻﻠﺶ اﯾﻦ اﺳﺖ‪ [1] :‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪ 139‬ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻘﻤﻘﺎم ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻘﺎف و ﺿﻤﻬﺎ‪ :‬اﻟﺴﯿﺪ اﻟﮑﺜﯿﺮ اﻟﻌﻄﺎء‪ -‬اﻟﺒﺤﺮ‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻤﺮوزي أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ‪ ،‬ﮐﺎن ﻗﺎﺿﯽ دﻣﺸﻖ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﺤﻔﺎظ ﺗﻮﻓﯽ ‪.292‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪437 :‬‬‫ﮐﻪ ﻣﻘـﺎﻟﻪ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ را ﺑﺮاي اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒـﻞ ذﮐﺮ ﻧﻤـﻮدم و ﺑﯿـﺎن ﮐﺮدم ﮐﻪ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﻟﻔـﻆ ﻣﻦ ﺑﻘﺮآن ﻣﺨﻠـﻮق اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﯿﺰ‬‫ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﺑـﺪرﺳﺘﯽ ﮐﻪ ﻗﺮآن ﮐﻼـم ﺧـﺪا و ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠـﻮق اﺳﺖ از ﺟﻤﯿﻊ ﺟﻬـﺎت ﻣﮕﺮ اﯾﻨﮑﻪ ﻟﻔـﻆ ﻣﻦ ﺑﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ‪ ،‬و‬‫ﮐﺴﯽ ﮐﻪ ﻧﮕﻮﯾﺪ‪:‬‬‫ﻟﻔﻆ ﻣﻦ ﺑﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ ﭘﺲ او ﮐﺎﻓﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ارﺷﺎد ﮐﺮد‪ :‬ﺑﻠﮑﻪ او ﯾﻌﻨﯽ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﮐﺎﻓﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﻖ ﺗﻌﺎﻟﯽ او‬‫را ﺑﮑﺸﺪ‪ ،‬و ﭼﻪ ﭼﯿﺰ ﺟﻬﻤﯿﻪ ﺟﺰ اﯾﻦ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ؟ و ﭼﻪ ﭼﯿﺰ ﻧﻔﻊ ﻣﯽدﻫﺪ ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ را ﺑﺪرﺳﺘﯽ ﮐﻪ ﮐﻼم اﺧﯿﺮ او ﮐﻼم اوﻟﺶ را ﻧﻘﺾ ﮐﺮده‪.‬‬‫]و اﻣﺎم اﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺑﻌﺪ از اﯾﻦ ﺗﻀﻠﯿﻞ و ﺗﮑﻔﯿﺮ و ازراء و ﺗﺤﻘﯿﺮ‪ ،‬و ﺗﺒﺪﯾﻊ‪ ،‬و ﺗﻌﯿﯿﺮ‪ ،‬و ﺗﻮﻫﯿﻦ‪ ،‬و ﺗﻨﻔﯿﺮ‪ ،‬و ﺗﻔﻀﯿﺢ‪ ،‬و ﺗﺤﺬﯾﺮ ﺑﻤﺰﯾﺪ درد‬‫دﯾﻦ ﺣﺎل اﺑﻮ ﺛﻮر ]‪ [1‬را ﮐﻪ رﻓﯿﻖ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﺑﻮد اﺳـﺘﻔﺴﺎر ﮐﺮد‪ ،‬و ﭘﺮﺳﯿﺪ ﮐﻪ آﯾﺎ اﺑﻮ ﺛﻮر ﻣﻮاﻓﻘﺖ ﮐﺮد ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ را ﺑﺮ اﯾﻦ ﮐﻼم؟ ﻣﺮوزي‬‫ﺑﻌﺮض رﺳﺎﻧﯿـﺪ ﮐﻪ اﺑﻮ ﺛﻮر ﻫﺠﺮ ﮐﺮده ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ را‪ ،‬ﭘﺲ آن اﻣـﺎم ﻋﺎﻟﯿﻤﻘﺎم ﻓﺮﺣﺎن و ﺷﺎدان ﺷـﺪ‪ ،‬و ارﺷﺎد ﮐﺮد ﮐﻪ اﺑﻮ ﺛﻮر ﺧﻮب ﮐﺮد و‬‫ﻫﺮﮔﺰ اﺻﺤﺎب ﮐﻼم ﻣﻔﻠﺢ ﻧﺨﻮاﻫﻨﺪ ﺷﺪ‪[.‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 109‬از ‪180‬‬‫]ﭘﺲ ﺣﺴﺐ اﻓﺎده ﭘﺮ اﺟﺎده اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ در ﮐﻔﺮ ﺣﻀـﺮت ﺑﺨﺎري ﮐﻪ ﻫﻢ ﺻـﻔﯿﺮ و ﻫﻢ داﺳﺘﺎن ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ درﺑﺎره ﻗﺮآن اﺳﺖ ﮐﺪام‬‫ﻣﻘـﺎم ارﺗﯿـﺎب و اﺧﺘﻼج اﺳﺖ؟[ ]و ﻧﯿﺰ در )ﺳـﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( ﻣﺴـﻄﻮر اﺳﺖ ‪ [1] :‬اﺑﻮ ﺛﻮر اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﺧﺎﻟـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﯿﻤـﺎن اﻟﺒﻐـﺪادي ﮐﺎن ﻣﻦ‬‫ﻓﻘﻬﺎء ﺑﻐﺪاد ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﺘﻪ ‪.240‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪438 :‬‬‫اﻟﺤﮑﻢ ﺑﻦ ﻣﻌﺒﺪ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﯽ اﺣﻤﺪ اﻟﺪورﻗﯽ ﻗﻠﺖ ﻻﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ :‬ﻣﺎ ﺗﻘﻮل ﻓﯽ ﻫﺆﻻء اﻟﺬﯾﻦ ﯾﻘﻮﻟﻮن‪ :‬ﻟﻔﻈﯽ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬ﻓﺮأﯾﺘﻪ اﺳـﺘﻮي‬‫و اﺟﺘﻤﻊ‪ ،‬و ﻗـﺎل‪ :‬ﻫـﺬا ﺷـﺮ ﻣﻦ ﻗﻮل اﻟﺠﻬﻤﯿـﮥ‪ ،‬ﻣﻦ زﻋﻢ ﻫـﺬا ﻓﻘـﺪ زﻋﻢ ان ﺟﺒﺮﯾـﻞ ﺗﮑﻠﻢ ﺑﻤﺨﻠﻮق و ﺟﺎء اﻟﯽ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‬‫ﻣﺨﻠﻮق ]‪.[1‬‬‫]از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻻﺋﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﻨﮕﺎﻣﯽ ﮐﻪ اﺣﻤﺪ ]‪ [2‬دورﻗﯽ ﺑﺎﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﮔﻔﺖ‪ :‬ﭼﻪ ﻣﯽﮔﻮﺋﯽ در ﺑﺎب اﯾﻨﻬﺎ ﮐﻪ ﻣﯽﮔﻮﯾﻨﺪ‪ :‬ﻟﻔﻆ ﻣﻦ‬‫ﺑﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ؟ اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺑﺸـﻨﯿﺪن اﯾﻦ ﺳـﺌﻮال ﻣﺰﻋﺞ ﻣﺴـﺘﻮي و ﻣﺠﺘﻤﻊ ﮔﺮدﯾﺪ‪ ،‬و ارﺷﺎد ﻓﺮﻣﻮد‪ :‬ﮐﻪ اﯾﻦ ﻗﻮل ﺑﺪﺗﺮ اﺳﺖ‬‫از ﻗـﻮل ﺟﻬﻤﯿﻪ‪ ،‬و ﮐﺴـﯽ ﮐﻪ ﮔﻤـﺎن ﮐﺮد اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ را‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ اﯾﻨﮑﻪ ﻟﻔـﻆ ﻣﻦ ﺑﻘﺮآن ﻣﺨﻠـﻮق اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ او ﮔﻤـﺎن ﮐﺮد ﮐﻪ ﺟﺒﺮﺋﯿـﻞ ﻋﻠﯿﻪ‬‫اﻟّﺴﻼم ﺗﮑﻠﻢ ﮐﺮد ﺑﻤﺨﻠﻮق‪ ،‬و آﻣﺪ ﺑﺴﻮي ﺣﻀﺮت رﺳﻮل ﺧﺪا ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ ﮐﻼم ﻣﺨﻠﻮق‪[.‬‬‫]و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در )ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( در ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻫﺸﺎم ]‪ [3‬ﺑﻦ ﻋﻤﺎر ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﻤﺮوزي ﻓﯽ ﮐﺘﺎب )اﻟﻘﺼـﺺ(‪ :‬ورد ﻋﻠﯿﻨﺎ ﮐﺘﺎب ﻣﻦ دﻣﺸﻖ ﺳﻞ ﻟﻨﺎ اﺑﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﺎن ﻫﺸﺎﻣﺎ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻔﻆ ﺟﺒﺮﯾﻞ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم و‬‫ﻣﺤﻤـﺪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬ﻓﺴﺄﻟﺖ اﺑﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻋﺮﻓﻪ ﻃﯿﺎﺷﺎ ]‪ ،[4‬ﻟﻢ ﯾﺠﺘﺮئ اﻟﮑﺮاﺑﯿﺴـﯽ ان ﯾﺬﮐﺮ ﺟﺒﺮﺋﯿﻞ و ﻻ‬‫ﻣﺤﻤﺪا ﻫﺬا ﻓﻮﺑﺨﻬﻢ ﻓﯽ ﮐﻼم ﻏﯿﺮ ﻫﺬا ]‪ [1] .[5‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪ 140‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫]‪ [2‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺪورﻗﯽ اﻟﺒﻐﺪادي ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ اﻟﺤﻔﺎظ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.246‬‬‫]‪ [3‬ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﻤﺎر اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﺨﻄﯿﺐ ﮐﺎن ﻣﺤﺪﺛﺎ ﺣﺎﻓﻈﺎ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.245‬‬‫]‪ [4‬اﻟﻄﯿﺎش‪ :‬ﻣﻦ ﻻ ﯾﻘﺼﺪ وﺟﻬﺎ واﺣﺪا ﻟﺨﻔﮥ ﻋﻘﻠﻪ‪.‬‬‫]‪ [5‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪ 216‬ﻣﺨﻄﻮط‬‫اﺑﻦ اﻟﻄﺒﺮي ﻧﯿﺰ ﻗﺎﺋﻞ ﺑﺨﻠﻖ ﻗﺮآن را ﮐﺎﻓﺮ داﻧﺴﺘﻪ‬‫]و اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟـﺢ ﻣﺼـﺮي ﮐﻪ اﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟـﺬﻫﺒﯽ در )ﺳـﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( ﺑﻤﺪح او ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬اﺣﻤﺪ ]‪ [1‬ﺑﻦ ﺻﺎﻟـﺢ اﻻﻣـﺎم اﻟﮑﺒﯿﺮ ﺣﺎﻓﻆ زﻣﺎﻧﻪ‬‫ﺑﺎﻟﺪﯾﺎر اﻟﻤﺼـﺮﯾﮥ اﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻤﺼـﺮي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻄﺒﺮي ﮐﺎن اﺑﻮه ﺟﻨﺪﯾﺎ ﻣﻦ اﻫﻞ ﻃﺒﺮﺳـﺘﺎن‪ ،‬و ﮐﺎن اﺑﻮ ﺟﻌﻔﺮ رأﺳﺎ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﺸﺄن ﻗﻞ‬‫ان ﺗﺮي اﻟﻌﯿﻮن ﻣﺜﻠﻪ ﻣﻊ اﻟﺜﻘﮥ و اﻟﺒﺮاﻋﮥ اﻟﺦ ]‪.[2‬‬‫]ﺗﮑﻔﯿﺮ ﮐﺴﯽ ﮐﻪ ﺑﮕﻮﯾﺪ ﻟﻔﻆ ﻣﻦ ﺑﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ ﻣﯽﮐﺮد‪[.‬‬‫ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ذﻫﺒﯽ در )ﺳـﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟـﺢ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻗﺎل ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻤﺼـﺮي‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ان ﻗﻮﻣﺎ‬‫ﯾﻘﻮﻟﻮن‪ :‬ان ﻟﻔﻈﻨﺎ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ﻏﯿﺮ اﻟﻤﻠﻔﻮظ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻟﻔﻈﻨﺎ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ﻫﻮ اﻟﻤﻠﻔﻮظ و اﻟﺤﮑﺎﯾﮥ ﻫﯽ اﻟﻤﺤﮑﯽ و ﻫﻮ ﮐﻼم اﻟﱠﻠﻪ ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬و ﻣﻦ ﻗﺎل‬‫ﻟﻔﻈﯽ ﺑﻪ ﻣﺨﻠﻮق ﻓﻬﻮ ﮐﺎﻓﺮ‪[3] .‬‬‫]و ﻋﻼـﻣﻪ ذﻫﺒﯽ را ﺑﻤﻼـﺣﻈﻪ اﻓـﺎدات اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒـﻞ و اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟـﺢ و ذﻫﻠﯽ‪ ،‬و ﺗﺨﯿـﻞ ﺗﻮﺟﻪ اﯾﻦ ﺗﺸـﻨﯿﻌﺎت ﺑﺎﮐـﺎﺑﺮ اﺋﻤﻪ و اﺳﺎﻃﯿﻦ‬‫ﺧﻮدش‪ ،‬ﻋﺠﺐ اﺿـﻄﺮاب و اﺧﺘﻼـف و ﺗﻬـﺎﻓﺖ و ﺗﻠﻮن روي داده‪ ،‬ﮐﻪ ﮔﺎﻫﯽ ﺗﺄﯾﯿـﺪ و ﺗﺼﻮﯾﺐ اﻓﺎده اﻣﺎم اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾـﺪ‪ ،‬و‬‫ﺗﺨﻠﯿﺺ ﮔﻠـﻮي ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﺑﺘـﻮﺟﯿﻪ اﻓـﺎدهاش ﻣﯽﺧﻮاﻫـﺪ‪ ،‬و از ﻟﺰوم ﺗﺨﻄﺌـﻪ اﻣـﺎم اﺣﻤـﺪ در ﺗـﻮﺟﯿﻪ ﺗﺸـﻨﯿﻊ و ﺗﻐﻠﯿـﻆ ﺑﻠﮑـﻪ ﺗﮑﻔﯿﺮ ﺻـﺮاﺣﮥ‬‫ﺑﮑﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﻣﺒﺎﻻﺗﯽ ﺑﺮ ﻧﻤﯽدارد‪ .‬و ﮔﺎﻫﯽ ﺑﺮ ﻋﮑﺲ اﯾﻦ ﺗﺨﯿﯿﻞ ﺧﯿﺎل ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺗﺤﺼﯿﻞ در ﺳﺮ آورده‪ ،‬ﮐﻼم ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ را ﺑﺮ ]‪ [1‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 110‬از ‪180‬‬‫ﺻﺎﻟﺢ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻄﺒﺮي ﮐﺎن ﻣﻦ ﮐﺒﺎر اﻟﺤﻔﺎظ اﻟﻤﺒﺮزﯾﻦ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.248‬‬‫]‪ [2‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪ 333‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫]‪ [3‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪.340‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪440 :‬‬‫ﻣﻌﻨـﺎي واﻗﻌﯽ ﺣﻤـﻞ ﮐﺮده‪ ،‬ﮐﻼـم اﻣـﺎم اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒـﻞ را ﻣـﺄول ﮐﺮدن ﻣﯽﺧﻮاﻫـﺪ‪ ،‬و از ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺻـﺮاﺣﺖ و ﻣﻌﺎﻧـﺪت ﺑـﺪاﻫﺖ ﺑﺎﮐﯽ‬‫ﺑﺮﻧﻤﯽدارد‬‫ذﻫﺒﯽ در )ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( ﮐﻼم اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ را در ﻗﺪح ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ ﺗﺎوﯾﻞ ﮐﺮده‬‫]در )ﺳـﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( در ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺴـﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﺑﻌﺪ از ﻋﺒﺎرﺗﯽ ﮐﻪ ﮔﺬﺷـﺘﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و ﻻ رﯾﺐ ان ﻣﺎ اﺑﺘﺪﻋﻪ اﻟﮑﺮاﺑﯿﺴـﯽ و ﺣﺮره ﻓﯽ ﻣﺴـﺌﻠﮥ‬‫اﻟﺘﻠﻔﻆ و اﻧﻪ ﻣﺨﻠﻮق ﻫﻮ ﺣﻖ‪ ،‬ﻟﮑﻦ اﺑﺎه اﻻﻣﺎم اﺣﻤـﺪ ﻟﺌﻼ ﯾﺘﺬرع ﺑﻪ اﻟﯽ اﻟﻘﻮل ﺑﺨﻠﻖ اﻟﻘﺮآن ﻓﺴﺪ اﻟﺒﺎب‪ ،‬ﻻﻧﮏ ﻻ ﺗﻘﺪر ان ﺗﻔﺮز اﻟﺘﻠﻔﻆ ﻣﻦ‬‫اﻟﻤﻠﻔﻮظ اﻟﺬي ﻫﻮ ﮐﻼم اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ اﻻ ﻓﯽ ذﻫﻨﮏ ]‪.[1‬‬‫]از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ذﻫﺒﯽ ﻣﺬﻫﺐ ﺣﺴـﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ را ﺑﺎ وﺻﻒ اﻃﻼق اﺑﺘﺪاع ﺑﺮ آن ﻋﯿﻦ ﺣﻖ و ﺻﻮاب ﻣﯽداﻧﺪ‪ ،‬و ﭼﻮن ﺑﻨﺎ ﺑﺮ‬‫اﯾﻦ ﻻزم ﻣﯽآﻣـﺪ ﮐﻪ اﻣﺎم اﺣﻤـﺪ در ﻃﻌﻦ و ﺗﺸـﻨﯿﻊ ﺑﺮ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﻣﺒﻄﻞ و ﻣﺨﺎﻟﻒ ﺣﻖ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬دﻓﻊ آن ﺑﺎﯾﻦ ﺗﺴﻮﯾﻞ ﺧﻮاﺳـﺘﻪ‪ ،‬ﮐﻪ اﺑﺎي اﻣﺎم‬‫اﺣﻤـﺪ را از اﯾﻦ اﺑﺘـﺪاع ﻣﻌﻠﻞ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﺨﯿﺎل ﺳـﺪ ﺑﺎب‪ ،‬و اﯾﻦ ﻣﺤﺾ و ﻫﻢ و ﺳـﺮاب و ﻧﻘﺶ ﺑﺮ آب اﺳﺖ‪ ،‬زﯾﺮا اﮔﺮ ﻏﺮض اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﺣﻨﺒـﻞ ﻣﺤﺾ ﺳـﺪ ﺑـﺎب‪ ،‬و ﺑـﺎز داﺷـﺘﻦ ﻣﺮدم از ﺟﺴـﺎرت ﺑﺮ ﻗﻮل ﺑﺨﻠﻖ ﻗﺮآن ﺑﻮد‪ ،‬ﻧﻪ ﺗﺨﻄﺌﻪ اﻋﺘﻘـﺎد ﻣﺨﻠﻮق ﺑﻮدن اﻟﻔـﺎظ ﻣﺮدم ﺑﻪ ﻗﺮآن‪،‬‬‫ﺗﺴﻔﯿﻪ‪ ،‬و ﺗﺠﻬﯿﻞ‪ ،‬و ﺗﺤﻤﯿﻖ‪ ،‬و ﺗﻀﻠﯿﻞ ﺧﻮد اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻻزم ﻣﯽآﯾﺪ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ ﺟﻨﺎب او ﻗﺎﺋﻠﯿﻦ اﯾﻦ ﻗﻮل و ﻣﻌﺘﻘﺪﯾﻦ اﯾﻦ اﻋﺘﻘﺎد را‬‫ﺑﺼـﺮاﺣﺖ ﺗﻤـﺎم ﺑـﺪﺗﺮ از ﺟﻬﻤﯿﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪ ،‬و از اﻗﺘـﺪاء ﺑﺼـﺎﺣﺐ اﯾﻦ ﻣـﺬﻫﺐ ﻣﻨﻊ ﮐﺮده‪ ،‬ﭘﺲ اﮔﺮ اﯾﻦ ﻣـﺬﻫﺐ ﻧﺰد اﻣﺎم اﺣﻤـﺪ ﺣﻖ ﺑﻮد‪ ،‬اﯾﻦ‬‫ﻣﺒـﺎﻟﻐﻪ و اﻏﺮاق ﻣﺤﺾ ﺗﻬﻮر و ﺟﺴﺎرت و ﺗﺤﺮض ﺧﻮاﻫـﺪ ﺑﻮد‪ ،‬و ﻋﺠﺐﺗﺮ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﻣﺎم اﺣﻤـﺪ ﺑﺼـﺮاﺣﺖ ﺗﻤﺎم ﺑﺴـﺒﺐ ﻫﻤﯿﻦ ﻣـﺬﻫﺐ‬‫ﺗﮑﻔﯿﺮ ]‪ [1‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪.303‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪441 :‬‬‫ﺣﺴﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ ﮐﺮده ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﻣﺮوزي در ﮐﺘﺎب )اﻟﻘﺼﺺ( آورده ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ذﮐﺮه اﻟﺬﻫﺒﯽ ﻓﯽ ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء و ﻗﺪ ﺳﺒﻖ ﻧﻘﻠﻪ آﻧﻔﺎ ]‪.[[1‬‬‫]ﭘﺲ اﮔﺮ ﻣـﺬﻫﺐ ﺣﺴـﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﺣﻖ و ﺻﻮاب ﺑﻮد‪ ،‬ﭼﺮا اﻣـﺎم اﺣﻤـﺪ ﺑﻼـ ﺗﺄﻣـﻞ‪ ،‬و ﺗﻮﻗﻒ‪ ،‬و ﺑﻼـ ﺗﻠّﺒﺚ و ﺗﺤّﺮج‪ ،‬اﻗـﺪام و ﺟﺴﺎرت ﺑﺮ‬‫ﺗﻀﻠﯿﻞ ﺑﻠﮑﻪ ﺗﮑﻔﯿﺮ ﭼﻨﯿﻦ اﻣﺎم ﻧﺤﺮﯾﺮ ﮐﺮ‬‫ﺗﺎوﯾﻞ ﮐﻼم اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ در ﻗﺪح ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ ﺻﺤﯿﺢ ﻧﯿﺴﺖ‬‫و ﻧﯿﺰ از ﻋﺒﺎرت ذﻫﺒﯽ در )ﺳـﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ ﺣﺴـﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﮐﻪ ﻗﺒﻞ از اﯾﻦ ﻣﻨﻘﻮل ﺷﺪ ]‪ [2‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺎ آﻧﮑﻪ ﺣﺴـﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ‬‫اﯾﻀﺎح ﻣﺴـﺌﻠﻪ ﮐﺮد‪ ،‬و ﺑﯿﺎن ﻧﻤﻮد ﮐﻪ ﻣﺮاد او از ﻟﻔﻆ ﺗﻠّﻔﻆ اﺳﺖ ﯾﻌﻨﯽ ﻏﯿﺮ ﻣﻠﻔﻮظ‪ ،‬ﺑﺎز ﻫﻢ اﺻـﺤﺎب اﺣﻤـﺪ‪ ،‬و ﺧﻮد اﻣﺎم اﺣﻤﺪ اﯾﻦ ﻋﺬر و‬‫اﯾﻀﺎح ﻗﺒﻮل ﻧﮑﺮدﻧﺪ‪ ،‬ﮐﻪ اﺻـﺤﺎب اﺣﻤﺪ ﺑﺴـﺒﺐ ﻗﻮل ﺣﺴـﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﻏﻀﺒﻨﺎك ﺷﺪﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺴّﺐ و ﺷﺘﻢ او را ﻧﻮاﺧﺘﻨﺪ‪ ،‬و اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﻫﻢ‬‫ﻣﺒﺘﻼ ﺑﻮدن ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ و اﺻﺤﺎب او را در ﺑﺪﻋﺎت و ﺗﺮك آﺛﺎر ﺳﺮور اﻧﺒﯿﺎي اﺧﯿﺎر[ ﺻﻠﻮات اﻟﱠﻠﻪ و ﺳﻼﻣﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﻋﻠﯽ آﻟﻪ و ﻋﻠﯿﻬﻢ ﻣﺎ ﺗﺘﺎﺑﻊ‬‫اﻟﻠﯿﻞ و اﻟﻨﻬﺎر ]ﻇﺎﻫﺮ ﺳﺎﺧﺖ ‪.‬‬‫]و ﻧﯿﺰ از اﯾﻦ ﻗﻮل ذﻫﺒﯽ اﻋﻨﯽ و ﻻ رﯾﺐ أن ﻣﺎ اﺑﺘﺪﻋﻪ اﻟﮑﺮاﺑﯿﺴﯽ و ﺣّﺮره ﻓﯽ ﻣﺴﺌﻠﮥ اﻟﺘﻠّﻔﻆ و أﻧﻪ ﻣﺨﻠﻮق ﻫﻮ ﺣﻖ ﻟﮑﻦ اﺑﺎه اﻟﺦ ]‪] ،[3‬ﻇﺎﻫﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 111‬از ‪180‬‬‫اﺳﺖ ﮐﻪ ﻏﺮض ذﻫﺒﯽ آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣـﺬﻫﺐ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ و ﺣﮑﻢ او ﺑﻤﺨﻠﻮق ﺑﻮدن ﻟﻔـﻆ ﺣﻖ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻣـﺎم اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻫﻢ آن را ﺣﻖ‬‫ﻣﯽداﻧﺴﺖ‪ ،‬و ﺑﺎﻃﻠﺶ ﻧﻤﯽﭘﻨﺪاﺷﺖ‪ ،‬ﻟﮑﻦ اﺑﺎي آن ﺑﺎﯾﻦ ﺳﺒﺐ ﮐﺮده ﮐﻪ اﯾﻦ ﻗﻮل ﻣﻨﺠﺮ ﺑﺴﻮي ]‪ [1‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪ 139‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪302‬‬‫]‪ [3‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪.303‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪442 :‬‬‫ﻗﻮل ﺑﺨﻠﻖ ﻗﺮآن ﻧﮕﺮدد‪.‬‬‫و اﯾﻦ ﺗﺄوﯾـﻞ از ﻏﺮاﺋﺐ ﺗﺄوﯾﻼـت و ﺗﻮﺟﯿﻬـﺎت اﺳﺖ‪ ،‬و ﭘﺮ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﮔﺮ ﺑﺮاي دﻓﻊ ﺗﻮﺻﻞ ﺑﺴﻮي ﺑﺎﻃﻞ اﺑﻄﺎل ﺣﻖ ﺟﺎﺋﺰ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﻻزم‬‫آﯾﺪ ﺟﻮاز ﺗﻘﯿﻪ ﺑﺎﺑﻠﻎ وﺟﻮه‪ ،‬و ﺟﻤﯿﻊ اﺳﺘﻬﺰاءات و ﺗﺸﻨﯿﻌﺎت و ﺧﺮاﻓﺎت ﺣﻀﺮات ﺳﻨّﯿﻪ ﺑﯿﮏ اﻓﺎده ﺑﻠﯿﻐﻪ ﺑﺎﻃﻞ و ﻣﻀﻤﺤﻞ ﮐﺮد‪ ،‬ﭼﻪ ﻫﺮ ﮔﺎه‬‫ﺑﺨﻮف و ﻫﻮل ﺗﻮﺻﻞ ﺑﺎﻋﺘﻘﺎد ﺑﺎﻃﻞ اﺑﻄﺎل اﻋﺘﻘﺎد ﺣﻖ ﺟﺎﺋﺰ ﮔﺮدد‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺗﮑﻔﯿﺮ و ﺗﻀﻠﯿﻞ ﻣﻌﺘﻘﺪ اﻋﺘﻘﺎد ﺣﻖ و ﺻﻮاب ﻣﺴﺘﺤﺴﻦ ﮔﺮدد‪ ،‬در‬‫اﻇﻬﺎر ﻣﻤﺎﺷﺎت ﺑﺎ اﻫﻞ ﺑﺎﻃﻞ ﺑﻐﺮض ﺻﯿﺎﻧﺖ ﻣﺬﻫﺐ ﺣﻖ و اﻫﻞ آن ﭼﻪ اﺳﺘﺒﻌﺎد اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در )ﻣﯿﺰان اﻻﻋﺘـﺪال( ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ ﺣﺴـﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﺑﻌـﺪ از ﻋﺒـﺎرت ﺳﺎﺑﻘﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻟﻘﺮآن ﮐﻼم اﻟﱠﻠﻪ ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬و‬‫ﻟﻔﻈﯽ ﺑﻪ ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬ﻓﺎن ﻋﻨﯽ اﻟﺘﻠﻔﻆ ﻓﻬـﺬا ﺟـّﯿ ﺪ ﻓﺎن اﻓﻌﺎﻟﻨﺎ ﻣﺨﻠﻮﻗـﮥ‪ ،‬و ان ﻗﺼﺪ اﻟﻤﻠﻔﻮظ و أﻧﻪ ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬ﻓﻬﺬا اﻟﺬي اﻧﮑﺮه اﺣﻤﺪ و اﻟﺴـﻠﻒ و‬‫ﻋﺪّوه ﺗﺠﻬﻤﺎ‪ ،‬و ﻣﻘﺖ اﻟﻨﺎس ﺣﺴﯿﻨﺎ ﻟﮑﻮﻧﻪ ﺗﮑﻠﻢ ﻓﯽ اﺣﻤﺪ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ ]‪.[1‬‬‫]از اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻇـﺎﻫﺮ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ذﻫﺒﯽ ﺑﺮ ﺧﻼـف ﻣـﺎ اﻓﺎده ﻓﯽ )ﺳـﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( از ﻗﻄﻌﯿﺖ ﺗﺼﻮﯾﺐ و ﺗﺴﺪﯾـﺪ اﻓﺎده ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ دﺳﺖ ﺑﺮدار‬‫ﺷﺪه‪ ،‬ﺗﺸﻘﯿﻖ و ﺗﺮدﯾﺪ در ﻣﺮاد ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﺮ ﯾﮏ ﺗﻘﺪﯾﺮ ﮐﻼم او را ﺣﻖ و ﺻﻮاب ﻣﯽداﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺮ ﯾﮏ ﺗﻘﺪﯾﺮ آن را ﻣﻨﮑﺮ و ﺷﻨﯿﻊ‬‫و ﻋﯿﻦ ﺗﺠﻬﻢ ﻧﺰد ﺳﻠﻒ وا ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ‪ ،‬و ﮐﺎﻓﯽ اﺳﺖ ﺑﺮاي اﺑﻄﺎل و رّد و دﻓﻊ آن اّوﻻ ﮐﻼم ﺳﺎﺑﻖ ﺧﻮدش ﮐﻪ ﻣﻨﺎﻓﺎت ﺻﺮﯾﺤﻪ ﺑﺎ اﯾﻦ ﺗﺸﻘﯿﻖ‬‫و ﺗﺮدﯾﺪ دارد‪ ،‬ﭼﻪ اﮔﺮ ﮐﻼم ]‪ [1‬ﻣﯿﺰان اﻻﻋﺘﺪال ج ‪ 1‬ص ‪.544‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪443 :‬‬‫ﺣﺴـﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ذو اﺣﺘﻤﺎﻟﯿﻦ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﺮ ﯾﮏ ﺗﻘﺪﯾﺮ ﺑﺎﻃﻞ و ﺑﺮ ﯾﮏ ﺗﻘﺪﯾﺮ ﺣﻖ‪ ،‬ﭘﺲ ﺣﺘﻤﺎ آن را ﺣﻖ و ﺻﻮاب واﻧﻤﻮدن ﻋﯿﻦ ﺗﻠﺒﯿﺲ و‬‫ﺗﺪﻟﯿﺲ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪ ،‬و اﮔﺮ ﻣﺤﺾ ﺣﻖ و ﺻﻮاب اﺳﺖ اﯾﻦ ﺗﺸﻘﯿﻖ و ﺗﺮدﯾﺪ ﺑﺎﻃﻞ ﺧﻮاﻫﺪ ﺑﻮد‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﮔﺮ ﮐﻼـم ﺣﺴـﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ذو اﺣﺘﻤـﺎﻟﯿﻦ ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﺗﮑﻔﯿﺮ اﻣـﺎم اﺣﻤـﺪ اﺑﻦ ﺣﻨﺒـﻞ‪ ،‬و آن ﻫﻤﻪ ﺗﺸـﻨﯿﻊ و ﺗﻐﻠﯿـﻆ آن اﻣـﺎم ﻋﺎﻟﯽ ﻣﻘﺎم ﺑﺮ‬‫ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ‪ ،‬ﺧﻼف ﺣﻖ و ﺻﻮاب‪ ،‬و ﻋﯿﻦ ﺟﺴﺎرت و ﺗﻬّﻮر و ﺧﺴـﺮان اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﮐﻼم ﻣﺤﺘﻤﻞ اﻟﺼﺤﮥ ﭼﻨﯿﻦ اﻣﺎم ﺟﻠﯿﻞ اﻟﺸﺄن را ﺑﺮ ﻣﺤﻤﻞ‬‫ﺑﺎﻃﻞ ﺣﻤﻞ ﮐﺮده‪ ،‬ﺟﺴﺎرت ﺑﺮ ﺗﮑﻔﯿﺮ او ﻧﻤﻮده‪ ،‬و اﺗﺒﺎع و اﺷـﯿﺎع ﺧﻮد را ﮐﻪ ﺑﺴّﺐ و ﺷـﺘﻢ او ﭘﺮداﺧﺘﻨـﺪ و ﻣﻌﺮﮐﻪﻫﺎ آراﺳـﺘﻨﺪ در ﺿـﻼﻟﺖ‬‫اﻧﺪاﺧﺘﻪ‪.‬‬‫و از ﻧﻘﻞ ﻣﺮوزي در ﮐﺘﺎب )اﻟﻘﺼـﺺ( ﮐﻪ آﻧﻔﺎ ﮔﺬﺷـﺘﻪ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ ﺑﻌﺪ از ﺑﯿﺎن اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ ﻟﻔﻆ ﻣﻦ ﺑﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ‬‫ﺑﺼـﺮاﺣﺖ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﮐﻪ ﻗﺮآن ﮐﻼـم ﺧـﺪا اﺳﺖ‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠـﻮق اﺳﺖ از ﺟﻤﯿـﻊ ﺟﻬـﺎت‪ ،‬ﻣﮕﺮ اﯾﻨﮑﻪ ﻟﻔـﻆ ﻣﻦ ﺑﻘﺮآن ﻣﺨﻠـﻮق اﺳﺖ‪ ،‬و‬‫ﮐﺴﯽ ﮐﻪ ﻧﮕﻮﯾﺪ‪:‬‬‫ﻟﻔﻆ ﻣﻦ ﺑﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ ﭘﺲ او ﮐﺎﻓﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﺴـﻤﺎع اﯾﻦ ﮐﻼم ارﺷﺎد ﮐﺮده‪ :‬ﺑﻠﮑﻪ او ﯾﻌﻨﯽ ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ ﮐﺎﻓﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﺧﺪا او‬‫را ﻟﻌﻨﺖ ﮐﻨﺪ‪ ،‬و ﭼﻪ ﭼﯿﺰ ﮔﻔﺘﻪاﻧﺪ ﯾﻌﻨﯽ ﻧﮕﻔﺘﻪاﻧﺪ ﺟﻬﻤﯿﻪ ﻣﮑﺮ اﯾﻦ را‪ ،‬و ﭼﻪ ﭼﯿﺰ ﻧﻔﻊ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ را‪ ،‬ﺑﺪرﺳﺘﯽ ﮐﻪ ﻧﻘﺾ ﮐﺮده اﺳﺖ‬‫ﮐﻼم اﺧﯿﺮ او ﮐﻼم اوﻟﺶ را‪.‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﺑﺼـﺮاﺣﺖ ﺗﻤﺎم ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺴـﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﺧﻮد ﺗﻮﺿـﯿﺢ ﻣﺮاد ﺧﻮد ﮐﺮده‪ ،‬و ﻫﻤﯿﻦ ﺗﺄوﯾﻞ ﮐﻪ ذﻫﺒﯽ ﮐﻼم او را ﺑﺂن‬‫ﻣﺄّول ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﯿﺎن ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﻟﮑﻦ اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺑﻌﺪ از ﺳﻤﺎع اﯾﻦ ﺗﻮﺿﯿﺢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪444 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 112‬از ‪180‬‬‫و ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﻫﻢ‪ ،‬دﺳﺖ از ﺗﻀـﻠﯿﻞ و ﺗﺒـﺪﯾﻊ و ﺗﮑﻔﯿﺮ ﺑﺮ ﻧﺪاﺷـﺘﻪ‪ ،‬ﭘﺲ اﯾﻦ ﺗﺄوﯾﻞ و اﻋﺘـﺬار ﺣﺴﺐ اﻓﺎده اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻏﯿﺮ ﻧﺎﻓﻊ و ﺑﯿﮑﺎر‬‫ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و اﯾﻦ ﺗﻮﺟﯿﻪ ﺑﮑﻼم ﺧﻮد ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ ﻣﻨﻘﻮض‪ ،‬و ﺑﻨﯿﺎن ﻏﯿﺮ ﻣﺮﺻﻮص آن ﺑﻮﻫﻦ ﺻﺮﯾﺢ ﻣﺮﺿﻮض‬‫ﺗﺎوﯾﻞ ذﻫﺒﯽ در ﮐﻼم ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ ﺑﯽ ﻓﺎﺋﺪه اﺳﺖ‬‫و ﺑﻬﻤﯿﻦ ﺗﻘﺮﯾﺮ ﻣـﺪﻓﻮع ﺷﺪ آﻧﭽﻪ ذﻫﺒﯽ در )ﺳـﯿﺮ ﻧﺒﻼء( ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ اﺣﻤﺪ اﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻌﺪ از ﻧﻘﻞ ﺗﮑﻔﯿﺮ او ﻗﺎﺋﻞ ﺧﻠﻖ ﻟﻔﻆ را ﮐﻪ آﻧﻔﺎ ﮔﺬﺷـﺘﻪ‬‫آورده ﺣﯿـﺚ ﻗـﺎل‪ [:‬ﻗﻠـﺖ‪ :‬ان ﻗـﺎل ﻟﻔﻈﯽ و ﻋﻨﯽ ﺑـﻪ اﻟﻘﺮآن ﻓﻨﻌﻢ‪ .‬و ان ﻗـﺎل ﻟﻔﻈﯽ و ﻗﺼـﺪ ﺑﻪ ﺗﻠﻔﻈﯽ و ﺻـﻮﺗﯽ و ﻓﻌﻠﯽ أﻧﻪ ﻣﺨﻠـﻮق ﻓﻬـﺬا‬‫ﻣﺼـﯿﺐ‪ ،‬ﻓـﺎﻟّﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺧﺎﻟﻘﻨﺎ و ﺧﺎﻟﻖ أﻓﻌﺎﻟﻨﺎ و أدواﺗﻨﺎ‪ ،‬و ﻟﮑﻦ اﻟﮑﻒ ﻋﻦ ﻫـﺬا ﻫﻮ اﻟﺴـّﻨﮥ‪ ،‬و ﯾﮑﻔﯽ اﻟﻤﺮء أن ﯾﺆﻣﻦ ﺑﺄن ﻫـﺬا اﻟﻘﺮآن اﻟﻌﻈﯿﻢ‬‫ﮐﻼم اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ و وﺣﯿﻪ‪ ،‬و ﺗﻨﺰﯾﻠﻪ ﻋﻠﯽ ﻗﻠﺐ ﻧﺒّﯿﻪ‪ ،‬و أﻧﻪ ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬و ﻣﻌﻠﻮم ﻋﻨـﺪ ﮐﻞ ذي ذﻫﻦ ﺳـﻠﯿﻢ أن اﻟﺠﻤﺎﻋﮥ إذا ﻗﺮءوا اﻟﺴﻮرة أﻧﻬﻢ‬‫ﻗﺮءوا ﺷـﯿﺌﺎ واﺣﺪا‪ ،‬و أن أﺻﻮاﺗﻬﻢ و ﻗﺮاءاﺗﻬﻢ و ﺣﻨﺎﺟﺮﻫﻢ اﺷـﯿﺎء ﻣﺨﺘﻠﻔﮥ‪ ،‬ﻓﺎﻟﻤﻘﺮوء ﮐﻼم رﺑﻬﻢ و ﻗﺮاءﺗﻬﻢ‪ ،‬و ﺗﻠّﻔﻈﻬﻢ و ﻧﻐﻤﺎﺗﻬﻢ ﻣﺘﺒﺎﯾﻨﮥ‪ ،‬و‬‫ﻣﻦ ﻟﻢ ﯾﺘﺼﻮر اﻟﻔﺮق ﺑﯿﻦ اﻟﺘﻠﻔﻆ و ﺑﯿﻦ اﻟﻤﻠﻔﻮظ ﻓﺪﻋﻪ و أﻋﺮض ﻋﻨﻪ ]‪.[1‬‬‫]و آﻧﭽﻪ ذﻫﺒﯽ در ﻋﺒـﺎرﺗﯽ ﮐﻪ ﺳﺎﺑﻘﺎ از ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ از )ﺳـﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( ﻣﻨﻘﻮل ﺷـﺪه ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و أﻣﺎ اﻟﺒﺨﺎري ﻓﮑﺎن ﻣﻦ ﮐﺒﺎر اﻟﻌﻠﻤﺎء‪،‬‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﻗﻠﺖ اﻟﻔﺎﻇﻨﺎ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮﻗﮥ اﻟﺦ ]‪ [1] .[2‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪ 340‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪ 252‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪445 :‬‬‫]ﭘﺲ از ﻏﺮاﺋـﺐ ﻫﻔـﻮات و ﻋﺠـﺎﺋﺐ ﺗّﺮﻫـﺎت اﺳـﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ ﺣﺎﺻـﻞ ﮐﻼـم آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺑﺨـﺎري ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﮕﻔﺘﻪام اﻟﻔـﺎظ ﻣـﺎ ﺑﻘﺮآن‬‫ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ‪ ،‬و ﺟﺰ اﯾﻦ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﺣﺮﮐـﺎت و اﺻﻮات و اﻓﻌـﺎل اﯾﺸﺎن ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ‪ ،‬و ﻗﺮآن ﻣﺴـﻤﻮع ﻣﺘﻠّﻮ ﻣﻠﻔﻮظ ﻣﮑﺘﻮب در ﻣﺼﺎﺣﻒ‬‫ﮐﻼم ﺧﺪا اﺳﺖ و ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ‪.‬‬‫ﭘﺲ اﯾﻦ ﮐﻼـم ﺑﮑﻤـﺎل ﺻـﺮاﺣﺖ دﻻـﻟﺖ دارد ﺑﺮ آﻧﮑﻪ ﺑﺨـﺎري ﻗﺎﺋﻞ ﺑﺨﻠﻖ اﻟﻔﺎظ ﻧﺒﻮده‪ ،‬و ﺣﺎل آﻧﮑﻪ ﺧﻼف آن از ﺳﺎﺑﻖ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و‬‫ﻗﻄﻊ ﻧﻈﺮ از اﯾﻦ ﺣﮑﻢ ﺑﺨﻠﻖ اﺻﻮات و ﺣﺮﮐـﺎت‪ ،‬و ﻋـﺪم ﺧﻠﻖ اﻟﻔـﺎظ از ﻫﯿـﭻ ﻋﺎﻗﻠﯽ ﮐﻪ اﻧـﺪك ﻓﻬﻢ و ادراك داﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷـﺪ ﻧﻤﯽآﯾـﺪ‪ ،‬و‬‫ﺗﻔﺮﻗﻪ در اﻟﻔﺎظ و اﺻﻮات و ﺣﺮﮐﺎت اﻋﺠﺐ و اﻏﺮب اﺳﺖ از ﺗﻔﺮﻗﻪ در ﻟﻔﻆ و ﻣﻠﻔﻮظ‪.‬‬‫و دﻟﯿـﻞ اﺻـﺮح از اﯾﻦ ﺑﺮ ﺟﻤـﻮد ذﻫﻦ و ﺧﻤـﻮد ﻓﮑﺮ اﯾﻦ ﺣﻀـﺮات ﻧﻤﯽ ﺗﻮاﻧـﺪ ﺷـﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﮔـﺎﻫﯽ ﺗﻔﺮﻗﻪ در ﻟﻔـﻆ و ﻣﻠﻔـﻮظ در ﺣﮑﻢ ﺧﻠﻖ‬‫ﻣﯽﮐﻨﻨـﺪ‪ ،‬و ﮔـﺎﻫﯽ ﻫﻢ از آن ﺗﺮّﻗﯽ ﮐﺮده ﺑﺮ ﺳـﺮ ﺗﻔﺮﯾﻖ و ﺗﻤﯿﯿﺰ در اﻟﻔـﺎظ و اﺻﻮات و ﺣﺮﮐـﺎت ﻣﯽآﯾﻨـﺪ‪ ،‬و ﭼﻮن ﺧﻮد ذﻫﺒﯽ ﺑﺮ ﮐﻤـﺎل‬‫ﺷﻨﺎﻋﺖ اﯾﻦ ﺗﻔﺮﯾﻖ و ﺗﺨﻠﯿﻂ‪ ،‬و دﻓﻊ ﺑﺪاﻫﺖ‪ ،‬و ﻣﺼﺎدﻣﺖ ﺻـﺮاﺣﺖ ﻣﺘﻨّﺒﻪ ﺷﺪه‪ ،‬در ﻣﻘﺎﻣﺎت دﯾﮕﺮ ﺑﺮ ﺳـﺮ ﺗﺼﻮﯾﺐ ﺣﮑﻢ ﺑﺨﻠﻖ اﻟﻔﺎظ ﻗﺮآن‬‫رﺳﯿﺪه‪ ،‬و ﺷﻨﺎﻋﺖ ﺣﮑﻢ ﻗﺪم آن ﺑﺨﺎﻃﺮ آورده اﯾﻦ ﺗﺄوﯾﻞ ﻋﻠﯿﻞ را ﮐﻪ از ﺑﺨﺎري آورده ﺑﺨﺎك ﺳﯿﺎه ﺑﺮاﺑﺮ ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬ﻣﮕﺮ ﻧﺸﻨﯿﺪي ﮐﻪ ذﻫﺒﯽ‬‫در )ﺳـﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( در ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺴـﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ [:‬و ﻻ رﯾﺐ أن ﻣﺎ اﺑﺘﺪﻋﻪ اﻟﮑﺮاﺑﯿﺴﯽ و ﺣّﺮره ﻓﯽ ﻣﺴﺌﻠﮥ اﻟﺘﻠﻔﻆ و أﻧﻪ ﻫﻮ ﺣﻖ اﻟﺦ‬‫]‪ [1] [1‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪.303‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪446 :‬‬‫]اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻧﺺ ﺻﺮﯾﺢ اﺳﺖ ﺑﺮ آﻧﮑﻪ ﺣﻖ ﻫﻤﯿﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻟﻔﺎظ ﻗﺮآن ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ‪ ،‬و ﻗﻮل ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ ﺣﻖ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ اﮔﺮ ﺑﺨﺎري ﻓﺮق‬‫ﮐﺮده ﺑﺎﺷـﺪ در اﻟﻔﺎظ و اﺻﻮات و ﺣﺮﮐﺎت در ﺣﮑﻢ ﻣﺨﻠﻮﻗﯿﺖ‪ ،‬ﻻزم آﯾـﺪ ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺣﻖ ﮐﻤﺎل ﺑﻼدت و ﺟﻤﻮد و ﻣﻌﺎﻧـﺪت او‪،‬‬‫ﮐﻪ ﻧﻬـﺎﯾﺖ اﻣﺮ ﺻـﺮﯾﺢ و ﻇـﺎﻫﺮ را ﻧﻔﻬﻤﯿـﺪه‪ ،‬اﻟﻔـﺎظ ﻗﺮآن را ﻣﻐـﺎﯾﺮ ﺣﺮﮐﺎت و اﺻﻮات ﻗﺮار داده‪ ،‬ﺗﻔﮑﯿﮏ در ﺣﮑﻢ ﻫﺮ دو در ﻣﺨﻠﻮﻗّﯿﺖ‬‫ﻧﻤﻮده‪.‬‬‫ﭘﺲ ﺗﻬـﺎﻓﺖ ذﻫﺒﯽ ﺑﮑﻤـﺎل ﺻـﺮاﺣﺖ ﻇـﺎﻫﺮ ﺷـﺪ ﮐﻪ ﯾﮑﺠـﺎ ﺣﮑﻢ را ﺑﻤﺨﻠﻮﻗﯿﺖ اﻟﻔـﺎظ ﻗﺮآن ﻋﯿﻦ ﺣﻖ و ﺻﻮاب ﻣﯽداﻧـﺪ‪ ،‬و ﺟـﺎي دﯾﮕﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 113‬از ‪180‬‬‫ﺗﺤﺎﺷﯽ ﺑﺨﺎري از اﯾﻦ ﻣﺬﻫﺐ ﺑﺤﯿﺜﯿﺘﯽ ﮐﻪ ﻣﺜﺒﺖ ﺑﻄﻼن آﻧﺴﺖ ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﻤﺪح ﺑﺨﺎري ﺣﻘﯿﻘﺖ اﯾﻦ ﺑﻄﻼن ﻇﺎﻫﺮ ﻣﯽﺳﺎزد‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﮐﻼـم ذﻫﺒﯽ در )ﻣﯿﺰان( ]‪ [1‬در ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺴـﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﺻـﺮﯾﺢ اﺳﺖ در آﻧﮑﻪ اﮔﺮ ﺣﺴـﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ از ﻟﻔﻆ ﻗﺮآن در ﻗﻮل ﺧﻮد‪:‬‬‫)ﻟﻔﻈﯽ ﺑـﺎﻟﻘﺮآن ﻣﺨﻠـﻮق( ﺗﻠﻔـﻆ را اراده ﮐﺮده ﺑﺲ اﯾﻦ ﺣﮑﻢ ﻋﯿﻦ ﺻﻮاب اﺳﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ اﻓﻌـﺎل ﻣـﺎ ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﻨـﺎﺑﺮ اﯾﻦ اﻟﻔـﺎظ‬‫ﻣﺮدم ﺑﻘﺮآن ﻫﻢ ﮐﻪ آن ﻋﯿﻦ اﺻـﻮات و ﺣﺮﮐـﺎت اﯾﺸـﺎن اﺳﺖ ﻣﺨﻠـﻮق ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬و ﺗﻔﺮﻗﻪ در ﻫﺮ دو ﮐﻪ از ﺑﺨـﺎري آورده‪ ،‬ﺑﺎﻃـﻞ ﺻـﺮﯾﺢ و‬‫ﺧﺮاﻓﻪ واﺿﺤﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﻫﯿﭻ ﻋﺎﻗﻠﯽ ﮔﻮش ﺑﺂن ﻧﻤﯽدﻫﺪ‪ ،‬و ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻣﮑﺮر ﺧﻮد ذﻫﺒﯽ اﺑﻄﺎل آن ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﻓﺎده ذﻫﺒﯽ در )ﺳـﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( در ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﻣﺼـﺮي ﺻـﺮﯾﺢ اﺳﺖ در آﻧﮑﻪ ﻟﻔﻆ ﻗﺎري ﺑﻘﺮآن و ﺻﻮت و ﻓﻌﻞ او ﯾﮑﯽ‬‫اﺳﺖ ﺣﯿﺚ ﻗﺎل ﻓﯿﻪ ﺑﻌﺪ ﻧﻘﻞ ﺣﮑﻢ اﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﮑﻔﺮ ﻣﻦ ﻗﺎل ﻟﻔﻈﯽ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق‪ [1] :‬ﻣﯿﺰان اﻻﻋﺘﺪال ج ‪ 1‬ص ‪.544‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪447 :‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ان ﻗـﺎل‪ :‬ﻟﻔﻈﯽ و ﻋﻨﯽ ﺑﻪ اﻟﻘﺮآن ﻓﻨﻌﻢ‪ ،‬و ان ﻗـﺎل ﻟﻔﻈﯽ و ﻗﺼـﺪ ﺑﻪ ﺗﻠﻔﻈﯽ و ﺻـﻮﺗﯽ و ﻓﻌﻠﯽ أﻧﻪ ﻣﺨﻠﻮق ﻓﻬـﺬا ﻣﺼـﯿﺐ‪ .‬ﻓـﺎﻟﻠّﻪ ﺗﻌـﺎﻟﯽ‬‫ﺧ ﺎ ﻟ ﻘﻨ ﺎ ا ﻟ ﺦ ] ‪. [ 1‬‬‫]اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت دﻻـﻟﺖ ﺻـﺮﯾﺤﻪ دارد ﺑﺮ آﻧﮑﻪ ﻟﻔﻆ ﻗﺎري ﺑﻘﺮآن اﮔﺮ ﻣﺮاد از آن ﻣﻠﻔﻮظ ﻧﺒﺎﺷـﺪ ﻋﯿﻦ ﺻﻮت و ﻓﻌﻞ ﻗﺎري اﺳﺖ‪ ،‬و ﺗﻔﺮﯾﻖ در‬‫ﻫﺮ دو و ﺣﮑﻢ ﺑﻤﺨﻠﻮﻗﯿﺖ ﯾﮑﯽ‪ ،‬و ﻋـﺪم ﻣﺨﻠﻮﻗﯿﺖ دﯾﮕﺮي ﻣﻤﮑﻦ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﺗﻔﺮق و ﺗﻤﯿﯿﺰ ﺑﺨﺎري در ﻫﺮ دو‪ ،‬و ﺣﮑﻢ ﺑﺨﻠﻖ اﺻﻮات و‬‫ﺣﺮﮐـﺎت‪ ،‬و ﻋـﺪم ﺧﻠﻖ اﻟﻔﺎظ ﻋﯿﻦ ﻣﻌﺎﻧـﺪت ﺑـﺪاﻫﺖ و ﺻـﺮاﺣﺖ اﺳﺖ‪ ،‬و دﻟﯿﻞ ﺻـﺮﯾﺢ اﺳﺖ ﺑﺮ ﺧﺮوج او از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻘﻼء و ﻣﺘـﺪﺑّﺮﯾﻦ‪ ،‬و‬‫دﺧﻮل در ﺟﻤﺎﻋﺖ ﻣﺨﺘﻠﻄﯿﻦ و ﻣﺤﻤﻮﻣﯿﻦ‪.‬‬‫ﭘﺲ ﺑﺎ وﺻﻒ ﻧﺴـﺒﺖ ﭼﻨﯿﻦ ﻣﺬﻫﺐ ﺻـﺮﯾﺢ اﻟﺒﻄﻼن‪ ،‬ﮐﻪ ﮐﻤﺎل ﻓﺴﺎد آن از اﻓﺎدات ﺧﻮد ذﻫﺒﯽ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺒﺨﺎري ﺑﺎز ادﻋﺎي اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ‬‫ﻧﻤﻮدن ﮐﻪ ﻣﺮاد ﺑﺨﺎري را ذﻫﻠﯽ و اﺑﻮ زرﻋﻪ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ و اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻋﯿﻦ و ﻏﯿﺮ اﯾﺸﺎن ﻧﻪ ﻓﻬﻤﯿﺪﻧـﺪ‪ ،‬و ﺑﺎﯾﻦ ﺳـﺒﺐ اﻧﮑﺎر ﺑﺮ ﺑﺨﺎري ﮐﺮدﻧﺪ‬‫از ﻏﺮاﺋﺐ ﺗﻘﻮﻻت و ﻃﺮاﺋﻒ ﺗﻬﺠﺴﺎت اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در )ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( در ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﻤﺎر ﺑﻌﺪ از ﻧﻘﻞ ﺗﺸﻨﯿﻊ اﻣﺎم اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺑﺮ ﻫﺸﺎم ﮐﻪ ﺳﺎﺑﻘﺎ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﮔﻔﺘﻪ ‪:‬‬
‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﮐﺎن اﻻﻣﺎم اﺣﻤـﺪ ﯾﺴـﺪ اﻟﮑﻼم ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﺒﺎب و ﻻ ﯾﺠﻮزه‪ ،‬و ﻟﺬﻟﮏ ﮐﺎن ﯾﺒﺪع ﻣﻦ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﻔﻈﯽ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬و ﯾﻀـﻠﻞ ﻣﻦ‬‫ﯾﻘـﻮل‪ :‬ﻟﻔﻈﯽ ﺑـﺎﻟﻘﺮآن ﻗـﺪﯾﻢ‪ ،‬و ﯾﮑﻔﺮ ﻣﻦ ﯾﻘﻮل اﻟﻘﺮآن ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬ﺑـﻞ ﯾﻘﻮل اﻟﻘﺮآن ﮐﻼـم اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻨﺰل ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬و ﯾﻨﻬﯽ ﻋﻦ اﻟﺨﻮض ﻓﯽ‬‫ﻣﺴﺌﻠﮥ اﻟﻠﻔﻆ‪ ،‬و ﻻ رﯾﺐ ان ﺗﻠﻔﻈﻨﺎ ﺑﺎﻟﻘﺮآن ﻣﻦ ]‪ [1‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪ 340‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪448 :‬‬‫ﮐﺴـﺒﻨﺎ‪ ،‬و اﻟﻘﺮآن اﻟﻤﻠﻔﻮظ اﻟﻤﺘﻠﻮ ﮐﻼم اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻏﯿﺮ ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬و اﻟﺘﻼوة‪ ،‬و اﻟﻠﻔﻆ و اﻟﮑﺘﺎﺑـﮥ‪ ،‬و اﻟﺼﻮت ﺑﻪ ﻣﻦ اﻓﻌﺎﻟﻨﺎ و ﻫﯽ ﻣﺨﻠﻮﻗﮥ و اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺳﺒﺤﺎﻧﻪ اﻋﻠﻢ ]‪.[1‬‬‫]اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻫﻢ ﻣﺜﻞ دﯾﮕﺮ ﻋﺒﺎرات دﻻﻟﺖ ﺻـﺮﯾﺤﻪ دارد ﺑﺮ آﻧﮑﻪ ﻟﻔﻆ و ﺻﻮت ﺣﮑﻢ واﺣـﺪ دارد‪ ،‬ﮐﻪ ﻫﺮ دو از اﻓﻌﺎل ﻣﺨﻠﻮﻗﯿﻦ اﺳﺖ و‬‫ﻣﺨﻠﻮق اﺳﺖ‪ ،‬و ﻓﺮق در ﻫﺮ دو ﺑﺎﻃﻞ‪ ،‬و از ﺣﻠﯿﻪ ﺻﺤﺖ ﻋﺎﻃﻞ اﺳﺖ‬‫ﻗﯿﺎم ذﻫﻠﯽ ﺑﺮ ﺑﺨﺎري ﻧﺎﺷﯽ از ﺷﺪت ﺗﻤﺴﮏ ﺑﻪ ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‬‫]و ﻧﯿﺰ ذﻫﺒﯽ در )ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( ﺑﺘﺮﺟﻤﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ذﻫﻠﯽ ﮔﻔﺘﻪ ‪.‬‬
‫ﮐﺎن اﻟـﺬﻫﻠﯽ ﺷﺪﯾـﺪ اﻟﺘﻤﺴﮏ ﺑﺎﻟﺴـﻨﮥ ﻗﺎم ﻋﻠﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﻟﮑﻮﻧﻪ اﺷﺎر ﻓﯽ ﻣﺴـﺌﻠﮥ ﺧﻠﻖ اﻓﻌﺎل اﻟﻌﺒﺎد اﻟﯽ ان ﺗﻠﻔﻆ اﻟﻘﺎري ﺑﺎﻟﻘﺮآن‬‫ﻣﺨﻠﻮق‪ ،‬ﻓﻠﻮح و ﻣﺎ ﺻـﺮح و اﻟﻠﺤﻖ اوﺿـﺢ‪ ،‬و ﻟﮑﻦ اﺑﯽ اﻟﺒﺤﺚ ﻓﯽ ذﻟﮏ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و أﺑﻮ زرﻋـﮥ‪ ،‬و اﻟﺬﻫﻠﯽ‪ ،‬و اﻟﺘﻮﺳﻊ ﻓﯽ ﻋﺒﺎرات‬‫اﻟﻤﺘﮑﻠﻤﯿﻦ ﺳﺪ ﻟﻠﺬرﯾﻌﮥ‪ ،‬ﻓﺎﺣﺴـﻨﻮا اﺣﺴﻦ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﺟﺰاﺋﻬﻢ‪ ،‬و ﺳﺎﻓﺮ اﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﻣﺨﺘﻔﯿﺎ ﻣﻦ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر‪ ،‬و ﺗﺄﻟﻢ ﻣﻦ ﻓﻌﻞ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 114‬از ‪180‬‬‫ﻣـﺎ زال ﮐﻼم اﻟﮑﺒﺎر اﻟﻤﺘﻌﺎﺻـﺮﯾﻦ ﺑﻌﻀـﻬﻢ ﻓﯽ ﺑﻌﺾ ﻻ ﯾﻠﻮي ﻋﻠﯿﻪ ﺑﻤﻔﺮده‪ ،‬و ﻗـﺪ ﺳـﻘﺖ ذﻟﮏ ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤـﮥ اﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ رﺣﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‬‫اﻟﺠﻤﯿﻊ و ﻏﻔﺮ ﻟﻬﻢ و ﻟﻨﺎ آﻣﯿﻦ ]‪.[2‬‬‫]از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ ذﻫﺒﯽ ﻗﯿﺎم ذﻫﻠﯽ را ﺑﺮ ﺑﺨﺎري ﺑﺴـﺒﺐ ﻣﺴـﺌﻠﻪ ﻟﻔﻆ از ﻣﺪاﺋـﺢ و ﻣﻨﺎﻗﺐ ذﻫﻠﯽ ﻣﯽداﻧـﺪ‪ ،‬و آن را ﻧﺎﺷـﯽ از‬‫ﺷـﺪت ﺗﻤﺴـﮏ او ﺑﺴـّﻨﺖ وا ﻣﯽﻧﻤﺎﯾـﺪ‪ ،‬ﭘﺲ از اﯾﻦ ﮐﻼـم ﺣﻘﯿﺖ اﻧﮑـﺎر و ﻃﻌﻦ ذﻫﻠﯽ ﺑﺮ ﺑﺨﺎري ﺛﺎﺑﺖ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﯿﺰ از ﻗﻮل او‪) :‬ﻓﺎﺣﺴـﻨﻮا‬‫اﺣﺴﻦ اﻟﱠﻠﻪ ﺟﺰاﺋﻬﻢ( ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﺎء اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ و اﺑﻮ زرﻋﮥ و ذﻫﻠﯽ از ﺑﺤﺚ در اﯾﻦ ]‪ [1‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪.216‬‬‫]‪ [2‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪ 377‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪449 :‬‬‫ﺑﺎب ﻋﯿﻦ ﺻﻮاب و اﺣﺴﺎن ﺑﻮد‪ ،‬و ذﻫﺒﯽ ﺟﺰاء ﺣﺴﻦ آن ﺑﺮاي اﯾﺸﺎن از ﺣﻖ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻣﯽﺧﻮاﻫﺪ[‪.‬‬‫و ﻋﺠﺐ ﮐﻪ ذﻫﺒﯽ ﺟﻠﯿـﻞ اﻟﻤﻘـﺪار ﺑﺎ آﻧﮑﻪ ﺑﺘﺄﮐﯿـﺪ و ﺗﮑﺮار اﺻﺎﺑﺖ ذﻫﻠﯽ ﻋﺎﻟﯽ ﻓﺨﺎر را در ﻃﻌﻦ و اﻧﮑﺎر ﺑﺮ ﺑﺨﺎري واﻻﺗﺒﺎر ﺛﺎﺑﺖ ﮐﺮده‪،‬‬‫ﺑﺎز در آﺧﺮ ﮐﻼم ﺧﻮد ﺣﯿﺚ ﻗﺎل‪) :‬و ﻣﺎ زال ﮐﻼم اﻟﮑﺒﺎر اﻟﻤﺘﻌﺎﺻـﺮﯾﻦ ﺑﻌﻀﻬﻢ ﻓﯽ ﺑﻌﺾ ﻻ ﯾﻠﻮي ﻋﻠﯿﻪ ﺑﻤﻔﺮده( ﺧﻮاﺳﺘﻪ ﮐﻪ ﺑﻠﯽ ]‪ [1‬ﻟﺴﺎن‬‫ﺑﺨﺎري را از رﺳﻮاﯾﯽ و ﺧﻮاري ﺧﻼص ﺳﺎزد‪ ،‬و ﮐﻼم ذﻫﻠﯽ را در ﺣﻖ او ﻏﯿﺮ ﻗﺎﺑﻞ اﻟﺘﻔﺎت و اﻋﺘﻨﺎء واﻧﻤﺎﯾـﺪ‪ ،‬و ﻧﺪاﻧﺴـﺘﻪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﮐﻼم او‬‫ﻣﺮدود و ﻣﻨﻘﻮض اﺳﺖ ﺑﺎﻓـﺎده ﻣﮑّﺮر ﺧﻮدش ﮐﻪ در آن اﺻﺎﺑﺖ ذﻫﻠﯽ را در اﻧﮑﺎر و ﻃﻌﻦ ﺑﺮ ﺑﺨﺎري ﻇﺎﻫﺮ ﮐﺮده‪ ،‬و اﯾﻦ ﮐﻼم ذﻫﺒﯽ ﻣﺜﻞ‬‫ﮐﻼم ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻣﺎم اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺣﺴﺐ ﻧﻘﻞ ﺧﻮد ذﻫﺒﯽ در )ﺳـﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ]‪ [2‬در ﺑﺎب آن ﮔﻔﺘﻪ‪) :‬و ﻗـﺪ ﻧﻘﺾ ﮐﻼﻣﻪ اﻻول‬‫ﮐﻼﻣﻪ اﻻﺧﯿﺮ(‪.‬‬‫و ﻣﻊ ﻫﺬا از ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺴـﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ از )ﺳﯿﺮ ]‪ [3‬اﻟﻨﺒﻼء( ﮐﻪ ﺳﺎﺑﻘﺎ ﻣـﺬﮐﻮر ﺷـﺪ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺴﺐ اﻓﺎده ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﯿﺮﻓﯽ‬‫]‪ [4‬ﺷﺎﻓﻌﯽ ﺣﺴﯿﻦ ﮐﺮاﺑﯿﺴﯽ ﺑﺎ وﺻﻒ ﺟﻼﻟﺖ ﻋﻠﻢ و ﺣﻔﻆ‪ ،‬ﮐﻪ اﺑﻮ ﺛﻮر ﺑﻪ دﻫﻢ ﺣﺼﻪ آن ﻧﻤﯽرﺳﺪ ﺑﺴﺒﺐ ﺗﮑﻠﻢ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ در او در‬‫ﺑﺎب ﻣﺴـﺌﻠﻪ ﻟﻔﻆ ﺳﺎﻗﻂ اﻻﻋﺘﺒﺎر ﮔﺮدﯾـﺪ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺛﻮر ﺑﺴـﺒﺐ ﺛﻨﺎء اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻣﺮﺗﻔﻊ اﻟﺸﺄن ﺷﺪ ﺑﺴـﺒﺐ ﻟﺰوم او ﺳـﻨﺖ را‪ ،‬ﭘﺲ اﮔﺮ ﮐﻼم‬‫ﻣﺘﻌﺎﺻﺮﯾﻦ ﻗﺎﺑﻞ اﻋﺘﻤﺎد و اﻋﺘﺒﺎر ]‪ [1‬ﺑﻠﯽ ﺑﺘﺸﺪﯾﺪ اﻟﺒﺎء‪ :‬اﻟﺪاﻫﯿﮥ‪ ،‬و اﻟﻌﯿﺐ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪ 139‬ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪.‬‬‫]‪ [3‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 7‬ص ‪ 302‬ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ اﻟﮑﺮاﺑﯿﺴﯽ‬‫]‪ [4‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺼﯿﺮﻓﯽ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﮐﺎن ﻣﻦ ﮐﺒﺎر اﻟﻔﻘﻬﺎء ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.330‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪450 :‬‬‫ﻧﺒﻮد‪ ،‬ﭼﺮا ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﺑﺴـﺒﺐ ﺗﮑﻠﻢ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺳﺎﻗﻂ اﻻﻋﺘﺒﺎر ﺷﺪ‪ ،‬ﻋﺠﺐ ﮐﻪ ﻃﻌﻦ و ﺗﺸـﻨﯿﻊ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺑﺮ ﮐﺮاﺑﯿﺴـﯽ ﺑﺴﺒﺐ ﻣﺴﺌﻠﻪ‬‫ﻟﻔﻆ ﻣﻘﺒﻮل ﮔﺮدد‪ ،‬و ﻃﻌﻦ و ﺗﺸﻨﯿﻊ ذﻫﻠﯽ ﺑﺮ ﺑﺨﺎري ﺑﺴﺒﺐ ﻫﻤﯿﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﻧﺎﻣﻘﺒﻮل ﮔﺮدد‪) .‬ﺗِﻠَْﮏ ِإذًا ﻗِْﺴَﻤٌﮥ ِﺿﯿﺰي‬‫‪.‬‬‫و اﮔﺮ ﺑﮕﻮﯾﻨﺪ ﮐﻪ ﻗﺪح ذﻫﻠﯽ در ﺑﺨﺎري ﻧﺎﺷـﯽ از ﺣﺴﺪ و ﻋﻨﺎد و ﺑﻐﺾ و ﻟﺪاد ﺑﻮد‪ ،‬از اﯾﻦ ﺳـﺒﺐ از درﺟﻪ اﻋﺘﺒﺎر ﺳﺎﻗﻂ‪ ،‬و از ﭘﺎﯾﻪ اﻋﺘﻤﺎد‬‫ﻫﺎﺑﻂ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﮔﻮﯾﻢ ﮐﻪ اوﻻ ﺣﺴـﺪ و ﻋﻨﺎد را ﻧﺎﺷـﯽ از ﺷـﺪت ﺗﻤﺴﮏ ﺑﺴـﻨﺖ ﻧﺘﻮان ﮔﻔﺖ‪ .‬و ﺣﺎﺳـﺪ و ﺣﺎﻗﺪ را ﻣﺤﺴﻦ ﻧﺘﻮان ﻧﺎﻣﯿﺪ‪ ،‬و ﺛﺎﻧﯿﺎ اﯾﻦ اﺣﺘﻤﺎل‬‫ﻣﻀـﺮﺗﯽ ﺑﻤﺎ ﻧﻤﯽرﺳﺎﻧـﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﻫﺮ ﮔﺎه ﻗـﺪح ذﻫﻠﯽ ﺑﺎ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ ﺟﻼﺋﻞ ﻓﻀﺎﺋﻞ و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﺎﻟﯿﻪ و ﻣﺤﺎﻣـﺪ ﺳﺎﻣﯿﻪ‪ ،‬و ﺑﺎ اﯾﻦ ﺟﻼﻟﺖ و ﻧﺒﺎﻟﺖ‪ ،‬و‬‫رﯾـﺎﺳﺖ‪ ،‬و اﻣﺎﻣﺖ‪ ،‬و ﻋﻈﻤﺖ ﻣﺮﺗﺒﺖ در ﺗﺤﻘﯿﻖ‪ ،‬و ﺗﻨﻘﯿـﺪ ﻻﺋﻖ اﺻـﻐﺎء‪ ،‬و اﻋﺘﺒﺎر‪ ،‬و اﻋﺘﻤﺎد ﻧﺒﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﻣﺠﺮد اﻋﺮاض ﺑﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ از ذﮐﺮ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻗﺎدح در ﺛﺒﻮت آن ﮔﺮدد‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻗـﺪح ﺑا ﻮ داود و اﺑﻮ ﺣـﺎﺗﻢ رازي در ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﮐﻪ رازي ﺗﻤﺴﮏ ﺑﺂن در اﯾﻦ ﻣﻘﺎم ﻧﻤﻮده ﻫﺮﮔﺰ ﻗﺎﺑﻞ اﻟﺘﻔﺎت ﻧﺒﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ذﻫﻠﯽ‬‫ﺷﯿﺦ اﯾﻦ ﻫﺮ دو اﺳﺖ‪ .‬ﭘﺲ ﻫﺮ ﮔﺎه ﮐﻼم ﺷـﯿﺦ ﻻﺋﻖ اﻋﺘﺒﺎر ﻧﺒﺎﺷﺪ ﮐﻼم ﺷﺎﮔﺮدان را ﭼﻪ رﺗﺒﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﮐﺴـﯽ ﮔﻮش ﺑﺂن دﻫﺪ‪ ،‬و ﺟﺎﺣﻆ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 115‬از ‪180‬‬‫ﮐﻪ ﺧﻮد ﺑﻤﺮاﺗﺐ ﺑﺴﯿﺎر از ذﻫﻠﯽ ﻣﻔﻀﻮل و ﻣﺮﺟﻮح اﺳﺖ ﺑﻔﻀﺎﺋﺢ و ﻗﺒﺎﺋﺢ ﺷﻨﯿﻌﻪ ﻣﻘﺪوح‪ ،‬ﭘﺲ ﻗﺪح او را ﮐﻪ ﺧﻮد ﻣﻨﺰﻟﺘﯽ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﭼﻪ ﺟﺎ‬‫ﮐﻪ ﺑﻌﺪ از اﺳﻘﺎط ﻗﺪح ذﻫﻠﯽ ﻗﺎﺑﻞ اﺻﻐﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪451 :‬‬‫و ﻧﯿﺰ از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﺨﺎري ﺑﺴـﺒﺐ اﻧﮑﺎر ذﻫﻠﯽ ﺑﺮ او ﭘﻮﺷﯿﺪه از ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر ﺑﯿﺮون رﻓﺖ‪ .‬و از ﻓﻌﻞ ذﻫﻠﯽ‬‫ﻣﺘﺄﻟﻢ ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬‫و ﻫﺮ ﮔﺎه اﯾﻦ ﻫﻤﻪ درﯾﺎﻓﺘﯽ ﭘﺲ ﺣﺎﻻ ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات دﯾﮕﺮ ﮐﻪ در آن اﮐﺎﺑﺮ اﺋﻤﻪ ﺳـﻨﯿﻪ ﻗﺪح و ﺟﺮح ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ آﻏﺎز ﮐﺮدهاﻧﺪ ﺑﺴﻤﻊ اﺻﻐﺎ‬‫ﺑﺎﯾﺪ ﺷﻨﯿﺪ‪:‬‬‫ﻣﻮﻟﻮي ﻋﺒﺪ اﻟﻌﻠﯽ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ را داراي اﺧﺒﺎر ﻣﺘﻨﺎﻗﻀﻪ داﻧﺴﺘﻪ‬‫اﺷﺎره‬‫]ﻣﻮﻟﻮي ]‪ [1‬ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﻮﻟﻮي ﻧﻈـﺎم اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﻬﺎﻟﯽ ﮐﻪ ﻋﻠﻤﺎء ﺳـﻨﯿﻪ او را ﺑﺒﺤﺮ اﻟﻌﻠﻮم ﺗﻌﺒﯿﺮ ﻣﯽﮐﻨﻨـﺪ در ﺷـﺮح ﻣﺴـﻠﻢ اﻟﺜﺒﻮت ﮔﻔﺘﻪ‪[:‬‬‫)ﻓﺮع( اﺑﻦ اﻟﺼـﻼح و ﻃﺎﺋﻔـﮥ ﻣﻦ اﻟﻤﻠﻘﺒﯿﻦ ﺑﺎﻫﻞ اﻟﺤـﺪﯾﺚ زﻋﻤﻮا ان رواﯾـﮥ اﻟﺸـﯿﺨﯿﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ ﻟا ﺤﺠﺎج‬‫ﺻﺎﺣﺒﯽ اﻟﺼـﺤﯿﺤﯿﻦ ﯾﻔﯿﺪ اﻟﻌﻠﻢ اﻟﻨﻈﺮي ﻟﻼﺟﻤﺎع ﻋﻠﯽ ان ﻟﻠﺼﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﺰﯾﮥ ﻋﻠﯽ ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﺗﻠﻘﺖ اﻻﻣﮥ ﺑﻘﺒﻮﻟﻬﻤﺎ‪ ،‬و اﻻﺟﻤﺎع ﻗﻄﻌﯽ‪ .‬و ﻫﺬا‬‫ﺑﻬﺖ‪ ،‬ﻓـﺎن ﻣﻦ راﺟﻊ اﻟﯽ وﺟـﺪاﻧﻪ ﯾﻌﻠﻢ ﺑﺎﻟﻀـﺮورة ان ﻣﺠﺮد رواﯾﺘﻬﻤـﺎ ﻻـ ﯾﻮﺟﺐ اﻟﯿﻘﯿﻦ اﻟﺒﺘـﮥ‪ ،‬و ﻗـﺪ روي ﻓﯿﻬﻤـﺎ اﺧﺒـﺎر ﻣﺘﻨﺎﻗﻀـﮥ ﻓﻠﻮ اﻓﺎد‬‫رواﯾﺘﻬﻤﺎ ﻋﻠﻤﺎ ﻟﺰم ﺗﺤﻘﻖ اﻟﻨﻘﯿﻀـﯿﻦ ﻓﯽ اﻟﻮاﻗﻊ‪ ،‬و ﻫـﺬا أي ﻣﺎ ذﻫﺐ إﻟﯿﻪ اﺑﻦ اﻟﺼـﻼح ]‪ [2‬و اﺗﺒـﺎﻋﻪ ﺑﺨﻼـف ﻣﺎ ﻗﺎﻟﻪ اﻟﺠﻤﻬﻮر ﻣﻦ ﻟا ﻔﻘﻬﺎء و‬‫اﻟﻤﺤـﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬ﻻن اﻧﻌﻘﺎد اﻻﺟﻤﺎع ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺰﯾﮥ ﻋﻠﯽ ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ ﻣﻦ ﻣﺮوﯾﺎت ﺛﻘﺎت آﺧﺮﯾﻦ ﻣﻤﻨﻮع‪ [1] ،‬ﻋﺒﺪ اﻟﻌﻠﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻧﻈﺎم اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻬﻨﺪي‬‫اﻟﺤﻨﻔﯽ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ ،1225‬و ﮐﺘﺎﺑﻪ‪:‬‬‫)ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ اﻟﺜﺒﻮت( ﯾﺴﻤﯽ‪) :‬ﻓﻮاﺗﺢ اﻟﺮﺣﻤﻮت( ﻓﺮغ ﻣﻨﻬﺎ ﺳﻨﮥ ‪ 1180‬و ﻫﻮ ﺷﺮح ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب ﻣﺴﻠﻢ اﻟﺜﺒﻮت ﻓﯽ ﻓﺮوع اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ ﺗﺄﻟﯿﻒ ﻣﺤﺐ‬‫اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﻬﺎري اﻟﻬﻨﺪي اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.1119‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ اﻟﺼﻼح‪ :‬ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﺸﯿﺦ ﺻﻼح اﻟﺪﯾﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺸﻬﺮوزي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﺻﺎﺣﺐ ﮐﺘﺎب »ﻋﻠﻮم اﻟﺤﺪﯾﺚ« و »ﺷﺮح ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ«‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.643‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪452 :‬‬‫و اﻻﺟﻤﺎع ﻋﻠﯽ ﻣﺰﯾﺘﻬﻤﺎ ﻓﯽ اﻧﻔﺴـﻬﻤﺎ ﻻ ﯾﻔﯿـﺪ‪ ،‬و ﻻن ﺟﻼﻟـﮥ ﺷﺄﻧﻬﻤﺎ و ﺗﻠﻘﯽ اﻻﻣـﮥ ﺑﮑﺘﺎﺑﯿﻬﻤﺎ ﻟﻮ ﺳـﻠﻢ ﻻ ﯾﺴـﺘﻠﺰم ذﻟﮏ اﻟﻘﻄﻊ و اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﻓﺎن‬‫اﻟﻘـﺪر اﻟﻤﺴـﻠﻢ اﻟﻤﺘﻠﻘﯽ ﺑﯿﻦ اﻻﻣـﮥ ﻟﯿﺲ اﻻ ان رﺟﺎل ﻣﺮوﯾﺎﺗﻬﻤﺎ ﺟﺎﻣﻌـﮥ ﻟﻠﺸـﺮوط اﻟﺘﯽ اﺷﺘﺮﻃﻬﺎ اﻟﺠﻤﻬﻮر ﻟﻘﺒﻮل رواﯾﺘﻬﻢ‪ ،‬و ﻫﺬا ﻻ ﯾﻔﯿﺪ اﻻ‬‫اﻟﻈﻦ‪ ،‬و اﻣـﺎ ان ﻣﺮوﯾﺎﺗﻬﻤﺎ ﺛﺎﺑﺘـﮥ ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﻼ اﺟﻤﺎع ﻋﻠﯿﻪ اﺻـﻼ‪ ،‬ﮐﯿﻒ و ﻻ اﺟﻤﺎع ﻋﻠﯽ ﺻـﺤﮥ ﺟﻤﯿﻊ ﻣﺎ ﻓﯽ‬‫ﮐﺘﺎﺑﯿﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻻن رواﺗﻬﻤﺎ ﻣﻨﻬﻢ ﻗـﺪرﯾﻮن و ﻏﯿﺮﻫﻢ ﻣﻦ اﻫﻞ اﻟﺒـﺪع‪ ،‬و ﻗﺒﻮل رواﯾـﮥ اﻫﻞ اﻟﺒﺪع ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﻓﺎﯾﻦ اﻻﺟﻤﺎع ﻋﻠﯽ ﺻـﺤﮥ ﻣﺮوﯾﺎت‬‫اﻟﻘﺪرﯾﮥ‪ ،‬ﻏﺎﯾﮥ ﻣﺎ ﯾﻠﺰم ان اﺣﺎدﯾﺜﻬﻤﺎ اﺻﺢ اﻟﺼـﺤﯿﺢ ﯾﻌﻨﯽ اﻧﻬﺎ ﻣﺸﺘﻤﻠﮥ ﻋﻠﯽ اﻟﺸﺮوط اﻟﻤﻌﺘﺒﺮة ﻋﻨﺪ اﻟﺠﻤﻬﻮر ﻋﻠﯽ اﻟﮑﻤﺎل‪ ،‬و ﻫﺬا ﻻ ﯾﻔﯿﺪ اﻻ‬‫اﻟﻈﻦ اﻟﻘﻮي‪ ،‬ﻫﺬا ﻫﻮ اﻟﺤﻖ اﻟﻤﺘﺒﻊ‪ ،‬و ﻟﻨﻌﻢ ﻣﺎ ﻗﺎل اﻟﺸﯿﺦ اﺑﻦ اﻟﻬﻤﺎم ]‪ :[1‬ان ﻗﻮﻟﻬﻢ‪ :‬ﺑﺘﻘﺪﯾﻢ ﻣﺮوﯾﺎﺗﻬﻤﺎ ﻋﻠﯽ ﻣﺮوّﯾﺎت اﻻﺋﻤﮥ اﻵﺧﺮﯾﻦ ﻗﻮل ﻻ‬‫ﯾﻌﺘﺪ ﺑﻪ و ﻻ ﯾﻘﺘﺪي‪ ،‬ﺑﻞ ﻫﻮ ﻣﻦ ﺗﺤﮑﻤﺎﺗﻬﻢ اﻟﺼـﺮﻓﮥ‪ ،‬ﮐﯿﻒ ﻻ و إن اﻻﺻﺤﯿﮥ ﻣﻦ ﺗﻠﻘﺎء ﻋﺪاﻟﮥ اﻟﺮواة و ﻗﻮة ﺿﺒﻄﻬﻢ‪ ،‬و إذا ﮐﺎن رواة ﻏﯿﺮﻫﻢ‬‫ﻋﺎدﻟﯿﻦ ﺿﺎﺑﻄﯿﻦ ﻓﻬﻤﺎ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﺴﻮاء ﻻ ﺳﺒﯿﻞ ﻟﻠﺤﮑﻢ ﺑﻤﺰﯾﺘﻬﻤﺎ ﻋﻠﯽ ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ اﻻ ﺗﺤﮑﻤﺎ‪ ،‬و اﻟﺘﺤﮑﻢ ﻻ ﯾﻠﺘﻔﺖ إﻟﯿﻪ ﻓﺎﻓﻬﻢ ]‪.[2‬‬‫ﺛﺒﻮت ﺟﻤﯿﻊ اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ از ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ ﺻﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ ﻣﻌﻠﻮم ﻧﯿﺲ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 116‬از ‪180‬‬‫]از ﻣﻼـﺣﻈﻪ اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت واﺿـﺢ اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺑﺰرگ‪ ،‬ادﻋـﺎي اﺑﻦ ﺻـﻼح و ﻏﯿﺮه را ﻋﯿﻦ ﮐـﺬب و ﺑﻬﺘـﺎن واﻧﻤﻮده‪ ،‬و در ﺑﯿـﺎن ﻓﺴﺎد آن‬‫ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﮐﻪ ﻫﺮ ﮐﺴـﯽ ﮐﻪ ﻣﺮاﺟﻌﻪ ﺑﻮﺟـﺪان ﺧﻮد ﮐﻨﺪ ﻣﯽداﻧﺪ ﺑﺎﻟﻀـﺮورة ﮐﻪ ﻣﺠﺮد رواﯾﺖ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ ﻣﻮﺟﺐ ﯾﻘﯿﻦ ﻧﻤﯽﺷﻮد‪ ،‬اﻟﺒﺘﻪ و‬‫ﺑﺘﺤﻘﯿـﻖ ﮐﻪ ﻣﺮوي ﺷـﺪه ]‪ [1‬اﺑﻦ اﻟﻬﻤـﺎم‪ :‬ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮاﺣـﺪ اﻟﻘـﺎﻫﺮي اﻟﺤﻨﻔﯽ ﺻـﺎﺣﺐ »ﻓﺘـﺢ اﻟﻘـﺪﯾﺮ ﻟﻠﻌﺎﺟﺰ اﻟﻔﻘﯿﺮ« ﻓﯽ ﻓﺮوع اﻟﻔﻘﻪ‬‫اﻟﺤﻨﻔﯽ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.861‬‬‫]‪ [2‬ﻓﻮاﺗﺢ اﻟﺮﺣﻤﻮت ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ اﻟﺜﺒﻮت ص ‪.153‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪453 :‬‬‫در ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ اﺧﺒﺎر ﻣﺘﻨﺎﻗﻀﻪ‪ ،‬ﭘﺲ اﮔﺮ رواﯾﺖ ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﻔﯿﺪ ﻋﻠﻢ ﺑﺎﺷﺪ ﺗﺤﻘﻖ ﻧﻘﯿﻀﯿﻦ ﻻزم ﺷﻮد در واﻗﻊ‪ ،‬و ﻫﺮ ﮔﺎه اﺧﺒﺎر ﻣﺘﻨﺎﻗﻀﻪ در‬‫ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﺑﺎﺷﺪ اﺷﺘﻤﺎل آن ﺑﺮ ﮐﺬب و ﺑﺎﻃﻞ ﻗﻄﻌﺎ ﻇﺎﻫﺮ ﮔﺮدد‪ ،‬زﯾﺮا ﯾﮑﯽ از ﻣﺘﻨﺎﻗﻀﯿﻦ ﺑﻼ ﺷﺒﻬﻪ ﺑﺎﻃﻞ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ‬‫ﺑﺴﯿﺎري از اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﻨﻘﻮل از ﻗﺪرﯾﻪ اﺳﺖ‬‫و ﻧﯿﺰ اﯾﻦ ﺑﺰرگ ﺑﻤﺰﯾﺪ ﺗﻨﻐﺺ از ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ ﺗﺼﺮﯾﺢ ﻓﺮﻣﻮده ﺑﺂﻧﮑﻪ‪ :‬از ﺟﻤﻠﻪ رواة ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻗﺪرﯾﻪ و ﻏﯿﺮ اﯾﺸﺎن از اﻫﻞ ﺑﺪع ﻫﺴﺘﻨﺪ‪،‬‬‫و ﻗﺒﻮل رواﯾﺖ اﻫﻞ ﺑﺪع ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻓﯿﻪ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ اﺟﻤﺎع ﺑﺮ ﺻﺤﺖ رواﯾﺎت ﻗﺪرﯾﻪ ﮐﺠﺎ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از اﺑﻦ ﻟا ﻬﻤـﺎم ﻧﻘـﻞ ﮐﺮده ﮐﻪ ﻗﻮل ﺑﺘﻘـﺪﯾﻢ ﻣﺮوﯾـﺎت ﺑﺨـﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﺮ ﻣﺮوﯾـﺎت اﺋﻤﻪ دﯾﮕﺮ ﻗﻮﻟﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ اﻋﺘـﺪاد ﺑﺂن ﻧﻤﯽﺷﻮد و‬‫ﭘﯿﺮوي ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ اﯾﻦ ﻗﻮل إذ ﺗﺤﮑﻤﺎت ﺻﺮﻓﻪ اﯾﺸﺎن اﺳﺖ‬‫ﻣﻮﻟﻮي ﻋﺒﺪ اﻟﻌﻠﯽ ﻣﻮرد ﺗﻌﻈﯿﻢ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‬‫]ﻫﺮ ﭼﻨـﺪ ﺟﻼـﻟﺖ ﺷـﺄن ﻣﻮﻟﻮي ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﻠﯽ ﺑﺎﻻـﺗﺮ از آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﺤﺘﺎج اﺛﺒﺎت ﺑﺎﺷـﺪ ﻟﮑﻦ ﺑﻨﺎﺑﺮ ﻣﺰﯾـﺪ ﺗﻮﺿـﯿﺢ ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات ﻣﺜﺒﺘﻪ ﻧﻬﺎﯾﺖ‬‫ﻋﻈﻤﺖ و ﻋﻠﻮ ﺷﺄن او ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬‫ﻓﺎﺿﻞ رﺷﯿﺪ اﻟﺪﯾﻦ ﺧﺎن ﺗﻠﻤﯿﺬ ﻣﺨﺎﻃﺐ در )اﯾﻀﺎح ﻟﻄﺎﻓﻪ( ﺑﺠﻮاب ﻗﻮﻟﯽ ﮐﻪ در آن ﻋﺒﺎرت )ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ( ﻋﺒﺪ اﻟﻌﻠﯽ ﻣﺘﻀﻤﻦ ﻧﺴﺒﺖ ذﻧﺐ‬‫ﺑﻄﺮف ﺣﻀﺮت ﻓﺎﻃﻤﮥ ﻋﻠﯿﻬﺎ اﻟﺴﻼم ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪:‬‬‫آري ﺳـﯿﺎق ﻋﺒـﺎرت ﻣﻮﻻﻧـﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﻠﯽ ﺑﺤﺮ اﻟﻌﻠﻮم ﻗـﺪس ﺳـﺮه ﮐﻪ ﺟﻨـﺎب ﻋﺎﻟﯽ ﺷﺄن آن را در ﻧﻘﻞ ﺳﺎﻗﻂ ﮐﺮدهاﻧـﺪ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻇﺎﻫﺮ ﻣﻨﻄﻮق‬‫ﻋﺒﺎرت ﺟﻮدت‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪454 :‬‬‫ﺑﻨﯿـﺎد )دون ﻣـﺎ أراد ﻣﻦ ﺧﻼـف ﻇـﺎﻫﺮ ﻣـﺎ اﻓـﺎد( دﻟﯿﻞ ﻗﻮي ﺑﺮ دﻻﺋﻞ ﺷـﺪت وﻻي ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺑﺤﺮ اﻟﻌﻠﻮم ﺑﺎ اﻫﻞ ﺑﯿﺖ رﺳﺎﻟﺖ ﮐﻪ در اﯾﻦ ﻣﻘﺎم‬‫ﻣﺒﺤﻮث ﻋﻨﻬﻢاﻧـﺪ ﺣﺘﯽ ﺳـﯿﺪة اﻟﻨﺴﺎء و اﺋﻤﻪ اﻃﻬﺎر ﻧﺴـﺒﺖ ﺑﻌﻮام اﻫﻞ ﺳـﻨﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﺟﻨﺎب ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻣﺎ ﺑﻌـﺪ ﻋﺒﺎرت ﻣﻄﺮوﺣﻪ را ﮐﻪ ﺑﺪﺳـﺖ‬‫ﮐﺎري ﺑﻌﻀـﯽ از اﻋﺎدي ﺑﺤﺮ اﻟﻌﻠﻮم ﻗـﺪس ﺳـﺮه از ﻫﯿﺌﺖ ﻗﻮﯾﻤﻪ اﺻـﻠﯿﻪ دورﺗﺮ و ﺑﺼﻮرت ﺳـﻘﯿﻤﻪ ﻣﺴـﺨّﯿﻪ ﻣﺘﺼّﻮر ﺷـﺪه اﺳﺖ ﻧﻘﻞ ﻧﻤﻮده‪،‬‬‫ﺣﯿﺮت ﻣﺎﻫﺮان را اﻓﺰودهاﻧﺪ‪.‬‬‫آﻣـﺪم ﺑﺮ ﺑﯿﺎن ﺛﺒﻮت ازﯾـﺪﯾﺖ وﻻي ﺟﻨﺎب ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺑﺤﺮ اﻟﻌﻠﻮم ﺑﺎ اﻫﻞ ﺑﯿﺖ ﺳـﯿﺪ اﻻﻧﺒﯿﺎء از ﻋﺒﺎرت ﻣﺸﺎر إﻟﯿﻬﺎ‪ ،‬ﭘﺲ ﺑﺎﯾـﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺟﻨﺎب‬‫ﻣﻮﻻﻧﺎ در ﺻﺪر ﻋﺒﺎرﺗﯽ ﮐﻪ ﻣﺨﺎﻃﺐ ﭘﺎره از آن ﻧﻘﻞ ﻓﺮﻣﻮده ﺑﺮاي ﻋﺼﻤﺖ ﺳﻪ ﻣﻌﻨﯽ ذﮐﺮ ﮐﺮده اﻟﺦ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ در اﯾﻀﺎح ﻟﻄﺎﻓﮥ اﻟﻤﻘﺎل ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬و ﻣﻮﻻﻧﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﻠﯽ ﺑﺤﺮ اﻟﻌﻠﻮم ﻗﺪس ﺳﺮه در )ﺷﺮح ﻣﺴﻠﻢ( در ﺣﻖ او ﯾﻌﻨﯽ ﯾﺰﯾﺪ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ [:‬اﻧﻪ ﮐﺎن‬‫ﻣﻦ اﺧﺒﺚ اﻟﻔﺴﺎق‪ ،‬و ﮐﺎن ﺑﻌﯿـﺪ اﻟﻤﺮاﺣﻞ ﻣﻦ اﻻﻣﺎﻧـﮥ‪ ،‬ﺑﻞ اﻟﺸﮏ ﻓﯽ اﯾﻤﺎﻧﻪ‪ ،‬و اﻟﺼـﻨﻌﺎت اﻟﺘﯽ ﺻـﻨﻌﻬﺎ ﻣﻌﺮوﻓﮥ ﻣﻦ اﻧﻮاع اﻟﺨﺒﺎﺋﺚ‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ ﻣﺎ‬‫اردﻧﺎ ﻧﻘﻠﻪ ]‪] [2‬و ﻧﯿﺰ در رﺳﺎﻟﻪ )ارﮐﺎن( در ﻓﺼﻞ ﺟﻤﻌﻪ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾـﺪ[‪ :‬ان اﻟﺼـﺤﺎﺑﮥ و اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ ﻟﻢ ﯾﺘﺮﮐﻮا اﻟﺠﻤﻌﮥ ﻓﯽ زﻣﺎن ﯾﺰﯾﺪ اﻟﺸـﻘﯽ‪ ،‬ﻣﻊ‬‫اﻧﻪ ﻻ ﺷـﺒﻬﮥ ﻓﯽ اﻧﻪ ﮐﺎن ﻣﻦ اﺷﺪ اﻟﻨﺎس ﻇﻠﻤﺎ ﺑﺎﻻﺟﻤﺎع‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﻗﺼﺪ ﻫﺘﮏ ﺣﺮﻣﮥ اﻫﻞ اﻟﺒﯿﺖ و ﺑﻘﯽ ﻣﺼـﺮا ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﻤﺮ ﻋﻠﯿﻪ وﻗﺖ اﻻ ﮐﺎن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 117‬از ‪180‬‬‫ﯾﺼﺪر اﻟﻈﻠﻢ ﻣﻦ اﺑﺎﺣﮥ دﻣﺎء اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ ]‪ [1‬اﯾﻀﺎح ﻟﻄﺎﻓﮥ اﻟﻤﻘﺎل ص ‪.163‬‬‫]‪ [2‬اﯾﻀﺎح ﻟﻄﺎﻓﮥ اﻟﻤﻘﺎل ص ‪.281‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪455 :‬‬‫اﻻﺧﯿﺎر‪ ،‬اﻧﺘﻬﯽ ]و ﻣﺴﻮده )رﺳﺎﻟﻪ ارﮐﺎن( دﺳـﺘﺨﻄﯽ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺑﺤﺮ اﻟﻌﻠﻮم ﻗﺪس ﺳﺮه ﻧﺰد ﻣﻮﻟﻮي ﻋﺒﺪ اﻟﺤﮑﯿﻢ ﺻﺎﺣﺐ ﺧﻠﻖ ﻣﻮﻟﻮي ﻋﺒﺪ اﻟﺮب‬‫ﺻﺎﺣﺐ ﻣﻮﺟﻮد‪ ،‬و ﻧﻘﻠﺶ ﻧﺰد ﻣﻮﻟﻮي ﻗﺪرت ﻋﻠﯽ و ﻣﻮﻟﻮي ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﻟﯽ در ﺑﻠﺪ اﻗﺎﻣﺖ ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻣﺎﻫﺮ ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ ]‪.[1‬‬‫و ﻧﯿﺰ رﺷـﯿﺪ اﻟﺪﯾﻦ ﺧﺎن در )ﺷﻮﮐﺖ ﻋﻤﺮﯾﻪ( ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﻣﻮﻻﻧﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﻠﯽ ﺑﺤﺮ اﻟﻌﻠﻮم ﮐﻪ ﺣﻖ اﺳـﺘﺎدي او ﺑﺮ ﻓﻀﻼي دﯾﺎر ﺻﺎﺣﺐ رﺳﺎﻟﻪ ﺛﺎﺑﺖ‬‫اﺳﺖ‪ ،‬ﻟﺤﺎظ ﻣﺮﺗﺒﻪ او ﻧﮑﺮده در ﺣﻖ او اﻟﻔﺎظ ﺑﯽ ادﺑﯽ ﺑﺮ زﺑﺎن آوردن ﺑﻌﯿﺪ از ﺳﺎدات ﻋﻈﺎم و ﺷﺮﻓﺎي ﮐﺮام اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻓﺎﺿﻞ ﻣﻌﺎﺻﺮ ﻣﻮﻟﻮي ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ در )ازاﻟﮥ اﻟﻐﯿﻦ( در ﻣﻘﺎم ﺗﻌﺪاد ﻻﻋﻨﯿﻦ و ﻣﮑﻔﺮﯾﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫از آن ﺟﻤﻠﻪ ﻣﻮﻻﻧـﺎ ﺑﺤﺮ اﻟﻌﻠﻮم اﻟﻌﻘﻠﯿـﮥ و اﻻﺻﻮﻟﯿـﮥ ﻣﻮﻟﻮي ﻋﺒـﺪ اﻟﻌﻠﯽ ادام اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯿﺾ ﺗﺼـﻨﯿﻔﺎﺗﻪ و اﺣﺴـﺎن ﺗﻌﻠﯿﻤﻪ و آﺑـﺎﺋﻪ اﻟﺼﺎﻟﺤﯿﻦ ﻋﻠﯽ‬‫رؤس اﻟﻄﺎﻟﺒﯿﻦ ]‪.[2‬‬‫اﺑﻦ ﺟﻮزي ﺑﻌﺾ اﺣﺎدﯾﺚ ﺑﺨﺎري را ﻣﻮﺿﻮع داﻧﺴﺘﻪ‬‫اﺷﺎره‬‫]و ﻧﯿﺰ ﻣﺨﻔﯽ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ ﺑﺨﺎري در )ﮐﺘﺎب اﻟﻄﺐ( رواﯾﺖ ﮐﺮده ‪:‬‬
‫ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺳـﯿﺪان ﺑﻦ ﻣﻀﺎرب أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺒﺎﻫﻠﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﻣﻌﺸﺮ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ اﻟﺒﺮاء‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻻﺧﻨﺲ أﺑﻮ ﻣﺎﻟﮏ‬‫ﻋﻦ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﻠﯿﮑﮥ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ان ﻧﻔﺮا ﻣﻦ أﺻﺤﺎب رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻣﺮوا ]‪ [1‬اﯾﻀﺎح ﻟﻄﺎﻓﮥ اﻟﻤﻘﺎل ص ‪281‬‬‫]‪ [2‬ازاﻟﮥ اﻟﻐﯿﻦ ص ‪.83‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪456 :‬‬‫ﺑﻤـﺎ ﻫﻮ ﻓﯿﻬﻢ ﻟـﺪﯾﻎ او ﺳـﻠﯿﻢ‪ ،‬ﻓﻌﺮض ﻟﻬﻢ رﺟـﻞ ﻣﻦ اﻫﻞ اﻟﻤﺎء ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻫﻞ ﻓﯿﮑﻢ ﻣﻦ راق‪ ،‬ان ﻓﯽ اﻟﻤﺎء رﺟﻼ ﻟـﺪﯾﻐﺎ او ﺳـﻠﯿﻤﺎ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻄﻠﻖ رﺟﻞ‬‫ﻣﻨﻬﻢ ﻓﻘﺮء ﺑﻔﺎﺗﺤـﮥ اﻟﮑﺘـﺎب ﻋﻠﯽ ﺷـﺎء ﻓﺒﺮأ ﻓﺠـﺎء ﺑﺎﻟﺸـﺎء اﻟﯽ اﺻـﺤﺎﺑﻪ ﻓﮑﺮﻫﻮا ذﻟﮏ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬أﺧـﺬت ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ أﺟﺮا ﻓﻘﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ :‬ان أﺣﻖ ﻣﺎ أﺧﺬﺗﻢ ﻋﻠﯿﻪ أﺟﺮا ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ اﻧﺘﻬﯽ ]‪.[1‬‬‫]اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﻫﻤﯿﻦ ﺣﺪﯾﺚ را ﮐﻪ ﺑﺮواﯾﺖ ﻋﺎﯾﺸﻪ وارد اﺳﺖ در اﺣﺎدﯾﺚ ﺷـﻨﯿﻌﻪ ﻣﻮﺿﻮﻋﻪ‪ ،‬و رواﯾﺎت ﻣﮑﺬوﺑﻪ ﻣﺨﺘﻠﻘﻪ داﺧﻞ ﮐﺮده‪ ،‬ﭼﻨﺎن‬‫ﮐﻪ در ﮐﺘﺎب )ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت( ﮐﻪ ﻧﺴﺨﻪ ﻋﺘﯿﻘﻪ آن ﺑﺨﻂ ﻋﺮب ﭘﯿﺶ اﯾﻦ ﻗﺎﺻﺮ ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ ﻓﺮﻣﻮده‪[:‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺪي‪ :‬روي ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟﻤﺤﺮم اﻟﺒﺼـﺮي ﻋﻦ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﺠﻔﺎر ﻋﻦ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﻠﯿﮑﮥ ﻋﻦ ﻋﺎﺋﺸﮥ ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ ﻋﻦ ﮐﺴﺐ اﻟﻤﻌﻠﻤﯿﻦ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ان أﺣﻖ ﻣﺎ اﺧﺬ ﻋﻠﯿﻪ اﻻﺟﺮ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺪي‪ :‬ﻟﻌﻤﺮو أﺣﺎدﯾﺚ ﻣﻨﺎﮐﯿﺮ‪ ،‬و ﺛﺎﺑﺖ ﻻ ﯾﻌﺮف‪ ،‬و اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻨﮑﺮ ]‪.[2‬‬‫]و ﺟﻼﻟﺖ و ﻋﻈﻤﺖ ﺷﺄن اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﺑﺮ ﻧﺎﻇﺮ ﮐﺘﺐ ﺣﻀـﺮات أﻫﻞ ﺳـﻨﺖ ﻣﺜﻞ ﮐﺘﺐ ﺗﺮاﺟﻢ و ﺷـﺮوح ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري و ﺷـﺮوح ﻣﺴﻠﻢ و‬‫دﯾﮕﺮ ﮐﺘﺐ ﺳـﯿﺮ و ﮐﻼم ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﺟﺎﺑﺠﺎ ﺑﺎﻓﺎدات و ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت او ﺗﺸـﺒﺚ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨﺪ‪ ،‬و از اﮐﺎﺑﺮ ﺣﻔﺎظ و اﻋﺎﻇﻢ ﻧﻘﺎد ﻣﯽداﻧﻨﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ‬‫ﺑﻤﻘﺎﺑﻠﻪ و ﻣﻨﺎﻇﺮه اﻫﻞ ﺣﻖ ﺑﮑﻠﻤﺎت او ﺗﻤﺴﮏ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﺘﻌﺼﺒﺎت و ﺧﺮاﻓﺎت او دﺳﺖ ﻣﯽزﻧﻨﺪ[‪ [1] .‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري اﻟﺠﺰء اﻟﺴﺎﺑﻊ ص‬‫‪ 170‬ط ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﻮﺿﻮﻋﺎت ﺑﺎب أﺧﺬ اﻻﺟﺮة ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻌﻠﯿﻢ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﻌﻠﻢ ص ‪69‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 118‬از ‪180‬‬‫»ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ ﺟﻮزي در وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن«‬‫]ﻗﺎﺿـﯽ ﺷـﻤﺲ اﻟـﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻌﺒـﺎس أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن اﻟﺒﺮﻣﮑﯽ اﻻرﺑﻠﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ در )وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ﻓﯽ أﻧﺒﺎء أﺑﻨﺎء‬‫اﻟﺰﻣﺎن( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬أﺑﻮ اﻟﻔﺮج ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺠﻮزي ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ اﻟﻨﻀـﺮ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ‬‫اﻟﺼﺪﯾﻖ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ و ﺑﻘﯿﮥ اﻟﻨﺴﺐ ﻣﻌﺮوف‪ ،‬اﻟﻘﺮﺷﯽ اﻟﺘﯿﻤﯽ اﻟﺒﮑﺮي اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ اﻟﻮاﻋﻆ اﻟﻤﻠﻘﺐ ﺟﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﮐﺎن‬‫ﻋﻼﻣﮥ ﻋﺼـﺮه و اﻣﺎم وﻗﺘﻪ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﺻـﻨﺎﻋﮥ اﻟﻮﻋﻆ‪ ،‬ﺻـﻨﻒ ﻓﯽ ﻓﻨﻮن ﻋﺪﯾﺪة‪ :‬ﻣﻨﻬﺎ )زاد اﻟﻤﺴﯿﺮ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ( أرﺑﻌﮥ أﺟﺰاء أﺗﯽ ﻓﯿﻪ‬‫ﺑﺄﺷﯿﺎء ﻏﺮﯾﺒﮥ‪ ،‬و ﻟﻪ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬و ﻟﻪ )اﻟﻤﻨﺘﻈﻢ ﻓﯽ اﻟﺘﺎرﯾﺦ( و ﻫﻮ ﮐﺒﯿﺮ‪ ،‬و ﻟﻪ )اﻟﻤﻮﺿﻮﻋﺎت( ﻓﯽ أرﺑﻌﮥ أﺟﺰاء ذﮐﺮ ﻓﯿﻬﺎ ﮐﻞ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﻮﺿﻮع‪ ،‬و ﻟﻪ )ﺗﻠﻘﯿـﺢ ﻓﻬﻮم اﻻﺛﺮ( ﻋﻠﯽ وﺿﻊ ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻌﺎرف ﻻﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒـﮥ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﺠﻤﻠﮥ ﻓﮑﺘﺒﻪ أﮐﺜﺮ ﻣﻦ أن ﺗﻌﺪ‪ ،‬و ﮐﺘﺐ ﺑﺨﻄﻪ ﺷـﯿﺌﺎ‬‫ﮐﺜﯿﺮا و اﻟﻨـﺎس ﯾﻐـﺎﻟﻮن ﻓﯽ ذﻟـﮏ ﺣﺘﯽ ﯾﻘﻮﻟﻮا‪ :‬اﻧﻪ ﺟﻤﻌﺖ اﻟﮑﺮارﯾﺲ اﻟﺘﯽ ﮐﺘﺒﻬﺎ و ﺣﺴـﺒﺖ ﻣـﺪة ﻋﻤﺮه و ﻗﺴـﻤﺖ اﻟﮑﺮارﯾﺲ ﻋﻠﯽ اﻟﻤـﺪة‬‫ﻓﮑـﺎن ﻣﺎ ﺧﺺ ﮐﻞ ﯾﻮم ﺗﺴﻊ ﮐﺮارﯾﺲ‪ ،‬و ﻫـﺬا ﺷـﯽء ﻋﻈﯿﻢ ﻻ ﯾﮑﺎد ﯾﻘﺒﻠﻪ اﻟﻌﻘﻞ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬اﻧﻪ ﺟﻤﻌﺖ ﺑﺮاﯾـﮥ أﻗﻼﻣﻪ اﻟﺘﯽ ﮐﺘﺐ ﺑﻬﺎ ﺣـﺪﯾﺚ‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﺤﺼﻞ ﻣﻨﻬﺎ ﺷﯽء ﮐﺜﯿﺮ و أﻣﺮ أن ﯾﺴﺨﻦ ﺑﻬﺎ اﻟﻤﺎء اﻟﺬي ﯾﻐﺴﻞ ﺑﻪ ﺑﻌﺪ ﻣﻮﺗﻪ ﻓﻔﻌﻞ ﻓﮑﻔﺖ و ﻓﻀﻞ ﻣﻨﻬﺎ‪ ،‬و‬‫ﻟ ﻪ أﺷ ﻌ ﺎر‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪458 :‬‬‫ﻟﻄﯿﻔﮥ اﻟﺦ ]‪[1‬‬‫‪ -‬ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ ﺟﻮزي در ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ‬‫]ذﻫـﺒﯽ در )ﻋـﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ( در وﻗـﺎﯾﻊ ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ و ﺗﺴـﻌﯿﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و أﺑﻮ اﻟﻔﺮج ﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻟﮑﺒﯿﺮ ﺟﻤـﺎل اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﺘﯿﻤﯽ اﻟﺒﮑﺮي اﻟﺒﻐـﺪادي اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ اﻟﻮاﻋـﻆ اﻟﻤﺘﻘﻦ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﮑﺒﯿﺮة اﻟﺸـﻬﯿﺮة ﻓﯽ‬‫أﻧﻮاع اﻟﻌﻠﻢ ﻣﻦ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ و اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﺰﻫﺪ و اﻟﻮﻋﻆ و اﻻﺧﺒﺎر و اﻟﺘﺎرﯾﺦ و اﻟﻄﺐ و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﻋﺸﺮ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ أو ﻗﺒﻠﻬﺎ‪،‬‬‫و ﺳﻤﻊ ﻣﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻮﻟﯿﺪ اﻟﺪﯾﻨﻮري‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﺤﺼﯿﻦ‪ ،‬و اﺑﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺒﺎرع‪ ،‬و ﺗﺘﻤﮥ ﺳﺒﻌﮥ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ ﻧﻔﺴﺎ‪ ،‬و وﻋﻆ ﻣﻦ ﺻﻐﺮه و ﻓﺎق ﻓﯿﻪ‬‫اﻻﻗﺮان‪ ،‬و ﻧﻈﻢ اﻟﺸﻌﺮ اﻟﻤﻠﯿﺢ و ﮐﺘﺐ ﺑﺨﻄﻪ ﻣﺎ ﻻ ﯾﻮﺻﻒ‪ ،‬و رأي ﻣﻦ اﻟﻘﺒﻮل و اﻻﺣﺘﺮام ﻣﺎ ﻻ ﻣﺰﯾﺪ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﺣﮑﯽ ﻏﯿﺮ ﻣﺮة أن ﻣﺠﻠﺴﻪ ﺣﺮز‬‫ﺑﻤﺎﺋﮥ أﻟﻒ‪ ،‬و ﺣﻀﺮ ﻣﺠﻠﺴﻪ اﻟﺨﻠﯿﻔﮥ ﻣﺮات ﻣﻦ وراء اﻟﺴﺘﺮ ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ ﺛﺎﻟﺚ ﻋﺸﺮ رﻣﻀﺎن ]‪[2‬‬‫‪ -‬ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ ﺟﻮزي در ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ‪-‬‬‫]و ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در )ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ( ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] [:‬وﻓﯿﺎت اﻷﻋﯿﺎن ﻻﺑﻦ ﺧﻠﮑﺎن ج ‪ 1‬ص ‪ ،279‬و ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ ﺗﻮﺟﺪ أﯾﻀﺎ ﻓﯽ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ‬‫ﮐﺘﺐ اﻟﺘﺮاﺟﻢ و اﻟﺘﻮارﯾـﺦ ﻣﺜﻞ ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ج ‪ 4‬ص ‪ ،1342‬و اﻟﺒﺪاﯾـﮥ و اﻟﻨﻬﺎﯾﮥ ج ‪ 13‬ص ‪ 28‬و ﺷـﺬرات اﻟﺬﻫﺐ ج ‪ 4‬ص ‪ ،329‬و‬‫اﻟﻨﺠﻮم اﻟﺰاﻫﺮة ج ‪ 6‬ص ‪ ،174‬و ﻣﻔﺘﺎح اﻟﺴﻌﺎدة ج ‪ 1‬ص ‪ ،245‬و ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻤﻔﺴﺮﯾﻦ ﻟﻠﺪاودي ج ‪ 1‬ص ‪.270‬‬‫]‪ [2‬ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 4‬ص ‪.297‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪459 :‬‬‫اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي اﻻﻣﺎم اﻟﻌﻼﻣـﮥ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻋﺎﻟﻢ اﻟﻌﺮاق‪ ،‬و واﻋﻆ اﻵﻓﺎق ﺟﻤﺎل اﻟـﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻔﺮج ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‬‫ﺑﻦ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺮﺷـﯽ اﻟﺒﮑﺮي اﻟﺼـّﺪﯾﻘﯽ اﻟﺒﻐـﺪادي اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ اﻟﻮاﻋـﻆ‪ ،‬ﺻـﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼـﺎﻧﯿﻒ اﻟﺴـﺎﺋﺮة ﻓﯽ ﻓﻨـﻮن اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬و ﻋﺮف‬‫ﺑﺎﻟﺠﻮزي ﻟﺠﻮزة ﮐﺎﻧﺖ ﻓﯽ دارﻫﻢ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﺑﻮاﺳﻂ ﺳﻮاﻫﺎ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ‪ 510‬أو ﻗﺒﻠﻬﺎ‪ ،‬و ﺳﻤﻊ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 19‬ﻣﻦ اﺑﻦ اﻟﺤﺼﯿﻦ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻏﺎﻟﺐ اﺑﻦ‬
‫اﻟﺒﻨﺎء‪ ،‬و ﺧﻠﻖ ﻋـﺪﺗﻬﻢ ﺳـﺒﻊ و ﺛﻤﺎﻧﻮن‪ ،‬و ﮐﺘﺐ ﺑﺨّﻄﻪ اﻟﮑﺜﯿﺮ ﺟـﺪا‪ ،‬و وﻋﻆ ﻣﻦ ﺳـﻨﮥ ﻋﺸـﺮﯾﻦ اﻟﯽ أن ﻣﺎت‪ ،‬ﺣـّﺪث ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻻﺟﺎزة اﻟﻘﺰﻏﻠﯽ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 119‬از ‪180‬‬‫ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﻟـﻪ )زاد اﻟﻤﺴــﯿﺮ ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ(‪ ،‬و )ﺟـﺎﻣﻊ اﻟﻤﺴﺎﻧﯿـﺪ(‪ ،‬و )اﻟﻤﻐﻨﯽ ﻓﯽ ﻋﻠـﻮم اﻟﻘﺮاءات( و )ﺗـﺬﮐﺮة اﻻـرﯾﺐ ﻓﯽ اﻟﻠﻐـﮥ( و )اﻟﻮﺟـﻮه و‬‫اﻟﻨﻈﺎﺋﺮ(‪ ،‬و )ﻣﺸﮑﻞ اﻟﺼﺤﺎح(‪ ،‬و )اﻟﻤﻮﺿﻮﻋﺎت( و )اﻟﻮاﻫﯿﺎت(‪ ،‬و )اﻟﻀﻌﻔﺎء(‪ ،‬و )ﺗﻠﻘﯿﺢ ﻓﻬﻮم اﻻﺛﺮ(‪ ،‬و )اﻟﻤﻨﺘﻈﻢ ﻓﯽ اﻟﺘﺎرﯾﺦ(‪.‬‬‫و أﺷﯿﺎء ﯾﻄﻮل ﺷﺮﺣﻬﺎ‪ ،‬و ﻣﺎ ﻋﻠﻤﺖ أﺣﺪا ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺻﻨﻒ ﻣﺎ ﺻﻨﻒ‪ ،‬و ﺣﺼﻞ ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﺤﻈﻮة ﻓﯽ اﻟﻮﻋﻆ ﻣﺎ ﻟﻢ ﯾﺤﺼﻞ ﻻﺣﺪ ﻗﻂ‪ ،‬ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻧﻪ‬‫ﺣﻀـﺮه ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻟﻤﺠﺎﻟﺲ ﻣﺎﺋﮥ أﻟﻒ‪ ،‬و ﺣﻀﺮه ﻣﻠﻮك و وزراء و ﺧﻠﻔﺎء‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﮐﺘﺒﺖ ﺑﺎﺻﺒﻌﯽ أﻟﻒ ﻣﺠﻠﺪ و ﺗﺎب ﻋﻠﯽ ﯾﺪي ﻣﺎﺋﮥ أﻟﻒ‪،‬‬‫و أﺳـﻠﻢ ﻋﻠﯽ ﯾﺪي ﻋﺸـﺮون أﻟﻔﺎ‪ ،‬ﻣﺎت ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻌﮥ ﺛﺎﻟﺚ ﻋﺸـﺮ رﻣﻀﺎن ﺳـﻨﮥ ‪ ،597‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻗـﺎل اﻟـﺬﻫﺒﯽ ﻓﯽ اﻟﺘﺎرﯾـﺦ اﻟﮑﺒﯿﺮ‪ :‬ﻻ ﯾﻮﺻﻒ اﺑﻦ‬‫اﻟﺠﻮزي ﺑﺎﻟﺤﻔﻆ ﻋﻨﺪﻧﺎ ﺑﺎﻋﺘﺒﺎر اﻟﺼﻨﻌﮥ‪ ،‬ﺑﻞ ﺑﺎﻋﺘﺒﺎر ﮐﺜﺮة اﻃﻼﻋﻪ و ﺟﻤﻌﻪ ]‪1‬‬‫‪ -‬اﮐﺎﺑﺮ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ ﺑﻘﻮل اﺑﻦ ﺟﻮزي ﺗﻤﺴﮏ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪-‬‬‫]و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ أﺑﻮ اﻟﻤﺆﯾﺪ ﺧﻮارزﻣﯽ در )ﺟﺎﻣﻊ ﻣﺴﺎﻧﯿﺪ ]‪ [1‬ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ﻟﻠﺴﯿﻮﻃﯽ ص ‪.477‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪460 :‬‬‫أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔـﮥ( ﺑﻤﻘﺎم ﺻـﯿﺎﻧﺖ اﻣﺎم اﻋﻈﻢ از ﺟﺮح و ﻗـﺪح ﺧﻄﯿﺐ ﺑﺎﻓﺎدات اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﮐﻪ در آن ﺗﻌـﺪﯾﻞ را ﺑﺮ ﺟﺮح ﻣﻘﺪم ﺳﺎﺧﺘﻪ ﻣﺘﺸـﺒﺚ‬‫ﺷـﺪه و او را اﻣﺎم اﺋﻤﻪ ﺗﺤﻘﯿﻖ ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾـﺪ‪ [:‬و اﻟـﺪﻟﯿﻞ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ذﮐﺮﻧﺎ أن اﻟﺘﻌﺪﯾﻞ ﻣﺘﯽ ﺗﺮّﺟﺢ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﺮح ﯾﺠﻌﻞ اﻟﺠﺮح ﮐﺄن‬‫ﻟﻢ ﯾﮑﻦ‪ ،‬و ﻗـﺪ ذﮐﺮ ذﻟـﮏ اﻣـﺎم أﺋﻤـﮥ اﻟﺘﺤﻘﯿـﻖ اﺑﻦ اﻟﺠـﻮزي ﻓﯽ ﮐﺘـﺎب اﻟﺘﺤﻘﯿﻖ ﻓﯽ أﺣـﺎدﯾﺚ اﻟﺘﻌﻠﯿﻖ ﻓﯽ ﻣﻮاﺿﻊ ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻘـﺎل ﻓﯽ ﺣـﺪﯾﺚ‬‫اﻟﻤﻀـﻤﻀﮥ و اﻻﺳﺘﻨﺸﺎق اﻟﺬي ﻻ ﯾﺘﻢ اﻟﻮﺿﻮء اﻻ ﺑﻬﻤﺎ‪ :‬ﻓﺎن ﻗﺎل اﻟﺨﺼﻢ أﻋﻨﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ رح ﻓﺎﻧﻪ ﯾﺮﯾﻬﻤﺎ ﺳّﻨﮥ‪ :‬ﻓﯿﻬﻤﺎ ﺟﺎﺑﺮ اﻟﺠﻌﻔﯽ ﻓﻘﺪ ﮐّﺬﺑﻪ‬‫أﯾﻮب اﻟﺴﺠﺴﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬و زاﺋﺪة‪ ،‬ﻗﻠﻨﺎ ﻗﺪ وﺛّﻘﻪ ﺳﻔﯿﺎن اﻟﺜﻮري و ﺷﻌﺒﮥ و ﮐﻔﯽ ﺑﻬﻤﺎ اﻟﺦ ]‪.[1‬‬‫]و اﺑﻮ ﻣﺤﻤـﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺳـﻌﺪ اﻟﯿـﺎﻓﻌﯽ اﻟﯿﻤﻨﯽ در )ﻣﺮآة اﻟﺠﻨـﺎن و ﻋﺒﺮة اﻟﯿﻘﻈﺎن ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓـﮥ ﻣﺎ ﯾﻌﺘﺒﺮ ﻣﻦ ﺣﻮادث اﻟﺰﻣﺎن و ﺗﻘﻠﺐ أﺣﻮال‬‫اﻻﻧﺴـﺎن( ﺑﺮاﺋﺖ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒـﻞ را از ﻗـﻮل ﺑﺠﻬﺖ و ﺣﺮف و ﺻـﻮت ﮐﻪ ﺣﻨـﺎﺑﻠﻪ ﺟﺴﺎرﺗـﺎ و ﺧﺴﺎرﺗـﺎ ﺑـﺂن ﻗﺎﺋـﻞ ﮔﺮدﯾﺪهاﻧـﺪ از ﻗﻮل اﺑﻦ‬‫اﻟﺠﻮزي ﺛـﺎﺑﺖ ﮐﺮده‪ ،‬ﭼﻨـﺎﻧﮑﻪ در ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﺨﯿﺮ ﯾﻤﻨﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬أﻣﺎ ﻣﺎ ذﮐﺮت ﻣﻦ ﮐﻮن اﻻﻣﺎم أﺣﻤـﺪ و اﻟﻤﺘﻘـﺪﻣﯿﻦ‬‫ﻣﻦ أﺻـﺤﺎﺑﻪ ﺑﺮاءا ﻣﻤـﺎ ادﻋـﺎه اﻟﻤﺘﺄﺧﺮون ﻣﻨﻬﻢ‪ ،‬ﻓﻤﻤﻦ ﻧﺺ ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ ﺑﻌﺾ اﻟﺤﻨﺎﺑﻠـﮥ و ﻫﻮ اﻻﻣﺎم أﺑﻮ اﻟﻔﺮج اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﺣﺘﯽ ذﮐﺮ أﻧﻬﻢ‬‫ﺻﺎروا ﺳﺒﮥ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺬﻫﺐ ﺑﺎﻋﺘﻘﺎدﻫﻢ اﻟﺬي ﯾﺘﻮﻫﻢ ﻏﯿﺮﻫﻢ أﻧﻪ ﻣﺬﻫﺐ أﺣﻤﺪ اﻟﺦ ]‪ [1] .[2‬ﺟﺎﻣﻊ ﻣﺴﺎﻧﯿﺪ أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﮥ ص ‪ 28‬اﻟﻨﻮع اﻟﻌﺎﺷﺮ ﻣﻦ‬‫ﻣﻨﺎﻗﺒﻪ اﻟﻤﺘﻔﺮد ﺑﻬﺎ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺮآت اﻟﺠﻨﺎن ﻟﻠﯿﺎﻓﻌﯽ ج ‪ 3‬ص ‪ 324‬ط داﺋﺮة اﻟﻤﻌﺎرف اﻟﻨﻈﺎﻣﯿﮥ ﺑﺤﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪461 :‬‬‫]و ﺷـﯿﺦ ﺗﻘﯽ اﻟـﺪﯾﻦ اﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺤﻠﯿﻢ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺴـﻼم ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﮥ اﻟﺤﺮاﻧﯽ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ در )ﻣﻨﻬﺎج‬‫اﻟﺴﻨﮥ اﻟﻨﺒﻮﯾﮥ ﻓﯽ رّد ﮐﻼم اﻟﺸﯿﻌﮥ و اﻟﻘﺪرﯾﮥ( ﺟﺎﺑﺠﺎ ﺑﺤﮑﻢ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي در رد اﺣﺎدﯾﺚ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺟﻨﺎب أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﻣﺘﻤﺴﮏ‬‫ﮔﺮدﯾﺪه‪ ،‬از آن ﺟﻤﻠﻪ ﺑﺠﻮاب‬‫ﺣﺪﯾﺚ )أﻧﺖ أﺧﯽ و وﺻﯿﯽ و ﺧﻠﯿﻔﺘﯽ ﻣﻦ ﺑﻌﺪي و ﻗﺎﺿﯽ دﯾﻨﯽ(‬‫ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻗﺎل أﺑﻮ اﻟﻔﺮج ﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﻓﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻮﺿﻮﻋﺎت ﻟﻤﺎ روي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺒﺴﺘﯽ ﻫـﺬا ﺣـﺪﯾﺚ ﻣﻮﺿﻮع اﻟﺦ‬‫]‪.[1‬‬‫]و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﮥ ﺑﺠﻮاب‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻦ أﺣّﺐ أن ﯾﺘﻤﺴﮏ ﺑﻘﺼﺒﮥ اﻟﯿﺎﻗﻮت اﻟﺘﯽ ﺧﻠﻘﻬﺎ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﯿﺪه ﺛﻢ ﻗﺎل ﻟﻬﺎ‪ :‬ﮐﻮﻧﯽ ﻓﮑﺎﻧﺖ ﻓﻠﯿﺘﻮل ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‬‫ﻣﻦ ﺑﻌﺪي ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﺜﺎﻧﯽ ﯾﻌﻨﯽ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ذﮐﺮه اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﻓﯽ اﻟﻤﻮﺿﻮﻋﺎت‪ ،‬و ﺑّﯿﻦ أﻧﻪ ﻣﻮﺿﻮع ]‪.[2‬‬‫]و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﮥ در )ﻣﻨﻬﺎج( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و اﻋﻠﻢ أﻧﻪ ﺛﻢ أﺣﺎدﯾﺚ أﺧﺮ ﻟﻢ ﯾﺬﮐﺮﻫﺎ ﻫﺬا اﻟﺮاﻓﻀـﯽ ﻟﻮ ﮐﺎﻧﺖ ﺻﺤﯿﺤﮥ ﻟﺪﻟﺖ ﻋﻠﯽ ﻣﻘﺼﻮده‪ ،‬و ﻓﯿﻬﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 120‬از ‪180‬‬‫ﻣﺎ ﻫﻮ أدل ﻣﻦ ﺑﻌﺾ ﻣﺎ ذﮐﺮه ﻟﮑﻨﻬﺎ ﮐﻠﻬﺎ ﮐـﺬب‪ ،‬و اﻟﻨﺎس ﻗـﺪ رووا أﺣﺎدﯾﺚ ﻣﮑﺬوﺑﮥ ﻓﯽ ﻓﻀﻞ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ و ﻋﺜﻤﺎن و ﻋﻠﯽ و ﻣﻌﺎوﯾﮥ‬‫و ﻏﯿﺮﻫﻢ ﻟﮑﻦ اﻟﻤﮑـﺬوب ﻓﯽ ﻓﻀـﻞ ﻋﻠﯽ أﮐﺜﺮ‪ ،‬ﻻـن اﻟﺸـﯿﻌﮥ أﺟﺮأ ﻋﻠﯽ اﻟﮑـﺬب ﻣﻦ اﻟﻨﻮاﺻﺐ‪ ،‬ﻗـﺎل أﺑﻮ اﻟﻔﺮج ﺑﻦ اﻟﺠﻮزي‪ :‬ﻓﻀﺎﺋـﻞ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﺼﺤﯿﺤﮥ ﮐﺜﯿﺮة ﻏﯿﺮ ان اﻟﺮاﻓﻀﮥ ﻟﻢ ]‪ [1‬ﻣﻨﻬﺎج اﻟﺴﻨﮥ ج ‪ 4‬ص ‪ 95‬ط ﺑﻮﻻق ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻣﻨﻬﺎج اﻟﺴﻨﮥ ج ‪ 4‬ص ‪.106‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪462 :‬‬‫ﺗﻘﻨﻊ ﻓﻮﺿﻌﺖ ﻟﻪ ﻣﺎ ﺗﻀﻊ ﻻ ﻣﺎ ﺗﺮﻓﻊ‪ ،‬و ﺣﻮﺷﯿﺖ ﺣﺎﺷﯿﺘﻪ ﻣﻦ اﻻﺣﺘﯿﺎج اﻟﯽ اﻟﺒﺎﻃﻞ اﻟﺦ ]‪.[1‬‬‫]و ﺑﻌﺪ اﯾﻦ اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ اﺣﺎدﯾﺚ ﻋﺪﯾﺪه ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪ ،‬و ﺑﺎﻗﻮال اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي در اﺛﺒﺎت وﺿﻊ آن اﺳﺘﻨﺎد ﻧﻤﻮده‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﻪ در ﻣﻨﻬﺎج اﻟﺴـﻨﮥ ﺑﺠﻮاب ﺣﺪﯾﺚ رد ﺷـﻤﺲ ﺑﺮاي ﺟﻨﺎب أﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و اﻟﺠﻮاب أن ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻓﻀﻞ ﻋﻠﯽ‬‫و وﻻـﯾﺘﻪ ﻟﻠّﻪ و ﻋﻠﻮ ﻣﻨﺰﻟﺘﻪ ﻋﻨـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻌﻠﻮم و ﻟﻠّﻪ اﻟﺤﻤـﺪ ﻣﻦ ﻃﺮق ﺛﺎﺑﺘـﮥ أﻓﺎدﺗﻨـﺎ اﻟﻌﻠﻢ اﻟﯿﻘﯿﻨﯽ ﻻـ ﯾﺤﺘﺎج ﻣﻌﻬﺎ اﻟﯽ ﮐـﺬب و ﻻ اﻟﯽ ﻣﺎﻻ ﻧﻌﻠﻢ‬‫ﺻـﺪﻗﻪ أو ﻧﻌﻠﻢ ﮐـﺬﺑﻪ‪ ،‬و ﺣـﺪﯾﺚ رد اﻟﺸـﻤﺲ ﻟﻪ ﻗﺪ ذﮐﺮه ﻃﺎﺋﻔﮥ ﮐﺄﺑﯽ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﻄﺤﺎوي و اﻟﻘﺎﺿـﯽ و ﻋﯿﺎض و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ‪ ،‬و ﻋﺪوا ذﻟﮏ ﻣﻦ‬‫ﻣﻌﺠﺰات اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﻟﮑﻦ اﻟﻤﺤﻘﻘﯿﻦ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻤﻌﺮﻓـﮥ ﺑﺎﻟﺤـﺪﯾﺚ ﯾﻌﻠﻤﻮن ان ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﮐـﺬب ﻣﻮﺿﻮع‪ ،‬ﮐﻤﺎ ذﮐﺮ‬‫ذﻟﮏ أﺑﻮ اﻟﻔﺮج ﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﻓﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻮﺿﻮﻋﺎت اﻟﺦ ]‪.[2‬‬‫]و ﻓﻀﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ روزﺑﻬﺎن ﺑﻦ ﻓﻀﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺨﻨﺠﯽ اﻟﺸـﯿﺮازي ﺑﺠﻮاب ﻋﻼﻣﻪ ﺣﻠﯽ ﻃﺎب ﺛﺮاه‪ ،‬ﺟﺎﺋﯽ ﮐﻪ آن ﺟﻨﺎب در )ﻧﻬﺞ اﻟﺤﻖ(‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﻧﻮر را ﻧﻘـﻞ ﻓﺮﻣﻮده ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ [:‬أﻗﻮل‪ :‬ذﮐﺮ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﺑﻤﻌﻨـﺎه ﻓﯽ ﮐﺘـﺎب اﻟﻤﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻘﯿﻦ و ﻗﺎل‪ :‬ﻫـﺬا‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻮﺿﻮع ﻋﻠﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬و اﻟﻤﺘﻬﻢ ﺑﻪ ﻓﯽ اﻟﻄﺮﯾﻖ اﻻول ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﻠﻒ اﻟﻤﺮوزي‪ ،‬ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪[1] :‬‬‫ﻣﻨﻬﺎج اﻟﺴﻨﮥ ج ‪ 4‬ص ‪.119‬‬‫]‪ [2‬ﻣﻨﻬﺎج اﻟﺴﻨﮥ ج ‪ 4‬ص ‪.186‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪463 :‬‬‫ﮐﺬاب‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺪارﻗﻄﻨﯽ‪ :‬ﻣﺘﺮوك‪ ،‬و ﻓﯽ اﻟﻄﺮﯾﻖ اﻟﺜﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻬﻢ ﺑﻪ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ و ﮐﺎن راﻓﻀـﯿﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل أﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ ﮐﺎن راﻓﻀﯿﺎ‬‫ﮐﺬاﺑﺎ‪ ،‬ﯾﻀﻊ ﻟا ﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ ﺳﺐ أﺻﺤﺎب رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ]‪.[1‬‬‫]و ﺷـﻬﺎب اﻟـﺪﯾﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻣﮑﯽ اﻟﻬﯿﺜﻤﯽ در )ﺻﻮاﻋﻖ ﻣﺤﺮﻗﻪ( ﺑﻌﺪ از ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺚ )أﻧﺎ ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻌﻠﻢ( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و ﻗﺪ اﺿـﻄﺮب اﻟﻨﺎس‬‫ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﺠﻤﺎﻋﮥ ﻋﻠﯽ اﻧﻪ ﻣﻮﺿﻮع‪ ،‬ﻣﻨﻬﻢ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي و اﻟﻨﻮوي‪ ،‬و ﻧﺎﻫﯿﮏ ﺑﻬﻤﺎ ﻣﻌﺮﻓﮥ ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻃﺮﻗﻪ اﻟﺦ ]‪.[2‬‬‫]و ﻣﯿﺮزا ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺘﻤـﺪ ﺧﺎن در )ﻣﻔﺘﺎح اﻟﻨﺠﺎة( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و اﻟﻌﺠﺐ ﻣﻦ ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﯾﺘﻮﻗﻔﻮن ﻓﯽ أﻣﺮه و ﯾﺘﻨﺰﻫﻮن ﻋﻦ ﻟﻌﻨﻪ‪ ،‬و ﻗﺪ أﺟﺎزه ﮐﺜﯿﺮ‬‫ﻣﻦ اﻻﺋﻤـﮥ‪ ،‬ﻣﻨﻬﻢ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﻧﺎﻫﯿـﮏ ﺑﻪ ﻋﻠﻤـﺎ و ﺟﻼﻟـﮥ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﻗﺎل ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟﻤﺴـﻤﯽ )ﺑﺎﻟﺮد ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺘﻌﺼﺐ اﻟﻌﻨﯿـﺪ اﻟﻤﺎﻧﻊ ﻣﻦ ذم ﯾﺰﯾـﺪ(‪:‬‬‫ﺳﺄﻟﻨﯽ ﺳﺎﺋﻞ ﻋﻦ ﯾﺰﯾـﺪ ﺑﻦ ﻣﻌﺎوﯾـﮥ ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬ﯾﮑﻔﯿﻪ ﻣﺎ ﺑﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أ ﯾﺠﻮز ﻟﻌﻨﻪ؟ ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻗﺪ أﺟﺎزه اﻟﻌﻠﻤﺎء اﻟﻮرﻋﻮن ﻣﻨﻬﻢ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻓﺎﻧﻪ‬‫ذﮐﺮ ﻓﯽ ﺣﻖ ﯾﺰﯾﺪ ﻣﺎ ﯾﺰﯾﺪ ﻋﻠﯽ اﻟﻠﻌﻨﮥ ]‪.[3‬‬‫]و ﺧﻮد ﻣﺨﺎﻃﺐ در ﻫﻤﯿﻦ ﺑﺎب در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ :‬ﺣﺪﯾﺚ ﭘﻨﺠﻢ رواﯾﺖ ﺟﺎﺑﺮ‬‫)ان اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬أﻧﺎ ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻌﻠﻢ و ﻋﻠﯽ ﺑﺎﺑﻬﺎ(‬‫و اﯾﻦ ﺧﺒﺮ ﻧﯿﺰ ﻣﻄﻌﻮن اﺳﺖ‪[.‬‬‫ﻗﺎل ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﻻ أﺻﻞ ﻟﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬اﻧﻪ ﻣﻨﮑﺮ و ﻟﯿﺲ ﻟﻪ وﺟﻪ ]‪ [1‬اﺣﻘﺎق اﻟﺤﻖ ج ‪ 7‬ص ‪.391‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺼﻮاﻋﻖ اﻟﻤﺤﺮﻗﮥ ص ‪ 73‬ط ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻣﻔﺘﺎح اﻟﻨﺠﺎ ص ‪ 113‬اﻟﻔﺼﻞ اﻟﺨﺎﻣﺲ ﻋﺸﺮ ﻓﯽ ذﮐﺮ ﻣﺎ ﺟﺮي ﺑﻌﺪ ﻗﺘﻞ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪464 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 121‬از ‪180‬‬‫ﺻﺤﯿـﺢ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺘﺮﻣﺬي‪ :‬اﻧﻪ ﻣﻨﮑﺮ ﻏﺮﯾﺐ‪ ،‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ اﻟﺠﻮزّي ﻓﯽ اﻟﻤﻮﺿﻮﻋﺎت ]‪] [1‬و ﻧﺼﺮ اﻟﱠﻠﻪ ﮐﺎﺑﻠﯽ در ﺻﻮاﻗﻊ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و دﻋﻮي أﻫﻞ‬‫اﻟﺒﺼـﺮة ﻋﻠﯽ ﻣﻐﯿﺮة ﮐﻤﺎ ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ اﻟﻄﺒﺮي و اﻻﻣﺎم اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺟﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻔﺮج اﺑﻦ اﻟﺠﻮزّي و اﻟﺸـﯿﺦ ﺷـﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ‬‫اﻟﻤﻈﻔﺮ ﺳﺒﻂ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﻓﯽ ﺗﻮارﯾﺨﻬﻢ ﻫﻮ أن ﻣﻐﯿﺮة ﮐﺎن أﻣﯿﺮ اﻟﺒﺼﺮة‪ ،‬و ﮐﺎن اﻟﻨﺎس ﯾﻘﻠﻮﻧﻪ ﻓﺄﺧﺬوا ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺸﻬﻮد أﻧﻪ زﻧﯽ ﺑﺎﻣﺮأة ﯾﻘﺎل ﻟﻬﺎ‬‫أم ﺟﻤﯿﻞ و ﮐﺘﺒﻮا ﺑﺬﻟﮏ اﻟﯽ ﻋﻤﺮ اﻟﺦ ]‪.[2‬‬‫]و ﻧﯿﺰ ﻣﺨﺎﻃﺐ در ﺑﺎب ﻣﻄﺎﻋﻦ ﺑﺠﻮاب ﻃﻌﻦ ﺷﺸﻢ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ ﻃﺒﺮي‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﺨـﺎري در ﺗﺎرﯾـﺦ ﺧﻮد‪ ،‬و ﺣﺎﻓـﻆ ﻋﻤـﺎد اﻟـﺪﯾﻦ اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬و ﺣﺎﻓـﻆ ﺟﻤﺎل اﻟـﺪﯾﻦ اﺑﻮ اﻟﻔﺮج اﺑﻦ‬‫اﻟﺠﻮزي‪ ،‬و ﺷﯿﺦ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﻈﻔﺮ ﺳﺒﻂ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي‪ ،‬و دﯾﮕﺮ ﻣﺆرﺧﯿﻦ ﺛﻘﺎت ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ :‬ﮐﻪ ﻣﻐﯿﺮة ﺑﻦ ﺷﻌﺒﮥ اﻣﯿﺮ ﺑﺼﺮة ﺑﻮد‪ ،‬و ﻣﺮدم‬‫ﺑﺼﺮه ﺑﺎ او ﺑﺪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ ،‬و ﻣﯽﺧﻮاﺳﺘﻨﺪ ﮐﻪ او را ﻋﺰل ﮐﻨﻨﺪ ﺑﺮ وي ﺗﻬﻤﺖ زﻧﺎ ﺑﺮ ﺑﺴﺘﻨﺪ اﻟﺦ ]‪.[3‬‬‫و ﻓﺎﺿﻞ ﻣﻌﺎﺻـﺮ ﻣﻮﻟﻮي ﺣﯿـﺪر ﻋﻠﯽ اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي را ﺑﻮﺻﻒ ﺳـﻨﺪ اﻟﻤﺤـﺪﺛﯿﻦ و اﻟﻤﻨّﻘﺪﯾﻦ ﻣﻮﺻﻮف ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬و او را از اﺋّﻤﻪ ﻓﻘﻪ و ﺣﺪﯾﺚ‬‫داﻧﺴـﺘﻪ‪ ،‬و ﻗﺮﯾﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﮔﺮداﻧﯿـﺪه‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در )ازاﻟـﮥ اﻟﻐﯿﻦ( ﻣﯽﮔﻮﯾـﺪ‪ :‬ﺑﺎﻟﺠﻤﻠﻪ اﮔﺮ ﺣﺠـﮥ اﻻﺳـﻼم ﻏﺰاﻟﯽ ﭼﻨﺎن ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ اﻣﺎم‬‫اﺣﻤﺪ ]‪ [1‬ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﮥ ص ‪ 441‬ط دﻫﻠﯽ ﺑﺎب ﻫﻔﺘﻢ در اﻣﺎﻣﺖ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺻﻮاﻗﻊ ص ‪.265‬‬‫]‪ [3‬ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﮥ ص ‪ 589‬ط دﻫﻠﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪465 :‬‬‫اﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي و ﻣﻦ ﯾﻘﻮم ﻣﻘﺎﻣﻬﻢ ﮐﻪ از اﺋّﻤﻪ ﻓﻘﻪ و ﺣﺪﯾﺜﻨﺪ‪ ،‬ﺻﺮﯾﺢ ﺗﮑﻔﯿﺮ ﯾﺰﯾﺪ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ در ذﮐﺮ ﻻﻋﻨﯿﻦ و ﻣﮑّﻔﺮﯾﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬و از آن ﺟﻤﻠﻪ ﺳﻨﺪ اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ و اﻟﻤﻨّﻘﺪﯾﻦ اﺑﻮ اﻟﻔﺮج اﺑﻦ ﺟﻮزﯾﺴﺖ اﻧﺘﻬﯽ ]‪.[1‬‬‫ اﺑﻦ ﺣﺰم اﻧﺪﻟﺴﯽ ﻧﯿﺰ در ﺑﺨﺎري ﻗﺪح ﮐﺮده‪-‬‬‫اﺷﺎره‬‫]و ﻧﯿﺰ ﻋّﻠﺎﻣﻪ اﺑﻮ ﻣﺤﻤـﺪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم اﻻﻧﺪﻟﺴـﯽ ﺣـﺪﯾﺚ ﺑﺨﺎري را ﮐﻪ ﻣﺜﺒﺖ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﻌﺎزف ]‪ [2‬اﺳﺖ ﻗـﺪح و ﺟﺮح‬‫ﻧﻤﻮده ﺑﻠﮑﻪ ﺑﯿﺰﯾـﺪ ﺟﺴﺎرت ﺟﻤﯿﻊ اﺣﺎدﯾﺚ را ﮐﻪ در ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﻌﺎزف وارد ﺷـﺪه ﻣﻮﺿﻮع و ﻣﮑﺬوب واﻧﻤﻮده ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﮐﺘﺎب )اﻟﻤﺤّﻠﯽ(‬‫ﮐﻪ ﻧﺴﺨﻪ ﻋﺘﯿﻘﻪ آن ﺑﺨّﻂ ﻋﺮب ﭘﯿﺶ اﯾﻦ ﺧﺎﮐﺴﺎر ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ ﮔﻔﺘﻪ‪[:‬‬‫وﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ اﻟﺒﺨﺎري ﻗﺎل ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﻤﺎر‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﺻﺪﻗـﮥ ﺑﻦ ﺧﺎﻟـﺪ ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﺟﺎﺑﺮ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﻄﯿﮥ ﺑﻦ ﻗﯿﺲ ﻟا ﮑﻼﺑﯽ‪،‬‬‫ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﺑﻦ ﻏﻨﻢ اﻻﺷـﻌﺮي‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﯽ أﺑﻮ ﻋﺎﻣﺮ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻣﺎﻟﮏ اﻻﺷـﻌﺮي‪ ،‬و و اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺎ ﮐﺬﺑﻨﯽ أﻧّﻪ ﺳﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﯿﮑﻮﻧﻦ ﻣﻦ اﻣﺘﯽ ﻗﻮم ﯾﺴﺘﺤّﻠﻮن اﻟﺨّﺰ و اﻟﺤﺮﯾﺮ و اﻟﺨﻤﺮ و اﻟﻤﻌﺎزف‪.‬‬‫و ﻫـﺬا ﻣﻨﻘﻄﻊ ﻟﻢ ﯾﺘﺼﻞ ﻣﺎ ﺑﯿﻦ اﻟﺒﺨﺎري و ﺻﺪﻗـﮥ ﺑﻦ ﺧﺎﻟـﺪ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺼـﺢ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﺒﺎب ﺷـﯽء أﺑﺪا و ﮐﻞ ﻣﺎ ﻓﯿﻪ ﻓﻬﻮ ﻣﻮﺿﻮع ]‪ [1] [3‬ازاﻟﮥ‬‫اﻟﻐﯿﻦ ج ‪ 1‬ص ‪.82‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻤﻌﺎزف ﺟﻤﻊ اﻟﻤﻌﺰف و اﻟﻤﻌﺰﻓﮥ‪ :‬آﻻت اﻟﻄﺮب ﮐﺎﻟﻄﻨﺒﻮر و اﻟﻌﻮد و اﻟﻘﯿﺜﺎرة‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻟﻤﺤﻠﯽ ج ‪ 9‬ص ‪ 72‬ﻓﯽ ﻣﺴﺌﻠﮥ ‪ 1565‬ط ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪466 :‬‬‫]و اﺋﻤﻪ ﻗﻮم اﺑﻦ ﺣﺰم را ﺑﺂﺳﻤﺎن ﺑﺮﯾﻦ ﻣﯽرﺳﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬و داد اﻏﺮاق و ﻣﺒﺎﻟﻐﻪ در ﺗﻌﻈﯿﻢ و ﺗﺒﺠﯿﻞ او ﻣﯽدﻫﻨﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 122‬از ‪180‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ ﺣﺰم در ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ‬‫]ذﻫﺒﯽ در )ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ( در وﻗﺎﯾﻊ ﺳـﻨﮥ ﺳﺖ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم اﻟﻌّﻠﺎﻣﮥ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ‬‫ﺑﻦ ﺣﺰم ﺑﻦ ﻏﺎﻟﺐ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ اﻻﻣﻮي ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﻔﺎرﺳـﯽ اﻻﺻﻞ اﻻﻧﺪﻟﺴـﯽ اﻟﻘﺮﻃﺒّﯽ اﻟﻈﺎﻫﺮّي ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻤﺼـﻨﻔﺎت‪ ،‬ﻣﺎت ﺷـﺮدا ﻋﻦ ﺑﻠﺪه ﻣﻦ‬‫ﻗﺒﻞ اﻟﺪوﻟـﮥ ﺑﺒﺎدﯾﮥ اﻟﺒﻠﮥ ﺑﻘﺮﯾﮥ ﻟﻪ ﻟﯿﻮﻣﯿﻦ ﺑﻘﯿﺎ ﻣﻦ ﺷـﻌﺒﺎن ﻋﻦ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ ﺳـﻨﮥ‪ ،‬روي ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ اﻟﺠﺴﻮر‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد و‬‫ﺧﻠﻖ‪ ،‬و أول ﺳـﻤﺎﻋﻪ ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺗﺴـﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋـﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن إﻟﯿﻪ اﻟﻤﻨﺘﻬﯽ ﻓﯽ اﻟـﺬﮐﺎء‪ ،‬و ﺣـﺪة اﻟﺬﻫﻦ‪ ،‬و ﺳـﻌﮥ اﻟﻌﻠﻢ ﺑﺎﻟﮑﺘﺎب و اﻟﺴـﻨﮥ‪ ،‬و‬‫اﻟﻤـﺬاﻫﺐ و اﻟﻤﻠﻞ و اﻟﻨﺤﻞ و اﻟﻌﺮﺑﯿـﮥ‪ ،‬و اﻵداب‪ ،‬و اﻟﻤﻨﻄﻖ‪ ،‬و اﻟﺸـﻌﺮ ﻣﻊ اﻟﺼـﺪق و اﻻﻣﺎﻧـﮥ و اﻟﺪﯾﺎﻧـﮥ‪ ،‬و اﻟﺤﺸـﻤﮥ و اﻟﺴﺆدد‪ ،‬و اﻟﺮﯾﺎﺳـﮥ و‬‫اﻟﺜﺮوة و ﮐﺜﺮة اﻟﮑﺘﺐ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻐﺰاﻟﯽ‪ :‬وﺟﺪت ﻓﯽ اﺳﻤﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻻﺑﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم ﯾﺪل ﻋﻠﯽ ﻋﻈﻢ ﺣﻔﻈﻪ و ﺳﯿﻼن ذﻫﻨﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺻﺎﻋﺪ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ ﮐﺎن اﺑﻦ ﺣﺰم أﺟﻤﻊ أﻫﻞ اﻻﻧﺪﻟﺲ ﻗﺎﻃﺒﮥ ﻟﻌﻠﻮم اﻻﺳـﻼم‪ ،‬و أوﺳﻌﻬﻢ ﻣﻌﺮﻓﮥ ﻣﻊ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﻠﺴﺎن و اﻟﺒﻼﻏﮥ و‬‫اﻟﺸﻌﺮ‪ ،‬و اﻟﺴﯿﺮ و اﻻﺧﺒﺎر‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﯽ اﺑﻨﻪ اﻟﻔﻀﻞ أﻧﻪ اﺟﺘﻤﻊ ﻋﻨﺪه ﻣﻦ ﺗﺄﻟﯿﻔﻪ ﻧﺤﻮ أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ﻣﺠﻠﺪ ]‪ [1] .[1‬ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 3‬ص ‪239‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ ﺣﺰم در ﺣﺎﺷﯿﻪ ﺷﺮح اﻟﻔﯿﻪ ﻋﺮاﻗﯽ‬‫]و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺴـﻨﻬﻮري اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻻزﻫﺮي در )ﺣﺎﺷﯿﻪ ﺷﺮح اﻟﻔﯿﻪ ﻋﺮاﻗﯽ( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ‬‫ﺣﺰم ﺑﻦ ﻏﺎﻟﺐ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﻣﻌﺪان ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﻣﻮﻟﯽ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﺣﺮب اﻟﻔﺎرﺳـﯽ اﻻﺻﻞ اﻻﻣﻮّي ﻟا ﯿﺰﯾﺪّي‬‫ﮐﺎن إﻟﯿﻪ اﻟﻤﻨﺘﻬﯽ ﻓﯽ اﻟﺬﮐﺎء و اﻟﺤﻔﻆ و اﻻّﻃﻼع ﻋﻠﯽ اﻟﻌﻠﻮم و ﮐﺎن أّوﻻ ﺷﺎﻓﻌﯿﺎ‪ ،‬ﺛﻢ ﺻﺎر ﻇﺎﻫﺮﯾﺎ‪ ،‬ﺛﻢ اﺳـﺘﻘﻞ ﺑﻨﻔﺴﻪ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﻟﯿﻮﻣﯿﻦ ﺑﻘﯿﺎ ﻣﻦ‬‫ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ]‪[1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ ﺣﺰم در ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ﺳﯿﻮﻃﯽ‬‫]و ﺟﻼـل اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در )ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﺤﻔـﺎظ( ﺧﻮد ﮐﻪ از ﺗـﺬﮐﺮة اﻟﺤﻔﺎظ ذﻫﺒﯽ ﻣﻠﺨﺺ ﮐﺮده ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬اﺑﻦ ﺣﺰم اﻻﻣﺎم اﻟﻌّﻠﺎﻣـﮥ اﻟﺤﺎﻓﻆ‬‫اﻟﻔﻘﯿﻪ أﺑﻮ ﻣﺤﻤـﺪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم ﺑﻦ ﻏـﺎﻟﺐ ﺑﻦ ﺻﺎﻟـﺢ ﺑﻦ ﺧﻠﻒ اﻟﻔﺎرﺳـﯽ اﻻﺻـﻞ اﻟﯿﺰﯾـﺪي اﻻﻣﻮي ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﻘﺮﻃﺒّﯽ‬‫اﻟﻈﺎﻫﺮّي‪ ،‬ﮐﺎن أوﻻ ﺷﺎﻓﻌﯿﺎ‪ ،‬ﺛﻢ ﺗﺤّﻮل ﻇﺎﻫﺮﯾﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺻﺎﺣﺐ ﻓﻨﻮن و ورع و زﻫﺪ‪ ،‬و إﻟﯿﻪ اﻟﻤﻨﺘﻬﯽ ﻓﯽ اﻟﺬﮐﺎء و اﻟﺤﻔﻆ‪ ،‬و ﺳﻌﮥ اﻟﺪاﺋﺮة ﻓﯽ‬‫اﻟﻌﻠﻮم أﺟﻤﻊ اﻫﻞ اﻻﻧﺪﻟﺲ ﻗﺎﻃﺒﮥ ﻟﻌﻠﻮم اﻻﺳـﻼم‪ ،‬و أوﺳﻌﻬﻢ ﻣﻌﺮﻓﮥ‪ ،‬ﻣﻊ ﺗﻮﺳﻌﻪ ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﻠﺴﺎن‪ ،‬و اﻟﺒﻼﻏﮥ‪ ،‬و اﻟﺸﻌﺮ‪ ،‬و اﻟﺴﯿﺮ و اﻻﺧﺒﺎر‪ ،‬ﻟﻪ‬‫اﻟﻤﺤﻠﯽ ﻋﻠﯽ ﻣـﺬﻫﺒﻪ و اﺟﺘﻬﺎده و ﺷـﺮﺣﻪ اﻟﻤﺤﻠﯽ‪ ،‬و اﻟﻤﻠﻞ و اﻟﻨﺤﻞ و اﻻﯾﺼﺎل ﻓﯽ ﻓﻘﻪ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ آﺧﺮ ]‪ [1‬ﺣﺎﺷﯿﻪ ﺷﺮح اﻟﻔﯿﻪ‬‫ﻋﺮاﻗﯽ ص ‪.17‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪468 :‬‬‫ﻣﻦ روي ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻻﺟﺎزة أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺷﺮﯾﺢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺧﻤﺴﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ ]‪[1‬‬‫ﻋﻈﻤﺖ اﺑﻦ ﺣﺰم ﻧﺰد ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ اﻟﻌﺮﺑﯽ‬‫]و ﺷـﯿﺦ ﻣﺤﯽ اﻟـﺪﯾﻦ ﺑﻦ اﻟﻌﺮﺑﯽ در ﺑـﺎب ﺛـﺎﻟﺚ و ﻋﺸـﺮﯾﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ )ﻓﺘﻮﺣﺎت( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬رأﯾﺖ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ و ﻗـﺪ ﻋﺎﻧﻖ أﺑﺎ‬‫ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم اﻟﻤﺤّﺪث ﻓﻐﺎب اﻟﻮاﺣﺪ ﻓﯽ اﻵﺧﺮ ﻓﻠﻢ ﻧﺮ اﻻ واﺣﺪا‪ ،‬و ﻫﻮ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﻬﺬا ﻏﺎﯾﮥ اﻟﻮﺻﻠﮥ و ﻫﻮ اﻟﻤﻌّﺒﺮ‬‫ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻻﺗﺤﺎد ]‪.[2‬‬‫]و ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﺗﻐﻠﺐ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻻدﻓﻮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ در )ﮐﺘﺎب اﻻﻣﺘﺎع ﻓﯽ اﺣﮑﺎم اﻟﺴﻤﺎع( در ذﮐﺮ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺿﺮب ﻋﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و ﻗﺪ ﺗﺘّﺒﻊ‬‫ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﻣﻦ ﻟا ﺤﻔـﺎظ ﮐـﺎﺑﻦ ﺣﺰم و اﺑﻦ ﻃﺎﻫﺮ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ و اّدﻋﻮا أﻧّﻪ ﻟﻢ ﯾﺼـﺢ ﻓﯽ اﻟﻤﻨﻊ ﺣـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﺣﻠﻒ اﺑﻦ ﺣﺰم أﻧﻪ ﻟﻮ وﺟـﺪ ﺣـﺪﯾﺜﺎ ﻟﻢ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 123‬از ‪180‬‬‫ﯾﺘﺮّدد ﻓﯽ اﻻﺧﺬ ﺑﻪ ]‪.[3‬‬‫]و ﺧﻮد ﻣﺨﺎﻃﺐ در ﺑﺎب اﻣﺎﻣﺖ ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﺑﺎﯾﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻣﻄﺎﻋﻦ ﺣﻀـﺮت اﻣﯿﺮ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم در ﮐﺘﺎب ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪ ﻣﻐﺮﺑﯽ ﻧﺎﺻﺒﯽ دو ﻗﺴـﻢ‬‫ﯾﺎﻓﺖ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬‫ﻗﺴـﻤﯽ آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﻧﻮاﺻﺐ ﻣﺘﻔّﺮدﻧـﺪ ﺑﺮواﯾﺖ آن‪ ،‬و اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ و ﺷـﯿﻌﻪ ﮐﻪ ﻣﺤﺒﯿﻦ آن ﺟﻨﺎﺑﻨـﺪ اﻧﮑﺎر آن ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬و اﯾﻦ ﻗﺴﻢ را اﻋﺘﺒﺎر‬‫ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ اﻓﺘﺮاء و ﺑﻬﺘﺎن آﻧﻬﺎ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻟﺰام ﺑﺂن ﻋﺎﺋﺪ ﻧﻤﯽﺷﻮد‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﺷﺮﮐﺖ در ﻗﺘﻞ ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬و ﺷﺮﮐﺖ در ﻗﺬف ﻋﺎﺋﺸﻪ‪ ،‬و ﻧﺰول ]‪[1‬‬‫ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ص ‪.436‬‬‫]‪ [2‬ﻓﺘﻮﺣﺎت ﻣﺤﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻌﺮﺑﯽ ج ‪ 2‬ص ‪ 519‬ط ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫]‪ [3‬اﻻﻣﺘﺎع ﻓﯽ اﺣﮑﺎم اﻟﺴﻤﺎع ص ‪.192‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪469 :‬‬‫)َو اﻟﱠِﺬي َﺗَﻮﻟﱠﯽ ِﮐﺒَْﺮُه ﻣِﻨُْﻬْﻢ ﻟَُﻪ َﻋﺬاٌب َﻋِﻈﯿٌﻢ(‬‫]‪.[1‬‬‫و ﻗﺴﻢ دّوم آن اﺳﺖ ﮐﻪ در ﮐﺘﺐ ﺷﯿﻌﻪ و اﻫﻞ ﺳّﻨﺖ ﺑﻄﺮق ﺻﺤﯿﺤﻪ ﺛﺎﺑﺖ اﺳﺖ‪ ،‬و اﯾﻦ ﻗﺴﻢ اﻟﺒّﺘﻪ ﺟﻮاب ﻃﻠﺐ اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺷﯿﻌﻪ و اﻫﻞ‬‫ﺳّﻨﺖ ﻫﺮ دو ﻣﺘﺼﺪي ﺟﻮاب آن ﺷﺪهاﻧﺪ‪ ،‬ﺷـﺮﯾﻒ ﻣﺮﺗﻀـﯽ در )ﺗﻨﺰﯾﻪ اﻻﻧﺒﯿﺎء و اﻻﺋﻤﮥ( از ﻋﻠﻤﺎء ﺷـﯿﻌﻪ و اﺑﻦ ﺣﺰم در ﮐﺘﺎب )اﻟﻔﯿﺼﻞ( از‬‫ﻋﻠﻤﺎء اﻫﻞ ﺳّﻨﺖ ﺑﺴﯿﺎري را از اﯾﻦ ﻣﻄﺎﻋﻦ دﻓﻊ ﻧﻤﻮده اﻧﺘﻬﯽ ]‪[2‬‬‫اﺑﻦ ﺣﺰم ﻗﺎدح ﺑﺨﺎري از اﻋﻼم اﻫﻞ ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺣﺰم ﺣﺴﺐ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﻣﺨﺎﻃﺐ از ﻋﻠﻤﺎء اﻫﻞ ﺳّﻨﺖ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺨﺎﻃﺐ دﻓﻊ او ﻣﻄﺎﻋﻦ ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ ﻟا ﻤﺆﻣﻨﯿﻦ‬‫ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم را اﻓﺘﺨﺎرا ذﮐﺮ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬و در ﻣﺎ ﺑﻌﺪ ﻣﯽداﻧﯽ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺗﯿﻤّﯿﻪ ﻗﻮل اﺑﻦ ﺣﺰم را ﻣﺘﻀﻤﻦ ﺣﺼﺮ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ‬‫اﻟّﺴﻼم در ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻨﺰﻟﺖ و ﺣﺪﯾﺚ ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬و‬‫ﺣﺪﯾﺚ ان ﻋﻠﯿﺎ ﻻ ﯾﺤّﺒﻪ اﻟّﺎ ﻣﺆﻣﻦ و ﻻ ﯾﺒﻐﻀﻪ اﻟّﺎ ﻣﻨﺎﻓﻖ‬‫‪ ،‬و ﺣﮑﻢ ﺑﻮﺿﻊ ﺳﺎﺋﺮ اﺣﺎدﯾﺚ ﮐﻪ اﻫﻞ ﺣﻖ ﺗﻌّﻠﻖ ﺑﺂن ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪ ،‬در ﻣﻘﺎم ﻣﻨﺎﻇﺮه اﻫﻞ ﺣﻖ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪ ،‬رّد ﺟﻤﯿﻊ ﻓﻀﺎﺋﻞ آن ﺣﻀﺮت ﻏﯿﺮ ﻣﺎ‬‫ذﮐﺮ ﺧﻮاﺳﺘﻪ‪ ،‬و ﻧﯿﺰ ﺑﻤﺰﯾﺪ ﺟﺴﺎرت و ﺧﺴﺎرت ﻗﺪح و ﺟﺮح اﺑﻦ ﺣﺰم در ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎﻟﺨﺼﻮص ﻫﻢ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪.‬‬‫و ﻣﻮﻟﻮي ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ در )ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم( ﺑﻌﺪ از ادﻋﺎي اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﮐﻪ اﺗﺒﺎع ﻗﯿﺎس در ﻣﺬﻫﺐ اﺑﻮ ﺣﻨﯿﻔﻪ ﮐﻤﺘﺮ اﺳﺖ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﻣﺆﯾﺪ اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ اﺳﺖ آﻧﭽﻪ ﻣﺤﻘﻖ دﻫﻠﻮي ﻗﺪس ﺳـﺮه در ﺷـﺮح )ﺳـﻔﺮ اﻟﺴﻌﺎدة( از اﮐﺎﺑﺮ ﻧﻘﻞ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﮐﻪ اﻣﺎم ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم‬‫ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﮐﻪ ]‪ [1‬ﺳﻮرة اﻟﻨﻮر‪.11 :‬‬‫]‪ [2‬ﺗﺤﻔﻪ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ ص ‪.468‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪470 :‬‬‫اﺻـﺤﺎب اﺑﻮ ﺣﻨﯿﻔﻪ ﻫﻤﻪ ﻣﺘﻔﻘﻨﺪ ﮐﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﻫﺮ ﭼﻨﺪ اﺳـﻨﺎد او ﺿـﻌﯿﻒ ﺑﻮد ﻣﻘّﺪمﺗﺮ و اوﻟﯽ اﺳﺖ از ﻗﯿﺎس و اﺟﺘﻬﺎد‪ ،‬و او رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﺗﺎ‬‫ﺑﺤـّﺪ ﺿـﺮورت ﻧﺮﺳـﺪ ﻋﻤﻞ ﺑﻘﯿﺎس ﻧﮑﻨـﺪ‪ ،‬و ﻋﻤﻞ ﺑﺤﺪﯾﺚ را ﺑﺎﻗﺴﺎﻣﻪ از دﺳﺖ ﻧﺪﻫﺪ‪ ،‬و اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﯽ ﻗﯿﺎس را ﺑﺮ ﭼﻨﺪﯾﻦ از اﻗﺴﺎم ﺣﺪﯾﺚ‬‫ﻣﻘﺪم دارد‪ ،‬و در اﯾﻦ ﻣﻘﺎم ﺗﻔﺼﯿﻠﯽ اﺳﺖ ﻣﺬﮐﻮر در ﻋﻠﻢ اﺻﻮل ﻓﻘﻪ آﻧﺠﺎ ﻧﻈﺮ ﺑﺎﯾﺪ ﮐﺮد‪ ،‬و از اﻗﺴﺎم ﻗﯿﺎس ﺟﺰ ﺑﻘﯿﺎس ﻣﺆﺛﺮ ﻋﻤﻞ ﻧﮑﻨﺪ‪ ،‬و‬‫ﻗﯿـﺎس ﺗﻨـﺎﺳﺐ و ﻗﯿـﺎس ﺷـﺒﻪ و ﻗﯿـﺎس ﻃﺮد‪ ،‬ﻫﻤﻪ ﻧﺰد وي ﻣﺘﺮوك و ﻏﯿﺮ ﻣﻌﻤﻮل ﺑﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و در ﭼﻨـﺪﯾﻦ ﻣﻮاﺿﻊ ﻗﯿـﺎس را ﺑﺎﺣﺎدﯾﺚ ﺗﺮك‬‫ﮐﺮده‪ ،‬و اﻣﺎم ﺷﺎﻓﻌﯽ ﻋﻤﻞ ﺑﻘﯿﺎس ﮐﺮده‪ ،‬و اﮔﺮ آﻧﺮا ذﮐﺮ ﮐﻨﻢ ﮐﺘﺎب ﺑﺪرازا ﮐﺸﺪ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺣﻨﯿﻔﻪ ﺗﻘﻠﯿﺪ ﺻـﺤﺎﺑﯽ در آﻧﭽﻪ ﺻـﺤﺎﺑﯽ ﺑﺎﺟﺘﻬﺎد‬‫ﺧﻮد ﮔﻮﯾﺪ واﺟﺐ داﻧﺪ‪ ،‬و ﺷﺎﻓﻌﯽ ﮔﻮﯾﺪ‪ :‬ﻫﻢ رﺟﺎل و ﻧﺤﻦ رﺟﺎل ﮐﻪ ﻣﺎ و اﯾﺸﺎن ﺑﺮاﺑﺮﯾﻢ و ﻫﻤﻪ ﻣﺠﺘﻬﺪاﻧﯿﻢ ﻣﺠﺘﻬﺪ را ﺗﻘﻠﯿﺪ ﻣﺠﺘﻬﺪ دﯾﮕﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 124‬از ‪180‬‬‫ﻧﺮﺳﺪ اﻧﺘﻬﯽ ]‪[1‬‬‫ﺑﺴﯿﺎري از اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﻘﺪوح اﺳﺖ‬‫و ﻧﯿﺰ ﺷﺮاح ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري و ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ ﮐﻪ ﻋﻠﻤﺎء ﻣﺘﺒﺤﺮﯾﻦ ﻣﯽﺑﺎﺷﻨﺪ ﺟﻤﻠﻪ از اﺣﺎدﯾﺚ ﻫﺮ دو ﮐﺘﺎب را رّد و ﻗﺪح و ﺟﺮح ﮐﺮدهاﻧﺪ و‬‫ﺑﻄﻼن آن ﻇﺎﻫﺮ ﺳﺎﺧﺘﻪ‪.‬‬‫از آن ﺟﻤﻠﻪ ﺣـﺪﯾﺚ ﺧﻄﺒﻪ ﺟﻨـﺎب رﺳﺎﻟﺖ ﻣﺂب ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻋﺎﺋﺸﻪ را‪ ،‬و ﮔﻔﺘﻦ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ در ﺟﻮاب آن ﺣﻀـﺮت اﻧّﻤﺎ أﻧﺎ‬‫أﺧﻮك ]‪ [1‬ﻣﻨﺘﻬﯽ اﻟﮑﻼم ﺣﯿﺪر ﻋﻠﯽ ﻓﯿﺾآﺑﺎدي ص ‪ 18‬ط ‪ 1282‬ﻧﺎﺻﺮي‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪471 :‬‬‫و ﮔﻔﺘﻦ آن ﺣﻀﺮت‬‫أﻧﺖ أﺧﯽ ﻓﯽ دﯾﻦ اﻟﱠﻠﻪ‪.‬‬‫[ ]ﺑﺨﺎري در )ﺻﺤﯿﺢ( ﺧﻮد آورده‪[:‬‬‫ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ اﻟﻠﯿﺚ ﻋﻦ ﯾﺰﯾـﺪ ﻋﻦ ﻋﺮاك ﻋﻦ ﻋﺮوة أن اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺧﻄﺐ ﻋﺎﺋﺸﮥ ﻓﻘﺎل ﻟﻪ أﺑﻮ‬‫ﺑﮑﺮ‪ :‬اﻧّﻤﺎ أﻧﺎ أﺧﻮك‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬أﻧﺖ أﺧﯽ ﻓﯽ دﯾﻦ اﻟﱠﻠﻪ و ﮐﺘﺎﺑﻪ و ﻫﯽ ﻟﯽ ﺣﻼل ]‪[1‬‬‫ﻣﻐﻠﻄﺎﺋﯽ در ﺑﻌﻀﯽ از اﺣﺎدﯾﺚ ﺑﺨﺎري ﻗﺪح ﮐﺮده‬‫اﺷﺎره‬‫]ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﻣﻐﻠﻄﺎﺋﯽ ﮐﻪ ﺷﺎرح )ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري( اﺳﺖ در ﺻـّﺤﺖ اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻧﻈﺮ ﮐﺮده و ﺑﻄﻼن آن ﺑﻤﺨﺎﻟﻔﺖ دﯾﮕﺮ اﺣﺎدﯾﺚ ﺛﺎﺑﺖ ﺳﺎﺧﺘﻪ‬‫ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در )ﻓﺘـﺢ اﻟﺒﺎري( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻗﺎل ﻣﻐﻠﻄﺎﺋﯽ‪ :‬ﻓﯽ ﺻـﺤﮥ ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻧﻈﺮ ﻻن اﻟﺨﻠـﮥ ﻻﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻧّﻤﺎ ﮐﺎﻧﺖ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨـﮥ و ﺧﻄﺒﮥ‬‫ﻋﺎﯾﺸﮥ ﮐﺎﻧﺖ ﺑﻤﮑﮥ ﻓﮑﯿﻒ ﯾﻠﺘﺌﻢ ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬اﻧّﻤﺎ أﻧﺎ أﺧﻮك؟ و أﯾﻀﺎ ﻓﺎﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻣﺎ ﺑﺎﺷﺮ اﻟﺨﻄﺒﮥ ﺑﻨﻔﺴﻪ‪ ،‬ﮐﻤﺎ‬‫أﺧﺮﺟﻪ اﺑﻦ أﺑﯽ ﻋﺎﺻﻢ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﺣﺎﻃﺐ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺎﺋﺸﮥ‪ :‬أن اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ أرﺳﻞ ﺧﻮﻟﮥ ﺑﻨﺖ ﺣﮑﯿﻢ‬‫اﻟﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﯾﺨﻄﺐ ﻋﺎﺋﺸﮥ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻬﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻫﻞ ﺗﺼـﻠﺢ ﻟﻪ اﻧﻤﺎ ﻫﯽ ﺑﻨﺖ أﺧﯿﻪ؟ ﻓﺮﺟﻌﺖ ﻓﺬﮐﺮت ذﻟﮏ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪،‬‬‫ﻓﻘـﺎل‪ :‬ارﺟﻌﯽ ﻓﻘﻮﻟﯽ‪ :‬اﻧﮏ أﻧﺖ أﺧﯽ ﻓﯽ اﻻﺳـﻼم و اﺑﻨﺘﮏ ﺗﺼـﻠﺢ ﻟﯽ‪ ،‬ﻓﺄﺗﺖ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﻓـﺬﮐﺮت ذﻟﮏ ﻟﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ادﻋﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﻓﺠﺎء و‬‫أﻧﮑﺤﻪ ]‪.[2‬‬‫]و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﻤﺎﻧـﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﻐﻠﻄﺎﺋﯽ از اﻋﺎﻇﻢ و اﺟﻠﻪ ﻋﻠﻤﺎء ﺳـﻨﯿﻪ اﺳﺖ‪ [1] [.‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 3‬ص ‪ 199‬ﮐﺘﺎب اﻟﻨﮑﺎح‪ -‬ﺑﺎب ﺗﺰوﯾﺞ‬‫ا ﻟ ﺼ ﻐ ﺎ ر ﻣ ﻦ ا ﻟ ﮑﺒ ﺎ ر‬‫]‪ [2‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ص ‪ 760‬ط دﻫﻠﯽ‪.‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﻐﻠﻄﺎﺋﯽ در ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ‬‫]ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در )ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻣﻐﻠﻄﺎي ﺑﻦ ﻗﻠﯿﺞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﻼء اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ‪689‬‬‫و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ اﻟﺪﺑﻮﺳـّﯽ‪ ،‬و اﻟﺨﺘﻨﯽ و ﺧﻼﺋﻖ‪ ،‬و وﻟﯽ ﺗﺪرﯾﺲ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﺎﻟﻈﺎﻫﺮّﯾﮥ ﺑﻌﺪ اﺑﻦ ﺳﯿﺪ اﻟﻨﺎس و ﻏﯿﺮﻫﺎ‪ ،‬و ﻟﻪ ﻣﺂﺧﺬ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ و‬‫أﻫﻞ اﻟﻠﻐﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻌﺮاﻗﯽ‪ :‬و ﮐﺎن ﻋﺎرﻓﺎ ﺑﺎﻻﻧﺴﺎب ﻣﻌﺮﻓﮥ ﺟﯿﺪة‪ ،‬و أﻣﺎ ﻏﯿﺮﻫﺎ ﻣﻦ ﻣﺘﻌﻠّﻘﺎت اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﻠﻪ ﺑﻬﺎ ﺧﺒﺮة ﻣﺘﻮﺳـﻄﮥ‪ ،‬و ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ أﮐﺜﺮ ﻣﻦ ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬ﻣﻨﻬﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 125‬از ‪180‬‬‫)ﺷـﺮح اﻟﺒﺨﺎري( و )ﺷـﺮح اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ( ﻟﻢ ﯾﮑﻤﻞ‪ ،‬و ﻗﺪ ﺷـﺮﻋﺖ ﻓﯽ اﺗﻤﺎﻣﻪ و )ﺷـﺮح أﺑﯽ داود( ﻟﻢ ﯾﺘﻢ و )ﺟﻤﻊ اوﻫﺎم اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ(‪ ،‬و )اوﻫﺎم‬‫اﻻﻃﺮاف(‪ ،‬و )ذﯾﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻬـﺬﯾﺐ( و )ذﯾﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺆﺗﻠﻒ و اﻟﻤﺨﺘﻠﻒ( ﻻﺑﻦ ﻧﻘﻄﮥ‪ ،‬و )اﻟﺰﻫﺮ اﻟﺒﺎﺳﻢ( ﻓﯽ اﻟﺴـﯿﺮة‪ ،‬و رﺗّﺐ )اﻟﻤﺒﻬﻤﺎت ﻋﻠﯽ‬‫اﻻﺑﻮاب(‪ ،‬و رﺗّﺐ )ﺑﯿﺎن اﻟﻮاﻫﯽ ﻻﺑﻦ اﻟﻘﻄﺎن(‪ ،‬و ﺧّﺮج )رواﺋﺪ اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻋﻠﯽ اﻟﺼﺤﯿﺤﯿﻦ( ﻣﺎت راﺑﻊ ﻋﺸﺮي ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ ‪[1] 762‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﻐﻠﻄﺎﺋﯽ در ﺣﺴﻦ اﻟﻤﺤﺎﺿﺮة‬‫]و ﻧﯿﺰ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در ﮐﺘﺎب )ﺣﺴﻦ اﻟﻤﺤﺎﺿﺮة ﻓﯽ اﺧﺒﺎر ﻣﺼﺮ و اﻟﻘﺎﻫﺮة( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻣﻐﻠﻄﺎي ﺑﻦ ﻗﻠﯿﺞ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻻﻣﺎم اﻟﻌﻈﯿﻢ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﻼء اﻟﺪﯾﻦ‪،‬‬‫وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻋﺎرﻓﺎ ﺑﻔﻨﻮن اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻋّﻠﺎﻣﮥ ﻓﯽ اﻻﻧﺴﺎب‪ ،‬و ﻟﻪ أﮐﺜﺮ ﻣﻦ ﻣﺎﺋﮥ ﺗﺼﻨﯿﻒ ﮐﺸﺮح اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و‬‫ﺷﺮح اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﺎت ﻓﯽ ]‪ [1‬ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ص ‪.534‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻣﻐﻠﻄﺎﺋﯽ در ﺷﺮح ﻣﻮاﻫﺐ و ﻃﺒﻘﺎت ﺣﻨﻔﯿﻪ‬‫]و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺒـﺎﻗﯽ اﻟﺰرﻗﺎﻧﯽ اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ در )ﺷـﺮح ﻣﻮاﻫﺐ ﻟـﺪﻧﯿﻪ( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻣﻐﻠﻄﺎﺋﯽ اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﻼء اﻟـﺪﯾﻦ ﺑﻦ ﻗﻠﯿـﺞ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟﺤﻨﻔﯽ‪ ،‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺳـﺘﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺣﺎﻓﻈﺎ‪ ،‬ﻋﺎرﻓﺎ ﺑﻔﻨﻮن اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻋﻼﻣﮥ ﻓﯽ اﻻﻧﺴﺎب‪ ،‬و ﻟﻪ أﮐﺜﺮ ﻣﻦ ﻣﺎﺋﮥ ﻣﺼـﻨﻒ ﮐﺸﺮح‬‫اﻟﺒﺨـﺎري‪ ،‬و ﺷـﺮح اﺑﻦ ﻣﺎﺟـﮥ‪ ،‬و ﺷـﺮح أﺑﯽ داود و ﻟﻢ ﯾﺘﻤﺎ‪ ،‬ﻣﺎت ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺳﺘﯿﻦ و ﺳـﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻫﻮ ﺑﻀﻢ اﻟﻤﯿﻢ و ﺳـﮑﻮن اﻟﻐﯿﻦ و ﻓﺘﺢ‬‫اﻟﻼم ﮐﻤﺎ ﺿـﺒﻄﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺑﺎﻟﻘﻠﻢ ﻓﯽ ﮐﻼم ﻧﺜﺮ‪ ،‬و أﻣﺎ اﺑﻦ ﻧﺎﺻـﺮ ﻓﻀـﺒﻄﻪ ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻐﯿﻦ و ﺳـﮑﻮن اﻟﻼم ﻓﯽ ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ذاك ﻣﻐﻠﻄﺎﺋﯽ ﻓﺘﯽ ﻗﻠﯿﺠﯽ‪ ،‬و‬‫ﻟﻌﻠﻪ ﻟﻠﻀﺮورة ﻓﻼ ﺗﺨﺎﻟﻒ‪ ،‬و ﻗﻠﯿﺠﯽ ﺑﻘﺎف و ﺟﯿﻢ ﻧﺴﺒﺘﻪ اﻟﯽ اﻟﻘﻠﯿﺞ و ﻫﻮ اﻟﺴﯿﻒ ﺑﻠﻐﮥ اﻟﺘﺮك ]‪.[2‬‬‫]و ﻗـﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻗﻄﻠﻮﺑﻐـﺎ در )ﻃﺒﻘﺎت ﺣﻨﻔﯿﻪ( ﮐﻪ ﻧﺴـﺨﻪ آن در ﺣﺮم ﻣـﺪﯾﻨﻪ ﻣﻨﻮره زادﻫﺎ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺸـﺮﻓﺎ و ﺗﮑﺮﯾﻤﺎ دﯾـﺪهام و اﻧﺘﺨﺎب از آن ﮐﺮده‬‫ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻣﻐﻠﻄﺎي ﺑﻦ ﻗﻠﯿﺞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻼء اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺒﮑﺠﺮي اﻣﺎم وﻗﺘﻪ‪ ،‬و ﺣﺎﻓﻆ ﻋﺼـﺮه‪ ،‬ﻣﻮﻟﻮده ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺳـﺘﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و وﻓﺎﺗﻪ ﯾﻮم‬‫اﻟﺜﻼﺛﺎء راﺑﻊ ﻋﺸﺮﯾﻦ ﺷﻌﺒﺎن ﺳﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺳﺘﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ ]‪.[3‬‬‫]و ﺑﺎﯾﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ ﺑﻌﺪ از ﻧﻘﻞ ﮐﻼم ﻣﻐﻠﻄﺎﺋﯽ ﺑﻼ ]‪ [1‬ﺣﺴﻦ اﻟﻤﺤﺎﺿﺮة ج ‪ 1‬ص ‪.359‬‬‫]‪ [2‬ﺷﺮح ﻣﻮاﻫﺐ ﻟﺪﻧﯿﻪ ج ‪ 1‬ص ‪.153‬‬‫]‪ [3‬ﺗﺎج اﻟﺘﺮاﺟﻢ ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺤﻨﻔﯿﻪ ص ‪.57‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪474 :‬‬‫اﻣﻌﺎن و ﺗﺪﺑﺮ در آن رد آن آﻏﺎز ﻧﻬﺎده ﺣﯿﺚ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﻠﺖ‪ :‬اﻋﺘﺮاﺿﻪ اﻟﺜﺎﻧﯽ ﯾﺮد اﻋﺘﺮاﺿﻪ اﻻول اﻟﺦ‪.‬‬‫ﻟﮑﻦ اﯾﻦ رد ﺑﻌﺪ از ﺗﺴـﻠﯿﻢ ﻫﻢ ﺑﻤﺎ ﺿﺮري ﻧﻤﯽرﺳﺎﻧﺪ‪ ،‬ﭼﻪ ﻏﺮض ﻣﺎ ﺻﺮف ﻫﻤﯿﻦ ﻗﺪر اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻌﺾ اﮐﺎﺑﺮ اﻫﻞ ﺳﻨﺖ در ﺑﻌﺾ رواﯾﺎت‬‫ﺻﺤﯿـﺢ ﺑﺨـﺎري ﻗـﺪح و ﺟﺮح ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و آن از اﻓـﺎده ﻣﻐﻠﻄﺎﺋﯽ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻋـﺪم ﻗﺒﻮل اﯾﻦ ﺣﺠﺮ اﯾﻦ ﻗـﺪح و ﺟﺮح را ﻣﻨﺎﻓﺎت ﺑﺎ اﯾﻦ‬‫ﻣﻄﻠﺐ ﻧـﺪارد‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ اﯾﻦ رد اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻫﻢ ﻣﻔﯿـﺪ ﻣـﺎ اﺳﺖ در اﯾﻦ ﻣﻘـﺎم‪ ،‬ﭼﻪ ﻫﺮ ﮔـﺎه رد و ﺟﺮح و ﻗـﺪح ﺻـﺮﯾﺢ ﻣﻐﻠﻄـﺎي در اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ‬‫ﻣﻘﺒﻮل ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻣﺤﺾ اﻋﺮاض ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ از ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﻻﺋﻖ اﻟﺜﻘﺎت ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫و از ﺟﻤﻠﻪ اﺣـﺎدﯾﺚ ﺑﺨـﺎري ﮐﻪ ﻣﻄﻌﻮن و ﻣﺠﺮوح اﺳﺖ رواﯾﺘﯽ اﺳﺖ ﻣﺜﺒﺖ ﺷـﻔﺎﻋﺖ ﺣﻀـﺮت اﺑﺮاﻫﯿﻢ در ﺣﻖ آزر ﮐـﺎﻓﺮ ﺑﺮوز ﻗﯿـﺎﻣﺖ‪[:‬‬‫]ﺑﺨﺎري در ﮐﺘﺎب اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪[:‬‬‫ﺣـﺪﺛﻨﺎ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ‪ ،‬ﻗﺎل ﺣـﺪﺛﻨﺎ اﺧﯽ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ اﺑﯽ ذﺋﺐ‪ ،‬ﻋﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﻤﻘﺒﺮي‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻨﺒﯽ‪ ،‬ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﯾﻠﻘﯽ‬‫اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﺑﺎه ﻓﯿﻘﻮل‪:‬‬‫ﯾﺎ رب اﻧﮏ وﻋﺪﺗﻨﯽ اﻻ ﺗﺨﺰﯾﻨﯽ ﯾﻮم ﯾﺒﻌﺜﻮن‪ ،‬ﻓﯿﻘﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬اﻧﯽ ﺣﺮﻣﺖ اﻟﺠﻨﮥ ﻋﻠﯽ اﻟﮑﺎﻓﺮﯾﻦ ]‪[1‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 126‬از ‪180‬‬‫ﻋﻼﻣﻪ اﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ ﻧﯿﺰ در ﺑﻌﺾ اﺣﺎدﯾﺚ ﺑﺨﺎري ﻗﺪح ﮐﺮده‬‫اﺷﺎره‬‫]ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻠﯽ ﮐﻪ از اﮐﺎﺑﺮ اﺋﻤﮥ ﻣﺸـﻬﻮرﯾﻦ‪ ،‬و اﻋﺎﻇﻢ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﻨﻘﺪﯾﻦ اﺳﺖ‪ ،‬در اﯾﻦ رواﯾﺖ ﻃﻌﻦ ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬و ﺑﻄﻼن آن را‬‫ﺑﺪﻟﯿﻞ ﻣﺘﯿﻦ ]‪ [1‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 3‬ﮐﺘﺎب اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ ﺑﺎب َو ﻻ ﺗُْﺨِﺰﻧِﯽ َﯾْﻮَم ﯾُﺒَْﻌﺜُﻮَن‬‫‪ ،‬ﻣﻦ ﺳﻮرة ﻟا ﺸﻌﺮاء‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪475 :‬‬‫ﻇﺎﻫﺮ ﻓﺮﻣﻮده‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در )ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻗﺪ اﺳﺘﺸـﮑﻞ اﻻﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻦ اﺻﻠﻪ‪ ،‬و ﻃﻌﻦ ﻓﯽ ﺻﺤﺘﻪ‪،‬‬‫ﻓﻘﺎل ﺑﻌـﺪ ان اﺧﺮﺟﻪ‪ :‬ﻫـﺬا ﺧﺒﺮ ﻓﯽ ﺻـﺤﺘﻪ ﻧﻈﺮ ﻣﻦ ﺟﻬﮥ ان اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻋﺎﻟﻢ ان اﻟﱠﻠﻪ ﻻ ﯾﺨﻠﻒ اﻟﻤﯿﻌﺎد ﻓﮑﯿﻒ ﯾﺠﻌﻞ ﻣﺎ ﯾﺄﺗﯿﻪ ﺧﺰﯾﺎ ﻟﻪ ﻣﻊ ﻋﻠﻤﻪ‬‫ﺑـﺬﻟﮏ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻏﯿﺮه‪ :‬ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﺨﺎﻟﻒ ﻟﻈﺎﻫﺮ ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ) :‬و ﻣﺎ ﮐﺎَن اْﺳـ ﺘِْﻐﻔﺎُر ِإﺑ ْﺮاِﻫﯿَﻢ ﻟ َِﺄﺑ ِﯿِﻪ ِإﻟﱠﺎ َﻋْﻦ َﻣْﻮِﻋَﺪٍة َوَﻋَﺪﻫﺎ ِإﱠﯾﺎُه َﻓَﻠﱠﻤﺎ َﺗَﺒﱠﯿَﻦ ﻟَُﻪ َأﱠﻧُﻪ‬‫َﻋُﺪﱞو ﻟ ِﱠﻠِﻪ َﺗَﺒﱠﺮَأ ﻣِﻨُْﻪ(‬‫]‪.[1‬‬‫]و ﻫﺮ ﭼﻨـﺪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ ﺑﻌﺪ از ﻧﻘﻞ ﻗﺪح و ﺟﺮح اﯾﻦ رواﯾﺖ اﺗﻌﺎب ﻧﻔﺲ ﺧﻮد در رﻓﻊ اﺷـﮑﺎل و دﻓﻊ اﻋﻀﺎل ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﭼﻮن‬‫ﻏﺮض در اﯾﻦ ﻣﻘﺎم ﺻـﺮف ﻫﻤﯿﻦ ﻗـﺪر اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ اﺟﻠﻪ ﻋﻠﻤﺎي ﺳـﻨﯿﻪ در ﺟﻤﻠﻪ از رواﯾﺎت ﺑﺨﺎري ﻃﻌﻦ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﻟﻬﺬا از ﻧﻘﻞ ﺟﻮاب اﺑﻦ‬‫ﺣﺠﺮ ورد آن اﻋﺮاض ﺷـﺪ‪ ،‬زﯾﺮا ﻏﺮض اﺛﺒـﺎت ﻃﻌﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻠﯽ در اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ اﺳﺖ‪ ،‬ﺧـﻮاه ﻧﺰد اﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﯾﻦ ﻃﻌﻦ ﻣﻘﺒـﻮل ﺑﺎﺷـﺪ ﺧـﻮاه‬‫ﻧﺒ ﺎ ﺷ ﺪ ‪[ .‬‬‫]و ﻓﻀﺎﺋﻞ ﺟﻠﯿﻠﻪ و ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺟﻤﯿﻠﻪ‪ ،‬و ﻣﺪاﺋـﺢ زاﻫﺮه‪ ،‬و ﻣﺤﺎﻣﺪ ﻓﺎﺧﺮه اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻠﯽ ﺑﺎﻻﺗﺮ از آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﺣﺎﺟﺖ ﺑﯿﺎن داﺷـﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﻟﮑﻦ‬‫ﺑﺮاي ﺗﻨﺒﯿﻪ ﻧﺎﻇﺮﯾﻦ ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪:‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ در اﻧﺴﺎب ﺳﻤﻌﺎﻧﯽ‬‫]اﺑﻮ ﺳـﻌﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر اﻟﺴـﻤﻌﺎﻧﯽ اﻟﻤﺮوزي در )اﻧﺴﺎب ﺳـﻤﻌﺎﻧﯽ( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬اﻻﺳـﻤﺎﻋﯿﻠﯽ ﺑﮑﺴﺮ اﻻﻟﻒ و ﺳﮑﻮن اﻟﺴﯿﻦ‬‫اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ و ﻓﺘﺢ اﻟﻤﯿﻢ و ﮐﺴﺮ اﻟﻌﯿﻦ ]‪ [1‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ﮐﺘﺎب اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ ص ‪.124‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪476 :‬‬‫اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ ﺑﻌﺪﻫﺎ ﯾﺎء ﻣﻨﻘﻮﻃﮥ ﺑﺎﺛﻨﺘﯿﻦ ﻣﻦ ﺗﺤﺘﻬﺎ‪ ،‬ﻫﺬه اﻟﻨﺴـﺒﮥ اﻟﯽ ﺟﻤﺎﻋﮥ اﺳـﻤﻬﻢ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﻣﻨﻬﻢ‪ :‬أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ‬‫اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ ﻣﺮداس اﻻﺳـﻤﺎﻋﯿﻠﯽ‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﺑﺎﻟﺴـﻠﻤﯽ‪ ،‬اﻣﺎم أﻫﻞ ﺟﺮﺟﺎن و اﻟﻤﺮﺟﻮع إﻟﯿﻪ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬رﺣﻞ اﻟﯽ اﻟﻌﺮاق و اﻟﺤﺠﺎز‪ ،‬و‬‫ﺻﻨﻒ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ‪ ،‬و ﻫﻮ أﺷﻬﺮ ﻣﻦ أن ﯾﺬﮐﺮ‪ ،‬و ﮐﺬﻟﮏ أوﻻده و أﺣﻔﺎده‪ ،‬و ﻟﻪ وﺟﻮه ﻓﯽ اﻟﻤﺬﻫﺐ ﻣﺬﮐﻮرة ﻣﺴﻄﻮرة‪.‬‬‫ﺳﻤﻊ ﺑﺠﺮﺟـﺎن ﻋﻤﺮان ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﺴـﺨﺘﯿﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﺑﻨﺴﺎ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن اﻟﺸـﯿﺒﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﺑﺒﻐـﺪاد ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﻘﺎﺿـﯽ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﺒﺼـﺮة‪ ،‬أﺑﺎ‬‫ﺧﻠﯿﻔﮥ اﻟﻔﻀﻞ ﺑﻦ ﺣﺒﺎب اﻟﺠﻤﺤﯽ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ أﺑﺎ ﺟﻌﻔﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﺤﻀـﺮﻣﯽ‪ ،‬و ﺑﺎﻟﺠﺰﯾﺮة أﺑﺎ ﯾﻌﻠﯽ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫اﻟﻤﺜﻨﯽ اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ‪ ،‬و ﺑﺎﻻﻫﻮاز ﻋﺒﺪان ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻌﺴﮑﺮي و ﻃﺒﻘﺘﻬﻢ‪.‬‬‫روي ﻋﻨﻪ اﻻﺋﻤﮥ و اﻟﺤﻔﺎظ ﻣﺜﻞ أﺑﯽ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺤﺠﺎﺟﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﻠﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳـﻬﻞ اﻟﻤﺎﺳﺮﺟﺴـﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬و أﺑﯽ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻏﺎﻟﺐ اﻟﺒﺮﻗﺎﻧﯽ ﻓﻤﻦ ﺑﻌﺪﻫﻢ‪.‬‬‫ذﮐﺮه اﻟﺤـﺎﮐﻢ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﻓـﻆ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾـﺦ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر‪ ،‬ﻓﻘﺎل اﻻﻣﺎم أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻻﺳـﻤﺎﻋﯿﻠﯽ واﺣـﺪ ﻋﺼـﺮه‪ ،‬و ﺷـﯿﺦ اﻟﻔﻘﻬﺎء و اﻟﻤﺤـﺪﺛﯿﻦ و‬‫أﺟﻠﻬﻢ ﻓﯽ اﻟﺮﯾﺎﺳـﮥ و اﻟﻤﺮوﺋـﮥ و اﻟﺴـﺨﺎء ﺑﻼ ﺧﻼف ﺑﯿﻦ ﻋﻘﻼء اﻟﻔﺮﯾﻘﯿﻦ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﻗﺪ ﮐﺎن أﻗﺎم ﺑﻨﯿﺴﺎﺑﻮر ﻟﺴـﻤﺎع اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻏﯿﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 127‬از ‪180‬‬‫ﻣﺮة و ﻗﺪﻣﻬﺎ و ﻫﻮ رﺋﯿﺲ ﺟﺮﺟﺎن ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ ﻋﺸـﺮة و ﺛﻠﺚ ﻣﺎﺋﮥ‪ ،‬أﻗﺪم ﻋﻠﯿﻨﺎ ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﻣﻦ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺛﻠﺚ ﻣﺎﺋﮥ ﻋﻠﯽ ﺻﺎﺣﺐ‬‫اﻟﺠﯿﺶ أﺑﯽ ﻧﺼـﺮ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ ﻗﺮاﺗﮑﯿﻦ‪ ،‬و ﺳـﺄﻟﻪ اﻻﻣﺎم أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﺳـﺤﺎق ﯾﻌﻨﯽ اﻟﺼـﺒﻐﯽ اﻟﻨﺰول ﻋﻨـﺪه ﻓﯽ ﻣﻨﺰﻟﻪ ﻣﺮاﺳـﻠﮥ و ﻫﻮ ﻓﯽ‬‫اﻟﻄﺮﯾﻖ ﻓﺄﺟﺎﺑﻪ اﻟﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬ﺛﻢ ان اﻟﺸـﯿﺦ أﺑﺎ ﻧﺼـﺮ اﻟﻌﺒﺪوﺳـﯽ اﺳﺘﻘﺒﻠﻪ ﺑﻨﻔﺴﻪ و ﺳﺄﻟﻪ اﻟﻨﺰول ﻋﻨﺪه ﻓﻨﺰل ﻋﻨﺪه اﯾﺜﺎرا ﻟﻠﺘﺨﻔﯿﻒ ﻋﻠﯽ اﻻﻣﺎم أﺑﯽ‬‫ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﻓﻌﻘﺪ ﻟﻪ اﻟﻤﺠﺎﻟﺲ ﺑﺎﻟﻌﺸﯿﺎت ﮐﻞ ﯾﻮم‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪477 :‬‬‫اﻻـ ﯾﻮم اﻟﺠﻤﻌـﮥ ﯾﻮﻣﯿﻦ ﻟﻼﻣﻼـء و ﯾﻮﻣـﺎ ﻟﻠﻨﻈﺮ و ﯾﻮﻣﯿﻦ ﻟﻠﻘﺮاءة و ﯾﻮﻣﺎ ﻟﻠﮑﻼم‪ ،‬و ﮐﺎن ﻻ ﯾﺘﺨﻠﻒ ﻋﻦ ﻣﺠﻠﺴﻪ ﮐﻞ ﯾﻮم ﻣﻦ اﻟﻤـﺬﮐﻮرﯾﻦ ﻓﯽ‬‫ﻫﺬه اﻟﻌﻠﻮم أﺣﺪ اﻻ ﻟﻌﺬر‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺟﺪ ﺣﻤﺰة اﻟﺴـﻬﻤﯽ‪ :‬ﮐﺎن أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻻﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ ﺑﺮا ﺑﻮاﻟﺪﯾﻪ ﻓﻠﺤﻘﺘﻪ ﺑﺮﮐﮥ دﻋﺎﺋﻬﻤﺎ و ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻻﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ‪:‬‬‫ﻟﻤـﺎ ورد ﻧﻌﯽ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﯾﻮب اﻟﺮازي دﺧﻠﺖ اﻟـﺪار و ﺑﮑﯿﺖ و ﺻـﺮﺧﺖ و ﻣﺰﻗﺖ ﻋﻠﯽ ﻧﻔﺴـﯽ اﻟﻘﻤﯿﺺ‪ ،‬و وﺿـﻌﺖ اﻟﺘﺮاب ﻋﻠﯽ رأﺳـﯽ‪،‬‬‫ﻓﺎﺳـﺘﺠﻤﻊ ﻋﻠّﯽ أﻫﻠﯽ و ﻣﻦ ﻓﯽ ﻣﻨﺰﻟﯽ و ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬ﻣـﺎ أﺻﺎﺑـﮏ؟ ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬ﻣﻨﻌﺘﻤـﻮﻧﯽ اﻻرﺗﺤـﺎل اﻟﯽ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﯾـﻮب‪ ،‬ﻓﺴـّﻠﻮا ﻗﻠـﺒﯽ و أذﻧﻮا ﻟﯽ‬‫ﺑﺎﻟﺨﺮوج ﻋﻨـﺪ ذﻟﮏ و أﺻـﺤﺒﻮﻧﯽ ﺧﺎﻟﯽ اﻟﯽ ﻧﺴﺎ اﻟﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن و أﺷﺎر اﻟﯽ وﺟﻬﻪ و ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻟﯽ ﻫﯿﻬﻨﺎ ﻃﺎﻗـﮥ ﻓﻘﺪﻣﺖ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳـﺎﻟﺘﻪ أن أﻗﺮأ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﻤﺴـﻨﺪ‪ ،‬ﻓـﺄذن ﻟﯽ و ﻗﺮأت ﻋﻠﯿﻪ ﺟﻤﯿـﻊ اﻟﻤﺴـﻨﺪ و ﻏﯿﺮه ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ‪ ،‬و ﮐـﺎن ذﻟـﮏ أول رﺣﻠـﺘﯽ ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و‬‫رﺟﻌﺖ اﻟﯽ وﻃﻨﯽ‪ ،‬ﺛﻢ ﺧﺮﺟﺖ اﻟﯽ ﺑﻐﺪاد ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪.‬‬‫و ﺣﮑﯽ ﺣﻤﺰة ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﺴﻬﻤﯽ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺪارﻗﻄﻨﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺖ ﻋﺰﻣﺖ ﻏﯿﺮ ﻣﺮة أن أرﺣﻞ اﻟﯽ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻻﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ ﻓﻠﻢ ارزق‪.‬‬‫و ﮐﺎن اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻏﻼم اﻟﺰﻫﺮي ﺑﺎﻟﺒﺼﺮة ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﻮاﺟﺐ ﻟﻠﺸـﯿﺦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ أن ﯾﺼـﻨﻒ ﻟﻨﻔﺴﻪ ﺳـﻨﻨﺎ و ﯾﺨﺘﺎر ﻋﻠﯽ ﺣﺴﺐ اﺟﺘﻬﺎده‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﻘﺪر ﻋﻠﯿﻪ ﻟﮑﺜﺮة ﻣﺎ ﮐﺎن ﮐﺘﺐ و ﻟﻐﺰارة‬‫ﻋﻠﻤﻪ و ﻓﻬﻤﻪ و ﺟﻼﻟﺘﻪ‪ ،‬و ﻣﺎ ﮐﺎن ﻟﻪ أن ﯾﺘﺒﻊ ﮐﺘﺎب اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﮐﺎن أﺟﻞ ﻣﻦ أن ﯾﺘﺒﻊ ﻏﯿﺮه‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﻟﺴـﻬﻤﯽ‪ :‬و ﮐـﺎن أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻈﻔﺮ اﻟﺤﺎﻓـﻆ ﯾﺤﮑﯽ ﺟﻮدة ﻗﺮاءﺗﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل ﮐﺎن ﻣﻘـﺪﻣﺎ ﻓﯽ ﺟﻤﯿﻊ اﻟﻤﺠﺎﻟﺲ و ﮐﺎن إذا‬‫ﺣﻀﺮ ﻣﺠﻠﺴﺎ ﻻ ﯾﻘﺮأ ﻏﯿﺮه‪.‬‬‫و ﮐﺎن أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺒﻐﻮي ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﺎ رأﯾﺖ أﻗﺮأ ﻣﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪478 :‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺴﻬﻤﯽ‪ :‬ﻣﺎ ﻣﻦ ﯾﻮم اﻻ و ﮐﺎن ﺑﺤﻀﺮة اﻻﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ ﻣﻦ اﻟﻐﺮﺑﺎء اﻟﺠﻮاﻟﯿﻦ ﻣﻤﻦ ﯾﻔﻬﻢ و ﯾﺤﻔﻆ ﻣﻘﺪار أرﺑﻌﯿﻦ أو ﺧﻤﺴﯿﻦ‪.‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻻﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ ﺑﺠﺮﺟﺎن ﯾﻮم اﻟﺴﺒﺖ ﻏﺮة رﺟﺐ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و دﻓﻦ ﯾﻮم اﻻﺣﺪ و ﺻﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﺑﻨﻪ أﺑﻮ ﻧﺼﺮ و‬‫ﻫﻮ اﺑﻦ أرﺑﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ و أﺷﻬﺮ‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬و زرت ﻗﺒﺮه و ﻗﺒﻮر أوﻻده ﺑﺠﺮﺟﺎن ﻓﯽ ﺣﻀﯿﺮة ﻟﻬﻢ ]‪[1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ در ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن‬‫]و اﺑﻮ ﻣﺤﻤـﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳـﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﯿﻤﻨﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﯿـﺎﻓﻌﯽ در )ﻣﺮآة اﻟﺠﻨـﺎن و ﻋﺒﺮة اﻟﯿﻘﻈﺎن ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓـﮥ ﺣﻮادث اﻟﺰﻣﺎن و ﺗﻘﻠﺐ‬‫أﺣﻮال اﻻﻧﺴﺎن( در وﻗﺎﯾﻊ ﺳـﻨﮥ اﺣﺪي و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻻﻣﺎم اﻟﺠﺎﻣﻊ اﻟﺤﺒﺮ اﻟﻨﺎﻓﻊ ذو اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﮑﺒﺎر ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ و‬‫اﻻﺧﺒـﺎر أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺠﺮﺟـﺎﻧﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ و ﮐﺎن ﺣﺠـﮥ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻌﻠﻢ ﺣﺴـﻦ‬‫اﻟﺪﯾﻦ ]‪[2‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ در ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ‬‫]و ﻋﻼـﻣﻪ ﺷـﻤﺲ اﻟـﺪﯾﻦ أﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟـﺬﻫﺒﯽ در )ﻋﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ( در وﻗﺎﯾﻊ ﺳـﻨﮥ اﺣـﺪي و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 128‬از ‪180‬‬‫ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ اﻻﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ اﻟﺤﺒﺮ اﻻﻣﺎم اﻟﺠﺎﻣﻊ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ذو‬‫اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﮑﺒﺎر ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ]‪ [1‬اﻻﻧﺴﺎب ﻟﻠﺴﻤﻌﺎﻧﯽ ج ‪ 1‬ص ‪ 239‬ط ﺣﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺮآت اﻟﺠﻨﺎن ﻟﻠﯿﺎﻓﻌﯽ ج ‪ 2‬ص ‪ 396‬ط داﺋﺮة اﻟﻤﻌﺎرف اﻟﻨﻈﺎﻣﯿﮥ ﻓﯽ ﺣﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪479 :‬‬‫و اﻟﻔﻘﻪ ﺑﺠﺮﺟﺎن ﻓﯽ ﻏﺮة رﺟﺐ‪ ،‬و ﻟﻪ أرﺑﻊ و ﺗﺴـﻌﻮن ﺳﻨﻪ أول ﺳﻤﺎﻋﻪ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ‪ ،‬و رﺣﻞ ﻓﯽ ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ اﻟﯽ‬‫اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن‪ ،‬ﺛﻢ ﺧﺮج اﻟﯽ اﻟﻌﺮاق ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺗﺴﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﺳﻤﻊ ﯾﻮﺳﻒ اﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﻘﺎﺿﯽ‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ زﻫﯿﺮ اﻟﺤﻠﻮاﺋﯽ و ﻃﺒﻘﺘﻬﻤﺎ‪،‬‬‫و ﮐﺎن ﺛﻘﮥ ﺣﺠﮥ ﮐﺜﯿﺮ اﻟﻌﻠﻢ ]‪[1‬‬‫ﺑﺮﺧﯽ از رواﯾﺎت ﻣﻄﻌﻮﻧﻪ در ﺑﺨﺎر‬‫ ﺣﺪﯾﺜﯽ دﯾﮕﺮ از ﺑﺨﺎري ﮐﻪ ﻣﻮرد ﻃﻌﻦ اﺳﺖ‬‫اﺷﺎره‬‫]و از ﺟﻤﻠﻪ رواﯾـﺎت ﻣﻄﻌـﻮﻧﻪ ﮐﻪ ﺑﺨـﺎري در )ﺻـﺤﯿﺢ( ﺧـﻮد آورده رواﯾـﺘﯽ اﺳﺖ ﻣﺘﻀـﻤﻦ ﻧﺰول آﯾﻪ َو ِإْن ﻃﺎﺋَِﻔﺘـﺎِن ﻣَِﻦ اﻟ ُْﻤْﺆﻣِﻨِﯿَﻦ اﻗَْﺘَﺘﻠُﻮا‬‫َﻓَﺄْﺻﻠُِﺤﻮا ﺑَﯿَْﻨُﻬﻤﺎ‬‫]‪ [2‬در ﺑﺎب ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﻨﺎﻓﻖ و أﺻﺤﺎب او و اﻧﺼﺎر ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ‪.‬‬‫و اﻟﻔﺎﻇﺶ در ﮐﺘﺎب اﻟﺼﻠﺢ اﯾﻦ اﺳﺖ‪[:‬‬‫ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻣﺴﺪد‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﻌﺘﻤﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﯽ أن أﻧﺴﺎ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﯿﻞ ﻟﻠّﻨﺒّﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ :‬ﻟﻮ أﺗﯿﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺑﯽ ﻓﺎﻧﻄﻠﻖ إﻟﯿﻪ اﻟﻨﺒﯽ‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ و رﮐﺐ ﺣﻤﺎرا‪ ،‬ﻓﺎﻧﻄﻠﻖ اﻟﻤﺴﻠﻤﻮن ﯾﻤﺸﻮن ﻣﻌﻪ و ﻫﯽ أرض ﺳﺒﺨﮥ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ أﺗﺎه اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬إﻟﯿﮏ‬‫ﻋﻨﯽ و اﻟّﻠﻪ ﻟﻘـﺪ آذاﻧﯽ ﻧﺘﻦ ﺣﻤـﺎرك ﻓﻘـﺎل رﺟـﻞ ﻣﻦ اﻻﻧﺼـﺎر ﻣﻨﻬﻢ‪ :‬و اﻟﱠﻠﻪ ﻟﺤﻤﺎر رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ أﻃﯿﺐ رﯾﺤﺎ ﻣﻨﮏ‪،‬‬‫ﻓﻐﻀﺐ ﻟﻌﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ رﺟﻞ ﻣﻦ ﻗﻮﻣﻪ ﻓﺸـﺘﻤﺎ ﻓﻐﻀﺐ ﻟﮑﻞ واﺣـﺪ ﻣﻨﻬﻤﺎ أﺻـﺤﺎﺑﻪ‪ ،‬ﻓﮑﺎن ﺑﯿﻨﻬﻤﺎ ﺿـﺮب ﺑﺎﻟﺠﺮﯾـﺪ و اﻻﯾـﺪي و اﻟﻨﻌﺎل‪ ،‬ﻓﺒﻠﻐﻨﺎ اﻧﻬﺎ‬‫ﻧﺰﻟﺖ‪َ :‬و ِإْن ﻃﺎﺋَِﻔﺘﺎِن ﻣَِﻦ اﻟ ُْﻤْﺆﻣِﻨِﯿَﻦ اﻗَْﺘَﺘﻠُﻮا َﻓَﺄْﺻﻠُِﺤﻮا ﺑَﯿَْﻨُﻬﻤﺎ‬‫ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ﻫﺬا ﻣﻤﺎ اﻧﺘﺨﺒﺖ ]‪ [1‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 2‬ص ‪.358‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺤﺠﺮات‪9 -‬‬‫ ﻗﺪح اﺑﻦ ﺑﻄﺎل در ﺑﺨﺎري ﺑﻨﻘﻞ ﺑﺪر اﻟﺪﯾﻦ زرﮐﺸﯽ‬‫اﺷﺎره‬‫]اﺑﻦ ﺑﻄـﺎل ﮐﻪ از ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﺑـﺎ ﮐﻤـﺎل اﺳﺖ در اﺑﻄﺎل اﯾﻦ ﺧﺒﺮ ﻣﺤﺎل ﺳـﻌﯽ ﺑﻠﯿﻎ ﺑﺘﻘـﺪﯾﻢ رﺳﺎﻧﯿـﺪه ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺑـﺪر اﻟـﺪﯾﻦ زرﮐﺸـﯽ در ﮐﺘﺎب‬‫)اﻟﺘﻨﻘﯿﺢ( ﮐﻪ ﺑﻌﻨﺎﯾﺖ اﻟﻬﯽ ﻧﺴﺨﻪ ﻋﺘﯿﻘﻪ آن ﻧﺰد ﻓﻘﯿﺮ ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﺪ‪ [:‬ﻓﺒﻠﻐﻨﺎ اﻧﻬﺎ ﻧﺰﻟﺖ )َو ِإْن ﻃﺎﺋَِﻔﺘﺎِن(‬‫‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﺑﻄﺎل‪ :‬ﯾﺴـﺘﺤﯿﻞ ﻧﺰوﻟﻬﺎ ﻓﯽ ﻗﺼﮥ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺑﯽ و اﻟﺼـﺤﺎﺑﮥ‪ ،‬ﻻن أﺻﺤﺎب ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻟﯿﺴﻮا ﺑﻤﺆﻣﻨﯿﻦ و ﻗﺪ ﺗﻌﺼﺒﻮا ﺑﻌﺪ اﻻﺳﻼم ﻓﯽ‬‫ﻗﺼﻪ اﻻﻓﮏ‪ ،‬و ﻗﺪ رواه اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ ﮐﺘﺎب اﻻﺳﺘﯿﺬان ﻋﻦ أﺳﺎﻣﮥ ﺑﻦ زﯾﺪ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ ان اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻣﺮ ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺲ‬‫ﻓﯿﻪ أﺧﻼط ﻣﻦ اﻟﻤﺸـﺮﮐﯿﻦ و اﻟﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ‪ ،‬و ﻋﺒﺪة اﻻوﺛﺎن و اﻟﯿﻬﻮد و ﻓﯿﻬﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺑﯽ‪ ،‬و ذﮐﺮ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﺪل ﻋﻠﯽ ان اﻵﯾﮥ ﻟﻢ ﺗﻨﺰل ﻓﯿﻪ‬‫و اﻧﻤﺎ ﻧﺰﻟﺖ ﻓﯽ ﻗﻮم ﻣﻦ اﻻوس و اﻟﺨﺰرج اﺧﺘﻠﻔﻮا ﻓﯽ ﺣﻖ ﻓﺎﻗﺘﺘﻠﻮا ﺑﺎﻟﻌﺼﯽ و اﻟﻨﻌﺎل ]‪[2‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 129‬از ‪180‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ زرﮐﺸﯽ در ﻣﻔﺘﺎح ﮐﻨﺰ اﻟﺪراﯾﮥ‬‫]و ﺑـﺪر اﻟـﺪﯾﻦ زرﮐﺸـﯽ ﺻﺎﺣﺐ )ﺗﻨﻘﯿﺢ( از اﺟﻠﻪ ﻋﻠﻤﺎء و اﮐﺎﺑﺮ ﻧﺒﻼء اﺳﺖ ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﮐﺘﺎب )ﻣﻔﺘﺎح ﮐﻨﺰ دراﯾﮥ رواﯾﮥ اﻟﻤﺠﻤﻮع ﻣﻦ درر‬‫اﻟﻤﺠﻠﺪ اﻟﻤﺴﻤﻮع( ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪ [:‬ﻧﺒﺬة ﻣﻦ ﺗﻌﺮﯾﻒ اﻟﺒﺪر اﻟﺰرﮐﺸﯽ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻓﯽ اﻧﺒﺎء ]‪ [1‬ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري ج‬‫‪ 2‬ص ‪.92‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺘﻨﻘﯿﺢ ص ‪.133‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪481 :‬‬‫اﻟﻐﻤﺮ‪ :‬ﻫﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﻬﺎدر ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺰرﮐﺸﯽ وﻟﺪ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ارﺑﻌﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ ﺑﺘﻘﺪﯾﻢ اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻮﺣﺪة ﮐﻤﺎ رأﯾﺖ ﺑﺨﻄﻪ‪ ،‬و‬‫ﺳﻤﻊ ﻣﻦ ﻣﻐﻠﻄـﺎي و ﺗﺨﺮج ﺑﻪ ﻓﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺮأ ﻋﻠﯽ ﺟﻤـﺎل اﻟـﺪﯾﻦ اﻻﺳـﻨﻮي و ﺗﺨﺮج ﺑﻪ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬و أﺧـﺬ ﻋﻦ‬‫اﻻـزرﻋﯽ و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و اﻗﺒـﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﺼـﻨﯿﻒ ﻓﮑﺘﺐ ﺑﺨﻄﻪ ﻣﺎ ﻻ ﯾﺤﺼـﯽ ﻟﻨﻔﺴﻪ و ﻟﻐﯿﺮه‪ ،‬و ﻣﻦ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ )ﺗﺨﺮﯾـﺞ اﺣﺎدﯾﺚ اﻟﺮاﻓﻌﯽ( ﻓﯽ ﺧﻤﺲ‬‫ﻣﺠﻠﺪات‪ ،‬و )ﺧﺎدم اﻟﺮاﻓﻌﯽ( ﻓﯽ ﻋﺸـﺮﯾﻦ ﻣﺠﻠﺪا‪ ،‬و )اﻟﺘﻨﻘﯿﺢ(‪ ،‬و ﺷـﺮع ﻓﯽ )ﺷﺮح ﮐﺒﯿﺮ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﺨﺎري( ﻟﺨﺼﻪ ﻣﻦ )ﺷﺮح اﺑﻦ اﻟﻤﻠّﻘﻦ( و زاد‬‫ﻓﯿﻪ ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬و )ﺷﺮح ﺟﻤﻊ اﻟﺠﻮاﻣﻊ( ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺪﯾﻦ‪ ،‬و )ﺷﺮح اﻟﻤﻨﻬﺎج( ﻓﯽ ﻋﺸﺮة‪ ،‬و )ﻣﺨﺘﺼﺮه( ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺪﯾﻦ‪ ،‬و )اﻟﺘﺠﺮﯾﺪ( ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ ﻓﯽ‬‫ﺛﻠﺚ ﻣﺠﻠـﺪات و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﺗﺨﺮج ﺑﻪ ﺟﻤﺎﻋﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻘﺒﻼ ﻋﻠﯽ ﺷﺄﻧﻪ‪ ،‬ﻣﻨﺠﻤﻌﺎ ﻋﻦ اﻟﻨﺎس‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻘﻮل اﻟﺸـﻌﺮ اﻟﻮﺳﻂ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ ﺛﻼث‬‫رﺟﺐ ﺳﻨﮥ ارﺑﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ ﺑﺘﻘﺪﯾﻢ اﻟﻤﺜﻨﺎة اﻟﻔﻮﻗﯿﮥ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻧﺘﻬﯽ ]‪[1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺑﺪر اﻟﺪﯾﻦ زرﮐﺸﯽ در ﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ‬‫]و ﻓﺎﺿﻞ ﻣﺨﺎﻃﺐ در )ﺑﺴـﺘﺎن اﻟﻤﺤـﺪﺛﯿﻦ( ﮔﻔﺘﻪ‪) :‬ﺗﻨﻘﯿـﺢ اﻻﻟﻔﺎظ اﻟﺠﺎﻣﻊ اﻟﺼـﺤﯿﺢ( از ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﺑـﺪر اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺑﻬﺎدر ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫زرﮐﺸـﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ در ﺳﺎل ﻫﻔﺘﺼـﺪ و ﭼﻬﻞ و ﭘﻨـﺞ ﻣﺘﻮﻟـﺪ ﺷـﺪه‪ ،‬و از ﺷﺎﮔﺮدان ﺣﺎﻓﻆ ﻣﻐﻠﻄﺎي اﺳﺖ در ﻓﻦ ﺣـﺪﯾﺚ‪ ،‬و از ﺟﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ‬‫اﺳﻨﻮي ﻧﯿﺰ اﺧﺬ ﻋﻠﻮم ﮐﺮده ﺧﺼﻮﺻﺎ ﻓﻘﻪ‪ ،‬و ﺳﻤﺎع ﺣﺪﯾﺚ از اﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ و اذرﻋﯽ ﻧﯿﺰ دارد‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﺑﺴﯿﺎر اﺳﺖ ﺧﺼﻮﺻﺎ ﺧﺪﻣﺖ‬‫ﻓﻘﻪ ﺷﺎﻓﻌﯽ و ﻋﻠﻮم ﻗﺮآن ]‪ [1‬ﻣﻔﺘﺎح ﮐﻨﺰ دراﯾﮥ اﻟﻤﺠﻤﻮع ﻣﻦ درر اﻟﻤﺠﻠﺪ اﻟﻤﺴﻤﻮع ص ‪.31‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪482 :‬‬‫ﺑﺴـﯿﺎر ﻧﻤﻮده‪ ،‬از آن ﺟﻤﻠﻪ )ﺗﺨﺮﯾﺞ اﺣﺎدﯾﺚ اﻟﺮاﻓﻌﯽ( در ﭘﻨﺞ ﺟﻠﺪ‪ ،‬و از آن ﺟﻤﻠﻪ )ﺧﺎدم اﻟﺮاﻓﻌﯽ( در ﺑﯿﺴﺖ ﺟﻠﺪ‪ ،‬و ﺷـﺮﺣﯽ دﯾﮕﺮ دارد‬‫ﺑﺮ ﺑﺨـﺎري ﺑﺴـﯿﺎر دراز و ﻣﻄـﻮل ﮐﻪ آن را از ﺷـﺮح اﺑﻦ اﻟﻤﻠﻘﻦ ﺗﻠﺨﯿﺺ ﻧﻤـﻮده و ﭼﯿﺰﻫـﺎ در آن اﻓﺰوده‪) ،‬و ﺟﻤـﻊ اﻟﺠﻮاﻣﻊ( را ﻧﯿﺰ ﺷـﺮح‬‫ﻧﻤﻮده در دو ﺟﻠﺪ‪ ،‬و )ﻣﻨﻬﺎج( را در ده ﺟﻠﺪ‪ ،‬و )ﻣﺨﺘﺼـﺮ( آن ﺷـﺮح ﮐﺮده در دو ﺟﻠﺪ‪ ،‬و )ﺗﺠﺮﯾﺪ( در اﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ در ﺳﻪ ﺟﻠﺪ ﻧﻮﺷﺘﻪ‪ ،‬و‬‫ﺷﻌﺮي ﻫﻢ دارد ﻣﺘﻮﺳﻂ اﻟﺪرﺟﮥ‪ ،‬و دﻓﻌﮥ وﻓﺎت او در ﺳﻮم رﺟﺐ ﺳﺎل ﻧﻮد و ﭼﻬﺎر ﺑﻌﺪ از ﻫﻔﺘﺼﺪ روي داد ]‪[1‬‬‫ﺣﺪﯾﺜﯽ دﯾﮕﺮ از ﺑﺨﺎري ﮐﻪ ﻣﻮرد ﻃﻌﻦ اﮐﺎﺑﺮ اﺳﺖ‬‫اﺷﺎره‬‫]و از آن ﺟﻤﻠﻪ اﺳﺖ رواﯾﺖ ﺻـﻼة ﺟﻨـﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺑﺮ ﺟﻨﺎزه ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﻨﺎﻓﻖ‪ ،‬و ﮔﺮﻓﺘﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ‬‫اﻟﺨﻄﺎب ﺟﺎﻣﻪ آن ﺣﻀﺮت را‪ ،‬و اﻋﺘﺮاض ﺑﺮ آن ﺟﻨﺎب در اﯾﻦ ﺑﺎب‪ ،‬و ﺑﯿﺎن ﻓﺮﻣﻮدن آﻧﺠﻨﺎب ﺣﺼﻮل ﺗﺨﯿﯿﺮ از اﯾﺰد ﻗﺪﯾﺮ در ﺑﺎب اﺳﺘﻐﻔﺎر‬‫ﻣﻨﺎﻓﻘﯿﻦ و اﺳﺘﺪﻻل ﺑﺮ آن ﺑﺂﯾﻪ اْﺳَﺘْﻐِﻔْﺮ ﻟَُﻬْﻢ َأْو ﻻ َﺗْﺴَﺘْﻐِﻔْﺮ ﻟَُﻬْﻢ ِإْن َﺗْﺴَﺘْﻐِﻔْﺮ ﻟَُﻬْﻢ َﺳﺒِْﻌﯿَﻦ َﻣﱠﺮًة‬‫اﻵﯾﮥ ]‪.[2‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 130‬از ‪180‬‬‫اﻵﯾﮥ ]‪.[2‬‬‫ﺑﺨﺎري در ﺑﺎب ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬اْﺳَﺘْﻐِﻔْﺮ ﻟَُﻬْﻢ َأْو ﻻ َﺗْﺴَﺘْﻐِﻔْﺮ ﻟَُﻬْﻢ ِإْن َﺗْﺴَﺘْﻐِﻔْﺮ ﻟَُﻬْﻢ َﺳﺒِْﻌﯿَﻦ َﻣﱠﺮًة‬‫از ﺳﻮره ﺑﺮاﺋﺖ از ﮐﺘﺎب اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ ﮔﻔﺘﻪ ‪:‬‬
‫ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﯿﺪ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ أﺳﺎﻣﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻧﺎﻓﻊ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ ﺗﻮﻓﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺟﺎء اﺑﻨﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ اﻟﯽ ]‪ [1‬ﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ ص ‪.99‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻮرة اﻟﺘﻮﺑﮥ‪..80 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪483 :‬‬‫رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﺴﺄﻟﻪ ان ﯾﻌﻄﯿﻪ ﻗﻤﯿﺼﻪ ﯾﮑﻔﻦ ﻓﯿﻪ اﺑﺎه ﻓﺄﻋﻄﺎه‪ ،‬ﺛﻢ ﺳﺄﻟﻪ ان ﯾﺼﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎم رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ ﻟﯿﺼـﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﻘﺎم ﻋﻤﺮ ﻓﺎﺧـﺬ ﺑﺜﻮب رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺗﺼـﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ و ﻗـﺪ ﻧﻬﺎك رﺑﮏ ان ﺗﺼـﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ؟ ﻓﻘﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‪:‬‬‫اﻧﻤﺎ ﺧﯿﺮﻧﯽ ﻟا ﱠﻠﻪ ﻓﻘﺎل‪ :‬اْﺳَﺘْﻐِﻔْﺮ ﻟَُﻬْﻢ َأْو ﻻ َﺗْﺴَﺘْﻐِﻔْﺮ ﻟَُﻬْﻢ ِإْن َﺗْﺴَﺘْﻐِﻔْﺮ ﻟَُﻬْﻢ َﺳﺒِْﻌﯿَﻦ َﻣﱠﺮًة‬‫‪ ،‬و ﺳﺄزﯾـﺪه ﻋﻠﯽ اﻟﺴـﺒﻌﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﻧﻪ ﻣﻨﺎﻓﻖ‪ ،‬ﻗﺎل ﻓﺼـﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺎﻧﺰل اﻟﱠﻠﻪ و ﻻ ﺗﺼﻞ ﻋﻠﯽ اﺣـﺪ ﻣﻨﻬﻢ‬‫ﻣﺎت أﺑﺪا و ﻻ ﺗﻘﻢ ﻋﻠﯽ ﻗﺒﺮه ]‪.[1‬‬‫]و ﻧﯿﺰ ﺑﺨﺎري اﯾﻦ رواﯾﺖ را در ﻫﻤﯿﻦ ﺑﺎب از اﺑﻦ ﻋﺒﺎس آورده‪ ،‬و ﻧﯿﺰ ﺑﻌﺪ از اﯾﻦ ﺑﺎب در ﺑﺎب‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬و ﻻ ﺗﺼﻞ ﻋﻠﯽ اﺣﺪ ﻣﻨﻬﻢ ﻣﺎت و ﻻ ﺗﻘﻢ ﻋﻠﯽ ﻗﺒﺮه‬‫ﺑﺎﺳﻨﺎد دﯾﮕﺮ از ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ از ﻧﺎﻓﻊ از اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ]‪.[2‬‬‫ﺟﻤﻌﯽ از اﮐﺎﺑﺮ اﺳﺎﻃﯿﻦ و اﺟﻠﻪ ﻣﻌﺘﻤﺪﯾﻦ اﺋﻤﻪ ﺳﻨﯿﻪ ﺑﺮ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻃﻌﻦ و اﻧﮑﺎر ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬‫اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﺎﻗﻼﻧﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﮐﻪ ﺟﺎﯾﺰ ﻧﯿﺴﺖ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻗﺒﻮل ﺷﻮد‪ ،‬و ﺻـﺤﯿﺢ ﻧﯿﺴﺖ ﮐﻪ ﺣﻀـﺮت رﺳﻮل ﺧﺪا ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ آن‬‫را ﮔﻔﺘﻪ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫و اﻣﺎم اﻟﺤﺮﻣﯿﻦ ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ در ﺻﺤﺎح ﻣﺮوي ﻧﺸﺪه‪.‬‬‫و در ﺑﺮﻫﺎن ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﮐﻪ اﻫﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺼﺤﯿﺢ آن ﻧﻤﯽﮐﻨﻨﺪ‪.‬‬‫و ﻏﺰاﻟﯽ در )ﻣﺴﺘﺼﻔﯽ( ﮔﻔﺘﻪ‪ :‬ﮐﻪ اﻇﻬﺮ آن اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺧﺒﺮ ﻏﯿﺮ ﺻﺤﯿﺢ اﺳﺖ‪ [1] [.‬ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري ج ‪ 3‬ص ‪.114‬‬‫]‪ [2‬ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري ج ‪ 3‬ص ‪.115‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪484 :‬‬‫و داودي ﻓﺮﻣﻮده‪ :‬ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﯿﺮ ﻣﺤﻔﻮظ اﺳﺖ‪.‬‬‫ﻃﻌﻦ اﮐﺎﺑﺮ در ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺨﺎري ﺑﻨﻘﻞ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري‬‫]اﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻌﺴﻘﻼﻧﯽ در )ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و اﺳﺘﺸﮑﻞ ﻓﻬﻢ اﻟﺘﺨﯿﯿﺮ ﻣﻦ اﻵﯾﮥ ﺣﺘﯽ اﻗﺪم‬‫ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻻﮐﺎﺑﺮ ﻋﻠﯽ اﻟﻄﻌﻦ ﻓﯽ ﺻـﺤﮥ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻊ ﮐﺜﺮة ﻃﺮﻗﻪ و اﺗﻔﺎق اﻟﺸـﯿﺨﯿﻦ و ﺳﺎﺋﺮ اﻟﺬﯾﻦ ﺧﺮﺟﻮا اﻟﺼـﺤﯿﺢ ﻋﻠﯽ ﺗﺼﺤﯿﺤﻪ و‬‫ذﻟﮏ ﯾﻨﺎدي ﻋﻠﯽ ﻣﻨﮑﺮي ﺻﺤﺘﻪ ﺑﻌﺪم ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﻠﮥ اﻻﻃﻼع ﻋﻠﯽ ﻃﺮﻗﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﻨﯿﺮ ﻣﻔﻬﻮم اﻵﯾﮥ زﻟﺖ ﻓﯿﻪ اﻻﻗﺪام ﺣﺘﯽ اﻧﮑﺮ اﻟﻘﺎﺿﯽ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺻﺤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻗﺎل‪ :‬ﻻ ﯾﺠﻮز ان ﯾﻘﺒﻞ ﻫﺬا و ﻻ ﯾﺼﺢ ان اﻟﺮﺳﻮل‬‫ﻗ ﺎ ﻟ ﻪ‪ ،‬ا ﻧﺘ ﻬ ﯽ ‪.‬‬
‫و ﻟﻔﻆ اﻟﻘﺎﺿﯽ اﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﺎﻗﻼﻧﯽ ﻓﯽ اﻟﺘﻘﺮﯾﺐ‪ :‬ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻦ اﺧﺒﺎر اﻵﺣﺎد اﻟﺘﯽ ﻻ ﯾﻌﻠﻢ ﺛﺒﻮﺗﻬﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻣﺎم اﻟﺤﺮﻣﯿﻦ ﻓﯽ ﻣﺨﺘﺼﺮه‪ :‬ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻏﯿﺮ ﻣﺨﺮج ﻓﯽ اﻟﺼﺤﯿﺢ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻓﯽ اﻟﺒﺮﻫﺎن‪ :‬ﻻ ﯾﺼﺤﺤﻪ اﻫﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 131‬از ‪180‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻐﺰاﻟﯽ ﻓﯽ اﻟﻤﺴﺘﺼﻔﯽ‪ :‬اﻻﻇﻬﺮ ان ﻫﺬا اﻟﺨﺒﺮ ﻏﯿﺮ ﺻﺤﯿﺢ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺪاودي اﻟﺸﺎرح‪ :‬ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻏﯿﺮ ﻣﺤﻔﻮظ‪.‬‬‫و اﻟﺴـﺒﺐ ﻓﯽ اﻧﮑﺎرﻫﻢ ﺻـﺤﺘﻪ ﻣﺎ ﺗﻘﺮر ﻋﻨـﺪﻫﻢ ﻣﻤﺎ ﻗـﺪﻣﻨﺎه‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟـﺬي ﻓﻬﻤﻪ ﻋﻤﺮ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻣﻦ ﺣﻤﻞ او ﻋﻠﯽ اﻟﺘﺴﻮﯾـﮥ ﻟﻤﺎ ﯾﻘﺘﻀـﯿﻪ‬‫ﺳﯿﺎق اﻟﻘﺼﮥ و ﺣﻤﻞ اﻟﺴﺒﻌﯿﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺒﺎﻟﻐﮥ اﻟﺦ ]‪ [1] .[1‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ﻓﯽ ﺷﺮح ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 8‬ص ‪.255‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪485 :‬‬‫]و ﺷـﻬﺎب اﻟـﺪﯾﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﻘﺴـﻄﻼﻧﯽ اﻟﻤﺼـﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ در )ارﺷﺎد اﻟﺴﺎري( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬اﻧﯽ ﺧﯿﺮت ﻓﺎﺧﺘﺮت‪ ،‬و ﻗﺪ‬‫اﺳﺘﺸﮑﻞ ﻓﻬﻢ اﻟﺘﺨﯿﯿﺮ ﻣﻦ اﻵﯾﮥ ﻋﻠﯽ ﮐﺜﯿﺮ‪ ،‬و ﺳﺒﻖ ﺟﻮاب اﻟﺰﻣﺨﺸﺮي ﻋﻦ ذﻟﮏ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﺻﺎﺣﺐ اﻻﻧﺘﺼﺎف‪ :‬ﻣﻔﻬﻮم اﻵﯾﮥ ﻗﺪ ذﻟﺖ ﻓﯿﻪ اﻻﻗﺪام‪ ،‬ﺣﺘﯽ اﻧﮑﺮ اﻟﻘﺎﺿﯽ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺒﺎﻗﻼﻧﯽ ﺻﺤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﻻ ﯾﺠﻮز ان ﯾﻘﺒﻞ‬‫ﻫﺬا و ﻻ ﯾﺼﺢ ان اﻟﺮﺳﻮل ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻗﺎﻟﻪ‪ .‬و ﻗﺎل اﻣﺎم اﻟﺤﺮﻣﯿﻦ ﻓﯽ ﻣﺨﺘﺼﺮه‪ :‬ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻏﯿﺮ ﻣﺨﺮج ﻓﯽ اﻟﺼﺤﯿﺢ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻓﯽ‬‫اﻟﺒﺮﻫﺎن‪ :‬ﻻ ﯾﺼﺤﺤﻪ اﻫﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﻐﺰاﻟﯽ ﻓﯽ اﻟﻤﺴﺘﺼﻔﯽ‪ :‬اﻻﻇﻬﺮ ان ﻫﺬا اﻟﺨﺒﺮ ﻏﯿﺮ ﺻﺤﯿﺢ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺪاودي اﻟﺸﺎرح‪:‬‬‫ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻏﯿﺮ ﻣﺤﻔﻮظ‪.‬‬‫و ﻫـﺬا ﻋﺠﯿﺐ ﻣﻦ ﻫﺆﻻء اﻻﺋﻤـﮥ ﮐﯿﻒ ﺑﺎﺣﻮا ﺑـﺬﻟﮏ و ﻃﻌﻨﻮا ﻓﯿﻪ ﻣﻊ ﮐﺜﯿﺮة ﻃﺮﻗﻪ‪ ،‬و اﺗﻔﺎق اﻟﺼـﺤﯿﺤﯿﻦ ﻋﻠﯽ ﺗﺼـﺤﯿﺤﻪ‪ ،‬ﺑﻞ و ﺳﺎﯾﺮ اﻟـﺬﯾﻦ‬‫ﺧﺮﺟﻮا ﻓﯽ اﻟﺼﺤﯿﺢ و اﺧﺮﺟﻪ اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﮥ ]‪[1‬‬‫ﻏﺰاﻟﯽ ﻧﯿﺰ در ﮐﺘﺎب ﻣﻨﺨﻮل ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺨﺎري را ﺗﮑﺬﯾﺐ ﮐﺮده‬‫]و اﻣﺎم اﻧﺎم و ﺣﺠـﮥ اﻻﺳـﻼم ﺳـﻨﯿﺎن ﻏﺰاﻟﯽ در ﮐﺘﺎب )ﻣﻨﺨﻮل( ﻫﻢ ﺗﮑﺬﯾﺐ اﯾﻦ ﺧﺒﺮ ﮐﺮده اﺳﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﻣﺒﺤﺚ ﻣﻔﻬﻮم از اﯾﻦ ﮐﺘﺎب‬‫ﮐﻪ ﻧﺴـﺨﻪ ﻋﺘﯿﻘﻪ آن ﻧﺰد ﻓﻘﯿﺮ ﺣﺎﺿـﺮ اﺳﺖ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و اﻣـﺎ اﻟﺸـﺎﻓﻌﯽ ﻓﻠﻢ ﯾﺮ اﻟﺘﺨﺼـﯿﺺ ﺑﺎﻟﻠﻘﺐ ﻣﻔﻬﻮﻣﺎ و ﻟﮑﻨﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﺑﻤﻔﻬﻮم اﻟﺘﺨﺼـﯿﺺ ]‪[1‬‬‫ارﺷﺎد اﻟﺴﺎري ج ‪ 7‬ص ‪ 155‬ط ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪486 :‬‬‫ﺑﺎﻟﺼﻔﮥ‪ ،‬و اﻟﺰﻣﺎن و اﻟﻤﮑﺎن‪ ،‬و اﻟﻌﺪد‪ ،‬و اﻣﺜﻠﺘﻪ ﻻ ﺗﺨﻔﯽ‪ ،‬و ﺿﺒﻂ اﻟﻘﺎﺿﯽ ﻣﺬﻫﺒﻪ ﺑﺎﻟﺘﺨﺼﯿﺺ ﺑﺎﻟﺼﻔﮥ و ادﻋﯽ اﻧﺪراج ﺟﻤﯿﻊ اﻻﻗﺴﺎم ﺗﺤﺘﻪ‪،‬‬‫إذا اﻟﻔﻌﻞ ﻻ ﯾﻨﺎﺳﺐ اﻟﻤﮑﺎن و اﻟﺰﻣﺎن إﻻ ﻟﻮﻗﻮﻋﻪ ﻓﯿﻪ و ﻫﻮ ﮐﺎﻟﺼﻔﮥ ﻟﻪ‪ ،‬و ﺗﻤﺴﮏ اﺻﺤﺎﺑﻨﺎ ﻓﯽ ﻧﺼﺮة ﻣﺬﻫﺐ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﺑﻄﺮﯾﻘﺘﯿﻦ ﻣﺰﯾﻔﺘﯿﻦ‪:‬‬‫أﺣﺪﻫﻤﺎ ﻗﻮﻟﻬﻢ‪ :‬اﻟﻠﻐﺎت ﯾﮑﻔﯽ ﻓﯽ دﻟﯿﻠﻬﺎ ﻧﻘﻞ اﻟﻤﺬﻫﺐ ﻋﻦ أرﺑﺎﺑﻬﺎ‪ ،‬و اﻟﻤﺴـﺌﻠﮥ ﻟﻐﻮﯾﮥ‪ ،‬و اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻣﺎم اﻟﺼﻨﻌﮥ و ﻗﺪ ﻗﺎل ﺑﻬﺎ‪ ،‬و ﮐﺬﻟﮏ ﻧﻘﻞ‬‫ﻋﻦ أﺑﯽ ﻋﺒﯿﺪة اﻟﻤﻌﻤﺮ اﺑﻦ اﻟﻤﺜﻨﯽ اﻟﺘﯿﻤﯽ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﺻّﻨﻔﻪ‪ :‬اﻧّﻪ ﺣﻤﻞ‬‫ﻗﻮل رﺳﻮل ﻟا ﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪» :‬ﻻن ﯾﻤﺘﻠﺊ ﺑﻄﻦ أﺣﺪﮐﻢ ﻗﯿﺤﺎ ﺣﺘﯽ ﯾﺮاه ﺧﯿﺮ ﻣﻦ أن ﯾﻤﺘﻠﺊ ﺷﻌﺮا«‬‫ﻋﻠﯽ ﻣـﺎ إذا ﻟﻢ ﯾﺤﻔـﻆ اﻟﺮﺟـﻞ ﺳﻮاه‪ ،‬و ﻫـﺬا ﻗﻮل ﺑـﺎﻟﻤﻔﻬﻮم‪ ،‬و ﻧﺤﻦ ﻧﺠﺘﺰئ ﻓﯽ ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻟﻘﺮآن ﺑﻘﻮل اﻻﺧﻄـﻞ و ﻏﯿﺮه ﻣﻦ أﺟﻼف اﻟﻌﺮب‪،‬‬‫ﻓﺎﻻﮐﺘﻔـﺎء ﺑﻘﻮل اﻻﺋﻤـﮥ أوﻟﯽ‪ ،‬و وﺟﻪ ﺗﺰﯾﯿﻔﻪ أن ادﻋﺎء اﻻﻃﻼق ﻣﻦ اﻫﻞ اﻟﺼـﻨﻌﮥ ﻏﯿﺮ ﻣﻤﮑﻦ‪ ،‬و ﻗﻮل اﻵﺣﺎد ﯾﻌﺎرﺿﻪ ﻣﺜﻠﻪ‪ ،‬ﻓﻘـﺪ ﻧﻔﯽ ﻣﺤﻤﺪ‬‫اﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﻟا ﻤﻔﻬﻮم و ﻫﻮ ﻣﻦ اﻻﺋﻤﮥ‪ ،‬ﻓﻼ ﻣﻘﻨﻊ ﻓﯽ اﻟﻨﻘﻞ ﻣﻊ اﻟﺘﻌﺎرض‪.‬‬‫اﻟﺜﺎﻧﯿـﮥ ﻗﻮﻟﻬﻢ‪ :‬ﻻـ ﺑﻌـﺪ ﻓﯽ اﻗﺘﺒـﺎس اﻟﻌﻠﻢ ﻣﻦ أﻣﺮ ﺗﻮاﻓﺮت اﻟﺼﻮر ﻓﯿﻬـﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻄـﺎﺑﻖ‪ ،‬و ان ﮐﺎن ﻧﻘﻠـﮥ اﻟﺼﻮر آﺣﺎدا اﻧﺤﻄﻮا ﻋﻦ ﻣﺒﻠﻎ اﻟﺘﻮاﺗﺮ‪،‬‬‫ﮐـﺎﻟﻘﻄﻊ ﺑﺸـﺠﺎﻋﮥ ﻋﻠﯽ‪ ،‬و ﺳـﻤﺎﺣﮥ ﺣـﺎﺗﻢ‪ ،‬و آﺣﺎد وﻗﺎﺋﻌﻬﺎ ﻟﻢ ﯾﻨﻘﻠﻬﺎ إﻟﯿﻨﺎ اﻟّﺎ آﺣﺎد اﻟﺮﺟﺎل‪ ،‬و اّدﻋﻮا ﻣﺜﻞ ذﻟﮏ ﻣﻦ اﺻـﺤﺎﺑﻪ ﻓﯽ اﻟﻤﻔﻬﻮم و‬‫ﻋّﺪوا وﻗﺎﯾﻊ ﮐﻘﻮل ﯾﻌﻠﯽ ﺑﻦ أﻣﯿﮥ ﻟﻌﻤﺮ‪:‬‬‫ﻣﺎ ﺑﺎﻟﻨﺎ ﻧﻘـّﺼ ﺮ اﻟﺼـﻠﻮة و ﻗـﺪ أﻣّﻨﺎ؟ ﻓﻬﻤﺎ ﻟﻠﺘﺨﺼـﯿﺺ ﻣﻦ ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬أن ﺗﻘﺼـﺮوا ﻣﻦ اﻟﺼـﻠﻮة ان ﺧﻔﺘﻢ‪ ،‬و اﺧﺘﻼف اﻟﺼـﺤﺎﺑﮥ ﻓﯽ وﺟﻮب اﻟﻐﺴـﻞ‬‫ﺑﺎﻟﺘﻘـﺎء اﻟﺨﺘـﺎﻧﯿﻦ‪ ،‬ﻓﻬﻤـﺎ ﻣـﻦ اﻟﻨﻔﯽ ﻣﻦ ﻗـﻮﻟﻪ‪ :‬اﻟﻤـﺎء ﻣﻦ اﻟﻤـﺎء‪ ،‬و ﻗـﻮل اﺑﻦ ﻋﺒـﺎس ﻟﻌﺜﻤـﺎن ﺣﯿﺚ ﺣﺠﺐ اﻻـم ﺑـﺎﺧﻮﯾﻦ ﻣﻦ اﻟﺜﻠﺚ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﻓﯽ‬‫اﻻﺧﻮﯾﻦ اﺧﻮة‪ ،‬و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 132‬از ‪180‬‬‫ﻗﻮﻟﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﻓﯽ ﻗﻮﻟﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪487 :‬‬‫ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ِ» :‬إْن َﺗْﺴَﺘْﻐِﻔْﺮ ﻟَُﻬْﻢ َﺳﺒِْﻌﯿَﻦ َﻣﱠﺮًة«‬‫‪ :‬ﻟﻬﻢ ﻷزﯾﺪن ﻋﻠﯽ اﻟﺴﺒﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻫﺬا ﻣﺰّﯾﻒ‬‫ﻓـﺎن ﻫـﺬه اﻟﻮﻗـﺎﯾﻊ ﻟـﻮ ﺟﻤﻌﺖ و ﻧﻘﻠﺖ واﺣـﺪة ﻟﻢ ﺗﻮرث اﻟﻌﻠﻢ و ﻟﯿﺲ ذﻟـﮏ ﮐﻮﻗـﺎﺋﻊ ﺣـﺎﺗﻢ و ﻋﻠﯽ ﻣﻊ ﮐﺜﺮﺗﻬـﺎ‪ ،‬ﻋﻠﯽ أن ﻣـﺎ ﻧﻘـﻞ ﻓﯽ آﯾﮥ‬‫اﻻﺳـﺘﻐﻔﺎر ﮐـﺬب ﻗﻄﻌـﺎ‪ ،‬إذ اﻟﻐﺮض ﻣﻨﻪ اﻟﺘﻨـﺎﻫﯽ ﻓﯽ ﺗﺤﻘﯿﻖ اﻟﯿﺄس ﻣﻦ اﻟﻤﻐﻔﺮة ﻓﻼ ﯾﻈّﻦ ﺑﺮﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ذﻫﻮل ﻋﻨﻪ اﻟﺦ‬‫]‪.[1‬‬‫]از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻗﻮل ﻻزﯾﺪّن ﻋﻠﯽ اﻟﺴـﺒﻌﯿﻦ ﮐﻪ در آﯾﻪ اﺳﺘﻐﻔﺎر ﻧﻘﻞ ﮐﺮدهاﻧﺪ ﮐﺬب اﺳﺖ ﻗﻄﻌﺎ‪ ،‬و ﺧﻼف ﻣﺮاد اﻟﻬﯽ اﺳﺖ‪،‬‬‫و ذﻫﻮل رﺳﻮل ﻣﻘﺒﻮل ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ ﻣﺎ ﻫّﺐ اﻟﻘﺒﻮل از ﻣﺮاد ﺣﻖ ﺗﻌﺎﻟﯽ اﻣﮑﺎن ﻧﺪارد‪ ،‬و ﻫﯿﭻ ﻣﺴﻠﻤﯽ ﮔﻤﺎن آن ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺪ ﮐﺮد[‬‫ﺣﺪﯾﺜﯽ دﯾﮕﺮ از ﺑﺨﺎري ﮐﻪ ﻧﺰد اﮐﺎﺑﺮ ﻣﻘﺪوح اﺳﺖ‬‫اﺷﺎره‬‫و از ﺟﻤﻠﻪ اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﻘﺪوﺣﻪ و رواﯾﺎت ﺑﺎﻃﻠﻪ ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺗﺼـﺮﯾﺤﺎت ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﺳﻨّﯿﻪ در )ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري( آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻌﺪ از رواﯾﺖ اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد‬‫ﮐﻪ اﻟﻔﺎﻇﺶ اﯾﻦ اﺳﺖ‪:‬‬‫ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ﻋﻦ ﺳـﻔﯿﺎن‪ ،‬ﻗﺎل ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻣﻨﺼﻮر‪ ،‬و اﻻﻋﻤﺶ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻀـﺤﯽ ﻋﻦ ﻣﺴـﺮوق‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺗﯿﺖ اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﻓﻘﺎل‪ :‬ان ﻗﺮﯾﺸﺎ‬‫أﺑﻄﺌﻮا ﻋﻦ اﻻﺳـﻼم ﻓـﺪﻋﺎ ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـّﻠﻢ‪ ،‬ﻓﺄﺧﺬﺗﻬﻢ ﺳـﻨﮥ ﺣّﺘﯽ ﻫﻠﮑﻮا ﻓﯿﻬﺎ و أﮐﻠﻮا اﻟﻤﯿﺘﮥ و اﻟﻌﻈﺎم‪ ،‬ﻓﺠﺎءه اﺑﻮ ﺳـﻔﯿﺎن‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺟﺌﺖ ﺗﺄﻣﺮ ﺑﺼﻠﮥ اﻟﺮﺣﻢ و اّن ﻗﻮﻣﮏ ﻗﺪ ﻫﻠﮑﻮا ﻓﺎدع اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺮأ‪َ» :‬ﻓﺎْرَﺗِﻘْﺐ َﯾْﻮَم َﺗْﺄﺗِﯽ اﻟﱠﺴﻤﺎُء ﺑ ُِﺪﺧﺎٍن ُﻣﺒِﯿٍﻦ«‬‫]‪ [1] [2‬اﻟﻤﻨﺨﻮل ص ‪ 48‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺪﺧﺎن‪.10 -‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪488 :‬‬‫ﺛﻢ ﻋﺎدوا اﻟﯽ ﮐﻔﺮﻫﻢ‪ ،‬ﻓﺬﻟﮏ ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬ﯾْﻮَم َﻧﺒِْﻄُﺶ اﻟ َْﺒْﻄَﺸَﮥ اﻟ ُْﮑﺒْﺮي‬‫]‪[1‬‬‫ﯾﻮم ﺑﺪر ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و زاد أﺳـﺒﺎط ﻋﻦ ﻣﻨﺼﻮر‪ :‬ﻓﺪﻋﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﺴـﻘﻮا اﻟﻐﯿﺚ ﻓﺄﻃﺒﻘﺖ ﻋﻠﯿﻬﻢ ﺳـﺒﻌﺎ و ﺷـﮑﯽ اﻟﻨﺎس ﮐﺜﺮة اﻟﻤﻄﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪:‬‬‫اﻟﱠﻠﻬّﻢ ﺣﻮاﻟﯿﻨﺎ و ﻻ ﻋﻠﯿﻨﺎ‪ ،‬ﻓﺎﻧﺤﺪرت اﻟﺴﺤﺎﺑﮥ ﻋﻦ رأﺳﻪ ﻓﺴﻘﻮا اﻟﻨﺎس ﺣﻮﻟﻬﻢ ]‪.[2‬‬‫]اﮐﺎﺑﺮ اﺋﻤﮥ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﺑﺮ اﯾﻦ زﯾﺎدت اﺳﺒﺎط ﺣﮑﻢ ﺑﻐﻠﻂ و اﺧﺘﻼط ﮐﺮدهاﻧﺪ و ﺑﻄﻼن آن را ﺛﺎﺑﺖ ﺳﺎﺧﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﯿﻨﯽ ﺣﻨﻔﯽ در ﻋﻤﺪة اﻟﻘﺎري ﻧﺴﺒﺖ ﺑﺰﯾﺎدت اﺳﺒﺎط ﻗﺪح ﮐﺮده‬‫]ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻌﯿﻨﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ در )ﻋﻤﺪة اﻟﻘﺎري ﺷﺮح ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري( ﺑﺸﺮح اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻫﺬا ﺗﻌﻠﯿﻖ ﯾﻌﻨﯽ‬‫زاد أﺳـﺒﺎط ﻋﻦ ﻣﻨﺼﻮر ﺑﺎﺳـﻨﺎده اﻟﻤـﺬﮐﻮر ﻗﺒﻠﻪ اﻟﯽ اﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد و ﻗـﺪ وﺻـﻠﻪ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ ﻣﻦ رواﯾـﮥ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺛﺎﺑﺖ ﻋﻦ أﺳـﺒﺎط ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ‪ ،‬ﻋﻦ‬‫ﻣﻨﺼﻮر‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻀﺤﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺴﺮوق‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ رأي رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻣﻦ اﻟﻨﺎس ادﺑﺎرا‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮ ﻧﺤﻮ اﻟﺬي‬‫ﻗﺒﻠﻪ‪ ،‬و زاد‪ :‬ﻓﺠﺎءه اﺑﻮ ﺳـﻔﯿﺎن و أﻧﺎس ﻣﻦ اﻫﻞ ﻣﮑﮥ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﻮا‪ :‬ﯾﺎ ﻣﺤﻤﺪ اﻧﮏ ﺗﺰﻋﻢ اﻧﮏ ﺑﻌﺜﺖ رﺣﻤﮥ و ان ﻗﻮﻣﮏ ﻗﺪ ﻫﻠﮑﻮا ﻓﺎدع ﻟا ﱠﻠﻪ ﻟﻬﻢ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 133‬از ‪180‬‬‫ﻓﺪﻋﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﺴﻘﻮا اﻟﻐﯿﺚ‪ ،‬اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ [1] .‬اﻟﺪﺧﺎن‪.16 -‬‬‫]‪ [2‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 1‬ص ‪ 133‬ﺑﺎب إذا اﺳﺘﺸﻔﻊ اﻟﻤﺸﺮﮐﻮن ﺑﺎﻟﻤﺴﻠﻤﯿﻦ ﻋﻨﺪ اﻟﻘﺤﻂ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪489 :‬‬‫و أﺳﺒﺎط ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻬﻤﺰة و ﺳﮑﻮن اﻟﺴﯿﻦ اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ ﺑﻌﺪﻫﺎ اﻟﺒﺎء اﻟﻤﻮّﺣﺪة‪ ،‬و ﻓﯽ آﺧﺮه اﻟﻄﺎء اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﺻﺎﺣﺐ ﻟا ﺘﻮﺿـﯿﺢ‪ :‬أﺳـﺒﺎط ﻫـﺬا ﻫﻮ اﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻘﺎص اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻘﺮﺷـﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﺿـّﻌﻔﻪ اﻟﮑﻮﻓﯿﻮن‪ ،‬و ﻗﺎل‬‫اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﻪ ﺑﺄس‪ ،‬و وﺛﻘﻪ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬ﻣﺎت ﻓﯽ اﻟﻤﺤّﺮم ﺳﻨﮥ ﻣﺎﺋﺘﯿﻦ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ذﮐﺮ ﻓﯽ رواﯾﮥ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ اﻧﻪ أﺳـﺒﺎط ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ و ﻫﻮ اﻟﺼـﺤﯿﺢ‪ ،‬و ﻫﻮ أﺳﺒﺎط اﺑﻦ ﻧﺼﺮ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ اﺑﻮ ﯾﻮﺳﻒ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬اﺑﻮ ﻧﺼﺮ اﻟﮑﻮﻓﯽ و‬‫ﺛﻘﻪ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و ﺗﻮّﻗﻒ ﻓﯿﻪ اﺣﻤﺪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﺎﻟﻘﻮي‪.‬‬‫و اﻋﺘﺮض ﻋﻠﯽ اﻟﺒﺨﺎري زﯾﺎدة أﺳﺒﺎط ﻫﺬا‪.‬‬‫ﻓﻘﺎل اﻟﺪاودّي‪ :‬أدﺧﻞ ﻗﺼﮥ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻓﯽ ﻗﺼﮥ ﻗﺮﯾﺶ و ﻫﻮ ﻏﻠﻂ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠﮏ اﻟـﺬي زاده أﺳـﺒﺎط وﻫﻢ و اﺧﺘﻼط‪ ،‬ﻻﻧﻪ رّﮐﺐ ﺳـﻨﺪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﻋﻠﯽ ﻣﺘﻦ ﺣـﺪﯾﺚ أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ و ﻫﻮ‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﻓﺪﻋﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﺴﻘﻮا اﻟﻐﯿﺚ اﻟﯽ آﺧﺮه‪.‬‬‫و ﮐـﺬا ﻗﺎل ﻟا ﺤﺎﻓﻆ ﺷـﺮف اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺪﻣﯿﺎﻃﯽ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﮐﺎن ﺑﻤﮑﮥ‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﻓﯿﻪ ﻫﺬا‪ ،‬و اﻟﻌﺠﺐ ﻣﻦ ﻟا ﺒﺨﺎري‬‫ﮐﯿﻒ أورد ﻫﺬا و ﮐﺎن ﻣﺨﺎﻟﻔﺎ ﻟﻤﺎ رواه اﻟﺜﻘﺎت‪.‬‬‫و ﻗﺪ ﺳﺎﻋﺪ ﺑﻌﻀﻬﻢ اﻟﺒﺨﺎري ﺑﻘﻮﻟﻪ‪ :‬ﻻ ﻣﺎﻧﻊ أن ﯾﻘﻊ ذﻟﮏ ﻣّﺮﺗﯿﻦ و ﻓﯿﻪ ﻧﻈﺮ ﻻ ﯾﺨﻔﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﮑﺮﻣﺎﻧﯽ‪ :‬ﻓﺎن ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻗﺼﮥ ﻗﺮﯾﺶ و اﻟﺘﻤﺎس أﺑﯽ ﺳـﻔﯿﺎن ﮐﺎﻧﺖ ﻓﯽ ﻣﮑﮥ ﻻ ﻓﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬اﻟﻘّﺼﮥ ﻣّﮑﯿﮥ اﻟّﺎ اﻟﻘﺪر اﻟﺬي زاد أﺳﺒﺎط‬‫ﻓﺎﻧﻪ وﻗﻊ ﻓﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪490 :‬‬‫اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ]‪[1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﯿﻨﯽ ﺣﻨﻔﯽ در ﺑﯿﻌﮥ اﻟﻮﻋﺎة ﺳﯿﻮﻃﯽ‬‫]و ﻣﺨﻔﯽ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ ﻋﯿﻨﯽ از اﻋﯿﺎن ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و أﺟﻠّﻪ ﻣﺘﺒﺤﺮﯾﻦ ﻗﻮم اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺟﻼل اﻟـﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در )ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﻮد اﻟﻌﯿﻨﺘﺎﺑﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ‬‫اﻟﻌّﻠﺎﻣﮥ ﻗﺎﺿﯽ اﻟﻘﻀﺎة ﺑﺪر اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻌﯿﻨّﯽ‪.‬‬‫وﻟﺪ ﻓﯽ رﻣﻀﺎن ﺳـﻨﮥ ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺳﺘﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ ﺑﻌﯿﻦ ﺗﺎب‪ ،‬و ﻧﺸﺄ ﺑﻬﺎ و ﺗﻔّﻘﻪ و اﺷﺘﻐﻞ ﺑﺎﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬و ﺑﺮع و ﻣﻬﺮ‪ ،‬و اﻧﺘﻔﻊ ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ و اﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ‬‫و اﻟﻤﻌـﺎﻧﯽ و ﻏﯿﺮﻫﺎ ﺑﺎﻟﻌﻠّﺎﻣـﮥ ﺟﺒﺮﯾﻞ ﺑﻦ ﺻﺎﻟـﺢ اﻟﺒﻐـﺪادي‪ ،‬و أﺧـﺬ ﻋﻦ اﻟﺠﻤﺎل ﯾﻮﺳﻒ اﻟﻤﻠﻄﯽ و اﻟﻌﻼء اﻟﺴـﯿﺮاﻓﯽ‪ ،‬و دﺧﻞ ﻣﻌﻪ اﻟﻘﺎﻫﺮة‪ ،‬و‬‫ﺳﻤﻊ ﻣﺴـﻨﺪ أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﮥ اﻟﺤﺎرﺛﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﺸـﺮف اﺑﻦ اﻟﮑﻮﯾﮏ‪ ،‬و وﻟّﯽ ﻧﻈﺮ اﻟﺤﺴـﺒﮥ ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة ﻣﺮارا‪ ،‬ﺛﻢ ﻧﻈﺮ اﻻﺣﺒﺎس‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﻀﺎء اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ ﺑﻬﺎ و‬‫درس اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﺎﻟﻤﺆّﯾﺪﯾﮥ‪ ،‬و ﺗﻘّﺪم ﻋﻨﺪ اﻟﺴـﻠﻄﺎن اﻻﺷـﺮف ﺑﺮﺳـﺒﺎي و ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ ﻋﺎﻟﻤﺎ ﻋّﻠﺎﻣﮥ‪ ،‬ﻋﺎرﻓﺎ ﺑﺎﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‪ ،‬و اﻟﺘﺼﺮﯾﻒ و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ ﺣﺎﻓﻈﺎ‬‫ﻟّﻠﻐﮥ ﮐﺜﯿﺮ اﻻﺳﺘﻌﻤﺎل ﻟﺤﻮﺷّﯿﻬﺎ‪ ،‬ﺳﺮﯾﻊ اﻟﮑﺘﺎﺑﮥ‪ ،‬ﻋّﻤﺮ ﻣﺪرﺳﮥ ﺑﻘﺮب اﻟﺠﺎﻣﻊ اﻻزﻫﺮ و وﻗﻒ ﺑﻬﺎ ﮐﺘﺒﻪ اﻟﺦ ]‪[2‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﮥ ﺷﺮح ﻋﯿﻨﯽ در ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن‬‫]و ﺷﺮح ﻋﯿﻨﯽ از ﺷﺮوح ﻣﺸﻬﻮره اﺳﺖ و ﺑﻌﺾ ﻓﻀﻼء آن را ﺑﺮ )ﻓﺘﺢ ]‪ [1‬ﻋﻤﺪة اﻟﻘﺎري ج ‪ 7‬ص ‪ 46‬ط ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة ج ‪ 2‬ص ‪ 275‬رﻗﻢ ‪.1967‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 134‬از ‪180‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪491 :‬‬‫اﻟﺒﺎري( ﺗﺮﺟﯿﺢ دادهاﻧﺪ‪.‬‬‫و ﻣﺼـﻄﻔﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺴـﻄﻨﻄﯿﻨﯽ اﻟﻤﺸـﻬﻮر ﺑﺤﺎﺟﯽ ﺧﻠﯿﻔﻪ و اﻟﮑﺎﺗﺐ اﻟﺠﻠﺒﯽ ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﮐﺮده ﺑﺂﻧﮑﻪ آن ﺷـﺮح ﺣﺎﻓﻞ و ﮐﺎﻣﻞ اﺳﺖ در‬‫ﻣﻌﻨﺎي ﺧﻮد ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در )ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن( در ذﮐﺮ ﺷـﺮوح ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و ﻣﻦ اﻟﺸـﺮوح اﻟﻤﺸـﻬﻮرة أﯾﻀﺎ ﺷﺮح اﻟﻌّﻠﺎﻣﮥ ﺑﺪر اﻟﺪﯾﻦ‬‫أﺑﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺤﻤﻮد اﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻟﻌﯿﻨﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﺛﻤﺎﻧﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻫﻮ ﺷﺮح ﮐﺒﯿﺮ أﯾﻀﺎ ﻓﯽ ﻋﺸﺮة أﺟﺰاء و أزﯾﺪ‪،‬‬‫و ﺳـّﻤﺎه ﻋﻤـﺪة اﻟﻘﺎري‪ ،‬او ﻟﻪ اﻟﺤﻤـﺪ ﻟّﻠﻪ اﻟـﺬي أوﺿـﺢ وﺟﻮه ﻣﻌﺎﻟﻢ اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﺦ‪ ،‬ذﮐﺮ ﻓﯿﻪ أﻧﻪ ﻟّﻤﺎ دﺧﻞ اﻟﯽ اﻟﺒﻼد اﻟﺸـﻤﺎﻟﯿﮥ ﻗﺒﻞ اﻟﺜﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‬‫ﻣﺴﺘﺼـﺤﺒﺎ ﻓﯿﻪ ﻫـﺬا اﻟﮑﺘﺎب‪ ،‬ﻇﻔﺮ ﻫﻨﺎك ﻣﻦ ﺑﻌﺾ ﻣﺸﺎﯾﺨﻪ ﺑﻐﺮاﺋﺐ اﻟﻨﻮادر اﻟﻤﺘﻌﻠﻘـﮥ ﺑـﺬﻟﮏ اﻟﮑﺘﺎب‪ ،‬ﺛﻢ ﻟّﻤﺎ ﻋﺎد اﻟﯽ ﻣﺼـﺮ ﺷـﺮﺣﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ‬‫ﺑﺨّﻄﻪ ﻓﯽ أﺣﺪ و ﻋﺸـﺮﯾﻦ ﻣﺠﻠﺪا‪ ،‬ﺑﻤﺪرﺳـﺘﻪ اﻟﺘﯽ أﻧﺸﺄﻫﺎ ﺑﺤﺎرة ﮐﺘﺎﻣﮥ ﺑﺎﻟﻘﺮب ﻣﻦ اﻟﺠﺎﻣﻊ اﻻزﻫﺮ‪ ،‬و ﺷـﺮع ﻓﯽ ﺗﺄﻟﯿﻔﻪ ﻓﯽ أواﺧﺮ ﺷﻬﺮ رﺟﺐ‬‫ﺳﻨﮥ ‪ 821‬اﺣﺪي و ﻋﺸـﺮﯾﻦ و ﺛﻤﺎﻧﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻓﺮغ ﻣﻨﻪ ﻓﯽ ﻧﺼﻒ اﻟﺜﻠﺚ اﻻول ﻣﻦ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﺳـﻨﮥ ﺳﺒﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ و ﺛﻤﺎﻧﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و اﺳﺘﻤﺪ ﻓﯿﻪ‬‫ﻣﻦ ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ﺑﺤﯿﺚ ﯾﻨﻘﻞ ﻣﻨﻪ اﻟﻮرﻗﮥ ﺑﮑﻤﺎﻟﻬﺎ و ﮐﺎن ﯾﺴـﺘﻌﯿﺮه ﻣﻦ اﻟﺒﺮﻫﺎن ﺑﻦ ﺧﻀـﺮ ﺑﺎذن ﻣﺼـّﻨﻔﻪ ﻟﻪ‪ ،‬و ﺗﻌّﻘﺒﻪ ﻟﻪ‪ ،‬و ﺗﻌّﻘﺒﻪ ﻓﯽ ﻣﻮاﺿﻊ‪ ،‬و‬‫ﻃّﻮﻟﻪ ﺑﻤـﺎ ﺗﻌﻤـﺪ اﻟﺤﺎﻓـﻆ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﺣـﺬﻓﻪ ﻣﻦ ﺳـﯿﺎق اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﺑﺘﻤﺎﻣﻪ‪ ،‬و اﻓﺮاد ﮐﻞ ﻣﻦ ﺗﺮاﺟﻢ اﻟﺮواة ﺑﺎﻟﮑﻼم‪ ،‬و ﺗﺒﺎﯾﻦ اﻻﻧﺴﺎب و ﻟا ﻠﻐﺎت و‬‫اﻻـﻋﺮاب و ﻟا ﻤﻌﺎﻧﯽ و اﻟﺒﯿﺎن‪ ،‬و اﺳـﺘﻨﺒﺎط اﻟﻔﻮاﺋـﺪ ﻣﻦ اﻟﺤـﺪﯾﺚ و اﻻﺳـﺌﻠﮥ و اﻻﺟﻮﺑـﮥ‪ ،‬و ﺣﮑﯽ أن ﺑﻌﺾ اﻟﻔﻀـﻼء ذﮐﺮ ﻻﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﺗﺮﺟﯿﺢ‬‫ﺷﺮح اﻟﻌﯿﻨﯽ ﺑﻤﺎ اﺷﺘﻤﻞ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪492 :‬‬‫اﻟﺒﺪﯾﻊ و ﻏﯿﺮه‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﺑﺪﯾﻬﮥ‪ :‬ﻫﺬا اﻟﺸـﯽء ﻧﻘﻠﻪ ﻣﻦ ﺷـﺮح رﮐﻦ اﻟﺪﯾﻦ ]‪ [1‬و ﻗـﺪ ﮐﻨﺖ وﻗﻔﺖ ﻋﻠﯿﻪ ﻗﺒﻠﻪ‪ ،‬و ﻟﮑﻦ ﺗﺮﮐﺖ اﻟﻨﻘـﻞ ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﻟﮑﻮﻧﻪ ﻟﻢ‬‫ﯾﺘّﻢ اﻧﻤﺎ ﮐﺘﺐ ﻣﻨﻪ ﻗﻄﻌـﮥ و ﺧﺸـﯿﺖ ﻣﻦ ﺗﻌﺒﯽ ﺑﻌـﺪ ﻓﺮاﻏﻬﺎ ﻓﯽ اﻻرﺳﺎل و ﻟـﺬا ﻟﻢ ﯾﺘﮑﻠﻢ اﻟﻌﯿﻨﯽ ﺑﻌﺪ ﺗﻠﮏ اﻟﻘﻄﻌﮥ ﺑﺸـﯽء ﻣﻦ ذﻟﮏ اﻧﺘﻬﯽ‪ ،‬و‬‫ﺑﺎﻟﺠﻤﻠﮥ ﻓﺎن ﺷﺮﺣﻪ ﺣﺎﻓﻞ ﮐﺎﻣﻞ ﻓﯽ ﻣﻌﻨﺎه ﻟﮑﻦ ﻟﻢ ﯾﻨﺘﺸﺮ ﮐﺎﻧﺘﺸﺎر ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ﻓﯽ ﺣﯿﺎة ﻣﺆﻟﻔﻪ و ﻫﻠّﻢ ﺟّﺮا ]‪[2‬‬‫اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻧﯿﺰ در ﺗﻬﺬﯾﺐ ﺑﻤﻨﮑﺮ ﺑﻮدن رواﯾﺖ اﺳﺒﺎط اﻋﺘﺮاف ﮐﺮده‬‫]و ﻋّﻠﺎﻣﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ ﻫﻢ ﺑﺎ اﯾﻦ ﻫﻤﻪ اﻫﺘﻤﺎم در ﺣﻤﺎﯾﺖ ﺑﺨﺎري و ﺗﺼﺤﯿﺢ رواﯾﺎﺗﺶ از اﻋﺘﺮاف ﺑﻤﻨﮑﺮ ﺑﻮدن رواﯾﺖ أﺳﺒﺎط ﭼﺎره‬‫ﻧﯿﺎﻓﺘﻪ‪ ،‬و ﻣﻨﮑﺮّﯾﺖ دﻟﯿﻞ ﻗﺪح و ﺟﺮح اﺳﺖ ﺣﺴﺐ اﻓﺎده ﺷﺎه ﺻﺎﺣﺐ در ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺪﯾﻨﮥ اﻟﻌﻠﻢ ‪.‬‬‫]در )ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ( اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ ‪.‬‬
‫أﺳﺒﺎط ﺑﻦ ﻧﺼﺮ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ اﺑﻮ ﯾﻮﺳﻒ و ﯾﻘﺎل‪ :‬أﺑﻮ ﻧﺼﺮ روي ﻋﻦ ﺳﻤﺎك ﺑﻦ ﺣﺮب‪ ،‬و اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺴﺪي‪ ،‬و ﻣﻨﺼﻮر ﺑﻦ اﻟﻤﻌﺘﻤﺮ‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫و ﻋﻨﻪ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﻤﻔﻀـﻞ اﻟﺤﻔﺮي اﻟﮑـﻮﻓﯽ‪ ،‬و ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺣﻤـﺎد اﻟﻘﻨـﺎد‪ ،‬و أﺑـﻮ ﻏﺴـﺎن اﻟﻨﻬـﺪي‪ ،‬و ﯾـﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﺑﮑﯿﺮ‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺻـﺎﻟﺢ‬‫اﻟﻌﺠﻠﯽ‪ ،‬و ﻏﯿﺮﻫﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﺣﺮب‪ :‬ﻗﻠﺖ ﻻﺣﻤﺪ ﮐﯿﻒ ﺣﺪﯾﺜﻪ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ أدري‪ ،‬و ﮐﺄﻧﻪ ﺿّﻌﻔﻪ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل أﺑﻮ ﺣﺎﺗﻢ‪ :‬ﺳـﻤﻌﺖ أﺑﺎ ﻧﻌﯿﻢ ﯾﻀـّﻌﻘﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬أﺣﺎدﯾﺜﻪ ﻋﺎﻣﺘﻬﺎ ﺳـﻘﻂ ﻣﻘﻠﻮب اﻻﺳﺎﻧﯿـﺪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﻨﺴﺎﺋﯽ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﺎﻟﻘﻮي‪ [1] .‬رﮐﻦ اﻟﺪﯾﻦ‬‫اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﺆﻣﻦ اﻟﻘﺮﯾﻤﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.783‬‬‫]‪ [2‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪ 1‬ص ‪.548‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪493 :‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻋّﻠﻖ ﻟﻪ اﻟﺒﺨﺎري ﺣﺪﯾﺜﺎ ﻓﯽ اﻻﺳﺘﺴﻘﺎء‪ ،‬و ﻗﺪ وﺻﻠﻪ اﻻﻣﺎم اﺣﻤﺪ و اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ ﻓﯽ اﻟﺴﻨﻦ اﻟﮑﺒﯿﺮ‪ ،‬و ﻫﻮ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻨﮑﺮ أوﺿﺤﺘﻪ ﻓﯽ اﻟﺘﻌﻠﯿﻖ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ اﻻوﺳﻂ‪ :‬ﺻـﺪوق‪ ،‬و ذﮐﺮه اﺑﻦ ﺣﺒﺎن ﻓﯽ اﻟﺜﻘﺎت و ﺳـﯿﺄﺗﯽ ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج اﻧﮑﺎر أﺑﯽ زرﻋﮥ ﻋﻠﯿﻪ‬‫اﺧﺮاﺟﻪ ﻟﺤﺪﯾﺚ أﺳﺒﺎط ﻫﺬا‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 135‬از ‪180‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺴﺎﺟّﯽ‪ :‬ﻓﯽ اﻟﻀﻌﻔﺎء روي أﺣﺎدﯾﺚ ﻻ ﯾﺘﺎﺑﻊ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﻋﻦ ﺳّﻤﺎك ﺑﻦ ﺣﺮب‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ :‬ﻟﯿﺲ ﺑﺸﯽء‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣّﺮة‪ :‬ﺛﻘﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻫﺎرون‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﺑﻪ ﺑﺄس ]‪[1‬‬‫ﺣﺪﯾﺜﯽ دﯾﮕﺮ از ﺑﺨﺎري ﮐﻪ ﻣﻮرد ﻃﻌﻦ اﮐﺎﺑﺮ اﺳﺖ‬‫اﺷﺎره‬‫]و از آن ﺟﻤﻠﻪ آﻧﮑﻪ ﻋﻠّﺎﻣﻪ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ اﻓﺎده ﮐﺮده ﮐﻪ در ﺧﺒﺮ‬‫»ﺗﮑﺜﺮ ﻟﮑﻢ اﻻﺣﺎدﯾﺚ ﻣﻦ ﺑﻌﺪي ﻓﺎذا روي ﻟﮑﻢ ﺣﺪﯾﺚ ﻓﺄﻋﺮﺿﻮه ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻓﻤﺎ واﻓﻘﻪ ﻓﺎﻗﺒﻠﻮه‪ ،‬و ﻣﺎ ﺧﺎﻟﻔﻪ ﻓﺮّدوه«‬‫ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ ﻃﻌﻦ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ :‬ﺑﺂﻧﮑﻪ در روات آن ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ رﺑﯿﻌﻪ اﺳﺖ‪ ،‬و او ﻣﺠﻬﻮل اﺳﺖ و ﻣﺘﺮوك‪ ،‬و در اﺳﻨﺎد آن واﺳﻄﻪ در ﻣﯿﺎن اﺷﻌﺚ و‬‫ﺛﻮﺑﺎن ﻣﺘﺮوك اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﻨﻘﻄﻊ ﺧﻮاﻫـﺪ ﺑﻮد‪ ،‬و از ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ آورده ﮐﻪ اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ را زﻧﺎدﻗﻪ وﺿﻊ ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺑﺎز اﻓﺎده ﮐﺮده ﮐﻪ‬‫اﯾﺮاد ﺑﺨﺎري اﯾﻦ ﺣـﺪﯾﺚ را در ﺻـﺤﯿﺢ ﺧﻮد ﻣﻨﺎﻓﯽ اﻧﻘﻄﺎع ﯾﺎ ﺑﻮدن ﺑﻌﺾ رواة آن ﻏﯿﺮ ﻣﻌﺮوف ﺑﺎﻟﺮواﯾﮥ ﻧﯿﺴﺖ ‪ [1] .‬ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻟﺘﻬﺬﯾﺐ ج‬‫‪ 1‬ص ‪ 211‬رﻗﻢ ‪396‬‬‫ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ در ﺑﺨﺎري اﺛﺒﺎت رواﯾﮥ ﻣﮑﺬوﺑﻪ ﻧﻤﻮده‬‫]ﭘﺲ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ ﺑﺘﺼـﺮﯾﺢ ﺗﻤﺎم ﺑﻼ ﻣﺨﺎﻓﺖ از ﺗﺸـﻨﯿﻊ و ﻃﻌﻦ و ﻣﻼم اﺛﺒﺎت رواﯾﺖ ﻣﮑﺬوﺑﻪ و ﻣﻔﺘﺮاة زﻧﺎدﻗﻪ ﻟﺌﺎم در )ﺻـﺤﯿﺢ( ﺑﺨﺎري ﮐﺮده‬‫در )ﺗﻠﻮﯾﺢ ﺷﺮح ﺗﻮﺿﯿﺢ( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬و اﻧﻤﺎ ﯾﺮّد ﺧﺒﺮ اﻟﻮاﺣﺪ ﻓﯽ ﻣﻌﺎرﺿﺘﻪ اﻟﮑﺘﺎب‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﻣﻘّﺪم ﻟﮑﻮﻧﻪ ﻗﻄﻌﯿﺎ ﻣﺘﻮاﺗﺮ اﻟﻨﻈﻢ ﻻ ﺷﺒﻬﮥ ﻓﯽ ﻣﺘﻨﻪ و ﻻ ﻓﯽ ﺳﻨﺪه‪ ،‬ﻟﮑﻦ اﻟﺨﻼف اﻧﻤﺎ‬‫ﻫﻮ ﻓﯽ ﻋﻤﻮﻣﺎت اﻟﮑﺘﺎب و ﻇﻮاﻫﺮه‪ ،‬ﻓﻤﻦ ﯾﺠﻌﻠﻬﺎ ﻇﻨـّﯿ ﮥ ﯾﻌﺘﺒﺮ ﺑﺨﺒﺮ اﻟﻮاﺣـﺪ إذا ﮐﺎن ﻋﻠﯽ ﺷـﺮاﺋﻄﻪ ﻋﻤﻼ ﺑﺎﻟـﺪﻟﯿﻠﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﻦ ﯾﺠﻌﻞ اﻟﻌﺎم ﻗﻄﻌﯿﺎ‬‫ﻓﻼ ﯾﻌﻤﻞ ﺑﺨﺒﺮ اﻟﻮاﺣﺪ ﻓﯽ ﻣﻌﺎرﺿـﺘﻪ‪ ،‬ﺿـﺮورة ان اﻟﻈﻨّﯽ ﯾﻀﻤﺤّﻞ ﺑﺎﻟﻘﻄﻌّﯽ‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﻨﺴﺦ اﻟﮑﺘﺎب ﺑﻪ و ﻻ ﯾﺰاد ﻋﻠﯿﻪ أﯾﻀﺎ ﻻﻧﻪ ﺑﻤﻨﺰﻟﮥ اﻟﻨﺴﺦ‪ ،‬و‬‫اﺳﺘﺪّل ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ‬‫ﺑﻘﻮﻟﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم‪) :‬ﺗﮑﺜﺮ ﻟﮑﻢ اﻻﺣﺎدﯾﺚ ﻣﻦ ﺑﻌـﺪي ﻓﺎذا روي ﻟﮑﻢ ﺣـﺪﯾﺚ ﻓﺄﻋﺮﺿﻮه ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻓﻤﺎ واﻓﻘﻪ ﻓﺎﻗﺒﻠﻮه و ﻣﺎ ﺧﺎﻟﻔﻪ‬‫ﻓﺮّدوه(‪،‬‬‫و اﺟﯿﺐ ﺑﺄﻧﻪ ﺧﺒﺮ واﺣﺪ ﻗﺪ ﺧّﺺ ﻣﻨﻪ اﻟﺒﻌﺾ أﻋﻨﯽ اﻟﻤﺘﻮاﺗﺮ و اﻟﻤﺸـﻬﻮر‪ ،‬ﻓﻼ ﯾﮑﻮن ﻗﻄﻌﯿﺎ ﻓﮑﯿﻒ ﯾﺜﺒﺖ ﺑﻪ ﻣﺴـﺌﻠﮥ اﻻﺻﻮل ﻋﻠﯽ أﻧﻪ ﯾﺨﺎﻟﻒ‬‫ﻋﻤﻮم ﻗﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬و ﻣﺎ آﺗﺎُﮐُﻢ اﻟﱠﺮُﺳﻮُل َﻓُﺨُﺬوُه‬‫]‪ ،[1‬و ﻗﺪ ﻃﻌﻦ ﻓﯿﻪ اﻟﻤﺤّﺪﺛﻮن ﺑﺎّن ﻓﯽ رواﺗﻪ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ رﺑﯿﻌﮥ و ﻫﻮ ﻣﺠﻬﻮل‪ ،‬و ﺗﺮك ﻓﯽ اﺳﻨﺎده واﺳﻄﮥ ﺑﯿﻦ اﻻﺷﻌﺚ و ﺛﻮﺑﺎن ﻓﯿﮑﻮن ﻣﻨﻘﻄﻌﺎ‪،‬‬‫و ذﮐﺮ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ أﻧﻪ ﺣـﺪﯾﺚ و ﺿـﻌﺘﻪ اﻟﺰﻧﺎدﻗـﮥ و اﯾﺮاد اﻟﺒﺨﺎري اﯾﺎه ﻓﯽ ﺻـﺤﯿﺤﻪ ﻻ ﯾﻨﺎﻓﯽ اﻻﻧﻘﻄﺎع أو ﮐﻮن أﺣﺪ رواﺗﻪ ﻏﯿﺮ ﻣﻌﺮوف‬‫ﺑﺎﻟﺮواﯾﮥ ]‪ [1] .[2‬اﻟﺤﺸﺮ‪.7 :‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺘﻠﻮﯾﺢ ﻓﯽ ﺷﺮح اﻟﺘﻮﺿﯿﺢ ص ‪.187‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪495 :‬‬‫]و ﻣﺨﻔﯽ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ از اﺟّﻠﻪ ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ و اﻋﺎﻇﻢ ﻧﺤﺎرﯾﺮ و اﮐﺎﺑﺮ ﻣﻌﺘﻤﺪﯾﻦ و اﻋﺎﻇﻢ ﻣﻌﺘﺒﺮﯾﻦ اﺋﻤﻪ ﺳﻨﯿﻪ اﺳﺖ‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ در ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة‬‫]ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﯿﻮﻃﯽ در ﮐﺘﺎب )ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 136‬از ‪180‬‬‫ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺸﯿﺦ ﺳﻌﺪ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺘﻔﺘﺎزاﻧﯽ اﻻﻣﺎم اﻟﻌﻠّﺎﻣﮥ ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺎﻟﻨﺤﻮ و اﻟﺘﺼﺮﯾﻒ و اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ و اﻟﺒﯿﺎن و اﻻﺻﻠﯿﻦ و ﻟا ﻤﻨﻄﻖ و‬‫ﻏﯿﺮﻫﺎ ﺷﺎﻓﻌﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ :‬وﻟـﺪ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯽ ﻋﺸـﺮة و ﺳـﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و أﺧـﺬ ﻋﻦ اﻟﻘﻄﺐ و اﻟﻌﻀـﺪ و ﺗﻘﺪم ﻓﯽ اﻟﻔﻨﻮن و اﺷـﺘﻬﺮ ﺑﺬﻟﮏ و ﻃﺎر ﺻـﯿﺘﻪ‪ ،‬و اﻧﺘﻔﻊ‬‫اﻟﻨﺎس ﺑﺘﺼﺎﻧﯿﻔﻪ‪ ،‬و ﻟﻪ )ﺷﺮح اﻟﻌﻀﺪ( )ﺷﺮح اﻟﺘﻠﺨﯿﺺ ﻣﻄّﻮل(‪ ،‬و آﺧﺮ )ﻣﺨﺘﺼﺮ( )ﺷﺮح اﻟﻘﺴﻢ اﻟﺜﺎﻧﯽ ﻣﻦ اﻟﻤﻔﺘﺎح(‪ ،‬و )اﻟﺘﻠﻮﯾﺢ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻨﻘﯿﺢ‬‫ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ( )ﺷـﺮح اﻟﻌﻘﺎﺋﺪ( )اﻟﻤﻘﺎﺻﺪ( ﻓﯽ اﻟﮑﻼم‪ ،‬و )ﺷـﺮﺣﻪ(‪) ،‬ﺷـﺮح اﻟﺸﻤﺴـﯿﮥ( ﻓﯽ اﻟﻤﻨﻄﻖ‪) ،‬ﺷﺮح ﺗﺼﺮﯾﻒ اﻟﻤﻌﺰي(‪) ،‬اﻻرﺷﺎد(‬‫ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ‪) ،‬ﺣﺎﺷـﯿﮥ اﻟﮑﺸﺎف( ﻟﻢ ﺗﺘﻢ و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻓﯽ ﻟﺴﺎﻧﻪ ﻟﮑﻨﮥ‪ ،‬و اﻧﺘﻬﺖ إﻟﯿﻪ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﻌﻠﻮم ﺑﺎﻟﻤﺸﺮق‪ ،‬ﻣﺎت ﺑﺴﻤﺮﻗﻨﺪ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي‬‫و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ ]‪[1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ در ﮐﺘﺎﺋﺐ اﻋﻼم اﻻﺧﯿﺎر‬‫]و ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﮑﻔﻮي در )ﮐﺘـﺎﺋﺐ اﻋﻼـم اﻻﺧﯿﺎر ﻣﻦ ﻓﻘﻬﺎء ﻣـﺬﻫﺐ اﻟﻨﻌﻤﺎن اﻟﻤﺨﺘﺎر( در ذﮐﺮ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و ﮐﺎن ﻣﻦ ﮐﺒﺎر‬‫ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﮥ و ﻣﻊ ذﻟﮏ ﻟﻪ آﺛﺎر ﺟﻠﯿﻠﮥ ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ ]‪ [1‬ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة ج ‪ 2‬ص ‪ 285‬رﻗﻢ ‪.1992‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪496 :‬‬‫ﺑﻠﻐﻨﯽ ﻣﻦ اﻟﺜﻘﺎت أﻧﻪ ﮐﺘﺐ ﺣﻮل ﺻﻨﺪوق ﻗﺒﺮه ﺑﺴﺮﺧﺲ‪ :‬أﻻ أﯾﻬﺎ اﻟﺰوار زوروا و ﺳﻠﻤﻮا ﻋﻠﯽ روﺿﮥ اﻻﻣﺎم اﻟﻤﺤﻘﻖ و اﻟﺤﺒﺮ اﻟﻤﺪﻗﻖ ﺳﻠﻄﺎن‬‫اﻟﻌﻠﻤﺎء اﻟﻤﺼـﻨﻔﯿﻦ‪ ،‬وارث ﻋﻠﻮم اﻻﻧﺒﯿﺎء و اﻟﻤﺮﺳﻠﯿﻦ‪ ،‬ﻣﻌّﺪل ﻣﯿﺰان اﻟﻤﻌﻘﻮل و اﻟﻤﻨﻘﻮل‪ ،‬ﻣﻨّﻘﺢ أﻏﺼﺎن اﻟﻔﺮوع و اﻻﺻﻮل‪ ،‬ﺧﺘﻢ اﻟﻤﺠﺘﻬﺪﯾﻦ‪،‬‬‫أﺑﯽ ﺳـﻌﺪ اﻟﺤﻖ و اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺴـﻌﻮد اﻟﻘﺎﺿـﯽ اﻻﻣﺎم‪ ،‬ﻣﻘﺘﺪي اﻻﻧﺎم ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻤﻮﻟﯽ اﻟﻤﻌﻈﻢ‪ ،‬أﻗﻀـﯽ اﻟﻘﻀﺎة اﻻﻋﻠﻢ ﺑﺮﻫﺎن اﻟﻤﻠﮥ و اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬اﺑﻦ‬‫اﻻﻣـﺎم اﻟﺮﺑـﺎﻧﯽ اﻟﻌـﺎﻟﻢ اﻟﺼـﻤﺪاﻧﯽ‪ ،‬ﻣﻔﺘﯽ اﻟﻔﺮﯾﻘﯿﻦ‪ ،‬ﻣﻘﺘـﺪي اﻟﺠﺎﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬ﺳـﻠﻄﺎن اﻟﻌﺎرﻓﯿﻦ‪ ،‬ﻗﻄﺐ اﻟﻮاﺻـﻠﯿﻦ‪ ،‬ﺷـﻤﺲ اﻟﺤﻖ و اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﻐﺎزي‬‫اﻟﺘﻔﺘﺎزاﻧﯽ ﻗﺪس اﻟﱠﻠﻪ ارواﺣﻬﻢ‪ ،‬و أﻧﺰل ﻓﯽ ﻓﺮادﯾﺲ اﻟﺠﻨﺎن أﺷﺒﺎﺣﻬﻢ ]‪.[1‬‬‫]و ﻧﯿﺰ در )ﮐﺘـﺎﺋﺐ( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و ﮐـﺎن رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﻦ ﻣﺤﺎﺳﻦ اﻟﺰﻣﺎن‪ ،‬ﻟﻢ ﺗﺮ اﻟﻌﯿﻮن ﻣﺜﻠﻪ ﻓﯽ اﻷﻋﯿﺎن و اﻻﻋﻼم و ﻫﻮ اﻻﺳـﺘﺎذ ﻋﻠﯽ اﻻﻃﻼق‪ ،‬و‬‫اﻟﻤﺸﺎر إﻟﯿﻪ ﺑﻼ ﺷﻘﺎق‪ ،‬و اﻟﻤﺸﻬﻮر ﻓﯽ ﻇﻬﻮر اﻵﻓﺎق و اﻟﻤﺬﮐﻮر ﻓﯽ ﺑﻄﻮن اﻻوراق‪ ،‬اﺷﺘﻬﺮ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ ﻓﯽ اﻻرض ذات اﻟﻄﻮل و اﻟﻌﺮض ﺣﺘﯽ‬‫أن اﻟﺴـﯿﺪ اﻟﺸـﺮﯾﻒ ﻓﯽ ﻣﺒﺎدي اﻟﺘﺄﻟﯿﻒ و أﺛﻨﺎء اﻟﺘﺼﻨﯿﻒ‪ ،‬ﮐﺎن ﯾﻐﻮص ﻓﯽ ﺑﺤﺎر ﺗﺤﻘﯿﻘﻪ و ﺗﺤﺮﯾﺮه‪ ،‬و ﯾﻠﺘﻘﻂ اﻟﺪرر ﻣﻦ ﺗﺪﻗﯿﻘﻪ و ﺗﺴﻄﯿﺮه‪ ،‬و‬‫ﯾﻌﺘﺮف ﺑﺮﻓﻌﮥ ﺷﺄﻧﻪ و ﺟﻼﻟﺘﻪ و وﻓﻮر ﻓﻀﻠﻪ و ﻋﻠّﻮ ﻣﻘﺎﻣﻪ و اﻣﺎﻣﺘﻪ ]‪[2‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ در اﺳﺎﻧﯿﺪ ﻣﻐﺮﺑﯽ‬‫]و ﺟﺎر اﻟﱠﻠﻪ ﺑا ﻮ ﻣﻬـﺪي ﻋﯿﺴـﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺜﻌﺎﻟﺒﯽ اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ اﻟﻤﻐﺮﺑﯽ در ﮐﺘﺎب )اﺳﺎﻧﯿـﺪ( ﺧﻮد در ﻣﺪح ﺗﻔﺘﺎزاﻧﯽ ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] [:‬ﮐﺘﺎﺋﺐ اﻋﻼم‬‫اﻻﺧﯿﺎر ص ‪.245‬‬‫]‪ [2‬ﮐﺘﺎﺋﺐ اﻋﻼم اﻻﺧﯿﺎر ص ‪.245‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪497 :‬‬‫ﻧﺒﺬة ﻣﻦ ﺗﻌﺮﯾﻔﻪ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺠﻼل اﻟﺴـﯿﻮﻃﯽ ﻫﻮ اﻻﻣﺎم اﻟﻌﻠّﺎﻣﮥ ﻣﺴـﻌﻮد اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺸﯿﺦ ﺳﻌﺪ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺘﻔﺘﺎزاﻧﯽ ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺎﻟﻨﺤﻮ و‬‫اﻟﺘﺼﺮﯾﻒ و اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ و اﻟﺒﯿﺎن و اﻻﺻﻠﯿﻦ و اﻟﻤﻨﻄﻖ و ﻏﯿﺮﻫﺎ ﺷﺎﻓﻌﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺠﺮ‪ :‬وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯽ ﻋﺸﺮة و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و أﺧﺬ ﻋﻦ اﻟﻘﻄﺐ و اﻟﻌﻀﺪ و ﺗﻘﺪم ﻓﯽ اﻟﻔﻨﻮن و اﺷﺘﻬﺮ ذﮐﺮه و ﻃﺎر ﺻﯿﺘﻪ‪ ،‬و اﻧﺘﻔﻊ اﻟﻨﺎس‬‫ﺑﺘﺼﺎﻧﯿﻔﻪ‪ ،‬ﻟﻪ )ﺷـﺮح ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻠﺨﯿﺺ( ﻣﻄّﻮل و ﻣﺨﺘﺼـﺮ‪ ،‬و )ﺷـﺮح اﻟﻘﺴﻢ اﻻول ﻣﻦ اﻟﻤﻔﺘﺎح(‪ ،‬و )اﻟﺘﻠﻮﯾـﺢ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻨﻘﯿـﺢ ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ(‪ ،‬و‬‫)ﺷـﺮح اﻟﻌﻘﺎﺋـﺪ اﻟﻨﺴـﻔﯿﮥ(‪ ،‬و )اﻟﻤﻘﺎﺻـﺪ( ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﮑﻼـم‪ ،‬و )ﺷـﺮﺣﻪ(‪ ،‬و )ﺷـﺮح اﻟﺸﻤﺴـﯿﮥ( ﻓﯽ اﻟﻤﻨﻄﻖ‪ ،‬و )ﺷـﺮح ﺗﺼـﺮﯾﻒ اﻟﺰﻧﺠـﺎﻧﯽ( و‬‫)اﻻرﺷـﺎد( ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ‪) ،‬ﺣﺎﺷـﯿﮥ ﻋﻠﯽ اﻟﮑﺸـﺎف( ﻟﻢ ﺗﺘﻢ‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻓﯽ ﻟﺴﺎﻧﻪ ﻟﮑﻨﻪ‪ ،‬و اﻧﺘﻬﺖ إﻟﯿﻪ اﻟﺮﯾﺎﺳـﮥ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻮم اﻟﻌﻘﻠﯿـﮥ ﻣﺎت‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 137‬از ‪180‬‬‫ﺑﺴﻤﺮﻗﻨﺪ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﻟﺸـﻬﺎب اﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻤﮑﯽ ﻓﯽ ﻓﻬﺮﺳـﺘﻪ ﻫﻮ اﻻﻣـﺎم أﺑﻮ اﻟﻔﻀـﻞ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﺛﻢ ذﮐﺮ ﻣﺎ ﺗﻘـﺪم ﻣﻦ اﻟﺠﻼل ﻣﻦ ان اﺳـﻤﻪ‬‫ﻣﺴـﻌﻮد و اﻧﻪ ﺷـﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤـﺬﻫﺐ‪ ،‬ﻗﺎل و ﻗـﺪ ﯾﺮد ﻋﻠﯿﻪ ﮐﻼﻣﻪ ﻓﯽ اﻟﺘﻠﻮﯾـﺢ ﻓﺎﻧﻪ ﻓﯽ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻦ اﻟﻤﻮاﺿﻊ ﯾﻘﺘﻀـﯽ اﻧﻪ ﺣﻨﻔﯽ اﻟﻤـﺬﻫﺐ‪ ،‬ﻗﺎل و ﻗﺪ‬‫ﯾﺠﺎب ﺑﺄن ﻣﻦ ﯾﺘﮑﻠﻢ ﻋﻠﯽ ﻃﺮﯾﻖ اﻟﺒﺤﺚ ﻣﻊ أﺻـﺤﺎب اﻻﻗﻮال ﻻ ﯾﻘﻀـﯽ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﺄن ﺑﻌﺾ ﺗﻠﮏ اﻻﻗﻮال اﻟﺘﯽ ﯾﺘﮑﻠﻢ ﻓﯽ اﻟﺘﺮﺟﯿﺢ ﺑﯿﻨﻬﺎ ﻣﺬﻫﺒﻪ‬‫و ان ﺑﺎﻟﻎ ﻓﯽ اﻻﻧﺘﺼﺎر ﻟﻪ ﻻن ﺷﺄن اﻟﻤﺘﮑﻠﻢ ﻓﯽ ذﻟﮏ اﻧﻪ اﻧﻤﺎ ﯾﺘﮑﻠﻢ ﻓﯽ اﻟﺪﻟﯿﻞ و ﻣﺎ ﯾﻘﺘﻀـﯿﻪ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ﻧﻈﺮ اﻟﯽ اﻋﺘﻘﺎده و ﻣﺎ ﻋﻠﯿﻪ )ﻋﻤﻠﻪ ظ(‬‫ﻋﻠﻤﻪ و اﻋﺘﻤﺎده و ﯾﺆﯾﺪ ذﻟﮏ ﻗﻮﻟﻬﻢ ان اﻟﺨﻼﻓﯽ ﻻ ﻣﺬﻫﺐ ﻟﻪ و ﻻ ﺗﺴﻤﯽ ﻣﻌﻠﻮﻣﺎﺗﻪ ﻓﻘﻬﺎ أي ﻓﯽ ﺣﺎل ﺗﮑﻠﻤﻪ ﻋﻠﯽ أﻗﻮال اﻟﻌﻠﻤﺎء و ﻣﺎ ﯾﺜﺒﺘﻬﺎ‬‫و ﻣﺎ ﯾﻨﻔﯿﻬﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن اﻟﺠﻼل اﻋﺘﻤﺪ ﻓﯿﻤﺎ ذﮐﺮ اﻧﻪ ﺷﺎﻓﻌﯽ ﻋﻠﯽ ﻫﺬا و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ‪ ،‬و اﻧﻈﺮ ﻣﺎ ذﮐﺮه اﻟﺸﻬﺎب ﻣﻦ اﻟﺨﻼف ﻓﯽ اﺳﻢ اﻟﺴﻌﺪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪498 :‬‬‫ﻣﻊ ﻗﻮﻟﻪ ﻓﯽ أول اﻟﻤﺨﺘﺼـﺮ ﻟﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﺘﻠﺨﯿﺺ ﻓﯿﻤﺎ رأﯾﻨﺎ ﻣﻦ اﻟﻨﺴﺦ أﻣﺎ ﺑﻌﺪ ﻓﯿﻘﻮل اﻟﻌﺒﺪ اﻟﻔﻘﯿﺮ اﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻐﻨﯽ ﻣﺴـﻌﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻤﺪﻋﻮ ﺑﺴﻌﺪ‬‫اﻟﺘﻔﺘﺎزاﻧﯽ اﻻ أن ﯾﻘﺎل‪:‬‬‫ﻟﻌﻞ ﻫﺬه اﻟﺰﯾﺎدة ﻟﻢ ﺗﺜﺒﺖ ﻋﻦ اﻟﻤﺆﻟﻒ و اﻧﻤﺎ ﻫﯽ ﻣﻦ وﺿﻊ ﻏﯿﺮه و ﻻ ﯾﺨﻠﻮ ﻣﻦ ﺑﻌﺪ‪ ،‬ﻋﻠﯽ ان اﻟﻈﺎﻫﺮ ﻓﯿﻤﺎ ذﮐﺮ ﻣﻦ اﻻﺳﻤﺎء اﻧﻤﺎ ﻫﻮ ﻟﻤﺆﻟﻒ‬‫ﻣﺮاح اﻻـرواح ﻓﯽ اﻟﺘﺼـﺮﯾﻒ ﻓـﺎﻧﻪ ﻗﺎل ﻓﯽ أوﻟﻪ‪ :‬ﻗﺎل اﻟﻤﻔﺘﻘﺮ اﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻮدود أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺴـﻌﻮد ﻏﻔﺮ اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻪ‪ ،‬و ﻟﻮاﻟـﺪﯾﻪ و أﺣﺴـﻦ‬‫إﻟﯿﻬﻤﺎ و إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻫﻮ و ان اﺣﺘﻤﻞ أن ﯾﮑﻮن ﻣﻦ ﺑﺎب اﻟﻤﺘﻔﻖ‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﯾﺒﻌﺪه ﺗﻮاﻃﺆ ﻧﺴﺦ اﻟﻤﺨﺘﺼﺮ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﺗﻘﺪم و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ‪.‬‬‫ﺛﻢ رأﯾﺖ ﻓﯽ اﻟﺪرر ﻟﻠﺤﺎﻓﻆ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻓﯽ ﺑﺎب ﻣﻦ اﺳـﻤﻪ ﻣﺴﻌﻮد ﻣﻦ ﺣﺮف اﻟﻤﯿﻢ ﻣﺴﻌﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻔﺎرﺳﯽ اﻟﺸﯿﺦ ﺳﻌﺪ اﻟﺪﯾﻦ‬‫اﻟﺘﻔﺘـﺎزاﻧﯽ و ﻟﻢ ﯾﮑﺘﺐ ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ ﻓﯽ ﻫـﺬا اﻟﻤﺤـﻞ‪ ،‬و أﻇﻨﻪ ﺑﺨـﻂ اﻟﺒﺮﻫﺎن اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻘﻠﻘﺸـﻨﺪي ﻣﺤﻤﻮد و ﯾﻘﺎل‪ :‬ﻣﺴـﻌﻮد ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟﻌﻼﻣﮥ ﺳـﻌﺪ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺘﻔﺘﺎزاﻧﯽ‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻤﺸـﻬﻮرة‪ ،‬أﺧﺬ ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺿﯽ ﻋﻀﺪ اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬و اﻟﻘﻄﺐ اﻟﺸﯿﺮازي‪ ،‬و اﻟﺒﻬﺎء اﻟﺴﻤﺮﻗﻨﺪي و‬‫ﻏﯿﺮﻫﻢ ﻣﻦ ﻋﻠﻤﺎء ﻋﺼـﺮه‪ ،‬و ﻻزم اﻟﺠﺪ و اﻻﺟﺘﻬﺎد ﺣﺘﯽ ﺳﺎد ﻋﻠﯽ أﺑﻨﺎء زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬و ﺻﺎر اﻟﻤﻌﻮل ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯽ ﺣﻞ اﻟﻤﺸـﮑﻼت ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻮم اﻟﻌﻘﻠﯿﮥ‪،‬‬‫و ﺳـﺎر ﻣﺼـﻨﻔﺎﺗﻪ ﻓﯽ أﻗﻄـﺎر اﻻرض و اﺗﺼﻞ ﺑﺎﻟﻤﻠﮏ ﺗﯿﻤﻮر‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺠﺘﻤﻊ ﻫﻮ و اﻟﺸـﺮف زﯾﻦ اﻟـﺪﯾﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ ﻓﯿﺠﻠﺲ‬‫اﻟﺸـﺮف ﻋﻦ ﯾﻤﯿﻨﻪ‪ ،‬و اﻟﺘﻔﺘـﺎزاﻧﯽ ﻋﻦ ﯾﺴـﺎره‪ ،‬و ﺗﻘﻊ ﺑﯿﻨﻬﻤـﺎ ﻣﻨـﺎﻇﺮات‪ ،‬و ﯾﺮوج اﻟﺸـﺮﯾﻒ ﻓﯿﻬﺎ ﻏﺎﻟﺒﺎ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻟﻔﺼﺎﺣـﮥ ﻟﺴﺎﻧﻪ و ﻃﻼﻗﺘﻪ‪ ،‬و ﮐﻮن‬‫اﻟﺘﻔﺘـﺎزاﻧﯽ ﻟﺴﺎﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﮐﻘﻠﻤﻪ‪ ،‬ﻓﺎذا اﻧﻔﺼﻞ اﻟﻤﺠﻠﺲ ﮐﺘﺐ اﻟﺴـﻌﺪ ﻋﻠﯽ ﺗﻠﮏ اﻟﻤﺴـﺌﻠﮥ اﻟﺘﯽ وﻗﻊ اﻟﺒﺤﺚ ﻓﯿﻬﺎ ﮐﺘﺎﺑـﮥ‪ ،‬ﯾﺘﺒﯿﻦ ﻟﻠﻨﺎﻇﺮ ﻓﯿﻬﺎ ان‬‫اﻟﺸـﺮف ﻟﻢ ﯾﺤﻘﻖ ذﻟـﮏ اﻟﻤﺤـﻞ ﮐﻤﺎ ﯾﻨﺒﻐﯽ‪ ،‬و اﺳـﺘﻤﺮ ﻣﮑﺒﺎ ﻋﻠﯽ اﻻﺷـﺘﻐﺎل و اﻟﺘﺄﻟﯿﻒ‪ ،‬ﻻ ﯾﻌﻮﻗﻪ ﻋﻨﻬﻤﺎ ﻋﺎﺋﻖ ﻣﻊ ﺿـﯿﻖ اﻟﻌﯿﺶ ﺑﺎﻟﻨﺴـﺒﮥ اﻟﯽ‬‫ﻣﻘﺎﻣﻪ ﺣﺘﯽ ﺗﻮﻓﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪499 :‬‬‫و ﯾﻘﺎل‪ :‬اﻧﻪ ﮐﺘﺐ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎوي اﻟﺼﻐﯿﺮ ﮐﺘﺎﺑﮥ‪ ،‬و ﻣﻦ ﻧﻈﻤﻪ ﻓﯿﻤﺎ ﻗﯿﻞ‪:‬‬‫ﻃﻮﯾﺖ ﻻﺣﺮاز اﻟﻔﻨﻮن و ﻧﯿﻠﻬﺎ رداء ﺷﺒﺎﺑﯽ و اﻟﺠﻨﻮن ﻓﻨﻮن‬‫ﻓﻠﻤﺎ ﺗﻌﺎﻃﯿﺖ اﻟﻔﻨﻮن و ﻧﻠﺘﻬﺎ ﺗﺒﯿﻦ ﻟﯽ ان اﻟﻔﻨﻮن ﺟﻨﻮن‬‫و ﻗﺎل اﻟﮑﻔﻮي ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺋﺒﻪ‪ :‬ﮐﺎن ﻣﻦ ﮐﺒﺎر ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﮥ‪ ،‬و ﻣﻊ ذﻟﮏ ﻓﻠﻪ آﺛﺎر ﺟﻠﯿﻠﮥ ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ‪.‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﺑﻈﺎﻫﺮ ﺳـﻤﺮﻗﻨﺪ ﯾﻮم اﻻﺛﻨﯿﻦ اﻟﺜﺎﻧﯽ و اﻟﻌﺸـﺮﯾﻦ ﻣﻦ ﻣﺤﺮم ﺳـﻨﮥ اﺛﻨﺘﯿﻦ و ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻧﻘﻞ اﻟﯽ ﺳﺮﺧﺲ و دﻓﻦ ﺑﻬﺎ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي‬‫اﻻوﻟﯽ ﻣﻦ اﻟﺴﻨﮥ‪ ،‬و ﮐﺘﺐ ﻋﻠﯽ ﺻﻨﺪوﻗﻪ‪:‬‬‫أﻻ أﯾﻬﺎ اﻟﺰوار زوروا و ﺳﻠﻤﻮا ﻋﻠﯽ روﺿﮥ اﻟﺤﺒﺮ اﻻﻣﺎم‬‫اﻟﻤﺤﻘﻖ ]‪[1‬‬‫ﺣﺪﯾﺜﯽ دﯾﮕﺮ از ﺑﺨﺎري ﮐﻪ ﻣﻮرد ﻃﻌﻦ اﮐﺎﺑﺮ اﺳﺖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 138‬از ‪180‬‬‫اﺷﺎره‬‫]و از آن ﺟﻤﻠﻪ آﻧﮑﻪ ﺑﺨﺎري در )ﺻـﺤﯿﺢ( ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﺎﺗﻢ ﺑﻦ ﺑﺰﯾﻊ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺷﺎذان‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻠﻤﮥ‬‫اﻟﻤـﺎﺟﺜﻮن‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒﯿـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻧـﺎﻓﻊ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﮐﻨـﺎ ﻓﯽ زﻣﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻻ ﻧﻌـﺪل ﺑﺄﺑﯽ ﺑﮑﺮ أﺣـﺪا ﺛﻢ ﻋﻤﺮ ﺛﻢ‬‫ﻋﺜﻤﺎن‪ ،‬ﺛﻢ ﻧﺘﺮك أﺻﺤﺎب اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻻ ﻧﻔﺎﺿﻞ ﺑﯿﻨﻬﻢ‪ ،‬ﺗﺎﺑﻌﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ]‪[2‬‬‫اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ ﺑﻄﻼن ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺬﮐﻮر را ﺛﺎﺑﺖ ﮐﺮده‬‫اﺷﺎره‬‫]ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ ﺑﺎﻫﺘﻤﺎم ﺗﻤﺎم ﺑﻄﻼن ﺣﺪﯾﺚ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ را ﮐﻪ ﻣﺘﻀﻤﻦ ]‪ [1‬أﺳﺎﻧﯿﺪ اﻟﻤﻐﺮﺑﯽ ص ‪ 57‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 2‬ص ‪ 240‬ﺑﺎب ﻣﻨﺎﻗﺐ ﻋﺜﻤﺎن‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪500 :‬‬‫ﺳﮑﻮت ﺑﻌﺪ از ﻋﺜﻤﺎن و ﺗﺮك ﺗﻔﻀـﯿﻞ اﺳﺖ ﺛﺎﺑﺖ ﮐﺮده‪ ،‬و ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ آن را ﺑﺎ اﺟﻤﺎع ﺳـﻠﻒ و ﺧﻠﻒ اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ از اﻫﻞ ﻓﻘﻪ و اﺛﺮ واﺿـﺢ‬‫ﮐﺮده‪ ،‬و ﺑﺘﺼﺮﯾﺢ ﮔﻔﺘﻪ‪] [:‬ﮐﻪ ﺣﺪﯾﺚ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ وﻫﻢ و ﻏﻠﻂ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﻌﻨﺎي آن ﺻﺤﯿﺢ ﻧﯿﺴﺖ اﮔﺮ ﭼﻪ اﺳﻨﺎد آن ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺎﺷﺪ‪[.‬‬‫]و ﻧﯿﺰ ارﺷﺎد ﮐﺮده ﮐﻪ ﻻزم اﺳﺖ ﮐﺴـﯽ را ﮐﻪ ﻗﺎﺋﻞ ﺷﻮد ﺑﺤﺪﯾﺚ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ‪ ،‬اﯾﻨﮑﻪ ﻗﺎﺋﻞ ﺷﻮد ﺑﺤﺪﯾﺚ ﺟﺎﺑﺮ و ﺣﺪﯾﺚ اﺑﯽ ﺳﻌﺪ‪ :‬ﮐﻪ ﺑﻮدﯾﻢ‬‫ﻣﺎ ﮐﻪ ﻣﯽﻓﺮوﺧﺘﯿﻢ اّﻣﻬﺎت اوﻻد را در ﻋﻬـﺪ ﺣﻀـﺮت رﺳﻮل ﺧـﺪا ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬و ﺣﺎل آﻧﺎﻧﮑﻪ اﯾﻨﻬﺎ ﻗﺎﺋﻞ ﻧﻤﯽﺷﻮﻧﺪ ﺑﺎﯾﻦ‬‫ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﻨﺎﻗﻀﻪ ﮐﺮدﻧﺪ ﯾﻌﻨﯽ ﻣﺮﺗﮑﺐ ﺗﻨﺎﻗﺾ ﮔﺮدﯾﺪﻧﺪ‪ ،‬ﺑﺎﯾﻦ ﺳـﺒﺐ ﮐﻪ ﺑﺤﺪﯾﺚ ﺻﺤﯿﺢ ﺟﺎﺑﺮ و أﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ ﮐﻪ ﺻﺤﯿﺢ اﻻﺳﻨﺎد اﺳﺖ‬‫ﻗﺎﺋﻞ ﻧﻤﯽﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬و ﺣﺪﯾﺚ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ را ﺑﺠﻬﺖ اﺳﻨﺎد ﻣﻄﻤﺢ ﻧﻈﺮ دارﻧﺪ‪[.‬‬‫ﻗﺎل ﻓﯽ اﻻﺳﺘﯿﻌﺎب‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ زﮐﺮﯾﺎ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم‪،‬‬‫ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﺮوان ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻫﺎرون ﺑﻦ اﺳﺤﺎق‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻣﻦ ﻗﺎل اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ و ﻋﺜﻤﺎن و ﻋﻠﯽ و ﻋﺮف ﻟﻌﻠﯽ ﮐﺮم اﻟﱠﻠﻪ وﺟﻬﻪ ﺳﺎﺑﻘﺘﻪ و ﻓﻀـﻠﻪ ﻓﻬﻮ ﺻﺎﺣﺐ ﺳﻨﺘﻪ‪ ،‬و‬‫ﻣﻦ ﻗﺎل اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ و ﻋﻠﯽ و ﻋﺜﻤﺎن و ﻋﺮف ﻟﻌﺜﻤﺎن ﺳﺎﺑﻘﺘﻪ ﻓﻬﻮ ﺻﺎﺣﺐ ﺳﻨﮥ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮ ﻟﻪ ﻫﺆﻻء اﻟﺬﯾﻦ ﯾﻘﻮﻟﻮن اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ و ﻋﺜﻤﺎن و‬‫ﯾﺴﮑﺘﻮن ﻓﺘﮑﻠﻢ ﻓﯿﻬﻢ ﺑﮑﻼم ﻏﻠﯿﻆ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ ﯾﻘﻮل‪ :‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ و ﻋﻤﺮ و ﻋﺜﻤﺎن و ﻋﻠﯽ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﻣﻦ ﻗﺎل ﺑﺤﺪﯾﺚ ﺑا ﻦ ﻋﻤﺮ‬‫ﮐﻨﺎ ﻧﻘﻮل ﻋﻠﯽ ﻋﻬﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ :‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﺛﻢ ﻋﻤﺮ‪ ،‬ﺛﻢ ﻋﺜﻤﺎن‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪501 :‬‬‫ﺛﻢ ﻧﺴـﮑﺖ ﯾﻌﻨﯽ ﻓﻼ ﻧﻔﺎﺿﻞ‪ ،‬و ﻫﻮ اﻟـﺬي اﻧﮑﺮ اﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و ﺗﮑﻠﻢ ﻓﯿﻪ ﺑﮑﻼم ﻏﻠﯿﻆ‪ ،‬ﻻن اﻟﻘﺎﺋﻞ ﺑـﺬﻟﮏ ﻗﺪ ﻗﺎل ﺑﺨﻼف ﻣﺎ اﺟﺘﻤﻊ ﻋﻠﯿﻪ اﻫﻞ‬‫اﻟﺴـﻨﮥ ﻣﻦ اﻟﺴـﻠﻒ و اﻟﺨﻠﻒ ﻣﻦ اﻫﻞ اﻟﻔﻘﻪ و اﻻﺛﺮ ان ﻋﻠﯿﺎ اﻓﻀﻞ اﻟﻨﺎس ﺑﻌﺪ ﻋﺜﻤﺎن ﻫﺬا ﻣﻤﺎ ﻟﻢ ﯾﺨﺘﻠﻔﻮا ﻓﯿﻪ و اﻧﻤﺎ اﺧﺘﻠﻔﻮا ﻓﯽ ﺗﻔﻀﯿﻞ ﻋﻠﯽ‬‫و ﻋﺜﻤـﺎن و اﺧﺘﻠﻒ اﻟﺴـﻠﻒ اﯾﻀﺎ ﻓﯽ ﺗﻔﻀـﯿﻞ ﻋﻠﯽ و اﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و ﻓﯽ اﺟﻤﺎع اﻟﺠﻤﯿﻊ اﻟـﺬي وﺻـﻔﻨﺎ دﻟﯿﻞ ﻋﻠﯽ ان ﺣـﺪﯾﺚ اﺑﻦ ﻋﻤﺮ و ﻫﻢ و‬‫ﻏﻠﻂ‪ ،‬و اﻧﻪ ﻻ ﯾﺼﺢ ﻣﻌﻨﺎه و ان ﮐﺎن اﺳﻨﺎده ﺻﺤﯿﺤﺎ‪ ،‬و ﯾﻠﺰم ﻣﻦ ﻗﺎل ﺑﻪ ان ﯾﻘﻮل ﺑﺤﺪﯾﺚ ﺟﺎﺑﺮ و ﺣﺪﯾﺚ اﺑﯽ ﺳﻌﯿﺪ ﮐﻨﺎ ﻧﺒﯿﻊ اﻣﻬﺎت اﻻوﻻد‬‫ﻋﻠﯽ ﻋﻬﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬و ﻫﻢ ﻻ ﯾﻘﻮﻟﻮن ﺑﺬﻟﮏ ﻓﻘﺪ ﻧﺎﻗﻀﻮا و ﺑﺎﻟّﻠﻪ اﻟﺘﻮﻓﯿﻖ ]‪.[1‬‬‫]و اﺳﺘﯿﻌﺎب ﻓﻀﺎﺋﻞ و ﻣﺤﺎﻣﺪ ﺻﺎﺣﺐ )اﺳﺘﯿﻌﺎب( دﺷﻮار اﺳﺖ ﺑﻄﺮﯾﻖ اﻧﻤﻮزج ﺑﻌﺾ ﻣﻔﺎﺧﺮ او ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ در ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء‬‫ﻋﻼﻣﻪ اﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟـﺬﻫﺒﯽ در )ﺳـﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء( ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ [:‬اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺒﺮ اﻻﻣﺎم اﻟﻌﻼﻣـﮥ ﺣﺎﻓﻆ اﻟﻤﻐﺮب ﺷـﯿﺦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 139‬از ‪180‬‬‫اﻻﺳﻼم أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ اﻟﻨﻤﺮّي اﻻﻧﺪﻟﺴّﯽ اﻟﻘﺮﻃﺒّﯽ اﻟﻤﺎﻟﮑّﯽ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻔﺎﺋﻘﮥ‪.‬‬‫ﻣﻮﻟﺪه ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺛﻤﺎن و ﺳﺘﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﻓﯽ ﺷـﻬﺮ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ ﻓﯽ ﺟﻤﺎدي اﻻوﻟﯽ ﻓﺎﺧﺘﻠﻒ اﻟﺮواﯾﮥ ﻓﯽ اﻟﺸﻬﺮ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻃﻠﺐ اﻟﻌﻠﻢ ﺑﻌﺪ‬‫اﻟﺘﺴـﻌﯿﻦ و اﻟﺜﻼﺛﻤﺎﺋـﮥ‪ ،‬و أدرك اﻟﮑﺒـﺎر‪ ،‬و ﻃـﺎل ﻋﻤﺮه‪ ،‬و ﻋﻼـ ﺳـﻨﺪه‪ ،‬و ﺗﮑـﺎﺛﺮ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﻄﻠﺒـﮥ‪ ،‬و ﺟﻤـﻊ و ﺻـّﻨﻒ ]‪ [1‬اﻻﺳﺘﯿﻌـﺎب ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ‬‫اﻻﺻﺤﺎب ج ‪ 3‬ص ‪ 52‬ﺑﻬﺎﻣﺶ اﻻﺻﺎﺑﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪502 :‬‬‫و وﺛّﻖ و ﺿـّﻌﻒ‪ ،‬و ﺳﺎرت ﺑﺘﺼﺎﻧﯿﻔﻪ اﻟﺮﮐﺒﺎن‪ ،‬و ﺧﻀﻊ ﻟﻌﻠﻤﻪ ﻋﻠﻤﺎء اﻟﺰﻣﺎن‪ ،‬و ﻓﺎﺗﻪ اﻟﺴـﻤﺎع ﻣﻦ أﺑﯿﻪ اﻻﻣﺎم أﺑﯽ ﻣﺤﻤـﺪ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﻣﺎت ﻗﺪﯾﻤﺎ ﻓﯽ‬‫ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻓﻘﯿﻬﺎ ﻋﺎﺑﺪا ﻣﺘﻬﺠﺪا ﻋﺎش ﺧﻤﺴـﯿﻦ ﺳـﻨﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺗﻔﻘﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﻨﺨﺸﺒﯽ‪ ،‬و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻄﺮف‪ ،‬و أﺑﯽ‬‫ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﺣﺰم اﻟﻤﻮّرخ‪.‬‬‫ﻧﻌﻢ و اﺑﻨﻪ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺮﺟﻤﮥ اﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﺳﻤﻊ ﻣﻦ اﺑﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﺆﻣﻦ ﺳﻨﻦ اﺑﯽ داود رواﯾﺘﻪ ﻋﻦ اﺑﻦ داﺳﮥ‪ ،‬و ﺣّﺪﺛﻪ‬‫أﯾﻀﺎ ﻋﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ اﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﺼﻔﺎر‪ ،‬و ﺣّﺪﺛﻪ ﺑﺎﻟﻨﺎﺳﺦ و اﻟﻤﻨﺴﻮخ ﻻﺑﯽ داود‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﻨﺠﺎد‪ ،‬و ﻧﺎوﻟﻪ ﻣﺴﻨﺪ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﺑﺮواﯾﺘﻪ‬‫ﻋﻦ اﻟﻘﻄﯿﻌﯽ‪.‬‬‫ﻧﻌﻢ و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ اﻟﻤﻌّﻤﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﺻﻔﻮان اﺣﺎدﯾﺚ اﻟﺰﻋﻔﺮاﻧﯽ‪ ،‬ﺑﺴﻤﺎﻋﻪ ﻣﻦ اﺑﻦ اﻻﻋﺮاﺑﯽ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻗﺮء ﻋﻠﯿﻪ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ‬‫ﺳﻨﺠﺮ ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺪات‪.‬‬‫و ﻗﺮأ ﻋﻠﯽ اﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﻮارث ﺑﻦ ﺳﻔﯿﺎن ﻣﻮّﻃﺄ اﺑﻦ وﻫﺐ‪ ،‬ﺑﺮواﯾﺘﻪ ﻋﻦ ﻗﺎﺳﻢ ﺑﻦ اﺻﺒﻎ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ وّﺿﺎح‪ ،‬ﻋﻦ ﺳﺤﻨﻮن و ﻏﯿﺮه ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫و ﺳـﻤﻊ ﻣﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻧﺼﺮ ﻣﻮﻟﯽ اﻟﻨﺎﺻﺮ ﻟﺪﯾﻦ اﻟﱠﻠﻪ )اﻟﻤﻮﻃﺄ‪ (،‬و أﺣﺎدﯾﺚ وﮐﯿﻊ ﯾﺮوﯾﻬﺎ ﻋﻦ ﻗﺎﺳﻢ ﺑﻦ اﺻﺒﻎ ﻋﻦ اﻟﻘﺼﺎر ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﺳﻤﻊ ﻣﻨﻪ ﻓﯽ‬‫ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻌﯿﻦ و ﺛﻼﺛﻤﺎﺋﮥ ﮐﺘﺎب اﻟﻤﺸﮑﻞ ﻻﺑﻦ ﻗﺘﯿﺒﮥ‪ ،‬و ﻗﺮأ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﺴﻨﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪي و أﺷﯿﺎء‪.‬‬‫و ﺳﻤﻊ ﻣﻦ اﺑﯽ ﻋﻤﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺠﺴﻮر اﻟﻤﺪّوﻧﮥ‪.‬‬‫و ﺳﻤﻊ ﻣﻦ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﺳﻬﻞ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺗﺼﻨﯿﻒ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﮑﻢ‪.‬‬‫و ﺳﻤﻊ ﻣﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﯾﻌﻘﻮب اﻟﺒﺠﺎﻟﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺮأ ﻋﻠﯽ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﻮﻫﺮاﻧﯽ )ﻣﻮﻃﺄ اﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ‪(.‬‬‫و ﻗﺮأ ﻋﻠﯽ اﺑﯽ ﻋﻤﺮ اﻟﻄﻠﻤﻨﮑﯽ اﺷﯿﺎء‪.‬‬‫و ﻗﺮأ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﯽ اﻟﻮﻟﯿﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﺮﺿﯽ )ﻣﺴﻨﺪ ﻣﺎﻟﮏ‪(.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪503 :‬‬‫و ﺳـﻤﻊ ﻣـﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ وﺟﻪ اﻟﺠﻨـﮥ‪ ،‬و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ رﺷـﯿﻖ اﻟﻤﮑﺘﺐ‪ ،‬و أﺑﯽ اﻟﻤﻄﺮف ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﺑﻦ ﻣﺮوان اﻟﻘﻨـﺎزﻋﯽ‪ ،‬و‬‫أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﺘﺢ ﺑﻦ اﻟﺮﺳﺎن‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﻤﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ اﻟﺒﺎﺟﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﻋﻤﺮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ اﺑﻦ اﻟﻤﮑﻮدي‪ ،‬و أﺣﻤﺪ‬‫ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺘﺎﻫﺮﺗﯽ‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺪي اﻟﺠﻬﻨﯽ‪ ،‬و أﺑﯽ ﺣﻔﺺ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﺑﺎﺑﻞ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﻠﯿﻔﮥ اﻻﻣﺎم‪ ،‬و ﻋﺪة‪.‬‬‫ﺣـّﺪث ﻋﻨﻪ اﺑﻮ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ دﻟﻬﺎس اﻟﺪﻻﺋﯽ‪ ،‬و أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ اﺑﯽ ﻗﺤﺎﻓﮥ‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﻐﻮر‪ ،‬و اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﻐﺴﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﻤﯿﺪي‪ ،‬و أﺑﻮ ﺑﺤﺮ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ اﻟﻌﺎص‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﺘﻮح اﻻﻧﺼﺎري‪ ،‬و أﺑﻮ داود ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ اﺑﯽ اﻟﻘﺎﺳﻢ‬‫ﻧﺠﺎح‪ ،‬و أﺑﻮ ﻋﻤﺮان ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ اﺑﯽ ﺗﻠﯿﺪ‪ ،‬و ﻃﺎﺋﻔﮥ ﺳﻮاﻫﻢ‪.‬‬‫و ﻗﺪ اﺟﺎز ﻟﻪ ﻣﻦ دﯾﺎر ﻣﺼﺮ اﺑﻮ اﻟﻔﺘﺢ ﺑﻦ ﺳﻨﺠﺐ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﻐﻨﯽ اﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬و أﺟﺎز ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﺤﺮم أﺑﻮ اﻟﻔﺘﺢ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ‬‫اﻟﺴﻘﻄﯽ‪ ،‬و آﺧﺮ ﻣﻦ روي ﻋﻨﻪ ﺑﺎﻻﺟﺎزة ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﻮﻫﺐ اﻟﺨﺪاﻣﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﻤﯿﺪي‪ [1] :‬اﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﻓﻘﯿﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﻣﮑﺜﺮ ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺎﻟﻘﺮاءات و ﺑﺎﻟﺨﻼف و ﺑﻌﻠﻮم اﻟﺤـﺪﯾﺚ و اﻟﺮﺟﺎل‪ ،‬ﻗـﺪﯾﻢ اﻟﺴـﻤﺎع‪ ،‬ﯾﻤﯿﻞ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ اﻟﯽ‬‫اﻗﻮال اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 140‬از ‪180‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ]‪ [2‬اﻟﻐﺴﺎﻧﯽ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ اﺣـﺪ ﺑﺒﻠـﺪﻧﺎ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﺜﻞ ﻗﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﺤﺒﺎب‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل اﺑﻮ ﻋﻠﯽ‪ :‬و ﻟﻢ ﯾﮑﻦ‬‫اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺒﺮ ﺑﺪوﻧﻬﻤﺎ و ﻻ ﻣﺘﺨﻠﻔﺎ ﻋﻨﻬﻤﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﻨﻤﺮ ﺑﻦ ﻗﺎﺳﻂ ﻃﻠﺐ و ﺗﻘﺪم‪ ،‬و ﻟﺰم اﺑﺎ ﻋﻤﺮ اﺣﻤﺪ ]‪ [1‬اﻟﺤﻤﯿﺪي ﻫﻮ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺼﺮ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.488‬‬‫]‪ [2‬أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻐﺴﺎﻧﯽ ﻫﻮ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺤﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.498‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪504 :‬‬‫اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﻤﻠـﮏ اﻟﻔﻘﯿﻪ‪ ،‬و ﻟﺰم اﺑـﺎ اﻟﻮﻟﯿـﺪ ﺑﻦ اﻟﻔﺮﺿـﯽ و دأب ﻓﯽ ﻃﻠﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و اﻓﺘﻦ ﺑﻪ و ﺑﺮع ﺑﺮاﻋـﮥ ﻓـﺎق ﺑﻬﺎ ﻣﻦ ﺗﻘـﺪﻣﻪ ﻣﻦ رﺟﺎل‬‫اﻻﻧـﺪﻟﺲ‪ ،‬و ﮐـﺎن ﻣﻊ ﺗﻘـّﺪﻣﻪ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻻـﺛﺮ و ﺑﺼـﺮه ﺑﺎﻟﻔﻘﻪ و اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻟﻪ ﺑﺴـﻄﮥ ﮐﺒﯿﺮة ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﻨﺴﺐ و اﻻﺧﺒﺎر ﺟﻼ ﻋﻦ وﻃﻨﻪ ﻓﮑﺎن ﻓﯽ‬‫اﻟﻐﺮب ﻣﺪة‪ ،‬ﺛﻢ ﺗﺤّﻮل اﻟﯽ ﺷﺮق اﻻﻧﺪﻟﺲ‪ ،‬ﻓﺴﮑﻦ داﻧﯿﮥ‪ ،‬و ﺑﻠﻨﺴﯿﮥ‪ ،‬و ﺷﺎﻃﺒﮥ‪ ،‬و ﺑﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ‪.‬‬‫و ذﮐﺮ ﻏﯿﺮ واﺣـﺪ ان اﺑﺎ ﻋﻤﺮو ﻟﯽ ﻗﻀﺎﯾﺎ ﺷـﻨﻮﻧﮥ ﻣﺪة‪ ،‬ﻗﻠﺖ ﮐﺎن اﻣﺎﻣﺎ دﯾﻨﺎ ﺛﻘﮥ ﻣﺘﻘﻨﺎ ﻋﻼﻣﮥ‪ ،‬ﻣﺘﺒﺤﺮا‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ ﺳـﻨﮥ و اﺗﺒﺎع‪ ،‬و ﮐﺎن اوﻻ اﺛﺮﯾﺎ‬‫ﻇﺎﻫﺮﯾـﺎ ﻓﯿﻤﺎ ﻗﯿﻞ‪ ،‬ﺛﻢ ﺗﺤﻮل ﻣﺎﻟﮑﯿﺎ ﻣﻊ ﻣﯿﻞ ﺑﯿﻦ اﻟﯽ ﻓﻘﻪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻓﯽ ﻣﺴﺎﺋﻞ و ﻻ ﯾﻨﮑﺮ ﻟﻪ ذﻟﮏ‪ ،‬ﻓﺎﻧﻪ ﻣﻤﻦ ﺑﻠﻎ رﺗﺒـﮥ اﻻﺋﻤـﮥ اﻟﻤﺠﺘﻬـﺪﯾﻦ‪ ،‬و‬‫ﻣﻦ ﻧﻈﺮ ﻓﯽ ﻣﺼـﻨﻔﺎﺗﻪ ﺑﺎن ﻟﻪ ﻣﻨﺰﻟﺘﻪ ﻣﻦ ﺳـﻌﮥ اﻟﻌﻠﻢ و ﻗﻮة اﻟﻔﻬﻢ‪ ،‬و ﺳـﯿﻼن اﻟﺬﻫﻦ‪ ،‬و ﮐﻞ اﺣﺪ ﯾﺆﺧﺬ ﻣﻦ ﻗﻮﻟﻪ و ﯾﺘﺮك اﻻ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬و ﻟﮑﻦ إذا اﺧﻄﺄ اﻣﺎم ﻓﯽ اﺟﺘﻬﺎده ﻻ ﯾﻨﺒﻐﯽ ﻟﻨﺎ ان ﻧﻨﺴﯽ ﻣﺤﺎﺳﻨﻪ و ﻧﻐﻄﯽ ﻣﻌﺎرﻓﻪ ﺑﻞ ﻧﺴﺘﻐﻔﺮ اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻪ و ﻧﻌﺘﺬر ﻋﻨﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﺑﻦ ﺑﺸﮑﻮال ]‪ :[1‬اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ اﻣﺎم ﻋﺼﺮه‪ ،‬و واﺣﺪ دﻫﺮه‪ ،‬ﯾﮑﻨﯽ اﺑﺎ ﻋﻤﺮ‪.‬‬‫روي ﺑﻘﺮﻃﺒـﮥ ﻋﻦ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﻮارث ﺑﻦ ﺳـﻔﯿﺎن‪ ،‬و ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ‪ ،‬و اﺑﯽ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﺆﻣﻦ و اﺑﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺪ‪ ،‬و‬‫ﺟﻤﺎﻋﮥ ﯾﻄﻮل ذﮐﺮﻫﻢ‪.‬‬‫و ﮐﺘﺐ إﻟﯿﻪ ﻣﻦ اﻟﻤﺸـﺮق اﻟﺴـﻘﻄﯽ‪ ،‬و اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﺒـﺪ اﻟﻐﻨﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﺳـﻨﺠﺐ‪ ،‬و اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ اﻟﺪاودي‪ ،‬و اﺑﻮ ذر اﻟﻬﺮوي‪ ،‬و اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﺑﻦ‬‫اﻟﻨﺤﺎس‪ [1] .‬اﺑﻦ ﺑﺸﮑﻮال ﻫﻮ اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد اﻻﻧﺼﺎري اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.578‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪505 :‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳﮑﺮة ]‪ :[1‬ﺳـﻤﻌﺖ اﺑﺎ اﻟﻮﻟﯿـﺪ اﻟﺒﺎﺟﯽ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﺑﺎﻻﻧﺪﻟﺲ ﻣﺜﻞ اﺑﯽ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻫﻮ اﺣﻔﻆ اﻫﻞ‬‫اﻟﻤﻐﺮب‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻐﺴـﺎﻧﯽ‪ :‬اﻟﻒ اﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﻓﯽ اﻟﻤﻮﻃـﺄ ﮐﺘﺒـﺎ ﻣﻔﯿـﺪة ﻣﻨﻬﺎ‪ :‬ﮐﺘﺎب )اﻟﺘﻤﻬﯿـﺪ ﻟﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﻮﻃﺄ اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ و اﻻﺳﺎﻧﯿـﺪ( ﻓﺮﺗﺒﻪ ﻋﻠﯽ اﺳـﻤﺎء‬‫ﺷﯿﻮخ ﻣﺎﻟﮏ ﻋﻠﯽ ﺣﺮوف اﻟﻤﻌﺠﻢ و ﻫﻮ ﮐﺘﺎب ﻟﻢ ﯾﺘﻘﺪﻣﻪ اﺣﺪ اﻟﯽ ﻣﺜﻠﻪ و ﻫﻮ ﺳﺒﻌﻮن ﺟﺰءا‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪:‬‬‫ﻫﯽ اﺟﺰاء ﺿﺨﻤﮥ ﺟﺪا‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﺣﺰم ]‪ :[2‬ﻻ اﻋﻠﻢ ﻓﯽ اﻟﮑﻼم ﻋﻠﯽ ﻓﻘﻪ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﺜﻠﻪ ﻓﮑﯿﻒ اﺣﺴﻦ ﻣﻨﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﺻﻨﻊ ﮐﺘﺎب )اﻻﺳﺘﺬﮐﺎر ﻟﻤﺬاﻫﺐ ﻋﻠﻤﺎء اﻻﻣﺼﺎر( ﻓﯿﻤﺎ‬‫ﺗﻀـﻤﻨﻪ اﻟﻤﻮﻃﺄ ﻣﻦ ﻣﻌﺎﻧﯽ اﻟﺮأي و اﻻﺛﺎر‪ ،‬ﺷـﺮح ﻓﯿﻪ اﻟﻤﻮﻃﺄ ﻋﻠﯽ وﺟﻬﻪ و ﺟﻤﻊ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﺟﻠﯿﻼ ﻣﻔﯿﺪا و ﻫﻮ )اﻻﺳﺘﯿﻌﺎب ﻓﯽ اﺳﻤﺎء اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ(‪ ،‬و‬‫ﻟﻪ ﮐﺘـﺎب ﺟﺎﻣﻊ ﺑﯿﺎن اﻟﻌﻠﻢ و ﻓﻀـﻠﻪ و ﻣﺎ ﯾﻨﺒﻐﯽ ﻓﯽ رواﯾﺘﻪ و ﺣﻤﻠﻪ‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻦ ﺗﺂﻟﯿﻔﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻮﻓﻘﺎ ﻓﯽ اﻟﺘﺄﻟﯿﻒ ﻣﻌﺎﻧﺎ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﻧﻔﻊ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺑﺘﺂﻟﯿﻔﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻣﻊ ﺗﻘﺪﻣﻪ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻻﺛﺮ و ﺑﺼـﺮه ﺑﺎﻟﻔﻘﻪ و ﻣﻌﺎﻧﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻟﻪ ﺑﺴـﻄﮥ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﻨﺴﺐ و اﻟﺨﺒﺮ‪ ،‬و ذﮐﺮ ﺟﻤﺎﻋﮥ ان اﺑﺎ ﻋﻤﺮ وﻟﯽ‬‫ﻗﻀـﺎء اﺷـﻨﻮﻧﮥ و ﺷـﻨﺘﺮﯾﻦ ﻓﯽ ﻣـﺪة اﻟﻤﻈﻔﺮ اﺑﻦ اﻻـﻓﻄﺲ‪ ،‬و ﻻـﺑﯽ ﻋﻤﺮ ﮐﺘـﺎب )اﻟﮑﺎﻓﯽ( ﻓﯽ ﻣـﺬﻫﺐ ﻣﺎﻟﮏ ﺧﻤﺴـﮥ ﻋﺸـﺮ ﻣﺠﻠـﺪا‪ ،‬و ﮐﺘﺎب‬‫)اﻻﮐﺘﻔـﺎء( ﻓﯽ ﻗﺮاءة ﻧـﺎﻓﻊ و اﺑﯽ ﻋﻤﺮو‪ ،‬و ﮐﺘـﺎب )اﻟﺘﻘﺼـﯽ ﻓﯽ اﺧﺘﺼـﺎر اﻟﻤﻮﻃـﺄ(‪ ،‬و ﮐﺘـﺎب )اﻻﻧﺒـﺎه ﻋﻦ ﻗﺒﺎﺋـﻞ اﻟﺮواه(‪ ،‬و ﮐﺘـﺎب )اﻻﻧﺘﻘﺎء‬‫ﻟﻤـﺬاﻫﺐ اﻟﺜﻼﺛـﮥ اﻟﻌﻠﻤـﺎء(‪ ،‬ﻣﺎﻟـﮏ و اﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﻪ و اﻟﺸـﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﮐﺘـﺎب ]‪ [1‬اﺑـﻮ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﺳـﮑﺮة ﻫـﻮ اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻓﯿﺮه‬‫اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 514‬ﻗﺘﻼ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ ﺣﺰم ﻫﻮ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻻﻣﻮي اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﻪ ‪.457‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪506 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 141‬از ‪180‬‬‫)اﻟﺒﯿﺎن ﻓﯽ ﺗﻼوة اﻟﻘﺮآن(‪ ،‬و ﮐﺘﺎب )اﻻﺟﻮﺑـﮥ اﻟﻤﻮﻋﺒﮥ(‪ ،‬و ﮐﺘﺎب )اﻟﮑﻨﯽ(‪ ،‬و ﮐﺘﺎب )اﻟﻤﻐﺎزي(‪ ،‬و ﮐﺘﺎب )اﻟﻘﺼﺪ و اﻻﻣﻢ ﻓﯽ ﻧﺴﺐ اﻟﻌﺮب‬‫و اﻟﻌﺠﻢ(‪ ،‬و ﮐﺘـﺎب )اﻟﺸﻮاﻫـﺪ ﻓﯽ اﺛﺒﺎت ﺧﺒﺮ اﻟﻮاﺣـﺪ(‪ ،‬و ﮐﺘﺎب )اﻻﻧﺼﺎف ﻓﯽ اﺳـﻤﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ(‪ ،‬و ﮐﺘﺎب )اﻟﻔﺮاﺋﺾ(‪ ،‬و ﮐﺘﺎب )اﺷـﻌﺎر‬‫اﺑﯽ اﻟﻌﺘﺎﻫﯿﮥ(‪ ،‬و ﻋﺎش ﺧﻤﺴﮥ و ﺗﺴﻌﯿﻦ ﻋﺎﻣﺎ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ داود ]‪ [1‬اﻟﻤﻘﺮئ‪ :‬ﻣﺎت أﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﻟﯿﻠﮥ اﻟﺠﻤﻌﮥ ﺳـﻠﺦ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ ﺳـﻨﮥ ﺛﻼث و ﺳﺘﯿﻦ و أرﺑﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و اﺳـﺘﮑﻤﻞ ﺧﻤﺴﺎ و ﺗﺴـﻌﯿﻦ ﺳﻨﮥ و‬‫ﺧﻤﺴﮥ اﯾﺎم رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﮐﺎن ﺣﺎﻓﻆ اﻟﻤﻐﺮب ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬و ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺎت ﺣﺎﻓﻆ اﻟﻤﺸـﺮق اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ ،‬و ﻣﺴـﻨﺪ ﻧﯿﺴﺎﺑﻮر اﺑﻮ ﺣﺎﻣـﺪ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ اﻻزﻫﺮي‬‫اﻟﺸـﺮوﻃﯽ ﻋﻦ ﺗﺴﻊ و ﺛﻤـﺎﻧﯿﻦ ﺳـﻨﮥ‪ ،‬و ﺷـﺎﻋﺮ اﻻﻧـﺪﻟﺲ اﻟﻮزﯾﺮ اﺑﻮ اﻟﻮﻟﯿـﺪ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻏـﺎﻟﺐ ﺑﻦ زﯾـﺪون اﻟﻤﺨﺰوﻣﯽ‬‫اﻟﻘﺮﻃـﺒﯽ‪ ،‬و رﺋﯿﺲ ﺧﺮاﺳـﺎن اﺑـﻮ ﻋﻠﯽ ﺣﺴـﺎن ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﻤﺨﺰوﻣﯽ اﻟﻤﻨﯿﻌﯽ واﻗـﻒ اﻟﺠـﺎﻣﻊ اﻟﻤﻨﯿﻌﯽ ﺑﻨﯿﺴـﺎﺑﻮر‪ ،‬و ﺷـﺎﻋﺮ اﻟﻘﯿﺮوان اﺑـﻮ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ رﺷـﯿﺪ اﻻزدي‪ ،‬و ﻣﺴـﻨﺪ ﻫﺮاة اﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﻋﺒـﺪ اﻟﻮاﺣـﺪ اﺑﻦ اﺣﻤـﺪ اﻟﻤﻠﯿﺤﯽ‪ ،‬و ﻣﺴـﻨﺪ ﺑﻐﺪاد اﺑﻮ اﻟﻐﻨﺎﺋﻢ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫اﻟﺪﺟﺎﺟﯽ اﻟﻤﺤﺘﺴﺐ‪ .‬و ﻣﺴﻨﺪ ﻣﺮو اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﯽ اﻟﻬﯿﺜﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﺼﻤﺪ اﻟﺘﺮاﺑﯽ و ﻟﻪ ﺳﺖ و ﺗﺴﻌﻮن ﺳﻨﮥ‪ ،‬و اﻟﻤﺴﻨﺪ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ‬‫وﺷﺎح اﻟﺰﺑﯿﺒﯽ ﻣﻮﻻﻫﻢ اﻟﺒﻐﺪادي‪.‬‬‫و ﻗﯿﻞ ان اﺑﺎ ﻋﻤﺮ ﮐﺎن ﯾﻨﺒﺴﻂ اﻟﯽ اﺑﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم و ﯾﺆاﻧﺴﻪ‪ ،‬و ﻋﻨﻪ اﺧﺬ اﺑﻦ ﺣﺰم ﻓﻦ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﺷـﯿﺨﻨﺎ اﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺑﯽ اﻟﻔﺘﺢ‪ ،‬ﮐﺎن اﺑﻮ ﻋﻤﺮ اﻋﻠﻢ ﻣﻦ ﺑﺒﻼد اﻻﻧﺪﻟﺲ ]‪ [1‬اﺑﻮ داود اﻟﻤﻘﺮئ ﻫﻮ ﺳﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﻧﺠﺎح اﻻﻣﻮي اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ‬‫اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.496‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪507 :‬‬‫ﻓﯽ اﻟﺴـﻨﻦ و اﻻﺛﺎر و اﺧﺘﻼف ﻋﻠﻤﺎء اﻻﻣﺼﺎر‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﮐﺎن ﻓﯽ اول زﻣﺎﻧﻪ ﻇﺎﻫﺮي اﻟﻤﺬﻫﺐ ﻣﺪة ﻃﻮﯾﻠﮥ ﺛﻢ رﺟﻊ اﻟﯽ اﻟﻘﻮل ﺑﺎﻟﻘﯿﺎس ﻣﻦ ﻏﯿﺮ‬‫ﺗﻘﻠﯿﺪ اﺣﺪ‪ ،‬اﻻ اﻧﻪ ﮐﺜﯿﺮا ﻣﺎ ﯾﻤﯿﻞ اﻟﯽ اﻟﻤﺬﻫﺐ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﮐﺬا ﻗﺎل و اﻧﻤﺎ اﻟﻤﻌﺮوف اﻧﻪ ﻣﺎﻟﮑﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺤﻤﯿـﺪي‪ :‬اﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﻓﻘﯿﻪ ﺣﺎﻓﻆ ﻣﮑﺜﺮ ﻋﺎﻟﻢ ﺑﺎﻟﻘﺮاءات و ﺑﺎﻟﺨﻼف و ﺑﻌﻠﻮم اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﺮﺟﺎل ﻗﺪﯾﻢ اﻟﺴـﻤﺎع ﻟﻢ ﯾﺨﺮج ﻣﻦ اﻻﻧﺪﻟﺲ‪،‬‬‫و ﮐﺎن ﯾﻤﯿﻞ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ اﻟﯽ اﻗﻮال اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﮐﺎن ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟﺪﯾﺎﻧﮥ ﻋﻠﯽ ﻣﺬﻫﺐ اﻟﺴﻠﻒ ﻟﻢ ﯾﺪﺧﻞ ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﮑﻼم ﺑﻞ ﻗﻔﯽ آﺛﺎر ﻣﺸﺎﯾﺨﻪ رﺣﻤﻬﻢ اﻟﱠﻠﻪ‪.‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻫﺒـﮥ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ اﻟﺮﻋﯿﻨﯽ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻫـﺬﯾﻞ‪،‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ داود ﺑﻦ ﻧﺠﺎح‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺒﺮ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻗﺎﺳﻢ ﺑﻦ أﺻـﺒﻎ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ وﺿﺎح‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ‬‫ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﻠﮏ‪ ،‬ﻋﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﯽ ﻋﺒﺎدة ﺑﻦ اﻟﻮﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺎدة‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﺟﺪه‪ ،‬ﻗﺎل‪) :‬ﺑﺎﯾﻌﻨﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻋﻠﯽ اﻟﺴـﻤﻊ و اﻟﻄﺎﻋﮥ ﻓﯽ اﻟﯿﺴﺮ و اﻟﻌﺴﺮ و اﻟﻤﻨﺸﻂ و اﻟﻤﮑﺮه و أن ﻻ ﻧﻨﺎزع اﻻﻣﺮ أﻫﻠﻪ‪ ،‬و أن ﻧﻘﻮل أو ﻧﻘﻮم ﺑﺎﻟﺤﻖ ﺣﯿﺚ ﻣﺎ‬‫ﮐﻨﺎ ﻻ ﻧﺨﺎف ﻓﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻮﻣﮥ ﻻﺋﻢ(‪.‬‬‫و أﺧﺒﺮﻧـﺎه ﻋﺎﻟﯿـﺎ ﺑـﺪرﺟﺎت اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤـﺎن‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧـﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤـﺪ أﺧﺒﺮﻧـﺎ أﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﻤﺒﺎرك ﺑﻦ اﻟﻤﺒﺎرك اﻟﺴـﻤﺴﺎر‬‫ﺑﻘﺮاءﺗﯽ ﺳﻨﮥ ‪ ،561‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻃﻠﺤﮥ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﻮاﺣﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ‬‫اﻟﻤﺪﻧﯽ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﺎﻟﮏ ﻓﺬﮐﺮه‪ ،‬أﺧﺮﺟﻪ اﻟﺒﺨﺎري ﻋﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ أﺑﯽ أوﯾﺲ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﮐﺘﺐ اﻟﯽ اﻟﻘﺎﺿﯽ أﺑﻮ اﻟﻤﺠﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﺎن‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪508 :‬‬‫اﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻟﻌﻘﯿﻠﯽ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻋﻦ ﻫﺸﺎم اﻟﺤﻨﻔﯽ ﺑﺤﻠﺐ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻻﺷﺘﺮي‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ‬‫اﺑﻦ ﻣﻮﻫﺐ أﺧﺒﺮﻧﺎ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺧﻠﻒ ﺑﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﻟﺤﺴﻦ اﺑﻦ رﺷـﯿﻖ‪ ،‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﯾﻮﻧﺲ‪،‬‬‫ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻻﻋﻠﯽ ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﻦ رﺟﺎ ﻋﻦ اﻟﻮﻟﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﻤﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻣﺎﻣﮥ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ‪) :‬ان اﻟﱠﻠﻪ و ﻣﻼﺋﮑﺘﻪ و أﻫﻞ اﻟﺴﻤﻮات و اﻻرض ﺣﺘﯽ اﻟﻨﻤﻠﮥ ﻓﯽ ﺣﺠﺮﻫﺎ و ﺣﺘﯽ اﻟﺤﻮت ﻓﯽ اﻟﺒﺤﺮ ﻟﯿﺼﻠﻮن ﻋﻠﯽ ﻣﻌﻠﻢ اﻟﺨﯿﺮ(‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 142‬از ‪180‬‬‫ﺗﻔﺮد ﺑﻪ اﻟﻮﻟﯿﺪ و ﻟﯿﺲ ﺑﺘﻌﻤﺪ‪.‬‬‫أﻧﺒﺄﻧـﺎ ﻋـّﺪة ﻋﻦ أﻣﺜﺎﻟﻬﻢ ﻋﻦ أﺑﯽ اﻟﻔﺘـﺢ ﺑﻦ اﻟﺒﻄﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ اﻟﻨﺼـﺮ اﻟﺤﺎﻓﻆ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺒﺮ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ ﻟا ﻤﻠﮏ‪،‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ أﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ اﻻﻋﺮاﺑﯽ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﻌﻨﺴـﯽ‪ ،‬ﻋﻦ وﮐﯿﻊ‪ ،‬ﻋﻦ اﻻﻋﻤﺶ‪ ،‬ﻗﺎل ﺣّﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﺧﺎﻟﺪ اﻟﻮاﻟﺒﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﮐﻨﺎ ﻧﺠﺎﻟﺲ أﺻـﺤﺎب‬‫اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﯿﻨﺎﺷﺪون اﻻﺷﻌﺎر‪ ،‬و ﯾﺘﺬاﮐﺮون أﯾﺎﻣﻬﻢ أﯾﺎم اﻟﺠﺎﻫﻠﯿﮥ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ اﻻﺑّﺎر ﻓﯽ اﻻرﺑﻌﯿﻦ ﻟﻪ‪:‬‬‫و ﻓﯽ اﻟﺘﻤﻬﯿﺪ ﯾﻘﻮل ﻣﺆﻟّﻔﻪ‪:‬‬‫ﺳﻤﯿﺮ ﻓﺆادي ﻣﺬ ﺛﻠﺜﯿﻦ ﺣﺠﮥ و ﺻﯿﻘﻞ ذﻫﻨﯽ و اﻟﻤﻔّﺮج ﻋﻦ ﻫّﻤﯽ‬‫ﺑﺴﻄﺖ ﻟﮑﻢ ﻓﯿﻪ ﮐﻼم ﻧﺒّﯿﮑﻢ ﺑﻤﺎ ﻓﯽ ﻣﻌﺎﻧﯿﻪ ﻣﻦ اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﻌﻠﻢ‬‫و ﻓﯿﻪ ﻣﻦ اﻻﺛﺎر ﻣﺎ ﯾﻬﺘﺪي ﺑﻪ اﻟﯽ اﻟﺒﺮ و اﻟﺘﻘﻮي و ﯾﻨﻬﯽ ﻋﻦ اﻟﻈﻠﻢ ]‬‫ﺣﺪﯾﺜﯽ دﯾﮕﺮ از ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ ﮐﻪ ﻣﻮرد ﻃﻌﻦ اﮐﺎﺑﺮ اﺳﺖ‬‫اﺷﺎره‬‫]و از آن ﺟﻤﻠﻪ رواﯾﺖ ﺷﺮﯾﮏ اﺳﺖ در ﻗّﺼﻪ اﺳﺮاء‪ [1] [:‬ﺳﯿﺮ اﻟﻨﺒﻼء ج ‪ 11‬ص ‪ 184 -181‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪509 :‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﺎل ﺣّﺪﺛﻨﯽ ﺳـﻠﯿﻤﺎن‪ ،‬ﻋﻦ ﺷـﺮﯾﮏ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬اﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻟﯿﻠﮥ‬‫اﺳـﺮي ﺑﺮﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻣﻦ ﻣﺴـﺠﺪ اﻟﮑﻌﺒـﮥ أﻧﻪ ﺟـﺎءه ﺛﻠﺜـﮥ ﻧﻔﺮ ﻗﺒﻞ أن ﯾﻮﺣﯽ إﻟﯿﻪ و ﻫﻮ ﻧﺎﺋﻢ ﻓﯽ اﻟﻤﺴـﺠﺪ اﻟﺤﺮام‪ ،‬ﻓﻘﺎل‬‫أّوﻟﻬﻢ‪ :‬أّﯾﻬﻢ ﻫﻮ؟ ﻓﻘﺎل أوﺳـﻄﻬﻢ‪ :‬ﻫﻮ ﺧﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬ﻓﻘﺎل آﺧﺮﻫﻢ‪ :‬ﺧـﺬوا ﺧﯿﺮﻫﻢ‪ ،‬ﻓﮑﺎﻧﺖ ﺗﻠﮏ اﻟﻠﯿﻠـﮥ ﻓﻠﻢ ﯾﺮﻫﻢ ﺣﺘﯽ اﺗﻮه ﻟﯿﻠﮥ اﺧﺮي ﻓﯿﻤﺎ ﯾﺮي‬‫ﻗﻠﺒﻪ و ﺗﻨـﺎم ﻋﯿﻨﻪ و ﻻـ ﯾﻨﺎم ﻗﻠﺒﻪ‪ ،‬و ﮐـﺬﻟﮏ اﻻﻧﺒﯿﺎء ﺗﻨﺎم أﻋﯿﻨﻬﻢ و ﻻ ﺗﻨﺎم ﻗﻠﻮﺑﻬﻢ ﻓﻠﻢ ﯾﮑّﻠﻤﻮه ﺣﺘﯽ اﺣﺘﻤﻠﻮه‪ ،‬ﻓﻮﺿـﻌﻮه ﻋﻨـﺪ ﺑﺌﺮ زﻣﺰم ﻓﺘّﻮﻻه‬‫ﻣﻨﻬﻢ ﺟﺒﺮﺋﯿـﻞ ﻓﺸﻖ ﺟﺒﺮﺋﯿـﻞ ﻣﺎ ﺑﯿﻦ ﻧﺤﺮه اﻟﯽ ﻟّﺒﺘﻪ ]‪ [1‬ﺣﺘﯽ ﻓﺮغ ﻣﻦ ﺻـﺪره و ﺟﻮﻓﻪ‪ ،‬ﻓﻐـّﺴ ﻠﻪ ﻣﻦ ﻣﺎء زﻣﺰم ﺑﯿـﺪه ﺣﺘﯽ أﻧﻘﯽ ﺟﻮﻓﻪ‪ ،‬ﺛﻢ أﺗﯽ‬‫ﺑﻄﺴـﺖ ﻣﻦ ذﻫﺐ‪ ،‬ﻓﯿﻪ ﻧـﻮر ﻣﻦ ذﻫﺐ ﻣﺤﺸـّﻮ اﯾﻤﺎﻧـﺎ و ﺣﮑﻤـﮥ‪ ،‬ﻓﺤﺸـﺎ ﺑﻪ ﺻـﺪره و ﻟﻐﺎدﯾـﺪه ﯾﻌﻨﯽ ﻋﺮوق ﺣﻠﻘﻪ‪ ،‬ﺛﻢ أﻃﺒﻘﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻋﺮج ﺑﻪ اﻟﯽ‬‫اﻟﺴـﻤﺎء اﻟـﺪﻧﯿﺎ‪ ،‬ﻓﻀـﺮب ﺑﺎﺑﺎ ﻣﻦ أﺑﻮاﺑﻬﺎ ﻓﻨﺎداه اﻫﻞ اﻟﺴـﻤﺎء‪ :‬ﻣﻦ ﻫﺬا؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺟﺒﺮﺋﯿﻞ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬و ﻣﻦ ﻣﻌﮏ؟ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻌﯽ ﻣﺤﻤﺪ )ص( ﻗﺎل‪ :‬و ﻗﺪ‬‫ﺑﻌﺚ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ﻓﻤﺮﺣﺒﺎ ﺑﻪ اﻟﺦ ]‪.[2‬‬‫]و ﻣﺴﻠﻢ در )ﺻﺤﯿﺢ( ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪[:‬‬‫ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻫﺎرون ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻻﯾﻠﯽ‪ ،‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ اﺑﻦ وﻫﺐ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺳـﻠﯿﻤﺎن و ﻫﻮ اﺑﻦ ﺑﻼل ﻗﺎل‪ :‬ﺣـّﺪﺛﻨﯽ ﺷـﺮﯾﮏ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ أﺑﯽ ﻧﻤﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺳﻤﻌﺖ أﻧﺲ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﯾﺤّﺪث ﻋﻦ ﻟﯿﻠﮥ اﺳﺮي ﺑﺮﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻣﻦ ﻣﺴﺠﺪ اﻟﮑﻌﺒﮥ أﻧﻪ ﺟﺎءه ﺛﻠﺜﮥ ﻧﻔﺮ ﻗﺒﻞ ان ﯾﻮﺣﯽ إﻟﯿﻪ و‬‫ﻫﻮ ﻧﺎﺋﻢ ﻓﯽ اﻟﻤﺴﺠﺪ اﻟﺤﺮام‪ ،‬و ﺳﺎق اﻟﺤﺪﯾﺚ ]‪ [1‬اﻟﻠﺒﮥ ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻼم و اﻟﺒﺎء اﻟﻤﻮﺣﺪة اﻟﻤﺸﺪدة‪ :‬ﻣﻮﺿﻊ اﻟﻘﻼدة ﻣﻦ اﻟﺼﺪر‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 4‬ص ‪ 245‬ﮐﺘﺎب اﻟﺘﻮﺣﯿﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪510 :‬‬‫ﺑﻘﺼﺘﻪ ﻧﺤﻮ ﺣﺪﯾﺚ ﺛﺎﺑﺖ اﻟﺒﻨﺎﻧﯽ و ﻗﺪم ﻓﯿﻪ ﺷﯿﺌﺎ و أﺧﺮ و زاد و ﻧﻘﺾ‪[1] .‬‬‫اﮐـﺎﺑﺮ اﺋﻤﻪ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و اﺟﻠﻪ ﺣـﺬاق ﻣﻨﻘـﺪﯾﻦ در اﯾﻦ رواﯾﺖ ﺷـﺮﯾﮏ ﮐﻪ ﻣﺴـﻠﻢ ﻫﻢ ﺷـﺮﯾﮏ ﺑﺨﺎري در اﯾﺮاد آﻧﺴﺖ زﺑﺎن ﻃﻌﻦ و ﻗـﺪح و‬‫ﺟﺮح ﮔﺸﻮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﻗﺼﺒﺎت ﺳﺒﻖ در رد و ﺗﻮﻫﯿﻦ آن رﺑﻮده‬‫ﻧﻮوي ﺷﺎﻓﻌﯽ ﻃﻌﻦ اﮐﺎﺑﺮ را ﺑﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺬﮐﻮر ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 143‬از ‪180‬‬‫اﺷﺎره‬‫]ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﻧﺤﺮﯾﺮ و ﻣﺤّﻘﻖ ﻣﻌﺪوم اﻟﻨﻈﯿﺮ ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷـﺮف اﻟﻨﻮوي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ در )ﻣﻨﻬﺎج ﺷـﺮح ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺠﺎج( ﻧﻘﻼ‬‫ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﻋﯿﺎض ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ‪ [:‬و ﻗﺪ ﺟﺎء ﻓﯽ رواﯾﮥ ﺷـﺮﯾﮏ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ اﻟﮑﺘﺎب أوﻫﺎم أﻧﮑﺮﻫﺎ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﻌﻠﻤﺎء و ﻗﺪ ﻧّﺒﻪ ﻣﺴﻠﻢ ﻋﻠﯽ‬‫ذﻟﮏ ﺑﻘﻮﻟﻪ‪ :‬ﻓﻘّﺪم و أّﺧﺮ و زاد و ﻧﻘﺺ‪.‬‬‫ﻣﻨﻬـﺎ ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬و ذﻟـﮏ ﻗﺒـﻞ ان ﯾﻮﺣﯽ إﻟﯿﻪ و ﻫﻮ ﻏﻠـﻂ ﻟﻢ ﯾﻮاﻓﻖ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻓﺎن اﻻﺳـﺮاء اﻗﻞ ﻣﺎ ﻗﯿﻞ ﻓﯿﻪ اﻧﻪ ﮐﺎن ﺑﻌـﺪ ﻣﺒﻌﺜﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‬‫ﺑﺨﻤﺴﮥ ﻋﺸـﺮ ﺷـﻬﺮا و ﻗﺎل اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ :‬ﮐﺎن ﻟﯿﻠﮥ ﺳـﺒﻊ و ﻋﺸـﺮﯾﻦ ﻣﻦ ﺷـﻬﺮ رﺑﯿﻊ اﻵﺧﺮ ﻗﺒﻞ اﻟﻬﺠﺮة ﺑﺴـﻨﮥ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺰﻫﺮي‪ :‬ﮐﺎن ذﻟﮏ ﺑﻌﺪ ﻣﺒﻌﺜﻪ‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺑﺨﻤﺲ ﺳـﻨﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺎل اﺑﻦ اﺳـﺤﺎق‪ :‬اﺳـﺮي ﺑﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ و ﻗﺪ ﻓﺸﺎ اﻻﺳﻼم ﺑﻤﮑﮥ و اﻟﻘﺒﺎﺋﻞ‪ ،‬و أﺷﺒﻪ ﻫﺬه‬‫اﻻﻗﻮال ﻗﻮل اﻟﺰﻫﺮي و اﺑﻦ اﺳـﺤﺎق‪ ،‬إذ ﻟﻢ ﯾﺨﺘﻠﻔﻮا أّن ﺧﺪﯾﺠﮥ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﺎ ﺻـّﻠﺖ ﻣﻊ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺑﻌﺪ ﻓﺮض اﻟﺼﻠﻮة‬‫ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﻻ ﺧﻼف ﻓﯽ أﻧﻬﺎ ﺗﻮﻓﯿﺖ ﻗﺒﻞ اﻟﻬﺠﺮة ﺑﻤﺪة‪ ،‬ﻗﯿﻞ ﺑﺜﻠﺚ ﺳﻨﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺑﺨﻤﺲ‪:‬‬‫و ﻣﻨﻬﺎ أن اﻟﻌﻠﻤﺎء ﯾﺠﻤﻌﻮن ﻋﻠﯽ أن ﻓﺮض اﻟﺼﻠﻮة ﮐﺎن ﻟﯿﻠﮥ اﻻﺳﺮاء ﻓﮑﯿﻒ ]‪ [1‬ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ ج ‪ 1‬ص ‪ ،102‬ﺑﺎب ﺑﺪء اﻟﻮﺣﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪511 :‬‬‫ﯾﮑﻮن ﻫﺬا ﻗﺒﻞ أن ﯾﻮﺣﯽ إﻟﯿﻪ‪.‬‬‫و أﻣﺎ ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﻓﯽ رواﯾـﮥ ﺷـﺮﯾﮏ و ﻫﻮ ﻧﺎﺋﻢ‪ ،‬و ﻓﯽ اﻟﺮواﯾﮥ اﻻﺧﺮي ﺑﯿﻨﺎ أﻧﺎ ﻋﻨﺪ اﻟﺒﯿﺖ ﺑﯿﻦ اﻟﻨﺎﺋﻢ و اﻟﯿﻘﻈﺎن‪ ،‬ﻓﻘﺪ ﯾﺤﺘﺞ ﺑﻪ ﻣﻦ ﺟﻌﻠﻬﺎ رؤﯾﮥ ﻧﻮم‪،‬‬‫و ﻻ ﺣﺠﮥ ﻓﯿﻪ‪ ،‬إذ ﻗﺪ ﯾﮑﻮن ذﻟﮏ ﺣﺎﻟﮥ أول وﺻﻮل اﻟﻤﻠﮏ إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﺎ ﯾﺪل ﻋﻠﯽ ﮐﻮﻧﻪ ﻓﯽ اﻟﻘﺼﮥ ﮐﻠﻬﺎ‪.‬‬‫ﻫـﺬا ﮐﻼـم اﻟﻘﺎﺿـﯽ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬و ﻫـﺬا اﻟـﺬي ﻗـﺎﻟﻪ ﻓﯽ رواﯾـﮥ ﺷـﺮﯾﮏ و أن أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ أﻧﮑﺮوﻫﺎ ﻗـﺪ ﻗﺎﻟﻪ ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﻗـﺪ ذﮐﺮ اﻟﺒﺨﺎري رواﯾﮥ‬‫ﺷﺮﯾﮏ ﻫﺬه ﻋﻦ أﻧﺲ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﺘﻮﺣﯿﺪ ﻓﯽ ﺻﺤﯿﺤﻪ و أﺗﯽ ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻄﻮﻻ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ ]‪ [1‬ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ )اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟﺼـﺤﯿﺤﯿﻦ( ﺑﻌـﺪ ذﮐﺮ ﻫﺬه اﻟﺮواﯾﮥ‪ :‬ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻬﺬا اﻟﻠﻔﻆ ﻣﻦ رواﯾﮥ ﺷـﺮﯾﮏ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﻧﻤﺮ‪ ،‬ﻋﻦ أﻧﺲ‪ ،‬و ﻗـﺪ زاد ﻓﯿﻪ زﯾﺎدة ﻣﺠﻬﻮﻟـﮥ‪ ،‬و أﺗﯽ ﻓﯿﻪ ﺑﺄﻟﻔﺎظ ﻏﯿﺮ ﻣﻌﺮوﻓـﮥ‪ ،‬و ﻗـﺪ روي ﺣﺪﯾﺚ اﻻﺳـﺮاء ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ اﻟﺤﻔﺎظ اﻟﻤﺘﻘﻨﯿﻦ‪ ،‬و‬‫اﻻﺋﻤـﮥ اﻟﻤﺸـﻬﻮرﯾﻦ ﮐـﺎﺑﻦ ﺷـﻬﺎب‪ ،‬و ﺛـﺎﺑﺖ اﻟﺒﻨـﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﻗﺘـﺎدة‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﻋﻦ أﻧﺲ‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﺄت أﺣـﺪ ﻣﻨﻬﻢ ﺑﻤﺎ أﺗﯽ ﺑﻪ ﺷـﺮﯾﮏ‪ ،‬و ﺷـﺮﯾﮏ ﻟﯿﺲ‬‫ﺑﺎﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﻨﺪ اﻫﻞ اﻻﺣﺎدﯾﺚ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و اﻻﺣﺎدﯾﺚ اﻟﺘﯽ ﺗﻘّﺪﻣﺖ ﻗﺒﻞ ﻫﺬا ﻫﯽ اﻟﻤﻌّﻮل ﻋﻠﯿﻬﺎ‪ ،‬ﻫﺬا ﮐﻼم اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ ]‪.[2‬‬‫]و ﺟﻼـﻟﺖ و ﻋﻈﻤﺖ و ﻧﺒـﺎﻟﺖ و ﺗﺒّﺤﺮ و ﺗﻤّﻬﺮ و ﻧﻘـﺪ و ﺗﺤﻘﯿﻖ ﻋّﻠـﺎﻣﻪ ﻧﻮوي ﺑﺎﻻـﺗﺮ از آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﻣﺤﺘـﺎج ﺑﯿـﺎن ﺑﺎﺷـﺪ‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﺑﻨـﺎﺑﺮ ﺗﻨـﺒﯿﻪ‬‫ﻗﺎﺻﺮﯾﻦ ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات ﻧﻮﺷﺘﻪ ﻣﯽﺷﻮد‪ [1] [:‬ﻋﺒﺪ اﻟﺤﻖ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻻﺷﺒﯿﻠﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ اﻟﺨﺮاط‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.581‬‬‫]‪ [2‬ﺷﺮح اﻟﻨﻮوي ﻋﻠﯽ ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ ج ‪ 2‬ص ‪ 54‬ﺑﻬﺎﻣﺶ ارﺷﺎد اﻟﺴﺎري ط ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪512 :‬‬‫]و ﺧﻮد ﺷﺎه ﺻﺎﺣﺐ در )رﺳﺎﻟﻪ اﺻﻮل ﺣـﺪﯾﺚ( ﮔﻔﺘﻪاﻧـﺪ‪ :‬اﯾﻦ ﻗﺪر ﺑﺎﯾﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ در ﺷـﺮح ﺗﻮﺟﯿﻪ اﺣﺎدﯾﺚ ﮐﻼم ﮔﻮﻧﺎﮔﻮن و رﻃﺐ و‬‫ﯾﺎﺑﺲ ﺑﺴـﯿﺎر ﺑﻮﻗﻮع آﻣـﺪه ﺣﺎل اﺷﺨﺎﺻـﯽ را ﮐﻪ در اﯾﻦ ﺑﺎب ﻣﺤﻞ اﻋﺘﻤﺎدﻧﺪ ﺑﺎﯾﺪ ﺷـﻨﺎﺧﺖ‪ ،‬و از ﮐﺘﺐ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ آﻧﻬﺎ ﺑﻬﺮه ﺑﺎﯾﺪ ﺑﺮداﺷـﺖ‬‫اﻣـﺎم ﻧﻮوي و ﻣﺤﯽ اﻟﺴـّﻨﮥ اﻟﺒﻐﻮي‪ ،‬و اﺑﻮ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺧﻄﺎﺑﯽ از ﺟﻤﻠﻪ ﻋﻠﻤﺎء ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ ﺧﯿﻠﯽ ﻣﻌﺘﻤـﺪ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﺳـﺨﻦ اﯾﺸﺎن ﻣﺘﯿﻦ و ﻣﻀـﺒﻮط واﻗﻊ‬‫اﺳﺖ ]‪[[1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻧﻮوي ﺷﺎﻓﻌﯽ در ﻋﺒﺮ ذﻫﺒﯽ‬‫]و ﻋّﻠﺎﻣﻪ اﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺷـﻤﺲ اﻟـﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺬﻫﺒﯽ در ﮐﺘﺎب )اﻟﻌﺒﺮ ﺑﺨﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ( در وﻗﺎﯾﻊ ﺳﺖ و ﺳـﺒﻌﯿﻦ و ﺳـﺘﻤﺎﺋﮥ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و‬‫اﻟﺸﯿﺦ ﻣﺤﯽ ﻟا ﺪﯾﻦ اﻟﻨﻮاوي ﺷﯿﺦ اﻻﺳﻼم أﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷﺮف ﺑﻦ ﻣّﺮي ﺑﻦ ﺣﺴﻦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪.‬‬‫وﻟﺪ ﺳـﻨﮥ اﺣﺪي و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺳـﺘﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻗﺪم دﻣﺸﻖ ﻟﯿﺸـﺘﻐﻞ ﻓﻨﺰل ﺑﺎﻟﺮواﺣﯿﮥ‪ ،‬و ﺣﻔﻆ )اﻟﺘﻨﺒﯿﻪ( ﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺴﯿﻦ‪ ،‬و ﺣﺞ ﻣﻊ أﺑﯿﻪ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 144‬از ‪180‬‬‫ﺧﻤﺴـﯿﻦ‪ ،‬و ﻟﺰم اﻻﺷـﺘﻐﺎل ﻟﯿﻼـ و ﻧﻬـﺎرا ﻧﺤﻮ ﻋﺸـﺮ ﺳـﻨﯿﻦ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﻓﺎق اﻻﻗﺮان و ﺗﻘـّﺪم ﻋﻠﯽ ﺟﻤﯿﻊ اﻟﻄﺎﺋﻔـﮥ‪ ،‬و ﺣﺎز ﻗﺼﺐ اﻟﺴـﺒﻖ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ و‬‫اﻟﻌﻤﻞ‪ ،‬ﺛﻢ أﺧﺬ ﻓﯽ اﻟﺘﺼﻨﯿﻒ ﻓﯽ ﺣﺪود اﻟﺴﺘﯿﻦ و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ اﻟﯽ أن ﻣﺎت‪.‬‬‫و ﺳﻤﻊ اﻟﮑﺜﯿﺮ ﻣﻦ اﻟﺮﺿﯽ ﺑﻦ ﺑﺮﻫﺎن اﻟﺪﯾﻦ ﺧﺎﻟﺪ‪ ،‬و ﺷﯿﺦ اﻟﺸﯿﻮخ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﺤﻤﻮي‪ ،‬و أﻗﺮاﻧﻬﻢ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﻣﻊ ﺗﺒّﺤﺮه ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ و ﺳﻌﮥ ﻣﻌﺮﻓﺘﻪ ﺑﺎﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﻠﻐﮥ و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ]‪ [1‬رﺳﺎﻟﻪ اﺻﻮل ﺣﺪﯾﺚ ص ‪..23‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪513 :‬‬‫ﻣﻤﺎ ﺳﺎرت ﺑﻪ اﻟﺮﮐﺒﺎن‪ ،‬رأﺳﺎ ﻓﯽ اﻟﺰﻫـﺪ‪ ،‬ﻗﺪوة ﻓﯽ اﻟﻮرع‪ ،‬ﻋﺪﯾﻢ اﻟﻤﺜﻞ ﻓﯽ اﻻﻣﺮ ﺑﺎﻟﻤﻌﺮوف و اﻟﻨﻬﯽ ﻋﻦ اﻟﻤﻨﮑﺮ‪ ،‬ﻗﺎﻧﻌﺎ ﺑﺎﻟﯿﺴـﯿﺮ‪ ،‬راﺿـﯿﺎ ﻋﻦ‬‫اﻟﱠﻠﻪ و اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ راض‪ ،‬ﻣﻘﺘﺼﺪا اﻟﯽ اﻟﻐﺎﯾﮥ ﻓﯽ ﻣﻠﺒﺴﻪ و ﻣﻄﻌﻤﻪ‪ ،‬ﺗﻌﻠﻮه ﺳﮑﯿﻨﮥ و ﻫﯿﺒﮥ‪ ،‬ﻓﺎﻟّﻠﻪ ﯾﺮﺣﻤﻪ و ﯾﺴﮑﻨﻪ اﻟﺠﻨﮥ ﺑﻤّﻨﻪ‪.‬‬‫وﻟﯽ ﻣﺸـﯿﺨﮥ دار اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻌﺪ اﻟﺸـﯿﺦ ﺷـﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ أﺑﯽ ﺷﺎﻣﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻻ ﯾﺘﻨﺎول ﻣﻦ ﻣﻌﻠﻮﻣﻬﺎ ﺷﯿﺌﺎ ﺑﻞ ﯾﻘﻨﻊ ﺑﺎﻟﻘﻠﯿﻞ ﮐﻤﺎ ﯾﺒﻌﺚ ﺑﻪ أﺑﻮه إﻟﯿﻪ‪،‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﻓﯽ اﻟﺮاﺑﻊ و اﻟﻌﺸﺮﯾﻦ ﻣﻦ رﺟﺐ ﺑﻘﺮﯾﮥ ﻧﻮي ﻋﻨﺪ أﻫﻠﻪ ]‪[1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻧﻮوي ﺷﺎﻓﻌﯽ در ﻃﺒﻘﺎت اﺳﻨﻮي‬‫]و ﺟﻤـﺎل اﻟـﺪﯾﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻻﺳـﻨﻮي اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ در )ﻃﺒﻘﺎت ﻓﻘﻬﺎء ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬أﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷـﺮف‬‫اﻟﺤﺰاﻣﯽ ﺑﺤﺎء ﻣﻬﻤﻠﮥ ﻣﮑﺴﻮرة ﺑﻌﺪﻫﺎ زاء ﻣﻌﺠﻤﮥ اﻟﻨﻮوي‪.‬‬‫و ﻫﻮ ﻣﺤّﺮر ﻟا ﻤـﺬﻫﺐ‪ ،‬و ﻣﻬـّﺬﺑﻪ‪ ،‬و ﻣﻨّﻘﺤﻪ‪ ،‬و ﻣﺮﺗّﺒﻪ‪ ،‬ﺳﺎر ﻓﯽ اﻵﻓﺎق ذﮐﺮه‪ ،‬و ﻋﻼء ﻓﯽ اﻟﻌﺎﻟﻢ ﻣﺤﻠّﻪ و ﻗﺪره‪ ،‬ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻤﺸـﻬﻮرة‬‫اﻟﻤﺒﺎرﮐﮥ اﻟﻨﺎﻓﻌﮥ‪.‬‬‫وﻟﺪ ﻓﯽ اﻟﻌﺸـﺮ اﻻول ﻣﻦ اﻟﻤﺤّﺮم ﻣﻦ ﺳـﻨﮥ اﺣﺪي و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺳـﺘﻤﺎﺋﮥ ﺑﻨﻮي‪ ،‬و ﻫﯽ ﻗﺮﯾﮥ ﻣﻦ اﻟﺸﺎم ﻣﻦ ﻋﻤﻞ دﻣﺸﻖ‪ ،‬و ﻗﺮأ ﺑﻬﺎ اﻟﻘﺮآن‪ ،‬و ﻗﺪم‬‫ﺑـﺪﻣﺸﻖ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و أرﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺮأ )اﻟﺘﻨﺒﯿﻪ( ﻓﯽ أرﺑﻌـﮥ أﺷـﻬﺮ و ﻧﺼﻒ‪ ،‬و ﺣﻔﻆ رﺑﻊ )اﻟﻤﻬّﺬب( ﻓﯽ ﺑﻘﯿﮥ اﻟﺴـﻨﮥ‪ ،‬و ﻫﯽ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺴـﯿﻦ و‬‫ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﺣﺞ ﺑﻪ واﻟﺪه ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺧﻤﺴﯿﻦ ]‪ [1‬اﻟﻌﺒﺮ ﻓﯽ ﺧﺒﺮ ﻣﻦ ﻏﺒﺮ ج ‪ 5‬ص ‪ 312‬ط اﻟﮑﻮﯾﺖ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪514 :‬‬‫و ﺣـﺞ ﺑﻌـﺪ ذﻟﮏ ﺣﺠـﮥ اﺧﺮي‪ ،‬و ﻣﮑﺚ ﻗﺮﯾﺒﺎ ﻣﻦ اﻟﺴـﻨﺘﯿﻦ ﻻ ﯾﻀﻊ ﺟﻨﺒﻪ ﻋﻠﯽ اﻻرض و ﮐﺎن ﯾﻘﺮأ ﻓﯽ اﻟﯿﻮم و اﻟﻠﯿﻠﮥ اﺛﻨﯽ ﻋﺸـﺮ درﺳﺎ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﻤﺸﺎﯾـﺦ ﻓﯽ ﻋّﺪة ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻮم‪ ،‬و ﺗﻔّﻘﻪ ﻋﻠﯽ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻨﻬﻢ‪ :‬اﻟﮑﻤﺎل ﺳـّﻠﺎر ]‪ [1‬اﻻرﺑﻠﯽ‪ ،‬و اﻟﮑﻤﺎل اﺳـﺤﺎق اﻟﻤﻐﺮﺑﯽ اﻟﻤﻘّﺪﺳﯽ‪ ،‬و أﮐﺜﺮ اﻧﺘﻔﺎﻋﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ‪.‬‬‫و ﮐـﺎن رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ ﺟـﺎﻧﺐ ﮐﺒﯿﺮ ﻣﻦ اﻟﻌﻤـﻞ‪ ،‬و اﻟﺰﻫـﺪ‪ ،‬و اﻟﺼﺒﺮ ﻋﻠﯽ ﺧﺸﻮﻧـﮥ اﻟﻌﯿﺶ‪ ،‬و ﮐـﺎن ﻻ ﯾـﺪﺧﻞ اﻟﺤﻤﺎم‪ ،‬و ﻻ ﯾﺄﮐﻞ ﻣﻦ ﻓﻮاﮐﻪ‬‫دﻣﺸﻖ ﻟﻤﺎ ﻓﯽ ﺿـﻤﺎﻧﻬﺎ ﻣﻦ اﻟﺤﯿﻠـﮥ و اﻟﺸـﺒﻬﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺘﻘﻮت ﻣﻤﺎ ﯾﺄﺗﯽ ﻣﻦ ﺑﻠﺪه ﻣﻦ ﻋﻨﺪ اﺑﻮﯾﻪ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺄﮐﻞ اﻻ اﮐﻠﮥ واﺣﺪة ﻓﯽ اﻟﯿﻮم و اﻟﻠﯿﻠﮥ‪،‬‬‫ﺑﻌﺪ اﻟﻌﺸﺎء اﻵﺧﺮة‪ ،‬و ﻻ ﯾﺸـﺮب إﻻ ﺷـﺮﺑﮥ واﺣﺪة ﻋﻨﺪ اﻟﺴﺤﺮ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺸﺮب ﺑﺎﻟﺜﻠﺞ ﮐﻤﺎ ﯾﻌﺘﺎده اﻟﺸﺎﻣﯿﻮن و ﻟﻢ ﯾﺘﺰوج‪ ،‬و ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺴﻬﺮ ﻓﯽ‬‫اﻟﻌﺒﺎدة‪ ،‬آﻣﺮا ﺑﺎﻟﻤﻌﺮوف‪ ،‬ﻧﺎﻫﯿﺎ ﻋﻦ اﻟﻤﻨﮑﺮ‪ ،‬ﯾﻮاﺟﻪ ﺑﻪ اﻟﻤﻠﻮك ﻓﻤﻦ دوﻧﻬﻢ و اﺑﺘـﺪأ ﻓﯽ اﻟﺘﺼـﻨﯿﻒ ﻓﯽ ﺣـﺪود اﻟﺴﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﺗﻮﻟﯽ دار اﻟﺤﺪﯾﺚ‬‫اﻻﺷﺮﻓﯿﮥ ﺑﻌﺪ اﺑﯽ ﺷﺎﻣﮥ‪ ،‬ﺳﻨﮥ ﺧﻤﺴﯿﻦ و ﺳﺘﯿﻦ‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﺄﺧﺬ ﻣﻦ ﻣﻌﻠﻮﻣﻬﺎ ﺷﯿﺌﺎ اﻟﯽ ان ﺗﻮﻓﯽ‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻠﺒﺲ ﺛﻮﺑﺎ ﻗﻄﻨﯿﺎ‪ ،‬و ﻋﻤﺎﻣﮥ ﺳﺨﺘﯿﺎﻧﯿﮥ ]‪ ،[2‬و‬‫ﮐـﺎن ﻓﯽ ﻟﺤﯿﺘﻪ ﺷـﻌﺮات ﺑﯿﺾ‪ ،‬و ﻋﻠﯿﻪ ﺳـﮑﯿﻨﮥ و وﻗﺎر ﻓﯽ اﻟﺒﺤﺚ ﻣﻊ اﻟﻔﻘﻬﺎء‪ ،‬و ﻓﯽ ﻏﯿﺮه‪ ،‬ﻟﻢ ﯾﺰل ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ اﻟﯽ ان ﺳﺎﻓﺮ اﻟﯽ ﺑﻠـﺪه‪ ،‬و زار‬‫اﻟﻘﺪس‪ ،‬و اﻟﺨﻠﯿﻞ‪ ،‬ﺛﻢ ﻋﺎد إﻟﯿﻬﺎ ﻓﻤﺮض ﺑﻬﺎ ﻋﻨﺪ اﺑﻮﯾﻪ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﻟﯿﻠﮥ اﻻرﺑﻌﺎء راﺑﻊ ﻋﺸـﺮي ﺷـﻬﺮ رﺟﺐ ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺳﺘﻤﺎﺋﻪ‪ ،‬و دﻓﻦ‬‫ﺑﺒﻠﺪه رﺿﯽ ﻟا ﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ و ﻋﻨﺎ ]‪ [1] .[3‬ﺳﻼر اﻻرﺑﻠﯽ ﻫﻮ ﮐﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ ﺳﻼر ﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.67‬‬‫]‪ [2‬ﺳﺨﺘﯿﺎﻧﯿﮥ‪ :‬ﻣﻨﺴﻮب اﻟﯽ اﻟﺴﺨﺘﯿﺎن و ﻫﻮ ﺟﻠﺪ اﻟﻤﺎﻋﺰ‪.‬‬‫]‪ [3‬ﻃﺒﻘﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ اﺳﻨﻮي ج ‪ 2‬ص ‪ 476‬ط ﺑﻐﺪاد ‪.1391‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪515 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 145‬از ‪180‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻧﻮوي در ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن‬‫]و اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺳﻌﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﯿﻤﻨﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﯿﺎﻓﻌﯽ در ﮐﺘﺎب )ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن( در وﻗﺎﯾﻊ ﺳﻨﮥ ﺳﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺳﺘﻤﺎﺋﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪[.‬‬‫و ﻓﯽ اﻟﺴـﻨﮥ اﻟﻤـﺬﮐﻮرة ﺗﻮﻓﯽ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻻﻣﺎم ﺷـﯿﺦ اﻻﺳـﻼم ﻣﻔﺘﯽ اﻻﻧﺎم‪ ،‬اﻟﻤﺤـﺪث اﻟﻤﺘﻘﻦ‪ ،‬اﻟﻤﺤﻘﻖ اﻟﻤﺪﻗﻖ‪ ،‬اﻟﻨﺠﯿﺐ اﻟﺤﺒﺮ اﻟﻤﻔﯿﺪ‪ ،‬اﻟﻤﻘﺮي‬‫اﻟﻤﻌﯿـﺪ‪ ،‬ﺗﺤﺮر اﻟﻤـﺬﻫﺐ‪ ،‬اﻟﻔﺎﺿﻞ اﻟﻮﻟﯽ اﻟﮑﺒﯿﺮ‪ ،‬اﻟﺴـﯿﺪ اﻟﺸـﻬﯿﺮ ذو اﻟﻤﺤﺎﺳﻦ اﻟﻌﺪﯾﺪة‪ ،‬و اﻟﺴـﯿﺮة اﻟﺤﻤﯿﺪة‪ ،‬و اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ اﻟﻤﻔﯿﺪة‪ ،‬اﻟﺬي ﻓﺎق‬‫ﺟﻤﯿﻊ اﻻـﻗﺮان‪ ،‬و ﺳﺎرت ﺑﻤﺤﺎﺳـﻨﻪ اﻟﺮﮐﺒﺎن‪ ،‬و اﺷـﺘﻬﺮت ﻓﻀﺎﺋﻠﻪ ﻓﯽ ﺳﺎﺋﺮ اﻟﺒﻠـﺪان و ﺷﻮﻫـﺪت ﻣﻨﻪ اﻟﮑﺮاﻣﺎت و ارﺗﻘﯽ ﻓﯽ ﻋﻼء اﻟﻤﻘﺎﻣﺎت‪،‬‬‫ﻧﺎﺻـﺮ اﻟﺴـﻨﮥ و ﻣﻌﺘﻤـﺪ اﻟﻔﺘﻮي اﻟﺸـﯿﺦ ﻣﺤﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻨﻮوي ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷـﺮف ﺑﻦ ﻣﺮي ﺑﻦ ﺣﺴﻦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻣﺆﻟﻒ )اﻟﺮوﺿﮥ(‪ ،‬و )اﻟﻤﻨﻬﺎج(‪ ،‬و‬‫)اﻟﻤﻨﺎﺳﮏ(‪ ،‬و )ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳﻤﺎء و اﻟﻠﻐﺎت(‪ ،‬و )ﺷﺮح ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ(‪ ،‬و ﺷﺮح )اﻟﻤﻬﺬب(‪ ،‬و ﮐﺘﺎب )اﻟﺘﺒﯿﺎن(‪ ،‬و ﮐﺘﺎب )اﻻرﺷﺎد(‪ ،‬و ﮐﺘﺎب‬‫)اﻟﺘﯿﺴـﯿﺮ(‪) ،‬و اﻟﺘﻘﺮﯾﺐ(‪ ،‬و ﮐﺘـﺎب )رﯾـﺎض اﻟﺼـﺎﻟﺤﯿﻦ(‪ ،‬و ﮐﺘـﺎب )اﻻذﮐـﺎر(‪ ،‬و ﮐﺘـﺎب )اﻻـرﺑﻌﯿﻦ(‪ ،‬و ﮐﺘـﺎب )ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻔﻘﻬﺎء اﻟﺸﺎﻓﻌﯿـﮥ(‬‫اﺧﺘﺼﺮه ﻣﻦ ﮐﺘﺎب اﺑﻦ اﻟﺼﻼح و زاد ﻋﻠﯿﻪ اﺳﻤﺎء ﻧﺒﻪ ﻋﻠﯿﻬﺎ‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻤﺎ اﺷﺘﻬﺮ ﻓﯽ ﺳﺎﺋﺮ اﻟﺠﺒﻬﺎت ﻓﻈﻬﺮ ﺑﻪ اﻟﻨﻔﻊ و اﻟﺒﺮﮐﺎت‪.‬‬‫ﻗـﺎل ﺑﻌﺾ اﻟﻤﺆرﺧﯿﻦ و اﻫﻞ اﻟﻄﺒﻘﺎت‪ :‬وﻟـﺪ ﺳـﻨﮥ اﺣـﺪي و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺳـﺘﻤﺎﺋﻪ ﻓﯽ اﻟﻌﺸـﺮ اﻻوﺳﻂ ﻣﻦ اﻟﻤﺤﺮم‪ ،‬و ﻗـﺪم دﻣﺸﻖ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺗﺴﻊ و‬‫ارﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﺮأ )اﻟﺘﻨـﺒﯿﻪ( ﻓﯽ ارﺑﻌـﮥ اﺷـﻬﺮ و ﻧﺼـﻒ‪ ،‬و ﺣﻔـﻆ رﺑﻊ )اﻟﻤﻬـﺬب( ﻓﯽ ﺑﻘﯿـﮥ اﻟﺴـﻨﮥ‪ ،‬و ﻣﮑﺚ ﻗﺮﯾﺒـﺎ ﻣﻦ ﺳـﻨﺘﯿﻦ ﻻـ ﯾﻀﻊ ﺟﻨﺒﻪ ﻋﻠﯽ‬‫اﻻرض‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﻘﺮأ ﻓﯽ اﻟﯿﻮم اﺛﻨﯽ ﻋﺸﺮ درﺳﺎ ﻋﻠﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪516 :‬‬‫اﻟﻤﺸﺎﯾﺦ ﺷـﺮﺣﺎ و ﺗﺼﺤﯿﺤﺎ ﻓﯽ )اﻟﻤﻬﺬب( و )اﻟﻮﺳﯿﻂ(‪ ،‬و )اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟﺼﺤﯿﺤﯿﻦ( و )ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ(‪ ،‬و )اﺳﻤﺎء اﻟﺮﺟﺎل(‪ ،‬و )اﻟﻠﻤﻊ( ﻻﺑﯽ‬‫اﺳـﺤﺎق ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬و )اﻟﻠﻤﻊ( ﻻﺑﻦ ﺟﻨﯽ ﻓﯽ اﻟﻨﺤﻮ‪ ،‬و )اﺻـﻼح اﻟﻤﻨﻄﻖ( ﻻﺑﻦ اﻟﺴﮑﯿﺖ ﻓﯽ اﻟﺘﺼﺮﯾﻒ و )اﻟﻤﻨﺘﺨﺐ( ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ‪،‬‬‫و ﮐﺘﺎب آﺧﺮ ﻓﯽ اﻻﺻﻮل ﻟﻢ ﯾﺴﻤﻮه و ﮐﺎن ﻟﻪ ﻓﯽ )اﻟﻮﺳﯿﻂ( درﺳﺎن‪.‬‬‫ﺣﮑﻮا ﻋﻨﻪ اﻧﻪ ﻗـﺎل‪ :‬ﻋﺰﻣﺖ ﻣﺮة ﻋﻠﯽ اﻻﺷـﺘﻐﺎل ﺑﺎﻟﻄﺐ ﻓﺎﺷﺘﺮﯾﺖ اﻟﻘﺎﻧﻮن‪ ،‬ﻓﺎﻇﻠﻢ ﻋﻠﯽ ﻗﻠﺒﯽ و ﺑﻘﯿﺖ اﯾﺎﻣﺎ ﻻ اﺷـﺘﻐﻞ ﺑﺸـﯽء‪ .‬ﻓﺘﻔﮑﺮت ﻓﺎذا ﻫﻮ‬‫ﻣﻦ اﻟﻘﺎﻧﻮن ﻓﺒﻌﺘﻪ ﻓﯽ اﻟﺤﺎل‪.‬‬‫ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬و ﮐﺎن ﻻ ﯾﺪﺧﻞ اﻟﺤﻤﺎم‪ ،‬و ﻻ ﯾﺄﮐﻞ ﻣﻦ ﻓﻮاﮐﻪ دﻣﺸﻖ‪ ،‬و ﻻ ﯾﺄﮐﻞ ﻓﯽ اﻟﯿﻮم و اﻟﻠﯿﻠﮥ ﺳﻮي اﮐﻠﮥ ﺑﻌﺪ اﻟﻌﺸﺎء‪ ،‬و ﻻ ﯾﺸـﺮب ﺷـﺮﺑﮥ اﻻ ﻓﯽ‬‫وﻗﺖ اﻟﺴـﺤﺮ‪ ،‬و ﮐﺎن ﮐﺜﯿﺮ اﻟﺴﻬﺮ ﻓﯽ اﻟﻌﺒﺎدة و اﻟﺘﻼوة و اﻟﺘﺼﻨﯿﻒ‪ ،‬ﺻﺎﺑﺮا ﻋﻠﯽ ﺧﺸﻮﻧﮥ اﻟﻌﯿﺶ و اﻟﻮرع اﻟﺬي ﻟﻢ ﯾﺒﻠﻐﻨﺎ ﻋﻦ اﺣﺪ ﻓﯽ زﻣﺎﻧﻪ و‬‫ﻻ ﻗﺒﻠﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻧﺰوﻟﻪ ﻓﯽ اﻟﻤﺪرﺳﮥ اﻟﺮواﺣﯿﮥ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﺳﻤﻌﺖ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ واﺣﺪ اﻧﻪ اﻧﻤﺎ اﺧﺘﺎر اﻟﻨﺰول ﺑﻬﺎ ﻋﻠﯽ ﻏﯿﺮﻫﺎ ﮐﻠﻬﺎ‪ ،‬إذ ﻫﯽ ﻣﻦ ﺑﻨﺎء ﺑﻌﺾ اﻟﺘﺠﺎر‪.‬‬‫ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬و ﺣﻔﻆ )اﻟﺘﻨﺒﯿﻪ( ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺴـﯿﻦ و ﺳـﺘﻤﺎﺋﻪ‪ ،‬و ﺣﺞ ﻣﻊ اﺑﯿﻪ ﺳـﻨﮥ اﺣﺪي و ﺧﻤﺴﯿﻦ‪ ،‬و ذﮐﺮ واﻟﺪه اﻧﻪ ﺣﻢ ﻣﻦ ﺣﯿﻦ ﺧﺮوﺟﻪ ﻣﻦ ﺑﻠﺪه‬‫اﻟﯽ ﯾﻮم ﻋﺮﻓﮥ ﻓﻤﺎ ﺗﺎوه و ﻻ ﺗﻀﺠﺮ‪ ،‬و ﻟﺰم اﻻﺷﺘﻐﺎل ﻟﯿﻼ و ﻧﻬﺎرا ﺣﺘﯽ ﻓﺎق اﻻﻗﺮان‪ ،‬و ﺗﻘﺪم ﻋﻠﯽ ﺟﻤﯿﻊ اﻟﻄﻠﺒﮥ‪ ،‬و ﺣﺎز ﻗﺼﺐ اﻟﺴﺒﻖ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ‬‫و اﻟﻌﻤﻞ‪ ،‬ﺛﻢ اﺧﺬ ﻓﯽ اﻟﺘﺼﻨﯿﻒ ﻣﻦ ﺣﺪود اﻟﺴﺘﯿﻦ و ﺳﺘﻤﺎﺋﻪ اﻟﯽ ان ﻣﺎت‪.‬‬‫و ﺳـﻤﻊ اﻟﮑﺜﯿﺮ ﻣﻦ اﻟﺮﺿـﯽ ﺑﻦ ﺑﺮﻫﺎن اﻟﺪﯾﻦ ﺧﺎﻟﺪ‪ ،‬و ﺷـﯿﺦ اﻟﺸـﯿﻮخ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ اﻟﺤﻤﻮي‪ ،‬و ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻨﻬﻢ ﺷـﯿﺨﻪ اﻟﮑﻤﺎل اﺳﺤﺎق ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‬‫اﻟﻤﻐﺮﺑﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪517 :‬‬‫و ﺳـﻤﻊ ﺻـﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨـﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬و اﺑﯽ داود‪ ،‬و اﻟﺘﺮﻣـﺬي‪ ،‬و اﻟﻨﺴـﺎﺋﯽ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻣﺎﺟـﮥ‪ ،‬و اﻟـﺪار ﻗﻄﻨﯽ‪ ،‬و ﺷـﺮح )اﻟﺴـﻨﮥ( و )ﻣﺴـﻨﺪ اﻻﻣـﺎم‬‫اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ(‪ ،‬و اﻻﻣﺎم اﺣﻤﺪ‪ ،‬و اﺷﯿﺎء ﮐﺜﯿﺮة‪ ،‬و اﺧﺬ ﻋﻠﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻦ واﻟﺪه ]‪.[1‬‬‫و روي ﻋﻨﻪ ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﻣﻦ أﺋﻤـﮥ اﻟﻔﻘﻬﺎء و اﻟﺤﻔﺎظ‪ ،‬ﻣﻨﻬﻢ‪ :‬اﻻﻣﺎم ﻋﻼء اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﻌﻄﺎر‪ ،‬و اﻟﺸـﯿﺦ اﺑﻮ اﻟﺤﺠﺎج اﻟﻤﺰﻧﯽ‪ ،‬و اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ‬‫اﻟﺬرﻋﯽ‪ ،‬و اﻻﻣﺎم ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ اﻟﻨﻘﯿﺐ‪ ،‬و ﻫﻮ آﺧﺮ ﻣﻦ ﺑﻘﯽ ﻣﻦ أﺻﺤﺎﺑﻪ اﻷﻋﯿﺎن‪ ،‬و ﺧﻠﻖ ﮐﺜﯿﺮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 146‬از ‪180‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻣﻨﻬﻢ اﻟﺸﯿﺦ اﻟﻤﺒﺎرك اﻟﻨﺎﺳﮏ ﺟﺒﺮﺋﯿﻞ اﻟﮑﺮدي‪ ،‬و ﻋﻠﯿﻪ ﺳﻤﻌﺖ )اﻻرﺑﻌﯿﻦ(‪.‬‬‫ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬و ﮐـﺎن اﻟﺸـﯿﺦ ﻣﺤﯿﯽ اﻟـﺪﯾﻦ اﻟﻨﻮوي ﻣﺘﺒﺤﺮا ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻢ ﻣﺘﺴـﻌﺎ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓـﮥ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬و اﻟﻠﻐـﮥ‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻤﺎ ﻗـﺪ ﺳﺎرت ﺑﻪ‬‫اﻟﺮﮐﺒـﺎن‪ ،‬رأﺳـﺎ ﻓﯽ اﻟﺰﻫـﺪ ﻗـﺪوة ﻓﯽ اﻟﻮرع‪ ،‬ﻋـﺪﯾﻢ اﻟﻤﺜـﻞ ﻓﯽ اﻻـﻣﺮ ﺑـﺎﻟﻤﻌﺮوف و اﻟﻨﻬﯽ ﻋﻦ اﻟﻤﻨﮑﺮ‪ ،‬ﯾﻮاﺟﻪ اﻻـﻣﺮاء و اﻟﻤﻠﻮك و ﯾﺼـﺪع‬‫ﺑﺎﻟﺤﻖ‪ ،‬و ﻟﻘـﺪ اﻧﮑﺮ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻠﮏ اﻟﻈﺎﻫﺮ ﺣﺘﯽ اﻏﻀـﺒﻪ و ﻫﻢ ﺑﻪ اﻟﺒﻄﺶ ﻓﻮﻗﺎه اﻟﱠﻠﻪ ﺷـﺮه‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺒﻞ ﻣﻨﻪ و ﻋﻈﻤﻪ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬اﻧﺎ اﻓﺰع ﻣﻨﻪ‪،‬‬‫ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬و ﮐـﺎن ﻻ ﯾﺆﺑﻪ ﻟﻪ ﺑﯿﻦ اﻟﻨﺎس‪ ،‬ﻗﺎﻧﻌﺎ ﺑﺎﻟﯿﺴـﯿﺮ‪ ،‬راﺿـﯿﺎ ﻋﻦ اﻟﱠﻠﻪ و اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ راض‪ ،‬ﻣﻘﺘﺼـﺪا اﻟﯽ اﻟﻐﺎﯾـﮥ ﻓﯽ ﻣﻠﺒﺴﻪ و ﻣﻄﻌﻤﻪ و اﺛﺎﺛﻪ‪ ،‬و ﻟﯽ‬‫ﻣﺸﯿﺨﮥ دار اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻻ ﯾﺘﻨﺎول ﻣﻦ ﻣﻌﻠﻮﻣﻬﺎ ﺷﯿﺌﺎ‪ ،‬ﺑﻞ ﯾﻘﻨﻊ ﺑﺎﻟﻘﻠﯿﻞ ﻣﻤﺎ ﯾﺒﻌﺚ إﻟﯿﻪ اﺑﻮه‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و رأﯾﺖ ﻻﺑﻦ اﻟﻌﻄﺎر ﺟﺰءا ﻓﯽ ﻣﻨﺎﻗﺒﻪ‪ ،‬ذﮐﺮ ﻓﯿﻪ اﺷـﯿﺎء ﻏﺰﯾﺮة ﻣﻦ ﻓﻀﺎﺋﻠﻪ و ﻣﺤﺎﺳﻨﻪ و ﮐﺮاﻣﺎﺗﻪ و اﺷﺘﻐﺎﻟﻪ ﺑﺎﻟﻌﻠﻢ و ﺟﻤﯿﻞ ﺳﯿﺮﺗﻪ‪ ،‬و ﺷﺪة‬‫ورﻋﻪ و زﻫﺎدﺗﻪ‪ ،‬و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ﻣﻤﺎ ﻟﻢ ﯾﻌﺮف ﻻﺣـﺪ ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﺑﻌﺪه‪ [1] .‬ﻓﯽ اﻟﻨﺴﺨﮥ اﻟﺘﯽ ﻋﻨﺪﻧﺎ اﻟﻤﻄﺒﻮﻋﮥ ﺑﺪاﺋﺮة اﻟﻤﻌﺎرف اﻟﻨﻈﺎﻣﯿﮥ اﻟﮑﺎﺋﻨﮥ‬‫ﺑﺤﯿﺪرآﺑﺎد اﻟﺪﮐﻦ اﻟﻤﺆرﺧﮥ ‪ 1339‬ج ‪ 4‬ص ‪ 184‬ﻫﮑﺬا‪ :‬اﺧﺬ ﻋﻠﻢ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻦ ﻋﺰ اﻟﺪﯾﻦ ﺧﺎﻟﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪518 :‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻟﻌﻤﺮي اﻧﻪ ﻋـﺪﯾﻢ اﻟﻨﻈﯿﺮ ﻓﯽ زﻫـﺪه‪ ،‬و ورﻋﻪ‪ ،‬و آداﺑﻪ‪ ،‬و ﺟﻤﯿـﻞ ﺳـﯿﺮﺗﻪ‪ ،‬و ﺳﺎﺋﺮ ﻣﺤﺎﺳـﻨﻪ ﻓﯿﻤﻦ ﺑﻌـﺪه ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ .‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ اﻻ ان ﯾﮑﻮن‬‫اﻟﺴـﯿﺪ اﻟﺠﻠﯿﻞ ذا اﻟﻤﺠﺪ اﻻﺛﯿﻞ‪ ،‬و اﻟﻮﺻﻒ اﻟﺠﻤﯿﻞ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻻﻣﺎم‪ ،‬ذا اﻻﯾﺎت اﻟﻌﻈﺎم‪ ،‬زﯾﻦ اﻟﯿﻤﻦ و ﺑﺮﮐﮥ اﻟﺰﻣﻦ‪ ،‬اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻤﻌﺮوف‬‫ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻌﺠﯿﻞ ]‪ [1‬اﻻـﺗﯽ ذﮐﺮه ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺗﺴـﻌﯿﻦ‪ ،‬و ﻗـﻞ و ﻋﺰ ان ﯾﻌﺮف ﻟﻬﻤـﺎ ﻗﺒﻠﻬﻤـﺎ اﯾﻀﺎ ﻧﻈﯿﺮ ﻓﯿﻤﺎ اﺗﺼـﻔﺎ ﺑﻪ ﻣﻦ ﺳﺎﺋﺮ اﻟﻤﺤﺎﺳﻦ ﻣﻊ ﺻـﻐﺮ‬‫ﺳﻨﻬﻤﺎ‪ ،‬و ﻻ ﺷﮏ ان اﻻﻣﺎم ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻨﻮوي ﻣﺒﺎرك ﻟﻪ ﻓﯽ ﻋﻤﺮه‪ ،‬و ﻟﻘﺪ ﺑﻠﻐﻨﯽ اﻧﻪ ﺣﺼـﻠﺖ ﻟﻪ ﻧﻈﺮة ﺟﻤﺎﻟﯿﮥ ﻣﻦ ﻧﻈﺮات اﻟﺤﻖ ﺳـﺒﺤﺎﻧﻪ‬‫ﺑﻌـﺪ ﻣﻮﺗﻪ‪ ،‬و ﻇﻬﺮت ﺑﺮﮐﺘﻬـﺎ ﻋﻠﯽ ﮐﺘﺒﻪ ﻓﺤﻈﯿﺖ ﺑﻘﺒﻮل اﻟﻌﺒـﺎد‪ ،‬و اﻟﻨﻔﻊ ﻓﯽ ﺳـﺎﺋﺮ اﻟﺒﻼـد‪ ،‬و ﻗـﺪ اﺧﺘﻠﻒ اﻟﻨـﺎس ﻓﯿﻤﺎ اﺧﺘﻠﻒ ﻓﯿﻪ ﻫﻮ و اﻻﻣﺎم‬‫اﻟﺮاﻓﻌﯽ ﻓﺎﻟﻔﻘﻬﺎء ﻓﯽ ﺑﻌﺾ اﻟﺠﻬﺎت ﯾﺮﺟﺤﻮن ﻗﻮﻟﻪ‪ ،‬و اﻟﺬي اراه ان ﮐﻠﻤﺎ اﻋﺘﻀﺪ ﻓﯿﻪ ﺑﺤﺪﯾﺚ ﯾﺼﺢ اﻻﺣﺘﺠﺎج ﺑﻪ‪.‬‬‫ﻓﻘﻮﻟﻪ ﻣﻘﺪم ﻻ ﺳﯿﻤﺎ و ﻗﺪ ﺻﺢ ﻋﻦ اﻻﻣﺎم اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻟﻪ ﻗﺎل‪ :‬إذا ﺻﺢ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﻬﻮ ﻣﺬﻫﺒﯽ‪ ،‬و ﮐﺬﻟﮏ ان ﻟﻢ ﯾﻌﺘﻀﺪ ﺑﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﺗﮑﺎﻓﺄت‬‫اﻻدﻟـﮥ ﻟﮑﻮﻧﻪ ﻣﻮﻓﻘـﺎ‪ ،‬ﻣﺆﯾـﺪا ﻣﺒﺎرﮐﺎ‪ ،‬ﻣﺴـﺪدا‪ ،‬و ان ﺗﺮﺣﺠﺖ اﻻدﻟـﮥ ﻓﯽ اﺣـﺪ اﻟﻄﺮﻓﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺎﻟﺮاﺟـﺢ ﻣﻦ اﻟﺤﮑﻢ ﻣﺎ رﺟـﺢ دﻟﯿﻠﻪ و اﻟﱠﻠﻪ اﻋﻠﻢ‪ ،‬و‬‫ذﮐﺮوا ان ﺗﺮك اﮐﻠﻪ ﻟﻔﻮاﮐﻪ دﻣﺸﻖ اﻧﻤﺎ ﻫﻮ ورع ﻟﻤﺎ ﻓﯽ ﺑﺴﺎﺗﯿﻨﻬﺎ ﻣﻦ اﻟﺸﺒﻬﮥ ﻓﯽ ﺿﻤﺎﻧﻬﺎ و اﻟﺤﯿﻠﮥ ﻓﯿﻪ ﺻﺮح ﻫﻮ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﺑﺬﻟﮏ اﻟﺦ‪.‬‬‫]‪ [1] [2‬اﺑﻦ اﻟﻌﺠﯿﻞ ﻫﻮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺠﯿﻞ اﻟﯿﻤﻨﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.690‬‬‫]‪ [2‬ﻣﺮآة اﻟﺠﻨﺎن ج ‪ 4‬ص ‪ 182‬ص ‪ 185‬ط داﺋﺮة اﻟﻤﻌﺎرف اﻟﻨﻈﺎﻣﯿﮥ ﺑﺤﯿﺪرآﺑﺎد‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪519 :‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻧﻮوي در ﻃﺒﻘﺎت اﺳﺪي ﺷﺎﻓﻌﯽ‬‫و ﺗﻘﯽ اﻟﺪﯾﻦ ]‪ [1‬اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ ﺷـﻤﺲ اﻟـﺪﯾﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ اﻻﺳﺪي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ در )ﻃﺒﻘﺎت ﻓﻘﻬﺎء ﺷﺎﻓﻌﯿﮥ( ﮐﻪ ﺑﻪ ﻋﻨﺎﯾﺖ رﺑﺎﻧﯿﻪ دو‬‫ﻧﺴـﺨﻪ از آن ﺑﺨﻂ ﻋﺮب ﻧﺰد ﺣﻘﯿﺮ ﺣﺎﺿﺮ اﺳﺖ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷﺮف ﺑﻦ ﻣﺮي ﺑﻦ ﺣﺴﻦ ﺑﻦ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺟﻤﻌﮥ ﺑﻦ ﺣﺰام اﻟﻔﻘﯿﻪ‬‫اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺰاﻫﺪ‪ ،‬اﺣﺪ اﻻﻋﻼم‪ ،‬ﺷﯿﺦ اﻻﺳﻼم ﻣﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ اﻟﺤﺰاﻣﯽ اﻟﻨﻮوي ﺑﺤﺬف اﻻﻟﻒ و ﯾﺠﻮز اﺛﺒﺎﺗﻬﺎ‪ ،‬اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ‪.‬‬‫وﻟﺪ ﻓﯽ اﻟﻤﺤﺮم ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺛﻼﺛﯿﻦ و ﺳﺘﻤﺎﺋﻪ‪ ،‬ﻗﺮأ اﻟﻘﺮآن ﺑﺒﻠﺪه و ﺧﺘﻢ‪ ،‬و ﻗﺪ ﻧﺎﻫﺰ اﻻﺣﺘﻼم‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻌﻄﺎر‪ :‬ﻗﺎل ﻟﯽ اﻟﺸـﯿﺦ‪ :‬ﻓﻠﻤﺎ ﮐﺎن ﻟﯽ ﺗﺴﻊ ﻋﺸﺮة ﺳﻨﮥ ﻗﺪم ﺑﯽ واﻟﺪي اﻟﯽ دﻣﺸﻖ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ارﺑﻌﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺴﮑﻨﺖ اﻟﻤﺪرﺳﮥ اﻟﺮواﺣﯿﮥ‪ ،‬و‬‫ﺑﻘﯿﺖ ﻧﺤﻮ ﺳﻨﺘﯿﻦ ﻟﻢ اﺿﻊ ﺟﻨﺒﯽ ﻋﻠﯽ اﻻرض و ﮐﺎن ﻗﻮﺗﯽ ﻓﯿﻬﺎ ﺟﺮاﺑﺘﯽ اﻟﻤﺪرﺳﮥ ﻻ ﻏﯿﺮ‪ ،‬و ﺣﻔﻈﺖ )اﻟﺘﻨﺒﯿﻪ( ﻓﯽ ﻧﺤﻮ ارﺑﻌﮥ اﺷﻬﺮ و ﻧﺼﻒ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و ﺑﻘﯿﺖ أﮐﺜﺮ ﻣﻦ ﺷـﻬﺮﯾﻦ أو أﻗﻞ ﻟﻤﺎ ﻗﺮأت ﯾﺠﺐ اﻟﻐﺴﻞ ﻣﻦ اﯾﻼج اﻟﺤﺸـﻔﮥ ﻓﯽ اﻟﻔﺮج اﻋﺘﻘﺪ ان ذﻟﮏ ﻗﺮﻗﺮة اﻟﺒﻄﻦ‪ ،‬و ﮐﻨﺖ أﺳـﺘﺤﻢ‬‫ﺑﺎﻟﻤﺎء اﻟﺒﺎرد ﮐﻠﻤﺎ ﻗﺮﻗﺮ ﺑﻄﻨﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و ﻗﺮأت ﺣﻔﻈﺎ رﺑﻊ )اﻟﻤﻬﺬب( ﻓﯽ ﺑﺎﻗﯽ اﻟﺴـﻨﮥ‪ ،‬و ﺟﻌﻠﺖ أﺷﺮح و اﺻﺤﺢ ﻋﻠﯽ ﺷﯿﺨﻨﺎ ﮐﻤﺎل ]‪ [2‬اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻤﻐﺮﺑﯽ و ﻻزﻣﺘﻪ‪ ،‬ﻓﺎﻋﺠﺐ ﺑﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 147‬از ‪180‬‬‫و أﺣﺒﻨﯽ و ﺟﻌﻠﻨﯽ اﻋﯿﺪ ]‪ [1‬ﺗﻘﯽ اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻻﺳﺪي اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻗﺎﺿﯽ ﺷﻬﺒﮥ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.851‬‬‫]‪ [2‬ﮐﻤﺎل اﻟـﺪﯾﻦ اﺳـﺤﺎق ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﻤﻐﺮﺑﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ‪ ،650‬ﻗﺎل اﻟﻨﻮوي ﻓﯽ ﺗﻬﺬﯾﺐ اﻻﺳـﻤﺎء‪ :‬ﮐﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ أول ﺷـﯿﻮﺧﯽ‬‫اﻟﻤﺘﻔﻖ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﻤﻪ و زﻫﺪه و ورﻋﻪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪520 :‬‬‫ﻻﮐﺜﺮ ﺟﻤﺎﻋﺘﻪ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﮐﺎﻧﺖ ﺳـﻨﮥ اﺣﺪي و ﺧﻤﺴﯿﻦ ﺣﺠﺠﺖ ﻣﻊ واﻟﺪي و ﮐﺎﻧﺖ وﻗﻔﮥ اﻟﺠﻤﻌﮥ‪ ،‬و ﮐﺎن رﺣﯿﻠﻨﺎ ﻣﻦ أول رﺟﺐ ﻓﺄﻗﻤﻨﺎ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‬‫ﻧﺤﻮا ﻣﻦ ﺷﻬﺮ و ﻧﺼﻒ‪.‬‬‫و ذﮐﺮ واﻟﺪه‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ ﺗﻮﺟﻬﻨﺎ ﻣﻦ ﻧﻮي أﺧﺬﺗﻪ اﻟﺤﻤﯽ ﻓﻠﻢ ﯾﻔﺎرﻗﻪ اﻟﯽ ﯾﻮم ﻋﺮﻓﮥ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺘﺄوه ﻗﻂ‪.‬‬‫ﻗـﺎل‪ :‬و ذﮐﺮ ﻟﯽ اﻟﺸـﯿﺦ اﻧـﻪ ﮐـﺎن ﯾﻘﺮأ ﮐـﻞ ﯾـﻮم اﺛﻨﯽ ﻋﺸـﺮ درﺳـﺎ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﺸﺎﯾـﺦ درﺳـﺎ و ﺗﺼـﺤﯿﺤﺎ درﺳـﯿﻦ ﻓﯽ )اﻟﻮﺳـﯿﻂ(‪ ،‬و درﺳـﺎ ﻓﯽ‬‫)اﻟﻤﻬـﺬب(‪ ،‬و درﺳـﺎ ﻓﯽ )اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟﺼـﺤﯿﺤﯿﻦ( و درﺳـﺎ ﻓﯽ )ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ(‪ ،‬و درﺳـﺎ ﻓﯽ )اﻟﻠﻤﻊ( ﻻـﺑﻦ ﺟﻨﯽ‪ ،‬و درﺳـﺎ ﻓﯽ )اﺻـﻼح‬‫اﻟﻤﻨﻄﻖ( ﻻـﺑﻦ اﻟﺴـﮑﯿﺖ‪ ،‬و درﺳـﺎ ﻓﯽ )اﻟﺘﺼـﺮﯾﻒ(‪ ،‬و درﺳـﺎ ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ ﺗـﺎرة ﻓﯽ )اﻟﻠﻤﻊ( ﻻﺑﯽ اﺳـﺤﺎق‪ ،‬و ﺗﺎرة ﻓﯽ )اﻟﻤﻨﺘﺨﺐ( ﻟﻔﺨﺮ‬‫اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬و درﺳﺎ ﻓﯽ أﺳـﻤﺎء اﻟﺮﺟﺎل‪ ،‬و درﺳﺎ ﻓﯽ اﺻﻮل اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬و ﮐﻨﺖ اﻋﻠﻖ ﺟﻤﯿﻊ ﻣﺎ ﯾﺘﻌﻠﻖ ﺑﻬﺎ ﻣﻦ ﺷﺮح ﻣﺸﮑﻞ‪ ،‬و وﺿﻮح ﻋﺒﺎدة‪ ،‬و ﺿﺒﻂ‬‫ﻟﻐﮥ و ﺑﺎرك اﻟﱠﻠﻪ ﻟﯽ ﻓﯽ وﻗﺘﯽ‪.‬‬‫و ﺧﻄﺮ ﻟﯽ اﻻﺷـﺘﻐﺎل ﻓﯽ ﻋﻠﻢ اﻟﻄﺐ ﻓﺎﺷﺘﺮﯾﺖ ﮐﺘﺎب اﻟﻘﺎﻧﻮن‪ ،‬و ﻋﺰﻣﺖ ﻋﻠﯽ اﻻﺷﺘﻐﺎل ﻓﯿﻪ ﻓﺄﻇﻠﻢ ﻗﻠﺒﯽ‪ ،‬و ﺑﻘﯿﺖ أﯾﺎﻣﺎ ﻻ أﻗﺪر ﻋﻠﯽ اﻻﺷﺘﻐﺎل‬‫ﺑﺸﯽء ﻓﻔﮑﺮت ﻓﯽ أﻣﺮي و ﻣﻦ أﯾﻦ دﺧﻞ ﻋﻠﯽ اﻟﺪاﺧﻞ‪ ،‬ﻓﺄﻟﻬﻤﻨﯽ اﻟﱠﻠﻪ ان ﺳﺒﺒﻪ اﺷﺘﻐﺎﻟﯽ ﺑﺎﻟﻄﺐ‪ ،‬ﻓﺒﻌﺖ اﻟﻘﺎﻧﻮن ﻓﯽ اﻟﺤﺎل ﻓﺎﺳﺘﻨﺎر ﻗﻠﺒﯽ‪.‬‬‫و ﻗـﺪ ﺳـﻤﻊ اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﮑﺜﯿﺮ‪ ،‬و أﺧـﺬ ﻋﻠﻢ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻋﻦ ﺟﻤﺎﻋـﮥ ﻣﻦ اﻟﺤﻔﺎظ ﻓﻘﺮأ ﮐﺘﺎب )اﻟﮑﻤﺎل( ﻟﻌﺒـﺪ اﻟﻐﻨﯽ ﻋﻠﯽ أﺑﯽ اﻟﺒﻘﺎء ﺧﺎﻟـﺪ ]‪[1‬‬‫اﻟﻨﺎﺑﻠﺴـﯽ‪ ،‬و )ﺷـﺮح ﻣﺴـﻠﻢ( و ﻣﻌﻈﻢ )اﻟﺒﺨﺎري( ﻋﻠﯽ أﺑﯽ اﺳـﺤﺎق اﻟﻤﺮادي‪ ،‬و أﺧﺬ اﺻﻮل اﻟﻔﻘﻪ ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺿـﯽ أﺑﯽ اﻟﻔﺘﺢ اﻟﺘﻔﻠﯿﺴﯽ‪ ،‬و ﺗﻔﻘﻪ‬‫ﻋﻠﯽ اﻟﮑﻤﺎل اﺳﺤﺎق اﻟﻤﻐﺮﺑﯽ‪ ،‬و ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ]‪ [1‬أﺑﻮ اﻟﺒﻘﺎء ﻫﻮ ﺧﺎﻟﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻨﺎﺑﻠﺴﯽ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.663‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪521 :‬‬‫ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻧﻮح اﻟﻤﻘﺪﺳﯽ‪ ،‬و ﻋﺰ اﻟﺪﯾﻦ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ أﺳﻌﺪ اﻻرﺑﻠﯽ‪ ،‬و ﻗﺮأ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻣﻦ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ‪ ،‬و ﻋﻠﻖ ﻋﻨﻪ أﺷﯿﺎء‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﻘﺎﺿﯽ ﻋﺰ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﺼﺎﺋﻎ‪ :‬ﻟﻮ أدرك اﻟﻘﺸﯿﺮي اﻟﻨﻮوي و ﺷﯿﺨﻪ ﮐﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ اﺳﺤﺎق ﻟﻤﺎ ﻗﺪم ﻋﻠﯿﻬﻤﺎ ﻓﯽ ذﮐﺮه ﻟﻤﺸﺎﺋﺨﻬﺎ ﯾﻌﻨﯽ اﻟﺮﺳﺎﻟﮥ‬‫أﺣﺪا ﻟﻤﺎ ﺟﻤﻊ ﻓﯿﻬﻤﺎ ﻣﻦ اﻟﻌﻠﻢ و اﻟﻌﻤﻞ‪ ،‬و اﻟﺰﻫﺪ‪ ،‬و اﻟﻮرع‪ ،‬و اﻟﻨﻄﻖ ﺑﺎﻟﺤﮑﻤﮥ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل اﺑﻦ اﻟﻌﻄـﺎر‪ :‬ذﮐﺮ ﻟﯽ ﺷـﯿﺨﻨﺎ اﻧﻪ ﮐـﺎن ﻻـ ﯾﻀـﯿﻊ ﻟﻪ وﻗﺖ ﻓﯽ ﻟﯿﻠﻪ و ﻻـ ﻧﻬـﺎره اﻻ ﻓﯽ وﻇﯿﻔـﮥ ﻣﻦ اﻻﺷـﺘﻐﺎل ﺑﺎﻟﻌﻠﻢ ﺣﺘﯽ ﻓﯽ ذﻫﺎﺑﻪ ﻓﯽ‬‫اﻟﻄﺮﯾﻖ ﯾﮑﺮر أو ﯾﻄﺎﻟﻊ‪ ،‬و اﻧﻪ ﺑﻘﯽ ﻋﻠﯽ ﻫﺬا ﺳﺖ ﺳﻨﯿﻦ‪ ،‬ﺛﻢ اﺷﺘﻐﻞ ﺑﺎﻟﺘﺼﻨﯿﻒ و اﻻﺷﺘﻐﺎل و اﻟﻨﺼﺢ ﻟﻠﻤﺴﻠﻤﯿﻦ و وﻻﺗﻬﻢ‪ ،‬ﻣﻊ ﻣﺎ ﻫﻮ ﻋﻠﯿﻪ ﻣﻦ‬‫اﻟﻤﺠﺎﻫـﺪة ﻟﻨﻔﺴﻪ و اﻟﻌﻤـﻞ ﺑـﺪﻗﺎﺋﻖ اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬و اﻟﺤﺮص ﻋﻠﯽ اﻟﺨﺮوج ﻣﻦ ﺧﻼف اﻟﻌﻠﻤﺎء و اﻟﻤﺮاﻗﺒـﮥ ﻻﻋﻤﺎل اﻟﻘﻠﻮب و ﺗﺼـﻔﯿﺘﻬﺎ ﻣﻦ اﻟﺸﻮاﺋﺐ‬‫ﯾﺤﺎﺳﺐ ﻧﻔﺴﻪ ﻋﻠﯽ اﻟﺨﻄﺮة ﺑﻌـﺪ اﻟﺨﻄﺮة و ﮐﺎن ﻣﺤﻘﻘﺎ ﻓﯽ ﻋﻤﻠﻪ و ﻓﻨﻮﻧﻪ‪ ،‬ﻣـﺪﻗﻘﺎ ﻓﯽ ﻋﻠﻤﻪ و ﺷـﺌﻮﻧﻪ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻟﺤـﺪﯾﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻋﺎرﻓﺎ ﺑﺄﻧﻮاﻋﻪ ﻣﻦ ﺻﺤﯿﺤﻪ و ﺳﻘﯿﻤﻪ‪ ،‬و ﻏﺮﯾﺐ أﻟﻔﺎﻇﻪ و اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻓﻘﻬﻪ‪ ،‬ﺣﺎﻓﻈﺎ ﻟﻠﻤﺬﻫﺐ و ﻗﻮاﻋﺪه و اﺻﻮﻟﻪ‪ ،‬و أﻗﻮال اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ و‬‫اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ و اﺧﺘﻼف اﻟﻌﻠﻤﺎء و وﻓﺎﻗﻬﻢ ﺳﺎﻟﮑﺎ ﻓﯽ ذﻟﮏ ﻃﺒﻘﮥ اﻟﺴـﻠﻒ‪ ،‬و ﻗﺪ ﺻـﺮف أوﻗﺎﺗﻪ ﮐﻠﻬﺎ ﻓﯽ أﻧﻮاع اﻟﻌﻠﻮم‪ ،‬و اﻟﻌﻤﻞ ﺑﺎﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬و ﮐﺎن ﻻ‬‫ﯾﺄﮐﻞ ﻓﯽ اﻟﯿﻮم و اﻟﻠﯿﻠﮥ اﻻ أﮐﻠﮥ ﺑﻌﺪ ﻋﺸﺎء اﻵﺧﺮة‪ ،‬و ﻻ ﯾﺸـﺮب اﻻ ﺷـﺮﺑﮥ واﺣﺪة ﻋﻨﺪ اﻟﺴﺤﺮ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺘﺰوج‪ ،‬و ﻗﺪ وﻟﯽ دار اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻻﺷﺮﻓﯿﮥ‬‫ﺑﻌـﺪ ﻣﻮت أﺑﯽ ﺷﺎﻣـﮥ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ و ﺳﺘﯿﻦ اﻟﯽ أن ﺗﻮﻓﯽ و ﻟﻢ ﯾﺄﺧـﺬ ﻟﻨﻔﺴﻪ ﺷـﯿﺌﺎ ﻣﻦ ﻣﻌﻠﻮﻣﻬﺎ‪ ،‬و ﺗﺮﺟﻤﺘﻪ ﻃﻮﯾﻠـﮥ أﻓﺮدﻫﺎ ﺗﻠﻤﯿـﺬه اﺑﻦ اﻟﻌﻄﺎر‬‫ﺑ ﺎ ﻟﺘ ﺼﻨﯿ ﻒ ‪.‬‬
‫ﻣﺎت ﺑﺒﻠﺪة ﻧﻮي ﺑﻌﺪ ﻣﺎ زار اﻟﻘﺪس و اﻟﺨﻠﯿﻞ ﻓﯽ رﺟﺐ ﺳﻨﮥ ﺳﺒﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪522 :‬‬‫و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ و دﻓﻦ ﺑﻬﺎ و ﻣﻦ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ )اﻟﺮوﺿﮥ( و )اﻟﻤﻨﻬﺎج( و )ﺷﺮح اﻟﻤﻬﺬب( اﻟﺦ ]‪[1‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 148‬از ‪180‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻧﻮوي در ﻧﺠﻮم زاﻫﺮه ﺗﺄﻟﯿﻒ اﺗﺎﺑﮑﯽ‬‫]و ﺟﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ اﻟﻤﺤﺎﺳﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ اﻟﻤﻘﺮﺗﻐﺮي ﺑﺮدي اﻻﺗﺎﺑﮑﯽ در ﮐﺘﺎب )ﻧﺠﻮم زاﻫﺮه ﻓﯽ ﻣﻠﻮك ﻣﺼﺮ و اﻟﻘﺎﻫﺮه( در ذﮐﺮ ﺣﻮادث‬‫ﺳﻨﻪ ﺳﺖ و ﺳﺒﻌﯿﻦ از ﺳﻠﻄﻨﺖ ﻣﻠﮏ ﺳﻌﯿﺪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﻈﺎﻫﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﻓﯿﻬﺎ ﺗﻮﻓﯽ ﺷﯿﺦ اﻻﺳﻼم ﻣﺤﯽ اﻟﺪﯾﻦ أﺑﻮ زﮐﺮﯾﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺷﺮف ﺑﻦ ﻣﺮي اﺑﻦ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ اﻟﺤﺴﯿﻦ اﻟﻨﻮوي اﻟﻔﻘﯿﻪ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﺰاﻫﺪ‪،‬‬‫ﺻﺎﺣﺐ اﻟﻤﺼﻨﻔﺎت اﻟﻤﺸﻬﻮرة‪.‬‬‫وﻟﺪ ﻓﯽ اﻟﻌﺸﺮ اﻻوﺳﻂ ﻣﻦ ﻣﺤﺮم ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺛﻠﺜﯿﻦ و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ‪.‬‬‫ﻣﺎت ﻟﯿﻠﮥ اﻻرﺑﻌﺎء راﺑﻊ ﻋﺸﺮﯾﻦ ﻣﻦ ﺷﻬﺮ رﺟﺐ ﺑﻘﺮﯾﮥ ﻧﻮي‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻓﻀـﻠﻪ و ﻋﻠﻤﻪ‪ ،‬و زﻫﺪه أﺷﻬﺮ ﻣﻦ أن ﯾﺬﮐﺮ‪ ،‬و ﻗﺪ ذﮐﺮﻧﺎ ﻣﻦ أﻣﺮه ﻧﺒﺬة ﮐﺒﯿﺮة ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻨﺎ )اﻟﻤﻨﻬﻞ اﻟﺼﺎﻓﯽ و اﻟﻤﺴﺘﻮﻓﯽ ﺑﻌﺪ اﻟﻮاﻓﯽ(‬‫إذ ﻫﻮ ﮐﺘﺎب ﺗﺮاﺟﻢ ﯾﺤﺴﻦ اﻻﻃﻨﺎب ﻓﯿﻪ ]‪[2‬‬‫ﻋﻼﻣﻪ ﮐﺮﻣﺎﻧﯽ ﻧﯿﺰ رواﯾﺖ ﺷﺮﯾﮏ را ﻣﻨﮑﺮ ﺷﻤﺮده‬‫اﺷﺎره‬‫]و ﻋﻼﻣﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﻟﮑﺮﻣﺎﻧﯽ ﻧﯿﺰ ﺗﻐﻠﯿﻂ و اﻧﮑﺎر رواﯾﺖ ﺷﺮﯾﮏ را ذﮐﺮ ﮐﺮده ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در )ﮐﻮاﮐﺐ دراري ﺷﺮح ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري(‬‫ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻗـﺎل ﻟا ﻨﻮوي‪ :‬ﺟـﺎء ﻓﯽ رواﯾـﮥ ﺷـﺮﯾﮏ أوﻫـﺎم أﻧﮑﺮﻫـﺎ اﻟﻌﻠﻤﺎء‪ ،‬ﻣﻦ ﺟﻤﻠﺘﻬﺎ اﻧﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺒﻞ أن ﯾﻮﺣﯽ إﻟﯿﻪ و ﻫﻮ ﻏﻠﻂ ﻟﻢ ﯾﻮاﻓﻖ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و‬‫أﯾﻀﺎ اﻟﻌﻠﻤﺎء أﺟﻤﻌﻮا ﻋﻠﯽ ]‪ [1‬ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﻪ ﻻﺑﻦ ﺷﻬﺒﮥ ص ‪ 67‬ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻨﺠﻮم اﻟﺰاﻫﺮة ج ‪ 7‬ص ‪.676‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪523 :‬‬‫ان ﻓﺮض اﻟﺼـﻠﻮة ﮐﺎن ﻟﯿﻠﮥ اﻻﺳـﺮاء ﻓﮑﯿﻒ ﯾﮑﻮن ﻗﺒﻞ اﻟﻮﺣﯽ‪ ،‬أﻗﻮل‪ :‬و ﻗﻮل ﺟﺒﺮﺋﯿﻞ ﻓﯽ ﺟﻮاب ﺑﻮاب اﻟﺴـﻤﺎء إذ ﻗﺎل‪ :‬أ ﺑﻌﺚ؟ ﻧﻌﻢ ﺻﺮﯾﺢ‬‫ﻓﯽ اﻧﻪ ﮐﺎن ﺑﻌﺪه اﻧﺘﻬﯽ‬‫ﻋﻼﻣﻪ ﮐﺮﻣﺎﻧﯽ ﺷﺎرح ﺑﺨﺎري و از اﻋﻼم اﻫﻞ ﺳﻨﺖ اﺳﺖ‬‫]و ﺟﻼﺋﻞ ﻓﻀﺎﺋﻞ و ﻋﻮاﻟﯽ ﻣﻌﺎﻟﯽ‪ ،‬و زواﻫﺮ ﻣﻔﺎﺧﺮ‪ ،‬و ﻏﺮر ﻣﺂﺛﺮ ﻋﻼﻣﻪ ﮐﺮﻣﺎﻧﯽ ﺧﻮد ﻣﻌﺮوف و ﻣﺸـﻬﻮر و ﺑﺮ اﻓﻮاه ﻋﻮام و ﺧﻮاص ﻣـﺬﮐﻮر‬‫اﺳﺖ ﻟﮑﻦ ﺑﻌﺾ ﻋﺒﺎرات ﻣﺪح و ﺛﻨﺎء او را ﻫﻢ ﺑﺎﯾﺪ ﺷﻨﯿﺪ‪:‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﮐﺮﻣﺎﻧﯽ در ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة ﺳﯿﻮﻃﯽ‬‫]ﺟﻼل اﻟﺪﯾﻦ ﺳـﯿﻮﻃﯽ در )ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎت اﻟﻨﺤﻮﯾﯿﻦ و اﻟﻨﺤﺎة( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ اﻟﮑﺮﻣﺎﻧﯽ ﺛﻢ ﻟا ﺒﻐﺪادي‬‫اﻟﺸﯿﺦ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﺻﺎﺣﺐ ﺷﺮح اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬اﻻﻣﺎم اﻟﻌﻼﻣﮥ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ‪ ،‬و اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ‪ ،‬و اﻻﺻﻠﯿﻦ و اﻟﻤﻌﺎﻧﯽ و اﻟﻌﺮﺑﯿﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻨﻪ ﻓﯽ ذﯾﻞ اﻟﻤﺴﺎﻟﮏ‪ :‬وﻟﺪ ﯾﻮم اﻟﺨﻤﯿﺲ ﺳﺎدس ﻋﺸـﺮ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ ﻋﺸـﺮة و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻗﺮأ ﻋﻠﯽ واﻟﺪه ﺑﻬﺎء اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬ﺛﻢ‬‫اﻧﺘﻘـﻞ اﻟﯽ ﮐﺮﻣﺎن و أﺧـﺬ ﻋﻦ اﻟﻌﻀـﺪ و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و ﻣﻬﺮ و ﻓﺎق أﻗﺮاﻧﻪ‪ ،‬و ﻓﻀﻞ ﻏﺎﻟﺐ أﻫﻞ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬ﺛﻢ دﺧﻞ دﻣﺸﻖ و ﻣﺼـﺮ‪ ،‬و ﻗﺮأ ﺑﻬﺎ ﻟا ﺒﺨﺎري‬‫ﻋﻠﯽ ﻧﺎﺻﺮ اﻟﺪﯾﻦ اﻟﻔﺎرﻗﯽ‪ ،‬و ﺳﻤﻊ ﻣﻦ ﺟﻤﺎﻋﮥ و ﺣﺞ و رﺟﻊ اﻟﯽ ﺑﻐﺪاد و اﺳﺘﻮﻃﻨﻬﺎ‪.‬‬‫و ﮐﺎن ﺗﺎم اﻟﺨﻠﻖ ﻓﯿﻪ ﺑﺸﺎﺷـﮥ‪ ،‬و ﺗﻮاﺿﻊ ﻟﻠﻔﻘﺮاء و أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﻏﯿﺮ ﻣﮑﺘﺮث ﺑﺄﻫﻞ اﻟـﺪﻧﯿﺎ و ﻻ ﻣﻠﺘﻔﺖ إﻟﯿﻬﻢ‪ ،‬ﺗﺄﺗﯽ إﻟﯿﻪ اﻟﺴـﻼﻃﯿﻦ‪ ،‬ﻓﯽ ﺑﯿﺘﻪ‪ ،‬و‬‫ﯾﺴﺄﻟﻮﻧﻪ اﻟﺪﻋﺎء و اﻟﻨﺼﯿﺤﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 149‬از ‪180‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪524 :‬‬‫و ﻟﻪ ﻣﻦ اﻟﺘﺼﺎﻧﯿﻒ ﺷـﺮح )اﻟﺒﺨﺎري(‪ ،‬ﺷـﺮح )اﻟﻤﻮاﻗﻒ(‪ ،‬ﺷـﺮح )ﻣﺨﺘﺼـﺮ اﺑﻦ اﻟﺤﺎﺟﺐ( ﺳﻤﺎه )اﻟﺴﺒﻌﮥ اﻟﺴﯿﺎرة( ﺷﺮح )اﻟﻔﻮاﺋﺪ اﻟﻐﯿﺎﺛﯿﮥ( ﻓﯽ‬‫اﻟﻤﻌـﺎﻧﯽ و اﻟﺒﯿﺎن ﺷـﺮح )اﻟﺠﻮاﻫﺮ(‪) ،‬اﻧﻤﻮذج اﻟﮑﺸﺎف( )ﺣﺎﺷـﯿﮥ ﻋﻠﯽ ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﻟﺒﯿﻀﺎوي( وﺻﻞ ﻓﯿﻬﺎ اﻟﯽ ﺳﻮرة ﯾﻮﺳﻒ‪) ،‬رﺳﺎﻟـﮥ ﻓﯽ ﻣﺴـﺌﻠﮥ‬‫اﻟﮑﺤﻞ(‪.‬‬‫ﻣﺎت ﺑﮑﺮة ﯾﻮم اﻟﺨﻤﯿﺲ ﺳﺎدس ﻋﺸـﺮ اﻟﻤﺤﺮم ﺳـﻨﮥ ﺳﺖ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ ﺑﻄﺮﯾﻖ اﻟﺤﺞ‪ ،‬ﻓﻨﻘﻞ اﻟﯽ ﺑﻐﺪاد و دﻓﻦ ﺑﻘﺒﺮ أﻋﺪه ﻟﻨﻔﺴﻪ ﺑﻘﺮب‬‫اﻟﺸﯿﺦ أﺑﯽ اﺳﺤﺎق اﻟﺸﯿﺮازي ]‪[1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﮐﺮﻣﺎﻧﯽ در ﻣﻔﺘﺎح ﮐﻨﺰ دراﯾﮥ‬‫]و در )ﻣﻔﺘﺎح ﮐﻨﺰ دراﯾﮥ رواﯾﮥ اﻟﻤﺠﻤﻮع ﻣﻦ درر اﻟﻤﺠﻠﺪ اﻟﻤﺴـﻤﻮع( ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ‪ [:‬ذﻧﺎﺑﮥ ﻣﻦ ﺗﻌﺮﯾﻒ اﻟﺸﻤﺲ اﻟﮑﺮﻣﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ اﺑﻦ‬‫ﺣﺠﺮ ﻓﯽ أﻧﺒﺎء اﻟﻐﻤﺮ‪:‬‬‫ﻫﻮ اﻟﻌﻼﻣﮥ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ اﻟﮑﺮﻣﺎﻧﯽ اﻟﺸﯿﺦ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﻧﺰﯾﻞ ﺑﻐﺪاد‪.‬‬‫وﻟﺪ ﻓﯽ ﺳﺎدس ﻋﺸـﺮ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ ﻋﺸﺮة و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ ﺑﺘﻘﺪﯾﻢ اﻟﻤﻬﻤﻠﮥ ﻋﻠﯽ اﻟﻤﻮﺣﺪة ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬و اﺷﺘﻐﻞ ﺑﺎﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﻓﺄﺧﺬ ﻋﻦ واﻟﺪه ﺛﻢ‬‫ﺣﻤﻞ ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺿﯽ ]‪ [2‬ﻋﻀﺪ اﻟﺪﯾﻦ و ﻻزﻣﻪ اﺛﻨﺘﯽ ﻋﺸـﺮة ﺳـﻨﮥ و ﻋﻦ ﻏﯿﺮه‪ ،‬ﺛﻢ ﻃﺎف اﻟﺒﻼد ﻓﺪﺧﻞ ﻣﺼـﺮ‪ ،‬و اﻟﺸﺎم‪ ،‬و اﻟﺤﺠﺎز‪ ،‬ﺛﻢ اﺳـﺘﻮﻃﻦ‬‫ﺑﻐﺪاد ﯾﻨﺸﺮ اﻟﻌﻠﻢ ﺑﻬﺎ ﺛﻠﺜﯿﻦ ﺳﻨﮥ ]‪ [1‬ﺑﻐﯿﮥ اﻟﻮﻋﺎة ج ‪ 1‬ص ‪ 279‬ط ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻟﻘﺎﺿﯽ ﻋﻀﺪ اﻟﺪﯾﻦ ﻫﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ اﻻﯾﺠﯽ اﻟﺸﯿﺮازي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪ 756‬و ﻫﻮ ﺻﺎﺣﺐ »اﻟﻤﻮاﻗﻒ« ﻓﯽ اﻟﮑﻼم‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪525 :‬‬‫و ﮐﺎن ﻣﻘﺒﻼ ﻋﻠﯽ ﺷﺄﻧﻪ‪ ،‬ﻣﻌﺮﺿﺎ ﻋﻦ أﺑﻨﺎء اﻟﺪﻧﯿﺎ ﻣﺘﻮاﺿـﻌﺎ ﻻﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬و أﺳـﻘﻂ ﻣﻦ ﻋﻠﯿﮥ ﻓﮑﺎن ﻻ ﯾﻤﺸﯽ اﻻ ﻋﻠﯽ ﻋﺼﺎ ﻣﻨﺬ ﮐﺎن اﺑﻦ أرﺑﻊ و‬‫ﺛﻠﺜﯿﻦ ﺳﻨﮥ‪.‬‬‫و ﻣﺎت راﺟﻌﺎ ﻣﻦ ﻣﮑـﮥ ﻓﯽ ﺳﺎدس ﻣﺤﺮم ﺑﻤﻨﺰﻟـﮥ ﺗﻌﺮف ﺑﺮوض ﻣﻬﻨﺎ ﺳـﻨﮥ ﺳﺖ و ﺛﻤﺎﻧﯿﻦ و ﺳـﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﻧﻘﻞ اﻟﯽ ﺑﻐـﺪاد ﻓـﺪﻓﻦ ﺑﻬﺎ‪ ،‬و ﮐﺎن‬‫اﺗﺨﺬ ﻟﻨﻔﺴﻪ ﻗﺒﺮا ﺑﺠﻮار اﻟﺸﯿﺦ أﺑﯽ اﺳﺤﺎق اﻟﺸﯿﺮازي‪ ،‬و ﺑﻨﯿﺖ ﻋﻠﯿﻪ ﻗﺒﮥ‪ ،‬و ﻋﻤﺮه ﺳﺒﻌﻮن اﻻ ﺳﻨﮥ رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ اﻧﺘﻬﯽ ]‪[1‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﮐﺮﻣﺎﻧﯽ در ﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ‬‫و ﺧﻮد ﺷﺎه ﺻﺎﺣﺐ در )ﺑﺴﺘﺎن اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ( ﮐﻪ اﻧﺘﺤﺎل ﮐﺘﺎب )ﻣﻔﺘﺎح( اﺳﺖ ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾﻨﺪ‪:‬‬‫ﺷﺮح ﮐﺮﻣﺎﻧﯽ ﺑﺮ ﺑﺨﺎري ﮐﻪ ﻣﺴﻤﯽ اﺳﺖ )ﺑﮑﻮاﮐﺐ دراري(‪ ،‬و اﯾﻦ ﻧﺎم او را اﻟﻬﺎم ﺷﺪه در ﻣﻄﺎف ﺷﺮﯾﻒ ﺑﻌﺪ از ﻓﺮاغ از ﻃﻮاف ]‪ ،[2‬ﻧﺎم‬‫او ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﮑﺮﯾﻢ ﮐﺮﻣﺎﻧﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﻣﻠﻘﺐ ﺑﺸﯿﺦ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ‪ ،‬و او آﺧﺮ در ﺑﻐﺪاد ﺳﮑﻮﻧﺖ اﺧﺘﯿﺎر ﻧﻤﻮد‪.‬‬‫ﺗﻮﻟـﺪ او ﺷﺎﻧﺰدﻫﻢ ﺟﻤﺎدي اﻵﺧﺮة ﺳﺎل ﻫﻔﺘﺼﺪ و ﻫﻔﺪه ﺑﻮده اﺳﺖ‪ ،‬اوﻻ ﻧﺰد ﭘﺪر ﺧﻮد ﺗﺤﺼـﯿﻞ ﻋﻠﻮم ﻧﻤﻮد‪ ،‬و ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ از ﻗﺎﺿـﯽ ﻋﻀـﺪ‬‫اﻟﺪﯾﻦ اﯾﺠﯽ اﺳﺘﻔﺎده ﮐﺮده‪ ،‬و ﻣﺪﺗﯽ دراز ﻣﻼزﻣﺖ آن ﺑﺰرگ اﺧﺘﯿﺎر ﻧﻤﻮده‪ ،‬ﺗﺎ دوازده ﺳﺎل از وي ﺟﺪا ﻧﺸﺪ‪ ،‬ﺑﻌﺪ از آن در ﺑﻼد ﮔﺮدش‬‫ﮐﺮد‪ ،‬و از ﻋﻠﻤﺎء ﻣﺼﺮ ]‪ [1‬ﻣﻔﺘﺎح ﮐﻨﺰ دراﯾﮥ رواﯾﮥ اﻟﻤﺠﻤﻮع ص ‪.27‬‬‫]‪ [2‬اﯾﻦ ﻣﻀـﻤﻮن ﻣـﺎﺧﻮذ اﺳﺖ از ﻣﻔﺘﺎح ﮐﻪ ﻋﺒﺎرﺗﺶ اﯾﻦ اﺳﺖ‪ :‬و أﻣﺎ ﺷـﺮح اﻟﮑﺮﻣﺎﻧﯽ اﻟﻤﺴـﻤﯽ ﺑﺎﻟﮑﻮاﮐﺐ اﻟـﺪراري ﻓﯽ ﺷـﺮح ﺻـﺤﯿﺢ‬‫اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬ذﮐﺮ اﻧﻪ اﻟﻬﻢ ﻓﯽ اﻟﻤﻄﺎف ﺑﻌﺪ اﻟﻔﺮاغ ﻣﻦ اﻟﻄﻮاف‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪526 :‬‬‫و ﺷﺎم و ﺣﺠﺎز و ﻋﺮاق ﻓﻮاﺋﺪ ﺑﺮداﺷـﺘﻪ‪ ،‬در ﺑﻐﺪاد ﻋﺼﺎي ﺳﻔﺮ اﻧﺪاﺧﺖ‪ ،‬و ﺗﺎ ﺳﯽ ﺳﺎل در آﻧﺠﺎ ﻣﺸﻐﻮل ﺑﻨﺸﺮ ﻋﻠﻢ و ﺗﻌﻠﯿﻢ آن ﻣﺎﻧﺪ‪ ،‬از دﻧﯿﺎ‬‫داران ﻧﻬﺎﯾﺖ اﻋﺮاض داﺷﺖ‪ ،‬و ﺑﺮ ﺷﻐﻞ ﻋﻠﻢ ﻫﯿﭻ ﭼﯿﺰ را ﺗﺮﺟﯿﺢ ﻧﻤﯽداد‪ ،‬و در ﺗﻮاﺿﻊ و ﺣﺴﻦ ﺧﻠﻖ ﯾﮕﺎﻧﻪ روزﮔﺎر ﺑﻮد‪ ،‬از ﺑﺎم اﻓﺘﺎده ﺑﻮد‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 150‬از ‪180‬‬‫و ﯾـﮏ ﭘـﺎي او از ﮐﺎر رﻓﺘﻪ‪ ،‬ﺑﯽ اﺳـﺘﻌﺎﻧﺖ ﻋﺼﺎ راه ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺴﺖ رﻓﺖ‪ ،‬و در آﺧﺮ ﻋﻤﺮ ﺧﻮد ﺑﺎز ﻗﺼـﺪ ﺣـﺞ ﻧﻤﻮد‪ ،‬و ﺑﻌـﺪ از ﻓﺮاغ از ﺣﺞ‬‫ﺑﺴـﻤﺖ ﺑﻐـﺪاد ﮐﻪ ﻣﺴـﮑﻦ او ﺑﻮد ﻣﺮاﺟﻌﺖ ﮐﺮد‪ ،‬در اﺛﻨـﺎي راه ﺷـﺎﻧﺰدﻫﻢ ﻣﺤﺮم در ﻣﻨﺰﻟﯽ ﮐﻪ ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ ﺑﺮوض ﻣﻬﻨﺎ ﺳﺎل ﻫﻔﺘﺼـﺪ و‬‫ﻫﺸـﺘﺎد و ﺷـﺶ وﻓـﺎت ﻧﻤﻮد‪ ،‬ﻧﻌﺶ او را ﺑﺒﻐـﺪاد ﻧﻘـﻞ ﮐﺮدﻧـﺪ‪ ،‬و در اﯾﺎم ﺣﯿﺎت ﺧﻮد ﺑﺮاي ﺧﻮد ﻗﺒﺮي در ﺟﻮار ﻗﺒﺮ ﺣﻀـﺮت اﺑﻮ اﺳـﺤﺎق‬‫ﺷﯿﺮازي درﺳﺖ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺑﻮد‪ ،‬و ﺑﺎﻻي آن ﻗﺒﻪ ﻋﺎﻟﯽ ﺗﺮﺗﯿﺐ ﮐﺮده و در ﻫﻤﺎن ﻣﻘﺎم ﻣﺪﻓﻮن ﺷﺪ اﻧﺘﻬﯽ‬‫اﺑﻦ ﻗﯿﻢ ﻧﯿﺰ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺬﮐﻮر را ﻗﺪح ﮐﺮده‬‫و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑـﺎﺑﻦ ﻗﯿﻢ اﻟﺠﻮزﯾـﮥ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ در )زاد اﻟﻤﻌـﺎد ﻓﯽ ﻫـﺪي ﺧﯿﺮ اﻟﻌﺒـﺎد( ﻧﯿﺰ ذﮐﺮ ﺗﻐﻠﯿـﻂ ﺣﻔﺎظ ﺷـﺮﯾﮏ را در‬‫اﻟﻔﺎظ ﺣﺪﯾﺚ اﺳـﺮاء ﻧﻤﻮده ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻓﺼﻞ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺰﻫﺮي‪ :‬ﻋﺮج ﺑﺮﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ اﻟﯽ ﺑﯿﺖ اﻟﻤﻘﺪس‪ ،‬و اﻟﯽ اﻟﺴـﻤﺎء‬‫ﻗﺒﻞ ﺧﺮوﺟﻪ ﻟا ﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﺑﺴﻨﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ و ﻏﯿﺮه‪ :‬ﮐﺎن ﺑﯿﻦ اﻻﺳﺮاء أو اﻟﻬﺠﺮة ﺳﻨﮥ و ﺷﻬﺮان اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﮐﺎن اﻻﺳـﺮاء ﻣﺮة واﺣﺪة‪ ،‬و ﻗﯿﻞ ﻣﺮﺗﯿﻦ ﻣﺮة ﯾﻘﻈﮥ و ﻣﺮة ﻣﻨﺎﻣﺎ‪ ،‬و أرﺑﺎب ﻫﺬا اﻟﻘﻮل ﮐﺄﻧﻬﻢ أرادوا أن ﯾﺠﻤﻌﻮا ﺑﯿﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﮏ و ﻗﻮﻟﻪ‪:‬‬‫ﺛﻢ اﺳﺘﯿﻘﻈﺖ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪527 :‬‬‫و ﺑﯿﻦ ﺳﺎﺋﺮ اﻟﺮواﯾﺎت‪.‬‬‫و ﻣﻨﻬﻢ ﻣﻦ ﻗﺎل‪ :‬ﺑﻞ ﮐﺎن ﻣﺮﺗﯿﻦ ﻣﺮة ﻗﺒﻞ اﻟﻮﺣﯽ ﻟﻘﻮﻟﻪ ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﺷﺮﯾﮏ‪:‬‬‫و ذﻟﮏ ﻗﺒﻞ أن ﯾﻮﺣﯽ إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻣﺮة ﺑﻌﺪ اﻟﻮﺣﯽ ﮐﻤﺎ دﻟﺖ ﻋﻠﯿﻪ ﺳﺎﺋﺮ اﻻﺣﺎدﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻣﻨﻬﻢ ﻣﻦ ﻗﺎل‪ :‬ﺑﻞ ﺛﻠﺚ ﻣﺮات‪ ،‬ﻣﺮة ﻗﺒﻞ اﻟﻮﺣﯽ‪ ،‬و ﻣﺮﺗﯿﻦ ﺑﻌﺪه‪.‬‬‫و ﮐﻞ ﻫـﺬا ﺧﺒﻂ‪ ،‬و ﻫـﺬه اﻟﻄﺮﯾﻘـﮥ ﻃﺮﯾﻘـﮥ ﺿـﻌﻔﺎء اﻟﻈﺎﻫﺮﯾـﮥ ﻣﻦ ارﺑﺎب اﻟﻨﻘﻞ اﻟـﺬﯾﻦ إذا رأوا ﻓﯽ اﻟﻘﺼﮥ ﻟﻔﻈﮥ ﺗﺨﺎﻟﻒ ﺳـﯿﺎق ﺑﻌﺾ اﻟﺮواة‬‫ﺟﻌﻠﻮه ﻣﺮة اﺧﺮي‪ ،‬ﻓﮑﻠﻤﺎ اﺧﺘﻠﻒ ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟﺮواة ﻋﺪدوا اﻟﻮﻗﺎﯾﻊ‪ ،‬و اﻟﺬي ﻋﻠﯿﻪ اﺋّﻤﮥ أﻫﻞ اﻟﻨﻘﻞ ان اﻻﺳﺮاء ﮐﺎن ﻣﺮة واﺣﺪة ﺑﻤﮑﮥ ﺑﻌﺪ اﻟﺒﻌﺜﮥ‪ ،‬و‬‫ﯾﺎ ﻋﺠﺒﺎ ﻟﻬﺆﻻء اﻟﺬﯾﻦ زﻋﻤﻮا أﻧﻪ ﮐﺎن ﻣﺮارا ﮐﯿﻒ ﺳﺎغ ﻟﻬﻢ أن ﯾﻈﻨﻮا أﻧﻪ ﻓﯽ ﮐﻞ ﻣﺮة ﯾﻔﺮض ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺼﻠﻮة ﺧﻤﺴﯿﻦ ﺛﻢ ﯾﺘﺮدد ﺑﯿﻦ رﺑﻪ و ﺑﯿﻦ‬‫ﻣﻮﺳﯽ ﺣﺘﯽ ﺗﺼﯿﺮ ﺧﻤﺴﺎ ﻓﯿﻘﻮل‪ :‬اﻣﻀﯿﺖ ﻓﺮﺿﯽ و ﺧﻔﻔﺖ ﻋﻦ ﻋﺒﺎدي ﺛﻢ ﯾﻌﯿﺪﻫﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﺮة اﻟﺜﺎﻧﯿﮥ اﻟﯽ ﺧﻤﺴﯿﻦ ﺛﻢ ﯾﺤﻄﻬﺎ ﻋﺸﺮا ﻋﺸﺮا‪ ،‬و ﻗﺪ‬‫ﻏﻠﻂ اﻟﺤﻔﺎظ ﺷـﺮﯾﮑﺎ ﻓﯽ اﻟﻔﺎظ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ اﻻﺳـﺮاء‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻢ أورد اﻟﻤﺴﻨﺪ ﻣﻨﻪ ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻘّﺪم و أﺧﺮ و زاد و ﻧﻘﺺ و ﻟﻢ ﯾﺴﺮد اﻟﺤﺪﯾﺚ و‬‫أﺟﺎد رﺣﻤﮥ اﻟﱠﻠﻪ ]‪[1‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ زﻧﺎ و رﺟﻢ ﻗﺮده در ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري‬‫اﺷﺎره‬‫]و از آن ﺟﻤﻠﻪ ﻗﺼﻪ زﻧﺎي ﻗﺮده و رﺟﻢ اﯾﺸﺎن اﺳﺖ‪.‬‬‫ﺑﺨﺎري در )ﺻـﺤﯿﺢ( ﺧﻮد ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ ﻧﻌﯿﻢ ﺑﻦ ﺣﻤﺎد‪ ،‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻫﺸـﯿﻢ ﻋﻦ ﺣﺼـﯿﻦ ﻋﻦ ﻋﻤﺮو اﺑﻦ ﻣﯿﻤﻮن‪ ،‬ﻗﺎل رأﯾﺖ ﻓﯽ اﻟﺠﺎﻫﻠﯿـﮥ ﻗﺮدة‬‫اﺟﺘﻤﻊ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﻗﺮدة ﻗﺪ زﻧﺖ ﻓﺮﺟﻤﻮﻫﺎ ﻓﺮﺟﻤﺘﻬﺎ ﻣﻌﻬﻢ ]‪ [1] .[2‬زاد اﻟﻤﻌﺎد ﻓﯽ ﻫﺪي ﺧﯿﺮ اﻟﻌﺒﺎد ج ‪ 1‬ص ‪.175‬‬‫]‪ [2‬ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري ج ‪ 2‬ص ‪ 259‬ﺑﺎب اﯾﺎم اﻟﺠﺎﻫﻠﯿﮥ‬‫ﺣﻤﯿﺪي در ﺟﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟﺼﺤﯿﺤﯿﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺬﮐﻮر را ﻣﻘﺤﻢ در ﺑﺨﺎري داﻧﺴﺘﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 151‬از ‪180‬‬‫]اﻣـﺎم ﺣﺎﻓـﻆ اﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻧﺼـﺮ ﻓﺘﻮح اﻟﺤﻤﯿـﺪي اﻻﻧﺪﻟﺴـﯽ ﺻـﺎﺣﺐ )اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟﺼـﺤﯿﺤﯿﻦ( اﯾﻦ ﻗﺼﻪ ﻋﺠﯿﺒﻪ را ﭼﻨـﺪان‬‫ﻣﺴﺘﺒﻌﺪ و ﻣﺴﺘﻨﮑﺮ داﻧﺴﺘﻪ ﮐﻪ ﺗﺠﻮﯾﺰ ﺑﻮدن از اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﻘﺤﻤﻪ در ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري ﻓﺮﻣﻮده‬‫اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﮐﻼم ﺣﻤﯿﺪي را ﻣﺮدود داﻧﺴﺘﻪ‬‫ﻋّﻠﺎﻣﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در )ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و ﻗﺪ اﺳـﺘﻨﮑﺮ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ ﻗﺼﮥ ﻋﻤﺮو ﺑﻦ ﻣﯿﻤﻮن ﻫﺬه‪ ،‬و ﻗﺎل‪ :‬ﻓﯿﻬﺎ اﺿﺎﻓﮥ اﻟﺰﻧﺎ اﻟﯽ ﻏﯿﺮ‬‫ﻣﮑﻠﻒ‪ ،‬و اﻗﺎﻣﮥ اﻟﺤﺪ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﻬﺎﺋﻢ‪ ،‬و ﻫﺬا ﻣﻨﮑﺮ ﻋﻨﺪ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻓﺎن ﮐﺎﻧﺖ اﻟﻄﺮﯾﻖ ﺻـﺤﯿﺤﮥ ﻓﻠﻌﻞ ﻫﺆﻻء ﮐﺎﻧﻮا ﻣﻦ اﻟﺠﻦ ﻻﻧﻬﻢ ﻣﻦ ﺟﻤﻠﮥ اﻟﻤﮑﻠﻔﯿﻦ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ﻗﺎل ذﻟﮏ ﻻﻧﻪ ﺗﮑﻠﻢ ﻋﻠﯽ اﻟﻄﺮﯾﻖ اﻟﺘﯽ أﺧﺮﺟﻬﺎ‬‫اﻻﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ ]‪ [1‬ﺣﺴﺐ‪.‬‬‫و اﺟﯿﺐ ﺑﺄﻧﻪ ﻻ ﯾﻠﺰم ﻣﻦ ﮐﻮن ﺻﻮرة اﻟﻮاﻗﻌـﮥ ﺻﻮرة اﻟﺰﻧﺎ و اﻟﺮﺟﻢ أن ﯾﮑﻮن ذﻟﮏ زﻧﺎ ﺣﻘﯿﻘﮥ و ﻻ ﺣّﺪا‪ ،‬و اﻧﻤﺎ اﻃﻠﻖ ذﻟﮏ ﻋﻠﯿﻪ ﻟﺸـﺒﻬﻪ ﺑﻪ‪،‬‬‫ﻓﻼ ﯾﺴﺘﻠﺰم ذﻟﮏ اﯾﻘﺎع اﻟﺘﮑﻠﯿﻒ ﻋﻠﯽ اﻟﺤﯿﻮان‪.‬‬‫و أﻏﺮب اﻟﺤﻤﯿﺪي ]‪ [2‬ﻓﯽ )اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟﺼﺤﯿﺤﯿﻦ( ﻓﺰﻋﻢ ان ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ]‪ [1‬اﻻﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ ﻫﻮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﻟﻌﺒﺎس‬‫اﻟﺠﺮﺟﺎﻧﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.371‬‬‫]‪ [2‬اﻟﺤﻤﯿﺪي ﻫﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﺘﻮح ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻزدي اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﻪ ‪.488‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪529 :‬‬‫وﻗﻊ ﻓﯽ ﺑﻌﺾ ﻧﺴﺦ اﻟﺒﺨﺎري‪ ،‬و ان أﺑﺎ ﻣﺴﻌﻮد وﺣﺪه ذﮐﺮه ﻓﯽ اﻻﻃﺮاف ﻗﺎل‪:‬‬‫و ﻟﯿﺲ ﻓﯽ ﻧﺴﺦ اﻟﺒﺨﺎرّي أﺻﻼ‪ ،‬ﻓﻠﻌّﻠﻪ ﻣﻦ اﻻﺣﺎدﯾﺚ اﻟﻤﻘﺤﻤﮥ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﺒﺨﺎري‪.‬‬‫و ﻣـﺎ ﻗﺎﻟﻪ ﻣﺮدود ﻓﺎن اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﻤـﺬﮐﻮر ﻓﯽ ﻣﻌﻈﻢ اﻻﺻﻮل اﻟﺘﯽ وﻗﻔﻨﺎ ﻋﻠﯿﻬﺎ‪ ،‬و ﮐﻔﯽ ﺑﺎﯾﺮاد أﺑﯽ ذر اﻟﺤﺎﻓﻆ ﻟﻪ ﻋﻦ ﺷـﯿﻮﺧﻪ اﻟﺜﻼﺛـﮥ اﻻﺋﻤﮥ‬‫اﻟﻤﺘﻘﻨﯿـﻦ ﻋـﻦ اﻟﻔﺮﺑﺮي ﺣﺠـﮥ‪ ،‬و ﮐـﺬا اﯾﺮاد اﻻﺳـﻤﺎﻋﯿﻠﯽ و أﺑﯽ ﻧﻌﯿـﻢ ﻓﯽ ﻣﺴـﺘﺨﺮﺟﯿﻬﻤﺎ و أﺑﯽ ﻣﺴـﻌﻮد ﻟـﻪ ﻓﯽ أﻃﺮاﻓﻪ ﻧﻌﻢ ﺳـﻘﻂ ﻣﻦ رواﯾﮥ‬‫اﻟﻨﻔﺴـﯽ و ﮐﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﺬي ﺑﻌﺪه و ﻻ ﯾﻠﺰم ﻣﻦ ذﻟﮏ أن ﻻ ﯾﮑﻮن ﻓﯽ رواﯾﮥ اﻟﻔﺮﺑﺮي‪ ،‬ﻓﺎن رواﯾﺘﻪ ﺗﺰﯾﺪ ﻋﻦ رواﯾﮥ اﻟﻨﺴـﻔﯽ ﻋّﺪة أﺣﺎدﯾﺚ‬‫ﻗﺪ ﻧّﺒﻬﺖ ﻋﻠﯽ ﮐﺜﯿﺮ ﻣﻨﻬﺎ ﻓﯿﻤﺎ ﻣﻀﯽ و ﻓﯿﻤﺎ ﺳﯿﺄﺗﯽ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪.‬‬‫و أﻣﺎ ﺗﺠﻮﯾﺰه أن ﯾﺰاد ﻓﯽ ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ﻣﺎ ﻟﯿﺲ ﻣﻨﻪ ﻓﻬﺬا ﯾﻨﺎﻓﯽ ﻣﺎ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﻌﻠﻤﺎء ﻣﻦ اﻟﺤﮑﻢ ﺑﺘﺼﺤﯿﺢ ﺟﻤﯿﻊ ﻣﺎ أورده اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ‪،‬‬‫و ﻣﻦ اﺗّﻔﺎﻗﻬﻢ ﻋﻠﯽ أﻧﻪ ﻣﻘﻄﻮع ﺑﻨﺴـﺒﺘﻪ إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ﻫﺬا اﻟﺬي ﻗﺎﻟﻪ ﺗﺨّﯿﻞ ﻓﺎﺳﺪ‪ ،‬ﯾﺘﻄّﺮق ﻣﻨﻪ ﻋﺪم اﻟﻮﺛﻮق ﺑﺠﻤﯿﻊ ﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﺼﺤﯿﺢ‪ ،‬ﻻﻧﻪ إذا ﺟﺎز ﻓﯽ‬‫واﺣﺪ ﻻ ﺑﻌﯿﻨﻪ ﺟﺎز ﻓﯽ ﮐﻞ ﻓﺮد ﻓﺮد ﻓﻼ ﯾﺒﻘﯽ ﻻﺣﺪ اﻟﻮﺛﻮق ﺑﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﮑﺘﺎب اﻟﻤﺬﮐﻮر‪ ،‬و اﺗﻔﺎق اﻟﻌﻠﻤﺎء ﯾﻨﺎﻓﯽ ذﻟﮏ‪ ،‬و اﻟﻄﺮﯾﻖ اﻟﺘﯽ أﺧﺮﺟﻬﺎ‬‫اﻟﺒﺨﺎري داﻓﻌﮥ ﻟﺘﻀـﻌﯿﻒ اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ ﻟﻠﻄﺮﯾﻖ اﻟﺘﯽ أﺧﺮﺟﻬﺎ اﻻﺳـﻤﺎﻋﯿﻠﯽ و ﻗﺪ أﻃﻨﺒﺖ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﻤﻮﺿﻊ ﻟﺌﻼ ﯾﻐﺘﺮ ﺿـﻌﯿﻒ ﺑﮑﻼم اﻟﺤﻤﯿﺪي‬‫ﻓﯿﻌﺘﻤﺪه و ﻫﻮ ﻇﺎﻫﺮ اﻟﻔﺴﺎد ]‪[1‬‬‫ﺳﻪ ﺣﺪﯾﺚ دﯾﮕﺮ در ﺑﺨﺎري ﮐﻪ اﮐﺎﺑﺮ آﻧﻬﺎ را ﻗﺪح ﮐﺮدهاﻧﺪ‬‫اﺷﺎره‬‫]و از آن ﺟﻤﻠﻪ ﺳﻪ ﺣـﺪﯾﺚ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﺨـﺎري از ﻋﻄـﺎ از اﺑﻦ ﻋﺒـﺎس ]‪ [1‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ﺷـﺮح ﺻـﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 7‬ص ‪ 122‬ط اﻻوﻓﺴﺖ‬‫ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪530 :‬‬‫رواﯾﺖ ﮐﺮده‪ ،‬دو ﺣﺪﯾﺚ در ﮐﺘﺎب اﻟﻄﻼق‪ ،‬و ﯾﮑﯽ در ﮐﺘﺎب اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در ﮐﺘﺎب اﻟﻄﻼق ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 152‬از ‪180‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻫﺸﺎم‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﺟﺮﯾـﺢ ]‪ ،[1‬و ﻗﺎل ﻋﻄﺎء ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﮐﺎن اﻟﻤﺸـﺮﮐﻮن ﻋﻠﯽ ﻣﻨﺰﻟﺘﯿﻦ ﻣﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ و اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ‪،‬‬‫ﮐﺎﻧﻮا ﻣﺸﺮﮐﯽ أﻫﻞ ﺣﺮب ﯾﻘﺎﺗﻠﻬﻢ و ﯾﻘﺎﺗﻠﻮﻧﻪ‪ ،‬و ﻣﺸﺮﮐﯽ أﻫﻞ ﻋﻬﺪ ﻻ ﯾﻘﺎﺗﻠﻬﻢ و ﻻ ﯾﻘﺎﺗﻠﻮﻧﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن إذا ﻫﺎﺟﺮت اﻣﺮأة ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺤﺮب ﻟﻢ‬‫ﺗﺨﻄﺐ ﺣﺘﯽ ﺗﺤﯿﺾ و ﺗﻄﻬﺮ ﻓـﺎذا ﻃﻬﺮت ﺣّﻞ ﻟﻬﺎ اﻟﻨﮑﺎح‪ ،‬ﻓﺎن ﻫﺎﺟﺮ زوﺟﻬﺎ ﻗﺒﻞ أن ﺗﻨﮑـﺢ رّدت إﻟﯿﻪ‪ ،‬و ان ﻫﺎﺟﺮ ﻋﺒـﺪ ﻣﻨﻬﻢ او أﻣـﮥ ﻓﻬﻤﺎ‬‫ﺣّﺮان‪ ،‬و ﻟﻬﻤﺎ ﻣﺎ ﻟﻠﻤﻬﺎﺟﺮﯾﻦ‪ ،‬ﺛﻢ ذﮐﺮ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﻬﺪ ﻣﺜﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺠﺎﻫﺪ‪ ،‬و ان ﻫﺎﺟﺮ ﻋﺒﺪ أو أﻣﮥ ﻟﻠﻤﺸﺮﮐﯿﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﻬﺪ ﻟﻢ ﯾﺮّدوا و رّدت‬‫أ ﺛ ﻤ ﺎ ﻧ ﻬﻢ ‪.‬‬
‫و ﻗﺎل ﻋﻄﺎء ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ :‬ﮐﺎﻧﺖ ﻗﺮﯾﺒـﮥ ﺑﻨﺖ أﺑﯽ أﻣّﯿﮥ ﻋﻨﺪ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب ﻓﻄﻠّﻘﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺘﺰّوﺟﻬﺎ ﻣﻌﺎوﯾﮥ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺳـﻔﯿﺎن‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ أم اﻟﺤﮑﻢ‬‫اﺑﻨﮥ أﺑﯽ ﺳﻔﯿﺎن ﺗﺤﺖ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻏﻨﻢ اﻟﻔﻬﺮّي ﻓﻄّﻠﻘﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺘﺰّوﺟﻬﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﻟﺜﻘﻔﯽ ]‪.[2‬‬‫]و ﻧﯿﺰ ﺑﺨﺎري در ﮐﺘﺎب اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﺣـّﺪﺛﻨﺎ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻫﺸﺎم ﻋﻦ اﺑﻦ ﺟﺮﯾـﺢ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻋﻄﺎء ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ :‬ﺻﺎرت‬‫اﻻوﺛـﺎن اﻟﺘﯽ ﮐـﺎﻧﺖ ﻓﯽ ﻗﻮم ﻧﻮح ﻓﯽ اﻟﻌﺮب ﺑﻌـﺪ‪ ،‬أّﻣـﺎ وّد ﮐﺎﻧﺖ ﻟﮑﻠﺐ ﺑﺪوﻣـﮥ اﻟﺠﻨـﺪل‪ ،‬و أّﻣﺎ ﺳﻮاع ﮐﺎﻧﺖ ﻟﻬـﺬﯾﻞ‪ ،‬و أّﻣﺎ ﯾﻐﻮث ﻓﮑﺎﻧﺖ‬‫اﻟﻤﺮاد ﺛﻢ ﻟﺒﻨﯽ ﻏﻄﯿﻒ ﺑﺎﻟﺠﻮف ﻋﻨﺪ ﺳـﺒﺎء‪ ،‬و أّﻣﺎ ﯾﻌﻮق ﻓﮑﺎﻧﺖ ﻟﻬﻤﺪان‪ .‬و أّﻣﺎ ﻧﺴﺮ ﻓﮑﺎﻧﺖ ]‪ [1‬اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ‪ :‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﻌﺰﯾﺰ ﺑﻦ‬‫ﺟﺮﯾﺢ اﻻﻣﻮي ﻣﻮﻻﻫﻢ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪ 150‬و ﻫﻮ ﻣﻦ ﺣﻔﺎظ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻫﻮ اول ﻣﻦ ﺻﻨﻒ اﻟﮑﺘﺐ‪.‬‬‫]‪ [2‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 3‬ص ‪ 228‬ﮐﺘﺎب اﻟﻄﻼق ﺑﺎب ﻧﮑﺎح ﻣﻦ اﺳﻠﻢ ﻣﻦ اﻟﻤﺸﺮﮐﺎت‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪531 :‬‬‫ﻟﺤﻤﯿﺮ ﻵل ذي اﻟﮑﻼع أﺳـﻤﺎء رﺟﺎل ﺻﺎﻟﺤﯿﻦ ﻣﻦ ﻗﻮم ﻧﻮح‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﻫﻠﮑﻮا أوﺣﯽ اﻟﺸـﯿﻄﺎن اﻟﯽ ﻗﻮﻣﻬﻢ أن اﻧﺼـﺒﻮا اﻟﯽ ﻣﺠﺎﻟﺴـﻬﻢ اﻟﺘﯽ ﮐﺎﻧﻮا‬‫ﯾﺠﻠﺴﻮن اﻧﺼﺎﺑﺎ و ﺳﻤﻮﻫﺎ ﺑﺄﺳﻤﺎﺋﻬﻢ ﻓﻔﻌﻠﻮا‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﺗﻌﺒﺪ ﺣﺘﯽ إذا ﻫﻠﮏ اوﻟﺌﮏ و ﺗﻨّﺴﺦ اﻟﻌﻠﻢ ﻋﺒﺪت ]‪.[1‬‬‫]و اﯾﻦ ﻫﺮ ﺳﻪ رواﯾﺖ از ﺟﻤﻠﻪ رواﯾـﺎت ﻋﻄـﺎ از اﺑﻦ ﻋﺒﺎس در ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و اﮐﺎﺑﺮ اﺳﺎﻃﯿﻦ و اﺟّﻠﻪ ﻣﻨﻘـﺪﯾﻦ رواﯾﺎت ﻋﻄﺎ را در ﺗﻔﺴـﯿﺮ از‬‫ﭘﺎﯾﻪ اﻋﺘﺒﺎر و اﻋﺘﻤﺎد ﺑﺤﻀﯿﺾ ﻗﺪح و ﺟﺮح ﻣﯽاﻧﺪازﻧﺪ‪ ،‬و آن را ﻻﺋﻖ اﻋﺘﻨﺎء و ﻗﺎﺑﻞ اﻟﺘﻔﺎت ﻧﻤﯽداﻧﻨﺪ‪.‬‬‫و ﻋﻼـﻣﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ ﺑـﺎ آن ﻫﻤﻪ اﻫﺘﻤـﺎم ﺑﻠﯿﻎ در ذب ﺣﺮﯾﻢ ﺑﺨـﺎري و ﺻـﯿﺎﻧﺖ ﺻـﺤﯿﺢ او از ﻗﻮادح و ﻓﻀﺎﯾـﺢ در اﯾﻦ ﻣﻘﺎم ﺳﭙﺮ‬‫اﻧـﺪاﺧﺘﻪ‪ ،‬ﻧﺎﭼﺎر اﻋﺘﺮاف ﮐﺮده ﺑﺂﻧﮑﻪ اﯾﻦ ﻣﻘﺎم ﻧﺰد ﻣﻦ از ﻣﻮاﺿﻊ ﻋﻘﯿﻤﻪ از ﺟﻮاب ﺳﺪﯾﺪ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺿـﺮور اﺳﺖ ﺑﺮاي ﺟﻮاد از ﮐﺒﻮه‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ‬‫ﺑﺨﺎري در اﺧﺮاج رواﯾﺖ ﻋﻄﺎ ﺑﺮاه ﺻﻮاب ﻧﺮﻓﺘﻪ و ﻣﺮﺗﮑﺐ ﻏﻠﻂ و ﺧﻄﺎ ﮔﺮدﯾﺪه‬‫ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ از دﻓﺎع در ﻗﺪح اﺣﺎدﯾﺚ ﻣﺬﮐﻮره اﻇﻬﺎر ﻋﺠﺰ ﮐﺮده‬‫ﻗﺎل اﻟﻌﺴـﻘﻼﻧﯽ ﻓﯽ )اﻟﻬـﺪي اﻟﺴﺎري( ﻣﻘﺪﻣـﮥ )ﻓﺘـﺢ اﻟﺒﺎري(‪ :‬اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻟﺤﺎدي و اﻟﺜﻤﺎﻧﻮن ﻗﺎل اﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﻐﺴﺎﻧﯽ ]‪ :[2‬ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ‬‫اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ‪ ،‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻫﺸـﺎم ﻫﻮ اﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﺟﺮﯾـﺢ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬ﻗﺎل ﻋﻄﺎ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ :‬ﮐﺎن اﻟﻤﺸـﺮﮐﻮن ﻋﻠﯽ ﻣﻨﺰﻟﺘﯿﻦ ﻣﻦ اﻟﻨﺒﯽ‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ [1] .‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 3‬ص ‪ 173‬ﮐﺘﺎب اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ ﺑﺎب ودا و ﻻ ﺳﻮاﻋﺎ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﻟا ﻐﺴﺎﻧﯽ‪ :‬اﻟﺤﺴـﯿﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻐﺴﺎﻧﯽ اﻻﻧﺪﻟﺴـﯽ اﻟﺠﯿﺎﻧﯽ‪ ،‬ﮐﺎن ﻣﻦ ﺣﻔﺎظ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ادﯾﺒﺎ ﻟﻐﻮﯾﺎ‪ ،‬ﺷﺎﻋﺮا‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳـﻨﮥ‬‫‪.498‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪532 :‬‬‫و ﻓﯽ ﻗﺼـﮥ ﺗﻄﻠﯿﻖ ﻋﻤﺮ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﺎب ﻗﺮﯾﺒـﮥ ﺑﻨﺖ أﻣـّﯿ ﮥ و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ‪ ،‬ﺗﻌﻘﺒﻪ اﺑﻮ ﻣﺴـﻌﻮد اﻟﺪﻣﺸـﻘﯽ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺛﺒﺖ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻟﺬي ﻗﺒﻠﻪ ﯾﻌﻨﯽ‬‫ﺑﻬـﺬا اﻻﺳـﻨﺎد ﺳﻮي اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﻤﺘﻘـﺪم ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ ﻣﻦ ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﺑﻦ ﺟﺮﯾـﺢ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻄﺎء اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ ،‬و اﺑﻦ ﺟﺮﯾـﺢ ﻟﻢ ﯾﺴـﻤﻊ‬‫اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ ﻣﻦ ﻋﻄﺎء اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ اﺧﺬ اﻟﮑﺘﺎب ﻣﻦ اﺑﻨﻪ ﻋﺜﻤﺎن و ﻧﻈﺮ ﻓﯿﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ ﻋﻠﯽ‪ :‬و ﻫﺬا ﺗﻨﺒﯿﻪ ﺑﻠﯿﻎ ﻣﻦ اﺑﯽ ﻣﺴﻌﻮد رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﻘﺪ روﯾﻨﺎ ﻋﻦ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ]‪ [1‬اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ‬‫ﻫﺸـﺎم ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻗـﺎل ﻟﯽ اﺑﻦ ﺟﺮﯾـﺢ‪ ،‬ﺳـﺄﻟﺖ ﻋﻄـﺎء ﯾﻌﻨﯽ اﺑﻦ اﺑﯽ رﺑﺎح ﻋﻦ اﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ ﻣﻦ اﻟﺒﻘﺮة‪ ،‬و آل ﻋﻤﺮان‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬اﻋﻔﻨﯽ ﻣﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 153‬از ‪180‬‬‫ﻫـﺬا‪ ،‬ﻗـﺎل ﻫﺸـﺎم‪ :‬ﻓﮑـﺎن ﺑﻌـﺪ إذا ﻗـﺎل ﻋﻄـﺎء ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒـﺎس ﻗـﺎل اﻟﺨﺮاﺳـﺎﻧﯽ ﻗـﺎل ﻫﺸـﺎم‪ :‬ﻓﮑﺘﺒﻨـﺎ ﻣﺎ ﮐﺘﺒﻨﺎ ﺛﻢ ﻣﻠﻠﻨﺎ‪ ،‬ﯾﻌﻨﯽ ﺣﺴـﺒﻨﺎ اﻧﻪ ﻋﻄﺎء‬‫اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻟا ﻤـﺪﯾﻨﯽ‪ :‬و اﻧﻤﺎ ﮐﺘﺒﺖ ﻫﺬه اﻟﻘﺼﮥ ﻻن ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺛﻮر ﮐﺎن ﯾﺠﻌﻠﻬﺎ ﻋﻄﺎء ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻓﻈﻦ اﻟﺬﯾﻦ ﺣﻤﻠﻮﻫﺎ ﻋﻨﻪ اﻧﻪ ﻋﻄﺎء ﺑﻦ‬‫أﺑﯽ رﺑﺎح‪ ،‬ﻗﺎل‪.‬‬‫ﻋﻠﯽ‪ ،‬و ﺳﺄﻟﺖ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘﻄﺎن ﻋﻦ ﺣﺪﯾﺚ اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ ﻋﻦ ﻋﻄﺎء اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ‪.‬‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺿﻌﯿﻒ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬اﻧﻪ ﯾﻘﻮل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻻ ﺷﯽء ﮐﻠﻪ ﺿﻌﯿﻒ‪ ،‬اﻧﻤﺎ ﻫﻮ ﮐﺘﺎب دﻓﻌﻪ إﻟﯿﻪ‪.‬‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻓﻔﯿﻪ ﻧﻮع اﺗﺼﺎل‪ ،‬و ﻟـﺬﻟﮏ اﺳـﺘﺠﺎز اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ أن ﯾﻘﻮل أﺧﺒﺮﻧﺎ‪ ،‬ﻟﮑﻦ اﻟﺒﺨﺎري ﻣﺎ أﺧﺮﺟﻪ اﻻ ﻋﻠﯽ أﻧﻪ ﻣﻦ رواﯾﮥ ﻋﻄﺎء ﺑﻦ أﺑﯽ رﺑﺎح‪،‬‬‫و أﻣﺎ اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ ﻓﻠﯿﺲ ﻣﻦ ﺷـﺮﻃﻪ ﻻﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﺴـﻤﻊ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ [1] .‬اﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺟﻌﻔﺮ اﻟﺒﺼـﺮي‪ ،‬ﮐﺎن ﻣﻦ ﺣﻔﺎظ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.334‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪533 :‬‬‫ﻟﮑﻦ ﻟﻘﺎﺋﻞ ان ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻫـﺬا ﻟﯿﺲ ﺑﻘﺎﻃﻊ ﻓﯽ ان ﻋﻄﺎء اﻟﻤـﺬﮐﻮر ﻫﻮ اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻓﺎن ﺛﺒﻮﺗﻬﻤﺎ ﻓﯽ ﺗﻔﺴـﯿﺮه ﻻ ﯾﻤﻨﻊ ان ﯾﮑﻮﻧﺎ ﻋﻨﺪ ﻋﻄﺎء ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫رﺑﺎح أﯾﻀﺎ‪ ،‬ﻓﯿﺤﺘﻤﻞ ان ﯾﮑﻮن ﻫﺬان اﻟﺤﺪﯾﺜﺎن ﻋﻨﺪ ﻋﻄﺎء ﺑﻦ أﺑﯽ رﺑﺎح‪ ،‬و ﻋﻄﺎء اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ ﺟﻤﯿﻌﺎ و اﻟﱠﻠﻪ أﻋﻠﻢ‪.‬‬‫ﻓﻬـﺬا ﺟﻮاب اﻗﻨﺎﻋﯽ‪ ،‬و ﻫـﺬا ﻋﻨـﺪي ﻣﻦ اﻟﻤﻮاﺿﻊ اﻟﻌﻘﯿﻤـﮥ ﻋﻦ اﻟﺠﻮاب اﻟﺴﺪﯾﺪ‪ ،‬و ﻻ ﺑﺪ ﻟﻠﺠﻮاد ﻣﻦ ﮐﺒﻮة‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺴـﺘﻌﺎن‪ ،‬و ﻣﺎ ذﮐﺮه اﺑﻮ‬‫ﻣﺴـﻌﻮد ﻣﻦ ﻟا ﺘﻌﻘﺐ ﻗﺪ ﺳـﺒﻘﻪ إﻟﯿﻪ اﻻﺳـﻤﺎﻋﯿﻠﯽ ذﮐﺮ ذﻟﮏ اﻟﺤﻤﯿﺪي ﻓﯽ اﻟﺠﻤﻊ ﻋﻦ اﻟﺒﺮﻗﺎﻧﯽ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و ﺣﮑﺎه ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﯾﺸﯿﺮ‬‫اﻟﯽ اﻟﻘﺼﮥ اﻟﺘﯽ ﺳﺎﻗﻬﺎ اﻟﺠﯿﺎﻧﯽ و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻮﻓﻖ ]‪.[1‬‬‫]و ﻋﺠﺐﺗﺮ آﻧﺴﺖ ﮐﻪ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ ﺑﺎ وﺻﻒ اﻋﺘﺮاف ﺑﺤﻖ و اﻇﻬﺎر ﻋﺠﺰ از ﺟﻮاب ﺳﺪﯾﺪ در ﻣﻘﺪﻣﻪ ﺑﺎز در )ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري( در ﺷـﺮح ﺣﺪﯾﺚ‬‫ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﺳـﺘﻨﺘﺎج ﻋﻘﯿﻢ و اﺳﺘﺸﻔﺎء از ﺳﻘﯿﻢ ﻣﻄﻤﺢ ﻧﻈﺮ داﺷﺘﻪ‪ ،‬و ﺑﺮ اﯾﺮاد ﺟﻮاب اﻗﻨﺎﻋﯽ و ﻋﺪ اﻇﻬﺎر و ﻫﻦ آن اﮐﺘﻔﺎ ﺳﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬و ﭼﻮن در اﯾﻦ‬‫ﻣﻘﺎم ﻫﻢ ﻗﺪح و ﺟﺮح رواﯾﺎت ﻋﻄﺎء از اﺋﻤﻪ ﻓﻦ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ذﮐﺮ ﻋﺒﺎرت اﯾﻦ ﻣﻘﺎم ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﺪ[‪:‬‬‫ﻗﺎل ﻓﯽ )ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري( ﻓﯽ ﺷﺮح رواﯾﮥ اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ‪ :‬ﻗﻮﻟﻪ‪:‬‬‫ﻋﻦ اﺑﻦ ﺟﺮﯾـﺢ و ﻗـﺎل ﻋﻄﺎء ﮐـﺬا ﻓﯿﻪ و ﻫﻮ ﻣﻌﻄﻮف ﻋﻠﯽ ﮐﻼم ﻣﺤـﺬوف‪ ،‬و ﻗـﺪ ﺑﯿﻨﻪ اﻟﻔﺎﮐﻬﯽ ﻣﻦ وﺟﻪ آﺧﺮ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺟﺮﯾـﺢ ﻗﺎل ﻓﯽ ﻗﻮﻟﻪ‬‫ﺗﻌﺎﻟﯽ‪َ :‬و‪‬دا َو ﻻ ُﺳﻮاﻋًﺎ‬‫اﻵﯾﮥ ]‪ :[2‬أوﺛﺎن ﮐﺎن ﻗﻮم ﻧﻮح ﯾﻌﺒـﺪوﻧﻬﺎ‪ ،‬و ﻗﺎل ﻋﻄﺎء‪ :‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ ،‬اﻟﯽ آﺧﺮه ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻗﯿﻞ ﻫﺬا ﻣﻨﻘﻄﻊ ﻻن ﻋﻄﺎء اﻟﻤﺬﮐﻮر‬‫ﻫﻮ اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ و ﻟﻢ ﯾﻠﻖ ]‪ [1‬ﻫﺪي اﻟﺴﺎري ﻣﻘﺪﻣﮥ ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ص ‪.373‬‬‫]‪ [2‬ﻧﻮح‪.23 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪534 :‬‬‫اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ ،‬ﻓﻘﺪ اﺧﺮج ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ ﺗﻔﺴﯿﺮه ﻋﻦ اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ ﻗﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﯽ ﻋﻄﺎء اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ ]‪ [1‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ ﻣﺴـﻌﻮد‪ :‬ﺛﺒﺖ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ ﻋﻦ ﻋﻄﺎء اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ ،‬و اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ ﻟﻢ ﯾﺴﻤﻊ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ ﻣﻦ ﻋﻄﺎء‬‫اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﻧّﻤﺎ اﺧﺬه ﻣﻦ اﺑﻨﻪ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻋﻄﺎء ﻓﻨﻈﺮ ﻓﯿﻪ‪.‬‬‫و ذﮐﺮ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻞ ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺳـﺄﻟﺖ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﻘﻄﺎن ﻋﻦ ﺣـﺪﯾﺚ اﺑﻦ ﺟﺮﯾـﺢ ﻋﻦ ﻋﻄﺎء اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺿـﻌﯿﻒ‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬اﻧﻪ ﯾﻘﻮل‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻻ ﺷـﯽء اﻧﻤﺎ ﻫﻮ ﮐﺘﺎب‬‫دﻓﻌﻪ إﻟﯿﻪ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﮐﺎن اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ ﯾﺴﺘﺠﯿﺰ اﻃﻼق اﺧﺒﺮﻧﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﻨﺎوﻟﮥ و اﻟﻤﮑﺎﺗﺒﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻻﺳـﻤﺎﻋﯿﻠﯽ‪ :‬اﺧﺒﺮت ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ أﻧﻪ ذﮐﺮ ﻓﯽ ﺗﻔﺴـﯿﺮ اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ ﮐﻼﻣﺎ ﻣﻌﻨﺎه أﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﻘﻮل ﻋﻦ ﻋﻄﺎء اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 154‬از ‪180‬‬‫ﻋﺒﺎس ﻓﻄﺎل ﻋﻠﯽ اﻟﻮّراق أن ﯾﮑﺘﺐ اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ ﻓﯽ ﮐﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﻓﺘﺮﮐﻪ‪ ،‬ﻓﺮواه ﻣﻦ روي ﻋﻠﯽ أﻧﻪ ﻋﻄﺎء ]‪ [2‬ﺑﻦ اﺑﯽ رﺑﺎح اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و أﺷﺎر ﺑﻬﺬا ﻟا ﯽ اﻟﻘﺼﮥ اﻟﺘﯽ ذﮐﺮﻫﺎ ﺻﺎﻟﺢ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ ،‬و ﻧﺒﻪ ﻋﻠﯿﻬﺎ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﻟﺠّﯿﺎﻧﯽ ﻓﯽ )ﺗﻘﯿﯿﺪ ]‪ [3‬اﻟﻤﻬﻤﻞ(‪.‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ ﻫﺸﺎم ]‪ [4‬ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ‪ ،‬ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻗﺎل ﻟﯽ اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ‪:‬‬‫ﺳـﺄﻟﺖ ﻋﻄـﺎء ﻋﻦ ﺗﻔﺴـﯿﺮ ﻣﻦ اﻟﺒﻘﺮة و آل ﻋﻤﺮان‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬اﻋﻔﻨﯽ ﻣﻦ ﻫـﺬا ﻗﺎل ﻫﺸﺎم‪ [1] :‬ﻋﻄـﺎء اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ‪ :‬ﻋﻄﺎء ﺑﻦ أﺑﯽ ﻣﺴـﻠﻢ ﮐﺎن ﻣﻦ‬‫ﺣﻔﺎظ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.135‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ أﺑﯽ رﺑﺎح‪ :‬أﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﮑﯽ‪ ،‬ﮐﺎن ﻣﻦ ﺣﻔﺎظ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.114‬‬‫]‪ [3‬ﺗﻘﯿﯿﺪ اﻟﻤﻬﻤﻞ‪ :‬ﮐﺘﺎب ﻓﯽ رﺟﺎل اﻟﺼﺤﯿﺤﯿﻦ و ﺗﻤﯿﯿﺰ اﻟﻤﺸﮑﻞ ﻣﻨﻬﺎ ﻻﺑﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﺠﯿﺎﻧﯽ اﻟﻐﺴﺎﻧﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ‪.498‬‬‫]‪ [4‬ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ‪ :‬أﺑﻮ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺼﻨﻌﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻣﻦ اﻟﺤﻔﺎظ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.197‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪535 :‬‬‫و ﮐﺎن ﺑﻌﺪ إذا ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل ﻋﻄﺎء ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻗﺎل‪ :‬ﻋﻄﺎء اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻗﺎل ﻫﺸﺎم‪:‬‬‫و ﮐﺘﺒﻨﺎ ﺛﻢ ﻣﻠﻠﻨﺎ ﯾﻌﻨﯽ ﺣﺴﺒﻨﺎ أﻧﻪ اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﺑﻦ اﻟﻤـﺪﯾﻨﯽ‪ :‬و اﻧﻤـﺎ ﺑﯿﻨﺖ ﻫـﺬا ﻻن ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺛﻮر ﮐﺎن ﯾﺠﻌﻠﻬﺎ ﯾﻌﻨﯽ ﻓﯽ رواﯾﺘﻪ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺟﺮﯾـﺢ ﻋﻦ ﻋﻄﺎء ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ ،‬ﻓﯿﻈﻦ أﻧﻪ‬‫ﻋﻄﺎء اﺑﻦ اﺑﯽ رﺑﺎح‪ ،‬و ﻗـﺪ اﺧﺮج اﻟﻔﺎﮐﻬﯽ اﻟﺤـﺪﯾﺚ اﻟﻤـﺬﮐﻮر ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺛﻮر‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﺟﺮﯾـﺢ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﻄﺎء‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس و ﻟﻢ‬‫ﯾﻘﻞ اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ‪ ،‬و أﺧﺮﺟﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق ﮐﻤﺎ ﺗﻘﺪم‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﻫﺬا ﻣﻤﺎ اﺳﺘﻌﻈﻢ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﺨﺎري ان ﯾﺨﻔﯽ ﻋﻠﯿﻪ‪.‬‬‫ﻟﮑﻦ اﻟـﺬي ﻗﻮي ﻋﻨـﺪي أن ﻫـﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﺨﺼﻮﺻﻪ ﻋﻨﺪ اﺑﻦ ﺟﺮﯾﺢ ﻋﻦ ﻋﻄﺎء اﻟﺨﺮاﺳﺎﻧﯽ‪ ،‬و ﻋﻦ ﻋﻄﺎء ﺑﻦ اﺑﯽ رﺑﺎح ﺟﻤﯿﻌﺎ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻠﺰم ﻣﻦ‬‫اﻣﺘﻨﺎع ﻋﻄﺎء ﺑﻦ اﺑﯽ رﺑﺎح ﻣﻦ اﻟﺘﺤـﺪﯾﺚ ﺑﺎﻟﺘﻔﺴـﯿﺮ أن ﻻ ﯾﺤـﺪث ﺑﻬـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻓﯽ ﺑﺎب آﺧﺮ ﻣﻦ اﻻﺑﻮاب أو ﻓﯽ اﻟﻤـﺬاﮐﺮة‪ ،‬و اﻻ ﻓﮑﯿﻒ‬‫ﯾﺨﻔﯽ ﻋﻠﯽ اﻟﺒﺨﺎري ذﻟﮏ ﻣﻊ ﺗﺸﺪده ﻓﯽ ﺷـﺮح اﻻﺗﺼﺎل و اﻋﺘﻤﺎده ﻏﺎﻟﺒﺎ ﻓﯽ اﻟﻌﻠﻞ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ اﻟﻤﺪﯾﻨﯽ ﺷـﯿﺨﻪ و ﻫﻮ اﻟﺬي ﻧﺒﻪ ﻋﻠﯽ ﻫﺬه‬‫اﻟﻘﺼـﮥ‪ ،‬و ﻣﻤﺎ ﯾﺆﯾـﺪ ذﻟﮏ أﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﮑﺜﺮ ﻣﻦ ﺗﺨﺮﯾﺞ ﻫﺬه اﻟﻨﺴـﺨﮥ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ذﮐﺮ ﺑﻬﺬه اﻻﺳـﻨﺎد ﻣﻮﺿـﻌﯿﻦ‪ ،‬ﻫﺬا و اﻵﺧﺮ ﻓﯽ اﻟﻨﮑﺎح‪ ،‬و ﻟﻮ ﮐﺎن‬‫ﺧﻔﯽ ذﻟﮏ ﻋﻠﯿﻪ ﻻﺳﺘﮑﺜﺮ ﻣﻦ اﺧﺮاﺟﻬﺎ ﻻن ﻇﺎﻫﺮﻫﺎ اﻧﻬﺎ ﻋﻠﯽ ﺷﺮﻃﻪ ]‪[1‬‬‫ﺣﺪﯾﺚ دﯾﮕﺮ در ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري ﮐﻪ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ در آن ﻗﺪح ﮐﺮدهاﻧﺪ‬‫اﺷﺎره‬‫]از آن ﺟﻤﻠﻪ آﻧﮑﻪ در )ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﺨـﺎري( در ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻐﺎزي ﻣﺴـﻄﻮر اﺳﺖ‪ [1] [:‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ﻓﯽ ﺷـﺮح اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 8‬ﮐﺘﺎب اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ ص‬‫‪.511‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪536 :‬‬‫ﺣـﺪﺛﻨﺎ اﺑﻮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ ﺑﻦ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ اﻟﻤﻐﯿﺮة اﻟﺠﻌﻔﯽ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺑﻮ‬‫ﻋﻮاﻧﮥ ]‪ ،[1‬ﻋﻦ ﺣﺼـﯿﻦ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﯽ واﺋﻞ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ ﻣﺴـﺮوق ﺑﻦ اﻻﺟﺪع‪ ،‬ﻗﺎل ﺣﺪﺛﺘﻨﯽ أم روﻣﺎن و ﻫﯽ أم ﻋﺎﺋﺸﮥ‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﺑﯿﻨﺎ أﻧﺎ ﻗﺎﻋﺪة أﻧﺎ‬‫و ﻋﺎﺋﺸـﮥ إذ وﻟﺠﺖ اﻣﺮأة ﻣﻦ اﻻﻧﺼـﺎر‪ ،‬ﻓﻘـﺎﻟﺖ‪ :‬ﻓﻌـﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻔﻼـن و ﻓﻌﻞ‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﺖ أم روﻣﺎن‪ :‬و ﻣﺎ ذاك؟ ﻗﺎﻟﺖ اﺑﻨﯽ ﻣﻤﻦ ﺣـّﺪث اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪،‬‬‫ﻗﺎﻟﺖ‪:‬‬‫و ﻣﺎ ذاك؟ ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﮐﺬا و ﮐﺬا‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ ﻋﺎﺋﺸﮥ‪ :‬ﺳﻤﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ؟‬‫ﻗـﺎﻟﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻗـﺎﻟﺖ‪ :‬و أﺑﻮ ﺑﮑﺮ؟ ﻗـﺎﻟﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻓﺨّﺮت ﻣﻐﺸـﯿﺎ ﻋﻠﯿﻬـﺎ ﻓﻤﺎ اﻓﺎﻗﺖ اﻻ و ﻋﻠﯿﻬﺎ ﺣﻤﯽ ﺑﻨﺎﻓﺾ ]‪ ،[2‬ﻓﻄﺮﺣﺖ ﻋﻠﯿﻬـﺎ ﺛﯿﺎﺑﻬﺎ‪ ،‬ﻓﻐﻄﯿﺘﻬﺎ‪،‬‬‫ﻓﺠﺎء اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﺷﺄن ﻫﺬه؟ ﻗﻠﺖ‪ :‬ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ اﺧﺬﺗﻬﺎ اﻟﺤﻤﯽ ﺑﻨﺎﻓﺾ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﻠﻌﻞ ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺤﺪث ﺑﻪ‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ‪:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 155‬از ‪180‬‬‫ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻓﻘﻌـﺪت ﻋﺎﺋﺸـﮥ ﻓﻘﺎﻟﺖ‪ :‬و اﻟﱠﻠﻪ ﻟﺌﻦ ﺣﻠﻔﺖ ﻻ ﺗﺼـﺪﻗﻮﻧﯽ‪ ،‬و ﻟﺌﻦ ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﻻ ﺗﻌـﺬروﻧﯽ‪ ،‬ﻣﺜﻠﯽ و ﻣﺜﻠﮑﻢ ﮐﯿﻌﻘﻮب و ﺑﻨﯿﻪ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺴـﺘﻌﺎن‬‫ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﺗﺼﻔﻮن‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﻓﺎﻧﺼﺮف و ﻟﻢ ﯾﻘﻞ ﻟﯽ ﺷﯿﺌﺎ ﻓﺄﻧﺰل اﻟﱠﻠﻪ ﻋﺬرﻫﺎ ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻻ ﺑﺤﻤﺪ اﺣﺪ و ﻻ ﺑﺤﻤﺪك ]‪[3‬‬‫ﻣﺴﺮوق ﺑﺎ اﯾﻨﮑﻪ أم روﻣﺎن را ﻣﻼﻗﺎت ﻧﮑﺮده از او ﻧﻘﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﮐﺮده‬‫اﺷﺎره‬‫]در اﯾﻦ رواﯾﺖ ﺗﺼـﺮﯾﺢ اﺳﺖ ﺑـﺂﻧﮑﻪ ﻣﺴـﺮوق ﮔﻔﺘﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﮐﻪ ﺗﺤـﺪﯾﺚ ﮐﺮد ﻣﺮا أم روﻣـﺎن‪ ،‬و اﯾﻦ را اﺋﻤﻪ اﻋﻼـم و ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﻓﺨﺎم ﺗﻐﻠﯿﻂ‬‫ﮐﺮدهاﻧـﺪ و ﺗﺼـﺮﯾﺢ ﻓﺮﻣﻮدهاﻧـﺪ ﺑﺂﻧﮑﻪ ﻣﺴـﺮوق ﺑﺎ أم روﻣﺎن ﻣﻼﻗﺎت ﻧﮑﺮده‪ ،‬ﭘﺲ ﺗﺤﺪﯾﺚ أم روﻣﺎن ﻣﺴـﺮوق را اﻣﮑﺎن ﻧﺪارد‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ از‬‫اﻓﺎدات ﺣﺎﻓﻆ ]‪ [1‬أﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ‪ :‬اﻟﻮﺿﺎح ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﯿﺸﮑﺮّي اﻟﻮاﺳﻄﯽ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.176‬‬‫]‪ [2‬ﺣﻤﯽ ﺑﻨﺎﻓﺾ‪ :‬ﺣﻤﯽ اﻟﺮﻋﺪة‪.‬‬‫]‪ [3‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 3‬ص ‪ 34‬ﺑﺎب ﺣﺪﯾﺚ اﻻﻓﮏ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪537 :‬‬‫ﮐﺒﯿﺮ و ﻣﺤـﺪث ﻧﺤﺮﯾﺮ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺨﻄﯿﺐ اﻟﺒﻐـﺪادي‪ ،‬و ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺒﺮ اﻟﻨﻤﺮي‬‫اﻟﻘﺮﻃﺒﯽ و ﺣﺎﻓـﻆ اﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ اﻟﻘﺎﺿـﯽ اﻟﯿﺤﺼﺒﯽ‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﺻﺎﺣﺐ )ﻣﻄﺎﻟﻊ اﻻﻧﻮار ﻋﻠﯽ ﺻـﺤﺎح اﻻﺛﺎر(‪ ،‬و‬‫ﺷﯿﺦ أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺴﻬﯿﻠﯽ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﯽ اﻟﻔﺘﺢ ﺑﻦ ﺳﯿﺪ اﻻﻧﺪﻟﺴﯽ‪ ،‬و ﺣﺎﻓﻆ ﺟﻤﺎل‬‫اﻟﺪﯾﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﺑﻦ اﻟﺰﮐﯽ اﻟﻤﺰي‪ ،‬و ﺣﺎﻓﻆ ﺷـﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﺬﻫﺒﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ ﺳـﻌﯿﺪ ﺻـﻼح اﻟﺪﯾﻦ ﺧﻠﯿﻞ ﺑﻦ ﮐﯿﮑﻠﺪي ﺑﻦ ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻌﻼﺋﯽ و اﻣﺜﺎل اﯾﺸﺎن واﺿﺢ اﺳﺖ ]‪.[1‬‬‫در )اﺳﺘﯿﻌﺎب( اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪ [:‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﻋﻤﺮ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‪ :‬رواﯾﮥ ﻣﺴﺮوق ﻋﻦ أم روﻣﺎن ﻣﺮﺳﻠﮥ‪ ،‬و ﻟﻌﻠﻪ ﺳﻤﻊ ذﻟﮏ ﻣﻦ ﻋﺎﺋﺸﮥ‬‫رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻬﺎ ]‪[2‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أم روﻣﺎن‬‫]و أﺑﻮ اﻟﺤﺠـﺎج ]‪ [3‬ﻣﺰي در )ﺗﻬـﺬﯾﺐ اﻟﮑﻤـﺎل( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬أم روﻣﺎن زوج أﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺼـﺪﯾﻖ و واﻟـﺪة ﻋﺎﺋﺸـﮥ و ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻟﻬﺎ ﺻـﺤﺒﮥ‪ ،‬و‬‫ﮐﺎﻧﺖ ﻗﺒﻠﻪ ﺗﺤﺖ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث ﺑﻦ ﺳـﺨﺒﺮه‪ ،‬و ﮐﺎن ﻗـﺪم ﺑﻬﺎ ﻣﮑﮥ ﻓﺤﺎﻟﻒ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ ﻗﺒﻞ اﻻﺳـﻼم‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯽ ﻋﻦ أم روﻣﺎن و وﻟﺪت ﻟﻪ‬‫اﻟﻄﻔﯿﻞ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث ]‪ [1‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 3‬ص ‪ 34‬ﺑﺎب ﺣﺪﯾﺚ اﻻﻓﮏ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﻻﺳﺘﯿﻌﺎب ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻻﺻﺤﺎب ﺑﻬﺎﻣﺶ اﻻﺻﺎﺑﮥ ج ‪ 4‬ص ‪ 452‬ط ﺑﻐﺪاد‪.‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ اﻟﺤﺠﺎج اﻟﻤﺰي‪ :‬اﻟﺤﺎﻓﻆ ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬ﻣﺤﺪث اﻟﺪﯾﺎر اﻟﺸﺎﻣﯿﮥ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.742‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪538 :‬‬‫اﺑﻦ ﺳﺨﺒﺮه ﻓﻬﻮ أﺧﻮ ﻋﺎﺋﺸﮥ و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻻ ﻣﻬﻤﺎ ﻗﺎﻟﻪ اﻟﻮاﻗﺪي‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ]‪ [1‬ﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ :‬أم روﻣﺎن اﺳﻤﻬﺎ زﯾﻨﺐ ﺑﻨﺖ ﻋﺒﺪ دﻫﻤﺎن أﺣﺪ ﺑﻨﯽ ﻓﺮاس ﺑﻦ ﻏﻨﻢ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﮐﻨﺎﻧﮥ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻏﯿﺮه‪ :‬أم روﻣﺎن ﺑﻨﺖ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻋﻮﯾﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﺷﻤﺲ ﺑﻦ ﻋﺘﺎب ﺑﻦ اذﯾﻨﮥ ﺑﻦ ﺳﺒﯿﻊ ﺑﻦ دﻫﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﺤﺮث ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﮐﻨﺎﻧﮥ‪.‬‬‫و اﻟﺨﻼف ﻓﯽ ﻧﺴﺒﻬﺎ ﮐﺜﯿﺮ ﺟﺪا و أﺟﻤﻌﻮا أﻧﻬﺎ ﻣﻦ ﺑﻨﯽ ﻏﻨﻢ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﮐﻨﺎﻧﮥ‪.‬‬‫ﻗﯿﻞ اﻧﻬﺎ ﺗﻮﻓﯿﺖ ﺳﻨﮥ أرﺑﻊ أو ﺧﻤﺲ‪ ،‬ﻓﻨﺰل اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﯽ ﻗﺒﺮﻫﺎ و اﺳﺘﻐﻔﺮ ﻟﻬﺎ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﻮاﻗﺪي‪ ،‬و اﻟﺰﺑﯿﺮ ﺑﻦ ﺑﮑﺎر ﺗﻮﻓﯿﺖ ﻓﯽ ذي اﻟﺤﺠﮥ ﺳﻨﮥ ﺳﺖ‪.‬‬‫روي ﻟﻬـﺎ اﻟﺒﺨـﺎري‪ ،‬و ﻗـﺪ وﻗﻊ ﻟﻨـﺎ ﺣـﺪﯾﺜﻬﺎ ﺑﻌﻠﻮ‪ ،‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺑﻪ أﺑﻮ اﻟﻔﺮج ﺑﻦ ﻗﺪاﻣـﮥ‪ ،‬و أﺑﻮ اﻟﻐﻨﺎﺋﻢ ﺑﻦ ﻋﻼن‪ ،‬و أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺷـﯿﺒﺎن‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا أﺧﺒﺮﻧﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 156‬از ‪180‬‬‫ﺣﻨﺒ ﻞ‪ ،‬ﻗ ﺎ ل ‪:‬‬
‫أﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﻦ اﻟﺤﺼﯿﻦ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﺑﻦ اﻟﻤﺬﻫﺐ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ اﻟﻘﻄﯿﻌﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ أﺑﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﻋﺎﺻﻢ‪ ،‬ﻗﺎل‪:‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﺎ ﺣﺼﯿﻦ ]‪ ،[2‬ﻋﻦ أﺑﯽ واﺋﻞ ]‪ ،[3‬ﻋﻦ ﻣﺴـﺮوق‪ ،‬ﻋﻦ أم روﻣﺎن‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﺑﯿﻨﺎ أﻧﺎ ﻋﻨـﺪ ﻋﺎﺋﺸﮥ إذ دﺧﻠﺖ ﻋﻠﯿﻬﺎ اﻣﺮأة ﻣﻦ اﻻﻧﺼﺎر‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﺖ‪:‬‬‫ﻓﻌﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﺎﺑﻨﻬﺎ و ﻓﻌﻞ‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ ﻋﺎﺋﺸـﮥ‪ :‬و ﻟﻢ‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬اﻧﻪ ﮐﺎن ﻣﻤﻦ ﺣـﺪث اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ ﻋﺎﺋﺸﮥ‪ :‬و أي ﺣﺪﯾﺚ؟ ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﮐﺬا و ﮐﺬا‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬و‬‫ﻗﺪ ﺑﻠﻎ ذاك رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ ]‪ [1‬ﻋﺒﺪ اﻟﻤﻠﮏ ﺑﻦ ﻫﺸﺎم‪ :‬اﺑﻦ أﯾﻮب اﻟﺤﻤﯿﺮي اﻟﺒﺼﺮي اﻟﻤﺆرخ ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺴﯿﺮة اﻟﻨﺒﻮﯾﮥ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ‪.213‬‬‫]‪ [2‬ﺣﺼﯿﻦ‪ :‬اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﺴﻠﻤﯽ اﻟﮑﻮﻓﯽ‪ ،‬ﻣﻦ اﻟﺤﻔﺎظ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.136‬‬‫]‪ [3‬أﺑﻮ واﺋﻞ‪ :‬ﺷﻘﯿﻖ ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ اﻻﺳﺪي اﻟﮑﻮﻓﯽ ﻣﻦ أﮐﺎﺑﺮ اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.82‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪539 :‬‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ؟ ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬و ﺑﻠﻎ أﺑﺎ ﺑﮑﺮ؟ ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ ﻓﺨﺮت ﻋﺎﺋﺸﮥ ﻣﻐﺸﯿﺎ ﻋﻠﯿﻬﺎ‪ ،‬ﻓﻤﺎ أﻓﺎﻗﺖ اﻻ و ﻋﻠﯿﻬﺎ ﺣّﻤﯽ ﺑﻨﺎﻓﺾ‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ‬‫ﻓﺘﻘـﺪﻣﺖ ﻓـﺪﺛﺮﺗﻬﺎ ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬و دﺧﻞ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﺷﺄن ﻫـﺬه؟ ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﻓﻘﻠﺖ ﯾﺎ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ أﺧـﺬﺗﻬﺎ ﺣّﻤﯽ ﺑﻨﺎﻓﺾ‪ ،‬ﻗﺎل‬‫ﻓﻠﻌﻠﻪ ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﺗﺤﺪث ﺑﻪ‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ‪:‬‬‫ﻓﺎﺳـﺘﻮت ﻋﺎﺋﺸـﮥ ﻗﺎﻋﺪة‪ ،‬ﻓﻘﺎﻟﺖ‪ :‬و اﻟﱠﻠﻪ ﻟﺌﻦ ﺣﻠﻔﺖ ﻟﮑﻢ ﻻ ﺗﺼﺪﻗﻮﻧﯽ‪ ،‬و ﻟﺌﻦ اﻋﺘﺬرت إﻟﯿﮑﻢ ﻻ ﺗﻌﺬروﻧﯽ‪ ،‬ﻓﻤﺜﻠﯽ و ﻣﺜﻠﮑﻢ ﮐﻤﺜﻞ ﯾﻌﻘﻮب و‬‫ﺑﻨﯿﻪ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺴﺘﻌﺎن ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﺗﺼﻔﻮن‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬و ﺧﺮج رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ و أﻧﺰل اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ ﻋﺬرﻫﺎ ﻓﺮﺟﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ )ص( ﻣﻌﻪ‬‫أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻓـﺪﺧﻞ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺎ ﻋﺎﺋﺸـﮥ ان اﻟﱠﻠﻪ ﻗـﺪ أﻧﺰل ﻋـﺬرك ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﺑﺤﻤﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻻ ﺑﺤﻤﺪك‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﻓﻘﺎل ﻟﻬﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ :‬ﺗﻘﻮﻟﯿﻦ ﻫﺬا ﻟﺮﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ؟ ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬و ﮐﺎﻧﺖ ﻣﻤﻦ ﺣّﺪث اﻟﺤﺪﯾﺚ رﺟﻞ ﮐﺎن ﯾﻌﻠﻮه أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻓﺤﻠﻒ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ أن ﻻ ﯾﺼـﻠﻪ‪ ،‬ﻓﺄﻧﺰل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﺰ و ﺟﻞ َو ﻻ َﯾْﺄَﺗِﻞ ُأوﻟ ُﻮا اﻟ َْﻔْﻀِﻞ ﻣِﻨُْﮑْﻢ‬‫اﻟﯽ آﺧﺮ اﻵﯾﮥ ]‪ ،[1‬ﻗﺎل أﺑﻮ ﺑﮑﺮ‪ :‬ﺑﻠﯽ‪ ،‬ﻓﻮﺻﻠﻪ‪.‬‬‫اﺧﺮﺟﻪ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻓﻀـﯿﻞ و أﺑﯽ ﻋﻮاﻧﮥ‪ ،‬و ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺑﻦ ﮐﺜﯿﺮ ﻋﻦ ﺣﺼـﯿﻦ ﻣﺨﺘﺼـﺮا و ﻣﻄﻮﻻ‪ ،‬و ﻓﯽ ﺑﻌﺾ ﻃﺮﻗﻪ ﻋﻦ ﻣﺴﺮوق ﻗﺎل‪:‬‬‫ﺣّﺪﺛﺘﻨﯽ أم روﻣﺎن‬‫و ﻗﺪ ﻋّﺪ ذﻟﮏ ﻏﯿﺮ واﺣﺪ ﻣﻦ اﻻوﻫﺎم‪ ،‬و ﻗﺪ ﻗﯿﻞ ﻓﯿﻪ ﻋﻦ ﻣﺴﺮوق ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺴﻌﻮد ﻋﻦ أم روﻣﺎن‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺤﺎﻓﻆ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﻫﺬا ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺮﯾﺐ ﻣﻦ رواﯾﮥ أﺑﯽ واﺋﻞ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺴﺮوق ﻻ ﻧﻌﻠﻢ رواه ﻏﯿﺮ ﺣﺼﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻓﯿﻪ‬‫ارﺳﺎل ﻷّن ]‪ [1‬ﺳﻮرة اﻟﻨﻮر‪.22 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪540 :‬‬‫ﻣﺴﺮوﻗﺎ ]‪ [1‬ﻟﻢ ﯾﺪرك أم روﻣﺎن و ﮐﺎن وﻓﺎﺗﻬﺎ ﻋﻠﯽ ﻋﻬﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ و ﮐﺎن ﻣﺴﺮوق ﯾﺮﺳﻞ رواﯾﮥ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻨﻬﺎ‬‫و ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳـﺌﻠﺖ أم روﻣـﺎن ﻓﻮﻫﻢ ﺣﺼـﯿﻦ ﻓﯿﻪ‪ ،‬إذ ﺟﻌـﻞ اﻟﺴﺎﺋـﻞ ﻟﻬﺎ ﻣﺴـﺮوﻗﺎ‪ ،‬اﻟﱠﻠﻬّﻢ اﻟّﺎ ان ﯾﮑﻮن ﺑﻌﺾ اﻟﻨﻘﻠـﮥ ﮐﺘﺐ ﺳﺄﻟﺖ ﺑﺎﻻﻟﻒ ﻓﺎن ﻣﻦ‬‫اﻟﻨﺎس ﻣﻦ ﯾﺠﻌﻞ اﻟﻬﻤﺰة ﻓﯽ اﻟﺨﻂ أﻟﻔﺎ و ان ﮐﺎﻧﺖ ﻣﮑﺴﻮرة‪ ،‬أو ﻣﺮﻓﻮﻋـﮥ ﻓﺘﺒّﺮأ ﺣﯿﻨﺌـﺬ ﺣﺼـﯿﻦ ﻣﻦ اﻟﻮﻫﻢ ﻓﯿﻪ ﻋﻠﯽ أن ﺑﻌﺾ اﻟﺮواة ﻗﺪ رواه‬‫ﻋﻦ ﺣﺼـﯿﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺼﻮاب‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬و أﺧﺮج اﻟﺒﺨﺎري ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ ﺻـﺤﯿﺤﻪ ﻟﻤﺎ رأي ﻓﯿﻪ ﻋﻦ ﻣﺴـﺮوق‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ أم روﻣﺎن و ﻟﻢ ﺗﻈﻬﺮ‬‫ﻟﻪ ﻋّﻠﺘﻪ و ﻗﺪ ﺑّﯿﻨﺎ ذﻟﮏ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﻤﺮاﺳﯿﻞ و أﺷﺒﻌﻨﺎ اﻟﻘﻮل ﺑﻤﺎ ﻻ ﺣﺎﺟﮥ ﻟﻨﺎ اﻟﯽ اﻋﺎدﺗﻪ ]‪[2‬‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ أم روﻣﺎن در )اﻟﺮوض اﻻﻧﻒ(‬‫]و اﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ اﻟﺨﻄﯿﺐ اﺑﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺑﯽ ﻋﻤﺮ اﺣﻤﺪ اﻟﺨﺜﻌﻤﯽ اﻟﺴﻬﯿﻠﯽ در ﮐﺘﺎب )اﻟﺮوض اﻻﻧﻒ( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و أّﻣﺎ‬‫أم روﻣﺎن و ﻫﯽ أم ﻋﺎﯾﺸـﮥ ﻓﻘﺪ ﻣّﺮ ذﮐﺮﻫﺎ ﻓﯽ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﻫﯽ زﯾﻨﺐ ﺑﻨﺖ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻋﻮﯾﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﺷـﻤﺲ ﺑﻦ دﻫﻤﺎن‪ ،‬و ﻫﯽ ﻣﻦ ﮐﻨﺎﻧﮥ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 157‬از ‪180‬‬‫و اﺧﺘﻠﻒ ﻓﯽ ﻋﻤﻮد ﻧﺴﺒﻬﺎ‪ ،‬وﻟﺪت ﻻﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻋﺎﺋﺸﮥ و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ ﻗﺒﻞ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻋﻨﺪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث ﺑﻦ ﺳﺨﺒﺮة‪ ،‬ﻓﻮﻟﺪت ﻟﻪ‬‫اﻟﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬و ﺗﻮّﻓﯿﺖ أم روﻣﺎن ﺳﻨﮥ ﺳّﺖ ﻣﻦ اﻟﻬﺠﺮة‪ ،‬و‬‫ﻧﺰل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ ﻓﯽ ﻗﺒﺮﻫﺎ و ﻗﺎل‪:‬‬‫)اﻟّﻠﻬّﻢ اﻧّﻪ ﻟﻢ ﯾﺨﻒ ﻋﻠﯿـﮏ ﻣـﺎ ﻟﻘﯿﺖ أّم روﻣﺎن ﻓﯿﮏ و ﻓﯽ رﺳﻮﻟﮏ(‪ [1] ،‬ﻣﺴـﺮوق‪ :‬اﺑﻦ اﻻﺟـﺪع ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ اﻟﻬﻤﺪاﻧﯽ ﻣﻦ اﻟﺘﺎﺑﻌﯿﻦ و ﻗﺪم‬‫اﻟﻤﺪﯾﻨﻪ ﻓﯽ اﯾﺎم اﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ ،‬و ﺳﮑﻦ ﺑﺎﻟﮑﻮﻓﮥ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.63‬‬‫]‪ [2‬ﺗﻬﺬﯾﺐ ﻟا ﮑﻤﺎل ﻓﯽ اﺳﻤﺎء اﻟﺮﺟﺎل‪ ،‬ﺑﺎب اﻟﮑﻨﯽ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﻨﺴﺎء ﻣﺨﻄﻮط‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪541 :‬‬‫و ﻗﺎل‪) :‬ص(‪) :‬ﻣﻦ ﺳّﺮه أن ﯾﻨﻈﺮ اﻟﯽ اﻣﺮأة ﻣﻦ اﻟﺤﻮر اﻟﻌﯿﻦ ﻓﻠﯿﻨﻈﺮ اﻟﯽ أّم روﻣﺎن(‪.‬‬‫و روي اﻟﺒﺨﺎرّي ﺣﺪﯾﺜﺎ ﻋﻦ ﻣﺴﺮوق و ﻗﺎل ﻓﯿﻪ‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ أم روﻣﺎن و ﻫﯽ أّم ﻋﺎﺋﺸﮥ ﻋﻤﺎ ﻗﯿﻞ ﻓﯿﻬﺎ‪.‬‬‫و ﻣﺴـﺮوق وﻟـﺪ ﺑﻌـﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺑﻼ ﺧﻼف‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﺮ أّم روﻣﺎن ﻗّﻂ‪ ،‬ﻓﻘﯿﻞ اﻧﻪ وﻫﻢ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ .‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬ﺑﻞ اﻟﺤﺪﯾﺚ‬‫ﺻﺤﯿﺢ و ﻫﻮ ﻣﻘّﺪم ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ذﮐﺮه اﻫﻞ اﻟﺴﯿﺮة ﻣﻦ ﻣﻮﺗﻬﺎ ﻓﯽ ﺣﯿﺎة رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳّﻠﻢ‪.‬‬‫و ﻗﺪ ﺗﮑﻠﻢ ﺷـﯿﺨﻨﺎ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﻟﻌﺮﺑﯽ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯽ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ و اﻋﺘﻨﯽ ﺑﻪ ﻻ ﺷﮑﺎ ﻟﻪ ﻓﺎورده ﻣﻦ ﻃﺮق ﻓﻔﯽ ﺑﻌﻀﻬﺎ ﺣّﺪﺛﺘﻨﯽ أم روﻣﺎن‪،‬‬‫و ﻓﯽ ﺑﻌﻀﻬﺎ ﻋﻦ ﻣﺴﺮوق ﻋﻦ أّم روﻣﺎن ﻣﻌﻨﻌﻨﺎ‪ ،‬ﻗﺎل رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ و اﻟﻌﻨﻌﻨﮥ اﺻّﺢ ﻓﯿﻪ و إذا ﮐﺎن اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﻌﻨﻌﻨﺎ ﮐﺎن ﻣﺤﺘﻤﻼ و ﻟﻢ ﯾﻠﺰم ﻓﯿﻪ ﻣﺎ‬‫ﯾﻠﺰم ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺜﻨﺎ و ﻓﯽ ﺳﺄﻟﺖ‪ ،‬ﻷّن ﻟﻠﺮاوي أن ﯾﻘﻮل ﻋﻦ ﻓﻼن و ان ﻟﻢ ﯾﺪرﮐﻪ و ﻫﻮ ﮐﺜﯿﺮ ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ]‪[1‬‬‫ﺟﻮاب اﺑﻦ ﺳﯿﺪ اﻟﻨﺎس از اﺷﮑﺎل ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺴﺮوق‬‫]و ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮ اﻟﻔﺘـﺢ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـّﯿﺪ اﻟﻨﺎس اﻟﺮﺑﻌﯽ اﻟﯿﻌﻤﺮي اﻻﻧﺪﻟﺴـﯽ‬‫اﻻﺷﺒﯿﻠﯽ اﻟﻤﺼﺮي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﺑﻦ ]‪ [2‬ﺳـّﯿﺪ اﻟﻨﺎس ﮐﻪ ﻧﺒـﺬي از ﻣﻔﺎﺧﺮ ﺟﻤﯿﻠﻪ و ﻣﺂﺛﺮ ﺟﻠﯿﻠﻪ او از ﻣﻌﺠﻢ ﻣﺨﺘﺺ ذﻫﺒﯽ‪ ،‬و ﻃﺒﻘﺎت‬‫ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ]‪ [1‬اﻟﺮوض اﻻﻧﻒ ﻓﯽ ﺷﺮح اﻟﺴﯿﺮة اﻟﻨﺒﻮﯾﮥ ج ‪ 4‬ص ‪ 21‬ط ﻣﺼﺮ‪.‬‬‫]‪ [2‬اﺑﻦ ﺳﯿﺪ اﻟﻨﺎس‪ :‬ﻣﻮرخ‪ ،‬ادﯾﺐ‪ ،‬ﻣﻦ ﺣﻔﺎظ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻘﺎﻫﺮة ﺳﻨﮥ ‪.734‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪542 :‬‬‫اﺳﺪي و ﻏﯿﺮ آن ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ در ﮐﺘﺎب )ﻋﯿﻮن اﻻﺛﺮ ﻓﯽ ﻓﻨﻮن اﻟﻤﻐﺎزي و اﻟﺸـﻤﺎﺋﻞ و اﻟﺴﯿﺮ( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬أم روﻣﺎن زﯾﻨﺐ ﺑﻨﺖ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻋﻮﯾﻢ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺪ ﺷﻤﺲ ﺑﻦ ﻋﺘﺎب ﺑﻦ اذﯾﻨﮥ ﺑﻦ ﺳﺒﯿﻊ ﺑﻦ دﻫﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث ﺑﻦ ﻏﻨﻢ ﮐﺬا ﻗﺎل ﻣﺼﻌﺐ و ﻏﯿﺮه‪.‬‬‫و ﻗـﺪ وﻗﻊ ﻓﯽ اﻟﺼـﺤﯿﺢ رواﯾـﮥ ﻣﺴـﺮوق ﻋﻨﻬﺎ ﺑﺼـﯿﻐﮥ اﻟﻌﻨﻌﻨـﮥ و ﻏﯿﺮﻫﺎ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾـﺪرﮐﻬﺎ‪ ،‬و ﻣﻠّﺨﺺ ﻣﺎ أﺟﺎب ﺑﻪ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﻟﺨﻄﯿﺐ أّن ﻣﺴـﺮوﻗﺎ‬‫ﯾﻤﮑﻦ أن ﯾﮑﻮن ﻗـﺎل‪ :‬ﺳـﺌﻠﺖ أم روﻣـﺎن ﻓﺄﺛﺒﺖ اﻟﮑﺎﺗﺐ ﺻﻮرة اﻟﻬﻤﺰة أﻟﻔﺎ ﻓﺘﺼـﺤﻒ ﻋﻠﯽ ﻣﻦ ﺑﻌـﺪه ﺑﺴﺄﻟﺖ‪ ،‬ﺛﻢ ﻧﻘﻠﺖ اﻟﯽ ﺻـﯿﻐﮥ اﻻﺧﺒﺎر‬‫ﺑﺎﻟﻤﻌﻨﯽ ﻓﯽ ﻃﺮﯾﻖ‪ ،‬و ﺑﻘﯿﺖ ﻋﻠﯽ ﺻﻮرﺗﻬﺎ ﻓﯽ آﺧﺮ و ﻣﺨﺮﺟﻬﺎ اﻟﺘﺼﺤﯿﻒ اﻟﻤﺬﮐﻮر‬‫ﺟﻮاب ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ از اﺷﮑﺎل ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺴﺮوق از أم روﻣﺎن‬‫]و ﻋّﻠـﺎﻣﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ ﻫﻢ ﮐﻼـم ﺧﻄﯿﺐ ﻟﺒﯿﺐ را ﻣﺘﻀـﻤﻦ رّد رواﯾﺖ ﺑﺨﺎري وارد ﮐﺮده‪ ،‬ﻗﺼـﺪ ﺟﻮاب آن‪ ،‬و ﺣﻤﺎﯾﺖ ﺑﺨﺎري‪ ،‬و‬‫ﺗﺼﺤﯿﺢ اﯾﻦ ﻏﻠﻂ ﻇﺎﻫﺮ در ﺳﺮ ﮐﺮده‪ ،‬و ﺑﻌﺪ از آن اﻓﺎده ﮐﺮده ﮐﻪ‪:‬‬‫ﺗﻠّﻘﯽ ﮐﺮده اﺳﺖ ﮐﻼم ﺧﻄﯿﺐ را ﺑﺘﺴـﻠﯿﻢ ﺻﺎﺣﺐ )ﻣﺸﺎرق( و ﻣﺆﻟﻒ )ﻣﻄﺎﻟﻊ( و ﺳـﻬﯿﻠﯽ و اﺑﻦ ﺳـﯿﺪ اﻟﻨﺎس و ﻣﺘﺎﺑﻌﺖ ﮐﺮده ﻣّﺰي را ذﻫﺒﯽ‬‫در )ﻣﺨﺘﺼـﺮات( ﺧﻮد‪ ،‬و ﻋﻼـﺋﯽ در ﻣﺮاﺳـﯿﻞ‪ ،‬و دﯾﮕﺮان در )ﻓﺘـﺢ اﻟﺒـﺎري( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﻋﻦ ﻣﺴـﺮوق‪ ،‬ﺣـﺪﺛﺘﻨﯽ أم روﻣﺎن )ﺑﻀﻢ اﻟﺮاء و‬‫ﺳﮑﻮن اﻟﻮاو( ﺗﻘّﺪم ذﮐﺮﻫﺎ ﻓﯽ ﻋﻼﻣﺎت اﻟﻨﺒﻮة‪ ،‬و ﺗﺴﻤﯿﺘﻬﺎ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 158‬از ‪180‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪543 :‬‬‫و ﻗﺪ اﺳﺘﺸـﮑﻞ ﻗﻮل ﻣﺴـﺮوق ﺣّﺪﺛﺘﻨﯽ أم روﻣﺎن‪ ،‬ﻣﻊ أﻧﻬﺎ ﻣﺎﺗﺖ ﻓﯽ زﻣﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬و ﻣﺴﺮوق ﻟﯿﺴﺖ ﻟﻪ ﺻﺤﺒﮥ‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﻟﻢ‬‫ﯾﻘﺪم ﻣﻦ اﻟﯿﻤﻦ اﻻ ﺑﻌﺪ ﻣﻮت اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﯽ ﺧﻼﻓﮥ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ أو ﻋﻤﺮ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺨﻄﯿﺐ‪ :‬ﻻ ﻧﻌﻠﻢ روي ﻫـﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻦ أﺑﯽ واﺋﻞ ﻏﯿﺮ ﺣﺼـﯿﻦ‪ ،‬و ﻣﺴـﺮوق ﻟﻢ ﯾﺪرك أّم روﻣﺎن‪ ،‬و ﮐﺎن ﯾﺮﺳﻞ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻨﻬﺎ و‬‫ﯾﻘﻮل‪ :‬ﺳـﺌﻠﺖ أّم روﻣـﺎن‪ ،‬ﻓﻮﻫﻢ ﺣﺼـﯿﻦ ﻓﯿﻪ‪ ،‬ﺣﯿﺚ ﺟﻌـﻞ اﻟﺴﺎﺋـﻞ ﻟﻬـﺎ ﻣﺴـﺮوﻗﺎ‪ ،‬أو ﯾﮑﻮن ﺑﻌﺾ اﻟﻨﻘﻠـﮥ ﮐﺘﺐ ﺳﺄﻟﺖ ﺑﺄﻟﻒ‪ ،‬ﻓﺼﺎرت ﺳﺄﻟﺖ‬‫ﻓﻘﺮﺋﺖ ﺑﻔﺘﺤﺘﯿﻦ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻋﻠﯽ أّن ﺑﻌﺾ اﻟﺮواة ﻗﺪ رواه ﻋﻦ ﺣﺼﯿﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﺼﻮاب ﯾﻌﻨﯽ ﺑﺎﻟﻌﻨﻌﻨﮥ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و أﺧﺮج اﻟﺒﺨﺎرّي ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺑﻨﺎء ﻋﻠﯽ ﻇﺎﻫﺮ اﻻﺗﺼﺎل ﻓﻠﻢ ﯾﻈﻬﺮ ﻟﻪ ﻋّﻠﺘﻪ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻗـﺪ ﺣﮑﯽ اﻟﻤّﺰي ]‪ [1‬ﮐﻼـم اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻫـﺬا ﻓﯽ )اﻟﺘﻬـﺬﯾﺐ( و ﻓﯽ )اﻻـﻃﺮاف( و ﻟﻢ ﯾﺘﻌّﻘﺒﻪ‪ ،‬ﺑﻞ أﻗّﺮه و زاد أﻧﻪ روي ﻋﻦ ﻣﺴـﺮوق ﻋﻦ اﺑﻦ‬‫ﻣﺴﻌﻮد ﻋﻦ أّم روﻣﺎن و ﻫﻮ أﺷﺒﻪ ﺑﺎﻟﺼﻮاب ﮐﺬا ﻗﺎل‪ :‬و ﻫﺬه اﻟﺮواﯾﮥ ﺷﺎّذة و ﻫﯽ ﻣﻦ اﻟﻤﺰﯾﺪ ﻓﯽ ﻣﺘﺼﻞ اﻻﺳﺎﻧﯿﺪ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﺳﻨﻮﺿﺤﻪ ]‪.[2‬‬‫]و ﺑﻌﺪ ﺟﻮاب ﮐﻼم ﺧﻄﯿﺐ ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و ﻗﺪ ﺗﻠّﻘﯽ ﮐﻼم اﻟﺨﻄﯿﺐ ﺑﺎﻟﺘﺴﻠﯿﻢ ﺻﺎﺣﺐ )اﻟﻤﺸﺎرق( و )اﻟﻤﻄﺎﻟﻊ( و اﻟﺴﻬﯿﻠﯽ و اﺑﻦ ﺳﯿﺪ اﻟﻨﺎس و ﺗﺒﻊ‬‫اﻟﻤّﺰي اﻟـﺬﻫﺒﯽ ﻓﯽ ﻣﺨﺘﺼـﺮاﺗﻪ و اﻟﻌﻼـﺋﯽ ﻓﯽ اﻟﻤﺮاﺳـﯿﻞ و آﺧﺮون‪ ،‬و ﺧـﺎﻟﻔﻬﻢ ﺻـﺎﺣﺐ )اﻟﻬـﺪي( ]‪ [1] .[3‬اﻟﻤﺰي‪ :‬اﻟﺤﺎﻓـﻆ اﺑﻮ اﻟﺤﺠﺎج‪،‬‬‫ﯾﻮﺳﻒ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻟﻤﺘﻘﺪم ذﮐﺮه‪.‬‬‫]‪ [2‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ﻓﯽ ﺷﺮح ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 7‬ص ‪.337‬‬‫]‪ [3‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج ‪ 7‬ص ‪.338‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪544 :‬‬‫]و ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﺮاد اﺑﻦ ﺣﺠﺮ از ﺻﺎﺣﺐ )ﻣﺸﺎرق( ﻗﺎﺿﯽ ﻋﯿﺎض اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺮاد از )ﻣﺸﺎرق( ﮐﺘﺎب او )ﻣﺸﺎرق اﻻﻧﻮار ﻋﻠﯽ ﺻﺤﺎح‬‫اﻻﺧﺒﺎر( اﺳﺖ ﮐﻪ در آن ذﮐﺮ ﺗﺤﺮﯾﻔﺎت و ﺗﺼـﺤﯿﻔﺎت )ﻣﻮﻃﺄ( و )ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري( و )ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ( ﮐﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و ﻣﺮاد )ﻣﻄﺎﻟﻊ( ﮐﺘﺎب‬‫)ﻣﻄﺎﻟﻊ اﻻﻧﻮار ﻋﻠﯽ ﺻﺤﺎح اﻻﺛﺎر( ﺗﺼﻨﯿﻒ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ اﺳﺖ‪[.‬‬‫]ﻣﺼـﻄﻔﯽ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻘﺴـﻄﻨﻄﯿﻨﯽ اﻟﻤﺸـﻬﻮر ﺑﺤـﺎﺟﯽ ﺧﻠﯿﻔﻪ و اﻟﮑﺎﺗﺐ اﻟﺠﻠﺒﯽ در )ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن( ﮔﻔﺘﻪ‪) [:‬ﻣﻄﺎﻟﻊ اﻻﻧﻮار ﻋﻠﯽ ﺻـﺤﺎح‬‫اﻻﺛﺎر( ﻓﯽ ﻓﺘـﺢ ﻣﺎ اﺳـﺘﻐﻠﻖ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب )اﻟﻤﻮّﻃﺄ( و )ﻣﺴـﻠﻢ( و )اﻟﺒﺨﺎري( و اﯾﻀﺎح ﻣﺒﻬﻢ ﻟﻐﺎﺗﻬﺎ ﻓﯽ ﻏﺮﯾﺐ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻻﺑﻦ ﻗﺮﻗﻮل اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ‬‫ﯾﻮﺳﻒ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ و ﺳﺘﯿﻦ و ﺧﻤﺴﻤﺎﺋﮥ ﺻّﻨﻔﻪ ﻋﻠﯽ ﻣﻨﻮال )ﻣﺸﺎرق اﻻﻧﻮار( ﻟﻠﻘﺎﺿﯽ ﻋﯿﺎض‪ ،‬و ﻧﻈﻤﻪ ﺷﻤﺲ اﻟﺪﯾﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‬‫اﻟﻤﻮﺻﻠﯽ اﻟﻤﺘﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ارﺑﻊ و ﺳﺒﻌﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬أّوﻟﻪ اﻟﺤﻤﺪ ﻟّﻠﻪ اﻟﺬي اﻇﻬﺮ دﯾﻨﻪ ﻋﻠﯽ ﮐﻞ دﯾﻦ‪ ،‬و ﻫﻮ ﻣﺄﺧﻮذ ﻣﻤﺎ ﺷﺮﺣﻪ و أوﺿﺤﻪ و ﺑّﯿﻨﻪ‬‫و أﺗﻘﻨﻪ و ﺿـﺒﻄﻪ و ﻗّﯿﺪه اﻟﻔﻘﯿﻪ اﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ ﻋﯿﺎض ﺑﻦ ﻣﻮﺳـﯽ ﺑﻦ ﻋﯿﺎض اﻟﺴـﺒﺘﯽ ]‪ [1‬ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟﻤﺴـﻤﯽ )ﺑﻤﺸﺎرق اﻻﻧﻮار( ﻟﮑﻦ اﺧﺘﺼﺮه و‬‫اﺳﺘﺪرك ﻋﻠﯿﻪ و أﺻﻠﺢ ﻓﯿﻪ أوﻫﺎﻣﺎ اﻟﻔﻘﯿﻪ اﺑﻮ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﻗﺮﻗﻮل ]‪.[2‬‬‫]و ﻣﺮاد از ﻋﻼﺋﯽ ﺧﻠﯿﻞ ﺑﻦ ﮐﯿﮑﻠﺪي اﺳﺖ ﮐﻪ از اﮐﺎﺑﺮ اﺋﻤﻪ ﻋﻈﯿﻢ اﻟﺸﺄن و رﺋﯿﺲ ﺣّﺬاق اﻋﯿﺎن اﺳﺖ‬‫ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﻼﺋﯽ ﺧﻠﯿﻞ ﮐﯿﮑﻠﺪي در )ﻃﺒﻘﺎت( اﺑﻦ ﺷﻬﺒﻪ اﺳﺪي‬‫اﺑﻮ ﺑﮑﺮ اﺳـﺪي در )ﻃﺒﻘـﺎت ﺷﺎﻓﻌﯿﻪ( در ﻣـﺪح و ﺳـﺘﺎﯾﺶ او ﮔﻔﺘﻪ‪ [1] [:‬اﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﻟﻘﺎﺿـﯽ ﻋﯿﺎض اﻟﯿﺤﺼﺒﯽ اﻟﻤﺎﻟﮑﯽ اﻟﺤﺎﻓﻆ اﻟﻤﺤـﺪث‬‫اﻟﻤﺆرخ‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.544‬‬‫]‪ [2‬ﮐﺸﻒ اﻟﻈﻨﻮن ج ‪ 2‬ص ‪.1715‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪545 :‬‬‫ﺧﻠﯿﻞ ﺑﻦ ﮐﯿﮑﻠﺪي ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﻻﻣﺎم اﻟﺒﺎرع اﻟﻤﺤﻘﻖ ﺑﻘﯿﮥ اﻟﺤﻔﺎظ‪ ،‬ﺻﻼح اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﻌﻼﺋﯽ اﻟﺪﻣﺸﻘﯽ ﺛﻢ اﻟﻤﻘّﺪﺳﯽ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 159‬از ‪180‬‬‫وﻟﺪ ﺑﺪﻣﺸﻖ ﻓﯽ رﺑﯿﻊ اﻻول ﺳﻨﮥ ارﺑﻊ و ﺗﺴﻌﯿﻦ ﺑﺘﻘﺪﯾﻢ اﻟﺘﺎء و ﺳﺘﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و ﺳﻤﻊ اﻟﮑﺜﯿﺮ‪ ،‬و رﺣﻞ‪ ،‬و ﺑﻠﻎ ﻋﺪد ﺷﯿﻮﺧﻪ ﺑﺎﻟﺴﻤﺎع ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ‪ ،‬و أﺧﺬ‬‫ﻋﻠﻢ اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻋﻦ اﻟﻤّﺰي و ﻏﯿﺮه‪ ،‬و أﺧﺬ اﻟﻔﻘﻪ ﻋﻦ اﻟﺸـﯿﺨﯿﻦ‪ :‬ﺑﺮﻫﺎن اﻟﻔﺰاري و ﻻزﻣﻪ و ﺧﺮج ﻟﻪ ﻣﺸـﯿﺨﮥ‪ ،‬و ﮐﻤﺎل اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ اﻟﺰﻣﻠﮑﺎﻧﯽ و‬‫ﺗﺨﺮج ﺑﻪ‪ ،‬و ﻋّﻠﻖ ﻣﻨﻪ ﮐﺜﯿﺮا‪ ،‬و اﺟﯿﺰ ﺑﺎﻟﻔﺘﻮي‪ ،‬و أﺧـﺬ و اﺟﺘﻬـﺪ‪ ،‬ﺣﺘﯽ ﻓﺎق اﻫﻞ ﻋﺼـﺮه ﻓﯽ اﻟﺤﻔﻆ و اﻻﺗﻘﺎن‪ ،‬و درس ﺑـﺪﻣﺸﻖ ﺑﺎﻻﺳﺪﯾـﮥ و‬‫ﺑﺤﻠﻘﮥ ﺻﺎﺣﺐ ﺣﻤﺺ‪ ،‬ﺛﻢ اﻧﺘﻘﻞ اﻟﯽ اﻟﻘﺪس ﻣﺪّرﺳﺎ ﺑﺎﻟﺼﻼﺣﯿﮥ ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺛﻠﺜﯿﻦ‪ ،‬ﻓﺄﻗﺎم ﺑﺎﻟﻘﺪس ﻣﺪة ﻃﻮﯾﻠﮥ ﯾﺪّرس و ﯾﻔﺘﯽ و ﯾﺤّﺪث و‬‫ﯾﺼّﻨﻒ اﻟﯽ آﺧﺮ ﻋﻤﺮه‪.‬‬‫ذﮐﺮه اﻟﺬﻫﺒﯽ ﻓﯽ ﻣﻌﺠﻤﻪ و أﺛﻨﯽ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺤﺴﯿﻨﯽ ﻓﯽ ﻣﻌﺠﻤﻪ و ذﯾﻠﻪ‪:‬‬‫ﮐـﺎن اﻣﺎﻣـﺎ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ و اﻟﻨﺤﻮ و اﻻﺻﻮل ﻣﺘﻔﻨﻨﺎ ﻓﯽ ﻋﻠﻮم اﻟﺤـﺪﯾﺚ و ﻣﻌﺮﻓـﮥ اﻟﺮﺟﺎل ﻋّﻠﺎﻣـﮥ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓـﮥ اﻟﻤﺘﻮن و اﻻﺳﺎﻧﯿـﺪ‪ ،‬ﺑﻘﯿـﮥ اﻟﺤﻔﺎظ‪ ،‬و‬‫ﻣﺼّﻨﻔﺎﺗﻪ ﺗﻨﺒﺊ ﻋﻦ اﻣﺎﻣﺘﻪ ﻓﯽ ﮐﻞ ﻓﻦ و درس و أﻓﺘﯽ و ﻧﺎﻇﺮ و ﻟﻢ ﯾﺨﻠﻒ ﺑﻌﺪه ﻣﺜﻠﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻻﺳـﻨﻮي ﻓﯽ ﻃﺒﻘﺎﺗﻪ‪ :‬ﮐﺎن ﺣﺎﻓﻆ زﻣﺎﻧﻪ‪ ،‬اﻣﺎﻣﺎ ﻓﯽ اﻟﻔﻘﻪ و اﻻﺻﻮل و ﻏﯿﺮﻫﻤﺎ ذﮐﯿﺎ و ﻧّﻈﺎرا‪ ،‬ﻓﺼـﯿﺤﺎ‪ ،‬ذا رﯾﺎﺳﮥ و ﺣﺸﻤﮥ‪ ،‬و ﺻّﻨﻒ ﻓﯽ‬‫اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺗﺼﺎﻧﯿﻒ ﻧﺎﻓﻌﮥ‪ ،‬و ﻓﯽ اﻟﻨﻈﺎﺋﺮ اﻟﻔﻘﻬﯿﮥ ﮐﺘﺎﺑﺎ ﮐﺒﯿﺮا ﻧﻔﯿﺴﺎ‪ ،‬و درس ﺑﺎﻟﺼـﻼﺣﯿﮥ ﺑﺎﻟﻘﺪس اﻟﺸـﺮﯾﻒ و اﻧﻘﻄﻊ ﻓﯿﻬﺎ ﻟﻼﺷـﺘﻐﺎل و اﻻﻓﺘﺎء و‬‫ا ﻟﺘ ﺼﻨﯿ ﻒ ] ‪. [ 1‬‬‫و ﻗـﺎل اﻟﺴـﺒﮑﯽ ﻓﯽ ﻃﺒﻘـﺎت اﻟﮑﺒﺮي‪ :‬ﮐـﺎن ﺣﺎﻓﻈﺎ‪ ،‬ﺛﺒﺘﺎ‪ ،‬ﺛﻘـﮥ‪ ،‬ﻋﺎرﻓﺎ ﺑﺄﺳـﻤﺎء اﻟﺮﺟﺎل و اﻟﻌﻠﻞ و اﻟﻤﺘﻮن‪ ،‬ﻓﻘﯿﻬﺎ‪ ،‬ﻣﺘﮑﻠﻤﺎ‪ ،‬ادﯾﺒﺎ‪ ،‬ﺷﺎﻋﺮا‪ ،‬ﻧﺎﻇﻤﺎ‪،‬‬‫ﻧﺎﺛﺮا‪ ،‬ﻣﺘﻘﻨﺎ‪ [1] ،‬ﻃﺒﻘﺎت اﻻﺳﻨﻮي ج ‪ 2‬ص ‪.239‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪546 :‬‬‫اﺷﻌﺮﯾﺎ‪ ،‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﻌﻘﯿﺪة‪ ،‬ﺳﻨﯿﺎ ﻟﻢ ﯾﺨﻠﻒ ﺑﻌﺪه ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻣﺜﻠﻪ اﻟﯽ أن ﻗﺎل‪:‬‬‫أﻣﺎ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﻠﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯽ ﻋﺼﺮه ﻣﻦ ﯾﺪاﻧﯿﻪ‪ ،‬و أﻣﺎ ﺑﻘﯿﮥ ﻋﻠﻮﻣﻪ ﻣﻦ ﻓﻘﻪ و ﻧﺤﻮ و ﺗﻔﺴﯿﺮ و ﮐﻼم ﻓﮑﺎن ﻓﯽ ﮐﻞ واﺣﺪ ﻣﻨﻬﺎ ﺣﺴﻦ اﻟﻤﺸﺎرﮐﮥ‪.‬‬‫ﺗﻮﻓﯽ ﺑﺎﻟﻘﺪس ﻓﯽ اﻟﻤﺤﺮم ﺳﻨﮥ اﺣﺪي و ﺳﺘﯿﻦ و ﺳﺒﻌﻤﺎﺋﮥ ]‪.[1‬‬‫و ﻗﺎل اﻻﺳﻨﻮي‪ :‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ﺳﺘﯿﻦ‪ ،‬و ﻫﻮ وﻫﻢ‪ ،‬و دﻓﻦ ﺑﻤﻘﺒﺮة ﺑﺎب اﻟﺮﺣﻤﮥ اﻟﯽ ﺟﺎﻧﺐ ﺳﻮر اﻟﻤﺴﺠﺪ‪.‬‬‫و ﻣﻦ ﺗﺼﺎﻧﯿﻔﻪ )اﻟﻘﻮاﻋﺪ( ﻣﺸـﻬﻮرة و ﻫﻮ ﮐﺘﺎب ﻧﻔﯿﺲ ﻣﺸـﺘﻤﻞ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﻤﯽ اﻻﺻﻮل و اﻟﻔﺮوع‪ ،‬و )اﻟﻮﺷﯽ اﻟﻤﻌﻠﻢ( ﻓﯽ ﻣﻦ روي ﻋﻦ اﺑﯿﻪ ﻋﻦ‬‫ﺟـﺪه ﻋﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻣﺠﻠـﺪ‪) ،‬ﻋﻘﯿﻠـﮥ اﻟﻄﺎﻟﺐ ﻓﯽ ذﮐﺮ اﺳـﺮار اﻟﺼـﻔﺎت و اﻟﻤﻨﺎﻗﺐ( ﻓﯽ ﻣﺠﻠـﺪ ﻟﻄﯿﻒ‪ ،‬و ﺟﻤﻊ اﻻﺣﺎدﯾﺚ‬‫اﻟﻮاردة ﻓﯽ زﯾﺎرة ﻗﺒﺮ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﮐﺘﺒﻪ ﻟﺸﯿﺨﻪ ﺑﺮﻫﺎن اﻟﺪﯾﻦ ﻓﯽ ﻗﻀﯿﮥ اﺑﻦ ﺗﯿﻤﯿﮥ‪ ،‬و )اﻟﻤﺮاﺳﯿﻞ( و )اﻟﮑﻼم ﻋﻠﯽ ﺣﺪﯾﺚ ذي‬‫اﻟﯿﺪﯾﻦ( ﻓﯽ ﻣﺠﻠﺪ‪ ،‬و )ﻣﻨﺤﮥ اﻟﻔﺮاﺋﺾ ﺑﻌﻠﻮم آﯾﺎت اﻟﻔﺮاﺋﺾ(‪ ،‬و )ﮐﺘﺎﺑﺎ ﻓﯽ اﻟﻤﺪﻟﺴـﯿﻦ(‪ ،‬و ﮐﺘﺎﺑﺎ ﺳﻤﺎه )ﺗﻨﻘﯿﺢ اﻟﻤﻔﻬﻮم ﻓﯽ ﺻﯿﻎ اﻟﻌﻤﻮم(‪ ،‬و‬‫ﺷﺮع ﻓﯽ اﺣﮑﺎم ﮐﺒﺮي ﻋﻤﻞ ﻣﻨﻬﺎ ﻗﻄﻌﮥ ﻧﻔﯿﺴﮥ و ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ ]‪[2‬‬‫ﺣﺎﻓﻆ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ اﻟﺴﮑﻦ ﻗﺒﻞ از ﺧﻄﯿﺐ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺴﺮوق را ﺗﺨﻄﺌﻪ ﮐﺮده‬‫]و ﻣﺨﻔﯽ ﻧﻤﺎﻧـﺪ ﮐﻪ ﻗﺒـﻞ از ﺧﻄﯿﺐ ادﯾﺐ ﺣﺎﻓـﻆ اﺑﻮ ﻋﻠﯽ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن اﺑﻦ اﻟﺴـﮑﻦ ﮐﻪ ﮐﺘﺎب او ﻣﻌﺮوف اﺳﺖ ﺑﮑﺘﺎب )اﻟﺤﺮوف ﻓﯽ‬‫اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ( ]‪ [1‬ﻃﺒﻘﺎت اﻟﺸﺎﻓﻌﯿﮥ ﻟﻠﺴﺒﮑﯽ ج ‪ 6‬ص ‪.104‬‬‫]‪ [2‬ﻃﺒﻘﺎت ﺑا ﻦ ﺷﺒﻬﮥ ص ‪ 99‬ﻣﺨﻄﻮط ﻓﯽ ﻣﮑﺘﺒﮥ اﻟﻨﺎﺻﺮﯾﮥ ﺑﻠﮑﻬﻨﻮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪547 :‬‬‫و از ﻣﺂﺧﺬ ﮐﺘﺎب )اﺳﺘﯿﻌﺎب( اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻧﯿﺰ ﺗﺨﻄﺌﻪ رواﯾﺖ ﺳﺆال ﻣﺴﺮوق از أم روﻣﺎن ﮐﺮده اﺳﺖ‪.‬‬‫ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ در )اﺻﺎﺑﻪ( ﮔﻔﺘﻪ ‪:‬‬
‫ﺛﻢ وﺟﺪت ﻟﻠﺨﻄﯿﺐ ﺳـﻠﻔﺎ ﻓﺬﮐﺮ أﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ اﻟﺴﮑﻦ ]‪ [1‬ﻓﯽ ﮐﺘﺎب )اﻟﺼـﺤﺎﺑﮥ( ﻓﯽ ﺗﺮﺟﻤﮥ أم روﻣﺎن أﻧﻬﺎ ﻣﺎﺗﺖ ﻓﯽ ﺣﯿﺎة اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬و روي ﺣﺼﯿﻦ ﻋﻦ اﺑﯽ واﺋﻞ ﻋﻦ ﻣﺴﺮوق ﻗﺎل‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ أم روﻣﺎن‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 160‬از ‪180‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ اﻟﺴـﮑﻦ‪ :‬ﻫﺬا ﺧﻄﺄ‪ ،‬ﺛﻢ ﺳﺎق ﺑﺴـﻨﺪه اﻟﯽ ﺣﺼﯿﻦ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﯽ واﺋﻞ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺴﺮوق أن أم روﻣﺎن ﺣﺪﺛﺘﻪ‪ ،‬ﻓﺬﮐﺮ ﻗﺼﮥ اﻻﻓﮏ اﻟﺘﯽ اوردﻫﺎ‬‫اﻟﺒﺨـﺎري‪ ،‬ﺛﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﺗﻔﺮد ﺑﻪ ﺣﺼـﯿﻦ‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‪ :‬ان ﻣﺴـﺮوﻗﺎ ﻟﻢ ﯾﺴـﻤﻊ ﻣﻦ أم روﻣﺎن ﻻﻧﻬﺎ ﻣﺎﺗﺖ ﻓﯽ ﺣﯿﺎة اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ و ﺑﺎﻟّﻠﻪ‬‫اﻟﺘﻮﻓﯿﻖ ]‪.[2‬‬‫]و اﻣـﺎ ادﻋـﺎي اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻣﺨـﺎﻟﻔﺖ ﺻﺎﺣﺐ )ﻫـﺪي( را ﺑﺎ ﺧﻄﯿﺐ و اﺗﺒﺎﻋﺶ ﮐﻪ در )ﻓﺘـﺢ اﻟﺒﺎري( ﺑﻘﻮل ﺧﻮد و ﺧﺎﻟﻔﻬﻢ ﺻﺎﺣﺐ ) ﻟا ﻬـﺪي(‬‫ذﮐﺮ ﮐﺮده‪ ،‬ﭘﺲ ﻣﺠـﺎب اﺳـﺖ ﺑـﺂﻧﮑﻪ ﻣﺮاد از ﺻـﺎﺣﺐ )اﻟﻬـﺪي( اﺑـﻦ اﻟﻘﯿﻢ ﺻـﺎﺣﺐ )زاد اﻟﻤﻌـﺎد ﻓﯽ ﻫـﺪي ﺧﯿﺮ اﻟﻌﺒـﺎد( اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﺴـﺒﺖ‬‫ﻣﺨـﺎﻟﻔﺖ اﯾﻦ ﺣﻀـﺮات ﺑـﺎﺑﻦ اﻟﻘﯿﻢ ﺧﻼف واﻗﻊ اﺳﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ اﺑﻦ اﻟﻘﯿﻢ در )زاد اﻟﻤﻌﺎد( اوﻻ از ﺟﻤﻌﯽ ﺗﻐﻠﯿﻂ رواﯾﺖ ﺑﺨﺎري ﮐﻪ در آن‬‫واﻗﻊ اﺳﺖ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺴﺮوق ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ أم روﻣﺎن ﻋﻦ ﺣﺪﯾﺚ اﻻﻓﮏ ﻓﺤﺪﺛﺘﻨﯽ‪ .‬ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪ ،‬و ﺑﻌﺪ از آن ﺗﺼﻮﯾﺐ اﯾﻦ رواﯾﺖ را از دﯾﮕﺮان‬‫ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‪ ،‬و از ﻃﺮف ﺧﻮد در ]‪ [1‬اﺑﻮ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ اﻟﺴﮑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ اﻟﺒﻐﺪادي اﻟﻤﺼﺮي اﻟﻤﺤﺪث اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺗﻮﻓﯽ ‪.353‬‬‫]‪ [2‬اﻻﺻﺎﺑﮥ ﻓﯽ ﺗﻤﯿﯿﺰ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ ج ‪ 4‬ص ‪ 452‬ط ﺑﻐﺪاد‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪548 :‬‬‫ﺗﺮﺟﯿﺢ اﺣﺪ اﻟﻘﻮﻟﯿﻦ ﺣﺮﻓﯽ ﻧﮕﻔﺘﻪ‪ ،‬ﭘﺲ ﻧﺴﺒﺖ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ارﺑﺎب ﺗﻐﻠﯿﻂ و ﺗﺨﻄﺌﻪ رواﯾﺖ ﺑﺨﺎري ﺑﺎﺑﻦ اﻟﻘّﯿﻢ درﺳﺖ ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬آري اﮔﺮ ﺗﺮﺟﯿﺢ‬‫ﺗﺼﻮﯾﺐ ﺑﺮ ﺗﺨﻄﺌﻪ اﻓـﺎده ﻣﯽﮐﺮد‪ ،‬اﯾﻦ ﻧﺴـﺒﺖ ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﯽﺷـﺪ‪ ،‬و اﻻـ ﺑﻤﺠﺮد ذﮐﺮ ﺗﺼﻮﯾﺐ از دﯾﮕﺮان‪ ،‬ﺑـﺎ وﺻﻒ ﻧﻘـﻞ ﺗﺨﻄﺌﻪ از ﺟﻤﻌﯽ‪،‬‬‫ﻧﺴـﺒﺖ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ارﺑﺎب ﺗﺨﻄﺌﻪ ﺑﺼﺎﺣﺐ )ﻫﺪي( ﻋﯿﻦ ﺧﻄﺎ و ﻣﺤﺾ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﻫﺪي اﺳﺖ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻬﺎدي ﻓﯽ ﮐﻞ ﺑﺎب و ﻫﻮ اﻟﻤﻮﻓﻖ ﻟﻠﺴﺪاد‬‫و اﻟﺼﻮاب‪.‬‬‫و ﻋﺒﺎرت اﺑﻦ اﻟﻘﯿﻢ در )زاد اﻟﻤﻌﺎد( اﯾﻦ اﺳﺖ ‪:‬‬
‫ﻓﺼـﻞ و ﻣﻤـﺎ وﻗﻊ ﻓﯽ ﺣـﺪﯾﺚ اﻻﻓـﮏ أن ﻓﯽ ﺑﻌﺾ ﻃﺮق اﻟﺒﺨﺎري ﻋﻦ أﺑﯽ واﺋﻞ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺴـﺮوق ﻗﺎل‪ :‬ﺳﺄﻟﺖ أم روﻣﺎن ﻋﻦ ﺣـﺪﯾﺚ اﻻﻓﮏ‬‫ﻓﺤﺪﺛﺘﻨﯽ‪ ،‬ﻗﺎل ﻏﯿﺮ واﺣﺪ‪ :‬و ﻫﺬا ﻏﻠﻂ ﻇﺎﻫﺮ‪ ،‬ﻓﺎن أم روﻣﺎن ﻣﺎﺗﺖ ﻋﻠﯽ ﻋﻬﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ و‬‫ﻧﺰل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﯽ ﻗﺒﺮﻫﺎ و ﻗﺎل‪) :‬ﻣﻦ ﺳّﺮه أن ﯾﻨﻈﺮ اﻟﯽ اﻣﺮأة ﻣﻦ اﻟﺤﻮر ﻓﻠﯿﻨﻈﺮ اﻟﯽ ﻫﺬه(‬‫ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬و ﻟﻮ ﮐﺎن ﻣﺴـﺮوق ﻗﺪم اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻓﯽ ﺣﯿﺎﺗﻬﺎ و ﺳﺄﻟﻬﺎ ﻟﻠﻘﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ و ﺳـﻤﻊ ﻣﻨﻪ‪ ،‬و ﻣﺴﺮوق اﻧﻤﺎ ﻗﺪم اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‬‫ﺑﻌﺪ ﻣﻮت رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪.‬‬‫ﻗﺎﻟﻮا و ﻗـﺪ روي ﻣﺴـﺮوق ﻋﻦ أم روﻣﺎن ﺣـﺪﯾﺜﺎ ﻏﯿﺮ ﻫـﺬا ﻓﺄرﺳﻞ اﻟﺮواﯾـﮥ ﻋﻨﻬﺎ‪ ،‬ﻓﻈﻦ ﺑﻌﺾ اﻟﺮواة أﻧﻪ ﺳـﻤﻊ ﻣﻨﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺤﻤﻞ ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻋﻠﯽ‬‫اﻟﺴﻤﺎع‪.‬‬‫ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬و ﻟﻌﻞ ﻣﺴﺮوﻗﺎ ﻗﺎل‪ :‬ﺳﺌﻠﺖ أم روﻣﺎن ﻓﺘﺼﺤﻔﺖ ﻋﻠﯽ ﺑﻌﻀﻬﻢ ﺑﺴﺄﻟﺖ ﻻن ﻣﻦ اﻟﻨﺎس ﻣﻦ ﯾﮑﺘﺐ اﻟﻬﻤﺰة ﺑﺎﻻﻟﻒ ﻋﻠﯽ ﮐﻞ ﺣﺎل‪.‬‬‫و ﻗﺎل آﺧﺮون‪ :‬ﮐﻞ ﻫﺬا ﻻ ﯾﺮد اﻟﺮواﯾﮥ اﻟﺼﺤﯿﺤﮥ اﻟﺘﯽ ادﺧﻠﻬﺎ اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ ﺻﺤﯿﺤﻪ و ﻗﺪ ﻗﺎل اﺑﺮاﻫﯿﻢ ]‪ [1‬اﻟﺤﺮﺑﯽ و ﻏﯿﺮه‪ :‬ان ﻣﺴﺮوﻗﺎ ﺳﺄﻟﻬﺎ‬‫و ﻟﻪ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮة ]‪ [1‬اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ‪ :‬اﻟﺤﺎﻓﻆ ﺷﯿﺦ اﻻﺳﻼم اﺑﻮ اﺳﺤﺎق اﻟﺒﻐﺪادي‪ ،‬ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪285‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪549 :‬‬‫ﺳﻨﮥ‪ ،‬و ﻣﺎت و ﻟﻪ ﺛﻤﺎن و ﺳـﺒﻌﻮن‪ ،‬و أم روﻣﺎن اﻗﺪم ﻣﻦ ﺣّﺪث ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا و أﻣﺎ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﻮﺗﻬﺎ ﻓﯽ ﺣﯿﺎة رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ و‬‫ﻧﺰوﻟﻪ ﻓﯽ ﻗﺒﺮﻫﺎ ﻓﺤـﺪﯾﺚ ﻻ ﯾﺼـﺢ و ﻓﯿﻪ ﻋﻠﺘﺎن ﺗﻤﻨﻌﺎن ﺻـﺤﺘﻪ‪ :‬إﺣﺪاﻫﻤﺎ رواﯾﮥ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ]‪ [1‬زﯾـﺪ ﺑﻦ ﺟﺪﻋﺎن ﻟﻪ و ﻫﻮ ﺿـﻌﯿﻒ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻻ‬‫ﯾﺤﺘﺞ ﺑﺤﺪﯾﺜﻪ‪ ،‬و اﻟﺜﺎﻧﯿﮥ أﻧﻪ رواه ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ و اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻟﻢ ﯾﺪرك رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ ﻓﮑﯿﻒ ﯾﻘﺪم ﻫﺬا ﻋﻠﯽ ﺣﺪﯾﺚ اﺳـﻨﺎده ﮐﺎﻟﺸـﻤﺲ ﯾﺮوﯾﻪ اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ ﺻـﺤﯿﺤﻪ و ﯾﻘﻮل ﻓﯿﻪ ﻣﺴـﺮوق ﺳﺄﻟﺖ أم روﻣﺎن ﻓﺤّﺪﺛﺘﻨﯽ و ﻫﺬا‬‫ﯾﺮد أن ﯾﮑﻮن اﻟﻠﻔﻆ ﺳﺌﻠﺖ و ﻗﺪ ﻗﺎل اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ‪ :‬ﻗﺪ ﻗﯿﻞ ان أم روﻣﺎن ﺗﻮﻓﯿﺖ ﻓﯽ ﻋﻬﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و‬‫ﺳﻠﻢ و ﻫﻮ وﻫﻢ ]‪.[2‬‬‫]از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﻦ اﻟﻘّﯿﻢ ﺑﺮ ﻣﺠﺮد ﻧﻘﻞ ﺗﻐﻠﯿﻂ و ﺗﺼﻮﯾﺐ اﯾﻦ رواﯾﺖ اﮐﺘﻔﺎء ﮐﺮده‪ ،‬و ﺗﺮﺟﯿﺢ ﯾﮑﯽ ﺑﺮ دﯾﮕﺮي ﻧﻨﻤﻮده‪ ،‬ﭘﺲ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 161‬از ‪180‬‬‫ﻧﺴـﺒﺖ ﻣﺨﺎﻟﻔﺖ ﺧﻄﯿﺐ و اﺗﺒﺎﻋﺶ ﺑﺎو وﺟﻬﯽ ﻧﺪاﺷـﺘﻪ‪ ،‬اﻣﺎ ﺗﺼـﺤﯿﺢ اﯾﻦ رواﯾﺖ و رد ﻗﻮل اﻫﻞ ﺗﺎرﯾﺦ ﻣﺘﻀـﻤﻦ وﻓﺎت أم روﻣﺎن در ﺣﯿﺎت‬‫ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﭘﺲ ﺑﻄﻼن اﯾﻦ ﻃﺮﯾﻘﻪ از اﻓﺎده ﺧﻮد اﺑﻦ اﻟﻘﯿﻢ در ﺑﻌﺾ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﺳﺎﺑﻘﻪ از اﯾﻦ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪[.‬‬‫]ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ در )زاد اﻟﻤﻌﺎد( در ذﮐﺮ ازواج ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﮔﻔﺘﻪ ‪:‬‬
‫و اﻣـﺎ ﺣـﺪﯾﺚ ﻋﮑﺮﻣـﮥ ﺑﻦ ﻋﻤﺎر‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯽ زﻣﯿﻞ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس اﺑﻦ اﺑﺎ ﺳـﻔﯿﺎن ]‪ [1‬ﻋﻠﯽ ﺑﻦ زﯾـﺪ ﺑﻦ ﺟﺪﻋﺎن اﻟﺘﯿﻤﯽ‪ ،‬اﺑﻮ اﻟﺤﺴﻦ اﻟﺒﺼـﺮي‬‫اﻟﻤﮑﻔﻮف‪ ،‬ﮐﺎن ﻣﻦ اﻟﺤﻔﺎظ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.129‬‬‫]‪ [2‬زاد اﻟﻤﻌﺎد ﻓﯽ ﻫﺪي ﺧﯿﺮ اﻟﻌﺒﺎد ج ‪ 1‬ص ‪.213‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪550 :‬‬‫ﻗـﺎل ﻟﻠّﻨﺒّﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ :‬أﺳﺄﻟﮏ ﺛﻼﺛﺎ ﻓﺎﻋﻄﺎه اﯾﺎﻫﻦ ﻣﻨﻬﺎ و ﻋﻨـﺪي اﺟﻤﻞ اﻟﻌﺮب أم ﺣﺒﯿﺒـﮥ ازوﺟﮏ اﯾﺎﻫﺎ‪ ،‬ﻓﻬـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻏﻠﻂ‬‫ﻇﺎﻫﺮ ﻻ ﺧﻔﺎء ﺑﻪ‪.‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل اﺑﻮ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺰم‪ :‬و ﻫﻮ ﻣﻮﺿﻮع ﺑﻼ ﺷﮏ‪ ،‬ﮐﺬﺑﻪ ﻋﮑﺮﻣﮥ ﺑﻦ ﻋﻤﺎر‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﺑﻦ اﻟﺠﻮزي ﻓﯽ ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ :‬ﻫﻮ وﻫﻢ ﻣﻦ ﺑﻌﺾ اﻟﺮواة ﻻـ ﺷـﮏ ﻓﯿﻪ و ﻻـ ﺗﺮدد‪ ،‬و ﻗـﺪ اﺗﻬﻤﻮا ﺑﻪ ﻋﮑﺮﻣـﮥ ]‪ [1‬ﺑﻦ ﻋﻤـﺎر‪ ،‬ﻻن أﻫﻞ‬‫اﻟﺘﻮارﯾـﺦ أﺟﻤﻌﻮا ﻋﻠﯽ ان أم ﺣﺒﯿﺒﮥ ﮐﺎﻧﺖ ﺗﺤﺖ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻦ ﺟﺤﺶ وﻟﺪت ﻟﻪ و ﻫﺎﺟﺮ ﺑﻬﺎ و ﻫﻤﺎ ﻣﺴـﻠﻤﺎن اﻟﯽ ارض اﻟﺤﺒﺸﮥ ﺛﻢ ﺗﻨﺼـﺮ و‬‫ﺛﺒﺘﺖ أم ﺣﺒﯿﺒﮥ ﻋﻠﯽ اﺳـﻼﻣﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺒﻌﺚ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ اﻟﯽ اﻟﻨﺠﺎﺷـﯽ ﯾﺨﻄﺒﻬﺎ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﻓﺰوﺟﻪ اﯾﺎﻫﺎ و اﺻﺪﻗﻬﺎ ﻋﻦ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺻـﺪاﻗﺎ‪ ،‬و ذﻟﮏ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ ﺳـﺒﻊ ﻣﻦ اﻟﻬﺠﺮة‪ ،‬و ﺟﺎء اﺑﻮ ﺳـﻔﯿﺎن ﻓﯽ زﻣﻦ اﻟﻬﺪﻧﮥ و دﺧﻞ ﻋﻠﯿﻬﺎ ﻓﺜﻨﺖ ﻓﺮاش رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺣﺘﯽ ﻻ ﯾﺠﻠﺲ ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﻻ ﺧﻼف ان اﺑﺎ ﺳﻔﯿﺎن و ﻣﻌﺎوﯾﮥ اﺳﻠﻤﺎ ﻓﯽ ﻓﺘﺢ ﻣﮑﮥ ﺳﻨﮥ ﺛﻤﺎن‪.‬‬‫و اﯾﻀﺎ ﻓﯽ ﻫـﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ اﻧﻪ ﻗﺎل ﻟﻪ‪ :‬و ﺗﺄّﻣﺮﻧﯽ ﺣﺘﯽ اﻗﺎﺗﻞ اﻟﮑﻔﺎر ﮐﻤﺎ ﮐﻨﺖ اﻗﺎﺗﻞ اﻟﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ؟ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻧﻌﻢ‪ ،‬و ﻻ ﯾﻌﺮف ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ أﻣﺮ اﺑﺎ ﺳﻔﯿﺎن اﻟﺒﺘﻪ‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﮐﺜﺮ اﻟﻨﺎس ﺑﺎﻟﮑﻼم ﻓﯽ ﻫـﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ و ﺗﻌﺪدت ﻃﺮﻗﻬﻢ ﻓﯽ وﺟﻬﻪ‪ ،‬و ﻣﻨﻬﻢ ﻣﻦ ﻗﺎل‪ :‬اﻟﺼـﺤﯿﺢ اﻧﻪ ﺗﺰوﺟﻬﺎ ﺑﻌﺪ اﻟﻔﺘﺢ ﺑﻬﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ‪،‬‬‫ﻗﺎل‪ :‬و ﻻ ﯾﺮد ﻫـﺬا ﺑﻨﻘﻞ اﻟﻤﺆرﺧﯿﻦ‪ ،‬و ﻫـﺬه ﻃﺮﯾﻘـﮥ ﺑﺎﻃﻠﮥ ﻋﻨﺪ ﻣﻦ ﻟﻪ ادﻧﯽ ﻋﻠﻢ ﺑﺎﻟﺴـﯿﺮ و اﻟﺘﻮارﯾﺦ و ﻣﺎ ﻗﺪ ﮐﺎن ]‪ [1] .[2‬ﻋﮑﺮﻣﮥ ﺑﻦ ﻋﻤﺎر‪:‬‬‫اﺑﻦ ﻋﻘﺒﮥ اﻟﺤﻨﻔﯽ اﻟﯿﻤﺎﻣﯽ‪ ،‬ﻣﻦ رﺟﺎل اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺗﻮﻓﯽ ﺳﻨﮥ ‪.159‬‬‫]‪ [2‬زاد اﻟﻤﻌﺎد ﻓﯽ ﻫﺪي ﺧﯿﺮ اﻟﻌﺒﺎد ج ‪ 1‬ص ‪ 16‬ﻓﯽ ذﮐﺮ ازواج اﻟﻨﺒﯽ )ص(‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪551 :‬‬‫]از ﻣﻼـﺣﻈﻪ اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻌﺾ ﻣﺮدم ﺗﺼـﺤﯿﺢ ﺣـﺪﯾﺚ ﻋﮑﺮﻣـﮥ ﺑﻦ ﻋﻤﺎر ﮐﺮده‪ ،‬و ﺑﺰﻋﻢ ﺻـﺤﺖ آن ﻗﺎﺋﻞ ﺷﺪهاﻧـﺪ ﺑﺂﻧﮑﻪ‬‫ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻧﮑﺎح ﮐﺮده ﺑﺎ أم ﺣﺒﯿﺒﮥ ﺑﻌﺪ از ﻓﺘﺢ‪ ،‬و ﮔﻤﺎن ﮐﺮدهاﻧﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ را ﺑﻨﻘﻞ ﻣﺆرﺧﯿﻦ رد ﻧﺘﻮان ﮐﺮد‪.‬‬‫و اﺑﻦ اﻟﻘﯿﻢ ﺑﺘﺼـﺮﯾﺢ ﺗﻤﺎم اﯾﻦ را ﻃﺮﯾﻘﻪ ﺑﺎﻃﻠﻪ ﮔﻔﺘﻪ‪ ،‬و ﺑﻄﻼن آن را ﻧﺰد ﮐﺴـﯽ ﮐﻪ ادﻧﯽ ﻋﻠﻢ ﺑﺴﯿﺮ و ﺗﻮارﯾﺦ و وﻗﺎﯾﻊ داﺷﺘﻪ ﻇﺎﻫﺮ داﻧﺴﺘﻪ‪،‬‬‫ﭘﺲ ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ در ﻗﻮل اﻫﻞ ﺗﺎرﯾﺦ درﺑﺎره وﻓﺎت أم روﻣﺎن در ﺣﯿﺎت ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬و ﺗﻘﺪﯾﻢ رواﯾﺖ ﺑﺨﺎري‬‫ﺑﺮ آن ﺑﺎﻃﻞ‪ ،‬و از ﺣﻠﯿﻪ ﺻـﺤﺖ ﻋﺎﻃﻞ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬و ﺑﻬﻤﯿﻦ اﻓﺎده اﺑﻦ اﻟﻘﯿﻢ ﺟﻮاب اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ ﻧﯿﺰ از ﮐﻼم ﺧﻄﯿﺐ ﮐﻪ آن ﺟﻮاب ﻗﺮﯾﺐ‬‫ﺑﻬﻤﯿﻦ ﺗﻘﺮﯾﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﻦ اﻟﻘﯿﻢ ﺧﻮد‪) :‬و ﻗـﺎل آﺧﺮون‪ :‬ﮐـﻞ ﻫـﺬا ﻻـ ﯾﺮد اﻟﺮواﯾـﮥ اﻟﺼـﺤﯿﺤﮥ اﻟﺘﯽ ادﺧﻠﻬـﺎ اﻟﺒﺨﺎري اﻟـﺦ( ﻧﻘﻞ ﮐﺮده ﺑﺎﻃﻞ‬‫ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬‫و ﻋﺒـﺎرت اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در )ﻓﺘـﺢ اﻟﺒـﺎري( ﺑﻌـﺪ از ﻧﻘـﻞ ﮐﻼـم ﺧﻄﯿﺐ اﯾﻦ اﺳﺖ‪ [:‬و اﻟـﺬي ﯾﻈﻬﺮ ﻟﯽ ﺑﻌـﺪ اﻟﺘﺄﻣﻞ ان اﻟﺼﻮاب ﻣﻊ اﻟﺒﺨﺎري ﻻن‬‫ﻋﻤﺪة اﻟﺨﻄﯿﺐ و ﻣﻦ ﺗﺒﻌﻪ ﻓﯽ دﻋﻮي اﻟﻮﻫﻢ اﻻﻋﺘﻤﺎد ﻋﻠﯽ ﻗﻮل ﻣﻦ ﻗﺎل‪ :‬ان أم روﻣﺎن ﻣﺎﺗﺖ ﻓﯽ ﺣﯿﺎة اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺳﻨﮥ ارﺑﻊ‬‫و ﻗﯿﻞ ﺧﻤﺲ و ﻗﯿﻞ ﺳﺖ و ﻫﻮ ﺷﯽء ذﮐﺮه اﻟﻮاﻗﺪي‪ ،‬و ﻻ ﺗﻌﻘﺐ اﻻﺳﺎﻧﯿﺪ اﻟﺼﺤﯿﺤﮥ ﺑﻤﺎ ﯾﺄﺗﯽ ﻋﻦ اﻟﻮاﻗﺪي‪.‬‬‫و ذﮐﺮه اﻟﺰﺑﯿﺮ ﺑﻦ ﺑﮑﺎر ﺑﺎﺳﻨﺎد ﻣﻨﻘﻄﻊ ﻓﯿﻪ ﺿﻌﻒ ان أم روﻣﺎن ﻣﺎﺗﺖ ﺳﻨﮥ ﺳﺖ ﻓﯽ ذي اﻟﺤﺠﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 162‬از ‪180‬‬‫ﻗﺪ اﺷﺎر اﻟﺒﺨﺎري اﻟﯽ ذﻟﮏ ﻓﯽ ﺗﺎرﯾﺨﻪ اﻻوﺳﻂ و اﻟﺼﻐﯿﺮ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﺑﻌﺪ ان ذﮐﺮ أم روﻣﺎن ﻓﯽ ﻓﻀﻞ ﻣﻦ ﻣﺎت ﻓﯽ ﺧﻼﻓﮥ ﻋﺜﻤﺎن روي ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫زﯾﺪ ﻋﻦ اﻟﻘﺎﺳﻢ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪552 :‬‬‫ﻗﺎل ﻣﺎﺗﺖ أم روﻣﺎن ﻓﯽ زﻣﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺳﻨﮥ ﺳﺖ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺒﺨﺎري‪:‬‬‫و ﻓﯿﻪ ﻧﻈﺮ‪ ،‬و ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺴﺮوق اﺳﻨﺪ أي اﻗﻮي اﺳﻨﺎدا و اﺑﯿﻦ اﺗﺼﺎﻻ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺪ ﺟﺰم اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻟﺤﺮﺑﯽ ﺑﺎن ﻣﺴـﺮوﻗﺎ ﺳﻤﻊ ﻣﻦ أم روﻣﺎن و ﻟﻪ ﺧﻤﺲ ﻋﺸﺮة ﺳﻨﮥ‪ ،‬ﻓﻌﻠﯽ ﻫﺬا ﯾﮑﻮن ﺳﻤﺎﻋﻪ ﻣﻨﻬﺎ ﻓﯽ ﺧﻼﻓﮥ ﻋﻤﺮ ﻻن ﻣﻮﻟﺪ‬‫ﻣﺴـﺮوق ﮐﺎن ﺳـﻨﮥ اﻟﻬﺠﺮة‪ ،‬و ﻟﻬـﺬا ﻗﺎل اﺑﻮ ﻧﻌﯿﻢ اﻻﺻـﻔﻬﺎﻧﯽ‪ :‬ﻋﺎﺷﺖ أم روﻣﺎن ﺑﻌـﺪ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‪ ،‬و ﻗﺪ ﺗﻌﻘﺐ ذﻟﮏ ﮐﻠﻪ‬‫اﻟﺨﻄﯿﺐ ﻣﻌﺘﻤﺪا ﻋﻠﯽ ﻣﺎ ﺗﻘﺪم ﻋﻦ اﻟﻮاﻗﺪي و اﻟﺰﺑﯿﺮ‪.‬‬‫و ﻓﯿﻪ ﻧﻈﺮ ﻟﻤﺎ‬‫وﻗﻊ ﻋﻨـﺪ اﺣﻤـﺪ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ أﺑﯽ ﺳـﻠﻤﮥ ﻋﻦ ﻋﺎﺋﺸﮥ ﻗﺎﻟﺖ ﻟﻤﺎ ﻧﺰﻟﺖ آﯾﮥ اﻟﺘﺨﯿﯿﺮ ﺑﺪء اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺑﻌﺎﺋﺸﮥ ﻓﻘﺎل‪) :‬ﯾﺎ ﻋﺎﺋﺸﮥ اﻧﯽ‬‫ﻋﺎرض ﻋﻠﯿﮏ اﻣﺮا ﻓﻼ ﺗﻔﺘﺎﺗﯽ ﻓﯿﻪ ﺑﺸﯽء ﺣﺘﯽ ﺗﻌﺮﺿﯿﻪ ﻋﻠﯽ اﺑﻮﯾﮏ اﺑﯽ ﺑﮑﺮ و أم روﻣﺎن( اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و اﺻـﻠﻪ ﻓﯽ ﻟا ﺼﺤﯿﺤﯿﻦ ﺑﺪون ﺗﺴﻤﯿﮥ أم روﻣﺎن‪ ،‬و آﯾﮥ اﻟﺘﺨﯿﯿﺮ ﻧﺰﻟﺖ ﺳﻨﮥ ﺗﺴﻊ اﺗﻔﺎﻗﺎ‪ ،‬ﻓﻬﺬا دال ﻋﻠﯽ ﺗﺄﺧﺮ ﻣﻮت أم روﻣﺎن ﻋﻦ اﻟﻮﻗﺖ اﻟﺬي‬‫ذﮐﺮه اﻟﻮاﻗـﺪي و اﻟﺰﺑﯿﺮ اﯾﻀـﺎ ﻓﻘـﺪ ﺗﻘـﺪم ﻓﯽ ﻋﻼﻣﺎت اﻟﻨﺒﻮة ﻣﻦ ﺣـﺪﯾﺚ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﻓﯽ ﻗﺼـﮥ اﺿـﯿﺎف اﺑﯽ ﺑﮑﺮ‪ ،‬ﻗﺎل ﻋﺒﺪ‬‫اﻟﺮﺣﻤﻦ‪ :‬و اﻧﻤﺎ ﻫﻮ اﻧﺎ و اﺑﯽ و اﻣﯽ و اﻣﺮأﺗﯽ و ﺧﺎدم‪ ،‬و ﻓﯿﻪ ﻋﻨﺪ اﻟﻤﺼﻨﻒ ﻓﯽ اﻻدب‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ ﺟﺎء اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻗﺎﻟﺖ ﻟﻪ اﻣﯽ‪:‬‬‫اﺣﺘﺒﺴﺖ ﻋﻦ اﺿـﯿﺎﻓﮏ اﻟﺤـﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ اﻧﻤﺎ ﻫﺎﺟﺮ ﻓﯽ ﻫﺪﻧﮥ اﻟﺤﺪﯾﺒﯿﮥ ﻓﯽ ذي اﻟﻘﻌﺪة ﺳـﻨﮥ ﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﺠﺮة ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ‬‫ﺳﺒﻊ ﻓﯽ ﻗﻮل اﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‪ ،‬و ﻓﯽ ﻗﻮل اﻟﺰﺑﯿﺮ ﻓﯿﻬﺎ أو ﻓﯽ اﻟﺘﯽ ﺑﻌـﺪﻫﺎ‪ ،‬ﻻﻧﻪ روي ان ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺧﺮج ﻓﯽ ﻓﺌـﮥ ﻣﻦ ﻗﺮﯾﺶ ﻗﺒﻞ اﻟﻔﺘﺢ ﻟا ﯽ اﻟﻨﺒﯽ‬‫)ص( ﻓﺘﮑﻮن أم روﻣﺎن ﺗﺄﺧﺮت ﻋﻦ اﻟﻮﻗﺖ اﻟـﺬي ذﮐﺮه ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﻓﯽ ﺑﻌﺾ ﻫﺬا ﮐﻔﺎﯾﮥ ﻓﯽ اﻟﺘﻌﻘﺐ ﻋﻠﯽ اﻟﺨﻄﯿﺐ و ﻣﻦ ﺗﺒﻌﻪ ﻓﯿﻤﺎ ﺗﻌﻘﺒﻮه ﻋﻠﯽ‬‫ﻫﺬا اﻟﺠﺎﻣﻊ اﻟﺼﺤﯿﺢ‪ ،‬و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﺴﺘﻌﺎن‪) .‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج ‪ 7‬ص ‪337‬‬‫أم روﻣﺎن در زﻣﺎن ﭘﯿﻐﻤﺒﺮ )ص( ﻣﺮده اﺳﺖ‬‫ﻗﻠﺖ‪ :‬و ﻻ ﯾﺨﻔﯽ ان ﻣﻮت أم روﻣﺎن ﻓﯽ زﻣﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ )و اﻟﻪ( و ﺳﻠﻢ ﺷﯽء ﺟﺰم ﺑﻪ اﻟﺜﻘﺎت اﻟﺤﻔﺎظ ﻣﻦ اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ و اﻟﻤﻮرﺧﯿﻦ‬‫و ﻟﻢ ﯾﺘﻔﺮد ﺑﻪ اﻟﻮاﻗﺪي و اﻟﺰﺑﯿﺮ ﺑﻦ ﺑﮑﺎر‪.‬‬‫ﻗﺎل ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ اﻟﺒﺼـﺮي و ﻫﻮ ﻣﻦ اﮐﺎﺑﺮ اﻟﺜﻘﺎت و اﻋﺎﻇﻢ اﻻﺛﺒﺎت ﻋﻨـﺪ اﻟﺴـﻨﯿﻪ ﻓﯽ ﮐﺘﺎﺑﻪ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑﺎﻟﻄﺒﻘﺎت‪ :‬ﻣﺎ ﻧﺼﻪ أم روﻣﺎن ﺑﻨﺖ‬‫ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻋﻮﯾﻢ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ ﺷﻤﺲ ﺑﻦ ﻋﺘﺎب ﺑﻦ اذﯾﻨﮥ ﺑﻦ ﺳﺒﯿﻊ ﺑﻦ دﻫﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث ﺑﻦ ﻏﻨﻢ اﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﮐﻨﺎﻧﮥ‪.‬‬‫ﻗـﺎل ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﺳـﻌﺪ‪ :‬و ﺳـﻤﻌﺖ ﻣﻦ ﯾﻨﺴـﺒﻬﺎ ﻏﯿﺮ ﻫـﺬا ﻓﯿﻘﻮل‪ :‬أم روﻣـﺎن ﺑﻨﺖ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻋﻤﯿﺮة ﺑﻦ ذﻫﻞ ﺑﻦ دﻫﻤﺎن ﺑﻦ اﻟﺤﺎرث ﺑﻦ ﻏﻨﻢ ﺑﻦ‬‫ﻣﺎﻟـﮏ ﺑﻦ ﮐﻨﺎﻧـﮥ‪ ،‬و ﮐﺎﻧﺖ أم روﻣﺎن اﻣﺮأة اﻟﺤﺎرث ﺑﻦ ﺳـﺨﺒﺮة ﺑﻦ ﺟﺮﺛﻮﻣـﮥ ﺑﻦ ﻋﺎدﺑـﮥ ﺑﻦ ﻣﺮة ﺑﻦ ﺟﺸﻢ ﺑﻦ اﻻوس اﺑﻦ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﺣﻔﯿﺮ ﺑﻦ‬‫اﻟﻨﻤﺮ ﺑﻦ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ ﻧﺼـﺮ ﺑﻦ زﻫﺮان ﺑﻦ ﮐﻌﺐ ﺑﻦ اﻻزد ﻓﻮﻟﺪت ﻟﻪ اﻟﻄﻔﯿﻞ‪ ،‬و ﻗﺪم اﻟﺤﺎرث ﺑﻦ ﺳـﺨﺒﺮة ﻣﻦ اﻟﺴﺮاة اﻟﯽ ﻣﮑﮥ و ﻣﻌﻪ اﻣﺮأﺗﻪ أم‬‫روﻣﺎن و وﻟـﺪه ﻣﻨﻬﺎ‪ ،‬ﻓﺤﺎﻟﻒ اﺑﺎ ﺑﮑﺮ اﻟﺼـﺪﯾﻖ ﺛﻢ ﻣﺎت اﻟﺤﺎرث ﺑﻤﮑـﮥ‪ ،‬ﻓﺘﺰوج اﺑﻮ ﺑﮑﺮ أم روﻣﺎن ﻓﻮﻟـﺪت ﻟﻪ ﻋﺒـﺪ اﻟﺮﺣﻤﺎن و ﻋﺎﺋﺸﮥ زوج‬‫اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و اﻟﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬و اﺳﻠﻤﺖ أم روﻣﺎن ﺑﻤﮑﮥ ﻗﺪﯾﻤﺎ‪ ،‬و ﺑﺎﯾﻌﺖ و ﻫﺎﺟﺮت اﻟﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻣﻊ اﻫﻞ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ و وﻟﺪه و اﻫﻞ اﺑﯽ‬‫ﺑﮑﺮ ﺣﯿﻦ ﻗﺪم ﺑﻬﻢ ﻓﯽ اﻟﻬﺠﺮة و ﮐﺎﻧﺖ أم روﻣﺎن اﻣﺮأة ﺻﺎﻟﺤﮥ و ﺗﻮﻓﯿﺖ ﻓﯽ ﻋﻬﺪ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺑﺎﻟﻤﺪﯾﻨﮥ ﻓﯽ ذي اﻟﺤﺠﮥ ﺳﻨﮥ‬‫ﺳﺖ ﻣﻦ اﻟﻬﺠﺮة‪.‬‬‫اﺧﺒﺮﻧﺎ ﯾﺰﯾﺪ ﺑﻦ ﻫﺎرون و ﻋﻔﺎن اﺑﻦ ﻣﺴﻠﻢ ﻗﺎﻻ‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ ﺳﻠﻤﮥ ﻋﻦ ﻋﻠﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪554 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 163‬از ‪180‬‬‫ﺑﻦ زﯾﺪ ﻋﻦ ﻟا ﻘﺎﺳﻢ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻤﺎ دﻟﯿﺖ أم روﻣﺎن ﻓﯽ ﻗﺒﺮﻫﺎ ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ‪) :‬ﻣﻦ ﺳﺮه ان ﯾﻨﻈﺮ اﻟﯽ اﻣﺮأة‬‫ﻣﻦ اﻟﺤﻮر اﻟﻌﯿﻦ ﻓﻠﯿﻨﻈﺮ اﻟﯽ أم روﻣﺎن( و ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻋﻔﺎن‪ :‬و ﻧﺰل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﻓﯽ ﻗﺒﺮﻫﺎ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻗﺎل ﻣﺠـﺪ ﻟا ـﺪﯾﻦ اﺑﻦ اﻻﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري ﻓﯽ ﺟﺎﻣﻊ اﻻﺻﻮل‪ :‬أم روﻣﺎن ﻫﯽ أم روﻣﺎن زﯾﻨﺐ ﺑﻨﺖ ﻋﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻋﻮﯾﻢ اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺸـﻤﺲ ﺑﻦ ﻋﺘﺎب‬‫ﺑﻦ اذﯾﻨﮥ ﻣﻦ ﺑﻨﯽ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﮐﻨﺎﻧﮥ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ‪ :‬زﯾﻨﺐ ﺑﻨﺖ ﻋﺒﺪ دﻫﻤﺎن اﺣﺪ ﺑﻨﯽ ﻓﺮاس ﺑﻦ ﻏﻨﻢ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﮐﻨﺎﻧﮥ‪ ،‬و ﻓﯽ ﻧﺴـﺒﻬﺎ ﺧﻼف ﮐﺜﯿﺮ و‬‫اﺟﻤﻌﻮا ﻋﻠﯽ اﻧﻬﺎ ﻣﻦ ﺑﻨﯽ ﻏﻨﻢ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ اﺑﻦ ﮐﻨﺎﻧﮥ و ﻫﯽ أم ﻋﺎﺋﺸﮥ و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ وﻟﺪي اﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺼﺪﯾﻖ ﻣﺎﺗﺖ ﻓﯽ ﺣﯿﺎة اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ ﺳﻨﮥ ﺳﺖ‪ ،‬و‬‫ﻗﺎل اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ ﻟﻤﺎ دﻟﯿﺖ ﻓﯽ ﻗﺒﺮﻫﺎ‪:‬‬‫)ﻣﻦ أراد ان ﯾﻨﻈﺮ اﻟﯽ اﻣﺮأة ﻣﻦ اﻟﺤﻮر اﻟﻌﯿﻦ ﻓﻠﯿﻨﻈﺮ اﻟﯽ ﻫﺬه(‬‫ﮐﺎﻧﺖ اﺳﻠﻤﺖ ﻗﺪﯾﻤﺎ ﺑﻤﮑﮥ و ﺑﺎﯾﻌﺖ ﺑﻤﮑﮥ و ﻫﺎﺟﺮت اﻟﯽ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ‪.‬‬‫و ﻗﯿﻞ‪ :‬اﻧﻤﺎ ﺑﻘﯿﺖ ﺑﻌﺪ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ دﻫﺮا ﻃﻮﯾﻼ‪ ،‬و اﻻول اﺻﺢ روت ﻋﻨﻬﺎ ﻋﺎﺋﺸﮥ و اﺳﻤﺎء اﺧﺘﻬﺎ‪ :‬روﻣﺎن ﺑﻀﻢ اﻟﺮاء‪ ،‬و ﯾﻘﺎل‬‫ﺑﻔﺘﺤﻬﺎ‪ ،‬و ﻋﺘﺎب ﺑﻔﺘـﺢ اﻟﻌﯿﻦ اﻟﻤﻬﻤﻠـﮥ و ﺗﺸﺪﯾـﺪ اﻟﺘﺎء ﻓﻮﻗﻬﺎ ﻧﻘﻄﺘﺎن و ﺑﺎﻟﺒﺎء اﻟﻤﻮﺣﺪة و اذﯾﻨﮥ ﺑﻀﻢ اﻟﻬﻤﺰة و ﻓﺘﺢ اﻟﺬال اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ و ﺳـﮑﻮن‬‫اﻟﯿﺎء ﺗﺤﺘﻬﺎ ﻧﻘﻄﺘﺎن و ﺑﺎﻟﻨﻮن و ﻏﻨﻢ ﺑﻔﺘﺢ اﻟﻐﯿﻦ اﻟﻤﻌﺠﻤﮥ و ﺳﮑﻮن اﻟﻨﻮن اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻗـﺎل ﻋﺰ اﻟـﺪﯾﻦ اﺑﻦ اﻻـﺛﯿﺮ اﻟﺠﺰري ﻓﯽ اﺳـﺪ اﻟﻐﺎﺑـﮥ‪ :‬أم روﻣـﺎن ﺑﻨﺖ ﻋـﺎﻣﺮ ﺑﻦ ﻋﻮﯾﻢ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ ﺷـﻤﺲ اﺑﻦ ﻋﺘـﺎب ﺑﻦ اذﯾﻨـﮥ ﺑﻦ دﻫﻤﺎن ﺑﻦ‬‫اﻟﺤﺎرث ﺑﻦ ﻏﻨﻢ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ اﻟﮑﻨﺎﻧـﮥ اﻣﺮأة اﺑﯽ ﺑﮑﺮ اﻟﺼـﺪﯾﻖ و ﻫﯽ أم ﻋﺎﺋﺸﮥ و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ وﻟﺪي اﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﮐﺬا ﻧﺴـﺒﻬﺎ اﻟﺰﺑﯿﺮ‪ ،‬و ﺧﺎﻟﻔﻪ‬‫ﻏﯿﺮه ﺧﻼﻓﺎ ﮐﺜﯿﺮا و اﺟﻤﻌﻮا اﻧﻬﺎ ﻣﻦ ﺑﻨﯽ ﻏﻨﻢ ﺑﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ ﮐﻨﺎﻧﮥ‪ ،‬و ﺗﻮﻓﯿﺖ ﻓﯽ ﺣﯿﺎة رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﯽ ذي‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪555 :‬‬‫اﻟﺤﺠﮥ ﺳـﻨﮥ ﺳﺖ ﻣﻦ اﻟﻬﺠﺮة‪ ،‬و ﻗﯿﻞ ﺳـﻨﮥ ارﺑﻊ‪ ،‬و ﻗﯿﻞ ﺳـﻨﮥ ﺧﻤﺲ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻪ اﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﻓﻨﺰل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻓﯽ ﻗﺒﺮﻫﺎ و اﺳﺘﻐﻔﺮ‬‫ﻟﻬﺎ و‬‫روي ﻋﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ اﻧﻪ ﻗﺎل‪) :‬ﻣﻦ ﺳﺮه ان ﯾﻨﻈﺮ اﻟﯽ اﻣﺮأة ﻣﻦ اﻟﺤﻮر اﻟﻌﯿﻦ ﻓﻠﯿﻨﻈﺮ اﻟﯽ أم روﻣﺎن(‬‫و ﮐﺎﻧﺖ ﻗﺒﻞ اﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺗﺤﺖ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﺳـﺨﺒﺮة ﺑﻦ ﺟﺮﺛﻮﻣﮥ اﻟﺨﯿﺮ ﺑﻦ ﻏﺎدﯾﮥ ﺑﻦ ﻣﺮة اﻻزدي‪ ،‬ﻓﻮﻟﺪت ﻟﻪ اﻟﻄﻔﯿﻞ و ﺗﻮﻓﯽ ﻋﻨﻬﺎ ﻓﺨﻠﻒ ﻋﻠﯿﻬﺎ‬‫اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻓﻮﻟﺪت ﻟﻪ ﻋﺎﺋﺸﮥ و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﻓﻬﻤﺎ اﺧﻮا اﻟﻄﻔﯿﻞ ﻻﻣﻪ‪.‬‬‫روي ﻫﺸﺎم ﺑﻦ ﻋﺮوة‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﯿﻪ‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺎﺋﺸﮥ‪ ،‬ﻗﺎﻟﺖ ﻟﻤﺎ ﻫﺎﺟﺮ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺧﻠﻔﻨﺎ و ﺧﻠﻒ ﺑﻨﺎﺗﻪ‪ ،‬ﻓﻠﻤﺎ اﺳﺘﻘﺮ ﺑﻌﺚ زﯾﺪ ﺑﻦ‬‫ﺣﺎرﺛـﮥ‪ ،‬و ﺑﻌﺚ ﻣﻌﻪ اﺑـﺎ راﻓﻊ ﻣﻮﻻـه‪ ،‬و اﻋﻄﺎﻫﻤـﺎ ﺑﻌﯿﺮﯾﻦ و ﺧﻤﺴـﻤﺎﺋﮥ درﻫﻢ ﯾﺸﺘﺮﯾﺎن ﺑﻬﺎ ﻣﺎ ﯾﺤﺘﺎﺟﺎن إﻟﯿﻪ ﻣﻦ اﻟﻈﻬﺮ‪ ،‬و ﺑﻌﺚ اﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﻣﻌﻬﻤﺎ‬‫ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑـﻦ ارﯾﻘـﻂ ﺑﺒﻌﯿﺮﯾـﻦ او ﺛﻼﺛـﮥ‪ ،‬و ﮐﺘـﺐ اﻟﯽ اﺑﻨﻪ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ اﺑﯽ ﺑﮑﺮ ان ﯾﺤﻤـﻞ اﻣﯽ أم روﻣـﺎن و اﻧـﺎ و اﺧـﺘﯽ اﺳـﻤﺎء‪ ،‬ﻓﺨﺮﺟـﻮا‬‫ﻣﺼـﻄﺤﺒﯿﻦ و ﮐﺎن ﻃﻠﺤـﮥ ﯾﺮﯾﺪ اﻟﻬﺠﺮة ﻓﺴﺎر ﻣﻌﻬﻢ‪ ،‬و ﺧﺮج زﯾﺪ و اﺑﻮ راﻓﻊ ﺑﻔﺎﻃﻤﮥ‪ ،‬و أم ﮐﻠﺜﻮم‪ ،‬و ﺳﻮدة ﺑﻨﺖ زﻣﻌﮥ زوج اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬و أم اﯾﻤﻦ‪ ،‬ﻓﻘﺪﻣﻨﺎ اﻟﻤﺪﯾﻨﮥ و اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ ﯾﺒﻨﯽ ﻣﺴﺠﺪه و اﺑﯿﺎﺗﺎ ﺣﻮل اﻟﻤﺴﺠﺪ ﻓﺎﻧﺰل ﻓﯿﻬﺎ اﻫﻠﻪ‪.‬‬‫اﺧﺮﺟﻬﺎ اﻟﺜﻼﺛـﮥ‪ ،‬ﻗﻠﺖ‪ :‬ﻣﻦ زﻋﻢ اﻧﻬﺎ ﺗﻮﻓﯿﺖ ﺳـﻨﮥ ارﺑﻊ او ﺧﻤﺲ ﻓﻘـﺪوﻫﻢ ﻓﺎﻧﻪ ﻗـﺪ ﺻﺢ اﻧﻬﺎ ﮐﺎﻧﺖ ﻓﯽ اﻻﻓﮏ ﺣﯿﮥ و ﮐﺎن اﻻﻓﮏ ﻓﯽ ﺳـﻨﮥ‬‫ﺳﺖ ﻓﯽ ﺷﻌﺒﺎن و اﻟﱠﻠﻪ اﻋﻠﻢ‪[1] .‬‬‫] )ﻣﺤﺘﺠﺐ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ ﻣﻠﺨﺺ اﯾﻦ ﺗﻄﻮﯾﻞ ﻫﻤﺎن رد ﻗﻮل اﻫﻞ ﺗﺎرﯾﺦ در ﺑﺎب وﻓﺎت أم روﻣﺎن‪ ،‬و روم ﺗﺼﺤﯿﺢ ﺗﺄﺧﺮ وﻓﺎﺗﺶ از ﻋﻬﺪ ﺟﻨﺎب‬‫]‪ [1‬اﺳﺪ اﻟﻐﺎﺑﮥ ﻓﯽ ﻣﻌﺮﻓﮥ اﻟﺼﺤﺎﺑﮥ ج ‪ 5‬ص ‪.583‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪556 :‬‬‫رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳـﻠﻢ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺑﻄﻼن اﯾﻦ ﻃﺮﯾﻘﻪ از اﻓﺎده اﺑﻦ اﻟﻘﯿﻢ در رد ﺣـﺪﯾﺚ ﻋﮑﺮﻣﮥ ﺑﻦ ﻋﻤﺎر ﻫﻮﯾﺪا و آﺷـﮑﺎر‬‫اﺳﺖ‪ ،‬و ﻗﻄﻊ ﻧﻈﺮ از اﯾﻦ رد اﯾﻦ ﺟﻮاب در اﯾﻦ ﻣﻘـﺎم ﺑﺮ ﻣـﺎ ﻻزم ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ ﻏﺮض در اﯾﻦ ﺟﺎ ﻫﻤﯿﻦ ﻗـﺪر اﺳﺖ ﮐﻪ اﺋﻤﻪ ﺳـﻨﯿﻪ ﺑﻌﺾ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 164‬از ‪180‬‬‫رواﯾﺎت ﺑﺨﺎري را رد ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و آن ﺛﺎﺑﺖ اﺳﺖ ﺑﻬﺮ ﺣﺎل ﺧﻮاه اﺑﻦ ﺣﺠﺮ و ﻏﯿﺮ او اﯾﻦ رد را ﻗﺒﻮل ﮐﻨﻨﺪ ﺧﻮاه ﻧﮑﻨﻨﺪ‪ ،‬و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ در‬‫اﯾﻦ ﺟﻮاب رد ﻗﻮل واﻗﺪي ﻣﺘﻀـﻤﻦ وﻓﺎت أم روﻣﺎن در ﻋﻬﺪ ﺳـﺮور اﻧﺲ و ﺟﺎن ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ ﮐﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و اﯾﻦ رد ﺑﺮاي‬‫رد ﻓﺨﺮ رازي ﺗﻤﺴﮏ ﺑﻌـﺪم ﻧﻘﻞ واﻗـﺪي ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ را ﻧﻬﺎﯾﺖ ﻧﺎﻓﻊ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﻫﺮ ﮔﺎه واﻗـﺪي ﭼﻨﯿﻦ ﮐـﺬب واﺿـﺢ را در ﺑﺎب واﻟﺪه‬‫ﻣﺎﺟـﺪه ﺣﻀـﺮت ﻋﺎﺋﺸﻪ و زوﺟﻪ ﺧﻠﯿﻔﻪ اول ﮐﻪ رواﯾﺖ ﺑﺨﺎري ﺻـﺮاﺣﮥ ﺗﮑـﺬﯾﺐ آن ﻣﯽﮐﻨﺪ رواﯾﺖ ﮐﺮده ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭘﺲ اﻋﺮاض او از ذﮐﺮ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺗﻌﺼﺒﺎ و ﻋﻨﺎدا ﭼﻪ ﻣﺴﺘﺒﻌﺪ اﺳﺖ‬‫ﺣﺪﯾﺚ دﯾﮕﺮ در ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ ﮐﻪ ﻣﻮرد ﻃﻌﻦ اﮐﺎﺑﺮ اﺳﺖ‬‫اﺷﺎره‬‫]از آن ﺟﻤﻠﻪ آﻧﮑﻪ ﺑﺨﺎري در )ﺻﺤﯿﺢ( ﺧﻮد در ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻐﺎزي ﮔﻔﺘﻪ ‪:‬‬
‫ﺣـﺪﺛﻨﯽ ﯾﺤﯿﯽ اﺑﻦ ﻗﺰﻋﮥ ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﺎﻟﮏ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺷـﻬﺎب ﻋﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ و اﻟﺤﺴﻦ اﺑﻨﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻋﻦ أﺑﯿﻬﻤﺎ ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‬‫ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻧﻬﯽ ﻋﻦ ﻣﺘﻌﮥ اﻟﻨﺴﺎء ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ و ﻋﻦ أﮐﻞ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻧﺴﯿﮥ ]‪.[1‬‬‫]و ﻧﯿﺰ ﺑﺨﺎري در )ﺻﺤﯿﺢ( ﺧﻮد در ﮐﺘﺎب اﻟﺬﺑﺎﺋﺢ ﮔﻔﺘﻪ ‪ [1] :‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 3‬ص ‪ 44‬ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻐﺎزي ﺑﺎب ﻏﺰوة ﺧﯿﺒﺮ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪557 :‬‬‫ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﯾﻮﺳﻒ ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﺎ ﻣﺎﻟﮏ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺷـﻬﺎب ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و اﻟﺤﺴﻦ اﺑﻨﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﻋﻦ أﺑﯿﻬﻤﺎ ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﻧﻬﯽ‬‫اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻋﻦ اﻟﻤﺘﻌﮥ ﻋﺎم ﺧﯿﺒﺮ و ﻋﻦ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻧﺴﯿﮥ ]‪.[1‬‬‫]و ﻧﯿﺰ ﺑﺨﺎري در )ﺻﺤﯿﺢ( ﺧﻮد در ﮐﺘﺎب اﻟﺤﯿﻞ ﮔﻔﺘﻪ ‪:‬‬
‫ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻣﺴﺪد ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﻋﻦ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﯽ اﻟﺰﻫﺮي ﻋﻦ اﻟﺤﺴﻦ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻨﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻬﻤﺎ ان ﻋﻠﯿﺎ‬‫ﻗﯿﻞ ﻟﻪ‪ :‬ان اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻻ ﯾﺮي ﺑﻤﺘﻌﮥ اﻟﻨﺴﺎء ﺑﺄﺳﺎ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻧﻬﯽ ﻋﻨﻬﺎ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ و ﻋﻦ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻧﺴـﯿﮥ‬‫]‪.[2‬‬‫]و در )ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ( ﻣﺴﻄﻮر اﺳﺖ ‪:‬‬
‫ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﯾﺤﯿﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺮأت ﻋﻠﯽ ﻣﺎﻟﮏ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺷـﻬﺎب‪ ،‬ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ و اﻟﺤﺴﻦ اﺑﻨﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻬﻤﺎ ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﻃﺎﻟﺐ‪ :‬ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻧﻬﯽ ﻋﻦ ﻣﺘﻌﮥ اﻟﻨﺴﺎء ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ و ﻋﻦ أﮐﻞ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻧﺴﯿﮥ‪.‬‬‫و ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺳﻤﺎء اﻟﻀﺒﻌﯽ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﺟﻮﯾﺮﯾﮥ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻬﺬا اﻻﺳﻨﺎد و ﻗﺎل‪ :‬ﺳﻤﻊ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﯾﻘﻮل ﻟﻔﻼن‪:‬‬‫اﻧﮏ رﺟﻞ ﺗﺎﺋﻪ ]‪ [3‬ﻧﻬﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺑﻤﺜﻞ ﺣﺪﯾﺚ ﯾﺤﯿﯽ ﻋﻦ ﻣﺎﻟﮏ‪.‬‬‫ﺣـﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺷـﯿﺒﮥ‪ ،‬و اﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ ،‬و زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب ﺟﻤﯿﻌﺎ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ‪ ،‬ﻗﺎل زﻫﯿﺮ‪ :‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺰﻫﺮي‪ ،‬ﻋﻦ‬‫ﺣﺴﻦ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ]‪ [1‬ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري ج ‪ 3‬ص ‪ 260‬ﮐﺘﺎب اﻟﺬﺑﺎﺋﺢ ﺑﺎب ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻧﺴـﯿﮥ‪ [2] .‬ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 4‬ص ‪ 166‬ﮐﺘﺎب‬‫اﻟﺤﯿﻞ‪ ،‬ﺑﺎب اﻟﺤﯿﻠﮥ ﻓﯽ اﻟﻨﮑﺎح‪ [3] .‬اﻟﺘﺎﺋﻪ‪ :‬اﻟﻤﺘﮑﺒﺮ‪ -‬اﻟﻀﺎل‪ -‬اﻟﻤﺘﺤﯿﺮ‪ .‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪558 :‬‬‫اﺑﻨﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻬﻤﺎ ﻋﻦ ﻋﻠﯽ ان اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻧﻬﯽ ﻋﻦ ﻧﮑﺎح اﻟﻤﺘﻌﮥ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ و ﻋﻦ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿﮥ‪.‬‬‫و ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ أﺑﯽ ﻗﺎل‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﻦ ﺷـﻬﺎب‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺤﺴﻦ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻨﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ‪،‬‬‫ﻋﻦ أﺑﯿﻬﻤﺎ ﻋﻦ ﻋﻠﯽ اﻧﻪ ﺳﻤﻊ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﯾﻠﯿﻦ ﻓﯽ ﻣﺘﻌﮥ اﻟﻨﺴﺎء‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻬﻼ ﯾﺎ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻓﺎن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻧﻬﯽ ﻋﻨﻬﺎ ﯾﻮم‬‫ﺧﯿﺒﺮ و ﻋﻦ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻧﺴﯿﮥ‪.‬‬‫و ﺣـﺪﺛﻨﺎ أﺑﻮ اﻟﻄﺎﻫﺮ و ﺣﺮﻣﻠـﮥ ﻗﺎﻻ‪ :‬ﺣﺪﺛﻨﺎ اﺑﻦ وﻫﺐ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬أﺧﺒﺮﻧﯽ ﯾﻮﻧﺲ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺷـﻬﺎب‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺤﺴﻦ و ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ اﺑﻨﯽ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 165‬از ‪180‬‬‫أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ‪ ،‬ﻋﻦ أﺑﯿﻬﻤﺎ اﻧﻪ ﺳـﻤﻊ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﯾﻘﻮل‪ :‬ﻻﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻧﻬﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻋﻦ ﻣﺘﻌﮥ اﻟﻨﺴﺎء ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ و‬‫ﻋﻦ أﮐﻞ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻧﺴﯿﮥ ]‪.[1‬‬‫]اﯾﻦ رواﯾـﺎت را ﮐﻪ ﻣﺜﺒﺖ ﻧﻬﯽ از ﻣﺘﻌـﮥ اﻟﻨﺴـﺎء روز ﺧﯿﺒﺮ اﺳﺖ‪ ،‬ﻋﻠﻤﺎء ﺑﺎ ﺧﺒﺮ و ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﻓﻦ اﺛﺮ از اﻏﻼط و اوﻫﺎم و ﻣﺨـﺪوﺷﺎت و ﺳـﻘﺎم‬‫ﻣﯽداﻧﻨﺪ[‬‫ﺳﻬﯿﻠﯽ در ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ در ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ اﺷﮑﺎل ﮐﺮده‬‫]أﺑﻮ اﻟﻘﺎﺳﻢ ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ أﺣﻤﺪ ﺳﻬﯿﻠﯽ در ﮐﺘﺎب )اﻟﺮوض اﻻﻧﻒ( ﮔﻔﺘﻪ ‪:‬‬
‫و ﻣﻤﺎ ﯾﺘﺼﻞ ﺑﺤﺪﯾﺚ اﻟﻨﻬﯽ ﻋﻦ أﮐﻞ اﻟﺤﻤﺮ ﺗﻨﺒﯿﻪ ﻋﻠﯽ اﺷﮑﺎل ﻓﯽ رواﯾﮥ‬‫ﻣﺎﻟﮏ ﻋﻦ اﺑﻦ ﺷﻬﺎب ﻓﺎﻧﻪ ﻗﺎل ﻓﯿﻬﺎ‪ :‬ﻧﻬﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻋﻦ ﻧﮑﺎح اﻟﻤﺘﻌﮥ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬و ﻋﻦ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿﮥ‪،‬‬‫و ﻫﺬا ﺷﯽء ﻻ ﯾﻌﺮﻓﻪ أﺣﺪ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﺴﯿﺮ و رواة اﻻﺛﺮ ان اﻟﻤﺘﻌﮥ ﺣﺮﻣﺖ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬و‬‫ﻗـﺪ رواه اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ ﻋﻦ ]‪ [1‬ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ ج ‪ 4‬ص ‪ 134‬ط ﺑﯿﺮوت‪ ،‬ﺑﺎب ﻧﮑﺎح اﻟﻤﺘﻌـﮥ‪ .‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪:‬‬‫‪559‬‬‫اﺑﻦ ﺷـﻬﺎب ﻋﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤـﺪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻓﯿﻪ‪ :‬ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻧﻬﯽ ﻋﻦ أﮐﻞ اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿﮥ ﻋﺎم ﺧﯿﺒﺮ و ﻋﻦ اﻟﻤﺘﻌﮥ‪،‬‬‫ﻓﻤﻌﻨﺎه ﻋﻠﯽ ﻫﺬا اﻟﻠﻔﻆ و ﻧﻬﯽ ﻋﻦ اﻟﻤﺘﻌﮥ ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ أو ﻓﯽ ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ اﻟﯿﻮم‬‫‪ ،‬ﻓﻬﻮ إذا ﺗﻘﺪﯾﻢ و ﺗﺄﺧﯿﺮ وﻗﻊ ﻓﯽ ﻟﻔﻆ اﺑﻦ ﺷﻬﺎب ﻻ ﻟﻔﻆ ﻣﺎﻟﮏ ﻻن ﻣﺎﻟﮑﺎ ﻗﺪ واﻓﻘﻪ ﻋﻠﯽ ﻟﻔﻈﻪ ﺟﻤﺎﻋﮥ ﻣﻦ رواة اﺑﻦ ﺷﻬﺎب‬‫اﺑﻦ ﻗﯿﻢ ﻧﯿﺰ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ را در روز ﺧﯿﺒﺮ ﻧﻔﯽ ﮐﺮده‬‫]و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﯾﻮب ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﺟﺮﯾﺮ اﻟﺸـﻤﺲ اﻟﻤﻌﺮوف ﺑـﺎﺑﻦ ﻗﯿﻢ اﻟﺠﻮزﯾـﮥ اﻟﺤﻨﺒﻠﯽ در ﮐﺘـﺎب )زاد اﻟﻤﻌﺎد ﻓﯽ ﻫـﺪي ﺧﯿﺮ‬‫ا ﻟ ﻌﺒ ﺎ د ( ﮔ ﻔﺘ ﻪ ‪:‬‬
‫ﻓﺼﻞ و ﻟﻢ ﺗﺤﺮم اﻟﻤﺘﻌﮥ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ ﮐﺎن ﺗﺤﺮﯾﻤﻬﺎ ﻋﺎم اﻟﻔﺘﺢ ﻫﺬا ﻫﻮ اﻟﺼﻮاب‪.‬‬‫و ﻗﺪ ﻇﻦ ﻃﺎﺋﻔﮥ ﻣﻦ أﻫﻞ اﻟﻌﻠﻢ اﻧﻪ ﺣﺮﻣﻬﺎ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ و اﺣﺘﺠﻮا ﺑﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﺼﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﻦ‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ رﺿﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ أن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻧﻬﯽ ﻋﻦ ﻣﺘﻌﮥ اﻟﻨﺴﺎء ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ و أﮐﻞ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻧﺴﯿﮥ‪.‬‬‫و ﻓﯽ اﻟﺼـﺤﯿﺤﯿﻦ أﯾﻀـﺎ ان ﻋﻠﯿﺎ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﺳـﻤﻊ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﯾﻠﯿﻦ ﻓﯽ ﻣﺘﻌـﮥ اﻟﻨﺴﺎء‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻬﻼ ﯾﺎ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻓﺎن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻧﻬﯽ ﻋﻨﻬﺎ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ و ﻋﻦ أﮐﻞ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻧﺴﯿﮥ‪.‬‬‫و ﻓﯽ ﻟﻔﻆ اﻟﺒﺨﺎري ﻋﻨﻪ ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻧﻬﯽ ﻋﻦ ﻣﺘﻌﮥ اﻟﻨﺴﺎء ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ و ﻋﻦ اﮐﻞ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻧﺴﯿﮥ‪.‬‬‫و ﻟﻤﺎ رأي ﻫﺆﻻء ان اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ اﺑﺎﺣﻬﺎ ﯾﻮم اﻟﻔﺘﺢ ﺛﻢ ﺣﺮﻣﻬﺎ‪،‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪560 :‬‬‫ﻗﺎﻟﻮا ﺣﺮﻣﺖ ﺛﻢ اﺑﯿﺤﺖ ﺛﻢ ﺣﺮﻣﺖ‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬ﻻ اﻋﻠﻢ ﺷﯿﺌﺎ ﺣﺮم ﺛﻢ اﺑﯿﺢ ﺛﻢ ﺣﺮم اﻻ اﻟﻤﺘﻌﮥ‪ ،‬ﻗﺎﻟﻮا ﻓﻨﺴﺨﺖ ﻣﺮﺗﯿﻦ‪.‬‬‫و ﺧﺎﻟﻔﻬﻢ ﻓﯽ ذﻟﮏ آﺧﺮون‪ ،‬و ﻗﺎﻟﻮا ﻟﻢ ﺗﺤﺮم إﻻ ﻋﺎم اﻟﻔﺘﺢ‪ ،‬و ﻗﺒﻞ ذﻟﮏ ﮐﺎﻧﺖ ﻣﺒﺎﺣﮥ‪.‬‬‫ﻗـﺎﻟﻮا‪ :‬و اﻧﻤـﺎ ﺟﻤﻊ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃـﺎﻟﺐ ﺑﯿﻦ اﻻﺧﺒﺎر ﺑﺘﺤﺮﯾﻤﻬﺎ و ﺗﺤﺮﯾﻢ اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿـﮥ ﻻن اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﮐﺎن ﯾﺒﯿﺤﻬﻤﺎ‪ ،‬ﻓﺮوي ﻋﻠﯽ ﺗﺤﺮﯾﻤﻬﻤﺎ‬‫ﻋﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ردا ﻋﻠﯿﻪ‪ ،‬و ﮐﺎن ﺗﺤﺮﯾﻢ اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿـﮥ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ ﺑﻼ ﺷﮏ‪ ،‬ﻓـﺬﮐﺮ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ ﻇﺮﻓﺎ ﻟﺘﺤﺮﯾﻢ اﻟﺤﻤﺮ‪ ،‬و اﻃﻠﻖ‬‫ﺗﺤﺮﯾﻢ اﻟﻤﺘﻌﮥ و ﻟﻢ ﯾﻘﯿﺪه ﺑﺰﻣﻦ‪ ،‬ﮐﻤﺎ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 166‬از ‪180‬‬‫ﺟﺎء ذﻟﮏ ﻓﯽ ﻣﺴـﻨﺪ اﺣﻤﺪ ﺑﺎﺳـﻨﺎد ﺻﺤﯿﺢ ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺣﺮم ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿﮥ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬و ﺣﺮم ﻣﺘﻌﮥ ﻟا ﻨﺴﺎء‪ ،‬و‬‫ﻓﯽ ﻟﻔﻆ ﺣﺮم ﻣﺘﻌﮥ اﻟﻨﺴﺎء و ﺣﺮم ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿﮥ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬ﻫﮑﺬا رواه ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ ﻣﻔﺼﻼ‬‫ﻓﻈﻦ ﺑﻌﺾ اﻟﺮواة ان ﯾﻮم ﺧﯿـﺒﺮ زﻣـﺎن ﻟﻠﺘﺤﺮﯾﻤﯿﻦ ﻓﻘﯿـﺪﻫﻤﺎ ﺑﻪ‪ ،‬ﺛﻢ ﺟـﺎء ﺑﻌﻀـﻬﻢ ﻓﺎﻗﺘﺼـﺮ ﻋﻠﯽ اﺣـﺪ اﻟﺘﺤﺮﯾﻤﯿﻦ و ﻫﻮ ﺗﺤﺮﯾﻢ اﻟﺤﻤﺮ و ﻗﯿـﺪه‬‫ﺑﺎﻟﻈﺮف‪ ،‬ﻓﻤﻦ ﻫﯿﻬﻨﺎ ﻧﺸﺄ اﻟﻮﻫﻢ و ﻗﺼﮥ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯿﻬﺎ اﻟﺼـﺤﺎﺑﮥ ﯾﺘﻤﺘﻌﻮن ﺑﺎﻟﯿﻬﻮدﯾﺎت و ﻻ اﺳـﺘﺄذﻧﻮا ﻓﯽ ذﻟﮏ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ‬‫ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ و ﻻ ﻧﻘﻠﻪ اﺣـﺪ ﻗﻂ ﻓﯽ ﻫـﺬه اﻟﻐﺰوة‪ ،‬و ﻻ ﮐﺎن ﻟﻠﻤﺘﻌـﮥ ﻓﯿﻬﺎ ذﮐﺮ اﻟﺒﺘـﮥ ﻻ ﻓﻌﻼ و ﻻ ﺗﺤﺮﯾﻤﺎ ﺑﺨﻼف ﻏﺰاة اﻟﻔﺘـﺢ ﻓﺎن ﻗﺼﮥ اﻟﻤﺘﻌﮥ‬‫ﮐﺎﻧﺖ ﻓﯿﻬﺎ ﻓﻌﻼ و ﺗﺤﺮﯾﻤﺎ ﻣﺸﻬﻮرة‪ ،‬و ﻫﺬه اﻟﻄﺮﯾﻘﮥ اﺻﺢ اﻟﻄﺮﯾﻘﯿﻦ ]‪.[1‬‬‫]و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ اﻟﻘﯿﻢ در )زاد اﻟﻤﻌﺎد( ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬و اﻟﺼـﺤﯿﺢ ان اﻟﻤﺘﻌـﮥ اﻧﻤﺎ ﺣﺮﻣﺖ ﻋﺎم اﻟﻔﺘـﺢ ﻻﻧﻪ ﻗـﺪ ﺛﺒﺖ ﻓﯽ اﻟﺼـﺤﯿﺢ اﻧﻬﻢ ]‪ [1‬زاد اﻟﻤﻌﺎد ﻓﯽ‬‫ﻫﺪي ﺧﯿﺮ اﻟﻌﺒﺎد ج ‪ 1‬ص ‪.229‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪561 :‬‬‫اﺳـﺘﻤﺘﻌﻮا ﻋﺎم اﻟﻔﺘـﺢ ﻣﻊ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺑﺎذﻧﻪ‪ ،‬و ﻟﻮ ﮐﺎن اﻟﺘﺤﺮﯾﻢ زﻣﻦ ﺧﯿﺒﺮ ﻟﺰم اﻟﻨﺴـﺦ ﻣﺮﺗﯿﻦ و ﻫـﺬا ﻻ ﻋﻬﺪ ﺑﻤﺜﻠﻪ ﻓﯽ‬‫اﻟﺸـﺮﯾﻌﮥ اﻟﺒﺘﮥ و ﻻ ﯾﻘﻊ ﻣﺜﻠﻪ ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬و أﯾﻀﺎ ﻓﺎن ﺧﯿﺒﺮ ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﻓﯿﻬﺎ ﻣﺴﻠﻤﺎت و اﻧﻤﺎ ﮐﻦ ﯾﻬﻮدﯾﺎت‪ ،‬و اﺑﺎﺣﮥ ﻧﺴﺎء اﻫﻞ اﻟﮑﺘﺎب ﻟﻢ ﯾﮑﻦ ﺛﺒﺖ‪ ،‬و‬‫اﻧﻤﺎ اﺑﺤﻦ ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ ﻓﯽ ﺳﻮرة اﻟﻤﺎﺋﺪة ﺑﻘﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬اﻟ َْﯿْﻮَم ُأِﺣﱠﻞ ﻟَُﮑُﻢ اﻟﱠﻄﱢﯿﺒﺎُت َو َﻃﻌﺎُم اﻟﱠِﺬﯾَﻦ ُأوﺗُﻮا اﻟ ِْﮑﺘﺎَب ِﺣﱞﻞ ﻟَُﮑْﻢ َو َﻃﻌﺎُﻣُﮑْﻢ ِﺣﱞﻞ ﻟَُﻬْﻢ وَ‬‫اﻟ ُْﻤْﺤَﺼﻨﺎُت ﻣَِﻦ اﻟ ُْﻤْﺆﻣِﻨﺎِت َو اﻟ ُْﻤْﺤَﺼﻨﺎُت ﻣَِﻦ اﻟﱠِﺬﯾَﻦ ُأوﺗُﻮا اﻟ ِْﮑﺘﺎَب ﻣِْﻦ َﻗﺒْﻠُِﮑْﻢ‬‫]‪ ،[1‬و ﻫﺬا ﻣﺘﺼﻞ ﺑﻘﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬اﻟ َْﯿْﻮَم َأْﮐَﻤﻠُْﺖ ﻟَُﮑْﻢ ِدﯾَﻨُﮑْﻢ‬‫]‪ [2‬و ﺑﻘﻮﻟﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ‪ :‬اﻟ َْﯿْﻮَم َﯾﺌَِﺲ اﻟﱠِﺬﯾَﻦ َﮐَﻔُﺮوا ﻣِْﻦ ِدﯾﻨُِﮑْﻢ‬‫]‪ ،[3‬و ﻫـﺬا ﮐﺎن ﻓﯽ آﺧﺮ اﻻﻣﺮ ﺑﻌﺪ ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع او ﻓﯿﻬﺎ‪ ،‬ﻓﻠﻢ ﯾﮑﻦ اﺑﺎﺣﮥ ﻧﺴﺎء اﻫﻞ اﻟﮑﺘﺎب ﺛﺎﺑﺘﮥ زﻣﻦ ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬و ﻻ ﮐﺎن ﻟﻠﻤﺴـﻠﻤﯿﻦ رﻏﺒﮥ ﻓﯽ‬‫اﻻﺳﺘﻤﺘﺎع ﺑﻨﺴﺎء ﻋﺪوﻫﻢ ﻗﺒﻞ اﻟﻔﺘﺢ و ﺑﻌﺪ اﻟﻔﺘﺢ‪ ،‬اﺳﺘﺮق ﻣﻦ اﺳﺘﺮق ﻣﻨﻬﻦ و ﺻﺮن إﻣﺎء ﻟﻠﻤﺴﻠﻤﯿﻦ‪.‬‬‫ﻓﺎن ﻗﯿﻞ ﻓﻤﺎ ﺗﺼﻨﻌﻮن ﺑﻤﺎ‬‫ﺛﺒﺖ ﻓﯽ اﻟﺼـﺤﯿﺤﯿﻦ ﻣﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻧﻬﯽ ﻋﻦ ﻣﺘﻌﮥ اﻟﻨﺴﺎء ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ و‬‫ﻋﻦ اﮐﻞ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻧﺴﯿﮥ‬‫‪ :‬و ﻫﺬا ﺻﺤﯿﺢ ﺻﺮﯾﺢ‪.‬‬‫ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻫـﺬا اﻟﺤـﺪﯾﺚ ﻗﺪ ﺻـﺤﺖ رواﯾﺘﻪ ﺑﻠﻔﻈﯿﻦ‪ :‬ﻫﺬا اﺣﺪﻫﻤﺎ‪ ،‬و اﻟﺜﺎﻧﯽ اﻻﻗﺘﺼﺎر ﻋﻠﯽ ﻧﻬﯽ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻋﻦ ﻧﮑﺎح اﻟﻤﺘﻌﮥ و‬‫ﻋﻦ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿـﮥ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬ﻫـﺬه رواﯾـﮥ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ‪ ،‬ﻋﻦ اﻟﺰﻫﺮي ﻗﺎل ﻗﺎﺳﻢ ﺑﻦ اﺻـﺒﻎ ﻗﺎل ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ ﯾﻌﻨﯽ اﻧﻪ ﻧﻬﯽ ﻋﻦ ﻟﺤﻮم‬‫اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿﮥ زﻣﻦ ﺧﯿﺒﺮ ﻻ ﻋﻦ ﻧﮑﺎح ]‪ [1‬ﺳﻮرة اﻟﻤﺎﺋﺪة‪.5 :‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻮرة اﻟﻤﺎﺋﺪة‪.3 :‬‬‫]‪ [3‬ﺳﻮرة اﻟﻤﺎﺋﺪة‪.3 :‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪562 :‬‬‫اﻟﻤﺘﻌـﮥ‪ ،‬ذﮐﺮه اﺑﻮ ﻋﻤﺮ ﻓﯽ ﮐﺘـﺎب اﻟﺘﻤﻬﯿـﺪ‪ ،‬ﺛﻢ ﻗـﺎل ﻋﻠﯽ ﻫـﺬا اﮐﺜﺮ اﻟﻨـﺎس اﻧﺘﻬﯽ ﻓﺘﻮﻫﻢ ﺑﻌﺾ اﻟﺮواة ان ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ ﻇﺮف ﻟﻠﺘﺤﺮﯾﻤﯿﻦ ﻓﺮواه‪،‬‬‫ﺣﺮم رﺳﻮل ﻟا ﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ اﻟﻤﺘﻌﮥ زﻣﻦ ﺧﯿﺒﺮ و اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿﮥ‪ ،‬و اﻗﺘﺼـﺮ ﺑﻌﻀـﻬﻢ ﻋﻠﯽ رواﯾﮥ ﺑﻌﺾ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﺣﺮم رﺳﻮل‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ اﻟﻤﺘﻌﮥ زﻣﻦ ﺧﯿﺒﺮ ﻓﺠﺎء ﺑﺎﻟﻐﻠﻂ اﻟﺒﯿﻦ‪.‬‬‫ﻓﺎن ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻓﺄي ﻓﺎﺋـﺪة ﻓﯽ اﻟﺠﻤﻊ ﺑﯿﻦ اﻟﺘﺤﺮﯾﻤﯿﻦ إذا ﻟﻢ ﯾﮑﻮﻧﺎ ﻗـﺪ وﻗﻌﺎ ﻓﯽ وﻗﺖ واﺣـﺪ‪ ،‬و اﯾﻦ اﻟﻤﺘﻌـﮥ ﻣﻦ ﺗﺤﺮﯾﻢ اﻟﺤﻤﺮ؟ ﻗﯿﻞ‪ :‬ﻫﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ‬‫رواه ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻣﺤﺘﺠﺎ ﺑﻪ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻋﻤﻪ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻓﯽ اﻟﻤﺴﺌﻠﺘﯿﻦ ﻓﺎﻧﻪ ﮐﺎن ﯾﺒﯿﺢ اﻟﻤﺘﻌﮥ و ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ ﻓﻨﺎﻇﺮه ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ‬‫ﻃﺎﻟﺐ ﻓﯽ اﻟﻤﺴﺌﻠﺘﯿﻦ و روي ﻟﻪ اﻟﺘﺤﺮﯾﻤﯿﻦ‪ ،‬و ﻗﯿﺪ ﺗﺤﺮﯾﻢ اﻟﺤﻤﺮ ﺑﺰﻣﻦ ﺧﯿﺒﺮ و اﻃﻠﻖ ﺗﺤﺮﯾﻢ اﻟﻤﺘﻌﮥ ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻧﮏ اﻣﺮء ﺗﺎﺋﻪ ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 167‬از ‪180‬‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺣﺮم اﻟﻤﺘﻌﮥ و ﺣﺮم ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿﮥ‪ ،‬ﮐﻤﺎ ﻗﺎﻟﻪ ﺳـﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ و ﻋﻠﯿﻪ اﮐﺜﺮ اﻟﻨﺎس‪ ،‬ﻓﺮوي اﻻﻣﺮﯾﻦ ﻣﺤﺘﺠﺎ ﻋﻠﯿﻪ ﺑﻬﻤﺎ ﻻ‬‫ﻣﻘﯿﺪا ﻟﻬﻤﺎ ﺑﯿﻮم ﺧﯿﺒﺮ و اﻟﱠﻠﻪ اﻟﻤﻮﻓﻖ ]‪.[1‬‬‫]و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ اﻟﻘّﯿﻢ در )زاد اﻟﻤﻌﺎد( ﮔﻔﺘﻪ(‪ [:‬ﻓﺼﻞ و أﻣﺎ ﻧﮑﺎح اﻟﻤﺘﻌﮥ ﻓﺜﺒﺖ ﻋﻨﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ اﻧﻪ اﺣﻠﻬﺎ ﻋﺎم اﻟﻔﺘﺢ و ﺛﺒﺖ ﻋﻨﻪ اﻧﻪ ﻧﻬﯽ‬‫ﻋﻨﻬـﺎ ﻋﺎم اﻟﻔﺘـﺢ‪ ،‬و اﺧﺘﻠﻒ ﻫﻞ ﻧﻬﯽ ﻋﻨﻬﺎ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ ﻋﻠﯽ ﻗﻮﻟﯿﻦ و اﻟﺼـﺤﯿﺢ ان اﻟﻨﻬﯽ ﻋﻨﻬﺎ اﻧﻤﺎ ﮐﺎن ﻋﺎم اﻟﻔﺘـﺢ‪ ،‬و أن اﻟﻨﻬﯽ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ اﻧﻤﺎ‬‫ﮐﺎن ﻋﻦ اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿﮥ‪ ،‬و اﻧﻤﺎ‬‫ﻗـﺎل ﻋﻠﯽ ﻻـﺑﻦ ﻋﺒـﺎس‪ :‬ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻧﻬﯽ ﯾﻮم ﺧﯿـﺒﺮ ﻋﻦ ﻣﺘﻌـﮥ اﻟﻨﺴـﺎء و ﻧﻬﯽ ﻋﻦ اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿـﮥ ﻣﺤﺘـّﺠ ﺎ ﻋﻠﯿﻪ ﻓﯽ‬‫اﻟﻤﺴﺌﻠﺘﯿﻦ‪،‬‬‫ﻓﻈّﻦ ﺑﻌﺾ اﻟﺮواة أّن اﻟﺘﻘﯿﯿﺪ ﺑﯿﻮم ﺧﯿﺒﺮ راﺟﻊ اﻟﯽ اﻟﻔﻌﻠﯿﻦ ﻓﺮواه ]‪ [1‬زاد اﻟﻤﻌﺎد ﻓﯽ ﻫﺪي ﺧﯿﺮ اﻟﻌﺒﺎد ج ‪ 1‬ص ‪.253‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪563 :‬‬‫ﺑﺎﻟﻤﻌﻨﯽ ﺛﻢ أﻓﺮد ﺑﻌﻀﻬﻢ اﺣﺪ اﻟﻔﻌﻠﯿﻦ و ﻗّﯿﺪه ﺑﯿﻮم ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬و ﻗﺪ ﺗﻘّﺪم ﺑﯿﺎن اﻟﻤﺴﺌﻠﮥ ﻓﯽ ﻏﺰاة اﻟﻔﺘﺢ ]‪[1‬‬‫ﺑﺪر اﻟﺪﯾﻦ ﺣﻨﻔﯽ ﻧﯿﺰ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ را در ﺧﯿﺒﺮ ﻏﻠﻂ داﻧﺴﺘﻪ‬‫]و ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﺑﺪر اﻟﺪﯾﻦ اﺑﻮ ﻣﺤﻤﺪ ﻣﺤﻤﻮد ﺑﻦ اﺣﻤﺪ اﻟﻌﯿﻨﯽ اﻟﺤﻨﻔﯽ در )ﻋﻤﺪة اﻟﻘﺎري ﺷﺮح ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري( در ﺷﺮح رواﯾﺖ ﺑﺨﺎري ﻣﺘﻀﻤﻦ‬‫ﻧﻬﯽ ﻣﺘﻌﻪ روز ﺧﯿﺒﺮ ﮐﻪ در ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻐﺎزي وارد ﮐﺮده ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒّﺮ‪ :‬و ذﮐﺮ اﻟﻨﻬﯽ ﻋﻦ اﻟﻤﺘﻌﮥ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ ﻏﻠﻂ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺴﻬﯿﻠﯽ‪:‬‬‫اﻟﻨﻬﯽ ﻋﻦ اﻟﻤﺘﻌﮥ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ ﻻ ﯾﻌﺮﻓﻪ اﺣﺪ ﻣﻦ اﻫﻞ اﻟﺴﯿﺮ و رواة اﻻﺛﺮ ]‪[2‬‬‫ﻗﺴﻄﻼﻧﯽ ﻧﯿﺰ ﻃﻌﻦ اﮐﺎﺑﺮ را در ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺬﮐﻮر ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‬‫و ﺷـﻬﺎب اﻟﺪﯾﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﺴﯿﻦ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ اﻟﻘﺴﻄﻼﻧﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ در )ارﺷﺎد اﻟﺴﺎري( ﺷﺮح ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري‬‫در ﺷﺮح ﺣﺪﯾﺚ ﮐﺘﺎب اﻟﻨﮑﺎح ﮐﻪ اﻟﻔﺎﻇﺶ اﯾﻦ اﺳﺖ‪[:‬‬‫ﺣّﺪﺛﻨﺎ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻦ اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﺣّﺪﺛﻨﺎ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬اﻧﻪ ﺳﻤﻊ اﻟﺰﻫﺮي ﯾﻘﻮل‪:‬‬‫أﺧﺒﺮﻧﯽ اﻟﺤﺴﻦ ﺑﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ و أﺧﻮه ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻦ أﺑﯿﻬﻤﺎ أّن ﻋﻠﯿﺎ ﻗﺎل ﻻﺑﻦ ﻋﺒﺎس أن اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻧﻬﯽ ﻋﻦ اﻟﻤﺘﻌﮥ و‬‫ﻋﻦ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿﮥ زﻣﻦ ﺧﯿﺒﺮ ]‪.[3‬‬‫]ﮔﻔﺘﻪ ‪ [1] :‬زاد اﻟﻤﻌﺎد ﻓﯽ ﻫﺪي ﺧﯿﺮ اﻟﻌﺒﺎد ج ‪ 1‬ص ‪.407‬‬‫]‪ [2‬ﻋﻤﺪة اﻟﻘﺎري ﻓﯽ ﺷﺮح ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 17‬ص ‪ 247‬ط ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫]‪ [3‬ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري ج ‪ 3‬ﮐﺘﺎب اﻟﻨﮑﺎح ﺑﺎب اﻟﻨﻬﯽ ﻋﻦ اﻟﻤﺘﻌﮥ ص ‪.204‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪564 :‬‬‫زﻣﻦ ﺧﯿﺒﺮ ﻇﺮف ﻟﻼـﻣﺮﯾﻦ‪ .‬و ﻓﯽ ﻏﺰوة ﺧﯿﺒﺮ ﻣﻦ ﮐﺘـﺎب اﻟﻤﻐـﺎزي ﻧﻬﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ ﻋﻦ ﻣﺘﻌـﮥ اﻟﻨﺴﺎء و ﻋﻦ‬‫ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿـﮥ ﻟﮑﻦ ﻗﺎل اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ ﻓﯿﻤﺎ ﻗﺮأﺗﻪ ﻓﯽ ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻌﺮﻓﮥ‪ :‬و ﮐﺎن اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ ﯾﺰﻋﻢ اّن ﺗﺎرﯾﺦ ﺧﯿﺒﺮ ﻓﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻋﻠﯽ اﻧّﻤﺎ ﻓﯽ اﻟﻨﻬﯽ‬‫ﻋﻦ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿـﮥ ﻻ ﻓﯽ ﻧﮑﺎح اﻟﻤﺘﻌﮥ‪ ،‬ﻗﺎل اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ ﯾﺸـﺒﻪ ان ﯾﮑﻮن ﮐﻤﺎ ﻗﺎل‪ ،‬ﻓﻘﺪ روي ﻋﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ اﻧﻪ رّﺧﺺ‬‫ﻓﯿﻪ ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ ﺛﻢ ﻧﻬﯽ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﯿﮑﻮن اﺣﺘﺠﺎج ﻋﻠﯽ ﺑﻨﻬﯿﻪ أﺧﯿﺮا ﺣﺘﯽ ﯾﻘﻮم اﻟﺤﺠﮥ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺴـﻬﯿﻠﯽ‪ :‬اﻟﻨﻬﯽ ﻋﻦ ﻧﮑﺎح اﻟﻤﺘﻌـﮥ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ ﺷـﯽء ﻻ ﯾﻌﺮﻓﻪ اﻫﻞ اﻟﺴـﯿﺮ و ﻻ رواه اﻫﻞ اﻻﺛﺮ‪ ،‬ﻓﺎﻟﺬي ﯾﻈﻬﺮ أﻧﻪ وﻗﻊ ﺗﻘﺪﯾﻢ و ﺗﺄﺧﯿﺮ ﻓﯽ‬‫ﻟﻔﻆ اﻟﺰﻫﺮي ]‪.[1‬‬‫]و ﻧﯿﺰ ﻗﺴﻄﻼﻧﯽ در )ارﺷﺎد اﻟﺴﺎري( ﺷﺮح ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري در ﺷﺮح رواﯾﺖ ﻣﻐﺎزي ﮔﻔﺘﻪ ‪:‬‬

‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 168‬از ‪180‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ‪ :‬ان ذﮐﺮ اﻟﻨﻬﯽ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ ﻏﻠﻂ‪ ،‬و ﻗﺎل اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ‪ :‬ﻻ ﯾﻌﺮﻓﻪ اﺣﺪ ﻣﻦ اﻫﻞ اﻟﺴﯿﺮ ]‪[2‬‬‫ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ ﻧﯿﺰ اﺷﮑﺎل اﮐﺎﺑﺮ را در ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺬﮐﻮر ﯾﺎد ﮐﺮده‬‫]و اﺑﻮ اﻟﻔﻀﻞ اﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﻠﯽ ﺑﻦ ﺣﺠﺮ اﻟﻌﺴﻘﻼﻧﯽ در )ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري( در ﺷﺮح رواﯾﺖ ﮐﺘﺎب اﻟﻤﻐﺎزي ﮔﻔﺘﻪ ‪:‬‬
‫ﻗﯿﻞ‪ :‬ان ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺗﻘﺪﯾﻤﺎ و ﺗﺄﺧﯿﺮا‪ ،‬و اﻟﺼﻮاب ﻧﻬﯽ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ ﻋﻦ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻧﺴـﯿﮥ و ﻋﻦ ﻣﺘﻌﮥ اﻟﻨﺴﺎء‪ ،‬و ﻟﯿﺲ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ ﻇﺮﻓﺎ ﻟﻤﺘﻌﮥ‬‫اﻟﻨﺴﺎء‪ ،‬ﻻﻧﻪ ﻟﻢ ﯾﻘﻊ ]‪ [1‬ارﺷﺎد اﻟﺴﺎري ﻟﺸﺮح ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 8‬ص ‪ 43‬ط ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫]‪ [2‬ارﺷﺎد اﻟﺴﺎري ﻟﺸﺮح ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 6‬ص ‪ 369‬ط ﺑﯿﺮوت‪..‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪565 :‬‬‫ﻓﯽ ﻏﺰوة ﺧﯿﺒﺮ ﺗﻤّﺘﻊ ﺑﺎﻟﻨﺴﺎء‪ ،‬و ﺳﯿﺄﺗﯽ ﺑﺴﻂ ذﻟﮏ ﻓﯽ ﻣﮑﺎﻧﻪ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب اﻟﻨﮑﺎح اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ]‪.[1‬‬‫]و ﻧﯿﺰ اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ در )ﻓﺘـﺢ اﻟﺒﺎري( در ﺷـﺮح رواﯾﺖ ﮐﺘﺎب اﻟﻨﮑﺎح ﮔﻔﺘﻪ‪ [:‬ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬زﻣﻦ ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬اﻟﻈﺎﻫﺮ أﻧﻪ ﻇﺮف ﻟﻼﻣﺮﯾﻦ‪ ،‬و ﺣﮑﯽ‬‫اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ ﻋﻦ اﻟﺤﻤﯿﺪي أن ﺳﻔﯿﺎن ﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ ﮐﺎن ﯾﻘﻮل‪ :‬ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ ﯾﺘﻌﻠﻖ ﺑﺎﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿﮥ ﻻ ﺑﺎﻟﻤﺘﻌﮥ‪.‬‬‫ﻗـﺎل اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ‪ :‬و ﻣﺎ ﻗﺎﻟﻪ ﻣﺤﺘﻤﻞ ﯾﻌﻨﯽ ﻓﯽ رواﯾﺘﻪ ﻫـﺬه و اﻣﺎ ﻏﯿﺮه ﻓﺼـّﺮح أن اﻟﻈﺮف ﯾﺘﻌﻠﻖ ﺑﺎﻟﻤﺘﻌـﮥ‪ ،‬و ﻗـﺪ ﻣﻀـﯽ ﻓﯽ ﻏﺰوة ﺧﯿﺒﺮ ﻣﻦ ﮐﺘﺎب‬‫اﻟﻤﻐﺎزي‪ ،‬و ﯾﺄﺗﯽ ﻓﯽ اﻟﺬﺑﺎﺋـﺢ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﻠﻔﻆ ﻧﻬﯽ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ ﻋﻦ ﻣﺘﻌﮥ اﻟﻨﺴﺎء و ﻋﻦ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿﮥ‪ ،‬و ﻫﮑﺬا اﺧﺮﺟﻪ‬‫ﻣﺴـﻠﻢ ﻣﻦ رواﯾﮥ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ أﯾﻀﺎ‪ ،‬و ﺳـﯿﺄﺗﯽ ﻓﯽ ﺗﺮك اﻟﺤﯿﻞ ﻓﯽ رواﯾﮥ ﻋﺒﯿﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻋﻦ اﻟﺰﻫﺮي أن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ‬‫ﻧﻬﯽ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬و ﮐﺬا اﺧﺮﺟﻪ ﻣﺴﻠﻢ‪ ،‬و زاد ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻓﻘﺎل‪ :‬ﻣﻬﻼ ﯾﺎ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪.‬‬‫و ﻻ ﺣﻤﺪ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻣﻌﻤﺮ ﺑﺴﻨﺪه أﻧﻪ ﺑﻠﻐﻪ‬‫أن اﺑﻦ ﻋﺒﺎس رﺧﺺ ﻓﯽ ﻣﺘﻌﮥ اﻟﻨﺴﺎء ﻓﻘﺎل ﻟﻪ‪ :‬ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻧﻬﯽ ﻋﻨﻬﺎ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ و ﻋﻦ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿﮥ‪.‬‬‫و أﺧﺮﺟﻪ ﻣﺴﻠﻢ ﻣﻦ رواﯾﮥ ﯾﻮﻧﺲ ﺑﻦ ﯾﺰﯾﺪ ﻋﻦ اﻟﺰﻫﺮي ﻣﺜﻞ رواﯾﮥ ﻣﺎﻟﮏ‪.‬‬‫و اﻟﺪار ﻗﻄﻨﯽ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ اﺑﻦ وﻫﺐ ﻋﻦ ﻣﺎﻟﮏ و ﯾﻮﻧﺲ و أﺳﺎﻣﮥ ﺑﻦ زﯾﺪ ﺛﻼﺛﺘﻬﻢ ﻋﻦ اﻟﺰﻫﺮي ﮐﺬﻟﮏ‪.‬‬‫و ذﮐﺮ اﻟﺴﻬﯿﻠﯽ‪ :‬أن اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ رواه ﻋﻦ اﻟﺰﻫﺮي ﺑﻠﻔﻆ ﻧﻬﯽ ﻋﻦ اﮐﻞ اﻟﺤﻤﺮ ]‪ [1‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ﻓﯽ ﺷﺮح اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 7‬ص ‪.369‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪566 :‬‬‫اﻻﻫﻠﯿﮥ ﻋﺎم ﺧﯿﺒﺮ و ﻋﻦ اﻟﻤﺘﻌﮥ‪ ،‬ﻓﻤﻌﻨﺎه ﻋﻠﯽ ﻫﺬا اﻟﻠﻔﻆ و ﻧﻬﯽ ﻋﻦ اﻟﻤﺘﻌﮥ ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ‪ ،‬أو ﻓﯽ ﻏﯿﺮ ذﻟﮏ اﻟﯿﻮم اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و ﻫـﺬا اﻟﻠﻔﻆ اﻟـﺬي ذﮐﺮه ﻟﻢ اره ﻣﻦ رواﯾـﮥ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨـﮥ ﻓﻘـﺪ اﺧﺮﺟﻪ اﺣﻤﺪ و اﺑﻦ اﺑﯽ ﻋﻤﺮ‪ ،‬و اﻟﺤﻤﯿﺪي‪ ،‬و اﺳـﺤﺎق‪ ،‬ﻓﯽ ﻣﺴﺎﻧﯿﺪﻫﻢ ﻋﻦ اﺑﻦ‬‫ﻋﯿﯿﻨﮥ ﺑﺎﻟﻠﻔﻆ اﻟﺬي اﺧﺮﺟﻪ اﻟﺒﺨﺎري ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻘﻪ‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﻣﻨﻬﻢ ﻣﻦ زاد ﻟﻔﻆ ﻧﮑﺎح ﮐﻤﺎ ﺑﯿﻨﻪ‪.‬‬‫و ﮐﺬا اﺧﺮﺟﻪ اﻻﺳﻤﺎﻋﯿﻠﯽ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻋﺜﻤﺎن ﺑﻦ اﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‪ ،‬و اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﺑﻦ ﻣﻮﺳﯽ‪ ،‬و اﻟﻌﺒﺎس ﺑﻦ اﻟﻮﻟﯿﺪ‪.‬‬‫و أﺧﺮﺟﻪ ﻣﺴﻠﻢ ﻋﻦ اﺑﯽ ﺑﮑﺮ ﺑﻦ اﺑﯽ ﺷﯿﺒﮥ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻧﻤﯿﺮ‪ ،‬و زﻫﯿﺮ ﺑﻦ ﺣﺮب ﺟﻤﯿﻌﺎ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﻟﻔﻆ ﻣﺎﻟﮏ‪.‬‬‫و ﮐﺬا اﺧﺮﺟﻪ ﺳﻌﯿﺪ ﺑﻦ ﻣﻨﺼﻮر ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ ،‬ﻟﮑﻦ ﻗﺎل‪ :‬زﻣﻦ ﺑﺪل ﯾﻮم‪.‬‬‫ﻗﺎل اﻟﺴـﻬﯿﻠﯽ‪ :‬و ﯾّﺘﺼﻞ ﺑﻬﺬا اﻟﺤﺪﯾﺚ ﺗﻨﺒﯿﻪ ﻋﻠﯽ اﺷﮑﺎل ﻻن ﻓﯿﻪ اﻟﻨﻬﯽ ﻋﻦ ﻧﮑﺎح اﻟﻤﺘﻌﮥ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬و ﻫﺬا ﺷﯽء ﻻ ﯾﻌﺮﻓﻪ اﺣﺪ ﻣﻦ اﻫﻞ اﻟﺴﯿﺮ‬‫و رواة اﻻﺛﺮ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻓﺎﻟﺬي ﯾﻈﻬﺮ أﻧﻪ وﻗﻊ ﺗﻘﺪﯾﻢ و ﺗﺄﺧﯿﺮ ﻓﯽ ﻟﻔﻆ اﻟﺰﻫﺮي‪.‬‬‫و ﻫﺬا اﻟﺬي ﻗﺎﻟﻪ ﺳﺒﻘﻪ إﻟﯿﻪ ﻏﯿﺮه ﻓﯽ اﻟﻨﻘﻞ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪.‬‬‫ﻓـﺬﮐﺮ اﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﺒﺮ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻗﺎﺳﻢ ﺑﻦ اﺻـﺒﻎ‪ :‬أن اﻟﺤﻤﯿﺪي ذﮐﺮ ﻋﻦ اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ أن اﻟﻨﻬﯽ زﻣﻦ ﺧﯿﺒﺮ ﻋﻦ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿﮥ‪ ،‬و أﻣﺎ اﻟﻤﺘﻌﮥ‬‫ﻓﮑﺎن ﻓﯽ ﻏﯿﺮ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬ﺛﻢ راﺟﻌﺖ ﻣﺴـﻨﺪ اﻟﺤﻤﯿﺪي ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﻗﺎﺳﻢ ﺑﻦ اﺻـﺒﻎ ﻋﻦ اﺑﻦ اﺳـﻤﺎﻋﯿﻞ اﻟﺴـﻠﻤﯽ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﺑﻌﺪ ﺳﯿﺎق اﻟﺤﺪﯾﺚ‬‫ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﯿﯿﻨﮥ‪ :‬ﯾﻌﻨﯽ أﻧﻪ ﻧﻬﯽ ﻋﻦ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿﮥ زﻣﻦ ﺧﯿﺒﺮ و ﻻ ﯾﻌﻨﯽ ﻧﮑﺎح اﻟﻤﺘﻌﮥ‪ ،‬ﻗﺎل اﺑﻦ ﻋﺒﺪ اﻟﺒﺮ‪ :‬و ﻋﻠﯽ ﻫﺬا اﮐﺜﺮ اﻟﻨﺎس‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 169‬از ‪180‬‬‫و ﻗﺎل اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ‪ :‬ﯾﺸﺒﻪ أن ﯾﮑﻮن ﮐﻤﺎ ﻗﺎل ﻟﺼﺤﮥ اﻟﺤﺪﯾﺚ ﻓﯽ أﻧﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪567 :‬‬‫و ﺳﻠﻢ رﺧﺺ ﻓﯿﻬﺎ ﺑﻌﺪ ذﻟﮏ ﺛﻢ ﻧﻬﯽ ﻋﻨﻬﺎ ﻓﻼ ﯾﺘﻢ اﺣﺘﺠﺎج ﻋﻠﯽ اﻻ إذا وﻗﻊ اﻟﻨﻬﯽ اﺧﯿﺮا ﻟﺘﻘﻮم ﻟﻪ اﻟﺤﺠﮥ ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪.‬‬‫و ﻗﺎل اﺑﻮ ﻋﻮاﻧﮥ ﻓﯽ ﺻﺤﯿﺤﻪ‪ :‬ﺳﻤﻌﺖ اﻫﻞ اﻻﺛﺮ ﯾﻘﻮﻟﻮن‪ :‬ﻣﻌﻨﯽ ﺣﺪﯾﺚ ﻋﻠﯽ أﻧﻪ ﻧﻬﯽ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ ﻋﻦ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ و اﻣﺎ اﻟﻤﺘﻌﮥ ﻓﺴﮑﺖ ﻋﻨﻬﺎ و‬‫اﻧﻤﺎ ﻧﻬﯽ ﻋﻨﻬﺎ ﯾﻮم اﻟﻔﺘﺢ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫و اﻟﺤﺎﻣﻞ ﻟﻬﺆﻻء ﻋﻠﯽ ﻫﺬا ﻣﺎ ﺛﺒﺖ ﻣﻦ اﻟﺮﺧﺼﮥ ﻓﯿﻬﺎ ﺑﻌﺪ زﻣﻦ ﺧﯿﺒﺮ ﮐﻤﺎ اﺷﺎر إﻟﯿﻪ اﻟﺒﯿﻬﻘﯽ ]‪.[1‬‬‫]و اﺑﻦ ﺣﺠﺮ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ ﺑﻌـﺪ از اﯾﺮاد اﯾﻦ اﻓﺎدات اﮐﺎﺑﺮ اﺋﻤﻪ ﺣّﺬاق و ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت اﻋﺎﻇﻢ ﻣﺸﺎﻫﯿﺮ آﻓﺎق‪ ،‬ﺣﻤﺎﯾﺖ رواﯾﺖ ﺑﺨﺎري ﺣﺴﺐ دﯾﺪن‬‫ﻗـﺪﯾﻢ و ﻋﺎدت ذﻣﯿﻢ ﺧﻮد ﻣﻄﻤﺢ ﻧﻈﺮ داﺷـﺘﻪ‪ ،‬و از ﺗﺨﻄﺌﻪ ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم ﺑﺎﮐﯽ ﺑﺮﻧﺪاﺷـﺘﻪ اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﺳﺮاﺳـﺮ ﺧﺴﺎرت‬‫ﻧ ﮕ ﺎ ﺷﺘ ﻪ ‪:‬‬
‫ﻟﮑﻦ ﯾﻤﮑﻦ اﻻﻧﻔﺼﺎل ﻋﻦ ذﻟﮏ ﺑﺄن ﻋﻠﯿﺎ ﻟﻢ ﯾﺒﻠﻐﻪ اﻟﺮﺧﺼﮥ ﻓﯿﻬﺎ ﯾﻮم اﻟﻔﺘﺢ ﻟﻮﻗﻮع اﻟﻨﻬﯽ ﻋﻨﻬﺎ ﻋﻦ ﻗﺮب ﮐﻤﺎ ﺳﯿﺄﺗﯽ ﺑﯿﺎﻧﻪ‪ ،‬و ﯾﺆﯾﺪ ﻇﺎﻫﺮ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﻋﻠﯽ ﻣﺎ اﺧﺮﺟﻪ اﺑﻮ ﻋﻮاﻧـﮥ‪ ،‬و ﺻـﺤﺤﻪ ﻣﻦ ﻃﺮﯾﻖ ﺳﺎﻟﻢ ﺑﻦ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ‪ :‬أن رﺟﻼ ﺳﺄل اﺑﻦ ﻋﻤﺮ ﻋﻦ اﻟﻤﺘﻌـﮥ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ان ﻓﻼﻧﺎ ﯾﻘﻮل ﻓﯿﻬﺎ‪،‬‬‫ﻓﻘﺎل‪ :‬و اﻟﱠﻠﻪ ﻟﻘﺪ ﻋﻠﻢ أن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺣّﺮﻣﻬﺎ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ و ﻣﺎ ﮐﻨﺎ ﻣﺴﺎﻓﺤﯿﻦ ]‪[2‬‬‫ﺷﺎه ﺻﺎﺣﺐ ﻧﯿﺰ در ﺗﺤﻔﻪ اﺷﮑﺎل ﻣﺬﮐﻮر را از ﺑﻌﺾ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‬‫]ﻣﺨﻔﯽ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ زﻋﻢ اﻣﮑﺎن اﻧﻔﺼﺎل از اﯾﻦ اﺷﮑﺎل‪ ،‬و اﻧﺤﻼل اﯾﻦ ]‪ [1‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ﻓﯽ ﺷﺮح ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 9‬ص ‪.145‬‬‫]‪ [2‬ﻓﺘﺢ اﻟﺒﺎري ج ‪ 9‬ص ‪.145‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪568 :‬‬‫اﻋﻀﺎل ﺻـﺮﯾﺢ اﻻﺧﺘﻼل اﺳﺖ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ ﺑﻨﺎ ﺑﺮ اﯾﻦ ﻻزم ﻣﯽآﯾﺪ ﺧﻄﺎء ﻣﺪﯾﻨﻪ ﻋﻠﻢ‪ ،‬و ﻏﻠﻂ ﺑﻮدن اﺳﺘﺪﻻل آن ﺣﻀﺮت‪ ،‬و ﻋﺪم اﻃﻼع او ﺑﺮ‬‫ﺣﮑﻢ ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪ ،‬ﺑﺎ آن ﻫﻤﻪ ﻗﺮب و اﺧﺘﺼﺎص‪.‬‬‫و ﮐﻤﺎل ﺷﻨﺎﻋﺖ آن‪ ،‬و ﺣﻤﻖ و ﺟﻬﻞ ﻣﻠﺘﺰم ﺑﺂن‪ ،‬از ﮐﻼم ﻣﺨﺎﻃﺐ و واﻟﺪ ﻣﺎﺟﺪش ﻇﺎﻫﺮ ﻣﯽﺷﻮد‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ ﻣﺨﺎﻃﺐ در ﻣﻄﺎﻋﻦ ﻋﻤﺮ ﮔﻔﺘﻪ‬‫اﺳﺖ‪:‬‬‫ﻃﻌﻦ ﯾـﺎزدﻫﻢ آﻧﮑﻪ ﻣﺮدم را از ﻣﺘﻌـﮥ اﻟﻨﺴـﺎء ﻣﻨﻊ ﻓﺮﻣﻮد‪ ،‬و ﻣﺘﻌـﮥ اﻟﺤـﺞ را ﻧﯿﺰ ﺗﺠﻮﯾﺰ ﻧﮑﺮد‪ ،‬و ﺣـﺎل آﻧﮑﻪ ﻫﺮ دو ﻣﺘﻌﻪ در زﻣﺎن آن ﺳـﺮور‬‫ﺟﺎري ﺑﻮد‪ ،‬ﭘﺲ ﻧﺴـﺦ ﺣﮑﻢ ﺧـﺪا ﮐﺮد و ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺎ اﺣﻞ اﻟﱠﻠﻪ ﻧﻤﻮد‪ ،‬و اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﺑﺎﻋﺘﺮاف ﺧﻮدش در ﮐﺘﺐ اﻫﻞ ﺳـّﻨﺖ ﺛﺎﺑﺖ اﺳﺖ‪ ،‬ﺟﺎﺋﯽ‬‫ﮐﻪ از او رواﯾﺖ ﻣﯽﮐﻨﻨﺪ ﮐﻪ او ﻣﯽﮔﻔﺖ‪) :‬ﻣﺘﻌﺘﺎن ﮐﺎﻧﺘﺎ ﻋﻠﯽ ﻋﻬﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ و أﻧﺎ أﻧﻬﯽ ﻋﻨﻬﻤﺎ(‪.‬‬‫ﺟﻮاب اﯾﻦ ﻃﻌﻦ آﻧﮑﻪ ﻧﺰد اﻫـﻞ ﺳـّﻨﺖ ﺻـﺤﯿﺢﺗﺮﯾﻦ ﮐﺘﺐ )ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ( اﺳﺖ و در آن ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﺮواﯾﺖ ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﻦ اﻻﮐﻮع و ﺳﺒﺮة ﺑﻦ‬‫ﻣﻌﺒﺪ ﺟﻬﻨﯽ‪ ،‬و در ﺻـﺤﺎح دﯾﮕﺮ ﺑﺮواﯾﺖ اﺑﻮ ﻫﺮﯾﺮه ﻧﯿﺰ ﻣﻮﺟﻮد اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ آن ﺣﻀـﺮت ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺧﻮد ﻣﺘﻌﻪ را ﺣﺮام ﻓﺮﻣﻮد‪،‬‬‫ﺑﻌـﺪ از آﻧﮑﻪ ﺗﺎ ﺳﻪ روز رﺧﺼﺖ داده ﺑﻮد‪ ،‬و آن ﺗﺤﺮﯾﻢ را ﻣﺆﺑﺪ ﺳﺎﺧﺖ اﻟﯽ ﯾﻮم اﻟﻘﯿﺎﻣﮥ در ﺟﻨﮓ اوﻃﺎس‪ ،‬و ﺑﺮواﯾﺖ ﺣﻀـﺮت ﻣﺮﺗﻀـﯽ‬‫ﻋﻠﯽ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ از آن ﺟﻨـﺎب آن ﻗـﺪر ﺑﺸـﻬﺮت و ﺗﻮاﺗﺮ رﺳـﯿﺪه ﮐﻪ ﺗﻤـﺎم اوﻻد ﺣﻀـﺮت اﻣﺎم ﺣﺴﻦ و ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﻨﻔﯿﻪ آن را رواﯾﺖ‬‫ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و در )ﻣﻮﻃﺄ( و )ﺑﺨﺎري( و )ﻣﺴﻠﻢ( و دﯾﮕﺮ ﮐﺘﺐ ﻣﺘﺪاوﻟﻪ ﺑﻄﺮق ﻣﺘﻌﺪده آن رواﯾﺎت ﺛﺎﺑﺖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪569 :‬‬‫ﻣ ﯽ ﺑ ﺎ ﺷﻨ ﺪ ‪[ .‬‬‫]و ﺷـﺒﻬﻪ ﮐﻪ در اﯾﻦ رواﯾﺎت ﺑﻌﻀـﯽ از ﺷـﯿﻌﯿﺎن ﭘﯿﺪا ﮐﺮدهاﻧﺪ ﮐﻪ اﯾﻦ ﺗﺤﺮﯾﻢ در ﻏﺰوه ﺧﯿﺒﺮ واﻗﻊ ﺷﺪه ﺑﻮد و در ﺟﻨﮓ اوﻃﺎس ﺑﺎز ﺣﻼل‬‫ﺷـﺪ ﭘﺲ ﺟﻮاﺑﺶ آن اﺳﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻏﻠﻂ ﻓﻬﻤﯽ اﺳﺖ‪ ،‬و اﻟّﺎ در رواﯾﺖ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم در اﺻﻞ ﻏﺰوه ﺧﯿﺒﺮ را ﺗﺎرﯾﺦ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻟﺤﻮم ﺣﻤﺮ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 170‬از ‪180‬‬‫اﻧﺴّﯿﻪ ﻓﺮﻣﻮدهاﻧﺪ ﻧﻪ ﺗﺎرﯾﺦ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ‪ ،‬ﻟﯿﮑﻦ ﻋﺒﺎرت ﻣﻮﻫﻢ آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺎرﯾﺦ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻫﺮ دو ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬اﯾﻦ وﻫﻢ را ﺑﻌﻀﯽ ﻣﺤﻘﻖ ﮐﺮده ﻧﻘﻞ‬‫ﮐﺮدهاﻧـﺪ ﮐﻪ )ﻧﻬﯽ ﻋﻦ ﻣﺘﻌـﮥ اﻟﻨﺴﺎء ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ(‪ ،‬و اﮔﺮ ﺣﻀـﺮت ﻣﺮﺗﻀـﯽ در اﯾﻦ رواﯾﺖ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ را ﺑﺘﺎرﯾـﺦ ﺧﯿﺒﺮ ﻣﻮّرخ ﮐﺮده رواﯾﺖ‬‫ﻣﯽﻓﺮﻣـﻮد‪ ،‬رّد ﺑﺮ اﯾـﻦ ﻋﺒـﺎس و اﻟﺰام او ﭼـﻪ ﻗﺴـﻢ ﺻـﻮرت ﻣﯽﺑﺴﺖ‪ ،‬و ﺣـﺎل آﻧﮑﻪ در وﻗﺖ ﻫﻤﯿﻦ رّد و اﻟﺰام اﯾﻦ رواﯾﺖ ﻓﺮﻣـﻮده‪ ،‬و اﺑﻦ‬‫ﻋﺒﺎس را ﺑﺮ ﺗﺠﻮﯾﺰ ﻣﺘﻌﻪ زﺟﺮ ﺷﺪﯾـﺪ ﻧﻤﻮده‪ ،‬و ﮔﻔﺘﻪ‪) :‬اﻧﮏ رﺟﻞ ﺗﺎﺋﻪ(‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﺮ ﮐﻪ ﻏﺰوه ﺧﯿﺒﺮ را ﺗﺎرﯾﺦ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ ﮔﻮﯾﺪ‪ ،‬ﮔﻮﯾﺎ دﻋﻮي‬‫ﻏﻠﻄﯽ در اﺳﺘﺪﻻل ﺣﻀﺮت ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻋﻠﯽ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬و اﯾﻦ دﻋﻮي ﺷﺎﻫﺪ ﺟﻬﻞ و ﺣﻤﻖ او ﺑﺲ اﺳﺖ اﻧﺘﻬﯽ ]‪.[1‬‬‫]از اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﮐﻪ وﺟﻮه ﻧﻘﺾ و رّد آن و ﻧﻬـﺎﯾﺖ آن از ﻣﻼـﺣﻈﻪ )ﺗﺸـﯿﯿﺪ اﻟﻤﻄﺎﻋﻦ( ﻇﺎﻫﺮ و ﺑﺎﻃﻦ واﺿـﺢ اﺳﺖ‪ ،‬ﮐﻪ ﻧﺰد ﻣﺨﺎﻃﺐ و اﻻ‬‫ﺷـﺄن ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ را در روز ﺧﯿـﺒﺮ واﻗﻊ داﻧﺴـﺘﻦ ﻏﻠـﻂ ﻓﻬﻤﯽ اﺳﺖ‪ ،‬و در رواﯾﺖ ﺟﻨـﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم در اﺻـﻞ ﻏﺰوه ﺧﯿـﺒﺮ‬‫ﺗﺎرﯾﺦ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻟﺤﻮم اﻧﺴﯿﻪ اﺳﺖ ﻧﻪ ﺗﺎرﯾﺦ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ‪ ،‬و ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺳﺎﺧﺘﻦ ﯾﻮم ]‪ [1‬ﺗﺤﻔﮥ اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﮥ ص ‪.599‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪570 :‬‬‫ﺧﯿﺒﺮ ﺑﻨﻬﯽ ﻣﺘﻌﻪ ﻧﺴﺎؤﻫﻢ اﺳﺖ‪ ،‬و اﮔﺮ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ در اﯾﻦ رواﯾﺖ ﻣﻮرخ ﺑﺎﺷـﺪ ﺑﺨﯿﺒﺮ رّد ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم ﺑﺮ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس و‬‫اﻟﺰام او ﺻـﺤﯿﺢ ﻧﺸـﻮد‪ ،‬و ﺣـﺎل آﻧﮑﻪ اﯾﻦ رواﯾﺖ را در وﻗﺖ ﻫﻤﯿﻦ رّد و اﻟﺰام ﻓﺮﻣـﻮده‪) ،‬ﺣﺎﺷـﺎه ﻋﻦ ذﻟـﮏ(‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﺮ ﮐﻪ ﻏﺰوه ﺧﯿـﺒﺮ را‬‫ﺗﺎرﯾﺦ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ ﮔﻮﯾﺪ ﮔﻮﯾﺎ دﻋﻮي ﻏﻠﻂ در اﺳﺘﺪﻻل ﺣﻀﺮت اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ ،‬و اﯾﻦ دﻋﻮي ﺷﺎﻫﺪ ﺟﻬﻞ و ﺣﻤﻖ او‬‫ﺑﺲ اﺳﺖ‪[.‬‬‫]ﭘﺲ از اﯾﻦ اﻓـﺎده ﺳﺪﯾـﺪه ﻣﺨـﺎﻃﺐ ﺛـﺎﺑﺖ ﮔﺸﺖ ﮐﻪ رواﯾـﺎت ﺑﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ ﻣﺘﻀـﻤﻦ ﻧﻬﯽ ﻣﺘﻌﻪ روز ﺧﯿﺒﺮ ﻏﻠﻂ و وﻫﻢ ﻣﺤﺾ و ﺑﺎﻃﻞ‬‫ﺻﺮف اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﺮﮔﺰ ﺳـﻤﺘﯽ از ﺻـﺤﺖ و واﻗﻌﯿﺖ ﻧﺪارد‪ ،‬و ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ و دﯾﮕﺮ ﻣﺤّﺪﺛﯿﻦ ﻣﺜﻞ ﻣﺎﻟﮏ و ﻧﺴﺎﺋﯽ و اﺑﻦ ﻣﺎﺟﻪ ﮐﻪ اﺛﺒﺎت‬‫اﯾﻦ رواﯾﺖ ﻣﯽﻧﻤﺎﯾﻨـﺪ‪ ،‬ﻧﻬـﺎﯾﺖ ﺟﺎﻫﻞ و اﺣﻤﻘﻨـﺪ ﮐﻪ ﮔﻮﯾﺎ دﻋﻮي ﻏﻠﻂ در اﺳـﺘﺪﻻل ﺣﻀـﺮت اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم ﻣﯽﮐﻨﻨـﺪ‪ ،‬و ﻧﯿﺰ‬‫ﮐﻤـﺎل ﺣﻤﻖ و ﺟﻬـﻞ ﻣﻼزﻣـﺎن ﻋﻼـﻣﻪ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ ﮐﻪ ﺑﺎﺗﺒـﺎع ﻫﻮاﺟﺲ ﻧﻔﺴﺎﻧﯽ و وﺳﺎوس ﻇﻠﻤﺎﻧﯽ ﺟﺴﺎرت ﺑﺮ ﺗﺨﻄﺌﻪ ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ ﻟا ﻤﻮﻣﻨﯿﻦ‬‫ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم ﻧﻤﻮده ﺑﻨﻬﺎﯾﺖ ﺻﺮاﺣﺖ از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻇﺎﻫﺮ ﺷﺪ )و ﻟّﻠﻪ اﻟﺤﻤﺪ ﺣﻤﺪا ﺟﺰﯾﻼ(‪.‬‬‫ﺣﺎﻓﻆ ﻏﻼم ﻣﺤﻤﺪ ﻧﯿﺰ در ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺗﺤﻔﻪ اﺷﮑﺎل ﻣﺬﮐﻮر را ﯾﺎد ﮐﺮده‬‫]و ﺣﺎﻓﻆ ﻏﻼم ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ اﻟﺸـﯿﺦ ﯾﺤﯿﯽ اﻟﺪﯾﻦ ﺑﻦ اﻟﺸـﯿﺦ ﻋﻤﺮ اﻟﻤﺪﻋﻮ ﺑﺎﺳـﻠﻤﯽ ﺗﻠﻤﯿﺬ ﻣﻮﻟﻮي ﻋﺒﺪ اﻟﻌﻠﯽ ﺑﻦ ﻧﻈﺎم اﻟﺪﯾﻦ در ﺗﺮﺟﻤﻪ )ﺗﺤﻔﻪ‬‫اﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﻪ( ﮐﻪ آﻧﺮا ﻣﻮﺳﻮم ﺳﺎﺧﺘﻪ )ﺑﺎﻟﺘﺮﺟﻤﮥ اﻟﻌﺒﻘﺮﯾﮥ و اﻟﺼﻮﻟﮥ اﻟﺤﯿﺪرﯾﮥ ﻟﻠﺘﺤﻔﮥ اﻻﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﮥ( ﮔﻔﺘﻪ‪[:‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪571 :‬‬‫اﻟﻄﻌﻦ اﻟﺤﺎدﯾﻌﺸـﺮ أن ﻋﻤﺮ ﻣﻨﻊ اﻟﻨـﺎس ﻣﻦ ﻣﺘﻌـﮥ اﻟﻨﺴـﺎء‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺠّﻮز ﻣﺘﻌـﮥ اﻟﺤـﺞ اﯾﻀـﺎ‪ ،‬ﻣﻊ ان ﮐﻠﺘـﺎ اﻟﻤﺘﻌﺘﯿﻦ ﮐﺎﻧﺘﺎ ﺟﺎرﯾﺘﯿﻦ ﻓﯽ زﻣﻨﻪ ﻋﻠﯿﻪ‬‫اﻟّﺴﻼم‪ ،‬ﻓﻨﺴﺦ ﺣﮑﻢ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ و ﺣّﺮم ﻣﺎ أﺣّﻠﻪ‪ ،‬و ﻫﺬا اﻟﻤﻌﻨﯽ ﺛﺎﺑﺖ ﺑﺎﻋﺘﺮاﻓﻪ ﻓﯽ ﮐﺘﺐ أﻫﻞ اﻟﺴّﻨﮥ‪ ،‬ﺣﯿﺚ ﯾﺮوون ﻋﻨﻪ أﻧﻪ ﻗﺎل‪) :‬ﻣﺘﻌﺘﺎن ﮐﺎﻧﺘﺎ‬‫ﻋﻠﯽ ﻋﻬﺪ رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ و أﻧﺎ أﻧﻬﯽ ﻋﻨﻬﻤﺎ‪(.‬‬‫و ﺟﻮاﺑﻪ أن أﺻّﺢ اﻟﮑﺘﺐ ﻋﻨﺪ اﻫﻞ اﻟﺴـّﻨﮥ ﻓﯽ اﻟﺼـﺤﺎح )اﻟﺼﺤﯿﺤﺎن( ]‪ [1‬ﻟﻠﺒﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬و ﻗﺪ ذﮐﺮ ﻓﯽ ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ ﺑﺮواﯾﮥ ﺳﻠﻤﮥ ﺑﻦ‬‫اﻻﮐﻮع‪ ،‬و ﺳﺒﺮة اﺑﻦ ﻣﻌﺒـﺪ اﻟﺠﻬﻨﯽ‪ ،‬و ﻓﯽ اﻟﺼـﺤﺎح اﻷﺧﺮ اﯾﻀﺎ ﺑﺮواﯾـﮥ أﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة أﻧﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﺣّﺮم ﻫﻮ اﻟﻤﺘﻌـﮥ ﺑﻌﺪ ﻣﺎ ﮐﺎن‬‫أﺣﻠﻬـﺎ و رّﺧﺼـﻬﺎ ﻟﻬﻢ ﺛﻠﺜـﮥ اﯾﺎم و ﺟﻌﻞ ﺗﺤﺮﯾﻤﻬﺎ إذ ﺣّﺮﻣﻬﻤﺎ ﻣﺆﺑـﺪا اﻟﯽ ﯾﻮم اﻟﻘﯿﺎﻣـﮥ ﻓﯽ ﻏﺰوة اﻻوﻃﺎس‪ ،‬و ﻗـﺪ اﺷـﺘﻬﺮت و ﺗﻮاﺗﺮت رواﯾﮥ‬‫اﻻﻣﯿﺮ ﺑﺘﺤﺮﯾﻢ اﻟﻤﺘﻌﮥ ﺑﺤﯿﺚ رواﻫﺎ ﻋﻨﻪ ﺟﻤﯿﻊ اوﻻد اﻻﻣﺎم اﻟﺤﺴﻦ و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﻟﺤﻨﻔﯿﮥ‪ ،‬و ﺗﻠﮏ اﻟﺮواﯾﺎت ﺛﺎﺑﺘﮥ ﻓﯽ )اﻟﻤﻮﻃﺄ( و )اﻟﺼﺤﯿﺤﯿﻦ(‬‫و ﻏﯿﺮﻫﺎ ﻣﻦ اﻟﮑﺘﺐ اﻟﻤﺘﺪاوﻟﮥ ﺑﻄﺮق ﻣﺘﻌﺪدة‪.‬‬‫و أﻣﺎ اﻧﺸﺎء ﺑﻌﺾ اﻟﺸـﯿﻌﮥ اﻟﺸـﺒﻬﮥ ﻓﯽ ﺗﻠﮏ اﻟﺮواﯾﺎت ﻣﻦ أن ﺗﺤﺮﯾﻤﻬﺎ ﮐﺎن ﻓﯽ ﻏﺰوة ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬ﺛﻢ اﺣّﻠﺖ ﻓﯽ ﻏﺰوة اﻻوﻃﺎس‪ ،‬ﻓﺠﻮاﺑﻪ ﺑﺄن ﻫـﺬا‬‫ﮐﻠﻪ ﻣﻦ ﺳﻮء ﻓﻬﻢ اﻟﻘﺎﺋﻞ و ﻏﻠﻄﻪ‪ ،‬و اﻟّﺎ ﻓﻘـﺪ ﻗﺎﻟﻮا‪ :‬ان ﻏﺰوة ﺧﯿﺒﺮ ﺗﺎرﯾﺦ ﻟﺘﺤﺮﯾﻢ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ اﻻﻫﻠﯿﮥ ﻓﯽ اﻻﺻﻞ ﻓﯽ رواﯾﺎت اﻻﻣﯿﺮ ﻻ ﺗﺎرﯾﺦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 171‬از ‪180‬‬‫ﺗﺤﺮﯾﻢ اﻟﻤﺘﻌﮥ‪ ،‬و ﻟﮑﻦ ﺗﻮﻫﻢ ﺗﻠﮏ ]‪ [1‬ﻣﺨﻔﯽ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﮐﻪ ﺷﺎه ﺻﺎﺣﺐ در ﺗﺤﻔﻪ ﮔﻔﺘﻪ ﺑﻮدﻧﺪ‪ :‬ﮐﻪ ﻧﺰد اﻫﻞ ﺳـﻨﺖ ﺻﺤﯿﺢﺗﺮﯾﻦ ﮐﺘﺐ ﺻﺤﯿﺢ‬‫ﻣﺴـﻠﻢ اﺳﺖ و ﻟﯿﮑﻦ ﭼﻮن اﺳـﻠﻤﯽ اﯾﻦ را ﺧﻼـف ﺳـﻼﻣﺖ و ﻣﺨـﺎﻟﻒ ﺗﺼـﺮﯾﺤﺎت اﺋﻤﻪ ﺧﻮد ﯾﺎﻓﺘﻪ در ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺗﻐﯿﯿﺮ و ﺗﺒـﺪﯾﻞ ﮐﺮده ﺑﺠﺎي‬‫ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ ﻟﻔﻆ )اﻟﺼﺤﯿﺤﺎن( ﻧﻬﺎده و ﻟﻔﻆ )اﻟﺼﺤﺎح( ﻧﯿﺰ ﺑﻼ ﻓﺎﺋﺪة اﻓﺰوده‪ -‬ﻣﻨﻪ رﺣﻤﻪ اﻟﱠﻠﻪ‪.-‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪572 :‬‬‫اﻟﻌﺒﺎرة ﻓﯽ اﻟﻈﺎﻫﺮ أﻧﻬﺎ ﺗﮑﻮن ﺗﺎرﯾﺨﺎ ﻟﻬﻤﺎ‪ ،‬و ﻗـﺪ ﺣﻘﻖ ﻫﺬا اﻟﻮﻫﻢ ﺑﻌﻀـﻬﻢ و ﻧﻘﻠﻮا ﺑﻨﺎء ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ أﻧﻪ ﻧﻬﯽ ﻋﻦ ﻣﺘﻌﮥ اﻟﻨﺴﺎء ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬و ﻟﻮ‬‫ﮐـﺎن اﻻﻣﯿﺮ ﯾﺮوي ﺗﺤﺮﯾﻢ اﻟﻤﺘﻌـﮥ ﻣﻮّرﺧﺎ ﺑﻐﺰوة ﺧﯿﺒﺮ ﮐﯿﻒ ﯾﻤﮑﻨﻪ اﻟﺮد و اﻻﻟﺰام ﻋﻠﯽ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس‪ ،‬ﻣﻊ أﻧﻪ ذﮐﺮ ﻫـﺬه اﻟﺮواﯾـﮥ ﺣﯿﻦ رد ﻋﻠﯿﻪ و‬‫أﻟﺰﻣﻪ و زﺟﺮ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس ﻋﻠﯽ ﺗﺠﻮﯾﺰ اﻟﻤﺘﻌـﮥ زﺟﺮا ﺷﺪﯾـﺪا‪ ،‬و ﻗﺎل‪) :‬اﻧﮏ رﺟﻞ ﺗﺎﺋﻪ(‪ ،‬ﻓﻤﻦ ﻗﺎل‪ :‬ان ﻏﺰوة ﺧﯿﺒﺮ ﺗﺎرﯾـﺦ ﻟﺘﺤﺮﯾﻢ اﻟﻤﺘﻌـﮥ ﻓﮑﺄﻧﻪ‬‫اّدﻋﯽ ﻏﻠﻄﺎ ﻓﯽ اﺳﺘﺪﻻل اﻻﻣﯿﺮ ﻓﺘﮑﻔﯽ دﻋﻮاه ﻫﺬه ﺷﺎﻫﺪة ﻋﻠﯽ ﺟﻬﻠﻪ و ﺣﻤﻘﻪ ]‪.[1‬‬‫]اﯾﻦ ﻋﺒـﺎرت ﻫﻢ ﻣﺜـﻞ ﻋﺒـﺎرت ﺗﺤﻔﻪ ﻣﺜﺒﺖ ﺑﻄﻼـن و ﻏﻠﻂ رواﯾﺎت داﻟﻪ ﺑﺮ ﻧﻬﯽ ﻣﺘﻌﻪ روز ﺧﯿﺒﺮ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻧﯿﺰ از آن ﮐﻤﺎل ﺷـﻨﺎﻋﺖ و ﺑﻄﻼن‬‫ﺟﻮاب ﻋﺴﻘﻼﻧﯽ ﮐﻪ ﻣﺒﻨﯽ ﺑﺮ ﺗﺨﻄﺌﻪ ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم اﺳﺖ ﻇﺎﻫﺮ و واﺿﺤﺴﺖ‪.‬‬‫واﻟﺪ ﺷﺎﻫﺼﺎﺣﺐ ﻧﯿﺰ اﺷﮑﺎل ﻣﺬﮐﻮر را در ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻘﻞ ﮐﺮده‬‫]و وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ واﻟـﺪ ﻣﺎﺟـﺪ ﻣﺨـﺎﻃﺐ در )ﻗﺮة اﻟﻌﯿﻨﯿﻦ ﺑﺘﻔﻀـﯿﻞ اﻟﺸـﯿﺨﯿﻦ( در ذﮐﺮ ﻣﻄﺎﻋﻦ ﺧﻠﻔﺎء ﮔﻔﺘﻪ‪] [:‬و از آﻧﺠﻤﻠﻪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻓﺎروق ﻧﮑﺎح‬‫ﻣﺘﻌﻪ را ﻣﻨﻊ ﮐﺮد‪ ،‬ﺑﻌﺪ از آﻧﮑﻪ در ﻋﻬﺪ آن ﺣﻀـﺮت ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺟﺎﺋﺰ ﺑﻮد و ﺑﻌﻤﻞ ﻣﯽآﻣﺪ‪ ،‬ﺑﺎﯾﺪ داﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﯾﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ از ﺟﻤﻠﻪ‬‫آن ﻣﺴﺎﺋﻞ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺮ آن دﻻﻟﺖ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﺑﺘﺼـﺮﯾﺢ‪ ،‬و ﺟﻤﻌﯽ از ﺻـﺤﺎﺑﻪ ﺑﺴـﺒﺐ ﻋﺪم ﺑﻠﻮغ ﺣﺪﯾﺚ ﻣﺼـّﺮح‪ ،‬ﯾﺎ ﺑﺴـﺒﺐ ﺗﺄوﯾﻞ آن‬‫ﺣﺪﯾﺚ ﺑﺮ ﻏﯿﺮ ﻣﺤﻤﻞ آن اﺧﺘﻼف داﺷﺘﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﺴﻌﯽ ]‪ [1‬اﻟﺘﺮﺟﻤﮥ اﻟﻌﺒﻘﺮﯾﮥ و اﻟﺼﻮﻟﮥ اﻟﺤﯿﺪرﯾﮥ ﻟﻠﺘﺤﻔﮥ اﻻﺛﻨﺎ ﻋﺸﺮﯾﮥ ص ‪.369‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪573 :‬‬‫ﻓﺎروق اﺟﻤﺎع واﻗﻊ ﺷﺪ‪ ،‬و اﺧﺘﻼف ﻣﻀﻤﺤﻞ ﮔﺸﺖ‪ ،‬و اﯾﻦ ﻣﺴﺌﻠﻪ ﺑﺎ آن ﻣﺴﺎﺋﻞ ﺷﺎﻫﺪ ﻋﺪل اﺳﺖ ﺑﺮ ﻓﻀﺎﺋﻞ ﻓﺎروق‪ ،‬و ﺑﺮ آﻧﮑﻪ وي رﺿﯽ‬‫اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ واﺳـﻄﻪ ﺑﻮد ﻣﯿﺎن آن ﺣﻀـﺮت ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ و اّﻣﺖ او در ﺗﺒﻠﯿﻎ ﺷﺮاﯾﻊ‪ ،‬و ﻧﯿﺎﺑﺖ ﻧﺒﻮت از اﯾﻦ ﺟﻬﺖ او را ﻣﺴّﻠﻢ ﺷﺪ‪ ،‬اﻣﺎ‬‫ﺻﺤﺖ ﺣـﺪﯾﺚ در آن ﺑـﺎب‪ ،‬ﭘﺲ از آن ﺟﻬﺖ ﮐﻪ ﺟﻤﻌﯽ از ﻓﻀـﻼي ﺻـﺤﺎﺑﻪ آﻧﺮا رواﯾﺖ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و ﺑﺮ آن ﻋﻤﻞ ﻧﻤﻮدﻧـﺪ‪ ،‬رﺋﯿﺲ آن‬‫ﺟﻤﺎﻋﺖ ﺣﻀـﺮت ﻣﺮﺗﻀـﯽ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺣﺪﯾﺚ او در )ﺑﺨﺎري( و )ﻣﻮﻃﺄ( و )ﻣﺴﻠﻢ( و ﺑﺎﻗﯽ ﮐﺘﺐ ﻣﺘﺪاوﻟﻪ ﺻﺤﯿﺢ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬و رد او ﺑﻬﻤﯿﻦ‬‫ﺣـﺪﯾﺚ ﺑﺮ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ ﻋﺒـﺎس ﻧﯿﺰ ﺛـﺎﺑﺖ ﮔﺸـﺘﻪ‪ ،‬و رﺑﯿﻊ ﺑﻦ ﺳﺒﺮه ﺟﻬﻨﯽ آﻧﺮا از ﭘـﺪر ﺧﻮد رواﯾﺖ ﮐﺮد ﮐﻪ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺆﺑـﺪ ﺣﺎﺻـﻞ ﺷـﺪ‪ ،‬و‬‫ﺣـﺪﯾﺚ او در )ﺻـﺤﯿﺢ ﻣﺴـﻠﻢ( ﻣـﺬﮐﻮر اﺳﺖ و اﺟﻤﺎع اّﻣﺖ ﺑﺮ ﺗﺤﺮﯾﻢ آن وﻗﻮع ﯾﺎﻓﺖ )اﻻ ﺷـﺮذﻣﮥ ﻗﻠﯿﻠـﮥ( ﻣﺜﻞ رواﻓﺾ ﻫﺮ ﭼﻨـﺪ در زﻣﻦ‬‫ﺻﺤﺎﺑﻪ اﺧﺘﻼﻓﯽ ﻣﺘﺤﻘﻖ ﺑﻮد‪ ،‬و ﻫﻤﺎن اﺧﺘﻼف ﺳﺒﺐ اﻫﺘﻤﺎم ﻓﺎروق ﺷﺪه ﺑﺮ ﻋﻘﺪ اﺟﻤﺎع‪[.‬‬‫]و اﮔﺮ ﺳﺎﺋﻞ ﻋﻮد ﮐﻨﺪ و ﮔﻮﯾﺪ‪ :‬ﮐﻪ ﺣﻀـﺮت ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻧﻬﯽ از ﻣﺘﻌﻪ روز ﺧﯿﺒﺮ رواﯾﺖ ﮐﺮده اﺳﺖ‪ ،‬و اﺣﺎدﯾﺚ دﯾﮕﺮ دﻻﻟﺖ ﻣﯽﮐﻨﺪ ﮐﻪ در‬‫روز اوﻃﺎس ﻧﯿﺰ ﺑﻌﻤﻞ آﻣﺪ‪ ،‬ﭘﺲ آن ﻧﻬﯽ دﻟﯿﻞ ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺷﺪ‪[.‬‬‫ﮔﻮﯾﯿﻢ ﺳﺎﺋﻞ آن ﻧﻘﺾ را وارد ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ ﻣﮕﺮ ﺑﺮ ﻣﺮﺗﻀﯽ‪ ،‬زﯾﺮا ﮐﻪ اول ﮐﺴﯽ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ اﺳﺘﺪﻻل ﻧﻤﻮده‪ ،‬و اﺑﻦ ﻋﺒﺎس را اﻟﺰام ﮐﺮد‪،‬‬‫و زﺟﺮ ﺷﺪﯾﺪ ﺑﻌﻤﻞ آورد‪ ،‬ﺣﻀﺮت ﻣﺮﺗﻀﯽ اﺳﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﮔﻮﯾﺎ ﻣﯽﮔﻮﯾﺪ ﮐﻪ ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻏﻠﻂ ﮐﺮده در اﯾﻦ اﺳﺘﺪﻻل‪ ،‬و اﯾﻦ ﻣﻌﻨﯽ ﺷﺎﻫﺪ ﺟﻬﻞ‬‫و ﺣﻤﻖ او اﺳﺖ ﻧﺰد اﻫﻞ ﺳﻨﺖ و ﺷﯿﻌﻪ ﺗﻔﻀﯿﻠﯿﻪ ﻗﺎﻃﺒﮥ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪574 :‬‬‫و ﺣـﻞ اﯾﻦ اﺷـﮑﺎل ﺑﺮ ﻃﻮر ﻗﺎﺿـﯽ ﻋﯿﺎض آﻧﺴﺖ ﮐﻪ اﺻﻞ ﺗﺤﺮﯾﻢ در ﺧﯿﺒﺮ واﻗﻊ ﺷـﺪ‪ ،‬و ﺗﺠﺪﯾـﺪ ﺗﺤﺮﯾﻢ در ﻏﺰوه اوﻃﺎس و ﺣﺠـﮥ اﻟﻮداع‬‫ﺗﺤّﻘﻖ ﯾﺎﻓﺖ‪ ،‬ﺑﻨﺎﺑﺮ آﻧﮑﻪ اﺟﺘﻤﺎع ﻋﻈﯿﻢ ﺑﻮد و ﻋﺰوﺑﺖ ﻏﺎﻟﺐ‪ ،‬ﯾﺤﺘﻤﻞ ﮐﻪ ﺑﺎﯾﻦ اﻣﺮ ﻣﺮﺗﮑﺐ ﺷﻮﻧﺪ‪ ،‬و ﻣﺜﻞ او ﻣﺜﻞ ﺗﺠﺪﯾﺪ ﭼﻨﺪﯾﻦ اواﻣﺮ اﺳﺖ‬‫ﮐﻪ در ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع ﺑﺠﻬﮥ ﺗﻮﮐﯿﺪ و اﺗﻤﺎم ﺷﺮﯾﻌﺖ ﺑﻌﻤﻞ آﻣﺪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 172‬از ‪180‬‬‫و ﻧﻮوي در اﯾﻦ ﺟﻮاب ﺧﺪﺷﻪ ﻣﯽﮐﻨﺪ‪ :‬ﺑﺂﻧﮑﻪ از رواﯾﺎت ﻣﺴﻠﻢ ﻣﻌﻠﻮم ﻣﯽﺷﻮد ﮐﻪ روز ﻓﺘﺢ ﻣﺘﻌﻪ از ﺟﻤﻌﯽ واﻗﻊ ﺷﺪ ﺑﻨﺎﺑﺮ اﺑﺎﺣﺖ آن‪.‬‬‫و ﺑﺮ ﻃﻮر ﺟﻤﻌﯽ دﯾﮕﺮ آﻧﮑﻪ در ﺣﺪﯾﺚ ﺣﻀـﺮت ﻣﺮﺗﻀﯽ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﺣﻤﺮ اﻧﺴﯿﻪ ﻣﺆرخ اﺳﺖ ﺑﯿﻮم ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬و ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ ﻣﺆرخ ﻧﯿﺴﺖ ﺑﭽﯿﺰي‪،‬‬‫ﻟﯿﮑﻦ ﻋﺒﺎرت ﻣﻮﻫﻢ واﻗﻊ ﺷﺪه‪ ،‬و ﺟﻤﻌﯽ از رواة آن و ﻫﻢ را ﻣﺤﻘﻖ ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ‪.‬‬‫و ﻣﺨﺘﺎر اﯾﻦ ﻋﺒـﺪ ﺿـﻌﯿﻒ ﻫﻤﯿﻦ ﺟﻮاب اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﺠﻬﺖ آﻧﮑﻪ رواة ﻗﺼﻪ ﻏﺰوه ﺧﯿﺒﺮ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ را ذﮐﺮ ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ را ﺑﻐﺰوه‬‫ﺧﯿﺒﺮ ﻣﻮرخ ﻧﺴﺎﺧﺘﻨـﺪ اﻻ در ﻫﻤﯿﻦ ﺣـﺪﯾﺚ‪ ،‬ﺑﺎز رواة دﯾﮕﺮ ﻏﯿﺮ زﻫﺮي ﺑﺎﯾﻦ وﻗﺖ ﻣﻮرخ ﻧﮕﺮداﻧﯿﺪﻧـﺪ‪ ،‬و اﮐﺜﺮ ﻃﺮق ﻣﺤﺘﻤﻞ ﺗﺄوﯾﻞ ﻣﺬﮐﻮر‬‫اﺳﺖ‪ ،‬و ﺟﻤﻊ ﮐﺮدن ﺣﻀـﺮت ﻣﺮﺗﻀـﯽ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ و ﺣﻤﺮ اﻧﺴـﯿﻪ در اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻪ ﺑﺠﻬﺖ ﺗﺸـﺮﯾﻊ آن ﻫﺮ دو اﺳﺖ در ﯾﮏ وﻗﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ‬‫ﺑﺠﻬﺖ آﻧﮑﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس در ﻫﺮ دو ﻣﺴﺌﻠﻪ اﺧﺘﻼف داﺷﺖ‪ ،‬ﭼﻨﺎﻧﮑﻪ ﺑﺮ داﻧﻨﺪﮔﺎن ﻋﻠﻢ ﺣﺪﯾﺚ از اﺟﻠﯽ ﺑﺪﯾﻬﯿﺎت اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻗﺎﺿـﯽ ﻋﯿﺎض ﺧـﺪﺷﻪ ﻣﯽﮐﻨـﺪ در اﯾﻦ ﺟﻮاب ﺑﺂﻧﮑﻪ رواﯾﺎت ﺻـﺤﯿﺢ ﺷـﺪه از ﻃﺮﯾﻖ ﺳـﻔﯿﺎن و ﻏﯿﺮ آن ﺑﻠﻔﻈﯽ ﮐﻪ ﺗﺎرﯾﺦ ﺑﺮ ﻫﺮ دو ﻋﻮد‬‫ﻣﯽﮐﻨﺪ‪.‬‬‫و ﻣﺎ ﻣﯽﮔﻮﺋﯿﻢ رواﯾﺎت ﺛﻘﺎت ﻣﺤﺘﻤﻞ ﻣﻌﻨﯽ ﻣﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪ ،‬و رواﯾﺘﯽ ﮐﻪ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪575 :‬‬‫ﻗﺎﺑﻞ اﯾﻦ اﺣﺘﻤﺎل ﻧﺒﺎﺷـﺪ ﺷﺎّذ اﺳﺖ و ﻏﯿﺮ ﻣﺤﻔﻮظ‪ ،‬و اﯾﻦ ﻫﻤﻪ ﻣﺒﺎﺣﺜﻪ در اﺳـﺘﺪﻻل ﺣﻀـﺮت ﻣﺮﺗﻀـﯽ اﺳﺖ‪ ،‬اﻣﺎ اﺻﻞ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﺑﻄﺮﯾﻖ دﯾﮕﺮ‬‫ﺻﺤﯿﺢ اﺳﺖ ﻻ ﻏﺒﺎر ﻋﻠﯿﻪ از رواﯾﺖ اﺑﻮ ﻫﺮﯾﺮة‪ ،‬و ﺳـﻠﻤﮥ ﺑﻦ اﻻﮐﻮع‪ ،‬و ﺳﺒﺮة ﺟﻬﻨﯽ‪ ،‬و ﻓﺎروق‪ ،‬و ﻏﯿﺮ اﯾﺸﺎن رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ ﻋﻨﻬﻢ اﻧﺘﻬﯽ‪.‬‬‫]‪[1‬‬‫از اﯾﻦ ﻋﺒﺎرت ﻫﻢ ﮐﻤﺎل ﺷـﻨﺎﻋﺖ و ﻧﻬﺎﯾﺖ ﺳـﻤﺎﺟﺖ اﯾﺮاد اﻣﺮي ﮐﻪ ﻣﺴـﺘﻠﺰم اﯾﺮاد ﻧﻘﺾ ﺑﺮ ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﺑﺎﺷﺪ ﻻﺋﺢ و‬‫واﺿـﺢ ﻣﯽﮔﺮدد‪ ،‬و ﺑﮑﻤـﺎل ﻇﻬـﻮر و وﺿـﻮح ﻣﯽرﺳـﺪ ﮐﻪ ﮐﺴـﯽ ﮐﻪ ﻗﺎﺋـﻞ ﺷﻮد ﺑـﺎﻣﺮي ﮐﻪ ﻣﺴـﺘﻠﺰم ﺗﻮﺟﯿﻪ ﻏﻠـﻂ ﺑﺎﺳـﺘﺪﻻل ﺟﻨـﺎب اﻣﯿﺮ‬‫اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم ﺑﺎﺷـﺪ او ﺟﺎﻫﻞ و اﺣﻤﻖ اﺳﺖ ﻧﺰد اﻫﻞ ﺳـﻨﺖ و ﺷـﯿﻌﻪ ﺗﻔﻀـﯿﻠﯿﻪ ﻗﺎﻃﺒـﮥ‪ ،‬ﭘﺲ در ﮐﻤﺎل ﺷـﻨﺎﻋﺖ و ﻓﻈﺎﻋﺖ ﺟﺴﺎرت‬‫ﺳﺮاﺳـﺮ ﺧﺴـﺎرت ﻓﺎﺿﻞ ﻋﺴـﻘﻼﻧﯽ‪ ،‬ﮐﻪ آن ﺻـﺮﯾﺢ ﺗﺨﻄﺌﻪ ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم اﺳﺖ رﯾﺒﯽ ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬و ﺗﻮﺟﻪ ﺷـﻨﺎﻋﺖ ﺟﻬﻞ و‬‫ﺣﻤﻖ ﺑﻤﻼزﻣﺎن رﻓﯿﻊ اﻟﺸﺄن او‪ ،‬ﺣﺴﺐ اﻓﺎده واﻟﺪ ﻣﺎﺟﺪ ﻣﺨﺎﻃﺐ ﻫﻢ ﻇﺎﻫﺮ و ﺑﺎﻫﺮ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از ﻗﻮل او‪) :‬و ﺟﻤﻌﯽ از رواﯾﺖ آن و ﻫﻢ را ﻣﺤﻘﻖ ﺳﺎﺧﺘﻨﺪ( اﻟﺦ‪ ،‬ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺎرﯾﺦ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ ﺑﯿﻮم ﺧﯿﺒﺮ و ﻫﻢ ﻏﯿﺮ ﺻـﺤﯿﺢ‪ ،‬و‬‫ﻏﻠـﻂ ﻓﻀـﯿﺢ اﺳﺖ‪ ،‬و ﺣﮑﻢ ﺑـﺎﯾﻦ ﻏﻠـﻂ و ﺗﺤﺮﯾﻒ ﻣﺮﺿـﯽ و ﻣﺨﺘـﺎر اﯾﻦ ﻋـﺎﻟﻢ ﻣﻨﯿﻒ اﺳﺖ‪ ،‬ﺣﯿﺚ ﻗﺎل‪ :‬و ﻣﺨﺘﺎر اﯾﻦ ﻋﺒـﺪ ﺿـﻌﯿﻒ ﻫﻤﯿﻦ‬‫ﺟﻮاب اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از ﻗـﻮل او‪) :‬ﺑﺠﻬـﺖ آﻧﮑـﻪ روات ﻗﺼﻪ ﺧﯿـﺒﺮ اﻟـﺦ( ﻇـﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ روات ﻗﺼﻪ ﺧﯿـﺒﺮ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ را در اﯾﻦ روز ذﮐﺮ ﻧﮑﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و‬‫ﺗﺤﺮﯾﻢ آن را ﺑﻐﺰوه ﺧﯿﺒﺮ ﻣﻮرخ ﻧﺴﺎﺧﺘﻪاﻧﺪ اﻻ در ﻫﻤﯿﻦ ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬و ﺳﻮاي زﻫﺮي ]‪ [1‬ﻗﺮة اﻟﻌﯿﻨﯿﻦ ﺑﺘﻔﻀﯿﻞ اﻟﺸﯿﺨﯿﻦ ص ‪.175‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪576 :‬‬‫روات دﯾﮕﺮ ﺗﺎرﯾﺦ ﻏﺰوه ﺧﯿﺒﺮ را ذﮐﺮ ﻧﮑﺮدهاﻧﺪ‪ ،‬و ﺟﻤﻊ ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ و ﺣﻤﺮ اﻧﺴﯿﻪ را در اﯾﻦ ﺣﺪﯾﺚ ﻧﻪ‬‫ﺑﺎﯾﻦ ﺟﻬﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻫﺮ دو در روز ﺧﯿﺒﺮ واﻗﻊ ﺷﺪه اﺳﺖ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﺎﯾﻦ ﺟﻬﺖ اﺳﺖ ﮐﻪ اﺑﻦ ﻋﺒﺎس در ﻫﺮ دو ﻣﺴﺌﻠﻪ اﺧﺘﻼف داﺷﺖ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ از ﻗﻮل او‪) :‬و ﻣـﺎ ﻣﯽﮔﻮﺋﯿﻢ‪ :‬رواﯾـﺎت ﺛﻘـﺎت ﻣﺤﺘﻤـﻞ ﻣﻌﻨﯽ ﻣـﺬﮐﻮر اﺳﺖ‪ ،‬و رواﯾﺘﯽ ﮐﻪ ﻗﺎﺑـﻞ اﯾﻦ اﺣﺘﻤـﺎل ﻧﺒﺎﺷـﺪ ﺷـﺎذ اﺳﺖ و ﻏﯿﺮ‬‫ﻣﺤﻔﻮظ( ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ رواﯾﺘﯽ ﮐﻪ ﻧﺺ ﺑﺎﺷـﺪ در ﺗﺎرﯾـﺦ ﺣﮑﻢ ﻣﺘﻌﻪ ﺑﺮوز ﺧﯿﺒﺮ و ﻗﺎﺑﻞ ﺗﺄوﯾﻞ ﻧﺒﺎﺷﺪ از رواﯾﺎت ﺛﻘﺎت ﺧﺎرج اﺳﺖ و ﻏﯿﺮ‬‫ﻣﻌﺘﺒﺮ و ﻏﯿﺮ ﻣﻌﺘﻤﺪ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﺎذ و ﻏﯿﺮ ﻣﺤﻔﻮظ اﺳﺖ‪.‬‬‫و ﺳﻨﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﭘﺎﻧﯽﭘﺘﯽ ﮐﻪ ﺗﻠﻤﯿﺬ ﺷﺎه وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ اﺳﺖ در )ﺳﯿﻒ ﻣﺴﻠﻮل( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫ﺳﺆال‪ :‬ﺣﻀﺮت ﻣﺮﺗﻀﯽ ﻧﻬﯽ از ﻣﺘﻌﻪ را روز ﺧﯿﺒﺮ ﮐﻪ در ﺳﺎل ﺷﺸﻢ از ﻫﺠﺮت ﺑﻮد رواﯾﺖ ﮐﺮده‪ ،‬و اﺣﺎدﯾﺚ دﯾﮕﺮ دﻻﻟﺖ دارﻧﺪ ﺑﺮ آﻧﮑﻪ‬‫روز اوﻃﺎس ﮐﻪ در ﺳﺎل ﻫﺸﺘﻢ ﺑﻮد ﻣﺘﻌﻪ ﺑﻌﻤﻞ آﻣﺪه ﺑﻮد ﭘﺲ ﻣﺘﻌﻪ ﻧﺎﺳﺦ ﺣﺮﻣﺖ ﮔﺸﺘﻪ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 173‬از ‪180‬‬‫ﺟـﻮاب اﯾـﻦ اﺷـﮑﺎل ﺑـﺪو وﺟﻪ اﺳﺖ‪ :‬ﯾﮑﯽ آﻧﮑﻪ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ در ﻏﺰوه اوﻃـﺎس اﺳﺖ ﻓﻘـﻂ ﻧﻪ در ﻏﺰوه ﺧﯿـﺒﺮ و راوﯾـﺎن ﻗﺼﻪ ﻏﺰوه ﺧﯿـﺒﺮ‬‫ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ را ذﮐﺮ ﻧﮑﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬و ﺗﺤﺮﯾﻢ آن را ﺑﻐﺰوه ﺧﯿﺒﺮ ﻣﻮرخ ﻧﺴﺎﺧﺘﻪ‪ ،‬ﻣﺮدم را اﯾﻦ ﮔﻤﺎن از آﻧﺠﺎ ﭘﯿـﺪا ﺷـﺪ ﮐﻪ ﻋﻠﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ‬‫ذﮐﺮ ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ و ﺣﻤﺮ اﻫﻠﯽ را در ﯾﮏ ﺣـﺪﯾﺚ ﺟﻤﻊ ﮐﺮده‪ ،‬و ﺗﺤﺮﯾﻢ ﺣﻤﺮ اﻫﻠﯽ را ﻣﻮﻗﺖ ﮐﺮده ﺑﻐﺰوه ﺧﯿﺒﺮ‪ ،‬ﻣﺮدم را ﮔﻤﺎن ﭘﯿـﺪا ﺷـﺪ‬‫ﮐﻪ ﻫﺮ دو ﺗﺤﺮﯾﻢ در ﯾﮏ وﻗﺖ ﺷﺪه ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬و اﯾﻦ وﻫﻤﯽ اﺳﺖ ﺑﯽ دﻟﯿﻞ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪577 :‬‬‫و ﺗﺤﻘﯿﻖ آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﭼﻮن اﺑﻦ ﻋﺒـﺎس در ﺗﺤﺮﯾﻢ ﻣﺘﻌﻪ و در ﺗﺤﺮﯾﻢ ﺣﻤﺮ اﻫﻠﯽ اﺧﺘﻼـف داﺷﺖ ﺑﺮاي اﻟﺰام او ﻋﻠﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ ﻫﺮ دو‬‫ﺗﺤﺮﯾﻢ را در ﯾﮏ ﺣﺪﯾﺚ ذﮐﺮ ﮐﺮده اﻟﺦ ]‪.[1‬‬‫و اﻣﺎ ﺷﺎﻓﻌﯽ ﮐﻪ ﺑﺘﺼـﺮﯾﺢ ﺷﺎه وﻟﯽ اﻟﱠﻠﻪ در )ﻗﺮة اﻟﻌﯿﻨﯿﻦ( آﯾﺘﯽ ﺑﻮد از آﯾﺎت اﻟﱠﻠﻪ ﺗﻌﺎﻟﯽ و ﻣﻘﺘـﺪاي ﺟﻤﯿﻊ ﻣﺤﺪﺛﯿﻦ و ﻓﻘﻬﺎء‪ ،‬و اﻋﻤﻖ ﺑﺎﻋﺘﺒﺎر‬‫ﻣﺪرك‪ ،‬و اﻗﻮي ﺑﺎﻋﺘﺒﺎر ﻓﻘﻪ و اﺳـﺘﻨﺒﺎط ذﮐﺮ ﻣﺘﻌﻪ را در رواﯾﺖ ﻧﻬﯽ ﻟﺤﻮم ﺣﻤﺮ اﻫﻠﯿﻪ از ﺟﻨﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم ﺻﺤﯿﺢ و ﺛﺎﺑﺖ‬‫ﻧﺪاﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬ﺑﺎ وﺻﻒ آﻧﮑﻪ از ﻣﺎﻟﮏ ﻧﻬﯽ ﻟﺤﻮم ﺣﻤﺮ اﻫﻠﯿﻪ را رواﯾﺖ ﮐﺮده‪ ،‬از ذﮐﺮ ﻣﺘﻌﻪ در اﯾﻦ رواﯾﺖ ﺳﮑﻮت ورزﯾﺪه‪.‬‬‫ﻋّﻠﺎﻣﻪ ﻋﯿﻨﯽ در )ﻋﻤﺪة اﻟﻘﺎري( ﮔﻔﺘﻪ‪:‬‬‫و ﻗﺪ روي اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻋﻦ ﻣﺎﻟﮏ ﺑﺎﺳـﻨﺎده ﻋﻦ ﻋﻠﯽ رﺿـﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻨﻪ أن رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﻧﻬﯽ ﯾﻮم ﺧﯿﺒﺮ ﻋﻦ اﮐﻞ ﻟﺤﻮم اﻟﺤﻤﺮ‬‫اﻻﻫﻠﯿﮥ‪ ،‬و ﻟﻢ ﯾﺰد ﻋﻠﯽ ذﻟﮏ و ﺳﮑﺖ ﻋﻦ ﻗﺼﮥ اﻟﻤﺘﻌﮥ ﻟﻤﺎ ﻋﻠﻢ ﻓﯿﻬﺎ ﻣﻦ اﻻﺧﺘﻼف ]‪[2‬‬‫ﻓﺨﺮ رازي ﻧﯿﺰ ﺑﻌﺾ اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ را ﻣﺮدود داﻧﺴﺘﻪ‬‫اﺷﺎره‬‫]ﺑﺎﻟﺠﻤﻠﻪ رواﯾﺎت ﻣﻘﺪوﺣﻪ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﺴـﯿﺎر اﺳﺖ‪ ،‬و اﺳﺘﯿﻌﺎب آن دﺷﻮار‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﺮ ﮔﺎه اﺋﻤﻪ و اﺳﺎﻃﯿﻦ ﺳـﻨﯿﻪ در رواﯾﺎت اﯾﻦ ﻫﺮ دو‬‫ﺑﺰرك ﻗﺪح و ﺟﺮح ﮐﺮده ﺑﺎﺷﻨﺪ‪ ،‬و ﺑﻠﻮم و ذم و ﻫﺘﮏ اﺳﺮار و ﮐﺸﻒ ﻋﻮار ﻧﻮاﺧﺘﻪ ]‪ [1‬ﺳﯿﻒ ﻣﺴﻠﻮل ص ‪.140‬‬‫]‪ [2‬ﻋﻤﺪة اﻟﻘﺎري ﻓﯽ ﺷﺮح ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ج ‪ 17‬ص ‪ 247‬ط ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪578 :‬‬‫ﺑﺎز ﭼﻪ ﺟﺴﺎرت اﺳﺖ ﮐﻪ اﻣﺎم رازي ﺑﻤﻘﺎﺑﻠﻪ اﻫﻞ ﺣﻖ ﺗﻤﺴﮏ ﺑﺎﻋﺮاض اﯾﻦ ﻫﺮ دو ﺑﺰرك از ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﻧﻤﻮده‪ ،‬و داد اﻇﻬﺎر ﻣﺰﯾﺪ‬‫ﻓﻬﻢ و ﻓﺮاﺳﺖ و ﻧﻬﺎﯾﺖ ﻣﻬﺎرت و ذﮐﺎوت ﺧﻮد ﻣﯽدﻫﺪ‪.‬‬‫و اﻋﺠﺐ ﻋﺠﺎﺋﺐ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺧﻮد رازي ﺑﻌﺾ اﺣﺎدﯾﺚ ﺻﺤﯿﺤﯿﻦ را ﺑﺮّد ﺷﻨﯿﻊ اﺑﻄﺎل ﻧﻤﻮده ﯾﻌﻨﯽ‬‫ﺣﺪﯾﺚ )ﻣﺎ ﮐﺬب اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻻ ﺛﻠﺚ ﮐﺬﺑﺎت(‬‫را ﮐﻪ در )ﺻـﺤﯿﺤﯿﻦ( ﻣﺮوي اﺳﺖ رّد ﻧﻤﻮده و ﻗﺒﻮل ﻧﮑﺮده‪ ،‬و ﮐـﺬب و دروغ و اﻓﺘﺮاء و اﺧﺘﻼق ﻣﺤﺾ داﻧﺴـﺘﻪ‪ ،‬و ﻣﺜﺒﺘﯿﻦ آن را ﺣﺸﻮﯾﻪ‬‫ﻧﺎﻣﯿـﺪه و ﭼﻮن ﺑﻤﻌﺎرﺿﻪ او ﮔﻔﺘﻨـﺪ‪ :‬ﮐﻪ در ﺻﻮرت ﻋﺪم ﻗﺒﻮل اﯾﻦ ﺧﺒﺮ ﺗﮑﺬﯾﺐ رواة ﻻزم ﻣﯽآﯾﺪ‪ ،‬ﺑﺠﻮاﺑﺶ ﺻـﺮاﺣﮥ ﻓﺮﻣﻮده‪ :‬ﮐﻪ ﺻـﯿﺎﻧﮥ‬‫ﺣﻀﺮت اﺑﺮاﻫﯿﻢ از ﮐﺬب اوﻟﯽ اﺳﺖ از ﺻﯿﺎﻧﺖ ﻃﺎﺋﻔﻪ ﻣﺠﺎﻫﯿﻞ از ﮐﺬب‪ ،‬و ﻫﺬه ﻋﺒﺎرﺗﻪ ﻓﯽ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ اﻟﮑﺒﯿﺮ‪:‬‬‫و اﻋﻠﻢ أن ﺑﻌﺾ اﻟﺤﺸﻮﯾﮥ‬‫روي ﻋﻦ اﻟﻨﺒﯽ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ أﻧّﻪ ﻗﺎل‪ :‬ﻣﺎ ﮐﺬب اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻻ ﺛﻠﺚ ﮐﺬﺑﺎت‬‫‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ‪ :‬اﻻوﻟﯽ أن ﻻ ﯾﻘﺒﻞ ﻣﺜﻞ ﻫـﺬه اﻻﺧﺒﺎر ﻓﻘﺎل ﻋﻠﯽ ﻃﺮﯾﻖ اﻻﺳـﺘﻨﮑﺎر‪ :‬ان ﻟﻢ ﻧﻘﺒﻠﻪ ﻟﺰﻣﻨﺎ ﺗﮑﺬﯾﺐ اﻟﺮواة‪ ،‬ﻓﻘﻠﺖ ﻟﻪ‪ :‬ﯾﺎ ﻣﺴـﮑﯿﻦ ان ﻗﺒﻠﻨﺎه‬‫ﻟﺰﻣﻨﺎ اﻟﺤﮑﻢ ﺑﺘﮑـﺬﯾﺐ اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴـ ﻼم‪ ،‬و ان رددﻧﺎه ﻟﺰﻣﻨﺎ اﻟﺤﮑﻢ ﺑﺘﮑﺬﯾﺐ اﻟﺮواة‪ ،‬و ﻻ ﺷﮏ أن ﺻﻮن اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻋﻦ اﻟﮑﺬب أوﻟﯽ ﻣﻦ‬‫ﺻﻮن ﻃﺎﺋﻔﮥ ﻣﻦ اﻟﻤﺠﺎﻫﯿﻞ ﻋﻦ اﻟﮑﺬب اﻧﺘﻬﯽ‪[1] .‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 174‬از ‪180‬‬‫]و ﻋﺒﺎرت )ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري( ﻣﺘﻀﻤﻦ رواﯾﺖ ﮐﺬﺑﺎت ﺛﻠﺚ اﯾﻦ اﺳﺖ‬‫ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﺳـﻌﯿﺪ اﺑﻦ ﺗﻠﯿـﺪ اﻟﺮﻋﯿﻨﯽ‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧﯽ اﺑﻦ وﻫﺐ‪ ،‬اﺧﺒﺮﻧﯽ ﺟﺮﯾﺮ ﺑﻦ ]‪ [1‬ﻣﻔﺎﺗﯿـﺢ اﻟﻐﯿﺐ ج ‪ 26‬ص ‪ 148‬ﻣﻊ ﺗﻔﺎوت ﯾﺴـﯿﺮ ﻓﯽ اﻟﻌﺒﺎرات‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪579 :‬‬‫ﺣﺎزم‪ ،‬ﻋﻦ اﯾﻮب‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﻦ اﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻗﺎل رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ‪) :‬ﻟﻢ ﯾﮑﺬب اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻻ ﺛﻠﺜﺎ( ح‪.‬‬‫و ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﻣﺤﻤـﺪ ﺑﻦ ﻣﺤﺒﻮب‪ ،‬ﺣـﺪﺛﻨﺎ ﺣﻤﺎد ﺑﻦ زﯾـﺪ‪ ،‬ﻋﻦ اﯾﻮب‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺤﻤـﺪ‪ ،‬ﻋﻦ اﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة‪ ،‬ﻗﺎل‪) :‬ﻟﻢ ﯾﮑـﺬب اﺑﺮاﻫﯿﻢ اﻻ ﺛﻠﺚ ﮐـﺬﺑﺎت‪،‬‬‫ﺛﻨﺘﯿﻦ ﻣﻨﻬﻦ ﻓﯽ ذات اﻟﱠﻠﻪ ﻗﻮﻟﻪ‪ِ) :‬إﱢﻧﯽ َﺳِﻘﯿٌﻢ(‬‫]‪ ،[1‬و ﻗﻮﻟﻪ‪) :‬ﺑَْﻞ َﻓَﻌَﻠُﻪ َﮐﺒِﯿُﺮُﻫْﻢ ﻫﺬا(‬‫]‪ ،[2‬و ﻗـﺎل ﺑﯿﻨـﺎ ﻫﻮ ذات ﯾﻮم و ﺳـﺎرة إذ أﺗﯽ ﻋﻠﯽ ﺟﺒـﺎر ﻣﻦ اﻟﺠﺒـﺎﺑﺮة‪ ،‬ﻓﻘﯿـﻞ ﻟﻪ‪ :‬ان ﻫﯿﻬﻨـﺎ رﺟﻼ ﻣﻌﻪ اﻣﺮأة ﻣﻦ اﺣﺴﻦ اﻟﻨﺎس‪ ،‬ﻓﺎرﺳﻞ إﻟﯿﻪ‪،‬‬‫ﻓﺴﺄﻟﻪ ﻋﻨﻬﺎ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬ﻣﻦ ﻫـﺬه؟ ﻗﺎل‪ :‬اﺧﺘﯽ‪ ،‬ﻓﺎﺗﯽ ﺳﺎرة ﻓﻘﺎل‪ :‬ﯾﺎ ﺳﺎرة ﻟﯿﺲ ﻋﻠﯽ وﺟﻪ اﻻرض ﻣﺆﻣﻦ ﻏﯿﺮي و ﻏﯿﺮك‪ ،‬و ان ﻫﺬا ﺳﺄﻟﻨﯽ ﻓﺎﺧﺒﺮﺗﻪ‬‫اﻧﮏ اﺧﺘﯽ ﻓﻼ ﺗﮑـﺬﺑﯿﻨﯽ‪ ،‬ﻓﺎرﺳﻞ إﻟﯿﻬﺎ ﻓﻠﻤﺎ دﺧﻠﺖ ﻋﻠﯿﻪ ذﻫﺐ ﯾﺘﻨﺎوﻟﻬﺎ ﺑﯿـﺪه ﻓﺎﺧـﺬ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ادﻋﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻟﯽ و ﻻ اﺿـﺮك‪ ،‬ﻓﺪﻋﺖ اﻟﱠﻠﻪ ﻓﺎﻃﻠﻖ‪،‬‬‫ﺛﻢ ﺗﻨﺎوﻟﻬـﺎ ﺛﺎﻧﯿـﮥ ﻓﺄﺧـﺬ ﻣﺜﻠﻬـﺎ او اﺷـﺪ‪ ،‬ﻓﻘﺎل‪ :‬ادﻋﯽ اﻟﱠﻠﻪ و ﻻ اﺿـﺮك‪ ،‬ﻓـﺪﻋﺖ ﻓﺎﻃﻠﻖ ﻓـﺪﻋﺎ ﺑﻌﺾ ﺣﺠﺒﺘﻪ ﻓﻘﺎل‪ :‬اﻧﮏ ﻟﻢ ﺗﺄﺗﻨﯽ ﺑﺎﻧﺴﺎن اﻧﻤﺎ‬‫اﺗﯿﺘﻨﯽ ﺑﺸـﯿﻄﺎن ﻓﺎﺧﺪﻣﻬﺎ ﻫﺎﺟﺮ‪ ،‬ﻓﺎﺗﺘﻪ و ﻫﻮ ﻗﺎﺋﻢ ﯾﺼـﻠﯽ ﻓﺎوﻣﺄ ﺑﯿﺪه ﻣﻬﯿﻢ ]‪ [3‬ﻗﺎﻟﺖ‪ :‬رد اﻟﱠﻠﻪ ﮐﯿـﺪ اﻟﮑﺎﻓﺮ او اﻟﻔﺎﺟﺮ ﻓﯽ ﻧﺤﺮه و اﺧـﺪم ﻫﺎﺟﺮ‪،‬‬‫ﻗﺎل اﺑﻮ ﻫﺮﯾﺮة‪ :‬ﻓﺘﻠﮏ اﻣﮑﻢ ﯾﺎ ﺑﻨﯽ ﻣﺎء اﻟﺴﻤﺎء ]‪.[4‬‬‫] )و رواﯾﺖ ﻣﺴﻠﻢ در ﺻﺤﯿﺤﺶ اﯾﻦ اﺳﺖ(‪[:‬‬‫ﺣـﺪﺛﻨﯽ اﺑﻮ ﻟا ﻄـﺎﻫﺮ‪ ،‬ﻗـﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﺎ ﻋﺒـﺪ اﻟﱠﻠﻪ ﺑﻦ وﻫﺐ‪ ،‬ﻗﺎل‪ :‬اﺧﺒﺮﻧﯽ ﺟﺮﯾﺮ ]‪ [1‬ﺳﻮرة اﻟﺼﺎﻓـﺎت‪ [2] .89 :‬ﺳﻮرة اﻻﻧﺒﯿﺎء‪ [3] .63 :‬ﻣﻬﯿﻢ ﺑﻔﺘﺢ‬‫اﻟﻤﯿﻢ و اﻟﯿﺎء و ﺳﮑﻮن اﻟﻬﺎء أي ﻣﺎ اﻟﺨﺒﺮ‪ ،‬و ﻓﯿﻪ اﺣﺘﻤﺎﻻت أﺧﺮ و ﻗﯿﻞ اول ﻣﻦ ﻗﺎل ﻫﺬه اﻟﮑﻠﻤﮥ ﻫﻮ اﻟﺨﻠﯿﻞ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم‪ [4] .‬ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري‬‫ج ‪ 2‬ص ‪ .190‬ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪580 :‬‬‫ﺑﻦ ﺣﺎزم‪ ،‬ﻋﻦ اﯾﻮب اﻟﺴـﺨﺘﯿﺎﻧﯽ‪ ،‬ﻋﻦ ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ ﺳـﯿﺮﯾﻦ ﻋﻦ اﺑﯽ ﻫﺮﯾﺮة ان رﺳﻮل اﻟﱠﻠﻪ ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ ﻗﺎل‪ :‬ﻟﻢ ﯾﮑﺬب اﺑﺮاﻫﯿﻢ ﻋﻠﯿﻪ‬‫اﻟّﺴﻼم ﻗﻂ اﻻﺛﻼث ﮐﺬﺑﺎت‪ ،‬ﺛﻨﺘﯿﻦ ﻓﯽ ذات اﻟﱠﻠﻪ‪ ،‬ﻗﻮﻟﻪ‪ِ) :‬إﱢﻧﯽ َﺳِﻘﯿٌﻢ(‬‫]‪ ،[1‬و ﻗﻮﻟﻪ‪ :‬ﺑَْﻞ َﻓَﻌَﻠُﻪ َﮐﺒِﯿُﺮُﻫْﻢ ﻫﺬا(‬‫]‪ ،[2‬و واﺣـﺪة ﻓﯽ ﺷـﺄن ﺳـﺎرة ﻓـﺎﻧﻪ ﻗـﺪم ﺟﺒـﺎرا و ﻣﻌﻪ ﺳﺎرة و ﮐﺎﻧﺖ اﺣﺴﻦ اﻟﻨﺎس‪ ،‬ﻓﻘﺎل ﻟﻬﺎ‪ :‬ان ﻫـﺬا اﻟﺠﺒﺎر ان ﯾﻌﻠﻢ اﻧﮏ اﻣﺮأﺗﯽ ﯾﻐﻠﺒﻨﯽ‬‫ﻋﻠﯿﮏ‪ ،‬ﻓﺎن ﺳﺄﻟﮏ ﻓﺎﺧﺒﺮﯾﻪ اﻧﮏ اﺧﺘﯽ ﻓﯽ اﻻﺳﻼم‪ ،‬ﻓﺎﻧﯽ ﻻ اﻋﻠﻢ ﻓﯽ اﻻرض ﻣﺴﻠﻤﺎ ﻏﯿﺮي و ﻏﯿﺮك اﻟﺦ ]‪[3‬‬‫ﺗﻨﺎﻗﺾ ﮔﻮﯾﯽ ﻓﺨﺮ رازي درﺑﺎره ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ‬‫و ﻋﺠﺐﺗﺮ اﯾﻦ اﺳﺖ ﮐﻪ رازي در ﻫﻤﯿﻦ ﻗﻮل ﻣﺨﺘﺼـﺮ ﮐﻪ ﺳﻄﺮي ﭼﻨﺪ ﺑﯿﺶ ﻧﯿﺴﺖ داد ﺗﻨﺎﻗﺾ و ﺗﻬﺎﻓﺖ داده‪ ،‬ﮐﻪ اوﻻ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ را‬‫ﺑﺂﺳـﻤﺎن ﺑﺮﯾﻦ رﺳﺎﻧﯿـﺪه‪ ،‬و اﯾﺸﺎن را ﭼﻨﺪﯾﻦ ﺟﻠﯿﻞ و ﻋﻈﯿﻢ ﮔﺮداﻧﯿﺪه‪ ،‬ﮐﻪ ﺻـﺮف ﻋﺪم اﺧﺮاج اﯾﺸﺎن ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را ﻗﺎدح آن ﮔﺮداﻧﯿﺪه‪،‬‬‫ﺑﺎز اﯾﺸﺎن را ﺑﺠﻬﺖ ﻣﺤﺒﺖ ﺑﺎﻃﻞ‪ ،‬و رﺳﻮخ در ﻋﺼﺒﯿﺖ‪ ،‬ﺑﺎﺳﻔﻞ درﮐﺎت ﺑﯽاﻋﺘﺒﺎري و ﻋﺪم وﺛﻮق اﻧﺪاﺧﺘﻪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﺮ ﻣﺮوﯾﺎت ﻧﺎﺻﻪ اﯾﺸﺎن ﺑﺮ‬‫رﺟﻮع ﺟﻨـﺎب اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯿﻪ اﻟـّﺴ ﻼم از ﯾﻤﻦ‪ ،‬و ﺣﻀﻮر در رﮐﺎب ﺳـﻌﺎدت اﻧﺘﺴﺎب ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻـﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳـﻠﻢ وﻗﺖ‬‫ﻣﺮاﺟﻌﺖ از ﺣﺠﮥ اﻟﻮداع اﻟﺘﻔﺎﺗﯽ ﻧﮑﺮده‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ آن را ﮐﺬب و دروغ ﺑﺤﺖ داﻧﺴﺘﻪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺣﺘﻤﺎ و ﻗﻄﻌﺎ ]‪ [1‬ﺳﻮرة اﻟﺼﺎﻓﺎت‪.89 :‬‬‫]‪ [2‬ﺳﻮرة اﻻﻧﺒﯿﺎء‪.63 :‬‬‫]‪ [3‬ﺻﺤﯿﺢ ﻣﺴﻠﻢ ج ‪ 7‬ص ‪ 98‬ﺑﺎب ﻓﻀﺎﺋﻞ اﺑﺮاﻫﯿﻢ‪ -‬ط ﺑﯿﺮوت‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪581 :‬‬‫ادﻋﺎ ﻧﻤﻮده ﮐﻪ ﺣﻀـﺮت ﻋﻠﯽ ﺑﻦ أﺑﯽ ﻃﺎﻟﺐ ﻋﻠﯿﻪ اﻟّﺴﻼم در ﺧﺪﻣﺖ ﺟﻨﺎب رﺳﺎﻟﺖﻣﺂب ﺻﻠﯽ اﻟﱠﻠﻪ ﻋﻠﯿﻪ و ﺳﻠﻢ ﺣﺎﺿﺮ ﻧﺒﻮده ﺑﻠﮑﻪ در ﯾﻤﻦ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 175‬از ‪180‬‬‫ﺑﻮده‬‫ﻏﺮض ﻗﺎدﺣﯿﻦ در ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺣﻤﺎﯾﺖ از ﺑﺎﻃﻞ اﺳﺖ‬‫و از اﻣﺜﺎل اﯾﻦ ﻣﻘﺎﻣﺎت ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻏﺮض اﯾﻦ ﺣﻀـﺮات ﻣﺤﺾ ﻣﻌﺎﻧﺪت ﺣﻖ و ﻣﺤﺎﻣﺎت ﺑﺎﻃﻞ اﺳﺖ‪ ،‬و ﻫﺮﮔﺰ ﭘﺎي ﺑﻨﺪ ﻗﺎﻋﺪه و اﺻﻠﯽ‬‫ﻧﻤﯽﺑﺎﺷـﻨﺪ‪ ،‬ﻫﺮ ﮔﺎه ﻣﯽﯾﺎﺑﻨﺪ ﮐﻪ ﻫﻤﯿﻦ ﺷـﯿﺨﯿﻦ ]‪ [1‬اﻣﺮ ﺣﻖ را رواﯾﺖ ﻧﮑﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﯾـﺎ ﺑـﺎﻃﻠﯽ را اﺧﺮاج ﮐﺮده‪ ،‬اﯾﺸـﺎن را ﺑﻐـﺎﯾﺖ اﻋﺘﻤﺎد و‬‫اﻋﺘﺒﺎر‪ ،‬و وﺛﻮق و ﺟﻼﻟﺖ‪ ،‬و ﻧﻘـﺪ و ﺗﺤﻘﯿﻖ رﺳﺎﻧﻨﺪ‪ ،‬و ﻫﺮ دو ﮐﺘﺎب اﯾﺸﺎن را ﺑﺮ ﺳـﺮ و ﭼﺸﻢ ﻣﯽﻧﻬﻨﺪ‪ ،‬و ﻫﺮ ﮔﺎه ﻣﯽﺑﯿﻨﻨﺪ ﮐﻪ اﯾﺸﺎن ﺑﻌﺾ‬‫ﻣﺆﯾـﺪات اﻫﻞ ﺣﻖ رواﯾﺖ ﮐﺮدهاﻧـﺪ‪ ،‬ﻫﺮﮔﺰ ﺑﺮواﯾﺎت اﯾﺸﺎن ﮔﻮش ﻧﻤﯽﮐﻨﻨـﺪ‪ ،‬ﺑﻠﮑﻪ ﺑﻼ ﻣﺤﺎﺑﺎ ﺑﺎﺑﻄﺎل ﻣﺮوﯾﺎت آﻧﻬﺎ ﻣﯽﭘﺮدازﻧـﺪ‪ ،‬و ﺧﻼف‬‫آن را ﻋﯿﻦ ﺣﻖ و ﺻﻮاب ﻣﯽداﻧﻨﺪ(‪.‬‬‫و ﻓﺨﺮ اﻟﺪﯾﻦ رازي در ﮐﺘﺎب )ﻣﻨﺎﻗﺐ ﺷﺎﻓﻌﯽ( در وﺟﻮه ﻃﻌﻦ ﻃﺎﻋﻨﯿﻦ در ﻋﻠﻢ ﺷﺎﻓﻌﯽ ﺑﺤﺪﯾﺚ ﮔﻔﺘﻪ ‪:‬‬‫اﻟﺮاﺑﻊ ان اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻤﺎ ﻣﺎ روﯾﺎ ﻋﻨﻪ‪ ،‬و ﻟﻮ ﻻ اﻧﻪ ﮐﺎن ﺿﻌﯿﻔﺎ ﻓﯽ اﻟﺮواﯾﮥ ﻟﺮوﯾﺎ ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﮐﻤﺎ روﯾﺎ ﻋﻦ ﺳﺎﺋﺮ اﻟﻤﺤﺪﺛﯿﻦ‪.‬‬‫]و در ﺟﻮاب آن ﮔﻔﺘﻪ ‪:‬‬
‫و اﻟﺠﻮاب ﻋﻦ اﻟﺮاﺑﻊ ﻣﻦ وﺟﻮه‪ [1] :‬ﺷﯿﺨﯿﻦ‪ :‬ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ‪.‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪582 :‬‬‫اﻻول أن اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻤﺎ ﻟﻌﻠﻬﻤﺎ اﻧﻤﺎ ﺗﺮﮐﺎ اﻟﺮواﯾﮥ ﻋﻦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻻﻧﻬﻤﺎ ﻣﺎ ادرﮐﺎه‪ ،‬ﻓﻠﻮ اﺷـﺘﻐﻼ ﺑﺎﻟﺮواﯾﮥ ﻋﻨﻪ ﻻﻓﺘﻘﺮ اﻟﯽ اﻟﺮواﯾﮥ ﻋﻤﻦ ﯾﺮوي‬‫ﻋﻨﻪ‪ ،‬ﻟﮑﻦ أﮐﺜﺮ ﺷـﯿﻮخ اﻟﺒﺨـﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ ﮐـﺎﻧﻮا ﺗﻼﻣـﺬة ﻣﺎﻟـﮏ‪ ،‬ﻓﮑﺎﻧﺎ ﻟﻬـﺬا اﻟﺴـﺒﺐ ﮐﻤﻦ ﯾﺮوي ﻋﻦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻓﯽ اﻟﺪرﺟـﮥ‪ ،‬ﻓﻠﻮ روﯾﺎ ﻋﻦ‬‫ﺗﻼﻣﺬة اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﻟﺼﺎرت اﻟﺮواﯾﮥ ﻧﺎزﻟﮥ ﻣﻦ ﻏﯿﺮ ﺣﺎﺟﮥ‪ ،‬و اﻟﻤﺤﺪﺛﻮن ﻻ ﯾﺮﻏﺒﻮن ﻓﯽ ﻫﺬا‪.‬‬‫اﻟﺜﺎﻧﯽ اﻧﻬﻤﺎ روﯾﺎ ﻋﻦ أﺣﻤـﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و أﺣﻤـﺪ روي ﻋﻦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬و ﻟﻮ ﮐﺎﻧﺖ اﻟﺮواﯾﮥ ﻋﻦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻏﯿﺮ ﺟﺎﺋﺰة ﺻﺎر أﺣﻤﺪ ﺑﺴـﺒﺐ رواﯾﺘﻪ‬‫ﻋﻦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﻣﺠﺮوﺣﺎ‪ ،‬و ﺻﺎر اﻟﺒﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ ﺑﺴـﺒﺐ رواﯾﺘﻬﻤﺎ ﻋﻨﻪ ﻣﺠﺮوﺣﯿﻦ‪ ،‬و ان ﮐﺎﻧﺖ رواﯾـﮥ أﺣﻤﺪ ﻋﻦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﺟﺎﺋﺰة ﻓﻘﺪ ﺳـﻘﻂ‬‫اﻟﺴﺆال‪.‬‬‫اﻟﺜﺎﻟﺚ اﻧﻬﻤﺎ ﻣﺎ ﮐﺎﻧﺎ ﻋﺎﻟﻤﯿﻦ ﺑﺠﻤﯿﻊ اﻟﻤﻐﯿﺒﺎت‪ .‬و ذﻟﮏ ﻓﺎن اﻟﺒﺨﺎري روي ﻋﻦ أﻗﻮام ﻣﺎ روي ﻋﻨﻬﻢ ﻣﺴـﻠﻢ‪ ،‬و ﻣﺴـﻠﻤﺎ روي ﻋﻦ أﻗﻮام ﻟﻢ ﯾﺮو‬‫ﻋﻨﻬﻢ اﻟﺒﺨـﺎري ﻓـﺪل ﻋﻠﯽ اﻧﻬﻤـﺎ إذا ﺗﺮﮐﺎ اﻟﺮواﯾـﮥ ﻋﻦ رﺟﻞ ﻟﻢ ﯾﻮﺟﺐ ذﻟﮏ ﻗـﺪﺣﺎ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﮐﯿﻒ و اﺑﻮ ﺳـﻠﯿﻤﺎن اﻟﺨﻄﺎﺑﯽ أورد ﻣﺆﺧـﺬات‬‫ﮐﺜﯿﺮة ﻋﻠﯽ ﺻﺤﯿﺢ اﻟﺒﺨﺎري ﻓﯽ ﮐﺘﺎب ﻟﻪ ﺳﻤﺎه )ﺑﺎﻋﻼم اﻟﺼﺤﯿﺢ(‪.‬‬‫اﻟﺮاﺑﻊ ان ﻣﺎ ذﮐﺮﺗﻢ ﻣﻌﺎرض ﺑﺎن أﺑﺎ داود اﻟﺴﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ روي ﻋﻦ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ﺣﺪﯾﺚ رﮐﺎﻧﮥ اﺑﻨﮥ ﻋﺒﺪ ﯾﺰﯾﺪ ﻓﯽ اﻟﻄﻼق‪ ،‬و ﮐﺬﻟﮏ روي ﻋﻨﻪ أﺑﻮ‬‫ﻋﯿﺴﯽ اﻟﺘﺮﻣﺬي و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ اﻟﺮازي و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق ﺑﻦ ﺧﺰﯾﻤﮥ‪ ،‬و ﻻ ﺷﮏ ﻓﯽ ﻋﻠﻮ ﺷﺄن ﻫﺆﻻء ﻓﯽ اﻟﺤﺪﯾﺚ‪.‬‬‫اﻟﺨﺎﻣﺲ اﻧﻬﻤﺎ ﻣﺎ ﻃﻌﻨﺎ ﻓﯽ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﺑﻞ ذﮐﺮاه ﺑﺎﻟﻤـﺪح و اﻟﺘﻌﻈﯿﻢ‪ ،‬و ﺗﺮك اﻟﺮواﯾـﮥ ﻻ ﯾـﺪل ﻋﻠﯽ اﻟﺠﺮح‪ ،‬و أﻣﺎ اﻟﻤﺪح و اﻟﺘﻌﻈﯿﻢ ﻓﺄﻧﻪ دﻟﯿﻞ‬‫اﻟﺘﻌﺪﯾﻞ‪.‬‬‫اﻟﺴﺎدس ان ﮐﺎن ﺗﺮﮐﻬﻤﺎ اﻟﺮواﯾﮥ ﻋﻨﻪ ﯾﺪل ﻋﻠﯽ ﺿﻌﻔﻪ‪ ،‬ﻓﺎﻟﻄﻌﻦ اﻟﺸﺪﯾﺪ ﻋﻠﯽ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪583 :‬‬‫اﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﮥ اﻟﻤﻨﻘﻮل ﻋﻦ اﻻﺧﻔﺶ و اﻟﺜﻮري وﺟﺐ ان ﯾﺪل ﻋﻠﯽ اﻟﻮﻫﻦ اﻟﻌﻈﯿﻢ ﻓﯿﻪ‪ ،‬و ﮐﺬﻟﮏ ﻃﻌﻦ ﻓﯿﻪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪،‬‬‫و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﻓﺎن ﻟﻢ ﯾﺆﺛﺮ ﻫﺬه اﻟﺘﺼﺮﯾﺤﺎت ﻓﮑﺬا اﻟﻘﻮل ﻓﯿﻤﺎ ذﮐﺮﺗﻢ‪1] .‬‬‫ﻧﺒﻮدن ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ در ﺻﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ دﻟﯿﻞ ﻋﺪم ﺗﻮاﺗﺮ آن ﻧﯿﺴﺖ‬‫]و ﭘﺮ ﻇﺎﻫﺮ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﺸﺒﺚ رازي ﺑﺎﻋﺮاض ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ از ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‪ ،‬ﻣﺜﻞ ﺗﺸﺒﺚ ﻗﺎدﺣﯿﻦ ﺷﺎﻓﻌﯽ اﺳﺖ ﺑﺘﺮك رواﯾﺖ ﺑﺨﺎري‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر ﺟﻠﺪ دوم‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 176‬از ‪180‬‬‫و ﻣﺴـﻠﻢ از ﺷﺎﻓﻌﯽ‪ ،‬ﭘﺲ ﮐﻤﺎل ﻋﺠﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ رازي در ﻣﻘﺎم ﺻـﯿﺎﻧﺖ اﻣﺎم ﺧﻮد ﺑﯿـﺪار و ﻫﻮﺷـﯿﺎر ﺷﺪه‪ ،‬وﺟﻮه ﻋﺪﯾﺪه ﺑﺮاي رد ﺗﻤﺴـﮏ‬‫ﻃﺎﻋﻨﯿﻦ أو ذﮐﺮ ﮐﺮده و در ﻣﻘﺎم رد ﺷﯿﻌﻪ ﭼﻨﺪان ﻏﺎﻓﻞ و ذاﻫﻞ ﮔﺮدﯾﺪ‪ ،‬ﮐﻪ ﺑﻤﺠﺮد اﻋﺮاض ﺷﯿﺨﯿﻦ از ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺗﻤﺴﮏ ﻧﻤﻮده‪،‬‬‫داد اﻇﻬـﺎر ﮐﻤـﺎل ﺣـﺬق و ﻣﻬـﺎرت و ﻏـﺎﯾﺖ اﻧﺼﺎف و ذﮐﺎوت داده‪ ،‬و ﻣﯽﺑﯿﻨﯽ ﮐﻪ رازي در ﻣﻘﺎم ﺻـﯿﺎﻧﺖ ﺷﺎﻓﻌﯽ ﺑﺮ ﻣﺤﺾ ﻋـﺪم اﻋﺘﻨﺎ‬‫ﺑﺎﻋﺮاض ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ اﮐﺘﻔﺎء ﻧﮑﺮده‪ ،‬ﺑﺘﺼﺮﯾﺢ ﺗﻤﺎم ﺑﻨﺎﺑﺮ ﺗﺮﻗﯽ اﻟﯽ اﻻﻋﻠﯽ اﯾﻦ را ﻧﯿﺰ اﻓﺎده ﮐﺮده‪ :‬ﮐﻪ ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺗﺮك ﺷﯿﺨﯿﻦ رواﯾﺖ را از‬‫ﻣﺮدي ﻣﻮﺟﺐ ﻗـﺪح او ﺷﻮد‪ ،‬و ﺣﺎل آﻧﮑﻪ أﺑﻮ ﺳـﻠﯿﻤﺎن ﺧﻄﺎﺑﯽ ﻣﺆاﺧﺬات ﺑﺴـﯿﺎر ﺑﺮ ﺻـﺤﯿﺢ ﺑﺨﺎري وارد ﮐﺮده در ﮐﺘﺎب ﺧﻮد ﮐﻪ آن را‬‫)ﺑﺎﻋﻼم اﻟﺼﺤﯿﺢ( ﻧﺎﻣﯿﺪه‪.‬‬‫و ﺣﺎﺻـﻞ اﯾﻦ ﮐﻼـم ﺑﻼـﻏﺖ ﻧﻈـﺎم آن اﺳﺖ ﮐﻪ ﻫﺮ ﮔﺎه ﺣﺎل ﺑﺨﺎري ﺑﺎﯾﻦ ﻣﺜﺎﺑﻪ ﺑﺎﺷـﺪ ﮐﻪ رواﯾﺎت ﻣﺮوﯾﻪاش در ﺻـﺤﯿﺢ ﺳﺎﻟﻢ از ﻃﻌﻦ و‬‫ﻣﻼم و ﺑﺮيء ]‪ [1‬ﻣﻨﺎﻗﺐ اﻟﺸﺎﻓﻌﯽ ص ‪.148‬‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪584 :‬‬‫از ﻣﺆاﺧـﺬات ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ اﻋﻼم ﻧﺒﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭘﺲ اﻋﺮاض او و اﻋﺮاض ﻣﺴـﻠﻢ ﮐﻪ ﺳﺎﻟﮏ ﻣﺴﺎﻟﮏ او و ﺗﻠﻤﯿﺬ و ﺧﺮﯾﺞ او ﺑﻮده از رواﯾﺖ ﮐﺮدن از‬‫ﮐﺴـﯽ ﭼﮕﻮﻧﻪ دﻟﯿﻞ ﻗـﺪح و ﺟﺮح او ﺗﻮاﻧـﺪ ﺷـﺪ ﮐﻪ ﺟﻤﻠﻪ از رواﯾﺎﺗﺸﺎن ﻣﺠﺮوح و ﻣﻘـﺪوح اﺳﺖ‪ ،‬و ﮐﺴـﯽ ﮐﻪ ﺧﻮد راوي ﻣﺠﺮوﺣﺎت و‬‫ﻣﻘـﺪوﺣﺎت ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﭼﮕﻮﻧﻪ اﻋﺮاض او از رواﯾﺖ از ﮐﺴـﯽ ﻗﺎﺑﻞ اﻟﺘﻔﺎت و اﻋﺘﻨﺎ ﺑﺎﺷﺪ‪ ،‬ﺣﺎل آﻧﮑﻪ ﻣﺠﺮد اﻋﺮاض از ﻫﺮ ﮐﺴـﯽ ﮐﻪ ﺑﺎﺷﺪ ﻗﺎﺑﻞ‬‫اﺣﺘﺠﺎج و اﺳﺘﺪﻻل ﻧﯿﺴﺖ‪ ،‬ﭘﺲ ﻫﻤﯿﻦ ﮐﻼم ﺑﺠﻮاب ﺗﺸﺒﺚ رازي ﺑﺎﻋﺮاض ﺷﯿﺨﯿﻦ از ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻌﯿﻨﻪ ﺟﺎري ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ‪.‬‬‫ﺑﺎﻟﺠﻤﻠﻪ ﻫﺮ ﮔﺎه ﺗﺮك رواﯾﺖ ﺑﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ از ﺷﺨﺼـﯽ دﻟﯿﻞ ﻗﺪح و ﺟﺮح او ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﺷﺪ ﮐﻤﺎ ﺻﺮح ﺑﻘﻮﻟﻪ‪» :‬ﻓﺪل ﻋﻠﯽ اﻧﻬﻤﺎ إذا ﺗﺮﮐﺎ‬‫اﻟﺮواﯾـﮥ ﻋﻦ رﺟﻞ ﻟﻢ ﯾﻮﺟﺐ ذﻟﮏ ﻗﺪﺣﺎ ﻓﯿﻪ« ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﺗﺮك ﺑﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ ﺣﺪﯾﺜﯽ را ﻫﻢ دﻟﯿﻞ ﻋﺪم ﺛﺒﻮت و ﻋﺪم ﺗﻮاﺗﺮ آن ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺪ‬‫ﺷﺪ‪ ،‬و ﺑﻬﯿﭻ وﺟﻪ اﻋﺮاﺿﺸﺎن ﻧﺎﻓﯽ ﺻﺤﺖ‪ ،‬و ﻣﻨﺎﻓﯽ ﺗﻮاﺗﺮ ﻧﻤﯽﺗﻮاﻧﺪ ﺷﺪ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ رازي در وﺟﻪ راﺑـﻊ اﻋﺮاض ﺑﺨـﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ را از رواﯾﺖ ﮐﺮدن از ﺷـﺎﻓﻌﯽ دﻓـﻊ ﺳـﺎﺧﺘﻪ ﺑـﺂﻧﮑﻪ أﺑﻮ داود ﺳﺠﺴـﺘﺎﻧﯽ‪ ،‬و اﺑﻮ ﻋﯿﺴـﯽ‬‫ﺗﺮﻣﺬي‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و ﻣﺤﻤﺪ ﺑﻦ اﺳﺤﺎق رواﯾﺖ از ﺷﺎﻓﻌﯽ ﮐﺮدهاﻧﺪ و ﺷﮏ ﻧﯿﺴﺖ در ﻋﻠّﻮ ﺷﺄن اﯾﺸﺎن در ﺣﺪﯾﺚ‪ ،‬ﭘﺲ‬‫ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ اﻋﺮاض ﺑﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ را از ذﮐﺮ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ دﻓﻊ ﺧﻮاﻫﯿﻢ ﮐﺮد ﺑﺂﻧﮑﻪ اﺑﻮ ﻋﯿﺴـﯽ ﺗﺮﻣﺬي‪ ،‬و ﻋﺒﺪ اﻟﺮﺣﻤﻦ ﺑﻦ أﺑﯽ ﺣﺎﺗﻢ‪ ،‬و‬‫ﻏﯿﺮ اﯾﺸﺎن ﮐﻪ اﺳـﻤﺎء ﺑﻌﺾ آﻧﻬﺎ در ﺳﺎﺑﻖ ﺷـﻨﯿﺪي‪ ،‬و اﺳﻤﺎء ﺟﻤﻌﯽ از اﯾﺸﺎن را ﭘﺲ از اﯾﻦ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻠﻪ ﺧﻮاﻫﯽ ﺷﻨﯿﺪ‪ ،‬رواﯾﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‬‫ﮐﺮدهاﻧﺪ‪ -‬و ﺷﮏ ﻧﯿﺴﺖ‬‫ﻋﺒﻘﺎت اﻻﻧﻮار ﻓﯽ اﻣﺎﻣﮥ اﻻﺋﻤﮥ اﻻﻃﻬﺎر‪ ،‬ج‪ ،2‬ص‪585 :‬‬‫در ﻋﻠّﻮ ﺷﺄﻧﺸﺎن در ﺣﺪﯾﺚ‪.‬‬‫و ﻧﯿﺰ ﻣﯽﺑﯿﻨﯽ ﮐﻪ رازي ﭼﻨﺪان در رد و اﺑﻄﺎل ﺗﻤﺴﮏ ﻃﺎﻋﻨﯿﻦ ﺷﺎﻓﻌﯽ ﺑﺎﻋﺮاض ﺑﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ از رواﯾﺖ ﮐﺮدن از ﺷﺎﻓﻌﯽ ﮐﻮﺷـﯿﺪه ﮐﻪ‬‫ﺑﻤﻔـﺎد )آﺧﺮ اﻟـﺪواء اﻟﮑﯽ( ﻧﺎﭼﺎر ﻃﻌﻦ ﺷﺪﯾـﺪ أﮐﺎﺑﺮ اﺳﺎﻃﯿﻦ و اﺟﻠﻪ ﻣﻨﻘـﺪﯾﻦ را در اﻣﺎم اﻋﻈﻢ ﺳـﻨﯿﻪ ذﮐﺮ ﮐﺮده ﭼﻪ از ﮐﻼﻣﺶ ﻇﺎﻫﺮ ﮐﻪ‬‫اﻋﻤﺶ‪ ،‬و ﺛﻮري ﻃﻌﻦ ﺷﺪﯾـﺪ در أﺑﻮ ﺣﻨﯿﻔﻪ ﮐﺮدهاﻧـﺪ و ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﻃﻌﻦ ﮐﺮدهاﻧﺪ در أﺑﻮ ﺣﻨﯿﻔﻪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ‬‫ا ﺑ ﻦ ﺳ ﻌﯿ ﺪ ‪.‬‬
‫و رازي ﻣﯽﻓﺮﻣﺎﯾـﺪ‪ :‬ﮐﻪ اﮔﺮ ﺗﺮك ﺷـﯿﺨﯿﻦ رواﯾﺖ را از ﺷﺎﻓﻌﯽ دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﺿـﻌﻒ ﺷﺎﻓﻌﯽ ﮐﻨـﺪ‪ ،‬ﭘﺲ واﺟﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻃﻌﻦ ﺷﺪﯾﺪ ﺑﺮ أﺑﯽ‬‫ﺣﻨﯿﻔﻪ ﮐﻪ ﻣﻨﻘﻮل اﺳﺖ از اﻋﻤﺶ‪ ،‬و ﺛﻮري‪ ،‬دﻻﻟﺖ ﮐﻨـﺪ ﺑﺮ وﻫﻦ ﻋﻈﯿﻢ در أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﻪ‪ ،‬و ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﻃﻌﻦ ﮐﺮدهاﻧﺪ در أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﻪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ‬‫ﻣﻌﯿﻦ‪ ،‬و أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳﻌﯿﺪ ﭘﺲ اﮔﺮ ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﮐﺮد اﯾﻦ ﺗﺼﺮﯾﺤﺎت ﭘﺲ ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ اﺳﺖ ﻗﻮل در ﭼﯿﺰي ﮐﻪ ﺷﻤﺎ ذﮐﺮ‬‫ﮐﺮدﯾﺪ‪.‬‬‫و ﻓﻘﯿﺮ ﻧﯿﺰ ﺣﺴﺐ ارﺷـﺎد اﻣﺎم رازي ﺑﺠﻮاب ﺗﻤﺴﮏ ﺣﻀـﺮﺗﺶ ﺑﺎﻋﺮاض ﺑﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ از ذﮐﺮ ﺣـﺪﯾﺚ ﻏـﺪﯾﺮ ﻣﯽﮔﻮﯾﻢ‪ :‬ﮐﻪ اﮔﺮ ﺗﺮك‬‫ﺑﺨﺎري و ﻣﺴـﻠﻢ رواﯾﺖ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ را دﻻﻟﺖ ﺑﺮ ﺿـﻌﻒ آن ﯾﺎ ﻋﺪم ﺗﻮاﺗﺮ آن ﮐﻨﺪ‪ ،‬ﭘﺲ واﺟﺐ اﺳﺖ ﮐﻪ ﻃﻌﻦ ﺷﺪﯾﺪ ﺑﺮ أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﻪ ﮐﻪ‬‫درﺑﺎره ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص(‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 177‬از ‪180‬‬‫ﻣﻨﻘـﻮل اﺳﺖ از اﻋﻤﺶ و ﺛـﻮري دﻻـﻟﺖ ﮐﻨـﺪ ﺑﺮ وﻫﻦ ﻋﻈﯿﻢ در أﺑﯽ ﺣﻨﯿﻔﻪ‪ ،‬و ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ ﻃﻌﻦ ﮐﺮدهاﻧـﺪ در أﺑـﻮ ﺣﻨﯿﻔﻪ ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﻣﻌﯿﻦ‪ .‬و‬‫أﺣﻤﺪ ﺑﻦ ﺣﻨﺒﻞ‪ ،‬و ﯾﺤﯿﯽ ﺑﻦ ﺳـﻌﯿﺪ‪ ،‬ﭘﺲ اﮔﺮ اﯾﻦ ﺗﺼـﺮﯾﺤﺎت ﺗﺄﺛﯿﺮ ﻧﺨﻮاﻫﺪ ﮐﺮد ﭘﺲ ﻫﻢ ﭼﻨﯿﻦ اﺳﺖ ﮐﻼم در آﻧﭽﻪ ذﮐﺮ ﮐﺮدﯾﺪ ﺷﻤﺎ از‬‫اﻋﺮاض ﺑﺨﺎري و ﻣﺴﻠﻢ از ذﮐﺮ ﺣﺪﯾﺚ ﻏﺪﯾﺮ‪.‬‬‫ﺗﻢ اﻟﺠﺰء اﻟﺜﺎﻧﯽ ﻣﻦ ﻗﺴﻢ ﺳﻨﺪ اﻟﻐﺪﯾﺮ ﺣﺴﺐ ﺗﺠﺰﺋﺘﻨﺎ و ﯾﻠﯿﻪ اﻟﺠﺰء اﻟﺜﺎﻟﺚ اﻧﺸﺎء اﻟﱠﻞ‬‫)ﺟﺪﯾﺪ ‪(15‬‬‫)ﺟﺪﯾﺪ ‪(16‬‬‫درﺑﺎره ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص(‬‫ﺑ ِْﺴِﻢ اِﷲ اﻟ َّﺮْﺣَﻤِﻦ اﻟ َّﺮﺣﯿِﻢ‬‫ﻏﺪﯾﺮ ﻣﯿﺜﺎق آﺳﻤﺎﻧﯽ اﻧﺴﺎن ﺑﺎ ﺧﺪاﺳﺖ‪،‬ﭼﺮا ﮐﻪ در آن روز دﯾﻦ ﺧﺪا ﮐﺎﻣﻞ و ﻧﻌﻤﺖ اﻟﻬﯽ ﺑﺮ اﻧﺴﺎن ﺑﻪ ﻧﻬﺎﯾﺖ رﺳﯿﺪ‬‫ﻏﺪﯾﺮ ﻋﻨﻮاِن ﻋﻘﯿﺪه و دﯾِﻦ ﻣﺎﺳﺖ‪،‬و اﻋﺘﻘﺎد ﺑﻪ آن‪،‬ﯾﻌﻨﯽ اﯾﻤﺎن ﮐﺎﻣﻞ ﺑﻪ ﻣﻌﺒﻮد و ﺷﮑﺮ ﮔﺰاري اﻧﺴﺎن در ﻣﻘﺎﺑﻞ ﻫﻤﮥ ﻧﻌﻤﺘﻬﺎي ﻧﺎزل ﺷﺪة او‪.‬‬‫ﺑﺮ اﺳـﺎس اﻣﺮ ﺑﻪ ﺗﺒﻠﯿﻎ و ﻣﻌﺮﻓﯽ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم در آﯾﻪ ﺷـﺮﯾﻔﻪ ‪َ :‬ﯾـﺎ َأﱡﯾَﻬـ ﺎ اﻟﱠﺮُﺳﻮُل ﺑَﱢﻠْﻎ َﻣـ ﺎ ُأﻧِﺰَل ِإﻟَﯿـْ َﮏ ﻣِﻦ ﱠرﺑﱢَﮏ َوِإن ﻟﱠْﻢ َﺗْﻔَﻌْﻞ َﻓَﻤﺎ ﺑَﱠﻠْﻐَﺖ‬‫ِرَﺳﺎﻟَﺘُﻪ؛ﺗﺒﻠﯿﻎ و ﺑﺎزﮔﻮﯾﯽ واﻗﻌﻪ ﻏـﺪﯾﺮ و اﻧﺠﺎم ﺳـﻔﺎرش ﭘﯿﺎﻣﺒﺮ ﺻـﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ وﺳـﻠﻢ در رﺳﺎﻧﺪن ﭘﯿﺎم ﻏﺪﯾﺮ ﺑ‪،‬ﺮ ﺗﻤﺎﻣﯽ ﻣﺆﻣﻨﯿﻦ واﺟﺐ‬‫ﻣﯽ ﺷﻮد و ﺳﺮ ﭘﯿﭽﯽ از اﯾﻦ واﺟﺐ اﻟﻬﯽ ﮔﻨﺎﻫﯽ اﺳﺖ ﻧﺎ ﺑﺨﺸﻮدﻧﯽ‪.‬‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳـﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ ﺻـﻠﯽ اﷲ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ وﺳﻠﻢ ﮐﻪ داراي ﻣﺎﻫّﯿﺖ ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ و ﻏﯿﺮ اﻧﺘﻔﺎﻋﯽ اﺳﺖ‪،‬ﺑﺎ اﻋﺘﻘﺎد راﺳﺦ ﺑﺮ اﯾﻦ‬‫ﺑـﺎور ﺗﻮﺣﯿـﺪي و ﺑـﺎ ﻫـﺪف ﺗﺒﻠﯿﻎ و ﻧﺸـﺮ اﯾﻦ واﻗﻌﻪ ﺳﺘﺮگ ﺑﺸـﺮي‪،‬ﺑﺎ ﺗﺄﯾﯿـﺪات اﻟﻬﯽ و ﺣﻤﺎﯾﺖ ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﻪ ﻣـﺪاﻓﻊ راﺳﺘﯿﻦ ﺣﺮﯾﻢ اﻣﺎﻣﺖ و‬‫وﻻﯾﺖ ﻣﺮﺣﻮم آﯾﺖ اﷲ ﺣﺎج ﺳـﯿﺪ ﺣﺴﻦ ﻓﻘﯿﻪ اﻣﺎﻣﯽ ﻗـﺪس ﺳـﺮه‪،‬در زﻣﺎن ﺣﯿﺎت اﯾﻦ ﺑﺰرﮔﻮار و ﻫﻤﺖ وﺗﻼش ﺧﺎﻟﺼﺎﻧﻪ و ﺷـﺒﺎﻧﻪ روزي‬‫ﺟﻤﻌﯽ از ﻣﺆﻣﻨﯿﻦ وﻻﯾﺖ ﻣـﺪار از ﺳﺎل ‪ 1381‬ﭘﺎﯾﻪ ﮔـﺬاري ﮔﺮدﯾـﺪه وﺗﺎ ﮐﻨﻮن ﺑﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻫﺎي ﭼﺸﻢ ﮔﯿﺮ ﺧﻮد اداﻣﻪ داده اﺳﺖ‪ .‬و ﻫﺰﯾﻨﻪ‬‫ﻫـﺎي آن ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﺮدﻣﯽ و از ﻃﺮﯾﻖ وﺟﻮﻫﺎت ﺷـﺮﻋﯿﻪ‪،‬ﺑﺎ اﺟﺎزات ﻣﺮاﺟﻊ ﻋﻈﺎم ﺗﻘﻠﯿـﺪ‪،‬ﻫـﺪاﯾﺎ ‪،‬ﻧـﺬورات‪،‬ﻣﻮﻗﻮﻓﺎت و ﻫﻤﯿﺎري اﻓﺮاد ﺧﯿﺮ‬‫اﻧﺪﯾﺶ ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻣﯽ ﮔﺮدد‪.‬‬‫اﯾﻦ ﻣﺮﮐﺰ ﺑﺎ ﺗﯿﻤﯽ ﻣﺮﮐﺐ از ﻓﺮﻫﯿﺨﺘﮕﺎن و ﻣﺘﺨﺼﺼـﯿﻦ ﺣﻮزه وداﻧﺸـﮕﺎه‪،‬ﻫﻨﺮﻣﻨﺪان رﺷﺘﻪ ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ‪،‬ﻣﺮدم وﻻﯾﺖ ﻣﺪار‪،‬ﻫﯿﺌﺎت ﻣﺬﻫﺒﯽ‬‫و ﮐﺴﺒﻪ ﺑﺎزار ﺳﻌﯽ ﻧﻤﻮده ﺗﺎ در ﻋﺮﺻﻪ ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠِﻒ ﺗﺒﻠﯿﻎ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺟﻬﺎﻧﯽ‪،‬اﻗﺪام ﺑﻪ ﻧﺸﺮ ﻣﻌﺎرف ﻣﺘﻌﺎﻟﯽ ﻏﺪﯾﺮ ﻧﻤﺎﯾﺪ‪.‬ﺷﻤﺎ ﻫﻢ ﻣﯽ ﺗﻮاﻧﯿﺪ‬‫ﺑﺎ ﻣﺸﺎرﮐﺖ ﻫﻤﻪ ﺟﺎﻧﺒﮥ ﺧﻮد ﺷﺎﻣﻞ ﻧﻈﺮات و ﭘﯿﺸـﻨﻬﺎدات‪،‬ﮐﻤﮑﻬﺎي ﻣﺎﻟﯽ در اﯾﻦ اﻣﺮ ﻣﻬﻢ ﺳـﻬﯿﻢ ﺑﻮده و ﺟﺰء ﺧﺎدﻣﯿﻦ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎﺷﯿﺪ‪ .‬ﻣﻨﺘﻈﺮ‬‫ﺗﻤﺎﺳﻬﺎي ﺷﻤﺎ ﻫﺴﺘﯿﻢ‬‫ﺗﻠﻔﻦ ﻫﺎي ﺗﻤﺎس‪03112206252 -03112206253 :‬‬‫ﺗﻠﻔﮑﺲ‪03112206253 :‬‬‫ﺗﻠﻔﻦ ﻫﻤﺮاه‪09118000109 :‬‬‫ﺳﺎﯾﺖ ‪www.Ghadirestan.com-www.Ghadirestan.ir :‬‬‫اﯾﻤﯿﻞ‪info@Ghadirestan.com :‬‬‫آدرس ﻣﺮﮐﺰ‪ :‬اﺻـﻔﻬﺎن‪ -‬ﺧﯿﺎﺑﺎن ﻋﺒﺪ اﻟﺮزاق‪ -‬ﻧﺒﺶ ﺧﯿﺎﺑﺎن ﺣﮑﯿﻢ‪ -‬ﻃﺒﻘﻪ دوم ﺑﺎﻧﮏ ﻣﻠﺖ‪ -‬ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳـﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ ﺻﻠﯽ‬‫اﷲ ﻋﻠﯿﻪ و آﻟﻪ و ﺳﻠﻢ ‪ -‬ﮐﺪ ﭘﺴﺘﯽ‪8147865894 :‬‬‫درﺑﺎره ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص(‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 178‬از ‪180‬‬‫ﺷﻤﺎره ﺣﺴﺎب ﻣﻠﯽ ﺳﯿﺒﺎ‪327564722005 :‬‬‫ﺷﻤﺎره ﮐﺎرت ﺑﺎﻧﮏ ﻣﻠﯽ‪6037991146890243 :‬‬‫و آﻧﭽﻪ از دﺳﺘﺎوردﻫﺎي اﯾﻦ ﻣﺮﮐﺰ در ﭘﯿِﺶ رو دارﯾﺪ ﺣﺎﺻﻞ از ﻓﻀﻞ اﻟﻬﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺷﺎﻣﻞ ﺣﺎل ﺧﺎدﻣﯿﻦ اﯾﻦ ﻣﺮﮐﺰ ﺷﺪه اﺳﺖ‪:‬‬‫ﺗﺄﺳﯿﺲ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻪ ﺻﻮرت دﯾﺠﯿﺘﺎل و ﮐﻼﺳﯿﮏ ‪:‬‬
‫راه اﻧـﺪازي ﺑﺰرﮔﺘﺮﯾﻦ و ﺟﺎﻣﻌﺘﺮﯾﻦ ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ ﺗﺨﺼﺼـﯽ‪ -‬دﯾﺠﯿﺘﺎﻟﯽ ﻏـﺪﯾﺮ در ﺳﺎﯾﺖ ﭘﺎﯾﮕﺎه ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳـﺘﺎن و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﻪ ﺻﻮرت‬‫ﮐﻼﺳﯿﮏ ﺑﺮاي ﭘﮋوﻫﺸﮕﺮان و ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ در ﻣﺤﻞ ﻣﺮﮐﺰي ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن اﻣﮑﺎن اﺳﺘﻔﺎده ﻓﺮاﻫﻢ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﻫﻤﺎﯾﺸﻬﺎ وﻧﺸﺴﺘﻬﺎي ﻋﻠﻤﯽ ﺗﺨﺼﺼﯽ‪:‬‬‫ﻫﻤﺎﯾﺸﻬﺎي اﺳﺘﻘﺒﺎل از ﻏﺪﯾﺮ در ﺳﺎل ﻫﺎي ﻣﺘﻮاﻟﯽ از ﺳﺎل ‪ 88‬ﺣﺪود ﯾﮏ ﻣﺎه ﻗﺒﻞ از ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﻫﺪف ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﯽ و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ رﯾﺰي ﺟﺸﻦ ﻫﺎي‬‫دﻫﻪ ي ﻏـﺪﯾﺮ ﺑـﺎ اﺳـﺘﻘﺒﺎل اﻗﺸـﺎر ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻣﺮدم وﻻﯾﺘﻤـﺪار و ﺣﻀﻮر ﮐﺎرﺷـﻨﺎﺳﺎن اﻣﻮر ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺎﺷـﮑﻮﻫﯽ ﺑﺮﮔﺰار ﮔﺮدﯾـﺪ و‬‫ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻧﺸـﺴﺖ ﻫﺎي ﻋﻠﻤﯽ ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏـﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﻫـﺪف ﺗﺤﻘﯿﻖ و ﺑﺮرﺳـﯽ در ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻏـﺪﯾﺮ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺑﯿﺎن ارﺗﺒﺎط ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎ‬‫ﻣﻨﺎﺳـﺒﺖ ﻫـﺎي ﻣـﺬﻫﺒﯽ از ﺟﻤﻠﻪ ﻓـﺎﻃﻤﯿﻪ و ﻣﻬـﺪوﯾﺖ ﺑﺮﮔﺰار ﮔﺮدﯾـﺪ‪ ،‬ﮐﻪ در آن ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و ﻧﻮﯾﺴـﻨﺪﮔﺎن ‪ ،‬ﻣﻘﺎﻻـت ﺧﻮد را ﺑﻪ دﺑﯿﺮ ﺧﺎﻧﻪ‬‫ﻧﺸﺴﺖ ارﺳﺎل ﻧﻤﻮده و ﭘﺲ از ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﻮﺳﻂ ﻫﯿﺌﺖ داوران ‪ ،‬ﻣﻘﺎﻻت ﺑﺮﮔﺰﯾﺪه در ﻧﺸﺴﺖ اراﺋﻪ و ﭼﺎپ ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬‬‫اﺣﯿﺎي ﺧﻄﺎﺑﻪ ﻏﺪﯾﺮ‪:‬‬‫ﺑﺮﮔﺰاري ﺟﻠﺴﺎت ﻫﻔﺘﮕﯽ ﺷـﺮح ﺧﻄﺎﺑﻪ ﻏﺪﯾﺮ در ﻣﮑﺎن ﻫﺎي ﻣﺨﺘﻠﻒ ‪،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺗﻮزﯾﻊ ﮐﺘﺎب ﻫﺎي ﺧﻄﺎﺑﻪ و ﺗﺸﻮﯾﻖ ﺑﻪ ﺣﻔﻆ ﻓﺮازﻫﺎي آن‪،‬‬‫ﺑﺎ ﻫﺪف ﻧﺸﺮ و ﺗﺮوﯾﺞ ﺧﻄﺎﺑﻪ ي ﻏﺪﯾﺮ ‪.‬‬
‫دوره ﻫﺎي ﻏﺪﯾﺮ ﺷﻨﺎﺳﯽ‪:‬‬‫اﯾﻦ دوره ﻫﺎ ﺑﺎ ﻫﺪف ﺟﺬب و ﺗﺮﺑﯿﺖ ﻣﺒﻠﻐﯿﻦ ﻏﺪﯾﺮ ‪ ،‬ﺟﻬﺖ اﻋﺰام ﻧﯿﺮوي اﻧﺴﺎﻧﯽ در ﺳـﻄﻮح ﻣﺨﺘﻠﻒ ‪ ،‬در راﺳـﺘﺎي اﻫﺪاف ﻋﺎﻟﯿﻪ ي ﻣﺮﮐﺰ‬‫و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ آﺷﻨﺎﯾﯽ ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻃﻼب ‪ ،‬داﻧﺸﺠﻮﯾﺎن و ﻋﻼﻗﻪ ﻣﻨﺪان‪،‬ﺑﺎ ﻣﺒﺎﺣﺚ ﻏﺪﯾﺮ ﺷﻨﺎﺳﯽ ‪،‬ﺑﺮﮔﺰار ﻣﯽ ﮔﺮدد‪.‬‬‫اﺣﯿﺎي دﻫﻪ ﻏﺪﯾﺮ‪:‬‬‫ﺗﻐﯿﯿﺮ ﺑﺮﮔﺰاري ﺟﺸـﻨﻬﺎي ﻏﺪﯾﺮ از ﯾﮏ روز ﺑﻪ ﯾﮏ دﻫﻪ ﺑﺎ ﻫﺪف اﻧﺠﺎم وﻇﯿﻔﻪ ي ﺗﺒﻠﯿﻎ ﻏﺪﯾﺮ ‪ ،‬ﺗﻌﻈﯿﻢ ﺷـﻌﺎﺋﺮ اﻟﻬﯽ ﺑﻮده و ﺑﺎﻋﺚ ﺗﺮوﯾﺞ و‬‫ﮔﺴﺘﺮش ﺟﺸﻦ ﻫﺎي ﻏﺪﯾﺮ ﻣﯽ ﮔﺮدد ‪.‬‬
‫ﺑﻨﺎﺑﺮاﯾﻦ اﺣﯿﺎي دﻫﻪ ي ﻏﺪﯾﺮ ﻓﺮﺻﺖ ﺑﯿﺸﺘﺮي را ﺑﺮاي ﻣﺒﻠﻐﯿﻦ و ﺷﺮﮐﺖ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن در اراﺋﻪ ﻣﻮﺿﻮﻋﺎت ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻏﺪﯾﺮ و ﭘﺬﯾﺮش آن ﻓﺮاﻫﻢ‬‫ﻧﻤﻮد‪.‬‬‫ﺗﻮﻟﯿﺪات ﻣﺮﮐﺰ ‪:‬‬
‫ﺗﻮﻟﯿـﺪ ﻧﺮ م اﻓﺰار ﻫـﺎي ﺗﻠﻔﻦ ﻫﻤﺮاه و راه اﻧـﺪازي ﮐﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻪ دﯾﺠﯿﺘﺎﻟﯽ ﻏـﺪﯾﺮ‪ ،‬ﺑﺮ روي وب ﺳﺎﯾﺖ ﭘﺎﯾﮕﺎه ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳـﺘﺎن ‪ ،‬ﺑﺎ اﻣﮑﺎن‬‫داﻧﻠﻮد راﯾﮕﺎن ﮐﺘﺎﺑﻬﺎ ﺑﺮ روي ﺗﻠﻔﻦ ﻫﺎي ﻫﻤﺮاه ‪ ،‬ﺑﺎ ﻫﺪف ﺗﻮﺳﻌﻪ ي ﻧﺸﺮ و اﻃﻼع رﺳﺎﻧﯽ ﻣﻌﺎرف ﻗﺮآن وﻋﺘﺮت و دﻓﺎع از ﺣﺮﯾﻢ ﺷﯿﻌﻪ ‪.‬‬
‫ﺗﻮﻟﯿﺪ ﮐﻠﯿﭙﻬﺎ ‪ ،‬ﻃﺮاﺣﯽ ﺑﺮوﺷﻮرﻫﺎ و ﭘﻮﺳﺘﺮﻫﺎ ‪ ،‬ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع ﻏﺪﯾﺮ و وﻻﯾﺖ و اﻣﮑﺎن داﻧﻠﻮد راﯾﮕﺎن آﻧﻬﺎ از روي ﺳﺎﯾﺖ ﺑﺮاي ﻋﻼﻗﻪ ﻣﻨﺪان‬‫راه اﻧﺪازي وب ﺳﺎﯾﺖ ﻫﺎي ﻣﺮﮐﺰ‪:‬‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﺑﺎ درك رﺳﺎﻟﺖ ﺳﻨﮕﯿﻦ ﺧﻮد درراﺳﺘﺎي ﺗﺒﻠﯿﻎ ﻏﺪﯾﺮ ﭘﺎ در ﻋﺮﺻﻪ ي ﺟﻬﺎﻧﯽ ﮔﺬاﺷﺘﻪ و ﺑﺎ ﺗﻼش ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﺎن و‬‫ﻣﺘﺨﺼﺼـﯿﻦ اﻗﺪام ﺑﻪ راه اﻧﺪازي وب ﺳﺎﯾﺖ ﻫﺎﯾﯽ از ﺟﻤﻠﻪ ‪ :‬ﺳﺎﯾﺖ ﭘﺎﯾﮕﺎه ﺗﺨﺼﺼـﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ‪ ،‬ﺳﺎﯾﺖ دﻫﻪ ي ﻏﺪﯾﺮو ﺳﺎﯾﺖ دﻋﺎ ﺑﺮاي‬‫وارث ﻏـﺪﯾﺮ )ﻣﮑﯿﺎل اﻟﻤﮑﺎرم( ‪،‬ﻧﻤﻮده اﺳﺖ و اﻧﺠﺎم اﯾﻦ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﺑﺎﻋﺚ اﯾﺠﺎد ﺑﺴﺘﺮ ﺟﺎﻣﻊ ﻣﻄﺎﻟﻌﺎﺗﯽ ﺑﺮ اﺳﺎس ﻣﻌﺎرف ﻏﻨﯽ ﺷـﯿﻌﻪ ﺑﺎ اﻧﮕﯿﺰه‬‫ﻧﺸـﺮ ﻣﻌـﺎرف‪،‬ﺳـﺮوﯾﺲ دﻫﯽ ﺑﻪ ﻣﺤﻘﻘﯿﻦ و ﻃﻼـب‪،‬ﮔﺴﺘﺮش ﻓﺮﻫﻨﮓ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ و ﻏﻨﯽ ﮐﺮدن اوﻗﺎت ﻓﺮاﻏﺖ ﻋﻼﻗﻪ ﻣﻨـﺪان ﺑﻪ ﻧﺮم اﻓﺰار ﻫﺎي‬‫ﻋﻠﻮم اﺳﻼﻣﯽ در دﺳﺘﺮس ﺑﻮدن ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻻزم ﺟﻬﺖ ﺳﻬﻮﻟِﺖ رﻓﻊ اﺑﻬﺎم از ﺷﺒﻬﺎت ﻣﻨﺘﺸﺮه در ﺟﺎﻣﻌﻪ‪،‬ﺷﺪه اﺳﺖ‪.‬‬‫درﺑﺎره ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص(‬‫ﻣﺮﮐﺰ ﺗﺨﺼﺼﯽ ﻏﺪﯾﺮﺳﺘﺎن ﮐﻮﺛﺮ ﻧﺒﯽ )ص( ‪www.Ghadirestan.com‬‬‫ﺻﻔﺤﻪ ‪ 179‬از ‪180‬‬‫ﻣﻬﺪ ﮐﻮدك ﻏﺪﯾﺮ‪:‬‬‫ﺑﺮﮔﺰاري ﻣﻬـﺪﻫﺎي ﮐﻮدك ﻏـﺪﯾﺮ‪ ،‬وﯾﮋه ي ﺧﺮدﺳﺎﻻن ‪،‬ﻫﻤﺰﻣﺎن ﺑﺎ ﺑﺮﮔﺰاري ﻫﻤﺎﯾﺸـﻬﺎ و ﻣﺮاﺳـﻤﺎت دﻫﻪ ي ﻏـﺪﯾﺮ ‪ ،‬ﺑﺎ ﻫﺪف ﺷـﮑﻮﻓﺎﯾﯽ‬‫ﻣﺤﺒﺖ دروﻧﯽ آﻧﺎن ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﺣﻀﺮت ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم در ﻗﺎﻟﺐ ﻧﻘﺎﺷﯽ ﻫﺎي زﯾﺒﺎ ‪،‬ﺑﯿﺎن ﻗﺼﻪ ﻫﺎي ﻏﺪﯾﺮ و اﻫﺪاي ﺑﺴﺘﻪ ﻫﺎي ﻓﺮﻫﻨﮕﯽ ‪ ،‬از‬‫ﺟﻤﻠﻪ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ ﻫﺎي اﯾﻦ ﻣﺮﮐﺰ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺳﻔﺮه اﺣﺴﺎن اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ‪:‬‬
‫ﺳﻔﺮه ﻫﺎي اﺣﺴﺎن ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم ﺑﺎ ﻫـﺪف ﺗﺮوﯾﺞ ﺳـﻨﺖ ﺣﺴـﻨﻪ اﻃﻌﺎم و اﻫﺪاي ﻧﺎن در روز ﻏﺪﯾﺮ‪،‬ﻫﻤﺮاه ﺑﺎ ﺗﻘﺪﯾﻢ ﺑﺮوﺷﻮرﻫﺎي ﺣﺎوي‬‫ﻣﻌـﺎرف ﻏـﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﺟﻠﻮه اي زﯾﺒﺎ در ﺧﯿﺎﺑﺎن ﻫﺎ و ﻣﯿﺎدﯾﻦ ﺷـﻬﺮ در ﺳﺎل ﻫﺎي اﺧﯿﺮ‪،‬ﺟﻬﺖ ﺗﺮوﯾـﺞ و ﺗﺒﻠﯿﻎ ﻏـﺪﯾﺮ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﮔﺴﺘﺮده ‪،‬ﺑﺮﮔﺰار‬‫ﮔﺮدﯾﺪ‪.‬ﺑﻪ ﺣﻤﺪ اﷲ ﻫﺮ ﺳﺎﻟﻪ ﺑﺎ ﮐﻤﮏ ﻫﯿﺎت ﻣﺬﻫﺒﯽ و ﺧﯿﺮﯾﻦ ﻣﺤﺘﺮم و اﺳـﺘﻘﺒﺎل ﻣﺮدم از اﯾﻦ ﺳـﻨﺖ ﺣﺴﻨﻪ ي اﻧﺒﯿﺎي اﻟﻬﯽ و اﺋﻤﻪ ي اﻃﻬﺎر‬‫ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟﺴﻼم‪،‬ﺧﺎﺻﻪ ﺣﻀﺮت رﺿﺎ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴﻼم ﻫﺮﭼﻪ ﺑﺎﺷﮑﻮه ﺗﺮ در ﺣﺎل ﺑﺮﮔﺰاري ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ‪.‬‬‫ﺗﺠﻠﯿﻞ از ﺧﺎدﻣﯿﻦ ﻏﺪﯾﺮ ‪:‬‬
‫ﺑﺮﮔﺰاري ﻫﺮ ﺳﺎﻟﻪ ﻣﺮاﺳـﻤﺎت ﺗﺠﻠﯿﻞ از ﺧﺎدﻣﯿﻦ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺎ ﺷﮑﻮﻫﯽ ﺑﺎ ﻣﻌﺮﻓﯽ ﭼﻬﺮه ﻣﺎﻧﺪﮔﺎر ﻏﺪﯾﺮ و ﺗﺠﻠﯿﻞ از اﻓﺮادي ﮐﻪ ﺑﻪ ﻫﺮ‬‫ﻧﺤﻮي ﺧﺪﻣﺘﮕـﺬار ﻏـﺪﯾﺮ و اﻣﯿﺮ اﻟﻤﺆﻣﻨﯿﻦ ﻋﻠﯽ ﻋﻠﯿﻪ اﻟﺴـﻼم ﺑﻮده اﻧـﺪ و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻣﻌﺮﻓﯽ و ﺗﺠﻠﯿﻞ از ﻫﯿﺌﺖ ﻫﺎي ﻣﺤﺘﺮم ﻣﺬﻫﺒﯽ ‪ ،‬ﻣﺮاﮐﺰ ‪،‬‬‫ﺳﺎزﻣﺎﻧﻬﺎ ‪ ،‬ﺳﺘﺎد ﻫﺎ و ﻧﻬﺎدﻫﺎﯾﯽ ﮐﻪ در ﻣﻮرد ﻏﺪﯾﺮ ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ داﺷﺘﻪ اﻧﺪ و ﺗﻘﺪﯾﻢ ﺗﻨﺪﯾﺲ‪ ،‬ﻟﻮح ﺗﻘﺪﯾﺮ و ﻫﺪاﯾﺎ ﺑﻪ ﻣﺴﺌﻮﻟﯿﻦ اﯾﻦ ﻣﺮاﮐﺰ‪.‬‬‫ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻫﯿﺌﺖ ﻫﺎي ﻣﺤﺘﺮم ﻣﺬﻫﺒﯽ و ﻣﺮاﮐﺰ ‪:‬‬
‫ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ ﻫﯿﺌﺖ ﻫﺎي ﻣﺤﺘﺮم ﻣﺬﻫﺒﯽ و ﻣﺮاﮐﺰ و ﻫﻤﮑﺎري ﺑﺎ آﻧﻬﺎ و اراﺋﻪ راﻫﮑﺎرﻫﺎي ﻋﻤﻠﯽ‪ ،‬ﻃﺮﺣﻬﺎ‪ ،‬ﮐﻠﯿﭙﻬﺎ و ﺑﺮوﺷﻮرﻫﺎ ﺑﺎ ﻣﺤﺘﻮاي ﻏﺪﯾﺮ‬‫و وﻻﯾﺖ‪ ،‬ﺑﻪ آﻧﻬﺎ ﺑﺎ ﻫﺪف ﻫﺮﭼﻪ ﺑﺎﺷﮑﻮه ﺗﺮ ﺑﺮﮔﺰار ﺷﺪن ﺟﺸﻨﻬﺎي ﺑﺰرگ ﻏﺪﯾﺮ در اﯾﺎم ﺳﺮور آل ﻣﺤﻤﺪ‬‫ﻓﻌﺎﻟﯿﺘﻬﺎي آﯾﻨﺪه ﻣﺮﮐﺰ ‪:‬‬
‫راه اﻧﺪازي ﭘﻮرﺗﺎل ﺟﺎﻣﻊ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮﻋﯿﺖ اﻣﺎﻣﺖ در ﺷﺒﮑﻪ اﯾﻨﺘﺮﻧﺖ‬‫ﺗﺄﺳﯿﺲ ﻣﻮزه ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع وﻻﯾﺖ واﻣﺎﻣﺖ ﺟﻬﺖ ﺑﺎزدﯾﺪ ﮐﻨﻨﺪﮔﺎن داﺧﻠﯽ و ﺧﺎرﺟﯽ‬‫ﺗﺄﺳﯿﺲ ﺷﺒﮑﻪ ﺟﻬﺎﻧﯽ ﻏﺪﯾﺮ ﺑﺎ ﻣﻮﺿﻮع ﭘﺨﺶ و ﺗﻮﻟﯿﺪ آﻣﻮزه ﻫﺎي دﯾﻨﯽ ﺑﺮ ﻣﺤﻮر اﺋﻤﻪ اﻃﻬﺎر ﻋﻠﯿﻬﻢ اﻟﺴﻼم‬‫اﯾﺠﺎد ﻣﮑﺎﻧﻬﺎﺋﯽ ﺑﺮاي ﮔﺬراﻧﺪن اوﻗﺎت ﻓﺮاﻏﺖ ﺑﺮاي ﮐﻠﯿﻪ ﺳﻄﻮح و ﺳﻨﯿﻦ‬‫ﺑﺮﭘﺎﺋﯽ اردوﻫﺎي ﺳﯿﺎﺣﺘﯽ وزﯾﺎرﺗﯽ ﺑﺮاي ﻧﺨﺒﮕﺎن وﻓﻌﺎﻻن در زﻣﯿﻨﻪ ﻏﺪﯾﺮ‬‫ﻫﻤﺎﻫﻨﮕﯽ اﺟﺮاي ﻣﺎﮐﺖ ﻫﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻏﺪﯾﺮ در ﻣﺮاﮐﺰ و ﻣﯿﺎدﯾﻦ ﺧﺎص وﺣﺴﺎس‬