Sprekende stenen
Stolpersteine in de Schilderswijk Groningen

Les 2 OB

Anti-Joodse maatregelen
het verhaal van Emanuel Coster
1Anti-Joodse maatregelen

Emanuel Coster

In de Schilderswijk in Groningen zijn 263 mensen
omgekomen door naziterreur. Voor bijna al dezemensen is een Stolperstein gelegd.
Een Stolperstein – in het Nederlands ‘struikelsteen’ –is een betonnen klinker waarop een messing
plaatje van 10 x 10 centimeter is aangebracht. Op
het messing plaatje staan de naam, geboorte- en
overlijdensgegevens van een slachtoffer van het
naziregime. De steen wordt geplaatst voor hetlaatste woonhuis van het slachtoffer.
Eén van de Stolpersteine voor Wassenberghstraat
10 is voor Emanuel Coster.

Het verhaal van Emanuel
CosterEmanuel Coster is wijnhandelaar. Zijn vrouw
Jannetje Dekker is van huis uit Nederlandshervormd. Samen hebben ze een zoon, Robert,geboren in 1930. Emanuel woont met zijn gezin op
het adres Brugstraat 7a. Daar drijft Jannetje een
pension: Huize de Waard. Ook is wijngroothandel
CODEK er gevestigd. Jannetje is ook hiervan
eigenaar en Emanuel is procuratiehouder.
Jannetje krijgt in november 1941 te maken met
politieverhoren. Joodse mensen mogen niet in een
pension verblijven als de eigenaar daarvoor geen
expliciete toestemming heeft. Jannetje verleent
onderdak aan ‘de jood Emanuel Coster’.
Emanuel verklaart het volgende: ‘Ik belijd deJoodsche Godsdienst. Ik ben gehuwd met Jannetje
Dekker, zijnde een niet joodsche vrouw. Mijnvrouw en ik zijn niet in gemeenschap van goederen
getrouwd.’ Emanuel verlaat het pand en gaat eerst
wonen op het adres Brugstraat 3.
Op 3 augustus 1942 gaat hij inwonen bij het Joodsegezin Poons aan de Wassenberghstraat 10 in deSchilderswijk.

Door zijn gemengde huwelijk heeft het er evennaar uitgezien dat Emanuel aan de Jodenvervolging
kon ontsnappen. Tussen 3 en 5 oktober 1942 wordt
hij toch weggevoerd naar Westerbork. Wijnhandel
CODEK is diezelfde maand opgeheven. Jannetje
meldt bij de Kamer van Koophandel het ontslag vande procuratiehouder per 15 oktober 1942.
Op 8 december 1942 wordt Emanuel vrijgelaten uit
Westerbork. Dat is van korte duur: nog geen weeklater, op 14 december 1942 wordt hij wederom naar
Westerbork gebracht, en vandaar op 18 januari 1943
op transport gesteld naar Auschwitz. Daar wordt hij
op 21 januari 1943 vermoord.

2

Anti-Joodse maatregelen

Emanuel Coster

1

Gebruik het verhaal van Emanuel Costera Emanuel was procuratiehouder van CODEK. Dat wil zeggen dat hij de taken had vaneen directeur, maar geen directeur was.
Wat voor bedrijf was CODEK?
b Met wie was Emanuel Coster getrouwd?
c Welke religie had Emanuel? Welke religie had zijn vrouw?

2 Gebruik de tekst Pensions en kamerverhuur
a In de jaren 1930 werden er in de Schilderswijk verschillende pensions en
kamerverhuurbedrijven geopend. Hiervoor waren verschillende redenen.
1 Noem een reden die te maken had met de situatie in Duitsland.
2 Noem een reden die te maken had de Joden uit West-Nederland.
3 Noem een reden die te maken had met de situatie van de Joden in Groningen.
b Leg uit waarom de Schilderswijk zo geschikt was voor pensions en kamerverhuur.
c Tijdens de Tweede Wereldoorlog kwam het voor dat Joodse families bij elkaar
introkken.
Wat was hiervan de oorzaak?
3 Gebruik de tekst Een bedrijf opgebouwd en afgenomena Leg uit op welke manier Jannetje Coster aan extra inkomsten probeerde te komen.
b Waaruit moest Jannetje haar man speciaal expliciet toestemming verlenen om in haarpension te verblijven?
4 Gebruik de tekst De Jodenvervolging en het verhaal van Emanuel Coster
De nazi’s voerden een hele reeks anti-Joodse maatregelen in.
a Noem twee maatregelen waar Emanuel in zijn bedrijf mee te maken kreeg.
b Noem drie maatregelen waar Emanuel dagelijks mee te maken kreeg.
5 Gebruik de tekst Een bedrijf opgebouwd en afgenomena Toen de nazi’s in Groningen begonnen met het oppakken van Joden, leek het evenmogelijk dat Emanuel aan de Jodenvervolging kon ontsnappen. Leg uit waarom.
b Tussen 3 en 5 oktober 1942 werd Emanuel gearresteerd. Beschrijf wat er sindsdien
met hem gebeurd is.
6 Ga nu zelf op zoek
Joodse vluchtelingen die in de jaren 1930 naar Nederland vluchtten, moesten ergens
ondergebracht worden. In deze les heb je gezien waar een deel van hen terechtkwam.
Leg met een voorbeeld uit het nieuws uit waar vluchtelingen in Nederland tegenwoordig
worden ondergebracht.

3

Wassenberghstraat 10Een bedrijf opgebouwd en afgenomen
De familie Poons-Cohen en Emanuel Coster
Met steun van familie zet Lion Poons een eigen bedrijf op:‘Poons drukkerij, binderij, reclamebureau en uitgeverij’. Als debezetter het bedrijf opheft en Lion op transport wordt gezet naar
Westerbork, blijft zijn vrouw Mina met de meisjes Renée en
Amalie zonder inkomsten achter. Vlak daarvoor komt Emanuel
Coster bij de familie inwonen. Zijn gemengde huwelijk redt hemniet.

Uitbreiding in 1938 vanPension de Waard met
wijnhandel CODEK.
CODEK= COsterDEKker

94–Lion Poons is 22 jaar als hij van Amsterdamnaar Groningen gaat. Hij is dan kantoorbediende. Begin jaren dertig trouwt hij met Mina
Cohen uit Leeuwarden. Het paar krijgt in 1934
dochtertje Renée Elisabeth. Als zij ruim anderhalf jaar is, verhuist zij met haar ouders in 1936
naar het adres Wassenberghstraat 10. Op 5-jarige leeftijd krijgt zij
daar een zusje, Amalie
Irene.
Met steun van zijn
schoonvader vestigt
Lion op 1 mei 1937 aande pottebakkersrijge
6 het bedrijf ‘poons
drukkerij, binderij,
reclamebureau enuitgeverij’. de oorlog
maakt een einde aanalle voorspoed. Op 2april 1942 wordt hun
bedrijf op grond vande Verordening tot
verwijdering van joden
uit het bedrijfslevengeliquideerd. Lion
wordt vervolgens op 20augustus 1942 op trans-Sprekende Stenen

4port gesteld naar Westerbork. Mina staat er dan
alleen voor, met haar twee kinderen, en zonder
inkomsten.
Emanuel Coster is wijnhandelaar. Zijn vrouw
Jannetje dekker is van huis uit nederlands-hervormd. Samen hebben ze een zoon, robert, geboren in 1930. emanuel woont met zijn gezin op
het adres Brugstraat 7a. daar drijft Jannetje een
pension: Huize de Waard. Ook is wijngroothandel COdek er gevestigd. Jannetje is ook hiervan
eigenaar en emanuel is procuratiehouder.
Jannetje krijgt in november 1941 te maken met
politieverhoren. Joodse mensen mogen niet ineen pension verblijven als de eigenaar daarvoor
geen expliciete toestemming heeft. Jannetjeverleent onderdak aan ‘de jood emanuel Coster’en aan Henriette Antoinette Schwartz met een
dochter. Het huis van mevrouw Schwartz (VanHoutenlaan 52, Groningen) is gevorderd door deSicherheitsdienst, waarna zij in de Brugstraat
is ingetrokken ‘wetend dat het haar verboden
was om in een pension te vertoeven, waarvande eigenaar geen vergunning heeft, dat het voor
Joden toegankelijk is. daarom heeft zij een verzoek gericht aan de Commandant van de Sicherheitspolitie in den Haag, met beleefd verzoek,
om zoolang in dit pension te mogen blijven,totdat ik een ander onderdak had gevonden.’
Zij heeft er in november 1941 nog niets van gehoord, maar ‘Ik ga in het laatst van de volgende
week uit te logeeren, zoodat ik dan met mijn
dochter het pension verlaat’.
emanuel verklaart het volgende: ‘Ik belijd deJoodsche Godsdienst. Ik ben gehuwd met Jannetje dekker, zijnde een niet joodsche vrouw.
Mijn vrouw en ik zijn niet in gemeenschap van

Poons’ drukkerij wordt een naamloze vennootschap,
Nieuwsblad van het Noorden, 25 oktober 1937.

Lion Poon drukt in 1938 een
proefschrift. Een exemplaar
van het proefschrift is in deGroningse Universiteitsbibliotheek.

De bezetter neemt in 1942 het bedrijf van Leon Poons inbeslag, Nieuwsblad van het Noorden, 22 april 1942.

goederen getrouwd.’ Mevrouw Schwartz en
haar dochter vertrekken vervolgens. emanuelverlaat het pand ook en gaat eerst wonen op
het adres Brugstraat 3. Op 3 augustus 1942
gaat hij inwonen bij het gezin poons.
door zijn gemengde huwelijk heeft het er
even naar uitgezien dat emanuel aan deJodenvervolging kon ontsnappen. tussen 3en 5 oktober 1942 wordt hij toch weggevoerd
naar Westerbork. Wijnhandel COdek is diezelfde maand opgeheven. Jannetje meldt bij
de kamer van koophandel het ontslag van deprocuratiehouder per 15 oktober 1942. Op 8december 1942 wordt emanuel vrijgelaten uit
Westerbork. dat is van korte duur: nog geen
week later, op 14 december 1942 wordt hij wederom naar Westerbork gebracht, en vandaar
op 18 januari 1943 op transport gesteld naar
Auschwitz. daar wordt hij op 21 januari 1943
vermoord.
Op 6 oktober 1942 zijn ook Mina en haardochters Amalie en renée in navolging vanechtgenoot en vader Lion naar Westerbork
gedeporteerd. Het gezin poons is daar bijna

twee jaar samen, totdat zij op 4 september 1944
worden overgebracht naar theresienstadt. daar
worden zij gescheiden. Mina en haar kinderen
gaan op 12 oktober op transport naar Auschwitz en worden bij aankomst vermoord. Lionis twee weken eerder al vanuit theresienstadt
naar Auschwitz gedeporteerd. Hij wordt naar
Golleschau (een satellietkamp van Auschwitz)
gebracht, waar hij wordt vermoord op 2 februari
1945.
Lion Poons
Geboren: 5 november 1906, Amsterdam.
Vermoord: 2 februari 1945, Golleschau

Mina Poons-Cohen
Geboren: 17 augustus 1905, Leeuwarden.
Vermoord: 14 oktober 1944, Auschwitz

Renée Elisabeth Poons
Geboren: 25 augustus 1934, Groningen.
Vermoord: 14 oktober 1944, Auschwitz

Amalie Irene Poons
Geboren: 28 november 1939, Groningen.
Vermoord: 14 oktober 1944, Auschwitz

Emanuel Coster
Geboren: 6 februari 1893, rotterdam.
Vermoord: 21 januari 1943, Auschwitz

LeVenSVerHALen

5–95

Pensions en kamerverhuur
Een nieuwe bron van inkomsten
Pensions en kamerverhuur

Reitdiepin de Schilderswijk.

Taco Mesdagstraat 23a

Wassenberghstraat 24H.W. Mesdagstraat 13
H.W. Mesdagstraat 9a

Kraneweg 44a

Jozef Israëlsstraat 18a
H.W. Mesdagstraat 16
Blekerstraat 24a
Jozef Israëlsstraat 22a
Jozef Israëlsstraat 81a

p

ndie

Hoe

In de schilderswijk zijn vlak voor en in deoorlog veel pensions en kamerverhuurbedrijven
te vinden, zoals op het kaartje te zien is. vanaf
1933, als de nazi’s in Duitsland aan het bewind
komen, vluchten Joden naar nederland, en ooknaar Groningen. sommigen stranden hier opweg naar de vs of engeland. In het begin van deoorlog moeten Joden in nederland op last van
de Duitsers de kustplaatsen verlaten, ook zij zijn
op zoek naar een nieuw onderkomen.
In die periode raken tegelijkertijd steeds meer
Joden hun baan of bedrijf en dus hun inkomsten
kwijt. Kamers verhuren is dan een nieuwe bron
van inkomsten, zeker in de relatief grotere panden in de schilderswijk. naast de pensions en
kamerverhuurbedrijven zien we dat er steeds
vaker Joodse families bij elkaar in één huis gaanwonen. Zoals de familie Jacobs aan de Kraneweg, de familie Pais-Denneboom aan de Dr. C.
hofstede de Grootkade, de familie Davids aan
het Taco Mesdagplein, emanuel Coster aan deWassenberghstraat en verschillende families
aan de Westerkade. vaak is de reden dat zij hun
eigen huis op last van de Duitse bezetter moetenverlaten.

levensverhalen

6–147

1940

De Jodenvervolging• 1 juli: Joden worden geweerd uit de Luchtbeschermingsdienst.
• 31 juli: Verbod op ritueel slachten.
• 5 oktober: Overheidspersoneel moet ariërverklaring tekenen.
• 22 oktober: Joodse ondernemingen moeten zich melden bij de

Wirtschaftsprüfstelle (economische keuringsdienst).
• 21 november: Bekendmaking dat Joden uit overheidsfuncties worden

ontheven.

1941• 19 december: Duitsers mogen niet meer bij Joden werken.

Nog geen drie maanden na de inval in Nederland kondigt
de Duitse bezetter de eerste anti-Joodse maatregelen af.
Het is het begin van een reeks stelselmatige acties dieerop zijn gericht de Joden uit de samenleving te verwijderen. Na verlies van rechten en werk volgen registratie,inbeslagname, gedwongen verhuizing, werkkampen,internering in Westerbork en ten slotte deportatie.

• 10 januari: Registratieplicht voor Joden.
• 5 februari: Artsen moeten opgeven of zij Joods zijn.
• 11 februari: Joden mogen niet meer naar de universiteit.
• 22 februari: Eerste (twee dagen durende) razzia’s in Amsterdam.
• 12 maart: Benoeming van een (Duitse) beheerder in Joodse bedrijven.
• 31 maart: Oprichting Centraal Kantoor voor Emigratie van Joden.
• 15 april: Joden moeten hun radio’s inleveren.
• 1 mei: Joden mogen maar beperkt werkzaam zijn in vrije beroepen.
• 4 juni: Bewegingsvrijheid van Joden wordt beperkt.
• 13 juni: Openbare zwembaden voor Joden verboden.
• 1 september: Joodse kinderen moeten naar aparte, Joodse scholen.
• 15 september: Overheid introduceert borden met opschrift ‘Voor Jodenverboden’. Joden mogen geen bezoeken meer brengen aan diverse
uitgaansgelegenheden.

Anti-Joodse maatregelen• 1 november: Joden moeten verenigingen waar ook niet-Joden lid van zijnverlaten.
• 7 november: Joden mogen zonder verlof of reisvergunning niet meer

Al in 1940 komt er een verbod op ritueel slachten, Joodse ondernemingen moeten zich melden en Joden mogen niet meerin overheidsdienst werken. In het overzicht is te zien hoe deJoden in de daaropvolgende jaren stap voor stap het levenonmogelijk wordt gemaakt.

1942

reizen of verhuizen.

• 1 januari: Joden mogen geen niet-Joods huishoudelijk personeel meer

hebben.
• 9 januari: Openbaar onderwijs is voor Joden verboden.
• 10 januari: Eerste Joden worden uit Amsterdam naar speciale Joodse

werkkampen in Nederland afgevoerd.
• 17 januari: Begin van de concentratie van Joden in het Judenviertel, deJoodse wijk in Amsterdam.
• 23 januari: Autorijden voor Joden verboden. Persoonsbewijzen voor Jodenmoeten van een ‘J’ voorzien zijn.
• 25 maart: Joden mogen niet meer met niet-Joden trouwen.
• 3 mei: Het dragen van de Jodenster wordt verplicht gesteld.
• 12 mei: Joden mogen geen rekening meer hebben bij de postgirodienst.
• 29 mei: Joden mogen niet meer vissen of een visakte aanvragen.
• 5 juni: Volledig reisverbod voor alle Joden.
• 12 juni: Joden mogen geen groenten in niet-Joodse winkels kopen.

Elke sport is voor Joden verboden. Fietsen en andere voertuigen moeten
ingeleverd worden.
• 30 juni: Joden mogen na 20:00 uur ’s avonds niet meer op straat zijn.

Zij mogen niet meer fietsen.
• 6 juli: Telefoneren voor Joden verboden. Joden mogen niet meer bij niet-Joden op bezoek.
• 15 juli: De eerste deportatie met 1137 Joden naar Auschwitz-Birkenau.
• 17 juli: Een groot aantal straten in ’s-Gravenhage en Scheveningen wordt

voor Joden verboden. Joden mogen slechts winkelen tussen 15:00 en
17:00 uur ’s middags.
• 8 sepember: In ’s-Gravenhage mogen Joden niet meer op publieke bankenzitten.
• 15 september: Studieverbod voor Joodse studenten.
• 2 en 3 oktober: Razzia’s op Joodse werkkampen. Gezinnen worden thuisgearresteerd en ook naar Westerbork gebracht.

1943

Overzicht van anti-Joodse
maatregelen. (Uit: De
Bosatlas van de TweedeWereldoorlog).

26–• 5 mei: Heinrich Himmler wenst dat in de loop van het jaar zoveel Joden als‘menselijkerwijs’ mogelijk is, naar het Oosten worden gedeporteerd.
• 29 september: Laatste grote razzia in Amsterdam.
• december: Het ‘Joodse vraagstuk’ in Nederland wordt door de bezetterbeschouwd als ‘opgelost’.

Sprekende Stenen7