Sprekende stenen
Stolpersteine in de Schilderswijk Groningen

Les 4 BBVerzet
het verhaal van Johannes en Willem Minck en Cornelis Kraal
1

VerzetJohannes en Willem Minck, Cornelis Kraal
In de Schilderswijk in Groningen zijn 263 mensen
omgekomen door naziterreur. Voor bijna al dezemensen is een Stolperstein gelegd.
Een Stolperstein – in het Nederlands ‘struikelsteen’ –is een betonnen klinker waarop een messing
plaatje van 10 x 10 centimeter is aangebracht.
Op het messing plaatje staan de naam, geboorteen overlijdensgegevens van een slachtoffer vanhet naziregime. De steen wordt geplaatst voor hetlaatste woonhuis van het slachtoffer. De Stolpersteine voor Kraneweg 32 zijn voor Johannes enWillem Minck en Cornelis Kraal.

Het verhaal vanJohannes en Willem Mincken Kornelis Kraal
Johannes Cornelis Minck is geboren in 1884. De
vader van Johannes zit bij de Groninger brandweer, maar Johannes heeft al van jongs af aanbelangstelling voor fietsen. Hij leert het vak in deFongersfabriek en opent in 1910 een eigen rijwielzaak aan de Kromme Elleboog.
Zijn volgende stap is een zaak op Kraneweg 32. In
1912 trouwt Johannes met Anna Maria Plagge. Zij
krijgen drie zonen: Johannes (1913), Gerhardus (1915)
en Wilhelmus (1921). Twee van zijn zonen assisteren
hem in de rijwielzaak aan de Kraneweg. In het pandernaast opent de familie Minck een garage.
Wilhelmus Johannes Minck (Willem) is 18 jaar als deoorlog uitbreekt, hij werkt dan in de rijwielzaak vanzijn vader. Ook hij neemt, net als zijn vader, deel aanverzetsactiviteiten. Daarnaast biedt de familie Minckonderdak aan een onderduiker.
Kornelis Kraal duikt vanaf eind 1942 onder bij defamilie Minck. Kornelis komt uit Meppel en is daar
kantoorbediende in de plaatselijke drukkerij. In het
begin van de Tweede Wereldoorlog ontstaat er een
verzetsgroep in Meppel, deels bestaande uit jongeren
met een gereformeerde achtergrond. Kornelis hoort
hierbij, zijn schuilnaam is ‘Karel van Kampen’.

2Verzet

Johannes en Willem Minck, Cornelis Kraal

1Gebruik het verhaal van Johannes en Willem Minck en Kornelis Kraal
Geef een korte beschrijving van de levens Johannes en Willem Minck en Kornelis Kraal
tot 1940.

2 Gebruik de tekst Verzet vanuit de garagea Waaruit bestonden de verzetsactiviteiten van Johannes Minck?
b Eind 1942 dook Kornelis Kraal onder bij de familie Minck. Leg uit waarom hij moest
onderduiken en waarom hij voor Groningen koos.
c Kornelis Kraal was één van de oprichters van de Nul-groep.
Beschrijf hoe deze groep werd opgericht en wat de Nul-groep deed.
3 Gebruik de tekst Confessioneel verzet
a Leg in je eigen woorden uit wat confessioneel verzet is.
b Door wie liet de verzetsgroep rond Kornelis Kraal zich inspireren?
c Laat met een voorbeeld zien dat het confessioneel verzet in de Schilderwijk geen onderscheid maakte naar geloof.
4 Gebruik de tekst Grootste bonnenroof in bezettingstijd
Beschrijf in je eigen woorden hoe Johannes en Willem Minck betrokken waren bij degrootste bonnenroof in bezettingstijd. Uit je antwoord wordt duidelijk:- wat voor bonnen er geroofd werden;- welke rol Johannes en Willem Minck speelden;- waar de roof plaatsvond.
5 Gebruik de tekst Grootste bonnenroof in bezettingstijd en Verzet vanuit de garage
Begin juni 1944 zijn Johannes en Willem Minck en Kornelis Kraal gearresteerd.
a Wat was de oorzaak van hun arrestatie?
b Beschrijf wat er vanaf het moment van hun arrestatie met hen gebeurd is.
6 Ga nu zelf op zoek
Op veel plaatsen in Nederland worden verzetsstrijders herdacht. Met een Stolperstein,zoals bij Johannes en Willem Minck en Kornelis Kraal. Maar soms ook met vermelding opeen monument of een straatnaam.
Onderzoek of er in jouw woonplaats:- een verzetsstrijder op een monument wordt genoemd of- een straat is vernoemd naar een verzetsstrijder.
Schrijf over deze verzetsstrijder een korte biografie (50 tot 100 woorden).

3Kraneweg 32

Verzet vanuit de garage
Johannes en Willem Minck, en Kornelis Kraal
Onder de naam ‘Karel van Kampen’ start Kornelis Kraal een
verzetsgroep in Groningen. Hij vindt onderdak bij de familie
Minck. Vader en zoon Minck hebben een fietsenzaak en zitten
samen in het verzet.

Johannes Cornelis MinckKornelis Kraal

Johannes Cornelis Minck is geboren in 1884. Indatzelfde jaar verschijnt de eerste Fongersfiets
op de weg. de vader van Johannes zit bij de Groninger brandweer, maar Johannes heeft al vanjongs af aan belangstelling voor fietsen. Hij leert
het vak in de Fongersfabriek en opent in 1910
een eigen rijwielzaak aan de kromme elleboog.
Zijn volgende stap is een zaak op kraneweg 32.
In 1912 trouwt Johannes met Anna Maria plagge.
Zij krijgen drie zonen: Johannes (1913), Gerhardus (1915) en Wilhelmus (1921). twee van zijn
zonen assisteren hem in de rijwielzaak aan dekraneweg. In het pand ernaast opent de familie
Minck een garage.
Vanaf 1942 neemt Johannes actief deel aan hetverzet van de Landelijke knokploegen (LO-kp).
Hij heeft in zijn panden wapens verstopt. Ookleent Johannes motoren uit aan het verzet, bijvoorbeeld voor de overval op de drukkerij Hoitsema in mei 1944. Wilhelmus Johannes Minck(Willem) is 18 jaar als de oorlog uitbreekt, hijwerkt dan in de rijwielzaak van zijn vader. Ookhij neemt, net als zijn vader, deel aan verzetsactiviteiten. daarnaast biedt de familie Minckonderdak aan een onderduiker.
Kornelis Kraal duikt vanaf eind 1942 onder bij
de familie Minck. kornelis komt uit Meppel enis daar kantoorbediende in de plaatselijke drukkerij. In het begin van de tweede Wereldoorlog
ontstaat er een verzetsgroep in Meppel, deels

122–Sprekende Stenen

4bestaande uit jongeren met een gereformeerde
achtergrond. kornelis hoort hierbij, zijn schuilnaam is ‘karel van kampen’. de groep heeftcontact met ds. Frits Slomp (Frits de Zwerver)
en later met ds. rinze douma (de Groot).
eind 1942 krijgt kornelis een oproep voor dearbeidsdienst in duitsland. In overleg met Fritsde Zwerver besluit hij onder te duiken in Groningen, de geboorteprovincie van zijn moeder.
daar heeft de familie kraal vrienden en familie
wonen. Op tweede kerstdag bezoekt kornelis deMartinikerk. Hier besluiten kornelis en enkele vrienden uit de Gereformeerde Jongelings
Vereniging een verzetsorganisatie op te bouwen
in de provincie Groningen. daarmee is 26 december 1942 de geboortedag van de organisatie
Frits, de latere nul-groep. dit is de Groninger
afdeling van de Landelijke Organisatie voor
Hulp aan Onderduikers (LO). kornelis speelt
hierin een belangrijke rol; ook is hij samen met
wijkgenoten reint dijkema en Hessel van derZee (zuster Jo) de leider van het gewapende
verzet (kp).
Op 1 juni weet een student het vertrouwen tewinnen van Hessel van der Zee. deze student
vertelt dat hij gegevens heeft over bunkerbouw
in delfzijl. Hessel brengt hem in contact met
kornelis, niet wetende dat de stukken van debunkerbouw vervaardigd zijn door de Sicherheitsdienst (Sd) om verzetsmensen in de val telaten lopen. Op 2 juni pakt de Sd Hessel vander Zee ‘s nachts op. de volgende dag gaat dedeurbel bij de familie Minck. kornelis doet open
omdat hij een vriend verwacht. Het blijkt de Sdte zijn.
kornelis probeert te vluchten, maar wordt geraakt door een kogel. Hij belandt in het Schol-De fabriek van Fongers toen
Minck daar werkte (1909),
hier de slijperij.

tenhuis. daar lukt het hem nog een briefje naar
buiten te smokkelen met namen en adressen
van verzetsmensen die inmiddels bekend zijn
bij de Sd. deze mensen worden gewaarschuwd
en krijgen zo gelegenheid om elders onder teduiken.
Ook voor Johannes Minck volgt arrestatie. Vanuit het Scholtenhuis gaat hij op transport naar
concentratiekamp dachau. Hij sterft in kamp
neuengamme op 25 januari 1945.
na de arrestatie van zijn vader vlucht Willem
Minck naar Amsterdam, maar wordt daar een
maand later aangehouden. Via kamp Amersfoort gaat hij op transport naar duitsland. Hijsterft twee maanden voor de bevrijding, op 14
maart in de buurt van Graz, waarschijnlijk ten
gevolge van een bombardement.
kornelis kraal komt in kamp Vught terecht.
daar fusilleren de nazi’s hem op 22 augustus
1944, samen met reint dijkema en Hessel vander Zee.

Johannes Cornelis Minck
Geboren: 8 december 1884, Groningen.
Vermoord: 25 januari 1945, neuengamme

Wilhelmus Johannes Minck
Geboren: 30 september 1921, Groningen.
Omgekomen: 14 maart 1945, Graz (Oostenrijk)

Kornelis Kraal
Geboren: 18 mei 1921, Meppel.
Gefusilleerd: 22 augustus 1944, Vught

LeVenSVerHALen

5–123

Confessioneel verzet
Frits de Zwerver, Karl Barth en deWesterkerk
In de Schilderswijk gaan voor zover bekend
ongeveer vijftien mensen geïnspireerd door
hun geloof in verzet tegen de nazi’s. Voorde aanzet tot confessioneel verzet in deSchilderswijk zijn twee personen van groot
belang. Ten eerste de beroemde theoloog en
professor Karl Barth (1887-1968) uit Bazel.
Ten tweede de gereformeerde predikant Frederik Slomp (1898-1978), in het verzet ‘Fritsde Zwerver’ genoemd.

Karl Barth spreekt voor detheologische faculteitsvereniging in Groningen,Nieuwsblad van het Noorden, 24 maart 1939.

De lezing van Karl Barth op
23 maart 1939 is besloten.

Op uitnodiging van de studentenvereniging
van de theologische faculteit in Groningenhoudt Karl Barth eind maart 1939 een lezing
en discussieavond in de remonstrantse kerk.
Barth is bekend vanwege zijn stellingname
tegen de nazi-ideologie. In Groningen spoorthij studenten aan hetzelfde te doen en dezelfde
verzetshouding aan te nemen. het gehoor
bestaat vooral uit toekomstige predikanten binnen
de nederlands-hervormde
kerk. De verzetsgroep rond
hessel van der Zee en zijn
verloofde Femmigje annavan veenen laat zich inspireren door Barth.
Binnen de gereformeerde
zuil is Frederik slomp,
oftewel ‘Frits de Zwerver’
van belang, predikant te
nieuwlande en later in heemse bij hardenberg.
hij roept via de Gereformeerde Jongelingsvereniging op tot de boycot van de arbeitseinsatz.
hij heeft al vroeg Joodse onderduikers in huis.
In de schilderswijk is het de groep rond Kornelis Kraal (de nul-groep) die geïnspireerd wordt

De Westerkerk aan de Kraneweg, waar verschillende verzetsmensen elkaar treffen.

door en contacten onderhoudt met Frits deZwerver. De Westerkerk aan de Kraneweg dientals een ontmoetingsplaats voor gelijkgezinden,
onder wie anko scholtens, directeur van deChristelijke Kweekschool met den Bijbel aan deh.W. Mesdagstraat.
Dat verzetsactiviteiten in de wijk zich niet beperken tot de eigen zuil blijkt uit de veelvuldige
onderlinge contacten. Casper naber (roomskatholiek) heeft bij zijn verzetsdaden contact
met zijn geloofsgenoten, vader en zoon Minck.
De katholieke Minck neemt de gereformeerde
Kornelis Kraal als onderduiker in huis en neemt
deel in de verzetsgroep van hessel van der Zee
en reint Dijkema. De wapens die via de gereformeerde dominee rinze Douma uit zijn kerk
in emmercompascuum per fiets worden aangevoerd, worden in de garage van Minck verstopt.
Zij zijn lid van verschillende kerkgenootschappen, maar wat hen bindt is dat zij allen inspiratie voor hun verzetsdaden vinden in hun geloof.

levensverhalen

6–59Grootste bonnenroof in bezettingstijd
De overval op drukkerij Hoitsema
In de loop van de oorlog zijn er steeds meer
voedselbonnen nodig voor onderduikers. Hetverzet pleegt daarom in het hele land overvallen op distributiekantoren. Een van degrootste klappers is de overval op drukkerij
Hoitsema in de Tuinbouwstraat in Groningen.

Drukkerij Hoitsema in de
Tuinbouwstraat.
Foto Beeldbank WO2 – NIODDrukkerij Hoitsema is in de oorlog een filiaal
van Enschede en zonen in Haarlem, de officiëlelandsdrukkerij. Verschillende bewoners van deSchilderswijk zijn bij deze overval betrokken,zoals drie broers Dijkema uit de Jozef Israëlsstraat, Hessel van der Zee van de Kraneweg, vader en zoon Minck uit diezelfde straat en Klaas
Wigboldus uit de Herman Colleniusstraat.
Bij drukkerij Hoitsema is dag en nacht politiebewaking. De overval lukt dankzij de medewerking van politieagent Menno Pol. Hij tipt
het verzet dat er op de dag voor Hemelvaart,

woensdag 17 mei 1944, veel te halen is. Pol heeft
die avond als bewaker dienst, en meldt zijn collega’s dat zijn dochter zijn vergeten brood komt
brengen. Dan komt niet zij, maar een groep
verzetsmensen binnen. Reint Dijkema houdt
de bedrijfsleider onder schot. Zijn broer Klaas
Simon staat op de uitkijk en broer Piet komt
met een Chevrolet voorrijden. Klaas Wigboldus
en anderen laden die auto tot de nok toe vol met
bonnen. Via handlangers bij de politie gaan degealarmeerde Duitsers in het noorden van destad op zoek naar de overvallers. Die zijn via hetzuiden op weg naar Dennenoord in Zuidlaren.
Daar blijkt dat er 133.450 bonnen zijn buitgemaakt, de grootste opbrengst in de oorlog.
Daarmee is het verzet er niet. De Duitsers brengen op alle resterende bonnen uit die reeks een
rasterwerk aan, zodat de bonnen van de overval
waardeloos worden. Maar het lukt het verzet dit rasterwerk na te maken. Koeriers gaanvervolgens op pad om duizenden onderduikers
in het hele land via deze bonnen van eten tevoorzien.
Politieagent Pol gaat na de overval met zijn
hoofd in het verband met de ambulance vanzuster Jo (Hessel van der Zee) van Groningennaar Apeldoorn voor een onderduikadres. Hij
overleeft zo de oorlog.
Reint Dijkema, Hessel van der Zee en vader enzoon Minck worden drie weken na de overval
na verraad opgepakt. Reint Dijkema en Hesselvan der Zee worden doodgeschoten, Johannes
en Willem Minck gaan beiden op transport naar
Duitsland en overlijden daar. Klaas Wigboldus
sterft in een vuurgevecht met de Duitsers bij debevrijding van Groningen in april 1945.

lEVEnSVERHAlEn

7–49