Sprekende stenen
Stolpersteine in de Schilderswijk Groningen

Les 3 BBWesterbork en de vernietigingskampen
het verhaal van Herbert Philip Joseph1

Westerbork en de vernietigingskampen

Herbert Philip Joseph

In de Schilderswijk in Groningen zijn 263 mensen
omgekomen door naziterreur. Voor bijna al dezemensen is een Stolperstein gelegd.
Een Stolperstein – in het Nederlands ‘struikelsteen’ –is een betonnen klinker waarop een messing
plaatje van 10 x 10 centimeter is aangebracht.
Op het messing plaatje staan de naam, geboorteen overlijdensgegevens van een slachtoffer vanhet naziregime. De steen wordt geplaatst voor
het laatste woonhuis van het slachtoffer. DeStolperstein voor Otto Eerelmanstraat 10 is voor
Herbert Philip Joseph.

Het verhaal van Herbert
Philip Joseph
Herbert Philip Joseph is het eerste kind uit het
huwelijk van Hans Joseph en Charlotte Hildesheim. Moeder Charlotte werkt na haar schooltijd op het kantoor van schrijfmachinefabrikant
Remington en later als secretaresse van de burgemeester van Groningen. In 1922 vertrekt ze als
25-jarige naar Stettin (toen Duitsland, nu Polen)
om te trouwen met Hans Joseph. Daar krijgen ze
in de jaren twintig hun kinderen Herbert en Inge.
Vader Hans werkt er in een warenhuis. Het bedrijf
gaat failliet en het gezin verhuist naar Krefeld,
waar vader weer werk vindt bij een warenhuis tot
hij ontslagen wordt.
Het is de periode waarin de Jodenvervolgingen steeds
openlijker worden. Het gezin vlucht naar Groningen
in de hoop op een veilige plek. De ouders en beidekinderen vinden onderdak bij Charlottes familie, tot
de verhuizing in 1936 naar de Otto Eerelmanstraat.
Herbert is dan 13 jaar. Vader heeft geen vast werk, alleen moeder lukt het om weer als typiste aan de slag
te gaan. Op 10 juli 1942 moet Herbert samen met zijn
vader naar een werkkamp in Kloosterhaar. Zoals veel
Joodse mannen gaan ook zij begin oktober vanuit het
werkkamp naar Westerbork.
dan staat zijn zoon Herbert op de lijst voor Sobibor.
In april 1945 wordt Kamp Westerbork bevrijd en keren de ouders en Inge na enkele maanden terug naarGroningen.

Vervolgens halen twee Nederlandse agenten moeder
Charlotte en dochter Inge uit huis, ze gaan eveneens
naar Westerbork. Vader Hans weet (waarschijnlijk als
lid van de Ordedienst en in het bezit van het IJzeren Kruis uit de Eerste Wereldoorlog) verschillende
keren het transport van vrouw en kinderen naar een
concentratiekamp te voorkomen. Tot midden 1943,

Herbert Joseph gaat vanuit Westerbork naar Sobibor.
Daar wordt hij op 16 juli 1943 vermoord, 19 jaar oud.

2Westerbork en de vernietigingskampen

Herbert Philip Joseph

1Gebruik het verhaal van Herbert Philip JosephWaar kwamen Herbert en zijn familie vandaan?

2 Gebruik de tekst Toch op de lijst
Noem de aanleiding van het vertrek van de familie Joseph uit hun oude woonplaats.
Noem in je antwoord een reden waarom ze ervoor kozen om naar Groningen te gaan.
3 Gebruik de tekst De werkkampen
Op 10 juli 1942 moesten Herbert en zijn vader naar een werkkamp. Net als veel andere
Joodse mannen uit Groningen kwamen ze terecht in het werkkamp Kloosterhaar in
Overijssel.
a Welke Joodse mannen werden naar een werkkamp gestuurd?
b Het wegvoeren van Joodse mannen uit Groningen bleef bij de andere Stadjers niet
onopgemerkt. Noem een voorbeeld waaruit dat blijkt.
c Beschrijf de werkzaamheden die de mannen in de werkkampen moesten verrichten.
Besteed ook aandacht aan de levensomstandigheden in het werkkamp.
d Charlotte en Inge bleven aanvankelijk achter in Groningen, maar zijn bij de razzia inde nacht van 2 op 3 oktober 1942 opgepakt. Leg uit dat dit tijdstip geen toeval was.
e Leg uit waarom de agenten die de razzia moesten uitvoeren volgens politiecommissaris Blank een ‘schone taak’ hadden.
4 Gebruik de tekst Westerbork en de vernietigingskampen
Westerbork speelde een belangrijke rol in het wegvoeren van de Joden uit Nederland.
Beschrijf deze rol en leg uit hoe de nazi’s erin slaagden om de gevangenen in het kamp
rustig te houden.
5 Gebruik de tekst Toch op de lijst
De meeste Joden die in kamp Westerbork terechtkwamen verbleven er slechts een paardagen tot enkele weken. Dat wil zeggen dat Herbert en zijn familie langer dan gemiddeld
in Westerbork verbleven.
Verklaar het lange verblijf van de familie Joseph in kamp Westerbork. Beschrijf in je antwoord ook wat er met Herbert, zijn ouders en zijn zus gebeurd is.
6 Ga nu zelf op zoek
Af en toe komt het in het nieuws: In verschillende landen gebruiken overheden nepnieuws om de mening van de eigen bevolking te beïnvloeden of om onrust te veroorzaken in andere landen.
Leg uit op welke manier de nazi’s valse informatie verspreidden om de Jodenvervolging
in Nederland zo soepel mogelijk te laten verlopen.

3

Otto Eerelmanstraat 10

Toch op de lijst
Herbert Philip Joseph
Als 18-jarige jongen moet Herbert Joseph met zijn vader naar
een werkkamp. Niet lang daarna belanden ze in Westerbork,tegelijkertijd met zijn moeder en zusje. Herberts vader weet lange
tijd deportatie naar een concentratiekamp te voorkomen. Dat lukt
niet voor ieder gezinslid.

Herbert Philip Joseph

Herbert Philip Joseph is het eerste kind uit het
huwelijk van hans Joseph en Charlotte hildesheim. Moeder Charlotte werkt na haar schooltijd op het kantoor van schrijfmachinefabrikant
remington en later als secretaresse van de burgemeester van Groningen. In 1922 vertrekt ze als
25-jarige naar stettin (toen Duitsland, nu Polen)
om te trouwen met hans Joseph. Daar krijgen
ze in de jaren twintig hun kinderen herbert enInge. vader hans werkt
er in een warenhuis.
het bedrijf gaat failliet
en het gezin verhuistnaar Krefeld, waarvader weer werk vindt
bij een warenhuis tot hij
ontslagen wordt.
het is de periode waarin
de Jodenvervolgingen
steeds openlijker worden. het gezin vlucht
naar Groningen in dehoop op een veilige plek.
De ouders en beide kinderen vinden onderdak
bij Charlottes familie,
tot de verhuizing in1936 naar de Otto eerelmanstraat. herbert isdan 13 jaar. vader heeftgeen vast werk, alleen moeder lukt het om weer
als typiste aan de slag te gaan.
Op 10 juli 1942 moet herbert samen met zijn
vader naar een werkkamp in Kloosterhaar.
Zoals veel Joodse mannen gaan ook zij begin
oktober vanuit het werkkamp naar Westerbork.
vervolgens halen twee nederlandse agenten
moeder Charlotte en dochter Inge uit huis, zegaan eveneens naar Westerbork. vader hansweet (waarschijnlijk als lid van de Ordedienst en
in het bezit van het IJzeren Kruis uit de eerste
Wereldoorlog) verschillende keren het transport
van vrouw en kinderen naar een concentratiekamp te voorkomen. Tot midden 1943, dan staatzijn zoon herbert op de lijst voor sobibor.
In april 1945 wordt Kamp Westerbork bevrijd
en keren de ouders en Inge na enkele maanden
terug naar Groningen. aanvankelijk verblijven
ze bij familie en vrienden, later trekken ze inhet ouderlijk huis van Charlotte aan de Folkingestraat. Inge vertrekt in 1947 naar nieuw-Zeeland en trouwt daar. Ze krijgt twee dochters. alshaar vader in april 1967 overlijdt, haalt ze haarmoeder vanuit Groningen naar nieuw-Zeeland.
na de dood van haar man en moeder vertrekt
Inge naar haar dochters in Israël. Daar overlijdt
ze in 2016 als laatste van het gezin Joseph-hildesheim.
herbert Joseph gaat vanuit Westerbork naar sobibor. Daar wordt hij op 16 juli 1943 vermoord,
19 jaar oud.
Herbert Philip Joseph
Geboren: 15 oktober 1923, stettin (Duitsland/Polen).
vermoord: 16 juli 1943, sobibor

levensverhalen

4–99

De werkkampen

In de eerste helft van 1942 worden werkloze Joodse mannen overgebracht naar werkkampen in het oosten en noorden van het land. Vandaaruit brengt de bezetter al vanaf juli een aantal mannen over naar
Kamp Westerbork. Iedereen die overblijft, wordt op 3 oktober 1942
daarheen afgevoerd. Op datzelfde moment vindt in verschillende steden een razzia plaats waarbij zoveel mogelijk van hun familieleden
worden opgepakt. Ook zij gaan op transport naar Kamp Westerbork.
De Groningse commissaris Blank heeft het – cynisch – over ‘gezinshereniging’.

Werkkamp
Werkkamp waar veel
Groningers terecht kwamen

Groningen

Leeuwarden

De FleddersYbenheer
De Wite Peal(De Witte Paal)

De Beetse

Assen

De Landweer

Oranjekanaal
Diever A
Diever B
Mantinge
OrvelteVledder
Gijsselte
StuifzandGeesbrug
RuinenIt Petgat

ConradZwolleLindeHet Wijde GatArriën

Molengoot

Ook vanuit Groningen worden Joden naar
werkkampen gebracht. Op 10 juli 1942 vertrekt een groep van ca. achthonderd mannen
vanaf het Hoofdstation. Ongeveer zeshonderd zijn afkomstig uit de stad, de overige
uit de provincie. Het blijft niet onopgemerkt.
Op 9 juli 1942 meldt commissaris ph. Blankin een politieverslag: ‘Hedenavond te ongeveer 20.10 uur vonden er samenscholingen
plaats van niet-Joden in de Folkingestraaten omgeving, zijnde de Jodenwijk. Oorzaak
vermoedelijk sympathiebetuigingen tegenover de Joden. de Joden zelf vertoonden zich

Kloosterhaar

De Vecht
De Bruine Enk

Balderhaar

Schaarshoek
Twilhaar

De Vanenburg
Enschede
Amersfoort
De Bruynhorst

Palästina’t Schut Arnhem

De Zomp
De Wittebrink
LieveldeHet Overbroek

28–

In de jaren dertig had de nederlandse overheid in het kader van werkverschaffing met
name in het noorden en oosten van het land
werkkampen ingericht. In 1942 laat de bezetter een aantal van deze kampen ontruimen
om plaats te maken voor Joodse mannen
die – vooral door de uitsluitingsmaatregelen
van de bezetter – werkloos zijn geworden. deeersten arriveren op 10 januari 1942, uiteindelijk verblijven er zo’n 5.200 mannen. Zeontginnen de heide, rooien aardappels en
leggen wegen en paden aan. Zwaar lichamelijk werk, al zijn de leefomstandigheden invergelijking met andere interneringskampen
relatief goed.
Inmiddels hebben de nazi’s besloten over tegaan tot de definitieve deportatie en vernietiging van de Joden. In de nacht van 2 op 3
oktober 1942 omsingelt de Ordnungspolizei de werkkampen en begeleidt de Joodse
dwangarbeiders te voet, per vrachtauto oftrein naar Westerbork.

Groningse Joden in werkkampen

KremboongEchtenBeugelen

Werkkampen

Sprekende Stenen

5Groningers in het werkkamp
Twilhaar. De man met wit hemd,
linksboven, is wijkgenoot ManfredBenima.

niet. na plm. een kwartier was de rust geheel
weergekeerd. de Jodenwijk blijft afgezet tot
hedenavond 23.00 uur.’de protesten zetten zich ook de volgende dag
voort: talloze niet-Joodse Stadjers komenbijeen in de omgeving van het station. depolitie moet ze ‘met sabels en gummistokken’ uiteendrijven. politieagent H. doornbos
maakt de fout te zwaaien naar een van detwee vertrekkende treinen. Hij wordt onmiddellijk geschorst en anderhalve maand later
ontslagen.
de Groningse mannen verblijven nog geendrie maanden in de werkkampen. Op zaterdag 3 oktober 1942 worden ze overgebracht
naar Westerbork.

De razzia van 2 op 3 oktober 1942de sluiting van de werkkampen maakt deel
uit van een grote, landelijk gecoördineerde
actie waarbij in verschillende steden Joodse
burgers worden opgepakt. Met name familieleden van de mannen in de werkkampen
zijn het doelwit. In plaatsen als Amsterdam,leiden, eindhoven vinden in de nacht van 2
op 3 oktober 1942 razzia’s plaats.

Ook het Groningse politiekorps zet alle zeilen
bij: op vrijdagavond 2 oktober verzamelenzich vijftig groepjes van drie agenten bij het
politiebureau. Ze worden toegesproken door
commissaris Blank, die hun vertelt over de‘schone taak’ die ze te wachten staat: ze gaan
Joodse gezinnen weer bij elkaar brengen.
Vanaf dat moment tot zes uur in de ochtend zijn de agenten druk in de weer met
het arresteren van Joodse stadjers. Het zijn
veelal vrouwen en kinderen die naar het
Hoofdstation worden gebracht; daar neemt
de marechaussee de bewaking over. Opzaterdag 3 oktober gaan ze op transport naar
Westerbork. de trein vervoert ongeveer zeshonderdvijftig personen, onder wie zeventig
bewoners van de Schilderswijk. In Westerbork worden inderdaad veel gezinnen weer
verenigd, maar de vreugde daarover is in demeeste gevallen van korte duur. Bovendienis het in Westerbork een chaos: op 3, 4 en 5oktober 1942 arriveren tussen de 13.000 en
15.000 Joden, overgebracht uit de werkkampen en opgepakt bij de razzia’s. Het kamp isniet berekend op zo’n enorme toestroom; het
leidt tot de beslissing om langere treinen inte zetten voor transporten naar het oosten.

de ScHIlderSWIJk

6–29

Westerbork en de vernietigingskampen

Westerbork is een doorgangskamp: vanaf hier zijn bijna alle Nederlandse Joden die door de Duitsers zijn opgepakt naar de vernietigingskampen getransporteerd. Om de bewoners zo veel mogelijk
gerust te stellen wordt Westerbork als een gewoon dorp ingericht,
met alle voorzieningen die daarbij horen. Zo wordt verhuld wat het
kamp in werkelijkheid is: het voorportaal van de dood.

Dagelijks leven in Westerbork

WesterborkAssenIn het kamp wordt er alles aan gedaan om
een zo normaal mogelijk leven te ensceneren.
de kinderen gaan naar school, er kan gesport
worden en er wordt aan cultuur gedaan.
Iedere dinsdagavond is er bijvoorbeeld een
revuevoorstelling. door de aanwezigheid van
Plattegrond Westerbork.Uit: De Bosveel Joodse medici in het kamp is de ziekenatlas van de Tweede Wereldoorlog.
zorg uitstekend geregeld, met een eigen ziekenhuis en gekwalificeerd
personeel.
de leiding van het kampis in handen van SSObersturmführer Albert
konrad Gemmeker. Hij
Hoogbehandelt de Joden
Schoonhalen
looogenschijnlijk correct,
maar moet er tegelijkertijd
appelvoor zorgen dat iedere
plaatsweek een groep klaarstaat
om op transport te worden
gesteld. In het begin
vertrekken twee treinencrematorium
per week; vanaf 1943 één0100
200 m
Situatie van juni 1944
trein, op dinsdag. Als je
Kampleiding
Woonbarak
te horen krijgt dat je opKantoor, dienstwoning
Werkplaatstransport moet, moet je je
Opslagplaats
Overig gebouw
spullen pakken in dezelfde
Wachttoren
Ziekenhuis
Spoorweg
Voorzieningen
koffer of plunjezak waarPrikkeldraad
Gevangenis, strafbarak
mee je het kamp bent
Sommige gebouwen hadden in de loop der tijd verschillende functies.
binnengekomen.

30–

Sprekende Stenen

7

Op transport
In totaal vertrekken vanuit Westerbork 93
treinen naar Auschwitz, Sobibor, theresienstadt en Bergen-Belsen. er worden 107.000
nederlandse Joden naar de concentratiekampen afgevoerd, grotendeels vanuit Westerbork.
daarnaast worden vanuit het kamp 245 Sinti
en roma en enkele tientallen verzetsstrijders naar het oosten weggevoerd. Het laatstetransport vertrekt op 13 september 1944. In
totaal zullen maar 5.000 Joden en 32 roma het
overleven.
de transporten in nederland worden verzorgd
door de nederlandse Spoorwegen. een eerste
stap is het maken van een aftakking van despoorlijn Groningen-Meppel naar het kamp.
de bewoners van Westerbork worden als
spoorwerkers ingezet. Het gebruikte materieel
bestaat voor ongeveer 60 procent uit personentreinen en voor 40 procent uit vee- en
goederentreinen.
de treinen gaan eerst naar het noorden, om
bij Haren af te slaan naar een goederenspoor
langs Waterhuizen, Zuidbroek en uiteindelijk
nieuweschans. de lokale bevolking staat inhet begin de treinen uit te wuiven, als protest
en om hun sympathie voor de vertrekkende
Joden over te brengen. Om dit soort opstandige
reacties de kop in te drukken worden
bij ieder station twee agenten opgesteld.
te nieuweschans wordt de nederlandselocomotief afgekoppeld en vervangen door een
locomotief van de duitse reichsbahn. dan gaat
het verder naar het oosten.

De vernietigingskampen
de belangrijkste bestemmingen van detransporten uit Westerbork zijn twee

afgelegen plaatsen in geannexeerd polen:
Auschwitz-Birkenau (60.000 personen) en
Sobibor (34.000 personen). daarnaast gaat
een kleiner aantal transporten naar het
doorgangskamp theresienstadt in tsjechië(4870 personen) en het concentratiekamp
Bergen-Belsen in duitsland (3751 personen).
Auschwitz-Birkenau en Sobibor zijn Vernichtungslager, kampen die zijn opgezet voor
het systematisch uitmoorden van het Joodsevolk. een genocide die de Joden zelf na deoorlog de namen shoah (de ramp) en holocaust (brandoffer) geven.
Auschwitz, het grootste concentratiekamp
van de duitsers, bestaat uit Auschwitz I (hetStammlager, oftewel basiskamp), Auschwitz
II-Birkenau (het Vernichtungslager, oftewel
het vernietigingskamp), Auschwitz III-Monowitz (werkkamp bij de fabrieken van IGFarben en krupp Stahl) en vele subkampen.
Van de ongeveer 1,3 miljoen mensen die hieraankwamen, hebben 1,1 miljoen mensen het
niet overleefd.
Vanuit Westerbork vertrekken 65 transporten naar Auschwitz. de treinen rijden tot
in het kamp. Bij het uitstappen worden demensen in twee rijen verdeeld. de ene rij
gaat dwangarbeid verrichten, de andere gaat
rechtstreeks naar de gaskamers. de slachtoffers krijgen te horen dat ze een douche krijgen; hun wordt gevraagd zich uit te kleden.
Alles wordt eraan gedaan om hen gerust testellen. pas op het allerlaatste moment ontdekken ze dat de doucheruimte in werkelijkheid een gaskamer is. Onder de slachtoffers
van Auschwitz bevinden zich 155 Joden uit
de Schilderswijk.

DanzigHamburg

Neuengamme
43
Ravensbrück
52
Bergen-Belsen
Berlijn1183

KeulenWarschau

Sobibór
34.082D U I T S E R IJ K
Theresienstadt
185

München

Praag

Mauthausen
1315
Wenen

Auschwitz
56.521

Concentratie-, vernietigingskamp
1315 Aantal omgekomen Nederlandse
Joden (voor zover bekend)

Duitse Rijk in 1942
Grens van het Duitse Rijk in 1937Jules Schelvis, die na zijn pensionering het
verhaal van Sobibor op een indrukwekkende
manier heeft uitgedragen. Onder de slachtoffers van Sobibor bevinden zich 57 Joden uit
de Schilderswijk.

Naar het oosten
De treinen die vertrokken vanuitWesterbork brachten slachtoffers
naar de concentratiekampen. Een
aantal bestemmingen is op dezekaart aangegeven.

In nederland woonden voor de oorlog ca.
140.000 Joden, 102.000 van hen worden in
Auschwitz, Sobibor en andere nazi-kampen
vermoord. dat is zo’n 75 procent van deJoodse bevolking, in vergelijking met andere
door de nazi’s bezette landen een erg hoog
percentage. Binnen nederland is Groningen
een van de zwaarst getroffen plaatsen: vande 2.400 Joodse stadjers keren er maar 239
terug.

Enig overgebleven exemplaar
van het treinbord Westerbork –Auschwitz v.v.. Herinneringscentrum
Kamp Westerbork.

Sobibor is een kleiner kamp dat kortere tijd
heeft bestaan, van april 1942 tot november
1943. de aankomstprocedure lijkt veel op diein Auschwitz. Ook hier worden de meeste
mensen op de dag van aankomst vergast
en gecremeerd. tussen 3 maart en 20 juli
1943 arriveren hier 19 deportatietreinen uit
Westerbork met in totaal ruim 34.000 Joden.
Van deze transporten overleven uiteindelijk
slechts 19 personen de oorlog. Onder hen

de ScHIlderSWIJk

8–31