Koniec dywidendy
demograficznej– stagnacja i inflacja,
czy adaptacja technologiczna
Raport specjalny, Impact CEE 2023

Informacja o twórcach raportu
Raport został przygotowany przez SpotData – centrum analiz „Pulsu
Biznesu” – oraz fundację GRAPE. Prace merytoryczne nad raportem koordynował Ignacy Morawski, dyrektor SpotData. Autorami raportu są Ignacy
Morawski, Joanna Tyrowicz i Krzysztof Makarski.
SpotData jest centrum wiedzy i analiz ekonomicznych będącym częścią
Bonnier Business Polska – wydawcy „Pulsu Biznesu” i portalu Bankier.pl.
Analitycy SpotData zajmują się dostarczaniem firmom dedykowanych
danych branżowych i ogólnogospodarczych, a także przygotowywaniem
raportów specjalnych. Jednocześnie zespół SpotData przygotowuje
regularne analizy gospodarcze dla czytelników „Pulsu Biznesu”, a także
prowadzi serwis platforma.pb.pl udostępniający kilka tysięcy najważniejszych danych z polskiej i światowej gospodarki.
GRAPE (Group of Research in Applied Economics) jest niezależnym,pozarządowym ośrodkiem badawczym. Od utworzenia w 2011 roku
GRAPE rozwija badania dotyczące nierówności, systemów emerytalnych,
efektywnej alokacji zasobów, stosowanej makroekonomii oraz ekonomii
kultury. Programy badawcze realizowane są poprzez projekty naukowe,a głównym źródłem finansowania GRAPE są granty naukowe. Umiejętności rozwijane w ramach GRAPE obejmują: modelowanie skutków starzenia się społeczeństw, wpływu tego procesu na demografię i procesy
makroekonomiczne; analizę danych jednostkowych, np. dotyczących
gospodarstw domowych i osób; badania eksperymentalne w terenie,
laboratorium oraz online. Wyniki badań są przykładane do otaczającej
rzeczywistości poprzez promocję polityk opartych na wiedzy. W analizowaniu polityk gospodarczych GRAPE współpracuje z The World Bank,
OECD, ING, EY i polskimi organizacjami pozarządowymi (IBS, CenEA).
Warszawa, maj 2023 r.

Spis treści
4

Streszczenie
Najważniejsze liczby raportu

8

Rozdział 1
Ile nas będzie – koniec dywidendy demograficznej

14

Rozdział 2
Czy będziemy gotowi do pracy – zmiana demograficzna a kondycja zdrowotna

26

Rozdział 3
Czy będziemy zdolni do pracy – zmiana demograficzna a rynek pracy

34

Rozdział 4
Czy utrzymamy wzrost gospodarczy – zmiana demograficzna a tempo rozwoju

42

Rozdział 5
Czy utrzymamy w ryzach inflację i stopy procentowe – zmiana demograficzna a ceny,
koszt kapitału i rynek finansowy

50

Rozdział 6
Czy będzie nas stać na emerytury – zmiana demograficzna a system fiskalny państwa

58

Rozdział 7Podsumowanie i rekomendacje

Streszczenie
Najważniejsze liczby raportu

Spadek liczby ludności

-5,5 mln
O tyle skurczy się populacja Polski do 2050 roku według projekcji ONZ.
Liczba osób w wieku produkcyjnym spadnie o ponad 6 milionów.

Starzenie się społeczeństwa

50 latTaki będzie wiek medianowego mieszkańca Polski w 2050 roku. Dziś jest
to 40 lat. Zmiana struktury wiekowej jest nawet ważniejszym procesem
niż kurczenie się populacji. Starsi pracownicy wniosą do gospodarkibagaż swojego doświadczenia, co będzie działało pozytywnie na produktywność. Ale z kolei mogą być mniej mobilni i mniej zdolni do adaptacji do
nowych technologii, co może obniżyć tempo rozwoju.

Koniec dywidendy demograficznej-1,3 proc.
O tyle średniorocznie będzie malała relacja populacji w wieku produkcyjnym do populacji w wieku nieprodukcyjnym w Polsce. Ta zmianamoże wywoływać negatywną presję na tempo rozwoju gospodarczego.
W ciągu pierwszych dwóch dekad po transformacji relacja populacji
w wieku produkcyjnym i nieprodukcyjnym rosła średnio o 1,5 proc. rocznie– takie zjawisko nazywa się dywidendą demograficzną. Jest to okres,
kiedy udział pracowników w społeczeństwie zwiększa się, dzięki czemu
więcej ono produkuje, oszczędza i inwestuje. W latach 2014–2022 zatrzymanie dywidendy demograficznej było jeszcze łagodzone przez napływ
imigrantów. Ale od trzeciej dekady XXI wieku gospodarka odczuje w pełni
koniec dywidendy demograficznej.

4Zagrożenia zdrowotne

50 tys. lat
Tyle lat życia w zdrowiu tracą Polacy w wieku 50–69 lat w przeliczeniu
na każde 100 tys. osób. Jest to tzw. wskaźnik DALY (disability-adjusted life
years), który pozwala mierzyć obciążenie chorobami związane z przedwczesną śmiercią, niepełnosprawnością i niepełnym zdrowiem. W tej
krytycznej dla podtrzymania aktywności ekonomicznej w przyszłości
grupie wiekowej wskaźnik DALY obniżył się w ciągu 30 lat o 35 proc. To jest
pozytywne. Ale jednocześnie jest wciąż o 26 proc. wyższy od średniej dla
krajów UE i ta negatywna dla Polski różnica nie zmienia się w dłuższym
okresie. To z kolei pokazuje, że Polska nie wykorzystuje wzrostu gospodarczego, by poprawić zdrowie obywateli.

Aktywność zawodowa

56 proc.
Tylko taki odsetek osób w wieku 55–64 lata jest dziś aktywnych zawodowo.
A do 2050 roku ta grupa wieku będzie najliczniejszą na rynku pracy. Średnia
dla krajów Unii Europejskiej wynosi 62 proc., a dla krajów skandynawskich
70–80 proc. Podniesienie aktywności zawodowej w pewnej mierze dokona się samoistnie, ponieważ dzisiejsze kohorty będą bardziej aktywne
w przyszłości. Ale to będzie wymagało też zmian organizacyjnych w firmach
i prawnych w państwie. Bez podniesienia stopy aktywności zawodowej osób
w tej grupie wieku Polskę czekają stagnacja i inflacja.

Elastyczność pracowników-60 proc.
O tyle spada mobilność osób w wieku 60 lat w stosunku do osób w wieku
40 lat. Mobilność jest tu rozumiana jako częstotliwość migracji. Ale wielebadań i wskaźników pokazuje, że osoby starsze są mniej skłonne do zmiany miejsca zamieszkania i pracy. Co więcej, choć takie osoby mają wyższe
niż młodsi doświadczenie i umiejętności skrystalizowane (zdolność
wykorzystania nabytej wiedzy), to jednocześnie mają niższą zdolność donauki nowych umiejętności i adaptacji technologii (umiejętności płynne).
To wszystko sprawia, że zdolność adaptacji gospodarki do zmian strukturalnych może być słabsza w starszym społeczeństwie.

5

Wzrost gospodarczy

1,5 pkt proc.
O tyle może obniżyć się do 2050 roku roczne tempo wzrostu wydajności
pracy (PKB na pracownika) tylko z tytułu zmiany struktury wiekowej populacji i słabszej zdolności społeczeństwa do wytwarzania i absorbcji innowacji. Jednak ten negatywny efekt może być mitygowany przez wiele
pozytywnych zjawisk, które dziś jeszcze nie są dostrzegalne ze względu
na to, że zmiana demograficzna dopiero się zaczyna. Na przykład jestmożliwe, że w reakcji na spadek liczby pracowników przedsiębiorstwa
znacząco zwiększą nakłady na automatyzację pracy i dokonają głębokich
proefektywnościowych zmian organizacyjnych.

Inflacja

5–10 proc.
W takim przedziale znajdzie się inflacja w krajach rozwiniętych w długim
okresie z powodu zmian demograficznych, przewiduje brytyjski ekonomista Charles Goodhart w głośnej książce „The Great Demographic Reversal”.
Starzenie się społeczeństwa może utrudniać stabilizację inflacji m.in. zewzględu na to, że w trakcie tego procesu popyt konsumpcyjny całego
społeczeństwa maleje wolniej niż potencjał produkcyjny. Ostatecznie
jednak inflacja będzie zależała od rozwiązań instytucjonalnych i preferencji
społecznych. Inflacyjne ostrzeżenia mogą nie doceniać tego, że starsze
grupy wiekowe mają większą preferencję dla niskiej i stabilnej inflacji.

Emerytury

50 proc.
Taka część emerytów w 2050 roku będzie pobierała emerytury minimalne, jeżeli system emerytalny nie ulegnie zmianie. Nie da się rozwiązać
tego problemu bez podniesienia wieku emerytalnego, a efektywne
podniesienie wieku emerytalnego będzie niemożliwe bez podniesienia
wieku ustawowego. Pracownicy najczęściej wybierają pierwszy możliwy
moment przejścia na emeryturę. Często w pierwszym okresie emerytury
dorabiają. Przy 50 proc. pobierających minimalne świadczenie jednostkom nie opłaca się odkładanie momentu przejścia na emeryturę, bo i takbędą ją otrzymywały w minimalnej wysokości.

6

Ryzyka i szanse związane z transformacją demograficzną

Źródło: SpotData

RyzykaSzanseMniejsza aktywność
zawodowaWyższe inwestycje w kapitałludzki (w warunkach spadku stopy zwrotu z kapitału trwałego)Większe obciążenie społeczeństwa chorobami
niezakaźnymi

Wyższy udział wynagrodzeń
w dochodach i mniejszenierówności społeczne

Wolniej rosnąca liczba klientów, mniej optymizmu, mniej
innowacjiZwiększenie bodźców do poprawy
stanu zdrowia ludności (z perspektywy indywidualnej i publicznej)

Mniej inwestycji, wolniejsza
adaptacja nowych technologii

Wzrost zasobów kapitału percapita (np. mieszkań, maszyn)

Osłabienie efektów skaliWięcej bodźców do podnoszenia efektywności
w firmachRosnące jednostkowe koszty
utrzymania infrastrukturyWięcej bodźców doautomatyzacji

Mniejsze prawdopodobieństwo znalezienia geniuszy„Zasysanie” pracowników
z grup dotychczas wykluczonych społecznie

Podwyższona inflacja

Mocniejsze tendencje do
aglomeracji i wzrost siły
miast

Niskie emerytury i konflikty
społeczne wokół ich poziomu

Mniejsza dynamika popytu na
energię i emisji GHC

7

Rozdział 1
Ile nas będzie –koniec dywidendy
demograficznej

Demografia to przyszłość, której duża część już
dawno się wydarzyła. Jako jeden z najwolniejszych procesów społecznych, pomijając zjawiska
trudno poddające się modelowaniu, takie jakpandemie czy migracje na skutek działań wojennych, procesy demograficzne na 20 czy 30 lat do
przodu są dobrze zbadane i obarczone relatywnie
niewielką niepewnością.
Procesy demograficzne jednoznacznie wskazują, że większość społeczeństw gospodarek rozwiniętych – a do takich należy Polska – będzie
kurczyć się w najbliższych dekadach.
Tempo spadku populacji zależy od trzech tendencji: dalszego wydłużania
trwania życia, liczby urodzeń oraz napływu migrantów.
W przypadku Polski pierwszy proces – długość trwania życia – w niewielkim stopniu dotyczy ograniczania umieralności niemowląt lub
ograniczania liczby zgonów 20 czy 30-latków. Największe wzrosty
dotyczyć będą wydłużania życia osób starszych na skutek zmniejszeniaśmiertelności chorób przewlekłych (takich jak cukrzyca, choroby układu
krwionośnego) oraz poprawy diagnostyki i uleczalności nowotworów.
W konsekwencji liczba osób starszych wzrośnie, ale w niewielkim stopniuzwiększy to liczbę osób w wieku produkcyjnym.
Drugi czynnik – liczba urodzeń – determinowany jest przez liczbę kobiet
w wieku rozrodczym oraz decyzje prokreacyjne. Polskę charakteryzowaćbędzie malejąca liczba kobiet w grupie wiekowej 20–45, przy czym w Polsce stopa dzietności należy do najniższych na świecie, a opieka prokreacyjna tylko w niewielkim stopniu umożliwia wydłużenie okresu prokreacji.
Jeśli chodzi o trzeci proces – migracje – Polska jest historycznie krajem
emigracji. Przez ostatnie 70 lat systematycznie poza granicami kraju
przebywa około 2 mln obywateli, choć oczywiście zmieniał się charakter
emigracji oraz cechy emigrantów. Ostatnia dekada to stopniowy napływ
do Polski obywateli zarówno Ukrainy, jak i – w mniejszym stopniu –innych krajów. Skala dotychczasowego napływu – około 1 mln pracowników zarejestrowanych w ZUS – zaczyna być już odczuwalna na polskim
rynku pracy. Trzeba jednak podkreślić, że imigrację do Polski wybierają
dotąd obywatele państw demograficznie starszych od naszego kraju.
Dodatkowo wiele z tych migracji ma charakter cyrkulacyjny (relatywnie
krótkie pobyty przerywane powrotami do kraju pochodzenia), niekoniecznie osiedleńczy. Wreszcie przyczyną największego z tych napływów
– obywateli Ukrainy – jest niestabilna od 2014 roku sytuacja polityczna
w tym kraju, a nie atrakcyjność Polski jako kraju docelowego. Ten ostatni
aspekt ujawnił się szczególnie silnie po 24 lutego 2022 roku i agresji Rosji

9na Ukrainę: o ile w pierwszej fazie uchodźcy trafiali w zdecydowanejwiększości do Polski, o tyle rok po rosyjskiej inwazji około dwóch trzecich
obywateli Ukrainy przebywających poza jej granicami na skutek wojny nie
mieszka już w Polsce.
Na tle innych krajów populacja Polski kurczyć się będzie stosunkowo
szybciej. Powodem jest bardzo niska dzietność oraz to, że długość
życia nie rośnie w Polsce tak szybko jak w innych krajach rozwiniętych,szczególnie życia w dobrym zdrowiu. W celu przeprowadzenia analizy
porównawczej wybrano kilka krajów. Turcja jest przykładem kraju o nadal młodej strukturze populacji i względnie wysokiej dzietności. Krajeo zbilansowanej w porównaniu do Polski dzietności i wydłużaniu dalszego trwania życia (Czechy i Francja), a także o stabilnych napływach
imigracyjnych (Szwecja). Wreszcie, w porównaniu wzięto pod uwagę
także prognozy demograficzne dla Ukrainy (nieuwzględniające na razie
efektów związanych z agresją Rosji). Z tego porównania wyłania się
przyszłość Polski jako kraju kurczącego się wyjątkowo szybko. W ciągu
zaledwie 50 lat populacja naszego kraju spadnie o 25 proc.

Wykres 1
Demografia to przyszłość, której duża część już dawno się wydarzyła. Jako jeden z najwolniejszych procesów
społecznych, pomijając zjawiska trudno poddające się modelowaniu, takie jak pandemie czy migracje na skutek działań wojennych, procesy demograficzne na 20 czy trzy 30 lat do przodu są dobrze zbadane i obarczone
relatywnie niewielką niepewnością.
Populacja Polski w 2050 i 2070 roku: warianty projekcji demograficznej (w mln)
45

37,5

40
35

34,9

32,4

30

35,6
30,1

25

25,2

20
15
10
5
0

obecniewariant optymistyczny

10

2050
prognoza centralna

2070
wariant pesymistycznyŹródło: GRAPE, ONZ

Wykres 2
Na tle innych krajów populacja Polski kurczyć się będzie stosunkowo szybko. Wynika to zarówno z bardzo niskiej
dzietności (w odróżnieniu od krajów mniej rozwiniętych), jak i z tego, że długość życia nie wydłuża się w Polsce
tak szybko jak w innych krajach rozwiniętych, szczególnie życia w dobrym zdrowiu.
Zmiana populacji Polski na tle innych krajów
140
120dziś = 100 proc.

100
80
60
40
20
0

CzechyFrancja

Populacja ogółem w relacji do populacji dziś:Polskaza 30 latSzwecjaza 50 lat

TurcjaUkrainaŹródło: GRAPE, ONZ

Kurczeniu się populacji Polski towarzyszyć będzie systematyczny wzrost
wieku obywatela kraju (za obywatela bierzemy osoby powyżej 18 rokużycia). Niewielka liczba urodzeń zrealizowanych w ostatnich dekadachoznacza, że do 2050 roku w kolejnych rocznikach pojawiać się będzie
coraz mniej osób młodych. Wydłużanie dalszego trwania życia osób
starszych – choć dalece niewiodące w Europie – zwiększy udział osób
starszych w populacji. Korzystając z szeregu projekcji demograficznych,pokazujemy wiek medianowego obywatela. Jest to osoba w takim wieku,
że dokładnie połowa populacji jest od niej starsza, a połowa populacji
jest od niej młodsza. Centralna prognoza demograficzna wskazuje, żewiek medianowego obywatela wzrośnie z ok. 40 lat do ponad 50 lat
w zaledwie trzy dekady. Nawet w najbardziej optymistycznych prognozach możliwie wysokiego przyrostu naturalnego, wiek medianowego
obywatela wzrośnie o siedem lat w tej perspektywie. Jest to tempowyraźnie wyższe niż w ciągu ostatnich siedmiu dekad od II wojny światowej. W tamtym okresie wiek medianowego obywatela wzrósł zaledwieo 14 lat, czyli o dwa lata na dekadę. Tymczasem zgodnie z prognozą czeka
nas wzrost przeciętnie o trzy lata w ciągu dekady.

11

Wzrost wieku medianowego obywatela w Polsce jest szybszy niż w wielu
krajach europejskich. Do porównania wybraliśmy te same kraje, które
zobrazowano na Wykresie 2. Do końca lat 40. bieżącego wieku medianowy obywatel w Polsce będzie starszy niż we Francji, Szwecji czy
Czechach. Spośród krajów europejskich tylko Ukraina dorównuje Polsce
w tempie starzenia się społeczeństwa. Tempo starzenia się będzie także
wysokie w społeczeństwach młodych, jak Turcja – lecz tam proces ten
obecnie jest na znacznie niższych poziomach i do roku 2050 pozostanieponiżej bieżącego poziomu w Polsce.
Czy ta przyszłość demograficzna jest nieunikniona? Jeśli chodzi o liczbę
urodzeń, przy niskiej liczbie kobiet w wieku rozrodczym nawet wzrost
dzietności nie zmieni zasadniczo ani liczby obywateli Polski, ani struktury
populacji wg wieku. Są jednak kraje, które za pomocą aktywnej polityki
imigracyjnej częściowo przynajmniej kompensują niższą liczbę urodzeń. Napływ obywateli innych krajów jest w stanie w relatywnie szybki
sposób zwiększyć liczbę obywateli. Jednocześnie, ponieważ w migracjeangażują się osoby przeciętnie młodsze niż ich populacje pochodzenia,
natychmiastowy efekt dla kraju goszczącego polega na odmłodzeniu
populacji i zasobu siły roboczej. Jak duże są te efekty? Trudno ocenić ichskalę w przypadku Polski, bo tradycyjnie kraj nasz doświadczał raczej
emigracji niż dużego napływu obcokrajowców, dlatego w prognozach
demograficznych dla Polski rola imigracji jest zaniedbywalna. Dlatego

Wykres 3
Kurczeniu się populacji Polski towarzyszył będzie systematyczny wzrost wieku obywatela kraju (za obywatelabierzemy osoby powyżej 18 roku życia). Niewielka liczba urodzeń już zrealizowanych w ostatnich dekadach oznacza, że do 2050 roku w kolejnych rocznikach pojawiać się będzie coraz mniej osób młodych.
Wiek medianowego obywatela w Polsce (projekcja w wariancie centralnym)Źródło: GRAPE, ONZ

60
55
50
45
40
35
30
25
20

12

1950

1960

1970

1980

1990

2000

2010

2020

2030

2040

2050

Wykres 4
Dywidenda demograficzna to sytuacja, w której populacja w wieku produkcyjnym zwiększa się w relacji dopopulacji w wieku nieprodukcyjnym. Jest to okres przejściowy, w którym kraj może szybciej akumulować kapitał,inwestować, rozwijać się i budować gospodarkę zdolną do utrzymania tempa wzrostu nawet po wygaśnięciu
dywidendy.
Zmiana relacji osób w wieku produkcyjnym do osób w wieku nieprodukcyjnym, średniorocznie w ciągu
10 lat (w proc.)Źródło: GRAPE, ONZ

3

2

1

0

-1

projekcja ONZ

-2

-3
1960

1980

2000

2020

2040

skorzystaliśmy z oszacowań dla dwóch krajów słynących ze skutecznej
i aktywnej polityki imigracyjnej: Szwecji oraz Stanów Zjednoczonych.
Z uwagi na wieloletnie doświadczenie imigracyjne w tych krajach można
w wiarygodny sposób prognozować potencjalną skalę imigracji w następnych dekadach.
Na wykresie zobrazowano wiek przeciętnego obywatela Szwecji oraz
Stanów Zjednoczonych w wariancie bez imigracji (linia przerywana) oraz
w prognozie traktowanej jako centralna (czyli uwzględniająca najbardziej prawdopodobny rozwój imigracji, dzietności oraz dalszego trwaniażycia). Naturalnie w scenariuszach bez napływu nowych imigrantów wiek
przeciętnego obywatela jest nieco wyższy niż w prognozie centralnej,
lecz są to różnice rzędu ok. 0,4 roku, w porównaniu do ponad dwóch lat
generowanych przez pozostałe procesy demograficzne. Bierze się to
głównie z tego, że imigranci po osiedleniu się w kraju goszczącym także
się starzeją. Z uwagi na ogólny wzrost wieku średniego obywatela naświecie kolejne grupy napływających imigrantów będą nieco starsze
niż w poprzednich rocznikach. O ile więc aktywna i inkluzywna polityka
imigracyjna z pewnością może być źródłem rozwoju i siły społeczeństwa,o tyle w niewielkim stopniu wpłynie na strukturę populacji wg wieku.

13

Rozdział 2
Czy będziemy gotowi
do pracy – zmiana
demograficzna
a kondycja zdrowotna

Zmiana demograficzna dotykająca Polskę i inne
kraje rozwinięte jest tak naprawdę złożeniem
wielu procesów: niskiej dzietności, malejącej
śmiertelności, rosnącej długości życia. Mieszkańców Polski będzie prawdopodobnie coraz mniej,
ale będą oni również coraz starsi.
W związku z tym powstaje pytanie, jak będzie wyglądało życie w społeczeństwie złożonym w dużej mierze z osób w podeszłym wieku? Nawet
w optymistycznym wariancie demograficznym, do 2050 roku odsetek
mieszkańców Polski mających 80 lat i więcej zwiększy się dwukrotnie– z 4 do 8 proc. A odsetek osób mających co najmniej 65 lat – z 19 do
28 proc.
Rodzi to wiele istotnych wyzwań. Po pierwsze, jest pytanie, czy życie
osób starszych będzie dłuższe, ale przepełnione chorobami, czy też będzie dłuższe w dobrym zdrowiu? Czy osoby w grupach wiekowych, któredziś są zwykle nieaktywne zawodowo, będą fizycznie zdolne do pracy?
Czy opieka nad starszymi osobami będzie pochłaniała coraz większą
część czasu i zasobów osób ze średnich grup wiekowych i czy to w jakiś
sposób ograniczy ich możliwości wykonywania pracy zarobkowej?
Zdrowie jest pierwszym punktem do rozważań nad konsekwencjami
zmiany demograficznej. Jest to też największa niewiadoma związana
ze starzeniem się społeczeństwa (Bloom, 2022). Widać tutaj jak na dłoni
wszystkie szanse i wyzwania związane ze zmianą demograficzną.
Z jednej strony dłuższe życie spędzone w zdrowiu powinno być powodem do większej satysfakcji. Któż nie odpowiedziałby pozytywnie na
pytanie: czy chciałaby Pani/chciałby Pan żyć dłużej? Różne badania prowadzone w wielu miejscach świata pokazują, że ludzie chcą żyć długo.
Na przykład badanie Pew Research Center wskazuje, że 70 proc. Amerykanów chciałoby dożyć 100 lat. Pożądana długość życia to ok. 90 lat,
podobnie jest w Norwegii czy Niemczech (https://bigthink.com/health/age-longevity/). Z drugiej strony nie jest do końca jasne, czy dłuższe
życie oznacza dużo dłuższe życie w zdrowiu. Większy odsetek osób
starszych oznacza większą częstotliwość chorób, potencjalnie dłuższy
okres życia w cierpieniu fizycznym, a do tego większą presję finansową
na system ochrony zdrowia, system emerytalny, system podatkowy.

15

Kompresja zachorowalności
Pierwsze pytanie, z którym należy się zmierzyć, jest
takie, czy wraz z rosnącą długością życia przesuwa
się w czasie moment, w którym ludzie zaczynają
zapadać na choroby niezakaźne, takie jak nowotwory, choroby układu oddechowego i krwionośnego,choroby psychiczne i neurologiczne? Naukowcy niesą zgodni. Niektórzy twierdzą, że występuje zjawisko
kompresji zachorowalności, czyli odsunięcia momentu największego ryzyka chorób. Inni wskazują,że wydłużenie życia wiąże się po prostu z wydłużeniem okresu zachorowań. Jeszcze inni uważają, żemożemy podążać ścieżką pośrednią – wraz z wydłużeniem okresu życia chorób będzie więcej, ale
najcięższe choroby będą koncentrowały się w najstarszych grupach wiekowych.
Dowody na te odmienne hipotezy są bardzo zróżnicowane, aczkolwiek większość danych zdaje się
wspierać optymistyczną hipotezę kompresji zachorowalności. Jednocześnie kompresja ta może być na
razie niewystarczająca, by w pełni zrekompensować
rosnącą długość życia, co oznacza, że koszty ochrony
zdrowia i opieki nad osobami starszymi będą sięzwiększały. Rezultaty są zatem umiarkowanie optymistyczne. Oczekiwana długość życia w zdrowiu sięzwiększa, ale może być to proces niewystarczająco
szybki, by sam w sobie mitygował koszty związane
ze starzeniem się społeczeństwa.
Są wprawdzie badania, które wskazują na brakistotnego przesunięcia w częstotliwości występowania pewnych dotkliwych chorób niezakaźnych. Na
przykład Crimmins i Beltran-Sanchez (2010) pokazują,że odsetek osób zapadających na wiele istotnychchorób (np. dusznica bolesna, zawał, udar) w grupie
wiekowej 60–69 lat, a więc takiej, która może miećkrytyczne znaczenie dla podnoszenia aktywności zawodowej, zwiększył się między 1996 a 2006 rokiem.
Ci autorzy sugerują, że kompresja śmiertelności
może nie występować, a wydłużający się okres życia
będzie niósł rosnącą długość życia w chorobach.
Jednak to badanie dotyczy Stanów Zjednoczonych,
czyli kraju, w którym krzywa śmiertelności jest generalnie dużo gorsza niż w innych krajach rozwiniętych
ze względu na bardzo duże różnice przeciętnego
stanu zdrowia i oczekiwanej długości życia między
grupami dochodowymi, rasowymi, lub w zależności
od edukacji. Co więcej, dokładniejsze analizy danych

16

zdrowotnych prowadzone przez Cutlera i innych(2013) wskazały, że oczekiwana długość życia w zdrowiu nawet w Stanach Zjednoczonych rośnie znacznie
szybciej niż oczekiwana długość życia w chorobach.
Wiele badań prowadzonych w innych krajach przynosi pozytywne rezultaty. Na przykład badanie Geyeri innych (2018) wskazuje, że między 2005 a 2016 rokiem w Niemczech przeciętny wiek pierwszego
zawału zwiększył się niemal o 11 miesięcy. Seaman
i inni (2020) na podstawie sięgających lat 80. danychz Danii wskazują, że przeciętny wiek pierwszego
pobytu w szpitalu (dla osób od 60 roku życia) trwającego dłużej niż dwa dni zwiększył się w ciągu 25 lato niemal dwa lata. Ale jednocześnie ci sami autorzy
pokazują, że zwiększa się zróżnicowanie przeciętnego wieku osób trafiających do szpitala, co oznacza,że sam wskaźnik przeciętnej mówi coraz mniej. Rośnie zróżnicowanie stanu zdrowia, co z kolei sugeruje,
że kompresja zachorowalności nie postępuje liniowo,
a w pewnych grupach może nie zachodzić.
Dane statystyczne oparte na raportowanym przez
samych ankietowanych stanie zdrowia wskazują,że oczekiwana długość życia w zdrowiu rośnie. Dla
osoby w wieku 50 lat zwiększyła się między 2011a 2019 rokiem z 16,6 do 17,8 lat.
Objawy kompresji zachorowalności w Polsce można
również dostrzec w danych Narodowego Funduszu Zdrowia dotyczących wydatków na refundację
leczenia w zależności od wieku. Koszt leczenia
przeciętnego pacjenta w wieku 55–65 lat obniżył siędość wyraźnie, a jednocześnie wzrósł koszt leczenia
przeciętnego pacjenta w wieku powyżej 70 lat, comoże potencjalnie sugerować, że następuje przesunięcie przeciętnego wieku zapadalności na poważne
choroby. W 2012 roku koszt leczenia przeciętnego
pacjenta w wieku 60–65 lat wynosił 136 proc. średniej
dla wszystkich, natomiast w 2021 roku – 124 proc. Nie
wiemy wprawdzie na podstawie surowych danych, cokryje się za tym spadkiem, jednak trend daje nadzieję
na to, że w grupach wiekowych krytycznych dla podnoszenia aktywności zawodowej następuje poprawa
przeciętnego stanu zdrowia. Ten proces widać też
po malejącym obciążeniu chorobami, wyrażanym
wskaźnikiem DALY (disability-adjusted life years),
który pokazuje lata życia utracone w wyniku śmierci

lub niepełnosprawności w przeliczeniu na 100 tys.
mieszkańców. Wskaźnik ten dla całej populacji Polskimiędzy 2009 a 2019 rokiem obniżył się o 1 proc.,a dla grup wiekowych między 50 a 69 rokiem życia
o ponad 5 proc. Jednocześnie poprawa jest wciąż
zbyt wolna w porównaniu do tego, co jest możliwe doosiągnięcia, na co wskazuje brak istotnej konwergencji do krajów Unii Europejskiej. W 2009 roku wskaźnikDALY dla Polski w grupie wiekowej 50–69 lat było 27 proc. wyższy niż dla krajów UE, a w 2019 rokujuż o 29 proc. wyższy, mimo że w tym okresie Polska
stała się krajem nadganiającym UE pod względem
PKB per capita. O ile więc obserwujemy konwergencję
gospodarczą, o tyle nie obserwujemy konwergencji
zdrowotnej populacji do standardów europejskich.

Wykres 5
Zdolność dostosowania gospodarki do procesu starzenia się ludności będzie zależała m.in. od tego, czy wydłużenie wieku odsunie w czasie moment intensyfikacji zachorowań (kompresja zachorowalności).
Okres największej zachorowalności jako funkcja wieku – teoretyczne scenariuszeŹródło: SpotData

obecnienarodzinyśmierć

scenariusz negatywny – rozciągnięcie wieku zachorowalności

narodzinyśmierć

scenariusz pozytywny – kompresja zachorowalności

narodzinyśmierć

17

Wykres 6
W Polsce widać symptomy kompresji zachorowalności. Koszty leczenia osób w wieku 50–65 lat spadały w ostatnich latach. Kontynuacja tego trendu może zmniejszyć presję finansową na system ochrony zdrowia. Ale jesteśmy dopiero na początku procesu.
Koszt leczenia pacjentów w Polsce jako funkcja wieku – dane NFZŹródło: Spotdata, NFZ

Koszty leczenia na pacjenta jako procent średniej dla populacji
250%

200%

150%

100%

50%

55-59

60-64

65-69

70-74

75-79

80-84

85+

60-64

65-69

70-74

75-79

80-84

85+

50-54

45-49

55-59

2012

2021

40-44

35-39

30-34

25-29

20-24

15-19

10-14

5-9

0-4

0%

grupa wieku

Zmiana wskaźnika kosztów leczenia pacjenta w latach 2012–2021
25%
20%
15%
10%
5%
0%
-5%
-10%

grupa wieku

18

50-54

45-49

40-44

35-39

30-34

25-29

20-24

15-19

10-14

5-9

0-4

-15%

19

Zmiany w zachorowalności
Największym wyzwaniem zdrowotnym z punktu
widzenia zmiany struktury wiekowej społeczeństwa
są choroby niezakaźne (NCD – non-communicablediseases), do których należą przede wszystkim choroby układu krążenia oraz nowotwory (odpowiedzialne łącznie za 53 proc. strat w zdrowiu, mierzonychwskaźnikiem utraconych lat życia), ale także zaburzenia neurologiczne, reumatyczne, cukrzyca i choroby nerek oraz zaburzenia psychiczne (stanowiące
łącznie kolejne 20 proc. strat w zdrowiu). Wszystkie
te choroby mają znacznie większą częstotliwość
występowania w starszych grupach wiekowych.
Łączne straty w latach życia z tytułu wymienionych
dolegliwości dla grupy wiekowej 50–70 lat są 3,5 razywyższe niż dla grupy wiekowej 30–49 lat, podczas
gdy dla pozostałych chorób ten wskaźnik wynosi
tylko 1,5 raza.
Największym wyzwaniem z punktu widzenia zdrowia
społeczeństwa jest zatem znalezienie sposobu naobniżenie obciążenia wynikającego z kluczowychchorób niezakaźnych.
Pewne pozytywne trendy już są widoczne. W latach
1990–2019 obciążenie (DALY) z tytułu najważniejszych chorób niezakaźnych w grupie wiekowej
50–69 lat zmniejszyło się aż o 35 proc. Największy
spadek wystąpił w przypadku chorób układu krążenia (niemal 60 proc.) oraz nowotworów (13 proc.).
Przy czym spadek jest w różnym stopniu wywołanyzmniejszeniem zachorowalności oraz uciążliwości
choroby. Na przykład w przypadku nowotworównastąpił dość wyraźny wzrost zachorowalności
w starszych grupach wiekowych, ale jednocześnie
istotnie wzrosła przeżywalność najważniejszych chorób nowotworowych, co z kolei jest funkcją szybszej
wykrywalności chorób oraz rosnącej skuteczności
terapii. Z kolej w przypadku chorób układu krążenia
nastąpił spadek zachorowalności oraz spadek uciążliwości chorób.

20

Jednocześnie są choroby niezakaźne, które stwarzają
coraz większe obciążenie zdrowotne. Należą donich zaburzenia neurologiczne i psychiczne. Wzrostobciążenia z tego tytułu między rokiem 1990 a 2019
wyniósł 3 proc. Zdaniem ekspertów zajmujących
się zdrowiem publicznym i jego ekonomicznymi
wymiarami demencja będzie jednym z największych
wyzwań zdrowotnych XXI wieku. Wynika to z kilku
powodów. Po pierwsze, jest to choroba bardzo specyficzna dla osób w podeszłym wieku – zachorowalność na alzheimera i inne rodzaje demencji praktycznie nie występuje w grupach wiekowych między 30
a 50 rokiem życia, by później rosnąć w wykładniczym
tempie. I tak, szacunki IHME wskazują, że w Polsce
w grupie wiekowej 45–49 lat są tylko 3 nowe przypadki demencji na 100 tys. osób rocznie, podczas gdy
w grupie wiekowej 65–69 lat jest takich przypadków
60. Po drugie, choroba ta obciąża długo, przyczyniając się do stopniowego pogorszenia stanu zdrowia
przez wiele lat. Po trzecie, demencja, szczególnie
w zaawansowanym stadium, stanowi obciążenie nie
tylko dla chorującego, lecz również dla otoczenia.
W ostatnich 30 latach obciążenie demencją w Polscezwiększyło się o 10 proc., choć jest bardzo duży stopień niepewności związany z szacunkiem liczby osób
dotykanych przez tę chorobę. Wiele osób pozostaje
bowiem bez diagnozy.
Problem polskiego społeczeństwa i systemu ochrony
zdrowia polega również na tym, że obciążenie związane z chorobami niezakaźnyni nie maleje w stosunku do innych krajów UE i utrzymuje się na poziomie
ok. 26 proc. wyższym. Oznacza to, że polscy obywatele nie korzystają w pełni z owoców wzrostu
gospodarczego pod względem stanu zdrowia.
Wynika to zapewne z wielu przyczyn, ale na liście
najważniejszych znajdują się na pewno relatywnie
niskie wydatki na ochronę zdrowia, a szczególnie na
prewencję w ochronie zdrowia, a także dość powolne
relatywne zmiany w behawioralnych determinantach
zdrowia, takich jak palenie tytoniu czy nadużywanie
alkoholu.

Wykres 7
Zapadalność na choroby niezakaźne wyraźnie rośnie wraz z wiekiem, a największy przyrost zaczyna się w grupach wieku powyżej 40–50 lat, czyli tych, które będą wkrótce dominować na rynku pracy. W ostatnich 30 latachczęstotliwość występowania najważniejszych chorób niezakaźnych malała, choć w przypadku niektórych chorób,
jak nowotwory czy demencja, nie widać spadku.

1990

2019

nowotwory

choroby układu krążenia

3,5

3,5
wiek 55+

3,0
2,5

2,5

2,0

2,0

1,5

1,5

1,0

1,0

0,5

0,5

0,0

20

25

30

35

40

45

50

55

60

65

alzheimer i inne rodzaje demencji

0,0

20

25

30

35

40

45

50

55

60

65

przewlekłe choroby układu oddechowego

3,5

3,5
wiek 55+

3,0

2,5

2,0

2,0

1,5

1,5

1,0

1,0

0,5

0,5

20

25

30

35

40

45

50

55

60

65

wiek 55+

3,0

2,5

0,0

wiek 55+

3,0

0,0

20

25

30

35

40

45

50

55

60

65

Źródło: Spotdata, IHME

21

Przyczyny behawioralne chorób zakaźnych
Zgodnie z analizami wykonywanymi w ramach projektu Global Burden of
Diseases, który jest dużym badaniem prowadzonym przez kilka tysięcy
naukowców na całym świecie, standaryzującym dane ilościowe na temat
wszystkich głównych chorób, czynników ryzyka i wyników klinicznych,
istnieją trzy główne i szerokie grupy ryzyka, do których można przypisać
przyczyny chorób. Są to czynniki: behawioralne, czynniki środowiskowe
oraz metaboliczne. Te pierwsze odgrywają największą rolę pod względem kosztów zdrowotnych, czyli liczby straconych lat życia (wskaźnika
DALY). Zgodnie z tym, co pisze Światowa Organizacja Zdrowia, „większość
chorób niezakaźnych jest wynikiem czterech konkretnych zachowań
(używanie tytoniu, brak aktywności fizycznej, niezdrowa dieta i szkodliwe używanie alkoholu), które prowadzą do czterech kluczowych zmian
metabolicznych/fizjologicznych (podwyższone ciśnienie krwi, nadwaga/
otyłość, podwyższone stężenie glukozy we krwi i podwyższony poziom
cholesterolu)”.
Te dane oznaczają, że część obciążenia związanego z chorobami niezakaźnymi jest możliwa do wyeliminowania poprzez zmiany zachowań
ludzi. Nie oznacza to oczywiście, że jest to łatwe ani że można to osiągnąć za pomocą jakichś prostych do zdefiniowania i wdrożenia polityk. Ależe istnieje ewidentnie duże pole do poprawy stanu zdrowia ludności.
W przypadku Polski udział czynników behawioralnych odpowiada za
prawie 60 proc. obciążenia zdrowotnego grup społecznych w wieku
50–69 lat. W przypadku krajów Unii Europejskiej jest to ok. 50 proc.
Polska nie tylko odstaje od innych krajów pod względem obciążenia
zdrowotnego, ale również nie wykazuje konwergencji pod tym względem
i notuje systematycznie wyższy udział czynników behawioralnych wśród
czynników ryzyka determinujących choroby.
W oczy rzuca się szczególnie pogorszenie sytuacji zdrowotnej podwzględem chorób wywołanych nadużywaniem alkoholu. W latach
2009–2019 obciążenie chorobowe związane z tym czynnikiem zmniejszyło się w Polsce tylko o 4 proc., podczas gdy w krajach UE spadek wyniósł 8 proc. W przypadku innych istotnych czynników behawioralnych,
takich jak palenie tytoniu czy zła dieta, obciążenie chorobowe w Polsce
spada w mniej więcej podobnym tempie co w UE – czyli za wolno.
Te dane wskazują, że w Polsce przestrzeń do interwencji polityk publicznych, które mogłyby wywołać zmiany zachowań i w przyszłości również
zmniejszenie obciążenia chorobami, wciąż jest duża. Zmniejszenie zużycia alkoholu, konsumpcji papierosów, poprawa w zakresie aktywności
fizycznej i diety – bez tych zmian trudno będzie istotnie wydłużyć okresżycia w zdrowiu. Jednocześnie bez tych zmian trudno będzie istotnie
podnieść aktywność zawodową Polaków w wieku
60–70 lat, co oznacza również, że w warunkach starzenia się ludności
będą to zmiany krytyczne dla wzrostu gospodarczego, czy stabilności
systemu emerytalnego.

22

Wykres 8Duża część obciążenia związanego z chorobami niezakaźnymi jest wywołana czynnikami behawioralnymi, takimi
jak palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu, zły sposób odżywiania. Obciążenie zdrowotne w Polsce związane
z behawioralnymi czynnikami ryzyka spada, ale nie widać konwergencji do poziomu cechującego kraje rozwinięte.
Lata życia w zdrowiu utracone z powodu chorób związanych z czynnikami behawioralnymi, w przeliczeniu na 100 tys. osób (wskaźnik DALY – disability adjusted life years)

PolskaUE

wszystkie czynniki ryzyka

palenie tytoniu

50.00025.00045.00040.00020.00035.00030.00015.00025.00020.00010.00015.00010.000

5.000

5.000
0

1999

2009

2019

0

1999

nadużywanie alkoholu

sposób odżywiania

6.000

14.0005.000

12.000

2019

2009

2019

10.000

4.000

8.000

3.000

6.000

2.000

4.000

1.000
0

2009

2.000

1999

2009

2019

0

1999

Źródło: Spotdata, IHME

23

Koszty opieki nad starszymi

Wykres 9Dziś w Polsce na każdą osobę w wieku 70 lat i więcej przypada ponad pięć osób w wieku 25–69 lat.
W 2050 roku będzie takich osób tylko 2,5 – dwukrotnie mniej. To oznacza, że potencjał opieki nad
osobami starszymi również zmniejszy się dwukrotnie. A więc ta opieka będzie generalnie trudniejsza,będzie wymagała poświęcenia większej ilości czasu
i większych zasobów w przeliczeniu na jednostkę.

Koszt ekonomiczny chorób można podzielić na dwie
grupy. Z jednej strony jest to koszt utraty potencjału
siły roboczej – liczba straconych lat życia w zdrowiu,
które mogłyby zostać przepracowane. Z drugiej jest
to koszt związany z niższymi oszczędnościami i tym
samym niższą akumulacją kapitału.

To stwarza kilka wyzwań. Po pierwsze, koszt opiekiwzrośnie i w dużej mierze będzie musiało go pokryć państwo, które jest głównym finansującym
długookresową opiekę. Po drugie, osoby dorosłe
opiekujące się starszymi rodzicami będą poświęcać
na to więcej czasu, co oznacza zmniejszenie podaży
pracy wśród osób w wieku produkcyjnym. Badania
prowadzone w różnych miejscach świata wskazują,że opieka nad starszymi obniża zdolność do pracy
osoby świadczącej taką opiekę. Po trzecie, konieczność świadczenia opieki może stanowić obciążenie
zdrowotne dla osoby świadczącej opiekę, nie tylko
obniżając jej zdolność do pracy, ale również redukując komfort życia. Te koszty mogą być oczywiście
istotnie mitygowane przez postęp technologiczny,na razie jednak wykorzystanie nowych technologii
w długookresowej opiece jest na bardzo wczesnym
etapie.
Opieka nad członkami rodziny w Polsce odgrywadużą rolę w redukowaniu aktywności zawodowej
osób w wieku produkcyjnym. Z badań aktywności
ekonomicznej ludności wynika, że 40 proc. osób,
które nie szukają pracy, ale chciałyby jej szukać, jest
nieaktywna z powodu opieki nad członkami rodziny.
Polska jest pod tym względem europejskim liderem,a średnia dla krajów UE wynosi tylko 20 proc. Przywiązanie do rodzinnych form opieki może sprawić,że w przyszłości, w warunkach rosnących wskaźników obciążenia demograficznego, presja na redukcję
aktywności zawodowej będzie jeszcze większa.
Polska wyróżnia się również pod innym względem
odsetka osób w wieku 65 lat i więcej, które potrzebują opieki. Takich osób jest w Polsce ok. 18 proc. (Banksi inni (2021)), więcej niż w większości innych krajów
UE. Dla porównania, w Czechach ten wskaźnik wynosiponiżej 15 proc., a w krajach skandynawskich poniżej
10 proc.

24

Koszt ekonomiczny chorób niezakaźnych w Polsce i krajach OECD, w proc. PKB
4%

3%

2%

1%

0%

PolskaOECD

Rozkład kosztów ekonomicznych chorób niezakaźnych w Polsce, w proc. kosztów ogółem

32%
68%
Utrata potencjału siły
roboczej

Utrata oszczędności
i niższa akumulacjaŹródło: Bloom (2018)

Koszty ochrony zdrowia

Dlatego większość długookresowych projekcji
makroekonomicznych wskazuje, że udział wydatków
na ochronę zdrowia w PKB w Polsce znacząco sięzwiększy. Na przykład według Komisji Europejskiej
relacja publicznych wydatków na zdrowie do PKBwzrośnie z 5 proc. obecnie do 7–8 proc. w 2050 roku
(w zależności od scenariusza). A gdyby Polsce udało
się znacząco poprawić stan zdrowia mieszkańców,wówczas wzrost byłby wyraźnie mniejszy – do niewiele ponad 6 proc. PKB. Jednocześnie do tej kalkulacji należy dodać wydatki na opiekę długookresową.
Zwiększą się one prawdopodobnie z ok. 0,8 proc. PKB
obecnie (jeden z najniższych wskaźników w UE) do
ok. 1,5–2 proc.

bezrobociem i niską inflacją, stabilnym makroekonomicznie, wówczas zwiększenie wydatków publicznych o 3 proc. PKB w ciągu trzech dekad nie powinno
stanowić żadnej trudności. Jeżeli jednak kraj będzie
rozwijał się wolno, inflacja będzie podwyższona,
a budżet będzie znajdował się pod coraz większą
presją rosnących wydatków na obronę narodową,transformację energetyczną, emerytury, wówczas
o stabilne finansowanie usług publicznych może byćtrudno.

Wykres 10
Do 2050 roku wydatki na zdrowie w Polsce wzrosną
realnie o ponad 80 proc. (w cenach z 2021 roku).
Większy będzie wzrost wydatków publicznych niż
prywatnych.
Wydatki per capita na ochronę zdrowia w Polsce– projekcja IHME
2500

2000

dolary, ceny 2021

Z projekcji IHME wynika, że realne koszty ochrony
zdrowia w przeliczeniu na mieszkańca w Polsce do
2050 roku wzrosną o ok. 100 proc. w porównaniu z rokiem 2019 – czyli ok. 2,3 proc. rocznie. Najważniejsze
pytanie w tym kontekście jest takie, czy wydajność
pracy zwiększy się na tyle mocno, by relatywny
wzrost kosztów – w porównaniu do realnych dochodów – był na tyle ograniczony, że nie wpłynie istotnie
na inne wydatki. Aby dochody dorównały rosnącym
kosztom, PKB na mieszkańca w ciągu 30 lat musiałbyrosnąć w przeciętnym tempie 2,3 proc. rocznie. Nie
jest to wynik niemożliwy do osiągnięcia, w latach
1990–2019 przeciętny wzrost PKB per capita wynosił 3,5 proc. rocznie. Jednak w miarę wzrostu PKBosiąganie wysokich dynamik jest coraz trudniejsze.
Co więcej, zmiana struktury wiekowej społeczeństwa
też będzie oddziaływała na redukcję dynamiki PKB,
chociażby ze względu na to, że nie da się podnieść
aktywności zawodowej osób w wieku powyżej 60 lat
do poziomów cechujących ludzi w wieku 30–50 lat.
Długookresowe projekcje OECD wskazują, że do
2050 roku Polska może osiągnąć średni wzrost PKB
per capita na poziomie 1,6 proc. Projekcje Komisji
Europejskiej są bardziej optymistyczne i wskazują na
wzrost rzędu 2 proc. Jednak to jest wciąż mniej niż
przewidywany wzrost kosztów ochrony zdrowia.

1500

+77%

1000

+83%

500

0

2019

wydatki prywatne
wydatki publiczne

2050Źródło: Spotdata, IHME

Zatem łączny wzrost wydatków związanych ze
zdrowiem starzejącego się społeczeństwa sięgnie
ok. 3 proc. PKB, co w dzisiejszych cenach daje 100
miliardów złotych. Czy to dużo, czy mało? Będzie tozależało od kontekstu ekonomicznego. Jeżeli Polskabędzie krajem dynamicznym gospodarczo, z niskim

25Rozdział 3
Czy będziemy zdolni
do pracy – zmiana
demograficzna
a rynek pracyLiczba osób zdolnych do pracy oraz struktura
wiekowa pracowników ulegną w najbliższych latach i dekadach istotnym przeobrażeniom.
Do 2050 roku liczba osób w wieku produkcyjnymbędzie się obniżała średnio o 0,9 proc. rocznie(medianowa projekcja ONZ).
Dla porównania, w ostatnich 10 latach spadek wynosił tylko przeciętnie
0,1 proc. rocznie. Zmiana demograficzna na rynku pracy jest dopiero
przed nami, a napływ imigrantów w latach 2015–2022 opóźnił o kilka lat
ten proces. To m.in. z tego powodu wyniki makroekonomiczne polskiej
gospodarki były w drugiej dekadzie XXI wieku lepsze od prognoz.
Jednocześnie bardzo istotnie zmieni się kompozycja wiekowa siły roboczej. Dziś na rynku pracy dominują grupy 30- i 40-latków, a udział osób
młodszych i starszych jest wyraźnie niższy. Rozkład wiekowy siły roboczej pokazuje w pełni dywidendę demograficzną, z której korzysta Polska.
Liczba osób w średnim wieku jest bardzo duża, a liczba osób młodych
oraz osób starszych, które zwykle nie pracują i które często wymagają
opieki, jest relatywnie niska. Jednak w ciągu niecałych trzech dekad ten
rozkład całkowicie się zmieni. Liczba osób starszych będzie bardzo duża,a liczba osób w średnim wieku będzie bardzo niska.
Te zmiany stwarzają wiele wyzwań, ale też szans dla gospodarki. Będziemy o nich pisać częściowo w tym rozdziale, a częściowo w rozdzialepoświęconym wzrostowi gospodarczemu.
Niższa liczba osób zdolnych do pracy wymaga istotnego podniesienia
wydajności, jeżeli wzrost PKB ma się utrzymać na dodatnim poziomie.
Jest to możliwe, a nawet coraz bardziej prawdopodobne, ponieważ
spadek liczby pracowników zwiększy bodźce do podnoszenia wydajności
w firmach oraz większych inwestycji w edukację przez pracowników.
Zwiększenie udziału starszych grup wiekowych w społeczeństwie możewywierać presję na spadek stopy aktywności zawodowej (udział osób
aktywnych w grupie osób w wieku produkcyjnym), ponieważ osobypowyżej 50–55 roku życia są znacznie mniej aktywne niż te młodsze.
Choć jednocześnie spadek ogólnej liczby pracowników może stanowić
szansę na włączenie do rynku pracy dla wykluczonych grup społecznych– osób z niepełnosprawnościami, uboższych, gorzej wykształconych.
Wzrost przeciętnego wieku będzie wpływał na produktywność pracowników – w niektórych wymiarach ten wpływ będzie pozytywny, a w innych
negatywny. Zmieniać się będzie też mobilność siły roboczej.
To, w jaki sposób te zmiany wpłyną na wydajność i komfort pracy, nie jestz góry określone. Będzie to zależało od decyzji podejmowanych przez
przedsiębiorstwa, pracowników oraz firmy.

27

Wykres 11
Struktura wiekowa populacji produkcyjnej będzie za 20–30 lat bardzo mocno przechylona w stronę starszych
grup wieku. Będzie to wymagało wielu dostosowań w społeczeństwie i gospodarce.
Struktura wiekowa populacji w wieku produkcyjnym w Polsce dziś i w 2050 r. (medianowa projekcja ONZ)
700

600

Liczba osób, w tys.

500

400

300

200

100

0
15

20

25

30

35

40

45

50

55

60

65

wiek

2050

2021

Źródło: Spotdata, ONZ

Liczba osób w wieku produkcyjnym
Obecnie w Polsce jest 24,5 mln osób w wieku
produkcyjnym, czyli między 20 a 64 rokiem życia.
W medianowej projekcji ONZ takich osób w 2050 rokubędzie 18,5 mln, a w scenariuszu optymistycznym
19,2 mln. Oznacza to zatem ubytek między 5 a 6 mln
pracowników.
Ten ubytek można potencjalnie uzupełnić na dwa
sposoby. Po pierwsze, poprzez imigrację. Choć trzebapamiętać (o czym piszemy w rodziale 1.), że migracja nie wpływa istotnie na długookresową zmianę
struktury wieku społeczeństwa. Nie jest też jasne,

28

czy kraj jest w stanie przyjąć tylu migrantów – podwzględem organizacyjnym czy kulturowym. Potencjał migracji z Europy Wschodniej się wyczerpuje,a pozyskiwanie pracowników z dalszych kierunków
jest znacznie trudniejsze. Przystosowanie tych
pracowników do lokalnego rynku pracy jest też
trudniejsze niż w przypadku osób przyjeżdżających
z bliskiej zagranicy. Jeżeli Polska przyjęłaby do
2050 roku 5–6 milionów imigrantów, wówczas udziałimigrantów w populacji byłby taki, jak dziś w Wielkiej
Brytanii, czyli kraju o długich tradycjach przyciągania
siły roboczej z różnych miejsc świata. Na pewno

jednak Polska powinna prowadzić bardziej aktywną
politykę migracyjną, która reagowałaby na potrzeby
rynku pracy z wyprzedzeniem, a nie poprzez bierne
dostosowanie do międzynarodowych przepływów
pracowników.
Po drugie, duży potencjał tkwi w wykorzystaniu osóbmiędzy 65 a 69 rokiem życia lub nawet starszych.
W 2050 roku w grupie wiekowej 65–69 będzie niemal
3 miliony osób, a w grupie wiekowej 70–74 kolejne
2,5 miliona, co oznacza, że wykorzystanie części
z nich pozwoli na istotne zredukowanie tempa spadku siły roboczej. Dziś masowe zaangażowanie osób
w tym wieku wydaje się mało prawdopodobne, tym

bardziej w obliczu powszechnej społecznej niechęci
do podnoszenia wieku emerytalnego. Jednak rynek
pracy roku 2050 może wyglądać zupełnie inaczej niżdziś: inne będą zawody, inne wymagania fizyczne,
a w przypadku podjęcia przez kraj wysiłku w stronę
poprawy stanu zdrowia obywateli również inna gotowość do pracy. Jednocześnie na włączanie nowych
osób do rynku pracy będzie oddziaływać wysoka
dysproporcja między popytem na pracę i podażą pracy. To źródło zwiększania potencjału pracowniczego
kraju wydaje się nieco łatwiejsze i mniej kosztowne
do wykorzystania niż imigracja, choć ostatecznienależałoby aktywnie uruchamiać oba kanały.

Wykres 12
W najbliższych 20–30 latach najmocniej zwiększy się liczba osób w tych grupach wieku, w których dziś najniższa
jest aktywność zawodowa. Bez podniesienia stopy aktywności nie da się utrzymać stabilnego wzrostu gospodarczego i dobrobytu.
Odsetek aktywnych obywateli w 2021 roku na tle prognozowanej dynamiki populacji
odsetek populacji aktywnej zawodowo

prognozowany przyrost populacji do 2050 r.

100%

80%

60%

40%

20%

0%

-20%

-40%

-60%

15-19

20-24

25-29

30-34

35-39

40-44

wiek

45-49

50-54

55-59

60-64

65-69

Źródło: Spotdata, GUS, ONZ

29

Aktywność zawodowa i bezrobociePodnoszenie odsetka osób aktywnych zawodowowśród osób w wieku produkcyjnym (nie oczekujemy
bynajmniej aktywności zawodowej od dzieci i 100-latków) to kluczowe wyzwanie związane z transformacją struktury wiekowej siły roboczej. Największy
przyrost liczby osób zanotowany zostanie w tych
grupach wiekowych, które dziś cechują się niską lub
nawet bardzo niską aktywnością zawodową. Oczywiście w przyszłości to będą inni ludzie, nie możemy
więc prowadzić prostej ekstrapolacji ze wskaźników
cechujących dzisiejszych 60-latków na przyszłych
60-latków. Jednak relatywnie niska aktywność
zawodowa osób w starszych grupach wiekowych jest
zjawiskiem obserwowanym od dawna i w większości
krajów, więc musi prawdopodobnie dojść do istotnych przemian społecznych i instytucjonalnych, aby
ten wskaźnik został znacznie podniesiony.
Obecnie w Polsce pracuje 77 proc. osób w wieku
produkcyjnym 20–64 lata (choć na statystyki tetrzeba patrzeć z pewnym dystansem, ze względu na
to, że nie biorą one pod uwagę w odpowiedni sposób
imigracji, to innych wiarygodnych danych nie ma). To
więcej niż średnia dla krajów Unii Europejskiej, która
wynosi 75 proc. Pod tym względem Polska dokonała w ostatnich latach dużego postępu. Jeszcze
w 2010 roku stopa aktywności w Polsce wynosiła
62 proc. i była wyraźnie niższa niż średnia dla UE(67 proc.).
Jednak Polska ma większy problem niż inne kraje
UE z adaptacją osób starszych na rynku pracy. Stopa
aktywności zawodowej osób w wieku 55–64 lata
wynosi w Polsce tylko 56 proc., podczas gdy średnia dla UE wynosi 62 proc., a dla najlepszych pod
tym względem krajów skandynawskich między
70 a 80 proc. Tymczasem jeżeli chcemy uniknąć
negatywnego wpływu zmiany struktury wiekowej
populacji na ogólną stopę aktywności zawodowej,
powinniśmy podnosić aktywność osób starszych nie
tylko w stronę średniej dla UE, ale w stronę średniej
cechującej grupy 30- i 40-latków. Przykłady krajów
skandynawskich pokazują, że jest to jak najbardziejmożliwe.

30

Niektóre czynniki sprawiające, że aktywność zawodowa osób starszych w Polsce jest niska, mającharakter obiektywny – trudny do szybkiej zmiany
za pomocą instrumentów polityk publicznych. Na
przykład wskaźnik obciążenia zdrowotnego (DALY)
osób w wieku 60–64 lata w Polsce wynosi 55 tys.
straconych lat życia na 100 tys. ludności, podczas
gdy w Szwecji jest to 33 tys. Mamy w Polsce niemal
dwukrotnie wyższy wskaźnik bierności zawodowej,
ale też niemal dwukrotnie wyższy wskaźnik obciążenia chorobami.
Jednak trzeba pamiętać, że niska aktywność zawodowa działa w pewnym sensie jak samospełniająca
się przepowiednia. Osoby zbliżające się do
55–60 roku życia i ich pracodawcy wiedzą, że wkrótce zakończy się aktywność zawodowa tych osób
i nie inwestują w rozwój ich kapitału ludzkiego. To zaśmoże przekładać się na pogorszenie sytuacji nie tylko
finansowej, ale również zdrowotnej.
Co więcej, wysoki wskaźnik obciążenia chorobami
jest do pewnego stopnia funkcją wyborów dokonywanych w ramach polityk publicznych. Polska przeznacza znacznie mniej w relacji do PKB na ochronę
zdrowia niż inne kraje UE, a w ramach budżetu ochrony zdrowia znacznie mniejszy jest udział wydatków
na opiekę prewencyjną (1,9 proc. w Polsce vs 3,4 proc.
w UE, w relacji do wydatków na zdrowie ogółem).

Produktywność i kapitał ludzki
Oprócz tego, ile osób będzie aktywnych zawodowo, bardzo istotne jest, jaka będzie wydajność
pracowników i jak będzie się ona zmieniała wraz
z transformacją struktury wiekowej społeczeństwa.
Można oczekiwać, że wpływ na ostateczne tempo
wzrostu wydajności będzie miało kilka równoległych
procesów związanych ze starzeniem się społeczeństwa – niektóre z tych procesów będą pozytywne dla
wydajności, inne negatywne.
Istnieją powody do obaw, że wydajność pracy w
starszych grupach wieku obniża się. Choć zależy
to od rodzaju wykorzystywanych umiejętności.
Występują bowiem różnice w typach umiejętności,które rozwijają się mocniej lub słabiej w zależności
od wieku. Osoby starsze posiadają bardziej rozwinięte umiejętności skrystalizowane, czyli takie, któresą związane z wykorzystywaniem nabytej wiedzy.
Mówiąc prościej, są to osoby bardziej doświadczone
i zdolne do wykorzystania w produktywny sposób
swojego doświadczenia. Jednocześnie wraz z wiekiem maleją umiejętności płynne, związane z wykorzystaniem nowo nabywanej wiedzy. Jest to ściśle
związane z efektem Flynna. Efekt Flynna to zjawisko
potwierdzone w szeregu badań empirycznych opisujące spadek zdolności poznawczych po 50 roku życia.
W miarę jak rośnie udział osób starszych w grupie
pracujących, efekt Flynna powodowałby spadekmożliwości absorpcji nowych technologii.
Zatem wzrost udziału starszych roczników w populacji będzie oznaczał większe możliwości wykorzystania doświadczenia (przeciętny pracownik będzie
bardziej doświadczony), co będzie oddziaływało
w kierunku wzrostu wydajności, ale jednocześnie
będzie malała zdolność dostosowania do nowych
zjawisk ekonomicznych i technologicznych (przeciętny pracownik będzie miał niższe zdolności nauki
nowych umiejętności). Trudno jest przewidzieć, jakibędzie efekt netto oddziaływania wymienionych
czynników. Zależeć to będzie od struktury rynku
pracy i zawodów, rodzajów nowych technologii itp.
Można jednak przewidzieć, że rynek pracy będzie
miał narastające problemy z adaptacją do zmian
strukturalnych ze względu na spadek przeciętnego
poziomu umiejętności płynnych.

Na niepewny bilans tych czynników nałoży się
kolejny efekt, o jednoznacznie pozytywnym charakterze – rosnące wykształcenie i akumulacja kapitału
ludzkiego.
Te roczniki, w których mamy szansę być masowo
wystarczająco zdrowi, by pracować w późniejszym
wieku, to roczniki o wyższym poziomie wykształcenia i bardziej rozbudowanym kapitale ludzkim niżwcześniejsze roczniki znajdujące się dziś w analogicznym wieku. Choć więc z upływem wieku płynne
zdolności poznawcze będą się obniżać, podobnie
jak w starszych rocznikach, to jednak obniżać siębędą z wyższego poziomu. Dziś w Polsce odsetek
osób z wykształceniem wyższym w grupie wiekowej
55–64 lata wynosi 17 proc. Natomiast wśród roczników, które staną się tą grupą wiekową za 20 lat (czyli
dziś grupa 35–44 lata), odsetek ten sięga 45 proc.
A możliwe, że ludzie w tej drugiej grupie wciąż będązwiększać poziom swojego wykształcenia, ponieważ
wśród nich większa jest skłonność do nabywania
nowej wiedzy.
Bodźce do nabywania wiedzy i akumulacji kapitału
ludzkiego będą się zwiększały wraz z wydłużaniem
się okresu aktywności zawodowej. Im dłuższy okres
aktywności, tym większy zwrot z inwestycji w kapitałludzki. Jak pokazują Ludwig i inni (2010), ten efekt
powinien w istotny sposób mitygować ewentualne
spadki wydajności pracowników związane ze zmianą
struktury wiekowej społeczeństwa. Większą skłonność do edukacji wśród młodszych roczników widać
zresztą już w danych. W Polsce wśród osób w wieku
35–44 lata odsetek tych uczestniczących w jakichś
formach edukacji i szkolenia jest na poziomie 60 proc.
średniej UE, a wśród osób w wieku 55–64 lata tylko
35 proc. Natomiast badanie wymienionych autorów
wskazuje, że warunkiem zwiększania akumulacji
kapitału ludzkiego jest utrzymanie stabilnych stawek
składkowych na ubezpieczenia społeczne. Jeżeli
starzenie się społeczeństwa wywoła wzrost obciążeń
podatkowych, wówczas inwestycje w wiedzę mogąbyć niewystarczające do podtrzymania wzrostu
produktywności.

31

Wykres 13
Osoby starsze zachowują przez długi czas umiejętności skrystalizowane. Jednak mają trudności z utrzymaniem
umiejętności płynnych, polegających na nabywaniu nowej wiedzy. To stanowi wyzwanie dla rynku pracy i zdolności absorbcji technologii.
Umiejętności skrystalizowane i płynne w zależności od wieku (odchylenie od średniej)

Odchylenie (standardowe) od średniej

1

0,5

0

-0,5

-1

20

30

40

50

60

70

wiek

Umiejętności skrystalizowane (wykorzystywanie nabytej wiedzy)
Umiejętności płynne (przetwarzanie i wykorzystanie nowej wiedzy)

Mobilność i dostosowania do wstrząsów
Zmiana struktury wiekowej populacji pracowników może mieć negatywny wpływ na mobilność ludzi, czyli ich zdolność do zmiany miejsca
pracy – pod względem zarówno branżowym, jak i geograficznym. Osobystarsze są generalnie mniej mobilne, a na to nakłada się narastająca
z wiekiem specjalizacja, związana z nabywaniem umiejętności specyficznych dla konkretnego miejsca pracy. To z kolei może się przekładać nawiększe trudności z dostosowaniem gospodarki do wstrząsów strukturalnych i wyższą inflację.
Według danych Komisji Europejskiej wskaźnik mobilności społecznej
w Polsce osób w wieku 60 lat jest o 60 proc. niższy niż osób w wieku
40 lat. Dotyczy to mobilności geograficznej, czyli odsetka osób w danych
grupach wiekowych, które migrowały. Ale mniejsza mobilność może też32Źródło: D. Murman, „The Impact of Age on Cogniztion”,
Seminars in Hearing, 2015 Aug: 36(3): 111-21

dotyczyć skłonności do zmiany pracy. Oprócz preferencji związanychz trybem życia osoby starsze mają też bardziej rozwinięte umiejętności
związane z wymaganiami danego pracodawcy. Wynika to m.in. z tego,że firmy najczęściej inwestują w rozwój kompetencji specyficznych dla
miejsca pracy i przedsiębiorstwa, a nie kompetencji ogólnych. Wydatekna rozwój kompetencji ogólnych może być bowiem postrzegany jako
bardziej ryzykowny, skoro pracownik może te kompetencje wykorzystać
również w innych przedsiębiorstwach. Jednocześnie ten efekt odpowiada w dużym stopniu za obserwowane zjawisko wzrostu przeciętnego
wynagrodzenia wraz ze zwiększaniem się wieku – pracownicy domagają
się większej premii za staż m.in. ze względu na to, że ich umiejętności sątrudniejsze do zastąpienia (a nie z powodu rosnącej wydajności pracy).
Możliwe, że zmiana stopy aktywności zawodowej i większa akumulacja
kapitału ludzkiego wpłyną na zwiększenie mobilności wśród starszych
grup wiekowych. Będzie to też oznaczało konieczność zmiany polityk
płacowych w firmach, w tym m.in. zmniejszenia premii za staż.

Wykres 14
Osoby w starszych grupach wieku współcześnie są mniej mobilne niż osoby młodsze. Jeżeli ta cecha nie ulegniezmianie w przyszłości, to zdolność dostosowania społeczeństwa do różnych wstrząsów ekonomicznych obniży
się.
Wskaźnik mobilności społecznej w Polsce według grup wiekowych (badanie Komisji Europejskiej)

0,8%

0,6%

0,4%

0,2%

0,0%

20

30

40

50

wiek

60

70
Źródło: Komisja
Europejska

33

Rozdział 4
Czy utrzymamy
wzrost gospodarczy –zmiana demograficzna
a tempo rozwoju

Postrzeganie znaczenia wielkości populacji dla
jej zamożności na przestrzeni historii ulegało
falowaniu. W epoce przedindustrialnej generalnie
dominowało przekonanie, że duża populacja jest
fundamentem siły społeczności. W XIX wieku
dostrzeżono (za sprawą Thomasa Malthusa), że
wzrost populacji może prowadzić do ubóstwa, jeżeli
populacja rośnie w szybszym tempie niż zdolności
wytwórcze. Propozycje zmierzające do stabilizacji
populacji miały wtedy dość radykalny charakter– sam Malthus uważał, że należałoby narzucać
kobietom konieczność utrzymywania dziewictwa
do 28 roku życia za pomocą kontroli rodzicielskiej,
religijnej, a nawet rządowej. John Stuart Mill przekonywał, że rządy powinny wydawać licencje na
rodzenie tylko tym rodzinom, które miały zdolność
wychowania i wykształcenia dzieci. Gdy jednak
w epoce międzywojennej w XX wieku dzietność
w krajach zachodnich zaczęła maleć, podniosły się
alarmistyczne głosy wskazujące na „zmierzch rodzicielstwa” i „samobójstwo białej rasy”. Rządy zaczęły
wtedy wprowadzać pierwsze polityki pronatalistyczne i promować dzietność. Powojenny boom urodzeń
w krajach Europy i Stanów Zjednoczonych stanowiłw pewnym sensie realizację tych postulatów, choćoczywiście nastąpił z innych powodów niż promocja
dzietności. Później jednak, w miarę pojawiania się
problemów związanych z wykładniczym wzrostemliczby ludności na świecie, intensywnym zużyciem
surowców i utrzymującymi się dużymi obszarami
ubóstwa, wróciło przekonanie, że wzrost populacjimoże być niekorzystny dla dobrobytu.
W miarę rozwoju teorii zajmującej się długookresowym wzrostem gospodarczym w epoce powojennej
opinie były również bardzo zróżnicowane. Niektóre teorie i modele wskazywały, że szybki wzrost
populacji jest szkodliwy dla zamożności, ponieważ
utrudnia akumulację kapitału w przeliczeniu na
mieszkańca. Inne koncepcje kładły większy nacisk
na efekty skali i innowacje, które niewątpliwie łatwiejosiągnąć w warunkach rosnącej populacji. Do dziś nie
ma konsensusu w sprawie oddziaływania dynamiki
populacji na poziom i tempo rozwoju gospodarczego,
zapewne dlatego, że w grze jest wiele kanałów zależności między demografią a rozwojem gospodarczym.
„Demography is not a destiny” (demografia nie jest
przeznaczeniem) – pisze David Bloom i można sięz jego opinią zgodzić. Oddziaływanie procesów
demograficznych na procesy rozwojowe jest warunkowane wieloma czynnikami i nie przebiega liniowo.

W danych widać, że kraje, które notują niższą dynamikę populacji, mają też przeciętnie wyższy wzrost
PKB per capita. To wskazuje, że niska dzietność możeułatwiać akumulację kapitału ludzkiego (większe
inwestycje rodziców w edukację dzieci) oraz zwiększanie aktywności zawodowej kobiet.
Ale jednocześnie widać, że kraje, które notują niższą
dynamikę populacji produkcyjnej w relacji do populacji
nieprodukcyjnej, mają przeciętnie niższy wzrost PKB
per capita. To z kolei wskazuje, że starzenie się społeczeństwa i wzrost obciążenia demograficznego mogąwywierać negatywną presję na wzrost gospodarczy.
Ściśle z tym związana jest popularna koncepcja dywidendy demograficznej, ukuta przez wspomnianego
Davida Blooma, która wskazuje, że okres wzrostu
relacji populacji produkcyjnej do nieprodukcyjnej daje
społeczeństwu wyjątkową szansę na uruchomienie
procesów rozwojowych. Gdy udział osób pracujących
w społeczeństwie rośnie, większa jest przestrzeń dooszczędzania i akumulacji kapitału. Dodatkowo pojawia się mechaniczny efekt zwiększenia PKB na głowę
mieszkańca w reakcji na wzrost udziału pracowników
w liczbie mieszkańców. Ten impuls dochodowymoże pozwolić społeczeństwu wyrwać się z pułapki
niskiego rozwoju.
Dywidenda demograficzna pojawia się jako przejściowy efekt transformacji demograficznej od społeczeństwa podwyższonej śmiertelności i dzietności,do społeczeństwa niskiej śmiertelności i dzietności
lub nawet bardzo niskiej dzietności. Najpierw obniżasię śmiertelność, szczególnie wśród dzieci, co sprawia, że populacja zaczyna rosnąć szybciej. Następnie
obniża się dzietność, co sprawia, że pojawiające sięwcześniej liczne pokolenia są w mniejszy sposóbobciążone finansowo opieką nad dziećmi. Wtedy
pojawia się dywidenda. Ona oczywiście później znika,a wybuch wzrostu gospodarczego jest w jakiejś
mierze przejściowy.
Modelowymi przykładami prorozwojowych efektów
dywidendy demograficznej są azjatyckie tygrysy,
wraz z Japonią (patrz wykres 16). To na podstawie
analizy doświadczeń tych krajów powstała w ogóle
koncepcja dywidendy. Kraje te doświadczały największego wzrostu PKB per capita w okresie przyrostu populacji produkcyjnej w relacji do nieprodukcyjnej, a następnie spowolnienia w okresie odwrócenia
procesów demograficznych.

35

Polska też wydaje się podążać podobną ścieżką.
W latach 50. i 60. XX wieku szybko spadała w Polsceśmiertelność dzieci, co podniosło liczebność rodzących się wtedy roczników. Dwie-trzy dekady później
zaczęła wyraźnie spadać stopa dzietności – proces
ten został uruchomiony już w latach 80., ale wzmocnieniu uległ w latach 90. Przez ponad dwie dekady potransformacji wskaźniki obciążenia demograficznego
malały, co pozwalało na wzmocnienie procesów
rozwojowych uruchomionych przez transformację
systemową 1989 roku. Tym samym w Polsce nałożyły się na siebie dwa bardzo silne efekty prorozwojowe – prorynkowe reformy gospodarcze oraz wejście

w okres dywidendy demograficznej. Od 2010 roku
Polska powoli kończyła okres dywidendy demograficznej, jednak jeszcze przez kilka lat było to łagodzone napływem migrantów, których liczba nie jest
odpowiednio ujęta w statystykach populacyjnych.
Dlatego można powiedzieć, że najbardziej odczuwalnym dla gospodarki momentem zakończenia
dywidendy demograficznej powinna być dekada lat
20. XXI wieku.
Trzeba jednocześnie zwrócić uwagę, że szacunki
wpływu dywidendy demograficznej na wzrost
gospodarczy mogą być nieco zawyżone przez to, że

Wykres 15
Spadek populacji nie jest problemem z punktu widzenia wzrostu gospodarczego. Znaczenie może mieć natomiast spadek populacji osób w wieku produkcyjnym w relacji do tej w wieku nieprodukcyjnym.
Średni wzrost PKB per capita w grupach krajów w zależności od ich parametrów demograficznych.
Dane za lata 1960–2021.

Populacja vs wzrost gospodarczy.
Kraje o spadającej populacji rozwijają sięśrednio szybciej niż inne.

2,6

3

2,4
1,8

2

1

0

do
0 proc.

od 0 do1 proc.

powyżej
1 proc.

kraje zgrupowane ze względu na średnioroczny
wzrost populacji (%)Źródło: SpotData36średnioroczny wzrost PKB per capita (%)średnioroczny wzrost PKB per capita (%)

3

Zmiana struktury wiekowej vs wzrost gospodarczy. Kraje o pogarszającej się strukturze produkcyjnej populacji rozwijają się średnio wolniej.

2

2,6
1,8

1,7

1

0

do
0 proc.

od 0 do1 proc.

powyżej
1 proc.

kraje zgrupowane ze względu na średnioroczny
wzrost relacji populacji w wieku produkcyjnym
do tej w wieku nieprodukcyjnym (%)

zależność między zmianą demograficzną a rozwojem gospodarczym przebiega w obie strony. Spadek
dzietności i stopy obciążenia demograficznego ma
wpływ na wzrost PKB per capita, ale też wzrost PKB
wpływa na spadek dzietności poprzez zwiększenie
kosztu alternatywnego posiadania dzieci (w zamożniejszym społeczeństwie posiadanie dzieci wiąże sięz rezygnacją z większej ilości dóbr i usług niż w społeczeństwie uboższym). Niektórzy autorzy twierdzą,że endogeniczność procesów demograficznych
wobec rozwoju gospodarczego sprawia, że wnioskiwyciągane z prostych zestawień historycznych sąobciążone błędem (Ashraf i inni (2013)). Przekładając

to na polskie doświadczenia, ta uwaga oznacza, że
spadek dzietności i stóp obciążenia demograficznego w latach 90. mógł być bardziej skutkiem niż
przyczyną wysokiego wzrostu PKB per capita. To
z kolej prowadziłoby do wniosku, że spadek populacji i wzrost stopy obciążenia demograficznego niemuszą wywołać istotnego spowolnienia rozwoju
gospodarki w najbliższej przyszłości.
Warto więc rozważyć wszystkie kanały, którymi
zmiana demograficzna może wpływać pozytywnie
lub negatywnie na wzrost gospodarczy oraz dokonać
podsumowania na podstawie badań empirycznych.

Wykres 16
Dywidenda demograficzna oznacza okres, w którym kraj doświadcza wzrostu udziału populacji w wieku produkcyjnym. Może wtedy teoretycznie szybciej się rozwijać i budować długookresowy potencjał.
Wzrost PKB per capita oraz zmiana struktury populacji w azjatyckich tygrysach oraz w Polsce (średnia
krocząca 10-letnia)
Japonia

Singapur

Korea Południowa

Polska

9

7

5

3

1

-1

-3
1960

1980

2000 2020

1960

1980

2000 2020

1960

1980

wzrost PKB per capita
wzrost/spadek populacji produkcyjnej w relacji do nieprodukcyjnej

2000 2020

1960

1980

2000 2020Źródło: Spotdata, Bank Światowy, ONZ

37

Ryzyka związane ze spadkiem populacji
i starzeniem się społeczeństwa

▶▶

▶▶

▶▶

38

Zmiana struktury wiekowej populacji sprawia,
że zmniejsza się udział pracowników w populacji,
co z kolei przekłada się mechanicznie na mniejszy wzrost PKB per capita. Temu można przeciwdziałać albo poprzez oddziaływanie na liczbę
pracowników (imigracja, aktywność zawodowa),
albo poprzez wpływanie na podniesienie wydajności pracy. Ten pierwszy kanał opisaliśmy szerzej w rozdziale dotyczącym rynku pracy, temudrugiemu poświęcimy najwięcej uwagi poniżej.

Zmniejszenie populacji sprawia, że krajowy rynek
staje się coraz mniejszy, co z kolei może przekładać się na mniejszą skłonność do podejmowania ryzyka i innowacji przez przedsiębiorstwa.
Niektórzy argumentują, że na kurczących sięrynkach trudno o optymizm, firmy przyjmują
raczej defensywne postawy, rzadziej pojawiają
się nowe produkty (Jackson, Howe (2008)). Przymniejszej ilości ogólnych inwestycji mniejsze jest
prawdopodobieństwo, że pojawią się inwestycje
przełomowe technologicznie. Jednocześnie
niektóre badania wskazują, że w warunkachogólnego marazmu może narastać niestabilność
finansowa, ponieważ banki są skłonne do angażowania w mniej pewne projekty inwestycyjne(Doerr i inni (2022)).

Przy mniejszych inwestycjach wolniejsza jest
adaptacja nowych technologii. Ponieważ nowe
produkty pojawiają się rzadziej, popyt na nowetechnologie jest mniejszy. A produkty, które
wymagają wysokich nakładów badawczo-rozwojowych, mogą być mniej opłacalne.

▶▶

Przy mniejszej populacji mniejsze są efektyskali. Efekty te oznaczają, że wraz ze wzrostem
produkcji maleje jednostkowy koszt wytworzenia produktu, pozwalając na zmniejszenie ceni zwiększenie dostępności produktu dla klientów.
Na małych rynkach pewne produkty nie mogąsię w ogóle pojawić.

▶▶

Mniejsza i starsza populacja może być również
mniej zdolna do wydania na świat geniuszy. Prawo dużych liczb wskazuje, że szansa znalezienia
geniusza jest większa w dużej niż małej populacji.
A jednocześnie dane wskazują,że najwięcej innowacji wprowadzają ludzie
w wieku 40–50 lat (Feyrer (2008)). Ale nawet
pomijając rolę geniuszy, można zauważyć, żeosoby w grupach wiekowych powyżej 50 lat są
w mniejszym stopniu odpowiedzialne za innowacje niż osoby młodsze – na przykład, zgłaszają
mniej patentów (Aksoy i inni (2015), Jones (2010)).
Co więcej, osoby w starszych grupach wiekowychmają mniejsze zdolności adaptacji do zmian niż
osoby młodsze.

▶▶

Inny problem wiąże się ze wzrostem kosztów
utrzymania infrastruktury. Duża część infrastruktury jest niepodzielna, co oznacza, że niemożna jej zmniejszyć w miarę spadku liczbyużytkowników. Na przykład szpitala czy szkoły
nie da się zmniejszyć poniżej pewnego minimalnego poziomu obłożenia. To oznacza, że niektóre
miasta będą doświadczały gwałtownego spadku
standardu życia wraz z kurczeniem się populacji,
co z kolei będzie zwiększało presję fiskalną na
transfery społeczne i nowe opodatkowanie. Negatywne efekty tego procesu mogą się objawić
albo poprzez mniejsze inwestycje w wynikuwyższego opodatkowania, albo poprzez słabszą
jakość edukacji i innych usług publicznych.

Szanse związane ze spadkiem populacji
i starzeniem się społeczeństwa

▶▶

▶▶

▶▶

Tak jak starzenie się populacji powoduje mechanicznie efekt spadku udziału pracowników i tym
samym obniżenie PKB per capita, tak mechanicznie w stronę podniesienia PKB per capita
oddziałuje podniesienie zasobów kapitałowych
w przeliczeniu na mieszkańca. Przy mniejszej
populacji liczba maszyn, urządzeń i budynków
na osobę jest wyższa. Najbardziej odczuwalnym
tego efektem może być zmniejszenie problemu
z dostępnością mieszkań, co z kolei może uwolnić potencjał inwestycji w aktywa produkcyjne.

O ile na kurczących się rynkach trudniej jesto optymizm i innowacje, o tyle zmniejszająca się
liczba pracowników może stanowić krytyczny
bodziec do zwiększenia nakładów na automatyzację pracy i inne rozwiązania proefektywnościowe. Acemoglu i Restrepo (2017) pokazują, że kraje
przechodzące szybsze zmiany demograficznedoświadczają szybszej robotyzacji. Ich zdaniem
przy odpowiednio dużej podaży finansowania
niedobór młodych pracowników może wywołaćna tyle dużą adaptację nowych technologii –w tym robotów – że negatywne efekty spadku
siły roboczej dla PKB zostaną całkowicie lub
nawet z nawiązką odwrócone.

▶▶

Wraz ze spadkiem atrakcyjności małych i średnich miast umacniać się będą bodźce do przenoszenia ludzi do dużych miast, a tym samym
coraz istotniejsze będą pozytywne efekty
aglomeracji. W dużych miastach powstają wiedza
i innowacje, a dzięki temu wzrost wydajności jestwyższy.

▶▶

Zmniejszenie populacji będzie sprawiać, że na
rynek pracy będą wciągane osoby dotychczas
wykluczone, m.in. z niepełnosprawnościami. Tenefekt popytowy może wywołać korzystny efektpodażowy poprzez zwiększenie zdolności osób
dotychczas wykluczonych. Zarówno pracodawcy,
jak i rząd będą mieli więcej bodźców, by zapewnić
takim osobom odpowiednie wyszkolenie.

▶▶

Warto wreszcie zauważyć, że zmniejszenie populacji pomoże rozwiązać jeden z największych
problemów, z jakimi mierzy się ludzkość – nadmierne emisje gazów cieplarnianych. Mniejsza
populacja to mniej emisji i mniej zanieczyszczeń.
Przełożenie tego procesu na wydajność pracy
i wzrost gospodarczy nie jest bezpośrednie,
ale przy mniejszych emisjach mniejsze powinny
być skrajne ryzyka ekonomiczne związane z procesem ocieplenia klimatu.

W miarę starzenia się populacji i spadku jej
liczebności powinny również rosnąć nakłady na
edukację (w przeliczeniu na pracownika). Możesię tak stać z dwóch powodów. Po pierwsze,
wzrost zasobów kapitału na mieszkańca obniży
stopę zwrotu z kapitału trwałego i tym samymzwiększy atrakcyjność inwestowania w kapitałludzki. Po drugie, wydłużenie okresu życia sprawi,
że opłacalność inwestycji w kapitał ludzki będzie
wyższa.

39

Wyniki badań empirycznych
Jest niestety mało badań, które dokładnie kwantyfikują siłę oddziaływania poszczególnych kanałów relacji między zmianą demograficzną
a wzrostem gospodarczym. Badania dotyczą najczęściej efektów zagregowanych. I w tym zakresie większość analiz wskazuje, że proces
starzenia się społeczeństwa ma negatywny wpływ na dynamikę PKB per
capita, przede wszystkim poprzez negatywny wpływ na wydajność pracy.
Wniosek jest zatem taki, że ryzyka przeważają nad szansami.
Maestas i inni (2015) na podstawie analizy amerykańskich stanów szacują,że wzrost udziału populacji w wieku 60 lat i więcej o 10 pkt proc. wiąże
się z obniżeniem PKB per capita o 5,5 proc. Jeżeli ten proces rozciągnięty jest na 20 lat (tak jak stanie się w Polsce w latach 2022–2042),
oznacza to zmniejszenie przeciętnego tempa wzrostu PKB per capita
o ok. 0,25 pkt proc. rocznie. Za jedną trzecią tego efektu odpowiada
mniejszy udział pracowników w populacji, a za dwie trzecie mniejsza wydajność pracy. Co ciekawe, autorzy uważają, że nie dochodzi do zmniejszenia podaży pracy wśród pracowników, czyli przeciętnej liczby przepracowanych godzin. To może wskazywać, że starzenie się społeczeństwa
nie prowadzi do redukcji aktywności zawodowej w związku z np. opieką
nad starszymi członkami rodziny. Choć trzeba pamiętać, że badanie dotyczy tylko Stanów Zjednoczonych.
Calvo-Sotomayor i inni (2019) na podstawie danych z krajów UE pokazują,że każdy 1 pkt proc. wzrostu udziału osób w wieku 55–64 lata w ogólnej
liczbie zatrudnionych przekłada się na spowolnienie ogólnej dynamiki
wydajności pracy o 0,1–0,5 pkt proc. Przedział szacunków jest dośćszeroki i gdyby wpływ miał być bliższy górnemu przedziałowi można
by mówić o bardzo istotnie negatywnym wpływie procesu starzenia się
ludności na tempo rozwoju.
Do podobnych wyników doszli Ailar i inni (2016), również badając danez krajów europejskich. Zdaniem tych autorów podniesienie udziału osób
w wieku 55–64 lata o 1 pkt proc. obniża tempo wzrostu wydajności pracy
o 0,2–0,7 pkt proc. rocznie, czyli dość dużo. Co ważne, za większość tegoefektu odpowiada niższy wzrost łącznej produktywności czynników
produkcji (TFP – total factor productivity), co wskazuje na istotny aspektzwiązany z wiedzą i zdolnościami.
Co te analizy oznaczają dla Polski? Do 2050 roku udział osób w wieku
60 lat i więcej zwiększy się o ok. 13 pkt proc., a udział osób w wieku
55–64 lata w populacji produkcyjnej o ok. 8 pkt proc. Oznacza to, żepotencjał wzrostu PKB na pracownika zmniejszy się od 0,2 pkt proc. do
1,6 pkt proc. (przyjmując niższe granice oszacowań z ostatnich dwóchbadań). Obecnie tempo wzrostu PKB na pracownika wynosi ok. 3 proc.
rocznie. A zatem do 2050 roku tylko z tytułu zmiany demograficznejmoże obniżyć się do 1–2 proc. rocznie.

40

Wykres 17
Polska korzystała z dywidendy demograficznej w latach 1990–2010, a uwzględniając imigrację z Ukrainy, prawdopodobnie nawet do 2022 roku. Jednak teraz wchodzimy w okres recesji demograficznej, niebezpiecznej dlarozwoju gospodarki.
Wzrost PKB per capita i zmiana struktury populacji, średnia krocząca 10-letnia wraz z projekcją OECD
5

4

3

2

1

projekcja OECD0

-1

projekcja ONZ
-2

-3
1960

1980

2000

wzrost PKB per capita
wzrost/spadek relacji populacji produkcyjnej do nieprodukcyjnej

2020

2040

Źródło: Spotdata, ONZ

41

Rozdział 5
Czy utrzymamy
w ryzach inflację
i stopy procentowe –zmiana demograficzna
a ceny, koszt kapitału
i rynek finansowy

InflacjaZwiększenie udziału osób starszych w populacji może oznaczać większą
presję inflacyjną, ponieważ popyt konsumpcyjny w gospodarce będzie
wykazywał wyższą dynamikę niż potencjał produkcyjny. Co więcej,większa intensywność konfliktów redystrybucyjnych może przełożyć się
na większą nierównowagę fiskalną i tym samym inflację. Jednocześnie
osoby w podeszłym wieku wykazują większą preferencję w kierunkuniższej inflacji niż inne grupy wiekowe. Bilans tych czynników, podobnie
jak innych kanałów wpływu zmiany demograficznej na gospodarkę, nie
jest z góry znany. Wiele będzie zależało od preferencji politycznych i stabilności instytucjonalnej kraju. Istnieje jednak ryzyko, że inflacja będzie
trudniejsza do utrzymania na niskim poziomie w najbliższych 20–30 latach niż w minionych 20–30 latach. To ryzyko nakłada się na zagrożenie
związane ze stagnacją, dlatego należy dokładnie monitorować potencjalne scenariusze i reagować z wyprzedzeniem.
Dominujące w ekonomii teorie inflacji nie przyznają czynnikom demograficznym bezpośrednio istotnej roli w wywoływaniu zmian dynamiki cen.
Inflacja może być wynikiem ekspansji monetarnej, ekspansji fiskalnej lub
ekspansji realnego popytu, a jej stabilizacja zależy głównie od zdolności
banku centralnego i rządu do powstrzymywania nadmiernej nierównowagi monetarnej, fiskalnej lub realnej. Alternatywne teorie wskazują naduże znaczenie konfliktów klasowych – między pracownikami a przedsiębiorstwami – w generowaniu inflacji, a w tym przypadku czynnikiem
stabilizującym ceny może być zapewnienie odpowiednio wysokiego
udziału płac w PKB.
Procesy demograficzne mogą mieć jednak wpływ na to, w jaki sposób
kształtują się zmienne wpływające na inflację. Oto najważniejsze kanały
tego wpływu – nie są to procesy rozdzielne, a raczej odmienne spojrzenia
na podobne siły ekonomiczne.
W miarę wzrostu siły politycznej osób w wieku emerytalnym możew społeczeństwie dochodzić do coraz większych konfliktów o redystrybucję dochodu między pracującymi i niepracującymi. Jeżeli konflikt polityczny jest trudny do rozwiązania na gruncie kompromisu, sposobem naniego może być ekspansja fiskalna i inflacja. Może się to odbywać zarówno poprzez nadmierną stymulację popytu transferami pieniężnymi dla
osób niepracujących w relacji do potencjału gospodarki, jak też poprzez
długookresową destabilizację finansów publicznych wywołującą wzrost
oczekiwań inflacyjnych (gdy długookresowa ścieżka nominalnego długu
przewyższa zdolność rządu do obsługi kosztów zadłużenia, wówczas
jedynym sposobem na oddłużenie może być inflacja; sektor prywatny,oczekując takiego mechanizmu, może z wyprzedzeniem podnieść oczekiwania inflacyjne). Tym samym konflikt społeczny może być czynnikiem
oddziałującym na wszystkie potencjalne źródła inflacji: podaż pieniądza
(poprzez zadłużenie rządu), wzrost zadłużenia, wzrost popytu w relacji dozdolności produkcyjnych, nasilenie konfliktu społecznego.

43

Starzenie się społeczeństwa może również doprowadzić do narastającej
dysproporcji między popytem a zdolnościami produkcyjnymi w wyniku
zmiany profilu produkcyjno-konsumpcyjnego przeciętnego obywatela.
Pracownicy co do zasady wytwarzają więcej, niż zarabiają, ponieważ
część owoców ich pracy jest przejmowana przez przedsiębiorstwo
w formie zysku. Dlatego wzrost udziału pracowników w populacji wpływa mocniej na wzrost zdolności produkcyjnych niż wzrost konsumpcji.
Proces starzenia się społeczeństwa działa odwrotnie – obniża zdolności
produkcyjne szybciej niż popyt konsumpcyjny (ten opis, proponowany
m.in. przez Charlesa Goodharta (2019), opiera się na założeniu, że właściciele firm oszczędzają większość swojego dochodu, w innym razie cała
argumentacja nie ma większego sensu). Teoretycznie polityka makroekonomiczna może przeciwdziałać dysproporcjom między popytem a podażą wywołaną zmianą struktury wiekowej. Jednak ostatnie 20 lat pokazało,że jest z tym problem. W okresie presji na spadek inflacji,
gdy powszechny był wzrost udziału pracowników w populacji, banki centralne miały problem ze zbyt niską inflacją. W kolejnych 20 latach mogąmieć kłopot z zatrzymaniem presji inflacyjnej w górę.
Wzrost inflacji może się również pojawić jako skutek wzrostu siły przetargowej pracowników. W ostatnich 30–40 latach w krajach rozwiniętych
siła przetargowa pracowników malała wskutek globalizacji i wzrostupodaży pracowników. To przekładało się na niski wzrost płac, spadek
udziału płac w PKB i niską presję inflacyjną. Ten proces może jednak ulec
odwróceniu. W miarę spadku liczby pracowników, a także wyczerpywania
się możliwości outsourcingu produkcji do krajów o tańszej sile roboczej,
presja płacowa będzie rosła. Nie oznacza to oczywiście automatycznie
wzrostu presji inflacyjnej, ponieważ może dojść jednocześnie do redukcji
udziału zysków w PKB. Jednak presja inflacyjna może pojawić się wskutek
niedostrzeżenia przez banki centralne wzrostu neutralnej stopy bezrobocia, tak jak stało się w latach 70. XX wieku. Innymi słowy, presja płacowamoże w pewnym momencie przerodzić się w presję inflacyjną ze względu na brak zdolności reakcji władz monetarnych i fiskalnych na zmianę
struktury gospodarki.
Jednocześnie kilka procesów może chronić gospodarkę przed wzrostempresji inflacyjnej.
Przede wszystkim osoby w wieku emerytalnym wykazują większą
preferencję w stronę stabilnych cen niż osoby w wieku produkcyjnym.
Siła przetargowa emerytów opiera się wyłącznie na sile politycznej, a nie
pozycji wobec pracodawcy. Emeryci nie mogą wywalczyć łatwo rekompensaty inflacyjnej, jeżeli w danym momencie ich głos nie jest kluczowy
dla rządzących. Co więcej, dochody emerytów pochodzą w pewnej mierze z posiadanych aktywów, a inflacja może sprzyjać przecenie aktywów
w wyniku wzrostu stóp procentowych. Nie jest więc wcale powiedziane,że społeczeństwo zdominowane przez osoby starsze będzie z naturyrzeczy bardziej proinflacyjne niż społeczeństwo młode.

44

Ponadto większość argumentów za proinflacyjnym charakterem zmiany demograficznej opiera się na założeniu, że bank centralny i rząd niebędą potrafiły zareagować na rosnącą presję inflacyjną. Doświadczenie
krajów rozwiniętych, i nie tylko, z okresu po pandemii COVID-19 wskazuje,
że determinacja do walki z inflacją nie uległa widocznemu osłabieniu.
Banki centralne w reakcji na skok inflacji bardzo mocno podniosły stopy
procentowe, wyraźnie przedkładając cel walki z inflacją nad zapobieganie
recesji. Do tego stopnia, że wśród ekonomistów pojawiło się wiele głosów
wskazujących, że zacieśnienie polityki pieniężnej jest zbyt radykalne.
Te głosy nie muszą być słuszne, ale pokazują, że jak na razie nie widać,
aby banki centralne wykazywały jakąś strukturalną słabość w zwalczaniu
inflacji.

Wykres 18
Według niektórych hipotez inflacja jest mocno związana ze zmianą struktury demograficznej. Im więcej jest osób
w wieku nieprodukcyjnym w relacji do tych w wieku produkcyjnym, tym większa presja inflacyjna. Jako przykład
takiego zjawiska podawane są dane ze Stanów Zjednoczonych. Nie jest to jednak czynnik bezwzględnie dominujący – presję inflacyjną można powstrzymać.
Zmiana demograficzna i inflacja w Stanach Zjednoczonych
130%

16%
projekcja ONZ

125%

14%

120%
12%
115%
10%

110%
105%

8%

100%

6%

95%
4%
90%
0%

85%
80%

1950

1960

1970

1980

1990

2000

2010

2020

2030

Relacja osób w wieku nieprodukcyjnym do osób w wieku produkcyjnym, lewa oś
Inflacja, prawa oś

2040

2050

-2%

Źródło: SpotData

45

Stopy procentowe
Starzenie się społeczeństwa obniży naturalną stopę
procentową. Oznacza to, że okresy stóp procentowych w okolicach zera będą częstsze w przyszłości.
Koszty obsługi długu publicznego spadną.
Ważnym aspektem procesów demograficznych
zachodzących w społeczeństwie polskim jest
spadająca dzietność oraz zwiększająca się długość
życia. Obydwa są istotne z punktu widzenia kształtowania się procesów makroekonomicznych. Procesy
te powodują zmianę struktury demograficznej.
Spada odsetek osób młodszych w populacji, a rośnie odsetek osób starszych. Ale to niejedyny efektzwiększającej się długości życia. Im ludzie dłużej
żyją, tym dłużej przebywają na emeryturze. Zgodniez wszelkimi symulacjami emerytury w przyszłości
będą niższe. Wszystkie te zmiany przyczynią się dowzrostu oszczędności w gospodarce. Po pierwsze,
osoby starsze mają więcej oszczędności niż młodsze. Zatem wzrost odsetka osób starszych skutkuje
wzrostem agregatu. Po drugie, każdy żyje dłużej,więc w każdym wieku oszczędności są wyższe lub
nie niższe. Efekt: agregat rośnie. Wzrost popytu na

46

aktywa będzie powodował spadek naturalnej stopy
procentowej.
Czym jest naturalna stopa procentowa? Istnieje
wiele definicji. Najczęściej stosowana to realna stopa
procentowa, która utrzymuje gospodarkę na ścieżce
zrównoważonego wzrostu, a inflację w celu. Prowadzone obecnie szacunki wskazują, że do 2050 roku
naturalna stopa procentowa spadnie do ok. 0,5%. Co
to oznacza dla stóp procentowych banku centralnego? Przy celu inflacyjnym 2,5 proc. oznacza to, żenominalna stopa procentowa na ścieżce zrównoważonego wzrostu będzie wynosić ok. 3 proc. Obniżenie
naturalnej stopy procentowej będzie generowało
kilka ważnych efektów.
Polityka pieniężna będzie miała mniej miejsca naobniżki stóp. Szacuje się, że pod koniec pierwszej
dekady XXI wieku naturalna stopa procentowa wynosiła ok. 2 proc. Zakładając, że gospodarka znajduje
się w stanie równowagi makroekonomicznej, bankcentralny ma wówczas swoją stopę procentową na
poziomie 4,5 proc. W nagłej potrzebie może obniżyćją o ok. 4,5 punktu procentowego (być może trochę
więcej, np. Szwajcarski Bank Narodowy przez długi
czas utrzymywał swoją stopę na poziomie ok. -0.8
proc.). Natomiast gdy naturalna stopa spada do 0,7
proc., stopa banku centralnego wynosi w analogicznej sytuacji 3 proc. i bank może ją obniżyć tylko
o ok. 3 punky procentowe. Co to znaczy? Skala reakcji
banku centralnego zostanie ograniczona. Stopy procentowe banku centralnego częściej będą znajdowały się w okolicy zera.
Częstsze występowanie zbliżonych do zera stóp
procentowych NBP oznacza, że bank będzie sięgał
po niestandardowe narzędzia polityki pieniężnej.
W arsenałach banków centralnych jest ich corazwięcej. Przykładem niestandardowych narzędzi jest
zakup aktywów przez bank centralny. Podczas kryzysu nastąpił już precedens. Cytując komunikat NBP
z dnia 26.07.2022, „NBP rozpoczął (…) operacje zakupu

skarbowych papierów wartościowych (od marca
2020 r.) oraz dłużnych papierów wartościowych
gwarantowanych przez Skarb Państwa (od kwietnia
2020 r.) na rynku wtórnym w ramach strukturalnych operacji otwartego rynku. Celem tych operacji
była zmiana długoterminowej struktury płynności
w sektorze bankowym, zapewnienie płynności rynku
wtórnego skupowanych papierów wartościowych
oraz wzmocnienie oddziaływania obniżenia stóp
procentowych NBP na gospodarkę, tj. wzmocnienie
mechanizmu transmisji monetarnej.
Co to oznacza dla polityki fiskalnej? Oprocentowanie obligacji lokowanych na polskim rynku zwykle
w znacznym stopniu wyznaczane jest przez stopę
procentową NBP. Spadek naturalnej stopy procentowej oznacza, że średnie oprocentowanie obligacji
spadnie o ok. 30 proc. Koszty obsługi długu publicznego będą o ok. 30 proc. niższe.

Wykres 19
Starzenie się społeczeństwa obniży naturalną stopę procentową. Oznacza to, że okresy stóp procentowych
w okolicach zera będą częstsze w przyszłości. Koszty obsługi długu publicznego spadną.
Projekcja naturalnej stopy procentowej w Polsce (wymaganej do utrzymywania stabilnej inflacji),
w proc.
2,5%projekcja
2,0%

1,5%

1,0%

0,5%

0,0%
2000

2005

2010

2015

2020

2025

2030

2035

2040

2045

2050
Źródło: GRAPE

47

Wykres 20
Istnieje hipoteza, że zmiana struktury demograficznej społeczeństwa ma istotny wpływ na ceny aktywów – gdyrośnie populacja najbardziej wydajnych pracowników, rośnie też popyt na aktywa finansowe i ich ceny. Później tenproces się odwraca. Dane ze Stanów Zjednoczonych do 2010 roku sugerowały, że taka korelacja może występować. Jednak kolejna dekada pokazała, że ta relacja niekoniecznie się utrzymuje, a w badaniach nie ma dobrych
dowodów na tę hipotezę.
Zmiana demograficzna i realne ceny akcji w Stanach Zjednoczonych
4000

39%
projekcja ONZ

3500
37%
3000
35%
2500
33%
2000
31%

1500

29%

1000

27%

25%

500

1950

1960

1970

1980

1990

2000

2010

odsetek osób w wieku 40–65 lat w społeczeństwie (lewa oś)realna wartość indeksu S&P Composite (prawa oś)

2020

2030

2040

2050

0

Źródło: GRAPE, ONZ, Online Data Robert Shiller

Ceny aktywów
Na rynkach kapitałowych dość powszechna jest
obawa, że przechodzenie na emeryturę powojennychroczników wyżu demograficznego wywoła istotną
(realną) przecenę aktywów, szczególnie akcji. Do
pewnego momentu dane empiryczne wydawały
się potwierdzać tezę, że cykl demograficzny możewywierać znaczący wpływ na wahania cen aktywów.

48

Co więcej, taką tezę można też łatwo skonstruować
na podstawie teorii ekonomicznej – przy ograniczonej podaży aktywów wzrost liczby osób w wieku
produkcyjnym i tym samym wzrost oszczędności
powinien prowadzić do wyższych cen akcji i niższych
stóp zwrotu z akcji.

Jednak argumenty empiryczne i teoretyczne przemawiające za scenariuszem spadku realnych cen
aktywów są ogółem mało przekonujące. Spójrzmy,
jak rozkładają się te argumenty.
Jak podkreślono już w wielu miejscach niniejszego
opracowania, osoby w wieku produkcyjnym wytwarzają więcej, niż konsumują, a wzrost populacji produkcyjnej sprzyja wzrostowi oszczędności. Oszczędności muszą być zamieniane na aktywa finansowe(depozyty, obligacje, akcje i inne instrumenty), więcwraz ze wzrostem populacji produkcyjnej zwiększać
powinien się popyt na takie aktywa. Jednocześnie za
aktywami finansowymi powinny stać jakieś aktywa
realne – maszyny, urządzenia, budynki, ziemia itd.
Depozyt (kredyt), obligacje i akcje służą do finansowania nabycia aktywów trwałych, a dochody z nichsą oparte na przepływach finansowych generowanych przez aktywa trwałe. Wzrost popytu na aktywa
finansowe – oraz na aktywa trwałe – może powodować wzrost ich cen, tym mocniejszy, im większe sąkoszty dostosowania zasobów kapitałowych do rosnącego popytu. Innymi słowy, gospodarka potrzebująca wyższych inwestycji może wymagać wyższych
cen towarów inwestycyjnych i wzrostu cen aktywów
finansowych. Gospodarka zaś potrzebująca mniejszych inwestycji może wymagać niższych cen dóbrinwestycyjnych i spadku cen aktywów finansowych.
I rzeczywiście dane ze Stanów Zjednoczonych
wydawały się przez długi czas sugerować, że takie
dostosowanie może mieć miejsce. Gdy powojenne
pokolenie baby boomers wchodziło w okres największych zarobków i oszczędności, czyli od drugiej
połowy lat 80. XX wieku, realne ceny aktywów
finansowych zaczęły wyraźnie rosnąć. O ile między
rokiem 1960 a 1990 realna cena akcji w USA niemal
się nie zmieniła, o tyle między rokiem 1990 a 2000
wzrosła o ponad 200 proc. W miarę jak baby boomersi zaczynali stopniowo przechodzić na emeryturę,realne ceny akcji wyraźnie wyhamowały.
Jednak historia ostatnich kilkunastu lat pokazuje,
że ta prosta matematyka finansowo-demograficzna
nie do końca się sprawdza. W latach 2010–2020
proces przechodzenia baby boomersów na emeryturę wyraźnie przyspieszył, a realne ceny aktywów
w Stanach Zjednoczonych nie spadły. Wręcz przeciwnie, realne ceny akcji zwiększyły się trzykrotnie.
Nie musi to oznaczać, że proces demograficzny nie
ma żadnego wpływu na ceny aktywów, ale że wpływ

ten może zanikać w porównaniu z działaniem innych
czynników.
Prosty model popytu na aktywa jako funkcji struktury
wieku może nie uwzględniać wielu istotnych zjawisk,
które mitygują oddziaływanie struktury wiekowej na
ceny. Oto najważniejsze z tych zjawisk, choć oczywiście nie jest to nawet mała część pełnej listy.
Po pierwsze, wraz ze zmieniającymi się stopami
zwrotu z aktywów zmianom może ulegać stopa
oszczędzania i popyt na te aktywa. Oszczędności nie
są wyłącznie funkcją struktury wiekowej społeczeństwa, ale wielu innych cech i zjawisk.
Po drugie, zmieniający się popyt na aktywa możeprowadzić do zmieniającej się podaży aktywów.
Podaż aktywów może być nieeleastyczna tylko
w sytuacji, gdy koszty dostosowania są bardzo
wysokie – znacznie wyższe niż to, co obserwuje sięw rzeczywistości.
Po trzecie, wpływ zmian demograficznych na ceny
aktywów może być istotny tylko w gospodarce
zamkniętej na przepływy kapitałowe. W rzeczywistości kapitał swobodnie przepływa między krajami
i spadek cen w jednym kraju może natychmiast
wywoływać wzrost popytu ze strony inwestorów
zagranicznych.
Po czwarte, zmiana demograficzna wpływa nie tylko
na oszczędności i inwestycje, ale również na postęp
technologiczny i wydajność pracy. Jeżeli proces
starzenia się społeczeństwa wywoła podniesienie
tempa postępu technologicznego (jak sugerują m.in.
Acemoglu i Restrepo (2017)) wówczas ten efekt możeprzeważyć w wycenie aktywów nad efektami zmianoszczędności.
Analizując te czynniki, warto jednak zwrócić uwagę,że mogą one w większym stopniu dotyczyć krajów
rozwiniętych niż rynków wschodzących. Elastyczność podaży aktywów, szczególnie finansowych,międzynarodowe przepływy kapitałowe, postęp
technologiczny – wszystkie te procesy są bardziej
intensywne w krajach znajdujących się na froncie
technologicznym, czyli w najbardziej rozwiniętych
gospodarkach. Na mniej rozwiniętych i mniej płynnych rynkach wrażliwość cen aktywów na zmianę
demograficzną może być większa.

49

Rozdział 6
Czy nas będzie stać na
emerytury – zmiana
demograficzna a systemfiskalny państwa

Znaczący wzrost trwania życia oraz spadek
dzietności powodują, że polskie społeczeństwo
starzeje się. W 1989 przeciętne trwanie życia
wynosiło 66,8 lat dla mężczyzn i 75,5 lat dlakobiet, w 1999 roku odpowiednio 68,8 lat oraz
77,5 lat. W następnych latach wzrost długości
życia postępował, by w 2016 osiągnąć 73,9 lat dlamężczyzn oraz 81,9 dla kobiet.
Sytuacja demograficzna spowodowała konieczność dostosowania
systemu emerytalnego, co też nastąpiło w 1999 roku. Istniały wówczas
trzy scenariusze do wyboru: (1) podwyższenie składki emerytalnej; (2)obniżenie emerytur; (3) podniesienie wieku emerytalnego. Reformaz 1999 polegała w części na obniżeniu emerytur (poprzez wprowadzenie
systemu o zdefiniowanej składce, w którym wysokość emerytury uzależniona jest od wysokości wpłaconych składek) oraz w części na podniesieniu wieku emerytalnego (likwidacja przywilejów emerytalnych dla wielu
grup społecznych).
Reforma emerytalna nie objęła osób w wieku równym lub wyższym
niż 50 lat. W przypadku osób w wieku zbliżonym do 50 lat (w momencie wprowadzenia reformy) obniżenie emerytur nie było znaczące.
Z uwagi na sposób naliczania kapitału początkowego emerytury tychosób są w znacznej części oparte na regułach z poprzedniego systemu
emerytalnego. Z tego powodu spadek wysokości emerytur wynikający
z reformy emerytalnej jest największy w przypadku młodszych osób.
W ich przypadku można się spodziewać, że stopa zastąpienia spadnie do
ok. 30 proc. Dla porównania obecna stopa zastąpienia wynosi ok. 50 proc.,a średnia dla krajów OECD wynosi ok. 62 proc.

51

Wykres 21
Wszystkie dostępne oszacowania wskazują, że jeżeli obecny system i wiek emerytalny nie ulegną zmianie, to stopa zastąpienia będzie dalej malała. Szacunki wskazują, że nawet 50 proc. populacji w 2050 roku będzie pobierało
emerytury minimalne (później może to być jeszcze więcej). To oczywiście nie znaczy, że emerytury będą malały.
Ich realna wartość, z uwagi na wzrost gospodarczy, będzie rosła. Ale stopa zastąpienia będzie wyraźnie malała.
Odsetek osób pobierających emeryturę minimalną lub niższą, bez zmiany systemu emerytalnego
60%

50%

40%

30%

20%

10%

0%

2010

2015

2020

2025

2030

2035

2040

2045

2050

Źródło: GRAPE, Spotdata

TEZA 1:

Brak zmian polityki: w 2050 roku
50 proc. emerytów będzie pobierało
emerytury minimalne.
Zreformowany system emerytalny zbudowany jest
na zasadzie, że emerytura jest pochodną składek.
Składki emerytalne odkładane do ZUS waloryzowane
są stopą wzrostu funduszu płac (lub PKB, w przypadku przeniesionego do ZUS II filaru). Następnie
w momencie przejścia na emeryturę zakumulowana
wartość składek jest dzielona przez oczekiwaną
długość życia, aby wyliczyć wielkość emerytury.

52

Pomimo że reforma emerytalna została przeprowadzona w 1999 roku, to z uwagi na kapitał początkowy
obecne stopy zastąpienia są wyższe niż te za 20 lat.
W pewnym uproszczeniu obecny system sprowadza się do tego, że jeżeli ktoś pracował 15 lat przed
1999 roku i 15 lat po 1999 roku, to jego emerytura jest
w połowie pochodną starego systemu emerytalnego,a w połowie pochodną nowego. Emerytury wyliczone
w pełni z nowego systemu emerytalnego dotyczą
dopiero osób wchodzących na rynek pracy po 1999,a więc dzisiejszych 40-latków i młodszych.
Wszystkie dostępne oszacowania wskazują, że jeżeli
obecny system i wiek emerytalny nie ulegną zmianie,

to stopa zastąpienia będzie dalej malała. Szacunki
wskazują, że nawet 50 proc. populacji w 2050 rokubędzie pobierało emerytury minimalne (później
może to być jeszcze więcej). To oczywiście nie znaczy, że emerytury będą malały. Ich realna wartość,z uwagi na wzrost gospodarczy, będzie rosła. Tak jak
teraz, pomimo spadku stóp zastąpienia, realna wartość emerytur jest wyższa niż w latach 90. Dlaczego
zatem przejmujemy się stopą zastąpienia? Wynika
to z obserwacji empirycznych, że jednostki nie chcą,aby ich poziom życia gwałtownie spadał. Jeżeli na
emeryturze nasz dochód ma wynieść 30 proc. (lubmniej) tego, który otrzymywaliśmy podczas pracy
zawodowej, to oznacza to znaczny spadek poziomużycia.

Problem ten będzie dotyczył w znacznie większym
stopniu kobiet niż mężczyzn. Wynika to z dwóch
przyczyn. Pierwsza to niższy wiek emerytalny kobiet.
Druga to częstsze przerwy w karierze zawodowej(związane z dziećmi) kobiet niż mężczyzn.
Co z tego wynika dla budżetu i wysokości podatków?
Jeżeli nic się nie zmieni, koszty emerytur minimalnych (pokrywane z budżetu państwa) będą rosły.
Szacunki wskazują, że będzie to wymagało podniesienia podatków. Gdyby zdecydować się na podniesienie VAT, to wzrośnie on ok. 2 punkty procentowe
do 2050 r.

TEZA 2:

PPK trzeba poprawić, ponieważ
obecny program jest niekorzystny.
Nie oferuje dostępu do emeryturydożywotniej i jednocześnie jest
kosztowny fiskalnie.
Pierwsze pytanie, które powinniśmy sobie zadać
w związku z Pracowniczymi Planami Kapitałowymi,
to czy polityka publiczna powinna wspierać gromadzenie środków na okres po zakończeniu aktywności
zawodowej. Badania ekonomiczne, zarówno teoretyczne, jak i empiryczne, wsparte eksperymentami,
jak również praktyka wielu krajów, odpowiadają
jednoznacznie, że tak. Wynika to z wielu czynników,
najczęściej wymienia się to, że z uwagi na niepełną
racjonalność oszczędzamy na okres przebywania na
emeryturze zbyt mało. Innym powodem może być
analfabetyzm finansowy.
Ważnym powodem wymienianym w literaturzenaukowej, pomijanym w dyskursie publicznym,
są problemy rynków prywatnych z oferowaniem
emerytury dożywotniej. Z uwagi na problem asymetrii informacji emerytury dożywotnie na rynkach
prywatnych są bardzo drogie. W jaki sposób polityka
publiczna powinna wspierać dochody osób w wieku
poprodukcyjnym?

Stawiamy tezę, że trzeba szukać innych instrumentów niż PPK. Główny mankament PPK polega natym, że nie są one programem emerytalnym. W PPKmożemy oszczędzać, otrzymując zachęty fiskalne.
W zamierzeniu twórców ustawy po przekroczeniu
60 lat możemy wypłacić 25 proc. środków jednorazowo, a resztę co miesiąc przez 10 lat. Istnieją też
inne możliwości wypłaty. Ale nie możemy otrzymać
w ramach PPK emerytury rozumianej jako świadczenie dożywotnie..
Program PPK ma kilka słabości. Po pierwsze, społeczeństwo ma ograniczone zaufanie do władz
publicznych i obawia się, że zostanie pozbawioneśrodków z PPK. Dlatego chętnych do uczestnictwa
jest mniej, niż się spodziewano. Po drugie, ograniczone zaufanie oznacza, że znakomita większość osób,
które pozostają w PPK, wyjmie te środki w pierwszym
możliwym momencie, czyli po przekroczeniu 60 lat.
Co to oznacza? Jest to moment, kiedy kobiety będąpobierały emerytury, nadal będąc w stanie pracować (statystycznie kobieta będzie jeszcze wówczas
w dobrym zdrowiu). W przypadku mężczyzn przejście na emeryturę nastąpi w wieku 65 lat, czyli środkiz PPK będą mogli oni wybrać, jeszcze pracując. Kiedy
zatem wspieramy gospodarstwa domowe? Wtedy,
kiedy one jeszcze uzyskują lub mogą uzyskiwać
dochody z pracy. Kiedy gospodarstwa domowe będąpotrzebowały największego wsparcia? W przypadku
znakomitej większości gospodarstw domowych 10 lat

53później – wtedy, kiedy emeryci nie będą już mogli
pracować i będą narażeni na ryzyko ubóstwa.
Dodatkowo program PPK jest kosztowny fiskalnie.
Bodźce do pozostania w PPK obciążają budżet
państwa. W znacznej części wspierają oszczędności,które i tak byłyby poniesione. Badania szacują,że koszty dopłaty na start, coroczne dopłaty do
osób składających w PPK oraz zwolnienie z podatku
od dochodów kapitałowych stanowić będą 35 proc.
środków odprowadzanych do PPK. Koszt fiskalny tegoprogramu, przy założeniu szerokiego uczestnictwa w
nim pracowników, jeżeli zostanie pokryty podatkiem

VAT, będzie oznaczał wzrost podatku o 0,7 punktu
procentowego (jeżeli uczestnictwo będzie mniejsze
koszt ten proporcjonalnie spadnie).
PPK trzeba tak zmodyfikować, aby zagwarantować
powszechny dostęp do emerytury dożywotniej. Możeto się wiązać z dodatkowymi kosztami fiskalnymi,
ale koszty fiskalne niskich emerytur i tak poniesiemy
w przyszłości.

TEZA 3:

Powinniśmy wspierać
rodziny/kobiety, a nie dzietność.
Realizując te cele pośrednio wspieramy dzietność.
Istnieje wiele argumentów za wspieraniem dzietności. Z punktu widzenia ekonomii głównym argumentem jest fakt, że korzyści społeczne z posiadania
dzieci wykraczają poza to, czym kierują się rodzice.
Skąd biorą się te korzyści społeczne? Głównym
argumentem jest system emerytalny i dług publiczny. Dzieci będą pracować na emerytury pokolenia
swoich rodziców (a nie bezpośrednio emerytury
rodziców) oraz będą obsługiwać/spłacać dług publiczny w przyszłości, po tym jak pokolenie rodziców
odejdzie z rynku pracy. Co do występowania tych
korzyści społecznych nie ma wątpliwości.
Natomiast jeżeli przyjrzymy się temu zjawisku bliżej,to okazuje się, że korzyści społeczne nie są dużewzględem kosztów zwiększania dzietności. Polityki
wspierania opieki nad dziećmi zwiększają dzietność,ale w nieznacznym stopniu. Większy efekt można
uzyskać, wspierając dzietność finansowo, ale nie
jest to również bardzo skuteczna polityka. Koszt
wychowania dodatkowego dziecka jest bardzo
wysoki w krajach rozwiniętych. Badania wskazują,że biorąc pod uwagę wysokie koszty i umiarkowaną

54

skuteczność polityk wspierających dzietność, niekoniecznie powinniśmy wydawać na te polityki środki
publiczne. Dodatkowo wspieranie dzietności ze
swojej natury generuje koszty od razu, a korzyści sąodległe w czasie (co najmniej 20 lat później). Aspekt
czasowy dodatkowo działa na niekorzyść rachunku
kosztów i korzyści.
Czy to znaczy, że nie powinniśmy wspierać rodzin
z dziećmi? Nie. Ważnym argumentem za redystrybucją dochodową jest częściowe ubezpieczenie
gospodarstw domowych przed niskimi dochodami.
Dane wskazują, że liczba dzieci w rodzinach jest
bardzo zróżnicowana. Ponieważ posiadanie dziecizwiększa ryzyko niskich dochodów na członka rodziny, to z tego możemy wywnioskować, że z uwagi na
argumenty redystrybucyjne powinniśmy wspierać
rodziny z dziećmi.
Inny argument za wspieraniem rodzin z dziećmi
wynika z celu polityki społecznej, którym jest zwiększenie uczestnictwa kobiet w rynku pracy. Jednymz głównych czynników determinujących uczestnictwo kobiet w rynku pracy jest to, czy posiadają one
dzieci i jakie są koszty opieki nad nimi. Polityka społeczna zapewniająca urlopy macierzyńskie/ojcowskie
i opiekę nad dzieckiem w żłobkach, przedszkolachi szkołach wspiera uczestnictwo kobiet w rynku
pracy.

Na szczęście tak się dobrze składa, że te polityki
jednocześnie wspierają dzietność. Celem polityki
społecznej powinno być wspieranie rodzin z dziećmi,
aby chronić je przed ubóstwem, oraz wspieranieuczestnictwa kobiet w rynku pracy. Natomiast
bezpośrednim celem nie powinno być wspieranie

dzietności. Jednocześnie realizacja niebudzących
wątpliwości celów polityki społecznych, jak ograniczanie nierówności dochodowych czy wspieranieuczestnictwa kobiet w rynku pracy, wspiera jednocześnie dzietność.

TEZA 4:

Podniesienie wieku faktycznego
przechodzenia na emeryturę bez
podniesienia wieku emerytalnegosię nie powiedzie.
Pracownicy najczęściej wybierają pierwszy możliwy
moment przejścia na emeryturę. Często w pierwszym okresie emerytury dorabiają. Jednostkom
nie opłaca się odkładanie momentu przejścia na
emeryturę, bo i tak będą otrzymywały minimalneświadczenie. Zwiększenie emerytury wymagałoby
odczekania kilku lat.
W Polsce system emerytalny jest stworzony w ten
sposób, że najbardziej opłaca się przejście na emeryturę w pierwszym możliwym momencie. Jeżeli
ktoś ma dosyć pracy, to oczywiście skorzysta z takiejmożliwości. A co z tymi, którzy chcą pracować dłużej? Dla nich najlepsze jest przejście na emeryturę
i dalsza praca. Wówczas uzyskują wynagrodzenie zapracę oraz dodatkowo dochód z emerytury. Jedynym
ograniczeniem w skorzystaniu z tego rozwiązania
jest konieczność odejścia z pracy na krótki okres. Tomoże być problemem dla niektórych pracowników(np. w sferze budżetowej), ale z uwagi na niedobory
siły roboczej (ze względui na trendy demograficzne)
jest to niewielki odsetek potencjalnych emerytów.
Ktoś może powiedzieć, że opóźnienie przejścia na
emeryturę podnosi jej wysokość. Tutaj okazuje się,że konstrukcja systemu, w którym dostajesz tyle,ile wpłaciłeś, ogranicza pole manewru. Jeżeli dostajesz tyle, ile wpłaciłeś, to nie ma znaczenia, czyprzejdziesz na emeryturę później czy wcześniej. I tak
dostaniesz tyle, ile wpłaciłeś. To lepiej przejść na

emeryturę wcześniej niż później, bo przecież nikt nie
zna dnia ani godziny.
Z uwagi na to, że system jest skonstruowany tak, żewypłaca tyle, ile zostało wpłacone, to praktycznie
niemożliwe jest skonstruowanie zachęt do późniejszego przejścia na emeryturę, tak aby przyniosły one
korzyści fiskalne. Rozważmy zwolnienie dochodów
po przekroczeniu wieku emerytalnego z podatku PIT. Ta propozycja wygeneruje tylko koszty i nie
widać w jaki sposób miałaby zachęcać do odłożenia
momentu przejścia na emeryturę. Przecież jeżeli będziemy pracować i pobierać emeryturę, to będziemy
mieli dwa źródła dochodów, a dodatkowo dochodyz pracy będą zwolnione od podatku. Ta propozycja
to czysty populizm, którego celem jest uzasadnienie,
dlaczego nie podejmuje się kosztownej politycznie
decyzji o niepodnoszeniu wieku emerytalnego.
Dodatkowo w najbliższych latach coraz więcej osób
(ok. 50 proc. w 2050 roku) będzie pobierało minimalne emerytury. Oznacza to, że w ich przypadku
dłuższa praca nie zwiększy emerytury, bo ich składki
nie starczyły na emeryturę minimalną. W przypadku takich osób odkładanie momentu przejścia na
emeryturę jest zupełnie nieopłacalne. One wyjmują
z systemu więcej, niż wpłaciły, i im szybciej będąwyjmować, tym większą odniosą korzyść.
Dlaczego zatem powinniśmy się przejmować
wiekiem emerytalnym? Przecież ludzie wyjmują
tyle, ile wpłacą. Słychać głosy: „Niech sobie każdy
sam decyduje, kiedy przejść na emeryturę”. Problem
wieku emerytalnego jest jednak istotny, gdyż budżet
jest obciążany kosztami emerytur minimalnych.
Ponadto budżet traci wpływy z tytułu podatków
dochodowych.

55

Innym powodem są niedostatki siły roboczej wynikające z czynników demograficznych. Niedostatki
te można ograniczyć, podnosząc wiek emerytalny.
Bez podniesienia wieku emerytalnego będzie totrudniejsze. Rynek pracy jest w wielu elementachskonstruowany w ten sposób, że nie sprzyja pracy
osób po przekroczeniu wieku emerytalnego. Jeżeli
pracodawca ma dwie osoby: jedna to 57-letnia
kobieta (3 lata do minimalnego wieku emerytalnego),a druga to 52-letni mężczyzna (13 lat do minimalnego

wieku emerytalnego), to pracodawca w naturalny
sposób będzie inwestował w szkolenia i awansował
pracownika, który zostanie z nim dłużej niż tego,
który może zaraz odejść. A co z kobietami tracącymi
pracę w wieku 60 lat? Czy podejmą próbę szukania
innego zatrudnienia? Urząd pracy im nie pomoże, nie
uzyskają pieniędzy na aktywizację zawodową, bo sąw wieku emerytalnym. Więc zostaną z rynku pracy
wypchnięte.

Wykres 22
Podniesienie wieku faktycznego przechodzenia na emeryturę bez podniesienia wieku emerytalnego nie uda się.
Konstrukcja systemu, w którym dostajesz tyle, ile wpłaciłeś, ogranicza pole manewru. Jeżeli dostajesz tyle, ilewpłaciłeś, to nie ma znaczenia, czy przejdziesz na emeryturę później czy wcześniej. Bardzo trudno jest stworzyćzachęty do dobrowolnej dłuższej pracy i wpłacania składek do systemu.
Średni wiek osób, którym przyznano emeryturę (wg nowych zasad)
66

65

64

63

62

61

60

59

58

2011

mężczyźni

56

2012

2013

kobiety

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021
Źródło: GRAPETEZA 5:

Widmo populizmu krąży nad Polską. Wysokość emerytur będzie
jednym z głównych tematów przyszłych wyborów. W efekcie wzrosną
podatki.
Co najmniej od 1999 roku wiadomo, że przyszłe
emerytury będą niskie. Pomimo tej wiedzy wciąż
niestety nie rozwiązano tego problemu. W 2050 roku
ponad połowa emerytur to będą emerytury minimalne. Ryzyko ubóstwa wśród emerytów będzie rosło.
Jednocześnie coraz większy odsetek wyborców tobędą emeryci. W 2050 roku będą oni stanowili aż
40 proc. wyborców. Kombinacja dużego ryzyka
ubóstwa wśród emerytów oraz wysokiego odsetka
wyborców będącymi emerytami będzie powodowała, że w przyszłych wyborach jednym z głównych
tematów będzie wysokość emerytur.
Wydaje się bardzo wątpliwe, że klasa polityczna niebędzie zwracała się do tak szerokiej grupy wyborcówbędących w obiektywnie trudnej sytuacji. Będzie
bardzo wiele osób, które całe życie ciężko pracowały,
odkładały składki emerytalne, a potem będą uzyskiwały minimalną emeryturę. Gospodarstwom domowym składającym się z dwojga emerytów będzie
trochę łatwiej, ale osobom samotnym finansowobędzie ciężko.
W pierwszych latach przebywania na emeryturzebędzie można dorabiać. Największym problemembędzie ten okres, w którym stan zdrowia nie będzie
pozwalał na dorobienie do emerytury. Wówczas
często również pojawią się dodatkowe rachunki za
lekarstwa, opiekę zdrowotną.

Oznacza to, że grozi nam w ramach kampanii
wyborczych licytacja na to, kto da więcej emerytom.
Obecnie już możemy obserwować przedsmak tego,co czeka nas w przyszłości. Głównymi tematami
kampanii wyborczych były już wiek emerytalny oraz
dodatkowe emerytury (13. i 14. emerytura). Oczywiście będzie to miało później konsekwencje w postaciwyższych podatków.
Ubóstwu na emeryturze można przeciwdziałać.
Wydatki na emerytury, a co za tym idzie podatki i tak
wzrosną w przyszłości. Więc może lepiej dążyć do
stworzenia efektywnego systemu emerytalnego(nawet jeżeli jest bardziej kosztowny fiskalnie), który
pozwoliłby na osiągnięcie tego celu tak, aby wydatki
fiskalne przyniosły jak największe efekty. I tak, abysystem polityczny nie sprowadzał się do licytacji
wydatków socjalnych.
Dostępne są różne rozwiązania. Po pierwsze, to corobią wszyscy na całym świecie, czyli podniesienie
wieku emerytalnego. Ale to nie rozwiąże wszystkich
problemów. Można zrobić jeszcze dwie rzeczy: albo
podnieść składkę, albo stworzyć dobrowolny kapitałowy filar emerytalny (nie mylić z PPK, który nie
oferuje emerytury dożywotniej).
Badania pokazują, że z punktu widzenia dobrobytu
społecznego wprowadzenie dobrowolnego filaru
kapitałowego z zachętami fiskalnymi daje większe
korzyści niż podniesienie składki. Podsumowując,aby ograniczać ubóstwo na emeryturze, trzeba
podnieść wiek emerytalny i wprowadzić dobrze
skonstruowany dobrowolny filar kapitałowy oferujący
emeryturę dożywotnią.

57

Rozdział 7Podsumowanie i rekomendacjeBędzie nas w Polsce coraz mniej i będziemy coraz starsi. Te dwa procesy nakładają się
na siebie, ale niosą też ze sobą nieco inne konsekwencje. Spadek liczby ludności nie jest sam
w sobie wielkim problemem, może wręcz wywołać pozytywne zmiany, takie jak zwiększeniebodźców do innowacji, wciągnięcie na rynek pracy wykluczonych grup społecznych czy chociażby złagodzenie niedoboru mieszkań. Natomiast zmiana struktury wiekowej i starzenie się
społeczeństwa stwarza więcej wyzwań. Osoby w starszych grupach wieku są bardziej obciążone chorobami, mają nieco inne kompetencje niż osoby młodsze, są mniej mobilne, a także
cechują się innymi schematami konsumpcji. Gospodarka ulegnie istotnym przemianom
w wyniku procesu starzenia się ludności, a zdolność dostosowania do tych zmian zdecyduje,
czy wywołają one stagnację, czy adaptację. Dostosować muszą się wszyscy. Młodzi pracownicy powinni zdawać sobie sprawę, że prewencyjna dbałość o zdrowie może zdecydować
o mniejszym ryzyku ubóstwa w przyszłości. Firmy powinny rozumieć, jak zmiana struktury
wiekowej pracowników wpływa na ich wydajność i preferencje oraz że starsi pracownicy będąpotrzebowali nieco innych inwestycji w kapitał ludzki niż młodsi. Rząd powinien wypracować
strategię poprawienia stanu zdrowia społeczeństwa i promowania aktywności zawodowej.
Demografia nie jest przeznaczeniem. Zmiana demograficzna może zaprowadzić Polskę dostagnacji i inflacji, ale może też wywołać wiele pozytywnych zmian, które pozwolą ludziom
cieszyć się dłuższym i zdrowym życiem.

Pierwszym krokiem do zrozumienia wyzwań związanych ze zmianą demograficzną
jest dostrzeżenie, że ona może przynieść społeczeństwu dobrobyt tylko wtedy, kiedydłuższe życie będzie oznaczało dłuższe życie w zdrowiu. Zdrowie jest fundamentem, na
którym dopiero w kolejnych etapach można budować następne piętra zmiany ekonomicznej.
Wyraźna poprawa stanu zdrowia osób w wieku 55–70 lat, które będą w ciągu trzech dekadstanowić najliczniejszą grupę pracowników, jest możliwa, na co wskazują objawy kompresjizachorowalności w różnych społeczeństwach na świecie. Na razie jednak Polska istotnie
odstaje od innych krajów pod tym względem. W 2009 roku wskaźnik DALY, mierzący utracone
w wyniku chorób lata życia, dla Polski w grupie wieku 50–69 lat był o 27 proc. wyższy niż
dla krajów UE, a w 2019 roku – już o 29 proc. wyższy, mimo że w tym okresie Polska stała się
krajem nadganiającym UE pod względem PKB per capita. O ile więc obserwujemy konwergencję gospodarczą, o tyle nie obserwujemy konwergencji zdrowotnej populacji do standardów
europejskich. Potrzebne są zmiany w polityce publicznej i w zachowaniach indywidualnych.
Zwiększenie wydatków na ochronę zdrowia, większy nacisk na prewencję w wydatkach na
ochronę zdrowia, mocniejszy nacisk regulacyjny zmierzający do redukcji konsumpcji alkoholu
oraz tytoniu i zmian nawyków żywieniowych, stopniowe podnoszenie aktywności zawodowej osób starszych. Jeżeli nie zainwestujemy w prewencję zdrowotną dziś, to za 20–30 lat
ogromna część populacji będzie niezdolna fizycznie do pracy, bez względu na wiek emerytalny. Społeczeństwo zubożeje, zwiększy się emigracja, w kraju zostaną najsłabsi.

58

Populacja żyjąca w zdrowiu znacznie łatwiej stawi czoła wyzwaniu polegającemu na
konieczności zwiększenia aktywności zawodowej. Populacja produkcyjna Polski w ciągu
30 lat skurczy się o ok. 6 milionów osób. Co więcej, zmieni się struktura wiekowa pracowników. Dziś na rynku pracy dominują osoby w wieku 30 i 40 lat, w 2050 roku dominowaćbędą 60-latkowie. Ubytek pracowników będzie duży, ale będzie można go zrekompensować
częściowo przez imigrację, a częściowo przez podniesienie aktywności zawodowej starszych
grup wieku. Oba procesy będą istotne, ale ten drugi odegra prawdopodobnie ważniejszą
rolę. Przyciąganie imigrantów będzie coraz trudniejsze w warunkach wyczerpywania się
puli potencjalnych imigrantów z Europy Wschodniej oraz globalnego starzenia się ludności
i światowej konkurencji o talenty. Natomiast zwiększenie aktywności zawodowej wśród osób
w wieku 50–70 lat ma ogromny potencjał mitygowania negatywnych efektów zmian demograficznych. Te osoby w pierwszej kolejności muszą być zdrowe, o czym pisaliśmy w poprzednim punkcie. Potrzeba jednak też zmiany kompetencyjnej. Doświadczenie pokazuje,
że osoby starsze utrzymują długo kompetencje do pracy, ale mogą mieć kłopoty z adaptacją
do zmieniających się warunków – czyli kompetencje płynne. Ale jednocześnie pokolenia,
które stanowią grupę przyszłych 50- i 60-latków, są znacznie lepiej wykształcone niż obecne
kohorty. Co więcej, wydłużenie okresu życia zwiększa bodźce do inwestowania w kapitałludzki zarówno dla pracowników, jak i firm. Kluczowe dla podniesienia wydajności pracy
i stopy aktywności zawodowej jest to, by te bodźce odpowiednio uruchomić, ukierunkować
i wykorzystać. Jest to zadanie stojące przed pracownikami, przedsiębiorstwami i rządem.
Wśród istotnych celów polityki firm i władz powinno być m.in. zwiększenie odsetka osób
uczestniczących w kształceniu ustawicznym, ponieważ pod tym względem Polska wciąż
odstaje od innych krajów UE.

Zwiększenie wydajności pracy jest kluczową zmianą, która może pozwolić podtrzymać dynamiczny wzrost gospodarczy nawet w warunkach kurczącej się populacji
i zmniejszających się zasobów siły roboczej. Różne badania empiryczne pokazują, że starzenie się ludności generalnie oddziałuje w lekko negatywny sposób na dynamikę wydajności
pracy, m.in. ze względu na kurczące się okazje inwestycyjne i przez to słabszą adaptację nowych technologii, a także ze względu na malejącą produktywność najstarszych pracowników.
Jednak wpływ ten nie jest bardzo duży i można mu zapobiec. Jest możliwe, że firmy widząc
mniejszą liczbę pracowników, zwiększą nakłady na innowacje i zmiany proefektywnościowe.
Jeżeli oczywiście w kraju będą istniały odpowiednie warunki do inwestycji w innowacje, czyli
m.in. rozwinięty system finansowy (w tym kapitałowy), prężny sektor naukowo-badawczy
i przewidywalne otoczenie gospodarcze. Istnieje też szansa, że starzenie się ludności doprowadzi do intensyfikacji procesów aglomeracji, czyli koncentracji ludności w dużych ośrodkachmiejskich, co powinno sprzyjać dynamice wydajności pracy i adaptacji technologii. Do tegojednak potrzebne będą odpowiednie inwestycje w infrastrukturę (miejską i mieszkaniową),a także zdolność do umiejętnego wspierania społeczności lokalnych, które będą doświadczały negatywnych efektów kurczenia się lokalnych populacji.

59Jednym z warunków utrzymania wysokiego wzrostu gospodarczego będzie utrzymanie niskiej inflacji, która ułatwia planowanie finansowe i inwestowanie. Starzenie
się społeczeństwa może utrudniać różnymi kanałami stabilizację cen. Konflikty pokoleniowemogą wywierać presję na budżet państwa i prowadzić do nadmiernych deficytów lub nadmiernych (w stosunku do potencjału produkcyjnego) transferów fiskalnych. Zwiększenie
udziału emerytów w populacji może sprawić, że popyt konsumpcyjny będzie rósł szybciej niż
zdolności produkcyjne gospodarki. Jednocześnie braki pracowników na rynku mogą prowadzić do zwiększenia presji płacowej ponad poziom gwarantujący stabilizację cen. Te wszystkie
zmiany same w sobie nie stanowią czynnika proinflacyjnego, ale mogą przyjąć proinflacyjny
charakter, jeżeli nie dostosują się do nich polityka pieniężna i fiskalna. A o takie dostosowaniemoże być trudno. Dlatego istotne jest, by kraj budował solidne fundamenty instytucjonalne pod polityki gwarantujące stabilizację makroekonomiczną. W latach 1990–2020 inflacja
spadała na całym świecie, co znacząco ułatwiało jej kontrolę również w Polsce. W kolejnych
30 latach może być to większe wyzwanie.

Wszystkie dostępne oszacowania wskazują, że jeżeli obecny system i wiek emerytalny nie ulegną zmianie, to stopa zastąpienia – czyli relacja emerytury do wynagrodzenia (czy to przeciętnej, czy dla poszczególnych jednostek) – będzie wyraźnie malała.
Szacunki wskazują, że nawet 50 proc. populacji w 2050 roku będzie pobierało emerytury minimalne (później może to być jeszcze więcej). To oczywiście nie znaczy, że emerytury będą malały. Ich realna wartość, z uwagi na wzrost gospodarczy, będzie rosła. Tak jak teraz, pomimo
spadku stóp zastąpienia, realna wartość emerytur jest wyższa niż w latach 90. Jednak stopazastąpienia jest istotna, ponieważ jednostki nie chcą, aby ich poziom życia na emeryturze
gwałtownie spadał. Jeżeli na emeryturze nasz dochód ma wynieść 30 proc. (lub mniej) tego,
który otrzymywaliśmy podczas pracy zawodowej, to oznacza to znaczny spadek poziomużycia. Nie da się rozwiązać tego problemu bez podniesienia wieku emerytalnego, a efektywne
podniesienie wieku emerytalnego będzie niemożliwe bez podniesienia wieku ustawowego.
Pracownicy najczęściej wybierają pierwszy możliwy moment przejścia na emeryturę. Często
w pierwszym okresie emerytury dorabiają. Przy 50 proc. pobierających minimalne emerytury
jednostkom nie opłaca się odkładanie momentu przejścia na emeryturę, bo i tak będą otrzymywały minimalną emeryturę. Zwiększenie emerytury wymagałoby odczekania kilku lat.

60

Bibliografia
A. Boersch-Supan, Labor market effects of population aging,
NBER Working Paper Series, 2001

E. M. Crimmins, H. Beltrán-Sánchez, Mortality and Morbidity
Trends: Is There Compression of Morbidity? 2011

A. Ludwig, T. Schelkle, E. Vogel, Demographic change, humancapital and welfare, 2010

I. Calvo-Sotomayor, J. P. Laka, R. Aguado, Workforce Ageing andLabour Productivity in Europe, 2019

A. Samorodov, Ageing and labour markets for older workers,
Employment and Training Department International Labour
Office Geneva, 1999

Institute for Health Metrics and Evaluation, Country Profile:
Poland https://www.healthdata.org/poland

C. Ochsen, Age cohort effects on unemployment in the USA:
Evidence from the regional level, 2021
D. Acemoglu, P. Restrepo, Secular Stagnation? The Effect ofAging on Economic Growth in the Age of Automation, American
Economic Review: Papers & Proceedings, 2017
D. Croixy, O. Licandroz, Life expectancy and endogenous
growth, 1997

J. L. Iparraguirre, Economics and Ageing. Volume IV: Political
Economy, 2019
J. Poterba, The Impact of population aging on financial markets,
NBER Working Paper, 2004
Live Long and Prosper? The economics of ageing populations,Ed. by D. E. Bloom, CEPR Press, 2019

D. E. Bloom, J. G. Williamson, Demographic Transitions andEconomic Miracles in Emerging Asia, The World Bank, 1998

M. D. Gupta, J. Bongaarts, J. Cleland, Population, Poverty, andSustainable Development: a review of the evidence, The WorldBank Development Research Group, Human Development andPublic Services Team, 2011

D. E. Bloom, D. Canning, G. Fink, J. E. Finlay, Fertility, female
labor force participation, and the demographic divident, NBER
Working Paper, 2007

National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine,
Understanding the Aging Workforce: Defining a Research
Agenda, The National Academies Press, 2022

D. E. Bloom, D. Canning, Global Demographic Change: Dimensions and Economic Significance, NBER Working Paper, 2004

N. Maestas, K. J. Mullen, D. Powell, The effect of population
aging on economic growth, the labor force and productivity,
NBER Working Paper, 2016

D. E. Bloom, M. Kuhn, K. Prettner, Africa’s prospects for enjoying
a demographic divient, NBER Working Paper, 2016
D. E. Bloom, D. L. Luca, The Global Demography of Aging: Facts,
Explanations, Future, 2016
D. Canning, R. Sangeeta, A. S. Yazbeck, Africa’s Demographic
Transition: Dividend or Disaster? Africa Development Forumseries, The World Bank, 2015
D. N. Weil, J. Wilde, How Relevant Is Malthus for Economic
Development Today? 2010
D. Coleman, R. Rowthorn, Who’s Afraid of Population Decline?
A Critical Examination of its Consequences, Olsztyn Economic
Journal, 2011
D. E. Bloom, J. W. Lorsch, Demographic Influences on U.S.
Economic Prospects, Working Paper Series, 2015
E. Gagnon, B. K. Johannsen, D. Lopez-Salido, Understanding the
New Normal: The Role of Demographics, 2016
E. Vogel, A. Ludwig, A. Börsch-Supan, Aging and pension reform
extending the retirement age and human capital formation,
Working Paper Series, European Central Bank, 2012

R. Kotschy, D. E. Bloom, A Comparative Perspective on Long-Term Care Systems, Institute of Labor Economics, 2022
R. Seaman, A. Höhn, R. Lindahl-Jacobsen, P. Martikainen,
A. van Raalte, K. Christensen, Rethinking morbidity compression, European Journal of Epidemiology, 2020
S. Aiyar, C. Ebeke, X. Shao, The Impact of Workforce Aging on
European Productivity, IMF Working Paper, 2016
S. Górka, W. Hardy, R. Keister, P. Lewandowski, Age, tasks andskills on european labour markets, 2017
S. Geyer, S. Eberhard, BMW Schmidt, J. Epping, J. Tetzlaff, Morbidity compression in myocardial infarction 2006 to 2015 in termsof changing rates and age at occurrence: A longitudinal study
using claims data from Germany, 2018
S. Dixon, Implications of population ageing for the labour
market, 2003
Q. H. Ashraf, D. N. Weil, J. Wilde, The Effect of Fertility Reduction
on Economic Growth, 2013

61

Centrum Analiz SpotData
Bonnier Business (Polska) sp. z o.o.
ul. Kijowska 1, 03-738 Warszawa
tel. +48 22 333 99 18
kontakt@spotdata.pl