アイルランド語におけるテンス・アスペクト体系
Notes on the Tense-Aspect System of Modern Irish
福澤清Kiyoshi Fukuzawa

0.

はじめに
小論では，特に，アイルランド語の進行相，完了相における固有の特徴に着目し，それがアイルランド英語(Hiberno-English)に具体的にいかなる影響を及ぼしているかを指摘する．議論の過程で必要と思われるケルト語特有の関連する現象にも触れていく．
まずは，アイルランド語に関するテンス・アスペクトについて概観する．

１． アイルランド語の動詞
アイルランド語の特徴の一つに，動詞で始まる，ということがある．アイルランド語にも，その他の言語同様，規則動詞と不規則動詞がある．規則動詞は すべての時制に同じ語幹（root）が含まれるもので，不規則動詞は一般的に is, tá を含めると 12 個ある，とされている．
辞書には二人称単数 命令形 (例えば，imigh)で記載されている．

１．１

規則動詞

アイルランド語には２つの活用 (Conjugation) がある．現在時制が-ann, -eann で終わるクラスと，-aíonn, -íonn で終わるクラスである．

１） 第 1 活用a) 語幹が単音節語 (monosyllabic words) : bris (=break), mol (=praise)b) áil で終わる多音節語幹 (polysyllabic roots) 動詞，及び他の多音節動詞：
sábháil (=save)
１a の現在時制
広子音 (broad consonant)： mol（＝praise）ól (=drink)

狭子音 (slender consonant) ： bris (=break), cuir (=put)
Broad

Slender45

1sg.

molaimcuirim2sg.

molann tú

cuireann tú

3sg.

molann sé/sícuireann sé/sí1pl.

molaimidcuirimid2pl.

molann sibhcuireann sibh

3pl.

molann siad

cuireann siad

語尾に代名詞を含む –(a)im, -(a)imid 形は統合形 (synthetic forms),-(e)ann + tú/

sé/sí/sibh/siad は分析形 (analytic forms) という．同様の別の例を挙げる．

クラス１(Broad Consonants)（Slender Consonants）

ólaim(I drink)tuigim(I understand)ólann tú(I drink)tuigeann tú(you understand)ólann sé/sí(he/she drinks)

tuigeann sé/sí(he/she understandsólann muid＊(we drink)tuigeann muid＊(we understand)ólann sibh(you drink)tuigeann sibh(you understand)ólann siad

(they drink)tuigeann siad

(they understand)＊ólaimid とも書く

＊tuigimid とも書く

２） 第２活用a) -(a)igh で終わる多音節語幹動詞b) -(a)il, -(a)in, -(a)ir, -(a)is で終わる多音節語幹動詞, 及び屈折系 (inflected forms) で短縮されている多音節語幹動詞c) 他の幾つかの特殊な動詞

２a の現在時制
広子音系

cennaigh (=buy)

狭子音系

cruinnigh (=gather)
Broad

Slender1sg.

ceannaímcruinním

imím(I leave)2sg.

ceannaíonn tú

cruinníonn túimíonn tú(you leave)

46

3sg.

ceannaíonn sé/sícruinníonn sé/síimíonn sé/sí (he/she leaves)

1pl.

ceannaímid＊cruinnímidimíonn muid＊ (we leave)

2pl.

ceannaíonn sibhcruinníonn sibhimíonn sibh(you leave)

3pl.

ceannaíonn siad

cruinníonn siad

imíonn siad

(they leave)＊ ceannaíonn muid とも書く

疑問文は，動詞の前に＊imímid とも書く

An を置く．l, m, n, r, s を除く子音で始まる動詞では，Urú（濁音化）を引き起こす．
An dtuigeann tú? (＝Do you understand?）この An は，日常会話では発音されない傾向がある．母音で始まる動詞では Urú は引き起こさない．
An ólann tú beoir? (=Do you drink beer?)
英語の yes, no に相当するアイルランド語は無いので，答える時は，質問を良く聴いて同じ動詞を使用しなければならない．
An ólann tú tae?

(=Do you drink tea?)Ólaim.

(Yes./I do)

否定する時は，Ní を用いるが，l, n, r を除く子音で始まる動詞の前では，séimhiú を引き起こす．
Ní théim ansin go minic. (=I don’t go there often)
母音で始まる動詞の場合，Ní は séimhiú を引き起こさない．
Ní ólann sé mórán anois.(=He doesn’t drink much now)

過去時制
第１活用

カテゴリー

１（Ａ）

Broad

Slender1sg.

mhol méchuir mé2sg.

mhol túchuir tú3sg.

mhol sé/síchuir sé/sí1pl.

mholamarchuireanar

2pl.

mhol sibhchuir sibh

3pl.

mhol siad

chuir siad

過去時制の場合，いつも緩音化 (Lenition =soft mutation, t, k, pÆθ , x, f) が起こる．
緩音化を摩擦音化 (Aspiration) が生じている，と見做す学者もいる．表記上は，

47

h- を挿入する．
h- を挿入する代わりに，アルファベットの上に Séimhiú [ʃé:v(i)u:] という点を打つ方式があるが，現代表記は h- を挿入する方式を採用している．
＊緩音化
b->bh-, c->ch-, d->dh-, f->fh-, g->gh-, m->mh-, p->ph-, s->sh-, t->th-

語頭が母音あるいは f で始まる場合，その前に d’ が付加される．ól Æd’ól,fágÆd’fhág

f の場合，

ólann (=drink) の例：d’ ól mé (=I drank):
fanann の例：d’fhan mé

第一活用の過去形(=I waited or stayed)形成法をもう少し詳しく説明すると，現在時制語尾の-eann,-ann を除去し，l, n, r を除く子音で始まる動詞の場合，Séimhiú の h を付加する．
tuigeann =understand の例：
thuig mé( I understood)

thuig muid(we understood)

thuig tú(you understood)

thuig sibh(you understood)

thuig sé/sí(he/she understood)

thuig siad(they understood)

第２活用の形成法は，現在時制接尾辞 -íonn, -a íonn を除去し，l, n, r を除く子音で始まる動詞に Séimhiú の h 及び，接辞-igh,-aigh を付加する．

カテゴリー２Broad（Ａ）
Slender1sg

cheannaigh mé2sg.

chennaigh tú

chruinnigh tú

3sg.

cheannaigh sé/síchruinnigh sé/sí1pl.

cheannaíomar

chruinníomar

2pl.

cheannaigh sibhchruinnigh sibh

3pl.

cheannaigh siad

chruinnigh siad[coinním]choinnigh mé = I kept

（I bought ）chruinnigh méd’ が母音もしくは f で始まる動詞の前に付加される．f の Séimhiú の h にも注意48

[imigh]d’imigh sí = she left

[fiafraigh]d’fhaiafraigh mé=I asked

疑問形は，Ar を動詞の前に置くが，これは子音で始まる動詞には Séimhiú を引き起こす．
Ar cheannaigh tú carr úr?

(=Did you buy a new car?)

母音で始まる動詞の場合，変化はない．
Ar ór tú uisce beatha riamh?

(=Did you ever drink shiskey?)

疑問文の答えには、代名詞は用いず、動詞を繰り返す．
Ar imigh Tomás inné? =Did Tomás leave yesterday?
D’imigh. =Yes./ He did.
Ar thuig tú an léacht? =Did you understand the lecture?
Thuig. =Yes./I did.
否定の時には、Níor が用いられ、Séimhiú を引き起こす．
Níor bhuail mé léi riamh. =I never met her

未来時制
現在時制語尾 –eann, -ann を取り除き、-faidh, -fidh を付加する.

第１活用

カテゴリー

１（Ａ）

BroadSlender1sg.

molfaidh mécuirfidh mé2sg.

molfaidh tú

cuirfidh tú

3sg.

molfaidh sé/sícuirfidh sé/sí1pl.

molfaimidcuirfimid

2plmolfaidh sibh

cuirfidh sibh

3pl.

molfaidh siad

cuirfidh si

同様の例：[ólann=drink]ólfaidh mé

I will drink.

ólfaidh tú

You will drink.

49ólfaidh sé/síHe/She will drinkólfaidh muid＊

We will drink.

ólfaidh sibh

You will drink.

ólfaidh said

They will drink＊ólfaimid としても書かれる.
[tuigeann=understand]tuigfidh mé

I will understand.

tuigfidh tú

You will understand.

tuigfidh sé/síHe/She will understand.

tuigfidh muid＊

We will understand.

tuigfidh sibh

You will understandtuigfidh said

They will understand.

＊tuigfimid とも書かれる.

第２活用
現在時制語尾の-íonn, -aíonn を除去し、-óidh, -eoidh を付加する.
カテゴリー[ceannaíonn=buy]

２（Ａ）

Broad

Slender1sg.

ceannóidh mécruinneoidh mé

2sg.

ceannóidh tú

cruinneoidh tú

3sg.

ceannnóidh sé/sícruinneoidh sé/sí1pl.

ceannóimid

cruinneoimid

2pl.

ceannóidh sibhcruinneoidh sibh

3pl.

ceannóidh siad

cruinneoidh said

同様の例：
[imíonn=leave]
imeoidh mé、imeoidh tú, imeoidh sé/sí, imeoidh muid＊, imeoidh sibh, imeoidh siad
imeoimid とも書かれる.
疑問文は、An を文頭に置くことによって形成されるが、子音で始まる動詞の場合、50

urú を引き起こす.
An ndruidfidh tú an doras?

=Will you close the door?

母音で始まる動詞では変化はない．
An éireoidh tú go luath?

=Will you get up early?

否定文では、Ní が用いられ、子音で始まる動詞の場合 sémhiú が起こる.
Ní thuidgfidh sibh é.

=You won’t understand him.

母音で始まる動詞の場合、変化は無い.
Ní osclóidh sí an siopa.

=She will not open the shop.

１．２．不規則動詞
二つの動詞 is, tá (＝to be) を除けば 10 個の不規則動詞がある．不規則であるというのは，各テンスに同じ語幹が含まれないからである．
beir (=cayy/catch/be born), clois/cluin (=hear), déan (=do/make), abair (=say),faigh (=get), feic (=see), ith (=eat), tabhair (=give), tar (=come), téigh (=go)
いずれも 2 人称単数命令形

現在時制
1sg.

beirimdéanaim [do]cloisim/cluinim [hear]2sg.

beireann tú

déanann tú

cloiseanntú/cluineann tú

3sg.

beireann sé/sídéan sé/síclooiseannsé/cluineann sé

1pl.

beirimiddéanaimid

cloisimid/cluinimid

2pl.

beireann sibhdéanann sibh

cloiseann sibh/cluineann sibh

3pl.

beireann siad

déanann siad

cloiseann siad/cluineann siad

1sg.

feicim [see]ithim [eat]tagaim[come]tugaim [give]2sg.

feiceann tú

itheann tútagann tú

tugann tú

3sg.

feiceann sé

itheann sétagann sé

tugann sé

1pl.

feicimidithimidtagaimidtugaimid

2pl.

feiceann sibh

itheann sibh

tagann sibhtugann sibh

3pl.

feiceann siad

itheann siad

tagann siad

tugann siad

51

1sg.

faighim [get]téim [go]2sg.

faigheann tútéann tú3sg.

faigheann sé/sítéann sé/sí1pl.

faighimidtéimid2pl.

faigheann sibhtéann sibh

3pl.

faigheann siadtéann siad

これらの動詞の語頭子音は，否定辞 ní に先行される時，緩音化される．語頭が母音であれば変化しない．
ní bheirim, ní thugaim, ní chloisim/chluinim, ní fheicim, ní thagaim, ní thugaim,ní fhaighim, ní théim 但し，ní ithim

語頭が子音・母音のいずれであれ，an/go/nach に先行される時は，鼻音化(Eclipsis, Urúともいう) される．学者の中には Nasalization と呼ぶ人もいる．
＊ n-a-, n-e-, n-i-, n-o-, n-ub->mb-, c->gc-, d->nd-, f->bhf, g->ng-, p->bp-, t->dtan mbeirim, go ndéanaim, nach gcloisim, an bhfeicim

但し，an が母音で始まる動詞に先行する時，Eclipsis は起こらない．
an ithimder (=say) :1sg. deirim, 2sg. deir tú, 3sg. deir sé/sí , 1pl. deiimid, 2pl. deir sibh, 3pl. deir siad
否定辞 ní に先行される時，d は緩音化されない．ní deirim
an/go/nach に先行される時，常に Eclipsis が起こる．
an ndeirim, go ndeirim, nach ndeirim

１．３．繋辞(copula) と 実動詞 (Substantive Verb)
アイルランド語の繋辞は形として現在形・未来形，過去形・条件法，現在・仮定法の 3 つのテンスしか持たない．
繋辞：
肯定(Affirmative)

現在形過去形isba52

否定(Negative)níníor(bh)

疑問(Interrogative)anar(bh)

否定疑問 (Negative Interrogative)nach(1)Isamadáncopulafool

énár(bh)an gasúr

hethe boy

=The boy is a fool(2)

Is scoláire mé=I am scholar.

(3)

Is múinteoir (í) Cáit.

= Cáit is a teacher.

(4)

is múinteoir (é) m’uncail=My uncle is a teacher.

「習慣的現在」とは、繰り返される行為を表すが頻度数には関係がない．英訳すると always,every(5)などに翻訳されるものである．

Bíonn Bríd sa bhaile achan deireadh seachtaine.
(Bríd is home every weekend.)(6)

Bíonn an bia i gcónaí go deas sa bhialann sin.
(The food is always nice in that restaurant.)(7) Bím I gcónaí tuirseach maidin Dé Luain.
(I’m always tired on Monday morning.)

実動詞：

現在形

未来形

過去形

肯定

tá

beidh/b’e:/bhí/v’i:/否定níl

ní bheidh

ní raibh

疑問

an bhuil

an mbeidh

an raibh

否定命令

nach bfuil

nach mbeidhnach raibh

実動詞

tá の現在時制
an, go, nach の後肯定形（positive）

否定形（Negative）

1sg.

táim/tá ménílim/níl mébhfuilim/bhfuil mé

2sg.

tá tú

níl tú

bhfuil tú

3sg.

tá sé/síníl sé/síbhfuil sé/sí53

1pl.

táimidnílimid

bhfuilimid

2pl.

tá sibhníl sibh

bhfuil sibh

3pl.

tá siadníl siad

bhfuil siad

習慣を表す現在時制(habitual present tense)
否定辞 ní の後

an, go, nach の後

1sg.

bím

bhím

mbím

2sg.

bí tú

bhíonn tú

mbíonn tú

3sg.

bíonn sé/síbhíonn sémbíonn

1pl.

bímid

bhímidmbímid2pl.

bíonn sibhbhíonn sibhmbíonn sibh

3pl.

bíonn siadbhíonn siadmbíonn siad

未来時制
否定辞 ní の後

an, go, nach の後

1sg.

beidh mébheidh mémbeidh mé

2sg.

beidh túbheidh tú

mbeidh tú

3sg.

beidh sé/síbheidh sé/símbeidh sé/sí1pl.

beimidbheimidmbeimid

2pl.

beidh sibhbheidh sibh

mbeidh sibh

3pl.

beidh siadbheidh siad

mbeidh siad

過去時制
1sg.

bhí mé

raibh mé2sg.

bhí tú

raibh tú3sg.

bhí sé/síraibh sé/sí

1pl.

bhíomarraibhamar

2pl.

bhí sibh

raibh sibh

3pl.

bhí siad

raibh saidtá と is の違いを列挙する．
tá は物の存在場所、あるいは状態を示す.

54

(8)

Tá sé thall ansin.

(=It’s over there.)

Tá sí an-deas.

(=She’s very nice.)

繋辞(copula) is の用法：
i)

自己紹介

(9)
ii)

Is mise Síle.

(=I’m Sile.)

Is Gearmánach mé.

(=I’m German.)

Is leictreoir í.

(=She’s an electrician.)

国籍

(10)
iii) 職業(11)iv) 嗜好(好き嫌い)(12)

Is fuath liom sacar.

(=I hate soccer.)v) 未知項目：ある特定のことを行うのが誰であるか、述べる時(13)

Is í Máire an rúna í.

(=Máire is the secretary.

モイラが．．．)

vi) 最上級(14)

Is é lan an duine is óige sa chlann.

(=Ian is the youngest in the family.)Is é Páras an chathair is mó sa Fhrainc.

(=Paris is the biggest city in the France.)vii) 人の性格、能力、特性について述べる時(15)

Is amhrána í. Maith í. Sorcha.

(=Sorcha is a good singer.)Is fear deas é Mark.

(=Mark is a nice man.)viii) 所有者

2. 0

Is le Bernie an mála sin.

(=That bag is Bernie’s.)

Is liomsa é.

(=It’s mine.)

進行形
アイルランド語の進行相は，通例，tá(=be) + 主語 + 前置詞 ag (=at) + 動名詞 (VerbalNoun) [ beidh + ag + 動名詞, beidh は未来形] という構文で表される．時に，
é (または í) + ag + 動名詞の形式も観察される．

(16)

TáSeánagscríoghchuig

55

Anna.

be, presentJohnatwritingtoAnna(=John is writing to Anna.)
(17)

NaNeg
(= Do not(18)

bí
be
be

presentag

ráan

rúdseo!

atsaying

thethingdemsaying this!)Tá cáca ag bácáil ag an tine ar feadh tamall bhig
[to: ko:ka eg bo:kó(i)l eg ən tζínə er fæg təməl vig](=there is a cake at baking at the fire for a short space)
炉火で今しばらくパン菓子を焼いているところ.

(19)

agus é ag bronnadh leis creideamh nua[ágəs e: eg brónju:leζ k(j)rédzu: nuə]and be at bringing with him of faith new(=with him bringing a new faith)
そして彼は新しい信仰をもたらすでしょう．
(20)

Tá Niamh ag scuabadh an urláir.
(=Niav is sweeping the foor.)(21)

Tá Nóra agus Liam ag féachaint ar Róló, a mhadra ag ól uisce.
(=Nora and William are watching Rolo, their dog drinking water.)(22)

Tá sé ag dul.
(=He is at going. ) [Hiberno English =He is going.](23) Tá mé ag dul go Londain Dé bAoine.

I’m going to London on Friday.

(24) Tá mé ag obair oíche Mháirt.

I’m working on Tuesday night.

(25) Tá mé ag imeacht arís tr áthnóna amárach.

I’m leaving again tomorrow evening.

3.0

完了形
アイルランド語の完了相の一つに，be 動詞の現在 + after + -ing という構文がある．

アイルランド英語にもこの影響が観察される．完了相を表すのに現代英語の Have + PP という形式は用いない，ということである．

(26)

Tá an sagart óg i ndiadh a dtabhait isteach[to: an ságart o:g i ni:ai: a tówortζ istæx]56

(=There is the priest young after their bringing them in.)
若い司祭様が持っていらした．
(27)

I’m after coming back from London.

(28)

They were after breaking into a public house down the street.

(29)

Aren’t you after telling me?
(=Haven’t you told me?)4.0

結び
現代アイルランド語のテンスとアスペクトに関する動詞体系を図表化する.

(a)

(b)

継続相

(Continuous aspect)

現在(Present)tá‘ he is…

習慣的現在(Habitual Present)bíonn‘ he usually is…

過去(Past/Preterite)bhí‘ he was…

未完了(Imperfect)bhíodh‘he used to be…

未来(Future)beidh‘he will be…

条件法(Conditional)

bheadh‘he would be…

sé ag péinteáil
painting’

その他の相
実動詞 (Substantive Verb)

状態″

完了
近接未来 (Prospective)″+++i+VN (Verbal Noun 動名詞)t(h)ar éis/i ndéidh + VN

le (chum) + VN

以上、アイルランド語の特に進行相と完了相に着目して，そのアイルランド英語への影響について簡単ながら外観した．

アイルランド語は地域によって随分異なる.これらの方言上の更なる細かい相違点については別稿に委ねることにする．

[Russell, P.1995

例えば、 繋辞（copula）の方言分布(30)
type Ii)

is scoláir mé(I am a cholar.)ii)

is múinteoir (í) Cáit

(Cáit is a teacher)iii)

is múinteoir (é) m’uncail(my uncle is a teacher)

57p.97]

type 2tá me i mo scholáire(I am a scholar, lit. I am in my scholar)

type 3

Scholáire atá ionam(I am/have become a scholar, lit. a scholar is in me)

type 1

type 2type 3

Munster(-)+-Connacht(-)+Donegal++++参照文献
Dónaill, Éamonn Ó (1995) Now You’re Talking

A Multimedia Irish Course for Beginners,

Gill & Macmillan, Goldenbridge, Dublin 8.
Kallen, Jeffrey. K. and Kirk John, M. (2001) “Aspects of the Verb Phrase in Standard Irish
English: A Corpus-based Approach,” in Kirk, John. M. and Baoill
Dónall P. eds. Language Links: The Languages of Scotland and Ireland,
59-79, Cló Ollscoil na Banríona Queen’s University Belfast 2001

Kirk, John. M. and Baoill Dónall P. eds.(2001) Language Links: The Languages of Scotland andIreland, Cló Ollscoil na Banríona Queen’s University Belfast 2001

McGonagle Noel (1988) Irish Grammar A Basic Handbook, Hippocrene books, Inc. New York
三橋敦子・田代幸造・前田真利子・舟橋茂那子・醍醐文子（1986）『アングロ・アイリッシュ語法解明へのアプローチ

Gaelic Idioms in English』

大学書林
Ronan Patricia (2001)“Observations on the Progressive in Hiberno-English,” in Kirk, John.
M. and Baoill Dónall P. eds. Language Links: The Languages ofScotland and Ireland, 43-58, Cló Ollscoil na Banríona Queen’s

University Belfast 2001
Russell, Paul (1995) An Introduction to the Celtic Languages, Longman,・Linguistics・LibrarySiadhail, Mícheál Ó (1996) Learning Irish, Yale University Press・New Haven and London

58