fr ans grijzenhout (redactie)

Kunst, kennis& kapitaal
Oude meesters op de Hollandse
veilingmarkt 1670-1820

Afbeelding omslag
Schilderijenveiling op de binnenplaats van het Oudezijds Herenlogement te Amsterdam. Tekening door Hermanus Petrus Schouten. British Museum, Londen
Omslagontwerp
Mijke Wondergem, Baarn
Ontwerp binnenwerk
Bart van den Tooren© 2022 De auteurs, p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen© 2022 p/a Uitgeversmaatschappij Walburg Pers, Zutphen
www.walburgpers.nl
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemmingvan de uitgever.
Zoveel mogelijk is getracht de eventuele rechthebbenden van de afbeeldingen te achterhalen. Rechthebbenden die in dit verband niet zijn benaderd, wordt verzocht zich met de uitgever in verbinding te stellen.
isbn 9789462499317
e-isbn 9789462499324
nur 654

Inhoudsopgave
Inleidingfrans grijzenhout
91
De boedelinventaris:
een onmisbare momentopname
j a a p va n d e r v e e n
312
Vrouwen op de kunstmarkt:gezworen schatstersmarleen puyenbroek
59
3
Vendumeesters en makelaars:
een groepsportretpieter bruinsma
874Advertenties, biljetten, catalogi:
vergankelijk drukwerk van blijvende waarde
trude dijkstr a
113
5
Ten huize van:publieke kunstverkopingen in Amsterdamse herbergenm a a rt en h ell
139
6
Kopers op de veilingmarkt:collectioneurs, kenners, liefhebbers
frans grijzenhout
173
7
Kunsthandelaren:
Fouquet en de rest
frans grijzenhout & ester wouthuysen
207
8
Kunstenaars op de veiling :tussen zakelijkheid en bewondering
junko aono
237

9
Kunst, kitsch of fake:de literaire markt voor denkbeeldige schilderijenmarleen de vries
263
Epiloog :een markt in beweging
frans grijzenhout
291
Dankwoord 304
Over de auteurs 305
Noten 308
Fotoverantwoording 333
Bronnen 334
Personenregister 348
Plaatsnamenregister 358

Inleidingfrans grijzenhout

Wie in de achttiende eeuw de advertentierubriek van een willekeurige
krant opsloeg, moet overweldigd zijn geweest door de enorme hoeveelheid
informatie die daar werd aangeboden. Dag in dag uit verschenen steeds
nieuwe aankondigingen van onlangs gepubliceerde boeken en prenten, oproepen om verloren kostbare voorwerpen tegen een beloning terug te brengen en aankondigingen van veilingen van onroerend goed en alle denkbare
koopwaren. Ook stuitten de bewoners van de stad op allerlei plekken op
aanplakbiljetten met aankondigingen van komende veilingen (afb. 1).
Met name de Amsterdamse veilingmarkt in de achttiende eeuw was een
zinderende aangelegenheid. Vrijwel elke dag werd er wel ergens een veiling gehouden, soms zelfs meerdere op één dag. Voor een deel weerspiegelt die activiteit de status van Amsterdam als handelsstad, waar dagelijks
goederen werden aangevoerd, verhandeld en doorverkocht. Hout, tabak,koffie, thee, cacao, suiker, specerijen, wijn, jenever, porselein, kleurstoffen,
katoen, linnen, zijde en tal van andere bulkgoederen bereikten de stad ingrote hoeveelheden, vaak van ver weg.1 De economische omvang van deze
activiteit was gigantisch: de Republiek was, ook in de achttiende eeuw,
1 Biljet met de aankondiging van een veiling van porselein, rotan stokken en linnen
op 12 januari 1780 in herberg Nieuw Malta in de Nes te Amsterdam.

9

k u n s t, k e n n i s & k a p i ta a l

nog steeds een van de rijkste landen van de wereld en de Amsterdamse haven, ook al ondervond die meer en meer concurrentie van Londen, Hamburg en andere steden, was nog altijd van immens belang.
Veel aankondigingen in de toenmalige kranten betroffen veilingen van
onroerend goed. Huizen konden ook onderhands worden verkocht, maar
een openbare verkoping, vrijwillig of onvrijwillig, bijvoorbeeld na een faillissement, was heel gewoon. Na afloop werd de transactie dan vastgelegd
voor de schepenen van de stad, die nauwlettend toezicht hielden op de regulering van het eigendom van particuliere huizen en de registratie van deschulden die daarmee vaak gepaard gingen. Boedelveilingen, speciaal in het
luxe segment, vormden een belangrijk deel van de achttiende-eeuwse veilingmarkt. Met grote regelmaat lezen we de aankondiging van de verkoop
van ‘een kostbare en zindelijke inboedel’, meestal gevolgd door een opsomming van de hoofdbestanddelen van de inhoud daarvan: parels, gouden
en zilveren juwelen en gebruiksvoorwerpen, kleren en bedden, gordijnen,
porselein, huisraad, kroonluchters, spiegels, schilderijen etc. etc. Elk van dieboedels vormt een unieke getuigenis van de materiële cultuur van het individu of het huishouden dat afstand deed van zijn spullen, vaak na de dood,
soms vanwege het faillissement van de eigenaar. Voor zover er catalogi vandergelijke veilingen zijn gedrukt, en voor zover ze bewaard zijn gebleven,weerspiegelen zij de variëteit in omvang en samenstelling van al deze veilingen. Vaak geven de advertenties daarvan al een eerste indruk (afb. 2).
Kunstvoorwerpen, en in het bijzonder schilderijen, hadden in dezeventiende eeuw een wezenlijk onderdeel uitgemaakt van het burgerlijk inte­rieur. Dat verklaart voor een deel de exceptionele productie, inkwantita­tieve en kwalitatieve zin, aan schilderijen in die periode.2 Maarde inrichting van de huizen van de toenmalige elite en een niet onaanzienlijk deel van de middenklasse was sterk onderhevig aan mode en losse
schilderijen als wandvulling werden vanaf de late zeventiende eeuw stilaanverdrongen door grotere decoratieve behangselschilderingen.3 Schilderij­
en werden in de loop van de achttiende eeuw steeds minder beschouwd
als een vanzelfsprekend onderdeel van het eigentijdse interieur. Werken
van ‘oude meesters’ werden daardoor steeds meer gezien als bijzondereverzamelobjecten, als ‘kunst’. In veel rijke huishoudens kwamen nog wel
schilderijen uit de zeventiende eeuw voor, soms geërfde portretten vanvoorouders, soms schilderijen van zeventiende-eeuwse meesters die altientallen jaren in huis hingen, soms door hun voorouders bewust bij­
10

inleiding

eengebrachte verzamelingen van kunstwerken. In toenemende mate legden achttiende-eeuwse kopers zich echter toe op de samenstelling vaneen eigen verzameling schilderijen van oude meesters. Geen wonder dan
ook dat ‘een kabinetje keurlyke schilderyen’ met regelmaat te vinden isals een bijzonder kenmerk van een aangekondigde inboedelvei­ling, naast,bij­voorbeeld, een omvangrijke bibliotheek of een verzameling naturaliaof ra­riteiten. En geen wonder ook dat in de loop van de achttiende eeuw
steeds meer aankondigingen en catalogi van gespecialiseerde veilingenzijn terug te vinden, met name van werken op papier en schilderijen.
Het verschijnsel van de gespecialiseerde kunstveiling kennen we aluit de zeventiende eeuw, maar het heeft vanaf het laatste kwart van dieeeuw een steeds hogere vlucht genomen, in het bijzonder in Amsterdam
en Den Haag, maar ook in kleinere steden als Haarlem, Leiden, Rotterdam en Utrecht. Daarbuiten, bijvoorbeeld in Middelburg, Groningen en
Dordrecht, komen specifieke kunstveilingen eveneens voor, zij het veel
minder. De rol van Amsterdam als draaischijf van de nationale en tot op
zekere hoogte ook internationale kunsthandel is omstreeks 1770 op zijn
hoogtepunt, daarna neemt Parijs die positie over. De Franse Revolutie
van 1789 stopt dat proces echter alweer gauw.4 Terwijl het continent inde greep is van de revolutionaire oorlogen wordt Londen het nieuwe centrum van de kunsthandel, inclusief een levendige veilingmarkt.5
Hoe ging een schilderijenveiling in die tijd in zijn werk? Een tot in details uitgewerkte tekening van de hand van Hermanus Petrus Schouten geeft
een uiterst levendig beeld van de gang van zaken op de belangrijkste locatievoor kunstveilingen in de Republiek, het Oudezijds Herenlogement in Amsterdam (afb. 3). Op de binnenplaats van dit in 1647 tot stand gekomen
luxe logement vonden gedurende de achttiende eeuw meer dan driehonderd
kunstveilingen plaats waarvan een veilingcatalogus is bewaard. Het Oude­
2 Aankondiging van een boedelveiling ten huize van mr. Bauduin Jan Hulft aan deKeizersgracht op 20 februari 1786. Advertentie in de Amsterdamse Courant.

11

k u n s t, k e n n i s & k a p i ta a lzijds Herenlogement was op zichzelf al een bezienswaardigheid, de schilderijenveilingen die hier werden gehouden waren dat eveneens. Vandaar dat deAmsterdamse kunsthandelaar en prentuitgever Pieter Fouquet aan Schouten
zal hebben gevraagd een tekening te maken die als basis kon dienen voor een
prent met de voorstelling van het logement ‘benevens de manier der verkoopingen van schilderyen aldaar’: een afbeelding van dat laatste was kennelijk net zozeer de moeite waard als die van het gebouw. Schoutens tekening
en prent zijn vermoedelijk in de jaren 1770 ontstaan,6 precies in de tijd dat het
aantal kunstveilingen op deze locatie een hoogtepunt bereikte. In de eerste
decennia van de eeuw waren dat er nog maar twee of drie per jaar geweest, om
3 Schilderijenveiling op de binnenplaats van het Oudezijds Herenlogement teAmsterdam. Tekening door Hermanus Petrus Schouten.

12

inleiding

ongeveer vanaf 1765 gestaag te stijgen tot een hoogtepunt in de jaren 17751785 met zeven, acht of zelfs negen kunstveilingen per jaar.
Wat vooral opvalt aan de tekening van Schouten is de drukte, de onrust,de opwinding die moet hebben geheerst bij zo’n grote kunstveiling. Het
was een waar spektakel. Daarbij ging het natuurlijk in de eerste plaats om
de kunst die tijdens de kijkdagen en de veiling zelf te zien was. Honderden, duizenden schilderijen wisselden hier van eigenaar, voor prijzen diekonden variëren van minder dan een gulden voor een slechte kopie totvele duizenden guldens voor een eigenhandig werk van een gevierde kunstenaar. Zo betaalde de zojuist genoemde Pieter Fouquet bij de publieke
verkoop van de collectie van Nicolaas Doekscheer op 9 september 1789 envolgende dagen in het Oudezijds Herenlogement fl. 7500 voor een schilderij van Gerard Dou. Toen hetzelfde werk negen jaar later opnieuw onder de hamer kwam, nu in het Trippenhuis als onderdeel van de verzameling van Jan Jacob de Bruyn, bracht het zelfs fl. 8100 op.7 Voor dergelijke
bedragen kon men destijds in Amsterdam ook een compleet huis kopen.
Zoals Maarten Hell elders in dit boek duidelijk maakt, werd een veilingin het Oudezijds Herenlogement geleid vanuit het zogenoemde ‘veilinghuisje’, een aanbouw aan het logement met een eigen opgang. Op Schoutens tekening zien we hoe de veilingmeester juist de hamer heft om dekoop met een stevige klap te bevestigen. Naast hem zitten klerken mee teschrijven, want er mocht geen misverstand ontstaan over de naam van dekoper en de prijs. Dat overkwam bijvoorbeeld Egidius Johannes Wildeman, die door de ‘vendumeester der meubilaire goederen’ was gemaandover te gaan tot betaling van de schilderijen die hij zou hebben gekocht
bij een veiling op 11 en 12 december 1765 in een andere belangrijke veilingherberg in Amsterdam, de Keizerskroon aan de Kalverstraat. Verontwaardigd liet Wildeman echter via een notaris aan de vendumeester weten
dat hij ‘gans expresselijk’ ontkende ‘eenige goederen, veel min schilderijen’in deze ‘publicque vendu’ te hebben gekocht of te hebben laten kopen.8
Hoe deze zaak is afgelopen, weten we niet, maar hij toont het belang van
een zorgvuldige administratie door de afgebeelde klerken zeker aan. Naafloop van elke veiling, ook van kunstwerken, moest bovendien belasting
worden afgedragen aan de stad over elke koopsom en ook daarmee mochten natuurlijk geen vergissingen worden begaan. Ook de makelaars die in
Amsterdam het recht hadden veilingen te organiseren, zaten tijdens deverkoping in het veilinghuisje.
13