Project ter ondersteuning en realisatie van“Een verhalenbundel met herinneringen vanslachtoffers van de atoombom”

Hiroshima Nationaal Monument voor de Vrede,ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de atoombom

Herinneringen van slachtoffers van de atoombom

leeftijd ten
titel

auteurtijde van het

blz.

bombardement
Het verlies van twee dochters door de

Makie Fujii

22

1

Ternauwernood aan de dood ontsnapt

Jiro Shimasaki

14

5

Mijn ervaringen met de atoombom

Tsunematsu Tanaka

31

11

Dierbare herinneringen aan mijn moeder

Hiroko Kawaguchi

8

17

Een zomer om nooit te vergeten

Chiyoko Shimotake

24

25

Geluksvogel!

Toshio Miyachi

27

33

Een vredeswens voor de volgende generaties

Tokio Maedoi

1239

Onheelbare oorlogswonden

Kyoko Fujie

945

Ik heb de hel gezien

Kimiko Kuwabara

17

53

atoombomHet verlies van twee dochters door deatoombomMakie Fujii

1 Wat er daarvóór gebeurde
Wij woonden aan de rivier, zo’n 100 meter ten oosten van de Yokogawa brug aan
de 1-chome in Yokogawa-cho. Ons gezin bestond uit: Mijn man (Kiyoshi) en ik, onze
dochter Kazuko van drie jaar en onze jongste dochter Kiyomi van 6 maanden oud.
Vóór de atoombom, moest ik vaak, zodra de sirene afging, met mijn twee kinderenin een ondergronds hol dekking zoeken. Dit gebeurde dagenlang, meerdere malen per
dag. Ik herinner het mij nog heel goed.
 De schade na de atoombom
Het was 6 augustus, ’s morgens. Mijn man had die dag vrijgenomen. Hij was thuisgebleven omdat hij een oproepbevel had ontvangen. Sinds alarmfase code rood niet
meer werd afgegeven, speelden mijn kinderen en ik boven in ons huis tikkertje.
Plotseling vloog er een brandende vuurbal, met een luide knal door het raam, ons
huis binnen. Op dat moment begonnen wij te vallen alsof we in een diepe afgrond
werden gezogen.
Mijn oudste dochter schreeuwde onder mijn voeten. “Mama, ik ben hier! Ik ben
hier!” Ik schreeuwde terug: “Kazuko, liefje, mama haalt je hier weg!”, maar ik kon
mij niet bewegen, zelfs mijn nek niet, omdat mijn hele lichaam gevangen zat tussen
muren en andere voorwerpen in ons huis.
Al geruime tijd hoorde ik mijn man van boven roepen. “Makieee, waar ben je?
Makieee....!” terwijl hij leek rond te lopen, op zoek naar ons. Na een tijdje begon ik
de hitte te voelen. Mijn man was wanhopig en schreeuwde: “De vlammen komen
steeds dichterbij! waar ben je? Als ik je niet op tijd vind, raak ik je kwijt!”“Ik ben hier. Schat, ik ben hier!” Ondanks mijn wanhopig geroep, had mijn man
nog steeds geen idee waar ik was. Ik zat samen met onze jongste dochter vast onder
het puin. Ik luisterde ondertussen naar mijn man die steeds zei dat er geen tijd teverliezen was, terwijl ik krampachtig mijn dochter vasthield. Zonder het te willen,
drukte ik haar neus en mond dicht. Ze kon niet meer ademen en maakte gierendegeluiden, snakkend naar adem. Ik raakte van dat gierende geluid wat ze maakte inpaniek en schreeuwde: “Mijn baby gaat dood!” Misschien hoorde mijn man mijn
geroep. Hij leek terug te komen. Hij bleef maar wanhopig zoeken en roepen: “Waarzijn jullie? Waar zijn jullie?” Hij slaagde erin een klein gat te maken, trok eerst mij endaarna mijn dochter uit onze benarde positie. Ik kon eerst niet opstaan. Ik was
duizelig door een klap op mijn hoofd. Maar het vuur kwam razendsnel dichterbij.
Nadat we waren ontsnapt, realiseerde ik mij plotseling, dat mijn oudste dochterniet bij ons was en ik vroeg mijn man waar ze was. Hij antwoordde: “Het had geen2zin meer. Ze wilde niet meer bewegen. Het spijt me zo.”
“Lieve kleine Kazuko, het spijt mij zo. Vergeef me alsjeblieft.” Ik bleef doorlopen
terwijl ik haar steeds om vergiffenis bleef vragen.
Mijn man hield onze jongste dochter op de ene arm en met zijn andere arm
ondersteunde hij mij, weg van deze ramp. Terwijl hij mij steeds bleef aanmoedigen:“Wees flink. Hou vol. Je kunt het.” Ik zag steeds minder en kon hem nauwelijks
bijhouden. De vlammen kwamen van alle kanten. Ons huis moest wel helemaal
verwoest en verbrand zijn.
Omdat hij mijn dochter moest dragen en mij moest ondersteunen, moest mijn man
regelmatig stoppen om uit te rusten. Tijdens onze vlucht riep een vrouw met verward
haar om hulp en greep zich aan mijn man zijn voeten vast. “Alstublieft, help me.
Mijn dochter is bedolven onder een pilaar. Help mij haar te bevrijden.” Maar mijn
man liep door zonder te helpen. “Ik wou dat ik kon helpen, maar mijn vrouw en kindzijn er erg aan toe. Het spijt me.” De vrouw rende toen hard weg. Na regelmatige
rustpauzes, bereikten wij ‘s avonds eindelijk het huis van een kennis van mijn man inde plaats Shinjo.
 In het huis in Shinjo
Bij deze kennis van mijn man bleven wij drie dagen. Door de shock die ik van debomexplosie had opgelopen, kon ik mijn baby geen borstvoeding geven. Omdat ik
moest liggen door de wonden aan mijn voeten, ging mijn man erop uit om melk tehalen.
Ik vroeg mij steeds weer af of mijn oudste dochter, die onder het puin van ons huis
moest liggen, misschien toch gered was. Ik kon mijn tranen niet bedwingen. Ik
kookte van woede bij de gedachte dat ik gered was, terwijl mijn oudste dochter,huilend om hulp, door ons was achtergelaten.
Vanuit het huis in Shinjo zag ik een lange rij van mensen met brandwonden voorbij
strompelen. Ik kon niet stoppen met huilen bij het zien van al deze mensen, dus sloot
ik mijn ogen, in een poging ze niet meer te hoeven zien.
 Op weg naar het huis van mijn ouders in Yamaguchi
Drie dagen na het bombardement reden er weer treinen. Dus namen mijn man,mijn jongste dochter en ik de trein van Yokogawa naar Kogushi in de Yamaguchi
Prefectuur, waar het huis van mijn ouders staat. Uiteindelijk kwamen wij in Kogushi
aan en liepen naar het huis van mijn ouders. Voordat we daar aankwamen, vroegen demensen die ons zagen zich af: “Wat mankeert deze mensen? Wat is er met hen?” Het
3

was een kleine stad en we kenden er veel mensen. Ik was sprakeloos, liep hen intranen voorbij en kwam uiteindelijk bij het huis van mijn ouders aan.
Vanaf dat moment sliep ik ‘s nachts slecht, omdat ik mij schuldig voelde, want ik
was gered, terwijl we mijn dochter achter moesten laten. Mijn moeder en oudste zus
sliepen vanaf dat moment aan weerszijden van mij, omdat ze dachten dat ik wel eenszelfmoord zou kunnen plegen. Toch ging ik iedere nacht mijn bed uit en schreeuwde:“Het spijt me, het spijt me. Vergeef je egoistische ouder.” Terwijl ik in Yamaguchi
bleef, ging mijn man terug naar Hiroshima op zoek naar de as van onze oudste
dochter.
Omdat het niet lukte mijn baby borstvoeding te geven, haalde mijn moeder melk bij
andere jonge moeders met baby’s. Mijn moeder zei me: “ Je bent kreupel aan één
been en aan het bed gekluisterd. Bovendien heb je een baby, dus rust goed uit voordat
je naar huis terug gaat. Ik bleef bijna een jaar bij mijn ouders. Tot op de dag van
vandaag heb ik een slecht functionerend been.
 De dood van onze jongste dochter
Na bijna een jaar in Yamaguchi ging ik terug naar Hiroshima. We woonden in een
huurhuis, vlakbij ons oude huis in Yokogawa.
Mijn man vertelde mij dat, toen hij mijn jongste dochter op een dag meenam naar
het zwembad, een man hem erop gewezen had dat de rug van onze dochter een beetje
opgezwollen was. Dus ging ik met haar naar het ziekenhuis en dacht dat ze haar rug
misschien had bezeerd tijdens het bombardement. De diagnose wees uit dat er uit 4
van haar botten in de ruggenwervel pus kwam. Dus vroegen wij mijn ouders om haarbij hen in huis, in Yamaguchi, te nemen en haar daar te verzorgen. Een aantal weken
later miste onze dochter ons zo erg, dat we haar weer meenamen naar Hiroshima en
moest ze in een ziekenhuis worden opgenomen. Omdat we de doktersrekeningen niet
konden betalen, vroeg ik mijn moeder dit voor ons te doen. Toen we helemaal geen
geld meer hadden en wij ook mijn ouders niet meer terug konden betalen, namen weonze dochter weer bij ons in huis. Ondanks onze toewijding, overleed zij in 1952.
 Vredeswens
Ik wens, dat iedereen op deze wereld elkaar de hand reikt. We zouden allemaal een
stuk gelukkiger zijn als we meer rekening met elkaar zouden houden.

4Ternauwernood aan de dood ontsnapt

Jiro Shimasaki5 6 augustus
Destijds duurde het meer dan een uur om naar Mitsubishi Heavy Industries, demachinefabriek van Hiroshima in Minami-Kanonmachi te reizen. Eerst nam ik detrein in Saijo en daarna stapte ik over op de tram naar mijn werk, toegewezen door destudentenmobilisatie. Ik ben het vierde kind uit een gezin met vijf kinderen: één broer,
twee oudere zussen, ikzelf en één jonger zusje. Mijn broer zat in Kyushu in militaire
dienst.
Toen ik in het tweede jaar van de Hiroshima Prefectural Second Middle School zat,
werd er geen les meer gegeven en moest ik in verschillende fabrieken werken. Vanafeind 1944 reisde ik iedere dag naar de Mitsubishi fabriek van Kanon.
Op 6 augustus, terwijl ik met een aantal vrienden op weg was naar de fabriek,
maakte ik de atoombom mee. Ik geloof dat we toen ergens in de buurt van een
sportveld in Minami-kanonmachi waren, circa 4 kilometer van de plaats van de inslag.
Als ik een trein later had genomen, zou ik bij de Aioi brug direct bloot gesteld zijn
aan de gevolgen van de bom en had ik het niet overleefd. Ik ben inderdaad
ternauwernood aan de dood ontsnapt.
Toen de bom ontplofte, werd ik blootgesteld aan een golf van hitte die van achteren
kwam. Ik weet nog precies dat mijn nek heel heet werd. Door de enorme kracht, viel
ik op de grond en verloor het bewustzijn. Vijf minuten later werd ik wakker, keek om
mij heen en zag dat van de fabriek alleen nog maar een stalen geraamte zonder dak
overeind stond, ondanks dat we 4 kilometer van de plaats van de bominslag
verwijderd waren.
Wat was er in hemelsnaam gebeurd? Eerst dacht ik dat de fabriek waar ik werkte
misschien gebombardeerd was door B-29 vliegtuigen. Maar nee, een explosie in een
gastank in Minami-machi was waarschijnlijker. Ook mijn klasgenoten hadden zo hun
theorieën. Ik was er zeker van dat alarmfase oranje was ingetrokken. Om kwart overacht ‘s morgens was er geen alarmfase meer van kracht. Vóór acht uur ’s morgens
werd alarmfase rood gegeven. Dat werd later weer opgeheven en veranderd inalarmfase oranje en daarna om circa vijf over acht wéér opgeheven. Ik wist zeker dat
ik die sirene had gehoord.
Daarna kwam de mededeling dat de hele stad in brand stond en dat iedereen naarhuis moest gaan. Dus begaven wij ons oostwaarts terwijl een zwarte regen op ons
neerviel. Op weg naar huis kwam ik langs Eba, Yoshijima en Senda, voordat ik overde Miyuki brug richting Hijiyama liep. Op de brug trokken mensen aan mijn benenen vroegen om water: “Water, water! ”Ik dacht dat ze gewond waren, en had geenidee wat de werkelijke oorzaak van hun verwondingen en verbrandingen was. Ik
6griezelde van de mensen die aan mij trokken en mij smeekten: “Hé, geef mij water,
geef mij water. Ik ben gewond en ik heb dorst......” Gelukkig was ik niet gewond. Ik
moest verder en was totaal ontdaan van het zien van zo veel gewonden.
Toen ik langs de voet van de Hijiyama berg kwam, zag ik een soldaat met een
volledig rood gekleurd lichaam. Ik kan mij de beelden nog goed herinneren. Zijn huid
hing los. Hij ademde nog maar zijn uiterlijk was zwaar verminkt. Toen hij mij zag,wees hij naar een lijk een zei: “ Ik moet dit op een kar tillen. Jonge man, kun jij zijn
voeten nemen? Ik was te bang om hem te gehoorzamen. In het gebied rondom deHijiyama berg waren voornamelijk lichtgewonde mensen, dankzij de afstand tot deplek van de bominslag. Velen van hen hielpen de soldaten met het dragen van lijken.
Die soldaat moet wel binnen een paar dagen dood zijn gegaan.
Ik weet niet meer precies hoe laat het was, maar ik kwam uiteindelijk rond
middernacht op het station van Kaita aan. Omdat er een trein naar Saijo zou
vertrekken, wachtte ik een uur voordat ik deze ook kon nemen. Toen ik uit een
overvolle trein op het station van Saijo stapte, kon ik de gezichten van de wachtenden
niet van elkaar onderscheiden. Dit kwam omdat men ’s avonds verduisteringsplicht
had en er geen lichten ontstoken mochten worden. Dus ging ik af op de stemmen die
ik hoorde zeggen: “U moet het zwaar hebben gehad. Ik heb gehoord hoe
verschrikkelijk het was.” 7 augustus en daarna
Omdat we hoorden dat mijn oom tijdens de ontploffing van de bom, op de
Hijiyama berg aan het werk was, zijn mijn tante en ik naar Hiroshima gegaan om hem
te zoeken. Ik weet niet meer precies of we met een vrachtwagen richting de stad zijn
gereden en hoe we er precies zijn gekomen, maar we vertokken in ieder geval tijdens
zonsopgang op 7 augustus, erop vertrouwende, dat mijn oom ergens in Ujina zou zijn
ondergebracht. Omdat ik gedurende drie jaar naar de Hiroshima Second Middle
School heen en weer heb gereisd, kende ik de stad uit mijn hoofd. Dat was de reden
dat ik als gids met mijn tante meeging.
We vonden mijn oom in een schuilplaats in Ujina. Ik herinner mij dat dezeschuilplaats vlakbij de haven in een opslagruimte was. Ik zag dat soldaten delichamen in een doorgang naast elkaar legden, terwijl ze zeiden: “Oh, deze is net
dood gegaan. Zijn lichaam moet naar de doorgang gebracht worden. ” Eén van desoldaten zei tegen mij: “Deze persoon is dood. Wil jij zijn hoofd tillen?” Ik durfde
hem niet te helpen. Mensen die flauw gevallen waren, werden door kleine teams naar
de doorgang gedragen. Ook een meisje van ongeveer 20 jaar oud werd op de grond
7

gelegd. Naakt, ze was helemaal zwart geblakerd.
Ondanks dat het lukte mijn oom van Saijo mee naar Ujina te nemen, overleed hij
op 10 augustus, drie dagen na zijn thuiskomst. Hij is in een crematorium vlakbij
gecremeerd. Ik was er om te helpen. Mij tante overleed twee jaar geleden. Ze heeft
mij eens verteld, dat zij en mijn oom maar 9 jaar getrouwd waren.
 Na de atoombom
Het was eind oktober of begin november, dat de Hiroshima Second Middle School
weer open ging. Ik kan mij herinneren, dat we een keet op het voormalig terrein vande Hiroshima Second Middle School in Kanon bouwden en we rillend van de kou,zonder verwarming en met sneeuw die naar binnen waaide, in een klaslokaal zaten.
Het was een gebouwtje zonder glas in de ramen. Voordat de school uiteindelijk weer
open ging, werden er lessen in geleende gebouwen van een meisjesschool in Kaita ofvan een lagere school die niet beschadigd was, gegeven.
Omdat ik door wilde leren en daar de nodige punten voor nodig had, moest ik wel
naar school. Dus ging ik, ondanks de kou en en mij steeds realiserend, dat ik
dankbaar moest zijn dat ik lessen kon volgen, ook al was het maar in een keet. Het
was een “middle school” volgens het oude systeem. In 1947 haalde ik na vijf jaarschool mijn diploma. Daarna ging ik naar het Hiroshima Industrial College in
Senda-machi.
Na het behalen van mijn diploma aan het Industrial College, in de periode
1955-1964, toen de auto langzamerhand wereldwijd voor steeds meer mensen
bereikbaar werd, hoopte ik een rijschool te kunnen opzetten. Alles moest vanaf degrond worden opgebouwd. Dankzij mijn opleiding aan het Industrial College werd ik
erkend rij-instrukteur. Vanaf 1960 werkte ik als hoofdinstrukteur voor een rijschool inde stad.
In 1966 heb ik ontslag genomen. Mijn broer had mij gevraagd hem te helpen bij
het runnen van een verzorgingshuis en andere medische instanties, dus dat deed ik. Ik
ben heel trots op mijn broer, die tevens voorzitter van de medische vereniging was.
Wij werkten zeer nauw samen, totdat mijn broer plotseling aan een hersenbloeding
overleed. Geschokt en verdrietig kon ik drie dagen lang de slaap niet vatten. Mijn
broer reisde vaak langs de verschillende tehuizen in Miyajima en Yuki. Ik was zijn
chauffeur als hij ver moest reizen. Hij was tenslotte de directeur en ik zag het als mijntaak hem overal heen te rijden. Terwijl mijn broer zijn levenlang leergierig bleef, was
ik meer de doener. We vulden elkaar altijd heel goed aan. Het verlies van mijn broer
was heel moeilijk voor me.
8 Beroep, huwelijk en de gevolgen erna
Binnenkort hopen mijn vrouw en ik ons gouden huwelijksfeest te vieren. Toen wij
trouwden, heb ik haar niet verteld, dat ik een slachtoffer van de atoombom was.
Omdat ik heel goed besefte dat de slachtoffers van de atoombom werden
gediscrimineerd, durfde ik haar te zeggen: “Ja, ik heb de atoombom meegemaakt,
maar op 5 kilometer afstand, aan de rand van Minami-kanon, waar ik bij Mitsubishi
werkte. Dus het was niet erg en ik was niet gewond. Mijn vrouw leek zich er geenzorgen om te maken. Mijn zoon, die apotheker is, is zich er heel goed van bewust dat
hij tot de tweede generatie van de slachtoffers behoort. Toen onze zoon en dochterwerden geboren, maakte ik mij zorgen. Ik lette er stiekem op of ze geen afwijkingenhadden.
Ik herinner mij één van de gevolgen, een gezwel in mijn nek dat zich tien jaar na
de atoombom openbaarde. Het was geen kwaadaardig gezwel, dus niet
levensbedreigend, maar wel groot in omvang. Het ontstond precies daar, waar ik met
mijn lichaam bloot had gestaan aan de lichtflits, die destijds van achteren kwam. Ik
liet hem wegopereren, maar er groeide na tien jaar een nieuw gezwel. Sindsdien heb
ik geen nieuwe gezwellen meer gehad. Een ander gevolg van de atoombom zou
kunnen zijn, dat mijn gebit sneller achteruit ging, dan bij andere mensen. Andere
slachtoffers van de atoombom kregen ook last van haaruitval. De gevolgen waren vanmens tot mens verschillend. Ik had geen last van haaruitval. Eén ding hadden weallemaal gemeen: we raakten snel vermoeid. Toen ik nog werkte, verdacht mijn baas
mij altijd van luiheid, omdat ik veel eerder moe was dan mijn collega’s. Mijn baas
wees mij dan terecht: “Anderen raken niet uitgeput van het werk wat je moet doen. Jijvoelt je moe omdat je lui bent.” Het is een enorm nadeel als je door je werk snel moe
wordt.
 Wens voor vredeAls je de gevolgen van de atoombom en het belang van vrede aan de jongere
generaties doorgeven wil, dan moet dat op een weloverwogen manier worden gedaan.
Toen de bom ontplofte, waren meteen alle gebouwen verwoest en de mensen dood.
Deze gebeurtenissen moet je op een doordachte manier doorgeven. Alleen zeggen dat
het vreselijk was, of steeds herhalen, dat het mij zo speet dat ik de mensen die omwater smeekten niets gaf, zal minder indruk maken. Dat ik aan de vlammen kon
ontsnappen, door onder de brug te kruipen, zal ook minder indruk maken. Door tezeggen dat er een Herinneringsmuseum in het Herinneringspark van Hiroshima is en9dat je dat kunt bezoeken, zal het besef van de verschrikkingen door de bom ook niet
groter maken. Dat daar vredesbomen staan, draagt daar ook niet aan bij. Dezeherinneringsplekken zouden de mensen de indruk kunnen geven, dat de atoombom
niet het ergste was wat er ooit gebeurd is. Een tornado in Hokkaido koste onlangs
vele mensenlevens. Op een video was te zien dat de tornado een vergelijkbare chaos
als bij de atoombom veroorzaakt had. Dat gaf een helder en realistisch beeld. Zelfs
een klein kind kan de gevolgen van zo’n ramp begrijpen. Ook direct na de explosie
van de bom stortten gebouwen in en vlogen in brand en 200.000 mensen waren op
slag dood. Video’s van echte rampen kunnen dus de gevolgen van de atoombom het
beste in beeld brengen.
Kort na de atoombom gingen fotografen van de kranten “Mainichi Shimbun” en de“Asahi Shimbun” naar Hiroshima om foto’s van de ramp te maken. Zelfs voor dezefotografen, die vaak in oorlogsgebieden waren geweest, was de aanblik van deze
ramp het ergste wat ze ooit hadden gezien. Dus, hoe kan men op de beste manier deze
tragedie duidelijk maken? Ik geloof, dat dit op een heel doordachte manier moet
worden gedaan.
Tenslotte wil ik nog kwijt, dat toen ik op de Hiroshima Second Middle School zat,
er veel jongere leerlingen in het bombardement werden gedood. Enkele klasgenoten
die het wel overleefd hadden, zijn onlangs gestorven. Ik heb mij na de dood van mijnbroer erg alleen gevoeld. Ik ben nu lichamelijk gehandicapt en wordt verzorgd door
mijn vrouw. Ik hoop dat ik nog tenminste twee jaar verder mag leven. En ik zou heel
gelukkig zijn als ik één keer per week of om de week aan jongere generaties,
inclusief kleine kinderen én leerlingen van lagere scholen, zou kunnen vertellen wat
er is gebeurd. Zodat ik zonder schuldgevoelens kan sterven.

10

Mijn ervaringen met de atoombom

Tsunematsu Tanaka

11 Het leven voor de atoombom
Ik was 31 jaar oud en werkte voor de Chugoku Haiden Corporation (nu deChugoku Electric Power Company) in Komachi. Ik woonde samen met mijn vrouw
Mikie en mijn twee kinderen (mijn zoon van drie jaar en mijn dochter van zeven
maanden oud) in een huurhuis in Otemachi. Ik was ongeveer 20 of 21 jaar oud toen ik
bij Chugoku Haiden ging werken. Ik had mijn opleiding aan de Middle School van
Onomichi afgesloten en in februari 1934 mijn rijbewijs gehaald. Ik werd twee keer
voor de dienstplicht opgeroepen, van september 1937 tot januari 1941 en later nog
een keer van september 1942 tot november 1943. Dit steeds afwisselend met mijn
functie als werknemer.
Na het verschrikkelijke bombardement van Kure, ongeveer eind maart 1945, heb ik
veel gewapende gevechtsvliegtuigen gezien, die als een groep grote libelles
overvlogen. Er was een ondergrondse schuilkelder, die waarschijnlijk door vorige
bewoners was gegraven. Zodra er een luchtaanval was, kon ik de schuilkelder invluchten. Maar dat was niet zo gemakkelijk met kinderen van 3 jaar en 7 maanden
oud: Terwijl je aandacht schenkt aan het ene kind, probeert het andere de kelder uit te
kruipen. Omdat dit een onhoudbare situatie bleek, besloot ik dat mijn vrouw en twee
kinderen naar een veilig plek te brengen, naar het huis van de ouders van mijn vrouw
in Mukoueta in Wada Village, Futami County (nu is dat Mukoueta-machi, Miyoshi
City). Omdat het oorlog was, sloeg ik onze bezittingen op in het magazijn van het
bedrijf waar ik werkte en bracht mijn familie daarheen.
Daarna heb ik tijdelijk in het magazijn gewoond. Maar toen ik begin mei terug
kwam van een bezoek aan het huis van mijn schoonouders, waar ik de zaterdag en
zondag verbleef, was het magazijn, als gevolg van een bombardement, geheel in deas gelegd. Zonder schone kleren ging ik terug naar Wada Village, waar mijn vrouw
van een zomerkimono een shirt en broek voor mij naaide. Vervolgens ging ik met deeerste trein op maandag weer terug naar mijn werk. Omdat ik geen onderdak meer
had, huurde ik via een collega een kamer in een huis in Ushita-machi en woonde daar
tot de atoombom viel.
 De schade na de atoombom
Toendertijd, als er ’s nachts alarmfase code rood werd afgegeven, moest ik op
bevel van het plaatselijk gezag, in mijn werkkleding op wacht staan. Men noemde dat“wachtappèl”. Deze plicht moesten de veteranen vervullen. ’s Nachts, op 5 augustus,
toen er een code rood werd afgegeven, begaf ik mij naar Yanagaibashi, de plek die ik
moest bewaken. Na een nacht op wacht staan begon het werk de volgende morgen
12

gewoonlijk een half uur later, namelijk om half negen. Maar deze keer kreeg ik
daarover geen bericht. Dus was ik de volgende dag om acht uur op mijn werk, wat
mijn uiteindelijk mijn leven heeft gered.
Omdat ik nog een half uur de tijd had, ging ik eerst naar het personeeltoilet om
mijn kleren te wassen, die ik de afgelopen nacht had gedragen. Ik bukte mij om dewas te doen, maar opeens werd ik door een sterke luchtdrukgolf die van voren kwam
naar achteren tegen de muur gedrukt. Ik verloor het bewustzijn. Ik herinner mij alleen
de explosie. Toen ik weer bij kwam, was het pikkedonker en er was overal stof. Maar
toen ik de vlammen van de vierde en vijfde verdieping zag komen, werd ik mij
bewust dat ik wat moest doen. Ik zag geen hand voor ogen en zocht op de tast en mijn
geheugen de uitweg. Ik stootte mij af en toe ergens tegen aan, ervan uitgaande, dat
dat de trap was en tenslotte bereikte ik het kantoor van de beveiliging beneden in het
gebouw. Van daaruit kon ik de trambaan zien. Toen ik daar aankwam, zag ik middenin een huis een tramwagon op de kop liggen en ik begon mij bewust te worden van deernst van de situatie. Er was niemand te zien die mij kon vertellen in welke richting ik
moest vluchten.
Het terrein van de Hiroshima Prefectural First Middle School was ons als
schuilplaats toegewezen, maar daar was ik niet van op de hoogte. Ik ging noordwaarts
langs de trambaan, sloeg vlak voor het Shirakamisha-schrijn rechtsaf en ging verderoostwaarts langs de Takeya-cho straat. Tijdens mijn vlucht, weg van de ramp, zag ik
een vrouw (leeftijd onbekend) bij de Hiroshima Prefectural High School voor
vrouwen bedolven onder een hek dat omgeblazen was door de explosie. Ze
schreeuwde om hulp. Alleen haar lichaam vanaf de nek was nog zichtbaar. Helaas
was ik nauwelijks in staat om mijzelf van deze ramp te redden, door de stukken glas
in mijn rug, die een dikke laag bloed veroorzaakten.
Vervolgens ging ik naar het zuiden, langs de rivier de Takeya en richting de Miyuki
brug. Ondanks zijn naam was de rivier de Takeya eerder een slootje, dat niet eens op
de kaart van Hiroshima te vinden is en onder Fukuya door stroomt. Tijdens mijnvlucht zag ik geen andere mensen op de vlucht, maar mensen in een huis aan deandere kant van de rivier de Takeya die de rommel aan het opruimen waren en
zeiden: “Dit is echt menens.” Ik had geen idee hoe laat het was. Ik had het gevoel dat
ik al geruime tijd aan het lopen was.
Voordat ik de Miyuki brug overstak naderde een militair voertuig. Ik vroeg dechauffeur of hij mij mee kon nemen naar de haven van Ujina. Van daar ben ik naar
het eiland Ninoshima overgevaren. Op het eiland heerste een moeilijk situatie met
veel gewonde mensen die er hun toevlucht hadden gezocht. Er waren enkele artsen
13

aanwezig maar ik kon nergens fatsoenlijk geholpen worden aan de stukken glas inmijn rug, behalve dat ze mij een verband aanlegden. Ik kon niet slapen van het lawaai
van in shock verkerende schreeuwende mensen, mensen die de schreeuwers stilprobeerden te krijgen, midden in de nacht rondrennende mensen, terwijl mensen
probeerde te slapen en de mensen die de rondrennende mensen weer probeerden
terecht te wijzen. Op 6 augustus had ik niets te eten. Op 7 augustus kreeg in ’s
ochtends in mijn pijpvormige bamboedoosje een beetje pap met een ingemaakte
pruim, de enige maaltijd op Ninoshima.
De situatie op het eiland was zodanig, dat ik een soldaat vroeg om naar huis temogen uit angst om er te sterven en op 7 augustus, ’s ochtends, keerde ik terug naar
de haven van Ujina. Gelukkig was er een vrachtwagen en ik vroeg de chauffeur waar
hij heen ging. Hij op weg was naar het stadhuis, dus vroeg ik of ik mee mocht rijden.
“Stap maar in!” Hij vond het meteen goed en bracht mij naar de hoofdingang. Ik
bedankte hem en stapte uit. Omdat het bedrijf waar ik werkte een beetje noordelijk
van het stadhuis lag, ging ik er lopend heen. Toen ik daar aankwam vond ik twee
werknemers aan de ontvangstbalie. Ik zei tegen hen: “Ik ga nu naar het huis van mijn
schoonouders in Miyoshi”, en gaf hun het adres. Vervolgens liep ik via Kamiya-cho
en Hacchobori naar het pension in Ushita-machi. Daar heb ik overnacht en ben op 8
augustus met de trein naar het Hesaka station naar Wada Village gereisd, waar ik mijn
vrouw en kinderen naar toe had gebracht. Ik haastte mij naar het huis van mijn
schoonouders met de gedachte dat ze vast erg bezorgd zouden zijn. Ik kan mij niet
veel herinneren van de weg daarheen, behalve het indringende beeld van veel
opgestapelde lichamen bij de Kohei brug.
 Na de atoombom
Toen ik in Wada Village aankwam, zaten er nog steeds stukken glas in mijn rug.
Iedere dag ging ik naar de rivier waar mijn vrouw mijn rug waste. Het gestolde bloed
kleefde als teer aan mijn rug. Toen mijn vrouw de klonters met een naald verwijderde,
kwamen ook de stukjes glas mee. Het verwijderen van de bloedklonters en deglassplinters duurde een week tot 10 dagen. Ondanks dat ik dacht dat al het glas uit
mijn rug was gehaald, bleven er in de vijftiger en zestiger jaren glassplinters uit mijn
rug etteren. Op de chirurgische afdeling van het ziekenhuis in Sakai-machi hebben ze
de glasrestanten tenslotte verwijderd.
Kort nadat ik in Wada Village aankwam, voordat het glas verwijderd werd, bezocht
mijn vader mij vanuit Onomichi. Omdat ik geen kontakt met mijn familieleden op
kon nemen, was hij ervan uitgegaan, dat ik dood was. Dus, kwam hij naar Wada
14

Village om te bespreken wie mijn begrafenis moest regelen. Toen hij hoorde dat ik
nog leefde, was hij heel verrast en gelukkig. Mijn vader keerde spoedig terug naar
Onomichi, nadat hij enkel wat slecht smakende thee op de veranda had gedronken.
In Wada village ging het best goed met mij, zonder dat ik enige inwendige
afwijkingen voelde. Na ongeveer drie weken van uitgebreide rust, ging ik eindaugustus, begin september weer terug naar Hiroshima en ging weer aan het werk.
Kort nadat ik weer werkte kreeg ik last van een bloederige stoelgang. Dat moet
half september zijn geweest, omdat ik me kan herinneren dat de kastanjes aan debomen, begonnen te vallen. Ik ging naar het huis van mijn ouders in Onomichi en
deed het rustiger aan. Gezien mijn gezondheidstoestand ging iedereen, inclusief mijn
dokter, ervan uit dat ik aan dystenterie leed en werd er met elkaar overlegd of ik inquarantaine moest. Maar het bloedverlies stopte nadat ik wat kastanjerijst, die mijnzuster voor mij gekookt had, gegeten had. In Onomichi herstelde ik van mijn
maagproblemen na enkele dagen absolute rust en gezonde maaltijden. Dus, ging ik
weer terug naar Hiroshima.
 Het leven na de oorlog
Toen ik weer aan het werk was, hoorde ik dat veel werknemers hun huis kwijt
waren. Ik woonde samen met hen op de 5e verdieping van mijn bedrijf. Eerst
moesten wij zelf onze maaltijden bereiden, maar later huurde het bedrijf koks voor
ons in.
Omdat ik een rijbewijs had, kreeg ik de opdracht om als vrachtwagenchauffeur
voor de sectie Materiaalbenodigdheden van de afdeling Algemene Zaken te gaan
werken en bracht onderdelen naar elke fabriek in de Hiroshima Prefectuur.
In 1946 keerde mijn familie terug naar Hiroshima en woonden we weer bij elkaar.
Mijn collega’s bouwden een huis voor ons in Enomachi met peilers die ze na hun
werk ophaalden. We woonden daarna 30 jaar lang in Enomachi.
Ondanks verschillende problemen hadden wij altijd wel wat te eten omdat deouders van mijn vrouw ons rijst konden geven. Maar we hadden geen kleren en
beddengoed omdat dat allemaal in het magazijn van mijn bedrijf was vernietigd. We
begonnen met de dingen die we van mensen kregen, maakten ondergoed van een
zomerkimono en vroegen mijn ouders in Onomichi ons beddengoed te sturen.
 Gezondheid
In juli 1947 werd onze tweede dochter geboren. Weer was ik ongerust of haargezondheid door de atoombom was beinvloed. Soms had ze een bloedneus of iets
15

afwijkends dat andere kleuters niet hadden en ik kwam tot de conclusie dat dat met deatoombom te maken had.
Wat mijzelf betreft, ontdekte ik in 1956 een tuberculoma, een tumor. Mijn witte
bloedcellen waren afgenomen tot 2000 (en namen af tot 1000). Mijn gewicht van 65
kg zakte met 8 kg. Van juli 1956 tot september 1957 lag ik 15 maanden lang in het
ziekenhuis van Hara, Hatsukaichi-cho (tegenwoordig is dat Hatsukaichi City). Ik kon
twee jaar lang niet werken. Op 7 juli, ’s ochtends, de dag dat ik het ziekenhuis in gingen de dag van het Tanabata sterrenfeest, zei mijn dochter, die in het tweede schooljaar
van de lagere school zat, tijdens het ontbijt: “ De sterren komen vandaag naar ons toe,maar wij moeten afscheid nemen, toch?” Iedereen moest huilen toen mijn dochter dat
zei.
Vanaf dat moment was ik weer gezond en leed aan geen enkele ernstige ziekte, tot
10 jaar en een aantal jaren geleden, toen ik weer bloed in mijn stoelgang kreeg. Toende symptomen zich openbaarden, verbleef ik in een Rode Kruis ziekenhuis tot het
bloeden stopte of ik kreeg een injectie om het bloeden te stoppen.
Toen ik vier jaar geleden aan prostaatkanker werd geopereerd, kreeg ik een
document waarop stond dat ik officieel als slachtoffer van de atoombom werd erkend.
 Mijn huidige gedachten
Ik ben nu 94 jaar oud en dankbaar dat ik zo lang mag leven. Wat ik vandaag ben,heb ik te danken aan mijn vrouw. Mijn kinderen zijn heel lief voor mij. Ik kan ze niet
genoeg bedanken voor wat ze allemaal voor mij hebben gedaan.

16

Dierbare herinneringen aan mijn
moederHiroko Kawaguchi17 Het leven voor 6 augustus
We woonden destijds met zijn vieren - mijn moeder, mijn oudere broer, mijn zus en
ik – in een huis in Kamitenma-cho. Mijn vader, Toshio Omoya, was in 1938
gesneuveld in de oorlog tegen China. Ik was nog klein toen mijn vader overleed. Ik
kende zijn gezicht alleen van foto’s. Volgens mijn familie zei ik als kind altijd, zodra ik
foto’s van mijn vader zag: “Mijn vader kan niet uit de foto stappen, want niemand reikt
hem zijn houten klompen aan.”
Mijn moeder Shizuko heeft ons alleen groot gebracht. Voor haar was een goede
opleiding het belangrijkst. Ondanks de oorlog mocht ik op kalligrafie- en balletles.
Toen mijn broer toelatingsexamen voor de middelbare school moest doen, ging ze wel
100 keer naar een tempel, om er elke morgen voor hem te bidden. Het leek alsof ze
dacht dat na de dood van haar man, een goede opleiding het enige was wat ze haarkinderen nog bieden kon.
Mijn moeder werkte van ’s ochtends tot ’s avonds laat. Ze had verschillende baantjes.
Ik herinner mij nog dat ze kranten rond bracht. Mijn oudere broer en zus hielpen haardaarmee. Ik was nog te klein maar deed mijn best hen bij te benen.
In de tijd dat iedereen nog heel familiair met zijn buren omging, en omdat mijn
moeder dag in dag uit aan het werk was, was het vanzelfsprekend, dat wij door onzeomgeving opgevangen en geholpen werden. Ook familie van mijn oom woonde in debuurt. En de familie van mijn grootvader woonden in Hirose-motomachi, een stad in debuurt.
Toendertijd, moedigden veel lagere scholen het evacueren van groepen kinderenaan, evenals evacuatie van kinderen die op het platteland familie hadden wonen. Ik
zat in de derde klas van de Tenma lagere school en ging samen met mijn zus, die inde zesde klas zat, met een groepsevacuatie mee naar een tempel in Yuki-cho.
Ondanks dat mijn moeder en oudere broer Toshiyuki ons zo vaak mogelijk bezochten
en kadootjes - zoals aardappelen - meenamen, was het zonder ouderlijk huis niet
gemakkelijk voor ons. We waren nog zo klein. Mijn moeder zei dat als het zover zou
komen, we samen zouden sterven. Daarop vroeg ik mijn moeder mij weer mee naar
ons huis in Kamitenma-cho te nemen. En dat gebeurde ook. Achteraf zouden wij
allemaal nog in leven zijn geweest, als ik op het evacuatieadres was gebleven. Mijn
moeder en broer wilden ons namelijk, op de dag dat de atoombom viel, bezoeken.
 Wat er gebeurde op 6 augustus
Op 6 augustus, na schooltijd, ging ik met mijn vriendinnetjes richting huis.
18

Ik zag B-29 vliegtuigen overvliegen. Ze lieten witte kondensstrepen achter. Met
beide handen bedekte ik meteen mijn ogen en oren. Ik deed het waarschijnlijk in een
reflex, omdat we zo getraind waren. Dus de lichtflits heb ik niet gezien.
Op het moment van de explosie bevond ik mij gelukkig onder een overhangend dak
van een huis en raakte ik niet gewond of voelde ik geen hitte, omdat de muur van het
huis mij beschermde. Mijn vriendinnetje was slechts licht gewond en wij konden
zelfstandig door een opening naar buiten kruipen en terug naar huis lopen.
Toen ik thuis kwam, wachte mijn moeder, zelf gewond geraakt, op mij. Op die dag
was mijn moeder rijst, die op rantsoen was, gaan halen en zij maakte de explosie
tijdens de terugweg mee. Zodra ik thuis kwam, griste ze een eerste hulp tas mee en wevluchten weg van de ramp.
Ik zag overal ingestorte huizen en ik zag de leuning van een brug in brand staan. We
gingen de brug over op weg naar Koi. Tijdens onze vlucht vroeg iemand, die helemaal
zwart geblakerd was, om hulp: “Geef me water, alsjeblieft geef me water.” Maar we
wilden verder en konden de vrouw niet helpen. Ik heb er nog steeds spijt van dat ik niet
heb gevraagd hoe ze heette.
Toen we eindelijk bij de lagere school in Koi aankwamen, merkte ik, dat ik op blotevoeten liep. Ik verbaasde mij dat ik, toen ik over het puin rende, niet gewond was
geraakt.
Iedere plek in het schoolgebouw inclusief de klaslokalen en de gangen werd voor degewonden gebruikt. Mijn moeder kreeg daar eerste hulp. Ze had haar handen, benen en
rug ernstig verbrand. Haar gezicht was licht verbrand en ze had een ernstige deuk inhaar schedel. Mijn moeder kreeg alleen een beetje zalf op de brandwonden gesmeerd.
Terugkijkend weet ik niet eens meer zeker of mijn moeder eigenlijk wel zalf kreeg voor
haar wonden.
Daarna begaven wij ons in de richting van de stad, op weg naar een aan ons
toegewezen schuilkelder in Ogawachi-machi. Toen wij er aankwamen begon het teregenen. De regen was zwart. Met behulp van een stuk metaal, dat ik ergens had
gevonden, probeerden wij ons te beschermen. Kort nadat de regen opgehouden was,kwam mijn broer Toshiyuki.
Ten tijde van de atoombom was mijn broer tweedejaars student aan de Matsumoto
Industrieschool. Hij was gemobiliseerd in de fabriek op het eiland Kanawajima, datvoor de kust van Ujina lag. Hij was ten tijde van de explosie samen met zijn vrienden
op weg naar hun mobilisatie, vlakbij de Miyuki brug. Volgens hem is hij in plaats vannaar het mobilisatiepunt te gaan, naar huis teruggekeerd, omdat hij zich zorgen om ons
19maakte. Bij het terrein van het hoofdkwartier van de Hiroshima Spoorwegen was deweg door branden onbegaanbaar geworden. Dus ging hij naar de Shudo middelbare
school, stak de rivieren Motoyasu en Ota met de boot over, ging over de brug en kwam
uiteindelijk aan in Kanon-machi. Op weg naar huis kon hij niet helpen toen iemandhem vroeg mee te helpen bij het bevrijden van een persoon, die onder het puin van een
kleuterschool lag. Hij wilde zo snel mogelijk weten of zijn familie veilig was. Hij
vertelde mij dat hij het heel erg voor deze mensen vond.
Toen hij bij ons huis aankwam, vlogen de vlammen eruit. Later vertelde hij dat hij
onmiddellijk met een emmer water de vlammen geblust had. Toen hij er zeker van was
dat zich niemand meer in het huis bevond, ging hij naar Ogawachi-machi om ons tezoeken. In Ogawachi-machi werden we eindelijk met elkaar herenigd.
Mijn moeder vertelde, dat op die bewuste morgen mijn oudere zus niet naar school
wilde. Mijn moeder vond dat niet goed. Zij hoopte dat haar dochter meer kans zou
maken toegelaten te worden tot de Yamanaka High School voor Vrouwen, als ze
gewoon naar school zou gaan. Dus, zoals ieder morgen ging mijn zus naar school. Ze
is aan het eind van de dag niet meer teruggekomen.
 Wat er op 7 augustus gebeurde
Op de dag van het bombardement ging mijn broer naar de Tenma lagere school. Hij
was op zoek naar mijn zus, die niet thuis gekomen was. Toen hij hoorde dat ze tijdens
het bombardement de kamer van het hoofd van de school aan het schoonmaken was,ging mijn broer daar op zoek. Hij vond echter niets onder het puin. Het schoolgebouw
was met de grond gelijk gemaakt en alles lag in de as.
Mijn moeder, broer en ik bleven een paar dagen lang in een schuilkelder in
Ogawachi-machi. Maar mijn moeder maakte zich zulke zorgen om mijn zus, dat webesloten naar huis terug te gaan.
Vanaf het moment dat we thuis waren, kwam mijn moeder haar bed niet meer uit. De
enige medische zorg die ze had, was een zalf die ze voor haar brandwonden in delagere School van Koi had gekregen.
Omdat ons huis niet in brand had gestaan, kwamen de buren bij ons om beddengoed
te vragen. Toen mijn tante Sueko Omoya dat hoorde, werd ze boos en vroeg ons: “Watmankeert jullie? Hoe kunnen jullie al het beddengoed weggeven en niets voor je eigen
moeder overlaten? ” Mijn broer was nog maar tweedejaars student aan deindustrieschool en ik zat in de derde klas van de lagere school, wat nu te vergelijken is20

met een leerling tussen de junior high school en de lagere school in. We wisten niet
goed wat we in deze situatie moesten doen. Toen mijn tante bij ons introk, zorgde zijvoor mijn moeder en voor ons. De man van mijn tante, oom Shigeo, de jongere broer
van mijn vader, was vanuit zijn militaire eenheid in Yamaguchi, twee dagen na deatoombom, naar huis teruggekeerd. Hij was in de veronderstelling dat zijn vrouw endochter Nobue zich thuis in Hiroshima zouden bevinden. Als mijn oom en tante er niet
waren geweest, dan zou de situatie met een bedlegerige moeder, ervoor ons veelsomberder hebben uitgezien.
Mijn moeder was blij dat de brandwonden in haar gezicht snel genazen, maar deernstige verbrandingen op haar rug wilden maar niet beter worden. De huid wasinmiddels aan het opdrogen en juist toen ik dacht dat het de goede kant op ging, liet dehuid op haar rug opeens helemaal los. Maden krioelden onder haar huid. Voordat ik het
wist, was het ongedierte over haar hele rug verspreid. Het was onmogelijk ze allemaal
te verwijderen. Mijn broer en ik sliepen bij mijn moeder, die onder een muskietennet
lag. De penetrante geur van de maden was ondraaglijk.
Ondanks haar ernstige verwondingen, zei mijn moeder nooit dat ze pijn of jeuk hadof dat ze dorst had. Ze vroeg enkel om een perzik: “Ik wil een perzik eten.” Mijn tanteging in Iguchi een perzik kopen. Achteraf, moet mijn moeder heel veel dorst hebben
gehad.
’s Morgens, op 4 september is mijn moeder gestorven. Ik realiseerde het mij pas,
toen mijn tante tegen mij zei: “Hiroko! Je moeder is al overleden.” Mijn broer en ik
konden het gewoon niet geloven. Als ik terug kijk, verbaas ik mij dat ze gedurende een
maand zo lang met een ernstige breuk in haar schedel heeft kunnen verder leven. Toende soldaten de gewonden gingen evacueren en hen in vrachtwagens legden, weigerde
mijn moeder te vertrekken, omdat ze niet wist wat er met mijn zus was gebeurd. Laterbleek dat vergelijkbaar zwaar gewonde mensen hersteld zijn dankzij een behandelingin één van de buitenwijken. Voor mijn moeder overheersten de zorgen om mijnvermiste zus. Ze had zich vastgeklampt aan de gedachte haar ooit weer terug te zien.
Het lichaam van mijn moeder werd op dezelfde dag van haar overlijden in het
voormalige Koseikan gecremeerd. Ik toonde geen enkele emotie en kon niet huilen.
Mijn gevoelens waren helemaal lam geslagen. Het regende op die dag en het lichaam
van mijn moeder zou daardoor minder snel kunnen verbranden.
In de stad waren alle gebouwen in elkaar gestort en een brandende vlakte strektezich over het gehele gebied uit. We konden het station van Hiroshima en Ninoshima21

vanaf ons huis zien. Er lagen overal lichamen. De lichamen in de rivier werden door
soldaten opgevist en gecremeerd. Sommige lichamen bleven meer dan een maand
liggen. Het deerde ons niet, als we er langs liepen. We konden niet overzien wat degevolgen van de atoombom waren. We hadden honger en aten zonder enige aarzelingradioactief besmet voedsel, zoals aardappelen die op andermans akkers groeiden en
ingegraven rijst uit de besmette bodem.
 Het leven na de atoombom
Kort na de dood van onze moeder, gingen wij naar het dorp Midorii waar we bij
onze familieleden veilig zouden zijn. Wij vroegen of we in hun schuur mochten wonen.
Onze grootouders waren al aangekomen. Tijdens het bombardement bevonden mijn
grootvader Tomekichi Omoya en mijn grootmoeder Matsuno zich veilig in dehuiskamer van hun huis. Maar na hun aankomst in Midorii voelde mijn altijd zo
levenslustige grootvader zich ineens grieperig. Hij overleed vijf dagen na mijn moeder.
We hadden niets van onze oom Shoso gehoord. Hij woonde bij onze grootouders in
Hirose-motomachi en bevond zich bij de voordeur toen de atoombom ontplofte.
In Midorri moesten we erg wennen. Veel dingen waren zo anders als bij ons. Nadat
ik een jaar in Midorri op school had gezeten, keerden we terug naar Hirose. We
zorgden dat we elkaar niet uit het oog verloren. Wij maakten een stukje land vrij van
het puin en bouwden er een soort hut op om in te wonen. Mijn oom en tante waren onze
pleegouders. Ze hebben mij en mijn broer grootgebracht, alsof het hun eigen kinderen
waren. Ik heb het gemis van mijn ouders toen niet als onoverkomelijk zwaar ervaren.
Maar naarmate ik ouder werd, begon ik mijn ouders steeds meer te missen. Ik
groeide samen met mijn nichtje op. Toen ze nog op de lagere school zat, zag ik haar inhet bijzijn van haar privéleraar huiswerk maken. Ik was jaloers en voelde mij vaak
alleen. Ik woonde bij mijn oom en tante totdat ik ging trouwen. Mijn oom had een
meubelmakerij en ik deed er de boekhouding.
 Getrouwd in voor- en tegenspoed
Vroeger hielden veel mensen geheim dat ze één van de slachtoffers van deatoombom waren. Vooral veel vrouwen vroegen het medisch paspoort voor
atoombomslachtoffers niet aan, omdat ze bang waren geen geschikte
huwelijkskandidaat meer te zijn. Ik ben nu dankbaar voor dit document, maar het
duurde wel een tijd voordat ik er één aangevraagd heb. Wat mijn huwelijk betreft; ikging ervan uit dat ik met degene, die mijn oom en tante voor mij hadden uitgekozen,
22zou trouwen. Ik ben uiteindelijk met iemand getrouwd die ik via een
huwelijksbemiddelinggesprek leerde kennen. Gelukkig maakt mijn nieuwe man geen
enkel probleem van het feit dat ik een slachtoffer van de atoombom ben.
Nadat we getrouwd waren, maakte ik mij zorgen of ik wel kinderen zou kunnen
krijgen. Ik lijd aan schildklierkanker. Mijn oudere broer en nicht hebben ook kanker.
Mijn dochter heeft een tumor aan de gehoorzenuw. Ik vraag mij af of de aandoening
van mijn dochter een gevolg is van de atoombom.
 De wens om vrede
Ik vertel mijn kinderen vaak over de atoombom. Ik ben met ze naar het
Herdenkingsmuseum van de Vrede geweest en heb ze over de toestand ten tijde van het
bombardement verteld.
Vroeger was mijn leven te druk om het graf van mijn familie te bezoeken. Nu doe ik
dat regelmatig en maak, voordat ik naar huis ga, nog een praatje met mijn oude buren.
Als mijn moeder nog zou leven, zou ik leuke dingen met haar doen en ik zou haar laten
weten dat ik van haar hou. Dus, iedere keer als ik iemand tegenkom, die ongeveer evenoud is als mijn moeder, dan heb ik de neiging om iets voor die persoon te doen, zoals ik
dat voor mijn moeder zou hebben gedaan.
Ik realiseer mij heel goed dat er door de atoombom zoveel mensen gestorven zijn.
Des te meer ben ik dankbaar dat ik nog leef en redelijk gezond ben. En als ik aan
mijn overleden moeder denk, hoop ik er nog een hele tijd in goede gezondheid voor
mijn kinderen te mogen zijn.

23

24

Een zomer om nooit te vergeten

Chiyoko Shimotake

25 Tijdens de oorlog
Ik ben in 1921 in het dorp Tonoga geboren, (Later is de naam veranderd in
Kake-cho, tegenwoordig Akiota-cho.) in de gemeente Yamagata, in de prefectuur
Hiroshima.
In 1940/1941 ben ik het huis uit gegaan om lessen te kunnen volgen in het houden
van theeceremonies, bloemschikken en etiquetteregels. Mijn lerares stond bekend voor
haar strenge manier van les geven. We woonden bij haar in huis. Ik heb later veel
profijt van deze opleiding gehad. Na een aantal jaren, toen mijn lerares overleden was,werd ik door het hoofd van de afdeling onderwijs van Tsutsuga gevraagd haar op tevolgen en de leerlingen les te geven. Mijn inkomen bestond uit de opbrengt van het
lesgeld wat ik weer van de gemeente kreeg.
Ik leerde vervolgens Hisashi Kawamoto, een neef van de burgemeester, kennen en
we trouwden in mei 1944. Mijn vader werkte op het gemeentehuis en heeft er
persoonlijk voor gezorgd dat we elkaar leerden kennen. Na ons huwelijk woonden
wij in het huis van mijn schoonouders (schoonvader Kamesaburo en schoonmoeder
Sekiyo) vlakbij de Tsurumi brug in Hijiyama-honmachi, Hiroschima. Mijn man had
een horlogemakerij, die hij moest sluiten omdat er te veel concurrentie in de buurt
was. Tijdens de oorlog was het niet gemakkelijk: Twee huisvrouwen in één huis waste veel en ik ging al snel bij het militaire wapendepot in Kasumi-cho, waar mijn
schoonvader ook een baan had, werken.
 Vóór de atoombom
Mijn schoonouders kwamen ook uit Tonoga. Mijn schoonmoeder wilde op 3
augustus naar Tonoga gaan, maar die ochtend bedacht ze zich ineens. Ze zei tegenmij: “Ga jij eerst maar. Ik ga wel op het Obonfeest en blijf dan een dag of tien.” Dusvertrok ik van 3 tot 5 augustus naar het huis van mijn ouders in Tonoga. Toen ik de
Tsurumi brug overging, rende mijn schoonmoeder mij achterna en gaf mij een mooieparasol en zei: “Laat deze maar bij je ouders, want als we hem in Hiroshima houden,
zou hij wel eens in één van de luchtaanvallen kunnen sneuvelen.” Ze vervolgde:“Doe de groeten aan je vader en moeder en zorg dat je de 5de weer terug bent.” Datwaren de laatste woorden die ze sprak. Ik luisterde naar haar en had geen idee dat dat
haar laatste woorden aan mij zouden zijn.
Bij mijn ouders wilde ik altijd zo lang mogelijk blijven. Dus op 5 augustus besloot
ik de laatste bus ’s avonds terug te nemen. Maar toen ik op weg ging, mocht ik de bus
niet in en ging ik tenslotte terug naar het huis van mijn ouders. Toen mijn vader zag
dat ik weer terug was gekomen, zei hij boos: “ Iemand die zijn woord niet kan
26

houden, is een mislukkeling. Hoe moet ik mij bij mijnheer en mevrouw Kawamotoverontschuldigen? Hij stuurde een telegram naar de Kawamoto’s met het bericht: “Ikverzeker u dat Chiyoko morgen naar huis komt.”
 6 tot 9 augustus
De volgende dag (6 augustus) was ik nog steeds bij mijn ouders. Ik was ook niet
vroeg in de ochtend vertrokken. Als ik dat had gedaan, dan was ik op de plek geweest
waar de atoombom is geëxplodeerd. En toen werd het kwart over acht ’s morgens. Na
een aantal lichtflitsen rommelde het alsof de aarde beefde. Na verloop van tijd vlogen
er ontelbare stukjes verbrand papier door de lucht met de Japans woorden “Hiroshima”
erop. Toen ik dat zag, dacht ik dat er iets in Hiroshima moest zijn gebeurd. Na een
tijdje kregen wij het bericht dat er iets heel ernstigs in Hiroshima was gebeurd. Ikprobeerde er naar terug te keren, maar mensen zeiden me dat de weg naar de stad niet
geschikt was om voor vrouwen en kinderen. Dus ging mijn vader lopend naar
Hiroshima om te kijken wat er was gebeurd. Hij vertelde dat hij eerst bij een huis in
Hijiyama-honmachi, waar wij gewoond hadden, aankwam en zag dat alles wasverbrand. In de ruines vond hij op een bord geschreven: “Wij zijn in de slaapbarakken
van het wapendepot.” Mijn vader ging er naartoe en vond daar mijn man en mijn
schoonouders. Mijn schoonmoeder had ernstige brandwonden en was meer dood danlevend. Nadat mijn vader zich een beeld had gemaakt van de toestand van mijn man
en schoonouders, ging hij verder om mijn oom in Higashi-Hakushima-cho te zoeken.
Het huis van mijn oom was ingestort en mijn oom was naar het gebied rond Koi
vertrokken. Mijn neef, die als student was gemobiliseerd en meehielp met het slopen
van gebouwen, was dood.
Nadat mijn vader het gebied goed had afgezocht, keerde hij terug naar Tonoga.
Wetende dat mijn schoonfamilie en mijn man in een slaapbarak van het wapendepot
zaten, kwam ik op 8 augustus ‘s ochtends met de trein (de Kabe Lijn) en de bus terugin Hiroshima. Onderweg zag ik veel gewonden op het plein voor het Kabe Station
liggen, die nauwelijks nog ademden. Ieder had maar één blikje drinken. Ze
reageerden nauwelijks op mensen die op zoek waren naar hun geliefden en namenriepen. Het zien van zo veel gewonden, maakte mij steeds ongeruster.
Mijn trein stopte in de buurt van het Mitaki Station. Alle passagiers moesten
uitstappen. Ik begaf mij naar de slaapbarakken van het wapendepot. Ik had eten
meegenomen: ingelegde pruimen en rijst, dat ik van mijn ouders had meegekregen.
Er lag een uitgestrekte afgebrande vlakte voor mij en ik wist niet precies welke kantik op moest. Alle markeringen in de omgeving ontbraken. Ik had geen27

referentiepunten om me te kunnen oriënteren. Toen zag ik een vuur. Ik liep er naartoe
in de veronderstelling dat ik daar iemand de weg zou kunnen vragen. Het vuur bleek
te zijn gemaakt voor de verbranding van lichamen. Het bleek niet het enige vuur tezijn. Lichamen werden overal, op een brug, langs de weg, in een rijstveld, verbrand.
Ik voelde geen emoties en de geur ervan drong niet tot mij door. Mijn gevoelens
moeten helemaal uitgeschakeld zijn geweest.
Om drie uur ’s nachts, het was inmiddels 9 augustus, kwam ik eindelijk bij deslaapbarak van het wapendepot aan. Mijn schoonmoeder was nog maar een paar uur
geleden overleden en haar lichaam was nog niet gecremeerd. Zij was op het moment
van de ontploffing op een akker aan het werk en daardoor geheel blootgesteld aan degevolgen ervan. Haar hele lichaam vertoonde brandwonden, vooral haar kin en borst
waren helemaal verbrand. Mijn schoonvader had kaarsen aangestoken toen het
kreunen opgehouden was en hij veronderstelde dat ze gestorven was. De volgende
dag bouwde mijn schoonvader een kist en werd mijn schoonmoeder op een
aardappelveld gecremeerd.
 De dood van mijn man
Mijn man was thuis toen de bom viel en hij had geen brandwonden of uiterlijke
verwondingen opgelopen. Hij was op het geschreeuw van mijn schoonmoeder
afgegaan en had haar van de akker, waar ze werkte, weggehaald.
Op 15 augustus werd ik ’s ochtends om vijf uur wakker. Ondanks dat mijn man mij
zei dat ik niet vroeg op hoefde te staan, ging ik toch deegballetjes maken om teofferen, omdat het zeven dagen na het overlijden van mijn schoonmoeder was. Ik
maakte ook rijstepap voor ons drieën. Toen ik de rijstepap aan mijn man, die nog op
de tatamimat naast mij schoonvader lag, wilde geven, reageerde hij niet. Hij wasoverleden voordat mijn schoonvader het gemerkt had. Omdat al heel snel vliegen om
het lichaam van mijn man zwermden, gaf ik aan de plaatselijke autoriteiten door dat
hij op de 14de in plaats van de 15de was overleden en kon zijn lichaam op dezelfde
dag worden gecremeerd. Mijn schoonvader maakte voor de tweede keer een kist.
Deze keer voor mijn man. Omdat het al zwaar genoeg was om zijn eigen vrouw temoeten cremeren, vroeg mijn schoonvader deze keer om mijn hulp. Ik vond het heel
moeilijk om het vuur aan te steken, vooral omdat mijn man ’s ochtends nog gewoon
had geademd. Toen het vuur brandde, kon ik niet blijven kijken. Ik probeerde weg tekomen, maar mijn voeten weigerden. Ik had geen keus en moest kruipend naar huis.
Omdat er overal lichamen werden verbrand, liep ik, al kruipend over de hete aarde,
brandwonden aan mijn handen, knieën en voeten op.
28

De volgende dag ging ik terug om de botten van mijn man bij elkaar te zoeken. Ik
was verbaasd over de sirene die toen afging en van het zien van vijandelijke
toestellen die overvlogen. Pas later begreep ik dat de oorlog voorbij was.
 Cyanide als uiterste middel
Op het wapendepot hadden alle vrouwen cyanide gekregen. Ons werd verteld, dat
als de Amerikanen ons zouden verkrachten, we deze voor Japanners grote schande
niet hoefden te ondergaan. Toen mijn man overleden was, heb ik geprobeerd decyanide te slikken, omdat ik voor niemand meer van nut zou zijn. Toen mijn
schoonvader wegging om het overlijden van mijn man aan de plaatselijke overheid temelden, wilde ik de cyanide met water innemen. Maar op hetzelfde moment
realiseerde ik mij wat ik mijn schoonvader aan zou doen als hij mij dood aan zou
treffen. Dus nam ik het niet in en besloot dat mijn nieuwe missie de zorg voor mijn
schoonvader zou zijn. Ik knipte mijn lange haar kort en ik verbrande het samen met
het lichaam van mijn man. Ik sprak tegen zijn geest en zei: “ Het spijt me, schat. Ik
kan niet met je mee. Dit is wat ik voor je voel. Als mijn schoonvader er niet was
geweest, had ik de cyanide ingenomen.”
Na mijn terugkeer naar Tonoge had ik de cyanide goed opgeborgen. Een van mijnbroers vond het en heeft het verbrand. Volgens hem zou ik het gaan gebruiken zodra
daar aanleiding voor zou zijn. Ik was sprakeloos toen ik de chemische geur van debrandende cyanide rook.
 De dood van mijn schoonvader
Mijn schoonvader was ten tijde van de bomexplosie in het wapendepot en liep
ernstige brandwonden aan zijn rug op. Daarom moest hij altijd op zijn buik slapen.
Na de dood van mijn man wilde ik met mijn schoonvader naar Tonoga. Maar op 25
augustus is hij overleden. Ik was nog maar 24 jaar oud en ineens helemaal alleen in
Hiroshima. Ik had mijn man en beide schoonouders verloren. Ik dacht dat ik dood
wilde, maar ik kon niet omdat ik het als mijn plicht zag de as van alle drie naar destad van mijn schoonouders terug te brengen en daar aan de familie te overhandigen.
 Terug naar Tonoga
Tenslotte keerde ik op 6 september met de as van mijn man en schoonouders terug
naar Tonoga. De familie van mijn man hield thuis een herdenkingsdienst. Omdat ik
me erg mager en aangeslagen voelde, zorgden mijn ouders en broers heel goed voor
mij. Dankzij hen leef ik nog. Ouders en broers hebben is in ieder geval heel fijn. Hun
29

honger naar voedsel was zo aanstekelijk dat ik ook weer begon te eten. Tijdens devoedselschaarste dwong ik mijzelf te eten, ook al wilde ik het eigenlijk niet.
Bovendien: niets eten, kon niet anders dan slecht voor me zijn. Ik denk dat die
gedachte me echt geholpen heeft.
Nadat ik weer in Tonoga woonde, zijn mijn vader en ik verschillende malen naar
Hiroshima geweest. Op een dag werden we achtervolgd door een vreemde man, die
krijgsgevangene was geweest. We waren al doodmoe van het lopen en we moesten
ook nog door een gebied zonder wegen, waar de typhoon Makurazaki had gewoed.
Door hard te rennen, lukte het ons tenslotte de man van ons af te schudden, maar ik
vergeet de angst niet, die ik toen had.
 Een tweede huwelijk
Ik ben in 1957 weer getrouwd met een man die al drie kinderen had. Zijn jongste
kind was toen twee jaar oud. Ik was eerst van plan het huwelijkaanzoek af te slaan,want ik had nog nooit kinderen opgevoed. Maar toen ik zijn kinderen op een dag
ontmoette, waren ze zo schattig, dat ik van gedachten veranderde en besloot tetrouwen. Het groot brengen van deze kinderen zou mij gelukkig kunnen maken. Ik
had weinig hoop op het zelf krijgen van eigen kinderen.
 Mijn gezondheidstoestandIk heb mij heel vaak zorgen gemaakt over mijn gezondheid. Momenteel ben ik bij
allerlei specialisten in behandeling. Als ik naar een plaatselijke tandarts ga om een tandte laten trekken, moet er een dokter bij zijn omdat mijn bloed niet normaal stolt.
Ongeveer 7 jaar geleden, in 2001, ben ik geopereerd aan eierstokkanker. Toen dekanker naar de darmen was uitgezaaid, moest ik een lange operatie ondergaan en zijn
er 50 cm van mijn darmen verwijderd. Eierstokkanker is moeilijk te behandelen en
bovendien had het zich bij mij uitgezaaid in de ingewanden. Dus is het een wonder
dat ik de ziekte heb overleefd.
Toen ik aan eierstokkanker leed smaakte het eten bitter. Onlangs had ik dat weer endus zocht ik snel een dokter in het ziekenhuis op. In het ziekenhuis constateerde men
een darmafsluiting en ik moest meteen blijven.
 Bloot staan aan de straling van de atoombom
Ook al had ik van de straling geen brandwonden opgelopen, er waren wel vliegen
die hun eitjes overal in mijn lijf; in mijn handen, voeten en rug legden. Daarna kropen
er ontelbare hoeveelheden motten van onder mijn huid vandaan. Het deed erg pijn,
30

alsof ik door horsels gestoken werd. Ik heb nog steeds overal littekens van die motten
en ik ga dus niet naar het zwembad of naar een hete bron.
Toen de dokters in het ziekenhuis mijn rug zagen, vroegen ze mij hoe dat was
gekomen. Ik antwoordde hen dat dat door de atoombom kwam. Sommige doktersvroegen mij of ik toen met mijn rug aan de explosie heb blootgestaan, maar dat wasniet het geval geweest.
Vrede is een groot goed. Het op oorlog laten aankomen is een enorme vergissing.
Zelfs als je problemen hebt die je niet gelukkig maken, moeten wij onszelf kunnen
beheersen. Dat zou heel wat ellende kunnen voorkomen.

31

32

Geluksvogel!

Toshio Miyachi

33 Het leven toen
Ik ben in 1917 in Nakanosho, gemeente Mitsugi (nu Innoshima-Nakanosho-cho,
Onomichi) geboren. Mijn vader werkte bij het postkantoor van Nakanosho en mijn
moeder was fulltime huisvrouw en bewerkte een kleine akker. Ik was de oudste vandrie kinderen. Twee jaar na mijn geboorte werd mijn jongere broer geboren. Mijn
zusje overleed kort na haar geboorte in 1924. Daarna overleed mijn moeder. Vanaf
die tijd was ik alleen met mijn vader.
In 1939 werd ik opgeroepen voor militaire dienst in de 5de Divisie Veldartillerie vanhet 5de Regiment. Als korporaal werd ik drie jaar lang naar verschillende gebieden in
Vietnam en China uitgezonden. Na mijn dienstplicht ging ik bij een vestiging in
Hikari van het Marukashi warenhuis werken, dat gerund werd door mijn neef. In
1943 veranderde ik van baan en werkte ik bij de vestiging van de Miyaji staalfabriek
in Hikari, die geleid werd door mijn grootvader van vaders kant. De reden om van
baan te veranderen, was de locatie van het hoofdgebouw van het nieuwe bedrijf, dat
dichter bij het huis van mijn vader was. Dat leek mij veel gemakkelijker, omdat ik
voor hem moest zorgen. Ik ben in die tijd getrouwd. Mijn oudste zoon werdin april
1944 geboren.
In april 1945 kreeg ik voor de tweede keer een oproep van het leger. Deze keer bracht
ik mijn vrouw en kind naar Innoshima. Ik werd weer in het 5de Regiment,
Veldartillerie ingedeeld, maar nu werkte ik als beheerder van het militieregister voor
het hoofdkwartier. De meeste troepen waren naar verschillende gebieden uitgezonden,om het land te verdedigen. Slechts een beperkt aantal soldaten bleef in het
hoofdkwartier. Mijn hoofdtaken waren het opzetten van een militieregister en het
distribueren van het militaire boekje. Ik hoefde niet eens aan de militaire oefeningendeel te nemen.
Sergeant Okada, de officier direct boven mij, die uit Kobatake in de gemeente Jinseki(tegenwoordig Jinsekikogen-cho gemeente Jinseki) kwam, was een bijzondere man.
We werkten met zijn tweeën in dezelfde ruimte en hij mocht mij graag.
Vanaf juni 1945 werden onze troepen Reserve Artillerie District Chugoku (Chugoku,
111ste Divisie) genoemd. De eenheid bevond zich ten westen van het kasteel van
Hiroshima. Rondom de gracht, waar vier batterijen geschut stonden, werden een
aantal barakken van twee verdiepingen hoog gebouwd.
 De atoombom
Toen ik uit militaire dienst werd ontslagen, was ik van plan naar mijn oude werkgever
terug te keren. Het bedrijf waar ik destijds werkte, leek hetzelfde plan met mij te34

hebben. Een brief van de directeur met het verzoek of ik naar een belangrijke
vergadering in Hikari wilde gaan, werd op het bataljon afgeleverd. Ik moest mijzelf
ertoe dwingen om verlof te vragen. Mijn excuus om te gaan, zouden mijn kameradenniet waarderen, zodra ze zouden horen dat ik voor het bedrijf van mijn familie voor
zaken dringend weg moest. Terwijl ik niet zeker wist wat ik moest doen, zei mijn
sergeant Okada heel begripvol: “Maak je geen zorgen. Ik zorg dat je toestemming
krijgt.” Dankzij hem werd speciale toestemming verleend en was ik op zondag 5
augustus in Hikari. Ik kreeg verlof onder de voorwaarde dat ik de volgende dag
meteen de trein terug naar mijn eenheid zou nemen.
Op 6 augustus stond ik om 4 uur ’s morgens op en nam na het ontbijt de trein vanaf
het station in Hikari. Om kwart over 8 ’s morgens, toen de atoombom ontplofte, moet
mijn trein precies in die buurt zijn geweest, vlak vóór het station Iwakuni. De treinmaakte veel lawaai en ik heb de explosie zelf niet gehoord. Maar alle passagiers
keken door de ramen naar buiten en zeiden dat een enorme rookwolk in de vorm van
een paddenstoel zich boven Hiroshima verrees. De trein bleef zonder enige
aankondiging doorrijden. Niemand wist wat er precies gebeurd was. Plotseling stoptede trein op het station van Itsukaichi. Daar, op het station waar alle vorige treinen ook
gestopt waren, werden de passagiers verzocht uit te stappen, omdat men niet meer
verder richting Hiroshima zou rijden. Ik zou te laat komen. Ik had immers beloofd
meteen naar mijn eenheid terug te keren, zodra de trein in Hiroshima om 09:00 uur
zou aankomen.
Voor het station Itsukaichi, waar een locomotief stond die witte rook spuugde, werd
het zo donker als de nacht en ik kon de andere mensen nauwelijks waarnemen. Na
een tijdje, toen de zwarte rook begon op te trekken, zag ik dat er een voertuig van deMarechaussee geparkeerd stond. Het scheen dat ze net klaar waren met een opdracht
en ik vroeg ze of ze mij naar het kasteel van Hiroshima konden brengen, in de hoop
dat ik zo bij mijn eenheid zou kunnen komen. Ze stemden bereidwillig toe. Ze waren
met zijn tweeën, een korporaal en een sergeant. Ze zagen er heel levenslustig en
zonder zichtbare verwondingen uit. Het leek erop dat ze niet direct aan deradioactieve straling hadden blootgestaan. Mochten ze vandaag nog leven, dan zou ik
hen graag persoonlijk willen bedanken.
 In de stad na de atoombom
Ik weet niet meer precies welke route ze van Itsukaichi naar Hiroshima namen. Ik
denk dat ze op een doorgaande weg door een aantal rijstvelden reden. Langs de weg
bevond zich een stroom vluchtelingen die zo snel mogelijk van de ramp probeerden35te ontsnappen. Nadat we de stad Hiroshima waren binnengereden, reden we langs detrambaan. Het leek erop dat iedereen al was geëvacueerd. De stad leek geheel
verlaten. We zagen zelfs geen honden of katten meer rondlopen.
Hoewel ik ze eerder gevraagd had mij naar het kasteel van Hiroshima te rijden, zettenze mij vlak voor de Aioi Brug af. Mijn eenheid bevond zich vlakbij de brug, dus
dacht ik er gemakkelijk heen te kunnen lopen. Maar dat ging helemaal niet omdat deweg kokend heet was. Ik droeg schoenen met veters en zogenaamde ‘puttees’(beenwikkels), maar ik kon geen meter vooruit komen en moest bij de brug stoppen.
Ik moet een uur lang op de brug bezig zijn geweest met een halve meter vooruit eneen halve meter achteruit te komen. Opeens begon het te regenen. Het leken wel
naalden die stuk voor stuk in mijn huid prikten. De regen was zwart en bedekte alles
alsof het een olievlek was. Maar ik voelde mij niet met olie besmeurd. Er was
nergens een schuilplaats op de brandende vlakte te vinden en ik werd helemaal tot op
het bot doorweekt en moest wachten tot de regen zou ophouden.
Toen de regen stopte, veranderde de temperatuur ineens en werd het merkbaar koeler,alsof het herfst werd. De hete weg was voldoende afgekoeld om erover te kunnen
lopen.
Toen ik bij mijn eenheid aankwam, vond ik de barakken in een betreurenswaardige
staat. Het terrein waar de barakken stonden, was helemaal leeg. Alsof er nooit wat
gestaan had. Alle gebouwen waren verbrand en weggespoeld door de regen.
Sergeant Okada was eerder dood dan levend. Hij had overal op zijn lichaambrandwonden, maar hij ademde nog. Door de zware verbrandingen herkende ik hem
niet, totdat hij mij aansprak en zei: “Miyachi, geluksvogel!” Ik ging weg om ’s
avonds weer op dezelfde plek terug te keren. Ik zag sergeant Okada niet meer. Hij
was zeer waarschijnlijk naar een andere plek overgebracht.
Ik kan het mij niet precies meer herinneren, maar het zou kunnen dat ik direct na dezwarte regen op 6 augustus generaal Shunroku Hata van het Tweede Commando derStrijdkrachten tegenkwam. Ik kreeg van een adjudant het bevel om de generaal overde rivier de Temma te dragen, zodat hij niet nat zou worden. Generaal Hata was klein.
Ik gehoorzaamde en nam de generaal, die helemaal niet zwaar was, op mijn rug.
 De reddingsoperaties
Op het westelijk Paradeterrein werden ongeveer 90 soldaten die de atoombom hadden
overleefd, bijeengebracht. Ik en de andere soldaten moesten lichamen cremeren. Het
was een enorm groot aantal lichamen dat gecremeerd moest worden. Het ging om
250 tot 300 lichamen per dag.
36

Wat mij vooral bijgebleven is, is dat er twee dode Amerikaanse soldaten op detrappen van het kasteel van Hiroshima lagen. Het moeten twee krijgsgevangenen uit
het gebouw vlakbij het kasteel zijn geweest, dat toen daarvoor werd gebruikt.
Op 6 augustus, de dag van de bomexplosie, hadden wij niets te eten en ik nam mijn
30 manschappen mee naar het stadhuis om daar biscuits te halen. In het stadhuis liep
het anders als we hadden gedacht. We onderhandelden met de ambtenaren maar
werden niet serieus genomen. We kregen geen biscuits. We hadden geen keus en in
een poging het hongergevoel te vergeten, dronken wij heet water met suiker. Vanaf 7
augustus lukte het ons, dankzij hulptroepen van buiten de stad, rijstballen en hardebiscuits op rantsoen te krijgen.
Tot eind augustus gingen wij door met de reddingsoperaties en moesten buiten
slapen.
Op 31 augustus kwam eindelijk het bevel dat alle eenheden opgeheven moesten
worden. Als eenheden worden opgeheven, worden de voorraden die in de militaire
pakhuizen opgeslagen staan, onder de soldaten verdeeld. Ik kreeg uniformen en
dekens. Sommige soldaten die van het platteland kwamen kregen paarden en reden
daarop naar huis.
Op 1 september ging ik in de haven van Itozaki aan boord van een schip en keerde
terug naar Innoshima.
 Ziektes
Ongeveer twee maanden na mijn terugkeer in Innoshima, moest ik plassen op een
akker en merkte dat ik ongeveer 1 sho (= ongeveer 1,8 liter) bruin gekleurde urine
plaste. Dit bleef maar doorgaan. Een jaar later moest ik met maag-darm problemen inhet ziekenhuis worden opgenomen. Later moest ik voor een niet goed werkende lever
opgenomen worden. In 1998 kreeg ik blaaskanker en moest daarvoor steeds
opgenomen en behandeld worden.
In september 1960 kreeg ik het medisch paspoort voor overlevenden van deatoombom. Voordat ik het kreeg, vroeg ik mij af of ik het wel wilde hebben, maar op
advies van de gemeente ik vroeg het toch aan. Vervolgens was ik iedere keer weer
dankbaar dat ik het paspoort had, zodra er weer een ziekte, die in verband werd
gebracht met de atoombom, bij mij werd geconstateerd.
 Na de oorlog
Na de oorlog opende ik een winkeltje in Innoshima. Het was een kleine
plattelandswinkel en we verkochten niet alleen levensmiddelen maar ook gepelde en37

geslepen rijst en granen, gezuiverde olie en later ook keukenapparaten. Het was geen
gemakkelijk leven maar door zuinig te leven lukte het mij de universitaire
opleidingen van mijn kinderen te betalen.
In 1946, kort nadat mijn oudste dochter werd geboren, overleden mijn vrouw en debaby. Ik hertrouwde in 1947 en kreeg met mijn huidige vrouw twee zonen en één
dochter. Omdat mijn kinderen kort na de oorlog werden geboren, hadden ze allemaal
een zwakke gezondheid. Ik vermoedde dat dat kwam doordat ik aan de radioactievestraling van de atoomboom had bloot gestaan. Mijn vrouw drukte mijn dochter op het
hart niet te praten over het feit dat zij tot de tweede generatie atoombomslachtoffers
behoorde. Dat zou de kans op een huwelijk kleiner kunnen maken.
 Senior officier is gesneuveld door de atoombom
Als er na de atoombom nog oorlog was geweest, dan zou dat voor Japan grote
gevolgen hebben gehad. Ik ben van mening dat de vrede van nu te danken is aan devele slachtoffers van toen.
Het feit dat ik toen niet direct aan de radioactieve straling heb blootgestaan en dat ik
vandaag nog leef heb ik te danken aan sergeant Okada’s groothartige besluit mij
verlof te verlenen. Ik ben sinds 6 augustus - toen hij zei: “Miyachi, geluksvogel!” het spoor van de sergeant kwijt geraakt. Het kwelde mijn geest. Ik wilde mijn grote
dankbaarheid aan de sergeant betuigen. Mijn kinderen begrepen mijn wens. Na een
zoektocht via internet en na navraag bij diverse tempels te hebben gedaan, vonden ze
uiteindelijk het graf van sergeant Okada.
In 2007 heb ik met mijn hele familie een bezoek gebracht aan het graf van sergeant
Okada. Nadat ik er mijn gevoelens van dankbaarheid en respect had uitgesproken,viel er eindelijk een enorme last van mijn schouders.

38Een vredeswens
voor de volgende generaties

Tokio Maedoi

39 Het leven voor de atoombom
In 1945 woonde ik samen met mijn moeder Hisayo en mijn twee oudere zussen in
Kusunoki-cho 1-chome. Ik zat in het eerste jaar van de hogere afdeling van de Misasa
Volksschool. In die tijd kon je mij echter bezwaarlijk een leerling noemen, aangezien
wij dagelijks werden gemobiliseerd om in fabrieken te werken, zonder ooit een les tevolgen. Samen met veertig van mijn klasgenoten werd ik opgeroepen om deautofabriek van Nissan in Misasa-honmachi 3-chome te bemannen. Ook mijn twee
zussen werkten – Kazue op het Postbankkantoor en Tsurue in de legerkledingfabriek.
 Zes augustus
Ook die bewuste ochtend bevond ik me in de autofabriek van Nissan. De
klasgenoten die samen met mij waren gemobiliseerd, waren verspreid over de fabriek
aan het werk. Ik was een kantoorhulpje en moest onder andere onderdelen naar dewerkvloer brengen wanneer men er daar om vroeg. Zo ook op dat bewuste moment:
vanuit de werkvloer was net de vraag gekomen om schroeven voor een onderdeel tekomen brengen en ik stapte met twee doosjes in de hand het kantoor uit om me naar
het fabrieksgedeelte achterin het gebouw te begeven. Plotseling werd ik omhuld door
een blauwachtig licht als van de vlam van een gasbrander. Haast gelijktijdig werd
mijn gezichtsveld geblokkeerd en voelde ik mijn lichaam door de lucht zweven.
Aangezien het luchtalarm eerder was afgeblazen, waren wij volledig weerloos, maar
het schoot meteen door me heen dat dit een bominslag moest zijn. “Ah, nu is het met
me gedaan,” dacht ik onmiddellijk.
Ik heb geen idee hoeveel minuten precies verstreken waren voordat ik weer bij
bewustzijn kwam en besefte dat ik op de grond lag. Na een tijdje kwam mijn
gezichtsvermogen terug, als bij een geleidelijk optrekkende mist, en ik dacht: “Ik leefnog”.
Blijkbaar was ik neergekomen op een gascilinder die naast mij was omgevallen, en
ik had een schaafwond opgelopen aan mijn hand. De dag dat de atoombom viel, wasmijn hood kortgeschoren en droeg ik alleen maar een shirt met korte mouwen enronde hals en een korte broek. Als je erover nadenkt, moet ik dus wel zwaar verbrandzijn geweest aan al mijn blootgestelde lichaamsdelen, maar op het moment zelfrealiseerde ik me niet hoe erg ik er aan toe was – ik voelde zelfs geen pijn. Ik kon
niemand van de met mij gemobiliseerde klasgenoten ontwaren en begon mij zorgen temaken over mijn familie, waarop ik besliste om naar huis terug te gaan. Toen ik
begon te wandelen, botste ik op een drietal mensen die terechtgekomen waren onderde kolossale fabriekspoort die omver was gevallen. Met de hulp van een paar40

omstanders slaagde ik erin om hen ervan onderuit te trekken, waarna we elkaar allen
toeriepen: “We moeten hier weg, we moeten hier weg” en de fabriek ontvluchtten.
 Toestand na de atoombom
De stad was volledig bedolven onder ingestorte gebouwen en muren, waardoor je
zelfs de straten niet meer zag. Her en der stegen rookpluimen op als van kleine
vuurtjes, en alle mensen die over straat liepen, waren bedekt met brandwonden.
Sommigen vluchtten met kinderen op de arm. Mij een weg zoekend over het puin en
stapels hout, bezeerde ik mij aan mijn voet door een uitstekende nagel die zich door
mijn schoenzool boorde, maar ik was toen zo buiten mezelf dat ik niet de minste pijn
voelde. Van onder het puin onder mijn voeten kon ik vaag stemmen “help” horen
kreunen, maar ik was de waanzin nabij te midden van dit helletafereel en vervolgde
alleen maar mijn weg naar huis, zonder iets voor die om hulp smekende stemmen tekunnen doen.
Toen ik thuiskwam, trof ik ons huis volledig verwoest aan. Mijn moeder en zus
hadden normaal thuis moeten zijn, maar er was geen spoor van hen te bekennen. Als
jongetje van amper twaalf jaar bekroop me plots de angst dat ik nu helemaal alleen op
de wereld stond. Als aan de grond genageld bleef ik een tijdje verdwaasd naar ons
ingestorte huis staren, denkend: “Het is allemaal voorbij”. Een stem in mijn buurt die
riep: “Het vuur verspreidt zich – maak dat je wegkomt!” bracht me er uiteindelijk toe
om te vluchten. Terwijl ik in de richting van het vluchtoord in de voorstad sjokte dat
wij vooraf met elkaar hadden afgesproken, kwam ik toevallig Nakamura tegen, een
klasgenoot die in dezelfde fabriek gemobiliseerd was als ik. Hij was op de vlucht naar
familie in Mitaki-machi en stelde voor om met hem mee te gaan.
Mitaki-machi lag hogerop in de heuvels, waardoor de schade kennelijk beperkt
was tot wat kapotte ruiten. Zijn familielid riep uit: “Wat een geluk dat je ongedeerd
bent! Wat een geluk!” waarop zij ons wat rijstballen toestak, maar ik had geen eetlust
en kreeg geen hap naar binnen. Nu ik eindelijk een moment tot rust kon komen,
begon ik de pijn in mijn lichaam gewaar te worden en besefte ik dat er iets mis met
me was. Overal waar mijn huid onbedekt was geweest, was ik verbrand en mijnlichaam was overdekt met gigantische blaren die op en neer deinden als golven. Ik
had evenmin een pet op gehad, en de brandwonden aan mijn hoofd bezorgden mij een
kloppende pijn. Men zegt dat het fataal is als je lichaam voor één derde is verbrand,maar ik geloof dat het bij mij nog meer was dan dat.
Het moet kort voor de middag zijn geweest dat het begon te regenen. De regenvoelde aangenaam aan op mijn gloeiende lijf en ik liet me een tijdje natplenzen. Toen41

ik echter het weglopende water eens goed bekeek, zag ik de olieachtige glans die het
had. Ik had er op dat moment geen flauw benul van wat dit was, maar nu weet ik dat
dit radioactieve “zwarte regen” moet zijn geweest.
Wat later nam ik afscheid van Nakamura, om naar de school van Yasumura (hethuidige Asaminami-ku in Hiroshima) te gaan, die als evacuatieplaats dienstdeed.
Omdat mijn lichaam ondraaglijk bleef gloeien, plukte ik een komkommer van een
veld langs de kant van de weg, waarvan ik het sap al doorstappend uitperste en overde brandwonden uitsmeerde, en ging door.
Toen ik eindelijk de school bereikte, was daar een ziekenboeg ingericht, waar
ontelbare gewonden als een vangst tonijnen zij aan zij op de grond lagen. Daar
ontving ik voor het eerst medische hulp, maar die behandeling hield niet meer in dan
het aanbrengen van wat bakolie op de wonden. Doordat de school letterlijk doorslachtoffers werd overspoeld, werd ik heringedeeld bij een andere evacuatieplaats.
Onderweg daarnaartoe liep ik geheel toevallig mijn zus Tsurue tegen het lijf. Zij wasthuis geweest toen de atoombom viel en had blijkbaar een hoofdwond opgelopen,
omdat haar hoofd nu in het verband zat. Eindelijk had ik iemand van mijn familiegevonden, wat me opgelucht deed ademhalen: “Oef, ik ben toch niet moederziel
alleen”. Van haar hoorde ik dat ook moeder veilig was, waarop we naar haar toe
gingen. Mijn moeder had zich op het moment van de inslag in de open veranda
bevonden en had een gapende wond in haar been en brandwonden in haar gezicht.
Nog wat later vonden we op diezelfde plek ook mijn andere zus Kazue terug, die toen
de bom viel aan het werk was geweest op het Postbankkantoor.
Wij bleven uiteindelijk tot het einde van de oorlog in Yasumura. Ik herinner mij
hoe overrompeld ik was door een gevoel van opluchting om het feit dat ik niet meer
naar de oorlog hoefde te gaan. Na een verblijf van ongeveer twee weken in Yasumura,
namen wij onze intrek in het huis van familie in het geboortedorp van mijn vader,
Gono in Takata-gun (de huidige stad Akitakata).
Mijn toestand ging steeds verder achteruit en in mijn omgeving werd al gefluisterd
dat ik niet lang meer te leven had. Met een handkar werd ik voor verzorging naar een
dokter gebracht die tijdelijk in het dorp Gono was gestationeerd. Daar kreeg ik voor
het eerst witte brandwondenzalf toegediend en kon zo ten langen leste een medischebehandeling die naam waardig ondergaan. Om mij te verzorgen moesten mijn klerenuit, maar de staat van mijn brandwonden was zo erg dat er niets anders op zat dan
mijn kleren met een schaar open te knippen. Ik had hoge koorts en kon niet naar het
toilet gaan, waardoor men mij moest ondersteunen om me mijn behoefte te laten doen.
Ondanks haar eigen verwondingen was het mijn moeder die aan het ziekbed zat van
42haar jongste kind en enige zoon. Ik herinner me hoe zij de hele nacht opbleef om mij
met een waaier koelte toe te wuiven, steeds maar herhalend: “Heb je het niet tewarm? Heb je het niet te warm?” Mijn brandwonden begonnen nog maar net tegenezen, of ik kreeg vaak last van een bloedneus. Het gebeurde soms zelfs dat het
bloeden pas wou stoppen nadat ik een injectie kreeg van de dokter.
Beetje bij beetje werd ik beter en ik begon naar de plaatselijke school te gaan. De
school telde zo’n drie leerlingen die ook na de atoombom vanuit een school in het
centrum van Hiroshima hierheen waren gekomen.
Omstreeks september werd ik nieuwsgierig naar hoe Hiroshima er nu zou uitzien
en nam in mijn eentje de bus naar het centrum. Dicht bij de ruïne van ons huisslaagde ik erin een praatje te maken met buren die in een zelf opgetrokken barak
leefden. Her en der waren zulke provisoire bouwsels te zien, die nauwelijksbeschutting boden tegen weer en wind. Bij de Nissan-autofabriek, waar ik me op het
moment van de atoombom had bevonden, kwam ik toevallig de fabrieksdirecteur
tegen. Hij vroeg: “Is alles goed met je?” en vertelde mij wat er na de inslag zoal was
gebeurd. Toen ik hoorde dat de atoombom de ogen van een van de kantoormeisjes
had doen uitpuilen, bekroop me weer een onbehaaglijk gevoel aangezien ik me een
ogenblik daarvoor nog in datzelfde kantoor had bevonden. De veertig klasgenoten die
er ook gemobiliseerd waren heb ik daarna nooit meer teruggezien en ook nu nog heb
ik geen idee wat er van hen is geworden.
 Heropbouw van mijn levenTwee, drie jaar later heb ik bij gebrek aan werk op het platteland het zwaartepunt
van mijn leven opnieuw verlegd naar het centrum van Hiroshima. Mijn afgebroken
schoolloopbaan maakte het verschrikkelijk lastig om werk te vinden. Om de eindjes
toch aan elkaar te kunnen knopen aanvaardde ik alle baantjes die op mijn pad
kwamen, van krantenbezorger tot bouwvakker.
Toen ik op mijn drieëntwintigste zou gaan trouwen, wou ik dat mijn toekomstige
alles wist en vertelde ik haar dat ik een atoombomslachtoffer was. In volle
wetenschap daarvan gaf zij mij haar jawoord. In die tijd stonden de kranten vol
artikels over de fysieke gevolgen van de blootstelling aan een atoombom, maar ik
deed mijn best om daar zo weinig mogelijk aandacht aan te schenken. Toen ik
zevenentwintig was, werd mijn oudste zoon geboren en in datzelfde jaar kon ik op
voorspraak van mijn zwager aan de slag bij Toyo Industries (het huidige Mazda). Tot
dan toe had ik de baantjes aan elkaar geregen, maar aangemoedigd door mijn zwager,
die zei dat ik moest doorzetten, besloot ik bij het aanvatten van deze baan om er het
43

beste van te maken voor mijn zoon.
 Ongerustheid over mijn gezondheid
Tijdens een gesprek met mijn collega’s van de nachtdienst bleek een van hen op
het moment van de inslag op de Aioi-brug te hebben gestaan. Dat was vlak bij het
hypocentrum, dus ik was erg onder de indruk van wat hij me vertelde. Hij zei me dat
hij van de Atomic Bomb Casualty Commission het verzoek had gekregen om een
medisch onderzoek te ondergaan. Als overlevenden van de atoombom praatten we
met elkaar over de dingen die ons bezighielden. Zijn gezondheid verslechterde echteren hij moest in het ziekenhuis worden opgenomen. Hoewel hij nog één keer terug
kwam werken, stierf hij op vijftigjarige leeftijd. De ongerustheid over mijngezondheid heeft mij nooit meer losgelaten en ik denk dat het een klein mirakel is dat
ik hier nog altijd rondloop. Daarna bleef ik werken totdat ik op mijn vijfenvijftigste
op pensioen ging.
 Vredeswens
Ik nam het besluit om mijn ervaringen rond de atoombom te delen omdat ik voel
hoe mijn krachten met het ouder worden afnemen en een drang voelde opkomen om
mijn ervaringen door te geven aan de jongere generaties terwijl het nog kan.
Aangezien de jongeren van vandaag niet meer tegen hun wil naar het slagveld
worden gestuurd zoals vroeger en volledig vrij zijn in hun doen en laten, wil ik dat zij
beseffen – al is het maar een klein beetje – wat voor gebeurtenissen die tegenwoordig
ondenkbaar zijn vierenzestig jaar geleden daadwerkelijk plaatsvonden, hoe demensen die toen veel te jong het leven lieten dachten en welk leed de vorige generatie
heeft ondergaan.
Voorts zou ik de jongere generaties willen oproepen om de vredesbeweging vooruit
te stuwen in de richting van nucleaire ontwapening, zodat wat ik heb meegemaakt
nooit meer opnieuw hoeft te gebeuren. Geen mens zou ooit mogen meemaken wat ik
heb meegemaakt. Ik hoop van harte dat ik zelf nog een wereld zonder kernwapens zal
kunnen zien.

44Onheelbare oorlogswonden

Kyoko Fujie

45 De situatie voor de atoombom
Ik zat destijds in het vierde leerjaar van de Ujina Volksschool. Mijn vader waseenenveertig en maakte deel uit van het scheepscommandocentrum van de landmacht,
waardoor hij het grootste deel van het jaar op buitenlandse missie was met een
militair schip en hooguit een keer per half jaar naar ons huis in Ujina-machi (hethuidige Minami-ku in Hiroshima) terugkwam. Mijn moeder was eenendertig en
werkte als vroedvrouw. Blijkbaar was evacueren onmogelijk, ondanks het groeiende
gevaar in de stad, omdat zij haar patiënten niet in de steek kon laten. Ons gezin
bestond verder nog uit mijn anderhalf jaar oude zusje en mijn tachtigjarige
grootmoeder van vaderszijde. Voorts woonde ook een neef van me bij ons in omdat
mijn oom, die een scheepswerf leidde op het Koreaanse schiereiland, wou dat zijn
zoon naar een Japanse school ging.
 Herinneringen aan mijn evacuatie als schoolkind
Rond april 1945 werd overgegaan tot de evacuatie van schoolkinderen en de derdetot zesdejaars van de Ujina Volksschool werden verdeeld over Miyoshi-cho,
Sakugi-son en Funo-son in het noorden van de prefectuur (de stad Miyoshi van
vandaag). Zelf ging ik naar de Jojunji-tempel in Miyoshi-cho.
In de tempel kregen we nauwelijks iets anders te eten dan sojabonen. De
maaltijden waren niet meer dan sojabonen waar een paar rijstkorrels aan vastklitten –zelfs de tussendoortjes bestonden uit sojabonen. Op een keer was een rijstbal
spoorloos verdwenen uit de lunchbox van de zoon van de priester, een jongen die
naar de middelbare school ging. De geëvacueerde kinderen moesten allemaal in het
hoofdgebouw van de tempel gaan zitten, waar we aan een kruisverhoor werden
onderworpen: “Wie heeft die rijstbal gestolen? Biecht op!”
Niet ver van de tempel vandaan was er de Tomoe-brug, een grote brug waarnaast
zich een shintoschrijn bevond. Daar stond een grote kersenboom waar kersen aangroeiden. De oudere kinderen durfden wel eens in die boom te klimmen om kersen teplukken en op te snoepen. Ik wist helemaal nergens van, maar op een keer riepen deoudere kinderen mij en zeiden dat ik onder de boom op de uitkijk moest gaan staan.
Net op dat moment kwam een man boos schreeuwend aangelopen en greep mij beet.
Vervolgens richtte hij zich naar boven en riep: “Naar beneden, allemaal!” waarop ook
de oudere kinderen uit de boom afdaalden. De man had me bij mijn hand vast en ik
huilde. Hij vroeg me: “Waar kom je vandaan?” “Van de Jojunji-tempel,” snikte ik,
waarop hij zei: “Goed dan” en mijn hand losliet. “Hieronder zijn uien en allerlei
andere zaken geplant. Als jij er op trapt, kunnen we die niet meer opeten. Zorg dat dit
46

nooit meer gebeurt, oké? Kom, kom, stop nu maar met huilen.” Die avond kwam deman ons gestoomde zoete aardappelen en ander lekkers brengen. Hij boezemde mij
een beetje angst in, maar ik vond hem desondanks een enorm aardige vent. Hij zal
vast gedacht hebben dat wij die kersen plukten omdat we uitgehongerd waren en
medelijden met ons hebben gehad.
Soms kregen de geëvacueerde kinderen van hun ouders zoetigheden toegestuurd,
maar die kwamen nooit in onze monden terecht. Ook mijn moeder zond mij harde
snoepjes van geroosterde sojabonen toe, maar alles werd onverbiddelijk door deleraren geconfisqueerd. Volgens de oudere kinderen belandde dit wellicht allemaal inde buiken van de leraren.
Ook woedde er eens een ware luizenplaag. Over wat uitgespreide kranten kamden
we onze haren uit. Met zijn allen drukten we de met bloed doorvoede, zwart
geworden luizen plat. De shirts die we aanhadden hingen we in de zon te drogen op
de open veranda van de tempel.
 Zes augustus
Precies een week voordat de atoombom werd gedropt, kwam mijn vader thuis van
een missie, waarop ook ik halsoverkop naar huis snelde. Het plan was om op vijf
augustus terug naar mijn evacuatieplaats af te reizen, maar doordat ik geentreinkaartje meer had kunnen bemachtigen, werd dit uiteindelijk de zesde.
Op de ochtend van zes augustus liep mijn moeder met mijn zusje op de rug mee tot
aan het station van Hiroshima om mij uit te wuiven. Een oud vrouwtje uit de buurt
nam dezelfde trein om een bezoek te brengen aan haar kleinkind dat naar Miyoshi
was geëvacueerd. Aan boord van de trein van de Geibi-lijn ging ik met mijn rug naar
Miyoshi, onze bestemming, toe zitten. Net voor we de eerste tunnel indoken, zag ik
drie parachutes. Juist op het moment dat de trein in de tunnel verdween, ontplofte debom.
De impact was fenomenaal en weergalmde met een geweldige dreun in mijn oren.
Ik zat neer en had niets, maar iedereen die rechtop stond tuimelde achterover, tot devolwassenen toe. Ik kon niet goed meer horen, alsof mijn oren afgesloten waren met
stenen.
Bij het uitrijden van de tunnel was de rookwolk van de atoombom ongelooflijk
duidelijk te zien. De oude dame en ik keken ernaar en zeiden tegen elkaar: “Wow,
wat is dat, zeg?!” Ik was een kind en kon me in de verste verte niet inbeelden hoe
Hiroshima er nu moest uitzien.
Toen we in Miyoshi aankwamen, vertelde de oude vrouw me: “Op de radio zeggen47

ze dat Hiroshima volledig van de kaart is geveegd.” Zonder het fijne ervan te weten,
trok ik echter ‘s middags naar school om er onkruid te wieden. Op dat moment kwam
de eerste vrachtwagen met slachtoffers uit Hiroshima aan op school. Met stomheid
geslagen sloeg ik gade hoe een kolonne zwaar verbrande mensen uit de vrachtwagen
kwam. Iemand die verbrand was in het gezicht drukte de huid van zijn wang met zijn
handpalm aan zodat die niet van zijn kaak af zou druipen. Er was een vrouw wierborsten volledig waren afgerukt. Iemand strompelde voort met een bezem die hij
ondersteboven hield om als wandelstok te gebruiken. Tot op vandaag staat dit
schouwspel in mijn geheugen gegrift. Veeleer dan bang was ik compleet
verbouwereerd.
 Mijn familie en de atoombom
Ongeveer drie dagen nadat de atoombom was gedropt, kreeg ik in de tempel
bericht van mijn familie in Hiroshima. Op twaalf of dertien augustus ging ik
vervolgens per trein terug naar Hiroshima samen met Nobu-chan, een buurjongen uit
het zesde leerjaar. In het station van Hiroshima kwam mijn vader me ophalen. Samenliepen we via de weg langs de Hijiyama-heuvel naar huis. Ik herinner me dat vader
toen uitlegde hoe het met de rest van ons gezin was gesteld en voorspelde dat er “dekomende zeventig jaar geen grassprietje zou groeien.”
Toen we thuiskwamen, trof ik mijn moeder van kop tot teen in lakens
omzwachteld aan. Blijkbaar hadden ze die lakens rond haar gewikkeld om tevoorkomen dat maden zich zouden nestelen in de brandwonden waarmee heel haarlichaam was bedekt. Ook mijn kleine zusjes gezicht was helemaal verbrand en
zwartgeblakerd. Haar handjes en voetjes waren eveneens zwaar verbrand en op
dezelfde manier met lakens omwikkeld. Mijn zusje was nog heel klein en verschrikt
als ze was van moeders voorkomen, huilde ze onophoudelijk.
Op het moment dat de atoombom werd gedropt, stonden mijn moeder en zusje
blijkbaar op de Enko-brug op een tram te wachten. Ongeveer een uur eerder, toen het
luchtalarm was afgegaan, had moeder haar hoofdbeschermingskap aan een oude
buurvrouw geleend die haar eigen kap was vergeten. Daardoor heeft mijn moeder delichtflits van de atoombom in zijn volle intensiteit over zich heen gekregen. Mijn
zusje zat op moeders rug en liep brandwonden op aan haar linkerhand en -voet en
haar gezicht. Tijdens haar vlucht naar het oostelijke exercitieterrein achter het stationvan Hiroshima haalde mijn moeder mijn zusje verschillende keren van haar rug om
haar onder te dompelen in brandbluswater.
Mijn grootmoeder bevond zich thuis toen de atoombom viel. Ons huis was niet
48

afgebrand, maar het gebouw liep wel aanzienlijke schade op.
Mijn vader en neef hebben twee volledige dagen door de stad gedwaald op zoek
naar mijn moeder en zusje. Toen zij moeder vonden, was haar lichaam blijkbaar
zodanig opgezwollen door de brandwonden dat je niet meer kon uitmaken of ze een
man of een vrouw was. Op de zesde augustus was moeder er toevallig op uit
getrokken in kleren die zij zelf had gemaakt van een stof die vader vanuit het
buitenland had toegestuurd. Blijkbaar bond zij een kleine reep stof die als bij wonder
niet verschroeid was als herkenningsteken rond mijn zusjes hand. Toen mijn vader enneef in hun buurt kwamen zoeken, kreeg mijn éénjarige zusje mijn neef in de gaten
en riep: “A-chan!” Dankzij de stof rond haar handje wisten ze dat zij het waren. Mijn
moeder zou hebben gezegd: “Voor mij kan geen hulp meer baten – neem alleen ons
meisje mee naar huis,” maar mijn vader legde beiden op een handkar en reed hen
naar huis.
 Mijn moeders dood
Mijn moeder stierf op vijftien augustus. Vader timmerde een eenvoudige,dekselloze kist van oud hout bijeen, waarin wij haar lichaam verbrandden op een
braakliggend stuk grond achter het huis. Iedereen cremeerde daar zijn doden,
waardoor al die geuren ons huis binnendrongen en een ondraaglijke stankachterlieten.
De laatste woorden van mijn moeder waren gericht tot haar schoonmoeder: “Oma,ik wil een grote aardappel eten.” Wegens het gebrek aan voedsel tijdens de oorlog
trok zij steeds met kimono’s en andere spullen naar het platteland om deze te ruilenvoor aardappelen en ander voedsel. Van de opbrengst van deze ruil hield mijn
moeder vast alleen de kleinste aardappeltjes voor zichzelf. Die kleine aardappeltjes
hebben een heel scherpe smaak en zouden tegenwoordig zeker niet meer op het bord
terechtkomen.
Voor mijn moeders zielenheil doe ik zonder uitzondering elk jaar weer mee aan delantaarntewaterlating. Dan kook ik een grote aardappel om aan haar te offeren. Nog
steeds als ik een grote aardappel zie, zou ik hem aan mijn moeder willen geven.
 De toestand van de stad na de oorlog
Een groot terrein op de rivierdijk boven de Ujina Volksschool deed dienst alsverbrandingsplaats. Lijken werden er eenvoudig ingekapseld met golfplaten, waarin
ze werden gecremeerd. Ter hoogte van het hoofd van het lijk was een gat in degolfplaten gemaakt. Wij, kinderen, liepen langs die smeulende lijken als we naar zee
49

gingen om te zwemmen. In het voorbijgaan dacht ik wel eens: “Oh, het hoofd is nu
aan het branden” en we trapten er op talrijke beenderen. Ik geloof dat die plek totdat
ik in het zesde leerjaar zat als verbrandingsplaats werd gebruikt.
Het leven na de oorlog was een en al kommer en kwel, maar dat gold niet alleenvoor ons gezin – iedereen zat toen in hetzelfde schuitje.
 Mijn zusje na de oorlog
Mijn zusje, dat bij mijn moeder was geweest toen de atoombom ontplofte, heeft
het gehaald. De toon was toen dat het een mirakel was dat een kind van die leeftijd
zoiets kon overleven. Tijdens het opgroeien kreeg zij voortdurend van iedereen tehoren: “Wat een geluk dat je gered bent. Wat een geluk dat je nog leeft!”
Op haar voet bleven echter vreselijke keloïden achter, die haar voet misvormden.
Een schoen aantrekken lukte niet, waardoor zij genoodzaakt was om constant geta ofJapanse klompen te dragen. In die tijd droegen heel veel mensen geta, dus in het
dagelijkse leven vormde dit geen al te groot probleem. Alleen op gelegenheden waar
zij geen geta aan kon doen, zoals op schooluitstapjes of sportdagen, was dit heelvervelend. Dan zat er niets anders op dan twee paar legersokken over elkaar heen tedragen.
Haar voet zorgde ervoor dat mijn zusje verschrikkelijk werd gepest. Het gerucht
ging toen ook de ronde dat de atoombomziekte besmettelijk zou zijn. Zo kreeg zij
zaken naar het hoofd geslingerd als: “Nu zal mijn vinger verrotten” door iemand die
haar nawees, of: “Als je van te dichtbij kijkt, raak je besmet.” Zelfs toen zij jaren laternaar de lagere school begon te gaan, behandelde men haar als een soort curiosum en
kwam men soms van heinde en verre naar haar kijken.
Noch aan mij, noch aan grootmoeder vertelde mijn zusje echter wat zij te verduren
kreeg. Ze klaagde niet over haar misère en zei alleen maar: “Oma, het is een geluk
dat ik nog leef, hè?” Van toen zij nog een ukje was, had zij deze woorden zo vaak tehoren gekregen, dat het lijkt alsof ze zichzelf probeerde in te prenten: “Het is een
geluk dat ik leef. Ondanks deze brandwonden mag ik van geluk spreken dat ik er nog
ben.” Onlangs heb ik het aantekeningenboekje van mijn zus te zien gekregen. Daarin
stond geschreven: “In die tijd dacht ik dat ik beter niet was blijven leven.” Toen ik
dat zag, besefte ik nogmaals wat zij allemaal heeft moeten doorstaan.
Er was haar verteld dat haar voet niet geopereerd kon worden voordat zij een jaarof vijftien was. In de zomervakantie in het hoger middelbaar onderging zij daneindelijk de langverwachte operatie. Reikhalzend had zij ernaar uitgekeken, steeds
weer herhalend dat zij schoenen zou kunnen dragen van zodra zij naar het hoger
50

middelbaar mocht gaan. Helaas lukte het daarna nog steeds niet om een schoen aan tetrekken. Ze hadden huid van haar buik en zitvlak getransplanteerd en demisvormingen aan haar voet proberen te corrigeren, maar de getransplanteerde huid
was zwart uit gaan slaan en haar kleine teentje bleef ongeveer drie centimeter uit
positie staan. Voor haar operatie had mijn zus gejuicht: “Nu zal ik fatsoenlijk
sportschoenen aan kunnen trekken,” maar zelfs nu, vijfenzestig jaar later, is het voor
haar nog steeds onmogelijk om op een normale manier schoenen te dragen.
Omdat haar kleine teen pijnlijk tegen de schoenwand aan schuurde, had ze een
gaatje in haar sportschoen gemaakt, maar dan kreeg zij wondjes door de wrijving met
de rand van het gat. Er ging nauwelijks een dag voorbij zonder dat haar voet bloedde.
Dan smeerde zij wat tandpasta op de plaats waar er bloed op haar schoen zat, wantanders zouden ze haar allemaal vies vinden.
Tijdens haar opname in het Atomic-bomb Survivors Hospital ontmoette mijn zus
dokter Tomin Harada, die haar zei: “Mijn deur staat altijd voor je open als je ergens
mee zit.” Toen zij na het afstuderen van de middelbare school met dokter Harada
ging praten, vertelde hij haar over een Japanse predikant die in Los Angeles woonde.
Vader was gestorven nog voor zij naar het hoger middelbaar ging, en wij hadden het
in die tijd allesbehalve breed. Een leraar van de middelbare school hielp haar aan een
baantje, waarmee zij hard werkend op haar twintigste eindelijk genoeg bijeen had
gespaard voor een enkele reis naar Amerika.
Terwijl zij bij de predikant inwoonde, kwam zij aan de kost in een wasserette. Zijzal het vast niet gemakkelijk hebben gehad, maar nu nog steeds probeert zij er het
beste van te maken in Los Angeles. Hoewel zij zelf blijkbaar nooit had verwacht
normaal te zullen kunnen trouwen, is zij ginds met een Japanner getrouwd engezegend met drie kinderen.
 Voorval in Osaka
Precies een week nadat mijn zus haar operatie had ondergaan, ging ik op bezoek
bij een vriendin die in Osaka woonde. Mijn zus drukte me op het hart: “Mijn toestandis nu stabiel. Ga maar.”
Ik nam een sneltrein en arriveerde in de vooravond, maar omdat ik geen idee had
waar het huis van mijn vriendin zich bevond, ging ik de weg vragen in een
politiestation. Een jonge agent was zo vriendelijk om een klein uur samen mij op
zoek te gaan. Pas toen we het huis eindelijk hadden gevonden en ik hem zei:
“Hartelijk dank. U hebt me geweldig geholpen,” vroeg de agent mij: “Waar komt uvandaan?” Ik had de woorden “Uit Hiroshima” nog maar uitgesproken, of hij zette51een stap achteruit en vroeg: “Hiroshima van de atoombom?” “Ja,” antwoordde ik,
waarop hij me toesnauwde met een gezicht alsof ik een besmettelijke ziekte had: “Ikvind vrouwen uit Hiroshima weerzinwekkend – vrouwen uit Hiroshima die aan deatoombom zijn blootgesteld.” Tot dan toe had ik me nooit druk gemaakt om het feit
dat ik aan de atoombom blootgesteld was geweest en ik was dan ook zwaar
gechoqueerd.
Ik heb nooit met mijn zus over dit voorval gesproken. Toen ik het aan mijn
vriendin vertelde, zei die me: “Zeg het maar nooit aan je zusje. Dat zou zo zielig zijnvoor haar.” Sindsdien vertel ik niemand meer dat ik uit Hiroshima kom.
 Voorval in een kledingwinkel
Het gebeurde een goede tien jaar geleden, toen ik klanten aan het bedienen was inde kledingwinkel waar ik werkte. Iemand die ik nooit eerder had gezien, sprak plotsde naam van mijn zus uit en vroeg: “Bent u haar oudere zus?” “Ja,” antwoordde ik.
“Hoe weet u dat?” Blijkbaar woonde die persoon in Furue en reikten de roddels overmijn zusje helemaal tot daar.
Dit voorval en dat in Osaka, naast allerlei andere zaken die waren gebeurd, deden
mij ermee instemmen dat mijn zus naar Amerika zou gaan. Als zij het Japan vanpesterijen en vooroordelen wou verlaten voor een plaats waar niemand haar kende,dan zou zij daar wellicht gelukkiger zijn, dacht ik.
 Vredeswens
Volgens mij gaat de intense pijn die door de overlevenden van de atoombom wordt
gevoeld het voorstellingsvermogen van mensen die het niet zelf hebben meegemaakt
te boven. Het is net als de pijn die je voelt als je in je eigen vingers snijdt: als iemandanders zich snijdt, heb je geen idee hoe dat voelt. Vandaar dat het volgens mij zo
moeilijk is om het aan anderen over te brengen.
De oorlog sloeg verschrikkelijk diepe wonden in ons hart. Allerlei wonden, niet
alleen de uiterlijk zichtbare, blijven aanwezig en doen zelfs na tientallen jaren pijn.
Mijn zus heeft er een hekel aan om over de oorlog of de atoombom te praten en alvan toen zij klein was, maakt zij zich snel uit de voeten zodra iemand het
onderwerp aansnijdt. Sinds zij de oversteek maakte naar Amerika, heeft zij haarlittekens steeds onder donkere nylonkousen verborgen gehouden en nooit nog een
woord over de atoombom gerept.
Oorlog moet voor eeuwig de wereld uit worden gebannen.

52

Ik heb de hel gezien

Kimiko Kuwabara53 Het leven voor de atoombom
Ik was op dat moment zeventien jaar en woonde samen met mijn moeder en grote
zus in Misasa-honmachi 3-chome (het huidige Nishi-ku) in Hiroshima. Mijn vader
was al overleden en de oudste van mijn drie broers was getrouwd en het huis uit,
terwijl de andere twee opgeroepen waren voor het leger en gestationeerd waren in deprefectuur Yamaguchi.
Ik werkte op de algemene dienst van het centrale zendstation van Hiroshima. Het
zendstation bevond zich in Kaminagarekawa-cho (het huidige Nobori-cho in
Naka-ku). In de directe omgeving waren de mensen uit hun huizen geëvacueerd zodat
deze preventief konden worden gesloopt, waardoor het er de aanblik had van een
plein. Ik herinner mij dat het zendstation, dat regelmatig voor militaristischeuitzendingen werd gebruikt, was uitgerust met gepantserde ramen die bescherming
moesten bieden tegen luchtaanvallen.
 Zes augustus
Die bewuste ochtend was het luchtalarm afgegaan, waardoor ik het huis niet
meteen uit kon en pas later naar mijn werk vertrok. Ik denk dat het rond een uur ofacht was dat ik op het zendstation aankwam nadat het alarm was afgeblazen. Zoals
altijd splitsten mijn collega’s op de werkplek en ik ons op in groepjes en begonnen tepoetsen. Ik was het kantoor van de directeur, dat onder mijn hoede viel, net
binnengestapt, toen ik een vrouwenstem vanuit de binnentuin hoorde zeggen: “Hé,daar vliegt een B29.” Ietwat ongerust vanwege die opmerking wou ik een kijkje
nemen bij het raam, toen aan de overkant van het raam plots alles in een hel licht
baadde. De lichtflits had een rode gloed, een beetje zoals het licht van een lucifer op
het moment dat je hem aansteekt, maar dan oneindig veel groter en feller. Instinctief
schermde ik mijn ogen en oren met beide armen af en hurkte ter plaatse neer. Dat was
hoe me destijds geleerd was te reageren als er een bom viel. In het donker leek ikover te gaan naar een toestand van gewichtsloosheid en over heel mijn lichaam
voelde ik iets knisperen – een heel bizarre gewaarwording die met geen woorden
zoals pijn te beschrijven valt. Ik vroeg mij af of dit mijn dood zou zijn. Op het
moment zelf had ik het niet in de gaten, maar minuscule glasscherven van de door de
explosie verbrijzelde ramen hadden zich in mijn gezicht en linkerarm geboord,waardoor ik helemaal onder het bloed zat. In mijn linkerwang zitten nu nog steeds
zulke glasscherfjes.
Na daar een tijdje roerloos te hebben gezeten, hoorde ik zwak stemmen vanmensen in de gang. In de kamer was het pikdonker en zag ik geen hand voor ogen. Ik
54moest er hoe dan ook weg en ging op de stemmen in de gang af, toen ik op de rug van
een man stootte. Oké, ik moet samen met deze man weg zien te komen; ik ben nog
niet dood – zo schoot het door me heen. Ik klampte me vast aan zijn broeksriem en
zorgde dat ik in zijn kielzog bleef. Zo bereikten we uiteindelijk de buurt van deuitgang. Daar begonnen meerdere mensen toe te stromen. Met zijn allen wisten we dezware deur open te forceren, zodat we naar buiten konden. De omgeving was
schemerig, als bij zonsopgang, en vanuit de lucht dwarrelden allerlei dingen neer die
door de explosie waren weggeblazen. Iedereen die uit het zendstation naar buiten
kwam gestrompeld, had een zwartgeblakerd gezicht en opstaand haar, zat helemaal
onder het bloed en was gehuld in gescheurde kleren. Onze toestand was zodanig dat
we elkanders stem moesten horen voordat we wisten wie de ander was.
Wij gingen ervan uit dat ze een bom precies op het zendstation hadden gemikt en
ons bijzonder zwaar hadden getroffen. Ik wou naar het bijkantoor van de dienst
inschrijvingen van het zendstation gaan, dat in het gebouw van de krant Chugoku
Shimbun even verderop zat, en verliet het terrein samen met een paar van mijn
vrouwelijke collega’s van de algemene dienst. Toen pas merkten we dat het
zendstation niet het enige was dat getroffen was. Alle gebouwen in de omgeving
waren met de grond gelijk gemaakt en her en der was brand uitgebroken. Ook ons
bijkantoor op de vierde en vijfde verdieping van het Chugoku Shimbun-gebouw
stond in lichterlaaie en uit de ramen sloegen bijzonder hevige vlammen. Daarom
besloten we te vluchten naar de Shukkeien-tuin, die niet ver van het zendstation
vandaan lag. Ik hoorde geroep van mensen die onder het puin van hun ingestortehuizen bedolven waren en van mensen die op zoek waren naar familieleden, maar
met het gevaarlijk dichterbij komende vuur was ik zozeer in de weer met het inveiligheid brengen van mezelf, dat ik niets voor hen kon doen.
Een grote menigte mensen had al zijn toevlucht genomen in de Shukkeien-tuin. We
staken de brug over die de vijver in de tuin overspande, zodat we uitkwamen op deoever van de rivier Kyobashigawa. De vlammen begonnen zich echter te verspreiden
over de bomen in de tuin en kwamen beetje bij beetje dichter bij de oever waar wij
ons bevonden. Luid knetterend schoot uiteindelijk een grote pijnboom op derivieroever in brand. Wij sprongen de rivier in en terwijl we tot op borsthoogte
ondergedompeld de situatie overschouwden, breidde het vuur zich ook uit naar
Osuga-cho aan de overzijde van het water en kregen wij een vonkenregen over ons
heen. De hitte van het razende vuur op de andere oever en achter onze rug was
ondraaglijk. Daardoor moesten we steeds weer het water in en uit – een patroon dat
we tot ’s avonds herhaalden.
55

Er vluchtten zoveel mensen naar de rivieroever dat er in onze buurt zelfs geen
plaats meer overbleef om te gaan zitten. Onder hen bevonden zich veel soldaten –wellicht omdat het leger vlakbij gestationeerd was. Dankzij hun pet stond er wel nog
haar op hun hoofd, als een schoteltje, maar de rest van hun lichaam was volledig
verbrand en ze kronkelden van de pijn. Een moeder wier bovenlichaam half aan
flarden was, stond roerloos met haar baby in haar armen. Ik vermoed dat de baby al
dood was.
Voortdurend kon je mensen met brandwonden en andere letsels horen smeken:“Water, geef me water,” terwijl enkelen waarschuwden: “Je mag vooral geen water
drinken!” Velen met zware brandwonden hielden het waarschijnlijk niet langer uit ensprongen de rivier in. Bijna allemaal werden ze meegesleurd door de stroom zondernog één keer boven water te komen. De lijken die ook onophoudelijk van
stroomopwaarts kwamen aangedreven, bestreken de hele breedte van de rivier. Ook
terwijl wij in de rivier stonden, kwam het ene lijk na het andere in onze nabijheid
dobberen. Ik duwde ze dan met mijn hand terug naar waar de stroming sterker was. Ik
was zodanig buiten mezelf dat ik hierbij weerzin noch angst voelde. De taferelen diezich daar voor mijn ogen voltrokken, waren gruwelijker dan enig schilderij van dehel.
Door de hevige branden konden we geen kant op, dus bleven we de hele dag
rondhangen op de rivieroever in de Shukkeien-tuin. Omstreeks zonsondergang kwam
een reddingsbootje aangevaren dat op zoek was naar personeel van het zendstation.
Er werd beslist dat het personeel van het zendstation naar de hulppost op het
oostelijke exercitieterrein ten oosten van de rivier zou gaan, waarop het bootje ons
meenam naar het zandterrein aan de overkant van de rivier. Omdat ik inzat met mijn
moeder die alleen thuis was, zei ik dat ik naar huis wou gaan in plaats van dehulppost. Mijn collega’s hielden mij echter kordaat tegen: “Teruggaan naar de stad?
Ben je helemaal gek?” Misasa-honmachi, waar ons huis was, lag in het westen van destad, dus moest je het brandende stadscentrum doorkruisen om er te komen.
Aangezien iedereen tegen was, mompelde ik schoorvoetend dat ik met hen mee zou
gaan, maar zodra ik de kans schoon zag, ging ik er alleen vandoor. Ik hoorde
collega’s die lucht kregen van mijn afwezigheid me nog naroepen, maar ik
repliceerde alleen maar: “Sorry!” en ging in mijn eentje op weg naar huis.
 De tocht naar huis
Even nadat ik mijn collega’s van het zendstation achter me had gelaten, kwam ik
uit op het punt waar de Tokiwa-brug de rivier Kyobashigawa overspant. Vanuit
56

Hakushima ten westen van de brug stak een niet aflatende stroom gewonden de brugin mijn richting over, maar geen mens ging de andere richting uit. Toen kwam ik twee
spoorwegbeambten tegen die de brug wilden oversteken. Ze vertelden me dat ze op
weg waren naar het station van Yokogawa, dus vroeg ik: “Laat mij alstublieft met u
meegaan.” Afwijzend antwoordden ze echter: “We weten niet eens of we er zelf
zullen geraken – hoe zouden we jou dan kunnen meenemen? Ga maar naar dehulppost.” Ik liet me echter zo snel niet kennen en volgende hen stilletjes van op een
meter of vier, vijf afstand. Als zij achterom keken hield ik halt, om hen vervolgens
weer achterna te gaan – dit herhaalde zich een aantal keren terwijl we ons een weg
baanden door het vuur. Aangezien ik hen maar bleef volgen, gaven ze zich ten langenleste gewonnen. “Loop maar waar wij voorliepen,” zeiden ze en gaven me een seintje
als we voorbij een gevaarlijke plaats kwamen.
Het vuur ontwijkend passeerden we langs het ziekenhuis van de post en kwamen
zo bij de Misasa-brug. Op de brug zat aan weerszijden een rij gewonde soldaten,
waardoor er nauwelijks plaats was om je voeten te zetten. Wellicht behoorden zij tot
het 2e regiment, dat vlakbij was gestationeerd. Allen kermden ze van de pijn.
Behoedzaam laverend om niet op hen te stappen, slaagden we er op een of andere
manier in om de overkant van de brug te halen. Zo kwamen we uit op de treinsporen,
die we te voet volgden tot we het station van Yokogawa bereikten. Daar nam ik
afscheid van de twee spoorwegbeambten. Ik herinner mij nog dat ze zeiden: “Weesvoorzichtig als je naar huis gaat.” Weerzien met mijn moeder
Andermaal alleen, wandelde ik in de richting van ons huis in Misasa. Het was al
donker rondom mij, maar aan weerszijden van de weg brandde er nog altijd vuur. Op
plaatsen waar de vlammen wild oplaaiden, moest ik er in looppas doorheen. Om bij
mijn huis te komen, moest je van Yokogawa naar Misasa en dan in noordelijke
richting gaan. Toen ik er eindelijk aankwam, bleek het huis al afgebrand, maar ik zag
mijn moeder staan in een straat daar vlak bij. Dolgelukkig omdat zij nog leefde,
vloog ik haar om de nek en alle twee barstten we in tranen uit.
Op het moment dat de atoombom werd gedropt, zat mijn moeder aan haar
toilettafel op de bovenverdieping van ons huis. De kamers van de bovenverdieping
stortten naar binnen toe in, maar moeder bevond zich gelukkig in een hoekkamer die
op de een of andere manier overeind was gebleven. De trap was niet langer bruikbaar,
dus liet ze iemand een ladder tegen de buitenmuur plaatsen, zodat ze naar beneden
kon klimmen.
57

Tot aan de middag bleef het bij de instorting van het huis, maar geleidelijk kwam
het vuur dichterbij en in de namiddag kreeg het ook ons huis te pakken. Voordat het
gebouw begon te branden, wou mijn moeder op zijn minst toch de futons redden en
gooide ze naar buiten, maar blijkbaar waren ze door vluchtende mensen meegenomenom hun hoofd te bedekken. In de tuin was een soort schuilkelder uitgegraven waarin
wij kimono’s en andere waardevolle zaken wegstopten, maar ook die viel aan derondkruipende vlammen ten prooi. Moeder gooide heel wat emmers water uit de beekvoor ons huis eroverheen en slaagde er zo in het vuur te doven, maar toen zij
vervolgens de inhoud er snel uit wou halen, bleek deze grotendeels verkoold. De
buren hadden haar aangeraden om naar Mitaki te evacueren, maar uit bezorgdheid om
mijn zus en mij was zij, terwijl ons huis door het vuur werd verslonden, gewoon naar
de akker aan de overkant van de straat gevlucht, waar zij de thuiskomst van haardochters geduldig afwachtte.
Op diezelfde akker brachten mijn moeder en ik met zijn tweetjes de nacht door
onder de blote hemel. De hele nacht lang was het op de weg voor ons huis een komenen gaan van vluchtende mensen en hulpverleners. Ik tuurde er wezenloos naar terwijl
ik me afvroeg hoe het nu in hemelsnaam verder moest. Midden in de nacht stak een
lid van een reddingsteam mij wat rijstballen toe, die ik samen met moeder opat.
Zonder dat ik zeker wist of ik wel of niet had geslapen, kwam de zon weer op.
 De zoektocht naar mijn grote zus
Ook op de zevende augustus hield de stroom mensen aan, maar mijn zus Emikokwam maar niet naar huis terug. Uit bezorgdheid om haar zei mijn moeder telkens
weer: “Wat zou er toch gebeurd zijn? Misschien is ze wel dood?” waarna ze dan insnikken uitbarstte. Ik kon mijn moeder zo niet langer aanzien en ging de dag erop, op
de achtste, naar mijn zus op zoek samen met een vriendin van haar die in onze buurt
woonde. Toen heb ik voor de tweede keer de hel gezien.
Mijn zus werkte bij de telefooncentrale van Hiroshima, die in Shimonakan-cho(het huidige Fukuro-machi in Naka-ku) was gelegen. Vanaf Yokogawa liepen we door
Tokaichi-machi (het huidige Tokaichi-machi 1-chome in Naka-ku) en van daaruit via
de straat waar de tram reed. De uitgebrande ruïnes lagen er nog compleet
onaangeroerd bij, maar in een brede straat zoals deze tramstraat kon je er nog net
doorheen zien te komen. De stad was bezaaid met lijken en we moesten goed uit onze
doppen kijken om er niet op te trappen. In Tera-machi (het huidige Naka-ku) lag een
dood paard dat helemaal opgezwollen was. In de buurt van Tokaichi-machi zagen weeen man met een zwartgeblakerd lichaam bewegingloos staan, de armen gespreid. Ik58vond dit nogal een vreemd gezicht. Toen ik eens goed keek, daagde het me dat deman rechtopstaand was gestorven. Bij de reservoirs met bluswater die je her en dertegenkwam, lagen meerdere mensen dood bovenop elkaar, het hoofd in het water
gedompeld. Aan de kant van de weg krioelde het van de dode lichamen. Sommige
mensen ademden nog en kreunden, anderen smeekten om water, maar er was er niet
één bij die in goede gezondheid verkeerde. Met hun verschroeide kleren en met
vreselijk verbrande en opgezwollen lijven hadden ze allemaal iets weg van gitzwarte
poppen. Ik realiseerde me dat als mijn zus hier ergens tussen zou liggen, ik haar nooit
zou kunnen vinden. Over de lijken heen stappend stak ik de Aioi-brug over naar
Kamiya-cho (het huidige Naka-ku), maar van daaruit konden we niet verder, waarop
we naar Misasa teruggingen. Gezien de situatie had ik de hoop laten varen om mijn
zus levend terug te vinden.
Een volle week nadat de atoombom was gevallen, kwam mijn zus echter toch op
eigen houtje naar huis terug. In de telefooncentrale had zij ernstige verwondingen
opgelopen door de atoombom, waarop zij naar de Hijiyama-heuvel was gevlucht. Van
daaruit was ze voor verzorging weggebracht naar de hulppost van Kaitaichi-cho in
Aki-gun (het huidige Kaita-cho). Na daar ongeveer een week te hebben doorgebracht,
kwam het haar ter ore dat een vrachtwagen met hulpverleners naar
Hiroshima-centrum zou rijden, waarop zij vroeg of zij mee kon gaan. Hoewel het
haar werd geweigerd – men zei haar dat ze geen zwaargewonden konden meenemen– was zij blijkbaar zo vastberaden om naar huis te gaan dat zij op een onbewaakt
moment van achter op de vrachtwagen sprong om zich zo tot in Tokaichi-machi telaten rijden. Gehuld in gescheurde lompen, van kop tot teen onder het bloed en met
twee verschillende schoenen aan haar voeten strompelde zij ten slotte van
Tokaichi-machi naar huis. Iemand die van niets wist zou haar zeker voor een
krankzinnige hebben gehouden. Omdat ons huis was afgebrand, mochten we haar ineen hoek van het huis van een vriendin van mijn moeder leggen. Daar viel zij in een
diepe slaap, zwevend tussen leven en dood.
 De verzorging van mijn zus
Over heel het oppervlak van mijn zus’ rug zaten glasscherven en grote happen
vlees waren uit haar arm weggerukt, waardoor die er uitzag als een opengebarsten
granaatappel. Elke dag peuterde ik met een naald de scherven uit haar rug. In dewonden gingen zich echter maden nestelen. De dochter van het gezin waar mijn zus
mocht verblijven was overleden aan de gevolgen van de atoombom. Wij wilden die
mensen dan ook niet langer tot last zijn en besloten naar ons platgebrande huis terug59te gaan. Mijn oudste broer kwam langs om van de geschroeide balken een hutjebijeen te timmeren dat net genoeg beschutting bood om ons droog te houden. Daarin
namen wij onze intrek en zetten er de verzorging van mijn zus verder. Mijn
bedlegerige zus was niet in staat om tussen het huis en een hulppost te reizen en kon
bijgevolg niet rekenen op een degelijke medische verzorging – het beetje wondzalf
dat iemand met ons had gedeeld was zowat het enige waarover we beschikten. Haar
haar was volledig uitgevallen en ze gaf bloed op, wat ons meermaals deed denken dat
het niet meer goed kwam met haar. Elke dag trok mijn moeder de bergen in om er
bladeren van de moerasanemoon te plukken. Van de verse bladeren trok ze thee, dieze mijn zus en mij te drinken gaf in plaats van gewone groene thee. Deze thee van deverse bladeren van de moerasanemoon had een heel onaangename geur, maar mijn
moeder drukte ons op het hart dat het ons lichaam zou ontgiften. Ik weet niet inhoeverre het geholpen heeft, maar na een maand of drie niet te hebben kunnen
opstaan, begon mijn zus weer op te knappen en uiteindelijk kon ze zelfs terug aan het
werk. Totdat haar uitgevallen haar weer helemaal terug was gegroeid, verborg zij haarhoofd onder een sjaal of een hoed. Op haar lichaam bleven littekens achter en nooit
nog kon zij kleren zonder mouwen dragen. Ook nu nog is haar arm ingedeukt op deplaatsen waar het vlees was weggerukt.
 Het leven na de oorlog
Ik kwam te weten dat de oorlog ten einde was toen iemand het me vertelde. Maar
ook al hoorde ik de woorden “de oorlog is voorbij,” toch drong het aanvankelijk niet
tot me door. Ik geloofde rotsvast dat Japan niet kon verliezen. Dat was me van kinds
af aan ingepeperd en ook op het zendstation had ik nooit wat anders gehoord dan
overwinningsverhalen – over nederlagen werd er met geen woord gerept. Ik had wel
vernomen dat nog eenzelfde soort bom op Nagasaki was gedropt. Als er nog veel van
dit soort bommen moesten vallen, dan was het inderdaad misschien beter dat er aan
de oorlog een einde werd gemaakt, zo dacht ik.
Aangezien het gebouw in Kaminagarekawa-cho niet langer bruikbaar was, werd
beslist het zendstation te verhuizen naar het terrein van Toyo Industries in Fuchu-cho
in Aki-gun. Ik moest echter nog voor mijn zus zorgen en het was best een flink eindnaar Toyo Industries, waardoor je er met de trein naartoe moest. Bovendien was degeallieerde bezettingsmacht net neergestreken en het gerucht deed de ronde dat
vrouwen het gevaar liepen om aangerand te worden. Dit alles bracht mij ertoe ommijn baan in het zendstation op te geven. Later ging ik ongeveer een jaar lang bij een
bedrijf in de buurt werken. Op voorspraak van een voormalige leraar ging ik
60

vervolgens een tijdlang aan de slag bij nog een ander bedrijf, waarna ik in het
huwelijksbootje stapte.
Hoewel ik op zes en acht augustus door het centrum van Hiroshima heb
rondgelopen, heb ik nooit enige noemenswaardige aandoening ten gevolge van deatoombom gekregen. De mensen zeggen dat je niet kunt weten wanneer zo’n ziekte je
te beurt zal vallen, maar ik heb nooit over angst om ziek te worden gesproken. Als ik
dan toch ziek moet worden, dan zie ik het wel als het zover is. Wat me altijd veel
meer heeft beziggehouden, is de vraag wat ik in de toekomst zou doen.
 Vredeswens
Tot nu toe zag ik er steeds nogal tegen op om over mijn atoombomervaringen te
praten. Elk jaar bezoek ik de cenotaaf voor de atoombomslachtoffers, maar naar de
Shukkeien-tuin, waar ik op die zesde augustus mijn toevlucht zocht, ben ik sindsdien
nooit meer teruggegaan. De Shukkeien is ook tegenwoordig nog een prachtige tuin,
maar bij het terugzien van de boogbrug over de vijver zouden de herinneringen aan
die dag weer bovenkomen en dus ga ik er liever niet naartoe. Van zulke herinneringenschieten de tranen in mijn ogen en stokken de woorden in mijn keel.
Veel van de mensen die de atoombom hebben meegemaakt zijn overleden en er
zijn er maar weinig meer die het nog kunnen doorvertellen. Ook bij mij beginnen dejaren te tellen, maar door te spreken over de helse taferelen die nog steeds op mijn
netvlies staan gebrand, wil ik de jonge mensen van vandaag onomwonden meegeven
dat kernwapens nooit meer opnieuw zouden mogen worden gebruikt. Mijn kleinkind
op de basisschool begint ook interesse te tonen in oorlog en vrede en komt me wel
eens vragen: “Oma, heb jij de atoombom meegemaakt?” Het is mijn vurigste wensdat we naar een wereld gaan waarin niemand ooit nog zulk leed hoeft te ondergaan.

61

62

TitelProject ter ondersteuning en realisatie van“Een verhalenbundel met herinneringen van slachtoffers van deatoombom”

OplageTweede druk

Uitgavedatum

31 juli 2016

Redactie

Stichting voor Vrede en Cultuur Hiroshima

Uitgegeven door

Ministerie van Werkgelegenheid, Gezondheid en Welzijn
1-2-2 Kasumigaseki, Chiyoda-ku, Tokio+81 (0)3-5253-1111

63