4. Зөгийн арчилгаа маллагааныхаврын менежмент(3-5 дугаар сар)ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

4-1. Зөгийн бүлийг өвөлжөөнөөс гаргахын өмнөх бэлтгэл ажил .............. 75
4-1-1. Зөгий тавих газраа сонгох, бэлтгэх ............................................. 75
4-1-2. Цэвэрлэж халдваргүйтгэсэн үүр хайрцаг, дэр,цаваг давууг бэлтгэх ................................................................................ 75
4-1-3. Уурагт тэжээлийн нөөц бэлтгэх .................................................. 76
4-1-4. Варроа хачгийн эмийн нөөц бэлтгэх: ......................................... 77
4-2. Зөгийн бүлийг өвөлжөөнөөс гаргах болон нэн даруй хийх арчилгаа ..... 77
4-2-1. Зөгийн бүлийг өвөлжөөнөөс хэзээ гаргах вэ? ............................ 77
4-2-2. Өвөлжсөн үүр хайрцгийг солих, цэвэрлэх ................................. 78
4-2-3. Жаазыг цөөлж зөгийн нягтаршлыг нэмэгдүүлэх(Зөгийг шахах) ......................................................................................... 78
4-2-4. Зөгийн бүлд идэвхжүүлэх уусмал, уурагт тэжээл өгөх ............. 79
4-2-5. Варроа хачгийн эмийг хэрэглэх, үр дүнг шалгах ...................... 814-3. Өвөлжөөнөөс гарсан даруйд үүсэж болзошгүй бэрхшээл,авах арга хэмжээ............................................................................................. 82
4-3-1. Өвөлжөөнөөс эх зөгийгүй бүл гарч ирэх, авах арга хэмжээ ..... 82
4-3-2. Эх зөгийтэй боловч ажилчин зөгийн тоо хэт цөөхөн байх,авах арга хэмжээ ...................................................................................... 82
4-3-3. Өвөлжөөнөөс сахарын тэжээлийн нөөц бүрэн дуусч гарч ирэх,авах арга хэмжээ ...................................................................................... 824-3-4. Өвөлжөөнөөс гарсан эх зөгий өндөглөхгүй байх,авах арга хэмжээ ...................................................................................... 82
4-3-5. Өвөлжөөнөөс гарснаас хойших нэг сарын хугацаанд
хийх арчилгаа ........................................................................................... 834-4. Өвөлжөөнөөс гарснаас хойш нэг сарын дараагаас
эхлэн хийх арчилгаа ...................................................................................... 84
4-4-1. Шинээр өндөглүүлэх жааз нэмэх ................................................ 85
4-4-2. Эх зөгийд өндөглөх ташаалавч нэмж өгөх ................................. 87
4-4-3. Зөгий сүрэглэх ба сэргийлэх арга хэмжээ .................................. 8774

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА4-1. Зөгийн бүлийг өвөлжөөнөөс гаргахын өмнөх бэлтгэлажил4-1-1. Зөгий тавих газраа сонгох, бэлтгэх• Зөгийн бүлийг өвөлжөөнөөс гаргаж тавих газар нь нар ээвэр, нөмөрдулаан байх• Зөгий тавих газрын эргэн тойрны нойтон цас, хунгарыг цэвэрлэх
• Хаврын шар ус, газрын чийгнээс хамгаалж үүр хайрцгийг газраас багазэрэг хөндий байлгах зорилгоор ивээс, тавиур зэргийг бэлтгэх
• Зөгийн бүлийг гэнэтийн хүйтрэлтээс хамгаалах зорилгоор нэг бүрчлэн
эсвэл хэсэг бүлгээр нь (5-6 бүлээр) ойр зайтай эгнүүлэн тавьж хучих
хучлага бэлтгэх
• Эсвэл араараа битүү нар ээвэр байх саравч бэлтгэх
• Услуурыг аль болох зөгийд ойрхон жижиг жижиг саванд хийжтавихаар тооцох• Суурин газрын хувьд зөгий очиж эрсдэж болзошгүй химийн бодис,муудаж гашилсан зүйл, бохирын онгорхой нүх зэргийг урьдчилан
устгаж цэгцэлсэн байх4-1-2. Цэвэрлэж халдваргүйтгэсэн үүр хайрцаг, дэр, цаваг давууг
бэлтгэх
Эвдэрсэн үүр хайрцаг, жааз, хашлага самбар, идүүрийг засаж сэлбэх,цаваг даавууг угааж чанаж цэвэрлэх, шинээр дэр, даавуу оёж бэлтгэх гэх мэтажлуудыг намар, өвөл, хаврын туршид урьдчилан төлөвлөж, хийж заншиххэрэгтэй.
• Зөгийтэй өвөлжсөн үүр хайрцгийг цэвэрлэж халдваргүйтгэсэн, хуурай
хайрцгаар зайлшгүй солих шаардлагатай тул хүрэлцэхүйц хэмжээгээрбэлтгэнэ.
• Зөгийтэй өвөлжсөн үүр хайрцаг, жааз, хашлага самбар, дэр, цаваг
даавууг сольж суларсан даруйд цэвэрлэж халдваргүйтгэх бэлтгэлээ
хийсэн байна.

75

ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА4-1-3. Уурагт тэжээлийн нөөц бэлтгэх
Хаврын уурагт тэжээл нь зөгий өвөлжөөнөөс гарснаас хойш анхны
цэцгийн тоосыг цуглуулж ирэх хүртэлх хугацаанд шаардлагатай байдаг.
Уурагт тэжээлээр хангагдсан ажилчин зөгий сүүнцэр үйлдвэрлэж түүгээрээ
авгалдайгаа тэжээдэг. Дараах байдлаар уурагт тэжээлийг бэлтгэж болно. Үүнд:• Зун, намрын улиралд цэцгийн тоосормог бүхий жааз нөөцлөөд хавар
ашиглах нь хамгийн чанартай тэжээл бөгөөд бас зардал багатай
арга юм. Цэвэрхэн сэрүүн орчинд хөгцөрч, мөөгөнцөртүүлэхгүйгээр
хадгалах шаардлагатай. Өөр зөгийн аж ахуйгаас тоосормогтой жаазавч ашиглаж болохгүй буюу зөгийн халдварт өвчин авч ирэх эрсдэлтэй
байдаг. Өөр аж ахуйгаас цэцгийн тоосормог авч ашиглах нь түүгээр
өвчин дамжих эрсдэлтэй байдгийг анхаарах хэрэгтэй.
• Зун, намрын улиралд хурааж нөөцөлсөн цэцгийн тоосормог болон
нунтаг сахар (сахарын пудр)–ыг 2:1 харьцаагаар зөгийн балаар өтгөнзуурч уурагт тэжээл бэлтгэж болно. Цэцгийн тоосыг хураасан даруйдаа
дэлгэж чийг багатай болгоод хөлдөөж хадгалж болно.
• Үйлдвэрийн аргаар бэлтгэсэн уурагт тэжээлийг худалдаж авах. Энэтөрлийн тэжээл нь харьцангуй үнэ өндөртэй байдаг. Мөн тухайн
тэжээлд зөгий хэр зэрэг дуртай байгаа болон зөгийн бүлийг эрт хүчавахуулж чадаж буй зэргийг сайтар ажиглах хэрэгтэйг зөвлөж байна.

76ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Анхааруулга: Аливаа нэмэгдэл тэжээлийг хэрэглэхийн өмнө заавартай
сайтар танилцах нь чухал юм. Уурагт тэжээл болон кэнди нь зөгийн нэмэгдэл
тэжээл боловч зориулалтаараа ялгаатай байдаг.
 Уурагт тэжээл нь зөгийн бүлийн хөгжлийг (өндөг, үрвэлдэйнбойжилтыг) дэмждэг. Иймээс шаардлагатай бол хавраас намрын
улиралд зөгийн бүлд нэмэгдэл тэжээл болгон өгдөг.
 Кэнди (чихэр) нь нүүр ус ихтэй учир зөгийн энергийн эх үүсвэр болдог.
Иймээс шаардлагатай бол зөгийн бүл өвөлжих явцад нэмэгдэл тэжээлболгон өгдөг.
 Кэнди (чихэр) + витамин + эмийн бодис гэсэн найрлагатай болон
хаврын улиралд хэрэглэнэ гэсэн заалттай байдаг.
4-1-4. Варроа хачгийн эмийн нөөц бэлтгэх:Зөгийн аж ахуйн хаврын бэлтгэл ажлын нэг бол варроа хачгийн эсрэг
эмийг бэлтгэх явдал бөгөөд дараах зүйлд анхаарах шаардлагатай байдаг.
• Өмнөх намар хэрэглэсэн эмээ өөр төрлийн (үйлчлэгч бодис өөр байх)эмээр сольж хэрэглэх. Энэ нь эмэнд дасал болохоос сэргийлдэг.
• Хачгийн эсрэг эм сонгохдоо гэрээт малын эмчээс асууж зөвлөлдөөд
эмийн төрөл, шаардлагатай тоо хэмжээг тогтооно.
• Хугацаа нь дууссан, хэрэглэх арга тун нь ойлгомжгүй зэрэг эмийг
хэрэглэж болохгүй.
Хаврын хачгийн эмийн эмчилгээтэй зэрэгцүүлэн эмийн бус эмчилгээ(Хачгийн занга бэлтгэн ашиглах)-г хийх нь илүү үр дүнтэй байдаг.
Хачгийн зангыг хавраас намрыг дуустал байнга ашиглах нь варроа хачгийн
халдварыг нэмэгдүүлэхгүй байх үр дүнтэй арга болдог. Энэ аргын тухай
Варроа хачгийн эсрэг эмийн бус эмчилгээ хэсэг (9-5-4)-ээс уншина уу.

4-2. Зөгийн бүлийг өвөлжөөнөөс гаргах болон нэн даруй 		хийх арчилгаа4-2-1. Зөгийн бүлийг өвөлжөөнөөс хэзээ гаргах вэ?
Зөгийн бүлийг өвөлжөөнөөс гаргах хугацаа нь газар зүйн байршил, тухайн
жилийн цаг агаар, өвөлжөөний байрны нөхцөл зэргээс шалтгаалж зөрүүтэй
байж болох ч дараах ерөнхий зүйлүүдийг анхаарах шаардлагатай.
• Гадаа орчны температур шөнөдөө тогтмол -5-7°C–ээс хэтрэхгүй болждулаарсан байх нь тохиромжтой. Цаг уурын олон жилийн статистик
мэдээнээс харахад Монгол орны төвийн бүс нутагт дунджаар 3 дугаар
сарын 17-20-ны өдрүүдээс хойш дээрх хэм бүртгэгддэггүй байна. Энэнь 3 дугаар сарын сүүлийн 10 хоногт зөгийг өвөлжөөнөөс гаргах ньтохиромжтойг харуулж байна.
• Өвөлжиж буй зөгийн бүлийн тэжээлийн хүрэлцээ ямар байгааг 3дугаар сарын эхэнд шалгах шаардлагатай. Хэрэв тэжээл дууссан, эсвэл
дахин 3 долоо хоногт хүрэлцэхээргүй бол нунтагласан элсэн чихрийг77ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА••зөгийн балаар өтгөн зуурч кэнди бэлтгэж тэжээгээд зөгийн бүлийг
өвөлжөөнөөс гаргаж болно.
Агаарын урсгал муутай эсвэл цэвэрлэгээ халдваргүйтгэл муу хийсэн
өвөлжөөний байранд хаврын урь орох тусам чийг ихтэй болох,мөөгөнцөр үүсдэг. Энэ тохиолдолд зөгийн бүлийг аль болох эрт гаргах
шаардлага үүсдэг.
Зөгийн бүлийг нар ээсэн дулаан өдрийг сонгож өвөлжөөнөөс гаргахыг
зөвлөж байна.

4-2-2. Өвөлжсөн үүр хайрцгийг солих, цэвэрлэхЗөгийтэй өвөлжсөн модон үүр хайрцаг нь өвлийн туршид чийгийг
өөртөө шингээсэн байдаг. Заримдаа ийм үүр хайрцаг нь бидэнд цэвэрхэн мэтхарагдавч зөгийд таагүй байдал үүсгэж болзошгүй тул солих шаардлагатай.
• Урьдчилан цэвэрлэж, халдваргүйтгэж бэлтгэсэн корпус, ул мод,хүзүүвч, таг, идүүр, хашлага самбар, дэр, цаваг даавуу зэргийг альнэгийг нь үлдээлгүйгээр бүгдийг солих хэрэгтэй.
• Өндөглөөд эхэлсэн, өндөглөхөөр цэвэрлэсэн, сахарын тэжээлтэй (1-2ширхэг) жаазнуудаас бусад өвөлжсөн жаазнуудыг авна.
• Өвөлжсөн үүр хайрцаг түүний дагалдах бүх зүйлийг тусад нь байлгаж
3-2-1–т заасан аргаар цэвэрлэж халдваргүйтгэнэ.
4-2-3. Жаазыг цөөлж зөгийн нягтаршлыг нэмэгдүүлэх (Зөгийг шахах)Өвөлжөөнөөс гарсан бүлийн дунд талын буюу бараг тэжээлгүй болоод
өндөглөхөд бэлтгэгдэж байгаа эсвэл өндөглөөд эхэлчихсэн гурав орчим
жаазыг (бүлийн хүчнээс шалтгаалж +1 жааз) хоёр талаас нь хашлага самбараар
хашиж үлдээнэ.

78ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА4-2-4. Зөгийн бүлд идэвхжүүлэх уусмал, уурагт тэжээл өгөхЖаазыг цөөлж шахсан зөгийн бүлийг өвөлжөөнөөс гарсан даруйд 2-3 өдөртнэг удаа 150 мл, 1:1 шингэн сахарын уусмалаар тэжээнэ. Энэхүү тэжээл ньтэжээл дутагдсан гэж өгч буй тэжээл биш буюу цэцгийн шүүсийг орлуулсан
уусмал бөгөөд зөгийн бүлд “хавар ирлээ” гэдгийг мэдэгдэж эх зөгийн
өндөглөлтийг идэвхжүүлэх зорилготой юм. Мөн өндөглөлтийг идэвхжүүлэх,авгалдайг тэжээлээр хангах зорилгоор тоосормогт болон тоосормог орлуулах
тэжээлээр (эрүүл, ариун тэжээл) тэжээнэ.

79ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА80ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

4-2-5. Варроа хачгийн эмийг хэрэглэх, үр дүнг шалгахВарроа хачгийн эсрэг хэрэглэдэг олон хэлбэрийн (зүүдэг тууз, шүршдэгшингэн, утаж мананцаржуулах шингэн гэх мэт) эм байдгаас хамгийн түгээмэлхэрэглэгддэг нь зүүдэг тууз юм.
Эм хэрэглэх үедээ дараах зүйлсийг анхаарна уу:Эмийг зааврын дагуу хэрэглэнэ.
Эм бол хор учраас маш болгоомжтой хэрэглэх шаардлагатай.
Тухайлбал, хэрэглэх хугацаа дууссан эмийг ашиглаж болохгүй. Мөнхэрэглээгүй үлдсэн эмээ сайтар битүүмжлээд хэрэглэх зааварт заасаннөхцөлд хадгална.
Хэрэглэх заавартай танилцахад ойлгомжгүй байвал малын эмчээс
заавал зөвлөгөө аваарай.
Найруулж шүршдэг шингэн хэлбэрийн эмийн тунг тохируулахад хэцүүтул эмэнд дасал үүсэхээс сэргийлж хэрэглэхгүй байхыг зөвлөж байна.
Намар хэрэглэсэн эмийг хавар хэрэглэхгүй байдлаар сольж хэрэглэх
Өвөлжсөн хачиг нь хаалттай үрвэлдэйд шимэгчлэн үржих учирхаалттай үрвэлдэй олноор бий болохоос өмнө хачигны эмчилгээг хийхшаардлагатай.
Эмчилгээний үр дүнг заавал тооцож үхсэн хачгийг шалгах хэрэгтэй.
Үүний тулд цөөн бүлийн ул модон дээр цагаан цаас дэвсэж үүн дээрэмчилгээ хийснээс 24 цагаас багагүй хугацааны дараа үхсэн хачгийн
олон, цөөн байгааг шалгаарай.
Эмийн зааварт заасан хугацаанд хэрэглэсэн боловч зөгийн биед хачиг
харагдаж байвал малын эмчтэй зөвлөлдсөний үндсэн дээр туузан
хэлбэрийн эмийг дахин ашиглаж болох юм.
Эмчилгээний үр дүнг шалгах нь тухайн эмийн үйлчилгээний идэвх,давтан эмчилгээ шаардлагатай эсэхийг тодорхойлж өгдөг.

81ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА4-3. Өвөлжөөнөөс гарсан даруйд үүсэж болзошгүй бэрхшээл,авах арга хэмжээ
4-3-1. Өвөлжөөнөөс эх зөгийгүй бүл гарч ирэх, авах арга хэмжээ
Өвөлжөөнөөс эх зөгийгүй бүл гарч ирвэл эх зөгийтэй боловч сул хүчтэй
бүлтэй нийлүүлнэ. Зөгийн бүлийг өвөлжөөнөөс гаргасан өдрөө үзлэг хийж эхгүй
болсон бүлийг нийлүүлэх нь зөгий байршлаа тогтоогоогүй, буцаж нисэх зөнбайхгүй үе учир хялбар байдаг. Энэ тохиолдолд нийлүүлж буй бүлүүдийг зөвхөн
хашлага самбараар тусгаарлаж болно. Хаврын хэтэрхий сул бүлийг сонингийн
аргаар нийлүүлэхэд нэвтэрч чадахгүй бөөнөөр хорогдох тохиолдол байдаг.
4-3-2. Эх зөгийтэй боловч ажилчин зөгийн тоо хэт цөөхөн байх, авах 		арга хэмжээЭнэ тохиолдолд нийлүүлэх өөр эхгүй бүл байхгүй бол бусад бүлүүдээс
хамгийн сул хүчтэй бүлийг сонгож нэг үүр хайрцганд хоёр бүл байлгах аргыг
ашиглана. Үүний тулд бүлүүдийг хооронд нь эх тусгаарлагч тороор хашина.
Эх тусгаарлах торны хажуу завсраар эх зөгий гарахааргүй зай завсаргүй
болгох хэрэгтэй. Ингэж эх зөгий нь тусдаа, ажлын зөгий нийлсэн байдлаар
хэсэг хугацаанд маллахад тус бүртээ хүч нь нэмэгдэх ба үүний дараа тусад ньбиеэ даасан бүл болгоно.
4-3-3. Өвөлжөөнөөс сахарын тэжээлийн нөөц бүрэн дуусч гарч ирэх, 		авах арга хэмжээБүх бүл жигд тэжээлийн нөөцөө дуусаад гарч ирэх нь элбэг тохиолддог.
Энэ тохиолдолд бүлүүдийг 1:1 харьцаатай сахарын уусмалаар тэжээх
шаардлагатай. Идүүрт хийсэн сахарын уусмалаа завсар гаргасан хашлага
самбарын гадна талд нь тавьж өгөөрэй.
Ингээд сахарын тэжээлтэй жаазнууд бий болгоод завсартай хашлага
самбарын гадна гаргаж, өндөглүүлэх жаазыг хашлага самбарын дундбайрлуулна.
4-3-4. Өвөлжөөнөөс гарсан эх зөгий өндөглөхгүй байх, авах арга хэмжээ
Намар эх зөгий солигдоод хээл авч амжаагүй өвөлжөөнд орох, хэт хуучинэх зөгий өвөлжих, хөл гэмтэх гэх мэт шалтгаанаар өвөлжөөнөөс гарсан эхзөгий өндөглөхгүй байдаг. Зөгийчин үүнийг анзааралгүй цаг алдах явдалбайдаг.
Иймээс өндөглөлт эхлэхгүй эсвэл маш бага өндөглөж байгаа бүлийн эхзөгийг сайтар ажиглана. Ийм бүлийн эхийг устгаад цаг алдалгүй бусад бүлтэй
нийлүүлэх арга хэмжээ авах ба цаг алдвал ажилчин зөгий асмарч өндөглөж
эхлэх эрсдэл үүсдэг. Нэг ташаалавчинд 3-4 өндөг харагдах, сүүнцэрээр
тэжээгдсэн авгалдай байхгүй байх шинж тэмдэг нь ажилчин зөгий асмарч
өндөглөж буй шинж тэмдэг юм. Энэ тохиолдолд зөгийтэй жаазнуудыг авчзөөврийн хайрцганд хийгээд үүр хайрцагнаас алс зайд очиж бүх зөгийг өвстэй
газар сэгсэрч асмарсан зөгийг үлдээнэ. Ингээд үүр хайрцгандаа буцаж ирсэн
бүлийг өөр бүлтэй нийлүүлэх арга хэмжээ авна.
82ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА4-3-5. Өвөлжөөнөөс гарснаас хойших нэг сарын хугацаанд хийх 		арчилгаа
Анхны идэвхжүүлэх тэжээлээс хойшнэг сарын дотор тухайн үеийн байдлаас
шалтгаалах боловч аль болох шинэ жаазнэмэхгүй байх нь хамгийн чухал. Энэхугацаанд хуучин зөгий үхэж аажмаар цөөрнө.
Өнгөц харахад зөгийн тоо нэмэгдсэн мэтхарагдах боловч түүний дараа олон хуучин
зөгий үхэж зөгийн тоо цөөрөх учраас үнэндээ
бага зэрэг л нэмэгдсэн байдаг. Шинэ жааз нэмж хийснээр зөгийн нягтаршил
буурч үүрэн доторх температурыг тогтмол хадгалах боломжгүй болж өндөг
үрвэлдэй ихээр үхэх тохиолдол байдаг.
Зөгий ихтэй байснаар эх зөгий жаазны нэг захаас нөгөө зах хүртэл битүү
өндөглөнө (Зураг 4-3-5).
Нэг өнцгөөс нөгөө өнцөг хүртэл битүү өндөгтэй жаазнуудтай болох ньхаврын маллагааны гол зорилго юм. Жаазны зөвхөн төв хэсэгт л өндөгтэй
олон жааз байснаас нэлэнхийдээ битүү өндөгтэй 2-3 жаазтай байх нь илүү ачхолбогдолтой юм.

83ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА4-4. Өвөлжөөнөөс гарснаас хойш нэг сарын дараагаас эхлэн
хийх арчилгаа4-4-1. Шинээр өндөглүүлэх жааз нэмэхНэг сар орчим өнгөрч хашлага самбарын гадна талын өндөглүүлэх нөөцжаазанд өндөглөж эхлэх үед (Зураг 4-4-1) тэр жаазыг дотогш нь оруулж
захаасаа хоёр дахь байрлалд тавих ба түүний оронд хашлага самбарын гадна
талд дахин шинэ жааз хийх ажлыг дахин давтах замаар жаазны тоог нэмсээрбайна.

Энэ үед зөгийн бүлийн байдалд тохируулан шаардлагатай идэвхжүүлэхтэжээлээр тэжээж гаднаас амтат шүүс болон цэцгийн тоос хэрхэн цугларч
байгааг шалгахын тулд 2-3 хоногт нэг удаа зөгийн бүлд үзлэг хийнэ.

Захын хоёр талын жаазанд бал хуримтлагдаж эхлэх ба үүнийг зөгий өндөг,үрвэлдэйгээ тэжээх энергийн эх үүсвэр болгон өөрсдөө иднэ.

84ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Жааз нэмэхдээ өмнөх жаазнуудыг зөгий нэлэнхийд нь бүрхэж байгаа
эсэхийг шалгана.

Өвөлжөөнөөс гарснаас 2 сарын дараа бал хураах бүл бий болгосон байхзорилт тавина. Үүний тулд зөгийг хавар маш сайн шахах шаардлагатай.
Энэ хүртэлх үйл ажиллагаа нь нарийн чимхлүүр тул боломжтой болгэрийнхээ хашаанд, хол нүүхгүй хийх нь үр дүнтэй. Хоёроос гурван км дотор
бургас ихээр цэцэглэсэн газарт бол бүр тохиромжтой юм. Хамгийн гол нь жааздүүрэн битүү өндөг үрвэлдэйтэй болохыг зорих хэрэгтэй.

85ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГАБал хураах хүчтэй бүл гэж юу вэ?
Сүргийн бүтэц тэнцвэржсэн (өндөг, үрвэлдэй, дотор болон гадна ажлынзөгий ихтэй) эх тусгаарлах тор тавьж давхарласан, залуу зөгий ихтэй бүлийгхэлнэ.
Гэтэл ...
Бүлийн тоог нэмэх, сүрэглэхээс сэргийлэх зорилгоор 5 дугаар сарын
сүүлээс 6 дугаар сарын эх хүртэлх хугацаанд бүл салгадаг зөгийчид байсаарбайна. Энэ бол бал хураах хүчтэй бүлийг сүйтгэж буй хэрэг юм. Мөнсүрэглэлээс сэргийлж буй муу арга юм.
Ийм болсон бүл нь давхар болтол хугацаа зарцуулна.
Давхарлаагүй бүл бол бал хураах бүл биш юм. Давхарлаагүй бүлийн захын
хоёр жааз, ялангуяа өндөг, авгалдайтай жаазнаас 1-2 кг бал хураах нь ядарсан
арга юм.
Балт зөгий амьдрах хугацаандаа нэг амны халбага цэцгийн шүүсцуглуулдаг байна. Ингээд бодохоор хэр олон гадна ажлын зөгий байж иххэмжээний бал цуглуулах нь ойлгомжтой буюу зөгийн бүлийн тооноос зөгийнтоо чухал гэдэг нь харагдаж байна.

86ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

4-4-2. Эх зөгийд өндөглөх ташаалавч нэмж өгөх• Эх зөгий жаазны төвөөс зах руу тэлж өндөглөх ба ажилчин зөгийөндөглөсөн хэсгийг тойрсон ташаалавчнуудад цэцгийн шүүс хийжөндөглөх хэсгийг тэлэхэд саад болсон байдаг. Иймээс зөгийчин эдгээр
цэцгийн шүүс бүхий ташаалавчнуудыг ховхчуураар хөнгөн эвдэж өгөхөд
ажилчин зөгий тэднийг цэвэрлэдэг. Энэ үед эх зөгий тэдгээр цэвэрлэгдсэн
ташаалавчинд өндөглөх боломж үүсдэг. Ийм байдлаар үзлэг хийх бүрдээ
өндөглөх хүрээг бага багаар тэлсээр жааз дүүрэн өндөглүүлнэ.
• Энэ үйлдлийг голын 4-5 жаазанд байнга хийж байх шаардлагатай.
• Өндөглүүлэх хэсэгт шинээр бариулсан сархиагтай жааз болон
өндөглүүлэхээр бэлтгэж байсан жаазыг тавьж өгөхөд нэлэнхийд ньцэцгийн шингэн шүүс хийгээд эхэлдэг. Энэ үед нь уг шүүсийг зөгийн
дээр сэгсрэн хоослоод тавихад зөгий дахин цэвэрлэж эх зөгий дүүрэн
өндөглөдөг.

4-4-3. Зөгий сүрэглэх ба сэргийлэх арга хэмжээ
Зөгий сүрэглэх гэдэг нь эх зөгий хэсэг бүлэг ажлын зөгийн хамт үүрнээсээ
явахыг хэлдэг бөгөөд ихэвчлэн хавар бүл хүчтэй болох үед тохиолддог. Бүлхүчтэй болохын хэрээр зөгийчний зүгээс зөгийн бүлд хийх арчилгаа нарийн
чимхлүүр болж эх зөгий, ажлын зөгийд таатай нөхцөлийг бүрдүүлж өгөхшаардлагатай болдог. Шинэ эх зөгий бойжиж буй өлгийвч хаагдах үед хуучинэх зөгий бүхий хэсэг бүлэг ажлын зөгийнүүд сүрэглэдэг. Ихэнх тохиолдолд
нийт ажилчин зөгийн 1/2–2/3 нь сүрэглэсэн байдаг. Японы зөгийчин Канно
гуай “зөгий сүрэглэх нь зөгийчин хүний хувьд ичмээр явдал” гэж хэлж байсан.
Энэ нь зөгий сүрэглэж болзошгүй шалтгааныг урьдчилан харж арга хэмжээавч болно гэсэн үг юм.

87ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА

Сүрэглэхийн өмнөх шинж тэмдэг:• Сүрэглэх санамж бий болсон зөгийн бүлд жаазны доод хэсгээрторнивч, өлгийвч хэд хэдээр баригдсан байх• Эх зөгийн дээгүүр ажлын зөгийнүүд давж алхах, эхийг тайван
байлгахгүй байгаа шинж ажиглагдах
• Эх зөгийн бие өмнөхөөсөө жижгэрсэн харагдах (нисэхэд бэлэн болсонбайх)• Ихэнх ажлын зөгийнүүд үүр хайрцагны дотор, гадна ханаар дүүрэн
сууж үндсэн ажлаа хийхээ болих
Зөгий сүрэглэх нөхцөл бүрдэх:• Зөгийн бүл хүчтэй болохын хэрээр цэцгийн амтат шүүс, тоос нэмэгдэжэх зөгийд өндөглөх ташаалавч дутагдах
• Өлгийвчийг хянаагүйгээс шинэ эх зөгий гарах
• Хуучин эх зөгийн өндөглөх чадвар сулрахСүрэглэлтээс сэргийлж анхаарах зүйлс:• Өлгийвч бий болохоос өмнө өндөглөх жаазыг тохиромжтой цагхугацаанд нэмэх
• Өлгийвч барьж эхлэх үед өлгийвчтэй жаазыг цөөн зөгийтэйгөөр жижиг
нуклэусд салгах, эсвэл устгах
• Зөгийн бүл хүч орж бал хураах бүл бэлтгэгдэж байх үед (7+1 жааз)давхарлах Энэ үед өлгийвч барьж эхэлбэл устгах шаардлагатай.
• Өлгийвчийг авах, устгах арга хэмжээ авах• Эх зөгийг 1-2 жилд шинэчилж байх• Хуучин боловч өндөглөлт сайтай эх зөгийн өрөөсөн далавчийг хяргана.
Сүрэглэл барихад анхаарах зүйлс:• Сүрэглэл барихад шаардлагатай тагтай сав, уут, бээлий, торон малгай
зэргийг бэлтгэнэ.
• Сүрэглэл барих үедээ эх зөгийг үлдээлгүйгээр авах• Өндөрт байрласан сүрэглэлийг барих нь бэртэж гэмтэх аюултай тулорхих хэрэгтэй.
• Сүрэглэл барихын тулд мод тайрах зэргээр байгаль орчинд сөрөг
үйлдэл хийхгүй байх88ЗӨГИЙН АЖ АХУЙН НЭГДСЭН ГАРЫН АВЛАГА89