Proyekto para suportahan ang mga kasulatan
sa “Koleksiyon ng mga karanasan kaugnay sapagbomba ng Atomic Bomb”

Hiroshima National Peace Memorial Hallbilang ala-ala sa mga naging biktima ng Atomic Bomb

Mga karanasan kaugnay sa pagbomba ng Atomic Bomb
Edad sapanahonng
pagbomba

PahinaDahil sa pagbomba ng Atomic Bomb,nawalay sa akin ang dalawa kong anak na Makie Fujii
babae

22

1

Muntik na akong mamatay

Jiro Shimasaki

14

7

Ang mga dinanas ko sa pagbomba ng
Atomic Bomb

Tsunematsu
Tanaka31

15

Damdamin para sa aking ina

HirokoKawaguchi

823

Isang pangyayari sa summer na nais kong
Chiyokolimutin, ngunit hindi ko magawang
Shimotakekalimutan

24

31

Masuwerte ka talaga

Toshio Miyachi

27

39

Tokio Maedoi

12

47

Kyoko Fujie

953

KimikoKuwabara

17

61

Pamagat

Pagnanasa para sa Kapayapaanng Susunod na Henerasyon
Mga Sugat ng Digmaang
Kailan Ma’y Di-nagagaling
Nakita ko ang Impiyerno

May-akda

Dahil sa pagbomba ng Atomic Bomb,nawalay sa akin ang dalawakong anak na babae

Makie Fujii

1

● Sitwasyon bago naganap ang pagbomba ng Atomic BombAng pamilya ko ay nakatira noon sa tabing-ilog na may 100 metro mula sa tulay
ng Yokogawa sa bahaging silangan, sa bandang 1-chome ng Yokogawa-cho. Sa
panahong ito, apat kami sa pamilya: ako at ang aking asawa na si Kiyoshi, ang aming
tatlong taong-gulang na panganay na babae na si Kazuko at bunsong babae na si
Kiyomi na may anim na buwan.
Bago ibinagsak ang Atomic Bomb, may isang pangyayari na natatandaan ko ng
husto. Sa panahong iyon, tuwing makakarinig kami ng pagtunog ng sirena, agad
akong tumatakbo patungo sa isang hukay sa ilalim ng lupa, kasama ng aking
dalawang anak. May ilang araw din na paulit-ulit na nangyari ito.
● Pinsala mula sa pagbomba ng Atomic Bomb
Sa umaga ng Agosto 6, nakakuha ng day-off sa trabaho ang aking asawa at nasa
bahay ito dahil nakatanggap siya ng military draft order. Dahil nakansela ang red alert,
kasama ko ang aking mga anak sa paglalaro ng habulan sa itaas na bahagi ng bahay.
Mula sa bintana, bigla na lang may pumasok na nagbabagang bola ng apoy. Dahil
dito ay nabuwal kami ng aking mga anak, na para bang hinigop ng lupa.
“Nanay nandito ako, nandito ako!”, ang sigaw ng panganay kong anak sa bandang
paanan ko. “Kazuko, antayin mo at kukunin kita diyan”, ang sagot ko naman sa
kanya pero hindi ko magawang ikilos ang anumang parte ng katawan ko pati leeg kodahil nakaipit ang aking buong katawan sa pagitan ng mga pader at iba pang bagay na
nasa loob ng bahay.
Ilang sandali ang lumipas at narinig ko ang boses ng aking asawa na sinisigaw ang
pangalan ko sa itaas. “Makieeee, nasaan ka? Makieeee…,” habang palakad-lakad ito
sa paghahanap sa aming mag-ina. Pagkatapos ay naramdaman ko ang matinding init.
“Papalapit na ang apoy, kahit anong paghahanap ang gawin ko ay hindi ko pa rin
malaman kung nasaan kayo. Wala ng pag-asa sa sitwasyong ito at baka hindi ko na
kayang hanapin pa kayo”, ang sigaw ng asawa ko na tila nawalan ng lakas mula sa
itaas.
“Nandito ako, nandito ako.” Subalit kahit anumang sigaw ko ay hindi pa rin
makumpirma ng aking asawa ang kinaroroonan ko. Nakalugmok ako sa ilalim ng
mga nabuwal na bagay at hawak ko ang aming bunsong anak na babae habang
narinig kong sinabi ng aking asawa na wala ng pag-asa, kung kaya’t niyakap ko ng
mahigpit ang aking anak. Sa paghagip ko sa kanya hindi ko napansing natakpan kopala ang ilong at bibig ng anak ko, kaya tuloy nahirapan itong huminga at napasigaw
sa paggalaw. Nagulat ako sa sigaw niya at tuloy napasigaw rin ako,
2

“Nag-aagaw-buhay na ang anak ko!” Siguro narinig ng asawa ko ang mga sigaw ko
at tila bumalik ito. Patuloy siya sa paghahanap sa amin habang sumisigaw. “Nasaan
kayo?! Nasaan kayo?!” Nakuha niyang gumawa ng maliit na butas at nailabas niya
ako pati ang aming anak na babae. Hindi ako makatayo ng matagal dahil medyo
nahihilo pa ako sanhi ng pagkauntog ng aking ulo. Sa paligid ay papalapit na ang
mga nagbabagang apoy.
Matapos makatakas, napansin kong wala sa tabi namin ang aming panganay naanak na babae at tinanong ko ang asawa ko kung nasaan ito. Ang sagot niya ay, “Walaakong magagawa. Hindi na siya gumagalaw. Patawad”.
“Kazuko-chan, patawarin mo ako. Patawarin mo kami”, ang tanging nasa isipan kohabang patuloy kami sa paglalakad.
Hawak ng asawa ko sa isang bisig ang aming bunsong anak na babae habang akayniya ako sa kabilang bisig patungo sa kaligtasan. Pilit niyang pinapalakas ang loob kohabang sinasabing, “Kailangang maging matatag ka. Konting tiis pa. Kaya mo ito”.
Hirap na hirap na ako sa pagsunod sa asawa ko. Kahit saan ay may mga apoy at
naisip ko na siguro nalugmok na ng apoy ang bahay namin.
Sa magkabilang bisig ng aking asawa ay suportado kaming mag-ina kaya
napapadalas ang pahinga niya dahil sa pagod sa paglalakad. Habang tumatakas kami,
may isang babaeng gusot-gusot ang buhok ang humingi ng saklolo habang nakakapit
sa paa ng aking asawa at nakiusap na, “Tulungan ninyo kami. Nakalugmok ang aking
anak na babae sa ilalim ng haligi. Tulungan ninyo siyang makaahon.” Subalittinanggihan ng aking asawa ang pakiusap ng babae at sinabing “Gusto ko sanakayong tulungan. Pero nasa malubhang kondisyon ang aking asawa at anak, kaya
patawad po.” Mabilis na umalis ng papalayo ang babae. Patuloy ang paglalakadnamin habang humihinto ng madalas para magpahinga, hanggang inabot kami ng
gabi bago makarating sa tahanan ng kakilala ng aking asawa sa Shinjo.
● Bahay sa Shinjo
Lumagi kami ng tatlong araw sa tahanan ng aming kakilala sa Shinjo. Dahil sa
matinding pagkabigla dulot ng pagbomba ng Atomic Bomb, hindi ko magawang
pasusuhin ang aming sanggol. Lumabas ang aking asawa para humanap ng gatas
dahil kailangan kong humiga sanhi ng pinsalang natamo ko sa aking mga paa.
Hindi ko maiwasang isipin na baka sakaling nailigtas namin ang aming panganayna babae sa pagkakalugmok nito sa ilalim ng gumuhong bahay. Hindi ko mapigilan
ang pag-iyak at galit sa sarili dahil sa halip na iligtas siya ay ako ang nakatakas at
naiwanan siyang sumisigaw ng saklolo.
3Habang nasa bahay ng kakilala namin sa Shinjo, nakita ko ang maraming taong
nakalinya na may mga paso sa katawan na tila nahihirapan sa paglakad. Hindi ko
mapigilang maiyak sa nakita kong paghihirap kaya sinikap ko na lang na isara ang
aking mga mata para hindi ko sila makita.
● Sa bahay ng aking mga magulang sa Yamaguchi
Tatlong araw pagkalipas ng pagbomba ng Atomic Bomb, naibalik sa serbisyo ang
tren. Kasama ng aking asawa at bunsong anak na babae, sumakay kami ng tren na
puno ng pasahero mula sa Yokogawa Station patungo sa Kogushi sa Yamaguchi
Prefecture, kung saan naroroon ang bahay ng aking mga magulang. Sa wakas ay
nakarating kami sa Kogushi at lumakad patungo sa bahay ng aking mga magulang.
Habang naglalakad patungo sa bahay, napuna ng mga taong-bayan ang aming
nakakaawang ayos at sinabing, “Ano kaya ang nangyari? Ano kaya ang nangyari?”
Maliit lamang ang bayang ito at kilala kami ng mga tao dito. Hindi ako makapagsalita
at dinaanan ko sila ng may luha sa aking mukha hanggang makarating kami sa bahay
ng aking mga magulang.
Sa gabing iyon pati sa sumunod na mga gabi, nahirapan akong makatulog dahil
binagabag ako ng aking konsensiya, sa kakaisip na nakaligtas ako habang naiwan ang
panganay naming anak na babae. Ang pagkabalisa kong ito ay napansin ng aking ina
at nakakatandang kapatid na babae kaya naisipan nilang samahan akong matulog samagkabilang tabi dahil natatakot sila na baka magpakamatay ako. Araw-araw sa
kailaliman ng gabi, tahimik akong lumalabas ng bahay at napapaiyak, habangsinasabing, “Patawarin mo ako, patawarin mo ako. Patawarin mo ang makasarilingmagulang na ito.” Habang nasa Yamaguchi ako, bumalik ang aking asawa sa
Hiroshima para hanapin ang natitirang abo ng aming panganay na babae.
Dahil walang lumalabas na gatas mula sa aking suso para ipainom sa aming
sanggol, nilibot ng aking ina ang aming mga kabitbahay para humingi ng gatas mulasa ibang ina na nagpapasuso ng kani-kanilang sanggol. Ang sabi ng nanay ko, “Hindi
mo kayang bumangon dahil napilay ang iyong paa. Bukod pa rito, may inaalagaan kapang sanggol. Kaya kailangang magpahinga ka ng husto bago umuwi sa bahayninyo.” Halos isang taon kaming lumagi sa bahay ng aking mga magulang. Hindi na
gumaling ng husto ang pilay sa aking paa hanggang sa kasalukuyan.
● Pagkamatay ng aming bunsong anak na babae
Pagkatapos ng halos isang taong paglagi sa Yamaguchi, bumalik kami sa
Hiroshima. Inupahan namin ang isang bahay na malapit sa lumang bahay namin sa
4

Yokogawa.
Sabi ng asawa ko na isang araw ay dinala niya ang aming bunsong anak na babaesa isang pampublikong paliguan. Napansin ng isang tao ang kalagayan ng aming anakat sinabi nito sa asawa ko na, “Parang namamaga ng konti ang likod ng inyong anak”.
Dinala namin siya sa isang ospital sa pag-aakalang nabundol niya ang likod noong
panahon ng pagbomba. Ayon sa resulta ng pagsusuri, nagkaroon ng nana ang apat na
buto sa spinal column niya. Nakiusap kami sa aking mga magulang na alagaan ang
bunso namin sa kanilang bahay sa Yamaguchi. Pagkalipas ng ilang taon ay nalungkot
ang bata kaya dinala namin siya sa Hiroshima at ipinasok sa ospital. Dahil hindi
namin kayang bayaran ang singil para sa pagpapatingin sa doktor, nakiusap ako sa
aking ina na bayaran muna ito. Hanggang sa naubos ang lahat ng pera namin at wala
man lang kaming maiabot sa aking mga magulang, kaya naisipan naming dalhin ang
bata sa aming bahay sa Hiroshima. Bagama’t ginawa namin ang lahat ng aming
makakaya, pumanaw ang aming anak noong 1952.
● Pangarap para sa kapayapaan

Ayokong magkaroon uli ng digmaan. Pangarap ko na magkaroon ng isang mundo
na kung saan magkahawak-kamay ang lahat. Siguro mas magiging maligaya ang
lahat kung magagawa nating bigyan ng konsiderasyon ang kapakanan ng ibang tao sa
ating araw-araw na pamumuhay.

56

Muntik na akong mamatay

Jiro Shimasaki

7

● Agosto 6
Noong panahong iyon, mahigit sa isang oras ang biyahe ko patungo sa Hiroshima
Machinery Works ng Mitsubishi Heavy Industries sa Minami-Kanonmachi.
Sumasakay ako ng tren sa Saijo at lumilipat sa tramway para tuparin ang aking
tungkulin bilang mag-aaral na inatasang tumulong sa industriya ng bansa. Ikaapat ako
sa limang magkakapatid na lalaki at babae: isang kapatid na lalaki, dalawang
nakakatandang kapatid na babae, ako at ang aking nakakabatang kapatid na babae.
Ang kapatid kong lalaki ay nasa Kyushu upang gampanan ang kanyang tungkulin sa
military.
Noong ako ay nasa ikalawang taon ng pag-aaral sa Hiroshima Prefectural
Hiroshima Second Middle School, nakansela ang lahat ng klase at inatasan akong
tumulong sa iba’t-ibang pabrika. Mula sa katapusan ng taong 1944, nag-umpisa
akong mamasukan sa pabrika ng Mitsubishi Kanon.
Noong Agosto 6, naranasan ko ang pagbomba ng Atomic Bomb kasama ng ilang
kaibigan habang naglalakbay kami patungo sa pabrika. Sa palagay ko ay malapit ito
sa general sports ground ng Minami-Kanonmachi, na humigit-kumulang ay 4
kilometro mula sa binagsakan ng bomba o ground zero. Kung sakaling sumakay ako
sa sumunod na tren, baka namatay na ako dahil sa direktang epekto ng Atomic Bomb.
Talagang muntik na akong mamatay.
Sa mga sandaling isinagawa ang paghulog ng Atomic Bomb, napansin ko ang
matinding sinag ng ilaw mula sa aking likuran. Natatandaan ko pa kung paano uminit
ang aking leeg. Pagkatapos ng matinding pagsabok, nabuwal ako sa lupa at nawalanng malay. Pagkalipas ng limang minuto, binuksan ko ang aking mga mata.
Pinagmasdan ko ang aking paligid at napansin ko na halos walang natira sa pabrika
kundi ang mga suportang bakal dahil tinangay ang bubong nito, kahit may distansiya
na 4 kilometro mula sa binagsakan ng bomba.
Ano ba ang nangyari? Hindi kaya binomba ng eroplanong B-29 ang pabrika na
kung saan ako inatasang magtrabaho. Pero hindi, kumpara sa pagbomba ng B-29,
parang tunog ito ng pagsabok ng tangke ng gas sa Minami-machi. Iba’t-iba ang
opinyon ng aking mga kaklase. Sigurado ko na ikinansela ang yellow alert. Sa
bandang 8:15 ng umaga, walang sinuman ang nakahanda. Bago mag 8:00 ng umaga,
ipinalabas ang isang red alert. Pagkatapos ay pinalitan ito at ginawang yellow alert at
tuluyang kinansela sa bandang 8:05 ng umaga. Sigurado kong may narinig akong
sirena bilang pagkansela sa babala o alert.
Pagkatapos nito, may pinalabas na kautusan: “Nasusunog ang buong siyudad. Ang
lahat ng nandito sa araw na ito ay kailangang umuwi sa inyong mga tahahan.” Kaya8naglakbay kami patungong silangan sa ilalim ng ulan na kulay itim. Sa aking
paglalakad ay dinaanan ko ang Eba, Yoshijima at Senda, bago tumawid sa tulay ng
Miyuki sa direksiyon ng Hijiyama. Sa pagtawid ko sa tulay, marami ang humatak sa
aking paa para humingi ng tubig habang sumisigaw ng “Pahingi ng tubig, pahingi ng
tubig!” Pero akala ko ay nasugatan lamang sila dahil hindi ko naman alam ang tunay
na dahilan ng kanilang pagkasugat at pagkapaso. Natakot ako dahil bigla na langakong hinatak at sinabihang “Hoy ikaw, bigyan mo ako ng tubig, pahingi ng tubig.
Nasugatan ako at nauuhaw….” Masuwerte ako dahil hindi naman ako dumanas ng
pinsala mula sa pagbomba ng Atomic Bomb. Kaya wala akong magawa kundi
ipagpatuloy ang aking paglalakad habang nakatulala at naguguluhan sa kakatingin sa
dami ng mga taong nasugatan.
Noong naglalakad ko sa bungad o paanan ng bundok ng Hijiyama, natatandaan ko
na may nakita akong katawan ng isang sundalo na pulang-pula. Ang balat niya ay
natanggal na at nakalawit ito mula sa kanyang katawan. Humihinga pa siya subalit
matindi ang pagkasira ng kanyang anyo. Bumaling ang tingin niya sa akin, itinuro
ang daliri sa direksiyon ng isang bangkay at sinabing, “Kailangan kong isakay ito sa
kariton. Pakihawakan mo nga ang paa nito?” Natakot ako ng husto at hindi ko
magawa ang pakiusap niya. Sa bandang bungad ng bundok ng Hijiyama, maraming
tao ang hindi gaanong nasugatan dahil malayo ito sa pook na binagsakan ng bomba at
karamihan sa kanila ay tumutulong sa sundalo para dalhin ang bangkay ng mga
namatay. Siguro ay namatay din ang sundalong ito pagkalipas ng ilang araw.
Hindi ko masyadong alam kung anong oras, pero bandang hatinggabi na noong
makarating ako sa estasyon ng Kaita. Ayon sa impormasyon, may tren patungo sa
Saijo na aalis sa Kaita sa hatinggabi, kaya mahigit sa isang oras akong naghintay
bago ako nakasakay. Dumating kami sa Saijo, parang sardinas ang sikip sa loob ng
tren at hindi ko makilala ang mukha ng mga taong sumundo sa estasyon. Dahil may
kautusang nagbabawal sa pagsindi ng ilaw, hindi ko makumpirma kung sino ang
sumundo sa akin, kaya sinikap kong pakinggan na lang ang mga boses sa paligid at
may nagsalita ng, “Nahirapan ka siguro ng husto. Nabalitaan ko na nakakatakot
talaga ang nangyari.”● Sitwasyon sa ikapito at pagkatapos nito
Ayon sa impormasyon, nagtatrabaho sa bundok ng Hijiyama ang aking tiyuhin
noong ibinagsak ang Atomic Bomb. Kaya sinamahan ko ang aking tiyahin patungo sa
Hiroshima upang hanapin ang aking tiyuhin doon. Bagama’t hindi ko masyadong
sigurado kung sumakay kami sa isang truck patungo sa siyudad o kung paano kami
9

nakarating doon, lumuwas kami sa madaling araw ng ikapito habang umaasa sabalitang nakasilong sa isang gusali sa Ujina ang aking tiyuhin. Dahil nakapag-aral
ako noon ng tatlong taon sa Hiroshima Second Middle School, nakabisado ko na ang
pasikot-sikot sa siyudad. Kaya sinamahan ko ang aking tiyahin para maging gabayniya.
Natagpuan namin ang tiyuhin ko sa isang silungan o shelter sa Ujina. Natatandaan
ko na ang shelter na ito ay isang bodega na malapit sa piyer. Sa kalapit na pasilyo,
nilalapag ng ilang sundalo sa isang linya ang mga bangkay at sinabing, “Kamamataylang ng isang ito. Kailangang ilipat ang bangkay niya sa pasilyo”. Sinabi naman ng
isang sundalo sa akin, “Patay na ang taong ito. Pakihawakan mo nga ang ulo niya”.
Sobra ang takot ko para tumulong. Ang mga namatay ay inilipat sa pasilyo ng ilang
grupo ng tao. Kahit ang bangkay ng isang babaeng hubad na siguro ay nasa 20 taong
gulang ay inilapag na lang sa sahig dahil umitim na sa pagkakasunog ang katawan
nito.
Bagama’t naiuwi namin ang aking tiyuhin sa Saijo mula sa Ujina, namatay siya sa
ikasampu, tatlong araw matapos umuwi ng bahay. Ang bangkay niya ay sinunog saisang crematory na malapit sa aming bahay at nandoon ako para tumulong. Noongnakaraang dalawang taon ay namatay ang aking tiyahin. Sinabi niya sa akin noon na
siyam na taon lang silang kasal ng aking tiyuhin.
● Buhay pagkatapos ng pagbomba
Siguro ay nasa katapusan iyon ng Oktubre o di kaya’y sa Nobyembre kung kailan
naibalik sa dati ang mga klase sa Hiroshima Second Middle School. Natatandaan ko
na nagtayo kami ng kubo sa dating lugar na tinatayuan ng Hiroshima Second Middle
School sa Kanon at patuloy kaming pumasok sa klase na nanginginig sa ginaw saloob ng silid aralan na walang heater habang umuulan ng yelo. Ang gusaling ito ay
walang bintana. Bago naibalik ang pasukan sa Kanon, isinagawa ang mga klase sa
gusali na nakalaan para sa mga kababaihan o Girl's School sa Kaita o sa gusali ng
elementary school na hindi gaanong nasira.
Dahil nais kong ipagpatuloy ang aking pag-aaral patungo sa mataas na baitang,kailangang pumasok ako sa klase para makuha ang nararapat na credits. Kaya tiniis
ko ang lamig at nagpasalamat na lang na kahit papaano ay naidadaos pa rin ang klase
kahit nasa loob kami ng isang kubo. Ang middle school na ito ay nasa lumang
sistema. Nagtapos ako sa taong 1947, noong nasa ika-limang taon ako sa paaralan.
Pagkatapos ng middle school, pumasok ako sa Hiroshima Industrial College sa
Senda-machi.
10Sa pagtapos ko sa Hiroshima Industrial College sa pagitan ng 1955 at 1964, kungkailan dumarami na ang mga kotse o sasakyan sa mundo, naisipan kong magtayo ng
isang driving school. Sa tulong ng mga kakilala sa driving course, dinampot naminang pala at inumpisahan namin ang pagtatayo nito. Sa pamamagitan ng nakuha kongcredits sa Hiroshima Industrial College, nakamit ko ang certification bilang isang
tagapagturo ng basic knowledge at practical skills. Mula sa taong 1960, namasukan
ako sa isang driving school sa siyudad bilang Chief Instructor.
Sa taong 1966, tumigil ako sa trabaho ko sa driving school. Dahil nakiusap sa akinang kapatid kong lalaki na tulungan siya sa pangangasiwa ng nursing home at iba pa,
nagpasiya akong tulungan siya sa kanyang kalakal. Ipinagmamalaki ko ang aking
kapatid na lalaki na nagsilbi din bilang persidente ng medical association. Mula noon
ay nagtulungan kami sa pangangasiwa ng kalakal, subalit biglang namatay ang
kapatid kong ito sanhi ng hemorrhage sa utak. Hindi ako makatulog ng tatlong araw
dahil sa sobrang lungkot at pagkadismaya. Gawain niya ang bumisita sa mga
pasilidad sa Miyajima at Yuki. Sa paglalakbay niya sa malayong lugar, ako ang
naging tsuper niya samantalang ginagampanan niya ang tungkulin bilang director otagapangasiwa ng ospital. Pakiramdam ko ay dapat suportahan ko siya, kahit sa
pagiging personal na tsuper niya. Ibinuhos niya ang kanyang buhay sa pag-aaral
samantalang ang hilig ko naman ay sa sports. Nagkaisa kaming dalawa patungo sa
iisang layunin. Ang pagpanaw niya ay nagdulot ng malaking kalungkutan para sa
akin.
● Trabaho, pag-aasawa at ang naging epekto ng pagbomba
Papalapit na ang aming golden wedding anniversary bilang mag-asawa. Noongikinasal kami, iniwasan kong sabihin sa magiging asawa ko na biktima ako ng
pagbomba ng Atomic Bomb. Alam ko kasing iba ang tingin ng mga tao kapag
nalamang bikitma ako ng pagbomba, kaya sinabi ko sa kanya noon na, “Naranasan ko
rin ang pagbomba pero limang kilometro ang layo ko sa pinaghulugan ng bomba sa
dulo ng Minami-kanon, kung saan namamamsukan ako sa Mitsubishi. Kaya walang
anuman iyon at hindi naman ako napinsala nito”. Mukhang hindi naman gaanong
inintindi ng asawa ko kung biktima ako o hindi. Alam ng aking anak na lalaki, na
may malawak na kaalaman bilang isang parmasiyutika, na siya ay isang
second-generation na biktima ng Atomic Bomb. Noong ipinanganak ang aming anakna lalaki at babae, medyo nag-alala ako sa magiging kalagayan nila. Palihim kongsiniguro na wala silang diperensiya o abnormalidad.
Sa tingin ko, epekto ng ginawang pagbomba ang pamamaga sa likod na aking leeg11

pagkalipas ng sampung taon mula ng ihulog ang Atomic Bomb. Hindi naman ito
kumakalat o malignant, pero medyo may kalakihan ang pamamaga nito na tila ba
isang bagong nilalang. Nagsimula itong lumabas sa bahaging tinamaan ng sinag mulasa pagsabog ng bomba. Isinagawa ang operasyon para tanggalin ang pamamagang ito
ngunit bumalik uli pagkatapos ng sampung taon. Pagkatapos nito ay wala namang iba
pang pamamaga ang lumabas. Isa pang epekto ng pagbomba ay ang mabilis na
pagkabulok ng aking mga ngipin kumpara sa ibang tao. Ang ibang biktima naman ay
nakakaranas din ng pagkalagas ng buhok. Ang epekto nito ay iba para sa bawat tao.
Hindi naman nalagas ang buhok ko. Ang karaniwang nararamdaman ng mga biktima
ay ang panghihina o pagkapagod ng katawan. Kaya tuloy sa aking trabaho aynaghihinala ang aking boss na baka tinatamad akong magtrabaho dahil madali akong
mapagod kumpara sa iba na may parehong gawain. Ang sabi niya, “Hindi naman
napapagod ang ibang tao sa ganitong mga gawain. Napapagod ka dahil tamad kalang”. Sa trabaho, mahirap talaga kapag ganitong madaling mapagod ang katawanmo.
● Pangarap para sa kapayapaan
Sa pagpapahayag sa kahulugan ng pagbomba ng Atomic Bomb at kapayapaan sabagong salinlahi, sa tingin ko ay kailangan ng konting galing o talino sa pananalita.
Noong ibinagsak ang Atomic Bomb, sa isang kisap-mata ay gumuho ang mga gusali
at biglaan ang pagkamatay ng mga tao. Kaya sa pagpapahayag ng pangyayaring ito,
kailangang gamitan ito ng galing sa pananalita upang paipaabot ang mensahe nito.
Hindi sapat na sabihin ng paulit-ulit na, “Nakakatakot talaga” o di kaya’y ipaliwanagna, “Sayang at hindi ko nagawang bigyan ng tubig ang mga taong nangangailangannito. Kailangan kong tumakas mula sa paparating na apoy sa ilalim ng tulay”. Hindi
nito naipapahayag ng husto ang mga pangyayari. Ang kalupitang dulot ng pagbomba
ay hindi naipapadama sa pagsabi ng, “Mayroon kaming isang Peace Memorial
Museum sa Hiroshima Peace Memorial Park. Inaanyayahan namin kayong bumisita
dito. Mayroon po tayong punong-kahoy na nagsisilbing simbolo ng kapayapaan”. Sa
ganitong paraan ng pagpapahayag, hindi naipaparating sa isipan ng tao ang
mahalagang mensahe mula sa pagbomba ng Atomic Bomb. Dinaanan ng isangbuhawi ang Hokkaido noong nakaraang araw at marami ang namatay. Sa isang video
ay makikita ang pagwasak na iniwanan ng buhawi, katulad ng pinsalang nagawa
pagkatapos bumagsak ang Atomic Bomb. Napakalakas at totoong-totoo ang
pangyayaring ito. Kahit batang musmos ay makakaintindi sa tunay na anyo ng
kapahamakang ito. Bukod pa rito, biglang gumuho, sumabog at nagliyab ang mga
12gusali. Mahigit sa 200,000 katao ang namatay sa isang kisap-mata. Ang mga video na
kuha sa mga kapahamakang tunay na naganap ay nakakapagpahayag ng husto sa
tunay na anyo ng pagbomba ng Atomic Bomb.
Pagkatapos ng pagbomba, may mga professional na potograpo mula sa
pahayagang Mainichi Shimbun at Asahi Shimbun ang pumunta sa Hiroshima upang
kunan ng larawan ang mga napinsalang lugar. Kahit may karanasan ang mga ito sa
pagpunta sa mga lugar na may digmaan, walang digmaan o trahediya ang
makakapantay sa pinsalang natamo ng Hiroshima mula sa paghulog ng Atomic Bomb.
Ano ba ang susi para maipahayag ng husto ang nangyaring trahediya? Sa tingin ko ay
mahalagang magkaroon ng galing o talino sa pagpapahayag nito.
Nag-aaral ako noon sa Hiroshima Second Middle School at maraming mag-aaral sa
mas mababang baitang ang pumanaw sa pagbomba. Ang ilang kaklase kongnakaligtas sa pagbomba ay pumanaw na kailanlang. Nakakalungkot para sa akin ang
pagkamatay ng nag-iisa kong kapatid na lalaki. Sa kasalukuyan, ako ay may
kapansanan at inaalagaan ng aking asawa. Sana ay mabuhay pa ako ng dalawang taon.
Masaya na ako kung sakaling mabigyan ng pagkakataong maibahagi sa mga bagong
salinlahi pati mga maliliit na bata at mag-aaral sa elementary school, ang aking mga
karanasan kahit isang beses sa loob ng isang linggo o dalawang linggo. Sa ganitong
paraan ay maari kong lisanin ang mundong ito ng walang pagsisisi o panghihinayang.

13

14

Ang mga dinanas ko
sa pagbomba ng Atomic Bomb

Tsunematsu Tanaka

15

● Ang pamumuhay noon
31 taong-gulang ako noon, nagtatrabaho sa Chugoku Haiden Corp. (kasalukuyang
Chugoku Electric Power Co.) sa Komachi at umuupa ng bahay sa Otemachi kasamang aking asawang si Mikie at ang aming dalawang anak (tatlong taong-gulang na
lalaki at babae na nasa ikapitong buwan). Siguro ay nasa 20 o 21 taong-gulang ako
noon, dahil nakapasok ako sa Chugoku Haiden pagkatapos magtapos sa Onomichi
Middle School at makuha ang aking lisensiya sa pagmamaneho noong Pebrero 1934.
Noong namamasukan ako sa Chugoku Haiden, dalawang beses akong pinatawag para
magsilbi sa bansa, mula Septiyembre 1937 hanggang Enero 1941 at muling
naglingkod mula Septiyembre 1942 hanggang Nobyembre 1943. Habang
namamasukan bilang manggagawa ay nagawa ko rin na gampanan ang aking
tungkulin sa bansa.
Pagkatapos ng matinding pagbomba sa Kure sa may katapusan ng Marso 1945,
marami akong nakitang eroplanong pandigma na galing sa aircraft carrier na
lumilipad na parang pulutong ng tutubi. May mga underground air-raid shelter, na
ginawa siguro ng mga residenteng naunang tumira sa pook na ito. Tuwing
magkakaroon ng pagbomba, tumatakbo ako patungo sa shelter. Napakahirap ang
sitwasyong ito para sa maliliit na bata tulad ng aming mga anak na tatlong
taong-gulang at ang isa naman ay nasa ikapitong buwan. Habang tinitingnan ang
isang bata ay papalabas naman ang isa sa shelter. Nagpasiya ako na hindi na naminkaya ang ganitong kalagayan. Kaya sa katapusan ng Marso, isinama ko ang aking
asawa at dalawang anak sa bahay ng aking mga biyenan sa Mukaeda, sa nayon ng
Wada, lalawigan ng Futami (kasalukuyang Mukoueta-machi, siyudad ng Miyoshi).
Dahil nasa digmaan kami noon, iniwanan ko sa bodega ng kompanya ang lahat ng
aming mga gamit sa bahay at itinakas ko ang aking pamilya ng walang dalang mga
gamit o ari-arian.
Pagkatapos kong maitakas ang aking pamilya, tumira muna ako ng pansamantala
sa bodega ng kompanya. Sa umpisa ng Mayo, pagkatapos kong bumalik mula sapaglagi sa tahanan ng aking mga biyenan noong nakaraang Sabado at Linggo,
natuklasan ko na nasunog lahat ang aming mga gamit sa bahay sanhi ng ginawang
pagbomba sa bodega. Dahil wala akong damit na puwedeng ipalit sa suot ko, bumalik
agad ako sa nayon ng Wada upang magpagawa ng baro at pantalon sa aking asawa
mula sa summer kimono at pagkatapos ay sumakay ako sa unang tren patungo sa
trabaho noong Lunes na iyon. Dahil nawalan ako ng pansamantalang lugar na
matitirahan, umupa ako ng kuwarto sa isang bahay sa Ushita-machi sa tulong ngisang kasama sa trabaho at lumagi ako doon hanggang sa pagbomba ng Atomic
16

Bomb.
● Pinsala mula sa pagbomba ng Atomic Bomb
Noong mga araw na iyon, kapag nagpalabas ng red alert sa gabi, sa utos ng
tanggapan ng munisipiyo ay ginagampanan ko ang aking tungkulin bilang isang“night watch” o bantay habang suot ang aking damit pantrabaho. Ito ay tinatawag na“pagtawag sa guwardiya.” Ang tungkuling ito ay ibinibigay sa mga beterano. Sa gabing Agosto 5, nagpalabas ng isang red alert kaya pumunta ako sa lugar na itinakda
para sa akin sa Yanagibashi upang isagawa ang aking tungkulin bilang bantay sa gabi.
Karaniwan, ang umpisa ng trabaho pagkatapos ng araw na isinagawa ang pagbantay
ay medyo nahuhuli, mula 8:00 hanggang 8:30 ng umaga, subalit sa araw na iyon ay
hindi ako nakatanggap ng impormasyon kung mahuhuli ba ito o hindi. Kaya pumasok
ako sa kompanya sa 8:00 ng umaga noong ika-anim, ang araw matapos isagawa ang
bantay sa gabi, at ito ang dahilan kung bakit ako nakaligtas sa kapahamakan.
Dahil may 30 minutos pa bago mag-umpisa ang aking trabaho, pumunta ako sa
basement para gamitin ang banyo na nakalaan para sa mga manggagawa at
inumpisahan kong labhan ang damit pantrabaho na ginamit ko noong nakaraang gabi.
Habang nakayuko ako sa paglalaba, bigla na lang akong napatalsik patungo sa likuran
sanhi ng pagsabog sa harapan ko. Tumama ako sa isang pader at nawalan ng
malay-tao. Wala akong matandaan sa nangyari kundi ang matinding kislap. Noongmatauhan ako, napansin kong madilim at masyadong maalikabok ang paligid. Subalit
noong makita ko ang apoy mula sa ikaapat o ikalimang palapag, tila luminaw ang
aking isipan sa kakaisip ng paraan para makatulong ako sa sitwasyong ito. Halos
wala akong makita sa harapan, kaya nangapa na lang ako sa kadiliman habang iniisip
ang anumang bagay na natatandaan ko sa lugar na ito. Minsan ay nabubunggo ako sa
pagsulong, sa pag-aakalang may hagdanan sa aking harapan, hanggang sa marating
ko ang tanggapan ng security guard sa unang palapag ng gusali. Mula rito ay nakikita
ko na ang daanan ng tren. Pagdating ko sa daanan ng tren, nakita ko ang isang tren na
nakatumba sa ibabaw ng isang bahay at dito ko nalaman kung gaano kalubha ang
sitwasyon. Walang sinuman ang makapagsabi sa akin kung saan maaring tumakas.
Bagama’t itinakda na isang shelter o silungan ang kalawakan ng Hiroshima
Prefectural Hiroshima First Middle School na nasa bandang timog mula kompanyang
pinapasukan ko, hindi ipinaalam sa akin ang bagay na ito. Naglakad ako patungong
hilaga sa may daanan ng tren, lumiko sa kanan bago dumating sa Shirakamisha
Shrine at pagkatapos ay nagpatuloy patungo sa silangang bahagi sa kalye ng
Takeya-cho. Habang tumatakas ako mula sa kapahamakang nagaganap, nakita ko ang
17isang babae (hindi ko alam ang edad) sa Hiroshima Prefectural Hiroshima First
Women’s High School, na naipit sa ilalim ng bakod na nabuwal sanhi ng pagsabog ng
bomba. Umiiyak siya at napansin kong nakabaon ang katawan niya mula sa leeg.
Subalit, wala ako sa kondisyon para tumulong dahil duguan din ako at may mga
piraso ng salaming nakatarak sa aking likod, na punong-puno na ng dugo.
Pagkatapos ay naglakad ako patungong timog, sa may ilog ng Takeya at mula doon
ay nagpatuloy ako patungo sa tulay ng Miyuki. Bagama’t ang tawag dito ay ilog ng
Takeya, sa katunayan ay mukhang isang bambang lang ito na dumadaloy sa ilalim ng
Fukuya at ni hindi ito makikita sa anumang mapa ng Hiroshima. Habang papalayo
ako sa panganib, wala naman akong makitang ibang taong tumatakas kundi mga
taong nasa isang bahay sa kabilang panig ng ilog ng Takeya na abala sa pag-aalis ng
mga bagay na nagkalat sa paligid habang sinasabing, “Napakaseryoso ng
pangyayaring ito.” Hindi ko alam kung anong oras noon pero siguro may katagalan
din ang lumipas mula noong tumakas ako.
Bago ako tumawid sa tulay ng Miyuki, may dumaan na truck ng military. Nakiusap
ako sa nagmamaneho nito na isakay ako hanggang sa piyer ng Ujina, kung saan
sumakay ako sa isang bapor patungo sa pook na masisilungan sa isla ng Ninoshima.
Sa islang ito, napakahirap ang kalagayan at maraming taong sugatan ang tumakas
dito para humanap ng masisilungan. Bagama’t may mga manggagamot sa pook na ito,
hindi ko mapagamot ng maayos ang aking mga sugat at may mga piraso ng salaminna nanatiling nakatarak sa aking likod. Simpleng panggagamot lamang, tulad ng
paglagay ng benda sa mga sugat, ang maaring ipagkaloob dito. Hindi rin ako
makatulog sa ingay ng mga taong nasa paligid. May mga taong tila nababaliw, mga
sumisigaw at mga taong nagrereklamo sa ingay ng mga ito, may mga tumatakbo sa
kalaliman ng gabi kung kailan natutulog ang karamihan at mga taong nagagalit sa
ingay nila. Hindi ako kumain sa ika-anim. Sa umaga ng ikapito, nakatanggap ako ng
lugaw na isinalin sa aking lalagyan na gawa sa tubo ng kawayan. Kinain ko ang
lugaw kasabay ng isang piraso ng umeboshi o pickled plum. Ito lamang ang pagkain
namin sa isla ng Ninoshima.
Dahil sa hirap ng buhay na dinaranas namin sa islang ito at pangagamba na baka
mamatay ako sa patuloy na paglagi dito, pinakiusapan ko ang isang sundalo na
payagan akong umuwi. Sumakay ako sa isang bapor pabalik sa piyer ng Ujina saumaga ng ikapito. Mapalad ako dahil nakasalubong ko ang isang truck at tinanong ko
ang nagmamaneho nito kung saan siya patungo. Papunta daw siya sa City Hall, kaya
nakiusap akong makisakay. “Sige, sakay na!” Pumayag agad siya at ibinaba ako sa
harapan ng gusali. Pagkatapos bumaba ay nagpasalamat ako sa kanya. Dahil nasa
18

bandang hilaga mula City Hall ang kompanyang pinapasukan ko, naispan konglakarin na lang ito. Pagdating ko sa kompanya, may dalawang kawani sa reception
desk. Sinabi ko sa kanila, “Gusto kong sumilong sa tahanan ng aking mga biyenan sa
Miyoshi,” at pagkatapos ay ibinigay ko sa kanila ang address. Lumakad ako patungosa dormitoryo sa Ushita-machi sa pamamagitan ng Kamiya-cho at Hacchobori.
Lumagi ako ng magdamag sa pook na ito at sa ikawalo ay sumakay ako ng tren mulasa estasyon ng Hesaka patungo sa nayon ng Wada, kung saan nakasilong ang aking
asawa at mga anak. Nagmadali ako patungo sa bahay ng aking biyenan, habanginiisip na baka nag-aalala na ito sa akin. Hindi ko masyadong matandaan kung ano
ang nangyari patungo sa lugar na iyon dahil nakatuon ang isipan ko sa dami ng mga
bangkay na nakasalansan sa tulay ng Kohei.
● Sitwasyon pagkatapos ng pagbomba ng Atomic Bomb
Pagdating ko sa nayon ng Wada, nabaling ang aking pansin sa mga piraso ng
salamin na nanatiling nakatarak sa likod ko. Araw-araw ay pumupunta kami ng aking
asawa sa ilog at tinutulungan niya akong hugasan ang sugat ko sa likod. Namuo ang
dugo sa parteng ito na parang karbon na kumapit sa aking likod. Habang tinatanggal
ng asawa ko ang namuong dugo sa pamamagitan ng karayom, may mga bubog ngsalamin na kasamang natanggal. Palagay ko ay may isang linggo o sampunng araw
ang ginugol niya sa pagtanggal ng namuong dugo at mga bubog ng salamin sa aking
likod. Sa bandang 1950 at unang bahagi ng 1960, salungat sa aking pag-aakalang
gumaling na ito ng husto, nagkaroon ng nana sa bahaging apektado sanhi ng mga
natirang bubog ng salamin sa loob nito. Pumunta ako sa isang ospital sa Sakai-machi
na maaring magsagawa ng operasyon upang ipatanggal ito.
Pagkalipas ng maikling panahon matapos akong dumating sa nayon ng Wada, bago
isinagawa ang operasyon para tanggalin ang natitirang bubog ng salamin sa aking
likod, binisita ako ng aking ama mula sa Onomichi. Dahil nawalan ako ng
komunikasyon sa aking mga kamag-anak sa Onomichi mula ng ibagsak ang bomba,
inakala ng aking ama na kasama ako sa mga namatay kaya pumunta ito sa nayon ng
Wada para pagpasiyahan kung saang panig ng pamilya ang dapat mag-asikaso ng
aking libing. Subalit laking gulat at saya nito noong malaman na buhay pa ako.
Pagkatapos uminom ng coarse tea habang nakaupo sa bukas na beranda, bumalik
agad siya sa Onomichi.
Sa paglagi ko sa nayon ng Wada, wala naman akong napansin na abnormalidad saloob ng aking katawan at tila maayos naman ang aking kalagayan. Pagkatapos ng
tatlong linggong pagpapahinga, bumalik ako sa Hiroshima sa may katapusan ng
19

Agosto o umpisa ng Septiyembre para bumalik sa trabaho.
Pagkalipas ng maikling panahon pagkatapos kong bumalik sa trabaho, napansinkong may halong dugo ang aking tae. Siguro ay nasa kalagitnaan iyon ng
Septiyembre dahil natatandaan kong nag-umpisang malaglag ang mga kastaniyas.
Pumunta ako sa bahay ng aking mga magulang sa Onomichi upang magpagaling.
Base sa aking kondisyon, akala ng lahat pati ang aking doktor, na nagkaroon ako ng
disenterya. Kaya nagkaroon sila ng konsultasyon upang pagpasiyahan kung dapat
akong ihiwalay sa iba. Subalit tumigil ang aking pagdurugo pagkatapos kong kumain
ng kanin na may halong kastaniyas, na niluto ng aking kapatid na babae para sa akin.
Parang himala ang nangyari pero naniniwala ako na nakatulong ng husto ang
pagkaing gawa ng aking kapatid sa aking karamdaman. Habang nasa Onomichi,
gumaling na ang lagay ng aking tiyan pagkatapos ng ilang araw ng pagpapahinga atbalanseng pagkain. Kaya, bumalik uli ako sa Hiroshima at sa aking trabaho.
● Buhay pagkatapos ng digmaan
Pagkatapos kong bumalik sa trabaho, nalaman ko na maraming manggagawa ang
nawalan ng sariling tirahan. Nakasama ko silang tumira sa ikalimang palapag ng
gusali ng kompanya. Sa umpisa ay kailangang magluto kami ng sariling pagkain,
pero di nagtagal ay kumuha ng mga kusinero ang kompanya para maghanda ng
aming pagkain.
Dahil nakakapagmaneho ako ng sasakyan, inatasan akong magmaneho ng truck
para sa Material Section ng General Affairs’ Department. Naghahatid ako ng mga
materyales sa bawat power plant sa Hiroshima Prefecture.
Noong 1946, bumalik ang aking pamilya sa Hiroshima upang makasama ko sa
pagtira. Ipinagpatayo kami ng bahay ng aking mga kasama sa trabaho sa Enomachi
na gawa sa haliging kinulekta nila pagkatapos ng trabaho. Magmula noon ay tumirakami ng 30 taon sa Enomachi.
Bagama’t maraming paghihirap ang aming dinaranas, hindi kami nawawalan ng
pagkain dahil nakakakuha kami ng bigas sa aking biyenan. Subalit wala kaming
damit at mga kagamitan sa kama dahil naiwan ko ang mga ito sa bodega ng
kompanyang pinapasukan at kasama ito sa mga nasunog. Kaya nag-umpisa kami ng
walang-wala at umasa lamang sa kabutihan ng ibang tao; paggawa ng sariling
panloob mula sa summer kimono at pagtanggap ng mga kagamitan sa kama mula sa
aking mga magulang na nakatira sa Onomichi.
20

● Kalusugan
Noong Hulyo 1947, ipinanganak ang aming pangalawang anak na babae. Nag-alalauli ako na baka magkaroon ito ng abnormalidad dahil sa masamang epekto ng
pagbomba ng Atomic Bomb. Tuwing magkakaroon siya ng pagdurugo sa ilong o dikaya’y may karamdamang kakaiba sa ibang kabataang kaedad niya na nasa
Kindergarten, agad kong pinaghihinalaan na ito ay may kaugnayan sa pagbomba ng
Atomic Bomb.
Noong 1956, natuklasan ko na mayroon akong Tuberculoma, na isang uri ng tumor
kung saan napag-alaman na bumaba ang aking average white cell count sa 2,000(bumaba hanggang 1,000 bilang pinakamababang sukat). Bumaba ang aking timbang
ng 8 kg mula sa dati kong bigat na 65 kg. Sa pagitan ng 15 buwan, mula Hulyo 1956
hanggang Septiyembre 1957, lumagi ako sa ospital sa Hara, Hatsukaichi-machi(kasalukuyang Siyudad ng Hatsukaichi) at hindi ako nakapagtrabaho ng dalawang
taon. Sa umaga ng Hulyo 7, sa araw ng aking pagpasok sa ospital na natapat sa araw
ng Tanabata o Star Festival, kinausap ako ng aking anak na babae na nasa ikalawang
baitang habang kumakain kami ng almusal. “Sa araw na ito ay magpupulong ang mga
bituin, pero kailangang maghiwalay tayo, di ba?” Napaiyak kaming lahat sa sinabiniya.
Mula noon ay maayos naman ang aking pangangatawan at hindi nagkaroon ng
anumang malalang sakit, hanggang sa nakaraang sampung taon o higit pa kung saannagkaroon uli ako ng pagdurugo sa oras ng pagdumi. Kapag lumalabas ang ganitong
sintomas, lumalagi ako sa Red Cross Hospital hanggang sa tumigil ang pagdurugo odi kaya’y maturukan ng medisina para tumigil ito.
Noong nakaraang apat na taon kung kailan isinagawa ang aking operasyon para sa
prostate cancer, natanggap ko ang isang certificate o pagpapatunay kung saankinikilala ako bilang isang biktima ng pagbomba ng Atomic Bomb.
● Mga palaisipan sa kasalukuyan
94 taong-gulang na ako ngayon at nagpapasalamat lang ako dahil nabigyan ako ng
pagkakataong mabuhay ng ganito katagal. Dahil sa aking asawa ay nandito ako.
Napakabait din ng aking mga anak sa akin. Nagpapasalamat ako sa lahat para sa mga
kabutihang ipinagkaloob nila sa akin.

21

22

Damdamin para sa aking ina

Hiroko Kawaguchi

23

● Sitwasyon bago mag Agosto 6 at sa araw na ito
Sa panahong iyon, apat kami sa pamilya namin – ako, ang aking ina, ang
nakakatanda kong kapatid na lalaki at babae. Nakatira kami noon sa isang bahay na
nasa Kamitenma-cho. Ang aking ama na si Toshio Omoya, ay namatay sa digmaan sa
Tsina noong 1938. Dahil maliit pa lang ako noong mamatay ang aking ama,
natatandaan ko lang ang kanyang mukha sa mga larawan niya. Ayon sa aking pamilya,
noong bata pa ako ay sinasabi ko daw tuwing makikita ko ang larawan ng aking ama
na, “Kaya ayaw lumabas ni tatay mula sa larawan kasi walang nag-aabot sa kanya ng
bakya niya”
Kaming lahat ay mag-isang pinalaki ng aking inang si Shizuko. Kumpara sa ibang
mga magulang, napakaseryoso ng aking ina pagdating sa edukasyon. Kahit nasa
digmaan kami sa panahong iyon, nagawa pa rin niyang pag-aralin ako ng calligraphy
at ballet. Noong kumuha ng entrance examination ang aking kapatid na lalaki para sa
middle school, may 100 beses na binisita ng aming ina ang isang templo bawat
umaga upang ipagdasal na sana pumasa ang aking kapatid. Mula ng pumanaw ang
kanyang asawa, para bang iniisip niya na ang edukasyon ang tanging bagay na
maibibigay niya sa kanyang mga anak.
Dahil dito, araw-araw ay nagsumikap ng husto ang aking ina mula umaga
hanggang gabi sa ilang trabahong ginagawa niya. Natatandaan ko noong tinutulungansiya ng nakakatanda kong kapatid na lalaki at babae sa paghahatid ng diyaryong
pang-umaga. Kahit maliit pa ako noon, sinikap kong makahabol sa kanila sapaglalakad.
Noong panahong iyon, nakaugalian ng mga taong-bayan na ituring na sariling
kamag-anak ang kanilang kapitbahay. Kaya habang abala sa trabaho ang ina ko bawat
araw, inasikaso at inalagaan kami ng mga taong nasa paligid. Ang pamilya ng aking
tiyuhin ay nakatira sa lugar namin at ang pamilya naman ng aking lolo ay nakatira sa
kalapit na bayan ng Hirose-motomachi.
Sa panahong ito, itinataguyod ng karamihan sa mga primary schools ang groupevacuation pati pagsilong sa mga bahay ng mga kamag-anak ng mga mag-aaral sa
lalawigan. Nasa ikatlong baitang ako noon sa Tenma Primary School at sumali ako saisang group evacuation patungo sa templo na nasa Yuki-cho, kasama ng aking
nakakatandang kapatid na babae na si Sumie, na nasa ikaanim na baitang sa
paaralang pinapasukan ko. Bagama’t binibisita kami ng aking ina at nakakatandang
kapatid na lalaki na si Toshiyuki at dinadalhan kami ng mga pasalubong tulad ng
patatas, napakahirap para sa akin at sa aking kapatid na babae na pawang musmos pa,
24

ang mamuhay ng hiwalay sa magulang. Dahil sabi ng aking ina na kung sakaling
mamatay man kami ay dapat sabay-sabay kaming mag-ina. Sinabi ko sa kanya na
gusto kong bumalik sa aming bahay, kaya umuwi ako sa aming tahanan sa
Kamitenma-cho. Habang ginugunita ko ang mga pangyayari, naisip ko na malamang
ay nakaligtas kaming lahat kung sakaling nanatili ako sa evacuation site, dahil kahit
papaano ay bibisitahin naman ako ng aking ina at kapatid na lalaki doon.
● Sitwasyon noong Agosto 6
Dahil wala kaming pasok sa paaralan noong ikaanim ng Agosto, lumabas ako ng
bahay kasama ng aking mga kaibigan para mamasyal sa aming lugar.
Noong makita ko ang mga eroplanong B-29 na lumilipad sa itaas kasabay ng usokmula sa makina nito na gumuhit ng linya sa himpapawid, agad kong tinakpan ng
dalawa kong kamay ang aking mga mata at tainga. Ganito kasi ang itinuturo sa mga
pagsasanay na ipinapagawa sa amin noon kaya parang nakasanayan na naming gawin
ito. Kaya hindi ko nakita ang matinding silaw dahil tinakpan ko ang aking mga mata.
Sa panahon ng pagbomba, masuwerte ako dahil nasa ilalim ako ng ambi ng isang
bahay kaya hindi ako nasugatan at hindi ko rin naramdaman ang init dahil nasa likod
ako ng pader. Bahagya lamang ang natamong sugat ng aking kaibigan, kaya
gumapang kaming palabas sa pamamagitan ng isang bitak sa bahay at pagkatapos ay
umuwi agad kami.
Pagdating ko sa bahay, nakita kong naghihintay sa akin ang aking ina na nasugatansa pagbomba. Sa araw na iyon, lumabas ang ina ko upang tumanggap ng bigas na
ipinamimigay bilang rasyon at sa pag-uwi niya ay naabutan siya ng pagbomba.
Pag-uwi ko sa bahay, dinampot agad niya ang isang first-aid bag at isinama niya
akong tumakas.
Habang tumatakas kami, nakita ko ang mga bahay na gumuho at mga haligi ng
tulay na nagliliyab sa apoy. Tinawid namin ang tulay patungo sa Koi. May
nakasalubong kaming taong umitim na ang katawan sa pagkakasunog. “Pahingi ng
tubig, parang awa na ninyo, bigyan ninyo ako ng tubig!”, ang sigaw niya. Subalit
wala kaming magawa para sa kanya dahil nagmamadali kaming tumakas.
Nanghihinayang ako dahil hindi man lang namin inalam ang pangalan niya.
Hanggang sa makarating kami sa Koi Primary School, hindi ko napansing nakapaa
pala ako. Sa aming pagtakas sa pagitan ng mga nasirang bahay, hindi ko alam kungpaano ako nakaligtas ng walang sugat.
Ang lahat ng sulok sa paaralan ay puno ng mga taong sugatan, pati ang mga
silid-aralan at pasilyo. Ipinagamot ko ang aking ina doon. Matindi ang pagkasunog25

ng kanyang mga kamay, paa at likod. Bahagya lamang ang pagkasunog sa mukhaniya pero may malaking lubak sa kanyang ulo. Sa ganitong kalagayan, may konting
gamot na maaring ipahid sa mga sugat niya. Subalit habang ginugunita ko ang
sitwasyong ito, hindi ko sigurado kung talagang nabigyan ng nabanggit na gamot ang
aking ina.
Pagkatapos nito, sinama ko ang aking ina patungo sa silungan o shelter na itinakda
para sa bayan, na nasa Ogawachi-machi. Pagdating namin sa shelter, bumagsak ang
ulan na kulay itim mula sa kalangitan. Sumilong kami sa isang piraso ng yero na
napulot ko sa paligid. Pagtila ng ulan, dumating ang nakakatanda kong kapatid na
lalaki na si Toshiyuki.
Sa panahon ng pagbomba, ang kapatid kong lalaki ay nasa pangalawang baitang sa
Matsumoto Industrial School at inatasan itong magsilbi sa isang pabrika na nasa islang Kanawajima, sa may baybayin ng Ujina. Ayon sa kapatid kong ito, naranasan niya
mismo ang pagbomba kasama ng kanyang mga kaibigan malapit sa tulay ng Miyuki
habang naglalakad sila patungo sa lugar na kung saan inatasan silang magsilbi. Dahilsa pag-aalala sa kalagayan ng aming pamilya, bumalik siya patungo sa bahay naminsa halip na magpatuloy sa pook na dapat puntahan. Sa pook na malapit sa
kinaroroonan ng punong tanggapan ng Hiroshima Electric Railway, nasusunog ang
magkabilang panig ng daan kaya hindi ito madaanan. Sa halip ay tumuloy siya
patungo sa Shudo Middle School, tumawid sa ilog ng Motoyasu at Ota sa
pamamagitan ng bangka. Pagkatapos ay tumawid siya sa isang tulay hanggang sa
makarating sa Kanon-machi. Habang pauwi siya ay may taong humingi ng tulong sa
ilalim ng gumuhong gusali ng Kindergarten, subalit hindi niya magawang tulungan
ito. Nagmamadali siya upang siguruhin na nasa ligtas na kalagayan ang sarilingpamilya. Nakakalungkot daw isipin ang pangyayaring iyon.
Pagdating niya sa bahay, halos abutin na ng apoy ang aming tahanan. Kinuwentoniya sa akin kung paano niya pinatay agad ang apoy sa pamamagitan ng timba ng
tubig. Pagkatapos siguruhing walang ibang tao sa bahay, pumunta siya sa
Ogawachi-machi para hanapin kami. Sa Ogawachi-machi ay muli kaming
nagkasama-sama.
Ayon sa aking ina, sa umaga ng ika-anim, sinabi ng aking nakakatandang kapatidna babae na ayaw na nitong pumasok sa paaralan. Subalit ayaw payagan ng aking ina
na huminto siya sa pag-aaral dahil inaasahan niyang makakapasok ang kapatid kobalang araw sa Yamanaka Women’s High School. Tulad ng nakagawian, hinanda ng
26aking ina para sa pasukan ang kapatid ko sa umagang iyon, subalit hindi na ito
bumalik mula sa paaralan.
● Sitwasyon mula sa ikapito
Sa sumunod na araw pagkatapos ng pagbomba, pumunta ang kapatid kong lalakisa Tenma Primary School upang hanapin ang kapatid naming babae dahil hindi pa itobumabalik mula sa paaralan. Ayon sa kanyang nasagap na impormasyon, naglilinis
daw sa tanggapan ng punong-guro ang aming kapatid na babae sa panahon ng
pagbomba, kaya hinanap niya ito sa gitna ng gumuhong gusali subalit walang
makitang anumang bakas ng kapatid namin. Napisa ng husto ang gusali ng paaralan
at ang lahat ay naging abo mula sa pagkasunog.
Ilang araw kong kasama ang aking ina at kapatid na lalaki sa shelter na nasa
Ogawachi-machi. Subalit labis ang pag-aalala ng aking ina sa kalagayan ng aking
kapatid na babae kaya naisipan naming bumalik sa bahay.
Nanatiling nakahiga ang aking ina mula noong bumalik kami sa bahay. Angtanging gamot na natanggap niya para sa kanyang mga sugat ay ang ointment na
pinahid ng isang beses lamang noong siya ay nasa Koi Primary School.
Masuwerte kami dahil hindi naman gaanong nasunog ng husto ang aming bahay,kaya naipagamit namin sa mga kapitbahay ang aming mga kumot. Noong malaman
ito ng aking tiyahin na si Sueko Omoya, nagalit siya sa amin at sinabing, “Ano ba
ang nangyayari sa inyo? Masyado kayong galante sa pagbibigay ng mga kumot sa
ibang tao pero hindi man lang ninyo magawang lagyan ng kumot ang inyong sarilingina?” Dahil nasa ikalawang taon sa Industrial School ang aking kapatid na lalaki at
ako naman ay nasa ikatlong taon sa Primary School, na sa kasalukuyan ay katumbas
ng isang mag-aaral sa Junior High School at Elementary School, wala naman kaming
magawa sa sitwasyong ito. Noong bumisita sa aming bahay ang aking tiyahin,inalagaan niya kami pati ang aming ina. Sa bahay ng aking tiyahin ang kanyang
asawa na si Shigeo, na nakakabatang kapatid na lalaki ng aking ama, ay umuwi sasiyudad ng Hiroshima pagkalipas ng dalawang araw mula ng pagbagsak ng bomba.
Siya ay nakadestino noon sa kanyang military unit sa Yamaguchi. Umuwi siya dahil
ang kanyang asawa at anak na babae na si Nobue ay nasa Hiroshima. Kung hindi
dahil sa tulong ng aking tiyuhin at tiyahin, palagay ko ay mahihirapan kami ng husto
dahil mga bata pa kami noon.
Bagama’t natuwa ang nanay ko sa mabilis na paggaling ng mga paso niya sa
mukha, hindi gaanong gumaling ang mga paso sa kanyang sa likod. Akala ko ay
27

gumaling na ito dahil medyo natutuyo na, subalit biglang na lang natuklap ang lahatng balat sa likod niya. May mga uod sa ilalim ng kanyang balat. Hindi nagtagal ay
nabalutan na ng mga uod ang kanyang likod. Imposibleng tanggalin ang lahat ng mga
ito. Noong tinabihan namin ng aking kapatid na lalaki ang aming ina sa pagtulog,
hindi ko maiwasang pansinin ang amoy ng mga uod na nagdumugan sa katawan niya
habang nasa loob siya ng kulambo.
Bagama’t napakatindi ng pinsalang dinaranas niya, wala akong narinig na hinaing
mula sa kanya tulad ng, “Napakasakit nito” o “Makati ito,” o di kaya’y paghingi ng
tubig. Sa halip ay sinabi niyang, “Gusto kong kumain ng milokoton, gusto kongkumain ng milokoton,” kaya pumunta ang tiyahin ko sa Inokuchi para bumili nito.
Habang ginugunita ko ito ngayon, naisip ko na siguro talagang nauhaw siya ng husto.
Sa umaga ng Septiyembre 4, namatay ang aking ina. Nalaman ko ang pagkamatayniya mula sa aking tiyahin noong sinabi niyang, “Hiroko! Namatay na ang nanaymo.” Hanggang sa mga sandaling iyon ay hindi namin gaanong napansin ng kapatidkong lalaki ang kalagayan ng aming ina. Kung iisipin ko ang kalagayan niya noon, sa
pagkabiyak ng kanyang ulo at tindi ng pinsalang natamo niya, halos hindi ako
makapaniwalang umabot siya ng isang buwan. Habang ikinakarga ng mga sundalo
ang mga nasugatan upang dalhin sa lugar na masisilungan sa labas ng bayan, ayaw
namang umalis ng aking ina sa bahay namin hangga’t hindi nakakatanggap ng
impormasyon kaugnay sa kinaroroonan ng aking kapatid na babae. May isang taongnagkaroon ng matinding pinsala katulad ng aking ina, na gumaling sa pamamagitanng pagpapagamot sa labas ng bayan. Sa pag-aalala sa pumanaw naming katapid nababae, sinikap ng aking ina na mabuhay sa paniniwalang matatagpuan din namin siya
sa bandang huli.
Sa araw ng pagkamatay ng aking ina, sinunog namin ang kanyang bangkay sa
dating lugar na kinatatayuan ng Koseikan. Hindi ako nakaramdam ng pagkalungkot
at hindi rin ako lumuha. Siguro namanhid na ang aking damdamin. Umulan sa araw
na iyon kaya nahirapan kami sa pagsunog sa bangkay ng aming ina.
Sa siyudad, lahat ng mga gusali ay gumuho at ang natira ay isang patag na
kalawakan mula sa pagkasunog. Mula sa aming bahay, nakikita namin ang estasyon
ng Hiroshima at Ninoshima. Napakaraming bankay kahit saan kami magpunta.
Hinatak ng mga sundalo ang mga bangkay mula sa ilog at sinunog ang mga ito.
Bagama’t may mga bangkay na mahigit sa isang buwan na nakalatag sa lupa, hindi
namin gaanong binigyan ng pansin ang mga bangkay na nasa paligid habang kami ay
dumadaan. Dahil wala naman kaming alam kung ano ang Atomic Bomb at wala28

naman kaming makain sa panahong iyon, hindi kami nag-atubiling kumain ng mga
pagkaing kinapitan ng radiation, tulad ng patatas galing sa bukirin ng ibang tao atbigas na galing sa lupang may radiation.
● Buhay pagkatapos ng pagbomba ng Atomic Bomb
Pagkalipas ng ilang panahon mula ng mamatay ang aming ina, pumunta kami sanayon ng Midorii upang umasa sa mga kamag-anak at makiusap sa kanila na
patirahin kami sa kanilang kamalig. Naunang dumating sa amin ang aming lolo at
lola. Noong ibinagsak ang bomba, ligtas sa sala ng kanilang bahay ang aming lolo na
si Tomekichi Omoya at ang aming lola na si Matsuno. Subalit, sa pagdating nila sanayon ng Midorii, ang aming lolo na dating masigla ay naging sakitin. Limang araw
pagkatapos mamatay ang aming ina, binawian ng buhay ang aming lolo. Wala
kaming balita mula sa kinaroroonan ng aming tiyuhin na si Shoso, na kasama ng
aming lolo at lola na nakatira sa Hirose-motomachi. Ayon sa kanila, nasa bandang
pasukan siya ng bahay noong panahon ng pagbomba.
Sa nayon ng Midorii, nalito kami ng husto sa maraming pagbabagong naganap saaming pamumuhay. Pagkatapos mag-aral ng isang taon sa nayon ng Midorii, bumalik
kami sa Hirose. Nagsama-sama kami, pinatag ang ilang lupain at gumawa ng isangkubo na matitirahan. Inampun kami ng aming tiyahin at tiyuhin. Ako at ang aking
kapatid na lalaki ay pinalaki nila na parang tunay na mga anak. Hindi kami
nakaramdam noon ng pagkalungkot sanhi ng pagkamatay ng aming mga magulang.
Subalit sa aking paglaki ay nakaramdam ako ng pagkalungkot sa kawalan ng
sariling mga magulang. Ang aking pinsan, na kasabay kong lumaki katulad ng isangtunay na kapatid, ay may pribadong guro o “tutor” mula noong nasa mababang
paaralan pa siya. Habang pinagmamasdan kong tinuturuan siya ng kanyang guro,hindi ko maiwasang mainggit sa kanya at medyo nakaramdam ako ng pagkalungkot.
Tumira ako sa pamilya ng aking tiyuhin hanggang makapag-asawa ako. Nagtrabaho
ako bilang isang accountant sa bahay ng aking tiyuhin na ginamit nila bilang
pagawaan ng mga kasangkapan sa bahay.
● Pag-aasawa at pagkakasakit
Noong panahong iyon, inilihim ng karamihan sa mga naging biktima ng pagbomba
ang kanilang nakaraan. Lalung-lalo na sa kaso ng mga kababaihan na nais mag-asawa
balang araw. Karamihan sa kanila ay hindi nag-apply para tumanggap ng handbook
para sa mga naging biktima ng Atomic Bomb upang huwag malaman na sila ay
29

naging biktima ng pagbomba. Bagama’t labis akong nagpapasalamat sa tulong na
dulot ng handbook na ito, medyo natagalan bago ako nag-apply para tumanggap nito.
Tungkol naman sa pag-aasawa, umasa ako na hahanapan ako ng mapapangasawa ng
aking tiyuhin at tiyahin. Sa bandang huli ay nakasal ako sa pamamagitan ng isang“marriage interview”. Mapalad ako dahil hindi naman problema para sa naging asawa
ko na isa akong biktima ng Atomic Bomb.
Pagkatapos kong makasal, nag-alala ako sa aking magiging anak. May thyroid
cancer ako. Ang nakakatanda kong kapatid na lalaki at pinsan ay may sakit na cancer
din. Ang anak kong babae ay may acoustic nerve tumor. Iniisip ko kung sakaling may
kaugnayan ang sakit ng aking anak na babae sa pagbomba ng Atomic bomb.
● Pangarap para sa kapayapaan
Madalas kong kinukuwento ang aking mga karanasan bilang biktima ng Atomic
Bomb sa aking mga anak. Dinala ko na rin sila sa Peace Memorial Museum at
ipinaliwanag ko sa kanila ang sitwasyon noong panahon ng pagbomba.
Bagama’t lagi akong kapos sa oras noon sa araw-araw kong pamumuhay at hindi
ko man lang magawang bisitahin ang libingan ng aking pamilya, nagyon ay madalaskong nagagawa ito pati ang pakikipag-usap ng konti sa dati naming mga kapitbahay
bago umuwi ng bahay. Kung nabubuhay lamang ang aking ina, gagawin ko ang lahat
para lamang masiyahan siya at ipapadama ko sa kanya kung gaano siya kahalaga sa
akin. Kaya, tuwing makakasalubong ko ang sinumang nasa edad ng aking ina, parabang hindi ko magawang iwanan sila ng ganoon na lang, dahil gusto kong gawin ang
anumang bagay para masiyahan sila tulad ng nais kong gawin sa sarili kong ina.
Sa dami ng buhay na nasakripisyo sa pagbomba ng Atomic Bomb, nagpapasalamat
ako sa kalagayan ng katawan ko ngayon. At kung iisipin ko ang namatay kong ina,nais kong magkaroon ng mahaba at masiglang buhay alang-alang sa aking mga anak.

30Isang pangyayari sa summer nanais kong limutin, ngunit hindi
ko magawang kalimutan

Chiyoko Shimotake

31

● Buhay sa panahon ng digmaan
Ipinanganak ako noong 1921 sa nayon ng Tonoga (na binago sa pangalang
Kake-cho at kasalukuyang tinatawag na Akiota-cho), sa lalawigan ng Yamagata,
Hiroshima Prefecture.
Sa bandang 1940 o 1941, umalis ako sa bahay ng aking mga magulang at tumira sabahay ng isang guro sa nayon ng Tsutsuga (kasalukuyang Akiota-cho) upang
pag-aralan ang tea ceremony, pag-aayos ng mga bulaklak at iba pang mga pagsasanay
sa tamang asal o etiquete sa ilalim ng isang guro na kilala sa pagiging mahigpit sa
pagtuturo. Malaki ang naitulong nito sa aking buhay sa bandang huli. Pagkalipas ng
ilang taon, matapos pumanaw ang guro, nakiusap sa akin ang tagapamahala ng
edukasyon sa nayon ng Tsutsuga na ako ay pumalit bilang isang guro. Kumita ako
mula sa mga lecture fees na binayaran ng pamahalaan ng Tsutsuga.
Sa pagkakataong ito, nakilala ko si Hisashi Kawamoto, ang pamangking lalaki ng
Hepe o pinuno sa nayon ng Tonoga at nakasal kami noong Mayo 1944. Nakasal kami
dahil sa personal na koneksiyon ng aking ama, na isang empleyado sa Tonoga Village
Office. Pagkatapos naming ikasal, tumira kami sa bahay ng aking mga biyenan(biyenang lalaki na si Kamesaburo at biyenang babae na si Sekiyo) na malapit sa
tulay ng Tsurumi sa Hijiyama-honmachi sa siyudad ng Hiroshima. Bagama’t may
negosyo ang aking asawa sa pagbebenta ng relos, napilitan siyang magsara dahil may
ilang mga tindahan na sa lugar namin at hindi na kailangan ang ganito karami sa loobng bayan. Mahirap ang kalagayan sa digmaan, kung saan may kautusan na hindi
kailangan ang dalawang full-time na maybahay para sa isang sambahayan at dapat
magtrabaho ang mga babae. Sa sumunod na buwan pagkatapos ng aking kasal,
nagtrabaho ako sa isang military arsenal sa Kasumi-cho, kung saan nagtatrabaho din
ang aking biyenang lalaki.
● Bago mangyari ang pagbomba
Nasa nayon ng Tonoga rin ang bayang pinagmulan ng aking mga biyenan. Balakbumisita ng biyenan kong babae sa nayon ng Tonoga mula Agosto 3, subalit nagbago
ang isip niya sa umagang iyon at sinabi sa akin na, “Mauna ka muna. Bibisita na langako doon sa panahon ng Obon at lalagi ako ng sampung araw.” Kaya pumunta ako sabahay ng aking mga magulang sa nayon ng Tonoga mula Agosto 3 hanggang Agosto
5. Habang patawid ako sa tulay ng Tsurumi, hinabol ako ng biyenan kong babae atinabot sa akin ang isang payong na nasa mabuting kondisyon at sinabi na, “Iwanan
mo ito sa bahay ng iyong mga magulang dahil hindi ko alam kung ano ang
mangyayari kapag itinabi namin ito sa Hiroshima dahil sa patuloy na pagbomba.”
32

Pagkatapos ay sinabi niya na, “Ikumusta mo na lang ako sa iyong tatay at nanay atsiguruhin mong makabalik sa ika-lima.” Ito ang huling salitang binitiwan ngbiyenang kong babae. Habang nakikinig ako sa kanya, hindi ko akalaing ito na ang
magiging huling salita niya sa akin. Tuwing pumupunta ako sa bahay ng aking mga
magulang, gustong-gusto kong tumagal doon hangga’t maari at magpahinga ng husto,
kaya nagpasiya akong sumakay sa huling biyahe ng bus sa gabi ng ika-lima pauwi sabahay namin. Pauwi na sana ako noon pero hindi ako pinayagang sumakay sa bus attuloy bumalik na lang ako sa bahay ng aking mga magulang. Noong malaman ng
aking ama na hindi ako nakauwi sa amin, pinagalitan ako ng aking ama at ang sabiniya, “Ang isang taong hindi marunong tumupad sa pangako ay walang silbi.
Nakakahiya kina Ginoo at Ginang Kawamoto ang ginawa mo!” Sa ipinadala niyang
telegrama sa mga Kawamoto, sinabi niya na, “Gagawin ko ang aking makakaya para
siguruhing makauwi si Chiyoko bukas.”● Mula Agosto 6 hanggang Agosto 9
Sa sumunod na araw (Agosto 6), bagama’t alam ko na kailangan kong lisanin ang
bahay ng maaga sa umagang iyon dahil lumampas na sa araw na pinagkasunduan,
naging mabagal pa rin ang kilos ko sa araw na ito. Kung sakaling lumabas ako ng
maaga sa umagang iyon, siguro ay napatapat ako sa lugar na pinakamalapit sa
binagsakan ng Atomic Bomb. Hanggang sa sumapit ang 8:15 ng umaga. Pagkatapos
ng tila isang matinding kislap, nagkaroon ng malakas na tunog na para bang
dumadagundong ang lupa. Paglipas ng ilang sandali, nagkalat sa himpapawid ang
maraming piraso ng papel at mga nasunog na bahagi nito na may markang “Siyudadng Hiroshima” sa wikang Hapon. Noong makita ko ito, naisip ko na siguro may
nangyari sa Hiroshima. Pagkalipas ng ilang sandali, napag-alaman namin na talagang
may nangyaring masama sa Hiroshima. Sinikap kong bumalik sa Hiroshima, subalit
sinabi sa akin na mahirap lakarin ang ruta patungo sa siyudad, lalung-lalo na para sa
mga kakabaihan at kabataan. Kaya nauna munang naglakad ang aking ama patungosa siyudad ng Hiroshima para kumpirmahin ang kalagayan doon. Ayon sa kanya,
pagdating niya sa dati naming tirahan sa Hijiyama-honmachi, nakita niya na nasunog
na ang lahat. Sa pagitan ng mga natira ng sunog, natagpuan niya ang isang karatulakung saan nakasulat ang mensahe na, “Nasa dormitoryo kami sa arsenal.” Pumunta
siya doon at natagpuan niya ang aking asawa at mga biyenan. Ang biyenan kongbabae ay nagtamo ng matinding pagkasunog at naghihingalo na. Pagkatapos
kumpirmahin ang kalagayan ng aking asawa at mga biyenan, pinuntahan ng aking
ama ang aking tiyuhin sa Higashi-Hakushima-cho para alamin ang kalagayan niya.
33

Dahil gumuho ang buong bahay nila, pumunta ang tiyuhin ko sa lugar na nasa
bandang Koi para sumilong mula sa kapahamakan. Ang aking pinsan, na inatasang
magsilbi para sa “building demolition operations” sa ilalim ng student mobilization,ay namatay na.
Matapos libutin ang paligid, bumalik ang ama ko sa nayon ng Tonoga. Nalaman komula sa kanya na nasa dormitoryo sa arsenal ang aking pamilya pati ang aking asawa.
Pagkatapos sumakay sa bus ay lumipat ako sa tren (Kabe Line) at dumating ako sa
Hiroshima sa umaga ng Agosto 8. Habang ako ay naglalakbay patungo doon, nakita
ko na may maraming taong sugatan na halos naghihingalo, na nakalapag sa harap ng
estasyon sa Kabe. Ang bawat isa sa kanila ay may isang lata ng pagkain sa tabi ng
unan nila. May mga taong nagpunta para hanapin ang kanilang pamilya, habangtinitingnan ang mukha ng mga biktima at tinatawag ang pangalan ng kanilang mahalsa buhay. Subalit, walang sinuman sa kanila ang may lakas upang sumagot. Habangtinitingnan ko ang dami ng mga taong nasugatan, nag-alala ako ng husto sa kalagayan
ng sariling pamilya.
Huminto ang tren ko sa may estasyon ng Mitaki at pinababa ang mga pasahero.
Mula dito ay nagpatuloy ako patungo sa dormitoryo sa arsenal, habang dala-dala ko
ang pagkaing natanggap ko sa aking mga magulang, tulad ng pickled plums at bigas.
Subalit, sa lawak ng kapatagang likha ng pagkasunog, hindi ko alam kung saang
direksiyon ako dapat pumunta. Sinikap kong maglakad kahit nawala na ang mga
palatandaang dati kong nakikita. May nakita akong apoy. Sa pag-aakalang may tao sa
paligid nito, lumapit ako sa pinagmulan ng apoy upang magtanong, subalit nalamanko na ang apoy na ito ay mula sa mga bangkay na sinusunog. Kahit sa tulay, sa tabing daan, sa bukirin o anumang lugar ay may nakikita akong sinusunog na mga
bangkay. Habang pinagmamasdan ko ang mga sinusunog na bangkay, wala akong
maramdaman at hindi ko na rin pinansin ang amoy galing dito. Para bang naging
manhid ang aking damdamin sa mga nanyayari sa paligid ko.
Sa wakas, sa 3:00 ng umaga ng ika-siyam ay nakarating ako sa dormitoryo saarsenal. Bagama’t pumanaw na aking biyenang babae, nasa tabi pa rin ang kanyang
bangkay dahil ilang oras pa lang ang nakakalipas mula sa kanyang pagkamatay. Dahilnasa bukirin ang aking biyenang babae noong panahon ng pagbomba, matindi ang
natamo niyang pinsala. Halos nasunog ang buong katawan niya. Ang kanyang baba atsuso ay nasunog ng husto. Ayon sa aking biyenang lalaki, tila tumigil ang pagdaingng kanyang asawa kaya sinindihan niya ang ilang kandila at nakita niyang binawianna ito ng buhay. Kinabukasan ay gumawa ng kabaong ang aking biyenang lalaki para
ilagay ang bangkay ng kanyang asawa at pagkatapos ay sinunog ito sa bukirin ng
34

patatas.
● Pagkamatay ng aking asawang lalaki
Dahil nasa bahay ang asawa ko noon, walang makikitang anumang pinsala opagkapaso sa kanyang katawan. Ayon sa kanya, lumabas siya para iligtas ang biyenan
kong babae noong marinig niya ang sigaw nito habang nagtatrabaho sa bukirin.
Noong Agosto 15, nagising ako sa 5:00 ng umaga. Bagama’t sinabi ng aking asawa
na hindi ko kailangang gumising ng ganito kaaga, gumawa ako ng dumplings para
ialay sa kaluluwa ng aking biyenang babae dahil ikapitong araw ito mula sa kanyang
pagkamatay – ang araw na kung saan dapat kaming gumawa ng memorial service.
Gumawa din ako ng lugaw para sa aming tatlo. Sinubukan kong pakainin ng lugaw
ang aking asawa, na nakahiga sa sahig kasama ang aking biyenang lalaki sa isang
kuwartong may sukat na tatlong tatami mat, pero hindi siya gumalaw. Namatay siya
ng hindi man lang napansin ng aking biyenang lalaki. Dahil pinapalibutan na ng mga
langaw ang bangkay ng aking asawa, ipinaalam ko sa tanggapan ng lokal na
pamahalaan na namatay ang asawa ko sa ikalabing-apat (kahit na namatay siya sa
ikalabinlima), upang kahit papaano ay mapadali ang pagsunog o cremation niya,kung kaya nagawang sunugin ang bangkay ng asawa ko sa araw na iyon. Gumawa uli
ng kabaong ang biyenan kong lalaki at sa pagkakataong ito ay para sa aking asawa.
Nilagay namin ang bangkay ng aking asawa sa kabaong at pagkatapos ay sinunog
namin ito. Dahil nahirapan siya noon sa pagsunog sa bangkay ng aking biyenang
babae, nakiusap ang biyenan kong lalaki na isagawa ko ang pagsunog sa bangkay ng
aking asawa. Matindi ang aking pag-aatubili sa pagsunog sa bangkay ng isang taong
humihinga pa noong umagang iyon, subalit inisip ko na lang na responsibilidad ko ito
kaya sinindihan ko na ang apoy. Hindi ko magawang manatili doon habangnasusunog ang bangkay sa harapan ko. Tinangka kong umalis, pero hindi ako
makatayo dahil humapay-hapay ang aking mga paa. Kaya wala akong magawa kundi
gumapang na lang pauwi sa bahay. Sa dami ng mga bangkay na sinusunog sa
alinmang lugar, napaso ang aking mga paa at kamay sa kakagapang sa lupang mainit
pa mula sa pagsusunog na ginagawa.
Kinabukasan, lumabas ako para kunin ang natirang buto ng aking asawa at nagtaka
ako kung bakit hindi tumunog ang sirena para sa red alert kahit na may mga eroplanong kalaban na lumilipad sa himpapawid. Sa bandang huli ay napag-alaman kong
natapos na pala ang digmaan.

35

● Cyanide na gagamitin sa pagpapakamatay
Sa arsenal, nakatanggap ang lahat ng kababaihan ng cyanide. Sinabi sa amin na
dapat inumin namin ito kung sakaling ginahasa kami ng mga sundalong amerikano,dahil itinuturing ito na isang kahihiyan ng mga Hapon. Noong mamatay ang aking
asawa, tinangka kong inumin ang cyanide dahil naramdaman kong nawalan na ng
silbi ang buhay ko. Noong lumabas ang aking biyenang lalaki upang ipahayag ang
pagkamatay ng aking asawa sa tanggapan ng lokal na pamahalaan, inumpisahan konguminom ng tubig bago inumin ang cyanide. Subalit, sa mga sandaling iyon ay naisip
ko kung ano ang iisipin ng biyenan kong lalaki sa oras na datnan niya akong patay.
Kaya nagpasiya ako na huwag inumin ang cyanide, dahil naisip ko na hindi ako dapat
mamatay at tungkulin ko ang alagaan ang aking biyenang lalaki. Ginupit ko ang
mahaba kong buhok at sinunog ko ito kasabay ng bangkay ng aking asawa, habangsinasabi sa kaluluwa ng aking asawa na, “Patawad, mahal ko. Hindi pa ako puwedengpumunta sa kinaroroonan mo. Ito ang damdamin ko para sa iyo.” Kung hindi dahil sa
aking biyenang lalaki, malamang ay ininom ko na ang cyanide.
Pagkatapos kong bumalik sa nayon ng Tonoga, dala ko pa rin ang cyanide.
Natuklasan ang cyanide ng isa sa aking mga kapatid na lalaki at pagkatapos aysinunog niya ito. Hanggang hawak ko daw ang cyanide ay may posibilidad na
gamitin ko ito. Hindi ko maipaliwanag ang amoy ng nasusunog na cyanide.
● Ang pagkamatay ng aking biyenang lalaki
Naranasan ng biyenan kong lalaki ang pagbomba ng Atomic Bomb habang nasa
arsenal at matindi ang pagkapasong natamo niya sa kanyang likod. Kaya palagi
siyang natutulog ng padapa. Pagkamatay ng aking asawa, binalak kong pumunta sanayon ng Tonoga kasama ang aking biyenang lalaki. Subalit pumanaw siya noong ika
25 ng Agosto. 24 taong-gulang lang ako noon at sa pagkamatay ng aking asawa at
mga biyenan ay naiwan na akong nag-iisa sa Hiroshima. Akala ko noon na handa na
akong mamatay. Subalit hindi ko magawa ito, dahil tungkulin kong dalhin ang abo ng
tatlong namatay sa sarili nilang bayan at dalhin sa kanilang pamilya.
● Pagbabalik sa nayon ng Tonoga
Sa wakas ay nakabalik ako sa nayon ng Tonoga noong Septiyembre 6, dala ang abo
ng aking asawa at mga biyenan. Isinagawa ng kamag-anak ng aking asawa ang
funeral service sa bahay nila. Dahil masyado akong payat noon at hindi gaanong
mabuti ang kalusugan, nandoon ang aking mga magulang at mga kapatid parasuportahan ako. Dahil sa kanila ay nabubuhay pa ako ngayon. Naramdaman ko na
36

ang pagkakaroon ng mga magulang at kapatid ay isang napakalaking bagay. Tuwing
kakain kami ay ganadong-ganado sila kaya napapagaya tuloy ako. Sa panahong iyon
ay kapos kami sa pagkain, kaya pinilit ko ang sarili na kumain kahit wala akong gana,dahil sa pag-aakalang makakasama sa akin kapag hindi ako kumain. Sa tingin ko ay
nakabuti ito sa akin sa bandang huli.
Pagkatapos kong bumalik sa nayon ng Tonoga, pumunta ako sa siyudad ng
Hiroshima ng ilang beses kasama ang aking ama. Isang araw, hinabol kami sa
siyudad ng isang dayuhang naging bihag sa digmaan. Pagod na pagod na kami noonsa paglalakad sa paligid at napilitang dumaan sa isang lugar na walang daanan,pagkatapos ng bagyong Makurazaki. Sa labis na takot ay sinikap naming makatakbo
ng papalayo. Hinding-hindi ko makakalimutan ang pangyayaring ito.
● Muling pag-aasawa
Sa taong 1957 ay muli akong nag-asawa sa isang lalaking may tatlong anak, noong
dalawang taong gulang ang bunsong anak niya. Sa umpisa, binalak kong tanggihan
ang kanyang alok ng kasal dahil wala akong karanasan sa pagpapalaki ng bata.
Subalit, noong makita ko ang mga anak niya ay nagbago ang aking isipan.
Kaakit-akit ang mga anak niya at tuloy ay pumayag akong makasal kami dahil alamkong hindi na ako magkakaroon ng sariling anak at naramdaman ko na magiging
masaya ako sa pagpapalaki sa mga anak niya.
● Kalagayan ng kalusugan
Maraming beses akong nag-alala sa aking pisikal na kondisyon. Kasalukuyan ay
kinakailangan kong magpatingin sa iba’t-ibang uri ng manggagamot. Tuwing pupunta
ako sa klinika ng aking dentista sa aming lugar para magpabunot ng ngipin, sinasabiniyang isama ko ang isang manggagamot dahil hindi normal ang pagtuyo ng aking
dugo.
Noong 2001, may pitong taon na nakakaraan, nagkaroon ako ng operasyon para sa
ovarian cancer. Ang cancer na ito ay kumalat na hanggang sa aking bituka, kaya
itinuturing itong isang major operation dahil higit sa 50 cm ng aking bituka ay
kinailangang tanggalin. Ang ovarian cancer ay isang sakit na mahirap gamutin at ito
ay kumalat na sa aking bituka. Kaya, nakakapagtataka na nakaligtas ako ng buhay.
Noong nagkaroon ako ng ovarian cancer, pakiramdam ko ay mapait ang lasa ng
mga pagkain. Kailan lang ay naramdaman ko uli ito, kaya pumunta ako sa ospitalpara magpatingin sa isang manggagamot. Habang nasa ospital, napag-alamang may
bumara sa aking bituka at kailangan kong lumagi sa ospital.
37

● Pagsagap ng radiation mula sa pagbomba ng Atomic Bomb
Bagama’t hindi ako nagkaroon ng mga paso mula sa direktang epekto ng radiation
ng Atomic Bomb, dinapuan ako ng mga langaw na nag-iwan ng kanilang mga itlog sa
aking buong katawan, pati ang aking mga kamay, paa at likod at naglabasan ang
napakaraming uod mula sa aking balat. Napakatindi ng sakit na dulot nito na parabang kinakagat ako ng mga niknik o horsefly. Maraming natirang marka sa aking
likod mula sa mga uod na kumapit sa aking katawan noon, kaya hindi ako makapunta
sa anumang public bath o mga hot springs.
Tuwing makikita ng mga manggagamot sa ospital ang aking likod ay tinatanong
nila ako kung ano ang nangyari sa akin. Sinasabi ko sa kanila na nakuha ko ito mulasa pagbomba ng Atomic Bomb. May ilang dokotor ang nagtanong kung nakalabas
ang likod ko sa panahon ng pag bomba, pero hindi naman ganoon ang nangyari.
Napakahalaga para sa atin ang kapayapaan at isang pagkakamali ang pagkakaroon
ng digmaan. Kahit sa ating sariling tahanan, hindi magiging masaya ang samahankapag may gulo o problema sa isa’t-isa, kaya mahalagang iwasan ang mga ito at
panatiliin ang matiwasay na pagsasama.

38

Masuwerte ka talaga

Toshio Miyachi

39

● Buhay sa panahong iyon
Ipinanganak ako noong 1917 sa nayon ng Nakanosho, sa lalawigan ng Mitsugi(kasalukuyang Innoshima-Nakanosho-cho, siyudad ng Onomichi). Habangnagtatrabaho ang aking ama sa tanggapan ng koreo sa Nakanosho, ang aking ina naisang full-time na maybahay, ay nag-aararo ng isang maliit na bukirin. Dalawang taon
matapos akong ipanganak bilang pinakamatandang lalaki na sinundan ng tatlong
kapatid na babae, isinilang ang aking bunsong kapatid na lalaki. Namatay ang aking
nakakabatang kapatid na babae noong 1924, pagkatapos siyang isilang. Pagkatapos
nito ay namatay din ang aking ina. Mula noon ay kaming dalawa lang ng aking ama
ang nakatira sa bahay.
Noong 1939, pinatawag ako para magsilbi sa military kung saan nadestino ako sa
5th Division, Field Artillery, 5th Regiment. Bilang pinuno ng aming pulutong,
nadestino ako sa iba’t-ibang lugar, tulad ng Vietnam at Tsina sa loob ng tatlong taon.
Pagkatapos kong magretiro, nagtrabaho ako sa Marukashi Department Store, sasangay nito sa Hikari, na pinangangasiwaan ng aking pinsan. Noong 1943, lumipat
ako ng trabaho at namasukan sa sangay na tanggapan ng Miyaji Steel Manufacturing
Company sa Hikari, na pinangangasiwaan ng aking lolo. Lumipat ako ng trabaho
dahil ang lokasyon ng punong-tanggapan ng bagong kompanya ay mas malapit sa
tirahan ng aking ama, kaya mas madali para sa akin na alagaan siya. Sa paglipat ko
ng trabaho ay nag-asawa din ako. Ipinanganak ang panganay naming lalaki noong
Abril 1944.
Noong Abril 1945, nakatanggap uli ko ng kautusan para magsilbi sa military.
Pangalawang beses ko na ito. Sa panahong ito ay inilipat ko ang aking asawa at anaksa Innoshima para sumilong doon. Inatasan akong magsilbi sa Field Artillery, 5th
Regiment, pero sa pagkakataong ito ay nagsilbi ako sa regimental headquarters bilang
isang military register keeper. Limitado ang bilang ng mga natira sa punong himpilan
dahil ang karamihan sa mga sundalo ay ipinadala sa iba’t-ibang bahagi ng bansa
upang ipagtanggol ang kabuuang bahagi ng bansang Hapon. Bilang isang sundalo,ang pangunahing tungkulin ko noon bilang military register keeper ay ang pagsagawa
ng isang military register o talaan at pamamahagi ng mga military pocketbooks.
Hindi ko kinailangang sumali sa mga operasyon ng military.
Si Sarhento Okada, ang nakakataas kong opisyal, na kababalik lang mula sa nayon
ng Kobatake, sa lalawigan ng Jinseki (kasalukuyang Jinsekikogen-cho, lalawigan ng
Jinseki), ay isang natatanging tao. Dahil kami lamang dalawa ang nagtatrabaho sa
iisang kuwarto, naging malapit siya sa akin.
Noong Hunyo 1945, binago ang pangalan ng aking grupo at ito ay naging Chugoku
40

Military District Artillery Reserves (Chugoku 111st Unit). Ang pangkat na ito ay nasa
kanlurang bahagi ng Hiroshima Castle. May ilang two-story military barracks ang
itinayo para palibutan ang kanal, kung saan may nakatalagang apat na pangkat ng
mga sundalo.
● Sitwasyon bago naganap ang pagbomba ng Atomic Bomb
Ang balak ko noon ay bumalik sa dating kompanyang pinapasukan pagkataposkong makaalis sa military. Ganoon din pala ang pinaplano ng kompanya para sa akin.
May pinadalang liham mula sa presidente ng kompanya sa aming pangkat upang
alamin kung puwede akong bumisita sa siyudad ng Hikari para dumalo sa isang
mahalagang pagpupulong. Subalit, nag-atubili akong humingi ng permiso paralumabas dahil ayokong isipin ng iba kong kasamahang sundalo na iniwan ko ang
aking puwesto para dumalo sa isang business meeting sa dating kompanyang
pinangangasiwaan ng aking mga kamag-anak. Habang ako ay nag-aatubili ng ganito,
binigyan naman ako ng konsiderasyon ni Sarhento Okada at sinabi niya na, “Huwag
kang mag-alala. Ako ang kukuha ng permiso para sa iyo.” Dahil sa kanya ay
nabigyan ako ng permiso para makalabas at noong Agosto 5 (Linggo) ay nasa
siyudad ng Hikari na ako. Kalakip ng permisong ipinagkaloob sa akin ay ang
kondisyong sasakay ako sa tren na darating sa estasyon ng Hiroshima sa 9:00 ng
umaga, sa sumunod na araw ng Agosto 6 (Lunes) at pagkatapos ay kailangang
bumalik ako sa aking pangkat.
Nagising ako sa 4:00 ng umaga noong Agosto 6 at pagkatapos ay sumakay ako ng
tren mula sa estasyon ng Hikari pagkatapos kong mag-almusal. Sa 8:15, kung kailan
ibinagsak ang Atomic Bomb, ang tren na sinasakyan ko ay nasa paligid na, bago
dumating sa estasyon ng Iwakuni. Wala akong gaanong marinig sa labas dahil sa
sobrang ingay ng tren, kaya hindi ko narinig ang tunog mula sa pagsabog ng bomba.
Subalit, ang lahat ng mga pasahero ay nakatingin sa mga bintanang nasa kanangbahagi ng tren (sa direksiyon na tinatakbuhan nito) at sinabing, “May malaking ulap
ng usok na parang isang advertising balloon na kumakalat sa himpapawid ng
Hiroshima.” Walang anumang anunsiyo ang ginawa at walang sinuman ang
nakakaalam kung ano ang nangyayari at patuloy na tumakbo ang tren hanggang
huminto ito ng bigla sa estasyon ng Itsukaichi. Sa estasyong ito, kung saan nahinto
din ang iba pang tren na nauna, inutusang bumaba ang lahat ng mga pasahero dahil
hindi maaring ituloy ang biyahe patungo sa Hiroshima. Nag-alala ako dahil nangako
akong babalik agad sa aking pangkat pagdating ko sa Hiroshima sa 9:00 ng umaga.
Sa harap ng estasyon ng Itsukaichi, medyo dumilim ang palibot na parang gabi na,
41sanhi ng maitim na usok na binubuga ng makina ng tren, kaya hindi ko namalayan
ang kilos ng mga tao sa paligid. Pagkalipas ng ilang sandali ay humupa na ang usok
at napansin kong may nakaparadang truck ng military police sa di kalayuan. Parang
katatapos lang ng kanilang pakay o lakad sa lugar na ito ang mga pasahero ng truck,kaya nakiusap ako kung puwedeng makisakay patungo sa Hiroshima Castle upangmakasama ko ang aking pangkat. Pumayag agad sila. Dalawa sila, isang Kabo at
isang Sarhento. Napansing kong masigla ang dalawa at tila walang mga sugat na
natamo sa katawan, kaya naisip kong hindi siguro sila direktang naapektuhan ng
pagsabog ng Atomic Bomb. Kung sakaling buhay pa sila ngayon, nais ko silang
makaharap ng personal para pasalamatan.
● Sitwasyon sa siyudad pagkatapos ng pagbomba
Bagama’t hindi ko masyadong matandaan ng husto kung anong ruta ang dinaanan
namin mula sa Itsukaichi patungo sa Hiroshima, sa palagay ko ay bumiyahe kami sa
isang diretsong daan at may nilampasan kaming mga taniman ng bigas. Sa gilid ng
daan ay may daloy ng mga taong nagmamadaling tumakas mula sa kapahamakan.
Pagkatapos pumasok sa siyudad ng Hiroshima, dumaan kami sa riles na dinadaananng tren o street tram. Siguro ay nakatakas na ang karamihan dahil parang walang tao
sa siyudad. Wala rin kaming makitang mga aso o pusa.
Bagama’t nakisuap ako sa kanila na ihatid ako hanggang sa Hiroshima Castle
lamang, ibinaba nila ako sa may harapan ng tulay ng Aioi. Halos tanaw ko na ang
kinaroroonan ng aking pangkat mula sa tulay na ito, kaya naisipan kong lakarin na
lang patungo doon. Subalit hindi ako makalakad dahil sa init ng nasunog na daan.
Bagama’t nakabalot sa gaiters ang suot kong sapatos na may sintas, hindi ako
makalakad ng kahit isang metro kaya napilitan akong huminto sa tulay.
Siguro may isang oras ang nakalipas sa ginagawa kong pagsulong at pag-urong ng
50 cm sa tulay ng Aioi. Bigla na lang umulan ng malakas na parang karayum na
tinatarak sa aking balat. Kulay itim ang ulan, na bumalot sa paligid na para bangnabuhusan ito ng langis. Subalit noong kinuskos ko ng kamay ang aking mukha,
hindi ko naman naramdaman na malangis ito. Sa kalagitnaan ng kapatagang tinupok
ng apoy, wala akong masilungan sa patuloy na pag-ulan. Habang basambasa ang
buong katawan ko sa ulan, wala akong magawa kundi hintayin itong tumila.
Pagkatapos tumila ng ulan, biglang nagbago ang temperatura at napansin konglumamig ang panahon na katulad ng autumn. Lumamig na rin ng konti ang mainit na
lupa, kaya medyo madali na ang paglalakad sa ibabaw nito.
Pagdating ko sa kinaroroonan ng aking pangkat, nakita ko ang kahabag-habag na
42ayos nito. Sa dating kinatatayuan ng aming barracks, nawasak ang lahat ng mga
gusali, tinupok ng apoy hanggang abo na lang ang natira at pagkatapos ay tinangay
ng ulan na halos walang bakas ng dating anyo ng paligid ang natira.
Si Sarhento Okada naman ay nag-aagaw buhay na dahil sa dami ng paso na natamo
niya sa buong katawan. Bagama’t nasa ganitong kondisyon, humihinga pa namansiya. Sa tindi ng kanyang pagkapaso, halos hindi ko siya agad nakilala hanggang sa
narinig kong sinabi niya na, “Miyachi, ang suwerte mo talaga!”. Pagkatapos nito ayumalis ako ng pansamantala subalit sa pagbalik ko sa bandang gabi ay hindi ko na
makita si Sarhento Okada. Siguro ay inilipat siya sa ibang lugar.
Bagama’t hindi ko matandaan ng husto, siguro nakilala ko si Heneral Shunroku
Hata ng 2nd Army Forces Command pagkatapos nagkaroon ng itim na ulan noong
Agosto 6. Inutusan ako ng kanyang asssistant o adjutant at sinabi na, “Ikaw, dalhin
mo si Heneral Hata at itawid mo siya sa ilog ng Temma at iwasan mong mabasasiya!” Medyo maliit si Heneral Hata. Sinunod ko ang utos at tumawid ako sa ilog
habang pasan ko sa likod si Heneral Hata. Napansin kong hindi naman siya
masyadong mabigat.
● Pagsagawa ng rescue operations
May 90 sundalong nakatakas sa pagbomba, ang nagtipun-tipon sa kanlurang panigng parade ground. Ako at ang ilang mga sundalo ay inatasan sa pagsunog ng mga
bangkay. Napakaraming bangkay ang dapat naming sunugin, 250 sa isang araw at
300 naman sa susunod.
Habang ginagawa namin ito, kapansin-pansin ang bangkay ng dalawang sundalongamerikano na nakahilatay sa hagdanan ng Hiroshima Castle. Sa palagay ko ay mga
bihag sila o POW mula sa hukbong amerikano na nasa loob ng gusaling katabi ng
Hiroshima Castle noong panahong iyon.
Sa araw ng pagbomba noong Agosto 6, wala kaming makain kaya isinama ko ang
30 sa aking mga tauhan patungo sa munisipiyo para kumuha ng tinapay. Subalit ang
sitwasyon ay iba sa aming inaasahan. Nakipagtalo kami sa nangangasiwa ng
munisipiyo ngunit hindi namin sila makumbinsi na bigyan kami ng tinapay. Sa araw
na iyon ay wala kaming magawa kundi uminom ng mainit na tubig na may asukal
para kahit papaano ay mabawasan ang gutom na nararamdaman namin. Mula Agosto
7, nakatanggap kami ng rice balls pati matigas na tinapay mula sa rasyon na
ipinagkaloob ng mga rescue team mula sa labas ng siyudad.
Habang natutulog sa labas, ipinagpatuloy namin ang aming rescue operations
hanggang sa katapusan ng Agosto.
43

Sa wakas, ipinalabas ang isang kautusan noong Agosto 31, para buwagin ang lahatng mga pangkat. Sa pagbuwag ng mga pangkat, ang iba’t-ibang kagamitan na
nakaimbak sa mga bodega ng military ay ipinamahagi sa mga sundalo. Nakatanggap
ako ng mga uniporme ng military at kumot. Ang ilang sundalo na galing sa labas ng
bayan ay nakatanggap ng mga kabayo mula sa military at ito ang sinakyan nila pauwi
sa kanilang tahanan.
Noong Septiyembre 1, sumakay ako sa isang bapor mula sa piyer ng Itozaki atbumalik ako sa Innoshima.
● Mga sakit
Pagkalipas ng dalawang buwan mula noong bumalik ako sa Innoshima, habangumiihi ako sa isang bukirin, nagulat ako dahil humigit-kumulang sa 1-sho (mga 1.8
litros) ng ihi na kulay kape ang lumabas mula sa katawan ko. Pagkatapos nito ay
patuloy na lumabas ang kulay kape na ihi. Sa sumunod na taon, napasok ako sa
ospital sanhi ng problema sa loob ng aking tiyan. Pagkatapos nito ay nagkaroon ako
ng sakit sa atay kaya kinailangan kong lumagi sa ospital. Noong 1998, napasok uli
ako sa ospital pagkatapos malamang may cancer ako sa pantog. Patuloy ang aking
pagpapagamot hanggang sa kasalukuyan.
Noong Septiyembre 1960, natanggap ko ang A-Bomb Survivor’s Health Book
Certificate. Bago ipinagkaloob sa akin ang certificate, nag-atubili akong tanggapin ito.
Kaya pinag-isipan ko ng husto at sinunod ko ang payo ng munisipiyo na tanggapin
ito. Sa bandang huli, nagpasalamat ako sa pagkakaroon ng certificate, dahil
nakatulong ito lalung-lalo na kapag nagkaroon ako ng sakit na may kaugnayan sa
naganap na pagbomba.
● Buhay pagkatapos ng digmaan
Pagkatapos ng digmaan, nagbukas ako ng isang maliit na tindahan sa Innoshima.
Sari-saring bagay ang ibinibenta sa tindahang ito. Dahil ang tindahang ito ay nasa
probinsiya, hindi lamang pagkain ang ibinibenta kundi pati ang pagkiskis ng bigas at
trigo, paggawa ng purified oil pati mga kasangkapan sa bahay. Bagama’t may
kahirapan ang kabuhayan noon, kahit papaano ay nagawa kong pag-aralin ang aking
mga anak sa kolehiyo.
Noong 1946, pagkatapos isilang ang aming panganay na babae, namatay ito
kasabay ng kanyang ina. Nag-asawa uli ako noong 1947 sa kasaluyan kong asawa at
nagkaroon kami ng dalawang anak na lalaki at isang babae. Mahina ang
pangangatawan ng lahat ng aking mga anak, na isinilang pagkatapos ng digmaan,
44

kaya pinaghihinalaan ko na may kaugnayan ito sa radiation na natamo ko noongpagbomba ng Atomic Bomb. Pinapayuhan ng aking asawa ang aming anak na babaena huwag banggitin na siya ay isang second-generation na biktima ng pagbomba ng
Atomic Bomb, dahil baka makaapekto ito sa kanyang pag-aasawa sa hinaharap.
● Pagkamatay ng nakakataas na opisyal sa pagbomba ng Atomic Bomb
Kung sakaling nagpatuloy ang digmaan pagkatapos ibagsak ang Atomic Bomb,siguro mas naging malala ang kalagayan sa Japan. Naniniwala ako na ang nakamit na
kapayapaan sa kasalukuyan ay bunga ng napakaraming sakripisyong isinagawa.
Dahil sa desisyon ni Sarhento Okada na bigyan ako ng pahintulot upang makaalis,naiwasan kong matapat sa pagsabog ng Atomic Bomb kung kaya nabubuhay pa ako
ngayon. Nawalan na ako ng balita tungkol sa kinaroroonan ni Sarhento Okada mulanoong Agosto 6, kung kailan sinabi niya sa akin na, “Miyachi, ang suwerte motalaga.” Matagal na naging palaisipan ito para sa akin. “Nais kong iparating ang aking
taos-pusong pasasalamat sa iyo, Sarhento Okada.” Dahil naintindihan ng mga anakko ang aking nararamdaman para kay Sarhento Okada, tumulong sila sa paghahanap
ng impormasyon sa pamamagitan ng Internet pati ang pagtawag sa iba’t-ibang templo
hanggang sa matagpuan ang libingan ni Sarhento Okada.
Noong 2007, binisita ko ang libingan ni Sarhento Okada kasama ng aking pamilya.
Pagkatapos magbigay ng galang sa libingan niya at ipahayag ang aking taos-pusong
pasasalamat sa kanyang kaluluwa, tila napakalaking bigat ang natanggal sa aking
dibdib.

45

46

Pagnanasa para sa Kapayapaanng Susunod na Henerasyon

Tokio Maedoi

47

● Ang buhay bago sumabog ang A-bomb
Noong taong 1945, magkasama kami nakatira ng nanay kong si Hisayo at ang
dalawang ate ko sa Kusunoki-cho 1-chome. Kahit nasa unang baitang ako ng
Mababang Paaralan ng Misasa, Advanced Department noong panahon na iyon,
nagtrabaho ako araw-araw sa mga pabrika at iba pang lugar bilang kasama sa
mobilisasyon ng mga mag-aaral, kaya hindi ako nakapag-aral sa paaralan.
Pinagtrabaho ako, kasama ang apatnapong kamag-aral doon sa pabrika ng Nissan
Motor Co., Ltd. sa Misasa-honmachi 3-chome. Ang aking dalawang ate ay
nagtrabaho din, si Kazue sa Hiroshima Postal Savings Branch at si Tsurue sa pabrika
ng uniporme ng sundalo sa Hiroshima Branch.
● Ika-6 ng Agosto
Noong umagang iyon, ako ay nagtatrabaho bilang mobilized na estudyante sa
Nissan Motor Co., Ltd. Kami ay nakakalat sa loob ng pabrika, at ako ay nasa
opisina kung saan ginampanan ko ang trabaho tulad ng pagbibigay ng mga piesa sa
mga trabahador pag kinakailangan nila. Noong oras na iyon, kinailangan ang mga
turnilyo, kaya umalis ako sa opisina hawak ang dalawang kahon at lumakad patungosa pabrika na nasa likod ng gusali. Bigla nalang, ako ay nabalot sa asul na ilaw na
parang apoy na sumabog galing sa gas burner, at sabay nawala ang aking paningin at
ang pakiramdam ko ay parang lumulutang sa hangin. Akala ko, tinamaan kami ng
bomba, ngunit tinanggal na ang babala ng air raid and di namin kayang ipagtanggol
ang sarili. Ang una kong naisip, ay “O, mamamatay na ako….”
Hindi ako sigurado kung ilang minuto ang lumipas bago ako nagkamalay, atnalaman ko nalang na nakahiga ako sa lupa. Mayamaya, nang lumiwanag ang
paligid, bumalik ang aking paningin at naisip ko “Buhay pa ako!”
Natumba ako sa tabi ng nabuwal na tanke ng gas kaya’t nagasgas ang balat ng
aking kamay. Naisip ko, kalbo ako at nakasuot lang ng kamesang may maiksing
manggas at kwelyong bilog at pantalong maiksi noong pumutok ang A-bomb kaya
nagkaroon ako ng malubhang paso kung saan walang takip sa aking katawan.
Ngunit sa panahong iyon, hindi ko agad naisip ang matinding sakit sa aking katawan
dahil wala akong naramdaman. Dahil hindi ko makita ang aking mga kaklase na
kasama ko sa trabaho, naisip ko ang aking pamilya at ninais kong makauwi. Noongpalakad na ako, nakita ko ang malaking bakal na pultahan ng pabrika na nabuwal na
may tatlo ka taong naipit sa ilalim nito. Sa tulong ng ibang tao sa tabi, naalis naminsila sa pagkakabaon at pagkatapos sinabi ng lahat na “Alis na, alis na” at tumakas
kami sa pabrika.
48

● Kalagayan matapos ang pamomomba
Ang bayan ay napuno sa mga bumagsak na mga gusali at pader, at di ko nakikita
ang mga lansangan. Umuusok ang buong paligid sa nangyaring sunog, at lahat ng
naglalakad ay may paso samantalang ang iba’y tumatakas dala-dala ang kanilang mga
anak. Habang naglalakad ako sa ibabaw ng mga labi at mga kahoy na nabuwal,
isang pakong naka-usli ang tumusok sa aking sapatos at talampakan ngunit di ko
naramdaman ang sakit dahil sa malaking takot ko. May naririnig akong mga daing
na humihingi ng tulong na nanggaling sa mga natambak na mga labi, ngunit nataranta
na ako at tuluyan akong naglakad na hindi na tumulong sa mga humihingi ng saklolo.
Noong dumating ako sa bahay namin, nakita kong tuloyan na itong nawasak.
Hindi ko natagpuan ang nanay at ang dalawang ate kahit alam kong nakatigil siladoon. Napuno ako ng takot sapagka’t labing-dalawang taong gulang pa lang ako
noon at naisip kong “Nag-iisa nalang ako sa mundong ito.” Tinititigan ko nalang
ang aming nawasak na tahanan at natuliro kasama sa pag-iisip na “Ito na ang
katapusan.” Samantalang nag-iisip ako, narinig ko sa ilang taong nagsasabing“Lumalawak ang sunog. Magsitakas na kayo!” at unti kong nagkaroon ng lakaspara tumakas. Noong lumakad ako patungo sa evacuation site na dati pang napili ng
aming pamilya, natagpuan ko ang isang kaklase na nagtatrabaho din sa parehong
pabrika na nagngangalang Nakamura. Siya ay patungo sa tahanan ng kanyang
kamag-anak doon sa Mitaki-cho at inanyayahan niya akong sumama noong sinabiniyang “Halika’t magsama tayo.”
Dahil ang Mitaki-cho ay nasa tabi ng bundok, hindi ito masyadong natamaan ng
bomba. Ang bahay ng tiyahin niya’y bintana lang ang nasira. Pagkakita sa amin,
ang sabi ng tiyahin niya, “Salamat at naligtas kayo, salamat.” Binigyan kami ng
kanin pero wala akong ganang kumain. Noong nakapagpahinga na ako nang kaunti,
nagsimula ko nang naramdaman ang sakit sa aking katawan at naisip ko na may
masamang nangyari sa akin. Napaso ang mga bahagi ng aking katawan na hindi
nakadamit, kaya ang katawan ko’y puno ng paltos na sobrang laki at namamaga.
Hindi rin ako nakasuot ng sumbrero kaya nasunog din ang aking ulo at kumikirot sasakit. Ang sabi nila, pag ang katawan ay 1/3 nasunog, dapat patay ka na. Pero sa
isip ko, mas malala pa ang mga paso ko sa katawan.
Nagsimulang umulan bago umabot ang tanghalian. Ito’y isang magandang
pakiramdam sa aking katawan kaya pinabayaan kong maulanan ako. Noongtinitigan ko ang ulan, may kislap itong parang gasolina. Ngunit noong panahon na
iyon, hindi ko ito nauunawaan, ngunit sa ngayon, ito pala ang tinatawag naradioactive “Black Rain” o “Itim na Ulan.”49

Pagkatapos, nagpaalam ako kay Nakamura at sinimulan kong maglakad ulit upangmakarating sa paaralan sa Yasu-mura (ngayo’y Asaminami-ku, lungsod ng
Hiroshima), kung saan ang aming evacuation site. Umiinit ang pakiramdam ng
katawan ko kaya kumuha ako ng mga pepino sa bukid at piniga ko ang katas nito sa
mga paso ng katawan ko at tuluyang lumakad.
Sa wakas, umabot din ako sa paaralan, ang himpilang pangririlyebo ay bukas atpuno ng mga nasalantang tabi-tabing nakahiga parang mga isdang nahuli. Doon ako
nakatanggap ng pangangalagang medikal sa unang pagkakataon, kung saan pinahiranlang ng mantika ang aking mga paso. Ang paaralan ay punong-puno ng mga
nasalanta kaya nilipat ako sa ibang silungan. Habang palipat ako doon, bigla kongnatagpuan ang aking ate na si Tsurue. Nasa bahay siya noong sumabog ang A-bombat nakapaikot din ng benda ang kanyang ulong nasugatan. Nang sa wakas ay
nakakita ako ng kamag-anak, naisip ko “Ahh, hindi pala ako nag-iisa,” at ako ay
naginhawaan. Sinabi ng ate ko na ang aming nanay ay ligtas kaya hinanap naminsiya. Siya’y nasa beranda noong sumabog ang A-bomb, kaya ang binti niya ay may
malalim na sugat at nagkaroon ng maraming paso sa mukha. Pagkatapos,
nagkasama kami pati ang ate kong si Kazue na nagtatrabaho sa Hiroshima Postal
Savings Branch.
Tumira kami sa Yasu-mura hanggang natapos ang digmaan. Naalala ko ang
sobrang ginhawa noong naunawaan kong hindi na kailangang sumama sa digmaan.
Tumagal kami ng dalawang linggo sa Yasu-mura, pagkatapos ay lumipat sa bahay ng
mga kamag-anak doon sa bayan ng aking tatay sa Gono-mura sa Takata-gun (ngayo’ylungsod ng Akitakata).
Habang lumalala ang aking kalusugan, marami ang nagsasabing “Hindi na siya
tatagal pa.” May doktor na ipinadala sa Gono-mura, kaya isinakay ako sa isangmalaking kariton na may dalawang gulong at dinala upang bigyan ng tulong. Doonsa unang pagkakataon ginamot ang aking mga paso na nilagyan ng puting gamot na
pampaso at sa wakas nakatanggap na rin ako ng tulong. Dahil sa malubhangkalagayan ng aking mga paso, hindi ko maalis ang aking damit kaya kinailangang
guntingin ang aking damit. Mataas ang aking lagnat at kinailangan kong may
humawak sa akin para pumunta sa banyo. Bagama’t sugatan ang aking nanay,
pinilit pa rin niya akong alagaan, ang kanyang bunso at nag-iisang anak na lalaki.
Naalala kong nagpuyat ang aking nanay at pinapaypayan ako magdamag at
sinasabing “Mainit, di ba?” Noong nagsisimulang gumaling ang aking mga paso,
nagsimula namang dumugo ang aking ilong. Ang pagdurugo minsan ay hindi
mahinto hangga’t nabigyan ako ng iniksyon ng doktor.
50

Unti-unti akong gumaling at nagsimulang pumasok sa paaralan. May tatlong
mag-aaral sa paaralan na iyon na lumipat din galing sa lungsod ng Hiroshimapagkatapos itong nabomba.
Minsan noong Setyembre, naging mausisa ako kung ano na ang nangyari sa
Hiroshima kaya’t nag-iisa akong sumakay ng bus patungo doon. Sa tabi ng bahay
naming nawasak, nakita ko ang dati naming kapitbahay na nakatira sa itinayo nilang
kubo at nakausap ko sila. Mayroon ding ibang mga kubo na itinayo na nagbigay
kaunting proteksyon sa ulan. Pumunta ako sa pabrika ng Nissan Motor Co., Ltd. at
nagkataong natagpuan ko ang katiwala ng planta. Kinumusta niya ako at sinabi niyakung ano ang nangyari noong sumabog ang A-bomb. Nangilabot ako ulit noong
kinuwento niya na umusli ang mga mata ng babaeng kasamahan sa opisina kun saan
ako naninilbihan bago sumabog ang bomba. Mula noon, hindi ko na nakita ang
apatnapung kaklaseng nagtatrabaho sa pabrika at hanggang ngayon ay hindi ko na rin
alam kung ano ang nangyari sa kanila.
● Muling pagtatayo ng aking buhay
Pagkaraan ng dalawa o tatlong taon, bumalik ako sa lungsod ng Hiroshima upang
itayo muli ang aking buhay dahil sa walang trabahong matagpuan sa kabukiran.
Dahil hindi ako nakapag–aral, nahirapan akong humanap ng trabaho. Gayunman,
nagtrabaho ako bilang tagahatid ng pahayagan, sa mga konstruksyon, at kahit anong
trabaho para lang may pera akong pambili ng pagkain.
Noong ako ay dalawampu’t tatlong taong gulang na, pinasya kong magpakasal, at
dahil sa kagustuhan kong malaman ng magiging asawa ko ang aking nakaraan, sinabi
ko sa kanya na nakaligtas ako sa A-bomb. Sa kanyang buong pag-uunawa,
pumayag siyang magpakasal sa akin. Noong panahong iyon, maraming impormasyon
ang lumalabas sa mga pahayagan tungkol sa mga epekto ng A-bomb sa mga taong
nakaligtas, ngunit sinikap kong hindi mag-alala. Noong ako ay dalawampu’t pitong
gulang, isinilang ang aking unang anak na lalaki at kasabay sa panahong iyon
ipinasok ako ng bayaw ko sa Toyo Industries Co., (ngayo’y Mazda Motor
Corporation). Mula noon, palagi akong lumilipat ng trabaho, ngunit ang bayaw ko
ay nagpapalakas ng loob ko upang magkaroon ako ng pagtitiyaga at kumilos nangmasigasig, kaya sinimulan ko ang trabaho na may pagpupunyagi alang-alang sa aking
anak.
● Pag –alala sa kalusugan
Habang kausap ko ang mga kasamahan ko sa trabaho sa pang-gabi, nakakilala ako
51

ng isang nakaligtas sa A-bomb habang nasa tulay ng Aioi. Dahil halos nasa gitnasiya sa pamomomba, nagulat ako sa kanyang sinabi.
Nakatanggap siya ng
pakiusap galing sa Atomic Bomb Casualty Commission na dumaan sa isang pisikal
na iksamen. Sapagka’t pareho kaming nakaligtas sa A-bomb, kami ay natutuwang
nakipag-usap sa isa’t-isa. Ngunit, ang kanyang pisikal na kalagayan ay humina at
na ospital siya, bagama’t minsan pang nakabalik sa trabaho ngunit pumanaw din siya
noong umabot sa limampung taong gulang. Patuloy ang pag-alala ko sa aking
kalusugan, kaya naisip kong isang milagro na buhay pa ako hanggang ngayon.
Patuloy akong nagtrabaho hanggang umabot sa edad ng pamamahinga noong ako ay
may limampu’t-limang taong gulang.
● Pagnanasa para sa kapayapaan
Ang dahilan kung bakit ako nagpasyang i-kuwento ang karanasan ko sa
A-bombing ay dahil ang pisikal na kalagayan ko ay pahina na habang ako’ytumatanda at dahil lumalakas ang aking hangaring ipaalam ito sa mga kabataan.
Ang mga kabataan ngayon, hindi pinipilit na makipag-digmaan katulad noong unang
panahon, samantalang malaya nilang gawin ang kanilang kagustuhan. Nais ko lang
ipaunawa sa kanila, kahit kaunti lamang, tungkol sa nangyari animnapu’t-apat na
taong nakaraan na di kayang unawain, pati na ang mga damdamin ng mga kabataang
nasawi at ang paghihirap ng naunang henerasyon.
Bilang karagdagan, nais kong palakasin ang loob ng mga kabataan upang itaguyod
ang mga kilusang para sa kapayapaan, patungo sa pagbuwag sa mga sandatang
nukleyar upang hindi na maulit ang aking naranasan. Walang kaaya-ayang
karanasang idudulot ang magkaroon ulit ng pagbobomba. Hangad kong makita ang
pagbibigay wakas sa sandatang nukleyar habang buhay pa ako.

52

Mga Sugat ng Digmaang
Kailan Ma’y Di-nagagaling

Kyoko Fujie

53

● Sitwasyon bago ang pamomomba
Noong panahon na iyon, ako ay nasa ika-apat na baitang sa Mababang Paaralan ng
Ujina. Ang tatay ko’y apatnapu’t isang taong gulang noong nakatalaga siya sapunong-tanggapan para sa mga barko ng Army Department, kung saan siya
nakasakay sa barkong militar sa loob ng higit kumulang sa isang taon. Umuwi siya
sa aming tahanan sa Ujina-machi (sa ngayon ay Minami-ku, lungsod ng Hiroshima)isang beses kada anim na buwan. Ang aking nanay na may tatlumpu’t isang taong
gulang ay isang midwife, kaya kahit mapanganganib sa syudad, hindi siya maaring
lumikas dahil sa kanyang mga pasyenteng inaalagaan. Ang aking nakakabatang
kapatid na babae, ay isang taon at limang buwang gulang, at ang aking lola na
walumpung taong gulang (nanay ng aking tatay) ay kasama din naming nakatira.
Nakatira din sa amin ang aking pinsan sapagka’t gusto ng aking tiyuhin, na
nagtratrabaho sa pagawaan ng bapor sa Korea, na mag-aral ang anak niya sa
paaralang Hapon.
● Mga alaala ng paglikas ng mga kabataang mag-aaral
Noong Abril 1945, ang mga mag-aaral sa ika-3 hanggang ika-6 na baitang sa
Mababang Paaralan ng Ujina ay naisailalim sa paglikas ng mga batang mag-aaral.
Kami ay hiniwalay at pinadala sa Miyoshi-cho, Sakugi-son o Funo-son (sa ngayo’ylungsod ng Miyoshi) sa hilagang bahagi ng lalawigan. Ako ay napunta sa templong
Jojun-ji sa Miyoshi-cho.
Ang pagkain sa templo ay halos purong soybeans. Ang pagkain ay may kaunting
kaning nakadikit sa soybeans, pati merienda ay soybeans. Minsan nawala ang kanin
sa paglalagyanan ng anak ng pari sa templo na nasa mataas na paaralan. Lahatkami ay pinalabas at pinaupo ng mga guro doon sa bulwagan ng templo at sinabihan
na “Kung sino man ang nagnakaw ng kanin ay magsalita na ngayon.”
Malapit sa templo ay may malaking tulay pinangalanang Tomoe na may katabing
dambana. Sa may dambana ay may malaking puno ng cherry na namumunga.
Ang mga nakakatandang bata ay aakyat sa puno at mamimitas para kainin nila.
Hindi ko naunawaan bakit sinabihan nila akong tumayo sa ilalim ng puno at
magbantay. Habang nakatayo ako, bigla nalang narinig ko ang sigaw ng isang
matandang lalaki at hinuli ako. Tumingin siya sa itaas ng puno at sinigawan ang
ibang mga bata “Bumaba kayo dyan.” Hawak ng matanda ang aking kamay at ako
ay umiiyak noong tinanong niya kung taga saan ako. Noong sinabi kong taga
Jojun-ji ako, binitawan niya ang kamay ko. Nagsalita ang matanda at sinabing“May mga tanim akong sibuyas at iba pa sa ilalim ng puno. Pag tinapakan ninyo
54iyon, hindi na maaring kainin. Hindi niyo pwedeng gawin yan. Itigil ang pag-iyakmo.” Noong gabing iyon, ang matandang lalaki ay nagdala ng pinasingawang
kamote at iba pang pagkain. Noong una akala ko mukhang nakakatakot ang
matanda ngunit mabait pala siya. Siguro naiisip niyang kawawa naman kami at
nagnanakaw ng cherries para makain dahil kami ay sobrang gutom.
Ang mga nailikas na mga batang mag-aaral ay paminsan-minsang nakatanggap ng
kendi galing sa kanilang mga magulang. Gayunma’y hindi na namin ito natikman.
Pinadalhan ako ng kending gawa sa soybeans pero kinuha ng mga guro. Sabi ng
mga nakakatandang bata, ang mga guro daw ang kumain ng mga padala.
Mayroong nakakatakot na kumalat na kuto sa amin. Nilatag namin ang
pahayagan and sinuklay ang buhok namin para maalis ang kuto. Umitim ang kuto
sa dami ng dugo na nasipsip nila at dinurog namin. Pagkatapos naming nagsuklay,
inilatag namin ang aming kamesa sa beranda ng templo sa ilalim ng init ng araw.
● Ika-6 ng Agosto
Isang linggo bago inihulog ang bomba, nakauwi ang aking ama galing sa
ibayong-dagat kaya nagmadali akong umuwi para makita siya. Dapat akong
bumalik sa templo sa ika-5 ng Agosto ngunit hindi ako nakakuha ng tiket kaya saika-6 ng Agosto ako may tiket.
Noong umaga ng ika-6 ng Agosto, hinatid ako sa himpilan ng Hiroshima ng aking
nanay na karga sa likod niya ang kapatid kong babae. May isang matandang
babaeng kalapit-bahay ko at magbibisita sa apo niyang nilikas sa Miyoshi, kaya sabay
kaming sumakay sa tren. Sumakay kami sa Geibi Line na patalikod patungong
Miyoshi. Noong malapit na kaming pumasok sa unang lagusan, may nakita akong
tatlong parasiyut. Kapapasok lang namin sa lagusan nang may pagsabog ng bomba.
May malakas na ingay na umalingawngaw sa aking mga tainga. Dahil nakaupo
ako, walang nangyari sa akin ngunit lahat ng nakatayo, pati yung mga may edad, ay
natumbang palikod at nabuwal. Hindi ako nakarinig nang mabuti at parang maybato na nakaharang sa aking tainga.
Pagkalabas ng lagusan, hindi kapani-paniwalang ganda ang usok na galing sa
bomba.
Ako at ang matanda ay nanood na lamang at sinabing “Aba,nakapagtataka.” Dahil sa aking kamusmusang pag-iisip, hindi ko mawari kung ano
na ang nangyari sa Hiroshima.
Pagkarating namin sa Miyoshi, sinabi ng matanda sa akin na “Ayon sa radio,
lubusang nawasak ang buong Hiroshima.” Ngunit hindi ko pa rin nauunawaan ang
lahat kaya pumasok ako sa paaralan at nagtabas ng damo. Sa unang pagkakataon,
55

dumating ang trak na may sakay ng mga biktima ng bomba galing Hiroshima.
Nagulat ako noong makita ko ang mga biktimang lubusang napaso na bumaba sa trak.
May isang taong pilit na hinawakan ang balat ng kanyang mukha na halos tumulo na
sa kanyang pisngi, may isang babaeng punit-punit ang dibdib, at isang lalaking may
hawak ng binaliktad na kawayang walis para gamiting tungkod. Naalala ko pa lahat
yong eksena hanggang ngayon. Hindi ako natakot pero hindi rin ako makapaniwala.
● Ang karanasan ng aking pamilya sa pagsabog ng A-bomb
Nakaraan ang tatlong araw pagkatapos ng pagsabog, nakatanggap ako ng balita
mula sa aking pamilya. Noong ika-12 o ika-13 ng Agosto, bumalik ako sa
Hiroshima sakay ang tren kasama ang isang kapitbahay na nasa ika-6 na baitang na
nagngangalang Nobu-chan. Sinundo ako ng aking ama sa himpilan ng Hiroshima at
lumakad kami sa daan sa tabi ng burol ng Hijiyama. Naalala kong kinuwento ng
tatay ko habang naglakad kami ang tungkol sa aming pamilya at sinabi niya na“Walang mabubuhay dito muli sa darating na pitumpung taon.”
Noong umabot kami sa bahay, nakita ko ang aking nanay na nakabalot ng kumot
mula ulo hanggang paa. Nakabalot siya sa kumot upang hindi manganak ang mga
langaw dahil napuno ng paso ang kanyang buong katawan. Ang aking kapatid nababae ay mayroong maraming paso sa mukha at nangitim. Ang kanyang mga
kamay at paa ay malubhang napaso kaya’t binalot din ito ng kumot. Dahil siya ay
musmos pa, natakot siya sa anyo ng aming nanay kaya laging umiiyak.
Noong hinulog ang A-bomb, ang nanay at ang kapatid kong babae ay naghintay ng
trambya sa tulay ng Enko. Isang oras bago bumagsak ang bomba, noong tumunog
ang sirena, pinahiram niya sa kapitbahay naming matandang babae ang kanyang
talukbong laban sa air-raid sa dahilang nakalimutan ng matanda. Dahil dito,nalantad siya sa sinag ng A-bomb. Dahil karga niya ang aking kapatid sa likod,
nasunog ang kanyang kaliwang paa, kamay at mukha. Binaba niya ito at nilubog satubig nang ilang beses habang tumakbo sila patungong Eastern Drill Station sa likodng himpilan ng Hiroshima.
Ang lola ko ay nasa bahay noong sumabog ang bomba. Kahit hindi nasunog ang
bahay, matindi ang pagkasirang inabot nito.
Dalawang buong araw na naglakad at naghanap sa aking nanay at kapatid ang
aking tatay at pinsan sa lungsod ng Hiroshima. Noong natagpuan nila, dahil sa
matinding pagkasunog ng aking ina, ang buong katawan niya ay namaga kaya’t hindi
matiyak kung siya ay lalaki o babae. Noong ika-6 ng Agosto, nagkataong suot ng
nanay ko ang damit na gawa sa telang bigay ng aking tatay mula sa ibang bansa.
56

Tinali ng aking nanay ang ritasong tela sa kamay ng aking kapatid bilang palatandaan.
Nakilala ng aking kapatid na isang taong gulang ang aking pinsan kaya tinawag niya
ito, “A-chan.” Noong nakita nila ang ritasong tela, alam nila na sila na nga ito.
Sinabi ng nanay ko “Hindi na ako tatagal pa, kaya kunin mo na ang anak natin at
umuwi na kayo,” ngunit isinakay ng tatay ko sa malaking kariton na may dalawang
gulong at inuwi silang dalawa.
● Ang pagkamatay ng aking ina
Namatay ang aking nanay noong ika-15 ng Agosto. Ginamit ng tatay ko ang
isang matandang punong-kahoy para gumawa ng isang simpleng kabaong at sinunog
namin siya sa bakanteng lote sa likod ng aming bahay. Halos lahat ay doon sa loteisinusunog, kaya ang lahat ng amoy ay pumapasok sa bahay at ito’y nakapandidiri.
Ipinahayag ng nanay sa aking lola ang kanyang mga panghuling salita, “Nanay,
nais ko pong kumain ng malaking patatas.” Dahil sa kakulangan ng pagkain noong
panahon ng digmaan, dadalhin ng nanay ko ang mga damit at iba pang gamit sa
probinsya para ipagpalit ng patatas at iba pang pagkain. Sa tingin ko, kinain langniya ang mga maliliit na patatas na nagmula sa palitan. Ang mga maliliit na patatas
ay may mapait na lasa at maaring hindi na kinakain ngayon.
Para ipagdasal ko ang pamamayapa ng kaluluwa ng aking nanay, lagi akong
nakikisama sa Toro Nagashi (pagdiriwang kung saan ang mga parol na papel ay
pinalulutang sa ilog). Nag-alay ako ng malalaking nilagang patatas. Hanggang
ngayon, kapag may nakikita akong malalaking patatas, naalala ko kung paano kongibigay ito sa aking nanay.
● Ang aming bayan pagkatapos ng digmaan
Isang malawak na lugar sa tabing ilog sa ibabaw ng Mababang Paaralan ng Ujina
ay ginamit para pangsunog nga mga bangkay. Ang mga bangkay ay ibinalot sa yeroat sinunog. May butas sa yero para sa ulo ng bangkay. Kaming mga bata ay
dumadaan dito papunta sa dagat para lumangoy. Minsan, naisip ko, “Ang ulo ng
bangkay ay ngayo’y nasusunog.” Natatapakan ko rin ang maraming buto tuwing
dumadaan ako. Sa tingin ko, ginamit itong pangsunog ng mga bangkay hanggan
umabot ako sa ika-6 na baitang sa mababang paaralan.
Ang buhay pagkatapos ng digmaan ay puno ng kamalasan hindi lang sa amin;
lahat ay dumaan sa magkaparehong paghihirap.

57

● Ang aking kapatid na babae pagkatapos ng digmaan
Ang aking kapatid na babae na kasama ng aking ina noong sumabog ang bomba ay
naligtas. Noong panahong iyon, sinabi ng mga tao, isang milagro para mabuhay ang
maliit na bata pagkatapos ng pagsabog ng bomba. Habang siya’y lumalaki,
palaging naririnig ng aking kapatid “Kahangahanga na ikaw ay naligtas.
Kahangahanga na ikaw ay buhay.”Gayunman, ang aking kapatid ay nagtamo ng maraming peklat sa paa at ito’ypumangit. Hindi siya makasuot ng sapatos, kaya lagi siya nakasuot ng geta (bakya
ng mga Hapones). Noong mga araw na iyon, maraming tao ang nagsusuot ng geta,
kaya hindi ito naging problema sa araw-araw na buhay, ngunit nagkaroon ng
problema kapag may lakad o paligsahan ng palaro dahil hindi siya makasuot ng geta.
Gayunman, dahil hindi maiwasan, dalawang pares ng medyas pansundalo ang isinuot
niya.
Dahil sa kanyang mga paa, lagi siyang tinutukso. Noong mga panahong iyon,
may mga usap-usapan na nakakahawa ang sakit ng A-bomb, at laging tinuturo ang
aking kapatid at sinasabing “Ang mga daliri niya ay nalulusaw,” o “kung tinitingnan
mong malapitan, mahahawa kayo.” Kahit lumipas na ang ilang taon pagkatapos ng
pagsabog ng A-bomb, noong nasa mababang paaralan na siya, tinuturing siyang
nakakatakot at mayroon pang ibang dumayo para makita lang siya.
Gayunpaman, hindi sinabi sa amin o sa lola namin na minaltrato siya. Hindi siya
nagreklamo sa kanyang sakit at tanong lang niya na ”Lola, milagro ba talaga nanabuhay ako?” Parang mula noong kamusmusan niya, inulit-ulit niya sa kanyang
isipan na “Isang milagro na naligtas ako. Kahit malubha ang aking pagkapaso,
nagpapasalamat na buhay ako.” Kamakailan lang, binasa ko ang mga sulat ng
kapatid ko. Isa sa mga sinulat niyang nabasa ko “Noong panahong iyon, mas ninasa
ko pang mamatay,” naisip ko tuloy kung gaano kahirap ang pinagdaanan niya.
Sinabihan siyang maari lang operahan ang paa niya kapag umabot na siya salabinlimang taong gulang. Noong bakasyon sa mataas na paaralan, natupad na rin
ang operasyon na matagal na niyang dinarasal. Pinagmimithi niya ang operasyon
upang makakasuot na siya ng sapatos pagpumasok na sa mataas na paaralan.
Ngunit hindi pa rin nangyaring makasuot siya ng sapatos. Kahit nalipat ang balat
mula sa tiyan at likuran para ayusin ang hugis ng kanyang paa, nangitim ang balat at
nakalabas pa din ng tatlong sentimetro ang daliri sa paa. Bago ang operasyon,
sinabi niyang “Sa wakas, makakasuot na rin ako ng sapatos gaya ng lahat,” ngunit
kahit pagkaraan ng animnapu’t-limang taon mula noong pagsabog ng A-bomb, hindi
pa rin siya makasuot ng sapatos na normal.
58

Dahil nagagasgas ang daliri niya sa paa at sumasakit, sinubukan niyang magsuot
ng sapatos na may butas para nakalabas ang daliri, ngunit ito’y tumatama sa butas at
nasusugatan. Walang araw na dumaan na hindi dumugo ang daliri niya. Inisip
niyang hindi mapalagay ang loob ng ibang tao kapag nakita ang sapatos na may dugo,
kaya kinulayan niya ng toothpaste ang dugong natuyo.
Noong pumasok siya sa Ospital para sa mga Biktima ng A-bomb, nakilala niya si
Dr. Tomin Harada at sinabihan siya na “Huwag kang mag-atubiling sabihin sa akinkung may gusto kang pag-usapan.” Noong natapos siya sa mataas na paaralan,kinausap niya si Dr. Harada at pinakilala sa kanya ang isang pastor na Hapones na
nakatira sa Los Angeles. Dahil namatay na ang aming ama bago siya nakapasok sa
mataas na paaralan, mahigpit ang pera sa pamilya noon. Isang guro sa mataas na
paaralan ang nagpakilala sa kanya na makahanap ng trabaho kung saan sinikap
niyang magtrabaho nang maigi hanggang sa kanyang ika-dalawampung taong gulangkung kailan naka-ipon siya ng perang pambili ng isang tiket patungong Amerika.
Kinupkop siya ng pastor at nakapasok sa palabahan, kung saan siya nagkaroon ng
pera para sa araw-araw na gastusin. Sa tingin ko, maraming paghihirap ang
kanyang naranasan, ngunit ibinigay niya ang lahat at hanggang ngayo’y nakatira siya
sa Los Angeles. Bagama’t naisip niya na hindi na siya makakapag-asawa nangnormal, nag-asawa siya sa isang Hapones na nakatira sa Amerika at biniyayaan sila
ng tatlong anak.
● Mga pangyayari sa Osaka
Pagkaraan ng isang linggo matapos ang operasyon ng aking kapatid, binisita ko
ang aking kaibigan sa Osaka. Sinabi ng kapatid ko “Maigi na ang kalagayan kokaya pumunta ka na sa Osaka.”
Sumakay ako ng lokal na express tren at gabi na noong umabot ako at dahil hindi
ko alam ang bahay ng kaibigan ko, huminto ako sa himpilan ng pulis. Bagama’tsiya ay batang pulis, mabait siya at sinamahan ako nang halos isang oras para hanapin
ang kinatitirahan. Noong nahanap na namin ang bahay ng aking kaibigan, sinabikong “Maraming salamat. Ikaw ay napakamatulungin.” Nagtanong siya kung tagasaan ako, at sinabi kong taga Hiroshima ako. Bigla siyang napaatras at sinabing“Ang Hiroshima na pinasabog ng A-bomb?” Sinagot ko na “Oo” at sumagot siya
“Isang babaeng taga-Hiroshima-- hindi kaaya-aya para sa akin. Isang babaengtaga-Hiroshima na natamaan ng pagsabog sa bomba?” Sinabi niya ito na parang
mahahawa siya sa peligrong sakit galing sa akin. Nooong panahong iyon, hindi komasyadong naisip ang epekto ng A-bomb kaya’t ako’y nagulat sa nangyari.
59

Hindi ko masabi sa kapatid ko ang nangyari. Kinuwento ko ito sa aking kaibigan
sa Osaka at sinabihan akong “Huwag na huwag mo nang sabihin sa kapatid mo ang
nangyari dahil masasaktan lang siya.” Pagkatapos noon, hindi ko na sinasabingtaga-Hiroshima ako.
● Pangyayari sa tindahan ng damit
Itong pangyayari ay mahigit sampung taon nang nakalipas noong tinutulungan ko
ang isang customer sa tindahan ng damit. Isang taong hindi ko kakilala ay biglang
nabanggit ang pangalan ng kapatid ko at tinanong kung ako ang nakakatandang
kapatid niya. Ang sagot ko ay “Oo, bakit? Kilala mo siya?” Noong panahon na iyon,
ang taong ito ay nakatira sa Furue, at ang tsismis tungkol sa aking kapatid ay umabot
pa hanggang doon.
Dahil ditto sa nangyari sa Osaka, ginusto ko nang pumunta siya sa Amerika. Sa
isip ko kung gusto niyang iwanan ang panunukso at diskriminasyon dito sa Hapon, at
pumunta sa bansang walang may alam tungkol sa kanya, malamang mahahanap niya
doon ang kaligayahan.
● Ang pagnanasa ng kapayapaan
Sa tingin ko, hindi talaga mauunawaan ng ibang tao ang sakit na nararamdaman ng
mga nakaligtas ng A-bomb kung hindi nila ito naranasan. Ang maputol ang daliri
malamang ang unang pagkakataong makaranas ng sakit ngunit ang sakit dulot sapagkahiwa ng katawan ay di-kapanipaniwala. Sa ganoong dahilan, mahiraptalagang ipaabot kung paano ang makaranas ng A-bomb.
Ang sugat ng digmaan ay abot sa pinakalooban ng aming puso. Hindi lang mga
sugat sa labas, kundi pati iba pang mga sugat na nanatili pagkalipas ng ilang dekada,kumikirot pa rin. Ayaw pag-usapan ng aking kapatid ang digmaan o A-bomb mulapa noong bata kami, kaya lagi siyang iiwas tuwing napag-uusapan namin. Noonglumipat siya sa Amerika, lagi siyang nagsuot ng makapal na medyas para matago ang
mga sugat niya at hindi niya gustong pag-usapan ang pagsabog ng A-bomb.
Ang digmaan ay dapat lubos-lubusang ilansag.

60

Nakita ko ang Impiyerno

Kimiko Kuwabara61

● Pamumuhay bago ang pamomomba
Noong panahong iyon, ako ay labing-pitong taong gulang at kasama kong nakatirasa bahay ang aking nanay at nakakatandang kapatid na babae sa Misasa-honmachi
3-chome sa lungsod ng Hiroshima (ngayon ay Nishi-ku). Namatay na aking tatay, at
kahit ako ay may tatlong kuya, ang panganay ay may sariling pamilya na, at ang
dalawa’y nadestino sa lalawigan ng Yamaguchi.
Nagtratrabaho ako sa Hiroshima Central Broadcast Station sa General Affairs
section. Ang himpilan ay nasa Kami-nagarekawa-cho (ngayon ay Nobori-cho,Naka-ku) at ang katabing lugar niya ay parang naging plasa dahil sa mga bahay nalinisan at giniba. Naalala kong ang aming himpilan ay nagbabalita ng maraming
bagay ukol sa militar, kaya’t ang mga bintana ay pinatibayan laban sa paglusob ng
mga eroplano.
● Ika-6 ng Agosto
Noong umagang iyon, pinalabas ang babala sa air raid, kaya hindi ako makalabas
ng bahay at nahuli ako sa pagpasok sa trabaho. Tinanggal ang babala at umabot ako
sa tanggapan sa may bandang ika-walo ng umaga. Katulad ng dati, kami ng mga
katrabaho ko ay nagsimulang naglinis ng tanggapan alinsunod sa aming nakatakdang
tungkulin. Noong pumasok ako sa tanggapan ng pinuno ng himpilan, narinig ko ang
isang babae sa bakuran na sumisigaw, “May B-29 na lumilipad doon.” Noong naiskong usisahin at nang palapit na ako sa bintana, biglang may maliwanag na kislap
galing sa labas. Ang kislap ay katulad sa pulang apoy kapag sumindi ang posporo
ngunit ito’y mas matindi. Kaagad-agad akong pumikit at tinakpan ang aking mga
tainga ng dalawang kamay at umupo sa sahig. Iyan ang itinuro sa amin kungsakaling magkaron ng pagsabog ng bomba. Sa gitna ng kadiliman, parang ang
pakiramdam ko ay lumulutang, kakaibang pakiramdam na kumakalat sa aking
katawan. Hindi dahil masakit, ngunit kakaiba ang pakirandam ko’t naisip kongako’y mamamatay. Noong panahong iyon, hindi ko na napansin na ang pagsabog ay
dumurog sa salamin at ang mga maliliit na piraso ay tumusok sa aking mukha at sa
kaliwang braso, at tuloy duguan ang aking katawan. Hanggang ngayon, may mga
pira-pirasong pino na naiwan sa aking kaliwang pisngi.
Pagkaraan ng sandali, hindi ako kumibo at narinig ko ang mga boses galing sa
pasilyo. Ang silid ay sukdulang madilim kaya wala akong makita. Gayunman,
naisip kong dapat akong makaalis kaya sinubukan kong sundan ang mga boses sa
pasilyo at nabangga ko ang likod ng isang lalaki. Sa isip ko, “Dapat akong tumakas
kasama nitong lalaki…. ako’y buhay pa.” Hiwakan ko nang mahigpit ang kanyang
62

sinturon at sumunod hanggang malapit na kami sa labasan. Maraming tao ang
naglikom malapit sa labasan kung saan namin tinulak ang mabigat na pinto atnakalabas. Kasing dilim ng bukang-liwayway, at lahat ng bagay na sumabog ay
nahuhulog mula sa itaas. Nakita ko ang mga taong lumabas galing sa himpilan, ang
kanilang mga mukha’y maiitim, buhok ay nagsitayo, duguan at punit-punit ang mga
damit. Hindi namin makilala ang isa’t-isa hangga’t narinig namin ang mga boses.
Akala namin pinatatamaan ang himpilan kaya’t malaki ang pagkasira sa
pamomomba. Katabi nito ay ang gusali ng Chugoku Shimbun kung saan ang
Station Subscription Section ay may tanggapan, kaya sumama ako sa mga babaeng
kawani ng General Affairs Section. Sa unang pagkakataon, nadama kong hindi langang himpilan naming ang nasira. Lahat ng mga gusali ay bumagsak at nasunog ang
buong kapaligiran. May malakas na apoy na nanggaling sa bintana ng aming
tanggapan sa ika-lima’t ika-anim na palapag sa gusali ng Chugoku Shimbun. Dahil
dito, kami ay tumakas patungong Shukkeien Garden na malapit sa himpilan ng tren.
Habang palapit ang sunog, narinig ko ang mga iyak ng mga taong nababaon sa
kanilang bahay, taong hinahanap ang kanilang kamag-anak, ngunit ako’y wala nangmagawa kundi tumakas kaya’t wala akong maibigay na tulong.
Ang Shukkeien Garden ang ginamit na taguan ng maraming tao. Tinawid naminang tulay sa loob ng halamanan papunta sa tabing ilog ng Kyobashi River.
Nagsimulang masunog ang mga puno sa halamanan at patuloy na umabot sa tabing
ilog kung saan kami at may isang mataas na punong-kahoy na biglang lumiyab
kasama ang isang malakas na pagputok. Lumundag kami sa ilog na may lalim
hanggang dibdib, kung saan namin minasdan ang kapaligiran, ang Ohsuga-cho sakabilang panig ng ilog ay nasusunog at ang mga lumilipad na tilamsik ay umpisangumulan sa amin. Ang init na galing sa sunog na kumakalat sa tabing ilog at sa likod
namin ay naging matindi kaya’t ginawa naming ulit-ulit na lumubog at umahon sa
ilog hanggang gabi.
Maraming tao ang lumikas sa may tabing ilog kaya nawalan na kami ng lugar paramakaupo. Ang mga sundalo ay nakatigil sa malapit dito. Dahil nakausot sila ng
sombrero, mayroon pa ring natirang buhok, ngunit ang buong katawan nila’ylubusang nasunog at sila’y dumaraing sa sakit. May isang nanay na tahimik na
nakatayo’t binuhat ang kanyang sanggol, ang itaas ng kanyang damit ay punit-punit
at akala ko patay na ang kanyang sanggol.
Naririnig mo ang mga taong napaso at nasaktan at humihiling ”Pahingi ng tubig,
pahingi ng tubig,” at ang iba nama’y nagsasabing “Hindi ka dapat uminon ng tubig.”
Mayroong mga taong malala ang pagkasunog at hindi makayanan ang sakit na
63lumundag nalang sa ilog. Halos ang mga lumundag ay hindi na umahon na buhay atnatangay nalang sila sa agus ng ilog. Ang mga bangkay ay lumutang galing sa itaas
ng ilog nang halos mapuno ang lapad nito. Habang nandoon kami sa ilog, dumaraan
ang mga lumulutang na bangkay sa amin at itinulak ko para tuluyang lumutang
kasama sa daloy pababa ng ilog. Noong oras na iyon, wala akong nararamdamang
takot dahil ako ay galit na galit. Nasaksihan ko ang tanawing mas malungkot pa
kaysa anong larawan ng impiyerno.
Ang sunog ay matindi kaya’t hindi kami makagalaw kahit saan, at nanatili lamang
kami buong araw sa tabing ilog ng Shukkeien Garden. Nang lumubog na ang araw,
may maliit na bangkang dumating at hinahanap ang mga kawani ng himpilan.
Nagpasya ang mga kawani na pumunta sa himpilang pangririlyebo sa Eastern Drill
Ground at dinala kami ng bangka sa kabilang baybayin ng ilog. Nag-alala ako sa
aking inang nag-iisa sa bahay kaya’t sinabi kong balak kong umuwi at di na tumuloy
sa himpilang pangririlyebo. Sinabi ng kasama ko sa trabaho, ”Huwag kang ulol.
Mapanganib ang bumalik sa bayan,” at pinigilan ako. Dahil ang bahay namin ay
nasa Misasa-honmachi, sa kanlurang bahagi ng lungsod ng Hiroshima, kailangankong dumaan pa sa gitna ng bayan kung saan nababalutan ito ng apoy. Lahat sila ay
tutol, kaya ako’y nag-aatubiling sumama sa kanila, ngunit sa sandaling ako’ynagkaroon ng pagkakataong humiwalay, nakaalis din ako. Narinig ko nalang ang
mga boses ng mga nakapansin na umalis na ako, ngunit sinabi ko nalang, “Patawarin
po ninyo ako,” at tuloy na umiwing mag-isa.
● Ang daang pauwi sa amin
Pagkatapos ko iniwan ang aking mga kasamahan sa trabaho, umabot ako sa tulay
ng Tokiwa na tumatawid sa ilog ng Kyobashi. May sunod-sunod na daloy ng mga
napinsalang tao galing sa Hakushima na nasa kanlurang bahagi ng tulay pero walangtaong patungong kabilang direksyon. Tapos nakakita ako ng dalawang manggagawa
sa kumpaniya ng tren na gustong tumawid ng tulay. Sila ay patungong himpilan ng
Yokogawa at tinanong ko sila kung maari akong sumama sa kanila ngunit sila’ytumanggi at sumagot, “Hindi namin alam kung makakaligtas kami o hindi, kaya hindi
ka naming maaring isama. Pumunta ka nalang sa himpilang pangririlyebo.”
Ngunit hindi ako nakinig at sinundan ko sila sa lihim apat o limang metro ang pagitan
sa likod nila. Habang naglalakad, minsa’y lilingon sila at hihinto ako ngunit tuloy
ang pagsusunod ko sa kanila. Dahil sunod nang sunod ako sa kanila, bumigay na rinsila at sinabing, “Sige, sumunod ka na. Sundan mo kung saan kami lumakad.”Tinuro nila ang mga delikadong lugar habang lumalakad.
64

Habang iniwasan ang sunog, dumaan kami sa ospital ng Postal Services Agency atnakarating sa tulay ng Misasa. May maraming nasaktang sundalo na nakaupo sa
bawat panig ng tulay at walang madadaanan. Marahil sila’y mga sundalo ng 104th
Chugoku Unit na nakadestino dito at lahat sila’y dumadaing sa sakit. Tumawid
kami sa tulay, maingat na hindi matapakan ang mga nasaktang sundalo, umabot sariles ng tren at sinundan ito hanggang sa himpilan ng Yokogawa. Pagkatapos ayhumiwalay na ako sa kanila at naalala kong sinabi nila sa akin, “Mag-ingat kangpauwi sa inyo.”● Muling pagsasama sa aking ina
Mag-isa akong naglakad patungo sa aming bahay sa Misasa. Kahit madilim na
ang buong paligid, bawat panig ng daan ay patuloy na nasusunog. Minsa’y tumakbo
kapag may malakas na apoy. Para makauwi, galing sa Yokogawa, dumaan ako sa
Misasa, tapos sinundan ko ang isang daang papuntang hilaga hanggang umabot ako
sa amin. Kahit nasunog na ang aming bahay, nakita ko ang aking nanay na nakatayo
sa daan. Lubos ang aking tuwa noong nakita ko siyang buhay, at niyakap ko siya atsabay kaming naiyak.
Nakaupo ang nanay ko sa harap ng salamin sa pangalawang palapag ng aming
bahay noong sumabog ang bomba. Bagama’t ang mga kwarto sa itaas ay bumagsak,
ang nanay ay nasa kantong silid kaya hindi ito tuluyang bumagsak. Dahil hindi na
mapapakinabangan ang hagdanan, may taong tumulong sa kanya at nakababa siya.
Nanatiling guho ang aming bahay buong umaga, hanggang naabutan ng apoy attuluyang nasunog pagdating ng hapon. Bago nasunog, nakayanan ng nanay kongihagis ang futon sa labas ngunit kinuha ito ng mga taong dumaraan upang gamiting
pangtakip ng kanilang ulo. May isang uring taguang hinukay sa aming bakuran
kung saan tinago naming ang mga mamahaling gamit tulad ng kimono ngunit
inabutan din ito ng apoy at tuluyan nasunog. Kumuha ng tubig sa may sapa ang
aking nanay para paulit-ulit na patayin ang apoy sa bahay ngunit nasunog din ang
lahat. Bagama’t pinayuhan siya ng mga kapitbahay na tumakas patungong Mitaki,
ngunit nangamba siya sa akin at sa aking kapatid, kaya habang nasusunog ang aming
bahay, tumakas siya doon sa bukid sa tapat ng daan at doo’y naghintay hanggang
dumating kaming magkapatid.
Noong gabing yon, nanatili kami sa gitna ng bukid. Maraming taong dumaan sa
harapan ng aming bahay magdamag at pabalik-balik ang mga taong nagbigay ng
tulong. Nakatingin kang ako sa mga pangyayari, inisip kong ano ang mangyayari sa
akin. Sa kalagitnaan ng gabi, may mga tauhang pangririlyebo na nagbigay ng kanin,65

at nang inabut na ako ng antok, nagsimulang sumikat ang araw.
● Paghahanap sa aking kapatid
Kahit hindi pa rin natapos ang daloy ng mga tao sa ika-7 ng Agosto, hindi pa rin
umuwi ang kapatid kong si Emiko. Nangangamba ang aking ina, habang umiiyak
sinasabi niyang ”Ano na kaya ang nangyari sa kanya? Baka namatay na siya…”
Hindi ko matiis makita ang kalagayan ng aking ina, kaya sa sumunod na araw sa
ika-8, sumama ako sa kapitbahay na kaibigan ng aking kapatid upang hanapin siya.
Nasaksihan ko muli ang mga eksena ng impyerno.
Ang aking kapatid ay nagtatrabaho sa Hiroshima Central Telephone Bureau sa
Shimonakan-cho (ngayo’y Fukuro-machi, Naka-ku). Nakarating ako sa Yokogawa
matapos dumaan sa Tokaichi-machi (ngayo’y Tokaichi-machi 1-chome, Naka-ku) at
sinundan ang riles ng trambya. Nanatili ang mga kalat sa daan ngunit malawak ang
riles ng trambya kaya doon ako lumakad. Ang bayan ay puno ng bangkay kaya
nag-ingat ako para wala akong matapakan. Malapit sa Tera-machi (ngayo’yNaka-ku), nakakita ako ng isang bangkay ng kabayo na magang-maga. Sa
Tokaichi-machi, mayroong isang taong nakatayong walang kibo, ang katawan niya’ysunog at nakadipa ang mga kamay. Nagtaka ako kung bakit ganoon kaya nilapitan
ko at nalaman kong namatay siyang nakatayo. Kung saan-saan, marami akong
nakitang taong nilubog nila ang kanilang ulo sa poso, ang kanilang mga bangkay ay
patong-patong sa isang tambak. Nag-uumapaw ang gilid ng daan sa mga bangkay at
sa gitna nito ay may mga naghihingalo at narinig ko ang mga daing at ang iba’ynagsasabing, “Tubig, tubig.” Walang kahit isang nakaligtas na tao. Lahat ng damit
nila’y nasunog, pati ang kanilang katawan ay namamaga, mukha silang mga
manikang nabalot sa uling. Sa isip ko, kung nahimatay at nakahiga ang aking
kapatid dito, hindi ko na siya mahahanap. Iniwasan kong tapakan ang mga bangkay,
tinawid ko ang tulay ng Aioi at umabot sa Kamiya-cho (ngayo’y Naka-ku) ngunit
hindi na kami nakalayo pa kaya bumalik na kami sa Misasa. Naiisip kong hindi
makakaligtas ang aking kapatid sa kalagayang ito.
Sa kabutihang-palad, nakauwi siya pagkaraan ng isang linggo pagkatapos sumabog
ang bomba. Kahit malubha siyang nasaktan sa loob ng Telephone Bureau, lumikassiya sa burol ng Hijiyama at dinala sa himpilang pangririlyebo sa Kaitaichi-cho,
Aki-gun (ngayo’y Kaita-cho) at nabigyan ng tulong. Nagtigil siya doon ng isang
linggo at noong narinig niya na may trak na papuntang Hiroshima upang magbigay
tulong, tinanong niya kung maari siyang isama. Sinabihan siyang hindi maaring
sumakay sa trak ang taong malubhang nasugatan, ngunit nagpasya na siyang umuwi,
66kaya noong nakita niya ang pagkakataon, lumundag siya sa likod ng trak kaya sinama
na siya hanggang sa Tokaichi-machi. Punit-punit ang damit ng aking kapatid at
duguan at nakasuot ng di pares na sapatos. Kung hindi mo alam ang pangyari,iisipin mo na may sira sa utak ang aking kapatid. Dahil nasunog ang aming bahay,
pinatulog siya ng kapitbahay at kaibigan ng aking nanay sa isang kanto ng kanyang
bahay. Pagkatapos ay pinahiga siya sa kama kung saan siya nanatiling walangkatiyakan ang kanyang buhay.
● Pag-aalaga sa aking kapatid
Mga basag na salamin ang nabaon sa likod niya, nahiwa ang bahagi ng kanyang
braso katulad sa isang prutas ng granada. Araw-araw, inaalis ko ang mga basag na
salamin ngunit may mga uod ng langaw na nagsimulang gumapang sa may sugat.
Ang anak na babae ng aming kapitbahay ay namatay dahil sa pagsabog ng bomba,
kaya’t nag-aalala kaming naabala namin siya kaya’t bumalik na kami sa aming
nasunog na bahay. Dumating ang kuya ko at namulot ng sunog na kahoy upangmagtayo ng silungan nang hindi kami maulanan at doon namin tinuloy ang paggamot
sa aking kapatid. Dahil hindi na siya makabangon, hindi namin siya madala sa
himpilang pangririlyebo, may nagbigay ng gamot ngunit hindi ito sapat para gamutinsiya. Nawagas ang kanyang buhok at sumuka ng dugo, sa isipan nami’y malapit na
siyang pumanaw. Araw-araw, pumunta ang aking ina sa burol upang pumitas mga
dahon ng dokudami (isang damong-gamot ng Hapon), pinakuluan habang sariwa at
pinainom sa aming magkapatid. Matapang ang amoy nito ngunit naniwala ang
aming ina na ito’y pamatay-bisa. Sa palagay ko, may lunas na idinulot ang
damong-gamot dahil pagkaraan ng tatlong buwan na nakahiga, nagsimula
nanumbalik ang dating lakas ng katawan niya at nakabalik din siya sa trabaho.
Nagsuot siya ng bandana para takpan ang kanyang ulo hanggang sa tumubo ulit ang
kanyang buhok. Ang mga peklat sa sugat ay nanatili kaya’t hanggang ngayon hindisiya nagsusuot ng damit na walang manggas, at ang kanyang braso ay nanatiling
yupi.
● Buhay pagkatapos ng digmaan
Nalaman ko sa ibang tao ang tungkol sa katapusan ng digmaan. Kahit narinigkong tapos na ang digmaan, hindi ko pa rin lubusang maunawaan. Noong bata paako, itinuro sa amin na ang bansang Hapon ay hinding-hindi matatalo at pinaniwalaan
ko ito. Noong nagtrabaho ako sa himpilan, ang mga kuwento ay tungkol satagumpay, walang pagkatalo. Ngunit noong narinig ko na pinasabog din ang
67

A-bomb sa Nagasaki, inisip kong pinakamabuti na matapos ang digmaan upang walanang bombang tulad nito ang pasasabugin.
Dahil hindi na makikinabangan ang gusali sa Kami-nagarekawa-cho, nilipat ang
himpilan sa Toyo Industries Co. sa Fuchu-cho, Aki-gun. Dahil kailangan kongalagaan ang aking kapatid at dahil may kalayuan ang Toyo Industries, at may balitangbaka ang namamahalang mga Amerikano ay mang-aapi sa mga kababaihan, nagbitiw
ako sa trabaho. Pagkatapos ay nakapagtrabaho ako nang isang taon sa isang
kumpanyang malapit sa amin, at lumipat sa isa pang kumpaniyang kung saan ako
pinakilala ng dating guro bago ako nagpakasal.
Kahit naglakad-lakad ako sa Hiroshima nung ika-6 at ika-8 ng Agosto, wala akong
dinanas na malubhang sakit mula sa pagsabog ng A-bomb. Bagama’t sinabihan ako
na maaring makaranas ng ganitong sakit anumang oras, hindi ko inisip ang
magkasakit. Kung sakaling magkasakit ako, doon ko na iisipin. Ang lalong
mahalaga ay kung ano ang gagawin ko sa kinabukasan.
● Pagnanasa sa kapayapaan
Hanggang ngayon ay ayaw kong pag-usapan ang tungkol sa pagsabog ng A-bomb.
Bagama’t nagbibigay pugay ako sa monumentong itinayo para sa mga biktima ng
A-bomb taon-taon, hindi na ako bumalik sa Shukkeien Garden kung saan ako
tumakas noong ika-6 ng Agosto. Maganda ang Shukkeien Garden ngunit kapag
nakita ko ang arkong tulay na tumatawid sa lawa, maaalala ko ang labis na
pagkasuklam sa araw na iyon, kaya hindi ko kayang pumunta doon. Kung maalalako ito, iiyak lang ako at mananatili ang mga salita sa aking lalamunan.
Marami sa mga biktima ng A-bomb ay pumanaw na, kaya’t kakaunti nalang ang
maaring magkwento tungkol dito. Bagama’t ako ay tumatanda na, gusto kong
ikuwento ang mga eksena ng impyerno na naaalala ko, at buong ipamahagi ang aking
karanasan sa mga kabataan upang hindi na kailanmang gamitin ang mga sandatang
nukleyar. Ang aking apo sa mababang paaralan ay mausisa ukol sa digmaan atkapayapaan at tinanong ako “Lola, naranasan mo ba ang A-bomb?” Hinahangadkong sana’y makalikha tayo ng isang mundong walang makakaranas muli ng
kahirapan.

68Pamagat

Proyekto para suportahan ang mga kasulatan sa “Koleksiyon ng
mga karanasan kaugnay sa pagbomba ng Atomic Bomb”

Ayos o bilangngpaglalathalaPetsa ng
pagpapalabas
Pamatnugot
Paglalathala

Ikalawang edisyon
Marso 31, 2013
Hiroshima Peace Culture Foundation
Ministry of Health, Labor and Welfare
1-2-2 Kasumigaseki, Chiyoda-ku, Tokyo+81 (0)3-5253-1111