Projekt pomocy przy tworzeniu publikacji“Zbiór wspomnień po wybuchu
bomby atomowej”

Państwowa Izba Pokoju i Pamięci Ofiar
Bomby Atomowej w Hiroszimie

Wspomnienia po wybuchu bomby atomowej

Tytuł
Bomba atomowa zabrała mi

Autor
Makie Fujii

Wiek w momencie
zrzucenia bombyIlość stron

22

1

14

5

31

11

Hiroko Kawaguchi

817

Chiyoko Shimotake

24

25

Całe szczęście

Toshio Miyachi2733Życzenie pokoju dla

Tokio Maedoi

1239

dwie córki
Mało brakowało, a bym zginął Jirō Shimasaki
Zapis moich doświadczeń

Tsunematsu Tanakazwiązanych z wybuchem
Uczucia do matki
Tamtego lata nie zapomnę
nawet jakbym chciałanastępnych pokoleń
Blizny wojenne nie znikają

Kyoko Fujie

945

Zobaczyłam piekło

Kimiko Kuwabara

17

53

Bomba atomowa zabrała mi dwie córki

Makie Fujii

1

●Sytuacja przed zrzuceniem bomby
Nasza rodzina mieszkała w pierwszym kwartale dzielnicy Yokogawachō, około 100
metrów na wschód od mostu Yokogawa, przy brzegu rzeki. Ówcześnie stanowiliśmy
czteroosobową rodzinę: mój mąż (Kiyoshi) i ja, najstarsza, trzyletnia córka (Kazuko),oraz półroczna córeczka (Kiyomi).
To, co dobrze pamiętam sprzed zrzucenia bomby, to że za każdym razem, kiedy
rozbrzmiewała syrena alarmowa obwieszczająca nalot, zabierałam dwójkę dzieci i
uciekałam do schowka wykopanego pod ziemią. Sytuacja taka powtarzała się przez
wiele dni.
●Sytuacja podczas zrzucenia bomby
Rankiem, 6 sierpnia, z tego względu, że do męża przyszło wezwanie, mąż nie
poszedł do pracy i był w domu. Ponieważ alarm lotniczy został odwołany, na piętrze
bawiłam się z dziećmi w berka.
Nagle przez okno dostała się do środka gorąca kula ognia. W tym samym
momencie ja z dziećmi zaczęliśmy nagle spadać, jakby wciągani przez ziemię.
Gdzieś przy moich nogach starsza córeczka krzyczała: “Mamusiu, tutaj! Mamusiu,
tutaj!”. Odpowiedziałam jej: “Wytrzymaj Kazuko, mamusia już idzie ci pomóc.”, aleugrzęzłam przysypana ścianą i różnymi elementami domu nie mogąc ruszyć nawetgłową.
Po jakimś czasie z góry usłyszałam męża wołającego mnie po imieniu. “Makie,
gdzie jesteś? Makie!”- wydawał się chodzić tam i spowrotem szukając mnie. Chwilę
później zaczęłam odczuwać gorąc. W końcu mąż zawołał do mnie z góry
beznamiętnym głosem: “Płomienie się podnoszą. Już nic nie da szukanie. Daj spokój.
Zostaw.”
Mówiłam: “Tutaj. Tatko, tutaj!”, ale mąż zdawał się nie orientować gdzie ja jestem.
Leżałam przysypana, obejmując cały czas młodszą córeczkę, a kiedy usłyszałam głosmęża nawołujący do zrezygnowania, jeszcze mocniej ją objęłam. Wtedy niechcący
najwyraźniej palcami zatknęłam jej nos i buzię, przez co nie mogąc oddychać
wydarła się płaczem.
Wystraszył mnie ten płacz tak, że krzyknęłam: “Ona umiera!”. Nie wiem, czy tousłyszał mąż, ale zdawał się wracać w naszą stronę. Szukał nas rozpaczliwie wołając:“Gdzie? Gdzie?”. W końcu przedarł się do nas robiąc mały otwór i wyciągając mnie,a później młodszą córeczkę. Musiałam uderzyć się w głowę, bo miałam zawroty i nie
mogłam ustać. Wokół szalały płomienie hucząc groźnie.
Po jakimś czasie uciekania oprzytomniałam mówiąc: “Tatko, a Kazuko? Gdzie
2

Kazuko?”, ale mąż odrzekł: “Kazuko nie dała rady. Nie ruszała się. Daj już spokój.”
Szłam tak dalej powtarzając sobie w duszy: “Kazuko, kochanie, przepraszam.
Wybacz mi. Wybacz.”
Oddalaliśmy się z mężem, który jedną ręką trzymał córeczkę, a drugą ciągnął mnie
podtrzymując. Przez ten czas podtrzymywał mnie również na duchu mówiąc:“Trzymaj się, trzymaj, jeszcze trochę, jeszcze trochę.”. Widziałam jak przez mgłę, ijedyne co mogłam robić, to uciekać trzymając się męża. Z całego już domu
wydobywały się płomienie, więc myślę, że spalił się doszczętnie nie pozostawiając
nawet śladu.
Mąż miał obydwie ręce zajęte trzymając mnie i córeczkę, więc szliśmy
odpoczywając co i rusz. Gdzieś po drodze jakaś kobieta z włosami w nieładzie
chwyciła męża za nogi błagając: “Proszę, pomóż mi. Córkę przygniótł filar i niemogę jej wyciągnąć. Pomóż mi.”. Mąż jednak odmówił jej odpowiadając:“Chciałbym ci pomóc, ale zobacz w jakim stanie mam żonę i córkę. Wybacz.”. I
wtedy ta kobieta gdzieś odbiegła. I tak idąc z przerwami, o zmierzchu dotarliśmy do
Shinjo, gdzie mieszkał znajomy męża.
●W mieszkaniu w Shinjo
W mieszkaniu w Shinjo przebywaliśmy około 3 dni. Ja, pod wpływem szoku z
bombardowania nie mogłam karmić piersią ze względu na niepojawianie się
pokarmu. Ponieważ leżałam mając zranione nogi, mąż wychodził zdobywać pokarm.
Nie mogłam pozbyć się myśli, że starszej córce być może udało się przeżyć pod
gruzami domu. Kiedy myślałam, że uratowałam się, pozostawiając córkę bez
pomocy, to gotowało mi się w żołądku i nie mogłam powstrzymać łez.
Podczas pobytu w mieszkaniu w Shinjo widziałam snujące się kolumny
poparzonych ludzi, co przyprawiało mnie o łzy do tego stopnia, że zamykałam oczy
starając się nie patrzeć.
●W rodzinne strony do Yamaguchi
Po około 3 dniach pociągi wznowiły kursowanie. Razem z mężem oraz córeczką
wsiedliśmy na stacji Yokogawa do zatłoczonego pociągu i udaliśmy się do moich
rodzinnych stron, do Kogushi w prefekturze Yamaguchi. Kiedy w końcu dotarliśmy
na miejsce, do domu doszliśmy pieszo. Ludzie, których mijaliśmy po drodze,widząc w jakim jesteśmy stanie, pytali się: “Co się stało? Co się stało?”. To
niewielkie miasteczko, więc wszyscy mniej więcej znają się z widzenia. Nawet nie
miałam siły się odezwać i tylko roniąc łzy szłam, aż dotarliśmy do domu.
3

Od tego wieczora co noc nie mogłam zasnąć wyrzucając sobie, że uratowałam się
pozostawiając na miejscu starszą córkę. Moja starsza siostra i matka bały się, żetargnę się na swoje życie i spały obok mnie po obu stronach. Co noc wymykałam sięz domu błagając: “Wybacz, wybacz. Wybacz swojej matce.”. Kiedy ja przebywałam
w Yamaguchi, mąż wrócił do Hiroszimy i szukał szczątków starszej córki.
Ponieważ nadal nie miałam pokarmu, matka chodziła po sąsiedzku do młodej
kobiety, która go odstępowała. Powiedziała mi też: “Masz chore nogi, nie możesz
chodzić, masz małe dziecko, chowaj je spokojnie tutaj i później powrócisz do
siebie.”, dzięki czemu spędziłam tam prawie rok. Schorowane nogi mam do dziś.
●Śmierć młodszej córki
Po niemalże rocznym pobycie w Yamaguchi wróciłam do Hiroszimy. Mieszkałam
w wynajętym mieszkaniu w pobliżu dawnego domu w Yokogawa.
Mąż zabierał córkę do łaźni, aż kiedyś jeden z mężczyzn patrząc na nią zauważył:“Ona ma chyba obrzęki na plecach.”. Pomyślał, że to od uderzenia w plecy podczas
bombardowania i zaprowadził do lekarza. Po badaniach okazało się, że 4 kręgi
kręgosłupa są owrzodzone.
Wtedy ponownie córka została zawieziona do Yamaguchi, żeby tam się nią
opiekowali, a kiedy po paru latach wołała za mamą i tatą, przewieziono ją do
Hiroszimy i tam poszła do szpitala. Leczenie było kosztowne, więc musiała pomagać
nam moja matka. Aż w końcu przestało nas stać na leczenie i córka wróciła do domu,
lecz w 1952 roku zmarła.
●Z myślą o pokoju
Nie chcę już żadnej wojny. Chcę, żeby wszyscy na całym świecie podali sobie ręce.
Jakie to byłoby szczęście, gdybyśmy żyli codziennie z myślą o innych.

4Mało brakowało, a bym zginął

Jirō Shimasaki

5

Mało brakowało, a bym zginął
Nazwisko: Jirō Shimasaki (w chwili wybuchu ukończone 14 lat)Ówczesne zajęcie/zawód: uczeń (uczeń 3 klasy Prefekturalnego Gimnazjum nr 2 w prefekturze
Hiroszima)Ówczesny adres: prefektura Hiroszima, powiat Kamo, miasto Saijō
Miejsce napromieniowania: Hiroszima, południowa część Kannon, w pobliżu Stadionu
Wielofunkcyjnego

 Sytuacja 6 sierpnia
W tamtych czasach wyjeżdżałem pociągiem z Saijō i przesiadałem się na pociąg
miejski, żeby po ponad godzinie dojechać do pracy w południowym Kannonmachi.
Dojeżdżałem do wytwórni maszyn Mitsubishi Heavy Industries w Hiroszimie, gdzie
pracowałem w ramach mobilizacji uczniów. Byłem czwarty z kolei z piątki
rodzeństwa. Miałem starszego brata, dwie starsze siostry i jedną młodszą. Starszybrat wyjechał do oddziału na Kyūshū.
Odkąd byłem w drugiej klasie Gimnazjum nr 2 (Prefekturalnego Gimnazjum nr 2
w prefekturze Hiroszima), nie było lekcji – byliśmy przerzucani po różnych
fabrykach. Mniej więcej pod koniec 1944 zacząłem pracować w fabryce Mitsubishi
w Kannon.
6 sierpnia szliśmy z kilkoma kolegami, w cztery czy pięć osób, do fabryki, kiedynastąpiła eksplozja. Myślę, że byliśmy wtedy gdzieś w okolicach stadionu w
południowym Kannonmachi. To było około czterech kilometrów od miejsca eksplozji.
Gdybym pojechał późniejszym pociągiem, to w momencie zrzucenia bomby byłbym
na moście Aioi i zginąłbym na miejscu. Mało brakowało, a bym zginął.
W momencie wybuchu rozbłysk był za moimi plecami. Pamiętam, że zrobiło misię gorąco w szyję. Później przeszedł gwałtowny podmuch, a ja przewróciłem się istraciłem przytomność. Byłem nieprzytomny jakieś pięć minut, później otworzyłem
oczy. Rozejrzałem się i zobaczyłem, że z fabryki, która była jakieś cztery kilometry
od miejsca eksplozji został tylko stalowy szkielet. Dach budynku został zdmuchnięty.
Co mi się przydarzyło? Fabryka, w której pracowałem w ramach mobilizacji,
została zbombardowana przez B29. Nie, ona nie została zbombardowana przez B29 –część moich przyjaciół sądziła, że to był wybuch zbiornika z gazem w dzielnicy
Minamimachi. Syreny alarmowe na pewno ogłosiły zakończenie ataku. O godzinie
8:15 nie było ogłoszonego alarmu. Przed 8:00 raz było słychać syreny
przeciwlotnicze, które zmieniły się na ostrzeżenie, a około 8:05 zasygnalizowano
6

odwołanie alarmu. Słyszałem syreny, odwołujące alarm.
Po tym został wydany rozkaz: „Z powodu wielkiego pożaru, obejmującego całe
miasto nakazuje się wszystkim powrót do domów i pozostanie w nich”. W czarnym
deszczu posuwałem się na wschód. Z wysiłkiem udało mi się przejść przez dzielnice
Eba, Yoshijima i Senda. Następnie przeszedłem przez most Miyuki, kierując się w
stronę Hijiyamy. Kiedy przechodziłem przez most Miyuki, wielu ludzi ciągnęło mnieza nogi. „Daj wody, daj wody”, mówili. Myślałem wtedy, że wszyscy są po prostu
ranni. Jeszcze wtedy nie miałem pojęcia, dlaczego tyle osób jest poparzonych. Ci
ludzie, którzy mnie szarpali i mówili „Braciszku, daj wody, daj wody, jestem ranny,moje gardło…”, przerażali mnie. Ja na szczęście podczas wybuchu nie odniosłem
żadnej rany. Mając przed oczami wielu rannych ludzi, krok za krokiem szedłem dalej.
Z momentu jak doszedłem do podnóża Hijiyamy pamiętam jednego żołnierza,który był cały czerwony od poparzeń. Skóra zwisała z niego w strzępach. Chociaż
wciąż jeszcze oddychał, to był nieludzki widok. Patrząc na mnie, pokazał palcem
zwłoki i powiedział „Braciszku, pomóż mi to załadować na przyczepę. Chwyć za
nogi i potrzymaj”. Bałem się i nie potrafiłem tego zrobić. U podnóża Hijiyamy byłodużo ludzi, którzy nie byli ciężko ranni, prawdopodobnie dlatego, że ta okolica była
oddalona od miejsca wybuchu bomby. Wielu pomagało przenosić zwłoki. A tamtenżołnierz podejrzewam, że umarł w przeciągu kilku kolejnych dni.
W końcu, w środku nocy, nie wiem, która była godzina, udało mi się dotrzeć na
stację w Kaita. Była informacja, że w nocy może pojedzie jeden pociąg z Kaity do
Saijō, więc czekałem tam ponad godzinę. Udało mi się wsiąść do pociągu. W pociągu
było strasznie ciasno, a kiedy dotarliśmy do Saijō, było tam bardzo, bardzo ciemno inie wiedziałem, kto po nas wyszedł. Wtedy było niewybaczalne, żeby palić światło
czy to w domu, czy na ulicy, to były czasy zaciemnień. Była taka sytuacja, że nie
wiedzieliśmy, kto po kogo przyszedł, słychać było tylko głosy mówiące „Musiało
wam być ciężko, musiało być ciężko…”.
 Sytuacja 7 sierpnia i później
W czasie eksplozji mój wujek powinien być w pracy w Hijiyamie, więc razem z
ciotką udaliśmy się go szukać i dostaliśmy się do Hiroszimy. Nie pamiętam, czywjechaliśmy ciężarówką czy jakoś inaczej dostaliśmy się do miasta, była informacja,że wszyscy są zebrani w Ujinie, i przez to wyjechaliśmy siódmego o świcie. Dzięki
temu, że dojeżdżałem do 2 Gimnazjum, znałem miasto. Musiałem objaśniać ciotcedrogę i dlatego z nią pojechałem.
W obozie w Ujinie udało się odnaleźć wujka. Pamiętam, że obóz był w magazynie
7blisko portu. Jakiś żołnierz, powiedział „Ach, ten człowiek właśnie umarł. Trzeba towynieść” i poszedł układać ciała w rzędzie na korytarzu. Powiedział do mnie „Ten
człowiek już nie żyje. Chwyć go za górną część ciała”. Bałem się i mu nie pomogłem.
Grupki ludzi po 2-3 osoby zabierały ciała i układały je w rzędzie na korytarzu. Nawetjakaś dziewczyna koło 20 lat leżała całkiem naga. Była cała czarna od oparzeń.
Z Ujiny wróciliśmy razem z wujkiem do domu w Saijō, gdzie dziesiątego, po
trzech dniach, zmarł. Skremowaliśmy go w krematorium niedaleko domu. Też
pomagałem. Ciotka zmarła dwa lata temu. Byli z wujkiem małżeństwem tylko
dziewięć lat.
 Życie po wybuchu
W 2 Gimnazjum ponownie rozpoczęły się lekcje, chyba można było znowu tam
chodzić od końca października albo od listopada. Pamiętam, że na lekcjachtrzęśliśmy się z zimna, bo tam, gdzie stał budynek 2 Gimnazjum w Kannon, teraz
wybudowano barak. Śnieg padał do środka i nie było tam ogrzewania. W budynku
nie było też szyb w oknach. Zanim mogliśmy wrócić do Kannon, korzystaliśmy z
budynku żeńskiej szkoły w Kaita, lub niezniszczonej szkoły podstawowej , gdzie
mogły się odbywać lekcje.
Marzyłem o tym, żeby kontynuować naukę, ale bez chodzenia na lekcje nie
mogłem dostać ocen. Znosząc to, że było zimno, chodziłem się uczyć. Czułem
wdzięczność, że mogę się uczyć, nawet jeśli to było w baraku. Zakończenie szkoły
odbyło się w piątej klasie, jeszcze w starym systemie. Miało to miejsce w 1947 roku.
Po ukończeniu gimnazjum kontynuowałem naukę w technikum w Sendamachi w
Hiroszimie.
Kiedy ukończyłem tę szkołę, w 1955, samochody robiły się coraz bardziej
popularne i pomyślałem, że mógłbym założyć szkołę nauki jazdy. Razem zeznajomym zaczęliśmy od stworzenia placu manewrowego za pomocą łopat.
Wykorzystując jak najlepiej to, czego nauczyłem się w technikum, zdobyłem
certyfikat na nauczanie teorii i praktyki. Od 1960 pracowałem w mieście w szkole
nauki jazdy jako główny instruktor.
W 1966 roku przestałem pracować w szkole jazdy. Starszy brat poprosił mnie,żebym pomógł mu w zarządzaniu takimi miejscami jak np. domy opieki, więcpomogłem mu w jego inicjatywie. Brat pracował aż na stanowisku przełożonego
lekarzy, byłem z niego bardzo dumny. Do tej pory tylko we dwóch zajmowaliśmy sięzarządzaniem, ale mój brat zmarł z powodu wylewu krwi do mózgu. Z żalu nie
mogłem spać przez trzy dni i trzy noce. Jeździliśmy po różnych instytucjach, do
8Miyajimy albo Yuki. Ja prowadziłem samochód i woziłem ze sobą brata dosyć daleko.
Musiałem z nim jechać, czułem, że wspieranie go jest moim obowiązkiem. Mój bratzawsze był typem naukowca, a ja sportowca. Tworzyliśmy razem zgraną drużynę.
Bardzo, bardzo mi żal, że mój brat umarł.
 Znalezienie pracy, ślub, następstwa
Niedługo będziemy mieć z żoną złotą rocznicę ślubu. Kiedy się pobieraliśmy, tonie opowiadało się o tym, że jest się ofiarą ataku atomowego. Ponieważ wiedziałem odyskryminacji osób, które przeżyły bombardowanie, to sam z siebie odważyłem się
powiedzieć żonie, że (to prawda, że) dotknął mnie wybuch, kiedy zrzucono bombę,pracowałem w Mitsubishi, tylko trochę zostałem napromieniowany pięć kilometrów
od miejsca eksplozji, na granicy południowego Kannon, i nie zostałem ranny. Mojejżonie to nie przeszkadzało. Nasz syn jest farmaceutą, ma wiedzę, jest świadomy, żenależy do drugiego pokolenia po wybuchu. Kiedy urodzili się syn i córka, trochę się
martwiłem. Upewniłem się po cichu, że wszystko jest w porządku.
Martwiłem się o następstwa. Dziesięć lat po wybuchu z tyłu szyi pojawił mi się
guz. Nie był to złośliwy, tylko łagodny nowotwór. Zrobił się wielki guz, dokładnie w
tym miejscu gdzie w czasie wybuchu poczułem rozbłysk. Przeszedłem operację, w
czasie której usunięto mi guz, ale po dziesięciu latach on znowu się pojawił. Po tym,
ostatnio, już więcej nie wyszedł. Wydaje mi się, że inną rzeczą spowodowaną przez
wybuch jest to, że moje zęby osłabiły się szybciej niż u innych ludzi. Było też dużoosób, którym wypadały włosy. Różni ludzie mieli różne objawy. Mnie włosy nie
wypadały. Ogólna opinia o osobach, które przeżyły wybuch była taka, że męczą sięłatwiej niż inni. Kiedy zacząłem pracować, to przy wykonywaniu takich samych
czynności jak inni męczyłem się szybciej i przełożeni myśleli, że ich oszukuję i łajalimnie. „Inni pracowali tyle samo, ale nie są zmęczeni, a ty już jesteś? Chyba się
obijasz”. To, że szybko się męczyłem było z perspektywy pracy bardzo niekorzystne.
 Przemyślenia o pokoju
Myślę, że kiedy opowiada się młodemu pokoleniu o takich rzeczach jak bomba
atomowa albo pokój, konieczne jest, by umiejętnie dobierać słowa. W momencie
wybuchu w mgnieniu oka waliły się budynki, w mgnieniu oka ginęli ludzie. Trzeba
się zastanowić, jak opowiadać o takich rzeczach. Myślę, że samo cytowanie, „Byłociężko, było ciężko”, „Żałuję, że nie dałem wody ludziom, którzy o nią prosili. Do
mostu od dołu zbliżały się płomienie, więc uciekłem”, nie odda tego dobrzesłuchaczom. Jeżeli ograniczymy się tylko do mówienia „W Parku Pokoju jest
9

muzeum. Proszę tam pójść. Jest tam Drzewo Pokoju”, to nie pokażemy okrucieństwa
bomby atomowej. Może się okazać, że słuchacze pomyślą, że bomba atomowa to nie
było nic takiego. Kilka dni temu przez Hokkaidō przeszło tornado i zginęło wielu
ludzi. Patrząc na nagrania z pewnością można pomyśleć, że przypominają te po
wybuchu bomby atomowej. To były bardzo realistyczne, drastyczne obrazy. Nawet
małe dzieci mogą je zrozumieć, prawda? Przez taką rzeczywistą tragedię można też
przekazać, że w momencie wybuchu bomby atomowej, dokładnie jak tamto tornado,
wszystko momentalnie waliło się, płonęło i zginęło aż 200 tysięcy ludzi.
Niedługo po zrzuceniu bomby atomowej profesjonalni fotografowie z takich gazet
jak Mainichi Shinbun czy Asahi Shinbun pojechali do Hiroszimy uwiecznić testraszne obrazy. Nawet ci ludzie, którzy wiele razy byli blisko linii frontu, mówili, że
to, co tam zobaczyli, nie miało porównania z tragedią w Hiroszimie. Jak dobrze
przekazać taki tragizm? Moim zdaniem, że konieczne jest, by osoby, które o tym
opowiadają potrafiły na to znaleźć właściwy sposób.
Na koniec chcę wspomnieć, że w wybuchu straciłem wielu młodszych kolegów z 2
Gimnazjum. Ostatnio zmarło też kilku moich kolegów z klasy. Mój starszy bratrównież zmarł i czuję się teraz bardzo samotny. Teraz opiekuje się mną żona, bo ciałojuż odmawia mi współpracy. Chciałbym jeszcze pożyć przynajmniej dwa lata.
Byłbym najszczęśliwszy, gdybym mógł, czy to raz w tygodniu, czy to raz na dwa
tygodnie, z małymi dziećmi, mogą być też takie ze szkoły podstawowej,
porozmawiać tak otwarcie o tym, co mnie spotkało, zanim dożyję swoich dni.

10

Zapis moich doświadczeń
związanych z wybuchem

Tsunematsu Tanaka

11 Życie w tamtych czasach
Miałem wtedy 31 lat i pracowałem w Komachi w firmie Chūgoku Haiden (obecnie
Chūgoku Electric Power Company). Razem z żoną, Mikie, i dwójką dzieci(trzyletnim synem i siedmiomiesięczną córką) mieszkaliśmy w wynajętym domu wŌtemachi. Po ukończeniu gimnazjum w Onomichi w lutym 1934r. zdałem egzaminna prawo jazdy i zacząłem pracować w Chūgoku Haiden - myślę, że miałem wtedy
jakieś 20 albo 21 lat. W czasie, kiedy tam pracowałem dwa razy byłem mobilizowany,od września 1937 do stycznia 1941 i od września 1942 do listopada 1943r. Później
wracałem do pracy.
Pod koniec marca 1945r. w Kure był strasznie ciężki nalot, można było zobaczyć
mnóstwo samolotów pokładowych latających jak ważki. Pod podłogą naszego domu
była dziura, wykopana przez poprzednich mieszkańców, w czasie nalotów tam się
chowaliśmy. Ponieważ dzieci były małe, jedno miało trzy lata a drugie siedem
miesięcy, kiedy uciekaliśmy do schronu ciężko było je upilnować. Kiedy patrzyłem
co robi jedno, drugie próbowało wyjść na zewnątrz. Pomyślałem, że tak dalej być niemoże i pod koniec marca kazałem żonie razem z dziećmi pojechać do jej rodziców,
którzy mieszkali w dzielnicy Mukōeta w Wadamura w powiecie Futami (obecnie
miasto Miyoshi, dzielnica Mukōetamachi). Wtedy było tak, że wyposażenie domu
oddawało się na przechowanie do magazynu firmy, więc pojechali tam bez żadnychbagaży.
Po tym, jak ewakuowałem żonę i dzieci, zamieszkałem w magazynie firmy. Jednak
na początku maja, kiedy wyjechałem na sobotę i niedzielę, żeby odwiedzić żonę, namagazyn została zrzucona bomba i wszystko doszczętnie spłonęło. Nie miałem nawetubrań na zmianę, więc wróciłem do Wadamura i w koszuli i spodniach uszytych z
yukaty w poniedziałek rano pojechałem pierwszym pociągiem do pracy. Nie miałem
gdzie mieszkać, więc koledzy z pracy powiedzieli mi, że mogę wynająć
pomieszczenie w Ushitamachi i tam też żyłem aż do wybuchu bomby.
 Sytuacja w czasie wybuchu
Ze względu na to, że należałem do obrony cywilnej, kiedy w nocy byłyuruchamiane syreny przeciwlotnicze, zgodnie z rozkazem wydanym przez UrządMiasta musiałem przebrać się w mundur i iść. Żołnierze w cywilu rozdzielali między
siebie obowiązki i tak sobie radzili. 5 sierpnia w nocy kiedy znów usłyszeliśmy
syreny przeciwlotnicze, udałem się bronić mostu Yanagi, za który byłem
odpowiedzialny. W takich wypadkach następnego dnia do pracy wychodziłem na
8:30, a zazwyczaj na 8:00. Ponieważ nie dotarła do mnie z pracy żadna informacja, 612sierpnia wyszedłem na 8:00. W efekcie to właśnie mnie uratowało.
Ponieważ do rozpoczęcia pracy miałem jeszcze pół godziny, poszedłem do
znajdującej się pod ziemią łazienki dla pracowników, żeby wyprać ubranie, które
miałem na sobie od wczoraj. Pochyliłem się, żeby je wyprać i nagle podmuch, który
nadszedł po wybuchu bomby, uniósł mnie w powietrze i rzucił mną o ścianę, którą
miałem za plecami. Straciłem przytomność. Pamiętam tylko rozbłysk, nic więcej.
Kiedy odzyskałem przytomność, wokół było całkiem ciemno od pyłu. W okolicach
czwartego czy piątego piętra widziałem ogień. Pomyślałem, że coś z tym trzeba
zrobić i nagle otrzeźwiałem. Z powodu pyłu nie widziałem nawet tego, co było tuż
przede mną, więc zawierzając pamięci posuwałem się naprzód po omacku. Idąc w
stronę schodów, które powinny być niedaleko, wpadałem na różne rzeczy, ale wkońcu udało mi się dojść do posterunku, który znajdował się w pobliżu. Stamtąd
widać było tory. Wyjeżdżający pociąg wypadł z nich i leżał na boku, wbity w
budynki mieszkalne. Pomyślałem, że to bardzo poważna sprawa. Chciałem się kogoś
zapytać dokąd uciekać, ale nikogo nie było.
Przewidzianym dla nas miejscem ewakuacji było znajdujące się na południe od
mojego miejsca pracy boisko Gimnazjum nr 1 (Prefekturalnego Gimnazjum nr 1 w
prefekturze Hiroszima), ale ja o tym nie wiedziałem, więc skierowałem się wzdłuż
torów na północ. Przed chramem Shirakami skręciłem w prawo i udałem się na
wschód, idąc razem z linią Takeyachō. Po drodze zobaczyłem, że ogrodzenie wokółżeńskiego liceum (Prefekturalne Żeńskie Liceum nr 1 w prefekturze Hiroszima)
zostało przez podmuch eksplozji zepchnięte na drogę. Przygniotło jakąś osobę, niewidziałem czy to była dziewczyna czy pani, wystawała jej tylko głowa. Ta
dziewczyna potrzebowała pomocy, ale sam byłem ranny – w plecy powbijały mi się
kawałki szkła i byłem cały we krwi, więc uciekłem ile sił w nogach.
Później szedłem obok rzeki Takeya na południe, i skierowałem się w stronę mostu
Miyuki. Mówię „rzeka Takeya”, ale to był kanał tak mały, że nie zaznaczano go na
mapach, biegł podziemiami Fukuya. Kiedy uciekałem, nie widziałem innych ludzi,
którzy by uciekali. Po drugiej stronie mieszkań na rzece Takeya byli tacy, którzysprzątali i mówili, że to jakaś poważna sprawa. Nie wiem, która była wtedy godzina,
chyba minęło już całkiem dużo czasu.
Zanim wszedłem na most Miyuki, podjechała wojskowa ciężarówka. Zostałem
podwieziony do portu Ujina, skąd dopłynąłem łodzią na Ninoshimę i tam sięschroniłem. Uciekło tam wielu rannych ludzi i warunki były bardzo ciężkie. Byli tam
lekarze wojskowi, ale tylko prowizorycznie mnie obandażowali, nie zostałem
poddany leczeniu jako takiemu i wciąż miałem wbite w plecy kawałki szkła. Część
13

ludzi wyglądała na szalonych, część płakała i krzyczała, inni denerwowali się z
powodu tych hałasów. Byli też ludzie, którzy nocą biegali tam i z powrotem po
miejscach, gdzie inni spali, innych to denerwowało i też byli głośno, więc nie dało się
spać. Szóstego nic nie jadłem, siódmego rano dostałem kaszę ryżową z jednym
umeboshi w bambusowej rurce. Na Ninoshimie było tylko tyle do jedzenia.
Byłem przekonany, że w takich warunkach to ja umrę, więc poprosiłem żołnierzy,żeby pozwolili mi wrócić i siódmego rankiem wróciłem łodzią do portu Ujina.
Szczęśliwie się złożyło, że była tam wojskowa ciężarówka. Zapytałem oficera, dokąd
jedzie, na co ten odpowiedział, że do Urzędu Miasta. „W takim razie proszę mnie tam
podwieźć”, powiedziałem. Odpowiedział, żebym wsiadał i zawiózł mnie pod same
drzwi Urzędu Miasta. Wysiadłem, dziękując mu. Ponieważ moja firma znajdowała
się tylko trochę na północ od urzędu, mogłem tam dojść na piechotę. Kiedy dotarłem
do firmy, w recepcji było dwoje znajomych pracowników. Powiedziałem im, żewyjeżdżam na wieś, do domu żony w Miyoshi i zostawiłem im adres. Później
poszedłem przez Kamiyachō i Hacchōbori do wynajętego pomieszczenia w
Ushitamachi. Tam zatrzymałem się na jedną noc i ósmego ze stacji Hesaka
pojechałem pociągiem do Wadamura, gdzie schroniła się żona z dziećmi. Sądziłem,że żona będzie się martwić, więc spieszyłem się, żeby jak najszybciej tam dojechać.
Podróży prawie nie pamiętam, ale w okolicach mostu Kōhei leżał wielki stos ciał i tomną wstrząsnęło.
 Sytuacja po wybuchu
Kiedy dotarłem do Wadamura, wciąż miałem w plecach kawałki szkła. Codziennie
chodziłem nad rzekę, gdzie żona myła mi plecy. Krew była przyschnięta i stwardniała
jak smoła, więc żona musiała ją podważać za pomocą igły. Razem z krwią
wychodziły odłamki szkła. To wszystko ciągnęło się jeszcze przez tydzień czy
dziesięć dni. Myśleliśmy, że pozbyliśmy się wszystkich odłamków, ale gdzieś w
okolicach 1955r. to, co zostało zaczęło się jątrzyć i dopiero w szpitalu w Sakaimachi
operacyjnie je pousuwano.
Kiedy już chwilę byłem w Wadamura, ale przed tym, zanim się uspokoiłem, żecałe szkło zostało usunięte, z Onomichi przyjechał w odwiedziny mój ojciec.
Ponieważ nie było możliwości skontaktowania się, ojciec nie wiedział o tym, żeudało mi się przeżyć i przyjechał po to, żeby się poradzić, gdzie przeprowadzić
pogrzeb. Kiedy się dowiedział, że przeżyłem, był tak ogromnie zaskoczony iucieszony, że tylko napił się razem z nami przy domu herbaty i od razu pojechał zpowrotem do Onomichi.
14

Kiedy byłem w Wadamura, czułem się całkiem dobrze, nie miałem też żadnych
problemów z organami wewnętrznymi, więc po około trzech tygodniachrekonwalescencji, pod koniec sierpnia albo na początku września, wróciłem do
Hiroszimy i do pracy.
Jakiś czas po tym, jak wróciłem, zaczęły spadać kasztany, to było chyba w połowie
września. Z powodu krwawych biegunek wyjechałem leczyć się do domu rodziców
w Onomichi. Wszyscy, łącznie z lekarzem, uważali, że jestem chory na czerwonkę i
dlatego zastanawiali się, czy mnie nie odizolować. Starsza siostra gotowała mi ryż zkasztanami i to pomogło na biegunki. Myślę, że to było to, chociaż brzmi niezwykle.
Dzięki takim posiłkom i po czterech czy pięciu dniach opieki poczułem się dobrze iznów wróciłem do Hiroszimy i do mojej firmy.
 Życie po zakończeniu wojny
Kiedy wróciłem do pracy, było wielu pracowników, którzy stracili dach nad głową,więc wspólnie zamieszkaliśmy w budynku firmy na piątym piętrze. Na początku
sami sobie gotowaliśmy, ale później firma zatrudniła osobę, która przychodziła robić
nam posiłki.
Jeśli chodzi o pracę, to dzięki temu, że potrafiłem prowadzić samochód, jeździłemciężarówką wydziału surowców działu administracyjnego i przewoziłem surowce doelektrowni znajdujących się na terenie całej prefektury.
W 1946r. wróciła moja rodzina i zamieszkaliśmy razem. Koledzy z firmy pozakończeniu pracy kupili belki i przyjechali z nimi. Wybudowali dla nas dom w
Enomachi, w którym mieszkaliśmy przez następne trzydzieści lat.
Miałem różne problemy. Jeśli chodzi o jedzenie, to dostawaliśmy z domu żony ryż,więc nie było aż tak ciężko. Za to nasze ubrania i pościel były w firmowym
magazynie, który doszczętnie się spalił, więc nic nie mieliśmy. Yukaty przeszyliśmy
na bieliznę, pościel dostaliśmy z Onomichi. Dzięki pomocy wszystkich zaczęliśmy
od nowa.
 Stan zdrowia
W lipcu 1947r. urodziła się druga córka i jednak nadal martwiliśmy się onastępstwa wybuchu. Kiedy była jeszcze w przedszkolu, miała niedające się
powstrzymać krwotoki z nosa, inaczej niż reszta dzieci. Myśleliśmy, że może to miećzwiązek z bombą.
Jeżeli o mnie chodzi, to w 1956r. coś w rodzaju guza przekształciło się w guz
gruźliczy, liczba moich białych krwinek wynosiła 2000, a czasami spadała do 1000.
15

Wcześniej ważyłem 65 kilogramów, ale schudłem jakieś osiem kilogramów. Od lipca
1956 do września 1957r., czyli przez rok i trzy miesiące, przebywałem w szpitalu
Hara w Hatsukaichichō (obecnie aglomeracja Hatsukaichi). Z tego powodu miałem
dwuletnią przerwę od pracy. 7 lipca, dokładnie w Tanabata, musiałem iść do szpitala i
przy śniadaniu moja córka, będąca w drugiej klasie podstawówki, powiedziała„Dzisiaj gwiazdki się spotykają, a my się rozstajemy”. Wszyscy płakaliśmy.
Później nie miałem większych problemów ze zdrowiem i czułem się dobrze, ażkilkanaście lat temu znów zacząłem mieć krwawe biegunki. Musiałem przebywać w
Szpitalu Czerwonego Krzyża dopóki się nie wyleczyłem. Czasami dostaję zastrzyki
na powstrzymanie krwawienia.
Cztery lata temu przeszedłem operację z powodu raka prostaty i dostałem wtedyzaświadczenie potwierdzające, że zostałem napromieniowany w czasie wybuchu
bomby.
 Co teraz myślę
Ukończyłem 94 lata i czuję wdzięczność, że mogłem żyć tak długo. Myślę, że todzięki żonie. Dzieci też się mną dobrze opiekują. Jestem po prostu wdzięczny.

16

Uczucia do matki

Hiroko Kawaguchi

17

●Sytuacja przed 6 sierpnia
W tamtym czasie mój dom znajdował się w Kami Tenmachō, a rodzina składała się z
4 osób: mamy, starszego brata, starszej siostry i mnie. Ojciec, Toshio Omoya, poległ w
Chinach w 1938r. Kiedy zginął na wojnie byłam jeszcze mała, dlatego jego twarz znam
tylko ze zdjęć. Podobno kiedy patrzyłam na zdjęcie ojca, które stało w domu,
mówiłam: “Tatuś nie może wyjść ze zdjęcia, bo nie zanoszę mu chodaków”.
Matka (Shizuko) musiała wychowywać nas sama. Bardziej niż ktokolwiek inny
przykładała wagę do edukacji, posyłając nas nawet w czasie wojny na zajęcia kaligrafii
czy baletu, a kiedy starszy brat miał egzaminy do gimnazjum, każdego ranka udawała
się na “stokrotne odwiedzenie świątyni”. Najwyraźniej uważała, że po śmierci mężajedyne, co może dać dzieciom to wykształcenie.
W tym celu matka pracowała codziennie od rana do wieczora, imając się kilku zajęć
na raz. Starszy brat i siostra pomagali mamie roznosząc poranne gazety, a ja pamiętam
jak chodziłam wtedy razem z nimi, mimo że byłam jeszcze mała.
Matka codziennie zajęta była pracą, ale w tej samej dzielnicy mieszkała rodzina
wujka, w pobliskim Hirose Motomachi mieszkali dziadkowie, a poza tym wtedy
wszyscy w sąsiedztwie traktowali się nawzajem jak krewnych, więc wszyscy
opiekowali się nami i pomagali nam.
W tamtych czasach większość szkół publicznych stanowiło miejsce ewakuacji
grupowych lub osób spokrewnionych. Chodziłam wtedy do 3 klasy szkoły publicznej
w Tenma i razem z siostrą (Sumie), która była w 6 klasie w tej samej szkole, byłyśmy
ewakuowane do świątyni w Yukichō. Co tydzień matka z moim bratem (Toshiyuki)
przychodziła nas odwiedzać przynosząc nam ziemniaki itp., ale ponieważ byłyśmy
jeszcze dziećmi, bardzo ciężko było nam żyć z dala od rodziny. Matka mawiała: “Jeśli
mamy umierać, to razem z rodziną”, więc ja też powtarzałam: „Chcę już wracać dodomu, chcę do domu” i w końcu wróciłam do Kami Tenmachō. Teraz myślę, że
gdybym wtedy została w miejscu ewakuacji, to jako że matka i brat przychodzili
mnie odwiedzać, być może wszyscy by się uratowali i byli cali i zdrowi.
●Sytuacja z 6 sierpnia
6 sierpnia nie miałam szkoły i z koleżanką wybrałyśmy się na niedaleką wycieczkę.
Widziałam lecący B29 ciągnący za sobą smugę na niebie i automatycznie zasłoniłamsobie oczy i uszy. Byliśmy wtedy szkoleni w ten sposób, że kiedy widzimy że spada
bomba, należy zasłaniać oczy i uszy i myślę, że zrobiłam to instynktownie. Jako że
miałam zasłonięte oczy, nie widziałam rozbłysku.
Na szczęście akurat w tym momencie byłam w miejscu zadaszonym i stałam w
18

cieniu budynku, więc nie odniosłam ran i nie czułam gorąca. Koleżanka, która byłarazem ze mną też jedynie lekko zraniła się w głowę, więc mogłyśmy o własnych siłach
wyczołgać się przez szparę w budynku i wróciłyśmy do domu.
Kiedy wróciłam, czekała na mnie matka, która uległa napromieniowaniu i odniosła
rany. Tego dnia wychodziła z domu po przydział racji ryżu i została napromieniowana
w drodze powrotnej. Matka od razu wzięła z domu tylko torbę pierwszej pomocy i
uciekła, zabierając mnie ze sobą.
Rozglądając się dookoła widziałam poprzewracane i poniszczone domy, a nawetpłonącą balustradę mostu. Przeszłyśmy po nim, kierując się na Koi. Po drodze
napotykałyśmy ludzi całych czarnych od poparzeń, którzy wołali o pomoc mówiąc:„Wody, dajcie wody”, jednak wtedy, zajęte ucieczką, nic nie mogłyśmy zrobić. Żałuję
tego do dziś, mogłam przynajmniej zapytać tą osobę jak się nazywa.
W końcu jakoś udało się nam dotrzeć do szkoły publicznej w Koi, gdzie zdałamsobie sprawę, że byłam na bosaka. Uciekałyśmy przez ruiny, więc miałam sporoszczęścia, że się nie pokaleczyłam.
Szkoła, zarówno klasy jak i korytarze, były usłane rannymi. Tam opatrzono matkę.
Miała silne poparzenia rąk, nóg i pleców, lekkie poparzenia twarzy, ale też sporewgłębienie na głowie. Leczenie ograniczyło się do posmarowania lekarstwem, aleteraz jak się zastanawiam, nie jestem pewna, czy aby na pewno było to lekarstwo.
Następnie udałyśmy się do miejsca ewakuacji w Ogawachimachi, wyznaczonego
przez władze lokalnej społeczności. Gdy tam dotarłyśmy, z nieba zaczął padać czarny
deszcz, więc wzięłyśmy rozrzucone w pobliżu kawałki blachy falistej, osłaniając się
przed nim. Kiedy deszcz przestał padać, po chwili przyszedł mój brat Toshiyuki.
Był on wtedy uczniem 2 klasy technikum Matsumoto i objęto go mobilizacją
uczniów w fabryce na wyspie Kanawajima przy wybrzeżu Ujina. Zostałnapromieniowany będąc w pobliżu Mostu Miyuki kiedy udawał się razem z kolegą na
miejsce mobilizacji, ale podobno martwiąc się o rodzinę, nie poszedł dalej tylko
zawrócił do domu. Po obu stronach miejsca, gdzie była główna siedziba firmy
Hiroshima Dentetsu palił się ogień i nie mógł przejść, więc skierował się w stronę
gimnazjum Shudo, następnie przeprawił się łodzią przez rzeki Motoyasu i Ōta,przeszedł przez most i w końcu, podobno około południa, dotarł do Kannonmachi. Po
drodze mijał zrujnowane przedszkole, gdzie spod gruzów nawoływano o ratunek, ale
on nie mógł pomóc. Chciał jedynie jak najszybciej przekonać się, że rodzina jest cała idlatego się śpieszył. Mówił potem, że żałuje tego jak się to potoczyło.
Później usłyszałam, że kiedy wrócił, płomienie były już blisko domu, więc czym
19prędzej zabrał się za gaszenie za pomocą wiadra przeciwpożarowego. A ponieważ wśrodku nikogo nie było, poszedł szukać nas po Ogawachimachi i tak udało nam sięszczęśliwie ponownie spotkać.
6 sierpnia rano starsza siostra mówiła podobno, że nie chce iść do szkoły. Jednakże
matka planowała posłać ją do żeńskiego liceum Yamanaka, więc nie pozwoliła jejopuścić zajęć. Rankiem tego dnia matka jak zawsze wysłała ją do szkoły, ale siostra już
nie wróciła.
●Sytuacja po 7 sierpniaNastępnego dnia brat udał się do szkoły publicznej w Tenma na poszukiwania siostry,
która nie wróciła do domu. Słyszał, że tego dnia brała udział w sprzątaniu gabinetu
dyrektora szkoły i szukał w tamtych rejonach, ale podobno budynek szkoły był
całkowicie zawalony, wszystko było obrócone w popiół, a na pogorzelisku nic nie
pozostało.
Matka, brat i ja we trójkę przebywaliśmy przez 2 lub 3 dni w miejscu ewakuacji w
Ogawachimachi, ale matka martwiła się o starszą siostrę i w końcu wróciliśmy dodomu.
Po powrocie matka cały czas leżała, rany zostały opatrzone tylko raz, kiedy dali jej
lekarstwo w szkole publicznej w Koi.
Nasz dom uchronił się przed pożarem i z tego względu ludzie z sąsiedztwa korzystali
z naszej pościeli, wynosząc ją do siebie. Ciotka (Sueko Omoya) która to widziała
rozgniewała się, mówiąc: “Jak to? Rozdajesz wszystkim pościel, a dlaczego swojego
rodzica nią nie przykryjesz?”. Brat był jeszcze w 2 klasie technikum, ja w 3 klasie
szkoły publicznej, co obecnie wiekiem odpowiadałoby gimnazjum i szkole
podstawowej. Byliśmy tylko dziećmi i nic nie mogliśmy zrobić. Odkąd przyszła ciotka,
opiekowała się chorą matką i zajmowała się nami. Jej mąż Shigeo, młodszy brat ojca,
został wezwany na służbę do oddziału w Yamaguchi, ale ponieważ miał żonę i córkę
Nobue w Hiroszimie, został po 2 dniach puszczony do domu. Gdyby nie wujek i ciotka,
byli byśmy sami i byłoby nam bardzo ciężko.
Oparzenia na twarzy matki szybko się zagoiły co mnie uradowało, ale te na plecach
nie chciały się goić. Kiedy oparzenia na plecach przyschły i już myślałam, że sięzabliźniają, nagle skóra zaczęła odchodzić płatami. Pod skórą aż roiło się od czerwi.
Wylęgły się zanim zdążyliśmy się zorientować i pokryły całe plecy tak, że nie dało się
20ich usunąć. Matka spała za moskitierą, a ja i brat tuż obok i przeszkadzał mi sam tylko
przykry zapach bijących od czerwi.
Matka miała poważne obrażenia, ale ani razu nie narzekała mówiąc: “boli”, czy“swędzi”, nie dopraszała się też wody. Jedyne, co mówiła to “Chciałabym zjeść
brzoskwinię, brzoskwinię”, więc ciotka poszła do Inokuchi je kupić. Teraz sobie myślę,że pewnie chciało jej się pić.
4 września nad ranem matka zmarła. Zauważyłam to dopiero po tym, jak ciotka
rzekła mi: “Zobacz, matka już nie żyje”. Wcześniej ani ja, ani brat wcale tego nie
zauważyliśmy. Jednak w sumie miała pękniętą głowę i była poważnie ranna, więc i tak
dziw, że utrzymywała się przy życiu aż przez miesiąc. Nawet kiedy żołnierze zbierali
rannych na ciężarówki i ewakuowali na obrzeża miasta, matka ani myślała oddalać się
od domu póki nie dowie się o losie córki. A były osoby o podobnych jak onaobrażeniach, które po leczeniu na przedmieściach powróciły do zdrowia. Matka po
prostu martwiła się o córkę, która nie wracała i według mnie żyła pragnieniem
zobaczenia jej.
Jeszcze tego samego dnia poszliśmy całą rodziną skremować ciało matki do tego, copozostało po krematorium Kōseikan. Jednak nie towarzyszył mi smutek, nie pojawiły
się też łzy. Myślę, że już wcześniej miałam sparaliżowane uczucia. Tego dnia padał
deszcz i ciało matki nie chciało dać się skremować.
Wszystkie budynki w mieście były zniszczone, stanowiły jedno wielkie
pogorzelisko tak, że mogłam z domu zobaczyć stację kolejową Hiroshima czy wyspę
Ninoshima. Zwłoki leżały wszędzie, żołnierze wyciągali je z rzeki i kremowali.
Niektóre były pozostawione przez ponad miesiąc czasu, ale bez oporów chodziliśmy
obok nich. Poza tym nie wiedzieliśmy wtedy nic o bombie atomowej, a że nie było cojeść, nie przeszkadzało nam jedzenie napromieniowanej żywności, jak ziemniaki z
czyjegoś pola czy ryż zakopany w ziemi.
●Życie po napromieniowaniu
Zaraz po tym jak zmarła matka, zdając się na krewnych pojechaliśmy do wioski
Midorii, gdzie zatrzymaliśmy się u nich w stodole. Babcia i dziadek już tam byli. W
momencie wybuchu bomby atomowej dziadek Tomekichi Omoya i babcia Matsuno
byli u siebie w domu w pokoju dziennym i nic im się nie stało. Ale kiedy
przyjechaliśmy do Midorii dziadek, któremu do tej pory nic nie było, nagle podupadł
na zdrowiu i piątego dnia po śmierci matki również umarł. Wujek Shōsō, który
mieszkał razem z dziadkami w Hirose Motomachi , podobno stał wtedy na progu domu,
21

ale teraz w ogóle nie wiadomo co się z nim stało.
W wiosce Midorii żyło nam się inaczej niż dotychczas, dlatego często czuliśmy się
zagubieni. Przez około rok chodziłam tam do szkoły, a później wróciliśmy do Hirose.
Wspólnymi siłami przygotowaliśmy grunt pod budowę i postawiliśmy barak
mieszkalny. Ciotka z wujkiem zastępowali nam rodziców, wychowywali mnie imojego brata jakbyśmy byli ich rodzonymi dziećmi. Nie czułam w ogóle smutku ani
tym podobnych uczuć po tym, jak straciłam rodziców.
Jednak w miarę jak dorastałam, coraz bardziej zaczęłam tęsknić za rodzicami. Kiedy
patrzyłam na kuzynki z którymi się wychowywałam, jak od szkoły podstawowej
uczyły się z guwernantkami, zazdrościłam im i było mi trochę smutno. W rodzinie
wujka mieszkałam aż do swojego ślubu. W domu produkowane były meble, więc i ja
pracowałam tam przy księgach.
●Ślub oraz choroba
Dawniej wiele było osób, które ukrywały fakt bycia napromieniowanym, zwłaszczawśród kobiet, ze względu na niemożność wzięcia ślubu. Wiele z nich zatajało to, niewystępując nawet o książeczkę zdrowia osoby napromieniowanej. Teraz mi ona
pomaga, ale ja też dopiero po jakimś czasie od rozpoczęcia przydzielania książeczek onią wystąpiłam. Jeśli chodzi o małżeństwo, zawsze myślałam, że wyjdę za kogoś, kogo
wybiorą wujkowie. No i wyszłam za mąż z zaaranżowanego w ten sposób spotkania,
ale na szczęście osoba ta nie przejmowała się tym, że zostałam napromieniowana.
Ślub to jedno, ale martwiłam się również o dziecko, które się narodzi. Ja mam raka
tchawicy. Mój brat i kuzynki również zachorowali na raka, a moja córeczka, która
urodziła się po ślubie, zachorowała na coś co nazywa się guz nerwu słuchowego.
Martwię się, że przyczyną choroby jest jednak bomba atomowa.
●Z myślą o pokoju
Często opowiadam dzieciom o swoich doświadczeniach. Chodzimy razem do
Muzeum Pokoju, gdzie opisuję sytuację w momencie zrzucenia bomby atomowej.
Dawniej, zaprzątnięta codziennymi obowiązkami, niezbyt często chodziłam na
groby rodziny, ale teraz chodzę tam często, ucinając sobie z każdym krótkie
pogawędki. Myślę, że gdyby mama żyła, teraz mogłabym jej się odwdzięczyć za
wszystko co dla mnie zrobiła. Dlatego gdy widzę osoby w wieku mamy, nie potrafię
zostawić ich samym sobie, chcąc zadośćuczynić mamie.
Ponadto jestem wdzięczna, że mimo iż było tak wiele ofiar, ja trzymam się tak22

zdrowo. Kiedy wspominam tak z uczuciem matkę chcę żyć długo w dobrym zdrowiu,
dla swoich dzieci.

23

24

Tamtego lata nie zapomnę nawet
jakbym chciała

Chiyoko Shimotake25 Życie podczas wojny
Urodziłam się w 1921 roku w wiosce Tonoga, w powiecie Yamagata leżącym w
prefekturze Hiroszima (później należała do Kake-cho a obecnie do Akiota-cho).
W roku 1940 czy 1941 wyprowadziłam się od rodziców i zamieszkałam w wiosce
Tsutsuga (obecnie Akiota-cho) w domu nauczyciela savoir-vivre’u, słynnego ze
swojego surowego podejścia, gdzie uczyłam się dobrych manier między innymi
podczas podawania herbaty, układania kwiatów. Ta nauka bardzo mi się przydała wpóźniejszym życiu. Po kilku latach, po tym jak mój nauczyciel zmarł, poprosił mnie
przewodniczący komisji edukacji wioski Tsutsuga i zaczęłam tam uczyć. Otrzymałam
od wioski wynagrodzenie za wykłady i w ten sposób uzyskałam dochody.
Tam też poznałam Hisashi Kawamoto, bratanka wójta wioski Tonoga, i w maju
1944 roku pobraliśmy się. Los tak wszystko zrządził, bo mój ojciec pracował wsołectwie Tonoga. Po ślubie mieszkaliśmy we czwórkę w Hiroszimie w pobliżu
mostu Tsurumi w Hijiyama-honmachi wraz z rodzicami męża (teść miał na imięKamesaburo a teściowa, Sekiyo). Mąż zajmował się handlem zegarkami, aleponieważ w mieście nie było aż tak dużego zapotrzebowania na sklepy z podobnym
asortymentem, mąż wyjechał za pracą poza miasto. Sytuacja na froncie stawała sie
coraz trudniejsza. Nastały takie czasy, że nie potrzeba bylo aż dwu gospodyń pod
jednym dachem i kobiety również musiały iść do pracy. Zatem i ja też, w mięsiąc poślubie zaczęłam pracować w zbrojowni w Kasumi-cho, gdzie zatrudniony był mójteść.
 Przed zrzuceniem bomby atomowej
Rodzina męża również pochodziła z wioski Tonoga. Teściowa miała tam jechać 3
sierpnia, ale rankiem tego dnia powiedziała mi nagle: „Jedź ty pierwsza. Ja pojadę
później i zostanę na jakieś 10 dni w okresie święta zmarłych Obon”. No i wyszło tak,że miałam być w swoim rodzinnym domu w Tonoga od 3 do 5 sierpnia. Kiedy
przechodziłam przez most Tsurumi, dogoniła mnie teściowa i wręczyła parasolkę
przeciwsłoneczną w dobrym stanie. Poprosiła, żebym zabrała ją do domu rodzinnego,bo w Hiroszimie, ze względu na bombardowania nie wiadomo co się z nią mogłoby
stać. I dodała. „Pozdrów swego ojca i matkę. I wracaj piątego, jak się umawiałyśmy”.
To były ostatnie słowa teściowej skierowane do mnie. Nawet nie przypuszczałam
wtedy, że jej dni są policzone. Zawsze jak jestem w domu rodzinnym to chce mi się
tam odpoczywać jak najdłużej, dlatego postanowiłam jechać z powrotem piątego
sierpnia w nocy, ostatnim autobusem. Ale kiedy wreszcie miałam już wracać,
odmówiono mi wejścia do autobusu. I cóż było robić? Musiałam zawrócić się do26

domu. Jak ojciec się dowiedział, że nie pojechałam, to mnie strasznie skrzyczał.
„Ludzie, którzy nie dotrzymują obietnic są do niczego. To niegrzeczność wobec
rodziców Kawamoto”. I wysłał telegram do ich domu informując, że jutro już na
pewno wyśle Chiyoko do domu.
 Od 6 do 9 sierpniaNastępnego dnia, 6 sierpnia, jako że minął już umówiony dzień powrotu, zamiast
wyruszyć z samego rana, wszystko robiłam powoli. Myślę, że gdybym wyjechała
wtedy wcześnie rano, to wybuch bomby atomowej zaskoczyłby mnie w trochę
bliższym miejscu. No i nastąpiła godzina 8:15. Po tym, jak poczułam jakby coś
błysnęło, rozległ się ogromny huk, że aż cała ziemia zadrżała. Po chwili zaczęły
nadlatywać niesamowite ilości podartych i nadpalonych kawałków papieru, naktórych widniały napisy „miasto Hiroszima”. Pomyślałam sobie wtedy, że coś się
musiało tam stać. Po pewnym czasie dotarła do nas wiadomość, że jednak w
Hiroszimie wydarzyło się coś strasznego. Próbowałam wrócić do miasta, ale ponoć
tam ani kobiety, ani dzieci nie dałyby rady iść. Dlatego najpierw mój ojciec poszedł
do Hiroszimy zobaczyć jak to wszystko wygląda. Na początek odwiedził miejsce
gdzie mieszkaliśmy, dom w Hijiyama-honmachi. Wszystko tam było podobno
spalone. Na zgliszczach widniała tabliczka: „Jesteśmy w noclegowni zbrojowni”,
więc ojciec zaraz tam poszedł. Udało mu się spotkać mojego męża i teściów.
Teściowa cierpiała od rozległych poparzeń i wyglądała na konającą. Po upewnieniu
się co do sytuacji u męża i teściów, ojciec poszedł zobaczyć, co się dzieje u wujka w
Higashi-Hakushima-cho. Dom wujka był całkowicie zniszczony, zaś wujka
ewakuowano w okolice Koi. Kuzyn, który w ramach mobilizacji młodzieży szkolnej
zajmował się ewakuacją budynków, nie żył.
Ojciec pozaglądał jeszcze tu i tam, po czym powrócił do Tonoga. Kiedy
dowiedziałam się od niego, że mąż i teściowie znajdują się w noclegowni zbrojowni,
8 sierpnia rano znalazłam się w Hiroszimie jadąc autobusem a potem przesiadając się
na kolejkę parową linii Kabe. Po drodze widziałam na placu przed stacją Kabe wielucieżko rannych i konających. U wezgłowia każdego z nich stała zaledwie jedna
puszka. Osoby szukające swoich bliskich zaglądały i wywoływały ich imiona, alenikt nie miał siły odpowiedzieć. Zobaczywszy tak dużo rannych, strasznie
zmartwiłam się o rodzinę.
Parowóz zatrzymał się w okolicach stacji Mitaki i kazano pasażerom wysiadać.
Niosłam dostane w rodzinnym domu marynowane morele japońskie, ryż i innążywność i skierowałam się stamtąd w stronę noclegowni zbrojowni. Jak okiem
27sięgnąć widać było tylko same zgliszcza i nie bardzo wiedziałam dokąd mam iść.
Błądziłam nie widząc budynków, które zamierzałam użyć jako punkt odniesienia.
Widząc ogień pomyślałam, że są tam ludzie, więc zbliżyłam się, żeby zapytać odrogę, ale był to ogień z palących się ciał. Te ciała palono wszędzie gdzie się dało,
czy to na moście, czy przy drodze, czy na polu ryżowym. Ale ja już niczego nie
czułam, patrząc na widoki palących się ciał, nawet tego smrodu. Myślę, żesparaliżowało mi zmysły.
9 sierpnia około trzeciej nad ranem w końcu dotarłam do noclegowni. Teściowa
już nie żyła, ale minęło zaledwie parę godzin od jej śmierci, więc jej ciało nadalleżało w pobliżu. Teściowa w momencie wybuchu bomby atomowej była właśnie napolu, dlatego prawie cała uległa poparzeniu. Wyglądała straszliwie ze spalonym
podbródkiem, który spadł na jej piersi. Teść opowiadał, że kiedy ucichły jej jęki,zapalił świecę i jak na nią popatrzył, to już nie żyła. Następnego dnia, zbił pudło zdrewna, wsadził do niej teściową i spalił na polu ziemniaczanym.
 Śmierć mężaMąż był w domu podczas wybuchu, więc nie odniósł żadnych ran poparzeniowych
i nie miał też widocznych obrażeń na ciele. Podobno usłyszał wrzask teściowej
pracującej na polu i wyszedł na zewnątrz, żeby jej pomóc.
15 sierpnia obudziłam się o piątej rano. Mąż powiedział mi, że nie muszę jeszcze
wstawać, ale że był to siódmy dzień od śmierci teściowej, więc zgodnie zezwyczajem, chciałam zrobić i ofiarować jej chociażby knedel dango więc zaczęłam
się przygotowywać. Przyrządziłam też zupę ryżową dla naszej trójki i chciałam ją daćmężowi, ale się nie odezwał. Spał w pokoju o powierzchni trzech mat razem zteściem, i teść nawet nie zauważył, kiedy mąż umarł. Do ciała zlatywały się muchy,więc aby jak najszybciej je skremować, wystawiliśmy akt zgonu z datą 14 sierpnia,
mimo że zmarł 15 sierpnia, przez co poddano go kremacji jeszcze tego samego dnia.
Takżę i wtedy teść zbił drewniane pudło, do którego włożył męża i spalił. Teściowi
bardzo ciężko przychodziło podłożenie ognia podczas kremacji teściowej, dlatego
teraz poprosił mnie, żebym to zrobiła. Miałam jednak opory przed podłożeniem ognia
pod osobę, która jeszcze tego dnia rano oddychała. No, ale trzeba było go spalić,więc rozpaliłam ogień. Kiedy zaś wszystko zaczęło płonąć, już nie dałam rady
usiedzieć w pobliżu. Próbowałam stamtąd odejść, ale nie mogłam ani wstać, ani
chodzić a nogi miałam jak z waty. Nie mając innego sposobu, wróciłam do domu na
czworakach. Wszędzie wokół palono ciała, przez co ziemia była jeszcze gorąca, więcpoparzyłam sobie dłonie, kolana i stopy.
28

Następnego dnia poszłam zebrać kości męża. Wkrótce pojawiły się na niebie
samoloty wroga, ale bardzo mnie to zdziwiło, że nie było słychać alarmu
przeciwlotniczego. Jeszcze przez pewien czas nie wiedziałam, że wojna już sięzakończyła.
 Samobójczy cyjanek potasu
W zbrojowni wszystkim kobietom wręczano cyjanek potasu. Czyniono tak na
wypadek, gdyby amerykańscy żołnierze chcieli je zgwałcic, co było wielką hańbą i
wtedy miały go zażyć. Kiedy zmarł mój mąż, uważałam, że jestem już bezużyteczna imyślałam o zażyciu cyjanku. W czasie, gdy teść pojechał do urzędu, by złożyć akt
zgonu, już trzymałam w ustach wodę, aby go połknąć, ale przeszło mi przez głowę,co by pomyślał teść jakby wrócił i został mnie martwą. „Nie mogę umrzeć”.
Pomyślałam: „Mam obowiązek opiekować się teściem”. Zrezygnowałam więc z
wypicia cyjanku potasu. Obcięłam swoje długie włosy i szepnęłam do zmarłego mężą.
„Przepraszam, ale nie mogę ci towarzyszyć. Oto świadectwo moich uczuć”, po czym
spaliłam je razem z moim mężem. Myślę, że gdyby nie było teścia, wzięłabym
cyjanek.
Jeszcze nawet po powrocie do wioski Tonoga trzymałam cyjanek przy sobie, alejeden z moich młodszych braci powiedział, że nie wiadomo, co mogłoby się stać,
gdybym go miała wciąż pod ręką, dlatego go spalił. Trudno byłoby określić ten
zapach palącego się cyjanku.
 Śmierć teścia
Teść podczas wybuchu bomby atomowej był w zbrojowni i został ciężko
poparzony na plecach. Stąd też przed zaśnięciem zawsze kładł się na brzuchu. Pośmierci męża mieliśmy zamiar z teściem wrócić do wioski Tonoga. Teść jednak umarł
25 sierpnia. Ja miałam dopiero 24 lata, i straciwszy teściową, męża i teścia zostałamkompletnie sama. Pomyślałam sobie, że mogłabym już i ja umrzeć. Wzięłam jednak
na siebie odpowiedzialność i zawiozłam prochy trojga zmarłych do rodzinnej wioski.
Ta myśl, że muszę dostarczyć je rodzinie, nie pozwoliła mi umrzeć.
 Do wioski Tonoga
Wreszcie 6 września powróciłam do Tonoga z prochami męża i teściów.
Pochówkiem zajęli się krewni męża. W tamtym czasie bardzo schudłam i
podupadłam na zdrowiu, więc liczni kuzyni zaopiekowali się mną troskliwie. Myślę,że zawdzięczam im to, że przeżyłam aż do dziś. Kuzynostwo to idea, za której
29

istnienie należy dziękować. Podczas posiłków wszyscy zachęcali mnie do jedzenia,więc jadłam! Wtedy były takie czasy, że nie było co jeść. Mimo tego, że nawet nie
miałam apetytu, to jadłam na siłę tylko po to, żeby się nic nie zmarnowało. Myślę, że
to dobrze, że tak się stało.
Od kiedy wróciłam do Tonoga, byłam kilkukrotnie z ojcem w Hiroszimie.
Pewnego razu gonił nas cudzoziemski jeniec. Cały czas błąkaliśmy się po okolicy, inie dość, że byliśmy kompletnie wykończeni, to jeszcze musieliśmy iść dalej drogą,która została zmieciona przez tajfun Makurazaki. Uciekaliśmy przed nim ze
wszystkich sił i nigdy nie zapomnę jak bardzo się bałam, Ponowne wyjście za mąż
W 1957 roku ponownie wyszłam za mąż. On miał trójkę dzieci, a najmłodsze znich miało 2 lata. Ja, która do tej pory nigdy nie wychowywałam dzieci, początkowo
miałam zamiar mu odmówić. Jednak gdy spotkałam te jego pociechy, które byłybardzo urocze, a ja sama nie mogłam już urodzić, więc pomyślałam, że przyjemnie
byłoby je wychować. I dlatego wyszłam za mąż za niego.
 Stan zdrowia
Jak dotąd, przeżyłam wiele niepokoju związanego z moim stanem zdrowia.
Odwiedziłam wielu lekarzy. Raz, podczas wyrywania zęba nie dało się zatamować
krwi, więc mi powiedziano, że jeśli wybieram się do okolicznego dentysty, to muszę
przyprowadzić ze sobą lekarza internistę.
Jakieś siedem lat temu czyli w roku 2001, przeszłam operację raka jajników. Byłprzerzut aż na jelita, więc poddano mnie poważnej operacji wycięcia 50 cm jelit. Rak
jajników to choroba ciężka do wyleczenia, a do tego z przerzutem na jelita, więcuratowanie mnie było co najmniej cudem.
Kiedy miałam raka jajników jedzenie wydawało mi się być gorzkie. Ostatnio znówzaczęłam podobnie odczuwać i zostałam przyjęta do szpitala po diagnozie zatoru
jelit.
 Po wybuchu atomowym
Nie zostałam bezpośrednio poparzona podczas wybuchu atomowego, ale muchy
składały jaja na moich rękach, nogach i plecach. Spod skóry wychodziły mi larwy.
Bardzo to wtedy bolało, jak ukąszenia bąków. Do tej pory mam wiele śladów na
plecach, i dlatego nie chcę chodzić do gorących źródeł czy innych publicznych łaźni.
Gdy lekarze w szpitalu oglądają moje plecy, pytają mnie, co mi się stało. Gdy im
30

odpowiadam, że to od wybuchu atomowego, mówią mi, że pewnie miałam wówczas
odsłonięte plecy. Aale to przecież nie tak!
Pokój to bardzo ważna sprawa i nie wolno toczyć wojen. W domu też trzeba
unikać problemów, bo nie są one zajmujące.

31

32

Całe szczęście

Toshio Miyachi33 Życie w tamtych czasach
Urodziłem się w roku 1917 w wiosce Nakanosho w gminie Mitsugi (dzisiejsza
Innoshima Nakanosho, Onomichi). Ojciec pracował na poczcie w Nakanosho, amatka była gospodynią domową, ale uprawiała też niewielkie pole. Urodziłem się
jako pierwszy syn, zaraz po moich trzech siostrach, a po dwóch latach urodził się
jeszcze mój młodszy brat. W roku 1924 urodziła się młodsza siostra, ale od razu
zmarła, a po niej odeszła też moja matka. Od tamtego momentu żyliśmy z ojcem wedwójkę.
W roku 1939 otrzymałem wezwanie do wojska i zostałem przydzielony do 5 pułku
artylerii polowej w 5 dywizji. Przez trzy lata byłem dowódcą oddziału i walczyłem w
wielu miejscach w Wietnamie czy Chinach. Po zakończeniu kariery wojskowej
zatrudniłem się w domu handlowym Marukashi, oddział Hikari, który był zarządzanyprzez mojego kuzyna. W roku 1943 przeniosłem się do sklepu o nazwie Miyaji –Produkcje Stalowe w Hikari prowadzonym przez mojego dziadka ze strony ojca.
Powodem zmiany pracy był fakt, że siedziba głównego sklepu była niedaleko od
domu ojca i pomyślałem, że dzięki temu łatwiej mi będzie się nim opiekować. Mniejwięcej w tym samym czasie, kiedy się przenosiłem, ożeniłem się i w kwietniu 1944
roku urodził mi się syn.
W kwietniu 1945 roku ponownie wezwano mnie do wojska a żona i dziecko
zostały ewakuowane do Innoshimy. Znów przydzielono mnie do tego samego 5 pułku
artylerii polowej, ale tym razem moje obowiązki dotyczyły rejestru wojskowego w
głównej kwaterze. Zasadnicze siły zostały rozproszone po wszystkich obszarach
kraju, by zapewnić jego obronę i niewielu żołnierzy pozostało w głównej kwaterze
pułku. Wśród nich byłem ja, osoba odpowiedzialna za rejestr wojskowy, która miała
głównie za zadanie na przykład sporządzać rejestry oddziałów czy przydzielać
specjalne książeczki wojskowe. Ale nie wykonywałem żadnych ćwiczeń
wojskowych.
Wyższy stopniem sierżant Okada pochodził z wioski Kobatake w gminie Jinseki(dzisiejsze Jinsekikogen-cho w gminie Jinseki) i był imponującym człowiekiem.
Pracowaliśmy tylko we dwóch w jednym pokoju i on bardzo się mną zajmował.
W czerwcu 1945 roku nazwa naszej jednostki została zmieniona na artyleryjski
oddział wsparcia pod jurysdykcją armii Chugoku (111 oddział Chugoku). Oddział
stacjonował po zachodniej stronie zamku w Hiroszimie i wokół fosy wybudowano
cztery czy pięć jednopiętrowych baraków, w których stacjonowały cztery oddziały.

34 Sytuacja przed wybuchem atomowym
Po zwolnieniu z wojska miałem zamiar powrócić do wcześniejszego miejsca pracy.
Firma wydawała się być podobnego zdania, dotarł bowiem do mnie do oddziału list
od jej szefa, który pisał: „Organizuję spotkanie w sprawie ważnych kwestii
biznesowych i chcę, żebyś przyjechał do Hikari”. Mimo że już wcześniej tam
pracowałem i był to sklep prowadzony przez moich krewnych, nie chciałem, bymyślano, że pod pretekstem robienia interesów biorę sobie wolne. Wahałem się,wciąż nie prosząc o pozwolenie na przepustkę. Wówczas sierżant Okada bardzo
serdecznie zwrócił się do mnie, mówiąc: „Nie martw się. Dam ci przepustkę, więcodetchnij z ulgą”. Dzięki temu wyjątkowo otrzymałem pozwolenie i w niedzielę 5
sierpnia pojechałem pociągiem do miasta Hikari. Dostałem rozkaz, by następnegodnia, w poniedziałek 6 sierpnia stawić się z powrotem na godzinę 9 rano w oddziale,zaraz po przybyciu na stację w Hiroszimie.
6 sierpnia obudziłem się o 4 rano, zjadłem śniadanie, po czym wsiadłem dopociągu na stacji w Hikari. W momencie zrzucenia bomby atomowej, czyli ogodzinie 8:15 byłem, zdaje mi się, tuż przed stacją Iwakuni. Przez donośny łoskotpędzącego pociągu nie było słychać innych odgłosow, więc nie doszedł mnie huk
wybuchu. Jednakże inni pasażerowie mówili, że na niebie nad Hiroszimą unosi się
dym w kształcie balonu reklamowego, zwróciwszy się całkiem w prawo do kierunku
jazdy, by spojrzeć przez okno w górę. W pociągu niczego nie ogłoszono, kolejka
parowa kontynuowała więc swój bieg i nikt nie wiedział, co tak naprawdę się działo.
Aż nagle stanęła na stacji w Itsukaichi. Pociąg przed nami też stał zatrzymany i niemożna było już jechać dalej w kierunku Hiroszimy, a pasażerom nakazano opuścić
pojazd. Obiecałem, że wrócę do oddziału o dziewiątej, jak tylko dotrę na stacjęHiroszima, dlatego teraz czułem się bezradny.
Przed stacją Itsukaichi zrobiło się ciemno, niczym w nocy, przez kłęby dymu
buchające z lokomotywy. Tak, że ledwo dostrzegałem poruszających się ludzi. Jakjuż się przejaśniło, zauważyłem, że nieopodal zatrzymała się furgonetka wojskowego
oddziału policyjnego. Poprosiłem, że muszę wracać do oddziału i żeby zabrali mnieze sobą do zamku w Hiroszimie. Najwyraźniej już załatwili swoje sprawy, więc się
zgodzili. Byłem w towarzystwie kaprala i sierżanta. Byli bardzo ożywieni i nie mieliżadnych zewnętrznych obrażeń. Wyglądało więc na to, że nie zostali bezpośredniorażeni wybuchem atomowym. Jeśli wciąż jeszcze żyją, to koniecznie chciałbym imserdecznie podziękować, nawet teraz.

35 Stan miasta po wybuchu bomby atomowej
Nie mogę sobie dokładnie przypomnieć, którą drogą dostaliśmy się z Itsukaichi do
Hiroszimy, ale pamiętam, że jechaliśmy prosto przez pole ryżowe. Tą samą drogą bez
przerwy szły pospiesznie tłumy ewakuowanych. Już w Hiroszimie jechaliśmy ulicą
wzdłuż torów tramwajowych. Nie wiem, czy to było już po ewakuacji, ale w mieście
nie było żywej duszy, nie dostrzegłem nawet kotów ani psów.
Co prawda, poprosiłem o zawiezienie mnie do samego zamku, ale kazano miwysiąść przed mostem Aioi. Odcinek od mostu do mojego oddziału był jak rzut
kamieniem. Na początku pomyślałem, że pójdę tam pieszo, ale droga była całkowicie
spalona i gorąca tak, że nie dało się iść. Miałem sznurowane buty owinięte
ochraniaczami, ale nawet jednego metra nie udało sie w nich przejść. Nie pozostałowięc mi nic innego, jak zatrzymać się tuż przed mostem Aioi.
Tkwiłem tak na tym moście może z godzinę, uporczywie przemieszczając się pół
metra w przód i pół metra w tył. Nagle rozpadał się gwałtowny deszcz, niczym igły
przeszywające całą skórę. Ten czarny deszcz spadł, jakby dookoła ktoś wylał olej, ale
gdy otarłem dłonią mokrą twarz, nie poczułem wcale żadnego tłuszczu. Na
wypalonych zgliszczach nie miałem się gdzie skryć przed deszczem. Przemokło mi
całe ciało i tylko czekałem, aż przestanie padać.
Gdy deszcz ustał, zupełnie inaczej niż dotychczas, zrobiło się całkowicie chłodno,
jakby nastała jesień. Gorąca droga została schłodzona przez ten deszcz i można byłonią podążać.
Powróciwszy do oddziału, zobaczyłem, że baraki były w opłakanym stanie.
Wszystkie budynki zostały zrównane z ziemią i obróciły się w popiół, a spłukane
przez deszcz, nie pozostawiły po sobie żadnych śladów.
Sierżant Okada był na skraju życia i śmierci od oparzeń na całym ciele, wciąż
jednak jeszcze oddychał. Przez te poparzenia zupełnie nie rozpoznałem go z wyglądu,ale gdy zwrócił się do mnie ze słowami: „Całe szczęście, Miyachi”, to wtedy się
zorientowałem. Kiedy po chwilowym rozstaniu powróciłem wieczorem do tegomiejsca, sierżanta Okadę gdzieś przeniesiono i już go tam nie zastałem.
Nie pamiętam dokładnie, ale prawdopodobnie 6 sierpnia, tuż po tym jak czarny
deszcz przestał padać, natknąłem się na generała 2 Armii, Shunroku Hata, na
przeciwległym brzegu rzeki Yokogawa. Od adiutanta będącego u jego boku dostałem
rozkaz, by przenieść generała na plecach przez rzekę Temma tak, by go nie zmoczyć.
Generał był drobnej budowy, dlatego wedle rozkazu wziąłem go na plecy iprzeszliśmy przez rzekę. Nie wydawał mi się za ciężki.

36

 Operacja ratunkowa
Na Zachodnim Placu Ćwiczeń Wojskowych zebrało się około 90 żołnierzyocalałych po wybuchu atomowym, którzy zajmowali się paleniem zwłok. Wczoraj
było ich 250, dzisiaj 300. Sspalono ogromną ilość ciał.
Podczas tych prac najsilniejsze wrażenie wywarł na mnie widok zwłok dwóch
amerykańskich żołnierzy, które leżały na schodach zamku w Hiroszimie. W owym
czasie w budynku w pobliżu zamku przetrzymywano amerykańskich jeńców
wojennych, więc pomyślałem, że tamta dwójka pewnie do nich należała.
Tamtego dnia, 6 sierpnia, nie było nic do jedzenia, wobec tego przyprowadziłem
30 podwładnych na negocjacje do urzędu miasta, by dostać suchary. Wbrew
oczekiwaniom, doszło do napastliwej wymiany zdań ze strony urzędu i nie udało nam
się ich otrzymać. Nie było wtedy wyjścia – rozpuściliśmy cukier we wrzątku iwypiliśmy, by oszukać głód. Od 7 sierpnia, dzięki akcji ratunkowej oddziału spoza
miasta rozdano nam kulki ryżowe onigiri czy też suchary.
Akcja ta trwała do końca sierpnia. Cały ten czas spaliśmy pod gołym niebem.
31 sierpnia wydany został w końcu rozkaz rozwiązania oddziału. Rozdano wtedyżołnierzom różne artykuły pozostałe w wojskowym magazynie. Ja dostałem mundur ikoc. Część tych, którzy pochodzili z rodzin rolniczych otrzymało wojskowe konie ibyli też tacy, którzy na tych koniach wracali do domów.
1 września w porcie Itosaki wsiadłem na statek, który po nas przypłynął i wróciłem
na wyspę Innoshima.
 O chorobie
Po około dwóch miesiącach od powrotu na wyspę Innoshima, kiedyś oddawałem
mocz na polu i zdziwiło mnie, że zrobiłem prawie jeden sho (to znaczy około 1,8
litra) siusiu o brązowym zabarwieniu. Potem nadal siusiałem na brązowo, adodatkowo w kolejnym roku zachorowałem na chorobę żołądka i jelit i przyjęto mnie
do szpitala. Później wzięto mnie też na leczenie z powodu chorej wątroby. W roku
1998 poszedłem do szpitala z powodu raka pęcherza moczowego i leczenie to trwa aż
do teraz.
Książeczkę zdrowia dla ofiar wybuchu atomowego uzyskałem we wrześniu 1960
roku. Przed jej przyjęciem długo zastanawiałem się, czy powinienem ją mieć, czy nie,
ale po namowie ze strony urzędu miasta w końcu ją przyjąłem. Potem, za każdym
razem, kiedy zapadałem na różne choroby, które jak sądzę - były spowodowane
wybuchem atomowym, cieszyłem się, że ją miałem.

37 Życie po wojnie
Po wojnie otworzyłem w Innoshimie mały sklep wielobranżowy. Z racji tego, żebył on na wsi, oprócz artykułów żywnościowych, miałem na przykład łuskany ryż,pszenicę czy olej rafinowany, a także prowadziłem sprzedaż artykułów gospodarstwa
domowego. Z pewnością nasze życie nie było proste, ale jakoś toczyliśmy się doprzodu, a nawet udało nam się wysłać dzieci na studia.
W roku 1946 urodziła mi się pierwsza córka, ale wkrótce umarła. Odeszła na
zawsze także moja żona. W roku 1947 ożeniłem się ponownie i z tą żoną, która jest
ze mną do dziś, mam drugiego syna. Potem urodził się mój trzeci syn i w końcu
druga córka. Wszystkie dzieci urodzone po wojnie były słabego zdrowia i martwiłemo się, czy aby nie miał na to wpływ wybuch atomowy, którego doświadczyłem. Żonapodobno mówiła młodszej córce, aby nie wspominała nikomu o fakcie, że jest
dzieckiem drugiego pokolenia po wybuchu atomowym, ponieważ mogłoby tostanowić przeszkodę przy poszukiwaniu męża.
 O przełożonym, który zginął w wybuchu atomowymMyślę, że gdyby wojna nadal tak się przeciągała, Japonia znalazłaby się w ciężkiej
sytuacji. Uważam, że to dzięki wielu ofiarom panuje teraz pokój.
To, że udało mi się uniknąć bezpośredniego rażenia wybuchem atomowym i i to,że żyję, zawdzięczam sierżantowi Okada, który był dla mnie uprzejmy i dał mi wtedy
pozwolenie na wyjazd z miasta. Gdy go spotkałem po raz ostatni, a było to 6 sierpnia,
powiedział krótko: „Całe szczęście, Miyachi”. Przez kolejne lata nie wiedziałem, cosię z nim wtedy stało, ale ciągle powracałem do niego w swoich myślach. Mojąogromną potrzebę okazania mu wyrazów szacunku i wdzięczności odczuły również
moje dzieci, którym udało się znaleźć miejsce pochówku sierżanta Okada po
rozlicznych próbach poszukiwania w internecie i telefonach do wielu świątyń
buddyjskich.
W roku 2007 całą rodziną odwiedziliśmy grób sierżanta Okada. Przekazałem mu
wtedy swoją szczerą wdzięczność i nareszcie spadł mi kamień z serca.

38Życzenie pokoju dla następnych
pokoleń

Tokio Maedoi

39 Życie przed wybuchem bomby atomowej
Wówczas, w roku 1945 mieszkałem razem z matką Hisayo i dwiema siostrami w
pierwszym rejonie Kusunoki-cho. Byłem uczniem 1 klasy liceum publicznego w
Misasa. Jednakże wtedy nie mieliśmy lekcji w szkole i codziennie my, zmobilizowani
uczniowie, pracowaliśmy w fabryce. Razem z 40 kolegami z klasy zostałem
zmobilizowany do fabryki samochodów Nissan, znajdującej się w Misasa-honmachi
3-chome. Moje siostry również, Kazue pracowała w Banku Pocztowym, a Tsurue - w
szwalni.
 6 sierpnia
Tego dnia rano jak zawsze przebywałem w fabryce samochodów Nissan, miejscu
mobilizacji uczniów. Koledzy z klasy, których zmobilizowano razem ze mną, bylirozproszeni po fabryce i wykonywali przeróżne zajęcia. Ja pracowałem w biurze irobiłem drobne prace, takie jak na przykład transport części, kiedy przychodziło
zamówienie z fabryki. Wtedy akurat zakłady skontaktowały się z nami, żeby imprzynieść śrubki, więc wziąłem dwa opakowania, wyszedłem z biura i zacząłem iść
w stronę fabryki, która była w głębi budynku. Nagle, otoczony niebiesko-białym
płomieniem, takim jak z palnika gazowego, przestałem widzieć i poczułem, jakbym
zawisł w powietrzu. Przeciwlotniczy alarm ostrzegawczy był odwołany, więcbyliśmy całkowicie bezbronni. Zaraz jednak pomyślałem, że zostaliśmy
zbombardowani. Momentalnie pojawiła się myśl: „No i teraz umrę”.
Nie jestem pewien, ile minut upłynęło, ale kiedy się ocknąłem, to leżałem na ziemi.
Po chwili stopniowo, jakby rozpraszała się mgła, zacząłem odzyskiwać wzrok idlatego pomyślałem sobie: „Jednak żyję!”Musiałem chyba upaść na butlę gazową, która przewalała się w pobliżu, boobtarłem sobie poważnie rękę. Podczas wybuchu bomby miałem ogoloną głowę,koszulkę z krótkim rękawkiem i okrągłym wycięciem pod szyją oraz krótkie spodnie,więc jak sobie potem pomyślałem, to te wszystkie odsłonięte części ciała musiały
ulec poważnym poparzeniom. Ale wtedy jeszcze nie potrafiłem od razu określić stanu
swego zdrowia i nie czułem nawet żadnego bólu. Nie widziałem też nikogo ze
zmobilizowanych razem kolegów z klasy, a że martwiłem się o rodzinę,postanowiłem wrócić do domu. Kiedy się ruszyłem, zobaczyłem przewróconą dużąbramę fabryczną, pod którą leżały przywalone ze trzy osoby. Z pomocą innych,
którzy byli w pobliżu, udało nam się ich wyciągnąć, a później wszyscy wybiegli nazewnątrz fabryki, wykrzykując: „Uciekajmy, uciekajmy”.

40 Sytuacja po wybuchu bomby atomowej
Całe miasto usłane było zwalonymi domami, poprzewracanymi płotami tak, żenawet nie było widać dróg. Gdzieniegdzie unosił się dym z niewielkich pożarów.
Wszyscy idący byli poparzeni, niektórzy uciekali niosąc na rękach dzieci. Jakszedłem po zgliszczach domów czy powywracanych, spiętrzonych górach drewna, towystające z nich gwoździe przekłuwały podeszwy moich butów i wbijały mi się w
nogi. Wtedy jednak w desperacji nie odczuwałem żadnego bólu. Spod gruzów, po
którym szedłem, słychać było ciche jęki wołania o pomoc. W tej scenerii, niczym zpiekła, szedłem do domu na wpół obłąkany, nie mogąc nic począć na domagające się
pomocy głosy.
Kiedy dotarłem na miejsce, dom był całkowicie zwalony. Matka i siostry powinny
były tam być, ale nigdzie ich nie było widać. Nagle, jako zaledwie dwunastolatka,
opanowało mnie uczucie niepewności, że teraz zostałem sam na świecie. Załamany
stałem tak chwilę w zamyśleniu, że to już koniec i patrzyłem na zawalone domostwo.
Wtedy ktoś w pobliżu zaczepił mnie, wołając: „Uciekaj, ogień tu nadchodzi” idopiero wówczas zdecydowałem się na ucieczkę. Kiedy kierowałem się w stronę
miejsca ewakuacji poza miastem, które sobie uprzednio ustaliliśmy w rodzinie,
przypadkowo natknąłem się na Nakamurę – kolegę z klasy, również
zmobilizowanego w tej samej fabryce. Był właśnie w trakcie ewakuowania się dodomu krewnych w Mitaki-machi i zaprosił mnie, żebym z nim poszedł.
Mitaki-machi znajdowała się u podnóża góry i wydawała się być mniej zniszczona,a jedynie szyby w oknach były powybijane. Jego ciotka powiedziała: „Cieszę się,naprawdę się cieszę, że udało się wam przeżyć” i dała nam kulki ryżowe omusubi.
Nie miałem apetytu jednak i nie dałem rady zjeść. Wtedy też, nie wiem, czy dlatego,że pierwsze wrażenie opadło, ale zacząłem odczuwać ból na całym ciele, oraz
dostrzegać swoje obrażenia. Wszystkie części ciała, nieosłonięte ubraniem, były
poparzone, w niektórych miejscach pojawiły się duże bąble, tak duże, że niektóre aż
falowały. Nie miałem też na głowie czapki, więc od poparzenia czaszki czułem
przenikliwy ból. Mówi się, że przy poparzeniach 1/3 części ciała umiera się, alewedług mnie ja miałem więcej.
Myślę, że jeszcze było przed południem, kiedy zaczął padać deszcz. Był bardzo
przyjemny dla rozpalonego od ognia ciała i przez jakiś czas moczyłem się z rozkoszą.
Ale jak popatrzyłem na spływające krople deszczu, to mieniły się jak olej. Wtedy
jeszcze tego nie wiedziałem. Teraz jak pomyślę, to wiem, że to był „czarny deszcz”,
zawierający substancje radioaktywne.
Później, pożegnawszy się z Nakamurą, na nowo wyruszyłem do szkoły w
41

Yasumura (obecnie Asaminami-ku w Hiroszimie), która była miejscem ewakuacji.
Całe moje ciało było nie do wytrzymania gorące. Szedłem tak, smarując poparzenia
sokiem wyciśniętym z ogórków rosnących przy drodze.
Kiedy w końcu dotarłem do szkoły, zastałem tam przygotowany punkt pierwszej
pomocy. Na ziemi leżały szpalery rannych jak tuńczyki w rzędzie. Tam po raz
pierwszy mnie zbadano, ale leczenie ograniczyło się do posmarowania ran olejem
jadalnym. Poszkodowanych leżało tylu, że szkoła była przepełniona i przydzielono
mi inne miejsce ewakuacji. Przy przenoszeniu się, szczęśliwym trafem, napotkałem
siostrę Tsurue. Podczas wybuchu bomby atomowej była w domu, chyba miała
zranioną głowę, bo owinięta była bandażem. W końcu spotkałem kogoś z rodziny i
poczułem ulgę, bo pomyślałem sobie, że jednak nie zostałem sam. Od siostry
usłyszałem, że matka żyje i udałem się do niej. Matka, która w momencie wybuchu
bomby była na werandzie domu, miała wklęsłe rany na nogach i poparzoną twarz.
Później, w tym samym miejscu udało mi się zejść z drugą siostrą, Kazue, która w
momencie wybuchu pracowała w Banku Pocztowym.
I tak, w Yasumura, doczekaliśmy końca wojny. Pamiętam to otaczające mniezewsząd uczucie i ulgę, że już nie trzeba będzie iść na wojnę. W Yasumuraspędziliśmy około 2 tygodni, a potem przenieśliśmy się do rodzinnych stron ojca, do
domu krewnych w wiosce Gono-mura w Takata-gun (dzisiejsza miejscowośćAkitakata).
Mój stan zdrowia tylko się pogarszał i podobno naokoło mówiono, że mi już
niewiele zostało. Do wioski Gono przybył lekarz dojeżdżający z daleka, wiec
zawieziono mnie do niego na badanie na wozie dwukołowym. Dopiero tam po raz
pierwszy dano mi białe lekarstwo na oparzenia i w końcu zaczęto mnie leczyć jaknależy. Poparzenia były tak straszne, że nie dało się zdjąć ubrania, więc trzeba było
rozciąć je nożyczkami, aby przeprowadzić leczenie. Jęczałem w gorączce. Nie
mogłem nawet iść sam do toalety, musiałem być podtrzymywany, żeby się załatwić.
Matka, nie zważając na swoje rany, opiekowała się mną, najmłodszym dzieckiem ijedynym synem. Pamiętam, że całymi nocami, sama nie sypiając, wachlowała mniewachlarzem i mówiła: „Musi ci być gorąco, musi być gorąco, prawda?”. Kiedy
poparzenia się podgoiły, zacząłem mieć częste krwotoki z nosa. Czasami nieustępowały i lekarz musiał mi zatrzymywać krwawienia zastrzykami.
Stopniowo powracałem do zdrowia i zacząłem uczęszczać do lokalnej szkoły. Do
tej samej szkoły chodziła też jakaś trójka dzieci, która również po napromieniowaniu
przeniosła się tu ze szkół w Hiroszimie.
Gdzieś we wrześniu, wciąż nie dawało mi spokoju to, jak teraz wygląda Hiroszima,
42więc wsiadłem sam do autobusu i wyruszyłem do miasta. W pobliżu ruin mojego
domu okoliczni mieszkańcy wiedli życie w naprędce skleconych barakach. Udało misię nawet z nimi porozmawiać. Tu i owdzie stawiano chatki, byle tylko mieć dachnad głową. Poszedłem do fabryki samochodów Nissan, gdzie zastał mnie wybuch
bomby atomowej. Tam przypadkowo natknąłem się na jej dyrektora, który zapytał,
czy jestem cały i opowiedział mi, co się działo podczas wybuchu. Poczułem się na
nowo strasznie, kiedy usłyszałem, że w tym samym biurze, w którym siedziałem,
zanim doszło do wybuchu bomby atomowej, jednej pracownicy w czasie eksplozji
wypłynęły oczy. Nie miałem już więcej okazji spotkać żadnego z 40 kolegów
zmobilizowanych do tej samej fabryki i do dziś nie znam ich losów.
 Powrót do normalnego życia
Po dwu, trzech latach przeniosłem się ponownie do Hiroszimy, ponieważ na
prowincji nie było możliwości znalezienia zatrudnienia. Było naprawdę ciężko mi
coś znaleźć ze względu na brak pokończonych szkół. Roznosiłem gazety,pracowałem na budowie, robiłem wszystko co popadło, tylko, żeby mieć za co jeść.
Ożeniłem się, gdy miałem 23 lata. Chciałem, żeby żona znała całą prawdę, więcwyznałem jej, co mnie spotkało podczas wybuchu bomby atomowej. Żona, nie dość,że przyjęła to do wiadmomości, to jeszcze zgodziła się za mnie wyjść. Ówcześnie w
gazetach i innych środkach masowego przekazu podawano dosyć obszerne
informacje na temat następstw chorobowych u ofiar wybuchu atomowego, alestarałem się tym w ogóle nie przejmować. W wieku 27 lat urodził mi się syn i w tym
samym roku, za pośrednictwem szwagra, zostałem zatrudniony w zakładach Toyo(obecnie fabryka Mazda). Do tego czasu często zmieniałem prace, ale szwagier
podniósł mnie na duchu, żebym był wytrwały i się nie poddawał. Zachęcił mnie natyle, że postanowiłem postarać się dla dziecka i zacząłem tam pracować.
 Niepokój o zdrowie
Kiedy rozmawiałem z kolegami, z którymi pracowałem na nocnej zmianie, to byłwśród nich ktoś, kto został napromieniowany przy moście Aioi. Usłyszawszy to, aż
nie mogłem uwierzyć, gdyż było to tuż prawie pod epicentrum wybuchu. ABCC
(Komisja Ofiar Bomby Atomowej) wystosowała do niego prośbę w sprawie
przebadania jego organizmu. Rozmawiałem z nim, jakoże sam byłem ofiarą wybuchu
atomowego, na nurtujące nas obu tematy. Jednak jego stan zdrowia pogorszył się i
trafił do szpitala, ale potem jeszcze raz powrócił do pracy. Zmarł w wieku 50 lat. Ja
też odczuwam niepokój o swoje zdrowie i właściwie to się dziwię, że jeszcze żyję.
43

Pracowałem do 55 roku życia a potem przeszedłem na emeryturę.
 Życzenie pokoju
Powodem, dla którego zdecydowałem się opisać swoje przeżycia z wybuchu
bomby atomowej jest to, że wraz z upływem lat czuję jak podupada moja kondycja
fizyczna i czuję coraz silniejszą potrzebę przekazania młodym pokoleniom swoichdoświadczeń. Młodzi ludzie dzisiaj nie muszą, tak jak kiedyś, pod przymusem iść nawojnę i mogą robić cokolwiek im się podoba. A to, co dzisiaj jest dla nich nie dopomyślenia, działo się w rzeczywistości 64 lata temu. Chciałem, aby chociaż trochę
zrozumieli tych, co stracili życie w młodym wieku czy męki, jakie przechodziło
poprzednie pokolenie.
Chciałbym też, aby młodzi ludzie propagowali działalność pokojową, mającą na
celu likwidację broni atomowej tak, aby już nigdy nie wydarzyło się to, czego jadoświadczyłem. To nic przyjemnego, niezależnie od tego, komu by to się nie
przytrafiło. Bardzo bym chciał, żeby jeszcze za mojego życia nastały czasy, kiedyświat będzie bez broni nuklearnej.

44

Blizny wojenne nie znikają

Kyoko Fujie

45 Okoliczności przed wybuchem atomowym
W tamtym czasie, byłam uczennicą czwartej klasy państwowej szkoły
podstawowej w dzielnicy Ujina. Ojciec miał wtedy 41 lat i był przydzielony dokwatery głównej wojsk naziemnych i morskich. Większość czasu w ciągu rokuspędzał na obczyźnie, pływając na statku wojskowym, tak, że do domu w
Ujina-machi (dzisiajsza dzielnica Minami-ku w Hiroszimie) powracał tylko raz na
pół roku. Matka miała wtedy 31 lat i pracowała jako położna. Mimo że w mieście
było niebezpiecznie, to ze względu na pacjentki, nie mogła być ewakuowana. W
domu mieszkały też z nami moja młodsza siostra,która miała rok i pięć miesięcy orazbabcia ze strony ojca, która właśnie ukończyła 80 lat. A jeszcze wujek, któryzarządzał stocznią na Półwyspie Koreańskim, zostawił u nas w domu swojego syna, –mojego kuzyna – którego chciał posłać do szkoły w Japonii.
 Wspomnienia o ewakuacji uczniów
Około kwietnia 1945 roku młodzież z państwowej szkoły podstawowej w Ujinie z
klas od trzeciej do szóstej była podzielona na trzy grupy i ewakuowana w północne
rejony prefektury do miejscowości Miyoshi-cho, do wioski Sakugi-son i do wioski
Funo-son (obecnie wszystko należy do miasta Miyoshi). Ja pojechałam do świątyni
Jojunji w Miyoshi-cho.
W świątyni jedliśmy tylko soję. Danie główne stanowiła soja z nielicznymi
ziarnkami ryżu, a na podwieczorek również była soja. Pewnego dnia wybuchła
awantura z powodu zniknięcia kulek ryżowych onigiri, przygotowanych na drugieśniadanie dla syna opata, gimnazjalisty. Posadzono nas, ewakuowane dzieciaki, w
głównej świątyni i powiedziano nam: „Przyznajcie się, kto zabrał onigiri ”.
Koło świątyni był duży most o nazwie Tomoe a przy nim znajdował się chram
szintoistyczny. Obok stało spore drzewo wiśni i właśnie pojawiły się na nim owoce.
Uczniowie wyższych klas wspinali się na to drzewo, zrywali i jedli wiśnie. Ja, która oniczym nie wiedziałam, zostałam zawołana przez uczniów wyższych klas.
Postawiono mnie pod drzewem, kazano mi strzec i obserwować to miejsce. Właśnie
wtedy jakiś starszy pan skrzyczał mnie i złapał. Następnie zwróciwszy się ku górzedrzewa, zawołał: „Zejdźcie wszyscy!” i uczniowie się spuścili na dół. Mnie,
schwytaną za rękę i płacząca, starszy pan spytał: „Skąd jesteś, dziecko?”, a gdy ja
46

odpowiedziałam: „Ze świątyni Jojun”, on odrzekł: „W porządku” i puścił moją rękę. I
dodał: „Tu, pod ziemią są posadzone cebule i inne rośliny. Staną się nie do zjedzenia,
gdy je podeptacie. Absolutnie nie wolno robić takich rzeczy. No już, przestań płakać”.
Tego samego wieczoru starszy pan dostarczył nam jedzenie, takie jak na przykład
ziemniaki gotowane na parze. Bałam się tego pana, ale pomyślałam, że jest bardzo
miły. Zapewne politował się nad nami, że zgłodnieliśmy i przez to zrywaliśmy
wiśnie.
Czasami rodzice ewakuowanych dzieci wysyłali im słodycze. Jednak nie trafiały
one do naszych buzi. Moja matka też wysłała mi karmelizowane ziarna soi, alewszystkie zostały skonfiskowane przez nauczycieli. Według tego, co opowiadali
uczniowie wyższych klas, podejrzewaliśmy, że słodycze trafiały do brzuchów
nauczycieli.
To było okropne, bo wszędzie było pełno wszy. Po rozłożeniu gazety czesało się
nad nią głowę. Wszyscy rozgniataliśmy z trzaskiem te wszy, które robiły się czarne
po wyssaniu krwi. Noszone przez nas koszulki rozwieszano do wyschnięcia w dobrze
nasłonecznionym miejscu na tarasie świątyni.
 6 sierpnia
Dokładnie tydzień przed zrzuceniem bomby atomowej, ojciec powrócił z zagranicy,więc ja też prędko wróciłam do domu rodzinnego. Potem, 5 sierpnia, miałam
powrócić do miejsca ewakuacji, ale nie udało mi się dostać biletu na pociąg. I taknastał 6 sierpnia.
Rano 6 sierpnia, matka wzięła młodszą siostrę na plecy i odprowadziła mnie na
stację Hiroszima. Starsza pani z sąsiedztwa jechała spotkać się z wnukiem wysłanym
do Miyoshi, więc wsiadła do pociągu razem ze mną. To był pociąg linii Geibi.
Siedziałam zwrócona plecami do Miyoshi, w stronę którego jechaliśmy i zanim
wjechaliśmy do pierwszego tunelu, zauważyłam trzy spadochrony. I tak pociąg
wjechał do tunelu.W tym momencie wybuchła bomba.
W uszy uderzył mnie niesamowity łoskot. Ja siedziałam, więc nic mi się nie stało,
ale ludzie, którzy stali – nawet ci dorośli – zostali odrzuceni w tył i się poprzewracali.
Nic nie słyszałam, zupełnie jakbym miała uszy zatkane kamieniami.
Gdy wyjechaliśmy z tunelu, było bardzo wyraźnie widać dym po wybuchu
atomowym. Patrzyłyśmy ze starszą panią, z którą jechałam i mówiłyśmy: „O nie, tookropne!” Byłam dzieckiem i nie potrafiłam sobie nawet wyobrazić, co stało się z
Hiroszimą.
Gdy przyjechaliśmy do Miyoshi, starsza pani mi powiedziała: „W radiu mówią, że47

Hiroszima została całkowicie zniszczona”. Pomimo tego, nie znając okoliczności
wybuchu, poszłam w południe do szkoły, by wyrywać chwasty. Wtedy po raz
pierwszy, do szkoły przyjechała ciężarówka wioząca ofiary bombardowania
Hiroszimy. Dziwiłam sie, widząc ludzi strasznie poparzonych, którzy w pośpiechu
schodzili z ciężarówki. Była tam osoba z poparzoną twarzą, która podtrzymywała
sobie zwisającą z policzków skórę; kobieta, z całkowicie wyrwaną piersią; człowiek,
który szedł chwiejnie, podpierając sie odwróconym kijem bambusowym zamiastlaski. Tej sceny nie mogę zapomnieć do dziś. Byłam po prostu zdziwiona, bardziej
niż przestraszona.
 Sytuacja w rodzinie po wybuchu atomowym
Rodzina z Hiroszimy skontaktowała się ze świątynią dopiero po trzech dniach od
zrzucenia bomby atomowej. Jakoś tak 12 czy 13 sierpnia, wsiedliśmy razem dopociągu z szóstoklasistą o imieniu Nobu z sąsiedztwa i powróciliśmy do Hiroszimy.
Na stację wyszedł na powitanie mój ojciec. Pieszo poszliśmy razem z nim do domu,
przechodząc przecznicą Hijiyamy. Pamiętam, jak ojciec opowiadał o sytuacjirodzinnej i mówił, że przez kolejne 70 lat ani żadne drzewo, ani żadna inna roślina tu
nie wyrośnie.
Gdy wróciłam do domu, zastałam matkę w takim stanie, że miała całe ciało
owinięte prześcieradłem. Zdaje się, że owinięto ją tak, bo poprzez oparzenia całego
ciała wykluły się w nim larwy. Moja młodsza siostra też miała poparzoną całą twarz,
która była całkowicie spalona na czarno. Jej kończyny też były owinięte
prześcieradłem przez okropne poparzenia. Siostra, jakoże była jeszcze malutka, bała
się, patrząc na matkę i cały czas płakała.
W momencie, gdy bomba została zrzucona, matka z siostrą podobno czekały na
tramwaj na przystanku Enkobashi. Jakoś tak godzinę wcześniej ogłoszono alarm
ostrzegawczy i matka pożyczyła swój kaptur ochronny starszej pani z sąsiedztwa,
która go zapomniała. Dlatego też błysk wybuchu poraził matkę bezpośrednio.
Młodsza siostra, niesiona na plecach doznała oparzeń na lewej nodze, lewej ręce i na
buzi. Matka, zdjąwszy ją z ramion uciekała, po drodze co jakiś czas przemywając
małą znajdującą się tu i tam wodą przeciwpożarową i podobno schroniły się w
koszarach Wschodniego Placu Ćwiczeń Wojskowych na tyłach stacji Hiroszima.
Babcia została zbombardowana w domu. Budynek nie spłonął, ale został poważnie
zniszczony.
Ojciec z kuzynem szukali matki i siostry, chodząc po mieście przez całe dwa dni.
Gdy je znaleźli, matka podobno miała ciało tak spuchnięte od poparzenia, że nie
48

wiadomo było, czy to mężczyzna, czy kobieta. Dnia 6 sierpnia, matka akurat założyła
ubranie, które uszyła z materiału przysłanego przez ojca z zagranicy i w nim wyszła zdomu. Ledwo ocalały od spłonięcia skrawek materiału przywiązała ponoć do rękimłodszej siostry jako znak rozpoznawczy. Kiedy ojciec z kuzynem, szukając ichwszędzie, przybyli na miejsce, moja roczna siostrzyczka zauważyła kuzyna i
krzyknęła do niego: „A-chan!”. Udało im się je odnaleźć, bo zobaczyli materiał na jejrączce. Matka podobno powiedziała wtedy: „Ze mną to już koniec, ale weźcie zesobą dziecko”. Ale ojciec posadził obydwie na wózku dwukołowym i zawiózł dodomu.
 Śmierć matki
Matka odeszła 15 sierpnia. Ojciec zrobił prostą trumnę bez pokrywy ze starego
drewna i spalił jej zwłoki na pustym polu za domem. W tamtych czasach wszyscy
palili zwłoki, a cały ten smród wchodził do domu i nie dało się go znieść.
To były ostatnie słowa, które matka wypowiedziała do babci: „Mamo, chcę zjeść
dużego ziemniaka”. Brak jedzenia podczas wojny powodował, że wywożono na wieśubrania oraz różne inne rzeczy i wymieniano je na rozmaite artykuły żywnościowe,
takie jak ziemniaki. Matka prawdopodobnie jadła takie właśnie małe ziemniaki,
wymienione za inne przedmioty. Miały one gorzki smak i w dzisiejszych czasach nie
dałoby się ich jeść.
Co roku obowiązkowo przychodzę na uroczystość żałobną matki, by puścić narzekę lampion. Gotuję dużego ziemniaka i składam jej w ofierze. Nawet teraz, gdywidzę wielkie kartofle, to myślę od razu, że dałabym je matce do zjedzenia.
 Stan miasta po wojnie
Spory teren na wale wokół państwowej szkoły w Ujinie używany był jako
krematorium. Otoczono go falistą blachą i palono tam zwłoki. W tej blasze wycięto
otwór w miejscu, gdzie była widoczna głowa trupa. My, dzieci przechodziłyśmy
obok palących się zwłok i szłyśmy nad morze popływać. Dlatego też przechodząc,myślałyśmy: „O, teraz płonie głowa!” albo stąpałyśmy po licznie rozrzuconychkościach. Wydaje mi się, że do momentu, kiedy poszłam do szóstej klasy, ta okolica
była używana jako krematorium.
Po wojnie życie było naprawdę smutne i nędzne. I to nie tylko u nas w domu, ale iu wszystkich.
 Okres powojenny mojej młodszej siostry
49

Młodsza siostra, która wraz z matką doświadczyła wybuchu atomowego, ocalała.
Mówiono wtedy, że uratowanie jej w tak młodym wieku, w jakim ona była, to cud.
Siostra była wychowywana, słysząc od wszystkich: „Dobrze, że ocalałaś. Dobrze, żeżyjesz”.
Jednak na jej nogach pozostały keloidy, które je zdeformowały. Nie mogła założyć
butów i cały czas miała na nogach sandały zwane geta. Wówczas wiele osób nosiło
takie sandały i zazwyczaj było to w porządku. Ale w trakcie wycieczki czy podczas
zawodów sportowych w szkole, miała sporo kłopotów, bo nie mogła nosić butów. Nie
miała więc innego wyjścia, jak tylko nałożyć dwie pary skarpet wojskowych i tak iść.
Siostra padła ofiarą okropnego nękania, właśnie z powodu tych nóg. Krążyły
wówczas plotki, że choroby wynikłe z powodu wybuchu atomowego, są zakaźne i
dlatego siostrę wytykano palcami, mówiąc: „Palce ci gniją” albo „Jak popatrzę z
bliska, to się zarażę”. I choć od bombardowania minęło kilka lat i siostra poszła już
do szkoły podstawowej, to nadal zdarzali się ludzie, którzy traktowali ją niczym
przedmiot na wystawie albo przychodzili, by z daleka na nią popatrzeć.
Jednakże siostra nie mówiła ani mnie, ani babci, że była tak traktowana przez ludzi.
Nie skarżąc się na swoją ciężką sytuację, mówiła jedynie: „Babciu, jak to dobrze, żeja żyję, prawda?”. Od małego powtarzano jej takie słowa, więc chyba dlatego starała
się myśleć: „Dobrze, że przeżyłam. Mimo takich poparzeń, dobrze, że żyję”. Ostatnio
przejrzałam notes siostry. Gdy zobaczyłam napisane w nim słowa: „W tamtych
czasach myślałam, że lepiej by było nie żyć” pomyślałam, że było jej naprawdę
ciężko.
Powiedziano nam, że operacja jej nóg nie może zostać przeprowadzona nim nieukończy 15 roku życia. W czasie letnich wakacji w liceum poddano ją upragnionej
operacji. Siostra czekała niecierpliwie, powtarzając zawsze, że jak pójdzie do liceum,
to wreszcie będzie mogła wkładać buty. Jednak w końcu stało się tak, że nie mogła
ich nosić. Z brzucha i pośladków przeszczepiono jej skórę, by naprawić deformację
nóg, ale przeszczepienie sczerniało, a mały palec u nogi przesunął się o jakieś trzy
centymetry. Siostra, która przed operacją mówiła: „Na pewno będę mogła nosić buty
sportowe”, nawet teraz, po 65 latach, nie może nosić żądnych butów.
Mały palec był obcierany i bolał, dlatego chodziła w tenisówkach z dziurą. Tym
razem obcierało w miejscu wyciętej dziury i palec był poraniony. Chyba nie było
dnia, żeby stopy siostry nie krwawiły. Uważano, że jak coś jest zakrwawione, to jest
nieczyste i dlatego siostra smarowała zakrwawienia pastą do zębów.
Gdy siostra została przyjęta do Szpitala dla Ofiar Wybuchu Atomowego, poznała
doktora Tomin Harada, który ponoć mówił jej: „Jeśli chcesz się czegoś poradzić, nie
50

wahaj się do mnie zwrócić”. Kiedy kończyła liceum, skonsultowała się z doktorem
Harada i ten przedstawił jej japońskiego pastora mieszkającego w Los Angeles.
Wówczas, zanim siostra rozpoczęła liceum, umarł też nasz ojciec i w domu nie było
za dużo pieniędzy. Siostra rozpoczęła pracę dorywczą dzięki nauczycielowi z liceum
i ciężko harowała. Ukończywszy 20 lat, w końcu zebrała sumę pieniędzy potrzebną
na podróż w jedną stronę i wyruszyła do Ameryki.
Będąc pod opieką pastora, pracowała podobno w pralni i zarabiała na życie.
Wydaje mi się, że miała sporo trudności, ale obecnie wciąż sobie dobrze radzi w Los
Angeles. Ona sama zdawała się myśleć, że już zwyczajnie nie będzie mogła wyjść zamąż, ale jednak tam wzięła ślub z Japończykiem i została obdarzona trójką dzieci.
 Zdarzenie w Osace
Wówczas, gdy od operacji nóg mojej młodszej siostry minęło około tygodnia,
pojechałam do przyjaciółki mieszkającej w Osace, by spędzić miło czas. Siostra
powiedziała mi: „Mój stan jest już stabilny, jedź, siostro”.
Przyjechałam wieczorem pociągiem pospiesznym, ale że nie wiedziałam, który
dom jest mojej przyjaciółki, więc zapytałam w pobliskiej budce policyjnej. Młody
policjant bardzo uprzejmie towarzyszył mi w poszukiwaniu przez prawie godzinę.
Gdy znaleźliśmy wreszcie jej dom i podziękowałam mu za pomoc, po raz pierwszy
wtedy zostałam zapytana przez policjanta: „Skąd pani przyjechała?”. W momencie,
gdy odpowiedziałam, że z Hiroszimy, nagle ten człowiek gwałtownie cofnął się okrok i spytał: „Z tej zbombardowanej Hiroszimy?”. Gdy to potwierdziłam, on
odrzekł: „Czuję obrzydzenie do kobiet z Hiroszimy. Ach te kobiety, któredoświadczyły wybuchu...” – mówił to, patrząc na mnie z miną, jakbym co najmniej
roznosiła zarazki. Do tamtej pory nie myślałam o wybuchu jako o czymś złym i
dlatego jego słowa ogromnie mnie zaszokowały.
O tym zdarzeniu nigdy nie opowiedziałam siostrze. Podzieliłam się nim z
przyjaciółką z Osaki, ale ta powiedziała: „Byłoby przykro twojej siostrze, gdyby
usłyszała taką rozmowę. Absolutnie nie mów jej tego.” Od tamtej pory ja też
zdecydowanie nie mówię innym, że jestem z Hiroszimy.
 Zdarzenie w sklepie odzieżowym
To historia z czasów, kiedy kilkanaście lat temu pracowałam jako sprzedawczyni w
sklepie odzieżowym. Nieznajoma mi osoba nagle podeszła do mnie i wypowiadając
imię mojej młodszej siostry, zapytała: „Pani jest jej starszą siostrą?”.
51

Odpowiedziałam pytaniem: „Tak jest. Dlaczego pani pyta? Zna ją pani?” Okazało się,że tamta osoba mieszkała w Furue i aż tam dotarły plotki o mojej siostrze.
Takich zdarzeń, jak powyższe czy to z Osaki, było do tej pory dużo wiecej, więczgodziłam się na wyjazd siostry do Ameryki. Pomyślałam sobie, że dla siostry będzie
tak najlepiej, jeśli chciałaby wyjechać z Japonii pełnej uprzedzeń i nękania, ipojechać do miejsca, gdzie w ogóle jej nie znają.
 Życzenie pokoju
Myślę, że ludzie, którzy nie doświadczyli prawdziwego bólu, jakiego doznały
ofiary wybuchu atomowego, nigdy tak naprawdę ich nie zrozumieją. To tak jak z
palcem. Boli dopiero wtedy, gdy go skaleczymy, a kiedy skaleczy się ktoś inny, totego bólu nie czujemy. Dlatego też uważam, że przekazywanie innym o wybuchu jest
naprawdę trudne.
Wojna to rany na dnie serca. Nie są to tylko urazy zewnętrzne, ale i różne inne,
które nawet po upływie kilkudziesięciu lat, wciąż nie zabliźniają. Młodsza siostra już
od małego nie znosiła rozmów o wojnie i o bombie atomowej. A gdy takie były
prowadzone, natychmiast znikała. Od kiedy się przeniosła do Ameryki, zawsze
zakładała ciemne rajstopy, żeby ukrywać blizny i ani słowem nie wspominała owybuchu atomowym.
Absolutnie nie wolno toczyć wojen!

52

Zobaczyłam piekło

Kimiko Kuwabara53 Życie przed wybuchem atomowym
Miałam wtedy 17 lat i żyłyśmy we trójkę z matką i starszą siostrą w
Misasa-honmachi 3-chome w Hiroszimie (obecnie dzielnica Nishi-ku). Ojciec zmarł,ale miałam trzech starszych braci. Najstarszy z nich się ożenił i opuścił dom, zaśśredni i najmłodszy zostali powołani do wojska i byli w prefekturze Yamaguchi.
Mniej więcej w tym czasie, pracowałam w Centralnej Radiostacji Hiroszima w
sekcji spraw ogólnych. Radiowęzeł znajdował się w Kami-nagarekawa-cho (obecnie
Nobori-cho w dzielnicy Naka-ku). W związku z ewakuacją wyburzono wszystkie
budynki w okolicy, która wyglądała niczym plac. Pamiętam, że okna były
wzmocnione i przygotowane do nalotów, ponieważ rozgłośnia emitowała wiele
informacji związanych z wojskiem.
 6 sierpnia
Rankiem tamtego dnia, moje wyjście do pracy się opóźniło, ponieważ ogłoszono
alarm ostrzegawczy i nie bardzo dało się opuścić dom. Po odwołaniu alarmu
wyszłam i wydaje mi się, że przybyłam do radiostacji około ósmej. Jak zwykle
podzieliłam się obowiązkami ze wszystkimi w pracy i zaczęłam sprzątać. Kiedy
wchodziłam do pokoju szefa rozgłośni, za sprzątniecie którego byłam
odpowiedzialna, na podwórku usłyszałam żeński głos ostrzegający: „Leci B-29!”.
Zaniepokoiły mnie te słowa i gdy miałam już podejść do okna, zza szyb ostro coś
rozbłysło. Był to czerwony blask, jak ten, który pojawia się przy pocieraniu zapałki,by rozpalić ogień, ale większy i gwałtowniejszy. Od razu zasłoniłam oczy i uszy ikucnęłam w miejscu. Wówczas szkolono nas, by tak robić w przypadku
bombardowania. W ciemności poczułam się niczym w stanie nieważkości, a przez
ciało przeszedł ni to ból, ni to dziwne uczucie rozrywania i pomyślałam, że pewnie tu
umrę. Wtedy tego nie zauważyłam, ale rozbite w drobny mak przez wybuch kawałki
szyby wbiły się w moją twarz i lewe ramię, a całe ciało pokryło się krwią. W lewym
policzku nawet teraz mam odłamki szkła.
Kiedy tak przez chwilę stałam bez ruchu, od strony korytarza dobiegł mnie nikły
ludzki głos. W pokoju było ciemno i nic nie było widać. Niemniej jednak
postanowiłam z niego wyjść i gdy – polegając na owym głosie – skierowałam się w
54

stronę korytarza, natknęłam się na plecy mężczyzny. Pomyślałam, że dobrze by było
uciec z tym człowiekiem i że jeszcze nie umieram. Chwyciwszy się mocno paska
tego mężczyzny, podążyłam za nim i w końcu ledwo dotarliśmy w okolice wyjścia.
Zebrało się tam sporo ludzi. Razem otworzyliśmy ciężkie drzwi i udało nam sięwyjść na zewnątrz. Wokół było mniej więcej tak ciemno jak przed świtem, a z nieba
spadały przedmioty wyrzucone w powietrze przez wybuch. Wszyscy ludzie, którzy
wyszli z radiostacji mieli poczerniałe twarze, włosy stały im dęba i byli zakrwawieni,
a ich ubrania poszarpane. Póki się nie odezwali, to nie było wiadomo, kto kim był.
Myśleliśmy, że wycelowano w radiostację i zrzucono na nią bombę oraz że uległa
ogromnemu zniszczeniu. Właśnie wybierałam się wraz z dwiema czy trzema
kobietami z naszego działu spraw ogólnych do działu abonamentów radiostacji,znajdującego się w pobliskim budynku gazety Chugoku. Wyszłyśmy z zabudowania
na zewnątrz. Wtedy to po raz pierwszy zrozumiałam, że zniszczona była nie tylko
rozgłośnia. Wszystkie zabudowania w okolicy się zawaliły, zewsząd buchał ogień.
Wydobywały także ogromne płomienie z okien działu abonamentów na piątym iszóstym piętrze budynku gazety Chugoku. I wszystko płonęło. Stąd też
zdecydowaliśmy wszyscy, żeby uciekać do pobliskiego parku Shukkeien. Wraz zezbliżającym się ogniem, słyszałam krzyki i nawoływania ludzi, którzy znajdowali się
pod zawalonymi domami oraz głosy ludzi szukających swoich rodzin. Ale ja,
uciekając w desperacji, nie mogłam nic zrobić.
W parku Shukkeien było dużo ludzi, którzy się tam schronili. Przekroczyliśmy
most przecinający staw w parku i wyszliśmy na brzeg rzeki Kyobashi. Jednakże
drzewa w parku zapaliły się i ich płomienie powoli zbliżały się do brzegu, na którymbyliśmy. Aż w końcu z donośnym hukiem zajęły się ogniem wysokie sosny na skraju
rzeki. Wskoczyliśmy do niej i gdy byliśmy w wodzie aż po piersi, zobaczyliśmy, cosię działo. Właśnie zaczął płonąć Ohsuga-cho na przeciwległym brzegu i spadały
iskry z pożaru jedna za drugą. Żar z niego za naszymi plecami nadciągający z
przeciwnego brzegu był gorący i nie do wytrzymania. Do wieczora na przemianwchodziliśmy i wychodziliśmy z rzeki.
Dużo ludzi uciekało w stronę brzegu rzeki i dlatego w pobliżu nie było nawet
miejsca do siedzenia. Pełno było żołnierzy, bo może w pobliżu stacjonował oddział55

wojskowy. Wszyscy byli poparzeni, za wyjątkiem czubków głów, które zakryte były
czapkami, gdzie włosy wyglądały jak talerze. I wszyscy cierpieli w agonii. Matka,
która stała bez ruchu i obejmowała swoje dziecko, miała zdeformowaną górną
połowę ciała. Patrząc na nią pomyślałam, że dziecko już pewnie nie żyje.
Nieustannie było słychać jęki poparzonych czy zranionych: „Dajcie wody, dajciewody”, ale byli też ludzie krzyczący: „Nie wolno pić wody!” Mnóstwo osób
wskakiwało do rzeki, być może przez okropne poparzenia, których nie mogły
wytrzymać. Większość z tych, którzy wskoczyli, po prostu płynęła z nurtem, niewychodząc z wody. Napływało coraz więcej ludzi z górnego biegu rzeki i ta na całej
swej szerokości wypełniona była zwłokami. Kiedy byliśmy w rzece i zwłoki
przepływały jedne za drugimi blisko nas, odpychałam je ręką w stronę reszty tychpłynących. Robiłam to z desperacją, więc nie czułam, że było to coś strasznego. Na
własne oczy zobaczyłam przerażający obraz, tragiczniejszy nawet niż obraz piekieł.
Pożar był okropny i nie dało się przemieszczać, wiec cały dzień spędziliśmy przybrzegu rzeki w parku Shukkeien. Gdy zachodziło słońce, przypłynęła łódka
ratunkowa, poszukująca pracowników radiostacji. Mieliśmy dostać się tą łódką nawschodni brzeg rzeki, na którym znajdował się Wschodni Plac Ćwiczeń Wojskowych
ze stacją pierwszej pomocy. Przetransportowano nas na przeciwległy piaszczysty
brzeg. Martwiłam się o matkę, która została sama w domu, więc powiedziałam, żechcę wrócić do domu zamiast do stacji pierwszej pomocy. Byłam usilnie
powstrzymywana przez współpracowników słowami: „To głupota, co mówisz, żechcesz iść w stronę miasta”. Misasa-honmachi, w której znajdował się mój dom, była
po zachodniej stronie Hiroszimy, więc musiałam przejść przez środek płonącego
miasta, żeby tam wrócić. Wszyscy się sprzeciwiali, dlatego niechętnie powiedziałam,że pójdę razem z nimi, ale wykorzystując ich nieuwagę, po cichu oddzieliłam się od
grupy. Było słychać wołanie osób, które zauważyły, że mnie nie ma, aleodkrzyknęłam: „Wybaczcie” i w pojedynkę ruszyłam ku domowi.
 Droga do domu
Rozdzieliłam się ze znajomymi z biura i poszłam do mostu Tokiwa na rzece
Kyobashi. Z Hakushima po zachodniej stronie mostu przechodzili kolejno ludzie, ale
56nie było nikogo, kto by szedł w przeciwnym kierunku. Spotkałam wtedy dwóch
pracowników linii kolejowych, którzy próbowali przejść przez most. Byli w drodze
do stacji Yokogawa, to ich poprosiłam, żeby mnie wzięli ze sobą, ale odmówili: „Mysami nie wiemy, czy uda nam się dojść, dlatego nie możemy wziąć cię ze sobą.
Proszę, udaj się do stanowiska pierwszej pomocy”. Ale ja się nie poddałam i po
cichutku szłam za nimi oddalona o jakieś cztery czy pięć metrów. Podążałam tak zanimi nieustraszenie pośród płomieni, zatrzymując się, kiedy się odwracali, a potem
ich doganiałam. Cały czas się ich trzymałam, to w końcu mi powiedzieli: „Idź ponaszych śladach” i gdy przechodziliśmy przez niebezpieczne miejsca, dawali miznak.
Unikając ognia, przeszliśmy obok szpitala Teishin i podeszliśmy do mostu Misasa.
Na całej długości mostu, po obu jego stronach siedzieli ranni żołnierze i nie było
gdzie postawić stopy. Zdaje się, że byli z pobliskiego 2 oddziału wojskowego.
Wszyscy głośno jęczeli i cierpieli katusze. Przeszliśmy jakoś przez most tak, aby nie
nadepnąć na nikogo, wydostaliśmy się na tory kolejowe i posuwaliśmy się wzdłuż
nich, aż dotarliśmy do stacji Yokogawa. Pracownicy linii kolejowych tutaj się odemnie odłączyli, ale pamiętam, że przy pożegnaniu powiedzieli do mnie: „Uważaj na
siebie i wracaj bezpiecznie!” Ponowne spotkanie z matką
Kiedy zostałam sama, skierowałam się w stronę domu w Misasa. Dookoła było już
ciemno, ale po obu stronach drogi jeszcze się wszystko paliło. Miejsca, gdzie
wybuchały gwałtowne płomienie, musiałam przecinać biegiem. Mój dom przylegał
do drogi biegnącej na północ z Yokogawa do Misasa. Kiedy do niego dotarłam,
okazało się, że już był spalony, ale spostrzegłam matkę stojącą na pobliskiej drodze.
Ucieszyłam się, że żyje, rzuciłam się jej w objęcia i tak razem płakałyśmy.
Matka podczas wybuchu atomowego siedziała przed toaletką na pietrze. Pokoje nagórze domu runęły w dół do środka, ale ten, w którym przebywała matka był narożny
i jakoś wytrzymał, nie zawalając się. Nie mogła zejść po schodach i podobno
podstawili jej od zewnątrz drabinę, po której udało jej się zejść na dół.

57

Dom do południa stał zawalony, ale nadciągnął pożar i po południu dom zajął się
ogniem. Matka, zanim spłonie wszystko, chciała przynajmniej wyciągnąć kołdrę iwyrzuciła ją z domu na zewnątrz. Podobno jednak podnieśli ją ewakuujący się ludzie
i zarzuciwszy sobie kołdrę na głowy, odeszli. Ponadto, w ogrodzie wykopane byłocoś na kształ schronu, gdzie schowano cenne rzeczy, takie jak kimona, ale jak zbliżył
się pożar, to wszystko zajęło sie ogniem. Matka kilkukrotnie nosiła wodę wiadrem z
pobliskiej rzeczki chcąc ugasić pożar, ale kiedy się dokopała do tych rzeczy, to w
dużej mierze były już popalone. Ludzie z sąsiedztwa doradzali jej ewakuację do
Mitaki, ale ona martwiła się o mnie i o siostrę. Kiedy płonął dom, to schroniła się na
polu po drugiej stronie drogi i tak czekała aż wrócą córki.
Tamtą noc spędziłyśmy we dwie pod gołym niebem na polu. Przez całą noc drogą
przed domem przewijały się tłumy ewakuujących się i ratowników, ja zaś bezmyślnie
patrzyłam na to wszystko, zastanawiając się, co będzie z nami dalej. O północy
dostałyśmy z matką od ratowników kulki ryżowe onigiri, które zjadłyśmy. I tak,nawet nie wiedząc, czy spałam czy nie, minęła noc.
 Poszukiwania starszej siostry
Potok ludzi nie ustawał nawet 7 sierpnia, ale siostra Emiko nadal nie wracała.
Matka martwiła się o nią, mówiąc z płaczem: „Co się z nią stało? Może już nie żyje?”.
Nie mogłam patrzeć jak matka cierpi i następnego dnia, 8 sierpnia wyruszyłam na
poszukiwania siostry wraz z jej koleżanką, która mieszkała w pobliżu. Wtedy po raz
kolejny ujrzałam piekło.
Siostra pracowała w Centrali Telefonicznej w Hiroszimie, która znajdowała się w
Shimonakan-cho (obecnie Fukuro-machi w dzielnicy Naka-ku). Szłam z Yokogawy
do Tokaichimachi (obecnie jest to Tokaichi-machi 1-chome w dzielnicy Naka-ku) a
potem ulicą, wzdłuż której jeżdżą tramwaje. Zgliszcza nie były jeszcze w ogóleuprzątnięte, więc przez taką szeroką ulicą jak ta, po której dawniej jeździły tramwaje,
z trudem dało się przeciskać. Dzielnicę przepełniały zwłoki i trzeba było uważać
naprawdę, żeby na nie nie nadepnąć. W Tera-machi (obecnie dzielnica Naka-ku)
leżał zdechły koń, rozdęty jak beczka. W okolicy Tokaichi-machi stał nieruchomo
sczerniały człowiek, z rozłożonymi rękoma. Kiedy zadziwiona przypatrzyłam mu się,58

to okazało się, że ten człowiek zmarł na stojąco. Tu i tam w zbiornikach
przeciwpożarowych warstwiły się zwłoki ludzi z głowami w nich utkwionymi.
Obrzeża dróg były zapełnione zwłokami, ale z pośród nich dochodziły czasem
oddechy, jęki lub wołania o wodę. Nie było nikogo zdrowego. Wszyscy mieli
popalone ubrania i mocno poparzone ciała, byli popuchnięci i wyglądali jakosmolone lalki. Nawet gdyby siostra leżała wśród nich, to w tych okolicznościach nie
udałoby mi się jej odnaleźć. Stąpając pomiędzy ciałami, przeszłyśmy przez most Aioi
i doszłyśmy aż do Kamiyacho (obecnie dzielnica Naka-ku), ale dalej już nie dałyśmy
rady iść i zawróciłyśmy do Misasa. Pomyślałam, że w tych okolicznościachniemożliwe jest, by siostra mogła jeszcze żyć.
Ale tydzień po wybuchu, siostra sama powróciła. Podczas eksplozji była wCentrali ciężko raniona. Uciekła na Hijiyamę, gdzie następnie przetransportowano ją
do stacji pierwszej pomocy w Kaitaichicho, Aki-gun (obecnie Kaita-cho). Tamspędziła około tygodnia, po czym poprosiła o zabranie jej przez ratowników
udających się na ciężarówce z pomocą do Hiroszimy. Początkowo odmówiono jejmówiąc, że nie zabierają ciężko rannych, ale ona tak bardzo chciała wrócić, że pod
ich nieuwagę wskoczyła na tył ciężarówki i podobno zawieziono ją aż do
Tokaichi-machi. Siostra, idąc z trudem z Tokaichi, cała w strzępach i zakrwawiona,
miała na nogach dwa różne buty. Osoby postronne, patrząc na nią mogłyby pomyśleć,że postradała rozum. Nasz dom się spalił, więc położono siostrę w kącie domukoleżanki mojej matki. Leżała tam na granicy życia i śmierci.
 Opieka nad starszą siostrą
Siostra miała odłamki szkła powbijane w plecy na całej powierzchni, wyrwanemięso z ramienia i była pocięta jak owoc granatu. Codziennie wyjmowałam jej szkło
z pleców za pomocą igły, ale w ranach zagnieździły się larwy. Córka z domu, w
którym nocowałyśmy, również zginęła podczas wybuchu, więc martwiłyśmy się, że
sprawiamy im kłopot. Zdecydowałyśmy się wrócić na zgliszcza naszego domu.
Przyszedł do nas najstarszy brat i nazbierawszy nadpalonych desek, zbił nam mała
chatkę, która ledwo mogła uchronić nas przed deszczem. Przeniosłyśmy się tam i
kontynuowałyśmy opiekę nad siostrą. Siostra nie wstawała, więc nie mogła
59uczęszczać do stacji pierwszej pomocy. Nie miała odpowiedniego leczenia, a jedyniektoś podzielił się z nami maścią do smarowania ciała. Całkiem wypadły jej włosy,wymiotowała krwią tak, że nieraz myślałam, że to już koniec. Matka codziennie
chodziła do lasu, by pozbierać liście pstrolistki sercowatej, które jeszcze zielone
gotowała i przyrządzała z nich napój zamiast herbaty dla mnie i dla siostry. Herbata
ze świeżych liści pstrolistki miała nieprzyjemny zapach, ale matka mówiła, że ona
pomaga usunąć toksyny z organizmu. Nie wiem, czy to dzięki temu, ale jak siostra
przez około 3 miesiące nie mogła się podnieść, tak potem udało jej się odzyskać siły inawet powróciła do pracy. Dopóki nie odrosły jej włosy, chowała je pod chustą i
czapką. Na ciele pozostały blizny i długo nie mogła nosić ubrań bez rękawów, a na
ramieniu blizny pozostały wklęsłe do dziś.
 Życie po wojnie
O tym, że wojna się skończyła, dowiedziałyśmy się od ludzi. Na początku, faktzakończenia wojny nic nam nie mówił. Od małego uczono nas i wierzyliśmy, żeJaponia nigdy nie przegra. Nawet jak pracowałam w radiostacji, to słyszałam samewieści o wygranych, a nigdy o przegranej. Ale kiedy usłyszałam, że na Nagasaki
zrzucono podobną bombę, to pomyślałam, że jeśli takie bomby miałyby spadać dalej,
to lepiej, żeby ta wojna się zakończyła.
Budynek radiostacji w Kami-nagarekawa-cho nie nadawał się do użytku, dlategoprzeniesiono ją do firmy Zakładów Toyo w Fuchu-cho, Aki-gun. Ja musiałam
zajmować się siostrą. Poza tym Zakłady Toyo były daleko i trzeba było dojeżdżać
pociągiem, a wtedy wojska stacjonujące dopiero co przybyły i krążyły plotki, żekobiety mogą być napastowane, dlatego też zrezygnowałam z pracy w radiostacji.
Później popracowałam przez rok w pobliskiej firmie, następnie przez pewien czas,dzięki wstawiennictwu mojego nauczyciela, w kolejnej, aż w końcu wyszłam za mąż.
6 i 8 sierpnia chodziłam po Hiroszimie, ale nie zachorowałam na chorobę
popromienną. Mówi się, że nie wiadomo, kiedy ta choroba się ujawni, ale ja nigdy
nie mówiłam, że się jej obawiam. Jak zachoruję, to zachoruję. Zawsze jednak myślę,co robić dalej.

60 Życzenie pokoju
Do tej pory niezbyt chciałam opowiadać o wybuchu bomby atomowej. Co prawda
co roku, idę pomodlić się pod pomnikiem ofiar atomowych, ale do parku Shukkeien,gdzie się schroniłam 6 sierpnia, nie poszłam potem ani razu. Obecny park Shukkeien
jest bardzo piękny, ale jak patrzę na kolisty most nad stawem, to przypominają mi się
tamte dni i dlatego nie chcę tam iść. Wspomnienia przywołują łzy, a słowa zatykają
gardło.
Wielu z tych, którzy przeżyli wybuch bomby atomowej już poumierało i coraz
mniej jest osób, które mogłyby o tym opowiedzieć. Ja już też mam swoje lata, alenadal dokładnie pamiętam te obrazy piekła i opowiadając o nich, chciałabym dobitnie
przekazać młodym ludziom, że nie wolno pozwolić na ponowne użycie bomb
atomowych. Wnuk, chodzący do szkoły podstawowej, już też zaczął interesować sięwojną i sprawami pokoju i pyta się mnie: „Babciu, przeżyłaś wybuch bomby
atomowej?”. Moim największym pragnieniem jest, żeby już nikt na tym świecie
nigdy nie doświadczył takich strasznych rzeczy.

61

62

Tytuł

Projekt pomocy przy tworzeniu publikacji“Zbiór wspomnień po wybuchu bomby atomowej”

Wydanie

Trzecie

Data publikacji

31 grudnia 2016

EdycjaFundacja na rzecz Kultury i Pokoju w Hiroszimie

Wydawca

Ministerstwo Zdrowia, Pracy i Opieki Społecznej
1-2-2 Kasumigaseki, Chiyoda-ku, Tokyo+81(0)3-5253-1111