คําสอนของพระพุทธเจา

ธรรมจักร
วงลอแหงธรรม เปนคําแปลจากคําในภาษาสันสกฤตวา “ธรรมจักร”หมายถึงวงลอของรถที่จะตองหมุนเคลื่อนที่เปรียบเหมือนคําสั่งสอนของ
พระพุทธเจาที่จะแพรหลายและคงอยูตลอดไปเชนเดียวกัน ซี่ลอทั้ง 8 นั้นคือ
เครื่องหมายแทนมรรค 8 อันเปนคําสั่งสอนบทสําคัญของพระพุทธเจาอัน
ไดแกสัมมาทิฏฐิ (ความเห็นชอบ) สัมมาสังกัปปะ (ความดําริชอบ)สัมมาวาจา
(การมีวาจาชอบ)สัมมากัมมันตะ(การประพฤติชอบ)สัมมาอาชีวะ (การเลี้ยงชีพชอบ) สัมมาวายามะ (ความพยายามชอบ)สัมมาสติ (ความระลึกชอบ) สัมมาสมาธิ (ความตั้งจิตชอบ) ในสมัยกอนที่จะ
มีพระพุทธรูปหรือเครื่องเคารพบูชาแทนพระพุทธเจานั้น ธรรมจักรเปน
เครื่องหมายที่ใชเคารพบูชาเเทนพระพุทธเจาและในปจจุบันนี้ ธรรมจักรก็ยัง
เปนสัญญลักษณสากลในความหมายของศาสนาพุทธ

สงวนลิขสิทธิ์ ©1966 โดย บุคเคียว เดนโด เคียวไค
สวนใดสวนหนึ่งของหนังสือเลมนี้ทานสามารถนําไปใชอางอิงไดโดย
ไมตองขออนุญาต ขอความกรุณาเพียงใหแจงชื่อขององคการสงเสริม
พระพุทธศาสนาไวดวย และจะขอบพระคุณเปนอยางยิ่งถาทานจะกรุณา
สงหนังสือหรือเอกสารนั้นมาใหทางองคการสัก 1 ฉบับบุคเคียว เดนโด เคียวไค

(องคการสงเสริมพระพุทธศาสนา)ชิบะ 4-3-14
มินาโตะ-คุ โตเกียว ญี่ปุน 108-0014
โทร. (03) 3455-5851
ฉบับปรับปรุงครั้งที่หา พ.ศ.2533

พิมพที่
บริษัท โคโซโด พริ้นติ้ง จํากัด
โตเกียว ประเทศญี่ปุน

พระปญญาคุณของพระพุทธเจายิ่งใหญปานมหาสมุทร น้ําพระทัยของ
พระองคก็เปยมลนดวยพระเมตตาคุณมหาศาล พระพุทธเจาไมมีรูปลักษณ
แตทรงปรากฏพระองคในสภาวะที่วิเศษสุดและทรงสั่งสอนมนุษยโลก
ทั้งหลายดวยน้ําพระทัยเมตตา
หนังสือเลมนี้บรรจุพระธรรมคําสอนที่มีคามหาศาลของพระพุทธเจา
ที่ไดมีการจารึกไวถึงประมาณ 5,000 กวาเลม และไดถายทอดสืบตอกันมา
เปนเวลากวา 2,500 ปแลว จนเปนที่แพรหลายในหมูชนชาติและประเทศตางๆ ทั่วทุกมุมโลก
พระพุทธพจนที่ปรากฏอยูในหนังสือเลมนี้มีบทบาทและความหมาย
ตอจิตใจและชีวิตความเปนอยูของมนุษยในทุก ๆ ดานธรรมบท
ในกาลไหน ๆ เวรยอมไมระงับดวยการจองเวร แตเวรยอมระงับดวยการไมจองเวรนี่เปน
ธรรมเกา (ธรรมบท 5)คนใดโงรูตนวาเปนคนโงผูนั้นยังเปนคนฉลาดไดบาง เพราะความรูนั้น สวนผูใดโงแต
สําคัญตนวาฉลาด ผูนั้นเราเรียกวาเปนคนโงมาก (ธรรมบท 63)ผูใดชนะมนุษยในสงครามพันคูณดวยพันคน สูผูที่ชนะตนเองเพียงผูเดียวไมไดผูชนะ
ตนเองนั่นแหละ ชื่อวา เปนยอดนักรบในสงคราม (ธรรมบท 103)ผูใดไมเห็น อมตบท (นิพพาน) แมเปนอยูถึงรอยป ความเปนอยูของเขานั้นไมประเสริฐ
สวนผูเห็นอมตบท แมเปนอยูเพียงวันเดียวก็ประเสริฐ (ธรรมบท 115)การเกิดเปนมนุษย ไดมาโดยยาก ชีวิตของมนุษยทั้งหลาย เปนอยูลําบาก การฟงธรรมของ
สัตบุรุษ หาไดยาก การเกิดขึ้นแหงพระพุทธเจาทั้งหลาย หาไดยาก (ธรรมบท 182)
ไมกระทําความชั่ว กระทําแตความดี
พระพุทธเจาทั้งหลาย (ธรรมบท 183)

ทําใจใหสะอาดผองใส

นี้คือคําสอนของ

บุตรก็ปองกันไมได บิดาหรือญาติก็ปองกันไมได คนเราเมื่อถึงคราวจะตายแลว หมูญาติก็
ปองกันไมได (ธรรมบท 288)สารบัญ
พระพุทธเจา
บทที่1พระศากยมุนีพุทธเจา ..........................................................2ตอนที่ 1 พระพุทธประวัติ ...............................................................2ตอนที่ 2 ปจฉิมเทศนาของพระพุทธเจา ........................................10บทที่ 2พระพุทธศาสดาผูประเสริฐเเละเปนนิรันดร.....................15
ตอนที่ 1 เมตตาและปฏิญญา .........................................................15
ตอนที่ 2 วิถีทางที่ทรงชวยใหพนทุกข...........................................19ตอนที่ 3 พระพุทธเจาผูเปนนิรันดร...............................................22บทที่ 3รูปลักษณเเละคุณลักษณ ...................................................25ตอนที่ 1 ไตรลักษณของพระพุทธเจา............................................25ตอนที่ 2 การจุติของพระพุทธเจา ..................................................29ตอนที่ 3 พระพุทธคุณ ...................................................................32พระธรรม
บทที่1เหตุ ....................................................................................38ตอนที่ 1 อริยสัจ ............................................................................38ตอนที่ 2 เหตุ..................................................................................41ตอนที่ 3 เหตุอาศัยกันเกิด ..............................................................42บทที่ 2จิตใจและรางกาย...............................................................46ตอนที่ 1 อนิจจังและอนาตมัน.......................................................46ตอนที่ 2 จิตใจของมนุษย ..............................................................49ตอนที่ 3 ภาวะที่แทจริงของสิ่งทั้งหลาย........................................52ตอนที่ 4 *ทางสายกลาง ................................................................57บทที่ 3ธรรมชาติพุทธ...................................................................65ตอนที่ 1 จิตบริสุทธิ์.......................................................................65ตอนที่ 2 จินดามีคาแหงความเปนพุทธ .........................................71ตอนที่ 3 *ธรรมชาติพุทธและอนาตมัน ........................................75บทที่ 4กิเลส..................................................................................81ตอนที่ 1 โลกียวิสัย ........................................................................81ตอนที่ 2 ธรรมชาติของมนุษย .......................................................88ตอนที่ 3 ชีวิตมนุษย.......................................................................90ตอนที่ 4 ชีวิตที่หลงอยูในโลกียวิสัย..............................................95บทที่ 5พุทธานุเคราะห ...............................................................102ตอนที่ 1 ปฏิญาณของพระอมิตาภพุทธเจา ..................................102ตอนที่ 2 ดินแดนบริสุทธิ์แหงพระพุทธเจา .................................110วิธีปฏิบัติเพื่อบรรลุหนทางแหงนิพพาน
บทที่1หนทางแหงนิพพาน........................................................116ตอนที่ 1 การทําใจใหบริสุทธิ์ ......................................................116ตอนที่ 2 การประพฤติชอบ .........................................................123ตอนที่ 3 นิทานชาดกประกอบคําสอน........................................134บทที่ 2วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางแหงนิพพาน...................................150ตอนที่ 1 การแสวงหาหนทาง......................................................150ตอนที่ 2 วิถีทางปฏิบัติที่นําไปสูนิพพาน ....................................163ตอนที่ 3 ศรัทธา...........................................................................176ตอนที่ 4 พระพุทธพจน ...............................................................184ภราดรภาพในหมูพุทธศาสนิกชน
บทที่ 1หนาที่ของพุทธศาสนิกชน..............................................194ตอนที่ 1 พระสงฆ .......................................................................194ตอนที่ 2 ฆราวาส.........................................................................200ตอนที่ 3 วิถีแหงการดําเนินชีวิต ..................................................212บทที่ 2การสรางอาณาจักรแหงพุทธ...........................................226ตอนที่ 1 ความสามัคคีในหมูพุทธศาสนิกชน..............................226ตอนที่ 2 อาณาจักรแหงพุทธ.......................................................234ตอนที่ 3 ผูที่ไดไปจุติในดินแดนแหงพุทธ ..................................239
อังคุตรนิกาย.....................................................................................244บรรณานุกรม ...................................................................................245

ภาคผนวก
1. ประวัติพระพุทธศาสนาโดยสังเขป .............................................258
2. ประวัติการเผยแพรของพระพุทธศาสนา.....................................268
3. ประวัติของหนังสือ “คําสอนของพระพุทธเจา” ..........................271
4. ดรรชนี ......................................................................................274
5. อธิบายศัพทสันสกฤต ..................................................................282
ประวัติความเปนมาขององคการสงเสริมพระพุทธศาสนา........................289

พระพุทธเจา

พระพุทธเจา

บทที่1พระศากยมุนีพุทธเจา
บทที่1พระศากยมุนีพุทธเจา

ตอนที่ 1พระพุทธประวัติ

ตอนที1่พระพุทธประวัติ

1. ชนชาติศากยะเดิมตั้งถิ่นฐานอยูที่ลุมแมน้ําโรหินี ซึ่งไหลผานหุบเขา
ตาง ๆ ทางตอนใตของเทือกเขาหิมาลัยดวยความสงบสุข มีพระเจาสุทโธท
นะผูทรงธรรมเปนมหาราชา ปกครองอยูที่กรุงกบิลพัสดุ
พระเจาสุทโธทนะทรงอภิเษกสมรสกับพระนางมายาพระราชธิดาใน
ราชตระกูลโกลิยวงศแหงกรุงเทวทหะ ซึ่งเปนพระประยูรญาติของพระองค
เองเวลาผานไปถึง 20 ป แตพระนางมายาก็มิไดทรงประสูติพระราช
โอรส หรือพระราชธิดาเลย จนกระทั่งวันหนึ่งพระนางทรงสุบินวา
ชางเผือกเชือกหนึ่งไดเขามาในพระอุทรทางอุระดานขวาแลวพระนางก็ทรง
ครรภ ยังความปติยินดีเเกพระราชสวามีและพสกนิกรเปนอยางยิ่ง ครั้นใกล
กําหนดพระนางก็ออกเดินทางกลับไปเฝาพระชนกชนนี ณ กรุงเทวทหะเพื่อ
ประสูติ ณ ที่นั้นตามพระราชประเพณี เมื่อเสด็จถึงลุมพินีวันก็ทรงแวะ
ประทับพักผอนพระราชอิริยาบถ
–2–พระศากยมุนีพุทธเจารอบ ๆ พระองคดารดาษไปดวยตนอโศกที่กําลังออกดอกงามสะพรั่ง
ในขณะที่พระนางเอื้อมพระหัตถไปโนมกิ่งอโศก ก็ทรงประชวรพระครรภ
ประสูติพระราชโอรส ณ ที่นั้น ซึ่งตรงกับวันที่ 8 เมษายน

2. พระเจาสุทโธทนะทรงโสมนัสเปนอยางยิ่ง ทรงเฉลิมพระนามพระ
ราชกุมารวา “สิทธัตถะ” ซึ่งเเปลวา “สําเร็จสมปรารถนา” แตทามกลาง
ความปติยินดีนั้น พระนางมายาก็ทรงเสด็จสวรรคต พระราชกุมารจึงอยูใน
ความดูแลของพระนางประชาบดี ซึ่งเปนพระนานาง

ระหวางนั้น ดาบสรูปหนึ่งชื่อ อสิตดาบส บําเพ็ญพรตอยูที่ภูเขาใกล ๆแหงหนึ่ง ไดสังเกตเห็นรัศมีเรืองแสงอยูรอบ ๆ ปราสาทเปนนิมิตประจักษ
จึงมาเขาเฝาและทํานายลักษณะของพระราชกุมารวา “ถาขึ้นครองราชยจะได
เปนมหาจักรพรรดิครองโลก ถาออกบรรพชาจะไดเปนมหาศาสดา” ตอนแรกที่ทรงไดฟงคําทํานาย พระเจาสุทโธทนะทรงยินดีมาก แตตอมาไมชาก็
ทรงกลับเริ่มวิตกวา
พระราชกุมารจะทรงละทิ้งทุกสิ่งทางโลกแลวออก
บรรพชาเสีย
–3–พระศากยมุนีพุทธเจา
เมื่อพระราชกุมารเจริญวัยได 7 พรรษา ก็ทรงรับการศึกษาศิลปวิทยา
ทั้งดานทหารและพลเรือน ซึ่งก็ทรงไดเปนเยี่ยมทุกเเขนง แตในพระทัยสวน
ลึกนั้นทรงคิดคํานึกถึงสิ่งอื่น ๆ อยูตลอดเวลา วันหนึ่งในฤดูใบไมผลิขณะ
ตามเสด็จพระราชบิดาไปทอดพระเนตรการทํานา ทรงทอดพระเนตรเห็น
นกตัวหนึ่งบินลงมาจิกเอาตัวหนอนขึ้นจากดินที่ชาวนากําลังไถอยู พระราช
กุมารทรงทรุดพระองคลงนั่งใตรมไม แลวรําพึงกับตนเองวา “อนิจจา ทําไม
สัตวโลกทั้งหลายจึงตองเขนฆาเอาชีวิตกันและกันเชนนี้หนอ”พระราชกุมารผูสูญเสียพระราชมารดาตั้งแตยังทรงพระเยาวรูสึกเศรา
พระทัยกับทุกขภัยของสัตวโลกทั้งหลายเหลานี้มาก และนับวันก็ยิ่งเปนแผล
ลึกในพระทัยเหมือนดังรอยแผลเปนบนตนไมเล็ก ๆ ซึ่งเติบโตไปตามวัน
เวลา พระเจาสุทโธทนะทรงเห็นอาการเบื่อหนายในชีวิตของพระราชกุมารก็
ทรงวิตกกังวลมากเมื่อรําลึกถึงคําทํานาย จึงทรงพยายามหันเหความสนใจ
ดวยการสูขอพระราชธิดาของพระเจาสุปปพุทธแหงกรุงเทวทหะพระอนุชา
ของพระนางมายา พระนามวา ยโสธรา ใหอภิเษกสมรสเมื่อพระชนมายุได
19 พรรษา
–4–พระศากยมุนีพุทธเจา
3. สิทธัตถะราชกุมารทรงสําราญพระราชอิริยาบถอยูในปราสาทตาง ๆที่สรางขึ้นใหเหมาะกับบรรยากาศทั้ง 4 ฤดูเเวดลอมดวยเสียงดนตรีขับกลอม
และระบํารําฟอนอยางมีความสุข ตลอดมาเปนเวลา 10 ปแตพระองคก็ยัง
ทรงครุนคิดถึงปญหาเเหงความทุกขทั้งหลายและความหมายของชีวิตมนุษย

พระองคทรงคิดวา “ปราสาทที่โออา รางกายที่แข็งแรง ชีวิตเยาววัยที่
สุขสําราญเชนนี้มีความหมายตอชีวิตอยางไรหนอ สักวันหนึ่งเราก็จะตอง
เจ็บ แก เเละตองตายอยางหลีกเลี่ยงไมได ความหนุมเเนน พลานามัย และการมีชีวิตอยูในโลกนี้ เปนสิ่งที่ไมจริง ไมควรที่มนุษยเราจะยึดมั่นไว”“มนุษยเราตองตอสูกับชีวิตเพื่อความคงอยูรอด แตหนทางการดํารง
ชีวิตมีอยูเพียง 2 ทางเทานั้น คือ ทางที่ถูก กับทางที่ผิด หนทางที่ผิดก็คือ
ความพยายามหลีกเลี่ยงความจริงที่มนุษยทุกคนไมอาจจะหนีพนได นั่นคือ
การแก เจ็บ และตาย

หนทางที่ถูก คือ ผูที่มุงแสวงหาความจริงแหงชีวิต ยอมจะตระหนัก
ถึงการแก เจ็บ และตาย ซึ่งเปนอนิจจังของชีวิต ชวยใหสามารถทําใจใหปลง
ตกได แตการดําเนินชีวิตของเราในขณะนี้ จัดอยูในหนทางที่ผิดอยาง
แนนอน”–5–พระศากยมุนีพุทธเจา
4. สิทธัตถะราชกุมารทรงมีพระทัยเบื่อหนายในชีวิต ทรงเล็งเห็นโทษภัย
และทุกขตาง ๆ ในโลกตลอดมา จนกระทั่งพระชนมายุได 29 พรรษา พระนางพิมพาก็ประสูติพระโอรส พระนามวา “ราหุล” พระองคจึงตัดสิน
พระทัยไดวา การออกบรรพชาเปนหนทางเดียวที่จะทําใหพนจากความทุกข
และความผูกพันในทางโลกได ดังนั้น คืนวันหนึ่ง พระองคจึงทรงมาชื่อ
กัณฐกะ เสด็จออกจากพระราชวังไปพรอมกับนายฉันนะ มหาดเล็กคนสนิท

ระหวางทางพระองคตองผจญกับมารรายทั้งหลายที่พยายามขัดขวาง
พระองค “เสด็จกลับพระราชวังดีกวา แลวโลกทั้งโลกก็จะเปนของพระองค”แตเจาชายสิทธัตถะทรงตอบวา “เจาทั้งหลายจงกลับไปเสียเถิด เพราะนั่น
ไมใชสิ่งที่เราแสวงหาอยู” แลวพระองคก็ทรงตัดพระเมาลี อธิษฐาน
บรรพชาเปนบรรพชิต แลวเสด็จมุงลงไปทางใตเพื่อแสวงหาโมกขธรรม

พระองคไดไปศึกษาอยูในสํานักของอาฬารดาบส และอุทกดาบส ไดสําเร็จฌานสมาบัติจนครบ เเตทรงเห็นวา ลัทธิของดาบสทั้งสองนี้ ไมใช
หนทางหลุดพนจากความทุกขตามที่มุงหวังไว พระองคจึงเสด็จตอไปยัง
แควนมคธ จนถึงตําบลอุรุเวลา ซึ่งเปนปาที่มีธรรมชาตินารื่นรมย มีแมน้ํา
เนรัญชราไหลผาน จึงเสด็จประทับอยู ณ ที่นั้น
–6–พระศากยมุนีพุทธเจา
5. พระองคทรงเริ่มบําเพ็ญทุกรกิริยาอยางแรงกลา ตั้งพระทัยมั่นวา “ไมวาในอดีต ปจจุบัน หรืออนาคต จะไมมีบรรพชิตใดที่จะบําเพ็ญทุกรกิริยา ซึ่งเปนกิจยากที่จะกระทําไดขนาดเราอีก” ทรงทรมานพระกาย จนถึงขั้นนี้แลว
จนเวลาลวงมาถึง 6 ป แตก็ไมทรงพบหนทางที่จะตรัสรูไดทรงเล็งเห็นวา ทุกรกิริยาไมใชหนทางแหงโพธิญาณ จึงทรงเลิก เเละเสด็จไปสรงที่แมน้ํา
แลัวเสวยขาวมธุปายาสที่นางสุชาดานํามาถวายบํารุงรางกายจนกลับสมบูรณ
ดังเดิม
ระหวางเวลา 6 ปที่พระองคทรงบําเพ็ูทุกรกิริยาอยูนั้น มีพราหมณ 5คนไดติดตามมาคอยปรนนิบัติอยูดวยหวังจะมีสวนตรัสรูบาง แตเมื่อเห็น
พระองคทรงเลิกการบําเพ็ญทุกรกิริยากลับเสวยอาหารดังเดิม ก็เขาใจวา
พระองคกลับไปเปนผูมักมากเสียแลว จึงพากันทอดทิ้งพระองคไป
การที่ไดทรงประทับอยูโดยลําพังทําใหมีความสงบยิ่งขึ้น พระองค จึงทรงมุงบําเพ็ญเพียรทางจิตอธิษฐานในพระทัยวา “แมเลือดเนื้อในรางกาย
ของเราจะเหือดหายไป เหลือแตหนังเอ็นเเละกระดูกก็ตาม ถายังไมบรรลุ
พระสัมมาสัมโพธิญาณก็จะไมลุกขึ้นจากที่นี้เปนอันขาด”พระองคทรงบําเพ็ญเพียรฟนฝาอุปสรรคทั้งหลายที่หมูมารกอขึ้นเพื่อ
ทรงระงับพระทัยไมให
ทําลายสมาธิของพระองคดวยความยากลําบาก
กระสับกระสายและพิจารณากลลวงอยางสุขุม อดทน ปฏิเสธขอเสนอของ
หมูมารทั้งหลายจนสิ้น
–7–พระศากยมุนีพุทธเจา
พระองคทรงกําหนดพระทัยไปตามวาระแหงกระแสจิต จนถึงรุงอรุณ
ของวันใหม พระองคก็ไดตรัสรูเปนพระสัมมาสัมพุทธเจา ซึ่งตรงกับวันที่ 8ธันวาคม พระชนมายุได 35 พรรษา

6. นับแตวันที่ไดทรงตรัสรูเปนตนมา พระองคก็เปนที่รูจักกันในพระนาม ตาง ๆ เชน สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจา พระผูรูเเจงโลก พระตถาคต
พระศากยมุนี มหาบุรุษแหงศากยะ เปนตน

เมื่อตรัสรูแลว พระองคไดเสด็จไปที่ปามฤคทายวัน เมืองพาราณสีที่
อยูของปญจวัคคียที่เคยรับใชพระองคมาตลอด 6 ป เพื่อเเสดงพระสัจธรรมที่
ไดทรงตรัสรูใหฟง ตอนแรกปญจวัคคียพยายามหลีกเลี่ยงพระองค แตเมื่อได
ฟงพระธรรมที่ทรงโปรดเทศนาจนจบแลว ก็เกิดดวงตาเห็นธรรมไดบรรลุ
อรหัตผลทั้ง 5 คน ตอจากนั้นพระองคไดเสด็จไปที่กรุงราชคฤหของพระ
พระสหายของพระองคแลวแสดงพระธรรมโปรดจนพระ
เจาพิมพิสาร
เจาพิมพิสารเลื่อมใส ประกาศตนเปนพุทธมามกะ หลังจากนั้นพระองค ก็ได
เสด็จไปยังที่ตาง ๆ ทั่วประเทศ แสดงพระธรรมโปรดหมูชนโดยทั่วไป
–8–พระศากยมุนีพุทธเจา
ไมวาที่ใดที่พระองคแสดงพระธรรมจะมีประชาชนมาชุมนุมกันเนือง
แนน เหมือนผูที่กระหายน้ําที่พากันมาแสวงหาน้ําดื่มหรือผูที่อดอยากหิว
โหยตองการอาหารฉันใดก็ฉันนั้น โมคคัลลานะและสารีบุตรพรอมดวย
สหาย 2000 คนก็ไดพากันไปเฝาพระองคขออุปสมบทจนไดสําเร็จเปนพระ
อรหันต
ซึ่งตอมาก็ไดรับยกยองเปนอัครสาวกเบื้องขวาและซายของ
พระพุทธเจา
ในตอนแรก พระเจาสุทโธทนะ ซึ่งไมเห็นดวยกับการออกบรรพชา
ทรงเสียพระทัยเปนอันมาก แตภายหลังก็ทรงหักพระทัยได พระเจาสุทโธท
นะรวมทั้งพระนางประชาบดี พระนานาง พระนางยโสธรา พระมเหสีและ
พระประยูรญาติแหงราชวงศศากยะทั้งหมดก็ไดถวายตัวเปนพุทธมามกะ
7. พระพุทธเจาไดเสด็จทองเที่ยวไปเทศนาสั่งสอนประชาชนในที่ตาง ๆเปนเวลา 45 ป จนพระชนมายุได 80 พรรษา ระหวางที่กําลังเสด็จจากกรุง
ราชคฤหเขาสูแขวงเมืองเวสาลี ก็ทรงประชวรหนัก และทรงปลงอายุสังขาร
วาจะเสด็จปรินิพพานในอีก 3 เดือนขางหนา แลวพระองคก็ทรงระงับอาการ
ประชวรเสีย เสด็จตอไปจนถึงปาวานคร ทรงรับอาหารที่นายจุนทะ
ชางเหล็กนํามาถวายแลวก็ทรงประชวรมีพระอาการหนัก
แตก็ทรงแข็ง
พระทัยเสด็จตอไปจนถึงเเขวงเมืองกุสินารา
พระองคทรงประทับสีหไสยาสนตะแคงขวาระหวางตนสาละคู ทรงขม ความเจ็บปวดดวยความอดทน ตลอดเวลาที่ทรงเเสดงธรรมเทศนาโปรด
พระสาวกทั้งหลายเปนครั้งสุดทาย
จนกระทั่งเสด็จเขาสูปรินิพพานดวย
อาการสงบ
–9–พระศากยมุนีพุทธเจา
8. พระอานนทและบรรดาสาวกทั้งหลายไดนําขาวปรินิพพานไป
ประกาศ ใหทราบกันทั่วแลวมัลละกษัตริยพระสหายของพระองคก็ไดถวาย
พระเพลิงพระพุทธสรีระ ณ เมืองกุสินารานั้นเอง

ขาวพุทธปรินิพพานไดแพรสะพัดไปทั่ว พระเจาอชาตศัตรู และกษัตริยจากแควนอื่น ๆ อีกรวม 7 แควน ไดสงทูตมาขอแบงสวนพระ
สารีริกธาตุ ในตอนแรกทางเมืองกุสินาราไมยอม แตโทณพราหมณ ซึ่งเปน
พราหมณผูใหญในเมื่องนั้นไดใหความเห็นวา ถาไมยอมผอนผันแบงใหไป
อาจเกิดสงครามเพราะแยงพระสารีริกธาตุได
ในที่สุดจึงตกลงยอมแบง
ใหแกแควนตาง ๆ ที่มาขอนั้นเทา ๆ กันพระอังคารที่เหลืออยูรวมทั้งทะนาน
ที่ใชตวงพระสารีริกธาตุก็แบงใหกษัตริยเเควนอื่นอีก 2 แหงนํากลับไปบาน
เมืองของตน สรางสถูปใหญบรรจุแลวถวายการสักการะบูชา

ตอนที่ 2ปจฉิมเทศนาของพระพุทธเจา
ตอนที่ 2ปจฉิมเทศนาของพระพุทธเจา

1. ระหวางที่ทรงประทับสีหไสยาสนใตตนสาละคูที่เมืองกุสินารานั้น
พระพุทธเจาไดทรงประทานโอวาทครั้งสุดทายแกบรรดาสาวกทั้งหลายวา
“จงเปนแสงสวางสองหนทางใหแกชีวิตดวยการประพฤติชอบ ใหพึ่งตนเอง
อยางหวังพึ่งผูอื่น จงยึดถือพระธรรมเปนดวงประทีป อยาทําตามคําสอนของ
ลัทธิศาสนาอื่น”–10–พระศากยมุนีพุทธเจา
“ราคะ โทสะ โมหะ เปนสาเหตุแหงทุกข ขออยาไดยึดมั่นในกิเลส
เหลานี้”“สังขารทั้งหลายยอมมีเจริญ มีเสื่อม มีการสิ้นสลายไปเปนธรรมดา
ขอใหทุกคนจงยังกิจทั้งปวงดวยความไมประมาทเถิด”“ขอใหยึดพระธรรมของเราเสมือนตัวแทนของเราเมื่อสิ้นเราแลว ถาทําไดเชนนี้ ทานทั้งหลายก็จะประสบแตความสุขความเจริญ”2. “สาวกทั้งหลาย เราไดแสดงธรรมเทศนาทั้งหมดแกทานแลว ขอให
ยึดถือปฏิบัติอยางเครงครัด อยาละเวนเพิกเฉยเสีย แลวทานจะประสบแต
ความสุขตลอดไป”“หลักสําคัญของพระธรรม คือ การทําจิตใจใหบริสุทธิ์ ดวยการมีขันติ
เอาชนะใจตนเองดวยการขจัด ราคะ โทสะ โมหะใหหมดสิ้น ใหประพฤติ
ชอบไมเบียดเบียนใครทั้งทางกาย วาจา ใจ ตองรูจักบังคับใจตนเองไมให
หลงงมงายในกิเลสตัณหาทั้งปวง
จะตองไมลืมวาสรรพสิ่งในโลกเปน*อนิจจัง”–11–พระศากยมุนีพุทธเจา
“จิตใจของมนุษยจะบริสุทธิ์ผุดผองดังพระอรหันต หรือสกปรกเต็ม
ไปดวยกิเลสชั่วรายก็ขึ้นอยูกับการบังคับใจตนเองไมไหลุมหลงไปในทางที่
ผิด”
3. “ทานทั้งหลายควรใหความคารวะซึ่งกันและกัน ไมทะเลาะเบาะแวง
แตกแยกกันเหมือนน้ํากับน้ํามัน แตใหมีความสามัคคีกลมเกลียวกันเหมือน
น้ํากับน้ํานม”“จงรวมกันปฏิบัติตามคําสอนของเรา หมั่นศึกษาธรรมรวมกัน อยาปลอยใหเวลาเสียไปโดยเปลาประโยชน ใหเรงแสวงหาหนทาง แหงการ
ตรัสรู”“สาวกทั้งหลายพระธรรมที่เราไดแสดงแกทานจนหมดสิ้นแลวนี้ เราตรัสรูชอบดวยตนเอง ขอใหทานทั้งหลายยึดถือและปฏิบัติตาม อยาไดละ
เวน”“ถาผูใดละเวนไมปฏิบัติตามธรรมของเรา ก็เทากับวาผูนั้นยังไมเห็น
เราทั้ง ๆ ที่อยูใกลเรา ตรงกันขาม ผูที่ปฏิบัติตามถึงจะอยูหางไกลจากเราก็
เหมือนอยูใกลเรา”4. “สาวกทั้งหลาย ชีวิตเราจวนถึงที่สิ้นสุดแลว ขอทานทั้งหลายอยาได
โศกเศรา เพราะชีวิตเปนของไมเที่ยง ไมมีใครหลีกเลี่ยงการดับของสังขาร
ไดดังเชนที่ทานกําลังจะไดเห็นจากเราวารางกายของมนุษย แหลกสลายได
เหมือนคันเกวียน”–12–พระศากยมุนีพุทธเจา
“ทานทั้งหลายอยามัวเศราโศกอยูเลย ใหเรงทําใจใหไดวา ทุกสิ่งทุก
อยางเปนอนิจจัง อยามัวยึดมั่นกับความไมจีรังยั่งยืนของชีวิต”“กิเลสทั้งหลายเปนเครื่องลวงลอใจใหหลงงมงายในโลกียวิสัย
เปรียบเสมือนมีงูพิษอยูในหองถาทานประสงคจะนอนหลับอยางเปนสุขก็
จะตองขับไลงูรายไปใหพนเสียกอน”“ทานจะตองตัดความผูกพันจากโลกียวิสัยและขับไลมันใหพนไป
เหมือนขับไลงูพิษราย เพื่อรักษาความบริสุทธิ์ผุดผองของจิตใจ”5. “สาวกทั้งหลายเราใกลจะถึงวาระสุดทายแลว แตอยาลืมวาความตาย
เปนเพียงการสูญสลายทางสรีระ ซึ่งบิดามารดาเปนผูใหกําเนิด ไดรับการ
หลอเลี้ยงดวยโภชนาหารใหเจริญเติบโต จึงไมอาจหลีกเลี่ยงความเจ็บปวย
และความตายได”“ความเปนอรหันตไมใชสรีรภาพซึ่งมีอันตองสูญสลาย แตเปนการ
ตรัสรูเห็นแจงทางจิตวิญญาณจะดํารงอยูคูกับหลักธรรมและหนทางแหง
ธรรมชั่วนิรันดร”–13–พระศากยมุนีพุทธเจา
“ดังนั้น ผูที่มองเห็นแตตัวเรา ไมใชผูที่เห็นเราอยางแทจริง ผูที่
ประพฤติปฏิบัติตามธรรมเทานั้นจึงจะเปนผูเห็นเราอยางแทจริง”“เมื่อสิ้นเราแลว พระธรรมจะเปนครูของทานตอไป จงปฏิบัติตาม
ธรรมเหมือนเชนที่ปฏิบัติตอเรา”“ตลอดระยะเวลา 45 ปสุดทายของชีวิต เราแสดงธรรมเทศนาสั่งสอน
ทานทั้งหลายอยางครบถวน แจมแจง มิไดปดบังอําพรางสิ่งใดไว และนี่ก็
เปนการแสดงธรรมเทศนาครั้งสุดทายของเราแลว
กอนที่จะเขาสู
ปรินิพพาน”–14–บทที่ 2พระพุทธศาสดาผูป ระเสริฐเเละเปนนิรันดร
บทที่ 2พระพุทธศาสดาผูประเสริฐเเละเปนนิรันดร

ตอนที่ 1พระเมตตาและปฏิญญา
ตอนที่ 1เมตตาและปฏิญญา

1. สมเด็จพระผูมีพระภาคเจาทรงเปนผูที่มีน้ําพระทัยเปยมไปดวยความ
เมตตากรุณา ทรงสละความสุขสําราญสวนพระองคทั้งหลายจนสิ้นและอุทิศ
พระองคดวยการหาหนทางที่จะชวยสัตวโลกทั้งหลายใหพนจากทุกขภัยทั้ง
ปวงเหมือนความรักของมารดาที่มีตอบุตรของตน คอยเลี้ยงดูฟูมฟกให
เติบใหญ ไมทอดทิ้งไปไหนทรงกลาววา “ความทุกขของทานเปนความทุกข
ของเรา ความสุขของทานเปนความสุขของเรา”น้ําพระทัยที่เปยมไปดวยความเมตตาของพระองคเกิดจากความรักที่
พระองคมีตอประชาชน
และความเมตตานี้กอใหประชาชนเกิดความ
เลื่อมใสศรัทธาในพระองค ความเลื่อมใสศรัทธาเปนหนทางนําไปสูการตรัส
รูเห็นแจง
ความรักของพระองคเปรียบเสมือนความรักของมารดาซึ่ง
กอใหเกิดความรูสึกอบอุนปลอดภัยแกบุตรนั้น
–15–พระพุทธศาสดาผูประเสริฐเเละเปนนิรันดร
อยางไรก็ตามยังมีผูที่ไมสามารถเขาถึงพระองคที่ยังคงตกอยูใต
อิทธิพลของกิเลสมารตองไดรับความทุกขทรมานที่เกิดขึ้นเพราะความโง
เขลา ความโลภ และความหลงในโลกียวิสัย จึงตองเวียนวายตายเกิดอยูใน
โลกแหงความมายานี้เรื่อยไป ไมมีวันหลุดพนไปได

2. ความเมตตากรุณาของพระองคไมไดมีอยูเฉพาะชั่วชีวิตหนึ่งเทานั้น
แตมีอยูชั่วกัลปาวสาน ตราบเทาที่มนุษยโลกทั้งหลายยังเวียนวายตายเกิด กันอยูเชนนี้

พระพุทธเจาทรงเสด็จอุบัติขึ้นมาในโลก ในสภาพที่ประชาชนทุกคน
สามารถเขาหาพระองคไดงาย และทรงมีวิธีสั่งสอนใหทุกคนมีดวงตาเห็น
ธรรมตามดวยอุบายที่ชาญฉลาดและสุขุมที่สุด

พระองคทรงถือกําเนิดมาในวรรณะกษัตริยแหงศากยวงศ แตทรงสละ
ความสุขสวนพระองคทั้งสิ้น แลวอุทิศตนถือเพศบรรพชิต ทรงศึกษาคนควา
หาหนทางตรัสรู ซึ่งเปนทางชวยสัตวโลกทั้งหลายใหหลุดพนจากความทุกข
ทรมานตาง ๆ ทรงแสดงธรรมเทศนาสั่งสอนเพื่อประโยชนสุขของชนหมูมาก และในที่สุดก็ทรงชี้ใหเห็นถึงความไมจีรังยั่งยืนของสังขารดวยการ
เสด็จเขาสูปรินิพพาน
–16–พระพุทธศาสดาผูประเสริฐเเละเปนนิรันดร
เมือทรงตัดสินพระทัยที่จะสละชีวิตทางโลกนั้น พระองคไดทรงตั้ง
สัตยปฏิญาณไว 4 ขอ คือ 1. จะชวยสัตวโลกทั้งหลายใหพนทุกข 2. จะละเวนกิเลสทางโลกทั้งสิ้น 3. จะเรียนรูธรรมทั้งปวง 4. จะแสวงหาหนทางไปสู
การตรัสรูขั้นสุดยอด แลวพระองคก็ทรงบําเพ็ญเพียรเพื่อใหบรรลุผลตามที่
ไดตั้งสัตยปฏิญาณไว ดวยน้ําพระทัยที่เปยมลนไปดวยความเมตตากรุณาตอ
สัตวโลกทั้งหลายนั่นเอง
3. พระองคทรงเริ่มบําเพ็ญเพียรโดยละเวนการฆาสัตวตัดชีวิต ดวยความ
มุงหวังวามนุษยทุกคนจะไดรูถึงคุณคาของความมีชีวิตที่ยืนนาน
ทรงละเวนจากการลักขโมย เพื่อใหมนุษยทุกคนไดทุกสิ่งที่ปรารถนา
สมดังใจหวัง
ทรงละเวนจากการประพฤติผิดในกาม โดยหวังวาผลบุญนั้นจะชวย
ใหมนุษยทุกคนมีจิตใจที่บริสุทธิ์ตัดขาดจากตัณหาราคะ
ทรงละเวนจากการพูดปดหลอกลวงผูอื่น เพื่อใหมนุษยทุกคนไดมี
โอกาสรูจักความสงบสุขที่เกิดจากการพูดแตสิ่งที่เปนความจริง
ทรงละเวนจากการพูดกลับกลอก เพื่อสอนใหทุกคนไดรูถึงคุณคาของ
มิตรภาพ
–17–พระพุทธศาสดาผูประเสริฐเเละเปนนิรันดร
ทรงละเวนจากการวารายผูอื่น เพื่อวาทุกคนจะไดอยูรวมกันอยางสันติ

ทรงละเวนจากการพูดเหลวไหล เพื่อวาทุกคนจะไดรูจักเห็นอกเห็นใจ
กันเพื่อที่จะไดบรรลุอรหัตผลพระองคทรงตัดขาดจากกิเลสแหงความโลภ เพื่อวาทุกคนจะไดมีจิตใจสงบ ไมกระวนกระวายเพราะความอยากได
โนนไดนี่

ทรงตัดกิเลสแหงโทสะ
เมตตาการุญ

เพื่อใหจิตใจของทุกคนเปยมไปดวยความ

ทรงตัดกิเลสของความลุมหลง โงเขลา เพื่อวาทุกคนจะไดมีดวงตาเห็น
ธรรม เกิดปญญาที่จะไมนําไปสูหนทางที่ผิด

จะเห็นไดวา พระเมตตาคุณของพระองคมุงแผอานิสงสใหแกสัตวโลก
ทั้งปวงใหมีความสุข ชวยใหพนจากความทุกข เหมือนความรักที่บิดามารดา
มีตอบุตรของตนฉันใดก็ฉันนั้น
–18–

พระพุทธศาสดาผูประเสริฐเเละเปนนิรันดร

ตอนที่ 2วิถีทางที่ทรงชวยใหพนทุกข
ตอนที่ 2วิถีทางที่ทรงชวยใหพนทุกข

1. พระพุทธเจาทรงเล็งเห็นวา พระธรรมที่พระองคตรัสรูนั้นลึกซึ้งนัก
ยากที่จะทําใหผูอื่นที่ยังหลงวนเวียนอยูในทะเลแหงกิเลสตัณหาจะสามารถรู
ตามได ดังนั้นพระองคจึงทรงคิดหาอุบายที่จะสั่งสอนใหผูอื่น ไดมีโอกาสรู
ธรรมวิเศษนี้ดวยวิธีเลานิทานและยกตัวอยางอุปมาอุปไมยอยางเชน

“เกิดไฟไหมที่คฤหาสนของเศรษฐีผูหนึ่งในขณะที่เขาไมอยูบาน เมื่อ
กลับก็พบวา ลูก ๆ ของเขากําลังเลนกันเพลิน อยูในบาน ไมรูตัววาไฟกําลัง
ไหมอยู เศรษฐีจึงตะโกนรองเรียกวา “ไฟไหม ไฟไหม รีบหนีออกมาเร็ว”แตพวกลูก ๆ กําลังเลนกันเพลินจนไมไดยินเสียงของผูเปนพอ

เศรษฐีเห็นไมไดการ จึงรองตะโกนอีกวา “ลูก ๆ ทั้งหลาย พอซื้อของ
เลนแปลก ๆ มากมายมาฝากพวกเจา จงรีบออกมารับเร็ว ๆ เถิด” ซึ่งก็ไดผล
พวกลูก ๆ ของเศรษฐีรีบวิ่งออกมาจากบานที่กําลังไหม ไดทันทวงที”โลกนี้เปรียบเหมือนบานที่กําลังไฟไหมแตไมมีใครทันรูตัววากําลังตก
อยูในอันตรายถึงชีวิต ดังนั้นพระองคจึงตองทรงหาวิธีตาง ๆ ที่จะชวยดวย
ความเมตตาสงสาร
–19–พระพุทธศาสดาผูประเสริฐเเละเปนนิรันดร
2. พระองคทรงตรัสวา “เราจะเลานิทานอีกเรื่องหนึ่งใหทานทั้งหลายฟงคือ ครั้งหนึ่ง มีบุตรของเศรษฐีผูมั่งคั่งผูหนึ่งไดเดินทางออกจากบานแลวไป
ตกระกําลําบากอยางแสนเข็ญ เศรษฐีผูเปนพอไดออกติดตามหาอยางไม
ลดละแตก็ไมพบ

หลายสิบปตอมาบุตรของเศรษฐีไดระเหเรรอนกลับมายังถิ่นที่อยูของ
ผูเปนบิดาอีกโดยบังเอิญ ในสภาพของยาจกนาเวทนา แตเศรษฐีก็สามารถจํา
บุตรของตนไดในทันทีที่เห็น จึงใหคนรับใชไปนําตัวมาพบ แตผูเปนบุตร
นั้น จําบิดาของตนไมได เขาใจผิดวาเปนการลอลวงจึงไมยอมไปพบ เศรษฐี
จึงใหคนรับใชนําเงินไปใหโดยวาจางใหเปนคนใชทํางานในบานของเศรษฐี
นั้นเขาจึงตกลงยินยอม

เศรษฐีผูบิดาคอย ๆ มอบหมายหนาที่ใหเขาดูแลทรัพยสินตาง ๆ ของตน แตเขาก็ยังจําบิดาของตนไมได

เศรษฐีรูสึกยินดีในความซื่อสัตยของบุตรชายมาก วันหนึ่งเมื่อจวนจะ
สิ้นใจจึงเรียกบรรดาญาติมิตรทั้งหมดใหมาชุมนุมกันและประกาศความจริง
วา “นี่คือลูกของเราผูซึ่งเราไดติดตามหามาเปนเวลานาน บัดนี้เราไดพบแลว
และเราจะยกทรัพยสมบัติทั้งหมดใหครอบครองตอไป”–20–พระพุทธศาสดาผูประเสริฐเเละเปนนิรันดร
บุตรชายของเศรษฐีประหลาดใจมากเมื่อไดฟงคําพูดของผูเปนบิดา
กลาววา
“เราไดพบบิดาบังเกิดเกลาและยิ่งกวานั้นยังไดรับทรัพยสมบัติ
มหาศาลดวย”เศรษฐีในนิทานเรื่องนี้เปรียบไดกับพระพุทธองค และบุตรพเนจรก็คือ
บุคคลทั่วไป เมตตาจิตของพระองคเปรียบไดดังความรักของบิดาที่มีตอบุตร
พระองคจึงเพียรพยายามอบรมสั่งสอนและชี้หนทางใหคนทั้งหลายไดมี
โอกาสพบธรรมวิเศษแหงการตรัสรู

3. พระองคทรงแผเมตตาจิตโปรดผูคนทั้งหลายโดยถวนหนา เหมือน
น้ําฝนที่ตกลงมาใหความชุมฉ่ําแกพฤกษชาติทั้งปวง
แตทรงใชวิธีการที่
แตกตางกันไปใหเหมาะกับบุคคลแตละประเภทเชนเดียวกับพันธุไมชนิด
ตาง ๆ ที่ผลิดอกออกผลไดไมเทากัน ทั้ง ๆ ที่ไดรับน้ําฝนอยางเดียวกัน

4. ความรักของบิดามารดาที่มีตอบุตรทุกคนนั้นเหมือนกันทุกคน แตมัก
จะแสดงออกมากตอบุตรที่ออนแอ พระพุทธเจาก็เชนเดียวกันทรงแผเมตตา
โปรดสัตวทั้งหลายเทา ๆ กัน แตทรงเพงเล็งผูที่หลงเมามัวอยูในทุกขกิเลส
เปนพิเศษ
–21–พระพุทธศาสดาผูประเสริฐเเละเปนนิรันดร
พระองคเปรียบเสมือนดวงตะวันที่ทอแสงสวางขับความมืดใหพนไป
จากโลก พระเมตตาของพระองคคือดวงประทีปสองทางนําสัตวโลกทั้งปวง
ใหหลุดพนจากกิเลสเเละความลุมหลง นําทางใหไปสูการตรัสรูโดยชอบ

พระองคเปนบิดาแหงความเมตตา เปนมารดาแหงความรัก พระองค
ทรงแผเมตตาโปรดสัตวโลกทั้งหลายใหพนจากความทุกขในโลก สัตวโลก
ทั้งปวงคือบุตรที่ตองการความรักความเมตตาและความชวยเหลือจาก
พระองค

ตอนที่ 3พระพุทธเจาผูเปนนิรันดร
ตอนที่ 3พระพุทธเจาผูเปนนิรันดร

1. คนทั่วไปเขาใจกันวาพระพุทธเจาทรงเกิดมาในวรรณะกษัตริยแลว
ออกผนวชถือเพศบรรพชิตจนไดตรัสรู แตความจริงแลว พระองคทรงเปน
นิรันดร ไมมีเกิด ไมมีดับชั่วฟาดินสลาย

พระพุทธเจาทรงสถิตยอยูชั่วนิรันดรเพื่อชวยบรรเทาทุกขภัยใหสัตว
โลกทั้งหลาย
–22–พระพุทธศาสดาผูประเสริฐเเละเปนนิรันดร
พระธรรมที่ทรงเทศนาสั่งสอนเปนธรรมวิเศษ เปนนิรันดร เพราะ
พระองคทรงเปนผูรูเเจงโลกทรงประกาศพระธรรมเพื่อประโยชนแก
มหาชนการหยั่งรูความเปนไปของโลกเปนสิ่งที่ยากจะทําได สิ่งที่คิดวาเปน
ความจริงอาจเปนความเท็จ ที่คิดวาเท็จอาจเปนจริง มนุษยที่ยังลุมหลงอยูใน
โลกียวิสัยจะไมมีวันรูความเปนไปของโลกไดชัดแจงนอกจากพระพุทธเจา
พระองคไมตรัสวา จริงหรือเท็จ ดีหรือชั่ว แตทรงแสดงใหเห็นสภาพที่
จะตองเปนไปในวัฏสงสาร

พระองคตองการจะสอนใหรูวา “มนุษยทุกคนพึงปลูกฝงคุณความดี
ปฏิบัติชอบดวยกาย วาจา ใจ”

2. พระพุทธเจาไมไดสั่งสอนดวยวาจาเทานั้น แตยังทรงแสดงใหเห็น
ประจักษถึงความไมเที่ยงแทแนนอนในโลกดวยการเสด็จดับขันธ
ปรินิพพาน เพื่อปลุกใหผูที่ยังหลงงมงายในกิเลสตัณหาลืมตาขึ้นมองความ
จริง
–23–

พระพุทธศาสดาผูประเสริฐเเละเปนนิรันดร
ดังนิทานตัวอยางตอไปนี้ คือ นายแพทยคนหนึ่งมีลูกหลายคน วันหนึ่งขณะที่เขาไมอยู ลูกของเขาดื่มยาผิดขนานโดยอุบัติเหตุ เมื่อกลับมาพบ
อาการผิดปกติของลูก ๆ จึงใหดื่มยาเเกลูก ๆ ที่มีอาการไมรุนแรงยอมกินยา
แกจนหายดีเปนปกติ แตบางคนที่มีอาการสาหัสไมยอมกินยาแกพิษ

ผูเปนพอจึงคิดหาหนทางชวยชีวิตลูกดวยวิธีที่เด็ดขาดเพราะความรัก
กลาวกับลูก ๆ วา “พอมีธุระตองเดินทางไปไกล พออาจสิ้นชีวิตระหวางทาง
ก็ไดเพราะพอแกมากแลว ถาพวกเจาไดขาววาพอตายเมื่อใดก็ใหกินยาที่พอ
จัดไวใหแลวก็จะหายเอง เพราะไมมีใครจะดูแลรักษาเจาใหหายไดนอกจาก
ยานี้เทานั้น” วาแลวเขาก็ออกเดินทางไป ไมนานเขาก็สงคนมาแจงขาวการตาย พวกลูก ๆ เมื่อไดขาวก็เศราโศกเสียใจมากเพราะจะตองขาดที่พึ่ง ไมมี
ใครจะมารักษาพยาบาลใหอีกแลว ในที่สุดก็รําลึกถึงคําสั่งของบิดาไดและ
รีบดื่มยาตามที่บิดาบอกไวจนหายดี

การกลาวเท็จดังที่นายแพทยผูนี้ทําเปนสิ่งที่ไมดี แตพระพุทธเจาก็
เชนเดียวกับนายแพทยผูนี้ ดวยความรักที่มีตอปวงชนทําใหทรงปลงอายุ
สังขารเสด็จปรินิพพานเพื่อแสดงใหผูที่ยังหลงงมงายอยูในกิเลสทั้งหลายได
เห็นวาการเกิดและตายนั้นเปนสิ่งที่ไมมีใครจะหลีกเลี่ยงพน
–24–

บทที่ 3รูปลักษณเเละคุณลักษณ
บทที่ 3รูปลักษณเเละคุณลักษณ

ตอนที่ 1ไตรลักษณของพระพุทธเจา

ตอนที่ 1ไตรลักษณของพระพุทธเจา
1. การที่จะเขาถึงพระพุทธเจา การแสวงหาพระองคหรือสัญญลักษณ
ของพระองคใหพบนั้นไมใชการเขาถึงที่แทจริง การตรัสรูเทานั้นคือหนทาง
เดียวที่จะเขาถึงพระพุทธเจา

ผูที่กลาววาเขาถึงพระพุทธเจาเพราะไดเห็นปรากฏพระองคในภาค
ตาง ๆ นั้น ไมไชการเขาถึงที่แทจริง แตเปนการมองดวยดวงตาที่เขลา
หรือพระพุทธเจาที่แทจริงนั้นไมมรี ูปลักษณที่เราจะสามารถมองเห็น
บรรยายดวยคําพูดที่ถูกตองเหมาะสมได

ถึงแมวาเราจะพูดถึงพระองคในลักษณะตาง ๆ ก็ตามที พระพุทธเจา
ไมมีรูปลักษณที่กําหนดแนนอน แตทรงปรากฏพระองคในภาคตาง ๆ ที่วิเศษที่สุดได
–25–

รูปลักษณและคุณลักษณ
ดังนั้นผูที่ไดเห็นพระพุทธองคในภาคหรือลักษณะตาง ๆ แตมิไดผูกใจ
กับลักษณะทางกายภาพของพระองค
จึงนับไดวาเปนผูที่สามารถเขาถึง
พระพุทธเจา

2. การตรัสรูคือหัวใจของพระพุทธเจาซึ่งเปนอมตะ ไมมีวันแตกดับหรือ
เปลี่ยนแปลง เปนปญญาที่รูแจงโลก ซึ่งไมมีวันหวั่นกลัวหรือเจ็บปวยไมมี
การเปลี่ยนแปลงชั่วนิรันดร

ดังนั้นพระพุทธเจาจะไมมีวันสูญไปตราบเทาที่ปญญารูแจง คือ การตรัสรูนั้นยังอยูเปนแสงประทีปสองทางใหผูคนทั้งหลายไดบรรลุถึง
อรหัตผล

ผูที่ตรัสรูบรรลุเปนพระอรหันตสาวกของพระพุทธเจาจะปฏิบัติพระ
ธรรมและประกาศพระธรรมสืบแทนพระองค เพราะไมมีอํานาจใดในโลก
จะมีความมหัศจรรยเทียมพระองคได

3. พระพุทธเจาทรงมีตรีกาย (กาย 3 ) คือ ธรรมกาย สัมโภคกาย และนิรมาณกาย
–26–

รูปลักษณและคุณลักษณ
ธรรมกาย คือ พระธรรม ซึ่งเปนแกนของความจริงเปนหัวใจของ
พระพุทธองคไมมีตัวตน ไมมีสีสัน ไมมีที่ไป ไมมีที่มา แตเหมือนกับทองฟา
กวางที่ครอบคลุมอยูเหนือสรรพสิ่งทั้งปวง

พระองคไมไดดํารงอยูเพราะคนทั้งหลายคิดวามีอยูหรืออันตรธานไป
เพราะถูกละลืม พระองคทรงอยู นอกเหนือความผันแปรในสภาพจิตของ
มนุษย

กายของพระพุทธองคแผไพศาลไปทั่วจักรวาลและชั่วกัลปาวสาน ไมวาจะมีผูเชื่อถือหรือไม

4. สัมโภคกายชี้ใหเห็นถึงธาตุแทของพระพุทธเจา นั่นคือความเมตตา
กรุณาและปญญาของพระองคที่จะชวยชี้ทางใหหลุดพนจากความทุกขดวย
การแสดงสัญญลักษณของการเกิด การตาย ดวยการตั้งสัตยปฏิญาณดวยการ
ปฏิบัติและเปดเผยพระนามของพระองค
–27–

รูปลักษณและคุณลักษณ
สัมโภคกาย คือ พระเมตตาจิตซึ่งพรอมที่จะชวยปลดเปลื้องความทุกข
ใหแกผูคนทั้งหลาย เหมือนดังเชนกองไฟที่กอไวจะไมมีวันดับจนกวาเชื้อ
เพลิงจะมอดไหมหมดไป พระเมตตาจิตของพระองคก็เชนกันจะไมมีวัน
หมดไป จนกวากิเลสทั้งหลายในโลกจะสูญสิ้น พระเมตตาจิตชวยปดเปา
ทุกขใหแกมนุษยเหมือนลมที่พัดพาฝุนละอองไป

นิรมาณกาย คือ กายที่ทรงประสูติมาในโลกเพื่อที่จะชวยชี้ทางใหหลุด
พนทุกขภัยดวยการออกบรรพชา ตรัสรู แสดงใหเห็นถึงความไมแนนอน
ของชีวิตเชนการเจ็บ การตาย

อยางไรก็ตาม กายที่เปนหัวใจของพระพุทธเจาโดยแทจริงนั้น คือ“ธรรม” พระองคตองปรากฏองคมาในลักษณะตาง ๆ ก็เนื่องจากมีบุคคลอยู
หลายประเภท แตหลักสําคัญของพระองคก็คือ “ธรรม” นั่นเอง

ถึงแมวาจะมีตรีกาย แตจุดมุงหมายก็มีเพียงสิ่งเดียวเทานั้น คือ การชวย
ใหสัตวโลกทั้งหลายพนทุกข

การปรากฏพระองคดวยการเสด็จอุบัติมาในชาติตาง ๆ นั้นไมใช
พระพุทธเจา เพราะความเปนพระพุทธเจา คือ การตรัสรู ผูที่ตรัสรูความจริง
คือผูที่เห็นพระพุทธเจา
–28–

รูปลักษณและคุณลักษณ

ตอนที2่การจุติของพระพุทธเจา
ตอนที่ 2การจุติของพระพุทธเจา

1. การจุติของพระพุทธเจามีไมบอยครั้งนัก เมื่อพระองคจุติมา พระองค
จะตรัสรูและประกาศพระธรรมไขปญหาของใจ กําจัดกิเลสและความชั่วทั้ง
หลายพระองคเสด็จไปทั่วทุกหนทุกแหงโดยไมมีอะไรจะมาขวางกั้น
พระองคไวได ไมมีสิ่งศักดิ์สิทธิ์ใดในโลกจะเหนือกวาพระองค

พระองคทรงจุติมาในโลกเพื่อประกาศพระธรรมและชวยใหคน
ทั้งหลายไดรูความจริงแหงชีวิต พระองคไมทรงทอดทิ้งผูที่ตกอยูในความ
ทุกขการที่จะประกาศพระธรรมในโลกที่เต็มไปดวยความอยุติธรรมและ
กิเลสชั่วรายนั้นไมใชของงาย แตดวยความรักความเมตตาพระองคก็มิได
ทรงยอทอ

2. พระพุทธเจาทรงเปนมิตรที่ประเสริฐ เมื่อใดที่พระองคพบผูที่ตองทน
ทุกขแบกกิเลสนาเวทนา
พระองคก็จะทรงชวยแบงเบาภาระนั้นดวยน้ํา
พระทัยเมตตา ถาพระองคพบผูที่ตกอยูในความลุมหลงมัวเมา พระองคก็จะ
ชวยปดเปาความลุมหลงใหหมดไปดวยแสงสวางแหงปญญา
–29–

รูปลักษณและคุณลักษณ
ผูที่ไดฟงพระธรรมของพระองคจะไมอาจออกหางพระองคได เพราะ
พระธรรมคําสอนของพระองคนําความสุขมาใหแกเขานั่นเอง เปรียบไดดัง
ลูกวัวออนที่ติดแมฉันใดก็ฉันนั้น

3. เมื่อพระจันทรลับฟาไป คนที่จะพูดกันวาพระจันทรหายไปแลวและ
เมื่อพระจันทรปรากฏดวงขึ้นอีกก็จะพูดวาพระจันทรขึ้นมาอีก ซึ่งอันที่จริง
แลวพระจันทรไมไดหายไปไหน แตคงทอแสงอยูบนทองฟาตลอดเวลา
พระพุทธเจาก็เชนเดียวกัน พระองคไมไดหายตัวไปไหนแตพระองคทรงทํา
เชนนั้นก็เพื่อที่จะสั่งสอนประชาชนดวยความรักนั่นเอง

เราเรียกพระจันทรวา พระจันทรเต็มดวงบาง พระจันทรเสี้ยวบาง แตความจริงแลวพระจันทรเปนดวงกลมอยูตลอดเวลาไมแหวงไมเวาเหมือน
อยางที่เราเห็นดวยตาเปลา พระพุทธเจาก็เชนกัน ในสายตาของผูคนทั้งหลาย
แตความจริงไมใช
ดูเหมือนวาพระองคกลับชาติมาจุติในภาคตางๆกัน
เชนนั้น
–30–รูปลักษณและคุณลักษณ
ดวงจันทรปรากฏดวงใหเห็นทั่วทุกแหงหน เหนือเมือง เหนือหมูบาน
เหนือขุนเขาและแมน้ํา ปรากฏดวงใหเห็นในสระ ในเหยือกน้ํา หรือแมแต
ในหยดน้ําคางบนใบไม ถาคนเราจะเดินทางเปนระยะทางไกลหลายรอยไมล
ดวงจันทรก็จะตามติดไปตลอด และสําหรับคนเราแลวดวงจันทรดูเหมือนวา
มีปรากฏการณเปลี่ยนแปลง แตความจริง ไมใชเชนนั้น พระพุทธเจาก็
เชนเดียวกัน พระองคทรงติดตามพวกเราในลักษณะตาง ๆ กันใหเหมาะสม
กับสถานการณ แตในหลักการแลวพระองคไมไดเปลี่ยนแปลงเลย

4 การมาปรากฏหรือหายองคไปนั้นไมใชเรื่องแปลกอะไร พูดงาย ๆ ก็คือ เมื่อมีเหตุการณที่พระองคจําเปนตองชวยเหลือผูคนที่ตกอยูในความทุกข
พระองคก็จะมาปรากฏองค เมื่อไมจําเปนก็ไมปรากฏ

อยางไรก็ตาม พระองคดํารงอยูตลอดเวลา ผูที่รูความจริงนี้จะไม
หวั่นไหวหรือผูกพันกับความไมจีรังยั่งยืนของสรรพสิ่งทั้งหลายในโลก แตจะพบหนทางที่นําไปสูการตรัสรู มีปญญาเห็นแจง

ดังที่ไดกลาวมาแลววาพระพุทธเจาไมใชเรือนรางสังขาร
แตเปน
ปญญารูเเจงคือการตรัสรู สังขารเปรียบเหมือนภาชนะ ถาภาชนะนั้นบรรจุ
ดวยปญญารูเเจงก็เรียกวาพระพุทธเจาได ดังนั้น ผูที่ผูกพันในเรือนราง
สังขารของพระพุทธเจา ทุกขโศกเมื่อพระองคลวงลับไป จะไมสามารถ
เขาถึงพระองคได
–31–รูปลักษณและคุณลักษณ
ตามธรรมดาโลกเมื่อเกิดยอมมีดับ มีไปมีมา มีดีมีชั่ว เปนของคูกัน
เสมอ เปนสวนประกอบซึ่งกันและกัน แยกกันไมได
ผูที่มองเห็นความแตกตางของสิ่งเหลานี้คือผูที่มองในทางที่ผิด การมองเห็นองคพระพุทธเจาก็เชนเดียวกัน องคพระพุทธเจาที่แทจริงไมมีการ
ปรากฏหรือหายสูญ

ตอนที่ 3พระพุทธคุณ
ตอนที่ 3พระพุทธคุณ

1. พระพุทธเจาทรงไดรับความเคารพสักการะเพราะพระองคทรง
เพียบพรอมดวยคุณสมบัติ 5 ประการ คือ ทรงเปนเลิศในการบําเพ็ญตน ในการมองโลก ในสติปญญา ในการเทศนาสั่งสอน ในการชักจูงใจผูคนให
ประพฤติปฏิบัติตามคําสั่งสอนของพระองค
ยิ่งกวานั้นยังทรงมีคุณสมบัติอื่นอีก 8 อยาง คือ 1. ทรงนําความสุขมาสู
โลกมนุษย 2. ผูที่ทําตามคําสอนของพระองคจะเห็นผลทันในชีวิตนี้ 3. ทรงชี้ใหเห็นถูกผิดชั่วดี 4. ทรงนําทางใหไปถึงการตรัสรู 5. ทรงโปรดสัตวโลก
ทั้งหลายอยางเสมอภาคกัน 6. ไมทรงหลงพระองค 7. ทรงปฏิบัติตามที่ตรัส
และตรัสสิ่งที่ทรงกระทําไป 8. ทรงบําเพ็ญเพียรจนสําเร็จถึงพรอมดังที่ตั้ง
พระทัยไว
–32–รูปลักษณและคุณลักษณ
ดวยการบําเพ็ญเพียรทางจิต พระพุทธเจาทรงไดรับความสุขสงบทางจิต เปยมลนดวยความเมตตากรุณา ทรงชําระลางบาปและกิเลสในจิตใจนํา
ความสงบสุขทางดวงจิตมาสูผูคนทั้งหลายอยางเสมอภาคกัน

2. พระพุทธเจาทรงเปนทั้งบิดาและมารดาของชาวโลก ผูที่เปนพอแม
จะตองพูดกับลูกของตนดวยภาษาทารกอยูประมาณ 16 เดือน หลังจากนั้น
จึงคอย ๆ สอนใหพูดดวยกาษาแบบผูใหญ เชนเดียวกันพระพุทธเจาทรงสั่ง
สอนประชาชนดวยการผอนปรนตาม แลวจึงคอย ๆ ชักนําใหเห็นคลอยตาม
ไปในทางที่สงบสุขและปลอดภัย

สิ่งที่พระองคไดเทศนาสั่งสอนใวประชาชนทั้งหลายก็รับฟงและ
ตีความหมายไปเทาที่สติปญญาของตนจะทําไดดัวยความยินดีที่ไดฟงคําสั่ง
สอนจากพระองค

พระพุทธเจาทรงสามารถอานจิตใจของผูคนทั้งหลายไดวา ไมสามารถ
จะสั่งสอนใหเขาถึงธรรมไดอยางถองแทดวยคําพูดธรรมดาแตจะสามารถทํา
ใหเขาใจความหมายไดดวยการยกตัวอยางอุปมาอุปไมย
–33–

รูปลักษณและคุณลักษณ
พระธรรมของพระองคเปรียบไดดังแมน้ําใหญที่มีเตา ปลาแหวกวาย
และชางมาย่ําขาม แตกระแสน้ําใสสะอาดก็ยังคงไหลเรื่อยไปอยางไมมีวัน
สิ้นสุด

3. พระองคทรงมีปญญารูแจง ทรงเลือกดําเนินทางสายกลางซึ่งยากที่จะ
อธิบายใหถองแทไดดวยคําพูดพระองคทรงเปนผูรูแจงโลก
ทรงอาน
ความรูสึกนึกคิดของผูคนทั้งหลายไดในพริบตาเดียว

เหมือนทองทะเลกวางที่สะทอนแสงของดวงดาวทั้งมวลบนทองฟา
ความรูสึกนึกคิดของคนทั้งหลายสะทอนอยูในปญญาของพระองคผูเปน
โลกวิทู

พระพุทธปญญาชวยนําความชุมชื่นมาสูจิตใจ ใหความสวางแกหน
ทางชีวิต ชี้ใหเห็นความจริงของเหตุและผลที่เปนไปในโลก ถาปราศจาก
พระองคแลวจะมีผูใดเลาที่จะสามารถชี้ใหเห็นความจริงของโลกแกคน
ทั้งหลายได

4. พระพุทธเจาไมไดทรงปรากฏพระองคในรางของพระพุทธเจาเสมอไป บางครั้งทรงปรากฏในรางของปศาจ ในรางสตรีเพศ เทพเจา กษัตริย
รัฐมนตรี หรือไมก็ปรากฏองคในเคหะของหญิงแพศยา หรือบอนพนัน
–34–

รูปลักษณและคุณลักษณ
ทามกลางโรคระบาด ทรงปรากฏพระองคในรางของแพทยมาชวย
รักษา ทามกลางสนามรบทรงสอนใหมีความอดกลั้นและแผเมตตาใหแกผูที่
ตกทุกขไดยาก ทรงสอนใหเห็นถึงอนิจจังของชีวิตแกผูที่หลงงมงายในกิเลส
ทรงปลุกใหตื่นจากความเยอหยิ่งเห็นแกตัว ชี้ใหเห็นถึงอนัตตา คือการ
แตกดับของสังขาร
ทรงชี้ใหเห็นทุกขและบาปแกผูที่ยังเมามัวอยูใน
โลกียวิสัยใหมีความละอายและรูจักเสียสละ

พระองคทรงทําหนาที่เผยแผพระธรรมดวยการปรากฏพระองคใน
ลักษณะและโอกาสตาง ๆ กัน พระเมตตาจิตของพระองคหลั่งไหลมาจาก
ธรรมกาย มาชวยโปรดสัตวโลกอยางไมมีวันสิ้นสุด

5. โลกเปรียบเสมือนบานที่ไฟกําลังไหมเต็มไปดัวยผูคนที่โงเขลางมงาย
อยูในกิเลส คือ รัก โลภ โกรธ หลง คนเหลานี้ตองการความชวยเหลือจาก
พระองคเหมือนทารกตองการมารดาฉันใดก็ฉันนั้น

พระพุทธเจาเปนบิดาของมนุษยทุกคนในโลก เปนอรหันตที่ยิ่งใหญ
เหนืออรหันตทั้งหลาย มนุษยทุกคนที่ตกอยูในบวงกิเลสจะตองทนทุกข
ทรมานกับการเจ็บ การตาย ไมสามารถจะหลุดพนความทุกขในโลกได
เพราะความโงเขลาเบาปญญา
–35–

รูปลักษณและคุณลักษณ
พระพุทธเจาทรงตระหนักดีวาโลกแหงความหลอกลวงนี้คือบานที่ไฟ
กําลังไหม ดังนั้นพระองคจึงละทิ้งทุกสิ่งทุกอยางเเลวออกแสวงหาความสงบ
สุขในปาแตลําพัง ทรงตรัสวา “โลกแหงกิเลสนี้เปนของเรา สัตวโลกที่หลง
งมงายอยูคือบุตรของเรา เราผูเดียวเทานั้นที่จะชวยปลดเปลื้องความทุกขให
ได”พระพุทธองคทรงเปนเจาแหงธรรม ทรงเทศนาสั่งสอนพระธรรมแก
ประชาชนตามที่ไดตั้งพระทัยไว ทรงทองเที่ยวไปในที่ตาง ๆ เพื่อประกาศ
พระธรรมและชวยใหคนทั้งหลายพนทุกข แตผูที่มีกิเลสหนากลับไมใสใจ
ในคําสั่งสอนของพระองค

สวนผูที่รับฟงคําสั่งสอนนั้นก็จะสามารถพบหนทางแหงความหลุดพน ทรงตรัสวา “ผูที่เชื่อถือเราจะสามารถเขาใจคําสอนของเรา ไมมีใครจะ
สามารถพบหนทางแหงการหลุดพนโดยลําพังสติปญญาของตนเองได”ดังนั้นเราจึงควรเชื่อฟงและปฏิบัติตามคําสอนของพระองค

–36–พระธรรม

พระธรรม

บทที่1เหตุบทที่1เหตุตอนที่ 1อริยสัจ

ตอนที่ 1อริยสัจ

1. โลกเต็มไปดวยความทุกข การเกิด แก เจ็บ และตาย เปนทุกขการพบ
คนที่เราเกลียดเปนทุกข การพลัดพรากจากคนที่เรารักเปนทุกข เมื่อไมไดรับ
สิ่งที่ตนตองการก็เปนทุกข ชีวิตที่ตองยึดมั่นผูกพันกับสิ่งเหลานี้เปนทุกข
โดยแท นี่เปนความจริงแหง “ทุกข”ตนเหตุแหงทุกข เกิดจาก อะไร คําตอบที่ไดก็คือ เกิดจากจิตใจที่ลุม
หลงในกิเลสตัณหานั่นเอง ถาจะหาตนตอของกิเลสตัณหาแลวจะพบวา มันหยั่งรากลึกอยูในสันดานที่ติดตัวมาตั้งเเตเกิด กิเลสตัณหาเปนบวงผูกมัดชีวิต
ทําใหไมมีอิสระ ไดเห็นอะไร ไดฟงอะไร ก็อยากไดไปเสียทุกอยาง จนบางครั้งอยากไดแมกระทั่งความตาย นี่คือสาเหตุแหงทุกข หรือที่เรียกวา
“สมุทัย”ถาเราสามารถกําจัดกิเลสตัณหาไดแลว เราก็จะไมตองทนทุกขทรมาน
อีกตอไป ความจริงในการดับทุกขนี้ เรียกวา “นิโรธ”
–38–

เหตุ
เพื่อที่จะใหบรรลุถึงสภาวะแหงความหลุดพนจากความทุกขทั้งหลาย
จะตองปฏิบัติตามวิถีทางที่ชอบ 8 ประการ คือ “อริยอัฏฐังคิกมรรค” (มรรค8) ไดแก ความเห็นชอบ ความดําริชอบ วาจาชอบ กระทําชอบ เลี้ยงชีพชอบ
พยายามชอบ ระลึกชอบ และตั้งจิตชอบ ซึ่งเปนมรรคอันประเสริฐของความ
จริงในการดับเหตุแหงทุกข

ดังนั้นเราควรจะตองจดจําและเขาใจในกฎแหงความจริงนี้ใหถองแท
เพราะโลกเต็มไปดวยความทุกข ถาผูใดอยากหลุดพนจากความทุกขก็จะตอง
ตัดขาดจากกิเลสตัณหาซึ่งเปนสาเหตุแหงทุกขใหได และวิธีที่จะไดเปน
อิสระจากกิเลสตัณหาและความทุกขไดก็มีอยูทางเดียว คือ การบรรลุหนทาง
ตรัสรู ซึ่งจะทําไดโดยการปฏิบัติตามมรรคอันประเสริฐ 8 ประการ ดังกลาว
เพียงอยางเดียว

2. ผูที่กําลังแสวงหาหนทางตรัสรูจะตองทําความเขาใจกับความจริงอัน
ประเสริฐ 4 ประการ หรือ “อริยสัจ 4 ” นี้ใหถองแท มิฉะนั้นแลวก็จะตอง
หลงวนเวียนอยูในโลกแหงโลกียวิสัยอยางไมมีที่สิ้นสุด ผูที่เขาใจอริยสัจ 4ประการนี้จะไดชื่อวาเปนผูที่สามารถมองเห็นหนทางแหงการตรัสรูแลว
–39–

เหตุ
ดังนั้นเราจึงควรปฏิบัติตามคําสอนของพระพุทธเจาและมีความเขาใจ
ในอริยสัจ 4 ไมวาจะเปนยุคใดสมัยใด สัตบุรุษที่เปนสัตบุรุษที่แทจริงนั้น
จะตองเปนผูที่เขาใจในอริยสัจ 4 ดวยตนเอง และทําการสั่งสอนใหผูอื่นรู
ตามดวย

เมื่อสามารถเขาใจอริยสัจ 4 อยางแจมแจงแลวก็จะสามารถตัดขาดจาก
กิเลสตัณหาได ไมมีความโลภไมมีความรูสึกขัดแยง ไมฆา ไมขโมย ไมกระทําผิดประเวณี ไมหลอกลวง หรือกลาววาจาหยาบคาย ไมประจบ
สอพลอ ไมมีความริษยา หรือโกรธเคือง จะไมมีวันลืมความไมเที่ยงแทของ
ชีวิตและจะไมหลงทางอีกเปนอันขาด

3. การปฏิบัติตามวิถีทางอันประเสริฐเปรียบเสมือนการเดินเขาสูหองมืด
โดยถือคบเพลิงไปดวย แสงไฟจากคบเพลิงจะชวยขับไลความมืดใหหมดไป
ทําใหหองนั้นสวางไสว

พระพุทธเจาทรงมุงสั่งสอนอริยสัจ 4 แกคนทั่วไป ผูที่สามารถเขาใจ
ความหมายและปฏิบัติตามไดแลว จะเกิดปญญาที่จะนําไปสูหนทางแหงการ
ตรัสรู และจะสามารถเปนผูนําทาง เปนที่พึ่งใหแกผูอื่นอีกดวย
–40–

เหตุ
ผูที่เขาใจอริยสัจ 4 อยางถูกตอง จะสามารถกําจัด*อวิชชาซึ่งเปนบอ
เกิดของกิเลสตัณหาไดหมดสิ้น
จากการศึกษาอริยสัจ 4 พระสาวกทั้งหลายของพระพุทธเจาจะ
สามารถเขาใจพระธรรมคําสอนอื่น ๆ ทั้งหมดดวย จนเกิดปญญาบารมีที่จะ
สามารถเขาใจกฏเกณฑแหงความจริงตามธรรมชาติไดอยางแจมแจง และจะ
สามารถเทศนาสั่งสอนธรรมใหคนทั่วไปโดยลําพังปญญาของตนเองได

ตอนที่ 2เหตุตอนที่ 2เหตุ

1. ความทุกขของมนุษยมีเหตุกอใหเกิดเหมือนกับการตรัสรูซึ่งมีหนทาง
โดยเฉพาะ ทุกสิ่งในโลกเปนผลที่เกิดมาจากเหตุ เเละจะสลายไปก็ตอเมื่อ
เหตุสูญสิ้น
ฝนตก ลมพัด ดอกไมบาน ใบไมรวง ฯลฯ เปนปรากฏการณที่เกิด
ขึ้นมาจากเหตุ และสลายไปเพราะเหตุเชนกัน
มนุษยเรามีเหตุเกิดมาจากบิดามารดา เจริญเติบโตเพราะไดรับอาหาร
เลี้ยงดู ไดรับการอบรมจิตใจจากการเรียนรู และประสบการณ
ทั้งรางกายและจิตใจมีเหตุเกื้อหนุนใหเจริญเติบโต และเปลี่ยนแปรไป
ในสภาพตาง ๆ เพราะมีเหตุเปนมูลการณอีกนั่นเอง
–41–

เหตุ
ทุกสิ่งในโลกนี้มีความสัมพันธเกี่ยวเนื่องกันเหมือนตาขายที่ทําขึ้นมา
โดยการผูกปมเปนชวง ๆ ตอเนื่องกัน ถามีผูคิดวา แตละตาของตะขาย เปนอิสระจากกัน ไมเกี่ยวเนื่องกันละก็ เปนการคิดที่ผิด เพราะตาขายจะเกิดขึ้น
ไดดวยการผูกตอเนื่อง แตละตาของตะขายมีหนาที่ตอกัน และอาศัยกันและ
กัน

2. ดอกไมบานเพราะมีเหตุทําใหบาน ใบไมรวงเพราะมีเหตุทําใหรวง
ไมใชบานเองหรือรวงเอง ทุกสิ่งในโลกมีเหตุกอใหเกิดการเปลี่ยนแปลงอยู
ตลอดเวลา และจะสูญสลายไปเพราะมีเหตุใหเปนไปเชนนั้น จะเห็นไดวา
“ความไมเที่ยงแทแนนอน เปนสิ่งที่แนนอน” เปนกฎธรรมชาติที่เปน ความจริงตอนที่ 3เหตุอาศัยกันเกิด
ตอนที่ 3เหตุอาศัยกันเกิด

1. ความวิตกกังวล ความเศราโศก ความโทมนัส ความเจ็บปวด และความทุกขทรมานทั้งหลายเกิดจากอะไร ไมใชเพราะความยึดมั่นผูกพันกับ
ความไมเที่ยงเหลานี้หรอกหรือ
–42–

เหตุ
ความยึดมั่นในชีวิตที่มั่งคั่ง มีเกียรติยศ ชื่อเสียง ความสุขสําราญความ
รักตัวเอง ความยึดมั่นในสิ่งเหลานี้เปนบอเกิดแหงความทุกข

โลกนี้ตั้งแตเริ่มแรกก็เปนโลกที่เต็มไปดวยภัยธรรมชาติตาง
ๆยิ่งกวานั้นแลวมนุษยเรายังตองเผชิญกับโรคภัยไขเจ็บ ความแก และความตาย อยางหลีกเลี่ยงไมได โลกนี้จึงเปนโลกแหงความทุกขทรมาน

แตถาเราจะพิจารณาอยางรอบคอบถึงความจริงทั้งหมดแลว จะเห็นไดวา มูลเหตุแหงความทุกขทั้งมวลเกิดจากจิตใจที่ผูกพันยึดมั่นนั่นเอง ถาเรา
สามารถทําใจไมใหผูกพันกับความไมเที่ยงแทแนนอนของชีวิตได ก็จะไม
ตองทนทุกขทรมานอีกตอไป และถาจะพิจารณาดูตอไปอีกก็จะพบวาความ
ผูกพันเหลานี้เกิดขึ้นจากความโงเขลา (อวิชชา) และกิเลสตัณหาในจิตใจของ
เรานั่นเอง

อวิชชา เปนเครื่องบดบังดวงตาไมใหเห็นความผันเเปรไมเที่ยงของ
ชีวิต กิเลสตัณหา คือ ความโลภ อยากไดสิ่งนั้นสิ่งนี้ เมื่อไมไดจึงตองทุกข
อวิชชาและกิเลสตัณหาทําใหมนุษยเห็นความแตกตางของสิ่งทั้งหลาย ซึ่งตามความเปนจริงแลวไมมีความแตกตางกันเลย ความดี ชั่ว ถูก ผิด นั้นเปน
สิ่งที่มนุษยคิดขึ้นเอง
–43–

เหตุ
อวิชชาทําใหมนุษยเรามองเห็นอะไรผิด ๆ ทําใหยึดถือและเขาขาง
ตัวเองอยูเสมอ ชักนําใหประพฤติปฏิบัติในทางที่ผิด ชีวิตจึงตองหลง
วนเวียนอยูแตในโลกแหงความมายา

การกระทําของมนุษยเปรียบไดกับที่นา จิตใจที่ลําเอียง คือ เมล็ดพันธุ
ขาวที่หวาน อวิชชา คือ ดิน หลอเลี้ยงดวยฝนแหงตัณหา ระบายน้ําดวยการ
ทําตามอําเภอใจและรับเอาความคิดที่ผิด ๆ มา ผลเก็บเกี่ยวที่ไดก็ คือ ความลุมหลงติดอยูในโลกแหงมายาที่เต็มไปดวยความทุกขทรมาน

2. ดังนั้น จึงกลาวไดวา มูลเหตุที่กอใหเกิดความวิตกกังวล ความเศราโศก ความเจ็บปวด และความทุกขทรมานนั้นเนื่องมาจากจิตใจของเรา
นั่นเอง

โลกแหงความมายา เปนโลกที่เกิดขึ้นจากจิตใจที่ถูกอวิชชาบดบังจน
มืดมัว แตโลกแหงการตรัสรู ก็สามารถเกิดขึ้นไดภายในจิตใจเดียวกันนี้เอง
–44–

เหตุ
3. ในโลกนี้มีทัศนคติที่ผิด ๆ อยู 3 ประการ ถามนุษยเราหลงเชื่อใน
ทัศนคติเหลานี้แลว ก็คงจะตองปฏิเสธทุกสิ่งในโลกนี้ คือ 1. มีผูกลาววา
ประสบการณของมนุษยทุกคนขึ้นอยูกับโชคชะตา 2. มีผูกลาววาพระเจา
เปนผูสรางทุกสิ่งและควบคุมทุกสิ่งดวยพระองคเอง 3. มีผูกลาววาทุกสิ่งทุก
อยางจะเกิดขึ้นเองเมื่อถึงเวลา โดยไมตองอาศัยเหตุหรือปจจัยใดๆ

ถาโชคชะตาเปนเครื่องกําหนดทุกสิ่งแลว ทั้งการกระทําดี หรือการ
กระทําชั่วก็ถูกโชคชะตากําหนดไวลวงหนาแลว ความสุข ความทุกขก็
เชนเดียวกัน ทุกสิ่งทุกอยางขึ้นอยูกับโชคชะตาทั้งหมด ถาเปนเชนนั้นจริง
แลว ความหวังและความพยายามของมนุษยที่จะทําความดี นําความกาว
หนามาสูโลกก็จะไมมีความหมายอะไรเลย

ในทัศนคติที่ 2 และ 3 ก็เชนเดียวกัน ถาทุกอยางตกอยูในมือของพระ
เจาแลว มนุษยจะมีความหวังอะไร นอกจากยอมแพ หรือรอใหทุกสิ่งทุก
อยางเกิดขึ้นเองโดยไมยอมทําอะไรทั้งสิ้น ดังนั้นจึงไมเปนที่นาประหลาดเลย ถามนุษยที่ยึดมั่นในทัศนคติเหลานี้จะหมดหวัง และละทิ้งความพยายาม
ที่จะกระทําความดีและหลีกหนีความชั่ว

เราจึงเห็นไดวา ทัศนคติทั้ง 3 นี้ไมถูกตอง เพราะทุกสิ่งในโลกจะเกิดมี
ขึ้นหรือสูญสลายไปนั้นตองมีเหตุปจจัยทําใหเปนเชนนั้น
–45–

บทที่ 2จิตใจและรางกาย
บทที่ 2จิตใจและรางกาย

ตอนที่ 1อนิจจังและอนาตมน

ตอนที่ 1อนิจจังและอนาตมัน

1. ดังที่ไดกลาวมาแลววา ทุกสิ่งในโลกเกิดมาจาก*เหตุ รางกายและจิตใจ
ของเราเกิดมีขึ้น เพราะมีเหตุตาง ๆ มารวมกัน รางกายจึงไมไชตัวตนที่ถาวร
แตเกิดจากการรวมตัวของธาตุตาง ๆ จึงเปนสิ่งไมเที่ยง
ถารางกายมีตัวตนที่ถาวรแลว
รางกายจะทําสิ่งนั้นสิ่งนี้ไดตามที่
ตองการ
พระเจาแผนดินผูมีอํานาจยิ่งใหญในแผนดินของพระองคจะพระราชทาน
บําเหน็จรางวัลหรือลงโทษใครก็ไดตามที่พระองคเห็นชอบ แตพระองคก็ตอง
ทรงประชวร และแกชรา ทั้ง ๆ ที่พระองคไมทรงประสงคเชนนั้น
จิตใจก็เชนดียวกันไมมีความเปนตัวตนที่แนนอน จิตมนุษยเกิดจาก
การรวมกันของเหตุและสภาวะตาง ๆ ซึ่งมีการเปลี่ยนแปลงที่ไมหยุดนิ่ง
ถาจิตมีความเปนตัวตนแหงตนแลว จิตจะกระทําสิ่งใดก็ไดตามที่ตน
ตัดสินแตมีบอยครั้งทีเดียวที่จิตหันเหไปจากสิ่งที่จิตคิดวาถูกตอง นึกคิดใน
สิ่งที่ชั่ว ทั้ง ๆ ที่จิตไมเต็มใจจะทําเชนนั้น จึงเห็นไดวาจิตไมสามารถจะทํา
อะไร ๆ ไดดังที่คิดเสมอไป
–46–จิตใจเเละรางกาย
2. ถาจะถามวา “รางกายของคนเรานี้มีความจีรังยั่งยืนหรือไม” ทุก ๆ คนก็คงจะตองตอบวา “ไม” อยางแนนอน และถาจะถามตอไปวา “ความไมจีรัง
นี้เปนความสุขหรือทุกข” ก็คงตองไดคําตอบวา “ทุกคนที่เกิดมาจะตองแก
ตองเจ็บและตองตาย ผูที่รูตัววา กําลังแก กําลังเจ็บ และกําลังจะตายนั้น
จะตองทนทุกขทรมานแนนอน”การที่คิดวา ความไมเที่ยงแทจีรังนี้กอใหเกิดทุกขซึ่งมีความเปนตัวตน
เปนแกนสารนั้นเปนความคิดที่ผิด

จิตใจของมนุษยก็เชนเดียวกันไมมีความเที่ยงแทแนนอน
ทุกข แตไมมีตัวตนถาวร

เปนความ

ดังนั้น รางกายและจิตใจของเราซึ่งประกอบกันขึ้นเปนชีวิตและมีโลก
ภายนอกแวดลอมอยูนั้นเปนสิ่งที่ไมเกี่ยวของกับความคิดในเรื่อง “ตน” หรือ“ของตน”จิตใจที่ถูกครอบคลุมดวยอวิชชาเทานั้นที่จะยึดมั่นผูกพันอยูกับ ”ตน”หรือ “ของตน”–47–

จิตใจเเละรางกาย
เพราะเหตุที่รางกายและสิ่งที่แวดลอมอยูภายนอกนั้นเกิดขึ้นจากการที่
เหตุตาง ๆ มารวมกัน จึงมีการเปลี่ยนแปรไปเรื่อย ๆ ไมมีที่สิ้นสุดไมหยุดนิ่ง
แมเพียงชั่วขณะเดียว เหมือนสายน้ําไหลหรือเปลวเทียน หรือวานรซึ่งไมเคย
หยุดอยูนิ่งเลยแมชั่วขณะเดียว

ผูที่มีปญญาจะมองเห็นและไดฟงเรื่องราวเกี่ยวกับความไมจีรังของ
ชีวิต จึงสามารถทําใจไมใหผูกพันกับสิ่งเหลานี้ และเมื่อรางกายรวมทั้งจิตใจ
เปนอิสระ เมื่อนั้นเขาก็จะสามารถพบหนทางบรรลุถึงการตรัสรู

3. ไมมีใครในโลกนี้ที่จะทําสิ่ง 5 ประการตอไปนี้ไดสําเร็จ คือ 1. หยุดยั้งความชราในขณะที่รางกายยางเขาสูวัยชรา 2. หยุดยั้งความเจ็บปวยใน
ขณะที่กําลังปวย 3. หลีกหนีความตายในขณะที่กําลังจะตาย 4. ปฏิเสธความ
ดับสูญแหงสังขาร 5. ปฏิเสธความสิ้นสุดแหงชีวิต

สิ่งเหลานี้เปนสิ่งที่มนุษยทุกคนจะตองเผชิญไมเร็วก็ชา
ไมมีใคร
สามารถหลีกเลี่ยงพนและทําใหเปนทุกข
แตผูที่ไดรับฟงคําสอนของ
พระพุทธเจา จะสามารถเขาใจความจริงเหลานี้ และจะไมเปนทุกขเลย
เพราะถึงอยางไรก็ไมมีทางหลีกเลี่ยงพน
–48–

จิตใจเเละรางกาย
ในโลกนี้มีความจริงอยู 4 ประการ คือ 1. สิ่งมีชีวิตทั้งหลายมีกําเนิดมา
จากอวิชชา 2. สิ่งที่เปนความปรารถนาทั้งปวงไมมีความจีรัง และเปนทุกข
3. สิ่งที่มีชีวิตทั้งหลายก็เชนกันไมมีความจีรัง ไมเที่ยง และเปนทุกข 4. ไมมี
สิ่งใดในโลกที่เรียกไดวา “ตน” หรือ “ของตน”ความจริงดังกลาวขางตน แสดงใหเห็นวา ทุกสิ่งในโลกไมมีความจีรัง
ไมเที่ยง และไมมีตัวตน ไมวาพระพุทธเจาจะเสด็จอุบัติขึ้นมาในโลก
หรือไมความจริงดังกลาวนี้ก็ไมเปลี่ยนแปลง เปนกฎธรรมชาติที่เที่ยงแท
แนนอน พระพุทธเจาทรงรูแจงในสิ่งเหลานี้จนไดตรัสรู และทรงสั่งสอน
ผูคนทั้งหลายใหมีดวงตาเห็นธรรมตามดวย

ตอนที่ 2จิตใจของมนุษย
ตอนที่ 2จิตใจของมนุษย

1. ความหลงใหลหรือความรูแจงลวนมีบอเกิดในจิตใจ เหมือนสิ่งตาง ๆที่นักเลนกลเอาออกมาแสดงใหดู
จิตใจของมนุษยมีความผันแปรที่ไมมีขอบเขตจํากัดและไมมีที่สิ้นสุด
จิตใจที่มีมลทินกอใหเกิดสภาพแวดลอมที่สกปรก จิตใจที่บริสุทธิ์กอใหเกิด
สภาพแวดลอมที่สะอาด ความเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดลอม ภายนอก
ขึ้นอยูกับความผันแปรของจิต จึงไมมีขอบเขตจํากัดดวยเชนกัน
เหมือนภาพวาดที่วาดโดยจิตรกร สภาพแวดลอมตาง ๆ เกิดจาก
ความรูสึกของจิตใจ โลกที่พระพุทธเจาสรางขึ้นเปนโลกที่สะอาดบริสุทธ
ปราศจากกิเลสตัณหา แตโลกที่มนุษยเราสรางขึ้นนั้นเปนโลกที่สกปรกเต็ม
ไปดวยกิเลสตัณหา
–49–

จิตใจเเละรางกาย
จิตใจของมนุษยเปรียบไดกับจิตรกรฝมือเยี่ยม สามารถวาดภาพโลก
ภายนอกไดสารพัดอยาง
ไมมีสิ่งใดในโลกที่จะไมไดสรางจากจิต
พระพุทธเจาก็เชนเดียวกับจิตใจ ทรงสรางโลกที่บริสุทธิ์ และคนเราก็เชนกัน
เปนผูสราง โลกแหงกิเลส ดังนั้นทั้ง จิตใจ พระพุทธเจา และมนุษยปุถุชน จึงไมมีความแตกตางกัน เพราะตางก็สรางโลกและสภาพแวดลอมของตนเอง
พระพุทธเจาทรงรูแจงวา ทุกสิ่งทุกอยางเกิดจากจิตใจ ดังนั้นผูที่รูความ
จริงขอนี้ ก็คือ ผูที่มองเห็นองคพระพุทธเจาอยางแทจริง
2. อยางไรก็ตาม จิตใจของมนุษยถูกครอบงําดวยความกลัว ความเศราโศก ความวิตกกังวล จนยากที่จะแกใหหายได กลัวแมกระทั่งสิ่งที่ผานไป
แลว และสิ่งที่ยังไมไดเกิด ทั้งนี้ก็เพราะมีอวิชชาและความยึดมั่นผูกพันเปน
โรครายอยูในใจนั่นเอง
จิตใจที่เต็มไปดวยความโลภและอวิชชานี้เปนบอเกิดของโลกแหง
ความมายา เปนสาเหตุของความยุงยากทั้งปวงในโลกแหงความมายา พูดงายๆ ก็ คือ ทุกสิ่งทุกอยางมีกําเนิดขึ้นในจิตใจของมนุษยนั่นเอง
การเกิดการตายก็เปนสิ่งที่เกิดขึ้นในจิตใจ ถาจิตใจที่ยึดมั่นอยูกับการ
เกิดการตายนี้ดับสูญไปไดละก็ ความหลงผิดในโลกแหงการเกิดการตายก็จะ
หมดไปดวย
–50–

จิตใจเเละรางกาย
โลกแหงความมายาเกิดจากจิตใจ เพราะการมองดวยใจที่ลุมหลงจึงทํา
ใหโลกกลายเปนโลกแหงความมายา ถาเราไดรูความจริงวา การตัดขาดจาก
จิตใจที่ลุมหลงได โลกแหงความมายาก็จะไมเกิดขึ้น เราจะสามารถเปน
อิสระจากกิเลสทั้งหลาย และบรรลุหนทางตรัสรู

จึงเห็นไดวา โลกนี้อยูใตอํานาจของจิตใจที่ ชักจูงและบังคับบัญชาให
เปนไปในสภาพตาง ๆ โลกที่เต็มไปดวยความทุกขทรมานก็เปนโลกที่เกิด
จากจิตใจที่หลงผิดนั่นเอง

3. ดวยเหตุที่ทุกสิ่งทุกสิ่งเกิดจากการบัญชาของจิตใจซึ่งเปนเสมือนนาย
เมื่อทําตามบัญชาของนายหรือจิตใจที่สกปรกก็จะเกิดผลคือมีความทุกข
ตามมา เหมือนเกวียนที่แลนตามวัวเมื่อถูกวัวลาก

แตถามีจิตใจที่บริสุทธิ์เปนนาย และปฏิบัติตามแลว ก็จะไดรับแต
ความสุขสําราญเหมือนเงาตามตัว ผูที่กระทําความชั่ว จะตองไดรับผลกรรม
ชั่วตอบสนองในชาตินี้ และยังจะตองชดใชกรรมนี้ในชาติตอไปดวย จะตอง
ทุกขทรมานทั้งในชาตินี้ เเละชาติหนา

สวนผูที่กระทําแตความดี ก็จะไดรับผลดีตอบสนองในชาตินี้ และจะ
ไดรับความสุขยิ่ง ๆ ขึ้นไปอีกในชาติหนา
–51–จิตใจเเละรางกาย
ถาจิตใจสกปรกมีมลทิน ก็เหมือนกับเดินบนทางที่ขรุขระเปนหลุม
เปนบอ ตองหกลม ไดรับบาดเจ็บ แตถามีจิตใจที่บริสุทธิ์สะอาด ก็เหมือน
เดินบนหนทางที่ราบเรียบปลอดภัย
ผูที่มีความบริสุทธิ์ทั้งใจและกาย คือผูที่หลุดพนจากบวงกิเลสมารแลว
เดินตามรอยพระบาทของพระพุทธเจา ผูที่มีจิตใจสงบก็จะไดรับความสงบ
สุขมากขึ้นทําใหสามารถบําเพ็ญสมาธิไดทั้งกลางวันและกลางคืน

ตอนที่ 3ภาวะที่แทจริงของสิ่งทัง้ หลายตอนที่ 3ภาวะที่แทจริงของสิ่งทั้งหลาย

1. โดยเหตุที่ทุกสิ่งในโลกลวนมีกําเนิดมาจากเหตุ จึงไมมีขอแตกตางกัน
การมองเห็นความแตกตางของสิ่งทั้งหลายเกิดจากการมองดวยใจที่ลําเอียง
บนทองฟากวาง ไมมีสิ่งใดแสดงใหรูวาเปนตะวันออกหรือตะวันตก
มนุษยตางหากที่เปนผูจําแนกใหเห็นความแตกตางวา นี่ เปนทิศตะวันออก
โนนเปนทิศตะวันตก
ตัวเลขก็เหมือนกันจากหมายเลข 1 ถึงจํานวนนับอสงไขย ก็เปนแต
เพียงตัวเลขเทานั้น ที่มากําหนดวาเลขตัวนี้มีจํานวนมาก หรือตัวนี้มีจํานวน
นอยนั้น มนุษยเราเปนผูกําหนดขึ้นเองเพราะความที่มีใจละโมบนั่นเอง
–52–จิตใจเเละรางกาย
โดยธรรมชาติแลว ถาไมมีการเกิดก็จะไมมีการตาย แตมนุษยจําแนก
ภาวะนี้วาเปนการเกิด หรือภาวะนั้นวาเปนการตายเอาเอง การกระทําของ
มนุษยก็เชนกัน ถาไมมี “ดี” ก็จะไมมี “เลว” การจําแนกความดี ความเลวนั้น
มนุษยเรากําหนดขึ้นเองตามอําเภอใจเพราะความมีใจที่ลําเอียง

พระพุทธเจาเปนผูที่ทรงหลุดพนจากความยึดมั่นที่ลําเอียงเหลานี้ โดยสิ้นเชิง ทรงพิจารณาดูโลกเหมือนเมฆที่ลอยอยูหรือเหมือนภาพลวงตา ไมมี
สิ่งใดใหยึดมั่นผูกพัน หรือสลัดทิ้ง พระองคทรงอยูเหนือความคิดที่ลําเอียง
เหลานี้

2. มนุษยเรามักจะยึดมั่นในสิ่งที่คิดวาจะนําความสุขสบายมาให หรือสนองความตองการของตน เชน ความมั่งคั่ง ทรัพยศฤงคาร เกียรติยศ
ชื่อเสียง และชีวิตของตน

ผูกพันอยูกับความคิดที่ลําเอียงวา มี ไมมี ดี เลว ถูก ผิด ฯลฯ ทําให
ชีวิตตองตกอยูในความทุกขทรมาน
–53–

จิตใจเเละรางกาย
ครั้งหนึ่ง มีชายผูหนึ่ง ไดเดินทางมาเปนระยะทางไกลจนกระทั่งมาถึง
แมน้ําสายใหญ เขาคิดในใจวาแมน้ําฝงนี้ดูทาทีจะมีอันตรายมาก แตฝงตรง
ขามดูปลอดภัยกวา คิดดังนั้นเเลว เขาก็ตอแพขึ้น และขามไปยังอีกฝงหนึ่ง
ไดโดยปลอดภัย เขารําพึงกับตัวเองวา “แพนี้ชวยใหเราขามแมน้ําไดโดย
ปลอดภัย มีคุณประโยชนแกเรามาก เราทิ้งมันไมลง เราจะแบกมันไปดวย”ชายผูนี้ไดทําสิ่งที่สมควรจะทําตอแพของเขาแลวเชนนั้นหรือ เปลาเลย

นิทานเปรียบเทียบเรื่องนี้สอนใหเห็นวา “แมการกระทําที่คิดวาถูก ก็ไมควรยึดมั่นไว เพราะถึงจะเปนการกระทําที่ดี แตเมื่อกลายมาเปนภาระที่
ไมจําเปนแลวก็ควรทิ้งไปยิ่งถาเปนสิ่งที่ไมดีไมถูกแลวก็ยิ่งตองทิ้งไปให
หมด”

3. สิ่งทั้งหลายในโลกไมมีที่มาหรือที่ไป ไมมีเกิด ไมมีดับ เพราะฉะนั้น
จะไมมีการได หรือสูญเสีย

พระพุทธเจาทรงสอนวา “สิ่งทั้งหลายในโลกอยูเหนือสภาวะ มีหรือ
ไมมี จึงไมมีเกิด ไมมีดับ” กลาวคือ ทุกสิ่งทุกอยางไมมีตัวตนแหงตน แตเกิดขึ้นโดยอาศัยเหตุและปจจัยมารวมกัน จึงกลาวไดวาอยูในภาวะ “ไมมี”แตเมื่อมีเหตุและปจจัยมารวมกันก็กลาวไดวาอยูในภาวะ “มี” นั่นเอง
–54–

จิตใจเเละรางกาย
ความยึดมั่นผูกพันเมื่อไดเห็นสิ่งใดเปนสาเหตุใหเกิดใจลุมหลง แตถา
มองดวยใจวางเฉยไมยึดมั่น ก็จะไมเกิดความลุมหลง การตรัสรูก็คือ การมองเห็นกฎแหงความจริงนี้อยางแจมแจง ตัดขาดจากใจที่ยึดมั่น

โลกนี้เปนเหมือนความฝนโดยแท และทรัพยสมบัติก็เหมือนสิ่งลวงตา
เหมือนการมองรูปภาพ เห็นระยะใกลไกล สูงต่ํา เเตมิไดมีจริง ทุกสิ่งทุก
อยางเปนเสมือนไอแดด

4. การที่เชื่อในทฤษฎีแหงความถาวร วา ทุกสิ่งทุกอยางเกิดจากเหตุปจจัย
ที่นับปริมาณมิได และจะอยูค้ําฟาตลอดไปนั้น เปนความเขาใจที่ผิด แตการ
ที่เชื่อในทฤษฎีของความไมมีอยูนั้น ยิ่งเปนความเขาใจผิดมากยิ่งขึ้น

ความเที่ยง ไมเที่ยง มี ไมมี ไมใชสภาวะที่แทจริงของสิ่งทั้งหลายแต
เปนสภาพที่เกิดจากการมองดวยสายตาที่มีความยึดมั่นผูกพัน
สภาวะที่
แทจริงของสิ่งทั้งหลายอยูเหนือหรือเปนอิสระจากความผูกพันที่เกิดจากใจที่
เต็มไปดวยกิเลสของมนุษย
–55–

จิตใจเเละรางกาย
เนื่องจากทุกสิ่งมีกําเนิดมาจากเหตุปจจัย
จึงมีการเปลี่ยนแปลงอยู
ตลอดเวลา ไมหยุดอยูกับที่ ตางกับสิ่งที่มีตัวตนถาวร และเพราะการที่มีการ
เปลี่ยนแปลงอยางไมมีที่สิ้นสุดนี้เอง จึงเปนเสมือนภาพลวงตา และ ไอแดด
แตในขณะเดียวกันก็เปนสภาพที่ไมเปลี่ยนแปลง เปนความจริง กลาวคือ
ความเปลี่ยนแปลงอยางไมมีที่สิ้นสุดของทุกสิ่งเปนสิ่งที่ไมเปลี่ยนแปลง
เปนนิรันดรนั่นเอง

เมื่อมนุษยเรามองดูแมน้ําก็จะเห็นวาเปนแมน้ํา แตสําหรับเปรตที่หิว
โหยจะมองเห็นน้ําเปนไฟ ไมเห็นเปนแมน้ํา ดังนั้น สําหรับผีเปรตแลว จะกลาววาแมน้ํานั้น “มี” ก็ไมได และสําหรับมนุษยเราจะกลาววา “ไมมี” ก็ไมไดเชนกัน

เราจึงสามารถกลาวไดวา สรรพสิ่งทั้งหลายเปรียบเสมือนภาพลวงตา
จะยืนยันวา “มี” ก็ไมไดจะปฏิเสธวา “ไมมี” ก็ไมไดเชนกัน

อยางไรก็ตามถึงแมจะตัดขาดจากโลกที่เปนเสมือนภาพลวงตานี้ได
แตโลกที่แทจริง เปนนิรันดร ไมเปลี่ยนแปลงนั้น ไมมีอยู ดังนั้นการที่มองดู
โลกนี้วาเปนเสมือนภาพลวงตา ก็เปนการมองที่ผิด และจะคิดวาเปนโลกที่
แทจริง ก็ไมถูกอีกเหมือนกัน
–56–

จิตใจเเละรางกาย
แตเพราะความโงเขลา ไมรูความจริงของกฎธรรมชาติ จึงคิดวา มีโลก
แหงความลวงตา และโลกแหงความจริง เมื่อคิดวาโลกนี้เปนโลกแหงความ
ลวงตาแลว ก็มักเกิดใจอกุศลวา การกระทําทั้งหลายของมนุษยจะวา ผิด หรือชั่วก็ไมได
สวนผูที่มีปญญา รูเเจงในกฎธรรมชาติที่เปนความจริงนี้จะมองเห็นสิ่ง
ลวงตาเปนสิ่งลวงตาอยางแจมชัด จึงไมกอความผิดพลาดขึ้น

ตอนที่ 4*ทางสายกลาง
ตอนที่ 4*ทางสายกลาง

1. ผูที่บําเพ็ญเพียรเพื่อหนทางแหงการตรัสรู จะตองหลีกเลี่ยงวิถีทาง
ดําเนินชีวิตไมควรกระทํา 2 ประการคือ หนึ่ง การใชชีวิตที่ตกเปนทาสของ
โลกียตัณหา สอง การทรมานรางกายและจิตใจของตนเองจนเกินกวาเหตุ
เราควรหลีกเลี่ยงการกระทําที่หยอนหรือตึงเกินไปทั้ง 2 อยางนี้ แลวดําเนินตามทาง*สายกลางที่จะนําไปสูปญญาและการตรัสรู
การดําเนินชีวิตตามทางสายกลางนี้ พึงปฏิบัติอยางไร คําตอบก็คือ พึงปฏิบัติตาม “มรรค” อันประเสริฐ 8 ประการ ไดแก ความเห็นชอบ ความดําริชอบ วาจาชอบ กระทําชอบ เลี้ยงชีพชอบ พยายามชอบ ระลึกชอบ ตั้งจิต
ชอบซึ่งเปนหนทางที่ถูกตอง
–57–

จิตใจเเละรางกาย
ดังที่ไดกลาวมาแลววาทุกสิ่งปรากฏขึ้นและสูญสลายไปเพราะมีเหตุ
ปจจัยทําใหเปนเชนนั้นไมเกี่ยวกับการมี หรือ ไมมีอยู ผูที่โงเขลา เทานั้นที่
เห็นวา มี หรือ ไมมี แตผูที่มีปญญาแลวจะไมยึดมั่นในความคิดนี้ แตจะมอง
ทุกสิ่งดวยความมีใจเปนกลาง
2. สมมุติวามีทอนซุงทอนหนึ่ง ลอยอยูในแมน้ําสายใหญ โดยไมเขาไป
ชิดฝงซายหรือขวา ไมจมลงไป และไมเกยฝง ไมถูกคนจากเอาไป หรือถูก
กระแสน้ําวนดูดไว และไมผุไมเนา ถาเปนอยูเชนนี้เสมอแลว ในไมชาก็จะ
ลอยมาจนถึงทะเลไดเปนแน
ชีวิตที่ดําเนินตามทางสายกลางเปรียบเหมือนกับทอนซุงที่ลอยอยู
กลางแมน้ํานี้ ไมผูกพันยึดมั่นกับชีวิตที่หมกมุนในตัวเอง หรือสิ่ง ภายนอก
ไมยึดติดอยูในความคิดวา “มี” หรือ “ไมมี” “ถูก” หรือ “ผิด” ตัดขาดจาก
ความลุมหลงแตก็ไมคํานึงถึงการบรรลุถึงหนทางแหงการหลุดพน เเตฝาย
เดียว ผูที่ทําใจใหเปนกลางเชนนี้ได และประพฤติตามได เรียกวากําลังกาว
เดินมาตามทางสายกลางที่จะนําไปสูการบรรลุนิพพาน
การดําเนินชีวิตประจําวันโดยยึดทางสายกลาง ไมหมกมุนในสิ่งหนึ่ง
สิ่งใดอยางรุนแรง เปนสิ่งสําคัญในการกาวไปสูหนทางบรรลุนิพพาน
เมื่อเรารูวา ทุกสิ่งในโลกไมมีการเกิด ไมมีการสูญ ไมมีลักษณะ
เฉพาะที่ควรยึดมั่น จึงไมควรหลงตัวเมื่อทําความดี แตควรมีจิตใจวางเฉยไม
ผูกพันกับสิ่งใดทั้งสิ้น
–58–

จิตใจเเละรางกาย
การไมถูกกิเลสครอบงํา คือ การไมยึดมั่น ไมผูกพัน ผูที่แสวงหา
หนทางหลุดพน จะไมหวั่นไหวกับความตาย ไมปรารถนาการเกิด ไมมีจิตใจ
ลําเอียง แบงแยกวา มี ไมมี ดี เลว ถูก ผิด ฯลฯเมื่อใดที่ใจของเราเกิดผูกพันในสิ่งใด เมื่อนั้นก็เปนการเริ่มตนของ
ชีวิตที่ตองหลงทางติดอยูในกิเลส ดังนั้นผูที่กําลังกาวเดินไปสูหนทางบรรลุ
นิพพาน จะไมยึด ไมจับ ไมลังเล ไมเปดหนทางใหกิเลสเขาครอบงําได

3. การบรรลุนิพพานไมมีรูปลักษณะที่มองเห็นหรือจับตองได เพราะมี
ความลุมหลง คือ อวิชชา จึงมี นิพพาน ถาไมมีอวิชชาก็ไมมีนิพพานในทาง
ตรงกันขามก็เชนเดียวกัน เพราะมีนิพพาน จึงมีอวิชชา ถาไมมี นิพพาน ก็ไม
มีอวิชชาดวย
–59–

จิตใจเเละรางกาย
ดังนั้น ความยึดมั่นในความคิดที่วานิพพานมีอยู เหมือนสิ่งมีตัวตนจับ
ตองไดนั้น จะกลายเปนอุปสรรคขัดขวางไมใหพบหนทางบรรลุ เชนเดียวกับ
การที่มีความมืด ก็มีแสงสวาง ถาไมมีความมืด ความสวางก็จะไมมี

ผูที่แสวงหนทางบรรลุ จะตองมีใจที่ไมติดพันวา จะบรรลุใหถึง
นิพพาน เหมือนดังวานิพพานเปนสิ่งมีตัวตน ความยึดมั่นเชนนี้เปนความ
หลงผิด อยางหนึ่งเชนกัน

ถากําหนดจิตมาถึงขั้นนี้ไดและดําเนินมาตามกระแสที่ผานอวิชชามา ก็จะสามารถบรรลุหนทางแหงนิพพานได เหมือนการพบแสงสวางในทาม
กลางความมืด ถากําหนดกระแสจิตใหมั่นคง ไมถูกตัดตอน แตดําเนินเรื่อยไป
จะบรรลุจุดหมายปลายทางคือ นิพพาน ซึ่งอยูทามกลางกิเลสตัณหาทั้งปวง

4. สรรพสิ่งในโลก มีความเสมอภาคเทาเทียมกัน ไมมีอะไรแตกตางกัน
เนื่องจากความไมมีตัวตน ไมมีลักษณะถาวร ไมมีเกิด ไมมีดับ ไมสามารถจะ
บรรยายดวยคําพูดได เพราะทุกสิ่งมีสภาวะที่เปนศูนยที่เรียกวา “*ศูนยตา”ซึ่งแปลวา “ความวางเปลา” นั่นเอง

สรรพสิ่งในโลกมีความสัมพันธกัน คืออาศัยกันและกันจึงเกิดมีขึ้นไม
มีสิ่งใดเกิดขึ้นไดโดยลําพังตัวเอง
–60–

จิตใจเเละรางกาย
เหมือนกับแสงสวางกับเงามืด ความสั้นกับความยาว ขาวกับดํา ตองมี
อยูคูกันไป
ถาขาดอยางหนึ่งอยางใดไปแลวก็ไมอาจดํารงอยูไดจึงเรียก
สภาวะนี้วา “อนาตมัน” ซึ่งแปลวา “ความไมมีตัวตน”ดังที่ไดกลาวมาแลววา ถาไมมีอวิชชา ก็ไมมีนิพพาน ถาไมมีนิพพาน
ก็ไมมีอวิชชา ทั้งสองสิ่งนี้ไมมีความแตกตางกันโดยเนื้อแท เพราะอาศัยกัน
เกิดขึ้น จึงมีความเปนอันหนึ่งอันเดียวกัน

5. คนเรามักจะมองเห็นการเกิด การดับ ของสิ่งตาง ๆ ซึ่งอันที่จริงแลว
ไมใชเชนนั้น เพราะทุกสิ่งทุกอยางไมมีการเกิด ไมมีการดับมาตั้งแตตนแลว

ผูที่มีดวงตามองเห็นสภาวะที่แทจริงดังกลาวของสิ่งทั้งหลายแลวจะ
สามารถเขาใจกฎธรรมชาติที่เปนความจริงวา ทุกสิ่งไมมีการเกิด ไมมีการดับ แตเปนอันหนึ่งอันเดียวกัน

การที่คนเรามีความยึดมั่นผูกพันในตัวเอง ก็เพราะคิดวา มี “ตน” ซึ่งอันที่จริงแลว หามีไม และสภาวะที่เรียกวา “ของตน” ก็ไมบังเกิดขึ้น การบรรลุนิพพาน คือการที่รูในความจริงขอนี้
–61–จิตใจเเละรางกาย
คนเรามักจะคิดวามี ความสะอาด และความสกปรก แตความจริงแลว
ถาไมมีความสะอาด ก็ไมมีความสกปรก ความคิดที่แยกวา ความสะอาด และความสกปรก เปนคนละอยางกันนั้น เกิดจากใจที่มีความลําเอียงของคนเรา
นั่นเอง

เชนเดียวกัน เรามักคิดถึงความแตกตางระหวางความดี ความชั่ว แตผูที่
กําลังแสวงหาหนทางบรรลุจะตระหนักดีวา ความดี ความชั่ว แตเดิมไมใช
คนละสิ่งกัน

คนเรามักชังความทุกข ปรารถนาความสุข แตถาลองพิจารณาดวย
ปญญาแลว จะพบวาทามกลางความทุกข เราจะหาความสุขพบ ผูที่รูความ
จริงนี้ จะหลุดพนจากความผูกพันทั้งปวง เปนอิสระทั้งกายและใจ แตก็ไมใส
ใจในความเปนอิสระ หรือความผูกพันอีกเชนกัน

ดังนั้น เราจึงเห็นไดวา คําตรงกันขาม เชน มี ไมมี ความลุมหลงความรู
แจง จริง เท็จ ถูก ผิด ที่มักใชคูกันนี้ ความจริงแลวไมไดมีอะไรแตกตางกันเลย ไมมีรูปรางใหเห็นเปนตัวตน จับตองไมได พิสูจนใหเห็นจริงไมได ดวยตัวของมันเอง เราจึงไมควรยึดมั่นในความคิดที่เกิดจากความลําเอียง ของใจ
แตควรตระหนักถึงความจริงแหง “ศูนยตา”–62–จิตใจเเละรางกาย
6. เหมือนดอกบัวที่เจริญงอกงามและบานในหนองบึงที่มีโคลนตม
สกปรก แตไมงอกในที่ราบสูง หรือบนบกที่สะอาด การหลีกเลี่ยงความลุม
หลงไมใชการบรรลุ แตธาตุ หรือธรรมชาติแหงพุทธจะสามารถคนพบได
ในทามกลางความลุมหลงและทัศนคติที่ผิด ๆถาไมยอมเสี่ยงอันตรายดําลงไปใตทะเลลึก ก็จะไมมีโอกาสรูวามีขุม
ทรัพยมหาศาลหาคามิไดอยูขางใต เชนเดียวกันถาไมฝาเขาไปในทะเลตม
แหงโลกียวิสัย ก็ไมสามารถคนพบจินดามีคาแหงการนิพพานได ผูที่เคยมี
ความยึดมั่นใน “ตน” และกิเลสโลกอยางไมลืมหูลืมตา ถาเพียงแตมีใจ
ศรัทธาในนิพพานเพียงนิดเดียวเทานั้น
เขาก็จะสามารถแลเห็นหนทาง
ขางหนาที่จะนําไปสูการบรรลุนิพพานได

ในสมัยกอน มีนักบวชที่ปนปายกองดาบโดยไมบาดเจ็บ หรือเดินลุย
ไฟโดยไมรูสึกรอนหรือถูกลวกเพราะความที่มีจิตมุงมั่นที่จะแสวงหนทาง
หลุดพน แมจะตองปนขามกองดาบแหลมคมแหงความเห็นแกตัว และเดิน
ลุยเขาไปในกองไฟแหงความเกลียดชัง ก็จะพบวามีสายลมเย็นแหงการตรัส
รูพัดโชยมา ทําใหไมรูสึกเจ็บหรือรูสึกรอนแตอยางใดเลย
–63–จิตใจเเละรางกาย
7. พระพุทธเจาทรงสอนใหละทิ้งทัศนคติที่มีความขัดแยงแยกเปน 2 ฝายเชน มี ไมมี ดี ชั่ว ถูก ผิด ฯลฯ เสีย ใหรูวานั่นไมใชสิ่งที่แตกตางกันและ
ถึงแมจะเลือกเอาฝายที่ดีในระหวาง 2 ฝาย คือ มี ดี ถูก ฯลฯ ก็ไมใชการ
กระทําที่ถูกอยูนั่นเอง

ถาเรายึดมั่นในความคิดที่วาสรรพสิ่งไมมีความเที่ยงแตเปลี่ยนแปลง
อยูตลอดเวลา เปนความคิดที่ไมถูกตอง แตถาเชื่อวาทุกสิ่งไมมีการเปลี่ยน
แปลง ก็ผิดอีกเหมือนกัน ถาคิดวามี “ตน” และยึดมั่นอยูในความคิดนี้เปนสิ่ง
ที่ผิด ทําใหไมสามารถหลุดพนความทุกขทรมานได เชนเดียวกัน ถายึดมั่น
ในความคิดวา “ไมมีตน” ก็ผิด เปนอุปสรรคขัดขวางการบรรลุนิพพาน

ถาเราจะยืนยันในความคิดที่วา ทุกสิ่งเปนทุกข ก็ผิด หรือยืนยันวา ทุกสิ่งเปนสุข ก็ผิด พระพุทธเจาทรงสอนใหละทิ้งความคิดที่เอียงสุดและให
เลือกทางสายกลาง ซึ่งเปนทางที่ถูกที่ควร

–64–บทที่ 3ธรรมชาติพุทธ
บทที่ 3ธรรมชาติพุทธ

ตอนที่ 1จิตบริสุทธิ์

ตอนที่ 1จิตบริสุทธิ์

1. มนุษยมีหลายประเภท บางคนมีกิเลสมาก บางคนก็มีกิเลสนอย มีคนฉลาดก็มีคนโง มีดีมีเลว บางคนก็อบรมสั่งสอนไดงายแตบางคนก็สอนยาก
เหมือนดอกบัวในสระที่มีสีและชนิดตาง ๆ กันทั้งสีฟา แดง เหลือง ขาวดอกบัวเหลานี้เจริญงอกงามและเติบโตอยูในน้ํา ในระดับตาง ๆ กัน บางก็
อยูใตน้ํา บางก็อยูปริ่มน้ํา บางก็โผลขึ้นมาเหนือน้ํา มนุษยก็ เชนกันมีหลาย
ชนิดหลายเผาพันธุและยังมีหญิงมีชายอีก แตธาตุแทของมนุษยนั้นไมตางกันเลย ทุกคนไมวาหญิงหรือชาย ถาไดรับการชี้แจงอบรมในทางที่ถูกแลวก็จะ
มีโอกาสไดพบหนทางไปสูความเปนอรหันตไดเทา ๆ กันการฝกหัดเปนควาญชางนั้น นอกจากจะตองมีรางกายแข็งแรงมีความ
เชื่อมั่นในตัวเอง มีความขยันหมั่นเพียรและความจริงใจแลว ยังตองมีไหว
พริบปญญาเฉลียวฉลาดดวย การที่จะเขาใหถึงพระพุทธเจาก็เชนเดียวกันทั้ง
หญิงและชายถามีคุณสมบัติทั้ง 5 นี้แลวจะสามารถพบหนทางแหงการเปน
อรหันตได โดยไมตองใชเวลานาน เพราะทุกคนมีองคประกอบที่จะสามารถ
คนพบหนทางตรัสรูอยูแลว
–65–

ธรรมชาติพุทธ
2. การฝกตนใหไปถึงทางแหงอรหันตนั้น เราตองมองพระพุทธเจาดวย
ตาของเราเอง เชื่อพระองคดวยใจของตนเอง ดวงตาและดวงใจที่มองและ
เชื่อในพระพุทธองคนี้ก็เปนดวงตาและดวงใจดวงเดียวกันกับที่เคยหลงงม
งายอยูในโลกแหงการเกิดการดับ

ถากษัตริยจะปราบกองโจรที่มารุกราน สิ่งแรกที่จะตองทรงทําก็คือ
การสืบหาซองโจรใหพบเสียกอนจึงจะจูโจมได มนุษยเราก็เชนกัน ถาตองการจะละเลิกกิเลสความมัวเมาในโลกียวิสัยก็จะตองคนหาตนกําเนิด
ของตาและใจนั้นเสียกอน

ถาเราอยูในหองและลืมตามองไปขางหนา เราจะตองเห็นสภาพภายใน
หองกอนแลวจึงจะเห็นทิวทัศนภายนอกผานทางหนาตาง ไมมีดวงตาใดที่จะ
มองเห็นแตทิวทัศนภายนอกโดยมองไมเห็นความเปนไปภายในหอง

ถาในรางกายของเรามีใจ เราควรจะตองรูความเปนไปภายในรางกาย
กอนสิ่งอื่น แตอันที่จริงแลวเรากลับรูเรื่องภายนอกเปนสวนใหญ หาไดรู
เรื่องภายในรางกายของตนไม
–66–ธรรมชาติพุทธ
ถาสมมุติวาใจอยูนอกรางกาย ใจและกายจะขาดความสัมพันธกันกาย
จะไมรูสึกสิ่งที่ใจรู ใจก็จะไมรับรูสิ่งที่กายรูสึก แตความเปนจริงแลวใจจะ
รับรูสิ่งที่กายรูสึกและกายก็รับความรูสึกของใจ เราจึงไมอาจกลาวไดวา ใจของเราอยูนอกรางกาย และถาเปนดังนั้นแลวใจที่แทจริงอยูที่ใดเลา
3. ชีวิตของเราถูกกําหนดมาดวยผลแหงกรรมตั้งแตชาติปางกอน และเพราะความโงเขลาจึงไมรูถึงมูลเหตุ 2 อยางที่ทําใหตองหลงเวียนวายอยูใน
โลกแหงกิเลสนี้
มูลเหตุที่หนึ่ง คือ หลงเชื่อวาใจที่รับรูการเกิดการตายนี้เปนธาตุแท
ของมนุษย
มูลเหตุที่สอง คือ หารูไมวาเบื้องหลังใจที่หลงงมงายนี้ ทุกคนมีใจ
บริสุทธิ์แหงความเปนพุทธซึ่งเปนใจที่แทจริงซอนเรนอยู
เมื่อเรากํามือชูขึ้น ตาจะเห็นและใจจะรับรู แตใจที่รับรูการกระทํานี้
ไมใชใจที่แทจริง
ใจที่รับความรูสึกเชนนี้เปนเพียงใจที่เกิดจากกิเลสและอารมณที่
แปรปรวนอยูตลอดเวลา แตเนื่องจากที่เราเชื่อวา มัน คือใจที่แทจริง จึงเปน
การเปดหนทางใหความลุมหลงเมามัวเขามามีอิทธิพลทําใหตองทนทุกข
ทรมาน
–67–

ธรรมชาติพุทธ
เมื่อเรากางมือที่กําออก ใจก็รับรู แตสิ่งที่เคลื่อนไหวนั้นคืออะไรกันแน มือ หรือวา ใจ หรือไมใชทั้ง 2 อยาง ถามือเคลื่อนไหวใจก็รับรูและไหวตาม ถาใจไหวมือก็เคลื่อนตามไปดวย แตใจที่มีความรูสึกรับรูสิ่งเหลานี้เปน
เพียงความผิวเผิน ไมใชใจที่เปนธาตุแทของมนุษย

4. อันที่จริงแลวคนเรามีจิตใจที่บริสุทธิ์ปราศจากมลทินแตถูกบดบังดวย
กิเลสตัณหาที่เกิดขึ้นจากสิ่งแวดลอมรอบตัว จิตใจที่ดางพรอยดวยกิเลสนี้
ไมใชธาตุแทของมนุษยเรา

เหมือนดวงจันทรที่ถูกเมฆบดบัง แตก็มิไดดางพรอยหรือถูกทําให
เคลื่อนลอยไป ดังนั้นคนเราจึงไมควรคิดวาจิตใจที่หมองมัวดวยกิเลสนั้น
เปนจิตสันดานแท ๆ ของตน

เราจึงควรตระหนักถึงความจริงขอนี้อยูเสมอ ดวยการปลุกใจตนเอง
ใหตื่นมาพบหนทางแหงความจริงคือการรูเเจง ถาใจของเรายังถูกครอบงํา
ดวยกิเลสตัณหาทั้งหลายแลวเราก็คงยังตองเวียนวาย ทนทุกขทรมานอยูใน
โลกแหงความมายาเรื่อยไป
–68–ธรรมชาติพุทธ
ความมัวเมาและมลทินในจิตใจนั้นเกิดจากกิเลสและอิทธิพลที่ไดรับ
จากสิ่งแวดลอมตาง ๆ เปนสาเหตุ

จิตใจที่ไมหวั่นไหวหรือตกอยูใตอิทธิพลของสิ่งเหลานี้เปนจิตสันดาน
ที่แทจริง เปนเจาแหงตน

เมื่อแขกที่มาพักแรมกลับไปหมดแลว เราจะพูดวาโรงแรมหายไปยอม
ไมได เชนเดียวกัน เราไมสามารถจะกลาวไดวาเมื่อใจที่ถูกครอบงําดวยกิเลส
ตาง ๆ รอบตัวสูญสิ้นไป ความเปนตนที่แทจริงก็จะสูญไปดวยทั้งนี้ก็เพราะ
ใจที่ถูกรอบงําดวยกิเลสตัณหานั้นไมใชใจที่แทจริง

5. ลองนึกภาพของหอประชุมใหญที่สวางเพราะมีแสงอาทิตยสองและ
กลับมืดลงเมื่อดวงอาทิตยลับไป เราอาจคิดไดวาความสวางสูญลับไปพรอม
กับดวงอาทิตยและความมืดมาพรอมกับราตรีกาล แตความสวางและความ
มืดในจิตใจของเรานั้นไมเหมือนกัน
ไมอาจจะเปลี่ยนแปรเปนอื่นไปได
นอกจากหวนกลับไปสูจิตสันดานที่แทจริงของตนนั่นเอง
–69–

ธรรมชาติพุทธ
ใจที่รับรูความสวางและความมืดเมื่อดวงอาทิตยขึ้นหรือตกนั้นไม
เที่ยงแท
ความรูสึกชั่วครูชั่วคราวของใจที่เปลี่ยนแปลงอยูเสมอตาม
สภาพการณตาง ๆ ในชีวิตนั้นไมใชใจที่แทจริง แตปญญาที่รับรูความสวาง
และความมืดเทานั้นจึงจะเปนใจที่แทจริง

ความรูสึกดี เลว รัก เกลียด ซึ่งเกิดขึ้นชั่วครั้งชั่วคราวเพราะสาเหตุภาย
นอกนั้น เปนปฏิกริ ิยาที่เกิดขึ้นในใจที่มีกิเลสสะสมอยูนั่นเอง

แตเบื้องหลังใจที่เต็มไปดวยกิเลสตัณหานี้
ปราศจากมลทินซึ่งเปนดวงใจที่แทจริงแอบแฝงอยู

ยังมีดวงใจที่บริสุทธิ์

น้ําที่ใสอยูในภาชนะกลมจะมีรูปรางกลมและเปนสี่เหลี่ยมเมื่ออยูใน
ภาชนะเหลี่ยม ลําพังน้ํานั้นหาไดมีรูปรางลักษณะอยางใดไม แตคนเรามักจะ
ลืมความจริงขอนี้
–70–

ธรรมชาติพุทธ
คนเรามองเห็นความดีความเลว รูสึกชอบและไมชอบ มีหรือไมมี
ผูกพันอยูกับสิ่งเหลานี้ จนไมสามารถจะหลุดพนไปจากความทุกขได ถาคนเราสามารถตัดขาดจากความผูกพันทางโลกแหงมายานี้ไดและเอาหัวใจ
เดิมที่บริสุทธิ์กลับคืนมา เมื่อนั้นแหละทั้งใจและกายก็จะหลุดพนจากบาป
ทุกขทั้งปวง และพบความสงบสุขที่เกิดจากความหลุดพน

ตอนที่ 2จินดามีคาแหงความเปนพุทธ
ตอนที่ 2จินดามีคาแหงความเปนพุทธ

1. จิตใจที่บริสุทธิ์ซงึ่ เปนใจที่แทจริงนี้ เรียกไดอีกอยางหนึ่งวา ธรรมชาติ
แหงความเปนพุทธ
เมื่อเราใชแวนขยายรับแสงอาทิตยใหตองวัสดุที่ใชเปนฉนวน ไฟจะลุกไฟนั้นมาจากไหน ระยะทางระหวางดวงอาทิตยกับแวนขยายหางไกลกันมาก แตแวนขยายเปนตัวการทําใหไฟติด แตถาหากวัสดุที่ใชนั้นไมใชฉนวน
ติดไฟ ไฟก็จะไมเกิดขึ้น
ในทํานองเดียวกัน ถาแสงแหงปญญาของพระพุทธเจาสองตองใจ
มนุษย แสงแหงความเปนพุทธจะถูกจุดใหกระจางขึ้นในจิตใจกระตุนใหเกิด
ศรัทธาในพระพุทธเจา ซึ่งทรงเปนผูประทานแสงสวางแหงปญญาใหแก
สัตวโลก ผูเลื่อมใสในพระองค
–71–ธรรมชาติพุทธ
2. คนเรามักจะลืมคํานึงถึงใจที่แทจริงแหงความเปนพุทธ และเพราะเหตุ
นี้เองจึงทําใหตองยึดติดอยูในกิเลสทางโลก ตองทนทุกขทรมานไมอาจจะ
พบหนทางหลุดพนได

เหตุไฉนคนเราซึ่งมีวิญญาณบริสุทธิ์จึงตองหลงเมามัวผูกพันและทน
ทุกขทรมานอยูในโลกแหงความมายานี้ ทั้ง ๆ ที่รอบตัวมีแสงสวางแหง
ปญญารูแจงอยูเชนนี้เลา

นานมาแลว มีชายคนหนึ่งไดสองกระจกเงาในเชาวันหนึ่ง แตไมเห็น
เงาของหนาและศีรษะของตนก็ตกใจมาก แตที่แทปรากฏวาเขาสองกระจก
กลับดานกัน

ผูที่ตองการพบทางหลุดพนแตยังไมพบแลวมานั่งเปนทุกขนั้นเปนคน
โงเขลา และไมจําเปนเลยที่จะตองทําเชนนั้น เพราะหนทางที่จะนําไปสูการ
ตรัสรูนั้นถาเดินตามไปโดยดีแลวจะไมมีวันหลง แตที่มีคนหลงก็เพราะมัว
เสียเวลาอยูกับการหาทางหลุดพนดวยใจที่ยังผูกพันอยูกับกิเลสตัณหาซึ่งบด
บังไมใหเห็นใจที่บริสุทธิ์แทจริงนั่นเอง
–72–ธรรมชาติพุทธ
ดังนั้นถาสามารถกําจัดความเชื่อผิด ๆ เหลานี้ไปไดก็จะสามารถพบ
ทางหลุดพน แตสิ่งที่นาแปลกใจก็คือผูที่สามารถพบหนทางตรัสรูแลวนั้น
มักตระหนักวา ถาหากไมมีความหลงผิดแลวก็จะไมมีการรูแจง คือ การตรัส
รูนั่นเอง
3. วิญญาณแหงความเปนพุทธนั้นไมมีวันสูญ ถึงแมวาจะเกิดมาเปนสัตว
เดียรัจฉานหรือเปรตรายที่หิวโหยตองตกอยูในขุมนรกก็ตาม
ไมวาจะอยูในรางกายที่สกปรกโสมมหรือจมปลักอยูในกิเลสชั่วราย
เพียงใดก็ตาม แววแหงความเปนพุทธที่มีอยูในใจจะไมมีวันดับสูญไป
4. มีนิทานเลาสืบกันมาเรื่องหนึ่งวา ชายผูหนึ่งไดไปหาสหายของเขาที่
บานและเมาหลับไป ระหวางนั้นสหายของเขาเกิดมีธุระดวนจําเปนตองออก
เดินทางไปไกล แตก็เปนหวงวาเพื่อนของตนจะลําบาก จึงไดซอนจินดามีคา
เม็ดหนึ่งไวในเสื้อใหเพื่อนของเขาแลวจึงออกเดินทางไป เมื่อชายผูนั้นสราง
เมาตื่นขึ้นมาไมพบสหายก็เที่ยวตุรัดตุเหรซัดเซพเนจร ตกระกําลําบากอยู
เปนเวลานาน โดยหารูความจริงนั้นไมจนกระทั่งไดพบสหายเขาอีกครั้งหนึ่ง
สหายไดบอกเขาเรื่องจินดาเม็ดนั้นและใหลองหาดูในเสื้อ
เหมือนคนเมาในนิทานเรื่องนี้ คนเราตองทนทรมานอยูกับการเกิดการตาย โดยหารูไมวามีวิญญาณแหงความเปนพุทธซึ่งเปรียบเสมือนจินดาล้ําคา
ซอนอยูในตัว
–73–

ธรรมชาติพุทธ
พระพุทธเจาทรงตระหนักดีถึงความจริงขอนี้วาถึงแมจะเปนคน
เลวรายหรือโงเขลาสักปานใดก็ตาม อยางนอยที่สุดเขาก็มีคุณความดีและ
ปญญา รูแจงของพุทธอยูในตัวซึ่งเปนสิ่งที่วิเศษที่สุด

ดังนั้นพระพุทธเจาจึงทรงปลูกฝงความเลื่อมใสและปลุกใหตื่นจาก
ความโงเขลางมงาย ชี้ใหเห็นวิญญาณแหงความเปนพุทธในตนเองวาไมได
แตกตางกับพระพุทธองคเลย

5. ขอแตกตางระหวางพระพุทธเจา กับ คนทั่วไป มีอยูเพียงขอเดียว คือพระพุทธเจาเปนผูที่บรรลุอรหันตภาพแลว แตคนทั่วไปเปนผูที่กําลังเพียรที่
จะบรรลุความเปนอรหันตนั่นเอง

แตถาหากเราจะคิดวาตนนั้นเปนผูรูแจงแลวก็จะเปนการหลอกตัวเอง
เพราะถึงแมวาเรากําลังมุงหนาไปสูหนทางแหงการตรัสรู แตก็ยังไปไมถึง
จุดหมายปลายทาง และแมวาจะมีธรรมชาติแหงความเปนพุทธแตถาขาด
ปญญาและความพากเพียรในการฝกฝนตน ก็ไมอาจบรรลุได
–74–ธรรมชาติพุทธ
6. กาลครั้งหนึ่ง กษัตริยพระองคหนึ่งไดรวบรวมคนตาบอดมาใหลอง
สัมผัสชางดูและตรัสถามพวกเขาทีละคนวา ชางมีลักษณะอยางไร ชายตา
บอดคนแรกลูบคลํางาชางและตอบวาเหมือนหัวผักกาดยักษ อีกคนหนึ่ง
เผอิญสัมผัสหูชางจึงตอบวาเหมือนพัดขนาดใหญ อีกคนหนึ่งจับที่งวง ก็ตอบวาเหมือนสาก คนที่จับที่ขาชัางตอบวาเหมือนครก คนที่จับหางตอบวา
เหมือนเชือก ไมมีใครสักคนที่จะตอบลักษณะของชางไดถูกตอง

การดูคนก็เชนเดียวกัน เปนการยากที่จะบรรยายธาตุแทหรือธรรมชาติ
แหงความเปนพุทธของใครได นอกจากอุปนิสัยใจคอเพียงบางอยางเทานั้น

หนทางเดียวที่จะสามารถคนพบความเปนพุทธซึ่งความตายหรือกิเลส
ทั้งหลายไมอาจทําลายไดก็คือ การมีศรัทธาในพระพุทธเจาและปฏิบัติตาม
พระธรรมของพระองค

ตอนที่ 3*ธรรมชาติพทุ ธและอนาตมัน
ตอนที่ 3*ธรรมชาติพุทธและอนาตมัน

เราไดพูดถึงธรรมชาติของความเปนพุทธมาแลว ซึ่งบางคนอาจจะคิด
วาเปนอันเดียวกับคําวา “วิญญาณ” ในลัทธิศาสนาอื่นนั้นเปนการเขาใจผิด
–75–

ธรรมชาติพุทธ
คําวา “ตน” อาจหมายถึง “ตัวเอง” ในความคิดของใจที่ผูกพันทางโลก แตสําหรับผูที่รูแจงแลวนั้นจําเปนตองละทิ้ง “ตัวเอง” และคนหา
ธรรมชาติแหงความเปนพุทธกอนอื่น คําวา “ธรรมชาติแหงความเปน
พุทธ” มีความหมายคลายกับคําวา “ตน” แตไมใช “ตน” ที่หมายถึง
“ขาพเจา” หรือ “ของขาพเจา”การที่คิดวา “มีตน” เปนความคิดที่ผิดเพราะตามความเปนจริงแลว
“ไมมี” การไมยอมรับรู “ธรรมชาติแหงความเปนพุทธ” ก็เชนเดียวกันเปน
การปฏิเสธความจริงของสิ่งที่มีอยู

ยกตัวอยางเชนแมคนหนึ่งพาลูกที่ไมสบายไปหาหมอ หมอใหยาเด็ก
กินแลวกําชับแมวาอยาใหเด็กกินนมจนกวายาจะยอย

ผูเปนแมจึงใชสิ่งที่มีรสขมทาหัวนมไวลูกจะไดไมยอมดื่มนม เมื่อ
เวลาผานไปจนยายอยหมดแลว เธอจึงไดลางเตานมจนสะอาดแลวใหลูกดื่ม
การกระทําของแมผูนี้แสดงใหเห็นถึงความรักที่ประเสริฐของแมตอบุตรนั้น
–76–ธรรมชาติพุทธ
พระพุทธเจาก็เหมือนกับผูเปนแมในเรื่องนี้ เพื่อที่จะขจัดความคิดที่
ผิดและตัดความผูกพันใน “ตน” ใหหมดไป พระองคจึงทรงสอนวา “ตน”นั้นไมมี และเมื่อขจัดความเขาใจผิดไดแลว พระองคจึงไดทรงสอนใหรู
ความจริงวาใจที่แทจริง หรือใจแหงความเปนพุทธเทานั้นที่มีอยู

ความผูกพันใน “ตน” ทําใหคนตกอยูในความลุมหลง แตความศรัทธา
ในวิญญาณแหงความเปนพุทธจะนําไปสูการรูแจง

เหมือนกับผูหญิงในนิทานที่เลากันวาไดรับหีบสมบัติล้ําคาเปนมรดก
แตนางหารูไมวาภายในหีบนั้นมีทองคําบรรจุอยู นางจึงตองใชชีวิตอยาง
แรนแคน จนกระทั่งมีคนมาเปดหีบใหนางดู พระพุทธเจาก็เชนเดียวกัน
พระองคทรงเปดหัวใจของคนทั้งหลายและชี้ใหเห็นวิญญาณบริสุทธิ์แหง
ความเปนพุทธ

2. ถาคนเราทุกคนมีวิญญาณแหงความเปนพุทธแลว ทําไมจึงตองทน
ทุกขทรมาน ตองหลอกลวงและเขนฆากันและกัน ทําไมจึงมีการแบงชั้น
วรรณะ มียากดีมีจนดวยเลา
–77–ธรรมชาติพุทธ
มีเรื่องเลากันเรื่องหนึ่งวานักมวยปล้ําในราชสํานักคนหนึ่งใชเครื่อง
ประดับหนาผากที่มีมณีมีคาประดับอยู วันหนึ่งที่เขาลงแขงขันหนาผากถูก
กระแทก มณีเม็ดนั้นจึงฝงเขาไปในเนื้อ แตเขาไมรู คิดวาหลุดหายไป เมื่อเขา
ไปหาหมอเพื่อรักษาแผล หมอก็พบวามณีเม็ดนั้นฝงจมอยูในเนื้อที่มีเลือด
และฝุนเกรอะกรังปดมิดจนมองไมเห็น หมอจึงเอากระจกสองใหเขาดู

วิญญานแหงความเปนพุทธก็เหมือนกับมณีมีคาในเรื่องนี้ถูกปดบัง
ดวยฝุนธุลีของกิเลสจนเราคิดวาหายไปแลว แตพระพุทธเจาก็คนหาให เราจนพบวิญญาณแเหงความเปนพุทธมีอยูในตัวเราทุกคน ไมวาจะถูกปกคลุม
ดวยกิเลสตัณหาหนาแนนหรือถูกฝงลึกอยูใตบาปและกรรมที่ไดกอไวมาก
มายเพียงใดก็ตาม วิญญาณแหงความเปนพุทธจะไมสูญหายหรือถูกทําลายไป แตจะปรากฏเมื่อความลุมหลงเมามัวถูกกําจัดสูญสิ้นไปแลวนั่นเอง

เหมือนนักมวยปล้ําในเรื่องนี้ หมอชี้ใหดูมณีที่ฝงอยูในหนาผากของ
เขาดวยการใหกระจกสองดู
วิญญาณแหงความเปนพุทธของคนเราก็
เหมือนกันถูกฝงจมอยูใตกิเลสตัณหาในโลก แตดวยบารมีของพระพุทธเจา
จึงมีโอกาสหาพบ
–78–ธรรมชาติพุทธ
3. วัวไมวาจะมีสีอะไรก็ตาม น้ํานมที่รีดออกมาจะมีสีขาวเหมือนกันหมด
เชนเดียวกัน ไมวาจะมีชีวิตอยูในสภาพแวดลอม หรือมีผลกรรมที่แตกตาง
กันอยางไรก็ตาม ทุกคนมีวิญญาณบริสุทธิ์แหงความเปนพุทธเหมือนกัน
หมดมีนิทานอินเดียเรื่องหนึ่งเลากันวา ที่หุบเขาหิมาลัยมียาสมุนไพรมีคา
มากชนิดหนึ่งอยูในพงหญาทึบ ซึ่งไมเคยมีใครสามารถหาพบไดเลยแตชาย
ปญญาดีผูหนึ่งไดพยายามคนหาดวยการเดินตามกลิ่นไปจนพบแหลงของมัน เขาไดตอถังไมและสะสมสมุนไพรนี้ไวจนกระทั่งเขาตายไปยาที่เขา
สะสมไวจึงเนาอยูในถังซึ่งถูกทอดทิ้งอยูในหุบเขา เมื่อยานี้รั่วไหลไปในที่ใด
ก็มีรสเปลี่ยนไปตามที่ตาง ๆธรรมชาติพุทธก็เชนเดียวกันถูกกิเลสตัณหาทางโลกบดบังจมอยู กนบึ้งจนยากที่จะหาพบได แตพระพุทธเจาทรงหาใหเราจนพบ ธรรมชาติพุทธ
ของคนเราแตละคนเหมือนกันหมด แตเนื่องจากถูกครอบงําดวยกิเลสตัณหา
มากนอยตาง ๆ กันจึงทําใหเรามีสภาพการดําเนินชีวิตที่แตกตางกันไป
เหมือนการลิ้มรส เราจะรูสึกหวานมากนอยตางกัน แลวแตลิ้นของแตละคน

4. ทรายและหินอาจถูกปนใหละเอียดเปนผงได แตเพชรเปนหินที่แข็ง
แกรงที่สุดที่ไมสามารถจะทุบใหแตกได ธรรมชาติพุทธก็เหมือนกับเพชรที่
ไมสามารถจะทําลายใหแหลกสลายได
–79–ธรรมชาติพุทธ
ธรรมชาติของมนุษยก็เชนกัน ทั้งกายและใจมีวันแตกดับได แตธรรมชาติพุทธนั้นไมมีใครจะทําลายได ธรรมชาติพุทธเปนสิ่งที่ประเสริฐที่
สุดในธรรมชาติของมนุษย พระพุทธเจาทรงสอนวาแมวาธรรมชาติของ
มนุษยทั้งหญิงชายจะมีขอแตกตางกันอยางมากมายนับไมถวน แตธรรมชาติ
พุทธนั้นไมมีความแตกตางกัน ไมวาหญิงหรือชายทุกคนมีโอกาสคนพบ
ธรรมชาติพุทธไดเทา ๆ กันเมื่อจําแนกสารที่เจือปนอยูในแรทองออกไปหมดแลวก็จะไดทองคํา
บริสุทธิ์ที่มีคามหาศาล เชนเดียวกันไมวาใครก็ตามถากําจัดกิเลสตัณหา ทั้งปวงในจิตใจใหหมดไปได ก็จะสามารถพบธรรมชาติพุทธของตนเอง

–80–บทที่ 4กิเลสบทที่ 4กิเลสตอนที่ 1โลกียวิสัย

ตอนที่ 1โลกียวิสัย

1.

ธรรมชาติพุทธถูกบดบังดวยกิเลส 2 อยาง คือ

1. กิเลสในปญญาหรือวิจารณญาณที่สับสน 2. กิเลสในอารมณที่
วุนวายไมสงบ

กิเลสทั้ง 2 ประเภทนี้เปนการเเบงอยางกวาง ๆ แตปฐมเหตุที่กอใหเกิด
กิเลสทั้ง 2 นี้ คือ 1. ความโงเขลา 2. ตัณหาราคะ ปฐมเหตุ 2 อยาง นี้เปน
ตัวการสําคัญที่กอใหเกิดกิเลสโลกทั้งปวง

เมื่อมีความโงเขลาเบาปญญา มนุษยก็ไมสามารถพิจารณาแยกเหตุผลดี
หรือชั่วใหถูกตองได และเมื่อมีตัณหาในอารมณก็กอใหเกิดความโลภหลง
ผูกพันในทุกสิ่งทุกอยางที่ไดพบไดเห็น จนกระทั่งบางครั้งเกิดความหลง
ใฝหาแมกระทั่งความตาย
–81–กิเลส
ความโงเขลาและตัณหาเปนสาเหตุใหเกิดอารมณรัก โลภ โกรธ หลงริษยา กอใหเกิดการเขาใจผิด การหลอกลวง ความเยอยิ่ง ความเห็นแกตัว
ฯลฯ

2. ความโลภเกิดขึ้นจากความยินดีพอใจสิ่งที่ไดพบเห็นในทางที่ผิดความ
โกรธเกิดจากความไมพอใจ สิ่งตาง ๆ ที่ไดพบเห็น หรือเกิดขึ้นรอบตัว
ในทางที่ผิดความโงเขลาเกิดขึ้นเพราะขาดวิจารณญาณตัดสินวาสิ่งใดควรสิ่ง
ใดไมควร สิ่งใดถูก สิ่งใดผิด หลงเชื่อในสิ่งที่ไมถูก เนื่องจากไดรับการสั่ง
สอนในทางที่ไมถูกตองนั่นเอง

โลภะ โทสะ โมหะ ทั้ง 3 อยางนี้เหมือนพระเพลิงเผาโลกไฟแหง
โลภะเผาใจคนใหเกิดความละโมบมากยิ่งขึ้น ไฟแหงโทสะเผาใจผูที่ขาด
ความยั้งคิด ไมรูจักระงับอารมณโกรธ ไฟแหงโมหะเผาใจผูที่ขาดปญญา
ขาดวิจารณญาณ และไมใสใจฟงคําสอนของพระพุทธเจา
–82–กิเลส
โลกเรานี้ชางเต็มไปดวยไฟกิเลสมากมายเหลือคณานับ ทั้งไฟแหง
ความรัก โลภ โกรธ หลง ความเห็นแกตัว ไฟแหงการเกิด แก เจ็บ ตาย ไฟแหงความทุกขโศก ความทรมาน ฯลฯ ไฟกิเลสเหลานี้โหมกระหน่ําไหมอยู
ทั่วทุกหนทุกแหงในโลก และไมไดเผาไหมแตเฉพาะตัวบุคคลนั้น ๆ เทานั้น
แตยังแผความรอนเผาผลาญลุกลามไปทั่ว กอใหเกิดความทุกขทรมานแก
บุคคลอื่น ๆ ดวย และเปนสาเหตุชักนําใหบุคคลเหลานี้ประพฤติปฏิบัติ
ในทางที่ผิดทั้งกาย วาจา ใจตามไปดวย บาดแผลที่เกิดจากไฟกิเลสเหลานี้จะ
เปนหนองเนา ถาใครไปถูกตองเขาก็จะติดเชื้อลุกลามตอ ๆ กันไป

3. โลภะเกิดจากการไปพบของตองใจ โทสะเกิดจากความไมสบอารมณ
โมหะเกิดจากความคิดที่ไมถูกตอง ความเลวรายของความโลภไมคอยหนัก
หนานัก แตการกําจัดความโลภนั้นไมใชของงาย ความเลวรายของโทสะ นั้นมีมากกวาก็จริงแตกําจัดงายกวามาก สวนความเลวรายของความหลง นั้นใหญหลวงนักและยากที่จะกําจัดใหสูญสิ้นไปได

ดังนั้น คนเราจึงควรพยายามดับไฟกิเลสเหลานี้ดวยการพิจารณาชอบ
วาอะไรคือสิ่งที่จะกอใหเกิดความพอใจที่แทจริง รูจักระงับสติเมื่อเผชิญกับ
สิ่งไมสบอารมณดวยการแผเมตตา และคิดชอบดวยการรําลึกถึงคําสั่งสอน
ของพระพุทธองค ถาทําเชนนี้ไดคนเราก็จะสามารถหลุดพนจากโลกียวิสัย
–83–กิเลส
4. โลภะ โทสะ โมหะ เหมือนพิษไข ถาคนเรามีไขเหลานี้อยูในตัว
ถึงแมวาจะนอนอยูในหองที่แสนสุขสบายก็จะตองทนทุกขทรมาน นอนไม
หลับเพราะพิษไขนั้น
สวนผูที่ไมมีกิเลสทั้ง 3 อยางนี้ถึงแมวาจะตองนอนอยูบนที่นอนที่ปู
เพียงใบไมใบหญาในคืนที่อากาศหนาวเหน็บ หรือแมแตในหองคับแคบอับ
ลมในคืนที่อากาศรอน ก็จะสามารถนอนหลับอยางสุขสบายได
กิเลสทั้ง 3 อยางนี้กอใหเกิดความทุกขทรมานในโลกหนทางที่จะ
กําจัดใหหมดไปก็คือ การปฏิบัติตามวินัยคําสอน ฝกสมาธิ ทําใจใหมั่นคง
ไมวอกแวก และใชปญญาที่เฉลียวฉลาด การปฏิบัติตามวินัยคําสอนจะชวย
ขจัดความโลภ การฝกสมาธิทางใจจะชวยดับความโมโหโกรธา และปญญา
จะชวยขับไลความโงเขลาใหสูญสิ้นไป
5. กิเลสตัณหาของมนุษยนั้นไมมีที่สิ้นสุด เหมือนคนกระหายน้ําที่ดื่ม
น้ําเกลือเขาไปไมอาจแกกระหายใหสมใจได และยิ่งดื่มก็ยิ่งกระหายมากขึ้น
คนเราก็เหมือนกัน ยิ่งพยายามที่จะสนองความพอใจใหตนเองก็ยิ่งจะ
ทําใหเกิดความไมรูจักอิ่ม ไมรูจักพอมากขึ้น
ความโลภของคนเราไมสามารถจะทําใหถึงจุดอิ่มตัวได และเมื่อไมได
ดังใจก็จะกอใหเกิดความทุกขใจอยางสาหัส จนบางครั้งถึงกับทําใหเสียสติ
ได
–84–

กิเลส
เพื่อที่จะสนองความตองการของตน ทําใหคนเราตองตอสูกัน กษัตริย
กับกษัตริย ขุนนางกับขุนนาง พอแมกับลูก พี่กับนอง เพื่อนกับเพื่อน ฯลฯตางคนตางก็จะแยงเอาสิ่งที่ตนตองการใหได จนบางครั้งถึงกับฆาฟนเอา
ชีวิต ซึ่งกันและกัน

คนเราทําลายชีวิตและอนาคตของตนเองเพื่อที่จะใหไดมาซึ่งสิ่งที่ตน
ปรารถนาดวยวิธีการตาง ๆ เชนลักขโมย ฉอฉล หลอกลวง ประพฤติผิดสามี
ภรรยา เมื่อถูกจับไดก็ตองทนทุกขทรมานกับคําประณามและตองรับโทษ

กิเลสตัณหากอใหเกิดบาปกรรมทั้งกาย วาจา ใจ ทําใหตองรับความ
ทรมานขณะเมื่อมีชีวิตอยูในโลกนี้ และเมื่อตายแลวก็ยังตองทนทุกขทรมาน
ชดใชกรรมอยูในนรกอีกดวย

6.

ในบรรดากิเลสโลกทั้งหลาย ตัณหาราคะ เปนกิเลสที่แรงกลามากที่สุด
–85–กิเลส
ตัณหาเปรียบเสมือนพื้นดินอุดมที่เพาะใหกิเลสอื่นเจริญงอกงามขึ้น
เหมือนปศาจรายที่เกาะกินความดีทั้งหลายในโลกจนสิ้น เหมือนงูเหาที่แฝง
กายอยูในสวนดอกไมและฉกกัดพนพิษใหแกผูที่มาแสวงหาแตความงาม
เหมือนเถากาฝากที่เลื้อยพันอยูบนตนไมใหญและดูดน้ําเลี้ยง
จนกระทั่ง
ตนไมนั้นตองเหี่ยวเฉาตายไป ตัณหาเลื้อยพันอยูในจิตใจมนุษยและดูดน้ําใจ
แหงความดีจนเหือดแหง ตัณหาเหมือนเหยื่อที่ปศาจรายตกเบ็ดลอไวใหคน
โงเขลาเบาปญญามาติดแลวก็ชักลากใหตกจมลงไปในโลกแหงความชั่ว

ถาเอาเลือดทากระดูกแหงที่ไมมีเนื้อติดอยูใหสุนัข มันก็จะกัดแทะ
จนกระทั่งเหนื่อยไปเอง ตัณหาราคะก็เชนกัน ไมไดใหคุณคาอะไรกับจิตใจ
ของเราเลย เหมือนกับกระดูกแหงที่ใหแกสุนัขฉันใดก็ฉันนั้น

ถาโยนชิ้นเนื้อใหสัตวราย 2 ตัว มันก็จะตอสูแยงชิ้นเนื้อกันจนไดรับ
บาดเจ็บ คนโงที่ถือคบเพลิงเดินตานลมก็จะถูกไฟลวก ตัณหาราคะจะทําให
คนเราบาดเจ็บและถูกไฟลวกเหมือนสัตวรายและคนโง

7. การปองกันรางกายภายนอกไมใหถูกศรพิษนั้นทําไดงายกวาการปองกัน
ไมใหใจถูกศรพิษ ความโลภ โกรธ หลง และความเห็นแกตัวเปรียบเสมือนศร
พิษภายในจิตใจที่กอใหเกิดความทรมานเจ็บปวดจนถึงแกชีวิต
–86–กิเลส
ถาใจของเราตกอยูใตอํานาจของความโลภ โกรธ หลง เราก็กลายเปน
คนโกหก หลอกลวงและใชวาจาดาทอหยาบคายตลบแตลง ซึ่งจะนําไปสู
การประกอบอาชญากรรม ลักขโมย และประพฤติผิดในกาม
กิเลสชั่วทางใจ 3 ทางวาจา 4 ทางความประพฤติ 3 ดังกลาวขางตนนี้
รวมกับเปนความชั่วราย 10 อยาง
เมื่อโกหกมุสาจนเคยตัวก็มักจะทําใหประพฤติชั่ว และเมื่อจะประพฤติ
ชั่วก็มักจะตองโกหกมุสาและเมื่อโกหกมุสาแลวก็จะทําใหสามารถประพฤติ
ชั่วไดอยางไมสะทกสะทานหรือละอายในบาปโลภ โกรธ หลง ราคะ ความอับโชค ความทุกขทั้งปวงเกิดขึ้นจาก
ความโงเขลา ความโงเขลาเปนพิษรายที่สุดสําหรับมนุษยยากที่จะหาอะไร
มาเปรียบได
8. จากกิเลสกอใหเกิดกรรม คือ การกระทํา จากกรรมกอใหเกิดผลแหง
ความทุกขทรมาน กิเลส กรรม ความทุกข เหมือนกงเกวียนกรรมเกวียนที่
หมุนเวียนไปมา
มนษยจึงไม
กงเกวียนกรรมเกวียนนี้หาจุดเริ่มหรือจุดจบไมได
สามารถจะหลุดพนจากการเวียนวายตายเกิด เมื่อตายไปแลวก็ตองเกิดใหม
เพื่อชดใชกรรมที่ทําไวในชาติกอนเรื่อยไปไมรูจบ
ไมอาจหลุดพน
วัฏสงสารได
–87–กิเลส
ระหวางที่เวียนวายอยูในวัฏสงสาร
ถาเราจะสามารถรวมเถาและ
กระดูกของรางตนที่เผาแลวจะไดปริมาณสูงราวภูเขาลูกหนึ่งและถารวม
ปริมาณของน้ํานมของมารดาที่ใหเราดื่มแลวจะไดมากกวาน้ําในมหาสมุทร
ถึงแมวาทุกคนจะมีธาตุแหงพุทธ แตก็ถูกฝงลึกอยูภายใตกิเลสโลกจน
ยากที่จะงอกเงยขึ้นมาได จึงเปนสาเหตุใหชีวิตมีแตความทุกขทรมานไมมีที่
สิ้นสุด ไมวาจะเกิดใหมกี่ชาติตอกี่ชาติก็ตาม

ตอนที่ 2ธรรมชาติของมนุษย
ตอนที่ 2ธรรมชาติของมนุษย

1. ธรรมชาติของมนุษยเหมือนพงหญาทึบที่หาทางบุกเขาไปถึงไดยาก
ถาเทียบกับธรรมชาติของสัตวแลว ฝายหลังนี้ยังเขาใจไดงายกวา แตเราจะ
สามารถจําแนกธรรมชาติของมนุษยอยางคราว ๆ ไดตามลักษณะเดน ๆ 4จําพวก คือจําพวกที่ 1 คือ พวกที่เชื่อฟงและปฏิบัติตามลัทธิที่ผิดดวยการทรมาน
ตัวเอง จําพวกที่ 2 คือ พวกที่ทําใหผูอื่นตองรับทุกขทรมานดวยการฆา ลักขโมย หรือกดขี่ขมเหงดวยวิธีการตาง ๆ อยางเหี้ยมโหด จําพวกที่ 3 คือ พวกที่ทําใหผูอื่นตองไดรับทุกขทรมานไปพรอม ๆ กับตัวเองดวย จําพวกที่ 4 คือพวกที่ไมทรมานตัวเองและยังชวยผูอื่นใหพนจากความทุกขทรมานดวย
พวกสุดทายนี้ คือ พวกที่ประพฤติปฏิบัติตามคําสอนของพระพุทธองค ไมอยูใตอํานาจกิเลสแหงความโลภ โกรธ หลง ไมฆาสัตวตัดชีวิต ไมลักขโมย
แตใชชีวิตอยูอยางสงบสุขดวยการแผเมตตาและใชปญญา
–88–กิเลส
2. เราสามารถแบงประเภทของมนุษยออกไดเปน 3 ประเภท คือ ประเภทแรก ไดแกคนที่โกรธงายแตหายชา เหมือนกับตัวอักษรที่ถูกสลักอยูบนหิน
ไมลบเลือนไปงาย ๆ ประเภทที่สอง คือ คนที่โกรธงายหายเร็ว เหมือนอักษร
ที่เขียนบนพื้นทราย ประเภทที่สาม คือ คนที่ไมสะทกสะทาน ไมใสใจตอ
การนินทาวารายหรือเรื่องไมสบอารมณตาง ๆ เหมือนกับอักษรที่เขียนลง
บนกระแสน้ําที่ไหลผานเรื่อยไปไมมีอะไรจะมาขวางกั้นรบกวนกระแส
อารมณที่บริสุทธิ์ได

นอกจากนี้แลว เรายังอาจจะแบงประเภทของมนุษยออกไดอีก 3ประเภท คือ หนึ่ง ไดแกประเภทที่มีนิสัยเยอหยิ่งจองหอง ทําอะไรก็หุนหัน
พลันแลน ไมมีความพอใจอะไรงาย ๆ เปนประเภทที่ดูนิสัยออกไดงาย สองเปนประเภทที่มีนิสยคอนขางเขาใจยากเพราะความเปนคนเงียบชางคิด และรอบคอบเหมือนน้ํานิ่งไหลลึก สาม ไดแกคนประเภทที่สามารถเอาชนะใจ
ตนเองไมใหตกเปนทาสของกิเลสตัณหาไดอยางเด็ดขาด เปนประเภทที่ไมมี
ใครจะสามารถเขาใจนิสัยไดเลย

เราอาจแบงมนุษยออกตามลักษณะตาง ๆ ไดหลายประเภทดังกลาว
ขางตน แตถึงแมวาจะเปนคนที่เขาใจไดยากเพียงไรก็ตาม พระพุทธเจา
เทานั้นที่เปนผูทรงพระปรีชาสามารถอานนิสัยใจคอและเขาใจจิตใจของ
พวกเขารวมทั้งทรงสอนพระธรรมวิเศษใหเหมาะแกจริตของแตละคนดวย
พระปรีชาในอุบาย
–89–กิเลส

ตอนที่ 3ชีวิตมนุษย
ตอนที่ 3ชีวิตมนุษย

1. มีนิทานเปรียบเทียบเรื่องหนึ่งเลาถึงชีวิตมนุษยวา
มีชายคนหนึ่ง
ลองเรือลงไปตามลําน้ําที่ไหลเชี่ยวกรากดวยความคะนอง คนที่อยูบนฝงคน
หนึ่งไดตะโกนหามวา “เลิกเลนสนุกดวยการแลนเรือไปตามลําน้ําที่มีแต
อันตรายเสียเถอะ เพราะทางขางหนามีที่ที่กระแสน้ําไหลเชี่ยวกรากและมี
น้ําวน นอกจากนี้ก็ยังมีสัตวรายเชนจระเขและปศาจอาศัยอยูดวย ถาไมเชื่อ
ยังขืนไปใหไดละก็จะไมรอดชีวิตกลับมาอีกแน”นิทานเรื่องนี้เปรียบ “กระแสน้ําเชี่ยว” กับตัณหาราคะ “ความคึก
คะนองในการลองเรือ” กับการตกอยูใตอํานาจของอารมณ “ตรงที่มี
กระแสน้ําเชี่ยวกราก” หมายถึง ความโกรธเกลียด ความทุกขในชีวิต
“น้ําวน” หมายถึง ความยินดีในตัณหาราคะ “ที่ที่มีจระเขและปศาจอาศัยอยู”คือ ความหายนะและความตายซึ่งเปนผลกรรมที่เกิดจากการปลอยตัวใหหลง
ระเริงอยูในกิเลสตัณหา สวน “คนที่รองเตือนอยูบนฝง” คือ พระพุทธเจา
นั่นเอง
นิทานอีกเรื่องหนึ่งเลาวา
ชายคนหนึ่งทําความผิดจนตองหนีการ
ติดตามจับกุมของเจาหนาที่จนกระทั่งไปสุดทางที่ปากบอน้ําเกาแหงหนึ่ง
เมื่อจวนตัวหมดหนทางหนี เขาจึงไตเถาวัลยปนลงไปหวังจะซอนตัวในบอ
น้ํานั้น แตระหวางที่ไตลงไปนี้เขาเห็นงูเหาตัวหนึ่งกําลังแผพังพานอยูที่กน
บอเขาจึงหอยตัวเกาะเถาวัลยอยูอยางนั้น ตอมาอีกสักครูมีหนู 2 ตัว ตัวหนึ่งขาว ตัวหนึ่งดํา กําลังกัดแทะเถาวัลยที่เขาเกาะอยู
–90–กิเลส
ถาเถาวัลยขาด เขาจะตองตกเปนเหยื่องูเหาและถึงแกความตาย แตทันทีที่เขาเหลือบมองขึ้นไปขางบน เขาสังเกตเห็นรังผึ้งรังหนึ่งมีน้ําผึ้งไหล
หยดลงมาเขาปากของเขาโดยบังเอิญ รสหวานอรอยของน้ําผึ้งทําใหเขาลืม
อันตรายของตัวเองจนหมดสิ้น

“ผูชายคนเดียว” ในเรื่องหมายถึง คนเราซึ่งเกิดมาก็ตัวคนเดียว เวลาตายก็ตายคนเดียว “เจาหนาที่ที่ตามไล” หรือ “งูพิษ” ก็คือ รางของคนที่เต็ม
ไปดวยกิเลส “เถาวัลย” ก็คือ ชีวิตของคน “หนู 2 ตัวขาวกับดํา” หมายถึง วันและคืนที่ผานไป “หยดน้ําผึ้ง” คือ ความยินดีในความสุขเฉพาะหนา

2. ยังมีนิทานอีกเรื่องหนึ่งเลาวา กษัตริยพระองคหนึ่ง ทรงเอางูพิษ 4 ตัวใสหีบแลวมอบใหคนเอาไปเลี้ยง กําชับวาถาคนเลี้ยงทําใหงูตัวใดตัวหนึ่ง
โกรธแมแตตัวเดียว จะตองถูกประหารชีวิต คนรับใชกลัวพระราชบัญชา
มากจึงทิ้งหีบแลวหนีไป

กษัตริยจึงสงเจาหนาที่ 5 คนออกติดตามจับ เจาหนาที่ทั้ง 5 คนได
ปลอมตัวแลวแกลงเขาไปตีสนิทหวังจะจับเปนกลับไปถวายกษัตริย แตคน
รับใชรูทันจึงหนีไปหลบซอนที่หมูบานอีกแหงหนึ่ง
–91–กิเลส
แตมีเสียงกระซิบจากสวรรคบอกเขาวา หมูบานนี้ไมมีคนอาศัยอยู
แลวและคืนนี้จะมีโจร 6 คนมาปลน เมื่อไดฟงดังนั้นเขาก็ตกใจมากจึงหนี
ตอไปอีกจนกระทั่งมาถึงที่ที่มีแมน้ําขวางกั้นหนาอยู
การขามแมน้ําที่มี
กระแส น้ําเชี่ยวกรากเชนนี้ไมใชของงาย แตเมื่อนึกถึงอันตรายที่จะถูกจับ
เขาจึงตัดสินใจตอแพขามแมน้ําจนสําเร็จ แลวเขาก็ไดพบความปลอดภัยและ
ความสงบสุขในที่สุด
“หีบใสงูพิษ 4 ตัว” หมายถึง ธาตุทั้ง 4 คือ ดิน น้ํา ลม ไฟ ซึ่งรวมกัน
เปนเลือดเนื้อรางกาย และรางกายนี้ก็เปนแหลงกําเนิดของกิเลสตัณหาซึ่ง
เปนศัตรูของจิตใจ ดังนั้นเขาจึงพยายามหลีกหนีจากรางของกิเลสนี้
“เจาหนาที่ 5 คนที่เขาไปตีสนิท” คือ เจตนารมณ สติสัมปชัญญะ
สัมผัส ฯลฯ ซึ่งเปนสวนหนึ่งของรางกายและจิตใจ
“ที่ซอนตัวที่ปลอดภัย” ก็คือ ประสาทสัมผัสทั้ง 6 “โจร 6 คน” คือวัตถุที่ประสาททั้ง 6 สัมผัสรู ดังนั้น เมื่อชายผูนี้มองเห็นภัยพิบัติที่จะเกิดขึ้น
จากประสาทสัมผัสทั้ง 6 เขาจึงไดหลบหนีตอไปอีก “แมน้ําที่ไหลเชี่ยว”หมายถึง ชีวิตที่วุนวายอลวนเต็มไปดวยกิเลสตัณหา
เมื่อเขาตอแพแหงคําสอนของพระพุทธองคแลวขามแมน้ําแหงโลกีย
วิสัยสําเร็จ เขาก็พบความสุขสงบใจ
–92–กิเลส
3. ในโลกนี้มีเหตุเภทภัย 3 อยางที่มารดาไมสามารถจะชวยชีวิตบุตร
หรือบุตรจะชวยชีวิตของมารดาได คือ อัคคีภัย อุทกภัย และโจรกรรมภัย แตเมื่อมีเหตุรายทั้ง 3 อยางนี้เกิดขึ้นโอกาสที่มารดาและบุตรจะชวยเหลือ ซึ่งกัน
และกันยังพอจะมีอยูบาง

แตในกรณีตอไปนี้คือเมื่อความเจ็บไขไดปวย ความชราภาพ และความตายมาถึงตัว มารดาก็ไมสามารถจะชวยบุตรและบุตรก็ไมสามารถชวย
มารดาใหรอดพนไปได

บุตรนั้นไมสามารถจะแกชราแทนมารดาได เชนเดียวกันมารดาไม
สามารถจะเจ็บปวยแทนบุตรของตนได
และเมื่อถึงเวลาตายก็ไมมีใคร
สามารถตายแทนกันไดถึงแมจะเปนแมลูกที่รักกันมากเพียงไรก็ตาม

4. ครั้งหนึ่งมีชายคนหนึ่งไดทําบาปไวมากในระหวางมีชีวิตอยูจึงตองตก
นรกและยมบาลไดถามเขาวา “ระหวางที่เจายังมีชีวิตอยู เจาไมไดพบเทวดา
3 องคดอกหรือ” ชายผูนั้นทูลตอบวา “ขาแตพระผูเปนเจา ขาพระพุทธเจา
ไมไดพบใครดังที่พระองคตรัสมานี้เลยพะยะคะ”–93–กิเลส
ยมบาลจึงตรัสถามวา “เจาไมไดพบชายชราหลังคอมเดินถือไมเทาบาง
ดอกหรือ” “พบพะยะคะ ขาพระพุทธเจาพบชายชราผูนั้นบอยทีเดียวพะยะ
คะ” เขาตอบ ยมบาลจึงตรัสกับเขาวา “เจาตองรับโทษทนทุกขทรมาน อยูใน
สภาพเชนนี้ก็เพราะเจาไมเฉลียวใจวาชายชราผูนั้นเปนทูตที่สวรรค สงมา
เตือนเจาใหเรงกลับตัวกลับใจมาประกอบกรรมดีกอนที่จะสายเกินการ
เพราะเจาเองก็จะตองแกชราไปตามวันเวลาเหมือนกัน”ยมบาลไดตรัสถามเขาตอไปวา “แลวเจาไมไดพบผูชายนาสงสาร ที่นอนเจ็บอยูตัวคนเดียวบางดอกหรือ” “พบพะยะคะ ขาพระพุทธเจาพบผูชาย
ที่อยูในสภาพเชนนี้หลายตอหลายครั้งทีเดียว” เขาตอบ “เจาไดพบทูตจาก
สวรรคในสภาพของชายที่เจ็บปวยที่มาเตือนใหเจาเรงระวังตัว เพราะเจาก็
ตองเจ็บปวยเหมือนกันแตเจาก็ไมไดเฉลียวใจ เจาถึงตองมาตกนรกรับกรรม
อยูเชนนี้”“เอา ถาอยางนั้นเจาไมไดพบคนตายบางดอกหรือ” ยมบาลถามตอไป
“พบหลายครั้งพะยะคะ” เขาตอบ “เจาไดพบทูตสวรรคที่มาเตือนเจาใหรูวา
วันหนึ่งเจาก็จะตองตายเชนกันใหเรงทําความดีเสียกอนที่จะสายเกินไป แตเจาก็ไมเฉลียวใจเจาจึงตองรับกรรมอยูในนรกอยูเชนนี้แหละ”5. นานมาแลว มีหญิงผูหนึ่งชื่อ กีสาโคตมี นางเปนภรรยาของเศรษฐีมั่ง
คั่งผูหนึ่ง แตตองกลายเปนคนเสียสติเพราะเสียใจในความตายของบุตรนอย
เธออุมศพบุตรของเธอออกจากบานเที่ยวไปตามบานตาง ๆ ขอรองใหผูคน
ชวยชีวิตลูกของเธอ
–94–กิเลส
แตไมมีผูใดสามารถชวยเธอได ในที่สุดอุบาสกผูเลื่อมใสในพระพุทธ
เจาผูหนึ่งไดแนะนําใหเธอไปเฝาพระพุทธเจาซึ่งขณะนี้ประทับอยูที่
อุทยานเชตวัน เธอจึงรีบอุมรางบุตรนอยไปเขาเฝาพระองคทันที
พระพุทธเจาทรงทอดพระเนตรดูนางอยูเงียบ ๆ สักครู จึงตรัสกับนาง
วา “โรคนี้ตองใชเมล็ดฝนรักษาถึงจะหาย เจาจงไปขอเมล็ดฝนมาจากใน
เมืองสัก 4-5 เมล็ด แตตองขอจากบานที่ยังไมเคยมีคนตายมากอนเลย”เมื่อไดรับฟงดังนั้น ผูเปนแมจึงรีบเขาไปในเมืองเพื่อหาเมล็ดฝนซึ่งหา
ไดไมยาก แตเมล็ดฝนจากบานที่ยังไมมีใครตายมากอนเลยนั้นหาไมไดเลย
นางจึงกลับมาเฝาพระพุทธองคเมื่อนางไดเห็นความสงบในพระพักตรของ
พระองค นางก็ไดสติเริ่มเขาใจความหมายที่พระองคตรัสกับนาง นางจึงได
ทําพิธีฝงศพบุตรนอยแลวถวายตัวเปนสาวกของพระพุทธองค

ตอนที่ 4ชีวิตที่หลงอยูในโลกียวิสัย
ตอนที่ 4ชีวิตที่หลงอยูในโลกียวิสัย

1. มนุษยในโลกนี้สวนมากเปนคนเห็นเเกตัว ไมมีความเห็นอกเห็นใจใคร ไมรูจักเผื่อแผความรักและใหความเคารพซึ่งกันและกัน นอกจากจะ
ทะเลาะเบาะแวง แกงแยงชิงดีกันในเรื่องเล็ก ๆ ที่ไมมีสาระ จึงทําใหชีวิตไม
มีความสุขและเต็มไปดวยความทุกขทรมาน
–95–กิเลส
ไมวาจะรวยหรือจนทุกคนกังวลถึงแตเรื่องเงินทองทรัพยสิน คนไมมี
ก็เปนทุกขที่ไมมี คนที่มีมากก็เปนทุกขอยากจะมีใหมากขึ้นไปอีกเพราะ
ความโลภไมมีที่สุดนั่นเอง

คนรวยมีที่ดินก็เปนหวงที่ดิน มีบานก็เปนหวงบานและทรัพยสมบัติ
ทั้งหลายวาจะถูกไฟไหม จะถูกโจรปลน จะถูกจับตัวไปเรียกคาไถ ฯลฯ เปนแตเมื่อถึงเวลาตายเขาก็ตองเดินไปสู
หวงทรัพยสินจนกระทั่งเวลาตาย
หนทางแหงความตายตัวคนเดียว ไมมีใครจะติดตามไปเปนเพื่อนดวย

สวนคนที่จนก็ตองทนทุกขทรมานกับความมีไมพอ อยากไดโนนไดนี่
อยากไดบานไดที่ดินสารพัด เพราะความอยากจึงทําใหคิดมาก เมื่อไมไดดัง
ใจก็เกิดทุกขตองทนทรมานทําใหชีวิตสั้น โลกทั้งโลกดูเหมือนวาจะเปน
ศัตรูกับเขา จนแมกระทั่งเวลาตายก็ตองตายอยางโดดเดี่ยว หนทางไปสูความ
ตายของเขาชางเปลาเปลี่ยวและไกลสุดหลาฟาเขียวทีเดียว

2.

ในโลกนี้มีความชั่วอยู 5 อยาง คือ–96–กิเลส
หนึ่ง มนุษยหรือแมกระทั่งแมลงเล็ก ๆ ตางเขนฆากันและกันเพื่อ
ความอยูรอดสอง พอแมกับลูก พี่กับนอง สามีกับภรรยา และญาติกับญาติ ทุกคน
ตางอยากเปนใหญในบาน มีความเห็นแกตัว เอารัดเอาเปรียบกัน หลอกลวงกัน ปากกับใจไมตรงกัน หาความจริงใจไมไดสาม ความคิดและความประพฤตินอกลูนอกทางของชายและหญิง ซึ่งบางครั้งเปนสาเหตุใหเกิดการทะเลาะเบาะแวง การตอสู ความอยุติธรรม
ความคดสี่ คนเรามักจะไมคิดทําดีตอกัน แตกลับเอาอยางการกระทําชั่วซึ่งกัน
และกัน เชน โกหกหลอกลวง วาราย นินทา ทํารายจิตใจซึ่งกันและกัน
ไมใหความคารวะกัน และมักสําคัญตนวาเหนือกวาผูอื่นอยูเสมอหา คนเรามักจะเกียจครานและละเลยหนาที่การงาน ไมรูจักแมแตจะ
ทําความดี หรือมีความกตัญูรูคุณ แตถูกกระตุนดวยความโลภแตเพียงอยาง
เดียว กอใหเกิดความเดือดรอนแกผูอื่น บางครั้งถึงกับกอกรรมชั่วที่นา
หวาดหวั่น
–97–กิเลส
3. คนเราควรจะรักเพื่อนมนุษยดวยกันและสงเคราะหกันและกัน แตตรงกันขามคนเรามักจะแกงแยงชิงดีกันเกลียดชังกันแมเพียงเพื่อ
ผลประโยชนเพียงเล็กนอย โดยหารูไมวาความเกลียดชังนี้นับวันก็ยิ่งเปน
แผลลึกและกวางมากขึ้นทุกทีจนกลายเปนความอาฆาต
ความรูสึกเกลียดชังอาฆาตกันนี้ไมมีวันลบเลือนไปไดงาย ๆ มีแตจะ
กลับเพิ่มพูนทับถมและฝงลึกอยูในใจตลอดไปไมวาจะตายแลวเกิดใหมอีกกี่
ชาติตอกี่ชาติ
คนเราเกิดมาในโลกแหงกิเลสโลกียนี้แตเพียงคนเดียว เวลาตายก็ตาย
คนเดียว เมื่อตายแลวก็ตองรับโทษสนองกรรมชั่วที่ตนไดทําไวดวยตัวเองไม
มีใครจะมารับแทนใหได
กรรมดีและกรรมชั่วมีผลตอบสนองที่ตางกัน
ผลของกรรมดีคือ
ความสุข
แตผลของกรรมชั่วคือความทุกขทรมานจะเปนอื่นไปไมได
ฉะนั้นผูที่ประกอบกรรมเชนใดก็มักจะไดรับผลตอบสนองเชนเดียวกัน
4. เมื่อเวลาผานไปเราก็มักจะรูสึกถึงความรุนแรงของกิเลสและความ
ทุกขทรมานทั้งปวงมากขึ้น แตก็ไมสามารถจะหนีหรือกําจัดใหหมดไปได
จึงกอใหเกิดความหงุดหงิด ไมสบายใจ ซึ่งเปนสาเหตุใหเกิดการทะเลาะ
เบาะแวงและความยุงยากทั้งปวง จนไมสามารถที่จะกลับไปยังหนทางแหง
ความจริงได การที่ตองทนทุกขทรมานอยูในบวงบาปดังกลาว ทําใหไมอาจ
มีชีวิตที่ยืนยาวไดมักจะตายเสียกอนที่จะถึงเวลาอันสมควร
–98–กิเลส
ผลกรรมที่คนเรากอขึ้นนี้ผิดวิถีของธรรมชาติและผิดศีลธรรม จึงตอง
ไดรับผลรายตอบสนองทั้งในชาตินี้ขณะเมื่อยังมีชีวิตและเมื่อตายแลวใน
ชาติตอไป

เปนความจริงที่วาทุกสิ่งทุกอยางในโลกนี้ไมมีอะไรเที่ยงแทแนนอน
ไมมีอะไรที่จะใหเรายึดเหนี่ยวหรือเปนที่พึ่งใหเราไดตลอดไป ทุกอยางเปน
อนิจจัง จึงเปนที่นาสลดใจมากถาคนเราลืมความจริงขอนี้เสีย แลวมัวหลง
เพลิดเพลินอยูกับโลกียวิสัยอยางไมมีที่สิ้นสุด

5. สภาพที่เต็มไปดวยกิเลสโลกียนี้เปนสภาพที่แทจริงของโลกเราผูที่ไม
รูจักทําความดีจะตองทนทุกขทรมานเพราะกรรมชั่วที่ตนไดประกอบไว
ตองชดใชบาปกรรมที่ตามมาสนอง

คนเรามักทําตามใจตัวเองโดยไมเอื้อเฟอเผื่อแผผูอื่น ปลอยใหกิเลส
ตัณหาเขามามีอํานาจครอบงํา ทําใหตองทนทุกขทรมานอยางไมมีที่สิ้นสุด

6. ดังนั้นในขณะที่อายุยังนอยและแข็งแรงอยู เราจึงควรตัดขาดความ
ผูกพันในกิเลสทางโลกใหหมดสิ้นแลวเรงแสวงหาหนทางแหงการหลุดพน
ซึ่งเปนหนทางเดียวที่จะนําความสุขที่แทจริงมาให
–99–กิเลส
อยางไรก็ตาม ยังมีคนอีกมากที่ไมเชื่อในเรื่องกฎแหงกรรมที่วาทําดีไดดี ทําชั่วไดชั่ว ไมเชื่อวาผลกรรมดีหรือชั่วที่ทําไวในชาตินี้จะติดตามไป
สนองในชาติหนาดวย

คนเหลานี้มักจะรองไหคร่ําครวญกับความทุกขทรมานที่ตนประสบ
อยูเฉพาะหนาเทานั้นเพราะความหลงเขาใจผิด รูเทาไมถึงการณและความโง
เขลา จึงไมไดเฉลียวใจเลยวาความทุกขทรมานที่กําลังไดรับอยูนั้นเปนผล
กรรมที่ตนไดกอไวตั้งเเตชาติกอนนั้นเอง

ทุกสิ่งทุกอยางในโลกนี้ลวนเปนอนิจจัง มีเกิดมีดับ มีการเปลี่ยนแปลง
อยูตลอดเวลา ไมมีใครจะสามารถคาดการณลวงหนาได แตคนเรามักลืม
ความจริงขอนี้มัวแตหลงทุกขโศกเสียใจกับความไมแนนอนของชีวิต เพราะ
มีกิเลสแหงความโลภ ความโงเขลา เห็นแกตัว ไมเชื่อฟงคําสอนที่ถูก ไมเคย
คิดจะทําความเขาใจในคําสอนของพระพุทธองค นอกจากจะยอมเปนทาส
แหงกิเลสตัณหาเห็นแตประโยชนปจจุบันเทานั้น

7. มนุษยเราตองเวียนวายตายเกิดอยูในวัฏสงสารไมรูกี่ชาติตอกี่ชาติ
มาแลว และยังคงตองเวียนวายตายเกิดเชนนี้อีกตอไปอยางไมมีที่สิ้นสุด แตเคราะหดีที่ในโลกนี้ยังมีพระธรรมคําสอนของพระพุทธองคใหเราไดพึ่งพิง
และชวยบรรเทาความทุกขใหแกเรา
–100–กิเลส
ดังนั้นเราจึงควรใชสติปญญาคิดพิจารณาใหดี ควรทําใจใหบริสุทธิ์
หลีกเลี่ยงความโลภและกิเลสชั่วรายทั้งหลาย และมุงประกอบแตความดี
โชคดีที่พวกเรายังมีโอกาสไดรับฟงพระธรรมคําสอนของพระพุทธ
องค เราจึงมีความศรัทธาและมีความหวังที่จะไปเกิดในดินแดนของพระองค
และเมื่อเราไดรับฟงคําสอนของพระองคแลวเราก็ไมควรปลอยตัวใหตกเปน
ทาสของกิเลสตัณหาหรือความชั่วรายทั้งหลายและก็ไมควรจะเก็บงําความรู
ในพระธรรมคําสอนนั้นไวแตเฉพาะตน แตควรมุงปฏิบัติตามและถายทอด
ความรูนี้ตอไปใหผูอื่นดวย

–101–บทที่ 5พุทธานุเคราะห
บทที่ 5พุทธานุเคราะห

ตอนที่ 1ปฏิญาณของพระอมิตาภพุทธเจา
ตอนที่ 1ปฏิญาณของพระอมิตาภพุทธเจา

1. ดังที่ไดกลาวมาแลววา การที่จะตัดกิเลสตัณหาใหหมดสิ้นไปนั้นไมใช
สิ่งที่จะกระทําไดงาย ๆ ยิ่งกวานั้นยังมีผลกรรมที่ไดทําไวในชาติกอน ๆสะสมอยูมากราวภูเขาเลากา เปนภาระที่จะตองสะสางใชหนี้กรรมกัน ดังนั้น
ถึงแมเราทุกคนจะมีธาตุแหงความเปนพุทธอยูในตัว ก็ไมใชของงายที่เราจะ
บรรลุถึงความเปนพุทธที่แทจริงได
พระพุทธเจาทรงตระหนักเห็นความจริงขอนี้ดี พระองคจึงไดจุติมาใน
ชาติของพระโพธิสัตว
เพื่อโปรดสัตวโลกทั้งหลายใหพนจากความทุกข
ทรมานทั้ง ๆ ที่มีอุปสรรคขวางกั้นมากมาย พระองคก็มิไดทรงยอทอ แตทรง
ตั้งปฏิญาณไว 10 ประการวาถึงแมวาพระองคเองจะบรรลุถึงซึ่งความเปน
พระพุทธเจาแลวก็ตาม แตถาพระองคไมสามารถปฏิบัติตามสัตยปฏิญาณทั้ง
10 ประการนี้ใหสําเร็จลุลวงไปแลว พระองคก็ยังไมอาจพบหนทางแหง
ความหลุดพน คือ การตรัสรูเห็นแจงได
ปฏิญาณทั้ง 10 ประการนั้น คือ(1) “ถาสรรพสัตวทั้งหลายที่ไดเกิดมาในดินแดนแหงพุทธ แตยังไม
อาจบรรลุถึงซึ่งความเปนพุทธ”–102–

พุทธานุเคราะห
(2) “ถาแสงแหงพระธรรมยังฉายรัศมีไปไมทั่วทุกมุมโลก”(3) “ถาเราไมสามารถโปรดสัตวโลกทั้งหลายไดเปนจํานวนมากจน
นับไมถวนทั้ง ๆ ที่ใชเวลาตลอดชั่วชีวิต”(4) “ถาพระพุทธเจาทั้งหลายที่สิงสถิตอยูทั่วสิบทิศยังไมแซซรอง
สรรเสริญนามของเรา”(5) “ถาผูคนทั่วทั้งสิบทิศยังไมศรัทธาเลื่อมใส ไมเกิดความปรารถนา
ที่จะมาเกิดใหมในดินแดนแหงพุทธ และแมจะออกปากกลาว สรรเสริญนาม
ของเราสิบครั้งแลวก็ยังไมไดมาเกิดใหมในดินแดนของเรา”(6) “จนกวาผูคนทั้งหลายตลอดสิบทิศจะเกิดศรัทธาแสวงหาหนทาง
แหงการตรัสรู ประพฤติและปฏิบัติชอบในคุณธรรมและปรารถนาที่จะมา
เกิดใหมในดินแดนแหงพุทธเมื่อถึงวาระสุดทายแหงชีวิตก็ไดประจักษใน
การปรากฏองคของพระโพธิสัตวทั้งหลายที่มาตอนรับใหมาสูดินแดน
บริสุทธิ์แหงนี้”–103–พุทธานุเคราะห
(7) “จนกวาผูคนทั้งหลายจะไดยินนามของเรา ใฝฝนปรารถนาที่จะ
มาเกิด ณ ดินแดนของเราดวยการสรางสมคุณความดีไวและไดมาเกิดใหม
สมตามความตั้งใจ”(8) “จนกวาทุกคนที่จะเกิดมาในดินแดนบริสุทธิ์ของเราและมี
โอกาสที่จะไดบรรลุเปนพระพุทธเจาในภพชาติตอไป นอกเหนือจากนี้ พวกเขาเหลานั้น ยังเปนผูตั้งมั่นอยูบนพื้นฐานของคําสัตยปฏิญาณของตน เปนผู
ที่สวมเกราะแหงมโนปณิธานอันยิ่งใหญเพื่อปวงชน
มุงมั่นฝาฟนเพื่อ
ประโยชนและความสงบสุขของโลก ผูที่จะนําพามนุษยอีกนับไมถวนไปสู
การตรัสรูธรรมและปลูกฝงคุณความดีแหงความเมตตากรุณาอันยิ่งใหญ”(9) “จนกวาผูคนทั้งหลายจะไดรับแสงสวางแหงคุณธรรม ความเมตตากรุณาของเราที่ชวยยอมใจและกายใหสงบบริสุทธิ์หลุดพนจากโลกีย
วิสัย”(10) “จนกวาผูคนทั้งหลายจะรูจักนามของเรา ไดเรียนรูถึงความจริง
แหงชีวิต คือ การเกิด การดับ มีปญญารูแจง มีจิตใจบริสุทธิ์สงบไมหวั่นไหว
ตอกิเลสและความทุกขทรมานที่เกิดขึ้นในโลก”“เราไดตั้งสัตยปฏิญาณไวดังนี้และถาไมสามารถปฏิบัติตามปฏิญาณ
ทั้งหมดนี้ใหลุลวงไปละก็
เราก็ไมอาจบรรลุถึงความเปนพระพุทธเจาได
ขอใหเราไดเปนเจาของแสงสวางแหงปญญาที่ไมมีขอบเขตจํากัด ที่จะชวย
ปลดเปลื้องความทุกขและชี้หนทางแหงพระธรรมวิเศษแกสัตวโลกทั้งหลาย”–104–

พุทธานุเคราะห
2. ดวยปณิธานอันแรงกลานี้
พระองคไดสรางสมคุณธรรมมาเปน
เวลานานเหลือคณานับ ทรงสรางดินแดนบริสุทธิ์แหงพุทธและสถิตยอยูใน
ดินแดนแหงความสุขสงบนี้ เพื่อชวยชี้หนทางแหงความหลุดพนแกสัตวโลก
ทั้งหลาย
ดินแดนบริสุทธิ์ที่ซึ่งไมมีความทุกขทรมานแหงนี้เปนดินแดนแหง
ความสงบและสันติสุขที่แทจริง อาหาร เครื่องนุงหม และสิ่งสวยงามทุกสิ่ง
จะปรากฏมาตามใจปรารถนา
เมื่อกระแสลมพัดผานตนไมที่เต็มไปดวย
เพชรนิลจินดาก็จะเกิดเสิยงกังวานแหงพระธรรมคําสอน
ดังเสียงดนตรี
ไพเราะ ทําใหจิตใจของผูที่ไดรับฟงผองแผวบริสุทธิ์
ในดินแดนแหงนี้มีดอกบัวหลายหลากสีบานสงกลิ่นหอมกรุน ดอกบัว
แตละดอกมีกลีบดอกมากมายสองประกายรัศมีงดงาม รัศมีจากแตละดอกแต
ละสีลวนแตชวยสองใหปญญาและจิตใจสวางเห็นแจงในพระธรรมวิเศษ กอใหบังเกิดความสุขสงบใจแกผูที่ไดพบเห็น
3. ขณะนี้พระพุทธเจาทั้งหลายทั่วทั้งสิบทิศก็แซซรองกลาวสรรเสริญ
พระนามของพระพุทธองค
ผูใดที่ไดยินพระนามของพระองคจะบังเกิดความปติยินดี เลื่อมใส
ศรัทธาในพระองค และจะไดมาเกิดใหมในดินแดนมหัศจรรยของพระองค
–105–

พุทธานุเคราะห
ผูที่ไดมาเกิดใหมในดินแดนบริสุทธิ์จะมีชีวิตมียั่งยืนเปนอมตะจะมี
จิตใจที่เปยมไปดวยความเมตตากรุณาตอผูที่ตกทุกขไดยากเกิดความ
ปรารถนาที่จะยื่นมือเขาไปชวยเหลือผูอื่นใหพนจากความทุกขทรมาน
ดังเชนที่พระพุทธเจาทรงกระทําอยู

จิตใจที่เปยมลนดวยความเมตตากรุณาปรารถนาจะชวยผูอื่นใหพน
ทุกขนี้ จะชวยใหผูนั้นหลุดพนจากความผูกพันทางโลกและประจักษถึง
ความไมเที่ยงแทแนนอน คือ อนิจจังแหงชีวิต ยอมเสียสละตนเพื่อ
ประโยชนสุขของมวลชนทั้งหลาย และในขณะเดียวกันเพื่อความสุขของ
ตนเองที่ไดหลุดพนจากบวงกิเลสและความผูกพันในโลกียวิสัย

เราจะตระหนักดีถึงความทุกขในโลก และในขณะเดียวกันก็รูวาพุทธา
นุเคราะหนั้นไมมีขอบเขตจํากัด จิตใจของผูที่ไดมาเกิดในดินแดนนี้จะเปน
อิสระ ไมวาจะไปหรือมา จะหยุดอยูกับที่หรือจะกาวไปขางหนา ไมมีเขาไม
มีเรา แตมักจะผูกพันอยูกับผูที่ตกทุกขไดยากดังที่พระพุทธเจาทรงแผเมตตา
อยูดังนั้น ถาผูใดไดยินพระนามของพระองคก็จะบังเกิดศรัทธาที่จะเอย
พระนามของพระองค และไดรับการแผเมตตาจากพระองค ถึงแมวาจะตอง
ฝาเปลวไฟที่ลุกโชนเผาโลกอยูเพื่อที่จะเขาไปฟงคําสอนของพระองคก็ตาม
ก็ควรยินดีและศรัทธาพรอมที่จะปฏิบัติตามพระธรรมคําสอนนั้น
–106–พุทธานุเคราะห
ถาคนเรามีความปรารถนาอยางแรงกลาที่จะบรรลุถึงการตรัสรูก็
จะตองยึดพุทธานุภาพเปนที่พึ่ง เพราะถาปราศจากพุทธานุภาพแลวสามัญ
ชนก็ไมอาจที่จะบรรลุถึงการตรัสรูได

4. ขณะนี้พระพุทธเจา (พระอมิตาภพุทธเจา) ไมไดอยูหางไกลจากตัวเราเลย ถึงแมวาดินแดนแหงพุทธจะอยูไกลสุดหลาก็ตาม พระพุทธเจาทรงสถิต
อยูในใจของคนที่ระลึกถึงพระองคเสมอ

เมื่อใดที่เรานึกถึงพระองคกจ็ ะปรากฏพระวรกายที่เปลงรัศมีสีทองงาม
รุงโรจน และแบงภาคใหเห็นถึง 8 หมื่น 4 พันภาค แตละภาคจะมีรัศมีแผ
กระจายโดยรอบถึง 8 หมื่น 4 พันรัศมี แตละรัศมีจะสองประกายสวางไสว
ไปรอบกายผูที่เอยพระนามของพระองคไมใหตกอยูในความมืด

ดวยการเพงมองพระพุทธรูป
เราก็จะสามารถเขาถึงพระทัยของ
พระองคซึ่งเปยมลนไปดวยพระเมตตาคุณตอมนุษยทุกผูไมเวนแมแตผูที่โง
เขลาหรือผูที่หลงลืมพระองค
–107–พุทธานุเคราะห
ผูที่ศรัทธาในพระองคจะมีโอกาสบรรลุถึงพระองค เปนอันหนึ่งอัน
เดียวกับพระองค เพราะพระพุทธเจาทรงสถิตอยูทุกหนทุกแหง ใครก็ตามที่
รําลึกถึงพระองค พระองคก็จะเขามาสถิตในจิตใจของผูนั้นทันที
เมื่อใดที่ใครก็ตามรําลึกถึงพระพุทธเจาเขาผูนั้นจะมีจิตใจดังเชน
พระพุทธเจา คือมีความบริสุทธิ์และสงบ
ดังนั้น ผูที่มีจิตใจบริสุทธิ์และมีศรัทธาที่แทจริง ก็เทากับวา จิตใจของ
เขาคือจิตใจของพระพุทธเจานั่นเอง
5. พระพุทธเจามีรูปลักษณหลายอยาง จะปรากฏใหเห็นประจักษตาม แตความสามารถที่จะเขาถึงพระองคของแตละบุคคล
พระพุทธเจาสถิตอยูทั่วทุกหนทุกแหงในโลกและเปนนิรันดรทรง
ปรากฏพระองคใหประจักษแกสัตวโลกในปรากฏการณธรรมชาติ ในเวหาหาว มาเขาดลใจ หรือปรากฏในรางของมนุษย
ใครก็ตามที่เพงจิตรําลึกถึงพระองคก็จะไดนมัสการพระองคสมดัง
ความปรารถนา พระองคจะปรากฏองคพรอมดวยพระโพธิสัตว 2 องค คือพระอวโลกิเตศวร (Avalokitesuara) และพระมหาสถามปราปตโพธิสัตว
(Mahasthama-prapta)–108–พุทธานุเคราะห
พระพุทธเจาทรงปรากฏองคในรางตาง ๆ อยูทั่วทุกแหงในโลก
เพื่อใหผูที่เลื่อมใสศรัทธาในพระองคไดประจักษ แมเพียงแตคิดวาไดเห็น
รางแปลงของพระองคแลวเทานั้นก็จะบังเกิดความปติยินดี และเปยมลนดวย
ความสุข
และถามีบุญพอสามารถเห็นและนมัสการรางที่แทจริงของ
พระองคแลวละก็จะยิ่งบังเกิดความสุขและสงบในดวงใจอยางหาที่เปรียบ
ไมได

6. น้ําพระทัยของพระองคทรงเปยมดัวยพระเมตตาคุณและปญญาคุณอัน
ยิ่งใหญที่สามารถโปรดสัตวทั้งปวงใหพนทุกขได

ผูที่ประกอบกรรมชั่วไปเพราะความโงเขลา มีหัวใจเต็มไปดวยกิเลส
แหงความโลภ โกรธ หลง ใชวาจาในทางที่ผิด คือ พูดปด หลอกลวง ดาทอ
ผูอื่น ทํารายรางกายผูอื่นจนถึงแกชีวิต ลักขโมย ประพฤติผิดในกาม ฯลฯกรรมชั่วรายเหลานี้จะเปนบาปติดตัวไปใหตองทนทุกขทรมานอยางไมมีที่
สิ้นสุด

เมื่อถึงวาระสุดทายของชีวิต ถามีมิตรที่ดีมาแนะนําวา “ทานกําลัง
จะตองตายอยางทรมานจนไมมีแมแตกําลังใจที่จะนึกถึงพระพุทธเจา แตทาน ก็ควรจะเอยขานพระนามของพระองค”–109–

พุทธานุเคราะห
การสวดทองพระนามของพระองคดวยความจริงใจแตละครั้งนั้น จะชวยใหบาปหนักที่ทําไวหมดสิ้นไป ชวยใหไมตองหลงเวียนวายอยูในโลก
แหงอเวจี
ถาเพียงแตการเอยปากสวดทองพระนามของพระองคจะใหผลถึงเพียง
นี้แลว การใหความนับถือศรัทธาพระองคดวยความจริงใจจะไดบุญกุศล
ยิ่งใหญเพียงใดเลา
ผูที่สามารถสวดทองพระนามของพระองค เมื่อตายแลวก็จะไดพบกับ
พระโพธิสัตว 2 องค คือ พระโพธิสัตวแหงพระเมตตาคุณและพระโพธิสัตว
แหงพระปญญาคุณ
ซึ่งจะมารับวิญญาณและนําทางไปสูดินแดนของ
พระพุทธเจาที่ซึ่งวิญญาณของเขาจะไดเกิดใหมอยางบริสุทธิ์ผุดผองดังสีของ
ดอกบัวขาว
ดังนั้น ทุกคนจึงควรทองจําบทสรรเสริญพระนามของพระองคใหขึ้นใจ และมีศรัทธาในพระองคผูประทานแสงสวางและชีวิตที่เปนอมตะดวย
ความจริงใจ

ตอนที่ 2ดินแดนบริสุทธิ์แหงพระพุทธเจา
ตอนที่ 2ดินแดนบริสุทธิ์แหงพระพุทธเจา

1. พระพุทธเจาทรงสถิตอยูในดินแดนนี้เพื่อประกาศสัจธรรมโปรดสัตว
โลกทั้งหลาย ผูที่อยูในดินแดนบริสุทธิ์นี้จะไมรูจักความทุกข แตจะใช
ชีวิตอยูอยางสุขสําราญในวิมานสวรรคแหงนี้
–110–พุทธานุเคราะห
ตอนกลางวิมานจะมีสระน้ําขนาดใหญสรางดวยมณี 7 ชนิด มีน้ําใส
บริสุทธิ์ มีหาดทรายทองในสระจะมีดอกบัวขนาดใหญเทาลอเกวียนบาน
สะพรั่งสองประกายหลายหลากสี ประกายสีฟาจากดอกที่มีสีฟา ประกายสี
เหลืองจากดอกที่มีสีเหลือง ประกายแดง ขาวจากดอกแดงและขาว สงกลิ่น
หอมตลบอบอวลไปทั่วรอบ ๆ บริเวณสระน้ํามีพลับพลาอยูหลายหลังสรางดวยจินดามณี 4ชนิด คือ เงิน ทอง มณีสฟี า แกวผลึก มีบันไดหินออนทอดลงไปยังสระน้ํา
นอกจากนั้นยังมีศาลาที่ทอดยื่นไปในสระมีมานบังตาที่ประดับดวยมณี มีคา
นานาชนิด รอบ ๆ มีหมูไมดอกไมหอมนานาพันธุบานสะพรั่งสงกลิ่นหอม
ตลบนอกจากความงดงามบนพื้นดินแลว
บนฟาก็มีเสียงดนตรีสวรรค
บรรเลงอยางไพเราะตลอดเวลาและยังมีกลีบดอกไมหลากสีที่โปรยปรายลง
มาจากสวรรคถึง 6 ครั้งทั้งกลางวันและกลางคืน ผูท่อี ยูในดินแดนนี้ก็จะเก็บ
รวบรวมกลีบดอกไมนี้ใสพานไปบูชาพระพทธเจาที่สถิตอยูในดินแดนอื่น
ซึ่งมีจํานวนอีกนับไมถวน

2. ในวิมานแหงนี้ยังมีนกนานาพันธุทั้งหงสขาว นกยูง นกแกว ฯลฯ และนกเล็ก ๆ อีกเปนจํานวนมาก ที่สงเสียงรองอันไพเราะสรรเสริญองค
พระพุทธเจาและประกาศพระธรรมของพระองค
–111–

พุทธานุเคราะห
ผูที่ไดฟงเสียงรองอันไพเราะของนกเหลานี้แลวจะรําลึกถึงคําสอน
ของพระพุทธเจา เพิ่มความศรัทธาและบังเกิดความปติยินดีที่ไดรับฟงคํา
สอนนั้นอีก มิตรสัมพันธที่มีตอผูที่ไดรับฟงและศรัทธาในคําสอนเดียวกันที่
อยูในดินแดนตาง ๆ ก็จะยิ่งกระชับแนนแฟนขึ้นอีก
เมื่อกระแสลมพัดผานหมูไมมีคานานาพันธุไปกระทบกับมานที่
ประดับดวยแกวจินดาที่พลับพลาจะเกิดเสียงกังวานนาฟงดังเสียงดนตรี
ผูที่ไดยินเสียงดนตรีสวรรคที่สะทอนมาแผว ๆ นี้จะรําลึกถึง
พระพุทธเจาพระสัจธรรมของพระองคและพระสงฆสาวกทั้งหลาย สิ่งที่
ประเสริฐและมีความงดงามวิเศษสุดมีพรอมอยูที่ดินแดนแหงพุทธนี้
3. เหตุที่เรียกพระพุธเจาในแดนสุขาวดีนี้วา
พระอมิตาภพุทธเจาซึ่ง
แปลวา พระผูมีแสงสวางหาประมาณมิได มีอายุนับประมาณมิไดก็เพราะ
พระองคทรงแสดงสัจธรรมวิเศษที่เปลงรัศมีใหแสงสวางสองไปทั่วทุก
สารทิศ และทรงมีพระเมตตาคุณมหาศาลไมรูที่สิ้นสุดไมวาพระองคจะเสด็จ
อุบัติขึ้นในโลกกี่ภพตอกี่ภพก็ตาม
นอกจากนั้นผูที่ไดไปเกิดในดินแดนของพระองคโดยไมกลับไปหลง
เวียนวายในวัฏสงสารอีกนั้น ก็มีจํานวนหาที่ประมาณมิได
สวนผูที่พระองคทรงโปรดชวยใหรูสึกตัวตื่นขึ้นจากความเมามัวและ
ไดพบกับชีวิตใหมนั้นก็มีจํานวนนับไมไดอีกเชนกัน
–112–

พุทธานุเคราะห
ดังนั้นถาเราสามารถกําหนดจิตมุงระลึกถึงพระองคไมวาจะเปนเพียง
วันเดียวหรือตลอด 7 วันก็ตามไดโดยไมถูกทําลายสมาธิละก็ เมื่อถึงวาระ
สุดทายแหงชีวิตพระพุทธเจาและเทพยดาทั้งหลายจะประจักษใหเห็นและรับ
ดวงวิญญาณของผูนั้นใหไปเกิดใหมในดินแดนของพระองค
ใครก็ตามที่ไดยินพระนามของพระองคและเกิดความเลื่อมใสศรัทธา
ในพระองค เขาผูนั้นจะสามารถพบหนทางแหงการรูแจงหรือการตรัสรูได

–113–

วิธีปฏิบัติเพื่อบรรลุหนทางแหงนิพพาน

วิธีปฏิบัติเพื่อบรรลุหนทางแหงนิพพาน

บทที่1หนทางแหงนิพพาน
บทที่1หนทางแหงนิพพาน

ตอนที่ 1การทําใจใหบริสุทธิ์

ตอนที่ 1การทําใจใหบริสุทธิ์

1. คนเรามักมีกิเลสธุลีเปอนติดอยูในใจ เปนสาเหตุใหตองหลงงมงาย
และทนทุกขทรมาน วิธีที่จะกําจัดกิเลสธุลีเหลานี้ใหหมดไปไดนั้นมีอยู 5ประการ คือหนึ่ง การเห็นชอบการมองในทางที่ถูก เขาใจแยกเหตุและผล รูวา
ความทุกขทรมานทั้งหลายมีสาเหตุมาจากกิเลสในใจ ถากําจัดกิเลสใหหมด
สิ้นไปได ผลคือ ความทุกขทรมานก็จะไมเกิดขึ้น
ถามองอะไรผิด ๆ แลวก็จะเกิด “ตน” การถือวาตัวตนมี ทําใหเกิด
กิเลส ทําใหลืมความจริง ในเรื่องกฎเกณฑของเหตุและผล เปนเหตุใหตอง
หลงเวียนวายอยูในวัฏสงสารสอง การรูสึกชอบ คนเราสามารถจะหลีกเลี่ยงการเห็นผิดดวยการ
ควบคุมจิตใจและอารมณ เมื่อจิตใจมีความบริสุทธิ์แลวก็สามารถตัดความ
อยากในรูป รส กลิ่น เสียง สัมผัส ซึ่งเปนสาเหตุใหเกิดกิเลสตัณหาใหหมด
สิ้นไปได
–116–

หนทางเเหงนิพพานสาม การดําริชอบ ความคิดที่มีตอปจจัยที่จําเปนตอการดํารงชีวิต คืออาหาร เครื่องนุงหม วาไมใชบริโภคเพื่อความสุขสําราญหรือความฟุงเฟอ
ควรบริโภคอาหารแตพอสมควรเพื่อใหรางกายแข็งแรงพอที่จะบําเพ็ญเพียร
เพื่อหาหนทางแหงการตรัสรู เครื่องนุงหมก็ใชประโยชนเพียงปองกันความ
รอนหนาวและปกปดรางกายเทานั้น ถาคิดชอบไดเชนนี้ก็จะไมเกิดกิเลสสี่ มีความอดทนตอความรอนหนาว หิว กระหายรูจักอดกลั้นตอการดาทอ วาราย การถูกเหยียดหยาม ถาทําเชนนี้ไดก็จะไมเกิดกิเลสเผาไหมใน
อารมณหา รูจักหลีกเลี่ยงสิ่งที่จะเปนเหตุใหเกิดภยันตรายทั้งปวง คนฉลาดจะ
ไมเขาใกลมาพยศหรือสุนัขบา ไมคบคนชั่วและไมไปใกลสถานที่ไมบังควรไป ถารูจักหลีกเลี่ยงสิ่งเหลานี้ได ไฟกิเลสก็จะไมคุขึ้นอีก
–117–

หนทางเเหงนิพพาน
2. ในโลกนี้มีตัณหาอยู 5 อยาง คือ ตัณหาที่เกิดจากตามองเห็นรูป ตัณหา
ที่เกิดจากลิ้นไดลิ้มรส ตัณหาที่เกิดจากจมูกไดกลิ่น ตัณหาที่เกิดจากหูไดยิน
เสียง ตัณหาที่เกิดจากกายไดสัมผัส

* ประสาททั้ง 5 นี้เปนประตูเปดไปสูความอยากเพื่อความสุขสําราญ
เฉพาะตน

คนสวนมากหลงในความอยากสุขสบายโดยลืมนึกถึงผลรายที่จะ
ตามมา เหมือนกวางที่ติดบวงที่นายพรานดักลอไว ตัณหาทั้ง 5 นี้ก็คือบวง
กิเลส ที่ลอใหคนมาติด ทําใหไดรับความทุกขทรมาน ดังนั้น เราจึงควรรูจัก
วิธีหลีกเลี่ยงไมใหติดอยูในบวงตัณหาเหลานี้

3. วิธีที่จะหลีกเลี่ยงบวงตัณหานี้ไมไดมีเพียงวิธีเดียว ยกตัวอยางเชน ถาเราจับงู จระเข นก สุนัข สุนขั จิ้งจอกและลิง ซึ่งแตละตัวเปนสัตวที่มี
สัญชาตญาณตางกัน เอามาผูกติดกันแลวปลอยไปสัตวทั้ง 6 ชนิดนี้จะหา
หนทางกลับที่อยูหรือรังของตนดวยวิธีตาง ๆ กันตามสัญชาตญาณ งูจะเลื้อย
หาพงหญา จระเขจะคลานไปสูที่มีน้ํา นกจะพยายามบินไปในอากาศ สุนัข
จะหาหมูบานที่มีคนอาศัยอยู สุนัขจิ้งจอกจะหาโพรงซอน สวนลิงก็จะหนี
เขาปาปนตนไม จึงตองเกิดการยื้อยุดตอสูกัน แตเมื่อมีเชือกผูกติดกันอยู ตัวที่มีพละกําลังมากที่สุดก็จะฉุดเอาตัวอื่นไปตามทางของตน
–118–

หนทางเเหงนิพพาน
เชนเดียวกัน คนเรามักจะถูกชักพาใหตกอยูใตอํานาจของสิ่งที่ตาเห็น
เสียงที่ไดยิน กลิ่นหอมที่มากระทบจมูก รสที่ลิ้นไดลิ้ม สัมผัสทางกายและ
อารมณ อํานาจใดที่มีพลังมากที่สุดเราก็ตกเปนทาสของอํานาจนั้น

ถาเราผูกสัตวทั้ง 6 ชนิดดังกลาวไวกับหลักแยกกัน ตอนแรกแตละตัว
ก็จะดิ้นรนเพื่อที่จะหนีกลับรังของตัวจนหมดแรงและเลิกราไปเอง

เชนเดียวกัน ถาคนเรารูจักสํารวมใจบําเพ็ญเพียรทางจิตได ตัณหาที่
ไดรับจากประสาทสัมผัสทั้ง 5 ก็จะไมเกิดขึ้น จะไดรับแตความสุขสงบทั้ง
ปจจุบันและอนาคต

4. คนเรามักเห็นแกความสุขสวนตัว อยากไดลาภ ยศ สรรเสริญ
เหมือนกับธูปหอมที่จุดไวและมอดไหมหมดไปในที่สุด เชนเดียวกัน ถาคนเรามุงแสวงหาแตลาภ ยศ สรรเสริญซึ่งไมใชหนทางแหงความจริงแลวก็
จะพบแตหนทางที่เต็มไปดวยอันตรายและจะตองเสียใจภายหลัง

ผูที่มุงแสวงหาแตลาภ ยศ สรรเสริญ ความมั่งมี ฯลฯ เปรียบไดดัง
ทารกที่ลิ้มรสน้ําผึ้งจากปลายมีด มัวเพลินอยูกับความหวานอรอยของน้ําผึ้ง
จนถูกมีดบาดลิ้น
–119–หนทางเเหงนิพพาน
ผูที่ไมรูจักอิ่มในกิเลสตัณหาก็เหมือนกับคนที่ถือคบไฟวิ่งทวนลม
ยอมตองถูกไฟลวกหนาลวกตัวนั่นเอง
ดังนั้น เราจึงไมควรปลอยใจใหตกเปนทาสของกิเลสทั้ง 3 อยาง คือโลภะ โทสะ และโมหะ เราตองรูจักควบคุมจิตใจใหมั่นคง
5. ผูที่ปรารถนาหนทางตรัสรูจะตองดับไฟกิเลสใหหมด ผูที่แบกมัดหญา
แหงไวบนหลังจะตองหลีกเลี่ยงใหพนเมื่อเห็นไฟลามทุง
ผูที่ปรารถนา
หนทางตรัสรูก็จะตองหลีกเลี่ยงใหพนจากไฟกิเลส
คนที่ควักลูกนัยนตาตนเองเพราะไมตองการหลงใหลในสิ่งสวยงามที่
ตาไดเห็นเปนคนโง เพราะถาสามารถควบคุมใจไดแลวก็จะไมหวั่นไหวกับ
สิ่งที่ตาไดเห็น
การแสวงหาหนทางตรัสรูเปนของยากลําบาก แตผูที่ไมมีจิตใจคิด
แสวงหาหนทางนี้จะยิ่งยากลําบากมากไปกวา เพราะจะตองประสบกับการ
เกิด แก เจ็บ ตายวนเวียนอยูเชนนี้ไมมีที่สิ้นสุด
ผูที่แสวงหาหนทางหลุดพนก็เหมือนกับโคที่บรรทุกสัมภาระหนักเดิน
ขามหนองน้ําที่มีโคลนตมดวยความลําบาก
ถึงแมวาจะเหนื่อยเพียงไรก็
พยายามกาวเดินตอไปจนพนแลวจึงพักเอาแรง เชนเดียวกันหนองโคลนแหง
กิเลสตัณหานั้นลึกมากกวาหลายเทา แตถาสามารถควบคุมใจไดแลวก็จะ
สามารถขามพนเอาชนะอุปสรรคทั้งปวงได
–120–

หนทางเเหงนิพพาน
6. ผูที่แสวงหาหนทางตรัสรูจะตองสลัดความเยอหยิ่งหลงตัวทิ้งไปและ
รับฟงคําสอนของพระพุทธเจาดวยหัวใจที่นอบนอม ไมมีทรัพยศฤงคารทาง
โลกอยางใดจะเปรียบไดกับปญญารูแจงในสัจธรรม
การที่จะมีสุขภาพแข็งแรง มีความเจริญรุงเรืองและความสงบสุขใน
ครอบครัวไดก็จะตองมีความสุขทางใจเสียกอน ถาทําใจใหเปนสุขสงบ และเต็มใจที่จะแสวงหาหนทางแหงการตรัสรูไดแลว ก็จะเกิดปญญารูแจงเห็น
จริงขึ้นเอง
มณีมีคาจะขุดพบไดจากดิน บุญกุศลจะเกิดจากคุณความดี ปญญาเกิด
จากจิตใจที่บริสุทธิ์สงบ หนทางแหงชีวิตของคนเราเปรียบเหมือนทุงกวาง
ใหญไพศาล การที่จะเดินไปโดยไมหลงทางตองอาศัยแสงแหงปญญา ชวยสองทางและอาศัยคุณความดีเปนผูนําทางให
“จงละเวนจากกิเลสชั่วทั้ง 3 คือ โลภะ โทสะ โมหะ เสียเถิด” คําสอน
ของพระพุทธเจานี้เปนคําสอนที่ประเสริฐ ผูที่ปฏิบัติตามคําสอนนี้ไดจะพบ
แตความสุขในชีวิต
7. คนเรามักจะทําตามที่ใจคิด ถาใจคิดอยากไดนั่นไดนี่ก็จะยิ่งเกิดความ
โลภมากขึ้น ถาใจเกิดอารมณโกรธ ความโกรธก็จะยิ่งทวีมากขึ้น ถาใจคิด
อาฆาตแคน ความอาฆาตก็จะยิ่งทวีมากขึ้น
–121–

หนทางเเหงนิพพาน
คนเลี้ยงวัวเมื่อถึงฤดูใบไมรวงจะตอนฝูงวัวมารวมกันแลวพาไปเขา
คอกขังไว เพื่อที่จะกันไมใหวัวไปย่ํายีพืชผลที่กําลังจะเก็บเกี่ยวหรือถูกจับ
ไปฆาคนเราก็เหมือนกัน เมื่อเห็นวาอะไรไมดีที่จะเปนเหตุใหเกิดความทุกข
รอนก็จะตองกําจัดใหหมดไปจากใจ โลภะ โทสะ โมหะเปนกิเลสชั่วรายจะ
กําจัดใหหมดไปไดโดยการทําจิตใจใหบริสุทธิ์เปยมไปดวยความเมตตา
กรุณาเมื่อถึงฤดูใบไมผลิคนเลี้ยงวัวจะปลอยวัวใหออกไปหาหญากินอยาง
อิสระตามทองทุงที่มีหญาออนสด ๆ แตเขาก็ตองคอยติดตามฝูงวัวอยูหาง ๆเพื่อไมใหฝูงวัวหายไป คนเราก็เชนกันตองคอยเตือนใจตัวเองระวังไมให
หลงระเริงไปในทางที่ผิดไดเปนอันขาด
8. ครั้งหนึ่ง ขณะที่พระพุทธเจาทรงพํานักอยูที่กรุงโกสัมพี มีคนคิดราย
ตอพระองคคนหนึ่งไดรวบรวมสมัครพรรคพวกที่เปบคนชั่วรายเหมือนกัน
แลวปลอยขาวลือผิด ๆ เกี่ยวกับพระองค เมื่อสาวกของพระองคเขาไปใน
เมืองเพื่อบิณฑบาตก็ไมไดรับอะไรเลยนอกจากการถูกดาทอวาราย
พระอานนทจึงทูลพระพุทธเจาวา “เราไมควรอยูที่เมืองนี้อีกตอไปยังมี
เมืองอื่น ๆ อีกหลายแหงที่ดีกวานี้ เราควรไปเสียงจากเมืองนี้ดีกวาพะยะคะ”พระพุทธเจาทรงตรัสตอบพระอานนทวา “สมมุติวาเมืองตอจากนี้ไปก็
เปนเชนเดียวกับเมืองนี้เลา เราจะทําอยางไร”“เราก็ยายไปเมืองอื่นอีกไดพะยะคะ” พระอานนททูลตอบ
–122–

หนทางเเหงนิพพาน
“ไมไดหรอกพระอานนท” พระพุทธองคตรัส “การทําเชนนี้ไมใชทาง
แกปญหา เราควรจะอยูที่นี่ตอไปอยางอดทนจนกวาเรื่องสงบแลวเราจึงคอย
เดินทางไปยังเมืองอื่น ในโลกนี้มีกําไรก็มีขาดทุน มีการดูถูกก็มี เกียรติยศ มีการติฉินก็มีการชมเชย มีทุกขยอมมีสุข ทั้ง 8 อยางนี้ไมอาจทําใหจิตใจเรา
หวั่นไหวไดสิ่งเหลานี้เมื่อเกิดขึ้นงายก็จะสูญไปในเวลาไมชาไมนาน
เชนกัน”ตอนที่ 2การประพฤติชอบ
ตอนที่ 2การประพฤติชอบ

1. ผูที่ตองการแสวงหาหนทางหลุดพนจะตองรักษากาย วาจา และใจให
บริสุทธิ์ การทํากายใหบริสุทธิ์ คือ การไมฆาสัตวตัดชีวิต ไมลักขโมย ไมประพฤติผิดในกาม การรักษาวาจาใหบริสุทธิ์ คือ ไมมุสา ไมกลาวราย ไมตลบแตลง ไมพูดพลอย การทําใจใหบริสุทธิ์ คือ ไมโลภ ไมโกรธ ไมหลง
ถาจิตใจสกปรกเต็มไปดวยกิเลสธุลีก็จะทําใหประพฤติในทางที่มิชอบ
ดวยและเมื่อประพฤติมิชอบแลวก็จะกอใหเกิดความทุกขทรมานอยาง
หลีกเลี่ยงไมได ดังนั้นเราจึงควรทําใจและกายใหสะอาดบริสุทธิ์
–123–

หนทางเเหงนิพพาน
2. ครั้งหนึ่งมีเศรษฐีนีหมายคนหนึ่งเปนที่รูจักกันดีวาเปนคนใจดีและไม
ถือตัว เธอมีสาวใชที่ขยันและฉลาดคนหนึ่ง
วันหนึ่งสาวใชของเธอรําพึงกับตนเองวา
“นายของเราไดรับการ
กลาวขวัญชมเชยวาเปนคนดีมาก เราอยากรูเหลือเกินวาเธอเปนคนดี โดยธาตุแทหรือดีเพราะอยูทามกลางสิ่งแวดลอมที่ดีกันแน
ดีละ..เราจะลอง
ทดสอบหาความจริงใหได”วันรุงขึ้นสาวใชจึงไมตื่นขึ้นไปรายงานตัวกับนายจนกระทั่งเกือบเที่ยง
ทําใหนายโกรธมากและดุวา “ทําไมเจาจึงตื่นสายเชนนี้”สาวใชก็ยอนวา “ถึงขาจะเกียจครานการงานไปสักวันสองวันก็จะ
เปนไรไปเลา ขาไมเห็นสาเหตุที่นายจะตองโมโหโกรธาถึงเพียงนี้เลย” เมื่อ
ไดฟงคําของสาวใชผูเปนนายก็ยิ่งโกรธมากขึ้น
วันตอมาสาวใชก็ทําเชนเดียวกันอีก เศรษฐีนีโกรธมากจนระงับไมอยู
จึงเห็นไปควาไมมาไลตีสาวใช เรื่องนี้เปนที่เลาลือรูกันไปทั่ว และตั้งแตนั้น
เปนตนมาชื่อเสียงของเธอก็เสื่อมเสียไป
3. มีคนสวนมากที่เหมือนกับเศรษฐีนีในเรื่องนี้ เมื่ออยูในสภาพแวดลอม
ที่ตนพึงพอใจก็จะมีจิตใจอารมณดี ไมถือตัวและรักสงบ แตเมื่อสภาพแวด
ลอมเปลี่ยนไปในทางตรงขามแลวจะยังคงรักษาความสงบสุภาพได
เหมือนเดิมหรือไมนั้น เปนปญหา
เมื่อไดยินไดฟงคําพูดที่ไมถูกหูหรือเผชิญกับการแสดงความไมเปน
มิตร หรือเวลาเกิดขาดแคลนอาหาร เครื่องนุงหม ไมมีที่อยูอาศัย แตก็ยังคง
รักษาความสงบเยือกเย็นไมหวั่นไหวทุกขรอนเเละยังคงประพฤติปฏิบัติ
ในทางที่ถูกที่ชอบไดละก็ จึงจะนับวาเปนคนดีจริง
–124–

หนทางเเหงนิพพาน
ดวยเหตุนี้ ถาจิตใจและความประพฤติดีเพียงเพราะอยูในสภาพแวด
ลอมที่ดีเทานั้นละก็ จะเรียกวาเปนคนดีจริงไมได คนที่ดีจริง ๆ นั้นจะตอง
เปนผูที่ปกติยินดีเมื่อไดรับฟงพระธรรมคําสอนแลวประพฤติปฏิบัติตามดวย
กายและใจ
มีความเยือกเย็นสงบและถอมตนอยูเสมอไมวาจะตกอยูใน
สภาพแวดลอมอยางใดก็ตาม

4. การใชคําพูดใหเหมาะสมนั้น บางครั้งตองดูวาถูกกับกาลเทศะหรือไม
จริงหรือเท็จ สุภาพหรือหยาบโลน ใหประโยชนหรือใหโทษ ใหความเห็น
อกเห็นใจหรือเกลียดชัง

ดังนั้นเราจึงควรระมัดระวังการใชคําพูดใหเหมาะสมไมใหคําพูดที่ไม
ดีผานปากออกไปทําใหคนโกรธและเกลียดเรา และเมื่อจิตใจมีความเมตตา
เห็นอกเห็นใจผูอื่นแลวก็จะไมเกิดอารมณโกรธเกลียดหรือสะทกสะทานเมื่อ
ไดยินคําพูดชั่วราย
–125–

หนทางเเหงนิพพาน
ยกตัวอยางเชน มีชายคนหนึ่งเอาจอบและเสียมมาตั้งหนาตั้งตาจะขุด
ดินทิ้งไปใหหมด เขาขุดจนดินกระจายไปทั่วแตก็ไมอาจกําจัดดินใหหมด
สิ้นไปได เชนเดียวกับชายโงในเรื่องนี้ เราไมสามารถจะกําจัดคําพูดไมดี
ไมใหมาเขาหูเราได นอกจากการฝกใจของเราใหมีแตความเมตตาเห็นอก
เห็นใจผูอื่น อยูเสมอแลวเราก็จะไมหวั่นไหวกับคําพูดของผูอื่น

ยกตัวอยางเชน การจะใชสีน้ําเขียนรูปบนทองฟายอมทําไมได หรือจะ
ใชไฟจากไตที่ทําดวยหญาฟางเผาใหน้ําในแมน้ําใหญเหือดแหงหายไปหรือ
ใชแผนหนังที่ฟอกจนนุมแลวมาสีกันใหเกิดเสียงกรอบแกรบยอมทําไมได
เชนนี้ถารูจักทําใจไดแลวก็จะไมรูสึกหวั่นไหวไมวาจะไดรับฟงคําพูดชนิดใด ๆ ก็ตาม

เราจึงควรทําใจใหกวางเหมือนผืนเเผนดิน ไมมีขอบเขตจํากัดเหมือน
ทองฟา ลึกเหมือนมหานทีเเละออนนุมเหมือนหนังสัตวที่ฟอกจนนุมแลว

ถาแมวาจะถูกศัตรูจับตัวไปทรมานและเกิดความรูสึกเคียดแคนละก็
แสดงวายังทําตามคําสอนของพระพุทธเจาไมได ดังนั้น ไมวาจะตกอยูใน
สถานการณเชนไรเราจะตองทําตามคําสอนของพระองคใหไดวา “ใจของ
เราจะไมหวั่นไหว วาจาโกรธเกลียดจะไมเล็ดลอดออกจากปาก แตจะ
เอาชนะใจศัตรูดวยการแผเมตตาและเห็นอกเห็นใจ”–126–

หนทางเเหงนิพพาน
5. มีชายคนหนึ่งไดพบจอมปลวกซึ่งตอนกลางวันมีไฟลุกไหมอยู พอตกกลางคืนก็มีควันพลุงออกมา เขาจึงนําสิ่งที่เห็นนี้ไปถามผูรอบรูคนหนึ่งและ
ไดรับคําแนะนําวา “เจาจงเอาดาบขุดลงไปในจอมปลวกใหลึก” เขาก็ทําตาม
ตอนแรกไดพบลั่นดาลประตู ตอมาก็พบน้ําที่เปนฟองปุด ๆ ขึ้นมา ลึกลงไป
อีกก็พบสามงาม หีบ เตา มีดแลเนื้อ ชิ้นเนื้อติดตอกันมา ทายที่สุดไดพบ
มังกรเมื่อเลาเรื่องนี้ใหผูรอบรูฟงก็ไดรับคําแนะนําวา “จงทิ้งสิ่งที่ไดพบไป
ใหหมดยกเวนมังกรใหปลอยไวอยางนั้นอยาไดไปรบกวน”“จอมปลวกในนิทานเรื่องนี้เปรียบไดกับรางกายของคน “ไฟที่ลุกใน
ตอนกลางวัน” คือเวลาที่ครุนคิดดวยความสมใจหรือเสียใจในสิ่งที่ไดกระทํา
ไปเมื่อตอนกลางวัน

“ผูชายในเรื่องนี้” ก็คอื ผูที่แสวงหาหนทางหลุดพน “ผูรอบรู” คือพระพุทธเจา “ดาบ” คือ ปญญาบริสุทธิ์ “การขุดใหลึกลงไป” ก็คือ ความเพียรพยายามที่จะตรัสรู
–127–

หนทางเเหงนิพพาน
“ลั่นดาลประตู” คือ ความโงเขลา “น้ําที่ปุดขึ้นมาเปนฟอง” คือ ความโกรธและความอาฆาต “สามงาม” คือ ความลังเล ความไมสบายใจ “หีบ”คือที่เก็บความโลภ หลง ความเกียจคราน ความแปรปรวน ความอาฆาต
ความลวงหลอน “เตา” ก็คือ รางกายและจิตใจ “มีดแลเนื้อ” คือ ความอยากที่
เกิดจากประสาทสัมผัสทั้งหา “ชิ้นเนื้อ” คือ กิเลสตัณหา สิ่งเหลานี้ลวนเปน
พิษเปนภัยแกเราทั้งสิ้น ดังนั้น พระพุทธเจาจึงทรงสอนใหเรา “ทิ้งสิ่งเหลานี้
เสียใหหมด”สิ่งสุดทายที่ชายผูนี้ไดพบคือมังกร ซึ่งหมายถึงจิตใจบริสุทธิ์ที่ตัดกิเลส
ไดหมดสิ้นแลัว ถาคนเราทุกคนเพียรพยายามขุดลึกลงไปใตดินดวยดาบแหง
ปญญาแลวยอมจะตองไดพบกับมังกรอยางแนนอน เมื่อเพียรขุดไปจนพบ
มังกรนี้แลว “ใหปลอยมังกรตัวนี้ไวแตลําพัง อยาไปรบกวนมัน”6. พระปณโฑลภารัทวาชะเถระสาวกคนหนึ่งของพระพุทธเจา หลังจาก
ไดตรัสรูแลวก็เดินทางกลับกรุงโกสัมพีบานเกิดเมื่องนอนของตนเพื่อไป
ทดแทนบุญคุณแกผูที่ไดเมตตากับตนดวยการเผยแพรพระธรรมคําสอนของ
พระพุทธเจาใหคนเหลานั้น

นอกชานเมืองโกสัมพีริมฝงแมน้ําคงคามีอุทยานเล็ก ๆ แหงหนึ่งรมรื่น
ดวยตนมะพราวเปนทิวแถวสุดตา
–128–

หนทางเเหงนิพพาน
วันหนึ่งในฤดูรอนขณะที่พระปณโฑลภารัทวาชะเถระกําลังนั่งสํารวม
จิตอยูใตรมไม พระเจาอุเทนเจาเมืองก็มาประพาสเลนพรอมดวยสนมกํานัล
และขาราชบริพาร
หลังจากที่รองรําทําเพลงกันจนเหนื่อยแลวก็เอนกาย
พักผอนอยูใตรมไมอีกตนหนึ่งใกล ๆระหวางที่บรรทมอยู สนมกํานัลทั้งหลายไดออกไปเดินเลนและพบ
พระปณโฑลภารัทวาชะเถระซึ่งกําลังนั่งวิปสนาอยูโดยบังเอิญ พวกนางจึง
เกิดความเลื่อมใสศรัทธาขอรองใหพระปณโฑลภารัทวาชะเถระแสดงธรรม
เทศนาใหฟง
เมื่อพระเจาอุเทนตื่นบรรทมไมพบขาราชบริพารก็ออกตามหา เมื่อ
พบวาพวกนางกําลังลอมฟงคําสอนของพระปณโฑลภารัทวาชะเถระอยูก็
เกิดความริษยาและกริ้วมาก จึงตรัสบริภาษวา “เหตุไฉนผูทรงศีลอยางเจาจึง
ไดมัวเพลินวิสาสะในเรื่องไรสาระกับอิสตรีอยูอยางใกลชิดเชนนี้เลา เจาเลว
มาก” แตพระปณโฑลภารัทวาชะเถระก็ไมไดโตตอบ ยังคงหลับตาเงียบเฉย
อยูพระเจาอุเทนยิ่งกริ้วมากขึ้นทรงชักดาบออกมาจอที่ศีรษะของพระ
เถระ แตพระเถระก็ไมแสดงอากัปกิริยาโตตอบแตอยางใด ยังคงนิ่งเฉยไม
สะทกสะทาน
พระเจาอุเทนทรงโกรธกริ้วถึงขีดสุดทรงฟาดรังมดแดงแตกกระจาย
ไปรอบตัวของพระเถระ แตพระเถระก็ยังคงนิ่งเฉยอยูดวยความอดทน
ในที่สุดพระเจาอุเทนรูสึกพระองคเกิดความละอายในความหยาบคาย
ที่พระองคไดทรงกระทําไป จึงตรัสขอโทษและยอมรับฟงพระธรรมคําสอน
ของพระพุทธเจาที่พระปณโฑลภารัทวาชะเถระเทศนาใหฟงจนเกิดความ
เลื่อมใส กรุงโกสัมพีจึงกลายเปนศูนยกลางที่พระธรรมไดเผยแพรออกไป
–129–

หนทางเเหงนิพพาน
7. หลายวันตอมาพระเจาอุเทนไดเสด็จมาพบพระปณโฑลภารัทวาชะ
เถระถึงในปาที่บําเพ็ญพรตอยูแลวตรัสถามปญหาวา “ดูกอนเถระ ชวยบอก
ขาหนอยเถิดวาพระสาวกทั้งหลายของพระพุทธเจามีวิธีรักษาใจและกายให
บริสุทธิ์ ตัตกิเลสตัณหาใหหมดสิ้นไดอยางไรทั้ง ๆ ที่ยังหนุมแนนอยางนั้น”พระปณโฑลภารัทวาชะเถระทูลตอบวา “พระพุทธเจาทรงสอนสาวก
ทั้งหลายใหปฏิบัติตออิสตรีดังนี้คือ ใหนับถือสตรีผูมีวัยสูงกวาตนเสมือน
มารดาบังเกิดเกลา ที่มีวัยคราวเดียวกันเสมือนนองสาว ที่มีวัยนอยกวาใหถือ
เสมือนเปนธิดาของตน ดังนี้ สาวกทั้งหลายถึงแมอายุยังนอยก็สามารถตัด
ขาดกิเลสและรักษาใจกายใหบริสุทธิ์ได”“แตวาทานเถระ ถึงแมจะเปนสตรีรุนราวคราวแม คราวนอง หรือคราวลูกก็ตามที คนเราก็อาจคิดนอกลูนอกทางได สาวกทั้งหลายมีวิธีกําจัด
กิเลสตัณหานี้ไดอยางไรเลา”“มหาราชา พระพุทธองคไดสอนใหพวกขาทั้งหลายมองเห็นความ
สกปรกในรางกายของคนที่มีทั้งเลือด หนอง เหงื่อไคล ไขมัน ฯลฯ แปดเปอนอยู ดวยการคิดเชนนี้ทําใหสาวกทั้งหลายสามารถทําใจใหบริสุทธิ์อยู
ไดตลอดเวลา”–130–หนทางเเหงนิพพาน
“ขาแตทานเถระ การทําใจใหบริสุทธิ์จากกิเลสตัณหานี้อาจเปนของ
งายสําหรับผูที่ไดรับการฝกฝนบําเพ็ญเพียรทั้งกาย ใจ และปญญาแลวเชน
บรรดาสาวกทั้งหลาย แตสําหรับผูที่ไมเคยฝกบําเพ็ญเพียรมากอนแลวนั้น
ไมใชของงายเลย เพราะถึงจะพยายามมองใหเห็นความสกปรกนาเกลียดใน
รางกาย แตก็มักจะถูกความสวยงามของรูปกายภายนอกดึงดูดใจใหหลงใหลได สาวกของพระพุทธเจาคงจะมีเคล็ดลับอยางอื่นไมใชหรือจึงสามารถทํา
ใจและกายใหบริสุทธิ์อยูเชนนี้ได”“มหาราชา พระพุทธองคทานทรงสอนใหระมัดระวังประสาทสัมผัส
ทั้ง 5 คือ ทางตาจะมองเห็นสีและรูปราง หูจะไดยินเสียง จมูกจะไดกลิ่น ลิ้นจะไดลิ้มรส กายจะไดรับสัมผัส พระพุทธองคทรงสอนใหปดหนทางไมให
สิ่งเหลานี้ผานประสาทสัมผัสทั้ง 5 เขามากระทบกระเทือนใจไดไมวาจะเปน
สิ่งที่พึงใจหรือไมพึงใจก็ตาม การปฏิบัติตามคําสอนนี้ทําใหสาวกทั้งหลาย
สามารถดํารงความบริสุทธิ์ทั้งกายและใจได”“ขาแตทานเถระ คําสอนของพระพุทธองคนี้ประเสริฐแท เพราะขาก็
เคยมีประสบการณเชนนี้มากอนเหมือนกัน คือ ถาไมระมัดระวังแตกลับ
ปลอยใจและกายใหเผชิญหนาสิ่งสวยงามและความบันเทิงเริงรมยแลวก็จะ
ตกเปนทาสของกิเลสตัณหาเหลานี้ทันที
ดังนั้นการปดหนทางไมให
ประสาททั้ง 5 ไดสัมผัสกับสิ่งที่จะมาทําใหจิตใจและอารมณเกิดกิเลสมัว
หมองไดนั้น เปนสิ่งที่สําคัญที่สุด”–131–

หนทางเเหงนิพพาน
8. เมื่อใดที่เราทําตามที่ใจคิด เมื่อนั้นก็จะเกิดปฏิกิริยาตอบ เมื่อถูกใครดา
วาเราก็มักจะตอบโต หรือทําตอบเพื่อแกแคน เราจึงควรระมัดระวังปฏิกิริยา
โตตอบนี้ เพราะมันเปรียบเหมือนการถมน้ําลายรดฟา ซึ่งจะไมถูกผูอื่นแต
กลับมาถูกตัวเอง เหมือนกับการกวาดขี้ผงยอนทางลมผงจะไมมีวันหมดไป
แตกลับจะมาเปอนตัวเอง การตกเปนทาสของความอาฆาตคิดแคนมักจะ
นําไปสูความหายนะเสมอ

9. เราควรจะเลิกเปนคนใจแคบ
ควรมีใจกวางรูจักเอื้อเฟอเผื่อแผ
ยิ่งกวานั้นถามีความตั้งใจมั่นและมีศรัทธาในการตรัสรูแลวก็จะเปนการดี
ยิ่งขึ้นไปอีก

เราควรเลิกเห็นแกตัว ควรมีใจกรุณาใหความชวยเหลือเกื้อกูลผูอื่นให
มีความสุข ความสุขที่เราใหแกผูอื่นนั้นจะดลใหเกิดความสุขขึ้นตอ ๆ กันไป
เปนลูกโซ

ไฟจากคบเพลิงเพียงอันเดียวสามารถจุดไฟตอใหคบเพลิงอื่นไดเปนพัน ๆ โดยที่เปลวไฟไมลดนอยลงเลย ความสุขก็เหมือนกันแมจะแบงให
ผูอื่นไปมากมายเทาไรก็ตามจะไมมีวันลดลงเลย
–132–

หนทางเเหงนิพพาน
ผูที่แสวงหาหนทางตรัสรูจะตองกาวเดินไปอยางระมัดระวังตั้งแตกาวแรก ไมวาความหวังนั้นจะสูงยิ่งเพียงไรก็ตามก็ตองกาวเดินไปอยางมั่นคง
โดยไมลืมวาการดําเนินไปสูหนทางแหงการตรัสรูนั้นขึ้นอยูกับการประพฤติ
ปฏิบัติในชีวิตประจําวัน
10. ในหนทางแหงการตรัสรูนั้น ตอนแรกจะมีอุปสรรคตาง ๆ ในโลกที่
เราจะตองเอาชนะใหไดอยูถึง 20 อยาง คือ
1. เปนการยากที่คนจนจะเปนคนใจบุญสุนทาน 2. เปนการยากที่คน
เยอหยิ่งหลงตัวจะพบหนทางตรัสรู 3. เปนการยากที่จะแสวงหาหนทางตรัส
รูดวยการพลีชีวิตของตนเอง 4. เปนการยากที่จะเกิดมาในระหวางที่
พระพุทธเจายังทรงประทับอยูในโลก 5. เปนการยากที่จะไดรับฟงคําสอน
ของพระพุทธองค 6. เปนการยากที่จะทําใจใหบริสุทธิ์หมดจดจากกิเลส
7. เปนการยากที่จะตัดความอยากไดในสิ่งที่สวยงามดึงดูดใจ 8.เปนการยาก
สําหรับผูที่มีพลังอํานาจที่จะไมใชพลังงานนั้นใหไดมาซึ่งสิ่งที่ตนตองการ
9. เปนการยากที่จะไมโกรธตอบเมื่อถูกเหยียดหยามดูถูก 10. เปนการยากที่
จะทําใจไมใหของเกี่ยวกับสิ่งลอใจที่เกิดขึ้น 11. เปนการยากที่จะเรียนให
กวางและรูใหลึกซึ้ง 12. เปนการยากที่จะไมดูแคลนผูที่เพิ่งเริ่มตน 13. เปนการยากที่จะเปนคนถอมตัว 14. เปนการยากที่จะพบผูที่เปนเพื่อนแท 15.
เปนการยากที่จะเรียนรูหนทางปฏิบัติเพื่อจะไดไปสูหนทางตรัสรู 16. เปนการยากที่จะไมหวั่นไหวเมื่อถูกแรงกระตุนจากสิ่งแวดลอม และสถานการณ
ภายนอก 17. เปนการยากที่จะหยั่งรูสติปญญาของผูอื่นเพื่อที่จะเทศนาจูงใจ
ใหรูตามในพระธรรม 18. เปนการยากที่จะไมโตแยงกันในเรื่องความถูก
หรือผิด 19. เปนการยากที่จะเรียนรูวิธีการที่ถูกตอง
–133–

หนทางเเหงนิพพาน
20. คนดี คนชั่ว ตางกันดวยนิสัยสันดาน คนชั่วคือ คนที่ไมรูจักบาปกรรมจึง
ไมคิดเลิกการทําชั่ว และไมพอใจเมื่อถูกชี้หรือเตือนถึงความชั่วนั้น คนดีคือ
ผูที่รูจักแยกดีชั่ว รูวาอะไรดี อะไรไมดี เมื่อรูวาอะไรไมดีก็รูจักหลีกเลี่ยงไมทํา และรูสึกขอบคุณเมื่อมีผูมาเตือนเวลาทําผิด

คนชั่ว คือ คนโงที่ไมรูสํานึกในบุญคุณของผูที่วากลาวตักเตือนดวย
ความหวังดี

ตรงกันขาม คนดี คือ คนฉลาดที่รูคุณคนที่หวังดีตอตนและจะพยายาม
หาโอกาสตอบแทนบุญคุณ ดวยการแสดงความโอบออมอารีไมเฉพาะกับผู
ที่มีบุญคุณกับตนเทานั้นแตเผื่อแผแกคนทั่วไปดวย

ตอนที่ 3นิทานชาดกประกอบคําสอน
ตอนที่ 3นิทานชาดกประกอบคําสอน

1. กาลครั้งหนึ่ง ประเทศแหงหนึ่งมีประเพณีแปลก คือ ใครก็ตามที่แก
เฒาชราภาพแลวจะถูกแยกออกไปทอดทิ้งใหอยูตางหากที่ภูเขาหางไกลจาก
สังคม
–134–

หนทางเเหงนิพพาน
ขุนนางผูใหญคนหนึ่งไมเห็นดวยกับประเพณีนี้และไมอาจจะทําเชนนี้
กับบิดาบังเกิดเกลาของตนได เขาจึงสรางอุโมงคใตดินใหบิดาซอนตัวและ
ดูแลปรนนิบัติอยางใกลชิด
วันหนึ่งมีเทพยดามาปรากฏองคตอหนาพระพักตรของพระราชาและ
ตั้งปริศนาถาม ถาพระราชาไมสามารถตอบคําถามใหเปนที่พอใจไดแลว
ประเทศนี้จะตองประสบความหายนะ ปริศนามีวา “จงดูงู 2 ตัวนี้แลวทายซิ
วาตัวไหนเปนตัวผู ตัวไหนเปนตัวเมีย”พระราชาและขุนนางขาราชบริพารทั้งหลายไมมีใครตอบได
พระราชาจึงปาวประกาศหาผูที่ดูออกโดยจะใหรางวัลอยางงาม
ขุนนางคนนั้นจึงกลับไปถามความกับบิดาอยางลับ ๆ บิดาก็บอกไหวา
“งายนิดเดียว เจาจงเอางู 2 ตัวนั้นวางลงบนพรมนุม ๆ แลวก็ดูวาถางูตัวไหน
ดิ้นอาละวาดก็เปนตัวผู ถาตัวไหนสงบนิ่งอยูก็เปนตัวเมีย”ขุนนางจึงนําคําตอบนี้ไปบอกใหพระราชาทายจนถูก เทพยดาก็ไมละ
เวนยังคงนําปริศนายาก ๆ มาถามพระราชาอยูเรื่อย ๆ ซึ่งก็ไมมีใครสามารถ
ตอบได ขุนนางคนเดิมจึงกลับไปถามบิดาแลวก็ไดรับคําตอบที่ถูกตองทุก
ครั้งยกตัวอยางปริศนาหนึ่ง คือ “ใครคือผูที่ไดรับการขนานนามวาเปนผูที่
ตื่นแลวทั้ง ๆ ที่กําลังหลับ และผูที่ตื่นแลวถูกเรียกวากําลังหลับ”–135–

หนทางเเหงนิพพาน
คําตอบคือ “ผูที่กําลังบําเพ็ญเพียรแสวงหาหนทางตรัสรูนั่นเองเขาเปน
ผูที่ตื่นเมื่อเปรียบเทียบกับผูที่ไมใสใจในการตรัสรู แตเมื่อเปรียบเทียบผูที่ตื่น
แลวนี้กับผูที่ตรัสรูแลวเขาก็ยังเปนผูที่หลับอยู”“เราจะมีวิธีชั่งน้ําหนักชางสารตัวใหญไดอยางไร”“วิธีชั่งก็คือ เอาชางใสเรือแลววัดดูวาเรือจมลงไปลึกแคไหน จากนั้น
เอาชางขึ้นจากเรือเอาหินใสลงไปแทนจนเรือจมลงไปไดระดับเดียวกันแลว
ก็ชั่งน้ําหนักของหินนั้น จะไดเทากับน้ําหนักของชาง”“น้ําเพียงแคอุงมือชอนมีปริมาณมากกวาน้ําในมหาสมุทรนั้น
หมายความวาอยางไร” คําตอบคือ “น้ําบริสุทธิ์สะอาดเพียงแคอุงมือเดียวนั้น
มีคุณคาสําหรับบิดามารดาและคนเจ็บอยางมหาศาล เปนทานที่ไมมีวันชดใช
ใหหมดสิ้นได แตน้ําในมหาสมุทรใหญนั้นอาจจะเหือดแหงหมดสิ้นไปได
ไมวันใดก็วันหนึ่ง”ตอมาเทพยดาก็นําชายผูหนึ่งที่ผอมโซเหลือแตหนังกับกระดูกเพราะ
ความอดอาหารมาใหดู แลใหชายผูนั้นพูดวา “ในโลกนี้จะมีใครอีกไหมที่
ตองอดอยากและตองทนทุกขทรมานยิ่งไปกวาขา”“มีแนนอน ในโลกนี้ยังมีผูที่จิตใจเต็มไปดวยความเห็นแกตัว เต็มไป
ดวยกิเลสเพราะไมเชื่อในรัตนทั้ง 3 คือ พระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ
ไมทําบุญเกื้อกูลบิดามารดา ครูบาอาจารย ผูนั้นนอกจากจะตองอดอยาก
เพราะความแลงน้ําใจแลวจะตองไดรับกรรมสนองตอบใหตกนรกเปนเปรต
ที่หิวโหยทนทุกขทรมานอยางไมมีที่สิ้นสุด”–136–

หนทางเเหงนิพพาน
“นี่คือกระดานไมจันทน จึงดูซิวาปลายดานไหนคือดานโคน” คําตอบ
ก็คือ “จึงเอาไมกระดานนั้นลอยในน้ําดูวาถาดานไหนจมมากกวา ดานนั้นก็
คือโคน”“นี่คือมา 2 ตัวเหมือนกันทั้งขนาดและรูปราง จงทายซิวาตัวไหน เปนแม ตัวไหนเปนลูก”คําตอบคือ “จึงใหหญาแกมาทั้งสองนั้น ตัวที่แบงหญาใหอีกตัวหนึ่ง
กินคือตัวแม”คําตอบที่ถูกตองทั้งหมดนี้ทําใหเทพยดารวมทั้งพระราชาพอพระราช
หฤทัยมาก เมื่อพระราชาไดทรงทราบวาขุมทรัพยแหงความรูนี้มาจากบิดา
ของขุนนางที่ซอนตัวอยูไนอุโมงคใตดินก็รูสึกตื้นตันมาก ตั้งแตนั้นมาทรง
รับสั่งใหเลิกประเพณีทอดทิ้งคนแกคนชรา
ใหกลับมาไดรับการดูแล
ปรนนิบัติจากลูกหลานดวยความกตัญู

2. มหารานีแหงแควนวิเทหะในประเทศอินเดียไดทรงสุบินเห็นชางเผือก
6 งา พระนางอยากไดจึงทูลขอใหพระราชาจับชางนั้นมาใหนางดวยความ
รักพระมเหสี พระราชาไมอาจขัดพระทัยพระนางได จึงใหปาวประกาศหาผู
ที่รูแหลงที่อยูของชางนี้ โดยจะใหรางวัลอยางงดงาม
–137–

หนทางเเหงนิพพาน
เผอิญชางเผือก 6 งาดังกลาวนี้มีอยูจริงในปาลึกของภูเขาหิมาลัย เปนชางที่กําลังบําเพ็ญเพียรเพื่อการตรัสรูเปนพระพุทธเจา ชางตัวนี้ครั้งหนึ่งเคย
ชวยชีวิตของนายพรานคนหนึ่งไวใหพนจากอันตรายจนกลับมาถึงบานเกิด
เมืองนอนได เมื่อกลับมาแลวไดเห็นประกาศก็เกิดความโลภอยากไดรางวัล
จนลืมนึกถึงบุญคุณ จึงกลับเขาไปในปาอีกเพื่อฆาชางนั้นทั้ง ๆ ที่ชางเชือก
นั้นดีกับตน

นายพรานรูวาชางเผือกเชือกนี้กําลังแสวงหาหนทางตรัสรูจึงปลอมตัว
เปนพระเขาไปจนใกลและยิงชางดวยธนูพิษในขณะที่ชางเผลอ

เมื่อใกลจะสิ้นลม ชางเผือกเชือกนั้นรูวานายพรานผูที่ถูกกิเลสแหง
ความโลภในสินจางรางวัลครอบงําอยูก็เกิดความเวทนาสงสารวาจะถูกชาง
เชือกอื่นรุมฆาเพราะความแคนแทนตน จึงใชขาทั้ง 4 ปกปองซอนตัว
นายพรานไวใหพนอันตรายจากชางอื่น ๆ แลวก็ถามเหตุผลวาทําไมจึงกลา
เสี่ยงอันตรายทําสิ่งโง ๆ เชนนี้ เมื่อรูวานายพรานตองการงาทั้ง 6 ของตนจึง
ไดฟาดงากับตนไมจนหักแลวยกใหนายพรานไปทั้งหมด พลางกลาววา “ขาไดบําเพ็ญเพียรเพื่อการตรัสรูจนครบบริบูรณแลวขาคงจะไดไปเกิดใหมใน
ดินแดนบริสุทธิ์แหงพุทธ และเมื่อใดที่ขาไดบรรลุเปนพระพุทธเจาแลว ขาจะมาชวยถอนพิษธนูแหงกิเลสทั้ง 3 คือโลภะโทสะโมหะใหเจา”–138–

หนทางเเหงนิพพาน
3. ในปาทึบบริเวณเทือกเขาหิมาลัย มีนกแกวตัวหนึ่งอาศัยอยูรวมกันกับ
สัตวปาและนกอื่น ๆ วันหนึ่งเกิดไฟไหมปาเพราะการเสียดสีกันของตนไผ
เนื่องจากลมพัดแรงมาก สัตวและนกทั้งหลายแตกตื่นหนีกันจาละหวั่นดวย
ความหวาดกลัว เมื่อนกแกวเห็นดังนั้นก็เกิดความเวทนาสงสารคิดจะตอบ
แทนบุญคุณที่ตนเคยไดรับเมื่ออาศัยอยูในปาไผ จึงพยายามหาทางชวยชีวิต
สัตวอื่น ๆ อยางสุดความสามารถดวยการจุมตัวในสระน้ําใกล ๆ จนตัวเปยก
แลวบินขึ้นไปเหนือไฟสลัดน้ําที่เปยกขนอยูเพื่อดับไฟครั้งแลวครั้งเลาดวย
หัวใจที่เปยมไปดวยความเมตตาและรูคุณตอกอไผ

เมื่อการกระทําของนกแกวตัวนี้รูไปถึงเทพยดาบนสรวงสวรรค จึงได
เสด็จลงมาแลวตรัสวา “เจามีจิตใจที่ประเสริฐมาก แตเจาจะดับไฟกองใหญ
ดวยหยดน้ํานอยนิดเดียวที่สลัดจากปกเจาไดอยางไร”นกแกวทูลตอบวา “ไมมีสิ่งใดที่จะเปนไปไมไดถาการกระทํานั้นเกิด
จากความกตัญูรูคุณและความเมตตา
ขาจะทําเชนนี้ตอไปถึงแมวาขา
จะตองใชเวลาตลอดชั่วภพหนาก็ตาม”เทพยดาไดฟงก็ทรงตื้นตันใจมาก จึงทรงชวยนกแกัวดับไฟที่ไหมกอ
ไผอยูจนหมดสิ้น
–139–

หนทางเเหงนิพพาน
4. ครั้งหนึ่งนานมาแลว มีนกสองหัวตัวหนึ่งอาศัยอยูในหุบเขาหิมาลัย
วันหนึ่งหัวหนึ่งไดกินลูกไมหวานอรอย
เมื่ออีกหัวหนึ่งเห็นดังนั้นก็เกิด
ความริษยาคิดวา “ดีละถาอยางนั้นขาจะกินลูกไมที่มีพิษ” วาแลวก็ทําดังที่คิด
ผลสุดทายนกตัวนั้นถึงแกความตายทั้งสองหัว
5. งูตัวหนึ่งหัวกับหางเกิดกินแหนงแคลงใจกันวาใครควรจะเปนคน
เดินหนา สวนหางพูดวา “นี่เจาหัวเจาเปนคนเดินหนาเสมอมา มันไม
ยุติธรรมเลย เจาควรจะใหขาไดมีโอกาสเปนคนเดินหนาบาง”สวนหัวตอบวา “ธรรมชาติสรางขามาใหเปนฝายเดินหนา เจาจะมาให
ขาฝาฝนกฎธรรมชาติไดอยางไรเลา มันไมถูกเลย”ทั้งหัวและหางทะเลาะกันเรื่องนี้เรื่อยมา จนกระทั่งวันหนึ่งสวนหาง
โกรธจัดจึงมวนพันตนไมไวแนนไมยินยอมใหสวนหัวเลื้อยไปไหน ยื้อยุด
กันอยูจนกระทั่งสวนหัวเหนื่อยจัดยอมแพแลว
สวนหางจึงคลายตัวดวย
ความชะลาใจ งูทั้งตัวจึงตกลงไปในกองไฟถูกไฟเผาตาย
ในโลกนี้ ทุกสิ่งทุกอยางมีกฎเกณฑที่ธรรมชาติไดกําหนดไว
กฎเกณฑนี้ถูกทําลายไปก็จะเกิดผลคือความหายนะ

ถา

6. มีชายคนหนึ่งเปนคนใจรอนขี้โมโห วันหนึ่งมีชาย 2 คนมายืนนินทา
เขาอยูที่หนาบานของเขาเอง คนหนึ่งพูดวา “ชายเจาของบานนี้เปนคนดีก็
จริงแตเปนคนใจรอนโมโหโทโสงาย” เมื่อเขาไดยินคํานินทาก็โกรธจัดวิ่ง
ออกไปหนาบานแลวเตะตอยทํารายรางกายชาย 2 คนนั้นทันที
–140–

หนทางเเหงนิพพาน
คนที่ฉลาด เมื่อถูกตักเตือนก็มักจะรูสํานึกและปรับปรุงตัวเอง แตคน
โงเมื่อถูกตักเตือนมักไมเชื่อฟงกลับดื้อรั้นและยิ่งทําผิดมากขึ้น

7. ครั้งหนึ่งมีเศรษฐีคนหนึ่งร่ํารวยมากแตเปนคนโง เมื่อเขาเห็นบานของ
คนอื่นเปนตึก 3 ชั้น สวยงามก็เกิดความริษยาคิดวาจะสรางตึกสวย ๆ แบบนั้นบาง เพราะตัวเองก็ร่ํารวยเหมือนกัน เขาจึงเรียกชางกอสรางมาสั่งงาน
ชางกอสรางไดรับคําสั่งแลวก็ลงมือทํางานทันที โดยการวางรากตึกกอนแลว
จึงสรางชั้นหนึ่ง ชั้นสอง ชั้นสามตามลําดับขึ้นไป เศรษฐีใจรอนทนไมไดก็
พูดวา“ขาไมตองการฐานบานหรือชั้นหนึ่ง ชั้นสอง ขาตองการเเตชั้นสามสวย ๆ เจาเรงสรางเร็ว ๆ”เศรษฐีโงคนนี้ไมมีความพยายามและความอดทนที่จะรอผลที่ดี การสรางตึกชั้นที่สามโดยไมมีการสรางฐานและชั้นที่หนึ่งหรือชั้นที่สองนั้น
เปนไปไมได เชนเดียวกันการจะทําสิ่งใดโดยไมใชความอดทนและความ
พยายาม ยอมหวังผลที่ดีไมได

8. ชายโงคนหนึ่งกําลังเคี่ยวน้ําผึ้งอยูก็เผอิญมีเพื่อนสนิทมาหาจึงคิดจะ
เอาน้ําผึ้งมาเลี้ยง เขาไปเอาพัดมาโบกหวังจะใหน้ําผึ้งเย็นทั้ง ๆ ที่ไมไดยก
หมอลงจากเตา เชนเดียวกัน การที่จะแสวงหาน้ําผึ้งแหงปญญาบริสุทธิ์โดย
ไมกําจัดไฟโลกียกอนนั้นเปนสิ่งที่เปนไปไมได
–141–

หนทางเเหงนิพพาน
9. ครั้งหนึ่งมีปศาจ 2 ตนทะเลาะกันเพื่อจะแยงหีบ ไมเทา และรองเทาคู
หนึ่ง ตั้งแตเชาจนเย็น ก็ยังลงเอยกันไมได จนกระทั่งชายคนหนึ่งผานมาพบ
เขาก็ถามวา “ทําไมเจาทั้ง 2 จึงทะเลาะกันเพื่อสิ่งเหลานี้ สิ่งเหลานี้มีคา
มหัศจรรยเพียงใดเลา เจาจึงไดแกงเเยงกันเชนนี้”ปศาจทั้ง 2 ตนอธิบายวา “หีบใบนี้จะใหทุกสิ่งทุกอยางที่มันตองการ
ทั้งอาหาร เครื่องนุงหม ของมีคา ไมเทาจะเปนอาวุธวิเศษสามารถปราบศัตรู
ใหราบคาบได
และถาไดใสรองเทาคูนั้นแลวก็จะสามารถเหาะเหิน
เดินอากาศไดตามใจปรารถนา”เมื่อชายผูนั้นไดฟงก็พูดวา “เจาทั้ง 2 คนไมตองทะเลาะกัน เจาจงแยก
ไปจากที่นี่สักครูแลวขาจะแบงของเหลานี้ใหเจาเทา ๆ กัน”ปศาจทั้ง 2 ตนก็ยอมทําตามสวนชายคนนั้นก็หนีบกลองหีบ ถือไมเทา
แลวใสรองเทาวิเศษนั้นเหาะหนีไป
–142–

หนทางเเหงนิพพาน
ปศาจ 2 ตนในเรื่องนี้เปรียบไดกับคนนอกศาสนา กลองวิเศษ คือ ของที่บริจาคเปนกุศล ปศาจทั้ง 2 หารูไมวาทานกุศลกอใหเกิดผลบุญมหาศาลหา
คาไมได สวนไมเทาหมายถึง การสํารวมฝกจิตใหมั่นคงซึ่งจะสามารถกําราบ
กิเลสตัณหาทั้งหลายใหราบคาบได รองเทาหมายถึง ความคิดที่บริสุทธิ์
ความประพฤติที่ถูกที่ควรซึ่งจะชวยนําใหพนจากความโลภและการขัดแยง
ทั้งหลาย ปศาจทั้ง 2 ไมรูความจริงนี้จึงทะเลาะและแกงแยงกัน
10. ชายคนหนึ่งออกเดินทางทองเที่ยวไป จนกระทั่งค่ําวันหนึ่งเขาก็มาถึง
บานรางหลังหนึ่งจึงตัดสินใจพักแรมที่นั่น ตกเที่ยงคืนปศาจตนหนึ่งไดเอา
ศพคนตายมาวางไวที่พื้นหอง
ตอมาอีกสักครู ปศาจอีกตนหนึ่งก็เขามาแลวเกิดการวิวาทแยงศพกัน

ปศาจตนแรกจึงพูดวา
“ถาขามัวแตทะเลาะกับเจาอยูเชนนี้ก็คงไมเกิดประโยชนอะไรดีขึ้น
เราไปหาคนกลางมาชวยตัดสินความดีกวา”ปศาจอีกตนหนึ่งเห็นดวย ปศาจตนแรกจึงฉุดตัวชายที่ซอนตัวอยู ดวยความกลัวจนตัวสั่นสะทานออกมาแลวบอกใหตัดสินความ
ชายผูนั้นกลัวปศาจทั้ง 2 นี้มาก คิดวาถึงจะเขาขางปศาจตนใดตนหนึ่ง
ก็คงไมรอดชีวิตไปได จึงตัดสินใจพูดตามความจริงที่ตนไดเห็น
–143–

หนทางเเหงนิพพาน
เปนจริงดังที่ไดคาดไว ปศาจอีกตนหนึ่งโกรธมากควาแขนชายผูนี้มาหัก แตปศาจตนแรกก็เอาแขนจากศพมาตอใหใหม ปศาจตนที่สองยิ่งโกรธ
จัดจึงหักแขนอีกขางหนึ่งออก ปศาจตนแรกก็เอาแขนจากศพมาตอใหอีก
เปนเชนนี้เรื่อยไปจนกระทั่งขา หัว ตัวของชายผูนั้นถูกฉีกขาดออกหมด แลวปศาจตนแรกก็เอาจากศพมาตอให เมื่อปศาจสองตนเห็นรางกายสวนตาง ๆของชายคนนี้เกลื่อนกลาดกระจายอยูบนพื้นก็หยิบขึ้นมากินจนอิ่มทองแลวก็
จากไปชายเคราะหรายผูนาสงสารรูสึกหมดอาลัยตายอยากในชีวิตมาก เพราะ
สวนตาง ๆ ของรางกายที่ปศาจกินไปนั้นเปนสวนที่ไดรับมาจากบิดามารดา
แตตอนนี้สวนตาง ๆ เหลานี้เปนของศพที่เขาไมเคยรูจักเจาของ “อนิจจา..
เราคือใครกันแน” เขาคิดวาวุนอยูเชนนี้ตลอดคืน จนกระทั่งรุงสางจึงเกิด
อารมณคลุมคลั่งเขาจึงออกจากบานรางนี้ไป ระหวางทางไดพบวัดแหงหนึ่ง
เขารูสึกยินดีมากจึงเขาไปนมัสการแลวเลาเรื่องทั้งหมดใหพระในวัดฟง
นิทานเรื่องนี้ชี้ใหคนเราเห็นความหมายที่แทจริงของ “อนาตมัน” คือความ
ไมมีตนที่ถาวร
11. ครั้งหนึ่งมีผูหญิงสวยแตงตัวดวยอาภรณและเครื่องประดับงดงามมา
เยี่ยมเยือนที่บานแหงหนึ่ง เจาของบานถามนางวาเปนใคร นางก็ตอบวา
“เราเปนเทพเจาแหงความมั่งมี”เจาของบานยินดีมากและไดรับรองนางเปนอยางดี
–144–

หนทางเเหงนิพพาน
ตอมาหญิงอีกคนหนึ่งหนาตานาเกลียดแตงตัวสกปรกก็มาปรากฏตัว
ขึ้น เจาของบานก็ถามวา นางเปนใคร นางตอบวา “เราเปนเทพเจาแหงความ
ยากจน” เจาของบานตกใจมากพยายามขับไลไหนางออกไปจากบาน แตนาง
ปฏิเสธและตอบวา “เทพเจาแหงความมั่งมีเปนพี่สาวของเราและเราสองคน
พี่นองไดสัญญากันไววาจะไมยอมแยกจากกัน ถาทานไลเรา พี่สาวของเราก็
จะออกไปจากบานนี้ดวย” แลวก็เปนจริงตามที่นางบอกเมื่อนางจากไปแลวก็
ปรากฏวาพี่สาวของนางคือเทพเจาแหงความมั่งมีก็หายตัวไปดวย

เมื่อมีเกิดก็มีตาย มีสุขก็มีทุกข มีดีก็มีชั่วควบคูกันไปเสมอ เราจึงไม
ควรลืมความจริงขอนี้ คนโงเทานั้นที่หวั่นกลัวรังเกียจความทุกขเรียกรองหา
แตความสุข แตผูที่แสวงหาหนทางตรัสรูจะสามารถทําใจไมใหผูกพันกับสิ่ง
เหลานี้และเปนอิสระจากความผูกมัดทางโลกียวิสัยได

12. ครั้งหนึ่งมีจิตรกรยากจนคนหนึ่งออกเดินทางไปแสวงหาโชคลาภโดย
ทั้งภรรยาไวที่บานแตลําพัง
หลังจากที่ไดตอสูกับโชคชะตาดวยความ
ยากลําบากมาเปนเวลา 3 ป เขาก็ตั้งตัวไดสะสมเงินทองไดมากพอแลวจึง
เดินทางกลับภูมิลําเนา ระหวางทางไดเห็นพระสงฆเปนจํานวนมากกําลัง
ประกอบพิธีทําบุญทางศาสนา
เขารูสึกเลื่อมใสศรัทธามากคิดรําพึงกับ
ตนเองวา “เรามัวแตคิดถึงเรื่องปจจุบันไมเคยคิดถึงความสุขในอนาคตเลย
นับวาเปนโชคดีของเราที่ผานมาพบวัดแหงนี้เราจะถือโอกาสนี้หวานพืชผล
บุญเอาไว” คิคไดดังนั้นเขาก็อุทิศเงินทองที่สะสมไวทั้งหมดใหแกวัดแลว
กลับบานมือเปลา
–145–

หนทางเเหงนิพพาน
เมื่อเห็นสามีกลับบาน มือเปลาภรรยาของเขาโกรธมาก เมื่อถูกซักไซ
ไลเลียง เขาก็ตอบวาทรัพยทั้งหมดนั้นไดเอาไปฝากไวในที่ที่ปลอดภัยแลว
เมื่อนางซักตอไปวา ฝากไวที่ไหน เขาก็สารภาพวาทําบุญไวกับวัด ภรรยา
ของเขาไดฟงดังนั้นก็โกรธมากจึงยื่นเรื่องฟองรองตอศาล เมื่อถูกผูพิพากษา
ไลเลียงถามความจริง เขาก็ใหการวา

“ขาไดทํางานหาเงินมาดวยความยากลําบากและไมไดใชเงินนั้นใน
ทางที่ผิด แตขาตองการหวานพืชผลบุญไวเพื่อความสุขในอนาคตดวยดวงใจ
ศรัทธาซึ่งขาไมเคยมีมากอน เมื่อขาไดอุทิศทรัพยสมบัติทําบุญไปแลวก็รูสึก
เหมือนวาไดกําจัดความโลภอยากไดและความตระหนี่ไปจากใจ รวมทั้งได
พบความจริงวาความมั่งคั่งที่แทจริงไมใชการมีเงินทองแตอยูที่การมีน้ําใจ”เมื่อฟงจบ ผูพิพากษาจึงกลาวสรรเสริญน้ําใจของจิตรกรคนนี้ ผูคนที่
ฟงอยูรอบ ๆ ก็รูสึกซาบซึ้งในความดีของเขาตั้งแตนั้นมาเขาก็ไดรับความ
เชื่อถือ มีคนมาอุดหนุนผลงานของเขาจนร่ํารวยมีฐานะมั่นคงในที่สุด
–146–

หนทางเเหงนิพพาน
13. ชายคนหนึ่งอาศัยอยูใกลปาชา คืนวันหนึ่งไดยินเสียงเรียกชื่อของตัว
ดังมาจากหลุมศพเเตเขาไมกลาลุกไปดูเพราะความกลัว วันรุงขึ้นเขานําเรื่อง
นี้ไปเลาใหเพื่อนฟง เพื่อนคนหนึ่งของเขาเปนคนใจกลาตองการจะพิสูจน
ความจริง
เมื่อไดยินเสิยงเรียกอีกในคืนตอมา ชายผูนั้นก็ตัวสั่นดวยความกลัว เเตเพื่อนของเขาไดเดินตามเสียงนั้นเขาไปในหลุมศพเเลวถามเจาของเสียงนั้น
วา “เจาคือใคร”เสียงนั้นตอบวา
“ขาคือทรัพยมีคาซอนอยูใตดิน ขาคิดวาจะใหมันกับคนที่ขาเรียกชื่อ
แตเขาก็กลัวไมกลาเขามา เจาเปนคนใจกลาสมควรที่จะไดขาไปเชาพรุงนี้ ขากับผูติดตามอีก 7 คนจะไปที่บานเจา”ชายใจกลาผูนั้นก็ถามวา ขาจะคอยเเตโปรดบอกขาหนอยซิวาขาควร
จะรับรองทานอยางไรบาง”เสียงนั้นตอบวา “พวกขาจะไปในรางของบรรพชิต กอนอื่นเจาจะตอง
ชําระลางรางกายใหสะอาดหมดจด ทําความสะอาดหองหับ เตรียมที่นั่งไว 8ที่เตรียมน้ําเเละขาวตม 8 ชามหลังอาหารใหทานนําเราไปในหองที่ปดมิดชิดที่ละคนเเลวเราก็จะ
กลายรางเปนโถใสทองคํา”–147–

หนทางเเหงนิพพาน
เชาวันตอมา เพื่อนใจกลาคนนั้นก็ทําตามเสียงบอกนั้นเเละบรรพชิต 8รูปก็มาปรากฏกายจริงตามคําบอก เขานําไปสูหองที่เตรียมน้ําเเละขาวตมไว
หลังอาหารเขานําทานไปในหองที่ปดมิดชิด เเลวบรรพชิตทั้ง 8 รูปก็กลาย
รางเปนโถเต็มไปดวยทองคํา

มีชายที่มีนิสัยโลภมากอีกคนหนึ่งอาศัยอยูในหมูบานเดียวกัน เมื่อได
ยินขาวลือนี้ก็เกิดความโลภอยากไดทองคําบาง เขาจึงนิมนตพระมา 8 รูปแลวทําพิธีอยางเดียวกัน เสร็จเเลวก็นําพระเเตละรูปเขาไปในหอง แตปรากฏ
วาแทนที่จะกลายรางเปนทองคํา พระทั้ง 8 รูปกลับโกรธแลวแจงให
เจาหนาที่มาจับ

สวนชายที่ขี้ขลาดเมื่อรูวาเสียงจากหลุมฝงศพนั้นไดนําความมั่งมีมาสู
เพื่อนใจกลาของเขาก็ไปหาที่บานแลวเอยปากขอเเบงทองคําดวยความโลภ
ยืนยันวามันเปนของตัวเพราะเสียงนั้นเรียกชื่อของเขากอน เมื่อเขาพยายาม
จะแยงเอาโถทองคําจากเพื่อนของเขาก็พบวา ทองในโถกลายเปนงูเต็มไป
หมดและพยายามจะฉกกัดเขา
–148–

หนทางเเหงนิพพาน
เมื่อพระราชาไดสดับฟงขาวนี้ทรงตัดสินวาโถทองคํานี้ควรเปนของ
เพื่อนผูมีใจกลาหาญแลวทรงรําพึงกับพระองคเองวา “โลกเราก็มักจะเปน
เสียอยางนี้แหละ คนโงมักหวังแตผลประโยชนที่จะไดรับ แตก็ขลาดเกินไป
ที่จะเผชิญหนาหรือตอสูเพื่อใหไดมา
จึงตองประสบความลมเหลว
เชนเดียวกัน เมื่อไมมีศรัทธาและความกลาพอที่จะตอสูเอาชนะใจตนก็ไมได
รับความสงบสุขที่แทจริง”–149–

บทที่ 2วิธีปฏิบัตเิ พื่อหนทางแหงนิพพาน
บทที่ 2วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางแหงนิพพาน

ตอนที่ 1การแสวงหาหนทาง

ตอนที่ 1การแสวงหาหนทาง

1. โครงสรางของจักรวาลเปนอยางไร
จักรวาลไมมีที่สิ้นสุดหรือ
จักรวาลกวางใหญไมมีขอบเขตจํากัดหรือ โครงสรางของสังคมเปนอยางไร
สังคมที่เปนอุดมคติควรมีลักษณะอยางไร ฯลฯ ถาเรามัวแตคนหาคําตอบ
ของปญหาเหลานี้แทนที่จะมุงแสวงหาหนทางแหงนิพพานแลว ก็คงจะตาย
เสียกอนที่จะไดเริ่มลงมือปฏิบัติเพื่อจะไดไปสูหนทางแหงนิพพาน

ยกตัวอยางเชน ชายคนหนึ่งโดนลูกศรอาบยาพิษ ญาติมิตรของเขาจึง
รีบไปตามแพทยมาเพื่อทําการผาตัดรักษาบาดแผลให

แตชายผูนั้นกลับรองหามวา “ชากอนเถิด กอนที่จะดึงลูกศรนี้ออก เราอยากจะรูตัวคนยิงวา เปนใคร เปนหญิง หรือชาย มีกําพืดอยางไร คันธนูเปน
–150–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
อยางไร ใหญหรือเล็ก ทําดวยไม หรือดวยไผ สายธนูทําดวยหวายหรือเอ็น
ลูกศรทําดวยหวายหรือกก ปลายศรใชขนนกอะไร เสียกอน จึงคอยดึงออก”ลองคิดดูซิวา อะไรจะเกิดขึ้น

ไมตองสงสัยเลยวา กอนที่จะรูคําตอบทั้งหมด ชายผูนี้ก็คงจะสิ้นใจ
เสียกอนเพราะพิษยาจากลูกศรนั้น ในสถานการณเชนนี้ สิ่งที่จะตองทํา กอนอื่นก็คือ ผาตัดเอาลูกศรออกเสียกอน และทําการเยียวยาไมใหพิษยา เเผซาน
ไปทั่วรางกายได

เมื่อถูกไฟเเหงกิเลสตัณหาคุกคาม ก็ควรจะหลีกเลี่ยงอันตรายจากเปลว
ไฟนี้ใหพนเสียกอนที่จะมัวพะวงถึงวา จักรวาลมีโครงสรางอยางไร หรือสังคมในอุดมคติควรมีลักษณะเปนอยางไร

ปญหาที่วาจักรวาลมีที่สิ้นสุดหรือไม มีขอบเขตจํากัดหรือไมนั้นไม
สําคัญเทาการเกิด แก เจ็บ ตาย ความเศราโศก ความทุกขทรมานตาง ๆ ซึ่งเปนเสมือนเปลวไฟที่เผาไหมอยูรอบตัวเราใหเกิดความรุมรอนอยูตลอดเวลา
ดังนั้น กอนอื่น เราจึงควรหลีกหนีจากกองไฟที่ไหมคุกคามชีวิตเราอยูที่เสีย
ดวยการแสวงหาหนทางแหงความหลุดพน
–151–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
พระธรรมคําสอนของพระพุทธเจานั้นสอนใหเรารูสิ่งที่ควรรู สิ่งที่ไม
จําเปนตองรูจะไมกลาวถึงเลย สอนใหละทิ้งสิ่งที่ควรละทิ้ง และฝกฝนในสิ่ง
ที่ควรฝกฝนเพื่อที่จะไดบรรลุหนทางแหงการตรัสรู

ดังนั้น คนเราจึงจําเปนตองเลือกดูวา อะไรเปนปญหาสําคัูที่จะตอง
แกไขกอน อะไรที่เปนภัยคุกคามความสงบสุขของชีวิตมากที่สุด เมื่อรูแลวก็
พยายามเริ่มแกไขปญหานั้นดวยการฝกฝนจิตใจของตนกอนอื่น

2. สมมุติวา มีคน ๆ หนึ่งเขาไปในปาเพื่อหาแกนไม แตกลับคิดวาถาเก็บ
กิ่งและใบไมมาก็จะไดแกนของมัน เขาผูนี้เปนคนโงโดยแท เชนเดียวกับผูที่
มุงแสวงหาแกนไมแตกลับเก็บเอาเปลือกไมและเนื้อไมมาโดยสําคัญผิดวา
เปนแกนของมัน

ผูที่ปรารถนาจะหลุดพนจากการเกิด แก เจ็บ ตาย ความเศราโศก ความทุกขทรมานทั้งปวง จะตองแสวงหาหนทางนี้ใหพบเสียกอน เพราะนี่เปน
แกนสําคัญ อยางไรก็ตาม ถาบังเกิดความพอใจในวิถีทางปฏิบัติไปสูหนทาง
แหงการหลุดพนที่เพิ่งเริ่มไปเพียงเล็กนอย
หลงใหลในชื่อเสียงและการ
สรรเสริญเยินยอ และเกิดความอวดดี ยโส ยกตนขมทานแลว ก็ไมผิดกับการ
ที่เก็บเอากิ่งไมใบไมมา แตหลงคิดวาเปนแกนไมที่ตนตองการนั่นเอง
–152–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
สวนผูที่พอใจในผลจากความพยายามเพียงเล็กนอยที่ไดทําไปเเละ
หลงผิดคิดวาไดรับสิ่งที่ตนตองการแลว จึงเกิดความหลงตัว คิดวาตนเองมี
ความสําคัญเหนือผูอื่น ก็เทากับการเก็บเอาเปลือกนอกของตนไมมาแทนที่
จะไดแกนไมตามที่หวังไว
ผูที่พยายามฝกจิตใจจนไดรับความสงบเยือกเย็นและมั่นคงขึ้นบาง
แลวบังเกิดความพอใจในสภาพเทาที่เปนอยูเพียงแคนี้ เกิดความหลงตัว ดูถูก
ผูอื่น ก็เทากับวา เขาเก็บเอาเปลือกชั้นในของตนไมมาแทนที่จะเปนแกนไม
อยางที่เขาตองการ
ผูที่ไดฝกฝนจนเริ่มประจักษเห็นความจริงกระจางขึ้นบางเเลว แตกลับ
ทําใหดวงตามืดมัวลงเพราะความหลงตนวาดีเลิศกวาผูอื่น ก็เทากับวา เขาเก็บไดแตเพียงเนื้อไมเทานั้น หาใชแกนของมันอยางที่เขาเขาใจไมบุคคล
ประเภทตาง ๆ ที่ยกตัวอยางมาขางตนนี้ ลวนเปนผูที่หลงผลในความ
พยายามเพียงเล็กนอย ไมพยายามตอไปแตกลับเกียจครานละเลยการฝกฝนตน จึงทําใหตองพบกับชีวิตที่เต็มไปดวยความทุกขทรมานอีก
ผูที่แสวงหาหนทางที่แทจริงนั้น จะตองไมหวังในลาภยศ สรรเสริญ
ไมหลงในความสงบใจที่ไดรับจากความพยายามเพียงเล็กนอย การมีดวงตา
ประจักษเห็นความจริงเพียงเล็กนอยไมใชจุดมุงหมายที่แทจริง
สิ่งแรกที่คนเราทุกคนจะตองจดจําไวก็คือ กฎธรรมชาติแหงความจริง
ของการเกิด การตาย ที่ไมมีใครหลีกเลี่ยงได
–153–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
3. โลกไมมีตัวตนในตัวของมันเอง เราจึงจําเปนตองขจัดจินตนาการที่ผิด ๆ ใหหมดไปจากจิตใจ และแสวงหาวิถีทางไปสูการตรัสรูความลุมหลง
ไมไดมีสาเหตุเกิดจากสิ่งแวดลอมภายนอกแตเกิดจากจิตใจที่อยูภายใน
ความละโมบที่เกิดขึ้นในจิตใจเปนไฟเผาไหมใหเกิดความรุมรอน
ทรมาน ความโงเขลาเปนสาเหตุใหตองตกอยูในความมืดมน ลุมหลงทุกข
ระทม เมื่อรูความจริงวา ความหลงผิดนั้นมีสาเหตุเกิดจากใจของเราเองแลว
ผูที่แสวงหาหนทางแหงความหลุดพน จะตองตอสูเอาชนะจิตใจของตนให
ได
4. “โอ ทําไมหนอ จิตใจของเราจึงไดลองลอย กระสับกระสายหาความ
สงบไมไดเชนนี้เลา” “ทําไมใจเราจึงสับสน หลงยึดมั่นผูกพันในสิ่งตาง ๆเชนนี้เลา”“ใจของเราเปนเสมือนคันไถที่แตกเปนชิ้น ๆ เสียกอนที่จะลงมือไถนา
การเวียนวายอยูในทะเลชีวิตแหงการเกิด การตาย ชาติแลวชาติเลา โดยที่
มิไดทําความดีอะไรไวเลย จะมีประโยชนอะไรถาจะตองตายและกลับมาเกิด
ใหมอีกหลาย ๆ ครั้ง”“โอ ใจของเราที่ครั้งหนึ่งเคยทําใหเราเกิดมามีชีวิตอยางกษัตริยครั้ง
ตอมาก็ทําใหเกิดมา ในสภาพของยาจก ตองเที่ยวขอทานเขากิน
–154–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
บางครั้งก็ทําใหเราเกิดมาในสรวงสวรรคของเทพเจาทั้งหลาย มีชีวิตที่
เเสนสุขอยางเหลือลนเเละแลวก็ฉุดเราใหตกลงไปสูไฟนรก”“อนิจจา เพราะความโงเขลา เจาจึงไดนําเราไปสูวิถีชีวิตตาง ๆ และเรา
ก็ยอมทําตามใจเจาโดยมิไดขัดขืนเลย แตตอจากนี้เปนตนไป เราไดกลับใจ
กลับตัวเปนผูที่เชื่อฟงและปฏิบัติตามคําสั่งสอนของพระพุทธเจาแลว
เพราะฉะนั้นขอเจาอยาไดรบกวนสมาธิและขัดขวางเราอีกเลย ขอใหเจา
ปลดปลอยเราใหหลุดพนจากบวงของความทุกขทรมานและชวยกระตุนให
เราไดพบหนทางแหงการรูแจงโดยเร็วเถิด”“โอถาเพียงแตเจาจะรูวา
ทุกสิ่งในโลกไมมีตัวตนที่ถาวรแต
เปลี่ยนแปลงอยูตลอดเวลาแลวเจาก็คงจะไมยึดมั่นผูกพันกับมัน ไมหลงคิด
วามันเปนของของตน และเมื่อตัดขาดจากความโลภ โกรธ หลงไดเเลว เจาก็
จะพบแตความสงบสุขอยางแนนอน
ถาเจาจะใชปญญาเปนคมดาบฟาดฟนเถาวัลยแหงกิเลสตัณหาใหขาด
สะบั้น โดยไมพะวงถึงการไดเปรียบหรือเสียเปรียบ การสรรเสริญหรือ
ตําหนิติเตียน ฯลฯ เราก็จะมีชีวิตอยูไดอยางสงบสุข”“แตทําไมหนอ เจาจึงกลับชักนําเราใหหลงกลับไปสูโลกแหงกิเลส
ตัณหา และความเริงรมยทําใหเรารุมรอน กระสับกระสายหาความสงบ
ไมไดอีกเชนนี้ ทั้ง ๆ ที่เจาเองมิใชหรือที่เปนคนแนะใหเราแสวงหาหนทาง
แหงการรูแจง”“เจาไมมีตัวตนปรากฏใหเห็นแตเจาก็เที่ยวเตลิดไปในที่ตาง ๆ อยางไม
รูจักเหน็ดเหนื่อยและจนกระทั่งบัดนี้ เราก็ไดทําตามคําบัญชาของเจาตลอดมา เพราะฉะนั้น ตั้งแตนี้เปนตนไปขอใหเจาทําตามความตองการของเราโดย
ชวยใหเราไดขามพนหวงมหรรณพไปสูฝงสุขาวดีดวยเถิด”–155–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
“ตอแตนี้ไป เจาจะตองทําตามบัญชาของเรา ดวยการปฏิบัติตามธรรม
ของพระพุทธเจารวมกันกับเรา”“ภูเขา แมน้ํา ทะเล และทุกสิ่งในโลกลวนเปนสิ่งที่เปลี่ยนแปลงอยู
ตลอดเวลา เปนบอเกิดแหงความวิบัติหายนะ ในโลกนี้มีที่ใดบางเลาที่เราจะ
หาความสงบใจได เราอยามัวชักชาอยูเลย รีบปฏิบัติตามพระธรรมของ
พระพุทธเจาแลวหาทางขามไปสูฝงแหงการรูแจงโดยเร็วดีกวา”5. ผูที่ตองการแสวงหาหนทางไปสูการตรัสรูจะตองตอสูเอาชนะจิตใจ
ของตนเชนนี้ และปฏิบัติตนตามที่ไดตัดสินใจไวดวยความมั่นคงเด็ดเดี่ยว
ถึงแมวาจะตองเผชิญกับการวารายดูหมิ่นดูแคลนจากผูอื่นก็ตามจะตองกาว
เดินตอไปอยางไมหวั่นไหวหรือสะทกสะทาน และจะตองมีความอดกลั้นไม
โกรธตอบ เมื่อถูกตอยดวยกําปน หรือถูกขวางดวยกอนหิน หรือถูกฟนดวย
ดาบแมศีรษะจะถูกตัดออกจากรางก็จะไมหวั่นไหว เพราะถาจิตใจเกิด
ความหวั่นไหวเพราะเหตุตาง ๆ เหลานี้แลวก็จะเกิดความมัวหมอง บังเกิด
ความทุกข เทากับวาไมไดปฏิบัติตามวิถีทางที่พระพุทธเจาสอนไว
จิตใจของเราจะตองมั่นคงไมหวั่นไหวตอคําสาปแชง ดาทอวารายไม
สะทกสะทานแมจะถูกทํารายรางกายดวยกําปน หอก ดาบหรือไมตะพด
จะตองปลงใหไดวา สิ่งเหลานี้ นี่เเหละที่จะชวยทําใหจิตใจของเราเต็มเปยม
ไปดวยคําสอนของพระพุทธเจา
–156–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
เพื่อการบรรลุหนทางตรัสรู เราจะตองทําสิ่งที่คิดวายากยิ่งนักใหสําเร็จ
เเละอดทนในสิ่งที่ยากจะมีผูอดทนได บริจาคทุกสิ่งที่ยากจะบริจาคเปนทาน
ไดเพื่อการบรรลุหนทางตรัสรู เเมจะตองจํากัดอาหารเหลือเพียงขาววัน
ละหนึ่งเม็ด หรือจะตองเดินลุยไฟเขาไป ก็จะตองทําใหไดโดยไมลังเล
เเตไมวาจะเปนการบริจาคทาน หรือการกระทําใด ๆ ทั้งปวง ควรทําไปเพราะวาถูกตอง
เปนไปดวยความบริสุทธิ์ใจไมหวังผลตอบแทน
สมควรจะทํา เหมือนมารดาที่ใหเสื้อผาและทุก ๆ อยางแกบุตรของตนเพราะ
ความรัก และพยาบาลรักษาเมื่อบุตรเจ็บไขไดปวยเพราะความเมตตาสงสาร
ทําทุกอยางใหโดยไมเคยคิดถึงความสะดวกสบายของตนเลย
6. ครั้งหนึ่งนานมาแลว มีกษัตริยพระองคหนึ่งที่ทรงมีพระปรีชาสามารถ
และมีน้ําพระทัยเมตตาทรงปกครองประชาชนดวยความรัก
และทรงนํา
ความมั่งคั่งและความสงบสุขมาสูประเทศ ยิ่งกวานั้นพระองคยังทรงเปนผูที่
มีศรัทธาในการแสวงหาหนทางแหงการรูแจงอยางแรงกลา พระองคทรง
เตรียมรางวัลไวพระราชทานใหแกผูที่สามารถแสดงธรรมเทศนาใหทรง
สดับทุกคน
ความเสื่อมใสศรัทธาอยางแรงกลาของพระองคไดรูไปถึงเทพยดาบน
สวรรคชั้นฟา ดังนั้นเพื่อพิสูจนความจริงนี้ เทพเจาองคหนึ่งจึงไดจําแลงองค
มาปรากฏในรางของปศาจและมายืนอยูที่หนาประตูวังประกาศวา
“ขารูพระธรรมศักดิ์สิทธิ์ที่จะแสดงถวายตอหนาพระพักตร ขอใหรีบ
นําไปทูลพระมหากษัตริยโดยเร็ว”–157–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
เมื่อไดสดับเชนนั้น กษัตริยทรงปติยินดีเปนอันมาก ใหนําปศาจเขาเฝา
และตอนรับเปนอันดีเมื่อทรงขอรองใหแสดงพระธรรมใหฟง ปศาจกลับ
แยกเขี้ยวนากลัวใหดูแลวตอบวา
“ขาอดหยากมานาน จึงหิวโหยมาก ไมอาจจะแสดงธรรมเทศนาได
จนกวาจะไดกินอาหารจนอิ่มทองแลว”กษัตริยจึงรับสั่งใหเตรียมอาหารมาเลี้ยง แตปศาจกลับบอกวา
“อาหารของขาจะตองเปนเลือดและเนื้อสด ๆ ของมนุษย” เจาชายรัช
ทายาทจึงไดสละชีวิตของพระองค แตปศาจก็ยังไมอิ่มหนํา พระมเหสีจึงได
สละชีวิตเปนคนตอมาแตปศาจก็ยังหาไดพอใจไมเรียกรองจะกินองค
กษัตริยใหได
กษัตริยจึงตรัสวา “ขาไมเสียดายชีวิตหรอก แตกอนที่ขาจะตายขอให
ขาไดฟงธรรมเทศนาของเจาเสียกอนแลวขาจะมอบชีวิตของขาใหแกเจา”เมื่อไดฟงดังนั้น เทพเจาในรางปศาจก็ไดกลาวคําสอนที่หลักแหลมวา
“ความทุกขเวทนามีสาเหตุเกิดมาจากตัณหา ความกลัวก็มีสาเหตุเกิดจาก
ตัณหาเชนกัน ผูที่ปลดเปลื้องตัณหาได จะไมมีความทุกขทรมานและไมมี
ความหวั่นกลัวในสิ่งใด ๆ ทั้งสิ้น” กลาวจบแลว ปศาจก็กลับคืนรางเปนเทพ
เจาดังเดิม และเจาชายกับพระมเหสีก็ฟนคืนชีวิตใหมอีก
–158–

7. ครั้งหนึ่ง มีชายผูหนึ่งไดบําเพ็ญเพียรเพื่อแสวงหาหนทางแหงความ
จริงอยูในปาของเทือกเขาหิมาลัย เขาไมตองการทรัพยสมบัติมีคาสิ่งใดในโลก หรือความสุขสําราญในวิมานสวรรคของเทวดา สิ่งเดียวที่เขาตองการก็คือ คําสอนที่จะชวยชี้ทางใหเขาหลุดพนจากบวงของกิเลสตัณหา
เทพยดาทั้งหลายรูสึกประทับใจในความตั้งใจจริงของชายผูนี้ จึงได
แปลงองคเปนปศาจลงมาทดสอบจิตใจของเขา โดยรองเพลงวา “สรรพสิ่ง
ในโลกมีการเปลี่ยนเเปลง เมื่อมีเกิดก็มีดับ”เมื่อชายผูนี้ไดยินเนื้อเพลงนี้ก็บังเกิดความปติยินดีประหนึ่งผูที่
กระหายน้ําไดพบลําธารน้ําเย็นฉ่ําหรือนักโทษที่ไดรับการปลดปลอยใหเปน
อิสระรําพึงกับตัวเองวา นี่แหละคือความจริงที่เราแสวงหามาเปนเวลานาน
เปนคําสอนที่เปนความจริงแท ใครหนอเปนผูรองเพลงนี้ เขาพยายามสอด
สายสายตามองหาที่มาของเสียงเพลงนี้เเละพบรางอันนาสะพรึงกลัวของ
ปศาจ เขาขมความกลัวเดินเขาไปใกลและถามวา “เจาใชไหมที่รองเพลงเมื่อ
ครูนี้ ถาใชละก็ ขาอยากจะขอใหเจารองตอนตอไปใหขาฟงอีกหนอยเถิด”ปศาจก็ตอบวา “ใชแลว ขาเองที่เปนคนรองเพลงนั้น แตตอนนี้ขากําลัง
หิวมาก ถาไมไดกินอะไรเสียกอนขาก็ไมมีแรงจะรองอีก”ชายผูนั้นก็ออนวอนตอไปอีกวา “ไดโปรดรองใหขาฟงอีกหนอยเถิด
เพลงนี้ชางมีความหมายที่ลึกซึ้งนาเลื่อมใสแท เปนความจริงที่ขาไดแสวงหา
มาเปนเวลานานแลว และขาไดฟงเพียงตอนเดียวเทานั้น ขอใหขาไดฟงทาน
รองจนจบดวยเถิด”ปศาจจึงตอบวา “ตอนนี้ขาหิวจนแทบจะทนไมไหวแลว ถาขาไดกิน
เนื้อและดื่มเลือดสด ๆ ของมนุษยแลว ขาก็คงมีแรงรองตอไปจนจบได”เมื่อไดฟงดังนั้น ดวยศรัทธาอันแรงกลาที่จะฟงเพลงนั้นใหจบชายผู
นั้นจึงไดใหสัญญากับปศาจวา จะยอมมอบรางกายของตนใหเปน
–159–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
อาหารของปศาจ เมื่อไดฟงเพลงนั้นจนจบแลว
ดังนั้น ปศาจจึงรองเพลงนั้นตอไปจนจบ มีความวา
“ทุกสิ่งในโลกไมเที่ยงแท มีแตเปลี่ยนแปร มีเกิดมีสลาย
ผูที่ไมยึดมั่นในสิ่งเหลานี้ จะพบความสงบสุขทั้งใจและกาย”เมื่อไดฟงจนจบแลว เขาก็ไดจารึกเนื้อเพลงนี้ลงบนกอนหินและตนไมรอบ ๆ บริเวณนั้น ในที่สุดก็ปนขึ้นไปบนตนไมและทิ้งตัวลงมาตรงหนา
ของปศาจเพื่อจะเปนเหยื่อของปศาจตามสัญญา แตทันใดนั้นปศาจก็ไดกลับ
รางเปนเทพยดาและยื่นหัตถรองรับรางของชายผูนั้นไดอยางปลอดภัย
8. ครั้งหนึ่ง มีชายผูที่มีศรัทธาในการแสวงหาหนทางแหงความจริงคน
หนึ่งชื่อ สาดาปรารุดิตา (Sadaprarudita) เขาสละทุกสิ่งที่เกี่ยวกับลาภยศ
สรรเสริญและทรัพยสมบัติทั้งปวง มุงมั่นในการคนหาหนทางแหงความจริง
อยางใจจดใจจอ วันหนึ่ง เขาก็ไดยินเสียงรองเรียกมาจากสวรรควา
“ดูกอน สาดาปรารุดิตา เจาจงมุงหนาเดินไปทางตะวันออก โดยไม
เหลียววอกเเวกมองไปทางขางไหน จงอยาคํานึงถึงความรอนหนาว อยาใส
ใจกับคําสาปแชงหรือสรรเสริญ อยามีใจลําเอียงแบงแยกวานี่ดีนั่นเลว แตให
มุงตรงไปทางตะวันออกเพียงอยางเดียว แลวเจาจะไดพบพระศาสดาแหง
ความจริงที่จะนําทานไปสูการรูแจง”สาดาปรารุดิตาดีใจมาก เขารีบปฏิบัติตามคําแนะนํานั้นทันที เขาออก
เดินทางมุงหนาไปทางทิศตะวันออก ตองนอนพักคางแรมในทุงหญาในปาเขา ตองเผชิญกับภยันตราย และไดรับความอับอายนานาประการในดินแดน
ตางถิ่น เชน ครั้งหนึ่งเขาตองยอมขายตัวเปนทาสใชแรงงานแลก อาหารเพื่อ
ยังชีวิต แตในที่สุดเขาก็ไดพบพระศาสดาแหงความจริงและไดรับฟงคําสั่ง
สอนจากทาน
–160–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
ในโลกนี้ สิ่งที่ดีมีราคามักจะไดมายาก การทําความดีก็เชนกัน มักจะมี
อุปสรรคมาขัดขวางการเดินทางเพื่อแสวงหาความจริงของสาดาปรารุดิตาก็
เชนกัน เขาตองเผชิญอุปสรรคตาง ๆ และตอสูกับความลําบากนานาประการ

เขาตองขายแรงงานเพื่อจะไดมีเงินซื้อดอกไมและกํายานมาไหวครู แตก็ไมมีใครจางเขาไมวาเขาจะทําอะไรก็มีมือของมารรายคอยติดตามขัดขวาง
เขาอยูเสมอ การเดินทางไปสูวิถีทางแหงการตรัสรูนั้นชางยากลําเค็ญ นักจน
บางครั้งอาจจะตองแลกเอาดวยเลือดเนื้อและแมกระทั่งชีวิตของตน
เมื่อสาดาปรารุดิตาไดรังฟงคําสอนจากศาสดาจารยของเขาและ
ตองการจะจดบันทึกคําสอนนั้นไวก็ไมมีกระดาษ หมึกและพูกันสําหรับจะ
เขียนเขาจึงตองใชมีดกรีดขอมือของตัวเอง ใชเลือดแทนหมึกเพื่อจดคําสอน
ของอาจารย ดวยการทําเชนนี้เขาจึงมีโอกาสไดรับฟงคําสอนอันมีคาที่จะนํา
เขาไปสูการตรัสรู

9. นานมาแลว มีเด็กชายคนหนึ่งชื่อ สุธน (Sudhana) เปนเด็กที่มีศรัทธา
ปรารถนาที่จะหาหนทางแหงความจริง เขาไดเรียนรูเรื่องราวมหัศจรรยตางๆ ของทองทะเลจากชาวประมงหาปลา ไดเรียนรูความมีเมตตากรุณาตอผูอื่น
จากแพทยที่ทําการรักษาพยาบาลผูปวย ไดเรียนรูจากเศรษฐีที่มั่งคั่งวา ทุกสิ่ง
ทุกอยางแมจะเปนสิ่งเล็กนอยเพียงไรยอมมีคาในตัวของมันเอง
–161–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
เขาไดเรียนรูจากนักบวชที่กําลังบําเพ็ญฌานบารมีวา จิตใจที่สงบและ
บริสุทธิ์มีพลังมหัศจรรยที่จะชวยซักฟอกจิตใจของผูอื่นใหบริสุทธิ์ตามไป
ดวย เขาไดพบสตรีที่มีจิตใจสูงสงคนหนึ่งและประทับใจในการประกอบ
กุศลเพื่อสาธารณะประโยชนของเธอ
สุดทายเขาก็ไดพบชายผูหนึ่งที่ได
เรรอนเดินทางไปในที่ตาง ๆ เพื่อแสวงหาหนทางแหงการรูแจงดวยความ
มานะอดทนแมเลือดเนื้อและกระดูกจะปนเปนผุยผงก็ไมลดละความ
พยายามสุธนไดเรียนรูวาการแสวงหาหนทางแหงความจริงนั้นชาง
ยากลําบากนัก แมจะตองปนขึ้นเขาแหงกองดาบแหลมคมหรือตองเดินลุยฝา
กองไฟเขาไป ก็จะตองทําใหได
เราจะเห็นไดวา แมแตเด็กเล็ก ๆ อยางสุธน ถามีใจศรัทธาแลว ยอมตระหนักไดวา ทุกสิ่งทุกอยางที่ไดเห็น ไดยิน ไดฟงนั้นลวนเปนบทเรียนที่
เปนความจริงทั้งสิ้น
เขาไดเรียนรูวา แมหญิงที่มีรางกายออนแอก็เปนผูที่มีจิตใจเขมแข็งรู
แจงในธรรมดาโลกจึงใชชีวิตดวยความอดทน เขามองเห็นสภาพที่แทจริง
ของโลกจากหมูเด็ก ๆ ที่เลนกันอยางราเริงอยูตามถนน และเมื่อเขาไดพบผูที่
มีจิตใจออนโยน ก็เกิดปญญากระจางมีใจโอนออนตาม
แมในพิธีกรรมเผากํายานก็มีความเกี่ยวโยงกับคําสอนของพระพุทธ
เจา หรือในพิธีจัดดอกไมก็มีคําพูดที่อางอิงถึงการตรัสรู วันหนึ่งขณะที่เขา
นั่งพักผอนอยูใตรมไมในปา เขาสังเกตุเห็นตนไมออนที่งอกขึ้นมาจากโคน
ของตนไมที่เฉาตายแลว ทําใหเขาตระหนักถึงความไมเที่ยงของชีวิต
ดวงอาทิตยที่สองสวางในเวลากลางวันและดวงดาวที่สองแสง
ระยิบระยับในเวลากลางคืนหมุนเวียนกันอยูเชนนี้ทุกวัน ๆ ทําใหจิตใจของ
เขาผองแผวบริสุทธิ์เหมือนมีน้ําฝนเเหงศรัทธามาชะโลมใจใหเขาใฝหา
หนทาง แหงการรูแจง
–162–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
ไมวาเขาจะไปที่ใหนเขาก็ไดถาม ไดฟงและไดพบความจริงแหงกฎ
ธรรมชาติที่ทําใหเขาเกิดปญญารูแจง
อันที่จริงแลวผูที่แสวงหาหนทางรูแจงนั้น จะตองคิดวาจิตใจของเขา
เปรียบเสมือนปราสาทที่ตองคุมกันรักษาใหพนจากการรุกรานของศัตรู และตองประดับตกแตงใหสวยงาม
เจาของปราสาทจะตองมีศรัทธาแกกลา
พอที่จะเปดประตูปราสาทเพื่อเชื้อเชิญพระพุทธเจาใหเขาไปสถิต
ถวายดอกไมแหงศรัทธาเเละเผากํายานแหงความปติยินดีถวายเปนพุทธบูชา สิ่งเหลานี้เปนสิ่งที่สุธนไดเรียนรูจากการออกเดินทางแสวงหาหนทางแหงการ
ตรัสรูของเขา

ตอนที่ 2วิถีทางปฏิบัตทิ ี่นําไปสูน ิพพาน
ตอนที่ 2วิถีทางปฏิบัติที่นําไปสูนิพพาน

1. ผูที่ตองการบรรลุหนทางแหงนิพพานจะตองเขาใจและปฏิบัติตาม
ไตรสิกขาดังตอไปนี้ คือ รักษาศีล มีสมาธิ มีปญญาศีล คือ อะไร ทุก ๆ คนไมวาจะเปนคนธรรมดาสามัญหรือผูที่กําลัง
แสวงหาหนทางจะตองรูรักษาศีลสิกขาบททั้งใจและกาย รูจักระวังทวารของ
ประสาทสัมผัสทั้งหา มองเห็นอันตรายที่เกิดจากความชั่วแมจะเปนเพียง
ความชั่วเล็ก ๆ นอย ๆ และพยายามตั้งหนาทําแตความดีโดยไมลดละ
–163–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
สมาธิ คือ อะไร สมาธิคือ การทําจิตใหมั่นคง สงบ และบริสุทธิ์
ปราศจากความละโมบ และอกุศลทั้งปวง
ปญญา คือ อะไร ปญญาคือ ความสามารถเขาใจในอริยสัจสี่อยางแจม
แจง รูขอเท็จจริงแหงทุกข รูสาเหตุแหงทุกข รูความจริงในการดับทุกข รูวิถีทางแหงการดับทุกข
ผูที่ปฏิบัติตามหลักไตรสิกขานี้ได
พระพุทธเจา

จึงจะเรียกไดวาเปนสาวกของ

สมมุติวา มีลาตัวหนึ่ง เดินตามฝูงวัวมา แลวประกาศตนวา “ฉันก็เปน
วัวเหมือนกัน” ทั้ง ๆ ที่ไมมีรูปราง เสียงรอง หรือเขาอยางวัวเลยยอมไมมี
ใครเชื่อมันเปนแน เชนเดียวกัน ผูที่ประกาศตนวาเปนสาวกของพระพุทธเจา
ทั้ง ๆ ที่มิไดเรียนรูและปฏิบัติตามไตรสิกขานั้น เปนเรื่องนาหัวเราะ
กอนที่ชาวนาจะเก็บเกี่ยวขาวในฤดูเก็บเกี่ยวนั้น
กอนอื่นสิ่งที่เขา
จะตองทําในฤดูใบไมผลิก็คือ จะตองไถ หวาน ระบายน้ําเขานา กําจัดวัชพืช
ผูที่แสวงหาหนทางไปสูการตรัสรูก็เชนเดียวกันจะตองปฏิบัติตามไตรสิกขา
นี้ใหได เมล็ดที่หวานในวันนี้จะไมงอกในทันทีจึงไมอาจหวังใหมันแตกรวง
ในวันรุงขึ้นและเก็บเกี่ยวในวันถัดไปไดฉันใด ผูที่แสวงหาหนทางตรัสรู ก็ไมอาจที่จะตัดขาดจากกิเลสตัณหาไดหมดสิ้นภายในวันเดียวตัดความผูกพัน
ยึดมั่นผูกพันไดในวันรุงขึ้น และตรัสรูไดในวันถัดไปฉันนั้น
–164–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
เหมือนชาวนาที่หวานเมล็ดแลวตองคอยเอาใจใสดูแลพืชผลใหพน
จากภัยธรรมชาติตาง ๆ จนกระทั่งผลิดอกออกรวงและใหผลในที่สุดการ
ตรัสรูก็เชนกันจะตองหมั่นฝกฝนและปฏิบัติตามศีล สมาธิ และปญญา อยาง
สม่ําเสมอ แลวกิเลสตัณหาก็จะคอย ๆ หมดไปสามารถตัดความยึดมั่นผูกพันได และในที่สุดก็จะบรรลุหนทางแหงการตรัสรูได

2. การแสวงหาหนทางไปสูการตรัสรูทั้ง ๆ ที่ยังหลงใหลอยูในโลกียวิสัย
และจิตใจยังวาวุนหมกมุนอยูในตัณหาราคะนั้นเปนสิ่งที่เปนไปไดยาก
เพราะการแสวงหาความสุขทางโลกกับการหาความสุขทางธรรมเปนคนละ
อยางกัน

ดังที่ไดเคยกลาวมาแลววาจิตใจเปนบอเกิดของทุกสิ่ง ถาจิตใจยังคง
หลงใหลอยูกับเรื่องทางโลก
ก็จะกอใหเกิดความหลงผิดเเละความทุกข
ทรมาน ถาจิตใจใฝหาความสุขทางธรรมแลวก็จะไดลิ้มรสความอิ่มเอิบและ
สงบสุขใจที่เกิดจากการรูแจง

ดังนั้น ผูที่ตองการแสวงหาหนทางตรัสรูจะตองทําจิตใจใหบริสุทธิ์
ผุดผอง ปฏิบัติตามพระธรรมและรักษาศีล การรักษาศีลจะทําใหเกิดสมาธิ
มั่นไมวอกแวก กอใหเกิดปญญาสวาง ซึ่งจะนําไปสูการรูแจงคือ การตรัสรู
นั่นเอง
–165–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
การปฏิบัติตามไตรสิกขา คือ ศีล สมาธิ ปญญา จะเปนหนทางนําไปสู
การตรัสรูที่แทจริง สาเหตุที่ทําใหคนเราตองหลงเวียนวายอยูในโลกแหง
ความมายาอยางไมมีที่สิ้นสุดก็เพราะไมปฏิบัติตามไตรสิกขานั่นเอง ผูที่
แสวงหาหนทางจะไมโตแยงกับผูใด
จะสามารถกําหนดจิตใหสงบและ
บริสุทธิ์ มุงหนาไปสูหนทางแหงการตรัสรูโดยไมรอชา

จะไดหมวดธรรม
3. ถาพิจารณาแจกแจงไตรสิกขาโดยละเอียดแลว
ตามลําดับตอไปนี้ คือ มรรค 8 , สติปฏฐาน 4, ปธาน 4, อินทรีย 5, บารมี 6มรรค 8 ไดแก สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ
สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ

สัมมาทิฏฐิ คือ ความเห็นชอบ เห็นถูกตองตามสภาวะที่เปนจริงเขาใจ
อริยสัจ 4 อยางแจมแจง มองเห็นความเปนไปของสิ่งทั้งหลายตามธรรมดา
แหงเหตุปจจัยของมัน ไมบิดเบือนความจริง
–166–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
สัมมาสังกัปปะ ความดําริชอบ คือ การมีความคิดในทางที่ถูกตอง ไมโลภ ไมโกรธ ไมหลง ไมคิดชั่ว
สัมมาวาจา การมีวาจาชอบ คือ การละเวนจากการพูดปด พูดเหลวไหลสอเสียดวาราย พูดปลิ้นปลอน
สัมมากัมมันตะ ประพฤติชอบ คือ การละเวนจากการฆาสัตวตัดชีวิต
ลักโขมย และประพฤติผิดประเวณี
สัมมาอาชีวะ เลี้ยงชีพชอบ คือ การหาเลี้ยงชีพในทางที่ถูกที่ควร ไมประกอบอาชีพที่สังคมรังเกียจหรือเสื่อมเสีย
สัมมาวายามะ พยายามชอบ คือ ความเพียรพยายามในการกระทําที่
ชอบโดยไมลดละ หรือเกียจคราน
สัมมาสติ ระลึกชอบ คือ ความระมัดระวัง คอยยับยั้งปองกันจิตใจของ
ตนไมใหหลงเพลินไปตามความชั่ว แตคอยเตือนตนเองใหทําความดี
สัมมาสมาธิ ตั้งจิตชอบ คือ ความมีจิตตั้งมั่นไมฟุงซาน ซึ่งจะทําให
เกิดปญญาสามารถเขาใจสภาวะของสิ่งทั้งหลายตามความเปนจริง ไมโนม
เอียงไปในทางที่ผิด
–167–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
4. สติปฏฐาน 4 คือ กายานุปสสนา การพิจารณากายวา เปนที่รวมของสิ่ง
สกปรกโสมมทั้งหลาย ไมควรผูกพันยึดมั่นไว เวทนานุปสสนา การพิจารณา
เวทนาวา ความรูสึกสุขก็ดี ทุกขก็ดี ลวนเปนบอเกิดแหงความทุกข จิตตา
นุปสสนา การพิจารณาจิตวา เปนสิ่งที่ไมหยุดอยูนิ่งแตเปลี่ยนแปลง
ตลอดเวลา ธัมมานุปสสนา การพิจารณาธรรม รูวาการเกิด การดับของสิ่ง
ทั้งหลายมีเหตุปจจัยเปนเครื่องอาศัยกันเกิดขึ้น จึงมีการเปลี่ยนแปลงอยาง
ไมมีวันหยุดนิ่ง
5.

ปธาน คือความเพียร 4 ไดเเก
ความเพียรปองกันอกุศลธรรมอันเปนบาปที่ยังไมเกิด มิใหเกิดขึ้น
ความเพียรละทิ้งอกุศลธรรมอันเปนบาปที่เกิดขึ้นแลวใหเด็ดขาด
ความเพียรสรางกุศลธรรมที่ยังไมเกิดใหเกิดขึ้น
ความเพียรบํารุงรักษากุศลธรรมที่เกิดขึ้นแลวใหดํารงอยูและเจริญ
ไพบูลยสืบไป

6. อินทรีย 5 คือ ธรรมที่เปนเจาการในการกําจัดกวาดลางอกุศลธรรม ไดเเกศรัทธา คือ ความนับถือเชื่อมั่นในองคพระตถาคต
วิริยะ คือ ความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมและประกอบกุศลธรรมใหถึง
พรอมสติ คือ การมีสติครองใจไวมั่นในสิ่งที่พึงทําพึงเกี่ยวของ
สมาธิ คือ ความมีใจตั้งมั่นแนวแน
ปญญา คือ การมีปญญาหยั่งรูแจงในอริยสัจ 4พลังทั้ง 5 อยางนี้เปนกําลังสําคัญที่จะนําไปสูการตรัสรู
–168–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
7. บารมี 6 ไดแก ทาน ศีล ขันติ วิริยะ ฌาน และปญญา การปฏิบัติตาม
บารมีทั้ง 6 อยางนี้จะชวยใหสามารถขามพันหวงมหรรณพไปสูฝงแหง การตรัสรู การบําเพ็ญทานบารมี จะชวยกําจัดความเห็นแกตัวใหหมดไป การบําเพ็ญศีลบารมี คือ การละเวนการกระทําชั่ว ประกอบแตความดี การบําเพ็ญขันติบารมี จะชวยใหมีความอดกลั้น ระงับความโกรธและความขุน
ของหมองใจได การบําเพ็ญวิริยบารมี คือ ความเพียรพยายามที่จะประกอบ
กุศลธรรมอยางไมยอทอ การบําเพ็ญฌานบารมี คือ การกําหนดจิตใหตั้งมั่น
แนวแน ไมกระสับกระสาย การบําเพ็ญปญญาบารมี จะชวยกําจัดอวิชชาใน
จิตใจใหสูญสิ้น เกิดปญญารูแจงในธรรม

ทานและศีล เปรียบเสมือนฐานศิลาของปราสาท เปนรากฐานสําคัญ
ของการปฏิบัติธรรม ขันติและวิริยะเปรียบเสมือนกําแพงที่จะชวยปองกันมิ
ใหภยันตรายจากภายนอกเขามาได ฌานและปญญาเปรียบเสมือนอาวุธที่จะ
ชวยปองกันเราใหพนจากอันตรายของการเวียนวายตายเกิด
เหมือนเปน
เกราะคุมกันใหเราสามารถเผชิญหนากับศัตรูไดโดยไมหวั่นไหว

การที่เราใหทานเพราะมีขอทานมาขอนั้นก็เปนการทําทานอยางหนึ่ง
แตก็ไมใชการทําทานขั้นสูงสุด การทําทานขั้นสูงสุด คือ การที่เรามีจิตใจ
พรอมที่จะทําทานเองโดยไมตองมีเหตุหรืออะไรมากระตุนเตือนใหทํา และการทําทานแตเพียงครั้งคราวก็ไมใชการทําทานขั้นสูงสุด การทําทานขั้น
สูงสุดจะตองทําอยางสม่ําเสมอ
–169–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
เมื่อใหทานไปเเลวเกิดความรูสึกเสียดายสิ่งที่ใหไป หรือเกิดความ
ภาคภูมิใจในตนเอง ก็ไมใชการใหทานที่แทจริง การใหทานที่แทจริงจะตอง
เปนการใหดวยความเต็มใจ โดยไมนึกถึงตัวเองวาเปนคนให ไมจดจําวาใหใคร และใหอะไรไป ใหแลวก็แลวกัน จึงจะเปนการใหทานที่แทจริง
การใหทานที่แทจริงจะตองเปนการใหโดยไมหวังผลตอบแทนใหดวย
ความเมตตาและบริสุทธิ์ใจ ใหดวยความปรารถนาวาตนเองและผูอื่นจะได
บรรลุนิพพาน
การใหทานที่แมกระทั่งคนยากจนก็สามารถจะกระทําไดที่อยู 7 ชนิดไดแก
1. การใหทานทางแรงกาย คือ ใหบริการดวยแรงงาน ซึ่งมีขั้นที่
สูงสุด คือ ใหดวยชีวิตของตนเอง ดังจะกลาวตอไป
2. การใหทานดวยจิตใจ คือ การเอื้อเฟอเผื่อแผ และโอบออมอารี
ตอผูอื่น
3. การใหทานดวยสายตา คือ การมองผูอื่นดวยสายตาออนโยน
เพื่อใหผูที่อยูโดยรอบมีความอบอุนใจ
4. การใหทานดวยสีหนา คือ การแยมยิ้มมีสีหนาแจมใสอยูเสมอ
5. การใหทานดวยคําพูด คือ การเจรจาดวยวาจาที่สุภาพแสดงความ
มีน้ําใจตอผูอื่น
6. การใหที่นั่ง คือ การเสียสละที่นั่งใหผูอื่น
7. การใหที่พักพิง คือ การเอื้อเฟอใหผูอื่นไดอาศัยพักแรมที่เรือนตน
ทานทั้ง 7 ชนิดดังกลาวขางตนเปนทานที่ทุก ๆ คนสามารถทําไดและ
เปนสิ่งที่ควรจะทําเปนประจํา
–170–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
8. ครั้งหนึ่งนานมาแลว มีเจาชายองศหนึ่งนามวา สัตว (Sattva)ได
ออกไปเที่ยวเลนในปากับพระเชษฐาอีก 2 พระองค เผอิญไดเห็นแมเสือตัว
หนึ่ง กําลังจะกินลูกนอยทั้ง 7 ตัวของตนเพราะความหิวโหย
พระเชษฐาทั้ง 2 องคเสด็จหนีไปเพราะความกลัว แตเจาชายสัตวกลับ
ปนขึ้นไปบนหินผาแลวกระโดดลงมาใหเสือกิน เพราะความเมตตาหวังจะ
ชวยชีวิตของลูกเสือ และชวยบรรเทาความหิวของแมเสือตัวนั้น
จิตใจของเจาชายไมไดคิดถึงอะไรอื่นเลย
นอกจากการแสวงหา
หนทางไปสูการตรัสรูเทานั้น
“รางกายของเรานี้มีแตความไมถาวร
เปลี่ยนแปลงไปไดงาย และเราก็ไมเคยรูจักการเสียสละใหทานอะไรมากอนเลย เพราะความรักตัวเองแตอยางเดียว แตคราวนี้ถึงโอกาสแลวที่เราจะได
เสียสละชีวิตของเราเพื่อหนทางแหงการตรัสรู”คิดไดดังนี้แลว เจาชายก็ไดใหทานดวยชีวิตเปนเหยื่อแกแมเสือตัวนั้น
9. นอกจากนี้แลว ผูที่มุงแสวงหาหนทางแหงการรูแจงยังจะตองฝกฝน
จิตใจตาม อัปปมัญญา คือ ภาวนาที่หาประมาณมิไดเปนอารมณ 4 ไดแก
เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา เมตตา คือ การฝกจิตใจใหยึดมั่นในความ
เมตตาเพื่อจะไดขจัดความโลภใหหมดไปจากจิตใจ กรุณา คือ การฝกจิตใจ
ใหยึดมั่นในความกรุณาเพื่อดับความโกรธใหสูญสิ้น มุทิตา คือ การกําจัด
ความทุกขดวยการยินดีเมื่อเห็นผูอื่นมีความสุข อุเบกขา คือ การมีใจยึดมั่น
ในความยุติธรรม ไมลําเอียงเลือกที่รักมักที่ชังวานี่เปนมิตร นั่นเปนศัตรู
–171–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
เมตตา คือ ความปรารถนาที่จะเห็นผูอื่นเปนสุข กรุณา คือ ความปรารถนาที่จะชวยใหผูอื่นพนทุกข มุทิตา คือ ความยินดีเมื่อเห็นผูอื่นเปนสุข
อุเบกขา คือ ความมีใจยุติธรรม ไมเลือกเขาเลือกเรา
การฝกจิตใหถึงพรอมดวย เมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขานี้ จะชวย
กําจัดความโลภ โกรธ ทุกข ความรักและชังใหหมดไปจากจิตใจ แตการ
กําจัดความชั่วรายใหหมดไปจากจิตใจนั้นยากเหมือนการฝกสุนัขใหเฝาบาน
ความมีจิตใจที่ดีก็สูญเสียไปงายเหมือนกวางปาที่ปราดเปรียว จิตใจที่ชั่วราย
เปรียบเหมือนตัวอักษรที่จารึกลงบนศิลาลบเลือนไดยาก สวนจิตใจที่ดีนั้นก็
เหมือนกับอักษรที่เขียนลงบนพื้นน้ําลบเลือนหายไปไดงาย ดังนั้นการฝกฝน
เพื่อที่จะบรรลุหนทางแหงการตรัสรูจึงเปนสิ่งที่ยากแท
10. พระโสณะ (Srona) เปนสาวกองคหนึ่งของพระพุทธเจา เกิดในตระกูล
ที่ร่ํารวยแตมีสุขภาพออนแอ เขาเปนผูที่มีจิตใจเลื่อมใสมุงมั่นในการแสวง หาหนทางรูแจง จึงไดเพียรพยายามอยางไมลดละ จนกระทั่งถึงกับไดรับบาดเจ็บ
ที่ใตฝาเทา มีโลหิตไหลนอง แตก็ไมอาจพบหนทางรูแจงไดพระพุทธเจา ทรงทอดพระเนตรเห็นดังนั้นก็มีพระทัยเวทนาสงสาร ตรัสกับเขาวา
“โสณะเอย เมื่อครั้งที่เจายังอยูที่บาน เจาเคยหัดดีดพิณมิใชหรือ เจาคง
จะรูวา สายพิณที่ตึงเกินไป หรือหยอนเกินไป จะไมใหเสียงที่ไพเราะแตถา
สายพิณมีความตึงหยอนแตพอเหมาะแลว เมื่อนั้นจะบังเกิดเสียงอันไพเราะ
ฉันใดการแสวงหาหนทางตรัสรูก็ฉันนั้น ถาเกียจคราน ละความพยายาม
หรือหมั่นเพียรจนเกินกําลัง ก็ไมอาจพบหนทางได เจาจึงควรยึดทางสาย
กลาง พิจารณาใหพอเหมาะพอสมควรแกกําลังของตนเถิด”–172–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
เมื่อโสณะไดรับฟงพระพุทธพจนนั้นก็สามารถเขาใจและปฏิบัติตาม
ในที่สุดเขาก็ไดบรรลุถึงจุดหมายปลายทางตามที่เขาปรารถนา

11. นานมาแลว มีเจาชายองคหนึ่งทรงพระปรีชาสามารถมากในการใช
อาวุธตาง ๆ ถึง 5 ชนิด วันหนึ่งขณะที่ทรงเสด็จพระราชดําเนินกลับจากการ
ฝกหัดอาวุธ ก็ไดทรงพบกับปศาจตนหนึ่งซึ่งมีรางกายอยูยงคงกระพัน

ปศาจไดเปดฉากโจมตีเจาชาย เจาชายก็รับมือดวยการยิงลูกศรไปตอง
แตเจาปศาจก็ไมสะทกสะทาน เจาชายจึงทรงใชหอก หลาว แหลน และดาบ
แตก็ไมสามารถจะทําอันตรายปศาจได

เมื่อหมดอาวุธแลว เจาชายจึงทรงใชเทาและกําปน รวมทั้งพระเศียร
กระแทกแตก็ไมไดผลอีก

ปศาจจึงกลาววา “เจาตกอยูในกํามือของขาแลว คราวนี้ถึงตาของขา
บางละ ขาจะเขมือบเจาเสียเดี๋ยวนี้” แตเจาชายกลับทรงสรวลวา
–173–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
“เจาอาจจะคิดวาขาไมมีอาวุธแลว แตชากอน ขายังมีอาวุธเหลืออยูอีก
อยางหนึ่ง ถาเจากินขาละก็ ขาจะทะลวงกระเพาะของเจาใหทะลุออกมาขาง
นอก”ดวยวาจาตอบโตอยางอาจหาญของเจาชายทําใหปศาจลังเล มันจึงถาม
เจาชายวา
“ทานจะทําเชนนั้นไดอยางไร”เจาชายก็ตอบวา“โดยพลังอํานาจแหงความจริง” ปศาจไดฟงดังนั้น ก็ปลอยเจาชาย และรับฟงคําสอนของเจาชาย ยอมกลับตัวเลิกกระทําชั่วอีก
12. ความไมรูจักอายตัวเอง เเละละอายผูอื่นจะนําโลกไปสูความหายนะ
ถารูจักอายตัวเองและละอายผูอื่นแลัวจะชวยใหโลกพนจากความหายนะ ผูที่
มีความละอายในบาปมักมีใจเคารพนับถือบิดามารดา ครูบาอาจารย ผูที่มี
อาวุโสกวา สามารถคุมครองญาติพี่นองและวงศตระกูลได ความถอมตัว
รูจักละอายตัวเอง และละอายเมื่อเห็นการกระทําของผูอื่น เปนสิ่งที่นายกยอง
ผูที่รูจักสํานึกผิด จะไมทําบาปกรรมนั้นซ้ําอีก แตผูที่ไมมีใจรูสํานึกผิด
ก็จะทําแตความชั่วซ้ําเเลวซ้ําเลามีบาปตรึงติดตัวตลอดไปไมมีวันหมดสิ้น
ผูที่ไดฟงคําสอนที่ถูกตอง สามารถเขาใจและคิดตาม ปฏิบัติตามแลว
คําสอนนั้นก็จะติดตัวตลอดไป ไมมีวันลืม แตผูที่รับฟงแลว ไมรูจักคิดตาม
ใหเขาใจ และปฏิบัติตาม ก็จะไมเกิดผลดีอันใดขึ้น
–174–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
ศรัทธา หิริ (ความละอายแกใจ) โอตตัปปะ (ความเกรงกลัวตอบาป)วิริยะ (ความเพียร) และปญญา เปนพลังอันยิ่งใหญในโลก โดยเฉพาะอยาง
ยิ่งปญญานั้นเปนรากฐานสําคัญที่เชื่อมโยงพลังอื่น ๆ ทั้ง 4 อยาง
ในการฝกฝนตนเพื่อหนทางแหงการตรัสรู ถายังหลงติดอยูกับเรื่อง
ทางโลก พูดจาแตเรื่องเหลวไหลไรสาระ เอาแตนอนหลับสบายแลว ก็จะไม
มีโอกาสไดพบหนทางตามที่หวังไว
13. ในการแสวงหาหนทางสูการตรัสรู บางคนอาจพบหนทางบรรลุไดเร็ว
และบางคนก็อาจชา ดังนั้น การที่เห็นคนอื่นบรรลุแลว แตตนเองยังไมบรรลุ
แลวเกิดความเสียใจ ทอแทที่จะพยายามตอไปนั้นไมใชหนทางที่ถูกตอง
ในการฝกหัดยิงธนู ตอนแรกจะยิงไดไมคอยถูกเปาหมายนัก แตถา
พยายามฝกยิงตอไปก็จะชํานาญขึ้น ยิงถูกเปาไดแมนยํามากขึ้นเอง สายน้ําที่
ไหลอยูเรื่อย ๆ ไมขาดสายก็เชนกันจะไหลลงสูทะเลในที่สุด ผูที่แสวงหา
หนทางตรัสรูก็เชนกัน ถาไมเลิกลมความตั้งใจเสียกลางคัน ก็จะตองบรรลุ
หนทางตรัสรูไดในวันหนึ่งอยางแนนอน
ดังไดเคยกลาวมาแลววา ไมวาจะมองไปที่ใดจะตองไดเห็นบทเรียนที่
เปนความจริงอยูทุกหนทุกแหง โอกาสแหงการตรัสรูก็เชนกัน จะเกิดขึ้นได
เสมอไมวาจะอยูที่ใด
แมแตในการเผากํายาน ก็เคยมีผูที่ไดคิดวา กลิ่นหอมของกํายานไมอยู
ในสภาวะทั้งมีและไมมี ไมมีการไป ไมมีการมา ความไดคิดในสภาวะวาง
เปลาเชนนี้นําเขาไปสูการบรรลุหนทางตรัสรู
–175–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
ชายคนหนึ่งถูกหนามตําที่เทาในขณะที่เดินไปตามทาง เขารูสึกถึง
ความเจ็บปวดแปลบขึ้นในใจจึงไดคิดวา ความเจ็บปวดเปนเพียงปฏิกิริยา
โตตอบของจิตใจเมื่อมีเหตุปจจัยมากระทบ จิตใจเพียงอันเดียวนี้ ถาควบคุม
ไวไมไดก็จะตองหลงตกอยูในกิเลสตัณหา เเตถาสามารถควบคุมไวไดก็
สามารถพบหนทางแหงการรูแจง การที่เขาคิดไดเชนนี้เองทําใหเขาไดบรรลุ
หนทางแหงการตรัสรู
ชายผูมีจิตใจละโมบคนหนึ่ง ไดใครครวญคิดถึงนิสัยใจคอที่ละโมบ
โลภมากของตน และฉุกคิดไดวา ความโลภเปนเพียงฟนที่จะตองมอดไหม
หมดไปถาไดจุดไฟแหงปญญาขึ้น
การที่คิดไดเชนนี้ทําใหเขาไดบรรลุ
หนทางรูแจงในที่สุด
มีผูที่ไดฟงคําสอนที่วา “จงทําใจใหสมดุลย มีความยุติธรรม แลวโลก
ทั้งโลกก็จะมีแตความเสมอภาคกัน” เขาจึงปฏิบัติตามและไดคิดวา ความลําเอียงนั้นเกิดจากจิตใจที่อยุติธรรม แบงแยกเขาแยกเรา เพราะความเห็นแก
ตัวนั่นเอง เเละเขาผูนั้นก็ไดบรรลุหนทางรูเเจง เราจะเห็นไดวาสาเหตุที่จะจูง
ใจคนเราใหไปสูการตรัสรูนั้นมีอยูรอบตัวเราโดยไมมีขอบเขตจํากัด

ตอนที่ 3ศรัทธา
ตอนที่ 3ศรัทธา

1. ผูที่นับถือในพระรัตนตรัย อันไดแก พระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ นั้นไดชื่อวาเปนพุทธมามกะ พุทธมามกะจะตองเปนผูที่ยึดมั่นใน
ศีลธรรม มีศรัทธา อุทิศทาน มีปญญา
–176–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
ผูที่เปนพุทธมามกะจะตองรักษาศีล 5 คือ ไมฆาสัตวตัดชีวิต ไมลัก
โขมย ไมลวงเกินหรือทําผิดประเวณี ไมพูดโกหก ไมดื่มสุรายาเมา
พุทธมามกะจะตองมีศรัทธาในปญญาที่รูเเจงโลกของพระพุทธเจาตัด
ขาดจากความโลภ และความเห็นแกตัวดวยการอุทิศทานใหผูอื่น มีปญญา
มองเห็นธรรมซึ่งเปนกฎธรรมชาติแหงความจริงที่วา สรรพสิ่งทั้งหลายใน
จึงไมมีความถาวรแต
โลกอาศัยเหตุและปจจัยเกื้อหนุนกันเกิดขึ้น
เปลี่ยนแปลงอยูตลอดเวลา
ตนไมที่ลําตนโอนเอียงไปทางทิศตะวันออก จะตองลมโคนไปทางทิศ
ตะวันออกอยางแนนอน ผูที่เชื่อฟงในพระธรรมคําสอนและมีศรัทธาใน
พระพุทธเจาก็เชนกัน ไมวาจะพบจุดจบของชีวิตเมื่อไร หรือในสภาพใดก็ตาม ยอมจะไดไปเกิดในดินแดนอันบริสุทธิ์ของพระพุทธเจา
2. ดังที่ไดกลาวมาแลววา พุทธมามกะ คือ ผูที่เลื่อมใสในพระรัตนตรัย
อันไดแก พระพุทธ พระธรรมและพระสงฆ
พระพุทธเจา ทรงเปนผูที่ตรัสรูแจงโลก และทรงชวยโปรดสัตว
ทั้งหลายใหพนจากความทุกขทรมานดวยความเมตตาสงสาร พระธรรม คือพระพุทธพจนที่ไดสั่งสอนแกคนทั้งหลาย พระสงฆ คือ พระสาวกของ
พระองคผูปฏิบัติตามคําสอนของพระองคและถายทอดคําสอนนั้นแกคนทั้ง
หลาย
–177–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ ทั้ง 3 อยางนี้ รวมเปนอันหนึ่งอัน
เดียวกัน คือ พระพุทธเจาทรงเสด็จอุบัติมาในโลกเพื่อแสดงพระธรรมโปรด
สัตวโลกทั้งหลาย พระธรรมนั้นไดรับการปฏิบัติตามและถายทอดสืบตอกัน
มาโดยพระสงฆสาวก
ดังนั้น
ความเลื่อมใสศรัทธาในพระธรรมและพระสงฆก็เทากับ
เลื่อมใสศรัทธาในองคพระพุทธเจานั่นเอง
และความเลื่อมใสศรัทธาใน
พระพุทธเจาก็หมายถึงการเชื่อฟงและปฏิบัติตามพระธรรมคําสอนและนับ
ถือพระสงฆผูเปนสาวกของพระองค
การที่คนเรามีความเลื่อมใสศรัทธาในองคพระพุทธเจาอยางมั่นคง
เทานั้นก็จะชวยใหเราหลุดพนจากความทุกขทรมานทั้งหลายและสามารถ
บรรลุหนทางแหงการตรัสรูได พระพุทธเจาทรงรักและเมตตาทุก ๆ คนเหมือนเปนบุตรของพระองคเอง ดังนั้นผูใดก็ตามที่นับถือพระองคเสมอ
ดวยบิดามารดาของตนแลว ผูนั้นก็จะสามารถเขาถึงองคพระพุทธเจาได และรับการปลดเปลื้องใหพนจากความทุกขทรมานทั้งปวง
ผูที่เลื่อมใสในพระพุทธเจา จะอิ่มเอิบไปดวยแสงสวางแหงปญญาคุณ
และพระมหากรุณาธิคุณของพระองค
3. ในโลกนี้ไมมีอะไรจะมีคุณคาเสมอดวยการมีศรัทธาในพระพุทธเจา
การที่ไดฟงพระนามของพระองคเพียงครั้งเดียวแลวบังเกิดศรัทธา ปติยินดีมี
ความอิ่มเอิบใจแลวก็นับวาเปนสิ่งที่ประเสริฐสุดหาสิ่งมีคาอันใดมา
เปรียบเทียบมิได
แมจะตองเดินฝากองไฟที่เผาผลาญโลกทั้งโลกอยูเพื่อรับฟงคําสอน
ของพระองคก็ควรจะทําดวยความยินดีและมีศรัทธามั่น
–178–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
เปนความจริงที่วา การที่จะเขาถึงพระพุทธเจานั้นยากยิ่งนัก การที่จะ
ไดพบผูที่สามารถแสดงพระธรรมของพระองคใหเราฟงก็ยาก แตสิ่งที่ยาก
ที่สุดก็คือการเห็นเชื่อตามและเขาใจในพระธรรมคําสอนของพระองค
แตปจจุบันเราก็ยังมีโอกาสไดพบผูที่สั่งสอนพระธรรมและไดฟง
พระธรรมของพระองคซึ่งเปนสิ่งที่หาไดยาก เราจึงควรดีใจและมีศรัทธาใน
พระองค ไมควรปลอยใหสูญเสียโอกาสไปโดยเปลาประโยชน
4. บนหนทางชีวิตที่ยาวนานของเรา ศรัทธาเปนเพื่อนที่ประเสริฐโดยแท
เปนทรัพยที่ไมมีสิ่งใดเสมอคาหรือเทียบเทาได
ศรัทธาเปรียบเสมือนมือที่บริสุทธิ์สะอาด ที่รองรับพระธรรม และคุณธรรมความดีทั้งปวง ศรัทธาเปรียบเสมือนไฟที่เผาผลาญความสกปรก
โสมมในจิตใจของมนุษยใหสูญสิ้นเหลือแตความบริสุทธิ์ เเลวจูงใจใหไปสู
หนทางแหงการรูแจง ยิ่งกวานั้นยังเปนเสมือนไฟที่ลุกโชติชวงอยูในใจของ
ผูที่กําลังอยูในระหวางการแสวงหาหนทางนั้น
ศรัทธาทําใหคนเรามีจิตใจกวาง เอื้อเฟอเผื่อแผ ชวยกําจัดความโลภ
ความฟุงเฟอ อวดดีใหหมดไปจากจิตใจ ศรัทธาสอนใหเรารูจักถอมตัวให
ความเคารพนับถือผูอื่น ศรัทธาจะชวยใหเกิดปญญาสวาง ประพฤติถูกตอง
ไมยอทอเมื่อเผชิูกับความลําบาก ไมตกอยูใตอิทธิพลของสภาพแวดลอม
ภายนอก ศรัทธาทําใหเราเกิดพลังใจที่จะเอาชนะสิ่งเยายวนทั้งปวง
–179–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
ศรัทธาจะเปนแรงกระตุนใหเกิดกําลังใจในยามที่เราเกิดความทอแท
เบื่อหนายในการดําเนินไปสูหนทางแหงการตรัสรูซึ่งเปนหนทางที่ไกลและ
ยาวนาน

ศรัทธาจะทําใหเราเกิดความรูสึกเสมือนวาไดอยูตอหนาพระพักตร
ของพระพุทธเจา ไดรับการปกปองจากพระหัตถของพระองค ทําใหใจและ
กายของเราออนโยน นอบนอม มีความเปนมิตร รูจักเห็นอกเห็นใจผูอื่น

5. ผูที่มีจิตศรัทธาในพระพุทธเจาไมวาจะไดยินไดฟงศัพทสําเนียงใดก็จะ
รูสึกเหมือนวาไดฟงคําสอนของพระพุทธเจา เกิดปญญาปติยินดีในรสพระ
ธรรม และเขาใจในกฎแหงความจริงที่วา ทุกสิ่งทุกอยางเกิดจากเหตุปจจัย
เกิดปญญารูเเจงเห็นจริงและยอมรับความจริงนั้นแตโดยดี

ศรัทธาทําใหเราเกิดปญญารูแจงวา ปรากฏการณทุกอยางในโลกมี
ความผันแปรไมเที่ยงแท ความจริงอันนี้เปนสิ่งเดียวที่ไมมีวันเปลี่ยนแปลง
ชั่วกัลปาวสาน เมื่อรูแจงในความจริงนี้แลว เราก็จะไมเกิดความเศราโศก
เสียใจเมื่อตองประสบกับการเกิดแกเจ็บตาย ความเจริญความเสื่อมของชีวิต
–180–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
ศรัทธามักแสดงออกมาในลักษณะ 3 อยาง คือ ความรูสํานึก ความปติ
ยินดี และปณิธาน ความรูสํานึก คือ การพิจารณาตัวเองเมื่อกระทําการในสิ่ง
ที่ไมเหมาะไมควร เปนบาป แลวรูสึกเสียใจสํานึกถึงความผิดนั้นความปติ
ยินดี คือ การยอมรับเเละชื่นชมในคุณความดีที่ผูอื่นทําและอนุโมทนาใน
คุณธรรมนั้น
ปณิธาน คือ การตั้งความปรารถนาที่จะดําเนินตามรอยพระบาทของ
พระพุทธเจา ประพฤติปฏิบัติตามพระองค ใชชีวิตรวมกับพระองค
จิตใจที่มีศรัทธาเปนจิตใจที่มีความสัตยซื่อ จริงใจ ลึกซึ้ง เปนจิตใจที่
อิ่มเอิบปติยินดีพรอมเสมอที่จะรับการชักจูงจากพระองคใหไปสูอาณาจักร
แหงพุทธ
ดังนั้น
การที่ไดยินพระนามของพระองคซึ่งไดรับการกลาวขวัญ
สรรเสริญอยูทั่วทุกหนทุกแหง แลวเกิดศรัทธา มีความปติยินดีแมเพียง
ชั่วขณะเดียวก็ตาม เขาผูนั้นก็จะไดรับพลังอํานาจจากพระองคชวยชักจูงให
หลุดพนจากการหลงผิดและนําทางใหไดไปสูอาณาจักรของพระองค
6. จิตใจที่มีศรัทธาในพระพุทธเจานี้ปรากฏขึ้นจากธาตุ หรือธรรมชาติ
พุทธที่มีอยูในกนบึ้งของจิตใจมนุษยทุกคน ทั้งนี้ก็เพราะ ผูที่สามารถเขาถึง
พระพุทธเจา
เขาผูนั้นก็คือพระพุทธเจาโดยตัวเอง
ผูที่มีศรัทธาใน
พระพุทธเจาจะตองมีความเปนพระพุทธเจาโดยตัวของเขาเองนั่นเอง
แตถึงแมคนเราจะมีธาตุพุทธอยูในตัว ถาหากวาธาตุพุทธนั้น ถูกฝงจม
อยูใตปลักตมแหงกิเลสตัณหาแลว ก็ไมอาจจะงอกเงยแตกหนอและมีดอก
เบงบานได ทําอยางไรผูที่ยังหลงมัวเมาอยูในความโลภ โกรธ หลง และกิเลสตัณหาทั้งปวง จึงจะสามารถทําใจใหบริสุทธิ์และหันหนาเขาหาพระ
พุทธองคไดเลา
–181–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
ภายในปาไมที่มีไมมีพิษชื่อ “อิรนั ดา” (Eranda) ขึ้นอยูนั้น จะไมมีไม
จันทน ซึ่งเปนไมที่มีกลิ่นหอมขึ้นอยูเลย ถาไมจันทนสามารถขึ้นงอกงามได
ในทามกลางหมูไมอิรันดาแลวก็จะเปนเรื่องนาแปลกมหัศจรรยมาก
เชนเดียวกันถาศรัทธาในพระพุทธเจาเกิดขึ้นในจิตใจของใครก็ตาม ก็กลาว
ไดวาเกิดอัศจรรยขึ้นแกคนคนนั้น
ศรัทธาในพระพุทธเจาที่เกิดขึ้นในจิตใจมนุษยเชนนี้เรียกไดวาศรัทธา
ที่ไมมีรากเงา ซึ่งมีความหมายวา ภายในจิตใจของคนเรานั้นไมมีรากที่จะให
กําเนิดศรัทธาขึ้น แตภายในจิตใจที่เปยมไปดวยเมตตาธรรมของพระพุทธเจา
เทานั้นที่มีรากเงาแหงศรัทธาอยู
7. ศรัทธา เปนสิ่งศักดิ์สิทธิ์ เปนบอเกิดแหงหนทางที่แทจริง เปนมารดา
แหงคุณธรรมความดีทั้งปวง อยางไรก็ตาม มีสาเหตุ 5 ประการที่เปน
อุปสรรคกีดขวางผูที่แสวงหาหนทางตรัสรูมิใหบังเกิดศรัทธาอยางสมบูรณ
คือ
1. ความเคลือบแคลงสงสัยในปญญารูแจงของพระพุทธเจา 2. ความแคลงใจในคําสอนของพระองคที่วาดวยเหตุปจจัย 3. ความไมเชื่อใจในตัวผู
สั่งสอนพระธรรม 4. ความไมแนใจสงสัยวาวิธีปฏิบัติและหนทางที่ตนกําลัง
เดินอยูนั้นจะเปนหนทางไปสูการตรัสรูจริงหรือ 5. ความอวดดีหลงตัวที่
กอใหเกิดความเคลือบแคลงสงสัยในผูที่กําลังแสวงหาหนทางเชนเดียวกับตน ทําใหจิตใจเกิดความหงุดหงิดไมสงบ
–182–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
ในโลกนี้ไมมีอะไรจะเปนสิ่งที่นากลัวเทากับการเกิดความสงสัย
เคลือบเเคลงใจ
ซึ่งเปนเครื่องกีดขวางความเขาอกเขาใจกันของมนุษย
ทั้งหลาย เปนเสมือนยาพิษที่บอนทําลายมิตรภาพ เปนคมดาบที่บั่นทอนชีวิต
ของกันและกัน เปนหนามที่ทิ่มแทงจิตใจของกันและกันใหไดรับความเจ็บ
ปวดทรมาน
ดังนั้นผูที่มีความศรัทธาพรอมในตน จะตองสําเหนียกไววา ศรัทธาที่
ตนไดรับนั้น มีเหตุเกิดมาจากพระเมตตาคุณของพระพุทธเจาที่ไดปลูกฝงไว
ตั้งแตชาติกอน ๆ แลวเราจะตองไมลืมวา พระพุทธเจาทรงเปนผูที่จุดดวงประทีปแหงศรัทธา
ใหสองสวางขึ้นในจิตใจของเราเพื่อขับไลความมืดมนอนธกาลของอวิชชา
ใหหมดไป
ผูที่มีความปติยินดีในพระเมตตาคุณ และไดรับศรัทธาที่พระพุทธเจา
ทรงปลูกฝงไวใหตั้งแตชาติปางกอนนั้น แมจะใชชีวิตอยางธรรมดาสามัญใน
ชาตินี้ก็ตาม จะสามารถไปเกิดใหมในอาณาจักรแหงพุทธได
เปนความจริงที่วา การเกิดเปนมนุษยนั้นยาก การไดรับฟงพระธรรม
คําสอนก็ยากแตการที่จะสรางศรัทธาใหบังเกิดขึ้นนั้นยิ่งยากขึ้นไปอีก ดังนั้น
เราจึงตองมีความเพียรพยายามที่จะรับฟงพระธรรมคําสอนใหมากที่สุดที่จะ
มากได
–183–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน

ตอนที่ 4พระพุทธพจน
ตอนที่ 4พระพุทธพจน

1. ผูที่เฝาคุมแคนอยูเสมอวา “เขาดาฉัน เขาหัวเราะเยาะฉัน เขาทําราย
รางกายฉัน” นั้นจะไมสามารถทําใหอารมณโกรธแคนสงบลงได
ความอาฆาตพยาบาทไมอาจลบลางไดดวยการอาฆาตพยาบาทตอบ
เมื่อใดที่ลืมความอาฆาตพยาบาทได เมื่อนั้นแหละอารมณคุมแคนก็จะสลาย
ไปบานที่หลังคามุงไวไมดี มักจะมีฝนตกรั่วเขามา เชนเดียวกันกับจิตใจ
ของคนเรา ถาไมฝกฝนหรือควบคุมใหดี ก็มักจะ ตองตกเปนทาสของความ
โลภความเกียจครานเปนหนทางแหงความหายนะ ความขยันหมั่นเพียร
เปนหนทางแหงการครองชีวิต คนโงเขลาเบาปญญามักใชชีวิตอยางเกียจ
ครานแตคนฉลาด จะใชชีวิตดวยความขยันหมั่นเพียร
ชางทําลูกธนูจะเหลาไมทําลูกธนูใหตรง คนฉลาดก็เชนกันเขาจะทําใจ
ใหซื่อตรงอยูเสมอ
การควบคุมจิตใจมิใหกระสับกระสาย หงุดหงิดนั้นเปนสิ่งที่ยากที่จะ
กระทํา แตถาควบคุมไวไดแลวก็จะไดรับความสงบสุขใจ
จิตใจของมนุษยเองที่เปนบอเกิดแหงความชั่วทั้งปวง
ศัตรูไมที่กอใหเกิดความอาฆาตพยาบาท
–184–หาใชอริหรือ

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
ผูที่สามารถรักษาใจไมใหตกเปนทาสของความโลภ โกรธ หลง และความชั่วทั้งหลายได จะไดรับความสงบสุขที่แทจริง
2. ความประพฤติที่ไมสอดคลองกับวาจาไพเราะ เปรียบเสมือนดอกไมสี
สวยที่ไรกลิ่น
ดอกไมจะไมหอมทวนลม แตเกียรติยศชื่อเสียงของคนเราจะหอม
ทวนกระแสลมกระจายไปไดทั่วทุกหนทุกแหง
คนที่นอนไมหลับจะรูสึกถึงความยาวนานของเวลากลางคืน
ผูที่
เหนื่อยออนแรงจะรูสึกวาหนทางไกล ผูที่ไมรูจักคําสอนที่ถูกตองจะตอง
หลงวนเวียนอยูในโลกแหงมายาเปนเวลานาน
ในการเดินทางเราควรมีเพื่อนรวมทางที่มีจิตใจเหมือนกันหรือดีกวาเรา หรือมิฉะนั้นก็ควรเดินทางคนเดียว ดีกวาที่จะตองรวมทางไปกับคนโง
เขลาการคบมิตรชั่วนั้นนากลัวและมีอันตรายยิ่งกวาสัตวราย เพราะสัตวราย
ทําอันตรายเราแตเพียงรางกาย แตมิตรชั่วนั้นจะทําอันตรายแกจิตใจของเรา
คนโงมักคิดอยูเสมอวา “นี่เปนลูกของเรา นี่เปนทรัพยสมบัติของเรา”แลวเกิดความหวงแหนยึดมั่น แตคนฉลาดมักคิดไดวา “แมแตตัวเอง ก็ไมใช
ของของตนแลวไฉนจึงกลาวไดเลาวานี่เปนลูกของตนหรือเปนสมบัติของ
ตน”
–185–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
คนโงที่รูตัวเองวาโงนั้น ยังดีกวาคนโงที่คิดวาตัวเองฉลาด

คนโงที่คบคากับคนฉลาดจะไมสามารถเขาใจคําสอนของคนฉลาด
เหมือนชอนยอมไมรูรสอาหารที่ตัก

นมสดแข็งตัวยากฉันใด
ผลของกรรมชั่วก็ฉันนั้นจะไมปรากฏ
ผลตอบสนองในทันที แตจะเปนเสมือนถานไฟที่มีขี้เถากลบอยู จะคอย ๆ คุอยูเงียบ ๆ และในที่สุดก็จะลุกโพลงขึ้น

คนโงมักกระหายอยากไดชื่อเสียง ผลประโยชน และสิทธิอํานาจความ
โลภในสิ่งเหลานี้ทําใหตองตกอยูในความทุกขทรมาน

ผูที่ชี้ใหเราเห็นถึงความผิดตําหนิและตักเตือนเมื่อเรากระทําสิ่งที่ไม
ถูกตองนั้น เปรียบเสมือนผูที่ชี้แหลงขุมทรัพยมีคาใหเรา ควรที่เราจะยกยอง
และสํานึกในบุญคุณ

3. ผูที่เกิดปติยินดีเมื่อไดฟงพระธรรมคําสอน
จะมีจิตใจที่ผองแผว
บริสุทธิ์ สามารถนอนหลับอยางเปนสุข เพราะพระธรรมจะชวยชะลาง
มลทินใหหมดสิ้นไปจากจิตใจ
–186–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
ชางไมจะไสไมใหตรง ชางทําลูกธนูจะทําใหลูกธนูไดสวนสัด ชางทํา
ทอระบายน้ําจะทําทอที่ระบายน้ําใหดี คนฉลาดจะควบคุมจิตใจของตนให
ดําเนินไปตามทางที่ถูกที่ควร
หินผาแข็งแกรงยอมไมไหวสั่นไปตามแรงลมฉันใด จิตใจของคน
ฉลาดก็ไมหวั่นไหวกับการสรรเสริญหรือการนินทาวารายฉันนั้น
การเอาชนะตนเอง
ลานในสนามรบ

เปนชัยชนะที่ยิ่งใหญกวาการเอาชนะขาศึกเปน

การไดรับฟงคําสอนที่ถูกตองและมีชีวิตอยูเพียงวันเดียว ยังดีกวาการมี
ชีวิตอยูเปนรอย ๆ ปโดยไมมีโอกาสไดรับฟงคําสอนที่ถูกตอง
ไมวาใครก็ตาม ถามีความรักตัวเองแลว จะตองคอยปองกันตัวเองให
พนจากความชั่วทั้งหลาย ไมวาจะเปนวัยหนุมสาว วัยกลางคน หรือวัยชรา
ควรพิจารณาถึงความจริงขอนี้ แมเพียงครั้งเดียวในตลอดชั่วชีวิตก็ตาม
โลกนี้เปรียบเสมือนกองไฟที่ลุกโหมอยูดวยไฟแหงโลภะ
โทสะโมหะ เราจึงควรรีบหลีกหนีใหพนจากอันตรายของไฟกิเลสนี้แตโดยเร็ว
โลกเรานี้มีสภาพเหมือนฟองสบู เหมือนหยากไย หรือเหมือนกับไห
สกปรก ดังนั้นเราจึงควรระมัดระวังรักษาจิตใจของเราใหบริสุทธิ์ปราศจาก
มลทินอยูเสมอ
–187–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
4. พระพุทธเจาทรงสอนใหคนเราทุกคน ละเวนการกระทําชั่ว หมั่นทํา
แตความดี และรักษาจิตใจใหบริสุทธิ์อยูเสมอ
การฝกฝนตนใหถึงพรอมดวยความอดทนนั้นเปนการฝกที่ยากมาก
อยางหนึ่ง แตผูที่มีความอดทนดีเทานั้นที่จะไดรับชัยชนะในที่สุด
เราจะตองขจัดอารมณแคนเมื่อเกิดความแคน ขจัดความเศราโศกใน
ยามที่ตองตกอยูในความเศราโศก ขจัดความโลภเมื่อเกิดความโลภ เราพึงใช
ชีวิตอยูดวยความบริสุทธิ์ ไมยึดถือสิ่งใดวาเปนของของตนแมแตสิ่งเดียว
ความไมมีโรคเปนลาภอันประเสริฐ
ความสันโดษเปนทรัพยอัน
ประเสริฐ ความไววางใจเปนมิตรภาพอันประเสริฐ การตรัสรูเปนความสุขที่
ประเสริฐ
ผูที่หลีกหนีความชั่ว ทําจิตใจไดสงบ เกิดปติอิ่มเอิบในรสพระธรรม ผูนั้นจะไมมีความกลัวหรือหวั่นไหวกับสิ่งใดทั้งสิ้น
เราจะตองไมสรางปฏิกิริยาโนมเอียงหรือยึดมั่นในใจวา ชอบ ไมชอบ
ถูกใจ ไมถูกใจ เพราะความลําเอียงเชนนี้เปนบอเกิดของความทุกขโศก
ความกลัว และความผูกพันอยางถอนตัวไมขึ้น
–188–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
5. สนิมเหล็กเกิดจากเหล็ก และกัดกรอนเหล็กใหผุ ความชั่วก็เชนกันเกิด
จากจิตใจของมนุษย และทําลายมนุษยใหยอยยับ
ผูที่มีคัมภีรแตไมอาน คัมภีรก็จะมีฝุนจับสกปรก ถามีบานแตไมดูแล
รักษา หรือคอยซอมแซม บานก็จะชํารุดทรุดโทรม รางกายของคนแราก็
เหมือนกัน ถามัวแตเกียจครานไมใชงานก็จะเสื่อมเสียสมรรถภาพ
คนที่ประกอบแตกรรมชั่ว ก็เปนเพียงเดนคน ความตระหนี่ถี่เหนียว
เปนอุปสรรคขัดขวางการใหทาน ความชั่วจะสงผลใหเห็นทันตาทั้งในโลกนี้
และชาติหนา
อยางไรก็ตาม
ความชั่วรายที่นากลัวที่สุดในบรรดาความชั่วราย
ทั้งหลายนั้นก็คือ อวิชชา ถาเราไมสามารถกําจัดอวิชชาใหหมดไปจากจิตใจ
เราก็ไมอาจมีชีวิตที่บริสุทธิ์ปราศจากมลทินได
การใชชีวิตที่ไมละอายตอบาป หนาดานเหมือนอีกา ทําความ
เดือดรอนใหผูอื่นโดยไมเคยรูสึกสํานึกในความผิดนั้น งายกวาการทําความดี
การใชชีวิตอยางสมถะถอมตน รูจักการมีสัมมาคารวะ ตัดขาดจากการ
ยึดมั่นผูกพันในทุกสิ่ง
ประพฤติตนใหถูกตองตามทํานองคลองธรรมมี
ปญญาหยั่งรูแจงนั้น ทําไดยากยิ่งนัก
เรามักมองเห็นความผิดของผูอื่นแตมองไมเห็นความผิดของตนเอง
เรามักพูดเปดโปงความชั่วของคนอื่นใหรูกันทั่ว แตพยายามซอนความชั่ว
ของตัวเองเหมือนนักเลนการพนันซอนลูกเตา
–189–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
บนทองฟาจะไมมีรองรอยของนกหรือควันหรือพายุเหลือไวใหเห็น
เชนเดียวกัน คําสอนที่ไมถูกตองจะไมนําไปสูการตรัสรู ทุกสิ่งทุกอยางใน
โลกไมมีความเที่ยงแทถาวร แตจิตใจที่บรรลุการรูแจงแลวจะไมหวั่นไหว
กับความแปรปรวนใด ๆ ทั้งสิ้น
6. เราจะตองปองกันตัวของเราเองใหพนจากความชั่วรายทั้งหลายไมให
เกิดขึ้นทั้งภายในจิตใจและภายนอกรางกาย เหมือนทหารที่รักษากําแพง
ปราสาทใหพนจากการรุกรานของขาศึก เราจึงตองคอยระแวดระวังจิตใจ
ของตนเองตลอดเวลาดวยความไมประมาท
ตัวเราเองเทานั้นที่เปนนายของตนเอง เปนที่พึ่งของตนเอง ดังนั้นกอน
อื่นเราจะตองควบคุมตัวเองใหได
การควบคุมจิตใจของตนเอง พูดแตนอย คิดไตรตรองใหมาก เปนกาว
แรกของการตัดขาดจากความยึดมั่นผูกพันกับกิเลสทางโลกทั้งปวง
ดวงอาทิตยสองสวางในเวลากลางวัน ดวงจันทรทอแสงกระจางใน
เวลากลางคืน นักรบงามสงาเมื่อสวมเครื่องแบบเต็มยศ ผูที่แสวงหาหนทาง
รูแจงจะปรากฏความสงางามนาเลื่อมใสในขณะที่บําเพ็ญฌานบารมีอยาง
เงียบ ๆผูที่ไมสามารปองกันทวารทั้ง 5 ของสังขาร อันไดแก ตา หู จมูก ลิ้นกาย ของตนใหพนจากสิ่งเยายวนภายนอกนั้น ไมใชผูที่แสวงหาหนทางที่
แทจริง ผูที่ฝกฝนตนเพื่อหนทางแหงธรรมนั้นจะตองคอยระมัดระวังทวาร
ของประสาททั้ง 5 อยางเขมงวดกวดขัน และบําเพ็ญเพียรทางจิตดวยความ
สงบ
–190–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
7. ผูที่ตกเปนทาสของจิตใจที่ยึดมั่น มีความลําเอียง จะไมสามารถ
มองเห็นสภาวะที่แทจริงของสิ่งทั้งหลาย เมื่อใดที่สามารถสลัดความผูกพัน
และความลําเอียงทิ้งไปได เมื่อนั้นจึงจะมีดวงตามองเห็นสภาวะที่แทจริง
ดังนั้น จิตใจที่เปนอิสระจากความยึดมั่นผูกพันจะรูสึกวาทุกสิ่งทุกอยางดู
แปลกใหมและมีชีวิตชีวาตางกับที่ไดเคยรูสึกมากอน
ที่ใดมีทุกขก็ยอมมีสุข ที่ใดมีสุขก็ยอมจะมีทุกขตามมา ถาสามารถ
กําจัดความลําเอียงใจแยกความแตกตางระหวางสุข ทุกข ดี ชั่ว แลว จิตใจ
ของเราก็จะเปนอิสระจากความผูกพันทั้งปวง
ความกังวลถึงเรื่องในอนาคตที่ยังไมมาถึง และคร่ําครวญถึงอดีตที่
ผานมา จะทําใหชีวิตเหี่ยวแหงอับเฉาเหมือนตนออที่ถูกตัดทิ้งเเละปลอยให
แหงไปเปลา ๆ โดยไมใชประโยชนอันใด
ถาเราไมมัวคร่ําครวญถึงอดีต ไมกังวลกับอนาคต ไมยอทอกับความ
ยากลําบาก แตใชชีวิตในปจจุบันอยางมีความหมายแลว เราก็จะมีสุขภาพดี
ทั้งใจและกาย
จงอยาปลอยใหชีวิตจมอยูในความคิดคํานึงของอดีต อยารอคอยเพอ
ฝนถึงอนาคต แตจงใชชีวิตอยางเขมแข็งเผชิญหนากับเหตุการณในปจจุบัน
เทานั้น
จงอยาผลัดวันประกันพรุง การทํางานตามหนาที่ใหสําเร็จลุลวงไปใน
แตละวัน เปนวิถีทางดํารงชีวิตที่คุมคากับวันเวลาที่ผานพนไป
–191–

วิธีปฏิบัติเพื่อหนทางเเหงนิพพาน
ศรัทธาเปรียบเสมือนเพื่อนรวมทาง ปญญาเหมือนผูนําทางใหเราหลุด
พนจากความมืดมนอนธกาลของชีวิตที่เต็มไปดวยความทุกขทรมาน และพา
ใหไปพบแสงสวางแหงการรูแจง
ผูสั่งสมผลบุญดวยการหมั่นประกอบกุศลกรรมนับเปนยอดของการ
กระทํา ศรัทธาจะเปนทรัพยหาคามิไดของเขา และความจริงใจจะทําใหชีวิต
ของเขาหวานชื่น เราจึงควรประพฤติปฏิบัติตามพระธรรมคําสอนทั้งใจและกาย เพื่อความสงบสุขของชีวิต
บนหนทางชีวิตที่ยาวนาน ศรัทธา คือ เสบียงกรังเลี้ยงชีวิต คุณธรรม
ความดี คือ ที่พักพิงอาศัย ปญญา คือ แสงสวางสองทาง ความคิด คํานึงที่
ถูกตอง คือ ยามเฝาในเวลากลางคืน ผูที่ใชชีวิตอยางบริสุทธิ์ปราศจากมลทิน
นั้น จะไมมีวันอับจนหรือเสื่อม ผูที่มีความเปนไท เปนอิสระแกตัวเอง คือ ผูที่สามารถเอาชนะความละโมบไดโดยเด็ดขาด
เพื่อความสุขของครอบครัว
เราจะตองไมนึกถึงตัวเอง
เพื่อผลประโยชนของหมูบานเราจะตองไมนึกถึงแตครอบครัวของตน
เพื่อผลประโยชนสวนรวมของประเทศ เราจะตองไมนึกถึงแตหมูบานของตน
และเพื่อจะไดพบหนทางตรัสรู เราจะตองละทิ้งความผูกพันในทุกสิ่ง
สรรพสิ่งทั้งหลายในโลกไมมีความเที่ยงแทแนนอน เมื่อมีเกิดยอมมีดับ เมื่อใดที่เราสามารถหลุดพนจากการเวียนวายตายเกิดได เมื่อนั้นแหละ
เราจึงจะไดพบความสงบสุขอยางแทจริง
–192–

ภราดรภาพในหมูพุทธศาสนิกชน

ภราดรภาพในหมูพทุ ธศาสนิกชน

บทที่ 1หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
บทที่ 1หนาที่ของพุทธศาสนิกชน

ตอนที่ 1พระสงฆ
ตอนที่ 1พระสงฆ

1. ผูที่ปรารถนาจะเปนสาวกของเราจะตองละทิ้งทุกอยางทั้งบานชอง
ครอบครัว ทรัพยสมบัติ และทุกสิ่งทุกอยางทางโลกดวยความเต็มใจ ผูที่สละ
ทุกสิ่งทางโลกไดและพรอมที่จะปฏิบัติตามพระธรรมจึงจะนับวาเปนสาวก
ของเรา เปนผูที่ไรที่อยูคือความผูกพันกับทางโลกทั้งกายและใจ

ถึงแมวาจะเดินตามรอยเทาของเราแลวหมกาสาวพัสตรของเรา แตถา
ใจของผูนั้นยังถูกรบกวนดวยกิเลสตัณหาเขาผูนั้นก็ยังอยูหางไกลจากเรา
ถึงแมวาจะอยูในรางของสงฆแตไมยอมรับพระธรรมคําสั่งสอนของเรา เขาผู
นั้นจะไมอาจเห็นเราได

แตถาเขาผูนั้นสามารถขจัดกิเลสตัณหาใหสูญสิ้นไปจากใจ มีแตความ
บริสุทธิ์สงบในดวงใจแลว เขาก็เขาถึงเราทั้ง ๆ ที่รางกายจะอยูหางกันหลาย
พันโยชนก็ตาม เขาจะมองเห็นเรา
–194–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
2. สาวกทั้งหลาย ผูที่สละเรือนแลวจะตองรักษาวินัย 4 ขอในการ
ดําเนินชีวิต คือหนึ่ง ตองนุงหมดวยผาที่เกาขาดเเลวสอง ตองรับอาหารที่ไดจากการบริจาคทานสาม ที่พักอาศัยคือที่ที่จะหาไดเมื่อถึงเวลาพลบค่ําแลว
ใตตนไมหรือบนหินผาสี่ ใชยารักษาโรคเฉพาะที่เปนยาซึ่งทําจากปสสาวะที่หมัก
เนาไว

เชนการประคองบาตรออกเที่ยวภิกขาจารนั้นเปนการกระทําดวยความเต็ม
ใจของตนเองไมใชถูกใครบังคับ และเปนเพราะมีศรัทธาเชื่อวาการทําเชนนี้
จะชวยใหสามารถหลีกเลี่ยงความทุกขทรมานหลุดพนหนทางแหงความลุม
หลงได

การสละเรือนออกบวชเปนบรรพชิตดังกลาวนี้ ถาไมสามารถตัดขาด
จากโลภะ โทสะ โมหะและปดหนทางรับเขามาทางประสาท สัมผัสทั้งหา ก็จะไมบังเกิดผลดีอยางที่คาดหวังไว

3. จะตองมีความศรัทธาเชื่อมั่นวาตนเปนผูครองเพศบรรพชิตสละแลว
ซึ่งครัวเรือน เมื่อถูกถามก็สามารถพูดไดเต็มปากวาตนเปนบรรพชิตและ
สามารถตอบไดวา
–195–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
“ขาจะรักษาวินัยที่บรรพชิตพึงปฏิบัติอยางเครงครัด ขาจะตอบแทน
บุญคุณผูที่อนุเคราะหดวยการทําทานใหไดพบความสุขอยางยิ่งยอดดวย การปฏิบัติหนาที่ของสมณเพศใหลุลวงสมตามความมุงหมาย”สิ่งที่ผูที่ออกบวชถือเพศบรรพชิตจะตองปฏิบัติก็คือ บรรพชิตตองเปน
ผูรูจักมีความละอาย รูรักษากาย วาจา ใจ และการดํารงชีวิตใหบริสุทธิ์ผุด
รูรักษาประสาทสัมผัสทั้งหาและอารมณไมใหลุมหลงในความสุข
ผองความสนุกชั่วครั้งชั่วคราว จะตองไมเกียจครานหรือเห็นแกการนอนหลับ
พักผอนนาน ๆเวลาเย็นควรจะตองนั่งเจริญภาวนาสมาธิสํารวมจิตหรือเดินจงกรม
กอนจะเขาพักผอน และควรนอนตะแคงขวาเทาซอนกัน ความคิดคํานึง
สุดทายกอนหลับคือ กําหนดเวลาที่จะตื่นขึ้นในเชาวันตอไป ในยามรุงเชา
ของวันตอมาควรจะตองบําเพ็ญสมาธิทางจิตและเดินจงกรมอีก

ตลอดระยะเวลาวันหนึ่งจะตองรักษาจิตใจไมใหวอกเเวกดัวยการนั่ง
บําเพ็ญเพียรในที่ที่สงบสํารวมกายและจิตใจตอตานความโลภ โกรธ หลงความงวง ความใจลอย ความอาฆาต ความสงสัย และตัณหาราคะทั้งหลาย
–196–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
การเพงจิตฝกสมาธิเชนนี้จะกอใหเกิดปญญาวิเศษที่สามารถกําจัด
กิเลสตัณหาใหสูญสิ้นแลวนําไปสูหนทางตรัสรู

4. ถาผูถือเพศบรรพชิตลืมตัวหลงระเริงตกอยูภายใตความโลภ โกรธหลง ริษยา หลอกลวง หลงตัว ไมจริงใจก็เหมือนกับการเหน็บดาบสองคม
อยูกับตัวนั่นเอง สมณเพศไมใชเปนเพียงผูสละครัวเรือนหรือออกบิณฑบาต
ทองบทสวดมนตไดแตกฉานเทานั้น ถาเปนเชนนี้กเ็ ทากับการเปนแคเปลือก
นอกไมมีความหมายอะไรเลย

การเปนสมณเพศเฉพาะลักษณะภายนอก แตจิตใจไมอาจตัดขาดจาก
กิเลสโลกียไดก็เหมือนกับใหทารกนุงหุมจีวรสงฆ ไมอาจเรียกวาบรรพชิต
ไดผูที่สามารถเพงจิตใหตั้งมั่น รูเเจงในปญญา ตัดขาดจากกิเลส และมุง
ดําเนินไปสูหนทางตรัสรูเทานั้นจึงจะเปนพระสงฆสาวกที่แทจริงของ
พระพุทธเจา

ผูที่ทําใจไดวาถึงแมจะเสียโลหิตหยดสุดทาย กระดูกจะปนเปนผงก็
ตามที จะไมเลิกลมความเพียร พยายามที่จะบรรลุใหถึงจุดหมายปลายทาง
เทานั้นจึงจะประสบความสําเร็จสมกับเปนพระสาวก
–197–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
5. หนาที่ของพระสาวกคือ การกระจายแสงสวางแหงสัจธรรมของพระ
พุทธองค ประกาศธรรมเทศนาและปลุกบุคคลทั่วไปใหตื่นขึ้นมีดวงตาเห็น
ธรรม ชวยแกความเขาใจผิดใหถูก ยอมเสียสละความสุขสวนตัว แมกระทั่ง
ชีวิตเพื่อการเผยแพรพระสัจธรรมแกคนทั่วไป

หนาที่ของพระสาวกไมใชสิ่งที่จะปฏิบัติใหลุลวงไปไดงาย ๆ ดังนั้น ผูที่ประกาศพระธรรมจึงเปนผูที่หมกาสาวพัตรและเจริญรอยตามพระพุทธเจา
ดวยการปฏิบัติตามพระธรรมคําสั่งสอนของพระองคอยางเครงครัดเสมือน
ไดนั่งบนอาสนะของพระองคและดําเนินเขาไปสูอาศรมของพระองค

การหมกาสาวพัตรของพระองค หมายถึง การถอมตนและบําเพ็ญ
เพียรการนั่งบนอาสนะของพระองค คือ การมองทุกสิ่งทุกอยางดวยจิตวาง
ไมผูกพัน การเขาไปสูอาศรมของพระองค คือการแผเมตตาตอคนทั้งหลาย
เยี่ยงพระพุทธองค
–198–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
6. ผูที่จะเผยแพรพระธรรมคําสั่งสอนของพระองค จะตองรําลึกถึงสิ่ง
ตอไปนี้ คือ 1. จะตองระมัดระวังความประพฤติของตนเอง 2. จะตองระวัง
คําพูด 3. จะตองไมลืมเจตนารมณและจุดมุงหมายที่ไดตั้งไว 4. จะตองมี
เมตตาคุณ

การจะเปนผูสอนธรรมที่ดีได จะตองมีคุณสมบัติดังนี้ คือ(1) มีขันติ คือ ความอดทน มีความถอมตัว ไมหยาบคาย ตองมองทุก
สิ่งทุกอยางดวยจิตวางไมผูกพันยึดมั่นในสิ่งใด ถาทําไดเชนนี้ไดจึงจะนับวา
ประพฤติชอบถูกตองทั้งกายและใจ

(2) มีความระมัดระวัง ในการคบหากับบุคคลประเภทตาง ๆ ตองรูจักหลีกหางผูมีอํานาจหรือคนที่มีสันดานชั่วรายและไมเขาใกลเพศตรงขาม
ฝกสมาธิในสถานที่เงียบสงบ และตองไมลืมวาทุกสิ่งทุกอยางเกิดจากเหตุ
และสภาพแวดลอมภายนอก จึงไมควรตําหนิติเตียนเหยียดหยาม หรือชี้
ความผิดในลักษณะดูแคลนหรือทําใหไดอาย

(3) ตองรักษาใจของตนใหสงบ รําลึกถึงพระพุทธองคเสมือนบิดาใน
ดวงจิต นับถือพระสาวกของพระองคและผูกําลังเพียรฝกเพื่อหนทางตรัสรู
เสมือนครู มองผูคนทั้งหลายดวยสายตาที่เปยมไปดวยเมตตาธรรม และสอน
ทุกคนดวยความเสมอภาคไมลําเอียง
–199–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
(4) ตองแผเมตตาคุณมหาศาลดังเชนที่พระพุทธองคทรงทํา
โดยเฉพาะอยางยิ่งตอผูที่ไมรูจักหนทางแหงการตรัสรู ดวยความหวังวา วันหนึ่งเขาผูนั้นจะเปลี่ยนใจหันมาศรัทธาเชื่อฟงคําสอนนั้นโดยใชความ
พยายามทุกวิถีทาง

ตอนที่ 2ฆราวาส
ตอนที่ 2ฆราวาส

1. ดังไดกลาวมาแลววาคฤหัสถผูเลื่อมใสในพระพุทธศาสนา คือ ผูที่มี
ศรัทธาในพระรัตนตรัยอันไดแก พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ

การที่จะเปนฆราวาสที่ดีไดนั้นเราจะตองมีความเชื่อมั่นในพระพุทธ
พระธรรม พระสงฆอยางไมมีความเคลือบแคลงสงสัย เชื่อฟงคําสั่งสอน
และปฏิบัติตามพระธรรมอยางเครงครัด

ฆราวาสพึงรักษาศีลหา คือ ไมฆาสัตวตัดชีวิต ไมลักขโมย ไมมุสา ไมประพฤติผิดในกาม และไมดื่มสุรายาเมา
–200–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
นอกจากจะเชื่อถือในพระรัตนตรัยและปฏิบัติตามศีลหาดวยตนเอง
แลว ควรชักจูงใหญาติมิตรและผูอื่นเกิดศรัทธาในพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆเพื่อวาพวกเขาทั้งหลายจะไดมีสวนรับพระเมตตาคุณของพระพุทธ
องคดวย

ฆราวาสควรจะระลึกอยูเสมอวาความเชื่อถือพระรัตนตรัยและปฏิบัติ
ตามศีลหานั้น จะชวยใหสามารถบรรลุถึงหนทางตรัสรูได ถึงแมวาชีวิต
ความเปนอยูยังเกี่ยวของอยูในโลกแตก็ไมควรผูกพันกับความตองการทาง
โลกจนถอนตัวไมขึ้น

2. ถาฆราวาสไดฟงคําสอนของพระพุทธเจาและเกิดความเลื่อมใส
ศรัทธาแลวก็จะเกิดความปติยินดีและความสงบในจิตใจขึ้น
–201–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
ใจที่มีศรัทธานี้บริสุทธิ์และออนโยน มีขันติและความอดทน ไมมีการ
โตแยงตอบ ไมกอทุกขใหผูใด แตมักรําลึกถึงคุณพระรัตนตรัยอยูเสมอจิตใจ
จึงมีความสงบสันติพบแสงแหงปญญารูแจงทุกหนทุกแหง

ดวยศรัทธาในองคพระพุทธเจา ทําใหสามารถสลัดความเห็นแกตัวละ
ทิ้งความยึดมั่นในสิ่งที่เปนของตัว จึงไมมีความหวั่นกลัวในชีวิตหรือวิตกกับ
การวิพากษวิจารณ

ดวยความเชื่อวาเมื่อตายแลวจะไดัไปเกิดใหมในดินแดนแหงพุทธะ ก็จะไมกลัวความตาย ดวยความเชื่อในสัจธรรมวิเศษทําใหมีความเชื่อมั่นใน
ตัวเอง ไมเกรงกลัวกับการเผชิญหนาใคร

ดวยความมีเมตตาธรรมเปนที่ตั้ง ทําใหไมเกิดอารมณรักหรือเกลียดชัง
ตอผูใด และเมื่อดวงใจมีความสะอาดบริสุทธิ์ก็พรอมที่จะประกอบกรรมดี
อยูเสมอ
–202–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
ไมวาจะตกอยูในสภาพเชนใดทั้งยามมีและยามจน
ถาเราไมเสื่อม
คลายความศรัทธาเลื่อมใสในพระพุทธองค
ยังคงมีความละอายตอบาป
ประพฤติตามที่ไดลั่นวาจาไว และพูดจริงตามที่ไดปฏิบัติไป ตรองทุกสิ่งทุก
อยางดวยปญญา มีจิตใจมั่นคงดังขุนเขา จะสามารถมุงหนาไปสูหนทางแหง
การตรัสรูไดอยางราบรื่น

ถึงแมวาจําเปนตองตกอยูในภาวะยุงยากทามกลางผูคนที่มีจิตใจ
สกปรกก็ตามที ศรัทธาในพระพุทธเจาจะชวยใหรอดพนจากสภาพที่ไมพึง
ประสงคเชนนี้แลวชักนําใหเรงกระทําความดีมากขึ้น

3. ดังนั้น ไมวาใครก็ตามพึงรับฟงพระธรรมคําสอนของพระพุทธองค
ดวยตนเองเสียกอน ถึงแมวาการฟงคําสอนนั้น จะตองลุยฝากองไฟเขาไปก็
ตามที่ตองเต็มใจที่จะลุยเขาไป

การลุยฝากองไฟแหงกิเลสโลกเขาไปเพื่อฟงพระธรรมของพระองค
จะชวยใหผูนั้นไดพบหนทางแหงการหลุดพน

การฟงพระธรรมคําสอนดวยตัวเองแลวประพฤติปฏิบัติตามดวยการ
เอื้อเฟอเผื่อแผแกผูอื่น ไมเห็นแกประโยชนสวนตัว แสดงความเคารพตอผูที่
สมควรเคารพ รับใชผูที่ควรรับใช ไมทําตามใจตัวเอง
–203–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
การเชื่อฟงเเละมีศรัทธาในคําสอนเชนนี้ทําใหจิตใจไมเกิดอารมณ
ริษยา ไมหวั่นไหวกับคําพูดหรือการกระทําของผูอื่น ไมเกิดความคิดฟุงซาน
นอกจากการฝกบําเพ็ญเพียรทางสมาธิเพื่อจิตใจบริสุทธิ์เทานั้น

ผูที่ไมมีศรัทธาในพระพุทธเจามักจะเปนผูที่คิดถึงแตเรื่องของตัวเองมี
จิตใจคับแคบ หงุดหงิด ไมมีความสงบสุขอยูตลอดเวลา แตผูที่มีศรัทธาใน
พระพุทธเจาจะเกิดปญญาสวางมีเมตตาจิตเกื้อหนุน ทําใหมีจิตใจกวางขวาง
ไมหวั่นไหวกับเรื่องไรสาระ

4. ผูที่ไดฟงพระธรรมแลวจะตระหนักถึงความไมเที่ยงของชีวิต และเห็น
วาสังขารเปนมูลที่กอใหเกิดความทุกขทรมาน เปนที่เกิดของความชั่วรายทั้งปวง จึงไมผูกพันกับมัน

อยางไรก็ตาม ตองไมลืมที่จะบํารุงรักษาสังขาร ไมใชเพื่อหวัง
ความสุขสําราญทางกาย แตเพื่อการแสวงหาหนทางแหงความหลุดพน คือการตรัสรูและเผยแพรสัจธรรมแกผูอื่นตอไปนั่นเอง

ถาเราไมรักษารางกายใหแข็งแรง เราก็ไมอาจจะมีชีวิตที่ยืนยาวเพื่อ
การปฏิบัติธรรมและประกาศพระธรรมใหแพรหลายได
–204–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
เชนเดียวกับผูที่จะขามแมน้ําใหญจะตองดูแลซอมแซมแพ คนที่ตอง
ใชมาในการเดินทางก็จะตองดูแลรักษามาเปนอยางดี

ผูที่เปนสาวกของพระพุทธเจาจะตองนุงหมแตพอควรพอเหมาะเพื่อ
ปองกันความรอนหนาว และกันความอายเทานั้น ไมใชปรุงแตงประดับ
ประดาเพื่อความงาม

การรับประทานอาหารก็ไมใชเพื่อความเอร็ดอรอย
แตเพื่อการ
ดํารงชีวิตอยูสําหรับการรับฟงและประพฤติปฏิบัติตามพระธรรม

บานที่อยูอาศัยก็เหมือนกันไมไชเพื่อความโกมีหนามีตา แตควรอาศัย
อยูในบานแหงปญญารูแจง ซึ่งชวยปองกันโจรแหงกิเลสตัณหาและพายุแหง
ความชั่วรายทั้งหลายไมใหเขามาขางในได

ดังนั้น เราจึงควรบริโภคปจจัยตาง ๆ เทาที่จําเปนแกการดํารงชีวิตที่มุง
อุทิศเพื่อการแสวงหาหนทางตรัสรู ไมควรผูกพันกับมันเพื่อความสุขสวนตัว
หรือเพราะความเห็นแกตัว
นอกจากเพื่อการถายทอดสัจธรรมใหบุคคล
ทั้งหลายไดมีโอกาสพบหนทางแหงการหลุดพนดวย
–205–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
ดวยเหตุนี้ถึงแมเราจะยังใชชีวิตอยูกับครอบครัว แตจิตใจก็ไมควร
วางเวนที่จะรําลึกถึงคําสอนและเผื่อแผความเมตตาแกสมาชิกในครอบครัว
อยางทั่วถึงดวยการชี้หนทางและชักจูงใจทุกคนใหเกิดศรัทธาเห็นธรรมตาม
ไปดวย
5. ฆราวาสเลื่อมใสในพระองคมีหนาที่ที่จะตองเรียนรูวิธีการทดแทน
บุญคุณของบิดามารดา การปรนนิบัติครอบครัว การฝกใจตนเอง และรับใช
พระพุทธองค
การรับใชเพื่อทดแทนคุณบิดามารดานั้นทําไดโดยการดูแลและ
บํารุงรักษาใหทานมีความสงบสุขและมีอายุยืนยาว
การที่จะทําใหชีวิตครอบครัวมีความสุขไดนั้นจะตองไมเห็นแกตัณหา
ราคะ และความสุขสวนตัวแตเพียงถายเดียว
เวลาฟงดนตรีก็ใหนึกถึงดนตรีแหงพระธรรม เวลาอยูใตชายคาบานก็
ควรฝกสมาธิทางจิตไมใหเกี่ยวของกับกิเลสธุลีและความยุงยากวุนวายทาง
โลกเวลาทําทานอุทิศสวนกุศลใหผูอื่นก็ควรทําจิตใจใหปลอดโปรง
ปราศจากความโลภ เวลาอยูทามกลางฝูงชนหมูมากก็ควรคิดวาอยู ทามกลาง
หมูผูที่เจริญรอยตามพระพุทธเจา เมื่อประสบเคราะหกรรม สิ่งใดก็ไม
หวาดหวั่นสะทกสะทาน แตคงรักษาความสงบและมั่นคงในจิตใจได
–206–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
การพึ่งพระพุทธองค คือ การแสวงหาหนทางแหงการหลุดพน

การพึ่งพระธรรม คือ การสดับฟงพระธรรมเพื่อใหเกิดปญญารูแจงที่
กวางใหญไพศาลปานมหาสมุทร

การพึ่งพระสงฆ คือ การแสวงหามิตรภาพและสันติสุขโดยไมเห็นแก
ประโยชนสวนตัว

เวลาใสเสื้อผาก็ไมควรลืมสวมอาภรณแหงความดีและความละอายใน
บาปดวย

แมเวลาขับถายก็ควรนึกถึงการกําจัดอารมณโลภ โกรธ หลง และความสกปรกใหหมดไปจากใจดวย

เวลาไตขึ้นไปตามทางภูเขาที่สูงชันก็ควรรําลึกวากําลังไตขึ้นไปตาม
ทางที่จะนําไปสูการตรัสรู และเวลาเดินลงมาตามทางลาดที่เดินสบายก็ควร
คิดวาเปนโอกาสดีที่จะเดินใหลึกเขาไปสูหนทางแหงความเปนอรหันตได
–207–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
เมื่อเห็นสะพานก็ควรคิดวาจะตองสรางสะพานแหงพระธรรมใหคน
ทั้งหลายไดขาม
เมื่อไดเห็นคนที่โศกเศราเสียใจก็ควรทําใจใหปลงในความไมเที่ยงแท
แนนอนของชีวิต
เมื่อเห็นคนโลภ ควรทําใจใหหลุดพนจากความผูกพันกับชีวิตที่เต็มไป
ดวยมายา และเพียรพยายามไปใหถึงทางหลุดพน
เมื่อไดรับอาหารโอชารสควรรูจักระมัดระวังใจไมใหเกิดความโลภ
ความลุมหลงในความฟุมเฟอย เมื่อไดรับอาหารไมอรอยก็พึงหวังวาความ
โลภจะไมหวนกลับมาหาตัวอีก
ในฤดูรอนที่อากาศรอนจัดควรคิดถึงการหลีกเลี่ยงใหพนจากความ
รอนของไฟโลกีย แลวแสวงหาความรมเย็นของการตรัสรู ในฤดูหนาวที่
อากาศหนาวจัดก็ใหระลึกถึงความอบอุนในพระเมตตาของพระองค
เวลาสวดมนตพึงระลึกอยูเสมอวาจะปฏิบัติคําสอนทั้งหมดโดยไม
หลงลืม
เมื่อนึกถึงพระพุทธองค ใหตั้งความปรารถนาวา ขอใหมีดวงตาเห็น
ธรรมเยี่ยงพระองค
เวลานอน ควรทํากาย วาจา ใจใหบริสุทธิ์ เมื่อตื่นขึ้นมาในตอนเชา
จิตใจจะไดผองใสปลอดโปรงมองเห็นธรรมไดงายขึ้น
–208–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
6. ผูที่มีศรัทธาในพระพุทธศาสนา ยอมรูวาทุกสิ่งทุกอยางมีความเปน
“ศูนย” จึงยอมรับสภาพของทุกสิ่งทุกอยางดวยความสุขุมและพยายามปรับ
ใหเหมาะกับการแสวงหาหนทางตรัสรู

เราไมควรคิดวาโลกนี้เปนโลกแหงความวุนวายไมมีสาระและโลก
แหงการตรัสรูเปนโลกแหงความสงบ แตควรคิดวาเราจะมีโอกาสพบหนทาง
แหงการหลุดพนไดไนทามกลางโลกแหงความวุนวายและไมสงบนี้เอง

ถามองโลกนี้ดวยดวงตาโงเขลา จะเห็นวาเปนโลกที่ไมมีความหมาย
เต็มไปดวยความชั่วรายหลอกลวง แตถามองดวยดวงตาของคนมีปญญาแลว
ก็จะแลเห็นวาเปนโลกแหงการตรัสรู

อันที่จริงแลว การมองโลกดวยสายตาที่แบงความแตกแยกกันวา มีความหมายหรือไมมีความหมาย ดีหรือชั่วนั้นเปนเพียงเพราะความลําเอียง
แยกเขาแยกเราของคนทั่วไปนั่นเอง ซึ่งเปนการมองที่ผิด

แตถามองดวยสายตาที่เปนธรรม คือ มองดวยปญญาบริสุทธิ์แลวจะ
เห็นวาโลกนี้มีอยูเพียงโลกเดียวและเปนโลกที่เต็มไปดวยความหมาย
–209–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
7. ผูที่เลื่อมใสในพระพุทธศาสนา มีศรัทธาในพระพุทธเจา จะมองโลกนี้
เปนหนึ่ง ไมลําเอียงเเละมีความเห็นอกเห็นใจพรอมที่จะชวยเหลือผูอื่นอยาง
ไมถือตัว

ดังนั้น ผูที่เชื่อถือในพระพุทธศาสนาจะมีจิตใจที่ไมรูจักความโกรธ แตกลับถอมตัวพรอมที่จะชวยเหลือ ใหความเห็นอกเห็นใจผูอื่นเหมือนพื้นดิน
ที่อุดมสมบูรณซึ่งเลี้ยงดูพืชผลทั้งหลายอยางเทาเทียมกันไมลําเอียง และปลูกฝงศรัทธาในจิตใจของผูที่ยากไร

จิตใจที่เปยมไปดวยความเมตตาเห็นอกเห็นใจผูที่ยากไรนี้เปนเสมือน
มารดาที่คอยเลี้ยงอบรมจิตใจของบุตร ในขณะเดียวกันก็ใหความคารวะตอ
บุคคลเหลานี้เหมือนเชนบิดามารดาของตน

ดวยเหตุนี้ ถึงแมวาจะถูกคนอีกเปนจํานวนมากที่วางตนเปนศัตรูมุง
รายหมายบอนทําลายผูที่เลื่อมใสในพระพุทธองคก็ตาม พวกเขาเหลานี้ก็ไม
เหมือนกับยาพิษหยดเดียวไมสามารถจะทําใหน้ําใน
อาจจะทําอะไรได
มหาสมุทรใหญกลายเปนน้ําพิษได

8. ผูที่เชื่อถือพระพุทธศาสนาจะบังเกิดความปติยินดีซาบซานดวยความ
สงบสุขที่เกิดขึ้นในดวงใจ ทั้งนี้เพราะดวยบารมีของพระพุทธองค
–210–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
ในทามกลางโคลนตมแหงกิเลสโลกียที่ไมเคยมีเมล็ดพืชพันธุแหง
ความศรัทธามากอนเลย ก็อาจหวานความศรัทธาใหงอกงามขึ้นมาไดดวย
แรงอํานาจแหงพระเมตตาจิตของพระพุทธองค ซึ่งจะชวยฟอกลางจิตใจ
ผูคนใหบริสุทธิ์ผุดผองและเกิดศรัทธาเลื่อมใสพระองคขึ้น

ดังที่เคยกลาวมาแลววาตนไมจันทนหอมไมอาจงอกงามแพรพันธุได
ในปาไม Eranda ซึ่งเปนไมมีพิษ ความศรัทธาในพระพุทธองคก็ควรจะเปน
เชนเดียวกัน คือ ไมอาจเกิดขึ้นไดในใจที่เต็มไปดวยกิเลส

แตอันที่จริงแลวบุปผาแหงศรัทธาอาจบานไดในดวงใจที่มีกิเลส
ตัณหาที่เปนเชนนั้นไดเพราะรากของมันไมไดอยูที่นั่นแตอยูที่อื่น คือ อยูที่
ดวงใจของพระพุทธเจาเอง

ถาผูที่เลื่อมใสในพระพุทธเจาเผลอใจหรือหลงลืมตัวตกเปนทาสของ
ความโลภ โกรธ หลงแลว จิตใจของเขาก็จะหมองมัวสกปรกเกิดความอิจฉา
ริษยา เกลียดชัง มุงราย แตถาเขาหันกลับไปหาพระพุทธเจาตามเดิม เขาก็จะ
สามารถรับใชงานในศาสนาไดอยางดี ซึ่งนับวาเปนเรื่องนาอัศจรรยมาก
–211–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน

ตอนที่ 3วิถีแหงการดําเนินชีวติ
ตอนที่ 3วิถีแหงการดําเนินชีวิต

1. การที่คิดวาความอับโชคเกิดจากเหตุภายนอกนั้นเปนความคิดที่ผิด แทที่จริงมันเกิดขึ้นจากใจของตนเอง
จึงเปนการโงที่จะระแวดระวังแตเหตุ
ภายนอกโดยไมควบคุมจิตใจของตนเอง

ในสมัยกอนมีประเพณีวาเมื่อตื่นเชาลางปากลางหนาแลวตอง
นมัสการสิ่งศักดิ์สิทธิ์ในทิศตาง ๆ ทั้งเหนือ ใต ออกตก เบื้องบนและเบื้อง
ลาง อธิษฐานขออยาใหเกิดเคราะหรายจากทิศเหลานี้และขอใหวันนั้นไมมี
เหตุรายแรงอะไรเกิดขึ้น

พระพุทธศาสนาไมไดสอนเชนนั้น แตสอนใหแสดงคารวะตอทิศแหง
ความจริงทั้ง 6 และประพฤติในทางที่ชอบดวยปญญา
–212–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
การที่จะพิทักษมิใหความชั่วรายเขามาจากทิศทั้ง 6 เราตองละเวน
ความประพฤติชั่ว 4 ควบคุมจิตใจไมใหคิดชั่ว 4 และหลีกเลี่ยงอบายมุข ทั้ง 6ซึ่งเปนเหตุใหตองสูญเสียที่อยูอาศัยและทรัพยสมบัติ
ความประพฤติชั่ว 4 คือการฆาสัตวตัดชีวิต การลักขโมย การประพฤติ
ผิดในกาม การพูดปด
ความคิดชั่ว 4 คือ โลภ โกรธ หลง กลัวอบายมุขทั้ง 6 ซึ่งเปนทางรั่วไหลของทรัพยสินคือการเสพสุรา การเที่ยวกลางคืน หลงระเริงในการรองรําทําเพลง มั่วสุมในการพนัน คบมิตร
ชั่ว เกียจครานการงาน
การละเวนความประพฤติชั่ว 4 คิดชั่ว 4 ปดหนทางอบายมุข 6 และแสดงคารวะตอทิศทั้ง 6 ซึ่งไดแก
ทิศตะวันออก หมายถึง บิดามารดากับบุตร ทิศใต หมายถึง ครูบา
อาจารยกับศิษย ทิศตะวันตก หมายถึง สามีกับภรรยา ทิศเหนือ หมายถึง
มิตรสหาย ทิศเบื้องลาง หมายถึง บริวารคนรับใช ทิศเบื้องบน หมายถึง
พระสงฆสาวกของพระพุทธเจา
–213–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
ประการแรก
คือขอพึงปฏิบัติของบิดามารดาและบุตรในทิศ
ตะวันออก บุตรควรบํารุงบิดามารดาดวยขอพึงปฏิบัติ 5 ประการดังนี้คือ
เลี้ยงดูบิดามารดา ชวยทํากิจการงานของบิดามารดา ดํารงรักษาวงศสกุล สืบทอดทรัพยสินและมรดกของครอบครัว ทําบุญอุทิศสวนกุศลใหเมื่อทาน
ลวงลับไปแลว
ในทางกลับกัน บิดามารดาควรอนุเคราะหบุตรดวยขอพึงปฏิบัติ 5ประการ ดังนี้คือ หามปรามไมใหประพฤติชั่ว สงเสริมสนับสนุนใหทําความดี ใหบุตรไดศึกษาหาความรูและความชํานาญ หาคูครองที่เหมาะสมให
มอบทรัพยสมบัติใหในโอกาสอันสมควร หากทําตามขอพึงปฏิบัติทั้ง 5ประการนี้
บิดามารดาและบุตรในทิศตะวันออกก็จะดําเนินชีวิตอยางมี
ความสุขและปราศจากความเศราโศก
ประการถัดไป คือขอพึงปฏิบัติของครูอาจารยและศิษย ศิษยควรลุก
ตอนรับเมื่ออาจารยมาถึง เขาพบอาจารยเพื่อชวยดูแลอยางใกลชิด ควรตั้งใจ
ฟงคําสั่งสอนของอาจารย ไมละเลยในการปรนนิบัติอาจารย นอมรับคําสั่ง
สอนดวยความเคารพ
ในทางกลับกัน ครูบาอาจารยควรแนะนําสั่งสอนใหศิษยประพฤติดี
ประพฤติชอบ สั่งสอนทุกสิ่งที่ตนเองไดเคยเรียนรูอยางถูกตอง เตรียม
หนทางเพื่อใหศิษยไดรับการยกยองสรรเสริญตลอดจนไดรับประโยชนและ
การยอมรับนับถือในทุกสถาน เมื่อเปนเชนนี้ ครูบาอาจารยและศิษยในทิศใต
จะสามารถดําเนินชีวิตอยางมีความสุขและปราศจากความเศราโศก
–214–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
ประการถัดไป คือ ขอพึงปฏิบัติของสามีภรรยาซึ่งอยูในทิศตะวันตก
สามีควรบํารุงเลี้ยงดูภรรยาดวยความเคารพ สุภาพและซื่อสัตยตอภรรยา
มอบความเปนใหญในการตัดสินใจให มอบของขวัญให
ภรรยาควรดูแลงานบานเปนอยางดี
สงเคราะหหมูญาติทั้งหลาย
ซื่อสัตยตอสามี รักษาทรัพยสมบัติของครอบครัว และทํากิจการของ
ครอบครัวใหเปนไปดวยดี เมื่อเปนเชนนี้ สามีภรรยาผูอยูในทิศตะวันตกจะ
สามารถดําเนินชีวิตอยางมีความสุขและปราศจากความเศราโศก
ประการถัดไป คือขอพึงปฏิบัติตอมิตรผูอยูในทิศเหนือ กลาวคือ
ชวยเหลือเกื้อกูลดวยสิ่งที่มิตรขาดแคลน พูดจามีน้ําใจตอกัน รักษาผล
ประโยชนของมิตร เห็นอกเห็นใจกันอยูเสมอ และปฏิบัติตอกันดวยความ
ซื่อสัตยจริงใจ
มิตรพึงเพียรพยายามปกปองมิตรไมใหตกไปสูหนทางที่ผิด ชวยรักษา
ทรัพยสมบัติของมิตรในยามที่มิตรประมาทพลาดพลั้ง รับฟงเรื่องกังวลใจ
เมื่อมิตรประสบปญหา ยื่นมือเขาชวยเหลือในยามทุกขยากลําบาก และชวยเหลือสนับสนุนหมูญาติของมิตรเมื่อคราวจําเปน เมื่อเปนเชนนี้ มิตรสหายจะสามารถดํารงชีวิตอยางมีความสุขและปราศจากความเศราโศก
ประการถัดไป คือ ขอพึงปฏิบัติของนายจางและลูกจางผูอยูในทิศ
เบื้องลาง นายจางปฏิบัติตอลูกจางดวยขอพึงปฏิบัติ 5 ประการดังนี้ จัดการ
งานใหทําตามกําลังความสามารถ จัดหาการกินอยูที่ดีและใหคาตอบแทน
–215–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
อยางเพียงพอ ดูแลเอาใจใสใหอาหารการกินที่เลิศรส ใหหยุดพักผอนหยอน
ใจตามโอกาสอันสมควร
ในทางกลับกัน ลูกจางควรปฏิบัติตอนายจางดวยขอพึงปฏิบัติดังนี้ ตื่นนอนกอนนายจาง เขานอนทีหลังนายจาง ตองซื่อสัตยตอนายจางตลอดเวลา
เชี่ยวชาญในหนาที่การงานของตน ไมทําใหนายเสื่อมเสียชื่อเสียง เมื่อเปน
เชนนี้ นายจางและลูกจางจะสามารถดํารงชีวิตอยางมีความสุขและปราศจาก
ความเศราโศก
ประการถัดไป คือขอปฏิบัติตอพระสงฆผูเทศนาสั่งสอนและอยูในทิศ
เบื้องบน พึงปฏิบัติตอพระสงฆผูเทศนาสั่งสอนดวยความเคารพ ทั้งทางกาย
วาจา ใจ พึงตอนรับพระสงฆดวยความเต็มใจ ฟงและปฏิบัติตามคําสั่งสอน
ของทาน พึงอุปฏฐากบํารุงทานเหลานั้น
ประการถัดไป คือขอพึงปฏิบัติตอพระสงฆผูเทศนาสั่งสอนและอยูใน
ทิศเบื้องบน ควรปฏิบัติตอพระสงฆผูเทศนาสั่งสอนดวยความเคารพ ทั้งทางกาย วาจา ใจ ควรตอนรับพระสงฆดวยความเต็มใจ ฟงและปฏิบัติตามคําสั่ง
สอนของทาน ควรอุปฏฐากบํารุงทานเหลานั้น
การแสดงคารวะตอทิศทั้ง 6 ไมใชกระทําเพราะตองการหลีกเลี่ยง
ภยันตรายจากภายนอก แตทําเพื่อปองกันตัวมิใหเกิดภัยอันตรายขึ้นภายใน
จิตใจ
2. คนเราควรรูจักเลือกคบเพื่อนใหถูกวาคนไหนควรคบ คนไหนไมควร
คบ
–216–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
คนที่ไมควรคบเปนเพื่อน คือ คนฉลาด พูด ประจบสอพลอ สุรุยสุราย
คนที่ควรคบเปนเพื่อน คือ คนที่ชวยเหลือเราทั้งในยามมีและยาม
ยากจน ใหคําแนะนําตักเตือนเห็นอกเห็นใจเพื่อนดวยความจริงใจ
มิตรแท คือ ผูที่ตักเตือนเรามิใหหลงผิด เปนหวงเปนใยทั้งตอหนา
และลับหลัง
เมื่อประสบเคราะหกรรมก็คอยปลอบโยนใหคลายทุกขให
รักษาความลับให
ความชวยเหลือดวยความเต็มใจเมื่อถึงคราวจําเปน
คําปรึกษาและชักจูงไปในทางที่ถูก
การที่จะหามิตรแทเชนนี้ไมใชของงาย และการที่ตัวเราจะเปนมิตรแท
เองก็ไมใชของงายเชนเดียวกัน ความเปนมิตรแทเปรียบเสมือนแสงตะวันที่
สองแสงสวางใหแกโลกทั้งโลก
3. บิดามารดาเปนผูที่มีบุญคุณมหาศาลที่เราไมอาจจะทดแทนไดหมดสิ้น
ไมวาจะใชเวลานานสักกี่รอยปที่จะทูนบิดามารดาไวบนไหลทั้งสองขางก็ตาม เราก็ไมอาจชดใชหนี้บุญคุณของทานใหหมดสิ้นได
แมวาเราจะเฝาชําระรางกายใหทานดวยเครื่องหอมเปนเวลารอย ๆ ปประพฤติตัวเปนลูกที่อยูในโอวาท สรางบัลลังกใหนั่ง แสวงหาทรัพย
–217–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
สมบัติมีคาทั้งหลายในโลกมาใหทั้งหมดก็ไมอาจตอบแทนบุญคุณอัน
มหาศาลของทานไดหมด

แตเมื่อใดที่เราแนะทางนําทานใหไปสูหนทางแหงธรรมจนทานเกิด
ศรัทธาเลื่อมใส ตัดขาดจากหนทางแหงโลกียวิสัยไดหมดสิ้นและบังเกิด
ความปติสุขในดวงใจ เมื่อนั้นแหละจึงจะพูดไดวาเราไดสนองคุณทานแลว
หรือจะยิ่งกวาก็ได

4. ครอบครัว คือ สถานที่ที่จิตใจของสมาชิกทุกคนมารวมกัน สามัคคี
กลมเกลียวกัน ถาทุกคนในครอบครัวมีความรักและเขาอกเขาใจกัน บานก็
จะมีบรรยากาศเหมือนสวนดอกไมงดงาม แตเมื่อใดที่เกิดความแตกแยกไม
ลงรอยกันขึ้นก็เหมือนเกิดพายุรายที่พัดกระหน่ําในสวนดอกไม

ถาเกิดความขัดแยงขึ้นในครอบครัว เราไมควรตําหนิติเตียนผูอื่น แตควรสํารวจตัวเองกอนแลวดําเนินไปตามทางที่ถูก

5. นานมาแลว มีชายผูมีศรัทธาแกกลาผูหนึ่ง บิดาของเขาตายตั้งแตยังเด็ก
อยู เขาอาศัยอยูกับมารดาเรื่อยมาดวยความสุข จนกระทั่งเขาสมรสกับภรรยา
–218–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
ในตอนแรกก็อยูดวยกันอยางสงบสุข ตอมาเกิคความเขาใจผิดดวย
เรื่องเล็ก ๆ ระหวางมารดากับภรรยาของเขาจนตางเกลียดชังซึ่งกันและกัน
ในที่สุดมารดาของเขาก็ออกจากบานไปทิ้งใหสามีภรรยาอยูกันตามลําพัง
เมื่อมารดาของเขาออกจากบานไปแลวเขาก็มีบุตรคนหนึ่งและมีขาว
ลือที่ลูกสะใภวาจนไปเขาหูมารดาวา “เมื่ออยูดวยกันแมผัวมักจะกอเรื่อง
กวนใจเราจนไมมีความสุข แตเมื่อแยกกันอยูอยางนี้แลว เราก็มีแตเรื่อง
นายินดี”เมื่อผูเปนมารดาไดยินขาวลือนั้นก็โกรธมาก ตะโกนกองวา “ถาคนที่
เปนแมถูกเฉดหัวออกไปจากบานแลวยังมีเรื่องที่เปนศิริมงคลเกิดขึ้นในบาน
ไดละก็ โลกคงจะเกิดความวิปริตขึ้นเปนแน”วาดังนั้นนางก็ไปที่หลุมศพแลวตะโกนรองเหมือนคนเสียสติวา “เราตองทําพิธีเผาเจาความถูกตองนี้เสีย”เมื่อทาวสักกะไดสดับฟงเรื่องนี้จึงมาปรากฏองคแลวซักถามเรื่องราว
และปลอบใจใหนางหายโกรธ แตก็ไมเกิดผลอันใด
ทาวสักกะจึงตรัสวา “ถาเชนนั้น เราจะฆาและเผาลูกสะใภกับหลาน
ของเจาเสียใหตายจะสมใจเจาไหม”–219–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
เมื่อไดฟงเชนนั้นก็คิดไดรีบขอโทษในความผิดที่นางไดทําไปเพราะ
ความโกรธ พรอมกับรองขอชีวิตของลูกสะใภและหลาน ในขณะเดียวกันลูก
ชายและสูกสะใภก็รูสํานึกในความผิดของตนไดออกติดตามหานาง ทาวสักกะไดไกลเกลี่ยขอบาดหมางใจให หลังจากนั้นเปนตนมา ครอบครัวนั้นก็
อยูรวมกันดวยความสงบสุขอีกครั้งหนึ่ง

สัจธรรมคําสอนของพระพุทธเจาจะไมมีวันสูญไปตราบเทาที่เราไม
ละทิ้งความเชื่อมั่นในทางที่ถูก แตบางครั้งบางทีดูเหมือนวาคําสอนนั้นไมถูก
ไมจริง ทั้งนี้ก็เพราะหัวใจของเราสูญเสียความเชื่อมั่นในทางที่ถูกไปนั่นเอง

ความผิดใจกันเปนสาเหตุกอใหเกิดเรื่องยุงยากทั้งปวง
ดังนั้นชีวิต
ครอบครัวจึงควรระมัดระวังใหดีไมวาจะเปนเรื่องเล็กนอยเพียงใดก็ตาม

6. ในชีวิตครอบครัว มีสิ่งสําคัญที่เราควรสําเหนียกไว คือ ความขยัน
ทํางานเหมือนมดและมีความมุมานะเหมือนผึ้ง ไมควรหวังพึ่งแรงหรือหวัง
ความชวยเหลือจากคนอื่น
–220–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
ขณะเดียวกัน
เราไมควรคิดวาทรัพยสินที่หามาไดดวยความ
ขยันหมั่นเพียรนี้เปนของตนคนเดียว นอกจากบางสวนที่เก็บเอาไวเผื่อใน
เวลาฉุกเฉินแลวควรเผื่อแผใหผูอื่นดวย โดยการบริจาคใหสวนรวม และเพื่อ
บํารุงพระพุทธศาสนา
เราควรระลึกอยูเสมอวาไมมีสิ่งใดในโลกนี้ที่จะเปน “ของตน” ทุกสิ่ง
ทุกอยางในโลกนี้เกี่ยวของกับบุคคลแตละคนก็เพราะดวยกฎแหงกรรมและ
สภาวะทรัพยสมบัติที่อยูในครอบครองเปนของนอกกายจะอยูกับเรา
เพียงชั่วคราวเทานั้น ดังนั้น เราจึงไมควรใชมันเพื่อประโยชนของตนเองฝาย
เดียวแตควรใชดวยความระมัดระวังและใหเกิดประโยชนแกสวนรวม
7. เมื่อพระอานนทไดรับผา 500 พับที่พระนางสามาวดี มเหสีของพระ
เจาอุเทนนํามาถวายก็รับดวยความยินดี
พระเจาอุเทนจึงทรงเคลือบแคลงสงสัยวาพระอานนทจะรับถวายดวย
จิตใจที่มีกิเลสแหงความโลภจึงตรัสถามพระอานนทวา
“ทานจะเอาผาถึง 500 พับนี้ไปทําอะไรเลา”พระอานนทก็ทูลวา “มีพระสาวกเปนจํานวนมากครองจีวรเกาขาดวิ่น
ขาพุทธเจาจะเอาไปแจกใหพระสาวกเหลานั้น”พระเจาอุเทนตรัสถามตอไปวา
“แลวทานจะทําอยางใรกับจีวรเกา ๆ เหลานั้น”“ขาพุทธเจาจะเอาไปทําผาลาดอาสนะ”“แลวผาลาดอาสนะเกาจะเอาไปทําอะไรเลา”“จะเอาไปทําปลอกหมอนพระเจาขา”–221–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
“ถางั้นทานจะเอาปลอกหมอนเกาไปทําอะไร”“จะเอาไปทําผาเช็ดเทา”“แลวผาเช็ดเทาเกาเลา จะเอาไปทําอะไร”“จะเอาไปทําผาเช็ดพื้น”“แลวผัาเช็ดพื้นเกาเลา จะเอาไปทําอะไร”“ขาพระพุทธเจาจะเอาไปฉีกเปนชิ้นเล็ก ๆ ผสมกับโคลน แลวเอาไป
ทํากําแพงบานพระเจาขา”ของทุกอยางควรไดรับการใชอยางทะนุถนอมและใชอยางคุมคาควร
คิดวาไมใช “ของของตน” แตเปนของที่รับฝากไว

8. ความสัมพันธระหวางสามีภรรยาไมไดเกิดขึ้นเพราะเพื่อผลประโยชน
ของแตละฝาย หรือเพราะความสัมพันธทางกายเทานั้น แตควรผูกพันกัน
เพราะมีความเชื่อมั่นในสิ่งเดียวกัน

สามีภรรยาคูหนึ่งมีอายุมากแลว ไดมาพบพระพุทธเจาและทูลถามวา
“ขาแตพระผูเปนเจา ขาทั้งสองเปนเพื่อนสนิทกันมาตั้งแตเล็ก เมื่อโตแลวก็
ไดเเตงงานกันและอยูดวยกันเรื่อยมาดวยความสุขไมเคยมีเรื่องบาดหมางขุน
เคืองใจกันเลย กรุณาบอกขาหนอยเถิดวาทําอยางไรชาติหนาขาทั้งสองจะได
พบกันและอยูรวมกันเยี่ยงสามีภรรยาเหมือนในชาตินี้อีก”–222–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
พระพุทธองคทรงตอบวา“ถาเจาทั้งสองมีความเชื่อมั่นในสิ่งเดียวกัน
ไดฟงพระธรรมคําสั่งสอนเดียวกัน ทําบุญดวย เกิดปญญารูเเจงในสิ่ง
เดียวกันแลวไซร ชาติหนาเจาทั้งสองก็คงจะมีหัวใจตรงกันและไดอยูรวมกัน
อีกเปนเเนแท”9. การแสวงหาหนทางแหงการตรัสรูนั้นไมมีการแบงแยกเพศ ผูหญิง ถาเกิดศรัทธาแลวก็สามารถเปนผูแสวงหาหนทางตรัสรูได
นางมัลลิกาเปนราชธิดาของพระเจาประเสนชิตกษัตริยแหงอโยธยา
เปนผูหนึ่งที่แสวงหาหนทางตรัสรูนี้ ดวยความเลื่อมใสศรัทธา นางไดใหคํา
สัตยปฏิญาณตอหนาพระพุทธองคไว 10 ประการวา
“ขาแตพระผูมีพระภาคเจา นับแตนี้ไปจนกวาขาพุทธเจาจะรูแจงใน
สัจธรรม ขาพุทธเจาจะปฏิบัติตามสิ่งตอไปนี้ คือ(1) ไมประพฤติผิดคําสอน
(2) ไมเยอหยิ่งจองหอง กาวราวผูที่มีอาวุโสกวา
(3) ไมแสดงอารมณโกรธแคนผูใด
(4) ไมอิจฉาริษยาในความงามหรือทรัพยสินของใคร
(5) จะไมเปนคนเห็นแกตัวหรือเปนคนใจแคบ
–223–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
(6) ไมสะสมทรัพยไวโดยเฉพาะตน ทุกอยางที่หามาไดจะเผื่อแผ
แบงปนใหคนที่ยากไรทั้งหลายเพื่อชวยใหพวกเขามีความสุขดวย
(7) จะปฏิบัติตอทุกคนอยางเสมอภาคกันดวยการทําทาน ใชถอยคํา
สุภาพ คิดถึงผลประโยชนของคนอื่นกอนผลประโยชนของตนเอง
(8) ถาไดพบคนไรญาติขาดมิตร นักโทษคุมขัง คนเจ็บ หรือคนที่ตก
อยูในความทุกขทรมานตาง ๆ ก็ควรยื่นมือเขาไปใหความชวยเหลือแบงเบา
ทุกขของพวกเขาดวยการชี้แจงสาเหตุและผลของกฎแหงกรรมใหเขาใจ ชวยปลอบโยนใหพวกเขาคลายทุกขลงบาง
(9) ถาไดพบคนที่กําลังฆาสัตวตัดชีวิต หรือทํารายทารุณตอสิ่งที่มี
ชีวิตทั้งหลายแลว จะพยายามขัดขวางเทาที่จะสามารถทําไดดวยการทําโทษ
ใหรูสํานึกตัว หรือตักเตือนวากลาวใหเลิก ไมกระทําความผิดเชนนั้นอีก
(10) จะไมลืมที่จะรับฟงพระธรรมคําสั่งสอน เพราะผูที่ลืมพระสัจ
ธรรมคําสอนมักจะหลงหางออกไปจากหนทางแหงความจริง
ทําใหไม
สามารถพบหนทางที่จะนําไปสูการตรัสรูได”“เพื่อที่จะชวยผูที่ตกอยูในความทุกขทรมานใหพนทุกข หมอมฉันจะ
ปฏิบัติตามความตั้งใจ 3 ประการ คือ(1) หมอมฉันจะพยายามทําใหทุกคนที่ไดพบมีความสุข
เพราะความสุขนําไปสูการทําความดี กอใหเกิดปญญาเขาใจในคําสอนที่ถูกตองได
ลึกซึ้งไมวาจะเกิดมาในชาติใดก็ตาม
–224–

หนาที่ของพุทธศาสนิกชน
(2) ดวยปญญาที่ไดรับจากการฟงคําสอนที่ถูกตอง หมอมฉันจะไม
เบื่อหนายที่จะเผยแพรพระธรรมคําสอนแกคนทั้งหลาย
(3) หมอมฉันจะรักษาและปฏิบัติตามพระธรรมวินัยอยางเครงครัด
แมวาจะตองเสียสละรางกาย ชีวิตและทรัพยสมบัติที่มีอยูทั้งสิ้น”ความหมายของครอบครัวที่แทจริงก็คือการมุงหนากาวเดินไปสู
หนทางแหงการรูเเจงในสัจธรรมรวมกัน ถาจิตใจเกิดศรัทธาขึ้นแลว มีความ
ปรารถนาอันยิ่งใหญก็สามารถเปนสาวกแนวหนาของพระพุทธองคได
เหมือนนางมัลลิกา

–225–

บทที่ 2การสรางอาณาจักรแหงพุทธ
บทที่ 2การสรางอาณาจักรแหงพุทธ

ตอนที่ 1ความสามัคคีในหมูพุทธศาสนิกชน

ตอนที่ 1ความสามัคคีในหมูพุทธศาสนิกชน
1. ลองหลับตานึกวาดภาพทองทุงกวางใหญไพศาลที่ตองตกอยูในความ
มืดมนตอนธกาล ณ ที่นั้นมีสิ่งมีชีวิตนับจํานวนไมถวนอาศัยอยูอยางเปลา
เปลี่ยวและหวาดระแวงภัยเพราะไมอาจแลเห็นกันและกันได เปนสภาพที่นา
เวทนานัก
แตในทันใดนั้นก็ปรากฏรางของสัตบุรุษผูหนึ่งถือคบเพลิงสองสวาง
มาชวยขับไลความมืดไปจากทองทุงนั้น
สิ่งมีชีวิตตาง ๆ ที่ตองมะงุมมะงาหราอยูในความมืดมา จนกระทั่ง
บัดนี้ ตางรูสึกตื่นเตนดีใจที่มองเห็นกันและกัน และพบวามีพวกพองของตัว
อยูมากมาย ตางก็วิ่งเขาไปรวมกลุมกับพวกพองของตัวและสงเสียงแสดง
ความตื่นเตนยินดีกันระเบ็งเซ็งแซ
ทองทุงกวางนี้เปรียบไดกับโลกของมนุษยที่ตกอยูในความโงเขลาเบา
ปญญา ผูที่ไมมีแสงสวางในดวงใจตางก็ไมรูจักที่จะมาคบคาหาสูกัน จึงตอง
มีชีวิตอยูอยางเปลาเปลี่ยวเดียวดายไปจนตลอดชีวิต
–226–

การสรางอาณาจักรแหงพุทธ
“สัตบุรุษผูถือคบเพลิงมาปรากฏตัว” หมายถึงพระพุทธเจา ซึ่งทรงนํา
แสงสวางแหงปญญามาสูมนุษยโลก ดวยแสงแหงปญญานี้ทําใหมนุษยเรา
สามารถคนพบตัวเอง และในขณะเดียวกันก็สามารถพบผูอื่นดวย กอใหเกิด
มิตรสัมพันธอันดีงาม มีการรวมแรงรวมใจกันสรางชาติบานเมืองขึ้น

ถาแมวาจะมีคนอาศัยอยูรวมกันเปนจํานวนมากแตตางก็ไมรูจักกัน
และกัน ไมมีการรวมมือรวมใจกันสังคมก็จะไมเกิดขึ้น

สังคมที่แทจริง คือ สังคมที่มีปญญาเปนดวงประทีป มีความเชื่อถือซึ่ง
กันและกัน มีความสามัคคีกลมเกลียวเปนน้ําหนึ่งใจเดียวกัน

ความสามัคคีกลมเกลียวกันเปนรากฐานสําคัญของสังคม

2.

สังคมในโลกนี้มีอยู 3 ประเภทคือ
1. สังคมที่มีผูมีอํานาจในการปกครอง และเศรษฐกิจเปนผูนํา
2. สังคมที่เกิดจากกลุมชนที่มีความพรอมใจกัน ตางมีผลประโยชน
รวมกัน ไมขัดแยงกัน
3. สังคมที่เกิดจากชุมชนที่มีความเชื่อถือศรัทธาในหลักการหรือคํา
สอนเดียวกัน
–227–

การสรางอาณาจักรแหงพุทธ
ในบรรดาสังคมทั้ง 3 ประเภทนี้ สังคมประเภทที่ 3 นับวาเปนสังคมที่
แทจริง เพราะทุกคนใชชีวิตรวมกันโดยมีสิ่งยึดเหนี่ยวใจอันเดียวกันเปน
ศูนยรวมที่กอใหเกิดคุณธรรมความดีทั้งหลายในสังคมเชนนี้จะมีแตความ
สงบสุข

ฝนที่ตกบนภูเขาจะไหลชะลงมากอใหเกิดหุบหวยลําธาร ซึ่งจะคอย ๆขยายใหญเปนแมน้ําแลวจึงไหลลงสูทะเลใหญ

น้ําฝนแหงพระธรรมก็เชนเดียวกัน ตกลงมาชะโลมจิตใจของผูคนที่
คอย ๆ มารวมกันจากกลุมชนเล็ก ๆ มาเปนสังคมที่คอย ๆ ขยายใหญขึ้นจน
ในที่สุดก็มารวมกันอยูในหวงสมุทรแหงการตรัสรู

จิตใจของผูคนในสังคมนั้นจะผสมผสานเขากันไดดีเหมือนน้ํากับ
น้ํานม เกิดเปนสังคมของพุทธศาสนิกชน
–228–

การสรางอาณาจักรแหงพุทธ
คําสอนที่ถูกตองเปนรากฐานสําคัญของสังคมที่แทจริง เปนเสมือน
แสงสวางนําทางใหคนทั้งหลายไดมาพบกัน เปนศูนยรวมความคิดและจิตใจ
ของผูคนใหเปนอันหนึ่งอันเดียวกัน
สังคมที่มีพระธรรมคําสอนของพระพุทธเจาเปนรากฐานนี้
สังคมแหงพุทธศาสนิกชน

เรียกวา

ในสังคมเชนนี้ ทุกคนจะตองปฏิบัติตามธรรมและฝกจิตใจของตนให
สอดคลองตองกัน ถาวาตามทฤษฎี สังคมของพุทธศาสนิกชนหมายถึง
มนุษยทุกคนในโลกนี้ แตตามความเปนจริงแลว หมายถึงทุก ๆ คนที่มี
ศรัทธาเชื่อถือพระพุทธศาสนาเหมือนกัน
3. พุทธศาสนิกชนแบงเปน 2 กลุม คือ พระสงฆผูที่สั่งสอนบรรดา
ฆราวาส และฆราวาสผูที่อุปฏฐากดวยการใหอาหาร เครื่องนุงหม แกพระสงฆเพื่อใหสามารถดําเนินการเผยแพรพระธรรมไดตลอดไป
สังคมของพุทธศาสนิกชนจะเปนสังคมที่สมบูณไดจะตองอาศัยความ
รวมมือกันในสิ่งตอไปนี้ คือ พระสงฆจะตองแสดงพระธรรมเทศนาสั่งสอน
ฆราวาส
ฝายฆราวาสจะตองรับฟงและปฏิบัติตามคําสอนนั้นดวยความ
ศรัทธา ถาทําไดดังนี้ ความสัมพันธระหวางสงฆกับฆราวาสก็จะมีความ
สมดุลยกัน
–229–

การสรางอาณาจักรแหงพุทธ
สมาชิกในสังคมพุทธศาสนิกชนควรคบคากันดวยความสามัคคี
ปรองดองกัน มีความเห็นอกเห็นใจกัน มีความสุขที่ไดอยูในสังคมเดียวกัน
รักษาความเปนน้ําหนึ่งใจเดียวกัน
4. มีหลักสําคัญอยู 6 ประการที่จะชวยใหเกิดความสมดุลยกันในหมู
พุทธศาสนิกชน คือ
1. ใชวาจาสุภาพตอกัน
2. ประพฤติดีตอกัน
3. มีความจริงใจตอกัน
4. แบงปนสิ่งของที่ไดรับมาใหกันและกัน
5. ปฏิบัติตามคําสอนเดียวกัน
6. มีความเห็นที่ถูกตองสอดคลองกัน
ในบรรดาหลักทั้ง 6 ประการนี้ การมีความคิดเห็นที่ถูกตองสอดคลองกันนี้
เปนหลักที่สําคัญที่สุด เปนเสมือนแกนกลางที่มีหลักอื่น ๆ อีก 5 หลักหอหุม
ไวนอกจากนี้แลว ยังมีหลักปฏิบัติอีก 2 หลักใหญ ๆ ที่แยกออกเปนขอ
ยอย ๆ อีกไดอยางละ 7 ขอ คือหลักที่ 1 ไดแก
ก. หมั่นชุมนุมกันเพื่อฟงและสนทนาธรรมกัน
ข. ใหความนับถือกันและกันตามลําดับอาวุโส
ค. ใหความเคารพในพระธรรมคําสอนอยางเครงครัด ไมดัดแปลง
หรือเปลี่ยนแปลงคําสอนนั้น
–230–

การสรางอาณาจักรแหงพุทธ
ง. ทั้งผูใหญและผูนอยควรปฏิบัติตอกันดวยความสุภาพออนโยน
จ. ควรแสดงความคารวะนับถือกันดวยความจริงใจ
ฉ. ควรทําใจใหสะอาดบริสุทธิ์ดวยการฝกสมาธิในสถานที่สงบโดย
ใหโอกาสผูอื่นกอน
ช. ควรรักเพื่อนมนุษยดวยกัน ตอนรับผูที่มาเยือนดวยความเต็มใจ
ใหการรักษาพยาบาล ผูปวยดวยความเมตตาการุณ
หลักที่ 2 ไดแก
ก. ควรรักษาใจใหบริสุทธิ์ไมเรียกรองสิ่งใดเกินสมควร
ข. ควรเปนคนมีสันโดษ ไมโลภ
ค. มีความอดกลั้น ไมโตแยง
ง. เปนคนสงบ ไมพูดพลาม
จ. ปฏิบัติตามคําสอนโดยดี ไมเยอหยิ่ง
ฉ. เชื่อถือในศาสนาเดียว ไมทําตามคําสอนของศาสนาอื่น
ช. มีความมัธยัสถ ไมฟุมเฟอย
หมูพุทธศาสนิกชนที่ปฏิบัติตามนี้ไดจะประสบแตความรุงเรือง ไมมีวันเสื่อม
5. ดังที่ไดกลาวมาแลววาความสามัคคีกลมเกลียวเปนสิ่งสําคัญที่จะนํา
ความเจริญมาสูหมูคณะถาไมมีความสามัคคีกลมเกลียวกันก็ไมอาจเรียกได
วาเปนพุทธศาสนิกชน ถาหากเกิดเหตุขัดแยงกันขึ้นก็จะตองรีบแกไขปญหา
ขัดแยงนั้นโดยเร็ว
–231–

การสรางอาณาจักรแหงพุทธ
เราไมอาจะลางเลือดดวยเลือด ไมอาจลบลางความขุนเคืองใจดวยการ
ขุนเคืองตอบนอกจากจะรีบลืมมันเสียโดยเร็ว
6. มีกษัตริยพระองคหนึ่งไดสมญาวา
“กษัตริยแหงความหายนะ”หลังจากพายแพสงครามตกเปนเมืองขึ้นของประเทศขางเคียงซึ่งมีพระเจา
พรหมทัตกษัตริยผูชอบทําสงครามปกครองอยูแลวพระองคก็ไดหลบหนีไป
ซอนตัวพรอมกับมเหสีและเจาชาย แตในที่สุดก็ถูกจับตัวได แตโชคดีที่
เจาชาย หนีรอดไป
เจาชายพยายามหาโอกาสชวยชีวิตพระราชบิดา
แตไมไดผล
จนกระทั่งถึงวันประหารจึงไดปลอมแปลงพระองคเขาไปจนใกลลาน
ประหาร แตก็ไมสามารถจะทําอะไรได นอกจากจะเฝาดูการประหารดวย
ความอาดูร
กษัตริยผูเปนบิดาทอดพระเนตรเห็นเจาชายในรางปลอมก็จําได จึงแสรงตรัสพึมพํากับพระองคเองวา “จงอยาคนหาอีกตอไป อยาทําอะไร
บุมบาม เวรยอมระงับดวยการไมจองเวร”หลังจากนั้นเจาชายก็พยายามทุกวิถีทางที่จะแกแคนแทนพระราชบิดา
ในที่สุดก็ไดโอกาสเขาไปเปนมหาดเล็กรับใชในวังจนเปนที่โปรดปรานของ
พระเจาพรหมทัต
–232–

การสรางอาณาจักรแหงพุทธ
วันหนึ่งพระเจาพรหมทัตเสด็จออกลาสัตว เจาชายเห็นเปนโอกาสดี
จึงพยายามหลอกลอนําพระเจาพรหมทัตใหเสด็จออกหางไปจากหมูทหาร
รักษาพระองค จนกระทั่งเหลือเพียงสองตอสองในปาเปลี่ยว ในที่สุดพระเจา
พรหมทัตทรงเหนื่อยออน ประทับบรรทมหลับอยูบนพระเพลาของเจาชาย
เพราะความไววางพระทัย
เจาชายเห็นเปนโอกาสจึงชักพระแสงออกมาจอที่พระศอของพระเจา
พรหมทัตหมายจะฆาแตก็ยั้งไว เพราะนึกถึงคําพูดที่พระราชบิดาตรัสกอน
สิ้นพระชนมได พระองคทรงพยายามใหมแตก็ไมอาจจะฆาได ทันใดนั้น
พระเจาพรหมทัตก็รูสึกองค ลืมพระเนตรขึ้นแลวทรงตรัสวา พระองคทรง
สุบินเห็นเจาชายโอรสของกษัตริยแหงความหายนะกําลังจะฆาพระองค
เจาชายจึงเงื้อพระแสงขึ้นจับพระเจาพรหมทัตไวมั่น แลวประกาศ
พระองควา เปนโอรสของกษัตริยแหงความหายนะและนี่เปนโอกาสดีที่
พระองคจะไดลางแคนแทนพระราชบิดาแลว แตเมื่อตรัสจบ เจาชายกลับลด
มือที่เงื้องาไวปลอยใหพระแสงตกลงกับพื้นแลวทรุดองคคุกเขาตอหนาพระ
เจาพรหมทัต
เมื่อพระเจาพรหมทัตไดฟงเรื่องราวทั้งหมด ตลอดจนคําพูดที่กษัตริย
แหงความหายนะไดตรัสกอนสิ้นพระชนมแลวก็บังเกิดความตื้นตันและ
สํานึกผิด ไดทรงขอโทษเจาชายและคืนอาณาจักรที่ยึดมาให ตั้งแตนั้นมา ทั้งสองประเทศก็มีสัมพันธไมตรีอันดีตอกันเรื่อยมา
–233–

การสรางอาณาจักรแหงพุทธ
พระดํารัสของกษัตริยแหงความหายนะกอนสิ้นพระชนมที่วา “จงอยา
คนหาอีกตอไป” หมายความวา อยาเก็บความอาฆาตแคนไวนานและ “อยาทําอะไรบุมบาม” หมายความวาอยาใหมิตรภาพขาดสะบั้นลงในเวลาอันสั้น
ความขุนแคนเคืองใจนั้นจะระงับไดดวยการไมทําตอบ แตตองรีบลืม
มันเสีย
มิตรภาพในหมูพุทธศาสนิกชนก็เชนเดียวกันจะยั่งยืนอยูไดถายึดคติคํา
สอนของนิทานเรื่องนี้ แมในชีวิตประจําวันของคนทั่วไปก็ควรถือคติพจนนี้
เปนคติพจนประจําใจดวย

ตอนที่ 2อาณาจักรแหงพุทธ
ตอนที่ 2อาณาจักรแหงพุทธ

1. ดังที่ไดกลาวมาแลววา พุทธศาสนิกชนจะตองมีความสามัคคีกลม
เกลียวกันเปนหลักในการเผยแพรพระธรรมคําสอนใหแพรหลาย ถาทําได
ดังนี้ หมูพุทธศาสนิกชนก็จะขยายวงกวางออกไปและพระธรรมก็จะแพร
หลายไปทั่ว
เมื่อพระธรรมแพรหลายก็จะมีผูที่ตองการแสวงหาหนทางตรัสรูเพิ่ม
มากขึ้น ซึ่งก็หมายความวา อวิชชาและกิเลสตัณหาทั้งหลายที่ครอบคลุมโลก
ของเราอยู จะถูกกําจัดใหสูญสิ้นไป ปญญาและแสงแหงศรัทธา และความปติยินดีจะเขามาแทนที่
–234–

การสรางอาณาจักรแหงพุทธ
ลองนึกวาดภาพดินแดนแหงความชั่วที่เต็มไปดวยความโลภ ความมืด
การตอสูและโลหิต เต็มไปดวยความอิจฉาริษยา ความเกลียดชัง การหลอกลวง ประจบสอพลอ ความลับ การบริภาษ ดาทอกัน เเตในทันใดนั้น
เองก็มีแสงสวางแหงปญญารูแจงสองสวางขึ้น มีฝนแหงความเมตตาโปรย
ปรายจนชุมฉ่ําไปทั่ว รากแหงความศรัทธาก็หยั่งลึก ดอกไมแหงความยินดี
บานสะพรั่ง
ดินแดนแหงความชั่วรายก็เปลี่ยนเปนดินแดนแหงพุทธใน
พริบตานั้นเอง

เหมือนสายลมเอื่อยและดอกไมที่เริ่มบานบอกการมาเยือนของฤดู
ใบไมผลิ เมื่อมีผูที่บรรลุถึงการตรัสรูเกิดขึ้น บรรดาดอกไม ตนไม ใบหญา
แมน้ําลําธาร พื้นแผนดิน ทุกสิ่งทุกอยางจะสดชื่นมีชีวิตชีวา และงดงาม
เหมือนเปนอาณาจักรแหงพุทธ

2. จิตใจของผูคนที่อยูในดินแดนที่มีพระธรรมคําสอนสถิตอยูจะบริสุทธิ์
ผองเเผวและสงบเพราะไดรับพระเมตตาคุณอันมหาศาลของพระองคชวย
ขจัดลางกิเลสธุลีที่แปดเปอนอยูในจิตใจใหหมดไป
–235–

การสรางอาณาจักรแหงพุทธ
จิตใจที่บริสุทธิ์นี้เปนที่ปลูกฝงความศรัทธาที่จะแสวงหาหนทางแหง
สัจธรรม พรอมที่จะอุทิศทาน รักษาศีล มีความอดทน มีความสงบใจ เกิดปญญา มีเมตตา พรอมที่จะชักนําผูอื่นใหใดพบหนทางแหงการตรัสรูดวย
เปนจุดเริ่มตนของการสรางอาณาจักรแหงพุทธ
เรือนของคฤหัสถที่มีครอบครัวคือ
บุตรภรรยารวมอาศัยอยูจะ
กลายเปนครอบครัวที่มีพระพุทธเจาสถิตอยูดวย แมประเทศที่มีการแบงชั้น
วรรณะในสังคมก็จะกลายเปนประเทศที่มีพระพุทธเจา เปนกษัตริยปกครอง
จิตใจพระราชวังสวยงามที่สรางขึ้นโดยผูที่มีจิตใจเต็มไปดวยกิเลสตัณหา
นั้นไมใชที่สถิตของพระพุทธเจา ตรงกันขาม ในกระทอมนอยที่หลังคามี
แสงเดือนสองลอดเขามาแตเจาของบานเปนผูที่มีจิตใจบริสุทธิ์สะอาด
เทานั้น จึงจะเปนที่ที่พระพุทธเจาสถิตอยูดวย
เมื่อดินแดนแหงพุทธไดกอกําเนิดในดวงใจของคนคนหนึ่ง ก็จะชวย
ชักนําผูที่มีศรัทธาเหมือนกันใหมาอยูรวมกันและขยายจํานวนเพิ่มมากขึ้น
เรื่อยไป จากครอบครัว เปนหมูบาน เปนเมืองเปนนครและเปนประเทศ
ตามลําดับ จนในที่สุดกลายเปนอาณาจักร กวางใหญแผขยายอาณาเขตไปทั่ว
ทุกมุมโลก
ดังนั้นการเผยแพรพระธรรมของพระพุทธเจา จึงเปนการขยายอาณา
เขตของอาณาจักรแหงพุทธใหกวางขวางออกไป
–236–

การสรางอาณาจักรแหงพุทธ
3. โลกเรานี้ถามองอีกแงหนึ่งแลวก็จะเห็นไดวาเปนโลกแหงความชั่วราย
เปนโลกแหงกิเลสที่เต็มไปดวยโลหิตจากการสูรบ ในโลกแหงความชั่วรายนี้ ผูที่มีศรัทธาในพระพุทธเจาจะเปนผูเปลี่ยนโลหิตใหเปนน้ํานม เปลี่ยน
ความโลภใหเปนความเมตตา เปลี่ยนโลกแหงความชั่วใหเปนอาณาจักรแหง
พุทธการที่จะใชกระบวยตักน้ําวิดน้ําจากมหาสมุทรใหญใหหมดสิ้นนั้น
ไมใชสิ่งที่จะทําไดงาย ๆ แตถามีความตั้งใจจริงแลว ไมวาจะตองใชเวลากี่
ชาติตอกี่ชาติก็ไมละความพยายามที่จะทําใหสําเร็จนั้นเปนความหวังของผูที่
มีศรัทธาในองคพระพุทธเจา
พระพุทธเจาทรงรอเราอยูที่ฝงตรงขามซึ่งเปนฝงของโลกแหงการตรัสรู เปนโลกที่ไมมีความโลภ โกรธ หลง หรือความทุกขทรมาน แตเปนโลกที่
มีแตแสงสวางแหงปญญา และฝนแหงเมตตาธรรมหลอเลี้ยงใหชุมชื่นอยูชั่ว
นิรันดร
ในอาณาจักรเเหงพุทธจะมีแสงสวางที่ไมมีวันสิ้นสุดและมีชีวิตที่เปน
อมตะ ผูที่มาถึงดินแดนแหงนี้เเลว จะไมมีวันหลงกลับไปในโลกแหงกิเลส
อีกเปนอันขาดณ ที่นี้ จะมีแตความสงบสุข ความอิ่มเอิบในรสพระธรรม ดอกไมจะ
สองประกายแหงปญญา นกทั้งหลายจะรองเพลงสรรเสริญพระธรรม นับวา
เปนดินแดนปลายทางแหงสุดทายที่มนุษยทุกคนควรพยายามมาใหถึง
–237–

การสรางอาณาจักรแหงพุทธ
4. อยางไรก็ตาม ดินแดนแหงนี้ไมใชสถานที่สําหรับการใชชีวิตอยูอยาง
เกียจคราน แตเปนสถานที่พักผอนเพียงชั่วครู เตียงที่ทําดวยดอกไมหอม
ไมใชที่สําหรับนอนเลนสบาย ๆ เทานั้น แตเปนที่พักผอนรางกายใหหาย
เหนื่อยเพื่อใหมีกําลังแข็งแรง และสดชื่นดังเดิมจะไดเผยแพรพระธรรมที่จะ
นําผูอื่นใหไดพบหนทางตรัสรูเชนเดียวกับตนตอ ๆ ไปอีก
การประกาศพระธรรมของพระพุทธเจา
เปนงานที่ไมมีวันสิ้นสุด
ตราบเทาที่ยังมีมนุษยและสิ่งที่มีชีวิตทั้งหลายในโลก และตราบใดที่จิตใจ
ของมนุษยทั้งหลายยังเต็มไปดวยกิเลสตัณหา ตราบนั้นการประกาศพระ
ธรรมของพระองคก็จะคงดําเนินอยูสืบไป
ผูที่เจริญรอยตามพระพุทธเจาและไดขามไปสูฝงตรงขามแลว
จะกลับมาสูโลกนี้อีกครั้งหนึ่ง ดัวยผลบุญที่ทําไวเพื่อชวยประกาศพระสัจธรรม
ของพระพุทธเจา
ไฟจากคบเพลิงเพียงอันเดียวสามารถจุดตอใหคบเพลิงอื่น ๆ ไดนับ
จํานวนไมถวน แสงแหงพระเมตตาจิตของพระพุทธเจาก็เชนกัน จะถายทอด
ไปสูจิตใจของมนุษยคนแลวคนเลา
ไมมีวันดับมอดไปไดตราบชั่ว
กัลปาวสาน
ผูที่เจริญรอยตามพระพุทธเจา จะรับชวงงานประกาศพระธรรม คําสอนตอจากพระองคแลวชวยถายทอดตอ ๆ กันไปอยางไมหยุดยั้งจนกระทั่ง
หยั่งรากลึกลงในจิตใจของคนทั่วไป กอใหเกิดความรุงเรือง และเกียรติคุณ
แดอาณาจักรแหงพุทธ
–238–

การสรางอาณาจักรแหงพุทธ

ตอนที่ 3ผูที่ไดไปจุตใิ นดินแดนแหงพุทธ
ตอนที่ 3ผูที่ไดไปจุติในดินแดนแหงพุทธ

1. พระนางสามาวดี (Syamavati) พระมเหสีของพระเจาอุเทนทรงเปนผูที่
เลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธเจาเปนอันมาก

พระนางประทับอยูแตในพระมหาราชวัง ไมเสด็จออกไปไหน แตทรง
ใชใหนางอุตรา (Uttra) นางพระกํานัลหลังคอม ซึ่งเปนผูมีความจําดี ไปฟง
พระธรรมที่พระพุทธเจาเทศนาแลวกลับมาทูลถวายพระนางอีกตอหนึ่งดวย
วิธีนี้พระนางจึงมีความรูในพระธรรมอยางลึกซึ้ง และมีศรัทธาในพระพุทธ
องคเปนอันมาก

มเหสีฝายซายของของพระเจาอุเทนเชื่อพระนางมากัณธิยา มีความ
ริษยาพระนางสามาวดีมากพยายามหาทางกําจัดดวยการเพ็ดทูลใสรายตาง ๆนานา จนพระเจาอุเทนหลงเชื่อตัดสินพระทัยจะประหารชีวิตพระนางสามาวดี แตพระนางสามาวดีก็มิไดทรงสะทกสะทาน ตรงกันขามพระนางกลับ
สงบเยือกเย็นจนพระเจาอุเทนไมอาจจะประหารนางได
เมื่อไดคิดก็ทรง
กลาวขอโทษพระนางในความหูเบาของพระองค
–239–

การสรางอาณาจักรแหงพุทธ
พระนางมากัณธิยาจึงยิ่งกริ้วมากขึ้น หาโอกาสในขณะที่พระเจาอุเทน
ไมเสด็จอยู จางคนรายใหลอบเขาไปจุดไฟเผาปราสาทของพระนางสามาวดี
แตพระนางสามาวดีก็มิไดทรงตระหนกหรือหวาดหวั่นแต ประการใดกลับ
สงบเยือกเย็นและปลอบโยนนางสนมกํานัลที่แตกตื่นหนีไฟ ใหสงบสติลง
แลวทรงแสดงพระธรรมที่จดจํามาจากพระพุทธองคใหนางกํานัลทั้งหลายฟง แลวพระนางพรอมดวยนางอุตราหลังคอม และขาราชบริพารก็สิ้นชีวิต
อยางสงบในกองเพลิงนั้น
พระนางสามาวดีไดรับยกยองวาเปนอุบาสิกาที่มีพระทัยเมตตาเปน
เยี่ยม และนางอุตรากํานัลหลังคอมก็ไดรับยกยองวามีความทรงจําเปนเลิศ
2. เจาชายมหานามะแหงราชวงศศากยะ พระภาดา (ลูกพี่ลูกนอง) ของพระพุทธเจา เปนผูที่เลื่อมใสในพระองคมาก ไดถวายตัวเปนอุบาสก
รับใชพระองคตลอดมา
เมื่อพระเจาวิรูฒกกษัตริยผูเหี้ยมโหดแหงแควนโกศลไดยกทัพมา
ทําลายกรุงกบิลพัสดุ เจาชายมหานามะไดเสด็จออกไปพบพระเจาวิรูฒกขอ
ประทานชีวิตชาวเมืองแตพระเจาวิรูฒกไมทรงยินยอมเจาชายมหานามะ จึงทรงยื่นขอเสนอวา พระองคจะทรงมุดดําน้ําอยูในสระใกล ๆ ระหวางนั้น
ขอใหปลอยชาวเมืองเปนอิสระ
พระเจาวิรูฒกตกลง เพราะทรงคิดวาระยะเวลาที่เจาชายมหานามะ จะทรงอยูใตน้ําไดนั้นคงไมนานนักเมื่อเจาชายมหานามะทรงมุดดําลงไปใน
สระแลว ประตูเมืองก็เปดออก ชาวเมืองตางพากันหนีเอาชีวิตรอดดวยความ
ยินดี เวลาผานไปนาน แตเจาชายมหานามะก็มิไดทรงเสด็จกลับขึ้นมาอีก
พระองคทรงเสียสละชีวิตโดยใชพระเกศาผูกติดกับรากตนหลิวจน
สิ้นพระชนม เพื่อชวยชีวิตราษฎรใหพนภัย
–240–

การสรางอาณาจักรแหงพุทธ
3. พระอุบลวรรณาเถรี เปนหนึ่งในบรรดาอัครสาวิกาของพระพุทธเจา
ไดรับยกยองวา มีปญญาเลิศเทียบเทาพระมหาโมคคัลลานะอัครสาวกเบื้อง
ซาย นางเปนหัวหนาของบรรดาสาวิกาทั้งหลายและเปนผูที่ไมเคยยอทอที่จะ
ประกาศพระธรรมของพระพุทธเจา

พระเทวทัตเปนผูที่มีจิตใจชั่วราย ไดยุยงพระเจาอชาตศัตรูใหแข็งขอ
ตอพระพุทธเจา แตภายหลังพระเจาอชาตศัตรูกลับพระทัยได ทรงตัดไมตรี
กับพระเทวทัตและกลายมาเปนพุทธมามกะที่เลื่อมใสในพระพุทธเจามาก

ครั้งหนึ่งพระเทวทัตไดมาขอเฝาพระเจาอชาตศัตรูเเตไมสามารถผาน
ประตูปราสาทเขาไปได พระอุบลวรรณาเถรีไดออกมาพบ ทําใหพระเทวทัต
โกรธมากถึงกับทํารายรางกายพระอุบลวรรณาเถรีถึงบาดเจ็บสาหัส แตนางก็
กัดฟนอดทนตอความเจ็บปวดกลับไปจนถึงอารามที่พํานักบรรดาสาวิกา
ทั้งหลายตางตกใจมาก นางจึงปลอบวา “ดูกอนทานทั้งหลาย ชีวิตของคนเรา
นั้นไมมีความเที่ยงแทเเนนอน ทุกสิ่งทุกอยางไมมีความจีรังและไมมีตัวตน
แนนอน โลกแหงการตรัสรูเทานั้นที่จะเปนโลกแหงความสงบขอใหทาน
ทั้งหลายจงพยายามแสวงหาหนทางนี้ใหพบโดยเร็วเถิด” เมื่อกลาวจบแลว
นางก็สิ้นใจอยางสงบ
–241–การสรางอาณาจักรแหงพุทธ
4. องคุลีมาล เปนมหาโจรใจชั่วไดฆาคนลมตายเปนจํานวนมาก แตดวย
พระมหากรุณาธิคุณของพระพุทธเจา จึงกลับตัวไดและกลายมาเปนสาวกที่
เลื่อมใสในพระพุทธองค แตเนื่องจากไดทํากรรมชั่วไวมาก ทําใหตองไดรับ
การแกแคนจากชาวบานชาวเมืองในเวลาออกบิณฑบาตในเมือง

วันหนึ่งที่ออกไปบิณฑบาตในเมื่องก็ถูกผูคนที่เกลียดชังแคนเคือง ทํารายจนเลือดโชกตัวเมื่อกลับไปถึงที่พักสงฆ
ก็กราบแทบพระบาทของ
พระพุทธเจาแลวกลาวคําขอบพระทัยที่พระองคทรงชวยใหไดมีโอกาส
ชดใชผลกรรมที่ไดทําไวในอดีตวา “ขาแตพระผูมีพระภาคเจา ขาพุทธเจา
เดิมมีนามวา “ไมเปนภัย” แตเพราะความโงเขลาจึงไดทําลายชีวิตมนุษยเปน
จํานวนมาก แลวตัดนิ้วมือคนที่ตายแลวคนละนิ้วมารอยเปนพวงมาลัยแขวนคอ ขาพุทธเจาจึงไดชื่อวา องคุลีมาล”“แตดวยพระมหากรุณาธิคุณ ขาพุทธเจาจึงเกิดปญญา และศรัทธาใน
องคพระรัตนตรัย การฝกชางมา วัวควาย จําเปนตองใชแส เชือกหรือตะขอ
แตพระองคไมไดทรงใชสิ่งเหลานี้เลยในการฝกจิตใจของขาพุทธเจาใหยอม
สยบ”“วันนี้ ขาตองทนทรมานรับกรรมที่ไดเคยกอไว แตขาก็มิไดวิตกถึง
ความเปนหรือความตาย ขาจะคอยวินาทีสุดทายดวยความสงบ”–242–

การสรางอาณาจักรแหงพุทธ
5. พระโมคคัลลานะและพระสารีบุตรเปนอัครสาวกผูยิ่งใหญของ
พระพุทธเจา เมื่อพวกนอกศาสนาทั้งหลายเห็นวา พระธรรมของพระองค
ไดรับการเผยแพรไปอยางกวางขวาง
ไหลซอกซึมไปในจิตใจของผูคน
เหมือนน้ําบริสุทธิ์เย็นฉ่ําก็เกิดความริษยา หาทางกลั่นแกลง ขัดขวางการ
ประกาศพระธรรมตาง ๆ นานาเมื่อไมอาจยับยั้งการประกาศพระธรรมของทานได ก็วางแผนจะตัดมือ และเทาของพระโมคคัลลานะหลายครั้ง ครั้งแรกและครั้งที่สองไมเปน
ผลสําเร็จ พอถึงครั้งที่สาม พระโมคคัลลานะถูกพวกนอกศาสนาหลายคน
รุมลอมไวและถูกทํารายจนถึงแกชีวิต แตทานก็ยอมรับการกระทํานั้นอยาง
สงบไมตอสู จนกระทั่งกระดูกแหลก เนื้อหนังฉีกขาด และสิ้นใจอยางสงบ
ดวยจิตใจที่มุงมั่นในหนทางตรัสรู

–243–

ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผูหนึ่งไดถือกําเนิดขึ้นมาในโลกเพื่อประโยชนสุขของคนทั้งปวง เปนผูที่เปย มลนดวยเมตตาคุณมหาศาล ทรงกําเนิดมาเพื่อนําประโยชนสุขมาสู
เทวดาและชาวโลก บุคคลผูนี้คือใคร แนนอนทีเดียว บุคคลผูนี้จะเปนใครอื่นไปไมได
นอกจาก พระตถาคตผูเปนอรหัต เปนโลกวิทู คือ เปนผูรูแจงโลก
ภิกษุทั้งหลายกําเนิดของบุคคลที่หาไดยากมากในโลกนี้ คือใคร คือ พระตถาคต ผูเปนอรหัต เปนโลกวิทู นั่นเอง
ภิกษุทั้งหลาย ความตายของบุคคลหนึ่งที่ยังใหเกิดความอาดูรแกชนทั้งปวง คือความตายของใคร ของพระตถาคต ผูเปนอรหัต เปนโลกวิทู นั่นเอง
ภิกษุทั้งหลายบุคคลผูประเสริฐสุดหาผูใดมาเปรียบ หรือเทียบเทาไมได บุคคล ผูนั้น คือ ใคร คือ พระตถาคต ผูเปนอรหัต เปนโลกวิทู นั่นเอง
ภิกษุทั้งหลาย
การปรากฏตนขึ้นมาในโลกของบุคคลผูหนึ่งเปนเสมือนผูมี
ทิพยจักษุ เปนดวงประทีป และฉายรัศมีอันยิ่งใหญใหกระจายสองสวางไปทั่ว บุคคลผู
นั้น คือ ใคร คือ พระตถาคต ผูเปนอรหัต เปนโลกวิทู นั่นเอง
อังคุตรนิกาย

(อังคุตตรนิกาย I – 13 )(อังคุตตรนิกาย :หมวดพระสูตรที่รวบรวมไวตามจํานวนองคธรรม)–244–

บรรณานุกรม

บรรณานุกรม

อักษรยอ: ท.น. – ทีฆนิกาย
ม.น. – มัชฌิมนิกาย
ส.น. – สังยุตตนิกาย
อ.น. – อังคุตตรนิกาย

ตอนหนา บรรทัด

บทที่ 11

2บทที่ 21ที่มาพระพุทธ
2
5
5
6
7
7
7
7
8
9
10
11
13
13

1
1
10
1
1
8
12
16
4
11
14
7
3
8

พระสูตรตาง ๆ
อ.น. 3-38, สุขุมาลาสูตร
ม.น. 3-26, อริยปริเยสนสูตร
พระสูตรตาง ๆ
ม.น. 9-85, โพธิราชกุมารสูตร
พระสูตรตาง ๆสุตตนิบาต 3-2, ปาทานสูตร
พระสูตรตาง ๆวินัย, มหาวรรค 1
ท.น. 16, มหาปรินิพพานสูตร
ท.น. 16, มหาปรินิพพานสูตร
ปรินิพพานสูตร
ปรินิพพานสูตร
ท.น. 16, มหาปรินิพพานสูตร

15

1อมิตายุรธยานและวิมลกีรตินิรเทศสูตร
–246–

ตอน

หนา บรรทัด

ที่มา

15 5
15 8
16 5
17 1
17 7
19 1
20 1
21 7
22 11

ศรังคมสูตร
วิมลกีรตินิรเทศและมหาปรินิพพานสูตร
สัทธรรมปุณฑรีกสูตร 16มหายานชาดก จิตภูมิปริกษสูตร
มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)สัทธรรมปุณฑรีกสูตร 3สัทธรรมปุณฑรีกสูตร 4สัทธรรมปุณฑรีกสูตร 5สัทธรรมปุณฑรีกสูตร 16

1

25 1
26 4
26 7
26 13

อวตัมสกสูตร 5มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)อวตัมสกสูตร
สุวรรณประภาโสตมราชสูตร 3

2

29 1
29 6
29 8
29 11
30 1
30 4

อวตัมสกสูตร
อวตัมสกสูตร 34, คัณฑวยูหะ
สุขาวดียูหสูตรเล็ก ๆอวตัมสกสูตร
ส.น. 35-5มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)2
3บทที่ 3

–247–

ตอน

หนา บรรทัด
3บทที่ 1

32 8
33 4
33 9
34 4
34 14
35 1
35 10
35 13

ที่มา

ม.น. 8-77 มหาสกลูทยิสูตร
มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)ลังกาวตารสูตร
อวตัมสกสูตร 32สัทธรรมปุณฑรีกสูตร 25มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)สัทธรรมปุณฑรีกสูตร 2สัทธรรมปุณฑรีกสูตร 2พระธรรม

1

38

3

39 12
40 5
40 10
41 3
42 13

วินัย, มหาวรรค 1-6 และส.น. 56-11-12,
ธรรมจักรกัปปวัตนสูตร
อิติวุตตกะ 103
ม.น. 2, สัพพาสวสูตร
พระสูตรยี่สิบสองตอน 18ศรีมาลาเทวีสิงหนาทสูตร
อวตัมสกสูตร 22, ทศภูมิกะ

46 1
48 8
48 12
49 5

ม.น. 4-35, จูฬสัจกสูตร
อ.น. 5-49, รชมุณฑสูตร
อ.น. 4-185, สมณสูตร
อ.น. 3-134, อุปปาทสูตร

บทที่ 2
1

1

–248–

ตอน

หนา บรรทัด

ที่มา

2

49 12
49 14
50 1
50 12
51 1
51 5
51 8
52 1

ลังกาวตารสูตร
อวตัมสกสูตร 2อวตัมสกสูตร 16อวตัมสกสูตร 22, ทศภูมิกะ
ลังกาวตารสูตร
อ.น. 4-186, อมมัคสูตร
ธรรมบท 1,217,18
ส.น. 2-1-6, กามทสูตร

3

52 9
52 14
53 9
54 8
54 12

อวตัมสกสูตร 16ลังกาวตารสูตร
ม.น. 3-22, อลคัททูปมสูตร
ลังกาวตารสูตร
ลังกาวตารสูตร

4

57 9
58 1
58 5
58 15
60 1
60 11
61 7
63 11
64 1

วินัย, มหาวรรค 1-6
ลังกาวตารสูตร
ส.น. 35-200, ทารุกขันธสูตร
ลังกาวตารสูตรเเละอื่น ๆ (และสูตรอื่น ๆ)ลังกาวตารสูตร
ลังกาวตารสูตร
วิมลกีรตินิรเทศสูตร
อวตัมสกสูตร 34, คัณฑวยูหะ
ลังกาวตารสูตรและอื่น ๆ
–249–

ตอน

หนา บรรทัด

บทที่ 31

2

3บทที่ 4
1

ที่มา

65 1
65 9
66 1
71 8
73 5
73 9
74 1
74 4
74 7
75 1
75 14

วินัย, มหาวรรค 1-5วินัย, จูฬวรรค 5-21
ศูรังคมสูตร
ศูรังคมสูตร
มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)สัทธรรมปุณฑรีกสูตร 7 และศูรังคมสูตร
อวตัมสกสูตร 32มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)พรหมชาลสูตร
มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)

81
82
82
83
83
84
84
84
85
85
86

ศรีมาลาเทวีสิงหนาทสูตร
อ.น. 2-11อิติวุตตกะ 93วินัย,มหาวรรค
อ.น. 3-68, อัญญาติฏฐิกสูตร
อ.น. 3-34, อาฬวกสูตร
ไวปุลยสูตร
วินัย,มหาวรรค 1-6, ธรรมจักรกัปปวัตนสูตร
ม.น. 2-14, จูฬทุกขขันธสูตร
มหาปรินิรวาณสูตร
อิติวุตตกะ 24

1
3
8
1
9
1
12
17
1
11
14

–250–

ตอน

หนา บรรทัด
2
3บทที่ 51

2บทที่ 1
1

2

88
89
89
90
90
91
93
93
94
95

13
1
8
1
14
10
1
11
17
14

102 1
105 14107 4
110 17ที่มา

ม.น.6-51, กันทรกสูตร
อ.น.3-130
อ.น.3-113อิติวุตตกะ 100สัมยุกตรัตนปฏกสูตร
มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)อ.น.3-62
อ.น.3-35, เทวทูตสูตร
เถรีคาถา อรรถกถา
สุขาวดีวยูหสูตร เลม 2สุขาวดีวยูหสูตร เลม 1สุขาวดีวยูหสูตร เลม 2อติมายุรธยานสูตร
สุขาวดีวยูหสูตรเล็ก ๆทางปฏิบัติ
116 1
118 1
118 10119 9
121 15122 11123 9

ม.น. 2, สัพพาสวสูตร
น.น. 3-36, อริยปริเยสนสูตร
ส.น. 35-206, ฉปานสูตร
พระสูตรสี่สิบสองบท 41-2
ม.น. 2-19, ทวีธาวิตักกสูตร
ธรรมบทอรรถกถา
อ.น. 3-117
–251–

ตอน

หนา บรรทัด

3บทที่ 2
1

2

ที่มา

124 1
127 1
128 12
132 1
132 7
133 5
134 1

ม.น.3-21 กกจูปมสูตร
ม.น.3-23,วัมมีกสูตร
ชาดก 4-497, มาตังคชาดก
พระสูตรสี่สิบสองบท 9พระสูตรสี่สิบสองบท 11พระสูตรสี่สิบสองบท 13
อ.น.2-4, สมจิตตสูตร

134 12144 16145 13สัมยุกตรัตนปฏกสูตร
มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)สัมยุกตรัตนปฏกสูตร

150
152
154
154
156
156
157
159
160
161
163

ม.น. 7-63, จูฬมาลุงกยสูตร
ม.น. 3-29, มหาสาโรปมสูตร
มหามายาสูตร
เถรคาถา อรรถกถา
ม.น. 3-28, มหาหัตถิปโทปมสูตร
มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)อวทานชาดก
มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)ปญจวิมศติสาหัสริกาปรัชญาปารมิตาสูตร
อวตัมสกสูตร 34, คัณฆวยูหะ
อ.น. 3-88

1
7
1
9
7
16
11
1
9
14
12

–252–

ตอน

หนา บรรทัด

3

164
164
165
166
168
168
169
170
170
171
171
172
173
174
174
175
175
175
175
176
177
178
178
178
179

6
8
6
6
1
14
1
1
8
1
13
11
3
9
18
1
4
7
15
19
12
1
15
21
1

ที่มา

อ.น. 3-81
อ.น. 3-82ปรินิพพานสูตร เลม 2
ม.น. 14-141, สัจวิภังคสูตร
ปรินิพพานสูตร เลม 2
อ.น. 5-16, พลสูตร
อวตัมสกสูตร 6มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)สัมยุกตรัตนปฏกสูตร
สุวรรณประกาสสูตร
มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินพิ พานสูตร)เถรคาถาอรรถกถา
ชาดก 55, ปญจาวุธชาดก
อิติวุตตกะ 39 และ 40มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)อ.น. 5-12ปรินิพพานสูตร
ศูรังคมสูตร
ส.น. 55-21 และ 22, มหานามสูตร
อ.น. 5-32, จุนทีสูตร
วิมลกีรตินิรเทศสูตร
ศูรังคมสูตร
สุขาวดีวยูหสูตร เลม 2
ส.น. 1-4-6
–253–

ตอน

หนา บรรทัด

4บทที่ 1
1

2

179
180
181
181
181
181
182
183
184
192
192
192

9
7
1
8
11
15
10
6
1
1
13
17

194 1
194 5
195 1
195 16
197 7
198 1
198 5
199 1
200 7
201 1

ที่มา

อวตัมสกสูตร 33อวตัมสกสูตร 24สุวรรณประภาสสูตร 4อมิตายุรธยานสูตร
สุขาวดีวยูหสูตร
มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)ม.น. 2-16, เจโตขิลสูตร
สุขาวดีวยูหสูตร เลม 2ธรรมบท
ส.น. 1-4-6
อ.น.
มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)พระสงฆ

อิติวุตตกะ 100 และม.น. 1-3, ธัมมทายาทสูตร
อิติวุตตกะ 92วินัย, มหาวรรค 1-30
ม.น.4-39, มหาอัสสปรุสูตร
ม.น.4-40, จูฬอัสสปุรสูตร
สัทธรรมปุณฑรีกสูตร 19สัทธรรมปุณฑรีกสูตร 19สัทธรรมปุณฑรีกสูตร 14
ส.น. 55-37, มหานามสูตร
อ.น. 3-75
–254–

ตอน

หนา บรรทัด

3

ที่มา

201 5
201 5
201 9
203 9
206 5
209 1
210 1
210 15ส.น. 55-37, มหานามสูตร
ส.น. 55-54, คิลายนังสูตร
อวตัมสกสูตร 22มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)อวตัมสกสูตร 7มหามายาสูตร
อวตัมสกสูตร 21มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)

212
217
218
218
220
221
222
223

ท.น. 31, สิงคาโลวาทสูตร(สิงคาลกสูตร)อ.น. 2-4, สมจิตตสูตร
อ.น. 3-31ชาดก 417, กัจจานีชาดก
ท.น. 31, สิงคาโลวาทสูตร
ธรรมบทอรรถกถา 1(อรรถกถาฉบับพมา)ศรีมาลาเทวีสิงหนาทสูตร

1
11
9
15
12
5
10
5

–255–

ตอน

หนา บรรทัด

บทที่ 2
1

2

3

226
227
229
230
230
231
234
235
235
237
237
238
238
239
239
240
241
241
242
243

1
10
10
4
10
16
11
8
12
1
14
1
13
1
8
10
1
5
1
1

ที่มา

มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)อ.น. 3-118, โสเจยยังสูตร
ส.น.
วินัย, มหาวรรค 10-1 และ 2
ท.น.16, มหาปรินิพพานสูตร
วินัย, มหาวรรค 10-1 และ 2
ส.น.
ซูอินสูตร (The Chuin-Kyo Sutra ของญี่ปุน)วิมลกีรตินิรเทศสูตร
มหาปรินิรวาณสูตร(มหาปรินิพพานสูตร)สุขาวดีวยูหสูตรยอย
สุขาวดีวยูหสูตร
วิมลกีรตินิรเทศสูตร
ธรรมบทอรรถกถา 1
อ.น. 34-2
ธรรมบทอรรถกถา
อ.น. 57
สรรพาสติวาท สังฆเพทกวัสตุ 10
ม.น. 9-86, อังคุลิมาลสูตร
อ.น. 26–256–ภาคผนวก

ภาคผนวก

ประวัติพระพุทธศาสนาโดยสังเขป
- จากประเทศอินเดียไปสูประเทศญี่ปุน -1.ประเทศอินเดีย

1. ประวัติพระพุทธศาสนาโดยสังเขป

เหตุการณที่สําคัญที่สุดเหตุการณหนึ่งที่ชี้ไหเห็นถึงการเขาสูยุคใหมของประวัติ
ศาสนาก็คือการที่ “ดวงประทีปแหงเอเซีย” (Light of Asia) ซึ่งหมายถึงพระพุทธเจาได
เสด็จอุบัติขึ้นเปนประทีปสองสวางในภาคกลางของประเทศอินเดีย กลาวอีกนัยหนึ่งก็คือ
“สายธารแหงปญญาและเมตตาคุณ” (The Spring of Great Wisdom and Compassion) ไดหลั่งไหลมาหลอเลี้ยงและชะลางจิตใจมนุษยใหสะอาดบริสุทธิ์อยูเปนเวลาหลายรอย
ศตวรรษเรื่อยมาจนกระทั่งทุกวันนี้
พระพุทธโคดม ซึ่งเปนที่รูจกั กันในหมูพุทธมามกะในพระนาม “ศากยมุน”ี หรือ“อริยบุรุษแหงราชวงศศากยะ” ไดสละซึ่งราชสมบัติทั้งปวง ออกผนวชถือเพศบรรพชิต
และเสด็จมุงหนาลงไปทางใตสูแควนมคธ ทรงบําเพ็ญเพียรจนไดตรัสรูบรรลุอรหัตผลใต
ตนศรีมหาโพธิ์ในเวลา 500 ปกอนคริสตกาล หลังจากนั้น พระองคไดทรงเสด็จไปในที่
ตาง ๆ เพื่อเทศนาสัง่ สอนพระสัจธรรมแหงปญญาเมตตาแกคนทั้งหลายอยูเปนเวลาถึง 45ปโดยมิไดทรงยอทอ
จนกระทั่งเสด็จเขาสูมหาปรินิพพานยังผลใหอาณาจักรแหง
พระพุทธศาสนามีรากฐานตั้งมั่นและแผขยายอาณาเขตไปทั่ว ครอบคลุมประเทศและชน
เผาตาง ๆ ตลอดภาคกลางของอินเดีย
ระหวางรัชสมัยของพระเจาอโศก แหงราชวงศเมารยะ (268-232 กอนคริสตกาล)คําสั่งสอนของพระพุทธโคดมไดแผขยายไปทั่วอินเดียและยังขามเลยไปสูดนิ แดนตางประเทศอีกดวย
ราชวงศเมารยะ เปนราชวงศทยี่ ิ่งใหญวงศแรกในบรรดาราชวงศทั้งหลายของ
อินเดียในสมัยของพระเจาจันทรคุปตปฐมกษัตริยของราชวงศนี้ (317-293 กอนคริสตกาล) ไดครอบครองอาณาจักรกวางใหญ มีอาณาเขตตั้งแต เทือกเขาหิมาลัยทาง
เหนือไปจนจรดอาวเบงกอล ทางตะวันออกจรดภูเขาฮินดูกูช ทางตะวันตก เรื่อยไปจนถึง
เทือกเขาวินตก ทางใต พอถึงสมัยพระเจาอโศก พระองคไดทรงแผขยายอาณาเขตตอไป
ไดครอบครองเเควนกลิงค และแควนอื่น ๆ อีกเปนจํานวนมาก เรื่อยไปจนถึงที่ราบสูงเด
คขาน
–258–

พระเจาอโศกเดิมมีพระอุปนิสัยพาลพาโลมาก
จนไดรับการขนานนามจาก
ประชาชนวา “จันทโศก” (จาณฺฑาโศก) แปลวา พระเจาอโศกผูดุราย แตพระอุปนิสัยของ
พระองคไดเปลีย่ นไปในทางที่ดีขึ้น หลังจากที่ไดทรงเห็นสภาพความหายนะที่เกิดจาก
การสูรบในสงครามแผอํานาจครอบครองแควันกลิงค
พระองคทรงกลายมาเปนผูที่
เลื่อมใสศรัทธาในพระพุทธศาสนาผูยงิ่ ใหญ ทรงบําเพ็ญประโยชนเพื่อบํารุงพระพุทธ
ศาสนาหลายประการ ที่สําคัญ ๆ สมควรจะกลาวถึงในที่นี้มี 2 ประการ คือประการแรก ไดทรงบัญชาการใหจารึกหลักพระธรรมและประกาศคําสอนลงบน
เสาศิลาและแผนศิลาไวเปนจํานวนมากตลอดจักรวรรดิของพระองค ยังผลใหคําสั่งสอน
ของพระพุทธโคดมเผยแพรไปอยางกวางขวาง
ประการที่สอง ไดทรงสงทูตไปทําการเผยแพรพระสัจธรรมยังประเทศตาง ๆตลอดจตุรทิศไกลถึงซีเรีย อียิปต คีเรเน (Kyrene) มาเซโดเนียเอเปรอส (Epeiros) และเลยเขาไปในประเทศทางตะวันตกดวยนอกนั้นยังไดสงพระมหินทราชโอรส
เปนราชทูตไปยังประเทศศรีลังกา
และประสบความสําเร็จอยางงดงามในการสถาปนา
ศูนยกลางของพระพุทธศาสนาลงในดินแดนลังกาทวีป
เกาะลังกาจึงกลายเปน
ศูนยกลางของการเผยแพรพระพุทธศาสนาทางภาคใตตั้งแตนั้นมา

2. กําเนิดของนิกายมหายาน
พุทธศาสนิกชนรุนหลัง ๆ มักจะพูดกันวา “พระพุทธศาสนามุงหนาสูทิศ
ตะวันออก”แตความจริงแลว ในระยะเวลากอนคริสตกาล พระพุทธศาสนาเดิมมีแนว
โนมที่มุงไปสูทางทิศตะวันตกมากกวา พระพุทธศาสนาเพิ่งจะเริ่มแพรมาทางตะวันออก
เมื่อสมัยกอนเริ่มหรือหลังคริสตกาลเพียงเล็กนอยเทานั้นอยางไรก็ตาม มีสิ่งสําคัญที่ควร
จะกลาวถึงกอน คือ มีเหตุการณเปลี่ยนแปลงครั้งใหญเกิดขึ้นในพระพุทธศาสนานั่นคือ
กําเนิดของ “นิกายมหายาน” (พาหนะใหญ) ซึ่งเปนนิกายใหมที่มีบทบาทนําหนานิกาย
พุทธศาสนาอื่น ๆ ในเวลานั้น
–259–

พุทธศาสนานิกายใหมนี้ เกิดขึ้นเมื่อไร อยางไร ใครเปนตนคิด ไมมีใครตอบได
แนชัด แตที่ทุกคนรูจักกันดีก็คือ หนึ่ง นิกายนี้ไดรับแนวความคิดมาจากบรรดาพระเถระ
ที่มีหัวคิดกาวหนาในสมัยนั้น สอง ในระหวางระยะหนึ่งหรือสองรอยปกอนคริสตกาล
จนกระทั่งถึงศตวรรษแรก ไดมีคัมภีรสําคัญ ๆ ของนิกายมหายานเกิดขึ้นแลว ตอมาเมื่อ
พระนาคารชุนไดแตงคัมภีรเลมหนึ่ง โดยอาศัยแนวความคิดจากคัมภีรมหายานของเดิมนี้
เปนหลัก
ก็ยิ่งทําใหพระพุทธศาสนานิกายมหายานมีผูนิยมเลื่อมใสมากขึ้นเปน
ประวัติการณ
พุทธศาสนานิกายมหายานมีบทบาทมากในประวัติศาสตรอันยาวนานของพุทธ
ศาสนา ปจจุบันพุทธศาสนาของหลายประเทศเชน จีน และญี่ปุนก็ไดพัฒนาโดยไดรับ
อิทธิพลจากหลักคําสอนของนิกายมหายาน ซึ่งไมเปนเรื่องแปลก เพราะนิกายมหายานมี
แนวความคิดที่สรรเสริญพระโพธิสัตว
ซึ่งเปนพระผูชวยขนสรรพสัตวใหพนทุกข
ยิ่งกวานั้นนักปราชญนิกายมหายานยังไดนําผลแหงแนวความคิดวาดวยความเปนอยูของ
มนุษยและจิตวิทยาซึ่งเปนแนวความคิดที่วิเศษสุดมาใชสนับสนุนแนวความคิดของนิกาย
มหายานดวย การเชื่อมโยงพระธรรมคําสั่งสอนของพระพุทธโคดมเขากับแนวความคิด
ใหม ๆ ที่ยึดหลักปญญาและเมตตาเชนเดียวกันนี้เอง ทําใหพุทธศาสนากลายเปนศาสนาที่
มีพลังแรงกลาและเจริญรุงเรืองมากในประเทศทางทิศตะวันออกเหมือนกับสายน้ําที่ไหล
ลงสูแมน้ําใหญ

–260–

3.เอเชียกลาง
ชาวจีนเริ่มหันมาสนใจศึกษาพุทธศาสนาโดยผานทางเอเชียกลาง
กอนที่จะ
กลาวถึงการเผยแพรพุทธศาสนาจากประเทศอินเดียไปสูป ระเทศจีนนั้น จําเปนจะตอง
กลาว ถึง “Silk Road” ซึ่งเปนถนนแหงเศรษฐกิจที่สําคัญมากในสมัยนั้นเสียกอน คือ ในระหวางสมัยของจักรพรรดิวู แหงราชวงศฮั่น (140-87 กอนคริสตกาล) ไดมีการสราง
เสนทางพาณิชยขึ้น เริ่มจากดินแดนอันกวางใหญของทวีปเอเซียกลางไปเชื่อมตอกับ
ดินแดนทางดะวันตกและตะวันออก ในสมัยนั้นราชวงศฮ่นั ไดแผขยายอาณาเขตไปทาง
ตะวันตกถึงเมืองเฟอรกานา (Ferghana) ซากเดียนา (Sagdiana) ตุขาระ (Tukhara) และปารเธีย (Parthia) เมืองเหลานี้เปนเมืองที่เจริญรุงเรืองและตื่นตัวในการคามาตั้งแตสมัย
ของพระเจาอเล็กซานเดอร มหาราชแลว ในการคาขายติดตอกับประเทศทางตะวันตก
เหลานี้ สินคาผาไหมของจีนมีบทบาทสําคัูที่สุดเสนทางพาณิชยนี้จึงไดชอื่ วา “ทางสาย
ไหม” (Silk Road) ในระยะกอนหรือหลังคริสตกาลประเทศอินเดียและจีนไดเริ่มมี
สัมพันธไมตรีตอกันในดานวัฒนธรรมโดยผานเสนทางพาณิชยสายนี้ จึงกลาวไดวา ทางสายนี้เปนเสนทางของพุทธศาสนาเชนกัน

4.ประเทศจีน
ประวัติพุทธศาสนาในประเทศจีน เริ่มขึ้นเมื่อชาวจีนยอมรับคัมภีรพุทธศาสนา
และไดแปลเปนภาษาจีนออกเผยแพร ผลงานเกาแกที่สุดกลาวไดวา เปนพระสูตร 42 บทซึ่งเปนพระพุทธพจน (Sutra in Forty-two Sections Spoken by Buddha) แปลโดยพระกา
ศยปมาตังคะ (Kásyapamátanga) และคณะ ในระหวางสมัย Ying-p’ing (ค.ศ.58-76) ของจักรพรรดีหมิงแหงราชวงศฮั่น เเตปจจุบัน คัมภีรนี้เปนเพียงตํานานทางประวัติศาสตรที่
ยังสงสัยกันอยู สวนคัมภีรที่มีหลักฐานยืนยันเชื่อถือได คือ คัมภีรที่อํานวยการแปลโดย
An-Shih-Kao ที่นครโลยาง (Lo-Yang) เมื่อประมาณ ค.ศ.148-171 จนกระทั่งถึงสมัยของ
ราชวงศซุง (Northern Sung Dynasty ค.ศ. 960-1129) งานแปลพระคัมภีรก็ยังคงดําเนิน
ตอไปเปนเวลานับไดเกือบ 1000 ป–261–

ตอนตนคริสตกาล พระสงฆจากประเทศในภาคกลางของทวีปเอซียเปนผูท ี่มีบท
บาทมากในการนําเอาคัมภีรพุทธศาสนามาสูประเทศจีนเเปลคัมภีรเหลานี้ออกสูพากยจีน
เชน An-Shih-Kao จาก Parthia, K’ang-sêngkai จากสมารกันต (Samarkand) ไดเดินทาง
มาสูนครโลยางเมื่อประมาณศตวรรษที่ 3 และไดแปล“สุขาวตีวฺยูหสูตร(Sukhávativyúha)นอกจากนั้นพระธรรมรักษ (Dharmaraksha หรือ Chu-fa-hu) ซึ่งเปนที่รูจักกันดีวาเปนผู
แปล “สัทธรรมปุณฑรีกสูตร” (Saddharmapundarika) ก็มาจากแควนตุขาระและพํานัก
อยูที่นครโลยาง (เชียงอาน) ราวปลายศตวรรษที่ 3 จนถึงตนศตวรรษที่ 4 ในราวตน
ศตวรรษที่ 5 เมื่อพระกุมารชีพ (Kumárajiva) ผูมาจากแควนกุฉา (Kucha) ไดทําใหงาน
แปลพระคัมภีรพุทธศาสนาเจริญรุงเรืองขึ้นถึงจุดสุดยอด
นับแตนั้นเปนตนมา พระสงฆจากประเทศจีนก็ไดเดินทางไปยังอินเดียเพือ่ ศึกษา
ภาษาสันสกฤตและพระพุทธศาสนา พระสงฆผูบุกเบิกหนทางนี้ เชน หลวงจีนฟาเหียน
(Fa-hsien ค.ศ.339-420) ไดเดินทางจากเชียงอานไปพํานักอยูที่ประเทศอินเดียเปนเวลาถึง
15 ป จึงไดเดินทางกลับ ในบรรดาพระสงฆจีนที่เดินทางไปประเทศอินเดียนั้น มีพระสงฆที่มีชื่อเสียงเดนที่สุด คือ พระสมณะเฮี้ยนจัง (Hsuan-chuang ค.ศ.602-664) ไดอยูที่อินเดียเปนเวลา 19 ป (ค.ศ.627-645) นอกจากนั้นก็ยังมีสมณะอี้จิง (I-ching ค.ศ.635713) ไดเดินทางไปอินเดียโดยทางเรือในป ค.ศ.671 และหลังจากเวลาผานไปถึง 25 ปแลว จึงไดเดินทางกลับโดยทางเรือเชนกัน
พระสงฆเหลานี้ไดเดินทางไปประเทศอินเดียเพื่อศึกษาภาษาสันสกฤตและเลือก
นําเอาพระคัมภีรคาํ สอนของพระพุทธเจากลับไปยังประเทศจีนดวย
อีกทั้งมีบทบาท
สําคัญในการแปลคัมภีรเหลานี้ดวยสมณะเฮี้ยนจังไดแสดงความสามารถในดาน
ภาษาศาสตรอยางเดนชัด และดวยพลังความสามารถอันปราดเปรื่องของทาน งานแปล
พระคัมภีรพุทธศาสนาเจริญถึงจุดสุดยอดอีกครั้งหนึ่ง
นักปราชญที่ศึกษาพุทธศาสนาในยุคตอมาไดกลาวถึงผลงานแปลในสมัยกอนซึ่ง
มีพระกุมารชีพเปนตัวแทนแหงสมัยวา เปน “งานแปลสมัยเกา” ฉันใด ผลงานแปลใน
สมัยหลัง เชน ผลงานสมณะเฮี้ยนจัง ก็เปน “ผลงานแปลใหม” ฉันนั้น
–262–

การที่พวกพระสงฆจีนเหลานี้ไดัแปลคัมภีรพุทธศาสนาเปนจํานวนมากมายมหาศาลนี้เองทําใหแนวความคิดและหลักปฏิบัติธรรมทางศาสนาของพวกเขาคอย ๆ มีแนว
โนมที่แสดงความเปนเอกลักษณของจีนมากขึ้นทีละนอย ๆ ทั้งในดานอุปนิสัย ความตองการและความเชื่อมั่นในตนเอง ตอนแรกพวกเขาเคยมี แนวความคิดที่เอนเอียงไปทาง
ดานอภิปรัชญาที่วาดวย “ศูนยตา” แตในที่สุดพวกเขาก็หันหลังใหนิกายหินยาน และมุง
ใหความสนใจในนิกายมหายานเปนสวนใหญ ยิ่งกวานั้น แนวโนมนี้ยังคอย ๆ กลายมา
เปนนิกายเทนได (Tendai Sect) และในที่สุดก็กาวไปถึงจุดสุดยอดของกําเนิดแหง “นิกาย
เซน” (Zen Sect)ชวงหลังของศตวรรษที่ 6 พระสมณะเจา Chih-i (ค.ศ.538-597) ซึ่งเปนสังฆปริ
นายกองคที่ 3 ไดทําใหนิกายเทนไดบรรลุความสําเร็จสุดยอดในประเทศจีน พระสมณะ
เจา Chih-i เปนยอดนักปราชญผูเชี่ยวชาญทางพุทธศาสนาที่เดนมากที่สุดคนหนึ่งของ
สมัยนั้น ไดจําแนกพระพุทธพจนออกเปนหมวดหมูเชน “ศีล 5” และ “มรรค 8” ซึ่งเปน
หลักคําสอนที่สําคัญและมีอิทธิพลอยางมากตอพุทธศาสนาในประเทศจีนและญี่ปุนมา
จนทุกวันนี้

หากพิจารณาดูใหดีแลวจะเห็นวาคัมภีรพระสูตรตาง ๆ ที่นักปราชญจีนนํามาแปล
นั้น ทํากันโดยมิไดคํานึงถึงลําดับกอนหลัง คือ ไดฉบับไหนมากอนก็แปลกอนจึงเกิด
ปญหาวา จะทําความเขาใจในตนกําเนิดของพระสูตร และวิวัฒนาการของแนวความคิด
ในพระสูตรที่มีอยูมากมายมหาศาลไดอยางไร ทางเดียวที่จะเเกปญหานี้ไดก็คือ จําเปน
จะตองเขาใจพุทธศาสนาอยางกวาง ๆ ทั้งหมดและใชความสามารถในการตีความหมาย
ตามเเนวความเขาใจของตนเองใหได การตีความหมายของพระสูตรจึงเปนงานคนควาที่
สําคัญของนักปราชญจีนในสมัยนั้น ในบรรดานักปราชญเดน ๆ ของจีน สมณะ Chih-iเปนปราชญที่สามารถแจกแจงจัดลําดับพระสูตรและมีวิธีอธิบายที่แจมชัด มีเหตุผลจูงใจ
แตปจจุบันผลงานของทานไดเสื่อมอิทธิพลไปเกือบหมดสิ้นแลวเมื่อเทียบกับการศึกษา
คนควาพุทธศาสนาในแนวใหม
–263–

ตามประวัติพุทธศาสนาของจีน นิกายเซน (Zen Sect) เปนนิกายที่เกิดขึ้นทีหลังสุด
ผูใหกําเนิดนิกายนี้กลาวกันวาคือ พระสมณะโพธิธรรม (Bodhi dharma ค.ศ.528) ซึ่งเปน
ชาวตางประเทศ แตผลงานที่ทานไดหวานเมล็ดไวเพิ่งมาออกดอกผลงดงามเพียงหลัง
สมัยของ Hui-nêng (ค.ศ.638-713) ซึ่งเปนสังฆปรินายก องคที่ 6 หลังศตวรรษที่ 8 จีนได
สงพระภิกษุสงฆผูเชี่ยวชาญไปทําการเผยแพรนิกายเซนยังที่ตาง ๆ ทําใหนิกายเซน
เจริญรุงเรืองติดตอกันมาเปนเวลาหลายศตวรรษ

เราจะเห็นไดวามีแนวความคิดใหม ๆ เกิดขึ้นในพระพุทธศาสนา และไดหยั่งลึก
ลงไปในจิตใจของชาวจีน พูดงาย ๆ ก็คือ มีการผสมแนวความคิดทางปรัชญาแบบจีน
รวมเขาไปในพระพุทธพจนของพระพุทธโคดม เกิดเปนพุทธศาสนาที่มีเอกลักษณเปน
ของจีนเอง เหมือนสายน้ําใหญที่มีกระแสน้ําสายอื่นไหลมาบรรจบรวมกันจนกลายเปน
แมน้ําใหญ ไหลไปหลอเลี้ยงประ เทศตาง ๆ ทางตะวันออกใหชุมฉ่ําตั้งแตนั้นมา

5.ญี่ปุน
ประวัติพุทธศาสนาของญี่ปุนเริ่มตนในศตวรรษที่ 6 ราว ค.ศ.538 เมื่อกษัตริยแหง
ประเทศเกาหลี ไดสงราชทูตไปถวายพระพุทธรูปและมวนคัมภีรพระสูตรแกจักรพรรดิ
Kinmei นับตั้งแตนั้นเปนตนมาประวัติศาสตรพุทธศาสนาก็ไดดําเนินติดตอกันเรื่อยมา
จนกระทั่งทุกวันนี้เปนเวลากวา 1400 ปแลว

ในประวัติศาสตรอันยาวนานนี้ มีขอ ควรสังเกตสําคัญ ๆ 3 ประการคือ ประการแรก โดยประมาณอยางคราว ๆ แลว พุทธศาสนาของญีป่ ุนเริ่มตนในราวศตวรรษที่ 7-8หลักฐานที่สนับสนุนขอสันนิษฐานนี้คอื มีการสรางวัดโฮริวจิ (Horyuji ค.ศ.607) และวัดโทไดจิ (Todaiji ค.ศ.752) เมื่อมองยอนกลับไปในสมัยนั้นสิ่งหนึ่งที่ไมควรมองขาม
ไปก็คือ ความจริงที่วา อารยธรรมทางตะวันออกไดเจริญและแผขยายไปทั่วทวีปเอเซีย
ในขณะที่อารยธรรมตะวันตก ตกอยูในยุคแหงความมืดมัว ในประเทศจีน
–264–ภาคกลางของเอเชีย อินเดีย และประเทศแถบทะเลใต ความเคลื่อนไหวตื่นตัวใน
ดาน ความคิด ศาสนา และศิลปะไดพฒั นากาวหนาไปอยางรวดเร็วนาอัศจรรย ควบคูไ ปกับความเคลื่อนไหวเหลานี้ พระพุทธศาสนาไดแพรหลายเขามามีอิทธิพลตอผูคนทาง
โลกตะวันออกดวย การกอสรางวัดโฮริวจิและโทไดจิที่สวยงามเลอเลิศนีเ้ ปนประจักษ
พยานที่แสดงใหวากระแสแหงวัฒนธรรมใหมนี้ไดรับแรงดลใจจากพุทธศาสนาที่ไดแผ
ขยายปกคลุมไปทั่วอาณาบริเวณอันกวางใหญของทวีปเอเซียจนสุดแดนดานทิศ
ตะวันออก
การที่ญี่ปุนไดรับวัฒนธรรมอันยิ่งใหญแหงยุคเขามา
นับวาเปนการ
เปลี่ยนแปลงที่ดีที่ทาํ ใหประเทศญี่ปุนเปนที่รูจักแกชาวโลกในสมัยนั้นมากยิ่งขึ้น กลาว
ไดวาปจจัยสําคัญทีท่ ําใหวัฒนธรรมของญี่ปุนเจริญรุงเรืองถึงขีดสุดก็คือ พระพุทธศาสนา
นั่นเอง วัดในพุทธศาสนากลายมาเปนศูนยรวมทางสังคมที่สําคัญมาก และพระสงฆก็เปน
ผูนําในการศึกษาแนวใหมนี้ นี่คือสภาพที่แทจริงของพุทธศาสนาในระยะแรกที่ไดรับการ
ปลูกฝงในประเทศนี้

ในศตวรรษที่ 9 พระสงฆที่มีชื่อเสียง 2 รูป คือ ไซโจ (เคนเกียวไดชิ ค.ศ. 767-822)และคูไค (โคโบไดชิ ค.ศ. 774-835) ไดแตงตั้งนิกายพุทธศาสนาของญี่ปุนโดยเฉพาะ คือพุทธศาสนา “เฮอัน” (Heian Buddhist) โดยใชหลักธรรมและระเบียบปฏิบัติดั้งเดิมมา
เปนรากฐานของแบบ“เฮอัน” และไดสรางวัดที่เขา “ฮิเอ” (Mt. Hiei) และ“โคยะ” (Mt.
Koya) ซึ่งเปนที่สงบเหมาะสําหรับการบําเพ็ญเพียรแทนที่จะสรางที่เมืองหลวงอยางที่เคย
เปนมาเพราะวัดในเมืองทั้งหลายมักจะกลายเปนที่ที่พวกราชตระกูลและชนชั้นสูงมา
ชุมนุมกันเพื่อฆาเวลาเทานั้น นิกายเทนไดและนิกายชินกอนซึ่งเปนนิกายที่ไซโจและคูไค
กอตั้งขึ้นนี้ไดรับความเชื่อถือเลื่อมใสจากบรรดาราชวงศและขุนนางชั้นสูงของสมัยนั้น
ตลอดมาเปนเวลาประมาณ 300 ป–265–ขอควรสังเกตประการที่สองคือระหวางศตวรรษที่ 12-13 มีพระสงฆที่ยิ่งใหญอีก
หลายรูป เชน โฮเนน (Honen ค.ศ.1133-1212) ชินรัน (Shinran ค.ศ.1173- 1262) โดเกน
(Dogen ค.ศ.1200-1253) และนิชิเรน (Nichiren ค.ศ.1222-1282) เปนตน เมือ่ พูดถึงพุทธ
ศาสนาในญี่ปุนเราไมอาจละเลยที่จะไมกลาวถึงนามของพระสงฆผูยิ่งใหญเหลานี้เพราะ
เหตุใดในชวงศตวรรษนี้จึงไดมีพระสงฆผูยิ่งใหญหลายทานเกิดขึ้นเลาเหตุผลก็คือ พวกเขาตองเผชิญปญหารวมกัน หากจะถามตอไปวา ปญหารวมกันนั้น คืออะไร ก็อาจจะ
ตอบไดวา ชาวญีป่ ุนยอมรับพระพุทธศาสนาแตเฉพาะที่เปนแบบอยางของชาวญี่ปุนเอง
เทานั้น

อาจมีผูสงสัยวา พุทธศาสนาไดเผยแพรเขาสูญี่ปุนเปนเวลานานกอนหนานี้แลวมิ
ใชหรือ ถาพิจารณาตามประวัติศาสตรแลวจะเห็นวาเปนจริงตามนั้น แตระยะเวลากวาที่
ชาวญี่ปุนจะสามารถรับเขามายอยและปรับ
จนกระทั่งเปนวัฒนธรรมซึ่งมีเนื้อหาที่มี
ลักษณะเปนของญีป่ ุนเองโดยแทนั้นจําเปนตองใชเวลานานหลายรอยป จนกระทั่งถึง
ศตวรรษที่ 7-8 นั่นเอง พุทธศาสนาของญี่ปุนจึงเริ่มเปนตัวเปนตน มีความมัน่ คงขึ้น และในระหวางศตวรรษที่ 12-13 ดวยผลแหงความพยายามของพระสงฆผูปรีชาสามารถ
ทั้งหลาย พระพุทธศาสนาก็ไดแพรหลายไปทั่วประเทศ

หลังสมัยของพระสงฆผูเปนปราชญที่ยิ่งใหญเหลานี้แลวพระพุทธศาสนาของ
ญี่ปุนก็มิไดรุงเรืองขึ้นกวาเดิมอีกเลยแตมีขอควรสังเกตขอหนึ่ง คือ มีผลงานการคนควา
เกี่ยวกับพุทธศาสนาดั้งเดิมดวยในการศึกษาวิชาพุทธศาสนายุคหลัง ๆนับตั้งแตที่ชาวญี่ปุนเริ่มยอมรับนับถือพุทธศาสนาเปนตนมาก็ไดรับอิทธิพลจาก
–266–

พุทธศาสนานิกายมหายานของจีน โดยเฉพาะอยางยิ่งหลังจากกําเนิดของพระสงฆผูเปน
ปราชญที่ยิ่งใหญเหลานั้น ในศตวรรษที่ 12-13 แลว การเผยเพรคําสั่งสอนของนิกาย
มหายานกลายเปนรากฐานสําคัญที่กอใหเกิดผูคนคิดนิกายอื่น ๆ ขึ้นมาใหมหลายนิกาย
จนกระทั่งถึงสมัยเมอิจิยุคกลาง (Mid Meiji) จึงไดเริ่มมีการศึกษาพุทธศาสนาในเเนว
ดั้งเดิม ผลจากการศึกษาพุทธศาสนาในแนวเดิมนี้เองทําใหพุทธศาสนิกชนญี่ปุนทั้งหลาย
สํานึกไดวานอกเหนือจากพระสงฆผูตั้งนิกายตาง ๆ แลว ยังมีพระพุทธโคดม ผูทรงเปน
พระศาสดาของพุทธศาสนาอยู และทําใหผูที่สนใจแตนิกายมหายานไดตระหนักถึงหลัก
พระธรรมคําสอนซึ่งเปนพระพุทธพจนของพระพุทธเจาดวย แตแนวโนมใหมนี้ยังจํากัด
อยูในขอบขายของการศึกษาเทานั้น ไมมีอิทธิพลที่จะกระตุนใหเกิดความศรัทธาอยาง
แรงกลาในศาสนาขึ้นใหม อยางไรก็ดีก็มีผลทําใหความรูเกี่ยวกับพุทธศาสนาของชาว
ญี่ปุนคอย ๆ เปลี่ยนไปไมนอยทีเดียว ผูเขียนจึงใครที่จะใหแนวความคิดนี้เปนขอสังเกต
ประการสุดทาย

–267–

ประวัติการเผยแพรของพระพุทธศาสนา
2. ประวัติการเผยแพรของพระพุทธศาสนา

พุทธศาสนาเปนศาสนาที่กําเนิดขึ้นจากพระธรรมคําสั่งสอนของพระศากยมุนี
(Shakyamuni)โดยที่พระองคทรงเทศนาสั่งสอนธรรมจนตลอดพระชนมชีพของพระองค
เปนเวลาถึง 45 ป ดังนั้นคําพูดที่พระองคทรงใชในการเทศนาสั่งสอนจึงมีอทิ ธิพลในทาง
ศาสนาอยางมาก โดยจะเห็นไดจากความจริงที่วา มีธรรมสถาน (Dharma gates) 84,000แหงและมีโรงเรียนสอนธรรมอีกเปนจํานวนมาก การสอนของธรรมสถานและโรงเรียน
เหลานี้เกี่ยวของกับพระธรรมของพระศากยมุนี หนังสือชื่อ “อิสไซเคียว” หรือ “ไดโซเคียว” (Issaikyo or Daizokyo) เปนหนังสือที่รวบรวมจารึกคําสอนของพระพุทธเจาที่
สมบูรณเลมหนึ่ง
พระศรีศากยมุนีทรงเนนความสําคัญในความเสมอภาคของมนุษย พระธรรมของ
พระองคจึงใชคําพูดงาย ๆ ที่ใชกันอยูประจําวัน เพื่อใหทุกคนสามารถเขาใจคําสอนของ
พระองคไดทั้งหมด ทรงแสดงธรรมเทศนาสั่งสอนเพื่อประโยชนสุขของประชาชนเปน
จํานวนมากมายมหาศาล
โดยไมทรงหยุดพักเลยแมแตวันเดียวตราบจนกระทั่งเสด็จ
ปรินิพพานเมื่อพระชนมายุได 80 พรรษา
หลังจากที่พระองคทรงเสด็จปรินิพพานแลว พระสาวกทั้งหลายก็ไดเทศนาสั่ง
สอนพระธรรมที่ไดรับฟงมาจากพระองคตอ ไป แตในขณะที่คําสอนไดถกู ถายทอดและ
บอกเลาตอ ๆ กันไปนั้น ก็อาจจะมีความผิดพลาดเกิดขึ้นโดยมิไดตั้งใจ ทั้งนี้ขึ้นอยูกับ
ความคิด การไดยนิ หรือความเขาใจของสาวกแตละคนนัน่ เอง อยางไรก็ตามพระพุทธ
พจนควรจะตองไดรับการถายทอดและเผยแพรอยางถูกตอง และทั่วถึงประชาชนทุกคน
ไมลําเอียง หรือเลือกที่รักมักที่ชัง ดังนั้นบรรดาพระเถระชั้นผูใหญจึงไดมาประชุมกันเพื่อ
ทําการสังคายนาพระธรรม ดวยการนําสิ่งที่ไดยินไดฟงจากพระพุทธองคมาบอกเลาซึ่ง
กันและกัน และซักถามย้ําความเขาใจกันวาถูกตองหรือไม เมื่อสอบทวนกันเปนที่
แนนอนแลวก็ทําการจารึกไวเปนลายลักษณอักษร การสังคายนานี้ใชเวลาหลายเดือน
ทีเดียวจึงสําเร็จลุลวง ตอมาไดมีการเพิ่มเติมอรรถาธิบาย
–268–

และคําวิจารณโดยพระเถระผูใหญลงไปดวย และรวมเรียกจารึกที่เพิ่มเติมนี้เขากับพระ
สูตรและพระวินัยวา “Sanzokyo” หรือ “ไตรปฎก” ในภาษาสันสกฤต “Sanzokyo”
ประกอบดวย Kyozo (พระสูตร) Ritsuzo (พระวินัย) เเละRonzo (พระอภิธรรม) “Zo”
แปลวาภาชนะที่รองรับหรือบรรจุ “Kyo” แปลวาคําสอนของพระพุทธเจา “Ritsu”
แปลวาระเบียบวินยั หรือสิกขาบทของสงฆ “Ron” แปลวา อรรถาธิบายและบทวิจารณที่
พระเถระผูใหญไดเพิ่มเติมเขาไป
เกือบทุกนิกายไดทาํ การเก็บรักษาคัมภีรของตน(สันสกฤต : Tripitaka, บาลี :Tipitaka)แตมีคัมภีรที่หลงเหลืออยูครบถวนบริบูรณอยูเพียงชุดเดียว
คือคัมภีร
พระไตรปฎกฉบับภาษาบาลีซึ่งเปนของนิกายเถรวาท คัมภีรพระไตรปฎกภาษาบาลีนี้มี
บทบาทที่สําคัญและไดรับการจารึกอยางแพรหลายในหมูประเทศที่นับถือศาสนาพุทธซึ่ง
อยูในแถบเอเชียใตและเอเชียตะวันออกเฉียงใต
ตามตํานานกลาวกันวา พุทธศาสนาไดรับการนําเขามาเผยแพรในประเทศจีนเปน
ครั้งแรกเมื่อ ค.ศ. 67 ระหวางรัชสมัยของพระเจาหมิง (King Ming) แหงราชวงศฮั่น
(Latter Eastern Han Dynasty) แตแทที่จริงเเลวไดมีการนําเอาพระคัมภีรของพระพุทธเจา
เขามาและแปลเปนภาษาจีนเมื่อ 87 ปตอมาคือราว ๆ ค.ศ. 151 ในรัชสมัยของพระเจา
Huan แหงราชวงศเดียวกัน ในชวงเวลานั้นพุทธศาสนามหายานไดกอกําเนิดขึ้นใน
ประเทศอินเดีย
คัมภีรพระพุทธศาสนายุคตนและคัมภีรมหายานจึงไดสืบทอดมาถึง
ประเทศจีนโดยปราศจากการแบงแยก หลังจากนั้น ความพยายามในการแปลคัมภีรก็
ยังคงดําเนินสืบตอกันมากวา 1,700 ป นับจํานวนไดถึง 1,440 บทธรรม หรือ 5,586 เลมสมุดและความพยายามในการสงวนรักษาพระธรรมที่แปลแลวนี้ไดเริ่มทํากันในตน
ราชวงศ Wei แตไดกระทําการตีพิมพในสมัยราชวงศซุง (Northern Sung Dynasty) ซึ่งเปนเวลาเดียวกันกับที่มีการเพิ่มเติมงานของพระเถระผูใหญของจีนรวมเขาไป พระคัมภีร
ที่ไดรับการเพิ่มเติมนี้จึงไมเหมาะที่จะเรียกวา “Sanzokyo” อีกตอไป เมื่อถึงสมัย Suei จึงไดเปลี่ยนชื่อเปน“Issaikyo” ซึ่งแปลวา รวมพระธรรมฉบับสมบูรณ พอถึงสมัยถังก็
เปลี่ยนมาเรียกวา“Daizokyo”–269–สวนทางทิเบตนั้นไดรับพระพุทธศาสนาเขาไปเมื่อประมาณคริสตศตวรรษที่ 7และระหวางคริสตศตวรรษที่ 9-11 นับเปนเวลากวา 150 ปที่มีการเเปลคัมภีรพุทธศาสนา
จนเกือบหมดสิ้น
นอกจากภาษาเกาหลี ญี่ปุน สิงหล เขมร ตุรกี เเละภาษาตะวันออกเกือบทั้ง
หมดแลว ยังมีการแปลเปนภาษาลาติน ฝรั่งเศส อังกฤษ เยอรมัน และอิตาลีดวย จะเห็นได
วาพุทธาภาพของพระศากยมุนีไดแผขยายไปทั่วทุกมุมโลก
อยางไรก็ตามหากจะพิจารณาถึงวิธกี ารแปลแลวจะเห็นไดวา ทั้ง ๆ ที่การพัฒนา
ของพุทธศาสนามีอายุมาถึง 2,000 กวาป และมีหนังสือพระธรรมที่แปลแลวถึง 10,000เลมหรือมากกวาก็ตาม การที่จะดึงเอาความหมายที่แทจริงพระพุทธพจนออกมานั้นเปน
เรื่องยากทีเดียวเเมวา จะมีหนังสือ “Daizokyo” เปนแนวทางใหคนควา ผูศึกษาจําเปนตอง
ใชความสามารถและความเชือ่ มั่นในตนเองประกอบดวยในการตีความหมายของพระ
พุทธพจน
หัวใจของพระพุทธศาสนา คือ พระธรรมคําสอนของพระพุทธเจา ซึ่งเปนคําสอน
ที่มีความสัมพันธอยางใกลชิดกับชีวิตประจําวันของเรา ไมเชนนั้นแลวก็ไมอาจจูงใจหรือ
โนมนาวจิตใจของคนทั่วไปใหหันมาเชื่อถือได ดังนั้นอยางนอยที่สุด พระธรรมที่เราควร
จําติดตัวไวควรมีความเรียบงาย มีความเปนกลาง มีเนื้อหาสาระ มีความถูกตอง ใชคํางายๆ ที่ใชกันอยูในชีวิตประจําวัน
หนังสือ “พระธรรม” เลมนี้ เปนหนังสือที่เรียบเรียงขึ้นโดยดํานึงถึงความสําคัญ
ดังกลาวเพื่อถายทอดพระธรรมคําสอนของพระพุทธเจาซึง่ มีอายุมากวา 2,000 ปแลว ใหสืบตอไป อยางไรก็ตาม หนังสือเลมนี้ยังมีขอ บกพรองที่จะตองแกไขอยูอีกมากมาย
เพราะพระพุทธพจนนั้นมีความหมายลึกซึ้งมาก และพระพุทธคุณนั้นก็หาขอบเขตจํากัด
มิได ยากที่ปุถุชนทัว่ ไปจะสามารถเรียนรูหรือเขาใจใหถองแทถูกตองทั้งหมดได
คณะผูจัดทําไดตั้งความหวังวา
หนังสือเลมนี้จะไดรับการปรับปรุงใหดีขึ้น
ตามลําดับ ทั้งในดานเนื้อหาที่เชื่อถือไดและคุณคาตอชีวิต ในการจัดพิมพครั้งตอ ๆ ไป–270–

ประวัติของหนังสือ “คําสอนของพระพุทธเจา”3. ประวัติของหนังสือ “คําสอนของพระพุทธเจา”หนังสือเลมนี้ไดปรับปรุงเเกไขและรวบรวมมาจากตนฉบับภาษาญี่ปุน คือ “ชินยาคุ บุคเคียว เซอิเตน” (คัมภีรพระพุทธศาสนาฉบับเเปลใหม) ซึ่งตีพิมพเมื่อเดือน
กรกฎาคม พ.ศ.2468 โดยสมาคมสงเสริมการเผยแพรพระพุทธศาสนา ซึ่งมีสมณะเจา
มุอัน คิซึ เปนประธานกรรมการ
ฉบับพิมพครั้งแรกเปนภาษาญี่ปุน รวบรวมโดยมีศาสตราจารย ชิวกาคุ ยามาเบ
และศาสตราจารย ชิเซน อะคะนุมะ เปนหัวหนา และไดรับความรวมมือจากคณาจารย
ผูเชี่ยวชาญทางพระพุทธศาสนาหลายทาน ใชเวลาประมาณ 5 ป จึงสําเร็จเปนรูปเลม
ออกมาองคการสงเสริมพระพุทธศาสนาจึงขอแสดงความขอบคุณตอสมณะเจา มุอนั คิซึและคณาจารยทั้งหลายที่ไดใหความรวมมือในการจัดพิมพหนังสือเลมนี้ไว ณ ที่นี้ ดัวยเมื่อสมัยโชวะ (พ.ศ.2496-2532) ทางสมาคมไดจัดพิมพหนังสือ “คัมภีร
พระพุทธศาสนา ฉบับประชาชน” ออกจําหนาย และไดรับความนิยมอยางกวางขวาง
ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2477 มีการจัดการประชุมของกลุมยุวพุทธศาสนิกชน
แหงภาคพื้นแปซิฟคขึ้นที่ประเทศญี่ปนุ จึงไดมีการแปล “คัมภีรพระพุทธศาสนา ฉบับประชาชน” เปนภาษาอังกฤษ และพิมพแจกเปนอนุสรณในนามของสมาคมยุวพุทธศาสนิกชนแหงญี่ปุน ใหชื่อหนังสือวา “The Teaching of Buddha” โดยไดรับความ
รวมมือในการแปลจาก Mr. D. Goddardในป พ.ศ. 2505 เนื่องในโอกาสครบรอบ 70 ปที่พระพุทธศาสนาไดเผยแพรเขาไป
ในญี่ปุน นายเยฮัน นุมะตะ ผูกอตั้งบริษัท มิตสุโตโย จึงไดพิมพ “คําสอนของ
พระพุทธเจา”ฉบับภาษาอังกฤษขึ้นอีก
ในปพ.ศ. 2508 เมื่อนาย เยฮัน นุมะตะ ไดจัดตั้งมูลนิธิ องคการสงเสริม
พระพุทธศาสนาขึน้ แลว ก็ไดมีการจัดพิมพหนังสือ “คําสอนของพระพุทธเจา” ฉบับภาษาอังกฤษออกเผยแพรไปทั่วโลก
ตามโครงการนี้ ไดมีการจัดตั้งคณะกรรมการปรับปรุงแกไขหนังสือเลมนี้ขนึ้ ในปพ.ศ. 2509 มีสมาชิก คือ บรรดาศาสตราจารยผูเชี่ยวชาญหลายทาน ไดแก ศ.จ. คะซึโยชิ
–271–

คิโน ศ.จ. ซิวยู คะนะโอคะ ศ.จ.เฃนโน อิชิกามิ ศ.จ. ชินโค ซะเยคิ ศ.จ.โคโด มัตสุนามิ
ศ.จ.โชจุน บันโด ศ.จ. ทาเคมิ ทาคาเซ นอกจากนี้แลวก็ยังมี ศ.จ. ฟุมิโอ มาสุทานิ มิสเตอร
N.A.Waddell และนาย โตซิซึเคะ ชิมิสึ รวมอยูดว ยและไดจัดพิมพ “คําสอนของ
พระพุทธเจา” ขึ้นในแนวใหมเปนภาคภาษาญี่ปุน-อังกฤษ
ในปพ.ศ. 2515 ศ.จ.ชิวยู คะนะโอคะ ศ.จ.เซนโน อิชิกามิ ศ.จ.โชยู ฮานายามา
ศ.จ.ควานเซอิ ทามูระ และศ.จ. ทาเคมิ ทาคาเซ ไดเเกไขขอบกพรองเกี่ยวกับการพิมพ
บางอยางในหนังสือและรวบรวมพิมพฉบับภาษาอังกฤษขึ้นมาใหม
ปพ.ศ. 2516 ไดมีการแกไขตัวอักษรจีนและขอบกพรองตาง ๆ หลายแหงโดย
คณาจารยหลายทาน คือศ.จ. เรียวทัตสึ ชิโอะอิริ ศ.จ. ทาเคมิ ทาคาเซ ศ.จ. ฮิโรชิ ทาชิคาวา
ศ.จ. ควานเซอิ ทามุระ ศ.จ.โชจุน บันโค ศ.จ.โชยู ฮานายามา และจัดพิมพฉบับ
ภาษาญี่ปุนขึ้นใหม
ปพ.ศ. 2517 เนื่องจากคําแปลในภาคภาษาอังกฤษบางตอนมีสํานวนที่ไมถกู ตองเหมาะสมจึงไดมีการแกไขปรับปรุงกันอีกครั้งหนึ่งโดยมี ศ.จ. โคโด มัตสุนามิ ศ.จ.โชจุน
บันโด ศ.จ. ชินโค ซะเยคิ ศ.จ. โดยู โทคุนางา ศ.จ.ควานเซอิ ทามุระ และศ.จ.โชยู ฮานายามา ซึ่งเปนหัวหนากองบรรณาธิการ และไดรับความรวมมือจากมิสเตอร Richard K.
Steiner คราวนี้ไดรวมพิมพภาคภาษาญี่ปุนเขาไปดวย เปนฉบับอังกฤษ-ญี่ปุน
ปพ.ศ. 2521 มีศ.จ. ชิเกโอะ กามะตะ และศ.จ. ยาสุอาคิ นารา เขารวมเปน
บรรณาธิการ ตอมาในปพ.ศ. 2543 การรวบรวมเนื้อหาไดถูกเรียบเรียงใหมโดยสมาชิก
ดังตอไปนี้ ศ.จ. เซนโน อิชิกามิ ศ.จ. ยาสุอาคิ นารา ศ.จ. โคโด มัตสุนามิ ศ.จ. โชจุน บันโด ศ.จ. เคนเนท ทานากะ ศ.จ. โชโกะ วาตานาเบะ ศ.จ.โยชิยาสุ โยเนซาวะ และ ศ.จ.
เซนกาคุ มาเอดะ(ทําหนาที่หัวหนาบรรณาธิการ)นอกจากนี้แลว ไดมีการปรับปรุงแกไขอีกเพื่อใหอานงายขึ้นโดยการใหนักเรียน
ในโรงเรียนเตรียมอุดมศึกษาของญี่ปุนและอเมริกาอานหนังสือเลมนี้โดยตลอด หลังจาก
นั้นกองบรรณาธิการก็ไดพบปะเพื่อและเปลี่ยนความคิดเห็นและรับฟงขอเสนอแนะจาก
นักเรียนเหลานี้และจัดการปรับปรุงแกไข
จัดพิมพ
“คําสอนของ
พระพุทธเจัา” ฉบับภาษาอังกฤษ-ญี่ปุน ขึ้นมาใหม
สวนหนังสือ “คําสอนของพระพุทธเจา” ฉบับเเปลภาคภาษาไทยนี้ แปลโดย
–272–

อาจารยจินตนา ยาสุคาวา แหงมหาวิทยาลัยโตเกียวภาษาตางประเทศ (Tokyo-Universityof Foreign Studies) โดยไดรับคําแนะนําและตรวจทานจากศาสตราจารย โอซามุ มัตสุยามา อาจารยผูทรงคุณวุฒิแผนกภาษาไทยแหงมหาวิทยาลัยเดียวกัน นอกจากนั้นยังไดรับ
คําอธิบายตาง ๆ เกีย่ วกับหลักพุทธปรัชญาของลัทธิมหายานซึ่งมีแนวความคิดแตกตางไป
จากแนวความคิดของลัทธิหินยานที่แพรหลายอยูในประเทศไทย จากศาสตราจารย โชยูฮานายามา ศาสตราจารย ควานเซอิ ทามุระ แหงองคการสงเสริมพระพุทธศาสนา
และในฉบับปรับปรุง ปพ.ศ.2555 นี้ ไดรับความชวยเหลือจาก พระมหาชัฏพงศ
กตปุฺโ นักศึกษาระดับปริญญาเอก สาขาพระพุทธศาสนา แหงมหาวิทยาลัยโตโย
(Toyo University) ในการแปลเนื้อหาเพิ่มเติมตามฉบับปรับปรุงภาคภาษาอังกฤษและ
ภาษาญี่ปุน รวมทั้งปรับปรุงแกไขคําแปลและเนื้อหาบางสวนเพื่อใหเขาใจงายและมีความ
สมบูรณมากยิ่งขึ้น
มิถุนายน 2555

–273–

ดรรชนี
คําสั่งสอนของพระพุทธเจา
ชีวิตมนุษย
หนาความหมายของชีวติ ·················································································· 5สภาวะที่เเทจริงของโลก·········································································· 96วิถีทางดําเนินชีวิตที่ทุกคนปรารถนา····················································· 235
การมองชีวิตในทัศนะที่ผิด ······································································ 45ความเขาใจในชีวิตที่ถูกตอง ···································································· 41ชีวิตที่มีอคติ ···························································································· 57
แดผูที่ยังตกอยูในความลุมหลง (ชาดก)················································· 127ชีวิตคน (ชาดก) ······················································································· 90ถามนุษยดําเนินชีวติ อยูดวยตัณหาราคะ (ชาดก)······································ 90คนแก คนเจ็บ และคนตาย สอนใหรูถึงอะไร (นิทาน) ···························· 93ความตายเปนสิ่งทีห่ ลีกเลี่ยงไมได (นิทาน) ············································· 94สิ่งที่ไมมีใครในโลกนี้ทําสําเร็จ 5 อยาง··················································· 48
อริยสัจ 4·································································································· 49
ความหลงผิดและความรูแจง ลวนมีกําเนิดจากจิตใจ ······························· 49
หลัก 20 ประการที่ยากแตมีคายิ่งควรทีป่ ุถุชนจะพึงกระทําใหสําเร็จ ····· 133

บรรทัด
10
13
12
1
9
9
1
14
1
11
17
8
1
12
5

4. ดรรชนี

ศรัทธา
ศรัทธา คือ ความเชือ่ ถืออยางแรงกลา···················································· 179ศรัทธามีหลักสําคัญ 3 ประการ ····························································· 181
ศรัทธา คือ การแสดงออก ····································································· 182
ศรัทธาเกิดขึ้นจากความจริงใจ······························································· 181
การคนหาความจริงยากเหมือนคนตาบอดพยายามอธิบายลักษณะ
–274–

7
1
1
8

หนา
ที่แทจริงของชางจากการสัมผัส (ชาดก)·················································· 75คําสั่งสอนของพระพุทธเจาแสดงใหเห็นวาธรรมชาติพุทธ
อยูที่ไหน (ชาดก) ···················································································· 78ธรรมชาติพุทธถูกบดบังดวยตัณหาราคะ (ชาดก)···································· 73
ความสงสัยคลางแคลงใจเปนอุปสรรคตอศรัทธา·································· 182
พระพุทธเจาเปนบิดาของทุกสิ่งในโลกและมนุษยทุกคน
เปนบุตรของพระองค ·············································································· 35ปญญารูเเจงของพระพุทธเจากวางและลึกดังมหาสมุทรอันกวางใหญ ···· 34
พระพุทธเจาทรงมีน้ําพระทัยที่เปยมไปดวยความเมตตา
อยางใหญหลวง······················································································· 15ความเมตตาของพระพุทธเจาไมมีที่สิ้นสุด ·············································· 16พระพุทธเจาไมมีรปู ลักษณ······································································ 13พระพุทธเจาทรงเทศนาสั่งสอนตลอดชีวิตของพระองค ························· 23พระพุทธเจาทรงใชนิยายเกี่ยวกับชีวิตและความตาย
ในการสอนเพื่อจูงใจประชาชน······························································· 23พระพุทธเจาทรงชวยประชาชนใหไดพบหนทางหลุดพนจาก
ความทุกขทรมานในโลกโดยเลานิทานประกอบการสอน······················ 20โลกแหงความรูแจงในสัจธรรม ···························································· 237
ความเปนผูมีศรัทธาในพระพุทธพระธรรม และพระสงฆ····················· 178
การศึกษาวิธีรักษาศีล ฝกจิตใจใหมั่นคง และประพฤติตน
ดวยความฉลาดสุขมุ ·············································································· 163
มรรค 8·································································································· 166
หนทางทั้ง 6 ที่จะนําไปสูการบรรลุอรหัตผล ········································ 169การปฏิบัติที่ถูกตอง 4 ประการ······························································ 168–275–

บรรทัด
1
1
9
10
13
7
1
5
12
11
11
1
10
1
12
9
1
8

หนา
ขอควรสําเหนียก 4 ประการ·································································· 168พลังอํานาจ 5 ประการที่จะนําไปสูหนทางแหงการตรัสรู ····················· 168สภาวะจิตที่ไมมีขอบเขตจํากัด 4 สภาวะ··············································· 171ผูที่สามารถเขาใจอริยสัจ 4 ······································································ 39ความตายและความไมจีรังของชีวิต ························································· 12ผูที่เชื่อในพระอมิตาภพุทธจะไดไปเกิดในดินแดนบริสุทธิ์ของพระองค
·············································································································· 113
ทําตัวทานใหเปนเสมือนแสงประทีปและมีความเชื่อมั่นในตนเอง ········· 10การฝกสมาธิ
บุคคลควรคํานึงวาสิ่งที่สําคัญที่สุดสําหรับตน คือ อะไร(นิทาน อุปมาอุปไมย) ··········································································· 150
จงระวังกาวแรกของทาน······································································· 133
จงอยาลืมสิ่งที่ทานแสวงหา (นิทาน อุปมาอุปไมย)······························· 152การที่จะบรรลุผลสําเร็จในสิ่งใดได จะตองมีความอดทน
ตอความลําบาก (นิทาน)········································································ 159
จงเขมแข็งแมวาจะประสบแตความลมเหลวซ้ําแลวซ้ําเลา (นิทาน)······· 173จงควบคุมจิตใจไมใหหวั่นไหวแมจะตกอยูในภาวะที่
ไมพึงปรารถนา (นิทาน) ······································································· 124ผูที่เขาใจและปฏิบตั ิธรรมเปรียบเสมือนกําลังเดินอยูในความมืดโดย
มีแสงสวางนําทาง ··················································································· 40เราจะพบคําสอนเกีย่ วกับชีวิตไดทุกหนทุกแหง (นิทาน) ······················ 161–276–บรรทัด
1
14
13
12
16
1
16

6
1
7
1
3
1
10
14

หนา
มนุษยมีแนวโนมที่จะกาวไปในทิศทางที่จิตใจตองการ ························ 121หลักสําคัญของพระธรรมคําสอนก็คือ การควบคุมจิตใจของตนเอง ······· 11จงควบคุมจิตใจของทานเปนกรณีแรก ·················································· 212
ถาทานควบคุมจิตใจของทานได ··························································· 122สภาวะตาง ๆ ของจิตใจ (ชาดก) ···························································· 118“จิตใจ” ไมใช “ตน” ················································································ 46อยาตกเปนทาสของจิตใจ········································································ 11จงเอาชนะจิตใจของทานเอง·································································· 154
จงเปนนายของจิตใจของทานเอง ···························································· 11ความชั่วรายทั้งหลายเกิดจาก กาย วาจา ใจ·············································· 87วาจากับใจ ····························································································· 125รางกายของคนเราไมใชอะไรอื่น นอกจากเปนสิ่งที่ยืมมา (นิทาน) ······· 143
รางกายเต็มไปดวยความไมบริสุทธิ์ทกุ ชนิด ·········································· 130จงอยาโลภ······························································································· 11จงรักษากาย วาจา ใจ ใหบริสุทธิ์อยูเสมอ·············································· 123
จงมีความยุติธรรมและความมานะอดทน (นิทาน) ································ 172

บรรทัด
15
8
1
1
10
11
1
9
10
4
6
7
14
1
9
11

ความทุกขของมนุษย
ความทุกขของมนุษยเกิดจากจิตใจที่ผูกพัน ············································· 42ทําอยางไรจึงจะไมเกิดทุกข ····································································· 13ความลุมหลงและอวิชชานําไปสูหนทางแหงการตรัสรู ··························· 59ทําอยางไรจึงจะหลุดพนจากความทุกข ················································· 116

13
3
7
1

–277–

หนา

บรรทัด

เราจะพบหนทางแหงการหลุดพนไดเมื่อไฟแหงกิเลสตัณหา
ดับมอดลง ····························································································· 141ราคะเปนมูลเหตุแหงมายาทั้งปวง ··························································· 85ตัณหาราคะเปรียบเสมือนงูพิษที่ซอนตัวอยูในสวนดอกไม ···················· 86จงอยาผูกพันอยูกับบานที่กําลังไฟไหม (ชาดก) ······································ 19ตัณหาเปนมูลเหตุของความชั่วราย························································ 118โลกนี้ตกอยูในทามกลางกองเพลิง ·························································· 83หากเรามุงแสวงหาแตชื่อเสียงเกียรติยศก็เทากับกําลัง
กําลังเผาตัวเอง······················································································· 119หากเรามุงแสวงหาแตความมั่งคั่งและตัณหาราคะ
ก็เทากับกําลังทําลายตัวเอง···································································· 119คนฉลาดและคนโงเเตกตางกันตามสันดานเดิม ···································· 134
คนโงจะมองไมเห็นความผิดของตนเอง (ชาดก)··································· 141คนโงมักอิจฉาเมื่อเห็นผูอื่นไดดี เพราะมองแตผลลัพทที่ได·················· 141สิ่งที่คนโงมักจะกระทํา (ชาดก)····························································· 147

13
1
1
3
1

ชีวิตประจําวัน
จงใหทานโดยไมหวังสิ่งตอบแทน························································ 170
การใหทาน 7 ประเภททั้ง ๆ ที่ยากจน ··················································· 170
หนทางไปสูความมัง่ คั่ง (นิทาน) ··························································· 145
หนทางไปสูความสุข············································································· 132
อยาลืมบุญคุณที่เคยไดรับ (นิทาน) ························································ 139

1
8
13
10
1

–278–

14
11
1
14
6
1
9

หนา
มนุษยมีหลายประเภท ············································································· 89คาามหายนะมักบังเกิดขึ้นแกผูมีใจอาฆาตแคน ····································· 132
วิธีระงับอารมณขุนเคือง (นิทาน)·························································· 232
จงอยาหวั่นไหวกับคําติฉินนินทาของผูอื่น (นิทาน)······························ 122ทานไมไดมีชีวิตอยูเ พื่อเสื้อผา อาหาร หรือที่อยูอาศัย ··························· 205อาหารและเครื่องนุงหมไมไดมีไวเพื่อปรนเปรอความสุข ····················· 117สิ่งที่ควรคํานึงถึงในเวลารับประทานอาหาร ········································· 208สิ่งที่ควรคํานึงถึงในเวลานุงหม ····························································· 207สิ่งที่ควรคํานึงถึงในเวลานอน······························································· 208สิ่งที่ควรคํานึงถึงในเวลารอนหรือหนาว··············································· 208สิ่งที่ควรคํานึงถึงในชีวิตประจําวัน························································ 206

บรรทัด
1
1
3
11
6
1
7
6
17
10
10

เศรษฐกิจ
การใชสิ่งของใหถูกวิธี(นิทาน)······························································ 221ไมมีทรัพยสินใดที่จะเปนของตนเองตลอดไป ······································ 221ไมควรสะสมทรัพยสินเพื่อประโยชนของตนผูเดียว····························· 223
ทําอยางไรจึงจะประสบความมั่งคั่ง (นิทาน) ········································· 145

10
1
12
13

ชีวิตครอบครัว
ครอบครัวเปนศูนยรวมจิตใจของสมาชิกทุกคน···································· 218สิ่งที่จะบอนทําลายครอบครัว································································ 213
วิธีที่ลูกจะตอบแทนหนี้บุญคุณอันยิ่งใหญของพอแม ··························· 218สิ่งที่บุตรพึงปฏิบัติตอบิดามารดา ·························································· 214
วิธีปฏิบัติที่เหมะสมระหวางสามีและภรรยา·········································· 215
สามีภรรยาควรมีศรัทธาในสิ่งเดียวกัน (นิทาน)····································· 222

9
7
3
1
1
13

–279–

วิถีทางครองชีวิตของสมณะ
หนาสมณะที่แทจริงไมใชเปนเพียงผูที่นุงจีวรและสวดทอง
พระธรรมเทานั้น ··················································································· 197
สมณะไมใชผูสืบมรดกของวัดและทรัพยสินของวัด ····························· 194
คนโลภ เปนสมณะที่แทจริงไมได ························································· 194
การดําเนินชีวิตที่แทจริงของสมณะ······················································· 196สังคมความหมายของสังคม············································································ 227
สภาพที่แทจริงของสังคมในโลก····························································· 96ชุมชน 3 ประเภท ·················································································· 227
การอยูรวมกันในสังคมที่แทจริง ··························································· 228แสงประทีปที่ขับไลความมืด································································· 226มนุษยสัมพันธ ······················································································· 228สิ่งที่จะชวยทําใหเกิดความสมดุลยในสังคม·········································· 230
ชุมนุมสงฆในอุดมคติ ··········································································· 229
สังคมของพุทธศาสนิกชนในอุดมคติ ···················································· 237
การทําลายระเบียบและกฎเกณฑของสังคมเปน
มูลเหตุแหงความหายนะ (ชาดก)··························································· 140–280–บรรทัด
8
1
5
4

8
13
11
1
5
10
4
4
1
5

หนา
ความริษยาและการทะเลาะเบาะเเวงเปนเหตุแหงความพินาศ (ชาดก)··· 140จงแสดงความคารวะตอผูสูงอายุ (นิทาน)·············································· 134
อาจารยและศิษยควรปฎิบัติตอกันอยางไร············································· 214
วิถีทางแหงมิตรภาพ·············································································· 215
วิธีเลือกมิตร ·························································································· 216
นายและบาวควรปฏิบัติตอกันอยางไร··················································· 215
วิธีปฏิบัติตอนักโทษหรือผูตองหา························································· 224
สิ่งที่ผูสั่งสอนธรรมควรสําเหนียกไว····················································· 199–281–

บรรทัด
5
12
12
8
19
17
5
1

5. อธิบายศัพทสันสกฤต

อธิบายศัพทสันสกฤต (เรียงตามลําดับอักษร)กรรม (karman)ตามความหมายที่แทจริง หมายถึงการกระทํา แตตามความหมายที่เกี่ยวของกับ
เหตุและผล หมายถึง ผลของการกระทํา คือการกระทําหนึ่ง ๆ มักจะสงผลดี ชั่ว ลําบาก
หรือสบายตามมา ผลของการกระทํานั้น เรียกวา กรรม ยกตัวอยางเชน ในชาติกอนเคยทํา
ความดีสะสมไวมากมาย ผลแหงกรรมดีนั้นก็จะตามมาเกื้อหนุนใหประสบแตความสุข
ในชาติ ตอ ๆ ไป อนึ่ง กรรม มี 3 ประเภทคือ กายกรรม วจีกรรม และมโนกรรม

กิเลส (kleśa)คือ เครื่องหรือสิ่งที่ขัดขวางมนุษยไมใหพบหนทางแหงความจริง คือการตรัสรู
เปนเครื่องผูกมัดจิตใจคนเราใหติดอยูในความทุกขทรมาน ความวุนวายไมสงบ มีราก คือตัณหาราคะ โลภะ โทสะ โมหะ ฝงลึกอยู เปนเครื่องรบกวนจิตใจใหขุนมัว เศรา หมองกระวนกระวาย เปนสิ่งกีดขวางหนทางสูการตรัสรู เราจึงตองพยายามกําจัดกิเลสใหหมด
สิ้นดวยการฝกปฏิบัติธรรม

ธรรม (dharma)สัจธรรมที่พระพุทธเจาทรงตรัสรู และเทศนาสั่งสอนสืบมา แบงเปน 3 หมวด คือพระสูตร หมายถึง พระพุทธพจนที่เปนคําสั่งสอนทั้งสิ้นของพระพุทธเจา
พระวินัย หมายถึง ขอบัญญัติหรือสิกขาบทของสงฆ
พระอภิธรรม หมายถึง คําสอนของพระพุทธเจาอันวาดวยอภิปรัชญา และอรรถาธิบาย
ตาง ๆ เกี่ยวกับพระสูตรและพระวินัย
ธรรมทั้ง 3 หมวดนี้รวมเรียกวา พระไตรปฎก

นิพพาน (nirvāṇa)ในภาษาสันสกฤต แปลวา “เปาใหดับ” เปนภาวะที่กเิ ลสธุลีและตัณหาในมนุษย
ทุกคนถูกขจัดใหหมดไป เหมือนการเปาเทียนใหดับ ผูที่เพียรพยายามมาถึงขั้นนี้เรียกวา
เขาสูนิพพาน เมื่อพระพุทธเจาทรงตรัสรู บรรลุอรหัตผลเมื่อพระชนมายุ 35 พรรษาก็อาจ
กลาวไดวาทรงบรรลุสภาวะนิพพานเมือ่ พนขั้นนิพพานแลวจะเรียกวา“พุทธ” และเมื่อ
พระพุทธเจาสวรรคตก็เรียกวา“เสด็จเขาสูปรินิพพาน”ซึ่งเกี่ยวเนื่องกับความคิดที่วาไฟ
กิเลสจะดับมอดลงไดก็ตอเมื่อสังขารสูญสิ้นแลว
–283–

บรรพชา (pravrajana)การสละชีวิตครอบครัวออกบวชเปนบรรพชิต เพื่อปฏิบัติตามหนทางแหงธรรม
เพียงอยางเดียว
ตามประเพณีอินเดียการละทิ้งครัวเรือนเพื่อใชชีวติ ของนักบวชทาง
ศาสนานั้นเปนของธรรมดาพระโคดมสิทธัตถะก็เชนเดียวกัน ทรงสละละทิ้งราชสมบัติ
ทั้งปวงแลวออกผนวชจนไดตรัสรูเปนพระสัมมาสัมพุทธเจา
พระศาสดาของ
พระพุทธศาสนา อนึ่ง การจําแนกขอแตกตางระหวางผูสละเรือน ถือเพศบรรพชิตกับ
ฆราวาสผูครองเรือน ตามธรรมเนียมของคณะพุทธศาสนิกชนนั้น ในญี่ปุนนับวาไม
เครงครัด

บารมี(pāramitā)บารมีหรือคุณธรรมที่ทําใหถึงฝง คือ ขามพนจากฝงเเหงวัฏสังสารไปสูฝงแหง
การตรัสรูเปนพระพุทธเจา มี 6 อยาง คือ ทานบารมี ขันติบารมี วิริยบารมี ฌานบารมี และปญญาบารมี ญี่ปุนมีเทศกาล “HIGAN” ในฤดูใบไมผลิ และใบไมรวง เปนโอกาสให
พุทธศาสนิกชนบําเพ็ญบารมีเหลานี้เพื่อจะไดขามพนหวงมหรรณพไปสูฝงเเหงการตรัสรูคือ ดินแดนสุขาวดีนั่นเอง

ปฏิจจสสมุปบาท (pratītyasamutpāda)คือการที่สิ่งทั้งหลายอาศัยกัน จึงเกิดมี เปนความคิดหลักของพุทธศาสนาทุกสิ่งทุก
อยางมีความสัมพันธกัน ในภาษาญี่ปุนจึงมีสํานวนวา “Okage-Samade” ซึ่งแปลวา “ดวยความชวยเหลือเกื้อกูลของทานจึง....” เปนคําพูดแสดงความขอบคุณ และชักนําใหมีการ
ตอบแทนบุญคุณนอกจากนั้น
คํานี้ยังมีความหมายที่วิวัฒนาการไปอยางลึกซึ้งในแง
ปรัชญา และเปลี่ยนไปใชในความหมายที่เกี่ยวกับมูลการณหรือกําเนิดของวัดวาอาราม
พระพุทธรูป หรือตํานาน เปนตน บางครั้งก็ถูกนําไปใชในความหมายที่เกี่ยวกับโชคลาง
อยางไรก็ตามเราไมควรลืมความหมายตามศัพทดั้งเดิม

ปริณามา (pariṇāma)คือการอุทิศให หมายถึงการกระทําความดี สรางกุศลไวสําหรับตัวเอง เพื่อจะได
เปนบุญหนุนใหไดพบหนทางตรัสรูในภายหนา และหมายถึงการอุทิศสวนกุศลใหผูอื่น
ดวย ปจจุบัน นิยมใชกันในความหมายที่วา ดวยความปรารถนาที่จะลบลางบาปกรรมชั่ว
–284–

ที่ผูตายไดกอไวเมื่อยังมีชีวิตอยูใหหมดไปจะไดมีโอกาสไปเกิดใหมในสุคติ ดังนั้นในพิธี
งานฌาปนกิจศพ จึงมีการสวดเทศนและการทําบุญกรวดน้ําอุทิศสวนกุศลไปใหผูตาย

ปญญา (prajñā)ความหมายทางพุทธศาสนา
หมายถึง
ความรูแจงเห็นจริงที่จะเขาใหถึง
พระนิพพานในที่สุดตางกับคําวา ปญญา ที่ใชในความหมายทั่วไป ผูที่มีปญญารูเเจงเรียก
วา “พุทธ” ผูที่บําเพ็ญเพียรทางปญญาเพื่อตรัสรูเปน “พุทธ” เรียกวา “บําเพ็ญปญญา
บารมี”

พระโพธิสัตว (bodhisattva)
เดิมแปลวาการบําเพ็ญเพียรในขั้นกอนที่จะบรรลุเปนพระพุทธเจา หมายถึงผูที่
แสวงหาหนทางตรัสรูเมื่อนิกายมหายานเกิดขั้นแลว
ไดมีการตีความหมายของคํานี้
ออกไปอยางกวางขวาง เชน มีความหมายถึง พุทธศาสนิกชนผูเลื่อมใส ในนิกายมหายาน
เปนผูที่มุงมั่นปรารถนาที่จะไปสูจุดหมายปลายทาง คือ การตรัสรู และขณะเดียวกันก็
เพียรพยายามชักจูงสั่งสอนผูอื่นใหแสวงหาหนทางตรัสรูดวยเชนเดียวกับตน ผูที่ปฏิบัติ
เชนนี้ เรียกวา พระโพธิสัตว นอกจากนั้นยังหมายถึงผูที่ไดรับพระเมตตาคุณและพระ
ปญญา คุณสวนหนึง่ ของพระพุทธเจา เปนตัวแทนของพระองคไปปรากฏองคในที่ตาง ๆที่มีความเดือดรอนเกิดขึ้น ยกตัวอยางเชน พระอวโลกิเตศวรโพธิสัตว พระมัญชุศรีโพธิสัตวเปนตน

พุทธ (Buddha)แปลตามศัพทสันสกฤตหมายถึง “ผูที่ตรัสรูแลว” หมายถึงพระโคตมพุทธ ซึ่งเปน
พระศาสดาของพุทธศาสนา
ในนิกายมหายานหลังจากที่พระโคตมพุทธในประวัติศาสตรพุทธศาสนาเสด็จ
ปรินิพพานแลวไดมีการใหอรรถาธิบายวามีพระพุทธเจาผูเ ปนนิรันดรอื่น ๆ อยูมากมาย
หลายองค และมีการสรางพระพุทธรูปของพระพุทธเจาทั้งหลายเหลานี้ไวบูชาตามความ
นับถือของเเตละนิกาย เชน พระอมิตาภพุทธ พระไวโรจนพุทธ พระไวสัจยกุรุ
อนึ่ง ภาษาญี่ปุน เรียกผูที่ตายไปแลวทุกคนวา “HOTOKE” เปนแนวความคิดของ
นิกายสุขาวดีที่เชือ่ วา เมื่อตายแลวจะไดไปเกิดใหม เปน “HOTOKE” ในแดนสุขาวดี
–285–

พุทธตา (buddhatā,buddhatva)“เมล็ดพันธุแหงความเปนพุทธ” หมายถึงธรรมชาติ หรือธาตุแหงความเปน
พระพุทธเจาเปนความเชื่อที่มีความสามารถในการตรัสรูนั้นมีปรากฏอยูในทุกสิ่งทุกอยาง
ไมวาจะเปนมนุษยหรือสัตว
ไมจํากัดเพศหรือชนชั้นวรรณะ
ผูที่สามารถคนพบ
ธรรมชาติหรือธาตุแหงพุทธในตน เรียกวา “พุทธ” (HOTOKE)มัชฌิมาปฏิปทา (madhyamā pratipad)
คือ การปฏิบัติเปนกลาง การมองทุกสิ่งดวยความไมลําเอียง มีความคิดเปนกลาง
ไมเอนเอียงไปขางฝายใด ปฏิเสธความมี และไมมี เปนการคิดในเเนวตรรกวิทยา

เมตตา กรุณา (maitrī karuṇā)เปนหลักพื้นฐานของพระพุทธศาสนา เมตตา คือ การทําใหผูอื่นเปนสุข กรุฌา
คือการชวยเหลือใหผูอื่นพนทุกข ผูที่ปฏิบัติตามนี้ไดโดยไมเลือกที่รักมักที่ชัง เรียกวา
“เปนผูตื่นแลว” คือเปน “อรหันต” เชน พระอวโลกิเตศวรโพธิสัตว (กวนอิม) พระกษิติครรภโพธิสัตว (Jisō) พูดงาย ๆ ความเมตตากรุณา ก็คือ ความยินดีเมื่อเห็นผูอื่นเปนสุข
เปนทุกขดวยเมื่อเห็นผูอื่นตกอยูในความทุกข อยากจะชวยเหลือใหพนทุกขนั่นเอง

วิชญาปติมาตรตา (vijñaptimātratā)นิกายมหายาน ถือหลักวา ทุกสิ่งทุกอยางในโลกเกิดขึ้นจาก “ปฏิสนธิจิต” “จิต”เทานั้นเปนของจริงเเทที่มีอยู จิตทั้ง 8 เปนมูลฐานแหงสรรพสิ่งในโลก พฤติภาพของจิตที่
รับรูอารมณที่ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ รับเขามา 6 และจิตที่ 7 และ 8 (อาลยวิญญาณ) เปนมูลฐานของกําเนิดแหงสรรพสิ่งทั้งหลาย

วิมุกติ-วิโมกษ (vimukti, vimokṣa)คือความหลุดพน หมายถึงความหลุดพนจากโลกแหงการเวียนวายตายเกิดเพื่อ
เขาถึงกระแสสูนิพพาน
ผูที่หลุดพนจากบวงวัฏสังสารนี้ไปไดและเขาถึงภาวะแหง
นิพพานแลว เรียกวา “พุทธ” คือ เปนผูที่เปนอิสระ พนแลวจากกิเลสตัณหาที่เปนเครื่อง
รอยติดไวกับภพ
–286–

ศูนยตา (śūnyatā)คือความวางเปลา ความคิดที่วาสิ่งทั้งหลายไมมีตัวตน แตเปนเพียงสิ่งที่อาศัยกัน
และกันเกิดขึ้น ไมมีสิ่งใดที่อยูนิ่งหรือคงที่ ดังนั้นจึงไมควรยึดมั่นในความมีอยูหรือไมมี
อยูปรากฏการณทั้งหลายรวมทั้งมนุษยเปนของสัมพันธกนั คือ อิงอาศัยปรากฏการณ อันอื่นเกิดขึ้น จึงไมควรยึดถือความคงอยูหรือลัทธิใดลัทธิหนึ่งโดยเฉพาะแตอยางเดียว นี่เปนความคิดมูลฐานของคัมภีรพระพุทธศาสนามหายานสายปญญา(ปรัชญา)สงฆ (saṇgha)หมายถึงกลุมชนผูที่ปวารณาตนเพราะมีศรัทธาเลื่อมใสในคําสอนเดียวกัน
โดยทั่วไปหมายถึงผูที่เทศนาสั่งสอนธรรมแกปุถุชนทั่วไป และหมูปุถุชนที่รับฟงคําสอน
นั้นดวยใจศรัทธาอยางไรก็ตามความหมายตามรูปศัพทเดิม หมายถึง ผูทื่สละเรือนออก
บวชถือเพศบรรพชิต ภายหลังเมื่อเกิดนิกายมหายาน คํานี้มีความหมายถึง ผูที่มีศรัทธาใน
พระโพธิสัตว ไมวาจะเปนบรรพชิตหรือฆราวาสก็ตาม รวมกลุมกันเปนคณะ ปจจุบันมี
ความหมายถึงนิกายใดนิกายหนึ่งหรือลัทธิใดลัทธิหนึ่ง

สงสาร (saṃsāra)คือการเวียนวายตายเกิด ติดตอกันเปนวงจร จากชาติกอนมาชาตินี้และตอไปชาติ
หนาเรื่อย ๆ วนเวียนอยูเชนนี้ไมมีที่สนิ้ สุด ตราบใดที่เรายังไมอาจพบหนทางตรัสรู เราก็
จะตองเวียนวายตายเกิดอยูในโลกทั้ง 3 ของนรก เปรต เดียรัจฉาน และในภพทั้ง 6 ซึ่งมี
อสูร มนุษยและเทวดา รวมอยู ผูที่สามารถขามพนวัฏสงสารไปได เรียกวาบรรลุสภาวะ
เปนพระพุทธเจา

เหตุปจจัย (hetu-pratyaya)เหตุ คือ สิ่งหรือเรื่องที่ทําใหเกิดผล ปจจัย คือเครื่องสนับสนุนเหตุ ทุกสิ่งทุกอยาง
ในโลกนี้เกิดมีขึ้นไดเพราะเหตุปจจัย การยอมรับกฎธรรมชาติขอนี้เปนหลักสําคัญในการ
เขาใหถึงพระพุทธศาสนา คํานี้บางครัง้ มีผูนํามาใชในความหมายที่ไมดี ทําใหความหมาย
ของคําเพี้ยนไปจากเดิมจึงควรระมัดระวังในเวลาใชดวย

–287–

อนาตมัน (anātman)คือความไมมีตัวตน เปนหลักความคิดขั้นมูลฐานของพุทธศาสนาหลักหนึ่ง ที่เชื่อวา ทุกสิ่งในโลกไมมีตัวตน ตางกับลัทธิศาสนาตาง ๆ ของอินเดีย ซึ่งเชื่อในหลัก
ความคิดทีเ่ กี่ยวของกันกับ “ตน” หรือ “อาตมัน” วาเปนนิตย เปนนิรันดร ไมแตกสลาย มีแกนสาร ตรงกันขามกับพุทธศาสนาที่ปฏิเสธ “อาตมัน” วามิใชเปนตัวตนที่เปนนิรันดร
แตเปน “อนาตมัน” หรือ “อนัตตา” คือ ไมมีตัวตนเปนแกนสาร เปนของไมเที่ยงแท ไมจีรัง อนึ่ง คําวา “อาตมัน” คือ “ตน” นั้น ในศาสนาอื่นหมายถึง “วิญญาณ” ก็มีอนิจจัง (anitya)คือความไมเที่ยง ไมถาวร ทุกสิ่งในโลกไมอยูคงที่ แตจะมีการเปลี่ยนแปลงอยู
ตลอดเวลา เปนหลักมูลฐานอันหนึ่งของพุทธศาสนาที่แตกตางจากศาสนาอื่น ๆ เชื่อวา
ทุกสิ่งทุกอยางมีการเกิด การเติบโต การเปลี่ยนแปลง ทายสุดก็มีการดับสูญ สิ่งเหลานี้
เปนสาเหตุแหง“ทุกข”การรูจักมองสิ่งที่กอใหเกิดทุกขเหลานี้ดวยใจที่ไมผูกพันยึดมั่น
ดวยการประพฤติปฏิบัตธิ รรมนั้นเปนสิ่งสําคัญ ความคิดเชนนี้เปนหลักของอภิปรัชญา
ชั้นสูง ไมใชการมองแตในแงราย (pessimism) หรือคิดในทางทําลาย (nihilism) แตชี้ให
เห็นวา วงจรของชีวิตนั้นหมุนเวียนแปลี่ยนแปลงไปตลอดเวลาไมหยุดนิ่งอยูกับที่

อวิชชา (avidyā)ความไมรูจริง หรือรูอยางลาง ๆ มัว ๆ เพราะความโงเขลา คํานี้มีการตีความทาง
หลักวิชาการไปตาง ๆ อยางไรก็ตามความหมายตามรากศัพท ก็คือ กิเลสแหงอวิชชา เปนมูลเหตุกอใหเกิดกิเลสอื่นตามมา แมในหลักปฏิจจสมุปบาท ซึ่งมีองคประกอบทั้งหมด
12 หัวขอ ก็ไดยกเอา “อวิชชา” ไวเบื้องตน “อวิชชา” อาจแปลวา ความปรารถนาอยากให
ตัวตนที่หลงวา “มี” นั้น “เปน” หรือ “ไมเปน” ปรารถนาใหตัวตนคงที่ถาวร อยูในรูปที่
ตองการใหมีใหเปนอยางใดอยางหนึ่ง เพราะความตระหนักรูในความจริงของวิถีแหง
ธรรมชาติอยางมัว ๆ ลาง ๆ นั่นเอง

–288–

ประวัติความเปนมาขององคการสงเสริมพระพุทธศาสนา
ประวัติความเปนมาขององคการสงเสริมพระพุทธศาสนา

เมื่อกลาวถึงองคการสงเสริมพระพุทธศาสนา เราก็ไมอาจละเลยที่จะไมกลาวถึง นาย เยฮัน นุมะตะ ซึ่งเปนผูกอตั้ง บริษัท มิตสุโตโย คอรปอเรชั่น
กิจการของบริษัท มิตสุโตโย คอรปอเรชั่นไดเจริญรุงเรืองมานับตั้งแตปพ.ศ.
2477 จนกระทั่งถึงปจจุบัน ทั้งนี้ก็เพราะนาย เยฮัน มุมะตะ มีความเชื่อมั่นวา
ความสําเร็จในกิจการทั้งปวงจะเกิดขึ้นไดเมื่อมีความสมดุลยระหวางสวรรคโลกและ
มนุษย การพัฒนาทางดานเทคโนโลยีจะตองควบคูไปกับการพัฒนาทางดานจิตใจที่
ประกอบดวยปญญา เมตตาและความกลาหาญ โลกจะมีสันติสุขไดก็ตอเมื่อมนุษยมี
จิตใจที่ไดรับการพัฒนาแลวอยางสมบูรณโดยอาศัยความศรัทธาในศาสนาคือ
พระพุทธศาสนานั่นเอง
ดวยความเชื่อมั่นนี้ นาย เยฮัน นุมะตะ จึงไดับริหารกิจการบริษัทของเขาอยู
ควบคู ไปกับการเผยแพรพระพุทธศาสนาในดานดนตรี ภาพเขียนเกี่ยวกับพุทธ
ศาสนาและ พระธรรมคําสอนใหแพรหลายตามแนวการสมัยใหม เรื่อยมาจนกระทั่ง
ปพ.ศ. 2508 ในเดือนธันวาคม เขาก็ไดสละเงินทุนสวนตัวบริจาคเขาสมทบในการ
กอตั้งมูลนิธิ องคการสงเสริมพระพุทธศาสนาขึ้นดังที่ทานเห็นอยูทุกวันนี้เพื่อเปน
กําลังในการสรางสันติสุขแกชาวโลกทั้งปวง
นับแตนั้นมามูลนิธิ องคการสงเสริมพระพุทธศาสนา จึงไดเปนองคการ
เผยแพรพระพุทธศาสนาของสาธารณชน มีจุดมุงหมายที่จะเผยแพรพระธรรมคํา
สอนของ พระพุทธเจาใหกวางไกลออกไปทุกมุมโลกเพื่อใหชาวโลกทั้งปวงไดมี
โอกาสรับแสงสวางแหงปญญาและเมตตาคุณอันมหาศาลของพระพุทธเจา
มูลนิธิองคการสงเสริมพระพุทธศาสนาจะรักษาอุดมการณและปฏิบัติตามจุดมุง
–289–

หมายของผูกอตั้ง
นิรันดร

โดยรับชวงงานเผยแพรพระพุทธศาสนาใหรุงเรืองตอไปชัว่ นิจกิจการงานที่องคการสงเสริมพระพุทธศาสนาดําเนินการอยู ก็คือ การเผยแพร
พระธรรมคําสอนของพระพุทธเจาใหแพรหลายออกไปใหมากที่สุดเทาที่จะมากได
ถาพิจารณาดูประวัติศาสตรอันยาวนานของญี่ปุนเเลว จะเห็นไดวาชาวญี่ปุนมี
ความภาคภูมิใจในวัฒนธรรมตาง ๆ ที่มีรากฐานกําเนิดจากพระพุทธศาสนาอยาง
มากมาย แตกลับไมมีคัมภีรพระพุทธศาสนาที่เปนของตนเองเลย ดวยเหตุผลดังกลาว
นี้เอง ทางองคการจึงไดจัดพิมพคัมภีรเลมนี้ขึ้น
คัมภีรเลมนี้จัดพิมพขึ้นเพื่อใหผูอานทุกทานสามารถเขาถึงพระพุทธเจาได
เสมือนไดพบพระองคอยางแทจริง เพื่อใหเปนโภชนาหารทางจิตใจสําหรับทุกคน
ไมวาจะเก็บไวที่โตะทํางานหรือนําติดตัวไปไหนมาไหน
องคการสงเสริมพระพุทธศาสนาจึงไดพยายามเผยแพรพระคัมภีรเลมนี้ไปสู
ครอบครัวตาง ๆ ใหมากที่สุดที่จะมากได ดวยความหวังวา สักวันหนึ่งมนุษยทุกคน
จะมีโอกาสไดรับแสงสวางแหงพระธรรมของพระพุทธเจาอยางเสมอภาคถวนหนา
กันสาธุคุณ

–290–