Lesbrief Jodenvervolging
SALOMON EN ELISABETH VAN BLANKENSTEIN

Zomaareen echtpaar
uit Heenvliet
Op 5 november 1942 werden Salomon en Elisabeth van Blankenstein, vermoordin een concentratiekamp in Polen. Dat kamp heette Auschwitz. In dat kamp
werden Joodse mensen om het leven gebracht. Salomon was een Joodse man
en Elisabeth een Joodse vrouw. Bij hen in huis woonde Rachel Goudsmit. Ook zij
werd vermoord, want Rachel was ook een Joodse vrouw. >2 | Lesbrief Jodenvervolging

Zomaar een echtpaar uit Heenvliet (2)Op 4 november 1913 kwamen de veehandelaar Salomon en zijn vrouw Elisabeth vanuit
Rotterdam in Heenvliet wonen. Hun huisje
stond aan de Wieldijk, dat is een weg tussen
Heenvliet en waar vroeger Nieuwesluis lag.
In die tijd woonden er nog meer Joodse
gezinnen zoals de gezinnen van Philip van
Dijk en Levie de Beer en de families De
Vries en Van der Hoek.
Aan de Kerkweg stond hun synagoge en
met elkaar hielden ze daar onder leiding van Salomon van Blankenstein hun
synagogediensten.
Salomon en Elisabeth kregen geen kinderen, maar zorgden voor iedereen die hulp
nodig had. Bij hen in huis woonde Rachel
Goudsmit uit Rotterdam. Rachel was een
vrouw die niet voor zichzelf kon zorgen
en daarom deden zij dit. Zondags hadden
ze het ook druk. Dan kwamen Joodse kinderen uit Spijkenisse, Zuidland, Brielle en
Oostvoorne naar hun huisje, daar gaven
Salomon en Elisabeth hun Joodse les.
Ze leerden hun alles over Joodse geschiedenis, feesten en gebruiken. Natuurlijk ook
Hebreeuws lezen, want dat was nodig om tekunnen lezen uit de Tora (de eerste 5 boeken van de Bijbel). >Twee huizen aan de Wieldijk. In het voorste huis woonden Salomon en Elisabeth.
www.nieuwesluis.nl

Een jad (aanwijshandje) wordt gebruikt om bij het lezen in de Tora de letters niet met de vingers aan te raken en te beschadigen.

3 | Lesbrief Jodenvervolging

Zomaar een echtpaar uit Heenvliet (3)Op 13-jarige leeftijd zijn Joodse jongens Bar
Mitswa (zoon van de opdracht). Vanaf die
tijd worden ze in de synagoge als volwassene
gezien en mogen dan tijdens een synagogedienst worden gevraagd om uit de Torarol te komen lezen. Er is dan een plechtig
en feestelijk moment in de synagoge, waar
veel familie komt, die natuurlijk cadeaus
meebrengen.

Op 21 november 1940, twee maanden na
zijn 13e verjaardag, mocht Charles Levie uit
Spijkenisse, tijdens een synagogedienst, een
stukje tekst lezen uit de grote Torarol. Hij
vond dit erg spannend. Zijn ouders waren
erbij en vast en zeker meer familie. Het waseen hele eer voor hem en zijn familie, dat
Opperrabbijn Davids van Rotterdam ooknaar de kleine sjoel van het Oude Lieden
Gesticht in Rotterdam was gekomen. Die
kwam speciaal naar Charles luisteren. Dat
had mevrouw Van Blankenstein zo geregeld omdat ze Charles zo’n aardige jongenvond.<

Boven: Synagoge van het Ouden Lieden
Gesticht in Rotterdam. In deze Sjoel werd
Charles Levie uit Spijkenisse Bar Mitswa.
Misschien zag de synagoge in Heenvliet er ook
zo uit.
Links: Charles en Elly Levie uit Spijkenisse in dezomer van 1942.
Toen ze werden gedeporteerd liep de hond
Max te janken. Een vriend van de familie
nam hem toen mee en heeft goed voor hem
gezorgd.

4 | Lesbrief Jodenvervolging

Van crisis tot oorlog
In de jaren voor de Tweede Wereldoorlog was er zo rond 1930 een economische crisis in Amerika en Europa.
Veel bedrijven moesten sluiten enarmoede was het gevolg. Er was veel
onrust, vooral in Duitsland. Verschillende groepen vochten hun ruzies op
straat uit. Zo kon het niet langer.

Veel Duitsers zagen Adolf Hitler en zijn
Nationaal Socialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP) als redder uit deellende van werkloosheid, armoede
en onrust. De NSDAP werd een grote
partij. In 1933 werd Hitler de premiervan Duitsland. In het begin van zijn
regering bewonderden veel mensen demanier waarop hij de problemen aanpakte. De rust op straat keerde terug.
Grote projecten zorgden ervoor dat
de werkloosheid afnam.
Maar er was ook een keerzijde. De
Duitse nationaal-socialisten of nazi’s
dachten dat er betere en mindere soorten
mensen bestonden. De zogenaamde minderwaardige mensen moesten worden‘vernietigd’. Hieronder vielen de Joden,
maar ook de Roma en Sinti (zigeuners)
homoseksuelen, politiek andersdenkenden
en gehandicapten.
Er kwamen steeds meer wetten die het
leven voor Joodse mensen moeilijker
maakten.
In november 1938 organiseerden de nazi’s
grote rellen tegen de Joden. Overal inDuitsland werden Joodse mensen aangevallen, 267 synagogen (Joodse kerken)

werden in brand gestoken
en 7500 winkels en bedrijven van Joden
werden vernield. Ook hun huizen, scholen,
begraafplaatsen en ziekenhuizen moesten
het ontgelden. Het werd de brandweer verboden om de branden te blussen. Joodse
mensen werden mishandeld, opgepakt envermoord.
De nacht waarin deze brandstichtingen en
mishandelingen plaatsvonden (van 9 op 10
november 1938) noemen we de Kristallnacht, wegens het vele glas van kapotte ruiten, van synagogen, winkels en woonhuizen. Deze nacht was het begin van de grote
Jodenvervolging, die ook wel de Holocaustof de Sjoa genoemd wordt. Veel Joodse
mensen waren bang en probeerden uit
Duitsland te vluchten. Helaas waren niet
veel landen bereid de vluchtelingen toe telaten. Ook Nederland nam maar weinig
vluchtelingen op. Meestal werden ze bij degrens teruggestuurd.
In Hellevoetsluis is korte tijd een Joods
vluchtelingenkamp geweest. Duitse en
Oostenrijkse vluchtelingen werden daarondergebracht in het voormalige Marinehospitaal en in het Tromphuis. Dezegeschiedenis is beschreven in het boekje:‘Joodse vluchtelingen in Hellevoetsluis’
door Adrie Jonker.
Het werd allemaal nog veel erger.

5 | Lesbrief Jodenvervolging

De Jodenvervolging in Heenvliet
Toen de Duitsers op 10 mei 1940 ons
land binnenvielen, woonden er nog
maar één Joodse familie in Heenvliet.
Dit was het echtpaar Salomon en
Elisabeth van Blankenstein met hun
huisgenote Rachel Goudsmit.

Voor alle Joden in Nederland brak een
donkere tijd aan.
Al snel maakten de Duitsers, samen met
de Nederlandse politie en ambtenaren, het
hen moeilijk.
In hun persoonsbewijs werd een grote J
gestempeld, zodat bij een controle meteen
duidelijk was dat zij Joods waren.
Er kwamen meer anti-Joodse maatregelen.
Joodse leraren werden ontslagen en in alle
openbare gebouwen, bibliotheek, bioscoop
etc. verschenen bordjes met ‘Verboden
voor Joden’ en ‘Joden niet gewenscht’.
Na het bombardement van Rotterdam,
waar ook veel synagogen werden verwoest,vroeg de Opperrabbijn Davids aan defamilie Blankenstein en nog meer mensenof zij spullen hadden die konden worden
gebruikt bij een synagogedienst. Elisabeth
heeft toen van alles opgezocht in de synagoge. Gebedskleden en gebedenboeken en
ook een zilveren Jadje, (aanwijshandje) om
de letters in een Torarol aan te wijzen.
De Rabbijn was er erg blij mee.

Dit is het persoonsbewijs van J. Presser, een
bekend schrijver.

Vanaf 3 mei 1942 was het Jodenverplicht deze ster te dragen.

In september 1941 moesten alle Joodse
kinderen van hun school af en naar een
school voor alleen Joodse kinderen.

Op de Uloschool aan de Opzomerlaan inHellevoetsluis zaten een paar Joodse kinderen. Charles Levie uit Spijkenisse. Roosje
Gazan uit Brielle en Ben Wessels uit Oostvoorne. Zij mochten niet op die school blijven en gingen toen naar de Joodse Ulo in
Rotterdam, daar gaven Joodse leraren les.
Ook zij mochten niet meer op een gewone
school les geven.
Joodse dokters mochten alleen nog maar
Joodse mensen behandelen, Joden mochten in parken en plantsoenen alleen nog
maar op speciale banken zitten en later
helemaal niet meer in een park komen.
Ze moesten hun auto’s, fietsen en radio’s
inleveren. Ze mochten ook niet meer met
het openbaar vervoer, niet meer telefoneren. ’s Avonds niet meer hun huis uit en ook
geen niet-Joods bezoek ontvangen. Overdag ook niet bij niet-Joden op bezoek. Nietmeer naar het zwembad of de speeltuin.
Toen kwam in mei 1942 de dag dat iedereen vanaf 6 jaar een gele ster met het woord‘Jood’ op hun kleren moest dragen, zodat
ze altijd goed herkenbaar waren. Ook deBlankensteins en Rachel. De sterren moesten ze kopen voor 4 cent per stuk.
En het werd nog veel erger.

Deze tekst moest bij alle openbare gebouwen. Ook in Heenvliet.

6 | Lesbrief Jodenvervolging

Deportatie

Loods 24 in Rotterdam

Nadat in augustus 1942 Salomon, Miep,
Hanny en Roosje Gazan uit Brielle en
Nan Wessels uit Oostvoorne waren weggehaald, volgden begin oktober de families
Wessels en Van Dijk uit Oostvoorne en
Maan Levie uit Zuidland. 27 oktober werden de Joodse families Cohen, Gazan, Philipse en Katan uit Brielle weggehaald eneen dag later, op 28 oktober 1942, werden
tenslotte ook de Joodse families Levie uit
Spijkenisse, Levie uit Zuidland, Salomon
en Elisabeth van Blankenstein met Rachel
Goudsmit uit Heenvliet en Roosje Frenkel
uit Hellevoetsluis uit hun huis gehaald en
naar het tramstation gebracht. Ze gingen
dezelfde weg als de anderen.
Met het trammetje van de RTM reden ze
eerst naar Loods 24 in Rotterdam.
Sommigen gingen vandaar naar Amsterdam en moesten in de Hollandse Schouwburg afwachten wat er verder over hen
werd beslist. De meeste mensen, waaronder Salomon, Elisabeth en Rachel werden
doorgestuurd naar het kamp Westerbork.

Trein in Westerbork, kunstschilder Geert Schreuder, Onstwedde

Boulevard des Misères, de Hoofdstraat in Westerbork

De Blankensteins zijn maar enkele dagenin Westerbork geweest. Op maandag 2
november kwam een trein het kamp binnenrijden en zij moesten instappen. De
trein met totaal 954 mensen reed naar het
concentratiekamp Auschwitz en kwam
daar op 5 november 1942 aan. Hierin
zaten ook de families Levie uit Spijkenisse,
Katan en Cohen uit Brielle, Roosje Frenkel
uit Hellevoetsluis en een paar leden van defamilie Levie uit Zuidland.
Rachel Goudsmit bleef achter in Westerbork. Zij werd op 5 december overgebracht
naar de Joods-Psychiatrische inrichting‘Het Apeldoornsche Bosch’. Daar was ze
veilig, totdat in de nacht van 21 op 22 januari 1943 de instelling door de nazi’s werd
ontruimd. Patiënten en een deel van het
personeel werden in vrachtwagens weggevoerd. Vanaf station Apeldoorn gingde trein direct naar Auschwitz. Daar werd
Rachel samen met 1069 patiënten en personeelsleden vermoord.

7 | Lesbrief Jodenvervolging

Onderduikers
Er waren ook Joden die konden
onderduiken bij niet-Joodse mensen.
Dat was heel gevaarlijk, want als dit
werd ontdekt, werden de Joden enhun helpers opgepakt. Maar gelukkig
waren er mensen die het wel durfden.

Postzegel
Westerbork uit 1992

In Zwartewaal was Sophia Berendsen-van
Dijk uit Terborg ondergedoken in het gezin
van Jan en Nel van der Hoek. Zij werd ernstig ziek en is in 1944 in een ziekenhuis
overleden.
Ook in Zwartewaal, bij het gezin Piet Brobbel, kwam Saul Cohen (8) uit Amsterdam,
hij kreeg een andere naam en werd Wim
van de Berg genoemd. Zijn zusje Mirjam
Cohen (5) woonde als Marietje Barends inhet gezin Van der Sluis in Spijkenisse. Saulen Mirjam gingen gewoon naar school en
konden ook buiten spelen.
Maurits Berendsen (9), de zoon van
mevrouw Berendsen, is eerst in Rockanje
geweest bij de familie Hoogvliet. Toen het
daar gevaarlijk werd is hij naar Arie en
Japie Bekker in Oostvoorne gebracht. Izaäk
Bezemer (9) uit Amsterdam vond, eveneens in Oostvoorne, een veilig huis bij de

De ingang van concentratiekamp Auschwitz II-Birkenau. Het is nu een museum.

familie Janus van Herk. Bij de familie Braal
kwam Peter Oppenheimer (13). In Rockanje werden door de dames Martje Molewijk en Adrie van Dongen tot januari 1944
ongeveer 23 Joodse kinderen verborgen in‘Pension ’t Meertje’ aan de Molendijk.
Na de bevrijding werden Maurits, Saul en
Mirjam door hun vaders opgehaald.
De ouders van Izaäk Bezemer, die tijdens
de oorlog de schuilnaam Jan Broekhuizen
kreeg, leefden niet meer en daarom bleef
Jan bij de familie Van Herk wonen.
Voor de gedeporteerde Salomon en Elisabeth van Blankenstein en Rachel Goudsmit
uit Heenvliet en voor alle andere Joden op
Voorne-Putten kwam de bevrijding te laat.
Van de 140.000 Joden in Nederland zijn er
107.000 gedeporteerd. 5.000 van hen kwamen uit de concentratiekampen terug.

8 | Lesbrief Jodenvervolging

Na de bevrijding
Deze Lesbrief vertelt ons over de vervolging en moord op 102.000 Joodse
landgenoten. Niet alleen vanuit ons
land werden Joden naar concentratiekampen gebracht. Uit alle landen, diedoor Duitsland waren veroverd, zijn
Joden gedeporteerd en vermoord.
Na de oorlog werd het totaal aantal Joodse
slachtoffers bekend. Het waren er zes
miljoen. Dit is een enorm aantal. Niet te
bevatten. Maar misschien is het beter tebedenken dat het één mens was en dat zes
miljoen keer.
De vernietiging van zoveel mensen betekende veel verdriet in de families en een
groot gemis in de Joodse gemeenschap,maar niet het einde van het Jodendom.
Door onder te duiken hebben ook Joden
het overleefd en sommigen zijn teruggekomen uit de concentratiekampen. Zij hebben hun leeggeroofde synagogen weer in
gebruik genomen.
Hitler en zijn trawanten wilden de Joden
uitroeien, hen laten verdwijnen van dezeaarde. Dit is hen niet gelukt.
In 1948 werd de Staat Israël gesticht enuit alle delen van de wereld zijn Joden
daarheen gegaan en hebben hier een plek
gevonden om te wonen.

9 | Lesbrief Jodenvervolging

De Synagoge in Heenvliet
Synagoge in Heenvliet
De eerste synagoge op Voorne-Putten
stond in Heenvliet. Uit alle plaatsen in deomgeving kwamen de Joden om hier met
elkaar te bidden en uit de Tora te lezen.
Eerst bij iemand thuis en vanaf 1807 tot
1942 in een mooie synagoge die aan de
Kerkweg stond. Daar is geen duidelijke
foto van, maar gelukkig wel deze foto waar
we de zijkant kunnen zien.
In 1949 werd het gebouw afgebroken. Nu
staan er twee huisjes op die plaats. De rechterdeur is altijd bewaard en in het huis isook nog een Mikwe (ritueel bad). Dat iseen bad die in de grond is gemetseld.

In de synagoge van Leiden is ook nog
een kleed (parochet)uit 1859 dat voor dekast hing waarin de Torarollen werden
bewaard. Op de foto staat Leo Levie. Zijn
overgrootvader heeft dit kleed aan de synagoge van Heenvliet gegeven.

Restauratie van desynagoge in Brielle
Aan de Turfkade in Brielle staat een bijzonder gebouw. Het is in 1871 gebouwd
en in gebruik genomen als synagoge, door
de meer dan 100 Joden die toen in Brielle
woonden. Het pandje dat er naast staat
hoort er ook bij. Daar was op de bovenverdieping een Joods schooltje waar kinderen
les kregen uit de Tora en Hebreeuws leerden lezen en schrijven. Beneden was een
badruimte. Na de oorlog was hier geen
Joodse gemeente meer en de synagoge
werd verkocht als pakhuis. Dat bleef het
bijna 60 jaar.

Toen werd de synagoge gerestaureerd ensinds 2005 ziet hij er weer net zo uit als in
1871.

Deze steen was tot 1949 ingemetseld in devoorgevel van de Heenvlietse synagoge enwordt nu bewaard in het Joods HistorischMuseum in Amsterdam. Op de steen staat
dat de eerste steen van de synagoge in 1806is gelegd door Jonas van Emden. Foto: Ir.
F. Keller.

Detail van het parochet, waarop staat
dat het in 1859 is gemaakt voor de synagoge van Heenvliet. De vertaling van deHebreeuwse letters: Joodse gemeente
Heenvliet 1859. Foto uit het boek: Leidse
Parochet door Leo Levie e.a.

Deze deur uit de oude synagoge van Heenvliet, is in 2011 door de eigenaar Ko Smitgeschonken aan de synagoge van Brielle.
(foto: Wil van Balen)

Dit is het Mikwe dat nog steeds in het huis
is. Foto: Ko Smit.

10 | Lesbrief Jodenvervolging

De struikelstenen
Ieder jaar op 27 of 28 oktober worden in de Sjoel in Brielle alle namen
genoemd van de Joden die uit Hellevoetsluis en de andere plaatsen op
Voorne-Putten werden weggevoerd
en niet terug zijn gekomen.
Er worden dan 45 namen genoemd envoor ieder van hen wordt een kaarsje
aangestoken. Er branden dan 45
lichtjes.

Maar we willen ook op een heel speciale
manier aan hen denken. De Duitse kunstenaar Gunter Demnig heeft een steentje
bedacht waarop een naam wordt gezet. Hij
noemde het Stolpersteine, in het Nederlands is dat ‘struikelstenen’. Je struikelt er
niet echt over, ze heten zo omdat je er overstruikelt met je hoofd en met je hart.
Plattegrond van Heenvliet met de straat waar
de steentjes liggen. (Hans Aalbersberg)

Struikelstenen zijn stenen van 10x10 cm.
Zij worden bedekt door een goudkleurig
plaatje met een opschrift. Op de meeste
steentjes staat bijvoorbeeld: Hier woonde,en dan de naam. het geboortejaar en waar
en wanneer hij/zij is vermoord. In Heenvliet staat op het steentje van Salomon:
Op Wieldijk 118 woonde Salomon van
Blankenstein, geboren 1868, vermoord 5
november 1942 in Auschwitz.
Hun huisje aan de Wieldijk is afgebroken, dus daar konden geen stenen worden
gelegd. Op verzoek van de bewoner Ko
Smit liggen ze voor het huis waar eens desynagoge stond. In de straat die in 1954
naar hen is genoemd.
Een mooier plekje kon niemand bedenken.

De stenen liggen al in een groot aantal
steden in Europa. Het zijn er al meer dan
40.000. Elk steentje is eigenlijk een kleinmonument.
Door ze voor het huis van de slachtoffers teplaatsen en er hun naam op te zetten, worden ze heel persoonlijk.
Zo kunnen we zien waar al die mensen
gewoond en geleefd hebben en krijgen ze
weer een eigen plekje.
Voor de Blankensteins en Rachel Goudsmit werden op 25 juli 2011 drie struikelstenen geplaatst. Gedenkstenen voor mensen die door een misdadige regering werd
vervolgd, opgepakt en vermoord.
Een kleine herinnering aan gewone mensen die gewoon hun leven wilde leiden.
Deze struikelstenen kun je vinden voor het
huis aan de Van Blankensteinstraat 2-4.

Salomon van Blankenstein werd 74 jaar
Elisabeth van Blankenstein-den Hartog
werd 65 jaar.
Rachel Marianne Goudsmit werd 61 jaar

11 | Lesbrief Jodenvervolging

Waarom deze stenen?
De bedoeling van herdenken is ook denieuwe generatie te laten nadenken
over wat er is gebeurd, zodat zij helpen dit nooit meer te laten gebeuren.

Jullie zijn die nieuwe generatie.

VRAGEN- 	 De moord op zo veel Joodse mensen was een vreselijk gevolg van racisme en discriminatie. Racisme en discriminatie bestaan nog steeds.
Weet jij daar voorbeelden van?
- Wat vind jij van herdenken? Is dat belangrijk of niet?
Wat of wie zou jij willen herdenken?
- Wat vind je ervan dat we in Nederland op 4 mei de mensen herdenken die in oorlogssituaties zijn omgekomen?
- Wat vind jij ervan als anderen worden uitgescholden of niet mee mogen doen wegens
hun afkomst?
- Wat zouden jullie kunnen doen om dat te voorkomen?
- Wat doe jij als een ander kind gepest wordt?
- Wat helpt dan om het pesten te stoppen?
- Wat zou jij ervan vinden als een groep kinderen op school die er helemaal niets mee temaken heeft, zo maar de schuld krijg van alle dingen die er fout gaan?
Wat zou jij doen?
- Wat kunnen we van het verhaal van Salomon en Elisabeth leren?
- Op veel plaatsen worden stoeptegels met een lieveheersbeestje neergelegd, als positief
signaal tegen pesten en geweld. Zie je een overeenkomst met de struikelstenen?
- Wat kunnen we op school doen tegen racisme en discriminatie?

12 | Lesbrief Jodenvervolging

Woordenlijst
ColofonLesbrief samengesteld door:- Riet de Leeuw van Weenen-van der Hoek
riet@deleeuwvanweenen.nl- Lay-out: Michiel de Leeuw van Weenen
www.mediataal.com - 06-23405218
De opzet en algemene gegevens in dezelesbrief zijn overgenomen uit de Lesbrief
Jodenvervolging: ‘Loekie, zomaar een
jongen in Tiel’.
Zie: www.stolpersteine-tiel.nl.

Woordenlijst
Nazi
Lid van de Nationaal Socialistische Duitse
Arbeiderspartij (NSDAP), de partij vanAdolf Hitler.
Concentratiekamp
Een afgesloten kamp waar mensen gevangen worden gehouden.
Vernietigingskamp
Een concentratiekamp dat speciaal is opgezet om grote groepen mensen in één keer
te vermoorden.
De mensen die er aankwamen werden
direct gedood, op enkele uitzonderingenna, die in leven werden gehouden om
werkzaamheden te verrichten (zoals het
sorteren van kleding en het bedienen vande crematieovens).
Gaskamer
Een ruimte waarin mensen werden vermoord met behulp van giftig gas. De gas-kamers waren ingericht als doucheruimtes,
zodat de slachtoffers zouden denken dat ze
gingen douchen. Om de schijn op te houden, kreeg iedereen een stuk zeep mee ensoms ook een handdoek. De nazi’s hebben in de gaskamers miljoenen mensen
vermoord.
Auschwitz
Auschwitz was één van de vernietigingskampen van de Duitse nazi’s, waar tijdensde Tweede Wereldoorlog veel mensen zijn
vermoord. Het kamp lag aan de spoorweg
Kattowitz-Krakau.
Bekende namen van andere vernietigingskampen zijn Sobibor en Treblinka.
Tora
Joodse kinderen leren bij Joods onderwijs
alles over de Tora, dat zijn de vijf boeken
van Mozes: Genesis tot Deuteronomium.
Maar ook alles wat met het Joodse geloof
en manier van leven te maken heeft en
natuurlijk Hebreeuws lezen en schrijven.

Meer informatie in:-
Een Kille in de Mediene; Joods leveninZuidland.
- Matsewa; Joodse begraafplaatsen op
Voorne-Putten; Geervliet en Zuidland.
Zie: www.deleeuwvanweenen.nl- Informatie over Rachel Goudsmit:
www.apeldoornschebosch.nl
John Kooperberg, Nieuw-Zeeland.
- Deze lesbrief en een verslag van het leggen van de stolpersteine staat op
www.sjoelbrielle.nl
De Stolpersteine in Heenvliet en Zuidland
konden worden gelegd dankzij financiële
steun van DeltaPORT Donatiefonds, deStichting Carpe Diem, PKN kerk
Tweestromenland, PKN kerk Zuidland
Illustraties
Met toestemming overgenomen:- Trein in Westerbork: kunstschilder Geert
Schreuder, Onstwedde.
- IJzeren treinbord Westerbork-Auschwitz
en andere illustraties: westerbork.nl.
- Foto Synagoge Heenvliet etc.: collectie
Riet de Leeuw van Weenen.
- Foto Synagoge Brielle : Egbert Rietveld- Foto’s Stolpersteine leggen: Wil van Balen.