De Nederlandse uitvinding van de telescoop.
Juli 2023
Op 2 oktober 1608 dient brillenmaker Hans Lipperhey uit Middelburg een patent in voor een“een seecker instrument om verre te sien”. Een telescoop met slechts twee lenzen. De
Staten van Zeeland verwijzen Lipperhey naar Den Haag. Een zo belangrijke uitvinding heeft
een nationaal belang. Een instrument om bijvoorbeeld ver weg gelegen schepen op zee teontdekken of andere militaire toepassingen.

De patentaanvraag uit 1608. Opname in 2008.
Een octrooi krijgt Lippershey niet, maar hij wordt wel betaald door de Staten-Generaal.
Lipperhey demonstreert zijn kijker aan de bevelhebber van de Nederlandse strijdkrachten,
prins Maurits van Nassau, in Den Haag. Op dat moment waren er ook onderhandelingen
met de toenmalige Spaanse machthebbers. Er was een Tachtigjarige Oorlog met Spanje. Er
werd onderhandeld met de bezetter en in 1609 werd er een wapenstilstand gesloten, het
latere Twaalfjarig Bestand. Maurits bedacht dat het wel handig zou zijn om ook deSpanjaarden uit te nodigen voor de demonstratie van de telescoop.
De gezant van de Spaanse koning, Markies Ambrogio Spinola. Spinola: ja, nu kunnen uw
soldaten mij van verre zien. Maurits: als u die gele veer steeds op uw hoed laat zitten, danlaat ik mijn soldaten weten, niet op u te schieten.

Hans Braakhuis

Vanwege de vredesonderhandelingen waren er meerdere diplomaten en hoge militairen
aanwezig, waaronder Frederik Hendrik, de latere stadhouder van de Republiek.
Men keek vanaf de Mauritstoren naar de ramen van de Pieterskerk in Leiden en de klok vande Oude Kerk in Delft.
Ook een vertegenwoordiger van de koning van Siam, was als bemiddelaar, aanwezig. Hijmaakte een verslag van de demonstratie van de kijker om verre te zien en beschreef ook
hoe de kijker gemaakt was. Bestaande uit slechts twee lenzen en een papieren koker.
Het verslag werd gepubliceerd in Parijs: “Ambassades du Roy de Siam envoyé àl'Excellence du Prince Maurice, arrivé à la Haye Ie 10 Septemb. 1608, 9-11". Van ditzeldzame pamflet zijn slechts drie exemplaren bewaard gebleven, waarvan een in de
Louwman Collection of Historic Telescopes in Den Haag (Louwman museum) aanwezig is.
Peter Louwman heeft er een herdruk van laten maken.
Prins Maurits was enthousiast van de kijker. Doe me er maar drie, maar dan wel een
instrument met twee kijkers, voor elk oog één. Oftewel, was Maurits op dat moment niet deuitvinder van de binoculaire verrekijker?
In het Siamese verslag is te lezen hoe je eenvoudig zo’n kijker zelf zou kunnen maken.
Twee brilglazen en een koker. Dat is alles. Geen wonder. Eenieder gaat aan de slag en
maakt zelf een telescoop kijker.
De telescoop van Lipperhey noemen we later de Hollandse kijker. Een Hollandse kijker iseen kijker waarvan de voorste lens (het objectief) bol is en de achterste lens (het oculair)hol. Deze wordt dankzij het Siamese pamflet overal na gemaakt.
Met toestemming van de Staten-Generaal krijgt de Franse koning Henry IV enkele
exemplaren en via een Franse kennis wordt Galileo Galilei geattendeerd op het bestaanervan. In 1609 bouwt laatstgenoemde zijn eigen telescoop. Daarmee ontdekt hij de viermanen van Jupiter, de fasen van Venus en de bergen en kraters op de maan. De
waarnemingen vormen voor Galilei een bevestiging van het Copernicaanse wereldbeeld dat
de planeten om de zon draaien. De Galileo Galilei, was een verbeterde versie van deHollandse kijker. De opzienbarende astronomische ontdekkingen werde in 1610
gepubliceerd in zijn Sidereus nuncius.
Er komen meerdere verbeteringen van de telescoop. De Hollandse kijker had een negatief(divergerend) oculair, waardoor de beeldhoek beperkt was. Je kijkt door een klein tunneltje.
Johannes Kepler ontwikkelde een variant met een positief (convergerend) oculair. De
beeldhoek was daardoor groter, maar het uiteindelijke beeld stond ondersteboven. Later
voegde men zogenoemde omkeerprisma’s toe om het beeld weer rechtop te zetten. Een
bouwpakket voor een Kepler telescoop is op het internet te koop voor rond de 6 tot 7 euro.
Ook wil ik graag Christiaan Huygens noemen die met zijn telescoop op 25 maart 1655, demanen van Saturnus ontdekte. Huygens werd door René Descartres wel eens geholpen met
het slijpen van de lenzen.
De kijker van Galilei was nog bescheide . Een lengte van 1.20 meter en een lensopeningvan 3 centimeter. De Huygens kijker had een doorsnede van 6 centimeter en een lengte vanbijna vier meter. Bovendien maakte Huygens een ander oculair waardoor er een grotergezichtsveld kwam en je minder door een tunneltje keek.

Hans Braakhuis

In 2008 was er in Middelburg een conferentie over het vierhonderd jarige bestaan van detelescoop.
Andere patenten.
Hans Lipperhey heeft dan wel de eerste patentaanvraag gedaan voor een telescoop. Maarer is meer: Ook in oktober 1608 onderhandelt de Raad van Zeeland met een anderepersoon, Sacharias Jansen, net als Lipperhey brillenmaker en bijna buurman van Lipperheyin Middelburg. En op 15 oktober 1608 vraagt Jacob Adriaenszoon (Metius) uit Alkmaar,eveneens een patent aan voor een telescoop. Vanwege al die patentaanvragen wordt ergeen patent toegekend.
En geheel nieuw is de telescoop waarschijnlijk niet. Aan het hof van Bagdad schrijft rond
984 de wiskundige Ibn Sahl een verhandeling, waarin hij als eerste de ideale vorm van een
lens berekent. Een halve eeuw later schrijft Ibn al Haytham een Book of Optics, waarin hij degrondslagen van de optica beschrijft.
In de Griekse en Romeinse oudheid waren er brandglazen in de vorm van holle spiegels
bekend: Archimedes zou er zelfs de Romeinse vloot mee in brand hebben gestoken.
Rond de 11de en 12 eeuw hebben de Vikingen al Visby lenzen.
Vanaf de dertiende eeuw werden in Europa (Duitse monniken) glazen schijven tot convexe(bolle) lenzen geslepen, om te dienen als leesbril of bril tegen verziendheid. Lees-stenen vankristal. Concave lenzen, tegen bijziendheid, zouden pas van het midden van de vijftiende
eeuw verschijnen. Het zou nog weer 100 jaar duren voordat in Europa bij brillenmakers
zowel concave als convexe lenzen verkrijgbaar waren.
Daar komt nog bij dat de glaskwaliteit slecht was. Niet echt doorzichtig en veelal lichtgroen
van kleur. De kwaliteit van het glas werd in de zestiende eeuw steeds verder verbeterd,alsook de techniek van het slijpen van lenzen.

Hans Braakhuis

De techniek van goed glas was rond 1600 bekend in Engeland en Italië.
Waarom Middelburg?

“Tegen dezen muur stond het huis van Zacharias Janse. Uitvinder der verrekijkers in denjare MDXC” In de tijd dat deze steen ingemetseld werd, dacht men nog dat Janse deuitvinder was van de telescoop.
Lipperhey woonde in Middelburg in een
huis tegen de abdijkerk aangebouwd,
in de Kapoenstraat, een straat die
verdween na het bombardement vanMiddelburg in 1940. Sacharias Jansen
woonde daar ook, twee deuren verder.
Jansen wordt ook geschreven als
Janse of Janssen.
De Kapoenstraat is tegenwoordig
verdwenen. Rondom de Lange Jan
waren meerdere straten. DeKapoenstraat, de Wal en de Oude en
Nieuwe Kerkstraat.
In 1585 is Antwerpen is gevallen,
oftewel herovert door de Spanjaarden.
En vluchten personen met geld of
kwaliteiten naar de vrije Nederlanden.
In Antwerpen zaten zeker goede
glasblazers en brillenmakers. Als dekennis van optisch glas in Middelburg
niet aanwezig was, met de komst vanvele Antwerpenaren, zeker wel.
Een mogelijke verklaring van deMiddelburgse uitvinding.

De Lange Jan met links op de voorgrond de
Kapoenstraat. BronHans Braakhuis

Het lijkt me voor de hand te liggen dat
iemand, wetende van brillenglazen,eens afreist naar de rijke Nederlanden om een kunstje te verkopen. Op dat moment was er
in Nederland de Gouden Eeuw, daar viel geld te verdienen. In die tijd was Middelburg een
belangrijke havenstad. En komende uit Engeland of Italië, was Middelburg veelal de plaats
van aankomst. In de haven bij de Dam in Middelburg, loop je via de Korte Delft en de Wal
naar het centrum, langs de Groenmarkt. Op nog geen 250 meter afstand kom je langs dewinkel van Lipperhey in de Kapoenstraat.
Als er iemand was die zijn kunstje verkocht, dan kan dat mede verklaren waarom deuitvinding van Lipperhey door velen betwist wordt. Of het Zacharias Jansen was,waarschijnlijk niet. Jansen was bekend in Middelburg, valse munten, e.d. Jansen zou
volgens zijn zoon ook de microscoop hebben uitgevonden!
Er is nog een verhaal over de uitvinding van de telescoop. Een dochter van Lipperhey zat op
de stoep te spelen met wat brillenglazen. En toen zag ze dat in een bepaalde combinatie
van twee lenzen er een kijker was, met helaas wel een onderste-boven beeld. Een mooiverhaal.
In de eerste eeuw werd er al een
waterglas beschreven. Met een
druppel water op een steen
konden letters worden
uitvergroot.
Vergroten met water, doe het
zelf.
Zelf je telescoop maken.
Zelf je telescoop maken 2.
Zelf je telescoop maken 3.
Voorin een grote bolle lens(positieve lens) (glas van eenleesbril) als objectief en achterin
een kleine holle lens (negatievelens) (Barlow lens) als oculair.
Scherpstellen door twee kokers
in elkaar te laten schuiven.

Hans Braakhuis

Figure 6 Een tekening van een telescoop uit 1609 van Giambattista della Porta

Hans Braakhuis

Er waren ten tijde van de Middelburgse conferentie meer bijeenkomsten. In Middelburg in devoormalige abdij, de bibliotheek, de oude raadzaal en de Roosevelt universiteit.
In het Haarlemse Teijlersmuseum was er aandacht voor. Het Leidse Boerhavemuseum. En
een bijeenkomst in de Space Expo in Noordwijk.

Een van de initiatiefnemers van al deze herdenkingen was Peter Abrahams (1955 - 2018) uitde USA. Hij staat hier voor het affiche in het Teylersmuseum. Helaas, op een zondag om dit
affiche vragen aan een beveiliger, lukt niet. Zonder Peter Abrahams waren al diebijeenkomsten er niet geweest. Peter mocht het doen met deze foto.
Anderen die ik nog wil noemen: Peter Louwman, met zijn Sterrenkamer in het Louwman
museum in Den Haag. De collectie van Peter Louwman is elke eerste vrijdag van de maand
te bezichtigen in het Louwman Museum in Wassenaar.

Hans Braakhuis

Bronnen:Zeeuws Museum
Peter Louwman & Huib Zuidervaart; A Certain Instrument For Seeing Far; Wassenaar 2013;
ISBN: 978-90-79817-00-9.
KNAW Zuidervaart
Albert van Helden, The invention of the telescope. 1977
Andere niet gebruikte bronnen
Astronomie
Zeeuws museum
Sterrenkijker
Volkssterrenwacht Philippus Lansbergen

Bron: https://corvinus.nl/2021/09/04/een-monument-voor-hans-lipperhey/

Hans Braakhuis