बुद्ध

1अध्याय प्रथम
शाक्यमुनी बुद्ध
Iबुद्धाचे जीवन१.
शमय वं शमतील क्षफत्रय फहर्मलयमच्यम दफक्षणेकडील पमयथ्यमशी रोफहणी नदीकमठी
रमहत होते . त्यमं च्यमं गौतर् कुलमचम रमजम शु द्धोदनमने कफपल वस्तु येथे त्यमं ची रमजधमनी
स्थमपन केली आफण तेथे एक भव्य र्हमल फनर्मा ण केलम. रमजम प्रजम-प्रेर्ी आफण बुखद्धर्मन
होतम.
रमणीचे नमव र्हमर्मयम होते. ती र्ुलगी, रमजमच्यम र्मर्मची होती, जो रमजम दे खीलशेजमरी त्यमच शमय कुलमची शमखम असले ल् यम कोलीय वं शमचम होतम.

वीस वर्मा पयां त त्यमं नम र्ूलबमळ नव्हते . पण एक रमत्री रमणी र्हमर्मयमलम एक फवफचत्र
स्वप्न पडले, ज्यमत एक पमं ढरम हत्ती फतच्यम गभमा शयमत छमतीच्यम उजव्यम बमजूतुन फशरलमआफण ती गरोदर रमफहली. रमजम आफण लोक आशेने शमही र्ुलमच्यम जन्मफवर्यी र्ोठे उत्सुक
होते . त्यमं च्यम प्रथेनुसमर रमणी र्ुलमच्यम जन्ममसमठी फतच्यम आईवफडलमं च्यम घरी दे वदहमस
जमण्यमस फनघमली. वसन्त ऋतुचे र्ोहक व सुंदर वमतमवरण होते . रमणीने र्मगमा वर लुंफबनी
वनमर्ध्ये फवश्रमं ती केली.

चमरही बमजूने अशोक वृ क्ष िुलमरून आले होते . आनंफदत होऊन रमणीने िमं दीपकडण्यमसमठी जसम उजवम हमत वरती केलम तेव्हमं च रमणी प्रसव झमली. आफण रमजपुत्रमचम
जन्म झमलम. स्वगा आफण पृथ्वीवरील सवमां नी रमणी आफण नवजमत रमजपुत्रमचम
अन्तः करणमपमसून गौरव करून आनंद व्यक्त केलम. हम संस्मरणीय फदवस वै शमखपौफणार्ेचम होतम.

2रमजमचम आनंद सीर्मपमर होतम आफण त्यमने त्यमचे नमव फसद्धमथा ठे वले, ज्यमचम र्ूलअथा होतो “प्रत्येक इच्छम पूणा होणे”.
२.
रमजमच्यम रमजवमड्यमत र्मत्र आनंद झमलम परन्तु लवकरच ते वमतमरमवरण दु :खमर्ध्ये
बदलले , कमहीच फदवसमनं तर सुंदर रमणी र्हमर्मयम अचमनक र्रण पमवली. फतची धमकटी
बहीण, र्हमप्रजमपती फहने र्ुलमची पमलक आई बनून त्यमचे र्र्तेने व कमळजीपू वाक सं गोपनकेलेत.
अफसत नमवमचम एक सं न्यमसी िमर दू र डोंगरमं र्ध्ये रमहमत होते . जेव्हम त्यमनम
कफपलवस्तु र्हमलमवर एक तेजपुंज फदसून आलम तेंव्हम तो एक चमं गलम शकून सर्जुन तेरमजवमड्यमर्ध्ये बमलकमचे दशान घेण्यमस आले . रमजकुर्मरमलम बघून त्यमं नी भफवष्यवमणी
केली : “हम रमजकुर्मर, जर रमजवमड्यमत रमफहलम तर, तो र्ोठम एक र्हमन चक्रवती रमजमहोईल आफण संपूणा जगमलम वश करे ल. परं तु जर तो धमफर्ाक जीवन जगण्यमसमठी गृहस्थी
जीवन सोडून गे लम, तर जगमचमरक्षणकतमा बु द्ध होईल.”ही भफवष्यवमणी ऐकून प्रथर् रमजम प्रसन्न झमलम, परन्तु नंतर फचंफतत रमहू लमगलम की,जर पुत्र गृहत्यमग करून समधू झमलम तर कमय होणमर?

3वयमच्यम समतव्यम वर्ी रमजकुर्मरमने आपल्यम फशक्षणमची सुरुवमत केली. नीफतशमस्त्रआफण युद्धकलम फशकू लमगले, परं तु त्यमचे फवचमर अफधक नैसफगाकररत्यम इतर गोष्ींकडे
वेधले जमत होते. वसंत-ऋतुच्यम एके फदवशी तो वफडलमं सह रमजवमड्यमच्यम बमहे र फनघमलम.
दोघे फर्ळू न पहमत होते की, एक शेतकरी नमं गरत असतमं नम एक लहमन फकडम बमहे र ये तोआफण एक पक्षी खमली ये ऊन त्यम लहमन जंतूलम पकडून खमतो. हे पमहून तो एकम वृक्षमच्यम
छमये त बसलम. आफण त्यमबिल फवचमर करतमं नी, स्वतः च स्वत:शी र्ंथन करू लमगलम.
“कमश! सवा फजवंत प्रमणी एकर्ेकमं नमर्मरतमतकमय? ”''अरे रे ! सवाच सजीव प्रमणी एकर्ेकमं चम जीव घेतमत कमय?''ज्यमने त्यमं च्यम जन्ममनंतर लवकरच आपल् यम आईलम गर्मवले त्यम रमजकुर्मरमने
जेव्हम अशमप्रकमरचम सजीव जगमचम )जगत) फनयर् अथमा त लहमन जीवमं च्यम अशमप्रकमरच्यम
शोकमं फतकेचम त्यमच्यम र्नमवर खोलवर पररणमर् झमलम. ज्यमने त्यमच्यम जन्ममनं तर लवकरच
आपल् यम र्मतेलम गर्मवले त्यम रमजकुर्मरमने जेव्हम 'र्ोठ्यमने लहमन्यमची हत्यम करमवी' फहसजीव जगमची शोकमं फतकम पफहली तेव्हमं त्यमचे र्न फवदीणा झमले . कोवळ्म झमडमवर
झमले ल् यम घमवमचम व्रण झमडमच्यम वमढीबरोबर वमढत जमतो त्यमप्रर्मणे र्मनवी दु खः त्यमच्यम
र्नमत अफधकमफधक खोलवर प्रभमफवत होत गेले.
ही पररखस्थफत बघून आफण ऋफर्ची भफवष्यवमणीचे स्मरण येतमच रमजम शु द्धोदन
अफधक कमळजीत पडले , आफण त्यमं नी रमजकुर्मरलम आनंफदत करण्यमसमठी प्रत्येक संभमव्य
र्मगमा ने प्रयत्न प्रमरम्भ केलम. रमजकुर्मर तेव्हम एकोणफवस वर्मा चे होते , तेव्हम रमजमने त्यमं चे लग्नरमजकन्यम यशोधरे सोबत करून फदले . ती फदवंगत रमणी र्हमर्मयमचम भमऊ, दे वदे हचम रमजम,सुप्रबुद्धची कन्यम होती.
पुत्रमची फह अवस्थम बघू न आफण ऋर्ीच्यम भफवष्यवमणीचे स्मरण होऊन रमजमशुद्धोदन यमस अफधकच फचंतम वमटू लमगली.

4३.

अशमप्रकमरे दहम वर्मां पयान्त रमजकुर्मर, वसंत, शरद, आफण वर्मा ऋतूसमठी

वेगवेगळ्म र्हमलमर्ध्ये संगीत, नृत्य आफण आनंदमर्ध्ये रमहू लमगलम; परं तु अधून-र्धून
जेव्हमं तो र्मनवी-जीवनमचम खरम अथा सर्जण्यमचम प्रयमस करीतअसे तेव्हमं तो अफधक दु :खीहोत असे.
“हे रमजवमड्यमचे वै भव, हे फनरोगी शरीर, हे लोकमं नम आनंफदत करणमरे तमरुण्य
र्मझ्यमकररतम यमचम अथा कमय आहे ?” त्यमने फवचमर केलम. “एखमद्यम फदवशी आपण आजमरी
होऊ, आपण म्हमतमरे होऊ; र्ृत्यू पमसून तर सुटकम नमहीच. तमरुण्यमचम गवा, आरोग्यमचम
अफभर्मन, अखस्तत्वमचम अफभर्मन – सुज्ञलोकमं नी ह्यमचम त्यमग केलम पमफहजे .
“अखस्तत्वमसमठी सं घर्ा करणमरम र्नुष्य नैसफगा कररत्यम र्ूल्यवमन वस्तूंचम शोध घे त
असतो. शोधमचे दोन र्मगा आहे त: योग्य र्मगा आफण अयोग्य र्मगा . जर तो अयोग्य र्मगमा नेपमहतो तेव्हमं कळते की आजमरपण, म्हमतमरपण आफण र्ृत्यू हे तर अटळ आहे त, पण तोउलट शोधतो.”“जर त्यमने योग्य र्मगमा ने पमफहले आफण त्यमने सत्य ओळखले तर आजमरपण,वृद्धमवस्थम आफण र्ृत्यूचे यथमथा स्वरूप सर्जून तो परर् सत्यमचम शोध करणमर, ज्यमर्ुळेसवा र्मनवी दु :खमचम नमश होईल. आतम र्मत्र र्ी समं समररक सु खमत असल्यमने अयोग्य
र्मगमा च्यम शोधमत ग्रस्त आहे ."४.
अशमप्रकमरे रमजकुर्मरमच्यम र्नमत हम आध्यमखिक सं घर्ा ,वयमच्यम २९ व्यम वर्ी त्यमचम
एकुलतम एक र्ुलगम रमहुल येई पयांत चमलू च रमफहलम. पुत्र

5जन्ममनंतर रमजकुर्मरमच्यम संघर्मा चम अंफतर् फनणा य गृहत्यमग करण्यमच्यम संकल्पमर्ंध्ये
रूपमं तररत झमलम. एकम रमत्री आपलम समरथी छन्दक यमस सोबत घऊन त्यमचम आवडतम
फहर्-धवल घोडम कन्थकमवर बसून रमजकुर्मर समं समररक सुखमचम पररत्यमग करुनं आपल्यम
रमजर्हलमतुन बमहे र पडलम .

गृहत्यमग केल्यमनंतर सु द्धम त्यमं चे र्नोर्ंथन कमही शमन्त झमले नमही. र्ग पुन्हम:त्यमच्यम र्मगे पडलम अफण र्ोफहत करूलमगलम: “तू रमजर्हमलमत परत जम. वेळेची प्रतीक्षम
कर. सवा जग लवकरच तुझ्यम पमयमशी येणमर”. रमजकुर्मरमने र्मरमलम म्हटले, “र्ी संपूणा
जगमची अपे क्षम करीत नहीं.” अशमप्रकमरे रमजकुर्मरने र्मरमलम पळवून लमवले . त्यमने
आपल् यम डोयमचे र्ुंडन केले आफण हमतमत एक फभक्षमपमत्र घे ऊन दफक्षण फदशेने फनघमलम.

सवाप्रथर् रमजकुर्मरमने भृ गु ऋर्ीच्यम आश्रर्म र्ध्ये जमऊन तपस्यम केली.त्यमने तेआलमर कमलमर् आफण उद्रक रमर्पु त्र यमं च्यमकडे जमऊन ध्यमन, सर्मधी व र्ोक्ष-पप्रमप्तीच्यम
र्मगमा चे आिज्ञमन प्रमप्त केले; पण कमही कमळमनं तर त्यमं चम अभ्यमस केल्यमने त्यमची खमत्री
झमली की ते त्यमलम आिज्ञमनमकडे नेणमर नमही. शे वटी तो र्गध प्रदे शमत गे लम. तेथे गयमनगरीच्यम जवळ फनरं जनम नदीच्यम कमठी उरुवेलम उपवनम र्ध्ये त्यमने कठोर तपश्चयेस
सुरवमत केली.

6५.
त्यमची ती कठोर तपस्यम समधनम अफवश्वसनीय होती. जसे गौतर्मने नंतर स्वत:म्हटले : “भू त, वतार्मन, व भफवष्यमर्ध्ये कोणत्यमही तपसव्यमने ने इतकी कठोर तपस्यम केलीनसेल, व न ही त्यमनंतर कोणी करू शकणमर!” अशी कठीन तपस्यम होती त्यमची.

तरी पण ह्यम तपस्येने रमजकुर्मरमलम ती वस्तू प्रमप्त होऊ शकली नही, जी तो शोधतहोतम. तेव्हम त्यमने सहम वर्मा च्यम तपमचम पररत्यमग केलम. आफण फनरं जनम नदी र्ध्ये स्नमन करुन,शरीरमलम फनर्ाल केले आफण सुजमतम नमवमच्यम कन्येकडून खीर ग्रहण करुन स्वमथ-लमभप्रमप्त केलम. हे बघून जे पमं च तपस्वी गौतर् सोबत त्यमच वनमर्ध्ये तपस्यम करत होते , तेरमजकुर्मरमलम तप-भ्रष् झमलम हे र्मनून, त्यमं चम सहवमस सोडून दु सरी कडे फनघून गेले.

अशमप्रकमरे रमजकुर्मर एकटमच रमफहलम होतम. तो अजूनही अशक्त होतम,परं तुआपलम जीव गर्मवण्यमच्यम धोयमने त्यमने आणखी ध्यमन समधने करीतम अंफतर् प्रयमस केलम,स्वत:शी बोललम, “र्मझे रक्त सुकून गेले तरी, र्मं स सुकले तरी, हमडे पडतील तरी, र्ीसम्यक बोफध-ज्ञमन प्रमप्त केल्यमफशवमय हे स्थमन सोडणमर नमही. हमच रमजकुर्मरमचम दृढ़संकल्प होतम.

रमजकुर्मरमचम हम एक तीव्र आफण अतुलनीय संघर्ा होतम. तो हतमश आफण गोंधळमने
भरलेलम होतम. नकमरमिक फवचमरमं च्यम गडद समवल्यम त्यमच्यम र्नमलम वे ढून टमकत होत्यम.
आफण अकुशल फवचमरमं च्यम कुरूप फकळसवमण्यम आकृत्यम त्यमलम फभववू पमहत होत्यम जणूर्मर सेनेचे प्रबल आक्रर्ण होते.

जे रमजकुर्मरमच्यम र्नमच्यम फवफभन्न भमगमतून त्यमचम पमठलमग कररत होते . अत्यंत
दक्षतेने आफण संयर्मने त्यमने र्मरमचे प्रत्येक आक्रर्ण पमरखून घेऊन त्यमं चम पूणातः फबर्ोड
केलम.

7

सत्यमथमा ने हम रक्त पमतळ करणमरम, र्मं स कळू न पडणमरम आफण हमडमं चम चुरम करूनटमकणमरम असम कठोर संघर्ा होतम. हे खरोखर, रक्तमलमसु खफवनमरम, र्मसमलम क्षत-फवक्षत
करणमरम, हड्डीलम कण-कण करणमरम एक कठोर सं घर्ा होतम.

परं तु, पू वा फक्षफतजमवर सकमळचम तमरम उडोयर्मन झमलम आफण त्यमचम सं घर्मा चमहीपूणाफवरमर् झमलम. हे युद्ध सुद्धम सर्मप्त झमले होते आफण जेव्हम रमजकुर्मरमने आकमशमत
सकमळचम प्रभमत-तमरम पू वेस र्मन उचलून बफघतले फदसलम तसेच तेव्हमं त्यमं चे ह्रदय स्पष्आफण तेजस्वीर्य झमले . त्यमं नी सम्बोफधची प्रमखप्त झमली होती, तो फदवस आठ फडसेम्बर होतमआफण रमजकुर्मर र्धून बु द्ध झमले तेव्हमं त्यमं चे वय ३५ वर्मा चे होते.

६.
ह्यमनंतर रमजकुर्मर वे गवेगळ्म प्रकमरच्यम नमवमने ओळखले जमऊ लमगले . जसे, बुद्ध,अनुत्तरसम्यकसम्बु द्ध, तथमगत, शमयमर्ुनी अथमा त शमयमचे र्ुनी, इत्यमदी नमवमने लोकत्यमं नम संबोफधत करू लमगले .

बुद्ध सवाप्रथर् सहम वर्ेपयांत ज्यम पमच तपस्वींनी त्यमं च्यम सोबत तपस्यम केली होती त्यम पञ्चवगीय फभक्षुंनमउपदे श दे ण्यमसमठी वमरमणसी नगरीच्यम र्ृगदमव येथे गेले. प्रथर्तः त्यमं नीबुद्धमलम नमकमरण्यमचम प्रयत्न केलम, परं तु त्यमं चम उपदे श ग्रहण करून त्यमं नी त्यमं च्यमवर
फवश्वमस केलम आफण बुद्धमचे सवाप्रथर् अनुयमयी झमले . त्यमनंतर भगवमन बुद्धमने रमजग्रुहमलमभेट फदली. तेथे त्यमं नी रमजम फबखम्बसमर यमं नम उपदे श फदलम. जो नेहर्ी त्यमचम फर्त्र होतम. नंतररमजगृहमलम धर्ोपदे शम करीतम र्ु ख्य-स्थमन बनवु न ते र्हमकमरुफनक हृदय ने दमम्ममच्यम
प्रचमरमसमठी जमऊ लमगले .

तहमनले ल् यमं नम जसे पमण्यमची इच्छम असते , भु केले ल् यम जसे अन्नमसमठी लमलसम होतअसते ,

8आतम रमजकुर्मरमचे र्न दे खील फदवसमच्यम प्रकमशमप्रर्मणे स्वच्छ आफण तेजोर्य झमले होते .
अखेर त्यमलम समम्बोधीचम र्मगा गवसलम होतम. रमजकुर्मरमस संबोधी प्रमप्त झमली होती. तोफदवसही पौफणार्ेचम होतम. रमजकुर्मर फसद्धमथा जेव्हम बुद्ध झमलम तेव्हम त्यमचे वय पस्तीस
वर्मा चे होते .
त्यमप्रकमरे लोग तथमगत बुद्धमलम प्रफतसमद दे ऊ लमगले. समररपुत्र व् र्ौदगल् यमयन समरखे दोनर्हमन फशष्य आफण त्यमं चे सुर्मरे दोन हजमर अनुयमयी बुद्धमलम शरण आलेत .
पुत्रमच्यम गृहत्यमगमच्यम फनणायमर्ुळे अंतः करणमने दु :खी फपतम शु द्धोदन प्रथर्त:बुद्धमस टमळू लमगले परन्तु नंतर ते फवश्वमसू फशष्य बनले. सोबतच त्यमं ची र्मवशी र्हमप्रजमपतीआफण रमजकुर्मरी यशोधरम, त्यमं ची पत्नी सु द्धम अनुयमयी बनले, आफण अन्य शमय-कुळचेसवा लोक त्यमं नम शरण गे ले आफण त्यमं चे अनुयमयी झमले. अफतररक्त अनेक नर-नमरी त्यमं चेएकफनष्ठ, फवश्वमसू अनुयमयी, उपमसक, व फशष्य बनले.

७.
अशमप्रकमरे धम्ममचम प्रचमर करत तथमगत बुद्ध ४५ वर्े भ्रर्ण करीत रफहले . ऐंशीवर्मा च्यम वयमत रमजगृह ते श्रमवस्ती जमतमनम वै शमली येथे ते आजमरी पडले . तेव्हम बुद्धमने
भफवष्यवमणी केली: “तीन र्फहन्यमं नंतर तथमगत फनवमा णमत प्रवेश करे ल.” त्यमनं तर ते पमवमलम
गेले. फतथे चुन्द लोहमरम कडून सर्फपात भोजन ग्रहण केल्यमनंतर ते गं भीर आजमरी झमले.
अखेरीस, खूप वे दनम आफण अशक्तपणम असूनही, ते कुसीनगरच्यम सीर्ेवर असलेल्यम
जंगलमत पोहोचले.

भगवमन बु द्ध दोन र्ोठ्यम समल वृ क्षम खमली आरमर्मने फवश्रमं तीसमठी पडले .
र्हमकमरुफणक बुद्ध त्यमं च्यम फशष्यमं नम शे वटच्यम क्षणमपयांत उपदे श करत रमफहले. अशमप्रकमरे
जगमतील सवमा त र्हमनतर् धर्ाशमस्तम आपले जीवन-कमया पूणा केल्यमनंतर
र्हमपररफनवमा णलम प्रमप्त झमले.

9८.
बुद्धमं चम फप्रय फशष्य आनं दमच्यम र्मगादशानमखमली आफण त्यमच्यम फर्त्रमं सह बु द्धमच्यम
शरीरमचम फवफधवत अंत्यसंस्कमर कुसीनगर ये थे केलम गेलम.
त्यमवेळी, समत शेजमरी रमज्यकते तसेच रमजम अजमतशत्रु हे , बुद्धमच्यम अस्थी फवभमगू नद्यमवे त अशी र्मगणी केली. पण कुफसनगरमच्यम लोकमं नी प्रथर् नकमर फदलम आफण ह्यम वमदमचम
र्ध्यस्थी अंत युद्धमर्ध्ये होण्यमची पररखस्थती फनर्मा ण झमली. परन्तु , एकम द्रोण नमवमच्यम
शहमण्यम र्मणसमने र्ध्यस्थी करून बु द्धमच्यम अवशेर्मलम आठ भमगम र्ध्ये आठ र्हमनदे शमं करीतम फवभमफजत केले. रक्षम असले ली र्मतीची भमं डी फशल्लक सन्ममन करण्यमसमठीदोन इतर रमज्यकत्यमां नम ही दे ण्यमत आले. अशमप्रकमरे त्यम अवशेर् आफण रमखे वर बुद्धमच्यम
स्मरणमथा र्हमन दहम स्तुपमची फनफर्ाफत केली गे ली होती. यमफशवमय द्रोणमलम अखस्थकुम्भआफण फशल् लक रक्षम असले ली र्ृफतकम पमत्रे अन्य दोन रमजमं नम सन्ममनमथा दे ण्यमत आले .
अशमप्रकमरे बु द्धमचे शरीरमवशे र् आफण रमखे वर त्यमं च्यम सन्ममनमथा दहम भव्य स्तूप बमं धण्यमत
आले .

II
बुद्धाचा अांशतम उपदे श१.
कुसीनगर येथे समल वृक्षमच्यम समफनध्यमत आपल् यम फशष्यमं नम अंफतर् दे सनम दे तमं नमतथमगत म्हणमले "स्वयं प्रकमफशत व्हम.""स्वतः लम स्मृतीर्मन बनवम. स्वतः वर फवसंबून रमहम, इतर कोणमवर अवलं बून रमहू नकम."र्मझ्यम उपदे शमलम तुर्चम प्रकमश बनवम. त्यमं च्यमवर अवलं बून रहम, इतर कोणत्यमही
फशकवणीवर अवलंबून रमहू नकम.”आपल्यम शरीरमचम फवचमर करम: त्यमच्यम अशु द्धतेचम फवचमर करम. त्यमचे दु ः ख आफण त्यमचम
आनंद ही दोन्ही दु ः खमची समरखीच कमरणे आहे त हे र्महीत असतमनम, तुम्ही त्यमच्यम
इच्छमं र्ध्ये कसे गुं तू शकतम? तुर्चम स्वतः चम फवचमर करम,त्यमच्यम क्षणभं गुरतेचम फवचमर करम;10त्यम सवमां चम अंत अपररहमया दु :खमतच होत असतो हे जमणून तुम्ही त्यमबिलच्यम भ्रर्मतकसे पडू शकतम? अफभर्मन आफण स्वमथमा ची कदर कशी करू शकतम? सवा पदमथमां चमफवचमर करम; आपण त्यमं च्यम र्ध्ये शोधू शकतम कमही फटकणमरम'स्व'? ते सवा एकफत्रत नमहीत
कम? जे लवकरच फकंवम नंतर तुटतील आफण फवखुरले जमतील? दु ः खमच्यम समवाफत्रकतेने
गोंधळू न जमऊ नकम, परं तु र्मझ्यम र्ृत्यू नंतरही र्मझ्यम फशकवणीचे पमलन करम, आफणतुर्ची दु ः खमतून र्ुक्ततम होईल. असे करम म्हणजे सत्यमथमा ने तुम्ही र्मझे फशष्य व्हमल.”२.

"र्मझ्यम फशष्यमं नो, र्ी तुम्हमलम फदले ल्यम फशकवणु की कधीही फवसरतम येणमर नमहीत

फकंवम सोडल्यम जमणमर नमहीत. त्यम नेहर्ीच र्ौल्यवमन आहे त, त्यमं चम फवचमर केलम पमफहजे .
त्यमं चम सरमव करमयचम आहे . जर तुम्ही यम फशकवणींचे पमलन केले तर तुम्ही नेहर्ी आनंदी
रमहमल.

फशकवणीचम र्ुिम म्हणजे स्वतः च्यम र्नमवर फनयंत्रण ठे वणे . तुर्चे र्न लोभमपमसून दू रठे वम, आफण तुम्ही तुर्चे वमगणे योग्य, तुर्चे र्न शुद्ध आफण तुर्चे शब्द फवश्वमसू ठे वम. तुर्च्यम
जीवनमतील क्षणभंगुरतेचम नेहर्ी फवचमर केल्यमने तु म्ही लोभ आफण क्रोधमचम प्रफतकमर करूशकमल आफण सवा वमईट गोष्ी टमळण्यमस सक्षर् व्हमल.
जर तुम्हमलम तुर्चे र्न र्ोहमत पडले ले आफण लोभमत अडकले ले फदसले, तर तुम्ही र्ोहदमबून त्यमवर फनयं त्रण ठे वले पमफहजे; स्वतः च्यम र्नमचे स्वमर्ी व्हम.

11र्मणसमचे र्न त्यमलम बुद्ध बनवू शकते फकंवम पशू बनवू शकते . चुकून फदशमभू लकरून, एखमदम भूत बनतो; आिज्ञमनी, कोणी बु द्ध बनतो. म्हणून आपल्यम र्नमवर तमबमठे वम आफण त्यमलम योग्य र्मगमा पमसून दू र जमऊ दे ऊ नकम."३.

"तुम्ही एकर्ेकमं चम आदर केलम पमफहजे, र्मझ्यम फशकवणींचे पमलन केले पमफहजेआफण फववमदमं पमसून दू र रमहमवे; तु म्ही पमणी आफण ते लमप्रर्मणे एकर्ेकमं नम दू र ठे वू नये, परं तु ,दू ध आफण पमण्यमसमरखे एकर्ेकमत फर्सळू न जमवे एकजीव व्हमवे.
एकत्र अभ्यमस करम, एकत्र फशकम, र्मझ्यम फशकवणींचम एकत्र सरमव करम. आळशीपणमआफण भमं डणमत र्न आफण वेळ वमयम घमलवू नकम. त्यमं च्यम ऋतूर्ध्ये ज्ञमनमच्यम िुलमं चमआनंद घ्यम आफण योग्य र्मगमा चे िळ घ्यम.ज्ञमनमजानमच्यम कमळमत ज्ञमनपु ष्पमचम आनंदउपभोगम आफण योग्य र्मगमा नुसमरचे िल प्रमप्त करम.
र्ी तुम्हमलम जी फशकवण फदली आहे , तीर्ी स्वतः त्यम र्मगमा चम अवलं ब करून फर्ळवली
आहे . तुम्ही यम फशकवणींचे पमलन केले पमफहजे आफण प्रत्येक प्रसं गी त्यम चे तनेचे पमलन केलेपमफहजे .
जर तुम्ही त्यमं च्यमकडे दु लाक्ष केले तर यमचम अथा असम आहे की तुम्ही र्लम कधीही भेटले
नमही. म्हणजे असे फक, जरी तुम्ही र्मझ्यम बरोबर असलमत तरी तुम्ही र्मझ्यमपमसून दू र
आहमत. परं तु तुम्ही र्मझ्यम फशकवणीचम स्वीकमर करून त्यमनुसमर आचरण करीत असमलतर तुम्ही र्मझ्यमपमसून दू र असूनही तुम्ही र्मझ्यम खूप जवळ आहमत." परं तु आपणस्वीकमरल्यमस आफण र्मझ्यम फशकवणीचम आचरण करम, र्ग तुम्ही र्मझ्यम खू प जवळ आहे स,जरी तुम्ही खूप दू र असमल."४.

"र्मझ्यम फशष्यमं नो, र्मझम अंत जवळ येत आहे , आपलम फवयोग जवळ आलम आहे ,12पण शोक करू नकम. जीवन नेहर्ीच अफनत्य आहे ; शरीरमच्यम फवघटनमपमसून कोणीही सुटूशकत नमही. हे र्ी आतम र्मझ्यम स्वत: च्यम र्ृत्यूने दमखवणमर आहे , र्मझे शरीर जीणाझमले ल् यम गमडीसमरखे तुटत आहे .
व्यथा शोक करू नकम, परं तु कोणतीही गोष् शमश्वत नमही हे सर्जून घ्यम आफण त्यमतून
र्मनवी जीवनमतील शू न्यतम फशकम. बदलण्यमयोग्य अपररवफता त होऊ शकेल अशी अयोग्य
इच्छम बमळगू नकम.
समं समररक वमसनमं चम रमक्षस र्नमची िसवणू क करण्यमसमठी नेहर्ीच सं धी शोधतअसतो. जर तुर्च्यम खोलीत एखमदम समप रमहत असेल आफण तुम्हमलम शमं त झोप घ्यमयची
असेल, तर तुम्ही प्रथर् त्यमलम बमहे र हमकलले पमफहजे.
आपण समं समररक वमसनमं चे बंधन तोडून टमकले पमफहजे आफण आपण एखमद्यम
समपमप्रर्मणे त्यमं नम हमकलले पमफहजे. तुम्ही तुर्च्यम स्वतः च्यम र्नमचे सकमरमिक रक्षण केलेपमफहजे .”५.

"र्मझ्यम फशष्यमं नो, र्मझम शेवटचम क्षण आलम आहे , परं तु हे फवसरू नकम की र्ृत्यूहम केवळ भौफतक शरीरमचम शे वट आहे . शरीर आई-वफडलमं पमसून जन्ममलम आले आफणत्यमचे अन्नमने पोर्ण झमले अगदी तसेच आजमर आफण र्ृत्यू हे अपररहमया आहे त.

पण खरम बुद्ध हम र्मनवी दे ह नमही, ते प्रज्ञम आहे . र्मनवी शरीरमचम र्ृत्यू झमलमच पमफहजे,परं तु प्रकमशर्मन बुद्ध प्रज्ञम धम्ममचम सत्यतेत आफण धम्ममच्यम आचरणमत सदै व अखस्तत्वमत
रमहील.

13जो केवळ र्मझे शरीर पमहतो तो र्लम खरोखर पमहत नमही. जो धम्म स्वीकमरतो तोच र्लमखरोखर पमहतो.

र्मझ्यम र्ृत्यूनंतर धम्म हमच तुर्चम गु रु असेल. धर्मा चे पमलन करम आफण तुम्ही र्मझ्यमशी
सत्य व्हमल.

र्मझ्यम आयुष्यमतील गेल्यम पंचेचमळीस वर्मा त र्ी र्मझ्यम फशकवणीपमसून कमहीही
फशल् लक ठे वले नमही. कोणतीही गुप्त फशकवण नमही, गुप्त अथा नमही; सवा कमही उघडपणेआफण स्पष्पणे फशकवले गेले आहे . र्मझ्यम फप्रय फशष्यमं नो, हम शे वट आहे . एकम क्षणमत, र्ीफनवमा णमत जमणमर आहे . ही र्मझी सूचनम आहे ."14अध्याय दु सरािाश्वत आशि गौरविाली बुद्ध
Iत्ाांची महाकरुिा आशि प्रशतज्ञा

१.
भगवमन बु द्धमची प्रमथफर्कतम ही परर् प्रेर्र्ुलक र्ै त्रीभमवनम आफण र्हमकरुणेची
आहे . ही प्रेर्र्ूलक र्ैत्रीभमवनम म्हणजे सवा लोकमं नम कोणत्यमही र्मगमा ने सुरफक्षत करण्यमची
र्नोशखक्त आहे . र्हमकरुणम म्हणजे लोकमं च्यम दु :खमलम स्वत:चे दु :ख सर्जणे आफण,त्यमं नम दु ः खमतून र्ुक्त करणे होय.

भगवमन बु द्ध समं गतमत, "तुझे दु ः ख हे र्मझे दु ः ख आहे आफण तुझे सुख हे र्मझे सुख
आहे " आफण, ज्यमप्रर्मणे आई आपल् यम र्ुलमवर नेहर्ीच प्रेर् करते ,त्यमचप्रर्मणे बुद्ध एकमक्षणमसमठीही त्यम परर् र्ैत्रीचे फवस्मरण होऊ दे त नमही , कमरण र्हमकमरूफणक असणे हमबुद्धमचम स्वभमव आहे .

बुद्धमची करुणे ची भमवनम लोकमं च्यम गरजेनुसमर प्रेररत होते; एखमद्यमची श्रद्धम ही यमभमवने चम प्रफतसमद आहे आफण ती त्यमलम बुद्धत्वमकडे घेऊन जमते , ज्यमप्रर्मणे आईलमआपल् यम फप्रय र्ुलमवर प्रेर् करून आपल् यम र्र्तेची जमणीव होते ,त्यमचप्रर्मणे त्यम प्रेर्मवर
प्रफतफक्रयम दे णमऱ्यम र्ुलमलम सुरफक्षत आफण आरमर्दमयक वमटते.

15तरीही लोकमं नम बुद्धमची ही भमवनम सर्जत नमही आफण त्यमं च्यम अज्ञमनमर्ु ळे फनर्मा णहोणमऱ्यम भ्रर्मं चम आफण इच्छमं चम त्रमस सहन करमवम लमगतो; समं समररक वमसनमं द्वमरे जर्मझमले ल् यम स्वतः च्यम कर्मा चम त्यमं नम त्रमस सहन करमवम लमगतो आफण आपल् यम अकुशल
कर्मा च्यम प्रचं ड ओझ्यमखमली दबून अज्ञमनमच्यम डोंगरमं र्ध्ये ते भटकत असतमत.
२. तथमगत बुद्धमची करुणम हे केवळ वतार्मन जीवनमसमठी आहे असे सर्जू नकम;अज्ञमनमर्ुळे र्मनवजमत भटकली तेव्हम अज्ञमत कमळमपमसून कमयारत असले ल् यम आफदबुद्धमच्यम कमलबद्ध र्हमकरुणेचे हे प्रतीक आहे .
शमश्वत बुद्ध नेहर्ीच परर् र्ैत्रीपूणा स्वरूपमत लोकमं सर्ोर फवद्यर्मन असतमतआफण त्यमं च्यम कररतम फवर्ुक्तीच्यम सवा सम्यक पद्धती आणतमत.

आपल् यम शमयकुळम र्ध्ये रमजकुर्मर म्हणून जन्मले ल् यम शमयर्ुनी बुद्धमने
आपल् यम घरमतील सुखसोयी सोडून तपश्चयेचे जीवन जगले . आनमपमनसती ध्यमनमच्यम
र्मध्यर्मतून त्यमं नम बोफधज्ञमन प्रमप्त झमले . त्यमने आपल् यम र्मनवजमतीर्ध्ये धम्ममचम )फशक्षम)प्रचमर केलम आफण शेवटी त्यमच्यम पृथ्वीवरील र्ृत्यूर्ुळे र्ृत्यूचे सत्यदशान घडफवते .

बुद्धत्वमचे कमया र्मनवी अज्ञमनम प्रर्मणेच समवा कमफलकआहे ; आफण अज्ञमनमची खोलीअथमं ग असल् यमने तथमगत बुद्धमची र्हमकरुणम अर्यमा द आहे .

16भगवमन बुद्धमने समं समररक जीवनमतून बमहे र पडण्यमचम फनणाय घेतलम तेव्हम त्यमने चमरर्हमन प्रफतज्ञम केल् यम: १) सवा लोकमं नम वमचफवणे ; २) सवा समं समररक इच्छमं चम त्यमग करणे;३) सवा फशकवण संपमफदत करणे; आफण ४) पररपूणा बोफधज्ञमन प्रमप्त करणे यम प्रफतज्ञम
बुद्धमच्यम स्वरूपमसमठी र्ू लभूत असले ल् यम र्ैत्री आफण करुणे चे प्रतीक स्वरूप होत्यम.
३.
बुद्धमने सवाप्रथर् स्वतः लम कोणत्यमही फजवीत प्रमण्यमलम ठमर र्मरण्यमचे पमपटमळमयलमफशकवले , सवा लोकमं नम दीघाजीवनमचम आशीवमा द कळमवम अशी त्यमची इच्छम
होती.
बुद्धमने चोरीचे पमप टमळण्यमचे प्रफशक्षण घेतले . सवा लोकमं कडे आवश्यक ते सवाकमही असमवे अशी त्यमं ची इच्छम होती.
स्वतः लम व्यफभचमर टमळण्यमचे प्रफशक्षण फदले . सवा लोकमं नम शुद्ध र्नोशखक्तचम
आशीवमा द र्महीत असमवम आफण अधर् इच्छमं नी ग्रमसले जमऊ नये अशी त्यमं ची इच्छम होती.
आदशमा लम लक्ष्य करून भगवमन बुद्धमने स्वतः लम सवा िसवणु की पमसून र्ुक्त
रमहण्यमचे प्रफशक्षण फदले . सत्य बोलतमनम सवा लोकमं नम र्नमची शमं ती कळमवी अशी त्यमं चीइच्छम होती.
त्यमने दु हेरी बोलणे टमळण्यमचे प्रफशक्षण घे तले ; सवा लोकमं नम र्ैत्रीचम आनं द कळतमयमवम अशी त्यमं ची इच्छम होती.

17त्यमने स्वतः लम फशवीगमळ न करण्यमचे प्रफशक्षण फदले आफण र्ग त्यमने कमर्नम केलीकी, सवमां च्यम र्नमत शमं तीचम वमस असमवम आफण त्यमं नी इतरमं शी शमं ततेने रमहमवे त्यमने
स्वतः लम वमयिळ बडबड करण्यमपमसून र्ुक्त ठे वले .
त्यमने स्वतः लम फनखिय वमचेपमसून र्ुक्त ठे वले सवमां नम सहमनु भूतीपूवाक
सर्जूतदमरपणमचम आशीवमा द कळमवम अशी त्यमची इच्छम होती.
आपल् यम आदशमा लम लक्ष्य करून बुद्धमं नीस्वतः लम लोभमपमसून र्ुक्त रमहण्यमचे
प्रफशक्षण फदले यम कुशल कर्मा तून सवा लोकमं नम यम फवर्ुक्तीबरोबर शमं ती कळमवी अशीत्यमं ची इच्छम होती.
बुद्धमने स्वतः लम क्रोध टमळण्यमचे प्रफशक्षण फदले आफण सवा लोकमं नी एकर्ेकमं वरप्रीती करमवी अशी कमर्नम व्यक्त केली.
त्यमने स्वतः लम अज्ञमन टमळण्यमचे प्रफशक्षण फदले आफण ते सवा लोकमं नी सर्जून घेतले
पमफहजे आफण कमया -कमरण-भमव )प्रतीत्यसर्ुत्पमर) फनयर्मकडे दु लाक्ष करू नये अशीकमर्नम व्यक्त केली.
अशम प्रकमरे बु द्धमची करुणम सवा लोकमं नम सर्मफहत करते त्यमचम फनरं तर फवचमर
त्यमं च्यम सुखमसमठी असतो. जसे आईवडील आपल् यम र्ुलमं वर प्रेर् करतमत तसे ते करतमतआफण त्यमं नम सवोच्च आशीवमा दमची शुभेच्छम दे तमत, म्हणजे ते जन्म-र्ृ त्यूच्यम यम भवसमगरमच्यम पलीकडे जमऊ शकतील.

18

IIमानवजातीसाठी बुद्धाचा उद्धार आशि शवमुक्ती
१ .बुद्धमं नी दू रच्यम संबोफध ज्ञमनमच्यम कमठमवरून बोललेले शब्द अजूनही भ्रर्मच्यम जगमतझगडत असलेल्यम लोकमं पयांत पोहोचणे खूप कठीण आहे यम जगमत :म्हणून बु द्ध स्वत ; परतयेतमत आफण त्यमं च्यम फवर्ुक्तीच्यम पद्धतीचम वमपर करतमत.
बुद्ध म्हणमले ''आतम र्ी तुम्हमलम एक दृष्मं त समं गतो. एकदमएकम नगरमत एक श्रीर्ंत र्मणूस रमहत होतम. त्यमच्यम घरमलम आग लमगली ते व्हम. तो र्मणूस
घरपमसून दू र होतम. जेव्हम तो परत आलम तेव्हम त्यमलम आढळले की,त्यमची र्ुले खेळमत
रर्ली आहे त. त्यमं नम आग लक्षमत आली नमही, आफण अजूनही ती घरमतच आहे त. वडीलओरडले , ''बमहे र पडम, र्ु लमं नो!घरमबमहे र यम! घमई करम!'' पण र्ुलमं नी त्यमच्यमकडे लक्ष फदलेनमही.

फचंतमग्रस्त वडील पुन्हम ओरडल,' र्ुलमं नो र्मझ्यमकडे , इथे कमही खेळणी आहे त;घरमबमहे र यम आफण त्यमं नम घेऊन जम! यमवेळी त्यमच्यम ओरडण्यमकडे लक्ष दे त र्ुलं जळत्यम
घरमतून पळू न घरमबमहे र आली".

हे जग जळते घर आहे . घरमलम आग लमगली आहे यमची र्मफहती नसले ले लोकजळू न ठमर र्मरण्यमचम धोकम आहे . म्हणून त्यमं च्यमफवर्यीच्यम र्हमकरुणे ने बुद्ध त्यमं नमवमचवण्यमचे र्मगा शोधतमत

19२.
बुद्ध म्हणमले एकेकमळी एकम श्रीर्ंत .र्ी तुम्हमलम आणखी एक दृष्मन्त समं गतो" :र्मणसमचम एकुलतम एक र्ुलगम आपल्यम घरमतून बमहे र पडलम आफण अत्यंत दमररद्र्यमत
.पडलमजेव्हम वडील त्यमच्यम शोधमत घरमपमसून दू र गेले .तेव्हम त्यमचम र्मगोवम चुकलम ,आपल्यमर्ुलमलम शोधण्यमसमठी त्यमने शय ते सवा केले .पण व्यथा ,फकत्येक दशकमनंतर, त्यमचम र्ुलगम, जो आतम दु दैवी बनलम आहे ,त्यमचे वडीलरमहमल असले ल् यम जमगी भटकत होतम.
वफडलमं नी पटकन आपल्यम र्ुलमलम ओळखले आफण आपल्यम नोकरमं नम भटकत्यम
र्ुलमलम घरी आणण्यमसमठी पमठवले हवेलीच्यम भव्य दे खमव्यमने ; त्यमच्यमवर र्मत केली. तेत्यमलम िसवत आहे त अशी त्यमलम भीती वमटली आफण त्यमं च्यम बरोबर आपणम जमऊ नयेअसे त्यमलम वमटले . त्यमलम हे स्वतः चे वडील आहे त हे सर्जले नमही.
वफडलमं नी पुन्हम आपल्यम नोकरमं नम त्यमं च्यम श्रीर्ंत र्मलकमच्यम घरमत नोकरहोण्यमसमठी कमही पैसे दे ऊ करण्यमसमठी पमठवले र्ुलमने ही. संधी स्वीकमरली आफणत्यमं च्यमबरोबर वफडलमं च्यम घरी परत आलम आफण नोकर बनलम .
सवा र्मलर्त्तम आफण खफजन्यमची जबमबदमरी सोपवेपयांत वफडलमं नी हळू हळू त्यमलम
पुढे केले च्यम वफडलमं नम ओळखले नमही:पण तरीही र्ुलमने स्वत ,.
आपल्यम र्ुलमच्यम फवश्वमसू पणमवर वडील खू र् झमले,20आफण जसम त्यमच्यम आयु ष्यमचम शेवट जवळ आलम तसे त्यमं ने नमतेवमईकमं नम आफण फर्त्रमं नमएकत्र बोलमवून त्यमं नम समं फगतले : 'फर्त्रमं नो, हम र्मझम एकुलतम एक र्ुलगम आहे , र्ी अनेकवर्े शोधलम तो र्ुलगम. यमपुढे र्मझी सगळी र्मलर्त्तम आफण खफजनम त्यमची आहे .
आपल्यम वफडलमं च्यम कबु ली जबमबमवर र्ुलगम आश्चयाचफकत झमलम आफण म्हणमलम:' र्लम र्मझे वडील तर समपडलेच पण ही सवा र्मलर्त्तम आफण खफजनम आतम र्मझम आहे ".
यम दृष्मन्तमतील श्रीर्ं त र्मणूस बुद्धमचे आफण भटकणमरम पुत्र, सवा लोकमं चे प्रफतफनधी
करतो, बुद्धमची र्हमकरुणम आपल् यम एकुलत्यम एक र्ुलमसमठी वफडलमच्यम प्रेर्मने सवालोकमं नम फर्ठी र्मरते . त्यम प्रेर्मत तो ज्ञमनमच्यम खफजन्यमने नेतृत्वमच्यम अध्यमपनमच्यम आफणलोकमनम सर्ृद्ध करण्यमच्यम सुज्ञ पद्धतीची कल् पनम करतो.

३ .ज्यमप्रर्मणे सवा वनस्पतींवर पमऊस पडतो त्यमचप्रर्मणे बुद्धमची करुणम सवा लोकमं पयांत ,ज्यमप्रर्मणे वेगवेगळ्म वनस्पतींनम एकमच पमवसमचम लमभ .फततकीच फवस्तमरते
र्मगमां नी आशीवमा द फदले जमतमत.

४.
पमलक आपल्यम सवा र्ुलमं वर प्रेर् करतमत पण त्यमं चे प्रेर् र्ुलमबिल फवशे र् ,कोर्लतेने व्यक्त केले जमते होत असते .
बुद्धमची करूणम सवा लोकमप्रती सर्मन आहे , परं तु ज्यमं नम अज्ञमर्ु ळे अकुशल र्नमचेजड ओझे सहन करमवे लमगते त्यमं च्यमबिल फवशेर् कमळजी घेऊन व्यक्त केले जमते.

21सूया पूवेलम आकमशमत उगवतो आफण कोणत्यमही फवफशष् प्रदे शमबिल
पक्षपमतीपणमचम पू वाग्रह न बमळगतम जगमचम अं धमर दू र करतो. त्यमप्रकमर बु द्धमं च्यमर्हमकमरुणेत सवा सवा लोकमं चम सर्मवे श आहे . बु द्ध करुणम त्यमं नम कुशल कर्ा करण्यमस
प्रोत्समफहत करते आफण अकुशल कर्मा पमसून अफलप्त रमहण्यमचे र्मगादशान करते अशम .
प्रकमरे ते अज्ञमनमचम अं धमर दू र करतमत आफण लोकमं नम लोकमं नम सं बोफधत ज्ञमनमकडे
घेऊन जमतमत.
बुद्ध हे त्यमं च्यम र्हमकरुणेत वडील आफण त्यमं च्यम र्हमर्ैत्रीने आई आहे .संसमरमत
अनेक लोक त्यमं च्यम अज्ञमनमत आफण समं समररक इच्छे शी असले ल्यम बंधनमत असल्यमने
अनेकदम र्ोठ्यम उत्समहमने वमगतमत पण सवा ,बु द्धही प्रचंड शखक्तशमली आहे .
आफण .ते बुद्धमच्यम र्हमकरुणेफशवमय असहमय आहे त .लोकमं बिलच्यम करुणेतूर्धून
त्यमं ची र्ुले म्हणून त्यमं च्यम फवर्ुक्तीच्यम पद्धती आपण स्वीकृत केल्यम पमफहजे .

IIIिाश्वत बुद्ध (अनाशद बुद्ध)१.
समर्मन्य लोकमं चम असम फवश्वमस आहे की बु द्धमचम जन्म रमजकुर्मर म्हणून झमलमआफण एक फभक्षू म्हणून त्यमं नी संबोफधचम र्मगा फशकवलम बु द्ध नेहर्ीच जगमत ,खरे तर ;जे प्रमरं भ फकंवम अं .अखस्तत्वमत आहे तम च्यम पमर आहे .
शमश्वत बुद्ध म्हणून त्यमं नी सवा र्मनवजमतीलमओळखलेल आहे आफण फवर्ुक्तीचे सवा र्मगा
लमगू केले आहे त.

22बुद्धमं नी फशकवले ल्यम शमश्वत धर्मा त कोणतमही खोटे पणम नमही कमरण जगमतील सवा ,गोष्ी त्यमं नम“जश्यम आहे तश्यम” र्महीत आहे त आफण ते त्यम सवा र्मनवजमतीलम र्मगादशान
करतमत.
खरं च कमरण ते सत्य वमटत असले तरी ,जग जसे आहे तसे सर्जणे खूप कठीण आहे ,ते नमही आफण जरी ते असत्य वमटत असले तरी ते नमही अज्ञमनी लोकमं नम जगमशी संबफधत
सत्य र्महीत नमही.
एकट्यम बु द्धमलम जग जसे आहे तसे खऱ्यम अथमा ने आफण पूणापणे र्महीत आहे आफण तेकधीही असे म्हणत नमही की ते सत्य फकंवम असत्य आहे .फकंवम चमं गले फकंवम वमईट आहे ,ते जग जसे आहे तसे फचफत्रत करतामत.
बुद्ध जे फशकवतो ते असे त्यमं च्यम कर्मा नुसमर ,सवा लोकमं नी आपल्यम स्वभमवमनुसमर" :ही फशकवण यम ".आफण त्यमं च्यम फवश्वमसमं नुसमर सद् गुणमं ची र्ुळे जोपमसली पमफहजेत
जगमच्यम सवा प्रफतज्ञे च्यम आफणनकमरमिकतेच्यम पलीकडे आहे .
२.
बुद्ध केवळ शब्दमच्यम र्मध्यर्मतूनच नव्हे .तर आपल्यम जीवनमतूनही फशकवतो ,तो र्ृत्यूचम अनुभव .जरी त्यमचे जीवन अनंत असले तरी लोभी लोकमं नम जमगृत करण्यमसमठी
.करतोएक फवफशष् वै द्य घरमपमसू न दू र असतमनम त्यमच्यम र्ुलमं नी चुकून कमही फवर् घे तले जेव्हम .
तेव्हम त्यमं नम त्यमं चम आजमर लक्षम .डॉक्टर परत आलेत आलम आफण त्यमं नी एक और्ध तयमरकेले .

23ज्यम र्ुलमं नम गंभीर फवर्बमधम झमली नमही अशम कमही र्ुलमं नी और्ध स्वीकमरले आफण बरेझमले , परं तु इतरमवर इतकम गं भीर पररणमर् झमलम की ते और्ध घेण्यमस नकमर दे तमत.
आपल्यम र्ुलमं वरील त्यमच्यम फपतृ प्रेर्मर्ुळे वैद्यनी त्यमं च्यमवर उपचमर करण्यमची
अत्यंत कठोर पद्धत ठरवली .र्लम लमं बच्यम प्रवमसमत जमयलम हवं " :तो र्ुलमं नम म्हणमलम .
र्ी म्हमतमरम आहे केंव्हमही र्रु शकतो. जर र्ी तुर्च्यम बरोबर असेन तर र्ी तुर्ची कमळजीघेऊ शकतो.पण जर र्ी फनघून गेलो तर तुर्ची अवस्थम आणखीच फबकट होत जमईल.
र्मझ्यम र्ृत्यूची बमतर्ी ऐकलीत, तर र्ी तुम्हमलम फवनं ती करतो फक र्ी तयमर करून ठे वले लीप्रफतकमरक र्मत्र घ्यम आफण यम सूक्ष्म फवर् बमधेतून बरे व्हम.'' र्ग तो लमं बच्यम प्रवमसमस गेलम.
कमही कमळमनंतर त्यमने आपल् यम र्ुलमं नम त्यमं च्यम र्ृत्यूची र्मफहती दे ण्यमसमठी एक दू तपमठफवलम.

र्ुलमं नम संदेशम फर्ळतमच फर्ळफवणमऱ्यम र्ुलमं नम त्यमं च्यम वफडलमं च्यम र्ृत्यूच्यम फवचमरमनेआफण त्यमं च्यम परोपकमरी कमळजीचम िमयदम यमपुढे फर्ळणमर नमही यम जमफणवेर्ुळे
त्यमं च्यमवर खोलवर पररणमर् झमलम. त्यमं चम फवयोग होण्यमच्यम फवनंतीची आठवण होऊन दु :खआफण असहमयते च्यम भमवनेने त्यमं नी और्ध घेतले आफण ते बरे झमले .
लोकमं नी यम फपत्यम-वै द्यमच्यम िसवणुकीचम फनर्े ध करू नये . बुद्ध त्यम फपत्यमसमरखेआहे तृष्णेच्यम बं धनमत अडकले ल् यम लोकमं नम वमचवण्यमसमठी ते जन्म आफण र्ृत्युच्यम
कफल् पत कथे चम दे खमल वमपर करतमत .

24अध्याय शतसरा
बुद्धाची काया आशि त्ाांचे गुिIबुद्ध-कायारूपाचे तीन स्तर१.

बुद्धमलम त्यमच्यम कमयम फकंवम गुणधर्मां नी जमणून घे ण्यमचम प्रयत्न करू नकम; कमरणकमयम फकंवम गुण हे म्हणजे वमस्तफवक बु द्ध नव्हे . वमस्तफवक बुद्ध बु द्धत्व आहे . बु द्धमलम
जमणून घेण्यमचम खरम र्मगा म्हणजे संबोधीची जमणीव होणे होय.

जर कोणी भगवमन बु द्धमची कमही उत्कृष् वैफशष्ट्ट्ये पमफहली आफण र्ग त्यमलम वमटतेकी तो बुद्धमलम ओळखतो तर फह अज्ञमनी डोळ्मची चूक आहे कमरण वमस्तफवक बुद्धमलम
आकमररूप फकवमर्मनवी डोळ्मं नी पमहतम येणे शय नमही . त्यमं च्यम गुणमं चे फनदोर् वणानकरणे शय नमही.

आपण त्यमच्यम रूपमबिल बोलत असलो तरी शमश्वत बु द्धमने रूप फनफश्चत केले लेनमहीपरं तु ते स्वत ,:लम कोणत्यमही रूपमत प्रकट करू शकते . आपण त्यमच्यम गुणमचे
वणान करत असलो तरी शमश्वत बुद्धमने कोणतेही गु ण फनखश्चत केले नमहीत पणकोणत्यमही आफण सवा उत्कृष्ठ गुणमर्ध्ये ते स्वतः लम प्रकट करू शकतमत.

25

म्हणून जर , एखमद्यमलम बुद्धमचे रूप स्पष्पणे फदसले फकंवम त्यमच्यम गु णधर्मां नमआफण तरी ही ,स्पष्पणे सर्जले तो अद्यमप त्यमच्यम रूपमशी फकंवम त्यमच्यम गुणधर्मां शीजोडले लम नमही तर त्यमच्यमकडे बु द्ध पमहण्यमची आफण जमणून घेण्यमची क्षर्तम आहे .
२.
बुद्धमची कमयम ही सं बोफध ज्ञमन आहे . ते अरुप आफण पदमथा नसतमनम ते ने हर्ीच
रमफहले आहे आफण नेहर्ीच असेल अन्नमने त्यमचे पोर्ण केले .पमफहजे अशी भौफतक कमयमनमही. ही एक सनमतन कमयम आहे ज्यमचे तत्व प्रज्ञम आहे त्यमर्ुळे भगवमन बुद्धमलम भीती .
.ती सदमसवाकमळअपररवतानीय असते .फकंवम रोग नमहीत्यमर्ुळे जोपयांत बु द्धत्व)धर्ाकमयम) अखस्तत्वमत आहे तोपयांत भगवमन बुद्ध कधीही
नमहीसे होणमर नमहीतधर्ाकमयम ही प्रज्ञमचम प्रकमश आहे ., जो लोकमं नम जीवनमच्यम नफवणतेत
जमगृत करतो आफण त्यमंनम बुद्धमच्यम जगमत )सुखमवतीर्ध्ये) जन्ममलम येण्यमस कमरणीभू तठरतमत.
ज्यमं नम यमची जमणीव आहे ते बुद्धमची र्ुले बनतमत त्यमं च्यम ,ते त्यमचम धम्म पमळतमत ;भगवमन .फशकवणु कींचम आदर करतमत आफण त्यमं नम पुढील फपढीपयां त पोहोचतमत
बुद्धमच्यम शखक्तपे क्षम अफधक कमही ही चर्त्कमररक असू शकत नमही.

३.
बुद्धमच्यम कमयमचे तीन प्रकमर आहे . पफहलम प्रकमर समर फकंवम धर्ा-कमयमचम आहे .
दु सरम प्रकमर क्षर्तेचम फकंवम संभोग-कमयमचम आहे . आफण फतसरम प्रकमर, प्रकमतीकरणमचम
फकंवम फनर्मा ण-कमयमचम आहे .

26धर्ाकमयम ही धर्मा चे तत्त्व आहे . म्हणजे ते स्वयं सत्य आहे . तथमगत बु द्धमलम ह्यमस्तरमर्ध्ये कोणतमही आकमर फकंवम रं ग नमही आफण बु द्धमलम कोणतमही आकमर फकंवम रं गनसल् यमर्ुळे तो कोठूनही येतो आफण त्यमलम कुठे ही जमतम येत नमही. फनळ्म आकमशमप्रर्मणेती प्रत्येक गोष्ीवर स्वमफर्त्व करतो आफण तो सवा कमही असल् यमर्ुळे त्यमच्यमकडे कमहीच
नमही.

तो अखस्तत्वमत नमही कमरण लोकमं नम वमटते की तो अखस्तत्वमत आहे लोक त्यमलम ;जेव्हम लोक आनंदी आफण आरमर्दमयक असतमत .फवसरतमत म्हणून तो नमहीसम होत नमहीजेव्हम लोक असमवधमन आफण फनखिय ,तेव्हम त्यमलम हजर रमहण्यमची फवशे र् सक्ती नसतेबुद्ध र्मनवी फव .असतमत तेव्हम त्यमलम गमयब होणे आवश्यक नमहीचमरमं च्यम अत्यंत कल्पनीय
फदशे च्यम पलीकडे जमतो.

यम स्तरमतील बु द्धमचे शरीर फवश्वमच्यम कमनमकोपऱ्यमत भरते लोक त्यमच्यमवर फवश्वमस ;ते ,ठे वतमत की त्यमच्यम अखस्तत्वमवर शंकम ठे वतमत यमची पवमा न करतम ते सवात्र पोहोचते
.कमयर्चे अखस्तत्वमत आहे४.
संभोगम कमयम हे -बु द्धमचे स्वरूप दशावते ,जे करूणम प्रज्ञम यम दोन्हींचे एकत्रीकरण
आहे .जे प्रफतर्महीन चैतन्य आहे , ते जन्म आफण र्ृत्यूच्यम प्रतीकमद्वमरे प्रकट होते प्रफतज्ञम,सवा लोकमं नम ,प्रफशक्षण दे णे आफण त्यमचे पफवत्र नमव प्रकट करणे यम प्रतीकमं द्वमरे ,करणे
फवर्ुक्ती कडे नेण्यमसमठी नेतृत्व करते .

27र्हमकरुणम हे यम कमयमचे समर आहे आफण त्यमच्यम चै तन्यमने बु द्ध फवर्ुक्तीसमठी तयमरअसलेल्यम सवमां नम र्ुक्तकरण्यमसमठी सवा उपकरणमं चम वमपर करतो जसे फक असी इं धनसंपेपयांत कधीही र्मरत नमही, त्यमप्रर्मणे ऐफहक आसक्ती पूणातः आफण शर्ल् यमफशवमय
बुद्धमची करुणम कधीही डळर्ळीत होत नमही. वमयमा ने धूळ उडून जमवी, त्यमप्रर्मणे यमकमयमतील बुद्धमची करुणम र्मनवी दु :खमची धूळ उडवते.

फनर्मा ण-कमयम हे धश्वा ते की, समम्भमव्यते च्यम बु द्धमचम फदलमसम पूणा करण्यमसमठी बु द्धभौफतक कमयच्यम स्वरुपमत जगमत प्रकट होतमत. आफण त्यमं च्यम स्वभमवमनुसमर आफणक्षर्तमनुसमर लोकमं नम दह्कौन दे तमत, त्यमं नी जन्म, गृहत्यमग आफण ज्ञमन प्रमप्ती केली.
लोन्मं चे नेतृत्व करण्यमसमठी बुद्ध यम कमयचम आशम आजमरमचम आफण र्ृतूचम प्रत्येक र्मगा
वमपरतमत.

बुद्धमचे सत्यरूप एकच ते म्हणजे धम्मकमयम आहे . परं तु लोकमं चे स्वरूप बदलतअसतमनम बुद्धमचे रूप वे गळे फदसते कर्ा आफण ,बु द्धमची कमयम लोकमं च्यम वे गवेगळ्म इच्छम .
क्षर्तमं नुसमर बदलत असली तरी, बु द्धमचम केवळ धम्म सत्यमशीच संबंध आहे .
बुद्धमची कमयम जरी फत्रगु णी आहे असे वमटले तरी त्यमं चे चैतन्य आफण उिे श र्मत्र
एकमच आहे -सवा लोकमं नम सुरफक्षत ठे वणे .
सवा पररखस्थतीत बु द्ध त्यमच्यम शुद्धते त प्रकट होतो तरीही हे प्रकटीकरण बु द्ध नमही ,.कमरण बु द्ध हे एक रूप नमही28

बुद्धत्व सवा कमही समर्मवते ते आपल् यम कमयेलम सर्बुद्ध बनवते आफण सत्य जमणून घेण्यमस
प्रज्ञमलम आपले शरीर बनवते आफण प्रज्ञम म्हणून .ते सत्य समकमर करण्यमस सक्षर् असले ल् यमसवमां सर्ोर फदसते .

IIबुद्धाचे रूप१.

बुद्ध यम जगमत क्वफचतच फदसतमत.आतम एक बु द्ध प्रकट होतो, बोफधज्ञमन प्रमप्ती,धम्ममची ओळख करून दे तो, शं केचे जमळे तोडतो, त्यमच्यम र्ुळमशी असलेल्यम इच्छे चेआफर्र् दू र करतो, क्ले शमचम नमश करतो. पू णापणे फनरं तर तो जगभर आपल्यम जगमतइच्छे ने चमलतो. जगमत बु द्धमचम आदर करण्यमपे क्षम र्हमन असे कमही नमही.

बुद्ध दु :खमच्यम जगमत प्रकट होतो कमरण तो दु ः खी लोकमं चम त्यमग करू शकत नमही.
धर्मा चम प्रसमर करणे आफण सवा लोकमं नम त्यमचे सत्य आशीवमा द दे णे हम त्यमं चम एकर्ेव उिे शआहे .

अन्यमय आफण खोट्यम र्मनकमं नी भरले ल् यम जगमत, अतृप्त इच्छम आफण अस्वस्थतमयमं च्यमशी व्यथा झगडत असले ल् यम जगमत धर्मा चम पररचय करून दे णे िमर कठीण आहे .
बुद्ध त्यमं च्यम र्हमन र्ैत्री आफण करुणेर्ुळे यम अडचणींनम तोंड दे तमत.

२.

बुद्ध हम सवा लोकमं चम कल् यमण फर्त्र आहे .

29जर बुद्धमलम एखमदम र्मणू स समं समररक वमसनमं च्यम भमरी ओझ्यमने ग्रमसले लम आढळलम तरत्यमलम त्यमची करुणम ये ते आफण तो भमर त्यमच्यमसोबत वमटू न घेतो. जर तो अज्ञमनमने ग्रस्त
असले ल् यम र्मणसमलम भेटलम तर तो त्यमच्यम प्रज्ञेच्यम शुद्ध प्रकमशमने अज्ञमन दू र करे ल.

आपल् यम आईसोबत जीवनमचम आनंद लु टणमऱ्यम वमसरमप्रर्मणे , ज्यमं नी बु द्धमच्यम
फशकवणी ऐकल् यम आहे त ते नंतर त्यमलम सोडण्यमस तयमर नमहीत कमरण त्यमच्यम
फशकवणीर्ुळे त्यमं नम सुख फर्ळते.

३.

जेव्हम चंद्र र्मवळतो तेव्हम लोक म्हणतमत की चं द्र गमयब झमलम आहे ; आफण जेव्हम

चंद्र उगवतो तेव्हम ते म्हणतमत की चं द्र फदसलम आहे . खरे तर चंद्र जमत नमही आफण येतनमही, पण आकमशमत सतत चर्कत असते. बुद्ध अगदी चं द्रमसमरखम आहे : तो फदसत नमहीफकंवम अदृश्य होत नमही; तो केवळ ज्यमं नम फशकवू शकेल असे त्यमलम वमटते त्यम लोकमं च्यमप्रेर्मपोटी तो असे करतो.

लोक चंद्रमच्यम एकम टप्प्यमलम पौफणार्म म्हणतमत, ते दु सऱ्यम टप्प्यमलम अधाचंद्र
म्हणतमत; प्रत्यक्षमत, चंद्र नेहर्ी पूणा गोल असतो, तो फवतळत नमही, र्े ण होत नमही फकंवम
क्षीण होत नमही. बु द्ध तंतोतंत चंद्रमसमरखम आहे . र्मनवमच्यम दृष्ीने बुद्धमचे रूप बदलले लेफदसते, पण खरे तर बुद्ध बदलत नमहीत.
गजबजले ले शहर, झोपले ले गमव, डोंगर, नदी यमवर चंद्र सवात्र फदसतो.
ते तलमवमच्यम खोलवर, पमण्यमच्यम भमं ड्यमत, पमनमवर लटकले ल् यम दवच्यम थेंबमत फदसतो.

30र्मणूस शे कडो र्ैल चमललम तर चंद्र त्यमच्यमबरोबर जमतो. पु रुर्मं नम चं द्र बदलले लम फदसतो,पण चंद्र बदलत नमही. बु द्ध हम यम जगमतील लोकमं च्यम सवा बदलत्यम पररखस्थतीत, फनरफनरमळेरूप धमरण करणमऱ्यम चंद्रमसमरखम आहे ; पण त्यमच्यम तत्वमत तो बदलत नमही.
४.
बुद्ध प्रकट होणे आफण अदृश्य होणे हे कमया कमरणभमवमने स्पष् केले जमऊ शकते :म्हणजे , जेव्हम कमरण आफण पररखस्थती अनु कूल असतमत तेव्हम बुद्ध प्रकट होतो; जेव्हम
कमरणे आफण पररखस्थती अनुकूल नसतमत तेव्हम बु द्ध जगमतून गमयब होतमनम फदसतो.
बुद्ध प्रकट झमलम फकंवम नमहीसम झमलम तरी बुद्धत्व नेहर्ी समरखेच असते. हे तत्त्व
जमणून घेतल् यमने, बुद्धमच्यम प्रफतर्ेतील, जगमच्यम खस्थतीत फकंवम र्मनवी फवचमरमं च्यमचढउतमरमं र्ध्‍ये होणमऱ्‍यम स्पष् बदलमं र्ुळे फवचफलत न होतम, बोधीचम र्मगा धरलम पमफहजेआफण पररपूणा प्रज्ञम प्रमप्त केली पमफहजे .

हे स्पष् केले ले आहे च फक बुद्ध हे भौफतक शरीर नसून ते बुद्धत्व आहे . शरीरमचम
पमत्र म्हणून फवचमर केलम जमऊ शकतो. र्ग, जर हे पमत्र ज्ञमनमने भरले ले असेल, तर त्यमलम
बुद्ध म्हटले जमऊ शकते . म्हणून, जर कोणी बु द्धमच्यम भौफतक शरीरमशी संलग्न असेल आफणत्यमं च्यम अदृश्यतेबिल शोक व्यक्त करे ल, तर तो खरम बुद्ध पमहू शकणमर नमही.

31प्रत्यक्षमत, सवा गोष्ींचे खरे स्वरूप भेदभमवमच्यम पलीकडे आहे फदसणे आफण नमहीसे
होणे, येणे आफण जमणे , चमं गले आफण वमईट. सवा गोष्ी फनरथाक आफण पू णापणे एकसं धआहे त.
यम घटनम पमहणमऱ्यमं च्यम चु कीच्यम फनणायमर्ु ळे असे भेदभमव होतमत. बुद्धमचे खरे रूपप्रकटही होत नमही आफण नमहीसे पण होत नमही.

IIIबुद्धाचे गुि१.

बुद्धमं नम पमच गुणमं र्ुळे जगमचम आदर प्रमप्त होतो: श्रेष्ठ आचरण; उत्कृष् सम्यक दृष्ी;पररपूणा प्रज्ञम; उच्च प्रचमर क्षर्तम; आफण लोकमं नम त्यमच्यम फशकवणीच्यम अभ्यमसमकडे
नेण्यमची शक्ती.
यम व्यफतररक्त, इतर आठ सद् गुण बु द्धमस लोकमं नम आशीवमा द आफण आनंद दे ण्यमस
सक्षर् करतमत: त्यमं च्यम फशकवणीच्यम सरमवमतून जगमलम त्वररत लमभमखित करण्यमची क्षर्तम,चमं गले -वमईट, योग्य-अयोग्य यमं च्यमत योग्य न्यमय करण्यमची क्षर्तम,योग्य र्मगा फशकवून
लोकमं नम बोफधज्ञमनम कडे नेण्यमची क्षर्तम, सवा लोकमं नम सर्मन र्मगमा ने नेण्यमची क्षर्तम,अहं कमर आफण बढमई टमळण्यमची क्षर्तम त्यमने जे बोलले आहे ते करण्यमची क्षर्तम, त्यमनेजे केले आहे ते समं गण्यमची क्षर्तम आफण अशम प्रकमरे , त्यमं च्यमत कमरूफणक हृदयमची शपथपूणा करण्यमची क्षर्तम.
ध्यमनमद्वमरे , बु द्ध संयर् आफण शमं त फचत्तमचे जतन करतो.

32र्ैत्री, करुणम, आनंद आफण अडीग सर्तम यमं नी प्रकमशर्मन. तो सवा लोकमं शी सर्मनतेने
वमगतो. त्यमं ची र्ने अशुद्धतेपमसून शुद्ध करतो आफण फचत्तमलम पररपूणा शु द्ध आनंद दे तो.
२.
बुद्ध जगमतील लोकमं समठी फपतम आफण र्मतम दोन्ही आहे त. र्ूल जन्ममलमआल् यमनंतर सोळम र्फहने वफडलमं नम आफण आईलम त्यमच्यमशी बोबड्यम शब्दमं त बोलमवे
लमगते; र्ग हळू हळू ते त्यमलम प्रौढ म्हणून बोलमयलम फशकवतमत. पृथ्वीवरील पमलकमं प्रर्मणे ,बुद्ध प्रथर् लोकमं ची कमळजी घेतो आफण नंतर त्यमं नम स्वतः ची कमळजी घेण्यमसमठी सोडतो.
बुद्ध प्रथर् त्यमं च्यम इच्छे नुसमर गोष्ी घडवून आणतो आफण नंतर तो त्यमं नम शमं त आफणसुरफक्षत आश्रयस्थमनमत आणतो.

बुद्ध त्यमं च्यम भमर्ेत जे उपदे श करतमत ते लोक त्यमं च्यम स्वतः च्यम भमर्े त स्वीकमरतमतआफण आिसमत करतमत जणू ते केवळ त्यमं च्यमसमठीच आहे .
बुद्धमच्यम र्नमची खस्थती र्मनवी फवचमरमं नम र्मगे टमकते; बुद्धमफवचमर शब्दमं द्वमरे स्पष्
केले जमऊ शकत नमही; हे केवळ दृष्मं तमर्धूनच सूफचत केले जमऊ शकते.
घोडे आफण हत्ती यमं च्यम तुडवण्यमने गं गम नदी ढवळू न फनघते आफण र्मसे वकमसवमं च्यम हमलचमलींनी फवचफलत होते; पण नदी अशम क्षुल्लक गोष्ी न जुर्मनतम शु द्धआफण अबमफधत वमहत रमहते. बु द्ध र्हमन नदीप्रर्मणे आहे .

33इतर फशकवणींचे र्मसे आफण कमसव तेथे खोलवर पोहतमत आफण त्यमच्यम प्रवमहमफवरुद्ध
ढकलतमत, परं तु व्यथा. बु द्धमचम धम्म शुद्ध आफण अबमफधत प्रवमफहत आहे .

३.

बुद्धमची प्रज्ञम, पररपू णा असल् यमने , पूवाग्रहमं च्यम टोकमपमसून दू र रमहते आफण एकसंयर् रमखते जे वणान करण्यमसमठी सवा शब्दमं च्यम पलीकडे आहे . सवाज्ञ असल् यमने तो सवार्मणसमं चे फवचमर आफण भमवनम जमणतो आफण यम जगमतील सवा गोष्ी एकम क्षणमत जमणतो.

जसे स्वगमा तील तमरे शमं त सर्ुद्रमत प्रफतफबंफबत होतमत, त्यमचप्रर्मणे लोकमं चे फवचमर,भमवनम आफण पररखस्थती बुद्धमची प्रज्ञम खोलवरप्रफतफबंफबत होते . म्हणूनच बु द्धमलम सवाज्ञमनी,सवाज्ञ म्हणतमत.

बुद्धमची प्रज्ञम लोकमं च्यम रखरखीत र्नमं नम तमजेतवमने करते , त्यमं नम ज्ञमन दे ते आफणत्यमं नम यम जगमचे र्हत्त्व, त्यमची कमरणे आफण त्यमचे पररणमर्, फदसणे आफण अदृश्य होणेफशकवते .

खरं च,

बुद्धप्रज्ञमच्यम

समहमय्यमफशवमय

जगमचम

कोणतम

पै लू

लोकमं नमसर्जण्यमसमरखम आहे ?
४.

बुद्ध नेहर्ी बु द्ध म्हणून प्रकट होत नमही. कधी तो दु ष्मचम अवतमर, कधी स्त्री, दे व,रमजम फकंवम रमजकमरणी म्हणून प्रकट होतो; कधी कधी तो वेश्यमलयमत फकंवम जुगमरमच्यम
घरमत फदसतो.

34

र्हमर्मरीर्ध्ये तो एक उपचमर करणमरम वैद्य म्हणू न प्रकट होतो आफण यु द्धमत तोपीफडत लोकमं समठी सहनशीलतम आफण करुणम दमखवतो; ज्यमं चम फवश्वमस आहे कीवस्तुर्मत्र गोष्ी शमश्वत आहे त, त्यमं नम तो क्षणभंगुरतम आफण अफनखश्चततेचम उपदे श करतो;जे गफवा ष्ठ आफण अहं कमरी आहे त त्यमं च्यमसमठी तो नम्रतम आफण आित्यमगमचम उपदे श करतो;जे लोक ऐफहक सु खमं च्यम जमळ्मत अडकले आहे त, त्यमं च्यमसमठी तो जगमचे दु ः ख प्रकट
करतो.

बुद्धमचे कमया सवा घडमर्ोडींर्ध्ये आफण सवा प्रसंगी धम्मकमयेचे शु द्ध समर )बुद्धमचे
पररपूणा स्वरूप) प्रकट करणे आहे ; म्हणून बुद्धमच्यम यम धम्मकमयेतून अंतहीन जीवन आफणअर्यमा द प्रकमशमत र्ैत्री आफण करुणम प्रवमफहत होते, ज्यमर्ुळे सवमां ची फवर्ु क्ती होते.
५.
जग हे एकम जळत्यम घरमसमरखे आहे जे सतत नष् होऊन पुन्हम बमं धले जमत आहे .
आपल् यम अज्ञमनमच्यम अं धमरमने गोंधळले ले लोक, रमग, नमरमजी, र्त्सर, पूवाग्रह आफणसमं समररक वमसनेने आपले र्न गर्मवून बसतमत. ते आईची गरज असले ल् यम बमलकमं समरखेआहे त; प्रत्येकमने बु द्धमच्यम र्ैत्रीवर आफण करुणेवरअवलं बून असले पमफहजे .

बुद्ध सवा जगमचम फपतम आहे ; सवा र्मनव बुद्धमची र्ुले आहे त. बुद्ध हे संतमं चेही र्हमनसंत आहे त. जग अधोगती आफण र्ृत्यूने पेटले आहे ; सवात्र दु ः ख आहे . पण ऐफहक सु खमच्यम
व्यथा शोधमत र्ग्न असले ले लोक हे पूणापणे जमणण्यमइतके शहमणे नसतमत.

35

बुद्धमने पमफहले की हे भ्रर्मचे जग खरोखर एक जळणमरे घर आहे , म्हणू न तेत्यमपमसून वळले आफण शमं त जं गलमत त्यमं नम आश्रय आफण शमं ततम फर्ळमली. तेथे, त्यमच्यम
र्हमन करुणेने, तो आपल् यमलम हमक र्मरतो: " हे पररवतानशील आफण दु ः खमचे जग र्मझे
आहे ; हे सवा अज्ञमनी, बेफिकीर लोक र्मझी र्ुले आहे त; र्ी एकटमच आहे जो त्यमं नम त्यमं च्यमभ्रर् आफण दु ः खमपमसून वमचवू शकतो. "बुद्ध हम धम्ममचम र्हमन रमजम असल् यमर्ुळे तो आपल् यम इच्छे नुसमर सवा लोकमं नमउपदे श करू शकतो. बु द्ध लोकमं नम आशीवमा द दे ण्यमसमठी जगमत प्रकट होतो. त्यमं च्यमपमसून
वमचवण्यमसमठी दु :ख सहन करून तो धम्ममचम उपदे श करतो, पण लोकमं चे कमन लोभमने
र्ंद झमले आहे त आफण ते असमवध आहे त.

परं तु जे लोक त्यमची फशकवण ऐकतमत ते जीवनमतील भ्रर् आफण दु ः खमं पमसून र्ुक्त
असतमत. "स्वतः च्यम बु द्धीवर फवसंबून रमहून लोकमं चे तमरण होऊ शकत नमही," ते म्हणमले ,"फवश्वमसमने त्यमं नी र्मझ्यम फशकवणीत प्रवेश केलम पमफहजे." यमस्तव बुद्धमची फशकवण ऐकूनती आचरणमत आणली पमफहजे.

36