'बुद्धाचा उपदे ि' करीता स्त्रोत सांदभय ग्रांथ सूची245

संफक्षप्त रूपः DN-फदघफनकमय
MN-र्खज्जफर्कमय
SN-संयुक्क्‍तय
AN-अंगुत्तरफनकमय
फवभमगअध्यमय-1
1

2

पृष्ठ

बुद्ध
र्ूलस्त्रोत

ओळ
2
5

1
1

फवफवध शमस्त्रवचने
AN 3-38, सु खर्मलम-सु त

5

12

MN 3-26, आरीयपररसे न-सुत522फवफवध शमस्त्रवचने

7

1

MN 9 -85, बोफधरमजकुर्मर-सुतम

7

6फवफवध शमस्त्रवचन

7

14सुत्त-फनपमतर 3-2, पधमन-सुत720फवफवध शमस्त्रवचन

8

11

फवनय, र्हमवग्ग-1

9

11

DN 16, र्हमपररफनवमा ण-सुत

10

16

DN 16, र्हमपररफनवमा ण-सुत1110पररफनवमा ण-सुत139पररफनवमा ण-सुत

13

16

DN 16, र्हमपररफनवमा ण-सुत

151अफर्तमयूर-ध्यमन आफण फवर्लकीफता

अध्यमय-2
Iफनदे ससूत्र

246

फवभमग
अध्यमय-1

2

3

पृष्ठ
15

ओळ
6

र्ूलस्त्रोत
सूरर्गमर्-सूत्र

15

11

16

7

फवर्लकीफताफनदे स आफणर्हमपररफनवमा ण सूत्र
फसद्धर्ापुंडरीक-सू त्र 16171र्हमयमन-जमतक-फचत्त पररक्षम-सूत्र

17
19

7
1

र्हमपररफनवमा ण सूत्र
फसद्धर्ापुंडरीक-सू त्र 320

1फसद्धर्ापुंफडक-सू त्र 421

14फसद्धर्ापुंफडकम-सूत्र 52218फसद्धर्ापुंफडकम-सूत्र 1625

1अवतमं सक-सूत्र 526

5र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

26

11अवतर्सक-सूत्र

26

19

सुवणाप्रभमसोत्तर्मरजम-सूत्र-329

6अवतर्सक-सूत्र

29

12अवतर्सक-सूत्र 34, गंडव्यूह

29
29

15
20

छोटम सुखमवतीव्यूह सूत्र
अवतमर्स-सू त्र30

6

SN 35-530

10र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

अध्यमय-312

247

फवभमग
3

पृष्ठ
32

ओळ
10

र्ूलस्त्रोत
MN8-77,र्हमसकुलदयी-सूत्र

33

5र्हमपमरीफनवमा ण-सूत्र

33

16

लं कमवतमर-सूत्र

34

4अवतर्सक-सूत्र 32

34

20सद्धर्ापुंडररकम-सूत्र-25

35

1र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

35

13सद्धर्ापुंडररकम-सूत्र 235

20सद्धर्ापुंडरीकम-सूत्र 3धमयअध्यमय-1
1

3

1

फवनय, र्हमवग्ग 1-6 आफण SN56--

11-12,धम्मचक्क-पवत्तमन-सुत39

18इफतवूत्तक103

40

6

MN 2, सब्बसवम-सुत

40

13बेचमळीस फवभमगमं चे सूत्र 1841

2श्रीर्मलमदे वीफसंहनमद-सूत्र फवभमग

42

21

46

1

MN 4-35, कुळसककक-सु त

48

9

AN 5-49 र्ुंडरमजम-वग्गम

48

18

AN 4-185, सर्ण-सुत्तम

49

1

AN 3-134, उप्पदम-सुत

38अवतम्सक-सू त्र 22, दशभूफर्कम

अध्यमय-2
1

248-

फवभमग
2

3

4

पृष्ठ
49

ओळ
8

र्ूलस्त्रोत
लंकमवतमर- सूत्र

49

12

अवतम्सक-सूत्र 2

50

1अवतर्सक-सूत्र 1650

15अवतर्सक-सूत्र 22, दशभूफर्कम

511

लं कमकमवतमर-सूत्र

51

6

AN 4-186, उर्ग्गम-सुत्त

51

10धम्मपद l, 2, 17, 18

52

1

SN 2-1-6, कमर्द-सुत्त

5212अवतम्सक-सूत्र 1652

19लंकमवतमर-सू त्र

52

14

MN 3-22, अळं गडदु पर्-सुत

54

9लंकमवतमर-सू त्र

54

14लंकमवतमर-सू त्र57

8फवनय, र्हमवग्गम 1-6

58

1लंकमवतमर-सू त्र:58

7

SN 35-200, दमरुकखं ड-सूत्र

58

18

लंकमवतमर-सू त्र आफण इतर

59

8

MN 2-18, र्धुफपंफडकम-सूत्र

59

22लंकमवतमर-सू त्र

60

14लंकमवतमर-सू त्र61

11फवर्मलकीतीफनरदे श-सूत्र

63

15अवतम्सक-सू त्र 34, गं डव्यूह

63

24लंकमवतमर-सू त्र आफण इतर

249

फवभमग

पृष्ठओळर्ूलस्त्रोत

65

1

फवनय, र्हमवग्गम 1-5

65

16फवनयम, कुलवग्गम 5-21

66

6सुरर्गर्-सूत्र

71

9सूरर्गर्-सूत्र

73

5र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

73

13सद्धर्ापुंडररकम-सूत्र 7 आफण सूरर्गर्-सूत्र

74

3अवतम्सक-सूत्र 3274

9र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

74

14ब्रह्मजमल सूत्र

75

2र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

75

21र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

811श्रीर्मलमदे वीफसंहनमद-सूत्र

82

10

AN 2-11अध्यमय-3
1

2

3अध्यमय-4
1

82 14

इफतउत्तक 93

82 21

फवनय, र्हमवग्ग

83 9

AN 3-68, अन्नतीठीक-सुत

83 23

AN 3-34, आळवक-सुत

84 15वैपुल्यम-सुत

84 21फवनय,र्हमवग्ग 1-6, धम्मचक्कपवतान-सुत

85 1

MN 2-14, चूलदु क्खखंद-सुत85 16र्हमपररफनवमा ण सूत्र

86 16इफतवृत्त, 24250

फवभमग
2

4

पृष्ठ
88

ओळ
11

र्ूलस्त्रोत
MN 6-51, कंदरकम-सुत्रमं त

89

9

AN 3-13089

19

AN3-113

3

90

6

90

18

दृष्मन्त-सूत्र

91

16र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

931

AN 3-6293

16

AN 3-35, दे वदू त-सुत्तम

94

20थेरीगमथम अट्टकथम

95

17सुखमवतीव्यूह-सूत्र खंड 2

102

1सुखमवतीव्यूह-सू त्र खंड 1

105

18

सुखमवतीव्यूह-सू त्र खंड 2

107

6अफर्फतयूर-ध्यमन-सू त्र

110

15

लहमन सुखमवतीव्यूह-सूत्र

इफतवुत्तक 100अध्यमय-512आचरणमचम र्मगा
अध्यमय-1
1

116

1

MN 2, सब्बसवम-सुत

117

23

MN 3-26, अररयमपररसनम-सुत

118

14

SN 35-206, SN 35-206:

119

11

बेचमळीस फवभमगमं पैकी 41-2

121

20

MN 2-19, द्वे धफवतमक्क-सुत्तम

122
2

13

धम्मपद अथा कथम

123

12

AN 3-117

124

1

MN 3-21, कमकमचुपमर्म-सुत

127

1

MN 3-23, फवर्र्ीक-सु त251फवभमग

3

पृष्ठ
128

ओळ
17

र्ूलस्त्रोत
जमतक IV-497, र्मतंग-जमतक

132

4बेचमळीस खंडमं चे सूत्र 9

132

13

बेचमळीस खंडमं चे सूत्र 11133

5बेचमळीस फवभमगमं चे सूत्र 13

134

3

AN 2-4, सर्फसत्त-सुत्त

134

18

संयुक्तरत्नफपतक-सू त्र

140

2उपर्म-सतक-सूत्र

143

7

र्हमप्रज्ञमपरफर्तम-उपमदे सम-शमस्त्र

144

18

र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

145

17

संयुक्तरतनफपटक-सूत्र

150

1

MN 7-63, चु ळर्ळू णयम-सुत्रमं त

152

9

MN 3-29, र्हमसरोपर्म-सुत154

1र्हमयमन-सूत्र

154

14

थेरीगमथम, अठकथम

156

7

MN 3-28, र्हमहट्ठीपदोपर्-सुत्तम

156

22

र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

157

12

अवदमनसमतक-सू त्र

158

18

र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

160

12

पंचफवर्सतीसहस्रीकम-प्रज्ञमपमरर्ीतम-सूत्र

161

20

अवतमं समक-सूत्र 34, गं डव्यूह

अध्यमय 2
1

252

फवभमग
2

3

पृष्ठ
163

ओळ
13

र्ूलस्त्रोत
AN 3-88

164

10

AN 3-81164

18

AN 3-82165

12पररफनब्बमनम-सुत्तम- खं ड 2

166

13

MN 14-141, सचफवभंग-सुत

167

18

पररफनब्बमनम-सुत्तम खं ड 2

168

12

AN 5-16, बमल-सुत्त

168

18

अवतम्सक-सू त्र 6

169

18

र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

170

7संयुक्तरत्न फपटक-सूत्र

1711सुवणाप्रभमस-सू त्र 26

171

15

र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

172

15

थेरगमथम, अटकथम

173

7

जमतक 55, पं चवु ध-जमतक

174

9इफतवुत्तक 39&40

174

16

र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

174

19

र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

175

1

AN 5-12175

8पररफनब्बमन-सुत्तम

175

18

सूरर्गर्-सूत्र

176

21

SN 55-21 आफण 22, र्हमनमर्-सुत्तम

177

15

AN 5-32, चुं डी-सुत्तम

1781फवर्लकीफताफनदे स-सूत्र

178

15

सूरर्गमर्-सूत्र

178

21

सुखमवतीव्यूह-सू त्र- खं ड 2

179

8

SN 1-4-6

179

11अवतम्सक-सू त्र 33

253

फवभमग

4

पृष्ठ
180

ओळ
7

र्ूलस्त्रोत
आवमिसक-सूत्र 24

180

19

सुवणाप्रभमस-सू त्र 4181

8अफर्तमयुर-ध्यमन-सू त्र

181

11

सुखमवतीव्यूह-सू त्र

181

17

र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

182

10

MN 2-16, चेतोखखल-सू त्र

183

5सुखमवती व्यूह-सूत्र खंड 2.

184

1

धम्मपद

192

1

SN 1-46

192

15

AN

192

20

र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

बंधुत्व
अध्यमय-1
194

1

सुत

-

2

इफतवुत्तक 100 & MN1-3, धम्मदयमद--194

8इफतवुत्तक 92

195

1फवनयम, र्हमवग्गम 1-30

195

19

MN 4-39, र्महम-अस्सपु रम-सुत

197

4

MN 4-40, चूल-अस्सपुरम-सुत

198

4सदधर्ापुंडरीक-सूत्र 10

198

10

सद्धर्ापुंडररकम-सू त्र 101991सद्धर्ापुंडरीकम-सू त्र 14

200

13

SN 55-37, र्हमनमर्-सुत

201

1

AN 3-75

201

8SN-55-35, र्हमनमर्-सु त

201

14

SN 55-54, फगल् यमनं -सु त254फवभमग

3

पृष्ठ
201

ओळ
20

र्ूलस्त्रोत
अवतर्सक-सू त्र 22203

9र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

206

5अवतर्सक-सू त्र 72092र्हमयमन-सूत्र

2101अवतमं समक-सूत्र 21

210

20

र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

212

1

DN 31, फसगमलोवमद-सुत

217

8

AN 2-4, सर्मफचत्तम-सुत

217

23

AN 3-31218

7जमतक 417, कमच्छमफन-जमतक

220

1

DN 31, फसगलोवमद-सुत

220

12

धम्मपद अठकथम 1

221

21

(बर्ी भमष्य)

222

11

श्रीर्मलमदे वफसं हनमद-सू त्र

225

1र्हमपररफनवमा ण-सुत

226

19

AN 3-118 सोकेयन-सुत

228

12

SN

229

5

फवनय, र्हमवग्ग 10-1 & 2

229

14

DN 16, र्हमपररफनवमा ण-सुत

230

20

फवनय, र्हमवग्ग् 10-1 आफण 2

233

15

SN

234

11 अंतरमभमव-सूत्र

234

17 फवर्लकीफताफनदे स-सूत्र

236

1

236

20 लहमन सुखमवतीव्यूह-सूत्र

237

3 सुखमवतीव्यूह-सू त्र

237

17 फवर्लफकतीफनदे श-सू त्रअध्यमय 212र्हमपररफनवमा ण-सूत्र

255

फवभमग
3

पृष्ठ
238

ओळ
5

र्ूलस्त्रोत
धम्मपद, अट्टकथम 1

238

14

AN 34-2239

11धम्मपद अठकथम 1

240

6

AN 5-1240

10र्ूल-सवा खस्तवमद-फवनय,सं घभे दवस्तु 10

241

3

MN 9-86, अं गुलीर्मल-सुत

242

4

AN 26

256

पररशशष्ट

257

बौद्ध धमायचा सांशक्षप्त इशतहास –भारतातून जपानमध्ये बौद्ध धम्माचा प्रवेश
1. भारत
र्मनव जमतीच्यम अध्यमखिक इफतहमसमतील सवमा त र्हमन युग घडवणमरी घटनमम्हणजे जेव्हम भमरतमच्यम र्ध्यवती भमगमत प्रकमशर्मन झमलम "आफशयमचम प्रकमश", फकंवमदु सऱ्यम शब्दमत समं गमयचे तर ज्यम कमळी र्हप्रज्ञम आफण र्हमरुणेचम वसं त ऋतू उगवलम.
कमळमच्यम ओघमत अनेक शतकमं पमसून र्मनवी र्न सर्ृद्ध करीत आलम आहे आफणआजतमगमयत करीत आहे .
गौतर् बु द्ध, ज्यमं नम नंतरच्यम बौद्ध अनुयमयमं नी शमयर्ुनी फकंवम शमय वं शमचे "म्हणून ओळखले "र्ुफन, त्यमं नी आपल्यम घरमचम त्यमग केलम, एक फभक्षु बनले आफण आपलीपमवले दफक्षणे कडे , र्गधकडे वळवली .५ व्यम शतकमच्यम र्ध्यमत असे र्मनले जमते की त्यमं नमतेथे एकम बोधीवृ क्षमखमली शेवटी संबोफध ज्ञमन प्रमप्त झमले .
र्ौया समम्रमज्यमचम फतसरम शमसक अशोक रमजम :रमज्यकमळ(268-232 B.C.) यमच्यम
कमळमत, गौतर् बुद्धमची फशकवण सं पूणा भमरतभर पसरली आफण दे शमच्यम सीर्ेपलीकडे हीत्यमचम प्रचमर केलम जमऊ लमगलम होतम.
र्ौया हे भमरतमतील समवा भौर् रमज्यमं पैकी पफहले रमज्य होते यम रमज्यमचम पफहलम .
:रमज्य) शमसक चंद्रगुप्त317-293 B.C. फकंवम त्यमच्यम आसपमसयमच्यम वे ळी (, उत्तरे लमफहर्मलय पवात, पूवेलम बंगमलच्यम उपसमगरमपयां त पसरलेले, एक फवशमल क्षेत्र आधीचव्यमपलेले होते पफश्चर्े लम फहं दू कुश पवात आफण दफक्षणे .लम फवं ध्य पवातमच्यम
पलीकडे रमजम अशोकमने कफलंग आफण इतरमवर फवजय फर्ळवून यम क्षे त्रमचम फवस्तमर,.दक्खनच्यम पठरमपयांत केलमहम रमजम अशोक अफतशय उग्र स्वभमवमचम होतम असे म्हणतमत, त्यमलम त्यमचे लोकम्हणत असत चं डअशोक
)उग्र अशोक(म्हणत असत; परं तु कफलंगमवर फवजयफर्ळफवलेल्यम युद्धमर्ुळे उद्भवलेल्यम आपत्तीजनक पररखस्थतीचम समक्षीदमर असतमनम त्यमच्यम
स्वभमवमत पूणा बदल फदसून आलम ते प्रज्ञम आफण करुणेच्यम फशकवणीचे र्नमपमसून .
उपमसक बनले, त्यमनंतर, त्यमं नी बौद्ध उपमसक म्हणू न अनेक गोष्ी केल्यम, त्यमपैकी खमलील
258

दोन उपक्रर् सवमां त उल्ले खनीय आहे त.
प्रथर् )अशोकमचे फशलमले ख)"अशोकमचे कोरीव आदे श"फकंवम दगडी खमं बमं वरफकंवम पॉफलश केलेल्यम फभंतींवर कोरलेल्यम बौद्ध फशकवणीवर आधमररत प्रशमसकीय
संकल्पनम, ज्यम त्यमने अनेक फठकमणी करण्यमचम आदे श फदलम, अशम प्रकमरे बुद्धमच्यम
फशकवणीचम प्रसमर झमलमदु सरे म्हणजे ., त्यमने आपल्यम रमज्यमच्यम पलीकडे सवा फदशमं नमप्रज्ञम आफण करुणेची फशकवण दे णमरीधम्मप्रचमरक पमठफवले यमत फवशे र्तः उल्लेखीनीय .
इफजप्त कमयरे न र्ॉसेडोफनयम आफण,गोष् अशी आहे फक कमही र्ोफहर्म फसरीयम एफपरोस
समरख्यम सुदुरच्यम फठकमणी पमठवण्यमत आल्यम होत्यम, ज्यमं नी पमफश्चर्मत्य जगमर्ध्ये बौद्ध
धर्मा चम प्रसमर केलमफशवमय ., र्हें द्र )पमली भमर्ेत र्फहं दम(, श्रीलं केलम पमठवले लम दू त, "सुंदर
लंकमद्वीपमवर पमली(, लंकमदीप यशस्वी ठरलम आफण "सुंदर फशकवण प्रस्थमफपत करण्यमत (.अशम प्रकमरे बेटमवर यशस्वी प्रसमरमसमठी बौद्ध फशकवणीचम प्रमरं भ फबं दू स्थमफपत केलम2. महायान बौद्ध धमायचा उदय"बौद्ध धर्मा ची पू वेकडील चळवळहे नंतरच "ा्यम कमळमतील बौद्धमं नी अनेकदमसमं फगतले आहे .पू.स.पण इ .कमळमपमसून, बौद्ध धर्मा चे नवीन रूप स्पष्पणे पफश्चर्े कडेवळलरे होतेफिश्चन युगमच्यम स .ाु रुवमतीच्यम सुर्मरमस बौद्ध धर्मा चेहे पूवेकडे "नवीन रूप"वळू लमगले तथमफप, यम प्रकरणमचम सं दभा घे ण्यमपू वी, आपण बौद्ध धर्मा त होत असलेल्यम
र्हमन बदलमबिलबोलले पमफहजे जो ”नवी लहर“ फतसरम कमही नसून-हम बदल दु सरम .
र्हमयमन.फकंवम ग्रेटर व्हे ईकल बुखद्धझर् म्हणून ओळखलम जमतो ”र्हमयमन बौद्ध धर्ा“र्जबूत र्ुल धरत होतम आफण त्यम कमळमतील फशकवणीत एक सुस्पष् घटक म्हणून
.अखस्तत्वमत अलमल होतम259

अशी कधी "नवी लहर", कशी आफण कोणी सुरू केली? यम प्रश्मं ची फनफश्चतपणे उत्तरेदे ण्यमस अद्यमप कोणीही सक्षर् र नमहीप्रथर् :आपल्यमलम िक्त एवढे च र्मफहत आहे .,सहमम्रमफधक शमखे च्यम तथमकफथत फवचमर वं शमवली घटकमर्ध्ये त्यम कमळमतील पुरोगमर्ीफभक्षुणी फह प्रणमली आणली असमवी; दु सरे , वस्तुखस्थती अशी आहे की एक फकंवम दोन शतकेफिस्त कमलखं डमत र्हमयमन शमस्त्रमतील कमही र्हत्त्वमचे घटक अखस्तत्वमत होते फिश्चन .
आफण जेव्हम र्हमयमन धर्ाग्रंथमं नी सर्फथात नमगमजुानमचम .युगमच्यम पफहल्यम शतकमपयांत
र्ंचमवर स्पष्पणे र्मं डले .

बौद्ध धर्मा च्यम प्रदीघा इफतहमसमत र्हमयमन बौद्ध धर्मा ची भूफर्कम खूप र्ोठी होती .
आतम, चीन आफण जपमनबिल, यम दे शमं र्ध्ये बौद्ध धर्ा त्यमं च्यम जवळजवळ सवा इफतहमसमत
र्हमयमन् यमत आश्रय वमटणमसमरखे कमरी बही फशकवणीच्यम प्रभमवमखमली फवकफसत झमलम .आहे यमत आश्चया वमटण्यमसमरखे कमही नमही कमरण जनसमर्मन्यमं च्यम उद्धमरमसमठी एकनवीन आदशा आधीच तयमर केलम गेलम होतम, बोफधसत्वमच्यम रूपमत फजवं त संतमं नी हमआदशा आचरणमत आणण्यमची कल्पनम केली होती; फशवमय, त्यमं चे सर्थान करण्यमसमठी,र्हमयमन फवचमरवंतमं नी प्रस्तुत केलेले आफधभौफतक फकंवम र्मनफसक क्षेत्रमतील बौखद्धक
पररणमर् खरोखरच भव्य होतेअशमप्रकमरे ., एकीकडे गौतर् बु द्धमं च्यम त्यमस फशकवणीशी तेजोडले गे ले असले तरी, प्रज्ञम आफण करुणे चे अनेक नवीन टप्पे त्यमस जोडले गेले यम नवीन .
सर्ृद्धीर्ु ळे, बौद्ध धर्ा उत्समहमने आफण उजेने पररपूणा झमलम आफण पूवेकडील दे शमं नम.र्हमनदीच्यम प्रवमहमप्रर्मणे सर्ृद्ध करतम झमलम"260

3. मध्य आशशया
र्ध्य आफशयमई दे शमं तूनच चीन सवाप्रथर् बौद्ध धर्ा फशकण्यमस पु ढे आलम त्यमर्ुळे
भमरतमपमसून चीनपयांत पसरलेल्यम फशकवणु कीबिल समं गमयचे तर रे शीर्‘ र्मगमा बिल’बोलणे आवश्यक आहे हम रस्तम पफश्चर् आफण पू वेलम जोडण्यमसमठी र्ध्य आफशयमतील .
अर्यमा द प्रदे शमतून गे लम आफण हमन रमजघरमण्यमचम रमजमवूरमज्( य :140-87 B.C.) यमच्यम
कमळमत हम व्यमपमरी र्मगा खुलम झमलम होतम त्यम वे ळी, हमनचे क्षेत्र पफश्चर्ेकडे पसरले होतेआफण िरयमनम, सोखन्दवमनम, तुखमरम आफण अगदी पमफथायम समरख्यम लगतच्यम दे शमं र्ध्ये , पू वीअलेक्क्झमं डर द ग्रेटने प्रेररत केलेले व्यमपमरीवमदमचे केंद्र अजूनही जोर्मने सफक्रय होते यम .
दे शमं तून जमणमन्यम यम प्रमचीन र्मगमा वर रे शीर्ने सवमा त र्हत्त्वमची भूफर्कम बजमवली, म्हणून
त्यमलम फसल्क र्मगा असे नमव दे ण्यमत आले फिश्चन यु गमच्यम आधी फकंवम नंतरच्यम .
कमळमपमसून, भमरत आफण चीनने व्यमपमरी र्मगमा ने प्रथर् समं स्कृफतक संपका सुरू केलम .
.त्यमर्ुळे हम रस्तम बौद्ध धर्मा चमही र्मगा होतम असे म्हणतम येईल4. चीन
चीनी बौद्ध धर्मा चम इफतहमस बौद्ध धर्ाग्रंथमं नम स्वीकमरण्यमपमसून आफण त्यमं च्यमअनुवमदमपमसून सुरू होतो फचं ग-चमं ग-एर-फशह-सु " प्रमचीन कमळमतील सवमा त जुने कमर् .
बुद्धमने)व्यमकृत बेचमळीस फवभमगमतील सू त्र फपंग युगमत कमश्यप् र्मतमं ग आफण-हे फयंग "इतरमं नी केले ले भमर्मं तर असे म्हटले जमते (58-76 AD.) परं तु आज ती एक संशयमस्पद
पौरमफणक कथम र्मनली जमतेकमओ यमं नम फदले जमते -फशह-पुष्ीकृत र्तमचे श्रे य आन ., जोइ .स.148 ते 171 यम कमळमत लोयमं ग येथे अन-ाु वमदमत गुंतलम होतम यम कमळमपमसून ते ..
उत्तरी सुंग रमजवं श (960-1129 A.D.) पयांत, सुर्मरे एक हजमर वर्े अनुवमदमचे कमर्चमलू
रमफहले . हे तेव्हमचम पूवेकडील दमनचम रमजम फर्ंग यमं च्यम फवंगफपंग कमल-खं डमत (58-76 AD)‘कमश्यप र्मतंग आफण इतरमं नी केलेले भमर्मं तर असे म्हटले जमते पण आज त्यमस एकदं तकथम र्मनले जमते .पृ ष्ीकृत.

261

पूवीच्यम कमळमत, धर्ाग्रंथमं नम पररचय आफण अनुवमद करण्यमत ज्यमं नी र्हत्वमची
भूफर्कम बजमवली ते बहुते क र्ध्य आफशयमई दे शमं तील र्हमन फवद्वमन होते, उदमहरणमथा, वरउल्ले ख केलेलम आनफशहकमओ-, पमफथा यमपमसून आलम आहे सर्रकंद प्रदे शमतील :यमं गशेंगिमई सुर्मरे 3ऱ्यमशतकमत लो असीफर्त) सु खमवतीव्यू हम" यमं ग येथे आले आफणफशवमय .चे भमर्मं तर केले )जीवनमचे पुस्तक, चुहू फकंवम धर्ा रक्षम-िम-, ज्यमलमचम अनुवमदक म्हणून ओळखले जमते"सद्धर्पुं डररकम", ते तुखमरमहून आले आफण फतसऱ्यम
शतकमच्यम उत्तरमधमा पमसून चोथ्यम शतकमच्यम पू वमा धमा पयांत लो .यमं गर्ध्ये रमफहले-कुर्मजीव
जेव्हम पमचव्यम शतकमच्यम सुरुवमतीच्यम कमळमतकुच येथून कुर्मरजीव यमं चे आगर्न झमलेतेव्हम चीनर्धील भमर्मं तर कमया उच्च फबंदमवर पोहचले .

तेव्हमपमसून संस्कृत फशकण्यमसमठी चीनर्धून फवद्वमन भमरतमत येऊ लमगले अशम .
फभक्खुं चम प्रणेतम िमफहं -यमन (339-420 A.D.) होतम तो .399 र्ध्ये चमं ग आन सोडूनभमरतमलम भे ट दे णमऱ्यम यम .भमरतमत आलम आफण पंधरम वर्मां नी र्मयदे शी परतलम
फभक्खु पैकी सवमा त प्रफतफष्ठत म्हणजे ह्युत्सं ग-इन- (602-664 A.D.) होते, जे 627 र्ध्ये
भमरतमलम फनघमले आफण 645 र्ध्ये एकोणीस वर्मां नी परतलेपुढे ., इखत्संग (635-713 A.D.)(ई )फचं ग यम इखत्सं ग पुस्तकमत गोंधळमत टमकू नये-671 र्ध्ये सर्ुद्रर्मगे भमरतमलम रवमनम
झमलम आफण पंचवीस वर्मां नी त्यमच र्मगफन र्मयदे शी परतलम.
यम फभक्खुनी संस्कृत फशकण्यमसमठी स्वतः हून भमरतमलम भेट फदली आफण त्यमं नीफनवडलेले धर्ाग्रंथ घरी आणले, आफण धर्ाग्रंथ अनुवमद कमयमा तही त्यमं नी प्रर्ुख भूफर्कम
बजमवली .ह्यु त्संगने -इन-दमखवलेली भमफर्क क्षर्तम फवशे र् उल्लेखनीय होती आफणत्यमच्यम उत्समही कमयमा र्ुळे चीनर्धील धर्ाग्रंथमं चे भमर्मं तर कमया आणखी एकम फशखरमवर
पोहोचले कुर्मरजीवमं नी समदर केलेल्यम . पूवीच्यम कमळमतील कमर्नम असे ”जुनी भमर्मं तरे “त्संग आफण नंतरच्यम अनुवमदकमं नी केले ल्यम कमर्नम नंतरच्यम-इन-आफण ह्यु .म्हणतमत
-नवीन भमर्मनमतरे म्हटले आहे “ कमळमत बौद्ध फवद्वमनमं नी

262

त्यमं नी संस्कृतर्धून अनुवमफदत केलेल्यम यम प्रचं ड संख्येच्यम खं डमं च्यम आधमरे , यमफवद्वमन लोकमं च्यम फवचमरमं ची आफण धमफर्ाक कमयमा ची प्रवृत्ती हळू हळू परं तु जोरदमरपणे
चीनकडे वळली .वमं फशक स्वभमव, गरजम आफण आिफवश्वमस स्पष्पणे फदसून प्रमरं फभकअवस्थेतील फभक्खुनी त्यमं चे र्न आफधभौफतक रीतीने "शून्यते" कडे वळवले होते, फवशे र्तःज्यमचम संबंध सूत्रमं च्यम पमरफर्तेर्ध्ये आढळतो, हे यम प्रवृत्तीचे प्रकटीकरण होतेनंतर ., त्यमं नीतथमकफथत "हीनयमन", फकवम लहमन वमहन त्यमगून फदले, आफण त्यमं चे लक्ष केवळफशवमय .कडे वळवले "र्हमयमन", ही प्रवृत्ती हळू हळू संप्रदमयमत लक्षणीय बनली आफण झेनतेन्दमई संप्रदमय फदसू लमगल्यमवर ती उं चीवर पोहोचली असे म्हणतम येईल.
सहमव्यम शतकमच्यम उत्तरमधमा त तेन्दमई पं धमचे फतसरे धर्ागुरू तेन्दमई –दमइसी ची ई.यमं च्यमर्ुळे चीन र्ध्ये दे न्दमई पंथमलम पररपू णातम प्रमप्त झली(538-597 AD.), फतसरम
कुलगुरू यमने पररपूणा केली ते बौद्ध फवचमरमतील सवमा त उल्ले खनीय व्यक्तीपै की एक होतेआफण यम संतमने तयमर केलेल्यम पंचकमल अष्फसद्धमन्तम बुद्धमच्यम फशकवणीचे गं भीरवगीकरण चीनच्यम तसेच जपमनच्यम बौद्ध धर्मा वर दीघाकमळामपमसून व्यमपक प्रभमव रमखूनआहे .
पुनरमवलोकनमवरून असे फदसून येईल की चीनर्ध्ये फवफवध सूत्रे त्यमं च्यम उत्पत्तीच्यम
कमळमच्यम क्रर्मचम फवचमर न करतम आणली गेली आफण ती जशी घेतली गेली तशीभमर्मं तररत केली गेलीयम सूत्रमं च्य .प्रचंड सं ख्येच्यम पमश्वा भूर्ीवर त्यमं चे वगीकरण आफणर्ूल्यर्मपन आवश्यक होते आफण ही सूत्रे कशी सर्जून घ्यमयची ही सर्स्यम होती .एकूणच
बौद्ध धर्मा चे कौतुक करणे आफण स्वतः च्यम आकलनमनुसमर कसे उभे रमफहले हे दमखवणे
आवश्यक होते सूत्रमं चे र्ूल्यर्मपन करतमनम ., चीनी फवचमरमचम कमळ .सर्ोर येतो ,सवाप्रथर् ,द्वमरम केल-ई-सवमा त र्हत्वमचे म्हणजे चीाे ले वगीकरण सवमा त पद्धतशीर आफण म्हणून
उत्कृष्पने र्न वळवणमरे होते परन्तु आधुफनक कमळमतील बौद्ध संशोधन कमयमा च्यम .
.असम प्रभमवशमली प्रभमवही संपुष्मत आलम ,रूपमने

263

सहमव्यम शतकमच्यम उत्तरमधमा त तेन्दमई पंथमचे फतसरे धम्मगुरू तेन्दमई दमई ई-ची-सी- (538597 A.D).य ामां च्यमर्ुळे चीनर्ध्ये तेन्दमई संप्रदमयमलम पररपूणातम प्रमप्त झमली. चीनर्धील
बौद्ध धर्मा च्यम इफतहमसमत त्यमचम संस्थमपक .झेन पंथ होतम "जो शेवटचम पंथ आलम तो"फवदे शी श्रर्ण बोफधधर्ा (528 A.D.) आहे असे म्हटले जमते; परं तु त्यमं नी पेरले ले बीज चीनीवंशमचम सहमवम कुलप्रर्ुख हुओ नेंग-(638-713 A.D.) च्यम कमळमनंतरच त्यमचे तेजस्वी िूलप्रिुल्लीत झमले .आठव्यम शतकमनं तर, चीनर्धील यम पं थमने एकमपमठोपमठ अनेकप्रफतभमवंत फभक्षु अन्यत्र पमठवले, ज्यमर्ुळे अनेक शतकमपयांत झेन पंथमची सर्ृद्धी होतरमफहली.
यमवरून हे लक्षमत येते फक,चीनी लोकमं च्यम स्वभमवमत खोलवर रुजलेल्यम बौद्ध
धम्ममत फवचमर करण्यमची एक नवीन पद्धत होती, हे फदसून येते हे चीनी फवचमरसरणीने .
रं गवलेले बौद्धधम्ममफशवमय दु सरे कमही नव्हते आफण तरीही गौतर् बु द्धमं च्यम फशकवणीचम .
प्रवमह, यम तमज्यम प्रवमहमने , अजून र्ोठ्यम नदीत वमढलम आफण पूवेकडील दे शमं नम सर्ृद्ध
करतम झमलम.
5 जमपमन
जमपमनर्धील बौद्ध धर्मा चम इफतहमस सहमव्यम शतकमत सुरू झमलम .538 र्ध्ये,पमईचे(फकंवम कुडमरम, कोररयम रमजमने सम्रमट फकन्मेईच्यम शमही दरबमरमत बौद्ध प्रफतर्म (.आफण सूत्रमं चे पट्टे समदर करण्यमसमठी आपल्यम दू तमलम पमठवले यम प्रकमरे यम दे शमत बौद्ध
धर्मा चम पफहलम पररचयझमलम त्यमर्ुळे जपमनर्धील धर्मा चम इफतहमस आतम .1,400 वर्मां हूनअफधक जुनम आहे .
यम प्रदीघा इफतहमसमत, आपण जमपमनी बौद्ध धर्मा चम तीन केंद्रफबं दूंच्यम संदभमा त फवचमरकरू शकतोपफहलम अं दमजे समतव्यम आफण आठव्यम शतकमतील बौद्ध धर्मा .वर ठे वलमजमऊ शकतो हे भौफतकदृष्ट्ट्यम दशाफवण्यमसमठी आपण यम कमळमत बमं धलेले होयुाजी र्ंफदर .
(607 A.D.) आफण तोदमईजी र्ंफदर (752A.D.) यमं चम संदभा घेऊ शकतो यम कमळमकडे र्मगे .
वळू न पमहतमनम, एक गोष् ज्यमकडे दु लाक्ष करतम येत नमही ती म्हणजे यम कमळमत सं पूणाआफशयमर्ध्ये संस्कृतीचम प्रवमह असमर्मन्यपणे उं चमवलम होतम, तर पफश्चर्ेकडील सभ्यतमगडद अंधमरमत बंद होती पूवेकडे आश्चयाकमरकपने सक्रीय आफण भव्य चळवळ फवकफसत .
सर्ु द्री दे शमर्ध्ये-आफण दफक्षण,भमरतमर्ध्ये ,चीनर्ध्ये र्ध्य आफशयमर्ध्ये .होत होतीधमफर्ाक आफण कलम क्षेत्रमतील उपक ,बौखद्धका्रर् जोरदमर चमलू होते यम चळवळीर्ध्ये .
बौद्ध धम्म पूवेकडील ,समर्ील होऊनजगमलम त्यमच्यम र्मनवतमवमदमच्यम फवशमल लमटे ने पुनून
टमकत होतम, आफण जमपमनी संस्कृतीची ही नवीन चळवळ ते जस्वी होयुाजी आफण भव्य264तोडमईजी यमं च्यम बमं धकमर्मद्वमरे फदसून आली आफण यम कमया क्रर्मं च्यम सं दभमा तरं गीबेरंगी धमफर्ा क आफण कलम फक्रयमकलमपमं र्ध्ये , आफशयमतील सवा फवशमल क्षेत्र व्यमपणमऱ्यम
समर्मन्य समं स्कृफतक भरतीच्यम अत्यंत पूवेकडील टोकमलम यमचे पूर स्वीकृतीकरन फदसून
येते.
दीघा कमळ असंस्कृत अवस्थेत असलेल्यम यम दे शमतील जनतम, आतम एकम र्हमन
उनलले संस्कृतीच्यम प्रवमहमत न्हमऊन फनघमली .सभ्यतेचे िूल अचमनक उर्लले.त्यम
शतकमं र्ध्ये सऊन फनघमली जमपमनलम नफशबमचे चमं गले बळण फर्ळमले आफण यम .
संस्कृतीच्यम उदयमस जबमबदमर असलेले र्ुख्य चॅखम्पयन बौद्ध धर्मा फशवमय दु सरे कोणीही
नव्हते , त्यमवेळची बौद्ध र्ंफदरे अफतशय र्हत्त्वपूणा समर्मफजक केंद्रे बनली होती आफण तेथील
फभक्खू नवीन फशक्षणमचे नेते होते, तेथे केवळ धर्ा न रमहतम व्यमपक आफण र्हमन संस्कृती
फवकफसत झमली, यम दे शमत प्रथर् प्रत्यमरोफपत झमलेल्यम बौद्ध धर्मा ची ही वमस्तफवक खस्थती
होती.
नवव्यम शतकमत, दोन र्हमन फभक्षु, समईचो डें ग्योदमईशी, (767-822) आफण कुकमई
प्रकट झमले कोबोदमईशी, (774-835)प्रकट झमले आफण त्यमं नी दोन बौद्ध संप्रदमयमं चीस्थमपनम केली ज्यमं नम समर्मन्यतः हे ईयमन बौद्ध धर्ा म्हणून संबोधले जमते ही पूणापणे .
त्यमं नी बौद्ध धर्मा लम त्यमच्यम र्ू ळ दृष् .जमपमनी बौद्ध धर्मा ची स्थमपनम होतीफाकोनमतूनआफण व्यवहमरमत स्वीकमरले आफण आफण स्वीकमरले फहएई र्मउं ट फहएइ आफण र्मउं ट कोयमयेथे अनुक्रर्े र्ध्यवती र्ठमं ची स्थमपनम केलीत्यमं च्यम स .ा्थमपनेनंतरच्यम तीनशे
वर्े कमर्मकुरम कमलखं डमपयांत, हे दोन गूढ संप्रदमय, तेंदमई आफण फशंगोन, र्ु ख्यतः अफभजमत
लोकमं र्ध्ये आफण शमही दरबमरमं र्ध्ये सर्ृद्ध झमले .

265िोसीचम दु सरम भमग बमरमच्यम आफण तेरमव्यम शतकमतील बौद्ध धम्ममवर ठे वलम जमऊशकतो) होनेन .(1133-1212 A.D.), फशनरन (1173-1262 AD.), Dōgen (1200-1253 AD)आफण फनफचरे न (1222-1282 AD.) समरखे र्हमन फभक्षु फदसू लमगले, जेव्हम आपण जपमनच्यम
बौद्ध धम्ममबिल बोलतो ते व्हम आपण यम र्हमन धम्मगुरूच्यम नमवमचम उल्ले ख केल्यमफशवमयकर करू शकत नमही र्ग केवळ त्यम शतकमं नीच असे उत्कृष् पुरुर् कम फनर्मा ण केले ?
कमरण त्यमवेळी एक समर्मन्य सर्स्यम यम सवमां नम भेडसमवत होती र्ग ही समर्मन्य सर्स्यम .
कमय होती? कदमफचत बौद्ध धम्ममचम स्वीकम स्वीकमर केलम जमत होतम, परं तु एकम अनोख्यम
जमपमनी पद्धतीने .
यमर्ुळे प्रश् फनर्मा ण होऊ शकतो, "कम? यम दे शमलम बौद्ध धम्ममची ओळख त्यमकमळमच्यम खूप आधी झमली होती हे खरे नव्हते कम?" हे इतके ऐफतहमफसक आहे पण हे .
दे खील खरे आहे की यमदे शमतील लोकमं नम आयमत केलेलम धम्म पुरेसम पचवमयलम आफणत्यमची पुनरा चनम करण्यमसमठी अनेक शतकमची गरज होतीते पूणापणे स्वतः चे बनवणे .,थोडयमत, समतव्यम आफण आठव्यम शतकमत यम दे शमत बौद्ध धम्म स्वीकमरण्यमचे प्रयत्न सुरूझमले आफण यम प्रयत्नमं चम पररणमर् म्हणून बमरमव्यम आफण तेरमव्यम शतकमतील बौद्धमं च्यमर्मध्यर्मतून हम धम्मिुललम.
यमनंतर त्यम प्रर्ुख धम्मगुरूं नी रचलेल्यम पमयमवर आधमररत जमपमनर्धील बौद्ध
धम्ममने आजपयांत आपले कमया चमलू ठे वले आहे ते प्रफतफष्ठत पु रुर् प्रकट झमल्यमपमसून .,जपमनी बौद्ध धम्ममा च्यम इफतहमसमत त्यम शतकमं र्धली तेजस्वीतम पुन्हम कधीही फदसून आलीनमहीतथमफप ., वतार्मन ले खकमस असे वमटते की आणखी एक गोष् आहे जी आपले लक्षवेधून घेते आफण ती म्हणजे आपल्यम आधुफनक कमळमत र्ूळ बौद्ध धम्ममतील संशोधनमचे
िळ,पफहल्यम स्वीकृतीच्यम कमळमपमसून, जमपमनर्धील व्यमवहमररकदृष्ट्ट्यम सवा बौद्ध धर्ा,चीनी बौद्ध धर्मा च्यम प्रभमवमखमली, र्हमयमन होतम बमरमव्यम आफण :फवशे र्त .तेरमव्यम
शतकमतर्हमन फशक्षक लमभल्यमनंतर संप्रदमयमच्यम संस्थमपकमनमच केंद्रस्थमनी ठे ऊनर्हमयमन फशकफवणे र्ु ख्य प्रवमह तयमर केलम हे दृश्य आज पयां त चमलू आहे जपमनर्धील .
र्ुल बौद् ,बौद्ध धम्ममच्यम इफतहमसमतध धर्मा चम अभ्यमस र्ेईजी युगमच्यम र्ध्यमनंतर सुरुझमलमपंथमच्यम. संस्थमपकमं व्यफतररक्त बौद्ध धर्मा चे सं स्थमपक दे खील होते हे फवसरण्यमस बमध्य
झमलेल्यम लोकमं सर्ोर ज्यमत बौद्ध धम्ममचम अफधकृत पंथ दे खील होतम.गौतर् बुद्धमची आकृती

266

पुन्हम स्पष्पणे प्रकट झमली आफण ज्यमं नी र्हमयमनमच्यम फशकवणीफशवमय इतरकशमकडे ही लक्ष फदले नमही त्यमं च्यमसमठी हे स्पष् केले गेले हे नवीन टप्पे अजूनही शमलेय .
फशक्षणमच्यम क्षेत्रमर्ध्येच आहे त आफण अजूनही लोकमं र्ध्ये धमफर्ा क उत्समह जमगृ तपरं तु बौद्ध धर्मा बमबत यम दे शमतील लोक .करण्यमसमठी पुरेसे र्जबूत नमहीतामां च्यमज्ञमनमलम कलमटणी फर्ळत असल्यमचे फदसते वर उल्लेख केले ल्यम तीन िोकसपैकी फतसरम .
फकंवम शे वटचम टप्पम बनवण्यमसमठी ले खक यम टप्प्यमवर एक फचन्ह ठे वू इखच्छतो.

267

बुद्धाच्या धम्म शशकविीचा प्रसार
बौद्धधम्म हम एक धर्ा आहे जो शमयर्ुनींनी आपल्यम आयु ष्यमतील पं चेचमळीस वर्ेउपदे श केले ल्यम फशकवणीवर आधमररत आहे त्यमं नी त्यमं च्यम फशकवणीत वमपरलेले शब्द .,त्यमर्ुळे यम धर्मा चम पू णा अफधकमर आहे , आफण 84,000 धर्ाद्वमर आफण अने क संख्येने शमखमअसूनही, ते सवा शमयर्ु नींच्यम धर्ा ग्रंथमं शी संबंफधत आहे त, ज्यम पुस्तकमं र्ध्ये बुद्धमची धम्मफशकवण नोंदवली गेली आहे त्यमं नम Issaikyō फकंवम Daizōkyō म्हणून ओळखले जमते ,म्हणजेच पफवत्र धम्मसुत्रमं चम संपूणा संग्रह.
शमयर्ुनींनी र्मनवमं च्यम सर्मनतेचम जोरदमर पुरस्कमर केलम आफण त्यमं ची फशकवणदै नंफदन वमपरमतल्यम समध्यम आफण सोयम शब्दमत समं फगतल्यम जेणेकरून प्रत्येकमलम तेपूणापणे अख्यम क्षणमपगा त सर्जेल वयमच्यम ऐंशीव्यम वर्ी र्ृत्यूच्यम अगदी .अखेरच्यम
क्षणमपयांत त्यमं नी बहुसं ख्य लोकमं च्यम फहतमसमठी आपलम उपदे श चमलू ठे वलम.
शमयर्ुनींच्यम फनधनमनंतर, त्यमं च्यम फशष्यमं नी जे ऐकले होते त्यमनुसमर सु वमतमासमं फगतलीतथमफप ., फशकवणी प्रसमररत केली गे ली आफण पुन्हम समं फगतली गे ली, फशष्यमं नी जेऐकले फकंवम सर्जले त्यमबिल त्यमं नम नकळत चु कम झमल्यमर्ु ळे कदमफचत कमही फभन्नतमआली असमवी, आफण तरीही, शमयर्ुनींचे शब्द नेहर्ी तंतोतंत आफण योग्यररत्यम प्रसमररत
केले पमफहजेत आफण फशकवण्यमची सं धी प्रत्ये क आफण सवा लोकमं नम कोणत्यमही
भेदभमवमफशवमय फदली पमफहजे , म्हणून, अनेक ज्येष्ठ अरहं त फभक्षुनी शब्द जु ळवून घेण्यमच्यमउिे शमने एकत्र आले आफण त्यमं नी ऐकले ले प्रत्ये क फवचमर परस्पर वमचून फशकवले आफणत्यमं नी त्यमं च्यम चचेत र्फहनमभर घमलवली अशमप्रकमरे जे कमर् झमले त्यमलम केत्सुजू फकंवम
अनुशमसन असे म्हणतमत यमवरून हे फदसून ये ते की त्यमं नी फकती धमफर्ाकतेने आफण .
जमणीवपूवाक र्हमन फशक्षकमने समं फगतलेले शब्द प्रसमररत करण्यमचम प्रयत्न केलम होतम.
अशम प्रकमरे समर्मयीजीत केलेली धम्म फशकवण फलखखत स्वरुपमत आणली गेली .
फलखखत स्वरूपमट अंफकत केलेल्यम फशकवणीर्ध्ये नंतरच्यम कमळमतील फवद्वमन फभक्षुणी
केले ल्यम फटप्पण्यम आफण व्यमख्यम जोडल्यम गे ल्यम ज्यमलम अफभधम्म फकंवम जपमनीत रॉन,स्वतः बु द्धमची फशकवणी .म्हणून ओळखले जमऊ लमगले फटप्पण्यम नंतरच्यम योगमत जोडले
गेले आफण बौद्ध उपदे शमं नम संस्कृतर्ध्ये संझो फकंवम )बौद्ध धर्ाग्रंथमं चे तीन फवभमग(फत्रफपटक' असे संबोधले जमऊ लमगले .

268

समं झो फकंवम फत्रफपटक र्ध्ये Kyōzō, Ritsuzo आफण RonzŌ यमं चम सर्मवे श होतो; ZŌशब्दमचम अथा ग्रहण फकंवम फपटक असम होतो .Kyo म्हणजे बौद्ध धर्ाग्रंच, Ritsu (फवनवमन्गम (म्हणजे बौद्धफवनयच्यम उपदे शमं चम आफण Ronचम संदभा र्ुख्य धर्ा गुरूं नी फलफहले ल्यमफटप्पण्यमं चम )व्यमख्यमं चम( आहे .
जवळजवळ सवा शमखमं नी त्यमं चे स्वतः चे समफहत्य त् :संस्कृत(ररफपटक, पमलीः
फतफपटकसं ग्रफहत केले (, परं तु पमली भमर्ेतील थेरवमदीच्यम र्मलकीचम एकर्ेव संपूणा सं चफशल्लक आहे यम पमली समफह .त्यमने दफक्षण आफण आग्नेय आफशयमतीलबौद्ध दे शमं र्ध्ये
समर्मन्य फलखखत स्रोत म्हणून र्हत्त्वपूणा भूफर्कम बजमवली आहे .
परं परे नुसमर, बौद्ध धर्ा चीनर्ध्ये इसवी सन 67 र्ध्ये आलम असे म्हटले जमते.परं तुउत्तरमधा पू वा हमन रमजवं शमचम रमजम फर्ंगच्यम कमरफकदीत (25-220 A.D.). पण, प्रत्यक्षमत,त्यमच रमजघरमण्यमतील रमजम हुआन यमं नी चौऱ्यमं शी चीनर्ध्ये (151A.D.) बौद्ध धर्ाग्रंथमं चीओळख करून फदली आफण भमर्मं तररत केले तो .पयांत भमरतमत र्हमयमन बौद्ध धर्मा चीस्थमपनम झमली असल्यमने , सुरुवमतीच्यम आफण र्हमयमन बौद्ध धर्मा चे दोन्ही धर्ा ग्रंथ चीनर्ध्ये
कोणतमही भे द न करतम प्रसमररत केले गे ले तेव्हमपमसून .1,700 वर्मां हून अफधक कमळ,शमस्त्रवचनमं चे चीनी भमर्ेत भमर्मं तर करण्यमचे प्रयत्न चमलूच रमफहले अशम प्रकमरे अनुवमफदत .
पुस्तके आफण खंडमं ची सं ख्यम1,440 फवभमगमत5,586 खं डमपयांत पोहोचली यम अनुवमफदत .
ग्रंथमं च्यम सं वधानमचे प्रयत्न वेई रमजघरमण्यमपमसू न सुरू झमले होते, परं तु उत्तर र्ुंग
रमजघरमण्यमच्यम कमळमत बक्स्यम दे खील त्यमं ची छपमई सुरू झमली होतीत .थमफप, यमचसुर्मरमस चीनच्यम श्रेष्ठ फभक्खु द्वमरम फलखखत व्यमख्यम दे खील बौद्ध धर्ाग्रंथमं र्ध्ये जोडल्यमजमऊ लमगल्यम आफण यम ग्रंथमनम फत्रफपटक म्हणणे योग्य रमफहले नमही जेंव्हम सु ईचे यु ग आले .
सवा प्रफवत्र फलखमणमचम संपूणा सं ग्र‘ तेंव्हम इस्सको हे शीर्ा क अथमा तह असे नमव दे ण्यमत ’बौद्ध धर्ा ग्रंथमचम र्हमन संग्रह असे ; आले आफण तंगच्यम यु गमत त्यमं नम डमयझोयो फकंवम सवा.म्हटले जमऊ लमगले
इसवी सणमच्यम समतव्यम शतकमच्यम सुर्मरमस फतबे टर्ध्ये बौद्ध धर्मा चम पररचय झमलमआफण नवव्यम ते अकरमव्यम शतकमदरम्यमन सुर्मरे धर्ाग्रंथमं च्यम इसवी सन,वर्े 150

269

बौद्ध धर्ा ग्रंथमच्यम अनुवमदमचे प्रयत्न चमलू च रमफहले आफण त्यम कमळमत सवा च ग्रंथमचे
भमर्मं तर झमले होते .
केवळ कोररयन, जपमनी, फसंहली, कंबोफडयन, तुकी आफण जवळजवळ सवाच पूवा .
एफशयन भमर्मं र्ध्येच नव्हे तर लॅफटन, फ्रेंच, इं ग्रजी, जर्ान आफण इटमफलयन भमर्मं र्ध्येही
धर्ाग्रंथमं चे भमर्मं तर झमले आहे , हे लक्षमत घेतम, ते सुरफक्षतपणे असू शकते बुद्धमच्यम धम्म .
.फशकवणीचम आशीवमा द आतम जगमच्यम कमनमकोपऱ्यमत पसरलम आहेपरं तु, दु सऱ्यम फवचमरमवर, अनुवमदमं च्यम गुणवत्तेच्यम दृष्ीकोनमतून, आफण धर्मा च्यमफवकमसमचम आफण उत्पत्तीचम दोन हजमर वर्मां हून अफधक वर्मां च्यम इफतहमसमचम आढमवम घेतम,दहम हजमर फकंवम त्यमहून अफधक पुस्तकमं ची भमर्मं तरे फलफहली गे ली आहे त, असे फदसते
शमयर्ुनीनी बोललेल्यम शब्दमं चम खरम अथा "डमयझोयो"च्यम र्दतीने सर्जणे कठीणआहे , म्हणूनच, "डमयझोयोर्धून आवश्य "क र्ुिे फनवडणे आफण त्यमं नम धमम्मश्रद्धे चमआधमर बनवणे अपररहमया आहे .
बौद्ध धम्ममत शमयर्ुनींनी उच्चमरले ले शब्द सवोच्च अफधकमर आहे तम्हणून ., बौद्ध
धम्ममची फशकवण ही आपल्यम दै नंफदन जीवनमतील वमस्तफवकतेशी जवळू न फनगडीत
असलेली आफण फजव्हमळ्मची फशकवण असली पमफहजे; अन्यचम, र्मनवी र्नमलम त्यमच्यम
गंभीर फशकवणींवर फवश्वमस ठे वण्यमस प्रे ररत करण्यमत ते अपयशी ठरे ल यम अथमा ने जोउपदे श आपण जो स्वतः ग्रहण करू शकतो तो समध्यम सोयम आफण संफक्षप्त असमवम तो ,आफण .फनष्पक्ष तसेच सवमां चे प्रफतफनफधत्व करण्यमस पुरेसम आफण यथमथा असमवमत्यमची
शब्दमवली आपळ दै नंफदन जीवनमशी इष् व पररफचत असमवी .
पुस्तक वरील फवचमरमं नुसमर अखस्तत्वमत आले आहे , ज्यमचम दोन हजमर आफण अफधकवर्मा पेक्षम जमस्त इफतहमस असलेल्यम डमयझोयोच्यम अथमा त हे .वमरसम आहे ”प्रवमहमचम“प्रकमशन त्यमतील समर्ग्रीर्ध्ये पररपूणा म्हणून घेतले जमऊ शकत नमही बु द्धमचे शब्द .
त्यमं च्यम अथमा ने अनंत खोल आहे त आफण त्यमं ची सद् गुण इतके अर्यमा द आहे त फकयमस्तव भफवष्यमत सु धमररत आवृत्यम फनघत असतमं नम हे पुस्तक अजून अफधक सत्य ,फह र्नमपम ,अफनर्ौल्यमवन म्हणून सु धमरले जमवे सून इच्छम आहे .

270

"द टीशचांग ऑफ बुद्धाचा इशतहास "हम बौद्ध ग्रंथ रे व्ह र्ुआन फकझू यमं च्यम अध्यक्षते खमलील नवीन अनुवमफदत बौद्ध"प्रसमर संस्थमनने जुलै-धम्म "ग्रंथ, 1925 र्ध्ये प्रकमफशत केले ल्यम नव्यम भमर्मं तररत बौद्ध"ही पफहली .जपमनी आवृत्तीच्यम आधमरे संकफलत आफण सुधमररत करण्यमत आलम "ग्रंथमच्यम
फचझेन अकमनुर्म यमं नी .शुगमकू यमर्मबे आफण प्रो .जपमनी आवृत्ती प्रो, जपमन र्धील अने कबौद्ध फवद्वमनमं च्यम सहकमयमा ने संकफलत केली होती, प्रकमफशत होण्यमसमठी जवळपमस पमचवर्े लमगली.
शोवम युगमत (1926-1989), जपमनी भमर्ेतील "नवीन भमर्मं तररत बौद्ध ग्रं थमची".लोकफप्रय आवृत्ती दे खील संस्थेने प्रकमफशत केली आफण संपूणा जपमनर्ध्ये फवतरीत केलीजुलै, 1934 र्ध्ये , जेव्हम जपमनर्ध्ये पॅनपॅफसफिक बुखद्धस्ट् युथ र्ी-फटं ग आयोफजत
करण्यमत आली होती, ते व्हम द टीफचंग ऑि बुद्धम, बौद्ध ग्रंथमच्यम वरील लोकफप्रय आवृत्तीचमइं ग्रजी अनुवमद, ऑल जपमन बुखद्धस्ट् युथ िेडरे शनने , श्रीर्मन डी गोडमडा यमं च्यम र्दतीने .
प्रकमफशत केलम होतम, त्यमं च्यम कमर्मं पैकी एक म्हणू न, 1962 र्ध्ये, अर्ेररकेत बौद्ध धर्मा चमपररचय झमल्यमच्यम 70 व्यम वधमा पन फदनमफनफर्त्त, फर्टू टोयो कॉपोरे शनचे संस्थमपक श्री .
.येहमन नुर्मतम यमं नी द टीफचंग ऑि बुद्धमची इं ग्रजी आवृत्ती प्रकमफशत केली1965 र्ध्ये, जेव्हम श्री नुर्मतम यमं नी टोफकयोर्ध्ये बौद्ध धर्मा च्यम प्रचमरमसमठी
सोसमयटीची स्थमपनम केली, तेव्हम िमउं डे शनच्यम उपक्रर्मं पैकी एक म्हणून यम इं ग्रजी ग्रंथमचे
जगभरमत लोकफप्रयीकरण करण्यमचे फनयोजन करण्यमत आले .
ही योजनम समकमर करण्यमसमठी, 1966 र्ध्ये बु द्धमच्यम यम फशकवणीत सुधमरणम
करण्यमसमठी एकम सफर्तीचे आयोजन करण्यमत आले होते सफर्तीचे सदस्य .होते
प्रमध्यमपक कमझुयोशी फकनो, शु यु कमनमओकम, झेनो इफशगमर्ी, फशन्ो समयेकी, कोडोर्मत्सुनमर्ी, शोजुन बंदोसे आफण तमकेर्ी, प्रो आफण श्री ,व्यमडे ल.ए.श्री एन,िुफर्यो र्सुतमनी .
आधुफनक तत्वमवर ,अशम प्रकमरे .तोफशसु के फशर्ीझु यमं नी दे खील पुंरमवृत्तीवर कमर् केलेद टीफचंग ऑ‘ि बुद्धम.जपमनी आवृत्ती प्रकमफशत झमली-ची इं ग्रजी ’271

1972 र्ध्ये, यम इं ग्रजीजपमनी आवृत्तीच्यम आधमरे -, प्रोिेसर शुयु कमनमओकम, झेनोइफशगमर्ी, शोयू हमनमयमर्म, क्वमन्सेई तमर्ुरम आफण तमकेर्ी टमकमसे यमं नी इं ग्रजी आवृत्तीचे
संकलन हमती घे तले, जे त्यमच वर्ी प्रकमफशत झमले .
पुढे, द टीफचं ग ऑि बुद्धमच्यम जपमनी आवृत्तीचे पुनसांकलन करण्यमसमठी प्रमध्यमपक
बॉतमत्सु फशओरी, तमकेर्ी टमकमसे, फहरोशी टमकीकमवम, क्वमन्से ई तमर्ुरम, शोजु न बंदो आफणशोयु हमनमयमर्म यमं चम सर्मवे श असलेली एक सफर्ती आयोफजत करण्यमत )र्ुख्य सं पमदक(आली आफण हे 1973 र्ध्ये प्रकमफशत झमले .
पुन्हम, 1974 र्ध्ये , कोदो र्त्सुनमर्ी, शोजुन बं दो, फशन्ो समये की, डोयु टोकुनमगम,क्वमन्सेई तमर्ुरम आफण शोयु हमनमयमर्म यमं चम सर्मवे श असलेली एक )र्ुख्य संपमदक(सफर्ती'द टीफचंग बुद्धम' च्यम इं ग्रजी आवृत्तीचे पुनसां कलन करण्यमसमठी आयोफजत करण्यमतआली होती, ज्यमर्ध्ये श्रीररचडा आर ., स्ट्े नर यमं चे सहकमया आहे ) हे जपमनी आवृत्ती .1973र्ध्ये च्यम प्रकमफशतसह एकफत्रत केले गेले (, पररणमर्ी बुद्धमच्यम फशकवणीची इं ग्रजी
.जपमनी आवृत्ती प्रकमफशत झमली1978 र्ध्ये प्रमध्यमपक फशगेओ कमर्तम आफण यमसुआकी नमरम सफर्तीत समर्ील
झमले त्यमनंतर .2001 र्ध्ये संकलन सफर्तीची खमलील सदस्यमं सह पुनरा चनम करण्यमत
आलीप्रोिेसर झेनो इफशगमर्ी :, यमसु आकी नमरम, कोडो र्मत्सुनमर्ी, शोजु न बंदो, केनेथ
तनमकम, शोगो वमतमनमबे , योफशयमसु योनेझमवम आफण सेन्गमकू र्मयेडम )प्रर्ुख कमयावमह(,2013 र्ध्ये, बौद्ध धर्मा च्यम प्रचमरमसमठी )बौद्ध धर्मा चम प्रचमर करणमरी संस्थम("जनफहत इन्ॉपोरे टे ड िमउं डेशन" वरून "इनकॉपररटे ड िमउं डेशन" संस्थमिक खस्थतीयम बदलमच्यम अनुर्ंगमने .र्ध्ये बदलली, संपमदकीय सफर्तीच्यम सदस्यत्वमची पुनरा चनमप्रमध्यमपक सेन्गमकू र्मयेडम )र्ुख्य संपमदक(, झेनो इफशं गमर्ी, फकयोटमकम फकर्ुरम, केनेथ
तनमकम, र्मफकओ तमकेर्ुरम, यमसुआकी नमरम, फचझुको योफशर्ुझु, योफशयमसु योनेझमवम आफणशोगो यमं च्यमसोबत करण्यमत आली.2017 पमसून– र्फकओ तमकेर्ुरम नवीन संपमदक ,प्रो ,इन चीि म्हणून कमर्-करत असतमं नम सर्कमलीन सर्मजमच्यम गरजमं नम प्रभमवीपणे ,प्रफतसमद दे ण्यमसमठी बु द्धमची फशकवण दे ण्यमच्यम फदशेने प्रयत्न करण्यमसमठी सफर्तीची

272

अनुक्रमशिका
" चा उपदे श बुद्धा "मानवी जीवनPageजीवनमचम अथा ...................................................
5यम जगमची वमस्तफवक खस्थती…………………………… 96जगण्यमचे आदशा र्मगा ………………………………….. 234
जीवनमचम चु कीचम दृफष्कोन…………………………….. 44जीवनमची योग्य कल्पनम………………………………….. 41पूवाग्रहदू फर्त जीवन............................................
57
भ्रफर्त झमले ल्यमं नम ( कथम (…………………………….. 127
र्मणसमचे जीवन ...)कथम(...................................
90जर एखमदी व्यक्ती वमसनम आफण उत्कटतेने
जीवन जगत असेल तर कथम( ………………………..
कमय म्हमतमरे , आजमरी आफण र्ेलेले
फशकवतील (कथम)………………………………………….
र्ृत्यू अटळ आहे )कथम(……………………………………

Line
12
20
17
21
9
8
1
18

90

6

93
94

16
20

48
48

9
18

49

8

133

5

श्रद्धम हम अग्नी आहे …………………………………………….. 179
श्रद्धे चे तीन र्हत्त्वपूणा पैलू आहे त…………………………. 180
श्रद्धम हे एक प्रकटीकरण आहे …………………………….. 182
प्रमर्मफणक र्नमत श्रद्धम फदसून येतेसत्य शोधणे आं धळ्मं इतकेच अवघड आहे …………… 181

8191

पमच गोष्ी ज्यम यम जगमत कोणीहीकरू शकत नमही...............................................
यम जगमतील चमर सत्ये ……………………………………
भ्रर् आफण ज्ञमन यम दोन्हींचम
उगर् र्नमतून होतो…………………………………………...
वीस गोष्ी ज्यम समर्मन्य व्यक्तींनम
समध्य करणे कठीण परं तु र्ौल्यवमन आहे …………
श्रद्धा (शवश्वास(273

8

स्पशमा ने हत्तीचे खरे रूप वणान करण्यमचम
प्रयत्न करणे )कथम(…………………………………………

75

2बुद्ध-स्वभमव कोठे अखस्तत्वमत आहे हे बौद्ध
धर्मा च्यम खऱ्यम फशकवणीने दमखवले आहे ) कथम(……..

7720बुद्ध स्वभमव-उत्कटतेने लपलेलम आहे )कथम( …………

73

13

शंकम श्रद्धे लम बमधम आणतमत ……………………………….. 182
बुद्ध हे सवा जगमचे फपतम आहे तआफण र्मनव ही त्यमं ची र्ु ले आहे त…………………………
35बुद्धमची बुद्धी र्हमसमगरमइतकी रुंद आफणखोल आहे ………………………………………………………….. 34बुद्धमचे चै तन्य र्हमन करुणेने पररपूणा आहे …………….. 15बुद्धमची करुणम शमश्वत आहे ....................................... 16बुद्धमचे कोणते ही भौफतक शरीर नमही……………………….. 13बुद्धमने आयु ष्यभर उपदे श केलम................................... 23बुद्धमने जीवन आफण र्ृत्यूच्यम कल्पनेचम उपयोग
लोकमं नम पटवून दे ण्यमसमठी केलम................................. 23बुद्धमने दं तकथमं चम उपयोग करून लोकमं नमत्यमं च्यम दु ः खमपमसून वमचवले …………………………………..
19

10उपरोक्त…………………………………………. 20
संबोफधज्ञमनमचे जग………………………………………………..
236
बुद्ध, धर्ा आफण सं घमचे समधक होण्यमसमठी………………
178उपदे श पमळण्यमचे, र्नमच्यम एकमग्रतेचम सरमवआफण शहमणपणमने बमगण्यमचे र्मगा फशकणे ……………… 163आया अष्मं ग र्मगा………………………………………………….
166ज्ञमनमच्यम दु सन्यम फकनमवर
पोहोचण्यमचे सहम र्मगा…………………………………………… 168चमर योग्य प्रफक्रयम …………………………………………………
168

274

20
9
1
7
20
15
15
6
1
11
1
13
17
18
6

फवचमरमत घेतले जमणमरे चमर र्ुिे……………………………….
बोफधज्ञमनमच्यम प्रमप्तीसमठी
शक्तीची पमच क्षर्तम……………………………………………
र्नमच्यम चमर अर्यमा द अवस्थम……………………………….
ज्यमं नम चतुफवा ध आर् सत्य सर्जते………………………….
र्मणसमचम र्ृत्यू आफण जीवनमतील क्षणभंगुरतम............
अफर्दम बुद्धमच्यम नमवमचम जपकरणमऱ्यमं चम जन्म त्यमं च्यम पफवत्र भूर्ीत होईल..............
स्वतः लम प्रकमश बनवम, स्वतः वर फवसं बून रमहम..............

167

18

168
171
39
12

12
15
18
23

113
10

1
18

150

9

133

1

152

9

कोणत्यमही गोष्ीत यश फर्ळवण्यमसमठी
अनेक कष् सहन करमवे लमगतमत )कथम(......................

158

18

वमरं वमर अपयश येत असतमनमही
स्वतः लम सज्ज ठे वम )कथम(……………………………………….

158

18

असर्मधमनकमरक पररखस्थतीतही तुर्चेर्न फवचफलत होऊ दे ऊ नकम )कथम(………………………..

173

7

124

1

40
161

13
20

र्मनफसक प्रफशक्षण
एखमद्यमने स्वतः समठी सवमा त र्हत्वमचे कमय आहेहे ओळखले पमफहजे )बोधकथम(………………………………
तुर्च्यम पफहल्यम पमवलमची समवधफगरी बमळगम..............
आपण कमय शोधत आहमत हेफवसरू नकम )बोधकथम(………………………………………..

जे उदमत्त र्मगा सर्जून घे तमत आफण त्यमं चेअनुसरण करतमत ते असे आहे त……………………………….
प्रकमशमसह अंधमरमत जमणेफजथे फजथे जमईल फतथे र्मनवी…………………………………….
जीवनमसमठी फशकवण फर्ळे ल )कथम(………………………….

275

र्मनव ज्यम फदशेने त्यमं चे र्न त्यमं नम फनदे फशत………………
करते त्यम फदशेने नमटचमल करण्यमचम कल असतो .
फशकवणीचम र्ुिम म्हणजे स्वतः च्यम……………………………
र्नमवर फनयंत्रण ठे वणे ................................................
प्रथर् आपल्यम र्नमवर फनयंत्रण ठे वम………………………
जर तुम्ही तुर्च्यम र्नमवर तमबम ठे वत असमल तरर्नमच्यम फवफवध अवस्थम )कथम(………………………………..

121

20

11
212
122

15
1
1

118

14

र्न म्हणजे अहं कमर…व्यखक्तर्त्व नमही-…………………..
46र्नमलम तुर्च्यमवर डोकमवू दे ऊ नकम………………………
10आपल्यम र्नमवर फवजय फर्ळवम………………………………… 154तुर्च्यम र्नमचे स्वमर्ी व्हम................................................ 11सवा दु ष्कृत्ये शरीरमतून, तोंडमतून आफण र्नमतून येतमत……. 87
र्न आफण शब्द यमं चे नमते …………………………………………… 125हे शरीर म्हणजे उधमर घे तलेली वस्तू कमही नमही )कथम(
143

14
21
14
21
2
9
7

हे शरीर सवा प्रकमरच्यम अशुद्धींनी भरलेले आहे कमही नमही.130
कशमचमही लोभ नको…………………………………………..
10
शरीर, वमणी आफण र्न शु द्ध ठे वम.............................
123
फनः पक्षपमती रहम आफण प्रयत्न करम )कथम(…………………….
172

22
21
12
15

मानवी दु ः खर्मनवी दु ः ख आसक्तीच्यम र्नमतून उद्भवतमत.
दु ः ख कसे टमळमवे……………………………………………………..
भ्रर् आफण अज्ञमन हे ज्ञमनमचे प्रवे शद्वमर बनतमत……………..
दु ः खमं पमसून र्ुक्ती कशी फर्ळवमयची……………………………

21
9
17
1

42
13
59
116

जेव्हम उत्कटतेची तर् आग फवझवली जमते,तेव्हम तमजेतवमने आिज्ञमन प्रमप्त होऊ शकते ……………… 14127621वमसनम हे च भ्रर्मचे उगर्स्थमन आहे ..............................
बमसनेलम िुलमं र्ध्ये लपले लम समप सर्जम.....................
जळत्यम घरमलम जोडू नकम )कथम(………………………………

85
85
19

16
20
17

दु ष्मं च्यम उगर्मची उत्कटतम……………………………………… 118
6
हे जग धगधगत्यम अग्नीत आहे ........................................
8221
लोक प्रफसद्धी आफण सन्ममनमच्यम र्मगे लमगलेतर ते स्वतः लम जमळू न टमकण्यमसमरखे आहे ……………………. 119
11
जर र्मणूस संपत्ती आफण लमलसेचम पमठलमग करतो.
तो स्वतः चम नमश करे ल...................................................... 119 17शहमणे आफण र्ूखा पुरुर् त्यमं च्यम र्ूलभू तस्वभमवमं र्ध्ये फभन्न असतमत…………………………………………… 134
3र्ूखा र्मणसमं नम त्यमं च्यम चु कमं चीजमणीव नसते .)कथम( …………………………………………………… 1411र्ूखा र्मणसे िक्त फनकमल बघून इतरमं च्यमसौभमग्यमचम हे वम करतमत………………………………………………... 141
र्ूखा पुरुर् ज्यम पद्धतीने वमगण्यमस
योग्य असतमत )कथम( ………………………………………………….. 147

51

दै नांशदन जीवनअपाण करम आफण त्यमबिल फवसरून जम…………………………
संपत्तीफवनम समत प्रकमरचे नैवेद्य.............................................
संपत्ती फर्ळवण्यमचम र्मगा )कथम(……………………………………..

169
170
145

24
7
17

आनंद कसम फनर्मा ण होतो..................................................... 132
फर्ळमलेली दयमळू पणम कधीही फवसरू नकम )कथम(…………….. 139

16
1

277

पुरुर्मं च्यम चमररत्र्यमतील फवफवधतम ……………………………….
89ज्यमने सूड उगवण्यमच्यम इच्छे लम र्मगा दमखवलम
त्यमच्यमच पमयऱ्यमं वर दु दैव नेहर्ीच कुत्र्यमचे पमऊल टमकते ….. 132
भमवनमं नम कसे वश करमने नमरमजी .)कथम(………………………… 231

9इतरमं च्यम टीकेने फवचफलत होऊ नकम )कथम(………………………. 122

13तुम्ही वस्त्र, अन्न फकंवम फनवमरम यमसमठी जगत नमही ..……………. 205
अन्न आफण वत्र हे आरमर् फकंवम आनंदमसमठी नसतमत.............. 117
तुम्ही अन्न घेतम तेव्हम कमय फवचमर करमवम.............................. 208
तुम्ही कपडे घमलतम तेव्हम कमय फवचमर करमवम………………….. 207
तुम्ही झोपमयलम जमतम ते व्हम कमय फवचमर करमवम………………… 208जेव्हम ते गरर् फकंवम थंड असेल तेव्हम कमय फवचमर करमवम...... 208
तुर्च्यम दै नंफदन जीवनमत कशमचम फवचमर करमवम ……………… 206

9
1
6
8
19
9
13

4
7

अथयशास्त्र
गोष्ी योग्य रीतीने वमपरल्यम पमफहजे त )कथम(……………………

220 18कोणतीही र्मलर्त्तम ही कमयर्स्वरूपी स्वतः ची नसते ………
220 6
एखमद्यमने केवळ स्वतः च्यम िमयद्यमसमठी
समठम करू नये………………………………………………………….
222 23संपत्ती कशी फर्ळवमवी )कथम( ………………………………….
145
17कौटुां शबक जीवनकुटुं ब हे असे फठकमण आहे फजथेसदस्यमं ची र्ने एकर्ेकमं च्यम संपकमा त येतमत…………………….. 217

278

23

कुटुं बमचे नुकसमन करणमऱ्यम गोष्ी ………………………. 213
आई वफडलमं चे र्ोठे कजा िेडण्यमचे र्मगा .... .........
217र्ुलमचम पमलकमं प्रती योग्य र्मगा…………………………..
213
पती- पत्नी र्धील योग्य र्मगा ..............................................214पती पत्नीचम फवश्वमस समरखमच असमवम ............................221

3
18
19
17
21

गृहत्ाग करिाऱयाांचा मागयएखमदम सं न्यमसधमरण करतोआफण
सूत्रमं चे पठण करतो म्हणू नतो फभक्खू नसतो ........................197त्यमग करणमरे हे र्ंफदर आफणत्यमच्यम र्मलर्त्तेचे वमरस नसतमत……………………………… 194लोभी पु रुर् खरे फभक्ष असू शकत नमहीत……………………. 194
संन्यमशमने जगमवे असे खरे जीवन………………………………..196

8
1
8
5

सामुदाशयक जीवनसमर्ुदमफयक जीवनमचम अथा…………………………………………. 226 14यम जगमतील सर्ुदमयमं ची खरी खस्थती……………………………… 96 20
तीन प्रकमरच्यम सं घटनम…………………………………………………. 226 19खरे समर्ुदमफयक जीवन………………………………………………… 227
7प्रकमश टमकणमरम र्हमन प्रकमश…………………………………… 225
8र्मनवी संबंधमं र्धील सुसंवमद………………………………………….227 20समर्मफजक संस्थम सुसंवमद समधण्यमस र्दत279

संस्थेत करणमऱ्यम गोष्ी …………………………………… 229
बंधुत्वमचम आदशा ……………………………………………….. 228
बौद्ध अनुयमयमचम समर्मफजक आदशा अनुयमयमं चम………. 236
जे कमयदम सुव्यवस्थम फबघडवतमतते उद् ध्वस्त होतील )कथम(………………………………….. 140

5
6
1
2

ईष्यमा करतमत आफण इतरमं शीभमं डतमत त्यमं चम नमश होईल )कथम(.................... ……. 140

2वृद्धमं नम आदरमने घरम )कथम(…………………………………… 13418फवद्यमथ्यमा ने आपल्यम फशक्षकमप्रतीकसे वमगले पमफहजे आफण त्यमउलट…………………………. 214
र्ैत्रीचे फनयर् ………………………………………………………… 214चमं गले फर्त्र कसे फनवडमवे …………………………………….. 216
स्वमर्ी आफण त्यमच्यम से वकमं नीकसे वमगले पमफहजे………………………………………………. 215
गुन्हेगमरमं बिलची वृत्ती……………………………………………. 233
धर्ा फशकवू इखच्छणमऱ्यमं नीकमळजी करण्यमसमरख्यम गोष्ी………………………………… 199

280

4
26
12
9
6
1

Glossary of Sanskrit281अनात्मन :(अहांकारहीनता(हम बौद्ध धर्मा तील सवमा त र्ूलभूत र्ु दद्यमं पैकी एक आहे यम जगमतील सवा अखस्तत .
आफण घटनमं नम, शे वटी, कोणतेही ठोस वमस्तव नसते सवा अखस्तत्वमच्यम नश्वरते चम आफण यम .
बौद्ध धर्मा समठी, अशम अशमश्वत अखस्तत्वमत कोणतमही शमखत पदमथा असू शकतम असमआग्रह धरणे अत्यंत स्वमभमफवक आहे अनमिनम चे भमर्मं तर . आिशून्यतम असे दे खील केलेजमऊ शकते अथमा त आिम नमर्क फवरस्थमईतत्वमचम अभमवअशनत् :(क्षशिकता(बौद्ध धर्मा तील आणखी एक र्ूलभूत र्ुिम यम जगमतील सवा अखस्तत्व आफण घटस सतत .
बदलत असतमत आफण एकम क्षणमसमठीही समरख्यम रमहतनमहीत प्रत्येक गोष् कधीतरी .
र्ृत्यू फकंवम अंतहोणमरच आहे आफण फह शयतमच दु ः खमचे र्ूल कमरण आहे भफवष्यम वमसंकल्पनेचम केवळ फनरमशमवमदी फकंवम शू न्यवमदी दृफष्कोनमतून अथा लमवलम जमई नये, कमरणप्रगती आफण पुनरुत्पमदन हे दोन्ही यम सतत बदलमचे प्रकटीकरण आहे त.
बोशधसत्व :(बोशधज्ञानासाठी प्रयत्नशील(र्ूलतः , हे नमव गौतर् फसद्धमथा यमं नम आिज्ञमन प्रमप्त होण्यमपूवी सूफचत करण्यमसलेई बमपरले
गेलेर्हमयमन बौद्ध धर्मा च्यम उदयमनंतर ., बुद्धत्वमसमठी झटणमऱ्यम सवमां नम यम नमवमने संबोधलेजमऊ लमगले शे वटी ., त्यमच ध्येयमसमठी झटत असतमनम त्यमं च्यम र्हमन करुणेने इतरमन
बुद्धत्वमकडे नेण्यमचम प्रयत्न करणमऱ्यमं नम दे खील बोफधसत्व म्हणून प्रफतकमिक रूपरसमकमरण्यमत आले आहे ; अवलोफकते श्वर (कमन्नोन(, फक्षतीगभा )फजझो(, र्ंजुश्री )र्ोंजू(यमनमवमनी त्यमं नम संबोफधले जमतेबुद्ध (तथागत(र्ूलतः , बौद्ध धर्मा चे संस्थमपक गौतर् फसद्धमथा यमं नम यम नमवमने संबोधले जमत )शमयर्ुनी(होते , कमरण त्यमं नी भमरतमत सुर्मरे 2,500 वर्मां पूवी वयमच्यम ३५ व्यम वर्ी आिज्ञमनमची
खस्थती प्र केली होती, सवा बौद्धमं चे अंफतर् ध्येय, त्यमं ची शमळम फकंवम प्रवमह कमहीही असो,बुद्ध बनणे हे आहे यम अवस्थेपयां त कसे पोहोचमयचे यमच्यम र्मध्यर्मच्यम िरकमर्ुळे बौद्ध ,,र्हमयमन बौद्ध धर्मा त .धर्ा फवफवध पंथमर्ध्ये आफण शमळमर्ध्ये फवभमगमलम गे लम आहे),अफर्तमभ ,ऐफतहमफसक बु द्ध शयमर्ुनीच्यम व्यफतररक्तअफर्दम ,(र्हमवैरोकमनम ,)दै नीची(भैसज्यगुरू ,)यमकुशी(इत्यमदी समरख्यम अनेक बु द्धमनम समर्मन्यतः बौद्ध फशकवणीचे प्रफतक
म्हणून स्वीकमरले जमते .

282

जपमनर्धील शुद्ध भूर्ी प्रकमरमच्यम बौद्ध धर्मा च्यम सं कल्पनेने प्रभमफवत होऊन, (शुद्ध
भूर्ीत पुनजा न्म घे तल्यमनं तर बुद्ध बनतो(, ज्यमं चे फनधन झमले आहे त्यमं नम समर्मन्यतः जपमनी
भमर्ेत फकवम "बु द्ध"HOTOKE )होतोके(असे म्हणतमतदो तोके .
धमय :(सत् ज्ञान(ही ज्ञमनी बु द्धमने फशकवले ली फशकवण आहे :फशकवणीर्ध्ये तीन प्रकमरचे फसद्धमं त आहे त .
सूत्र, (स्वतः बुद्धमं नी फशकवलेली फशकवण(, फवनय, (बुद्धमं नी प्रदमन केले लीफशस्तीचे फनयर्(,आफण अफभधर्ा, (नंतरच्यम कमळमतील फवद्वमनमं नी सू त्र आफण फवनयमं वर केले ले भमष्य आफणचचमा यम फतघमं नम फत्रफपटक म्हणतमत .(, धम्म हम बौद्ध धर्मा च्यम तीन रत्नमपैकी एक आहे .
कमयि :(कमय(यम शब्दमचम र्ूळ अथा िक्त असम असलम तरी "कृत्ये ", कमया कमरणमच्यम फसद्धमं तमच्यम
संबंधमत, एखमद्यमच्यम भूतकमळमत केलेल्यम प्रत्येक कृतीच्यम पररणमर्ी प्रमप्त झमलेल्यम संभमव्य
शक्तीचम एक प्रकमर र्मनलम जमतोम्हणजेच ., आपल्यम प्रत्येक कृतीचम पररणमर् एकतरचमं गलम फकंवम वमईट, कृतीवर अवलं बून, दु ः ख फकंवम आनंद होतो आफण त्यमचम आपल्यम
भफवष्यमवर प्रभमव पमडणमरी शक्ती असते आफण हे एखमद्यमचे कर्ा र्मनले जमते असे र्मनले .
जमते की जर एखमद्यम चमं गल्यम कृतीची पुनरमवृत्ती झमली तर चमं गले जर्म केले जमईल आफणकर्े तीन प्रकमरची .त्यमची संभमव्य शक्ती भफवष्यमत िमयदे शीर प्रभमव म्हणून कमया करे लअसतमत; कमफया क,पमफचक, आफण र्मनफसक.

283

महायान
बौद्ध इफतहमसमच्यम ओघमत, र्हमयमन आफण थेरवमद असे दोन र्ुख्य )फकंवम फहनमयन(र्हमयमन प्रकमरचम बौद्ध धर्ा फतबेट .फवचमरप्रवमह फदसून आले, चीन, कोररयम, जपमन इ .
र्ध्ये पसरलम, तर थेरवमद म्यमनर्मर, श्रीलं कम )फसलोन(, थमयलंड इदू आदीर्ध्ये सवमां नम,कोणत्यमही भेदभमवमफशवमय, ज्ञमनमच्यम अवस्थेकडे नेऊ शकतमत र्हमयमन चम शब्दशः अथा ‘ .
आहे जे संसमरमत कष् सहन करणमऱ्यम सवा प्रमण्यमं चम स्वीकमर करू शकतो ’र्हमन वमहन‘शनवायि :( पररपूिय शाांतता(शब्दशः यमचम अथा ही अशी अवस्थम आहे फजथे योग्य बुद्धीवर आधमररत फवफशष् ".िुंकणे "पद्धती आफण ध्यमनमद्वमरे सवा र्मनवी अशु द्धतम आफणआसक्ती पूणापणे आसक्ती नष् केलीगेली आहे .ज्यमं नम ही अवस्थम प्रमप्त झमली त्यमं नम बुद्ध म्हणतमत .फसद्धमथा गौतर्मने हीअवस्थम प्रमप्त गौतर्मने केली होती आफण 35 व्यम वर्ी बु द्ध बनलम होतमतथमफप ., आतम असेर्मनले जमते की तो र्ृत्यूनंतरच अशम पररपूणा शमं ततेच्यम अवस्थेत पोहोचलम होतम, कमरणजोवर भौफतक शरीर अखस्तत्वमत रमहील तोवर त्यमच्यमत कमही र्मनवी क्लेश फशल्लक
असतमतच.
पाली :(भाषा-(ग्रंथ थेरवमद बौद्ध धर्मा त ही भमर्म वमपरली जमते सवमा त जुने प्रकमरचे बौद्ध .ग्रंथ यम भमर्ेत
फलफहल्यम गे ल्यम असे र्मनले जमतेही एक प्रकमरची प्रमकृत ., बोली असल्यमर्ुळे, पमली आफणसंस्कृतर्ध्ये िमरसम िरक नमही; सं स्कृतर्ध्ये धर्ा, पमलीर्ध्ये धम्म; सं स्कृतर्ध्ये फनवमा ण,पमलीर्ध्ये फनब्बमन, पहम संस्कृत -,टीप -बोलीतून भमर्म जन्ममस येते भमर्ेतून बोली नमही, भमरतमत 'पमली' ही र्ूळ र्मर्म र्मनली
जमते आफण .'धम्म' तथमगतमं नी पमलीर्ध्येच व्यमकृत केलेलम आहे .' पमली' ही संस्कृत चीबोली आहे हम चु कीचम प्रचमर आहे .पमली फह स्वतं त्र भमर्म आहे .

284

पारशमता :(दु सऱया शकनाऱयावर जाण्यासाठी("दु सऱ्यम फकनमरम ओलमं डणे म्हणजे फवफवध बौद्ध "फशस्तीचे पमलन करून बुद्धभूर्ीवर
पोहोचणे, समर्मन्यतः खमलील सहम व्यमवहमररक फशस्त र्मनल्यम जमतमत ज्यम एखमद्यमलम यमजन्म आफण र्ृत्यूच्यम जगमतून ज्ञमनमच्यम जगमत जमण्यमस सक्षर् करतमतः दमन ,शील,शमं ती),वीया ,प्रयमस(,सर्मधी,प्रज्ञम,वसं त ऋतु आफण शरद ऋतूतील पमरं पमररक जपमनीHIGAN सप्तमह यम बौद्ध संकल्पनेतून प्रमप्त झमले आहे त .
प्रज्ञा :(सांबोशधज्ञान(सहम पमरफर्तमं पैकी एक, असेर्मनफसक कमया जे एखमद्यमलम त्रुटीफशवमय जीवन जमणण्यमसआफण खरे कमय आफण खोटे यमत िरक करण्यमस सक्षर् करते ज्यमने हे उत्तर् प्रकमरे .
आिसमत केले आहे त्यमलम बु द्ध म्हणतमत, म्हणून, हे सवमा त शु द्ध आफण प्रबु द्ध ज्ञमन आहे ,जे समर्मन्य र्मनवी बुखद्धर्त्तेपेक्षम वे गळे आहे .
सांघ :(एक बौद्ध बांधुत्व(यम र्ध्ये फभक्षु, फभक्षुणी, उपमसक आफण उपमफसकम यमं चम सर्मवे श होतो सुरुवमतीच्यम .
कमळमत, भीक्षु णी असतमत नंतर, जेव्हम र्हमयमन चळवळ उभी रमफहली, तेव्हम त्यम समर्मन्य
र्मणूस फकंवम फभक्ष असण्यमची पवमा न करतम, बोफधसत्वमच्यम अवस्थेलम उिे शून, संघमत
एकत्रसमर्ील झमले बौद्ध ध .म्ममत तीन रत्नमपै की एक .
सांस्कृत :(भाषा-(प्रमचीन भमरतमतील अफभजमत समफहखत्यक भमर्म; भमर्मं च्यम इं डो .युरोफपयन कुटुं बमतील एकयम भमर्े त र्हमयमन परं परे चे धर्ा ग्रंथ .हे वैफदक आफण शमस्त्रीय संस्कृतर्ध्ये फवभमगले ले आहे.फलफहले गेले होते ज्यमलम बौद्ध संकररत सं स्कृत म्हणतमत

285

सांसार :(पुनजयन्म(जन्म आफण र्ृत्यूची भूतकमळमपमसून ते वतार्मन व वतार्मनकमळमपमसून भफवष्यमपयांत, यमसहम भ्रमर्क क्षेत्रमद्वमरे सतत पुनरमवृत्ती नरक: भुकले चैतन्य , प्रमणी, असर फकंवम लढमऊचैतन्य , पुरुर् आफण स्वगा आिज्ञमन झमल्यमफशवमय यम स्थलमं तरमच्यम चक्रमतून र्ुक्ततम होऊशकत नमही यमतून .र्ुक्त झमलेल्यमं नम बु द्ध म्हणतम ये ईल.
शून्यता :(अस्स्तत्व-अन(ही संकल्पनम आहे की प्रत्येक गोष्ीलम पदमथा फकंवम शमश्वततम नसते आफणफह संकल्पनम बौद्ध
धम्ममतील र्ू लभू त र्ुद्यमं पैकी एक आहे सवा कमही कमया कमरणभमवमवर अवलं बून असल्यमने .
कमयर्स्वरूपी अहं कमर एक पदमथाअसू शकत नमही परं तु, प्रत्येक गोष्ीत पदमथा असतोफकंवम नसतो यम संकल्पनेचे पमलन करू नये, प्रत्ये क प्रमणी, र्मनव फकंवम र्मनवे तर, समपेक्षतेतआहे म्हणून ., एखमदी फवफशष् कल्पनम फकंवम संकल्पनम फकंवम फवचमरसरणी केवळ फनरपेक्ष
र्मनणे र्ूखापणमचे आहे ही र्हमयमन बौद्ध धर् .र्मच्यम प्रज्ञम शमस्त्रमतील र्ूलभूत शखक्त आहे .
सूत्र :(शास्त्र(सूत्र असम होतो "दोरी" यम शब्दमचम अथा र्ूळतः .बुद्धमच्यम फशकवणीच्यम नोंदी :)शमस्त्र(, जोधर्ा फकंवम फवज्ञमनमतील अभ्यमसमच्यम र्ोठ्यम प्रर्मणमद्वमरे संकफलत सूत्रण दशावतो.

286

थेरवाद :(वयस्क सल्लागार(बौद्ध धर्मा ची दफक्षणे कडील परं परम यम नमवमने दशाफवली जमते ही .म्हणजे ज्ये ष्ठ "धेरम" .
अरं हत फभक्षु ची शमखम आहे जी ऐफतहमफसकदृष्ट्ट्यम पुरमणर्तवमदी ज्येष्ठ फभजूंचम एक गटज्यमं च्यम सर्जुती नंतर) आहे ज्यमं नी ऐवजी र्ुक्त पुरोगमर्ी फभक्षेच्यम दु सऱ्यम गटमच्यम
र्हमयमनमर्ध्ये फवकफसत होणमर होत्यम, म्हणजे उत्तरे कडील परं परम च्यम फवरूद्ध फनयर्मं चे (यम प्रकमरच्यम फवरोधी प्रवृत्ती बुद्ध आदे शमची .कठोर पमलन करण्यमचम पुरस्कमर केलमसुरुवमत बु द्धमच्यम र्ृत्यूनंतर कमही शतकमं नंतर झमली असे म्हटले जमते, जे व्हम र्हमदे व यमप्रगतीशील फभक्षुने बौद्ध उपदे शमं च्यम पमच श्रे णींर्ध्ये र्ुक्त अथा लमवण्यमचम आग्रह धरलमहोतम यमर्ु ळे थेरवमद आफण र्हमसमं फचक र्ध्ये फवभमजन झमले जे नंतरच्यम र्हमयमनमचे .
.कमरण झमलेत

शत्रशपटक : (तीन टोपल्या(बौद्ध धर्ाग्रंथमच्यम तीन प्रकमर, म्हणजे धर्ा, ती सूत्रे आहे त, ज्यमत बुद्धमच्यम फशकवणी आहे त;फवनय, ज्यमत त्यमच्यम फशस्त आहे त; आफण अफभधर्ा , ज्यमत बौद्ध फसद्धमं त आफण उपदे शमं वरफवफवध भमष्ये आफण फनबं ध आहे तनंतर ., फचनी आफण जपमनी उच्च यमजकमं च्यम बौद्धलेखनमचमही बौद्ध तोिमं र्ध्ये सर्मवेश करण्यमत आलम, पहम.धर्ा -287

सोसायटी फॉर द प्रमोशन ऑफ बुस्द्धझमअँड शडस्रि ब्यूशन ऑफ "द टीशचांग ऑफ द बुद्धा"सोसमयटी िॉर द प्रर्ोशन ऑि बुखद्धझर्चे वणा न करतमनम एकम व्यमवसमफयकम
फवर्यी बोलणे आवश्यक आहे येहमन नुर्मतम फर्टू यो कॉपोरे शनचे .आफण हे गृहस्थ श्री .
.संस्थमपक आहे त
1934 र्ध्ये अचूक र्मपन यंत्रे तयमर करणमरी एक कंपनीत् .यमचम ठमर् फवश्वमस असमआहे की एखमद्यम उद्योगमचे यश हे स्वगा, पृथ्वी आफण र्नुष्य यमं च्यम सुसंवमदी सहवमसमवर
अवलंबून असते आफण र्मनवी र्नमची पररपूणातम केवळ बुद्धीच्यम संतुफलत करुणम आफणधैया सर्ियमनेच प्रमप्त होतेर्ोजर्मप यंत्रमं च्यम फनफर्ातीतील तमं फत्रक सु धमरणम . आफण र्मनवी
र्नमच्यम फवकमसमसमठी तो यम दृढफनश्चयमने जे कमही करतम येईल ते करत आहे .
र्मनवी र्नमच्यम पररपूणातेवरच फवश्वशमं तीची प्रमप्ती शय आहे , यम हे तूने बुद्धमची
फशकवण आहे , अशी त्यमं ची धमरणम आहे म्हणून ., आपल्यम उद्योगमचे व्यवस्थमपन
करण्यमबरोबरच, ते आपल्यम कंपनीच्यम स्थमपने पमसून बौद्ध संगीतमचम प्रसमर आफणआधुफनकीकरण आफण बु द्धमं च्यम फचत्रमं चम आफण फशकवणीचम प्रसमर करण्यमसमठी आपलेप्रयत्न करत आहे त.
फडसेंबर, 1965 र्ध्ये, त्यमं नी बौद्ध धर्मा च्यम प्रचमरमसमठी आफण त्यमच वेळी र्दत करण्यमसमठी
त्यमं च्यम खमजगी फनधीतून एक िमउं डेशन तयमर केले .जमगफतक शमं तते च्यम फदशेने .
अशमप्रकमरे , सोसमयटी िॉर द प्रर्ोशन ऑि बुखद्धझर् ही समवाजफनक संस्थम म्हणून सुरूकरण्यमत आली.
बुद्धमची फशकवण दू रवर पसरवण्यमसमठी कमय केले जमत आहे जेणेकरून प्रत्येक
र्मनवमलम त्यमचम लमभ घे तम येईल आफण त्यमच्यम र्हमन प्रज्ञम आफण करुणेच्यम प्रकमशमचम
आनंद घेतम येईल? यम संस्थेच्यम संस्थमपकमच्यम इच्छे नुसमर यम सर्स्येवर तोडगम कमढण्यमचे
कमर् बौद्ध धर्मा च्यम संवधा नमसमठी यम संस्थेचे आहे .

288

यम थोडयमत, बु द्धमच्यम फशकवणीच्यम प्रचमरमसमठी सवा शय प्रयत्न, यम बौद्ध
धर्मा च्यम प्रचमरमसमठी ही संस्थम करत आहे .
"बु द्धमचम उपदे श हे पु स्तक आपण यम धर्मा च्यम दे शमतील इफतहमसमवर फचंतन "केल्यमचे िफलत आहे , की जपमनी पद्धतीने व्यमख्यम केल्यमप्रर्मणे बौद्ध फशकवणीचे पुस्तक
म्हणतम ये ईल असे कमहीही फलफहले गे ले नमहीखऱ्यम अथमा न ., आपण आपल्यम बौद्ध
संस्कृतीलम नेहर्ीच अफभर्मनमने र्मनत आलो आहोत.
हे पुस्तक वमचणमऱ्यम प्रत्ये कमसमठी आध्यमखिक तशी .म्हणून कमर् करे ल "आहमर"तयमरी आहे की कोणीही ते एखमद्यमच्यम टे बलवर ठे वू शकतो फकंवम त्यमच्यमबरोबर घेऊनजमऊ शकतो आफण आध्यमखिकररत्यम फजवंत असलेल्यम प्रकामशमच्यम इच्छे नुसमर संपकमा तयेऊ शकतो.
आम्हमलम पमफहजे फततके पररपूणा नसले तरी, "बुद्धमचम उपदे श वतार्मन आवृत्ती "अनेक लोकमं च्यम पररश्रर्मने आफण प्रयत्नमं र्ुळे, सर्कमलीन लोकमं ची अचूक, वमचण्यमस
सुलभ आफण गरज पूणा करण्यमसमठी खूप पुढे गे ली आहे बौद्ध धर्मा चम अफधकृत . पररचय,त्यमच वेळी, एक व्यमवहमररक र्मगादशा क आफण दै नंफदन प्रेरणम आफण सत्यमचम स्रोत आहे .
िॉर द प्रर्ोशन ऑि बुखद्धझर्ची इच्छम आहे की असम एक फदवस लवकरच येईलजेव्हम शय फततयम घरमं र्ध्ये हे पुस्तक असेल आफण आर्चे सहकमरी पुरुर् र्हमन
फशक्षकमच्यम प्रकमशमत आनंद घेतील आफण त्यमत न्हमऊन फनघतील.
वमचकमं च्यम प्रफतफक्रयम नेहर्ीच स्वमगतमहा आहे त कृपयम सोसमयटी िॉर द प्रर्ोशन .
.ऑि बुखद्धझर्लम कधीही र्ोकळे पणमने फलहम289