धम्म

37अध्याय प्रथम
कायय-कारि-भावIचार आयय सत्१.

जग दु ः खमने भरले ले आहे . जन्म दु :ख आहे , म्हमतमरपण दु ः ख आहे , आजमरपण र्रणयमतनम आहे . ज्यमचम फतरस्कमर आहे अशम व्यक्तीलम भेटणे म्हणजे दु :ख आहे , फप्रय
व्यक्तीपमसून वे गळे होणे म्हणजे दु ः ख आहे , एखमद्यमच्यम गरजम पूणा करण्यमसमठी व्यथा
झगडणे म्हणजे दु ः ख आहे . खरं तर, इच्छम आफण उत्कटतेपमसून र्ु क्त नसलेले खोटेनेहर्ीच दु ः खमत गुंतलेले असते. यमलमच दु ः खमचे आया सत्य म्हणतमत.

र्मनवी दु ः खमचे कमरण फनः संशयपणे भौफतक शरीरमची तहमन आफण ऐफहकउत्कटतेच्यम भ्रर्मत समपडते . यम तृष्णम आफण अफवद्यम चम उगर् शोधलम तर ते शमरीररक
अंतः प्रेरणेच्यम तीव्र इच्छमं र्ध्ये र्ूळ असल्यमचे फदसून येते. अशमप्रकमरे , इच्छम, जगण्यमची
प्रबळ इच्छम शक्तीचम आधमर म्हणून, फतलम जे इष् वमटतेते शोधते , जरी ते कधी-कधी र्रणअसले तरीही यमलम दु ः खमच्यम कमरणमचे सत्य म्हणतमत.
जर सवा र्मनवी उत्कटतेच्यम र्ुळमशी असलेली तृ ष्णम कमढू न टमकली तर तृष्णम
नमहीशी होईल आफण र्मनवी दु ः खमचम अंत होईल. यमलम दु ः खमच्यम फनरोधमचे आया सत्यम्हणतमत.

38तृष्णम आफण दु ः ख नसले ल्यम अवस्थेत प्रवे श करमयचम असेल तर र्मणसमने एखमद्यम
फवफशष् र्मगमा चम अवलं ब केलम पमफहजे . तो फवफशष् र्मगा म्हणजे आया अष्मं ग र्मगा होय. यमआया अष्मं ग र्मगमा चे अंग आहे त: सम्यक दृफष्, सम्यक सं कल्प, सम्यक वमणी, सम्यक
कर्मां त, सम्यक आजीफवकम, सम्यक प्रयत्न, सम्यक स्मृफत आफण सम्यक सर्मफध. यमलमदु ः खमच्यम कमरणमच्यम फनरोधमचम आया अष्मं ग र्मगमा चे सत्य म्हणतमत.यमलमच दु :खफनरोधगफर्नी प्रफतपदम म्हणतमत.

लोकमं नी ही सत्ये स्पष्पणे लक्षमत ठे वमवी, कमरण जग दु ः खमने भरले ले आहे आफणजर कोणमलम दु ः खमपमसून वमचमयचे असेल तर त्यमने दु :खमचे एकर्ेव कमरण असलेल्यमसमं समररक वमसने चे संबंध तोडले पमफहजेत. सवा समं समररक वमसनम आफण दु ः खमं पमसून र्ुक्त
जीवनमचम र्मगा केवळ प्रज्ञमद्वमरे च ओळखलम जमऊ शकतो आफण केवळ आया अष्मं फगकर्मगमा च्यम आचमरणमने च बु द्धत्व प्रमप्त होऊ शकते .

२.
जे लोक बुद्धत्व शोधत आहे त त्यमं नी चमर आया सत्य सर्जून घेतले पमफहजे. हेसर्जून घेणे अत्यमवश्यक आहे अन्यथम, ते जीवनमच्यम अफवद्ये च्यम चक्रव्यूहमत सतत भटकतरमहतील. ज्यमं नम हे चतुफवा ध आया सत्य सर्जले आहे त्यमं नम "प्रज्ञमचक्षू प्रमप्त लोक" असेम्हणतमत .

म्हणून, ज्यमं नम बु द्धमच्यम फशकवणीचे पमलन करमयचे आहे39त्यमं नी आपले र्न यम चमर आया सत्यमवर केंफद्रत केले पमफहजे आफण त्यमचम अथा स्पष्पमने
जमणून घेण्यमच प्रयत्न केलम पमफहजे. प्रत्येक कमळमत, संत, जर तो खरम संत असेल, तर तोते आयमा सत्य सर्जून घेतो आफण ते इतरमं नम फशकवतो.
जेव्हम एखमद्यम व्यक्तीलम चतुफवा ध आया सत्य स्पष्पणे सर्जते , तेव्हम आया अष्पद
र्मगा त्यमलम लोभमपमसून दू र नेईल; आफण जर एखमदी व्यक्ती लोभमपमसून र्ुक्त असेल तरतो जगमशी भमं डण करणमर नमही, खून करणमर नमही, चोरी करणमर नमही, व्यफभचमर करणमर
नमही, िसवणू क करणमर नमही, फशवीगमळ करणमर नमही, खुशमर्त करणमर नमही, र्त्सर
करणमर नमही, संयर् गर्मवणमर नमही जीवनमचम क्षणभं गुरपणम फवसरणमर नमही. फकंवम
जीवनमत कोणमवरही अन्यमय करणमर नमही.
३.
आया अष्मं ग र्मगमा चे अनुसरण करणे म्हणजे हमतमत प्रकमश घेऊन अंधमऱ्यम खोलीत
प्रवे श करण्यमसमरखे आहे : सवा अंधमर दू र होईल आफण खोली प्रकमशमने भरली जमईल.
जे लोक आया सत्यमं चम अथा सर्जतमत आफण आया र्मगमा चे अनुसरण करण्यमस
फशकले आहे त त्यमं च्यमकडे प्रज्ञेचम प्रकमश आहे जो अज्ञमनमचम अंधमर दू र करे ल.

बुद्ध केवळ यम चमर आयमा स्त्मं चे फदग्दशान करूनच लोकमं चे नेतृत्व करतमत. ज्यमं नमते नीट सर्जेल ते बुद्धत्व प्रमप्त करतील; ते यम गोंधळमत टमकणमऱ्यम जगमत इतरमं नमर्मगादशान आफण सर्थान करण्यमस सक्षर् असतील आफण ते फवश्वमसमस पमत्र असतील.
जेव्हम चमर आया सत्यमचे स्पष्पणे आकलन होते , तेव्हम समं समररक आसक्तीचे सवा स्त्रोतआटू न जमतमत.

40यम चमर आया सत्यमपमसून फवकफसत होऊन बु द्धमचे फशष्य इतर सवा र्ौल् यवमन सत्ये
प्रमप्त करतील; त्यमं नम सवा अथा सर्जून घेण्यमची प्रज्ञम आफण अंतदृाष्ी प्रमप्त होईल आफण तेजगमतील सवा लोकमं नम धम्ममचम उपदे श करण्यमस सक्षर् होतील.
IIकारिवाद (सापेक्षवाद)१.

सवा र्मनवी दु ः खमची कमरणे आहे त, आफण ज्यमद्वमरे ती सर्मप्त केली जमऊ शकतमत,असम एक र्मगा आहे कमरण जगमतील प्रत्येक गोष् ही कमरणे आफण पररखस्थतींच्यम फवशमल
संयोगमचम पररणमर् आहे आफण ही कमरणे आफण पररखस्थती बदलली फक सवा कमही नष् होते.
पमऊस पडतो, वमरम सुटतो, झमडे िुलतमत, पमने पररपक्व होतमत आफण झडूनजमतमत. यम सवा घटनम कमरणे आफण . पररखस्थतींशी परस्पर सं बंफधत आहे त, आफण त्यमकमरणे आफण पररखस्थती यमं च्यमद्वमरे च घडत असतमत आफण कमरणे आफण पररखस्थती जशीबदलते तशम त्यम नष् होतमत.

पमलकत्वमच्यम पररखस्थतीतू न एखमद्यमचम जन्म होतो. अन्नमने त्यमच्यम शरीरमचे पोर्ण
होते : फशक्षण आफण अनुभवमने त्यमच्यम र्नमचे संगोपन होते.

म्हणून, शरीर आफण र्न दोन्ही पररखस्थतीशी संबंफधत आहे त आफण पररखस्थती
बदलली फक त्यमच्यमतही बदल घडून येतो.

41

जमळे हे गमठींच्यम र्मफलकेने बनले ले असते, त्यमचप्रर्मणे यम जगमतील प्रत्येक गोष्गमठींच्यम र्मफलकेने जोडले ली असते. जमळीचे फछद्र जमळी ही स्वतंत्र, अफलप्त गोष् आहेअसे जर कोणमलम वमटत असेल तर तो चुकतो आहे .

जमळ्मस जमळे असे म्हटले जमते कमरण ते जोडले ल् यम छीद्रमं च्यम जमळीच्यम
र्मफलकेने बनले ले असते आफण प्रत्ये क जमळीलम स्थमन आफण इतर जमळींच्यम संबंधमत
जबमबदमऱ्यम असतमत. बहमर येण्यमस आवश्यक पररखस्थतीची र्मफलकम फनर्मा ण झमली फकिुलमं चम बहमर येतो.

२.

बहर येण्यमपयांत अने क पररखस्थतींर्ुळे िुले ये तमत. पररखस्थतीची र्मफलकम सु रु होतेआफण पमने झमडू लमगतमत. र्ोहोर स्वतंत्रपणे फदसत नमही फकंवम एकही पमन त्यमच्यम हं गमर्म
बमहे र पडत नमही. म्हणून प्रत्येक गोष्ीचे उत्पन्‍न होणे आफण फनघून जमणे कमरण समपे क्ष
आहे ; कोणत्यमही बदलमफशवमय कमहीही स्वतंत्र असू शकत नमही.

हम यम जगमचम शमश्वत आफण न बदलणमरम फनयर् आहे की सवा कमही कमरणे आफणपररखस्थतींच्यम र्मफलकेने फनर्मा ण होते आफण त्यमच फनयर्मने सवाकमही नमहीसे होते; सवा कमहीबदलते, कमहीही खस्थर रमहत नमही.

IIIप्रतीत्समुत्पाद शनयम१.

र्मनवी दु :ख, फवलमप, वे दनम आफण वेदनमं चे र्ूळ कुठे आहे ? कमय ते 'लोकसमर्मन्यतः 'आसक्त असतमत' यम वमस्तुस्ठीर्ध्ये समपडत नमही?

42लोक संपत्ती आफण सन्ममन, आरमर् आफण आनंद, उत्समह आफण आिभोग यमं च्यमजीवनमलम फजिीने फचकटू न रमहतमत आफण यम गोष्ींची इच्छमच र्मनवी दु ः खमचे र्ूळ आहेयम वस्तुखस्थतीकडे दु लाक्ष करतमत.

आरं भकमळमपमसून,आजमर,म्हमतमरपण

आफणर्ृत्यू

यमअपररहमया

वस्तुखस्थतीव्यतीरीक्त जग एकमपमठोपमठ ये णमऱ्यम आपत्तींनी भरले ले आहे .

परं तु जर एखमद्यमने सवा वस्तुखस्थती कमळजीपू वाक फवचमरमत घे तली तर, त्यमची खमत्रीपटे ल. 'तृष्णम'हे च सवा दु ः खमच्यम र्ुलमशी आधमरभू त तत्त्व आहे .

जर लोभ दू र करतम आलम तर र्मनवी दु ः खमचम अंत होईल. र्मनवी र्नमत बहरूनआले ले अज्ञमनच लोभमतूनप्रमक्त होते .

फनरं तर वस्तूच्यम/परीवमतमा खन्शल् तेचे खरे कमरण लोकमं नम र्मफहत नसणे, हे त्यम र्मगचे
सत्य आहे .

अज्ञमनवश आफण लोभमर्ु ळे र्नमत अफपत्र इच्छम फनर्मा ण होऊन. खरे तर ज्यम बमबीअप्रमय आहे त अशमं च्यम शोधमत लोक अस्वस्थपणे आफण आं धळे पणमने लमगू न असतमत.

वमस्तवमत जेथे कोणतमही भेदभमव नमही तेथेही अज्ञमन आफण लोभमर्ु ळे, लोकभेदभमवमची कल् पनम करतमत.

43स्वमभमफवकपणे, र्मनवी वतानमत योग्य आफण अयोग्य असम भेदभमव नमही; पण लोक,अज्ञमनमर्ुळे, अशम भेदमं ची कल् पनम करतमत आफण त्यमं नम योग्य फकंवम अयोग्य ठरवतमत.

त्यमं च्यम अज्ञमनमर्ुळे, सवा लोक नेहर्ी चु कीचे फवचमर करतमत आफण नेहर्ी सम्यक
दृष्ी गर्मवतमत आफण त्यमं च्यम अहं कमरमलम फचकटू न चुकीची कृती करतमत. पररणमर्ी, तेएकम भ्रमर्क अखस्तत्वमशी संलग्न होतमत.

लोक आपल् यम कर्मा लम आपल् यम अहं कमरमसमठी शेत बनवून, र्नमच्यम भेदभमवमच्यम
कमयमा चम बीजमप्रर्मणे वमपर करून, र्नमलम अज्ञमनमने भ्रष् करून, तृष्णेच्यम पमवसमने त्यमलम
खतपमणीघमलत, अहं कमरमच्यम इच्छे ने त्यमचे फसंचन करून, ते दु ष्मची कल् पनम जोडतमत,आफण त्यमं च्यमसोबत भ्रर्मचे हे ओझे वमहत असतमत .

२.

खरं तर, दु ः ख, फवलमप, वे दनम आफण वेदनम यमं च्यम भ्रर्मचे कमरण र्मणसमचे स्वतः चेर्न आहे .

हे संपूणा भ्रर्मचे जग म्हणजे र्नमर्ुळे फनर्मा ण झमले ली समवली आहे . आफण तरीही,यमच र्नमतून बोफधज्ञमनमचे जग प्रकट होते .
३.

यम जगमत तीन चु कीचे दृफष्कोन आहे त.

44जर कोणी यम दृफष्कोनमं नम फचकटू न रमफहलम तर यम जगमतील सवा गोष्ी
नमकमरण्यमसमरख्यम आहे त.

प्रथर्, कमही म्हणतमत की सवा र्मनवी अनुभव फनयतीवर आधमररत आहे त; दु सरे ,कमहींचे असे र्त आहे की सवा कमही दे वमने फनर्मा ण केले आहे आफण त्यमच्यम इच्छे ने फनयंफत्रत
केले आहे ; फतसरे , कमही म्हणतमत की सवा कमही योगमयोगमने घडते कोणतेही कमरण फकंवम
खस्थती नसतमनम.

जर सवा कमही नफशबमने ठरवले असेल, तर चमं गली कृत्ये आफण वमईट कृत्ये दोन्ही
पूवाफनखश्चत आहे त, सं पत्ती आफण दु : ख पू वाफनयोफजत आहे त; असे कमहीही अखस्तत्त्वमत नमहीजे पूवाफनधमा ररत केले गेले नमही. र्ग सवा र्मनवी योजनम आफण सुधमरणम आफण प्रगतीचे प्रयत्न
व्यथा ठरतील आफण र्मनवतम आशमहीन होईल.

इतर दृफष्कोनमं बमबतही हे च खरे आहे , कमरण, जर शेवटच्यम उपमयमतील सवा कमहीअज्ञमत दे वमच्यम हमतमत असेल फकंवम अंध संधी असे ल, तर र्मनवतेलम अधीन रमहण्यमफशवमय
कोणती आशम आहे ? यम संकल् पनम धमरण करणमरे लोक आशम गर्मवतमत आफणशहमणपणमने वमगण्यमच्यम आफण वमईट टमळण्यमच्यम प्रयत्नमं कडे दु लाक्ष करतमत यमत आश्चया
नमही.

खरे तर, यम तीन संकल् पनम फकंवम दृफष्कोन सवा चुकीचे आहे त: सवा कमहीदे खमव्यमं चम क्रर् आहे ज्यमचम स्त्रोत कमरणे आफण पररखस्थतींचम संचय र्मत्र आहे . प्रत्येक
वस्तूची उत्पत्ती आफण फवनः दे खील हे तुजमन्य आहे .

45अध्याय दू सराशवज्ञानमात्र शसद्धाांतआशि मानशसक स्स्थती
Iअशनत्ता आशि अहांकारहीनता

१.

शरीर आफण र्न दोन्ही सहकमयमा च्यम कमरणमं र्ुळे फदसत असले तरी, स्वयंपूणा

व्यखक्तर्त्व आहे असे फसद्ध होत नमही. दे हमचे शरीर हे फवफवध घटकमं चम संयोग असल् यमर्ुळेते अशमश्वत/अफनत्य आहे .

जर शरीर एक स्वयंपूणा असेल तर, ते हे आफण ते, ठरवेल तसे करू शकते .

रमजमलम त्यमच्यम इच्छे नुसमर स्तुती करण्यमचम फकंवम फशक्षम करण्यमचम अफधकमर
असतो, परं तु त्यमचम हे तू फकंवम इच्छम असूनही तो आजमरी पडतो, तो अफनच्छे ने म्हमतमरपणी
येतो आफण त्यमचे भमग्य आफण त्यमच्यम इच्छमं चम एकर्ेकमं शी िमरसम संबंध नसतो.
र्न हे अहं -व्यखक्तर्त्वही नमही. र्मनवी र्न हे कमरणे आफण पररखस्थतींचे समपेक्ष
आहे . तो सतत बदलत असतो.

46जर र्न एक स्वयंपूणा-व्यखक्तर्त्त्व असते, तर ते हे आफण ते ठरवेल तसे करू शकते ;पण र्न अनेकदम जे योग्य आहे त्यमपमसून पळू न जमते आफण अफनच्छे ने वमईटमचम पमठलमग
करते. तरीही त्यमच्यम अहं कमरमच्यम इच्छे प्रर्मणे कमहीही घडतमनम फदसत नमही.

२.

जर एखमद्यमलम फवचमरले की शरीर खस्थर आहे की नश्वर आहे , तर तो नश्वर उत्तरदे ण्यमस बमं धील असेल.

जर एखमद्यमलम असे फवचमरले गेले की नश्वर अखस्तत्व म्हणजे आनंद फकंवम दु ः खआहे , तर त्यमलम समर्मन्यतः दु ः खमचे उत्तर द्यमवे लमगे ल.

जर एखमदी व्यक्ती असे र्मनत असेल की अशी अफनत्य गोष्, इतकी बदलणमरीआफण दु ः खमने भरले ली, स्वयंपूणा-व्यखक्तर्त्व आहे , तर ती एक गंभीर चू क आहे .
र्मनवी र्न दे खील अफनत्य आफण दु ः खी आहे ; त्यमत त्यमलम स्वयंपूणा-व्यखक्तर्त्व
म्हणतम येईल असे कमहीही नमही.
आपले खरे शरीर आफण र्न, जे वैयखक्तक जीवन बनवतमत आफण त्यमच्यम
सभोवतमलचे बमह्य जग, "र्ी" आफण "र्मझे" यम दोन्ही संकल् पनमं पमसून खू प दू र आहे त.
केवळ अशु द्ध वमसनमं नी ग्रमसले ले आफण शहमणपणमसमठी अभेद्य असले ले र्न "र्ी"आफण "र्मझे" असम फवचमर करत रमहते.
शरीर आफण त्यमच्यम सभोवतमलचम पररसर दोन्ही सहयोगी कमरणे आफणपररखस्थतींर्ुळेफनर्मा ण झमले ले असल् यमने , ते सतत बदलत असतमत आफण कधीही ते खस्थरहोऊ शकत नमही.

47

र्मनवी र्न, त्यमच्यम कधीही न संपणमऱ्यमबदलमं र्ध्ये , नदीच्यम वमहत्यम पमण्यमसमरखे
फकंवम र्ेणबत्तीच्यम जळत्यम ज्वमलमसमरखे आहे ; वमनरमं प्रर्मणे, ते कमयर्च उडी र्मरत असते,क्षणभरही थमं बत नमही.

ज्ञमनी र्मणसमने , असे पमहून आफण ऐकून, त्यमने शरीर फकंवम र्नमच्यम

सवाआसक्तीचम त्यमग केलम पमफहजे. यम आसक्तीचम त्यमग केल् यमनंतर त्यमलम बोधी प्रमप्त होईल.

३.

पमच गोष्ी आहे त ज्यम यम जगमत कोणीही पूणा करू शकत नमही: प्रथर्, म्हमतमरम

झमल् यमवर वृ द्ध होणे थमं बवणे ; दु सरे , आजमरी पडणे थमं बवणे; फतसरम, र्रणे थमं बवणे ; चौथे,फवलोपन असतमनम नमर्शे र् होणे नमकमरणे; पमचवे , थकवम नमकमरणे .
जगमतील समर्मन्य लोक कधी न कधी यम सत्यमच्यम संपकमा त येतमतच आफण बहुते कलोकमं नम त्यमं च्यम पररणमर्मची झमल पोचतेच. परं तु ज्यमं नी बु द्धमची फशकवण ऐकली आहेत्यमं नम त्यम तथ्यमं च्यम अटळतेची जमणीव झमल् यमर्ुळे ते व्यथा दु :खी फहत नमही.

यम जगमत चमर सत्ये आहे त: प्रथर्, सवा प्रमणी अज्ञमनमतून उत्पन्न होतमत; दु सरे ,इखच्छत सवा वस्तू अशमश्वत, अफनखश्चत आफण दु ः खर्य आहे त; फतसरे , सवा अखस्तत्वमत
असले ल् यम गोष्ी दे खील अशमश्वत, अफनखश्चत आफण दु ः खर्य आहे त; चौथे, अथमा त"आिम" म्हणतम येईल असे कमहीही नमही आफण सवा जगमत "र्मझे " असे कमहीही नमही.

48

सवा कमही अशमश्वत आफण पररवतानशील आफण अनमि आहे यम सत्यमं चम बुद्ध यमजगमत फदसण्यमशी फकंवम न फदसण्यमशी कमही संबंध नमही. ही सत्ये फनखश्चत आहे त; बुद्ध हेजमणतमत आफण म्हणूनच ते सवा लोकमं नम धम्ममचम उपदे श करतमत.
IIकेवळ मनाचा शसद्धाांत (शवज्ञानमात्रता)१.
अफवद्यम आफण प्रज्ञम यम दोन्हींचम उगर् र्नमर्ध्ये होतो आफण प्रत्येक अखस्तत्व फकंवम
घटनम ही र्नमच्यम कमयमा तून उद्भवते, जसे फभन्न गोष्ी जमदू गमरमच्यम आस्तीनमतू न फदसतमत.
र्नमच्यम फक्रयमं नम र्यमा दम नसते, त्यम जीवनमचम पररसर तयमर करतमत.
अपफवत्र र्न अशुद्ध गोष्ींनी वेढले ले असते आफण शुद्ध र्न वेढले ले असते स्वतः
शुद्ध गोष्ींसह; म्हणून, र्नमच्यम फक्रयमकलमपमं पेक्षम सभोवतमल पररसरमस कोणत्यमही र्यमा दमनमहीत.

फचत्रकमरमने जसे फचत्र रे खमटले जमते त्यमचप्रर्मणे र्नमच्यम कृतीतून पररसर फनर्मा ण
होतो. बु द्धमने फनर्मा ण केले लम पररसर हम शुद्ध आफण अपफवत्रमतमर्ुक्त असलम तरी समर्मन्य
र्मणसमं नी फनर्मा ण केले लम पररसर तसम नमही.

49एक कुशल फचत्रकमर ज्यमप्रर्मणे फवफवध प्रकमरची फचत्रसृष्ी तयमर करतो त्यमचप्रर्मणेर्न फवफवध रूपे समकमरते . जगमत असे कमहीही नमही जे र्नमने तयमर केले ले नमही. बु द्ध हमआपल् यम र्नमसमरखम असतो; संवेदनशील प्रमणी बुद्धमं समरखेच असतमत. त्यमर्ुळे र्न, बुद्धआफण संवेदनमशील प्रमणी यमं च्यमत सवा कमही फनर्मा ण करण्यमच्यम क्षर्तेत िरक नमही.
बुद्धमलम नश्वर र्नमने तयमर केले ल् यम सवा गोष्ींची योग्य सर्ज आहे . त्यमर्ुळे ज्यमं नमहे र्महीत आहे त्यमं नम प्रत्यक्ष बुद्धमचे दशान घडते .
२.
परं तु जे र्न आपल् यम सभोवतमलचे वमतमवरण तयमर करते ते केवळभूतकमळमतीलच नव्हे तर वतार्मन आफण भफवष्यकमळमतील आठवणी, भीती फकंवम
फवलमपमं पमसून र्ुक्त नसते , कमरण ते अज्ञमन आफण लोभमतून फनर्मा ण झमले ले असते.
र्नमचे अज्ञमन आफण लोभमतूनच भ्रमं तीर्मन जग जन्ममलम आले आहे आफण कमरणेआफण पररखस्थतींचे सर्िय समधण्यमची सवा अिमट गुंतमगुंत र्नमच्यम आत आहे आफण इतरकोठे ही नमही.
जीवन आफण र्ृत्यू दोन्ही र्नमतून फनर्मा ण होतमत आफण र्नमत अखस्तत्वमत असतमत.
म्हणून, जेव्हम जीवन आफण र्ृत्यूची फचंतम करणमरे र्न नमहीसे होते , तेव्हम जीवन आफणर्ृत्यूचे जग त्यमच्यमबरोबर नमहीसे होते.

50

स्वत:च्यमच भ्रर्मच्यम जगमने ग्रमसले ल् यम र्नमतून एक अज्ञमनी जीवन उगवते . र्नमच्यम
बमहे र भ्रमं तीचे जग नमही हे फशकले तर फवचफलत झमले ले र्न स्पष् होते ; आफण आपण अशु द्धवमतमवरण फनर्मा ण करणे थमं बवल् यमर्ुळे आपल् यमलम बोफधज्ञमन प्रमप्त होते .
अशम प्रकमरे असत्य आफण र्ृत्यूचे जग र्नमने फनर्मा ण केले आहे , र्नमच्यम बंधनमत
आहे , र्नमनेच र्नमवर रमज्य केले आहे ; र्न हे प्रत्येक पररखस्थतीचे स्वमर्ी आहे . भ्रफर्त
नश्वर र्नमर्ुळे दु :खर्य जगमची फनफर्ाती होते .
३.

म्हणून, सवा गोष्ी प्रमर्ुख्यमनेर्नमद्वमरे फनयंफत्रत आफण शमफसत केल् यम जमतमत आफणत्यम सवा र्नमने तयमर केल् यम आहे त. जशी चमके गमड्यम ओढणमऱ्यम बैलमच्यम र्मगे लमगतमत,त्यमचप्रर्मणे अपफवत्र र्नमने बोलणमऱ्यम आफण वमगणमऱ्यमच्यम र्मगे दु :ख येते.

पण जर र्मणूस चमं गल् यम र्नमने बोलतो आफण वमगतो, तर आनंद त्यमच्यम
समवलीप्रर्मणे त्यमच्यम र्मगे लमगतो. जे वमईट कृत्य करतमत त्यमं च्यमर्नमत "र्ी चूक केलीआहे " असम फवचमर येत असतो आफण त्यम कृत्यमची स्मृती जीवनमत त्यमचम अपररहमया बदलमघेण्यमसमठी समठवली जमते . परं तु जे चमं गल् यम हे तूने कमया करतमत ते "र्ी चमं गले केले " यमफवचमरमने आनंदी होत असतमत आफण चमं गल् यम कृतीर्ुळे जीवनमत सतत आनंद फर्ळे ल यमफवचमरमने आनंदी होत असतमत.

51जर र्न अशुद्ध असेल, तर खडबडीत आफण अवघड वमटे ने पमय अडखळतील;पुष्कळदम पडमवे लमगेल आफण खूप वे दनम होतील. पण र्न शु द्ध असेल तर र्मगा सुकरआफण प्रवमस शमं त होतो.
ज्यमलम शरीर आफण र्न यम दोन्हीच्यम शुद्धतेचम आनंद घ्यमयचम आहे तो स्वमथी,अशुद्ध फवचमर आफण वमईट वमसनमं चे जमळे तोडून बुद्धत्वमकडे वमटचमल करतो. जो र्नमनेशमं त असतो त्यमलम शमं ततम प्रमप्त होते आफण त्यमर्ुळे त्यमलम रमत्रंफदवस अफधक तन्मयतेने
आपले र्न जोपमसतम येते.

IIIवस्तुमात्राची सत्ता
१.

यम जगमत सवा कमही कमरणे आफण पररखस्थतींर्ुळे घडत असल् यमने , गोष्ींर्ध्ये

कोणतेही र्ूलभूत भेद असू शकत नमहीत. लोकमं च्यम फनरथाक आफण भेदभमवपू णाफवचमरमं र्ुळे स्पष् भे द अखस्तत्वमत आहे त.

आकमशमत पू वा आफण पखश्चर् असम भे द नमही; लोक स्वतः च्यम र्नमतून भे द फनर्मा णकरतमत आफण र्ग ते त्यमं नमच खरे र्मनतमत.

एक ते अनंतपयांतच्यम गफणती संख्यम ही प्रत्येक पूणा संख्यम आहे आफण प्रत्येकमर्ध्ये
पररर्मणमचम िरक नसतो; परं तु लोक त्यमं च्यम लोभमसक्त होऊन स्वतः च्यम सोयीसमठी
भेदभमव करतमत, जे णेकरुन फभन्न प्रर्मणमत दशाफवण्यमस त्यमं नी सक्षर् व्हमवे .

52जन्मजमत जीवनमची प्रफक्रयम आफण नमशमची प्रफक्रयम यमत कोणतमही भे द नमही; लोकभेदभमव करतमत आफण एकमलम जन्म आफण दु सऱ्यमलम र्ृत्यू म्हणतमत. कृतीत योग्य-अयोग्यअसम भेदभमव नसतो, पण लोक स्वतः च्यम सोयीसमठी भेद करतमत.
बुद्ध यम भेद भमवमं पमसून दू र रमहतमत आफण जगमकडे आकमशमतून वमहत जमणमऱ्यम
ढगमं प्रर्मणे पमहतमत. बुद्धमसमठी प्रत्ये क फनखश्चत गोष् भ्रर् आहे ; त्यमलम र्महीत आहे की र्नजे कमही पकडते आफण िेकून दे ते ते अवमस्तव आहे ; अशम प्रकमरे तो प्रफतर्म आफणभेदभमवमिक फवचमरमं च्यम त्रुटींच्यम पलीकडे जमतो.
२.
लोक त्यमं च्यम स्वतः च्यम कफल् पत सोयीसमठी आफण आरमर्मसमठी वस्तूंची आसक्ती
करतमत; ते संपत्ती, संपत्ती आफण सन्ममन फर्ळवतमत. ते फवनमशी जीवनमशी अत्यमफधक
आसक्त होऊन बुद्ध होतमत .
ते अखस्तत्व आफण अनमस्तीत्व , चमं गले आफण वमईट, योग्य आफण अयोग्य यमं च्यमत
अफनयंफत्रत भे द करतमत. लोकमं समठी, जीवन हे ग्रहण आफण आसक्ती यमं ची एकउत्तरमफधकमर शंखलम आहे आफणत्यमर्ुळेच ते वे दनम आफण दु :ख स्वतः वर ओढू न घेतमत.
एकदम एक र्मणूस लमं बच्यम प्रवमसमत नदीवर आलम. तो स्वतः लम म्हणमलम: "नदीच्यमयम बमजूने चमलणे खूप कठीण आफण धोकमदमयक आहे ,53आफण दु सरी बमजू सोपी आफण सुरफक्षत वमटते, पण र्ी कसे पमर करू?" म्हणून त्यमने िमं द्यमआफण ध्येयमपमसून एक तरमिम बमं धलम आफण सुरफक्षतपणे नदी पमर केली. र्ग त्यमने
स्वतः शी फवचमर केलम: "नदी ओलमं डण्यमसमठी हम तरमिम र्मझ्यमसमठी खूप उपयुक्त ठरलमआहे ; र्ी ती कमठमवर सडण्यमसमठी सोडणमर नमही, परं तु र्मझ्यमबरोबर घेऊन जमईन."आफण अशम प्रकमरे त्यमने स्वेच्छेने अनमवश्यक ओझे स्वीकमरले . यम र्मणसमलम ज्ञमनी म्हणतम
येईल कम?

ही बोधकथम फशकवते की एखमदी चमं गली गोष्ही जे व्हम ती अनमवश्यक ओझे बनतेतेव्हम िेकून द्यमवी; जर ती वमईट गोष् असेल तर बरे च लवकर सोडमवी. फनरुपयोगी आफणअनमवश्यक चचमा टमळणे हम बुद्धमने आपल् यम जीवनमचम फनयर् बनवलम.
३.
वस्तू येथी नमही आफण जमतही नमही; त्यमं नम समतीत्वमही नमही आफण त्यम अदृश्यही
नमही. म्हणून कोणी त्यम प्रमप्त करत नमही फकंवम त्यम गर्मवमठी नमही.
बुद्ध फशकवतमत की वस्तू अखस्तत्वमची पुष्ी आफण अखस्तत्त्वमचमइन्मर यम दोन्हीच्यम
पलीकडे असल् यमने प्रकट होत नमहीत फकंवम अदृश्य होत नमहीत. म्हणजे च, सवा कमहीकमरणे आफण पररखस्थतींचे फनरं तर समखळी असल् यमने , एक गोष् स्वतः च अखस्तत्वमत नमही,म्हणून असे म्हटले जमऊ शकते की ती अखस्तत्वमत नमही. त्यमच वेळी, कमरणे आफणपररखस्थतींशी त्यमचम समपे क्ष संबंध असल् यमने , असे म्हटले जमऊ शकते की ते अनखस्तत्वमत
नमही.

54

एखमद्यम गोष्ीलम फतच्यम स्वरूपमर्ुळे फचकटू न रमहणे हम भ्रर्मचम स्रोत आहे . जररूपमलम पकडले नमही आफण त्यमलम फचकटू न रमफहलो नमही तर ही खोटी कल् पनम आफणअर्ूता भ्रर् प्रकटच होणमर नमही. बोफधज्ञमन हे सत्य पमहणे आफण अशम र्ूखा भ्रर्मतून र्ुक्त
होणे होय.

जग हे खरं च स्वप्नमसमरखं आहे आफण जगमचम खफजनम हे एक र्ोहक र्ृगजळ आहे .
फचत्रमतील स्पष् अंतरमं प्रर्मणे , वस्तूर्ध्ये स्वतः चे कोणतेही वमस्तव नसते परं तु त्यमवमळवंटमतील र्ृगजळमप्रर्मणे असतमत.

४.

कमरणमं च्यम अगफणत र्मफलकेने फनर्मा ण केले ल् यम गोष्ी फचरकमल फटकू शकतमत

यमवर फवश्वमस ठे वणे ही एक गंभीर चू क आहे आफण त्यमलम शमश्वततम फसद्धमं त म्हणतमत;पण गोष्ी पूणापणे नमहीशम होतमत यमवर फवश्वमस ठे वणे ही फततकीच र्ोठी चू क आहे ; यमलमअखस्तत्त्वमचम फसद्धमं त म्हणतमत.

समवाकमफलक जीवन आफण र्ृत्यू, आफण अखस्तत्व आफण अन् अखस्तत्त्वमच्यम यम श्रेणी
वस्तुंच्यम अत्यमवश्यक स्वरूपमवर लमगू होत नमहीत, परं तु केवळ त्यमं च्यम दे खमव्यमलम लमगूहोतमत कमरण ते अशु द्ध र्मनवी डोळ्मं नी पमफहले जमते. र्मनवी इच्छे र्ु ळे, लोक यमदे खमव्यमं शी सं बंफधत आफण संलग्न होतमत; परं तु वस्तूंच्यम अत्यमवश्यक स्वरुपमत त्यम अशमसवा भे दभमवमं पमसून आफण आसक्तींपमसून र्ुक्त असतमत.

55

प्रत्येक गोष् कमरणे आफण पररखस्थतींच्यमर्मफलकेद्वमरे तयमर केली जमत असल् यमने ,गोष्ींचे स्वरूप सतत बदलत असते; म्हणजेच, अस्सल पदमथमां बिल असमयलम हवे तसेत्यमत समतत्य नमही. यम सततच्यम बदलत्यमरूपमं र्ुळेच आपण गोष्ींची तुलनम र्ृगजळ आफणस्वप्नमशी करतो. परं तु, हे स्वरूप सतत बदलत असतमनमही, गोष्ी, त्यमं च्यम अत्यमवश्यक
अध्यमखिक स्वरुपमत, खस्थर आफण अपररवतानीय असतमत.

र्मणसमलम नदी ही नदीसमरखी वमटते , पण भुकेल् यम रमक्षसमलम, ज्यमलम पमण्यमतआग फदसते, ती आगीसमरखी वमटू शकते . म्हणून, अखस्तत्वमत असले ल् यम नदीबिल
र्मणसमशी बोलण्यमत कमही अथा असेल, परं तु रमक्षसमसमठी त्यमलम कमही अथा नमही.

त्यमचप्रर्मणे, असे म्हणतम येईल की गोष्ी भ्रर्मसमरख्यम आहे त; त्यमं नम म्हणतम येईलअखस्तत्वमत नमही फकंवम अन् अखस्तत्वमत नमही.

तरीही असे म्हणतम येणमर नमही की, यम बदलमच्यम आफण स्वरूपमच्यम जगमफशवमय,कमयर्स्वरूपी आफण सत्यमचे दु सरे जग आहे . यम जगमलम एकतर लौफकक फकंवम वमस्तफवक
र्मनणे चूक आहे .

पण यम जगमचे अज्ञमनी लोक हे च खरे जग आहे असे र्मनतमत आफण त्यम फबनबु डमच्यम
सर्जुतीनुसमर वमगतमत. परं तु हे जग केवळ एक भ्रर् आहे , त्यमं ची कृत्ये,56

त्रुटीवर आधमररत असल् यमने , ती त्यमं नम िक्त हमनी आफण दु ः खमत ओढत नेत असतमत.

एक ज्ञमनी र्मणूस, जग केवळ एक भ्रर् आहे हे ओळखून, ते वमस्तफवक
असल् यमसमरखे वमगत नमही, म्हणून तो दु ः खमपमसून वमचतो.

IVमध्यम मागय१.
जे लोक ज्ञमनमकडे नेणमरम र्मगा फनवडतमत त्यमं च्यमसमठी दोन टोके आहे त जीकमळजीपूवाक टमळली पमफहजेत. प्रथर्, शरीरमच्यम वमसनमं र्ध्ये भोगमची परमकमष्ठम आहे .
दु सरे , फवरुद्ध टोक आहे तपस्वी फशस्त, एखमद्यमच्यम शरीरमचम आफण र्नमचम अवमस्तव छळकरणे.

र्ध्यर् र्मगा, जो यम दोन टोकमं च्यम पलीकडे जमतो आफण ज्ञमन आफण बुद्धी आफणर्नः शमं तीकडे नेतो, त्यमलम र्ध्यर् र्मगा म्हटले जमऊ शकते. र्ध्यर् र्मगा म्हणजे कमय? यमतआठ अंगी र्मगा आहे : सम्यक दृष्ी, सम्यक सं कल् प, सम्यक वमणी, सम्यक कर्मां त, सम्यक
आजीफवकम, सम्यक प्रयत्न, सम्यक स्मृफत आफण सम्यक सर्मधी.

57

म्हटल् यमप्रर्मणे , कमरणमं च्यम अंतहीन र्मफलकेर्ुळे सवा गोष्ी फदसतमत फकंवम अदृश्य
होतमत. अज्ञमनी लोक जीवनमलम एकतर अखस्तत्व फकंवम अन-अखस्तत्त्व म्हणून पमहतमत, परं तुज्ञमनी लोक अखस्तत्व आफण नसणे यम दोन्हीच्यम पलीकडे असे कमहीतरी पमहतमत जे त्यमदोघमं च्यमही पलीकडे असतमत; हे र्ध्य-र्मगमा चे फनरीक्षण आहे .

२.
सर्जम एक लमकडमचम ओंडकम नदीत तरं गत आहे . जर तो ओंडकम जफर्नीवर
पडलम नमही फकंवम बुडलम नमही, फकंवम र्मणसमने बमहे र कमढलम नमही, फकंवम कुजलम नमही,तर शेवटी तो सर्ुद्रमपयांत पोहोचेल. आयुष्य हे एकम र्ोठ्यम नदीच्यम प्रवमहमत अडकले ल् यमयम लमकडमच्यम ओंडयम समरखे आहे . जर एखमदी व्यक्ती आिभोगमच्यम जीवनमशी संलग्नहोत नसेल, फकंवम जीवनमचम त्यमग करून, आियमतनमच्यम जीवनमशी संलग्न होत नसेल;जर एखमद्यम व्यक्तीलम त्यमच्यम सद् गु णमं चम अफभर्मन वमटत नसेल फकंवम त्यमच्यम वमईटकृत्यमं शी संलग्न नसेल; बोफधज्ञमनमच्यम शोधमत तो भ्रमं तीचम फतरस्कमर करत नमही फकंवम त्यमलम
घमबरत नमही, तर अशी व्यक्ती र्ध्यर् र्मगमा चम अवलं ब करत आहे .

बुद्धत्व र्मगमा चम अवलं ब करतमनम र्हत्त्वमची गोष् म्हणजे कोणत्यमही टोकमलम
अडकणे टमळणे, म्हणजे च नेहर्ी र्ध्यर् र्मगमा चम अवलं ब करणे.

गोष्ी अखस्तत्वमत नमहीत फकंवम अन-अखस्तत्वमत नमहीत हे जमणून, प्रत्येक गोष्ीचे
स्वप्नमसमरखे स्वरूप लक्षमत ठे वून, व्यक्तीने व्यखक्तर्त्त्वमचम अफभर्मन फकंवम चमं गल् यमकृत्यमं ची प्रशं सम करणे टमळले पमफहजे; फकंवम इतर कशमनेही पकडले आफण अडकले जमतमकमर्म नये.

58जर एखमद्यम व्यक्तीने आपल् यम इच्छमं च्यम प्रवमहमत अडकणे टमळमयचे असे ल, तरत्यमने सुरुवमतीपमसूनच गोष्ी सर्जून घे ण्यमचे फशकले पमफहजे जे णेकरून त्यमलम त्यमं ची सवयहोईल आफण तो त्यमं च्यमशी संलग्न होईल. त्यमने अखस्तत्वमशी फकंवम अन-अखस्तत्त्वमशी, आतफकंवम बमहे रील कोणत्यमही गोष्ीशी, चमं गल् यम फकंवम वमईट गोष्ींशी, बरोबर फकंवम चु कीच्यम
गोष्ींशी संलग्न होऊ नये .

जर तो गोष्ींशी जोडलम गे लम तर, त्यमच क्षणी, एकमच वेळी, भ्रर्मचे जीवन सु रू होते .
जो बुद्धत्वमचम र्ध्यर् र्मगमा चम अवलं ब करतो तो पश्चमत्तमप करणमर नमही, अपेक्षमं ची कदरकरणमर नमही, परं तु, न्यमय्य आफण शमं त र्नमने, जे येईल ते तो पूणा करे ल.

३.
बुद्धत्वमचे कोणतेही फनखश्चत स्वरूप फकंवम स्वभमव नमही ज्यमद्वमरे ते स्वतः प्रकटहोऊ शकते; म्हणून बु द्धत्वमत, बोफधज्ञमन करण्यमसमरखे कमही नमही.

बुद्धत्व केवळ भ्रर् आफण अज्ञमनमर्ुळे अखस्तत्वमत आहे ; जर ते नमहीसे झमले तरबुद्धत्वही होईल. आफण यमच्यम उलटही सत्य आहे : भ्रर् आफण अज्ञमनमफशवमय बुद्धत्व नमही;बुद्धत्वफशवमय कोणतमही भ्रर् आफण अज्ञमन नमही.

म्हणून, बुद्धत्व ही एक "ग्रहण करण्यमची गोष् आहे " असम फवचमर करण्यमपमसून
समवध रहम, जेणेकरून ते दे खील अडथळम बनू नये.

59जे र्न अंधमरमत होते ते जेव्हम प्रबुद्ध होते तेव्हम ते नमहीसे होते आफण त्यमच्यम जमण्यमने आपणज्यमलम ज्ञमन म्हणतो ती गोष्ही फनघून जमते.

जोपयांत लोकमं नम बु द्धत्वमची इच्छम असते आफण ते सर्जून घेतमत, तोपयांत यमचमअथा असम होतो भ्रर् अजूनही त्यमं च्यमबरोबर आहे ; म्हणून, जे र्मगा अनुसरत आहे तबोफधज्ञमन ते सर्जू नये, आफण जर ते बुद्धत्वमपयांत पोहोचले तर त्यमं नी त्यमत रें गमळू नयेजेव्हम लोक यम अथमा ने बुद्धत्व प्रमप्त करतमत ते व्हम यमचम अथा असम होतो कीसवाकमही बुद्धत्व आहे जसे आहे तसे; त्यमर्ुळे लोकमं नी तोवर बोधीज्ञमनमसमठी यम जोवरर्मगमा चम अवलं ब करमवम त्यमं च्यम फवचमरमं त, समं समररक आसक्ती आफण प्रज्ञम यमं च्यमतील
एकसमरखेपणम येत नमही.

४.
समवा भौफर्कएकतेच्यम यम संकल् पनेलम - ज्यम गोष्ी त्यमं च्यम स्वमभमफवक स्वरूपमतीलआहे त त्यमं नम वेगळे गुण नसतमत - यमलम "शू न्यतम" म्हणतमत. शू न्यतम म्हणजे फनरथाकतम, नजन्मले लम, स्वतः चम स्वभमव नसले लम, द्वै त नसले लम. हे असे आहे की वस्तूचे स्वतः र्ध्ये
कोणतेही स्वरूप फकंवम वैफशष्ट्ट्ये नसतमत त्यमर्ुळे आपणमस त्यमं च्यमबिल शय नमहीजन्ममलम फकंवम नष् होत नमही. भेदभमवमच्यम दृष्ीने ज्यम गोष्ींचे वणान करतम येईल अशमआवश्यक स्वरूपमफवर्यी कमहीही नमही; त्यमर्ु ळेच गोष्ींनम अप्रस्तुत म्हणतमत.

फनदशानमस आणल् यमप्रर्मणे , सवा गोष्ी कमरणे आफण पररखस्थतींर्ुळे फदसतमतआफण अदृश्य होतमत. फक त्यमं ची उत्पत्ती होते व त्यमं चम फवनमश होत नमही.

60

कमहीही कधीही पूणापणे एकमकी अखस्तत्वमत नमही; सवा कमही इतर सवा गोष्ींशी सं बंफधतआहे .

जेथे प्रकमश आहे तेथे अंधकमर आहे ; जेथे र्ोठे आहे तेथे छोटे आहे ; फजथे पमं ढरमआहे फतथे कमळम आहे . यमप्रर्मणेच, वस्तूं चम स्वतः चम स्वभमव एकट्यमने अखस्तत्त्वमत
नसल् यमर्ुळे त्यमं नम अ-भौफतक म्हणतमत.

त्यमच तकमा नुसमर, अज्ञमनमफशवमय प्रबोधन असू शकत नमही आफण ज्ञमनमफशवमय
अज्ञमन असू शकत नमही. गोष्ी त्यमं च्यम स्वमभमफवक स्वरूपमर्ध्ये फभन्न नसल् यमर्ुळे, तेथे द्वै तअसू शकत नमही.

५.

लोक सवयीने स्वतः लम जन्म आफण र्ृत्यूशी जोडले ले सर्जतमत, परं तु प्रत्यक्षमतअशम कोणत्यमही संकल् पनम नमहीत.

जेव्हम लोकमर्ध्ये हे सत्य जमणून घेण्यमची क्षर्तम ये ते तेव्हम त्यमं नम जन्म आफण र्ृत्यूयमं च्यमतील अद्वै त्वमचे सत्य कळले असते.

लोक अहं कमर-व्यखक्तर्त्वमच्यम कल् पनेची कदर करतमत म्हणून ते तमब्यमतठे वण्यमच्यम कल् पनेलम फचकटू न रमहतमत; परं तु "अहं कमर" अशी कोणतीही गोष्नसल् यमर्ुळे,संग्रमह्य संपत्ती यमसमरख्यम गोष्ी असू शकत नमहीत. जेव्हम लोक हे सत्यजमणण्यमस सक्षर् होतील, तेव्हम त्यमं नम "अद्वै त" चे सत्य कळू शकेल.

61लोक शु द्धतम आफण अशु द्धतमयमं च्यमतील िरकमची कदर करतमत; परं तु गोष्ींच्यम
स्वरूपमर्ध्ये , लोकमं च्यम र्नमत खोट्यम आफण र्ू खा प्रफतर्म उफदत झमल् यमफशवमय असमकोणतमही भे द नमही.

त्यमचप्रर्मणे लोक चमं गले आफण वमईट यमत िरक करतमत, परं तु चमं गले आफण वमईटवेगळे अखस्तत्वमत नसतमत. जे लोक बुद्धत्वमच्यम र्मगमा वर चमलले आहे त ते अशम प्रकमरचे
कोणतेही द्वै त ओळखत नमहीत आफण ते त्यमं नम चमं गल् यमची प्रशंसम आफण वमईटमची फनंदमकरू शकत नमहीत फकंवम चमं गल् यमचम फतरस्कमर करू शकत नमहीत आफण वमईटमलम र्मिकरू शकत नमहीत.

लोक नैसफगाकररत्यम दु दैवमची भीती बमळगतमत आफण चमं गल् यम नफशबमची आसबमळगतमत; परं तु यम भे दमचम बमरकमईने अभ्यमस केल् यमस, दु दैव हे बहुधम नशीब आफणचमं गले नशीब दु दैवी ठरते. ज्ञमनी र्मणूस जीवनमतील बदलत्यम पररखस्थतीलम सर्न्यमयी
भमवनेने समर्ोरे जमयलम फशकतो, तो यशमने खूश होत नमही फकंवम अपयशमने फनरमश होत
नमही. अशम प्रकमरे त्यमलम द्वै तरफहत सत्यमची जमणीव होते.

म्हणून, द्वै त संबंध व्यक्त करणमरे सवा शब्द - जसे की अखस्तत्त्व आफण अन् नमखस्तत्त्व,समं समररक आकमं क्षम आफण सत्य-ज्ञमन, शु द्धतम आफण अशु द्धतम, चमं गले आफण वमईट यमपैकी कोणत्यमही व्यक्तीच्यम फवचमरसरणीतील फवरोधमभमस असले ल् यम अटी त्यमं च्यम खऱ्यम
अथमा ने व्यक्त केल् यम फकंवम ओळखल् यम जमत नमहीत. जेव्हम लोक अशम अटींपमसून आफणत्यमं च्यमत फनर्मा ण झमले ल् यम भमवनमं पमसून र्ुक्त रमहतमत, तेव्हम त्यमं नम शू न्यते चे वैखश्वक सत्यकळते .

62६.
ज्यमप्रर्मणे फनर्ाळ आफण सुवमफसक कर्ळमचे िूल उं चमवरील शे तमतील स्वच्छ
फचकणर्मतीपे क्षम दलदलीच्यम फचखलमतून उगवते , त्यमचप्रर्मणे समं समररक वमसनमं च्यमफचखलमतून बुद्धत्वमचे शु द्ध ज्ञमन प्रमप्त होते . पमखंडी लोकमं ची चुकीची र्ते आफण समं समररक
वमसनमं चे भ्रर् हे बु द्धत्वमचे बीज असू शकतमत.

जर चमलकमलम सर्ुद्रमतील अर्ूल्य रत्न फर्ळवमयचे असतील तर पोहणमऱ्यमने
दमतेरी कोरल आफण दु ष् शमका र्मशमच्यम सवा धोयमं नम तोंड दे त सर्ुद्रमच्यम तळमशी उतरले
पमफहजे . म्हणून र्नुष्यमलम र्ौल् यवमन फनब्बमण रत्न प्रमप्त करमयचे असेल तर त्यमलमसमं समररक आसक्तीच्यम संकटमं नम तोंड द्यमवे लमगेल. त्यमच्यमर्ध्ये बुद्धत्वम कडे नेणमरम र्मगा
शोधण्यमची इच्छम जमगृत होण्यमपू वी त्यमलम प्रथर् अहं कमर आफण स्वमथमा च्यम डोंगरमळ
खड्ड्मं र्ध्ये हरवले पमफहजे .

एकम तपस्वीची एक आख्यमफयकम आहे ज्यमलम खरम र्मगा शोधण्यमची इतकी प्रचंड
इच्छम होती की त्यमने तलवमरींचम डोंगर चढलम आफण स्वत: लम आगीत टमकले , त्यमच्यम
आशेर्ुळे ते सहन केले . जो र्मगमा तील सं कटमं चम धोकम पत्करण्यमस तयमर आहे , त्यमलम
स्वमथमा च्यम तलवमरीने लटपटणमऱ्यम पवातमं वर आफण द्वे र्मच्यम आगीतही थं डगमर वमऱ्यमची
झुळूक वमहतमनम समपडे ल आफण शेवटी, त्यमच्यम लक्षमत येईल की त्यमने ज्यम स्वमथी आफणवमसनम यमं च्यम फवरोधमत सं घर्ा केलम आफण जे भोगले ते बोधीज्ञमनच आहे .

७. बुद्धमची फशकवण आपल् यमलम दोन परस्परफवरोधी दृफष्कोनमतून द्वै त नसले ल् यमसंकल् पनेकडे घेऊन जमते .

63त्यमच्यमर्ध्ये फनब्बमणमकडे नेणमरम र्मगा शोधण्यमची इच्छम जमगृत होण्यमपू वी त्यमलम प्रथर्अहं कमर आफण स्वमथमा च्यम डोंगर द-यमर्ध्ये स्वतः लम हरवमवे लमगेल. एखमदी गोष् चमं गलीआफण बरोबर आहे असे सर्जणे आफण दु सरी वमईट आफण असमर आहे . संजून फतच्यमपमसूनपळ कमढणे ही लोकमं ची चूक आहे .

जर लोक सवा गोष्ी पोळल आफण क्षणभं गुर आहे त असम आग्रह धरत असतील तरसवा गोष्ी वमस्तफवक आहे त आफण बदलत नमहीत असम आग्रह धरणे ही फततकीच र्ोठीचूक आहे . जर एखमदी व्यक्ती त्यमच्यम अहं कमर-व्यखक्तर्त्वमशी संलग्न झमली तर ती चूकआहे कमरण ती त्यमलम असंतोर् फकंवम दु ः खमपमसून वमचवू शकत नमही. जर तो र्मनत असेलकी अहं कमर नमही, तर ती दे खील एक चू क आहे आफण सत्यमच्यम र्मगमा चे आचरण करणेत्यमच्यमसमठी फनरुपयोगी आहे . सवा कमही दु खः र्य आहे , असे लोक ठमर्पणे समं गतअसतील, तर तेही चूक आहे ; सवाकमही सुखकमरक आहे असे जर ते ठमर्पणे समं गतमत,तर तीही चू क आहे . बुद्ध र्ध्यर्र्मगा फशकफवतमत. बुद्ध यम पूवाग्रह दु फर्त संकल् पनमच्यम
पलीकडे जमणम-यम र्ध्यर् प्रफतपदमचम उपदे श करतमत, ज्यमत द्वै त अद्वै तमत फवलीन होते .

64अध्याय शतसरा
बुद्ध-स्वभाव
Iमनाची िुद्धता
१.

र्मनवमं र्ध्ये अनेक प्रकमरची आफण अनेक स्तरीय र्मनफसकतम आहे : कमही शहमणेआहे त, कमही र्ूखा आहे त, कमही चमं गल् यम स्वभमवमचे आहे त, कमही वमईट स्वभमवमचे आहे त,कमही सहज ने तृत्व करतमत, कमही नेतृत्व करणे कठीण आहे , कमही शु द्ध र्नमचे आहे तआफण कमही अशुद्ध र्ने आहे त; परं तु संबोफधज्ञमन प्रमप्तीच्यम बमबतीत हे िरक नगण्य आहे त.
जग हे अनेक प्रकमरच्यम वनस्पतींनी भरले ल् यम कर्ळमच्यम तलमवमसमरखे आहे ; अनेकवेगवेगळ्म रं गमं ची िुले आहे त. कमही पमं ढरे , कमही गुलमबी, कमही फनळे , कमही फपवळे ;कमही पमण्यमखमली वमढतमत, कमही आपली पमने पमण्यमवर पसरतमत आफण कमही आपलीपमने पमण्यमच्यम वर वमढवतमत. र्मनवजमतीर्ध्ये आणखी बरे च िरक आहे त. लैं फगकसंबंधमत िरक आहे , परं तु तो एक आवश्यक िरक नमही, कमरण, योग्य प्रफशक्षणमने , पुरुर्आफण खस्त्रयमदोघेहीबोफधज्ञमन प्रमप्त करू शकतमत.

हत्तींचम प्रफशक्षक होण्यमसमठी, एखमद्यम व्यक्तीकडे पमच पमत्रतम असणे आवश्यक
आहे : चमं गले आरोग्य, आिफवश्वमस, पररश्रर्, हे तूची प्रमर्मफणकतम आफण प्रज्ञम. बुद्धमच्यम
प्रबोधनमच्यम र्ध्यर् र्मगमा चे अनुसरण करण्यमसमठी, एखमद्यमर्ध्ये सर्मन पमच चमं गले गु णअसणे आवश्यक आहे .

65जर एखमद्यमर्ध्ये हे गुण असतील तर फलं ग कमहीही असले तरी त्यमलम बुद्धत्व प्रमप्त करणेशय आहे . बुद्धमची फशकवण फशकमयलम िमर वे ळ लमगणमर नमही, कमरण सवा र्मनवमं र्ध्ये
बुद्धत्वमची र्मनफसक शखक्त आहे .

२.

बोफधज्ञमन र्मगमा च्यम आचरणमत, लोक बुद्धमं नमस्वतः च्यम डोळ्मं नी पमहतमत आफणस्वतः च्यम र्नमने बुद्धमवर फवश्वमस ठे वतमत. बुद्धमलम पमहणमरे डोळे आफण बुद्धमवर फवश्वमसठे वणमरे र्न तेच डोळे आफण तेच र्न असते जे त्यम फदवसमपयां त जन्म-र्ृत्यूच्यम जगमतभटकत होते.

जर एखमद्यम रमजमलम डमकूंनी ग्रमसले असेल, तर त्यमने त्यमं च्यमवर हल् लम करण्यमपूवी
त्यमं ची छमवणी कुठे आहे हे शोधून कमढले पमफहजे . म्हणून, जेव्हम एखमदम र्नुष्य समं समररक
वमसनमं नी ग्रमसले लम असतो तेव्हम त्यमपमसून सुटकम होण्यमसमठी त्यमने प्रथर् त्यमं चे र्ूळशोधले पमफहजे .

जेव्हम एखमदम र्मणूस घरमत असतो आफण त्यमचे डोळे उघडतो तेव्हम त्यमलम प्रथर्
खोलीचे आतील भमग लक्षमत ये ईल आफण नंतरच त्यमलम खखडयमबमहे रचे दृश्य फदसेल.
अशमच प्रकमरे घरमतील वस्तूंची डोळ्मने ओळख होण्यमआधी आपल् यमलम बमह्य गोष्ी
लक्षमत ये ऊ शकत नमहीत.

जर शरीरमत र्न असेल तर आधी शरीरमच्यम आतल् यम गोष्ी जमणून घेतल् यमपमफहजेत; परं तु समर्मन्यत: लोकमं नम बमह्य गोष्ींर्ध्ये रस असतो आफण शरीरमतील गोष्ींची
त्यमं नम िमरशी र्मफहती फकंवम कमळजी नसते.

66जर र्न शरीरमच्यम बमहे र खस्थत असेल तर ते शरीरमच्यम गरजमं च्यम संपकमा त नसेल.
पण, खरं तर, र्नमलम कमय वमटतं ते शरीरमलम जमणवतं आफण शरीरमलम कमय वमटतं तेर्नमलमही कळतं . त्यमर्ुळे र्मनवी र्न हे शरीरमच्यम बमहे र आहे असे म्हणतम येणमर नमही.
र्ग, र्न नमवमची वस्तू कोठे अखस्तत्वमत आहे ?

३.

अज्ञमत भूतकमळमपमसून, स्वतः च्यम कर्मा ने संस्कमररत होऊन आफण दोन र्ू लभू तगैरसर्जमं नीभ्रफर्त होऊन लोक अज्ञमनमत भटकले आहे त.

प्रथर्, जन्म-र्ृत्यूच्यम यम असत्यतेच्यम र्ुळमशी असले ले फववेकवमदी र्न हमच त्यमं चमखरम स्वभमव आहे , असम लोकमं चम फवश्वमस होतम; आफण, दु सरे म्हणजे, त्यमच्यमजवळ
भेदभमव करणमऱ्यम र्नमच्यम र्मगे लपले ले , बोफधज्ञमनमचे शुद्ध र्न आहे , जे त्यमं चे खरे स्वरूपआहे हे त्यमं नम र्महीत नव्हते .

जेव्हम र्मणूस आपली र्ुठ बंद करून हमत वर करतो तेव्हम डोळ्मं नम ते फदसतेआफण र्न ते जमणून घेते, भेदभमव करते, परं तु जमणू न घेणमरे गे र्न खरे र्न नसते.

भेद जमणून घेणमरे करणमरे र्न हे केवळ कमल् पफनक भेदमं नम जमणून घे णमरे एक र्नआहे जे लोभ आफण स्वतः शी सं बंफधत इतर र्नः खस्थतींनी फनर्मा ण केले आहे . भे दभमवजमणणमरे र्न कमरणे आफण पररखस्थतींच्यम अधीन असते, ते कोणत्यमही आि-पदमथमा पमसून
र्ुक्त असते आफण ते सतत बदलत असते. त्यमचे कोणतेही खरे स्वरूप नसते परं तु, लोकर्मनतमत की हे र्न त्यमं चे खरे र्न आहे , आफण तेथेच भ्रर् )र्ोह) उत्पन्न होऊन करणे आफणपररखस्थतीर्ुळे )हे तू-प्रत्ययमर्ुळे) दु खः चम उद्भव होतो.

67र्मणूस आपलम हमत उघडतो आफण र्नमलम ते कळते; पण ते कमय हलते? ते र्नआहे की हमत? फकंवम ते दोघेही नमहीत? जर हमत हललम तर र्न त्यमनुसमर हलते आफण र्नहलले तर हमत दे खील . परं तु हलणमरे र्न हे र्नमचे केवळ वरवरचे स्वरूप आहे : ते खरेआफण र्ूलभूत र्न नमही.

४.

स्वभमफवकतः , प्रत्येकमचे र्न शुद्ध स्वच्छ असते, परं तु ते सहसम एखमद्यमच्यम

पररखस्थतीतून फनर्मा ण झमले ल् यम समं समररक इच्छमं च्यमअशु द्धतेने आफण धु ळीने झमकले लेअसते . हे अशु द्ध र्न एखमद्यमच्यम स्वभमवमचे समर नमही: कमहीतरी जोडले गेले आहे , जसेकी घुसखोर फकंवम घरमत अफतथी, परं तु ग्रहस्थ नव्हे .

चंद्र अनेकदम ढगमं नी आच्छमदले लम असतो, परं तु तो त्यमं च्यमद्वमरे हलफवलम जमत नमहीआफण त्यमची शुद्धतम अस्पष् रमहते . त्यमर्ुळे हे अशुद्ध र्न हे त्यमं चेच खरे र्न आहे , असमफवचमर करून लोकमं नी भ्रफर्त होऊ नये.

बुद्धत्वमचे शु द्ध आफण अपररवतानीय र्ूलभूत र्न जमगृत करण्यमचम प्रयत्न करूनत्यमं नी यम वस्तुखस्थतीची सतत आठवण करून फदली पमफहजे. बदलत्यम, दू फर्त र्नमलम वेठीस
धरून आफण स्वतः च्यम फवकृत कल् पनमं नी भ्रफर्त होऊन ते भ्रर्मच्यम जगमत भटकत असतमत.

68र्मनवी र्नमतील अवस्थम आफण फवकृती लोभमर्ु ळे तसेच बदलत्यमपररखस्थतींवरील
प्रफतफक्रयमं र्ुळे उत्तेफजत होतमत.

जे र्न वस्तूच्यम प्रकट होण्यमर्ुळे फवचफलत होत नमही, जे सवा पररखस्थतीत शु द्धआफण शमं त रमहते, तेच खरे र्न आहे आफण तेच स्वमर्ी असले पमफहजे .

अफतथी नजरे आड झमल् यमर्ुळे सरमय नमहीसे होते असे आपण म्हणू शकत नमही;जीवनमतील बदलत्यम पररखस्थतीर्ुळे जमगृत झमले ले र्फलन र्न नमहीसे झमले की खरे स्वत्व
नमहीसे झमले असे म्हणतम येत नमही. बदलत्यम पररखस्थतीनुसमर जे बदलते ते र्नमचे खरेस्वरूप नमही.

५.
शमळे च्यम खोलीचम फवचमर करूयम जो सूया चर्कत असतमनम प्रकमशर्य असतोपरं तु सूयमा स्तमनंतर अंधमर असतो.

आपण सूयमा बरोबर फनघणमरम प्रकमश आफण रमत्रीबरोबर येणमरम अंधमर यमचम फवचमरकरू शकतो, परं तु प्रकमश आफण अं धमर जमणणमऱ्यम र्नमचम फवचमर आपण करू शकत
नमही. प्रकमश आफण अंधमरमलम बळी पडणमरे र्न कोणमलमही परत दे तम येत नमही; ते िक्तखऱ्‍यम स्वभमवमकडे परत येऊ शकते जे त्यमचे र्ूलभूत स्वरूप आहे .

69

हे िक्त एक "तमत्पुरते" र्न आहे जे सूया उगवतमनम आफण र्मवळतमनम क्षणोक्षणी
प्रकमश आफण अंधमरमतील बदल लक्षमत घेते.

जीवनमतील बदलत्यम पररखस्थतीनुसमर क्षणोक्षणी वे गवेगळ्म भमवनम असणमरे र्न हेकेवळ ‘तमत्पुरते’ र्न असते ; ते खरे र्न नमही. प्रकमश आफण अंधमरमची जमणीव करणमरे
र्ूलभूत आफण खरे र्न हे च र्मणसमचेखरे स्वरूपआहे .

चमं गल् यम आफण वमईट, प्रेर् आफण द्वे र्मच्यम तमत्पुरत्यम भमवनम, ज्यम आजूबमजूच्यम
पररखस्थतीर्ुळे आफण बदलत्यम बमह्य पररखस्थतीर्ु ळे उत्तेफजत झमल् यम आहे त, त्यम केवळक्षफणक प्रफतफक्रयम आहे त ज्यमं चे कमरण र्मनवी र्नमच्यम फवकृतीर्ध्ये आहे .

ज्यम इच्छम आफण ऐफहक अकमं क्षनी र्नमचे र्नोरं जन होते , त्यमर्मगे र्नमचे, स्पष्आफण फनदोर् र्ुलभूत खरे समर असते.

गोलमकमर भमं ड्यमत पमणी गोलमकमर आफण चौरसमत चौरस आहे , परं तु पमण्यमलम
स्वतः लम कोणतमही फवफशष् आकमर नमही. ही वस्तुखस्थती लोक अनेकदम फवसरतमत.

लोक हे चमं गले आफण ते वमईट पमहतमत, त्यमं नम हे आवडते आफण ते आवडत नमहीआफण ते समत आफण असत यमत भेद करतमत; आफण र्ग यम गुंतमल् यमत गुंतुं त्यमं च्यमआसक्तीत र्ग्न होऊन दु :खी होतमत.

70जर लोकमं नी यम कमल् पफनक आफण खोट्यम भे दभमवमं बिलची त्यमं ची आसक्ती
सोडली आफण त्यमं च्यम र्ूळ र्नमची शुद्धतम पुनसांचफयत केली, तर त्यमं चे र्न आफण त्यमं चेशरीर दोन्ही अपफवत्र आफण दु ः खमं पमसून र्ुक्त होईल; त्यमं नम त्यम स्वमतं त्र्यमर्ु ळे फर्ळणमरीशमं ततम कळे ल.

IIबुद्ध-स्वभाव
१.

आम्ही शुद्ध आफण खरे र्न हे र्ूलभूत असल् यमचे समं फगतले आहे ; तो बुद्ध-स्वभमव

आहे , म्हणजेच बु द्धत्वमचे बीज आहे .
सूया आफण कमगद यमं च्यमर्ध्ये ले न्स ठे वल् यमस आग लमगू शकते , परं तु आग कोठून
येते? ले न्स सू यमा पमसून खू प अंतरमवर आहे , परं तु ले न्सद्वमरे वर आग कमगदमवर नक्कीच
फदसते. पण जर कमगदमत पेटण्यमचम स्वभमव नसेल तर आग लमगणमर नमही.

त्यमचप्रर्मणे, बुद्धमच्यम प्रज्ञेचम प्रकमश र्मनवी र्नमवर केंफद्रत केल् यमस, त्यमचे खरेस्वरूप, जे बुद्धत्व आहे , प्रज्वफलत होईल आफण त्यमचम प्रकमश लोकमं च्यम र्नमलम आपल् यमतेजमने प्रकमफशत करे ल आफण बुद्धमवरील श्रद्धम जमगृत करे ल. तो सवा र्मनवी र्नमं सर्ोर
बुद्धीची ले न्स ठे वतो आफण अशम प्रकमरे त्यमं चम फवश्वमस प्रदीप्त होऊ शकतो.

71

२.

अनेकदम लोक बुद्धमच्यम बुद्धत्वमच्यम ज्ञमनमबिल त्यमं च्यम खऱ्यम र्नमतील

आिीयते कडे दु लाक्ष करतमत, आफण त्यमर्ुळे, समं समररक वमसनमं च्यम जमळ्मत अडकतमत,चमं गल् यम आफण वमईटमच्यम भे दभमवमत अडकतमत आफण नंतर त्यमं च्यम बंधनमवर आफणदु ः खमवर शोक करतमत.
कम तरी, हे र्ूलभू त आफण शु द्ध र्न धमरण करणम-यम लोकमं नी अजूनही भ्रर्मं नमफचकटू न रमहून भ्रर् आफण दु :खमच्यम जगमत भटकण्यमसमठी स्वत:चम बु द्ध-स्वभमव झमकूनठे वमवम?त्यमं च्यमसमठीच बु द्ध प्रज्ञेचम प्रकमश असतमं नम असे कम?
एकदम एकम र्मणसमने आरशमच्यम उलट बमजू कडे पमफहले आफण त्यमचम चेहरम आफणडोके न फदसल् यमर्ुळे तो वेडम झमलम. केवळ आरशमच्यम उलट्यम बमजूने फनष्कमळजीपणे
पमफहल् यमर्ु ळे र्मणूस वे डम होणे फकती अनमवश्यक आहे !
एखमद्यम व्यक्तीने दु ः ख सहन करणे फजतके र्ू खा आफण अनमवश्यक आहे फततकेच
त्यमलम ज्ञमन प्रमप्त होत नमही कमरण त्यमलम ते फर्ळे ल. बुद्धत्वमत अपयश नमही; अपयश त्यमलोकमं र्ध्ये आहे , ज्यमं नी आपल् यम फववे क बु द्धीने दीघाकमळ ज्ञमनमचम शोध घेतलम आहे , त्यमं नमहे सर्जले नमही की ते खरे र्न नसून ते कमल् पफनक र्ने आहे त जी लोभ आफण र्मयम यमं च्यमसंचयमर्ुळे फनर्मा ण झमली आहे त आफण त्यमं चे खरे र्न लपवत आहे त.

आपण अपेफक्षले ल् यम अवधीत आपल् यमलम ज्ञमनप्रमप्ती झमली नमही म्हणू एखमद्यमने
दु :खी होणे हे फततकेच र्ु खमा तमपू णा आफण अनमवश्यक आहे . प्रज्ञमप्रकमशमत फविलतम नमही.
फविलतम त्यम लोकमत आहे त्यमं नी दीघा कमळ भेदग्रस्त र्नमने प्रज्ञेचम शोध घे तलम. आपलीर्मने खरी नमहीत यमची जमणीव करून न घेतमच लोभ आफण भ्रर्युक्त होऊन ख-यम र्नमवर
आच्छमदन घमलू न आफण त्यमस लपून कमल् पफनक र्नमनी ते शोध घेतमत त्यमं चे अपयश असते.

72जर फर्थ्यम दृष्ी दू र झमली तर प्रज्ञम प्रमप्त होईल. परं तु, फवफचत्र गोष् म्हणजे, जेव्हमलोक प्रज्ञम प्रमप्त करतमत, तेव्हम त्यमं नम हे सर्जेल की फर्थ्यम दृष्ी फशवमय प्रज्ञम प्रमप्त होऊशकत नमही.

३.
बुद्ध-स्वभमव ही संपुष्मत येणमरी गोष् नमही. दु ष् र्मणसमं नी पशू फकंवम भु केल् यमरमक्षसी जन्ममलम यमवे फकंवम नरकमत पडमवे, तरीही ते त्यमं चम बुद्ध-स्वभमव कधीही गर्मवत
नमहीत.

दे हमच्यम अशु द्धते त गमडले गेले फकंवम समं समररक इच्छमं च्यम र्ुळमशी दडले ले असलेआफण ते फवसरले असले तरी बुद्धत्वमबिलची र्मनवी आिीयतम कधीच पूणापणे नष् होत
नमही.

४.
र्द्य धुंद झोपेत पडले ल् यम र्मणसमची एक जुनी कथम आहे . त्यमचम फर्त्र जर्ेल
फततकम वेळ त्यमच्यमजवळ रमफहलम पण, त्यमलम यमत्रेसमठी जमने अफनवमया झमले आफणआपल् यम फर्त्रमलम गरज पडे ल यम भीतीने, फर्त्रमने दमरूच्यम नशेत असले ल् यम फर्त्रमच्यम
कपड्यमत एक र्ौल् यवमन रत्न लपून ठे वले . र्द्य धुं द झमले लम र्मणूस बरम झमल् यमवर, त्यमच्यम
फर्त्रमने आपल् यम कपड्यमत रत्न लपून ठे वले आहे हे त्यमलम र्महीत नसल् यमने , तो गररबीआफण उपमसर्मरीत भटकत रमफहलम. बऱ्‍यमच फदवसमं नी दोघे ते पुन्हम भेटले आफण फर्त्रमने
त्यम गरीब र्मणसमलम त्यम र्ौल् यवमन रत्नमबिल समं फगतले आफण त्यमलम ते रत्न शोधण्यमचमसल् लम फदलम.

कथेतील र्द्य धुंद र्नुष्यमप्रर्मणे, अज्ञमनी लोक यम जन्म-र्ृत्यूच्यम जीवनमत दु :खमतभटकत असतमत, त्यमं च्यम अंतरं गमत शु द्ध आफण फनर्ाळ,असम अत्यंत र्ौल् यवमन बु द्धस्वभमवमचम ठे वम दडले लम असतो यमची त्यमं नम जमणीवच नसते.

73

फकतीही अजमगृत लोक हे खरे असले तरी प्रत्येकमच्यम तमब्यमत हम परर्ोच्च स्वभमव
आहे , आफण ते फकतीही अधोगती आफण अज्ञमनी असले तरी, बुद्ध त्यमं च्यमवरील फवश्वमस
कधीच ढळू दे त नमहीत कमरण त्यमं नम र्मफहत आहे की त्यमं च्यमपैकी अगदी समर्मन्य
र्मणसमतही बु द्धमत्वमचे सवा गुण फवद्यर्मन आहे त.

अज्ञमनमर्ुळे ज्यमं ची िसगत झमले ली आहे आफण त्यमर्ुळे जे म्हणून स्वतः चम बुद्धस्वभमव पमहू शकत नमहीत त्यमं च्यमर्ध्ये बुद्ध फवश्वमस जमगृत करतो, त्यमं नम त्यमं च्यमभ्रर्मं पमसून दू र नेतो आफण त्यमं नम फशकवतो की र्ुळमत स्वतः र्ध्ये आफण बु द्धत्वमर्ध्ये कमहीिरक नमही.

५.
ज्यमने बु द्धत्व प्रमप्त केले आहे तो बु द्ध आहे आफण आफण लोक ते आहे त जे बुद्धत्व
प्रमप्त करण्यमस सक्षर् आहे त; त्यमं च्यमर्ध्ये असले लम हम सवा िरक आहे .

पण जर एखमद्यम र्मणसमलम असे वमटत असेल की त्यमलम बुद्धत्व् प्रमप्त झमले आहे ,तर तो स्वत:लम िसवत आहे , कमरण तो त्यम फदशे ने वमटचमल करत असलम तरी तो अद्यमप
बुद्धत्वम पयां त पोहोचले लम नमही.

कठोर आफण फवश्वमसू प्रयत्नमं फशवमय बुद्ध-स्वरूप प्रकट होत नमही आफण बुद्धत्व
प्रमप्त होईपयांत कमया पूणा होत नमही.

74६.
एकदम एकम रमजमने कमही आं धळ्मं नम हत्तीजवळ एकत्र केले आफण त्यमं नम हत्तीकसम असतो हे समं गण्यमस समं फगतले . पफहल् यम र्मणसमलम हत्तीचम एक दमत गवसलम एकतुकडम आफण तो म्हणमलम एक हत्ती एखमदद्यम र्ोठ्यम गमजरमसमरखम आहे ; दु सऱ्‍यमने कमनमलमहमत लमवलम आफण तो र्ोठ्यम पंख्यमसमरखम असल् यमचे समं फगतले ; दु सऱ्‍यमने त्यमच्यम सोंडमलम
स्पशा केलम आफण तो र्ुसळम समरखम असल् यमचे समं फगतले ; अजून एक, ज्यमलम त्यमचम पमयजमणवलम, तो म्हणमलम तो खमं बमसमरखम आहे ; आफण दु सरम, ज्यमने फतची शे पटी पकडली तीदोरीसमरखी होती. त्यमपैकी एकमलमही रमजमलम हत्तीचे खरे रूप समं गतम आले नमही.

त्यमचप्रर्मणे, र्नुष्यमच्यम स्वभमवमचे अंशतः वणान केले जमऊ शकते परं तु र्नुष्यमच्यम
वमस्तफवक स्वरूपमचे, बु द्ध-स्वभमवमचे वणान करण्यमस र्नुष्य र्मत्र सक्षर् नमही.

केवळ एकच र्मगा आहे ज्यमद्वमरे र्नुष्यमचम शमश्वत स्वभमव, त्यमचम बु द्ध-स्वभमव, जोसमं समररक इच्छमं र्ुळेफवचफलत होऊ शकत नमही फकंवम र्ृत्यूने नष् होऊ शकत नमही, स्पष्
वफणातम येणे शय आहे आफण तो म्हणजे बु द्ध आफण बुद्धमची उदमत्त फशकवण.

IIIअहांकारशवहीनता
१.
आपण बुद्ध-स्वभमवमबिल असे बोलत आहोत जसे की ते वणान केले जमऊ शकतेअसे कमहीतरी आहे ,जसे की ते इतर फशकवणींच्यम "आिम" समरखेच असते, परं तु तसे नमही.

75

"आि-व्यखक्तर्त्व" ही सं कल् पनम भे दभमव करणमऱ्‍यम र्नमने कफल् पले ली अशी गोष्आहे जी त्यमने प्रथर् ग्रहण केली आफण नंतर ते त्यमच्यमत आसक्त झमले . र्मत्र त्यमने त्यमआसक्तीतून सुटकम करून घेतली पमफहजे. यमउलट, बुद्ध-प्रकृती ही एक अवणानीय गोष्आहे जी प्रथर् शोधली पमफहजे. एकम अथमा ने, ते "अहं -व्यखक्तर्त्व" समरखे फदसते परं तु "र्ीआहे " फकंवम "र्मझे " यम अथमा ने ते "आिम" नमही.

आिमच्यम अखस्तत्वमवर फवश्वमस ठे वणे ही एक चुकीची सर्जूत आहे जी नमखस्तत्त्वमचे
अखस्तत्व र्मनते; बुद्ध-स्वभमव नमकमरणे म्हणजे ते अखस्तत्वमत आहे त्यमचे अखस्तत्व नमकमरणे
होय. फह फवपरीत दृष्ी आहे . असे सर्जते की नमखस्तत्वमचे अखस्तत्त्व नमही.

हे एकम दृष्मं तमत स्पष् केले जमऊ शकते . एक आई फतच्यम आजमरी र्ुलमलम वै द्यकडे
घेऊन गेली. डॉक्टरमं नी र्ुलमलम और्ध फदले आफण आईलम समं फगतले की ते और्ध पचतनमही तोपयांत बमळमलम स्तनपमन दे ऊ नकम.

आईने फतच्यम स्तनमवर कडू पदमथमा चम अफभर्े क केलम जेणेकरून र्ुल स्वतः च्यमइच्छे ने फतच्यमपमसून दू र रमहू शकेल. और्ध पचण्यमसमठी पुरेसम वेळ फर्ळमल् यमनंतर, आईनेफतचे स्तन स्वच्छ केले आफण र्ुलमलम फतलम चोखू फदले . आईने आपल् यम र्ुलमलम
वमचवण्यमची ही पद्धत करुणमभमवनेतून उपयोगमत आणली कमरण फतचे प्रेर् होते.

76बोधकथेतील आईप्रर्मणे , बुद्ध, गैरसर्ज दू र करण्यमसमठी आफण अहं कमरव्यखक्तर्त्त्वमशी असले ली आसक्ती तोडण्यमसमठी, अहं कमरमचे अखस्तत्व नमकमरतमत; आफणजेव्हम गैरसर्ज आफण आसक्ती दू र होतमत, ते व्हम तो खऱ्यम र्नमची वमस्तफवकतम म्हणजे
बुद्ध-स्वभमव स्पष् करतो.

अहं कमर-व्यखक्तर्त्त्वमची आसक्ती लोकमं नम भ्रर्मत घेऊन जमते, परं तु त्यमं च्यम बुद्धस्वभमवमवरची श्रद्धम त्यमं नम बोफधज्ञमनमकडे घेऊन जमते.

हे एकम कथेतील स्त्रीसमरखे आहे वमससम समरखे एक फतजोरी फर्ळमली होती. त्यमफतजोरीत सोने फजलम सोनं आहे हे र्महीत नसल् यमर्ुळे दु सऱ्यम व्यक्तीने ते फतजोरी उघडून
सोने दमखवेपयां त ती गररबीत रमफहली. बु द्ध लोकमं ची र्ने उघडतमत आफण त्यमं नम त्यमं च्यमबुद्ध-स्वभमवमची शु द्धतम दमखवतमत.

२.
जर प्रत्येकमर्ध्ये हम बुद्ध-स्वभमव असेल तर लोक एकर्ेकमं ची िसवणूक करतमत
फकंवम एकर्ेकमं नम कम र्मरतमत ? यमचम जीवनमत इतकम त्रमस कम होतो? असे अनेक भेदकम आहे त दजमा आफण सं पत्ती, श्रीर्ंत आफण गरीब?
एकम पैलवमनमची कथम आहे , जो आपल् यम कपमळमवर र्ौल् यवमन रत्नमचम दमफगनम
घमलत असे. एकदम तो कुस्ती खेळत असतमनम त्यमच्यम कपमळमवरील तो रमत्नन्खमडम त्यमच्यम
कपमळमतील र्मं समत घु सलम. त्यमलम वमटले फक त्यमने रत्न गर्मवले आहे . त्यमनंतर तोजखर्ेवर पट्टीबं धन करण्यमसमठी सजानकडे गेलम . त्यमलम वमटले की त्यमने रत्न गर्मवलेआहे आफण जखर्ेवर कपडे घमलण्यमसमठी सजानकडे गेलम.

77जेव्हम शल् यफचफकत्सक जखर्ेवर र्लर्पट्टी करण्यमसमठी आलम तेव्हम त्यमलम हे रत्न र्मं समतघुसले लम आफण ते रक्त आफण धुळीने झमकले ले आढळले . त्यमने आरसम धरलम आफणपैलवमनमलम तो रत्नखडम दमखवलम.

बुद्ध-स्वभमव हम यम कथे च्यम र्ौल् यवमन दगडमसमरखम आहे : तो इतर फहत संबंधमं च्यमधूळ आफण धूळमं ने झमकले लम आहे आफण लोकमं नम वमटते की त्यमं नी ते गर्मवले आहे , पणएक चमं गलम फशक्षक त्यमं च्यमसमठी ते पु न्हम प्रमप्त करून दे तो.

लोभ, क्रोध आफण र्ूखापणमने फकतीहीखोलवर झमकले गेले, फकंवम स्वतः च्यमकतृात्वमने दडले गेले असले तरीही बुद्ध-स्वभमव प्रत्येकमर्ध्ये अखस्तत्वमत आहे . बु द्ध-स्वभमव
हरतवलम जमऊ शकत नमही, फकंवम नष् होऊ शकत नमही; आफण जेव्हम सवा क्ले शमं चेआवरण कमढू न टमकले जमते तो कर्ी-अफधक वेळमने पुन्हम प्रकट होतो.

कथेतील कुस्तीपटू ज्यमलम आरशमच्यम सहमय्यमने त्यमच्यम शरीरमत आफण रक्तमतदिन केले ले रत्न दमखवले होते, त्यमचप्रर्मणे लोकमं नम त्यमं चम बु द्ध-स्वभमव, त्यमं च्यमसमं समररक इच्छम आफण आकमं क्षम यमं च्यम खमली, दिन केले लम असल् यमचे बुद्धप्रकमशमद्वमरे
दमखवले जमते .
३.
लोकमं ची पररखस्थती आफण पररसर फकतीही वैफवध्यपू णा असलम तरीही बु द्ध-स्वभमव
नेहर्ीच शुद्ध आफण शमं त असतो. जसे दू ध नेहर्ी पमं ढरे असते गमयीच्यम चमर्ड्यमचम रं गकोणतमही असो, लमल, पमं ढरम फकंवम कमळम.

78त्यमचप्रर्मणे त्यमं च्यम कर्मा र्ुळे लोन्मं च्यम जीवनमत फकतीही फभन्न खस्थती फनर्मा ण झमली तरी,त्यमं च्यम फवचमरमं चे व कृत्यमं चे पररणमर् फकतीही फभन्न असले तरी बुद्ध स्वभमव नेहर्ीच शुद्धआफण शमं त असतो.

फहर्मलयमच्यम उं च गवतमखमली लपले ल् यम एकम रहस्यर्य वैद्यकीय और्धी
वनस्पतीबिल भमरतमत एक दं तकथम समं फगतली जमते. बऱ्यमच कमळमपमसून पु रुर्मं नी फतचमशोध घेतलम.पण व्यथा! शेवटी एकम प्रज्ञमवमन र्मणसमने ती फतच्यम र्धु सुगंधमने शोधून
कमढली. जोपयां त प्रज्ञमवमन र्मणूस फजवंत होतम तोपयांत त्यमने ही और्धी वनस्पती एकमरमं जणमत गोळम करून ठे वली, परं तु त्यमच्यम र्ृत्यूनंतर, र्धुर रसमचे रमं जन डोंगरमवरील
कमही दू रच्यम झऱ्‍यमत लपू न रमफहले आफण रमजनमतील पमणी आं बट आफण हमफनकमरक आफणवेगळ्म स्वमदमचे झमले .

त्यमचप्रर्मणे बुद्ध-स्वभमव हम ऐफहक आकमं क्षमं च्यम जंगली वमढीच्यम खमली लपले लमआहे आफण तो क्वफचतच शोधलम जमऊ शकतो, परं तु बुद्धमने ते शोधून कमढले आफणलोकमं सर्ोर ते प्रकट केले आफण लोक त्यमं च्यम वेगवेगळ्म क्षर्तमं द्वमरे ते प्रमप्त करतमत
म्हणून प्रत्येक व्यक्तीलम त्यमची चव वेगळी असते.

४.

फहरम, ज्ञमत पदमथमां पैकी सवमा त कठीण, फचरडलम जमऊ शकत नमही. वमळू आफणदगड भुकटी होऊ शकतमत परं तु फहरे सुरफक्षत रमहतमत. बुद्ध-स्वभमव त्यम फहऱ्यमसमरखमआहे आफण तो तोडलम जमऊ शकत नमही.

र्मनवी स्वभमव, त्यमचे शरीर आफण र्न दोन्ही नष् होतील, परं तु बुद्धत्वमचे स्वरूपनष् होऊ शकत नमही.

79बुद्ध-स्वभमव हे खरे तर र्मनवी स्वभमवमचे सवमा त उत्कृष् वैफशष्ट्ट्य आहे . बुद्ध
फशकवतमत की, र्मनवी स्वभमवमत स्त्री-पु रुर् असे अनंत प्रकमर असले तरी बुद्धस्वभमवमबमबत कोणतमही भेदभमव नमही.

धमतू फवतळवून आफण सवा अशु द्ध पदमथा कमढू न टमकून शुद्ध सोने फर्ळवले जमते.
जर लोकमं नी त्यमं च्यम र्नमतील धमतूफवतळवून समं समररक वमसनम आफण अहं कमरमची सवाअशुद्धतम कमढू न टमकली तर ते सवा सर्मन परर् बुद्धत्व प्रमप्त करतील.

80अध्याय चौथाअपशवत्रता
Iमानवी क्ले ि१.
दोन प्रकमरच्यम समं समररक वमसनम आहे त ज्यम बुद्ध-स्वभमवमच्यम शुद्धतेलम अपफवत्र
करतमत आफण झमकतमत.

पफहली म्हणजे फवश्ले र्ण आफण चचेची आवड ज्यमद्वमरे लोक फनणायमत गोंधळू नजमतमत. दु सरे म्हणजे भमवफनक अनुभवमची उत्कटतम ज्यमद्वमरे लोकमं ची र्ू ल्ये गोंधळू नजमतमत.

तकमा चे भ्रर् आफण व्यवहमरमतील भ्रर् यम दोन्हींचम फवचमर सवा र्मनवी अशु द्धतेचे
वगीकरण म्हणून केलम जमऊ शकतो, परं तु त्यमं चे पमयमभू त दोन र्ूळ समं समररक संकटेआहे त. पफहले म्हणजे अज्ञमन आफण दु सरी इच्छम.

तकमा चे भ्रर् अज्ञमनमवर आधमररत आहे त आफण सरमवमतील भ्रर् इच्छे वर आधमररतआहे त, जेणेकरून दोन संच खरोखरच एक संच आहे त आफण ते एकफत्रतपणे सवा दु ः खमचेर्ूळ आहे त.

जर लोक अज्ञमनी असतील तर ते योग्य आफण सुरफक्षतपणे तका करू शकत नमहीत.
जेव्हम ते अखस्तत्वमच्यम इच्छे लम बळी पडतमत, तेव्हम कवटमळणे , फचकटू न रमहणे आफण प्रत्येक

81गोष्ीशी संलग्नतम यमं चे अपररहमयापणे अनुसरण करतमत. पमफहले ल् यम आफणऐकले ल् यम प्रत्येक सु खद गोष्ीची ही सततची भू कच र्मणसमलम सवयीच्यम भ्रर्मत घेऊनजमते. कमही लोक शरीरमच्यम र्ृत्यूच्यम इच्छे लमही वश होतमत.

यम प्रमथफर्क स्त्रोतमं पमसून सवा प्रकमरचे क्ले श फनर्मा ण होतमत. जसे- लोभ, क्रोध,र्ूखापणम, गैरसर्ज, चीड, र्त्सर, खुशमर्त, कपट, गवा, फतरस्कमर, र्ंदबु द्धी, स्वमथा, इत्यमदी.

२.

सर्मधमनमच्यम चु कीच्यम कल् पनमं र्धून लोभ उत्पन्न होतो; एखमद्यमच्यम घडमर्ोडीआफण सभोवतमलच्यम खस्थतीबिल चु कीच्यम कल् पनमं र्धून क्रोध जन्म घे तो. योग्य आचरणकमय आहे हे ठरवण्यमच्यम अक्षर्तेतून र्ूखापणम वमढतो.

यम फतघमं नम - लोभ, द्वे र् आफण अज्ञमन यम तीन अग्नींनम संसमररक अग्नी म्हणतमत.
लोभमने आपले खरे र्न गर्मवले ल् यमं नम लोभमची आग भस्म करते ; ज्यमं नी द्वे र्मने आपलेखरे र्न गर्मवले आहे त्यमं नम द्वे र्मची आग भस्म करते; अज्ञमनमची आग त्यमं नम भस्म करतेज्यमं नी बु द्धमच्यम फशकवणी न ऐकल् यमर्ुळे आफण त्यमं चे पमलन न केल् यमर्ुळे त्यमं चे खरे र्नगर्मवले आहे .
खरं च, हे जग त्यमच्यम अनेक आफण फवफवध आगींनी जळत आहे . लोभमची आग,क्रोधमची आग, र्ू खापणमची आग, र्ोह आफण अहं कमरमची आग,82क्षीणपणमची आग, आजमरपण आफण र्ृत्यू, दु :खमची आग, प्रसूती, दु ः ख आफण वेदनेची आग.
फठकफठकमणी यम आगींचम वणवम पेटलम आहे . त्यम केवळ स्वत:लमच जमळत नमहीत तरइतरमं नमही त्रमस दे तमत आफण त्यमं नम शरीर, वमणी आफण र्नमच्यम चुकीच्यम कृत्यमं कडे नेतअसतमत. यम आगीर्ुळे झमले ल् यम जखर्मं र्धून एक पू बमहे र पडतो जो त्यमच्यम संपकमा तयेणम-यमं नम संक्रफर्त करतो, फवर्मक्त करतो आफण त्यमं नम वमईट र्मगमा कडे नेतो.

३.
सर्मधमन प्रमप्त करण्यमच्यम इच्छे तून लोभ फनर्मा ण होतो असंतोर्मतून क्रोध जन्म घेतोअभमवी लोभ वमढतो; असंतोर् नसतमनम रमग येतो; आफण र्ूखापणम अपफवत्र फवचमरमं पमसून
फनर्मा ण होतो. लोभमच्यम वमईटमत थोडीशी अशु द्धतम असते पण ती कमढणे कठीण असते;रमगमच्यम वमईटमत अफधक अशुद्धतम असते परं तु ती दू र करणे सोपे असते; र्ूखापणमच्यम
वमईटमत खूप अशु द्धतम असते आफण त्यमवर र्मत करणे िमर कठीण असते .

म्हणून, लोकमं नी जेव्हम आफण कुठे ही फदसेल ते व्हम खरे सर्मधमन कशमर्ु ळे फर्ळू
शकते यमचम योग्य तो न्यमय करून, जीवनमतील असर्मधमनकमरक गोष्ींनम तोंड दे तमनमर्नमवर कमटे कोरपणे फनयंत्रण ठे वून आफण बुद्धमच्यम सद्भमवनम आफण दयमळू पणमच्यम
फशकवणींचे नेहर्ी स्मरण करून ही आग फवझवली पमफहजे. . जर र्न ज्ञमनी आफण शुद्धआफण फनः स्वमथा फवचमरमं नी भरले ले असेल तर समंसमररक वमसनमं नम र्ूळ धरमयलम जमगमरमहणमर नमही.

४.

लोभ, क्रोध आफण र्ूखापणम हे तमपमसमरखे असतमत. जर एखमद्यम

83र्मणसमलम हम तमप आलम, जरी तो आरमर्दमयी खोलीत झोपलम तरी त्यमलम त्रमस होतो आफणफनद्रमनमशमचम त्रमस होतो.

ज्यमं नम असम तमप नसतो त्यमं नम थंडीच्यम रमत्री, जफर्नीवर िक्त पमनमं चे पमतळअंथरून घमलू न फकंवम उन्हमळ्मच्यम रमत्री एकम छोट्यमशम बंद खोलीत शमं त झोपमयलम
कमहीच त्रमस होत नमही.

हे फतन्ही - लोभ, क्रोध आफण र्ूखापणम - म्हणूनच, सवा र्मनवी दु ः खमचे स्त्रोत आहे त.
यम दु :खमच्यम स्त्रोतमं पमसून र्ुक्त होण्यमसमठी, एखमद्यमने फनयर्मं चे पमलन केले पमफहजे, र्नमची
एकमग्रतम समधली पमफहजे आफण प्रज्ञम असणे आवश्यक आहे . उपदे शमं चे पमलन केल् यमनेलोभमची अशुद्धतम दू र होईल; र्नमची योग्य एकमग्रतम रमगमची अशु द्धतम दू र करे ल; आफणप्रज्ञम ही र्ूखापणमची अशु द्धतम कमढू न टमकेल.

५.
र्मनवी इच्छम अंतहीन आहे त. हे खमरट पमणी फपणमऱ्यम व्यक्तीच्यम तहमणे समरखे
आहे : एखमद्यमलम सर्मधमन फर्ळत नमही आफण त्यमची तहमन िक्त वमढते .
तर एखमद्यमच्यम इच्छम पूणा करू पमहनमऱ्यम व्यक्तीच्यम बमबतीत असे घडते;एखमद्यमचम िक्त असंतोर् वमढतो आफण त्यमच्यम दु ः खमत वमढ होते .
वमसनमं ची तृप्ती कधीच तृ प्त होत नमही; ती नेहर्ी अशमं ततम आफण फचडफचड र्मगे
सोडते जी कधीच कर्ी होऊ शकत नमही आफण र्ग, जर एखमद्यमचे सर्मधमन न होतमत्यमच्यम इच्छे लम आलम बसतो तेव्हम ती अनेकदम र्नु ष्यमलम 'वे डम' बनवतो.

84आपल् यम वमसनम पूणा करण्यमसमठी लोक एकर्े कमं शी सं घर्ा आफण लढम दे तील,रमजम फवरुद्ध रमजम, वृर्ल फवरुद्ध वृ र्ल, पमलक फवरुद्ध र्ुले, भमऊ फवरुद्ध भमऊ, बहीणफवरुद्ध बफहणी, फर्त्र फवरुद्ध फर्त्र; ते त्यमं च्यम इच्छम पूणा करण्यमसमठी एकर्े कमं शी भमं डतीलआफण एकर्ेकमं नम र्मरतील.

इच्छम पूणा करण्यमच्यम प्रयत्नमत लोक अनेकदम आपले जीवन उध्वस्त करतमत. तेचोरी करतील, िसवणूक करतील आफण व्यफभचमर करतील आफण नंतर, पकडले जमतील,त्यमची बदनमर्ी आफण त्यमची फशक्षम भोगतील.

ते त्यमं च्यम स्वतः च्यम शरीरमने आफण शब्दमं नी पमप करतील, त्यमं च्यम स्वतः च्यम र्नमनेपमप करतील, तृप्तीर्ुळे शेवटी दु ः ख आफण दु ः ख येईल हे ते उत्तर् प्रकमरे जमणतमत. अशीफह इच्छम अफवचमरी आहे . आफण र्ग, पु ढील जगमतील फवफवध दु :खे आफण त्यमत पडण्यमच्यम
वेदनम त्यमं चम पमठलमग करतमत.

६.

सवा समं समररक वमसनमं पैकी कमर्वमसनम ही सवमा त तीव्र आहे . इतर सवा समं समररक

आकमं क्षम फतच्यम र्मगेर्मगे धमवत असतमत असे फदसू न येते.

कमर्वमसनम ही भूर्ी प्रदमन करते असे फदसते, ज्यमर्ध्ये इतर आकमं क्षम िुलतमत.
कमर्वमसनम ही एकम रमक्षसमसमरखी आहे जी जगमतील सवा सत्कर्े खमऊन टमकते. वमसनम
िुलमं च्यम बमगेत लपले लम समप आहे ; जे केवळ सौंदयमा च्यम शोधमत येतमत त्यमं नम ती फवर्मक्त
करते.

85

कमर्वमसनम ही एक अशी वेल आहे जी झमडमवर चढते आफण झमडमचम गळम दमबेपयांतिमं द्यमं वर पसरते . कमर्वमसनम र्मनवी भमवनमं र्ध्ये आपले र्ंडप घमलते आफण र्न कोरडे
नमही होत तोपयांत र्नमची कुशल भमवनम फवकृत करून टमकते. कमर्वमसनम हे दु ष् रमक्षसमने
टमकले ले आफर्र् आहे जे र्ूखा लोक पकडतमत आफण दु ष् जगमच्यम खोल खोलवर ओढलेजमतमत.

जर कोरडे हमड रक्तमने र्मखले असेल तर कुत्रम थकेपयांत आफण फनरमश होईपयां तकुरतडतो. र्मणसमची वमसनम तंतोतंत कुत्र्यमसमरखी यम हमडमप्रर्मणे आहे ; जोपयांत ती शर्तनमही तोपयांत कोणीही फतचम लोभ धरे ल.

जर र्मं समचम एक तुकडम दोन जंगली श्वमपदमं पुढे िेकून फदलम तर तेफर्ळवण्यमसमठी ते एकर्ेकमं शी भमं डतील आफण एकर्ेकमं नम पंजमने ओरबमडतील. वमऱ्‍यमच्यम
फदशेफवरुद्ध र्शमल घे ऊन जमण्यमइतकम र्ूखा र्मणसमप्रर्मणे कदमफचत स्वतः लम जमळू नटमकेल. यम दोन पशूं प्रर्मणे आफण हम र्ूखा र्मणूस, लोक त्यमं च्यम समं समररक
इच्छमं र्ुळेस्वतः लम दु खमवतमत आफण जमळू न घेतमत.

७.

बमहे रील शरीरमलम फवर्युक्त बमणमं पमसून वमचवणे सोपे आहे , परं तु र्नमलम

स्वतः र्ध्येच उगर् पमवले ल् यम फवर्मरी बमणमं पमसून वमचवणे अशय आहे . लोभ, क्रोध,र्ूखापणम आफण अहं कमरमचे र्ोह - हे चमर फवर् र्नमतून उद्भवतमत आफण त्यमलम घमतकफवर्मने संक्रफर्त करतमत.
जर लोकमं नम लोभ, क्रोध आफण र्ूखापणमची लमगण झमली असेल, तर ते खोटेबोलतील, िसवणू क करतील, फशवीगमळ करतील आफण दु टप्पी बोलतील आफण नंतर खून,चोरी आफण व्यफभचमर करून त्यमं चे शब्द प्रत्यक्षमत आणतील.

86यम तीन अकुशल र्नखस्थती, चमर अकुशल वमचम आफण तीन अकुशल कमफयक कर्ाएकत्र केली तर दहम अकुशल कर्ा होतमत.

जर लोकमं नम खोटे बोलण्यमची सवय लमगली तर पमप कर्ा करण्यमत त्यमं नम संकोच
वमटत नमही. ते दु ष्पणे वमगण्यमआधी त्यमं नी खोटे बोलमवे लमगते . आफण एकदम ते खोटे बोलूलमगले की ते बेफिकीरपणे दु ष्पणे वमगण्यमची त्यमं नम सवय पडून जमते .

लोभ, वमसनम, भय, क्रोध, दु दैव आफण दु ः ख हे सवा र्ूखापणमपमसून उत्पन्न होतमत.
अशम प्रकमरे , र्ू खापणम हे फवर् सवमा त र्ोठे आहे .

८.

तृष्णे पमसून कर्ा होते; कर्मा पमसून दु :ख; तृ ष्णम, कर्ा आफण दु :ख हे अखंडफिरणमऱ्यम चमकमसमरखे आहे त.

यम चमकमच्यम फिरण्यमलम सुरुवमत नमही आफण शेवटही नमही; लोक अशमभमवचक्रमतून वमचू शकत नमहीत. अंतहीन पुनरमवृत्तीर्ध्ये स्थलमं तररत यम भवचक्रमर्धे एकजीवन दु सऱ्‍यम जीवनमचे अनुसरण करते.

जर एखमद्यमने स्वतः ची रमख आफण हमडमं चम ढीग केलम तर यम फचरं तन स्थलमं तरमतजळू न गेलेलम, फढगमरम उं च पवात होईल;87भवसमगरमत स्थलमं तर करतमनम एखमद्यमने यमले ल् यम आईच्यम दु धमचे सं कलन केल् यमसत्यमची खोली सर्ुद्रमच्यम पमण्यमहुनही अफधक असते.

जरी बुद्धत्वमचे स्वरूप सवा लोकमं र्ध्ये आहे , परं तु ते समं समररक उत्कटतेच्यम
क्ले शमर्ध्ये इतके गमडले गेले आहे की ते िमर कमळ अज्ञमत आहे . म्हणूनच दु ः ख इतकेसमवाफत्रक आहे आफण दु ः खी जीवनमची ही अंतहीन पुनरमवृत्ती होत आहे .

IIमानवी स्वभाव
१.
र्मनवी स्वभमव दमट जंगलमसमरखम आहे ज्यमलम प्रवेशद्वमर नमही आफण आत प्रवे शकरणे कठीण आहे . त्यम तुलनेत प्रमण्यमचम स्वभमव सर्जून घेणे खूप सोपे आहे . तरीही,आपण सवासमधमरणपणे र्मनवी स्वभमवमचे चमर उल् ले खनीय िरकमं नुसमर वगीकरण करूशकतो.

प्रथर्, असे लोक आहे त जे चुकीच्यम फशकवणीर्ुळे तपस्यम करतमत आफण स्वतः लमत्रमस दे तमत. दु सरे , असे लोक आहे त जे क्रूरतेने, चोरी करून, हत्यम करून, फकंवम इतरफनदा यी कृत्यमं र्ुळे, इतरमं नम त्रमस दे तमत . फतसरे , असे88लोक आहे त जे स्वतः सह इतरमं नम त्रमस दे तमत. चौथे, असे लोक आहे त जे स्वतः दु ः ख सहनकरत नमहीत आफण इतरमं नम दु ः खमपमसून वमचवतमत. शे वटच्यम वगमा तील हे लोक, बु द्धमच्यम
फशकवणीचे पमलन करून, लोभ, क्रोध फकंवम र्ूखापणमलम र्मगा दे त नमहीत, परं तु हत्यम फकंवम
चोरी न करतम करुणेने आफण प्रज्ञेने शमं त जीवन जगतमत.

२.
जगमत तीन प्रकमरचे लोक आहे त. पफहले ते आहे त जे खडकमत कोरले ल् यमअक्षरमं समरखे आहे त; ते सहजपणे क्रोधमलम वश होतमत आफण त्यमं चे संतप्त फवचमर बरमचकमळ फटकवून ठे वतमत. दु सरे ते आहे त जे वमळू त फलफहले ल् यम अक्षरमं समरखे आहे त; तेदे खील सहज क्रोधमलम वश होतमत. परं तु त्यमं चे संतप्त फवचमर लवकर फनघून जमतमत. फतसरेते आहे त जे वमहत्यम पमण्यमत फलफहले ल् यम अक्षरमं समरखे आहे त; ते त्यमं चे त्यमं च्यम क्षफणक
फवचमरमं नम वश होत नमही ते फनंदमजनक आफण वमयिळ गप्प्यमं कडे अवमच्छनीय म्हणूनदु लाक्ष करतमत. त्यमं ची र्ने नेहर्ीच शुद्ध आफण अबमफधत अबमफधत असतमत.

यमफशवमय इतरही तीन प्रकमरचे लोक आहे त. पफहले ते आहे त जे गफवा ष्ठ आहे त, जेअफवचमरीपणे वमगतमत आफण कधीही सर्मधमनी नमहीत; त्यमं चम स्वभमव सर्जणे सहज सोपेअसते . र्ग असे लोक आहे त जे फवनम्र आहे त आफण नेहर्ी फवचमर करून वमगतमत; त्यमं चमस्वभमव सर्जणे कठीण असते. त्यमनंतर असेही लोक आहे त ज्यमं नी इच्छे वर पूणापणे र्मतकेली आहे ; त्यमं चम स्वभमव सर्जणे र्मत्र अशय आहे .

अशम प्रकमरे लोकमं चे वगीकरण वे गवे गळ्म प्रकमरे केले जमऊ शकते , पण तरीही, त्यमं चे89स्वभमव सर्जणे कठीण आहे . िक्त बुद्धच त्यमं नम सर्जतमत आफण, त्यमं च्यम प्रज्ञेने, त्यमं नमफवफवध फशकवणीं त्यमं चे र्मगादशान करतमत.

IIIमानवी जीवन१.
र्मनवी जीवनमचे फचत्रण करणमरे एक रूपक आहे . एकदम एक र्मणूस नदीत बोटचमलवत होतम. फकनमऱ्‍यमवर असले ल् यम कोणीतरी त्यमलम इशमरम फदलम, "नदीच्यम प्रवमहमच्यम
खमली एवढ्यम आतुरतेने नमव चमलवणे थमं बवम; पु ढे खमई आफण एक धोकमदमयक भोवरेआहे त, फशवमय पहमडीच्यम गुहेत र्गरी आफण भुते घमत लमवून बसले आहे त. यम प्रकमरे चतू पुढे गेल्यमसतुझम सवानमश होईल "यम रूपकमं र्ध्ये , "वेगवमन प्रवमह" हे वमसनेचे जीवन आहे ; "आतुरतेने नमव चमलवणे
" म्हणजे आपल् यम शररीरमप्रती आसक्ती आहे ; "येणमरी खमई" म्हणजे पुढे येणमरे दु ः खआफण वेदनमलम सूफचत करते; "भोवरे " म्हणजे भोगफवलमस आहे , "र्गरर्च्छ आफण भुते"क्षय आफण र्ृत्यूचम संदभा दे ते जे वमसनम आफण भोगमच्यम जीवनमचे अनुसरण करतमत;"फकनम-यमवर कोणीतरी," जो हमक र्मरतो तो बु द्ध आहे .
येथे आणखी एक रूपक आहे . गुन्हम केले लम र्मणू स पळू न जमतो; कमही पहमरे करीत्यमचम पमठलमग करत आहे त, म्हणून तो बमजूने उगवले ल् यम कमही वेलींच्यम सहमय्यमने
फवफहरीत उतरून लपण्यमचम प्रयत्न करतो. खमली उतरतमनम त्यमलम फवफहरीच्यम तळमशी समपफदसले , म्हणून त्यमने सुरफक्षततेसमठी वेलीलम फचकटू न रमहण्यमचम फनणाय घे तलम.

90कमही वेळमने जेव्हम त्यमचे हमत थकले होते, तेव्हम त्यमलम दोन उं दीर फदसले , एक पमं ढरमआफण दु सरम कमळम, ते वे लीलम कुरतडत आहे त.

जर द्रमक्षमं चम वेल तुटलम तर तो समपमं वर पडे ल आफण नष् होईल. अचमनक, वरच्यम
फदशेने पमहतमनम, त्यमलम त्यमच्यम चेहऱ्यमच्यम अगदी वर एक र्धर्मशीचे पोळे फदसले ज्यमतू नअधूनर्धून र्धमचम एक थेंब पडतो. र्मणूस, सवा धोके फवसरून, आनंदमने र्ध चमखतो.
येथे "र्मणूस" म्हणजे जो दु :ख भोगण्यमसमठी आफण र्रण्यमसमठी जन्ममलम ये तो तो".
"पठरे करी" आफण " फवर्मरी समप” र्नुष्यमचे त्यमच्यम तृष्णेने भरले ले शरीर दशाफवते. "वेल"म्हणजे र्मनवी जीवनमचे समतत्य. "दोन उं दीर, एक पमं ढरम आफण दु सरम कमळम" वेळ, फदवसआफण रमत्र आफण जमणमरी वर्े यमं चम संदभा दे ते. "र्ध" शमरीररक सुखमं नम सूफचत करते जीदु :खमची फवस्मृ ती घडवतमत.

२.

येथे अजून एक रूपक आहे . रमजम एकम डब्यमत चमर समप ठे वतो आफण ती पेटीएकम नोकरमच्यम सुरफक्षततेसमठी दे तो. तो सेवकमलम त्यमं ची चमं गली कमळजी घेण्यमची आज्ञमदे तो आफण चे तमवणी दे तो की जर तो त्यमपै की एकमवरही रमगमवलम तर त्यमलम र्ृत्यूदंडमची
फशक्षम फदली जमईल. नोकर, घमबरून, पेटी िेकून पळू न जमण्यमचम फनणा य घे तो.
रमजम नोकरमलम पकडण्यमसमठी पमच रक्षक पमठवतो. सुरुवमतीलम ते से वकमशी
र्ैत्रीपूणा रीतीने संपका समधतमत, त्यमलम सुरफक्षतपणे परत घे ऊन जमण्यमच्यम इरमद्यमने, परं तु ,नोकरमलम त्यमं च्यम र्ैत्रीवर फवश्वमस नमही आफण तो दु सऱ्यम गमवमत पळू न जमतो.

91

र्ग, एकम दृष्मं तमत, एक आवमज त्यमलम समं गतो की यम गमवमत सुरफक्षत फनवमरम नमही,आफण सहम डमकू त्यमच्यमवर हल् लम करतील. म्हणून तो सेवक घमबरून पळू न जमतो.
जोपयांत तो त्यमचम र्मगा अडवणमऱ्यम जंगली नदीकडे ये त नमही तोवर तो पळत असतो.
त्यमच्यमर्मगे येणमऱ्‍यम धोयमं चम फवचमर करून, तो एक तरमिम बनवतो आफण तो नदीच्यम
अशमं त प्रवमह ओलमं डण्यमत यशस्वी होतो, ज्यमच्यम पलीकडे त्यमलम सुरफक्षततम आफण शमं ततमफर्ळते.

“एकम पेटीत चमर समप” पृथ्वी, पमणी, अग्नी आफण वमयू यम चमर घटकमं नम सूफचत
करतमत जे दे हमचे शरीर बनवतमत. शरीर वमसनेच्यम तमब्यमत फदले ले आहे आफण ती र्नमचे
शत्रू आहे . त्यमर्ु ळे ते शरीरमपमसून दू र पळण्यमचम प्रयत्न करते .

"पमच रक्षक जे र्ैत्री पूणा रीतीने संपका समधतमत" यमचम अथा पमच एकफत्रत - रूप,वेदनम, संज्ञम, छं द आफण चेतनम - जे शरीर आफण र्नमलम आकमर दे तमत.
"सुरफक्षत फनवमरम" ही सहम इं फद्रये आहे त, ज्यमं नम कोणतमही सुरफक्षत आश्रय नमहीआफण "सहम डमकू" यम सहम इं फद्रयमं च्यम सहम वस्तू आहे त. अशम प्रकमरे , सहम इं फद्रयमं र्धील
धोके पमहून, तो पुन्हम एकदम पळू न जमतो आफण समं समररक इच्छमं च्यम नदीच्यम प्रवमहमत येतो.
र्ग तो स्वतः लम बुद्धमच्यम धम्म फशकवणीचम तरमिम बनवतो आफण जं गली प्रवमह
सुरफक्षतपणे पमर करतो.

92

३.

संकटमं नी भरले ले तीन प्रसंग आहे त जेव्हम र्ुलगम आपल् यम आईलम र्दत करण्यमस

असहमय्य असतो आफण आई फतच्यम र्ुलमलम र्दत करू शकत नमही: - आग, पूर आफणघरिोडी. तरीही, यम धोकमदमयक आफण दु ः खद प्रसंगी, एकर्ेकमं नम र्दत करण्यमची संधीअजूनही शय .
पण असे तीन प्रसंग येतमत जेव्हम आईलम आपल् यम र्ुलमलम वमचवणे फकंवम र्ुलमने
आपल् यम आईलम वमचवणे अशय असते . हे तीन प्रसंग म्हणजे आजमरपणमचम कमळ,म्हमतमरम होण्यमचम कमळ आफण र्ृत्यूचम क्षण.
आई म्हमतमरी झमल् यमवर र्ुलगम जमगम कशी घेईल? र्ुलगम आजमरी असतमनम आईफतच्यम र्ुलमची जमगम कशी घेऊ शकते ? र्ृत्यूचम क्षण जवळ आल् यमवर एकमलम दु सऱ्यमची
र्दत कशी करतम ये ईल? ते एकर्ेकमं वर फकतीही प्रेर् करत असले फकंवम फकतीही
फजव्हमळ्मचे असले तरी अशम प्रसंगी दोघेही एकर्े कमं नम र्दत करू शकत नमहीत.
४.

एकदम यर्, नरकमचम पौरमफणक रमजम, नरकमत पडले ल् यम र्मणसमलम त्यमच्यम

जीवनमतील वमईट कृत्यमं बिल फवचमरतम झमलम, त्यमच्यम आयुष्यमत, तो तीन स्वगीय दू तमं नमभेटलम होतम कम? त्यम र्मणसमने उत्तर फदले : "नमही, प्रभु, र्ी अशम कोणत्यमही व्यक्तींनम
भेटलो नमही."यर्मने त्यमलम फवचमरले की, वयमने वमकले ली आफण छडी घेऊन चमलणमरी व्यक्ती
भेटली आहे कम? त्यम र्मणसमने उत्तर फदले : “होय, प्रभु, र्ी अशम लोकमं नम वमरं वमर भेटलो
आहे .” तेव्हम यर् त्यमलम म्हणमलम: “तू ही सद्यम

93फशक्षम भोगत आहे स कमरण तू त्यम म्हमतमऱ्‍यम र्मणसमतलम एक स्वगीय दू त तु ओळखलम
नमहीस तो तुलम समवध करमयलम पमठवलम होतम की तू म्हमतमरम होण्यमआधी तू लवकर र्मगा
बदललम पमफहजेस.”यर्मने त्यमलम पुन्हम फवचमरले की त्यमने कधी गरीब, आजमरी आफण फर्त्र नसले लमर्मणूस पमफहलम आहे कम? त्यम र्मणसमने उत्तर फदले : “होय, प्रभु, र्ी अशी अनेक र्मणसे
पमफहली आहे त.” र्ग, यर् त्यमलम म्हणमलम: "तू यम फठकमणी आलम आहे स कमरण तू यमआजमरी र्मणसमतील स्वगीय दू तमं नम ओळखण्यमत अपयशी ठरलम आहे स, तुलम तुझ्यम
आजमरमबिल समवध करण्यमसमठी पमठवले होते ."र्ग, यर्मने त्यमलम पुन्हम फवचमरले की तू कधी र्ेलेलम र्मणूस पमफहलम आहे स कम?
त्यम र्मणसमने उत्तर फदले : “होय, प्रभु, र्ी पु ष्कळ वेळम र्ृ त र्मणसमच्यम समफन्नध्यमत गेलोआहे .” यर् त्यमलम म्हणमलम: “तुम्हमलम समवध करण्यमसमठी पमठवले ल् यम स्वगीय दू तमं नम तूयम र्मणसमं र्ध्ये ओळखले नमहीस म्हणून तुलम येथे आणले आहे . जर तुम्ही यमसंदेशवमहकमं नम ओळखले असते आफण त्यमं चे इशमरे घे तले असते तर तु म्ही तुर्चम र्मगा
बदललम असतम आफण यम दु ः खमच्यम फठकमणी आलम नसतम.”५.

एकदम फकसमगोतर्ी नमवमची एक तरुण स्त्री होती, ती एकम श्रीर्ंत र्मणसमची पत्नी

होती, फतच्यम र्ुलमच्यम र्ृत्यूर्ुळे फतचे र्न हरवले होते. फतने र्ृत र्ुलमलम आपल् यम हमतमत
घेतले आफण घरोघरी जमऊन र्ुलमलम बरे करण्यमसमठी लोकमं कडे फवनंती करू लमगली.

94अथमा त, ते फतच्यमसमठी कमहीही करू शकले नमहीत, परं तु शेवटी बु द्धमच्यम एकमउपमसकमने फतलम जेतवनमलम भेटण्यमचम सल् लम फदलम जेथे भगवमन रमहत होते आफण म्हणूनती र्ृत र्ुलमलम घेऊन बु द्धमकडे गेली.
तथमगतमने फतच्यमकडे सहमनुभूतीने पमफहले आफण म्हटले : “र्ुलमलम बरे करण्यमसमठी
र्लम कमही सरसोच्यम दमण्यमची गरज आहे ; जम आफण ज्यम घरमत कधीही र्ृत्यू आलम नमहीअशम घरमतून चमर-पमच सरसोचे दमणे घे ऊन ये.
त्यमर्ुळे त्यम वेड्यम स्त्रीने बमहे र जमऊन असे घर शोधले जेथे र्ृत्यूने कधीही प्रवे शकेलम नव्हतम, परं तु व्यथा . शे वटी, फतलम बुद्धमकडे परत जमवे लमगले . त्यमच्यम शमं तउपखस्थतीतफतचं र्न र्ोकळं झमलं आफण फतलम त्यमच्यम बोलण्यमचम अथा कळलम. फतनेर्ुलमच्यम र्ृत शरीरमचे दिन केले , आफण नंतर बुद्धमं कडे परत आली आफण त्यमं च्यमफशष्यमं पैकी एक बनली.

IVमानवी जीवनाची सत्ता
१.

यम जगमतील लोक स्वमथी आफण सहमनुभूती नसले ले असतमत; त्यमं नम एकर्े कमं शीर्ैत्री कशी करमवी आफण एकर्ेंकमचम आदर कसम करमवम हे र्मफहत नमही; ते क्षुल्लक
गोष्ींवरून वमद घमलतमत आफण भमं डतमत ते केवळ स्वतः चे नुकसमन करीत असतमत. आफणदु ः ख, आफण जीवनमस केवळ दु ः खमचे एक भयमनक र्ैदमन बनवतमत.

र्ग ते श्रीर्ंत असोत की गरीब, ते पै शमची करतमत; गरीब गररबीने त्रस्त आहे त95आफण श्रीर्ंत संपत्तीने त्रस्त आहे त. त्यमं चे जीवन लोभमने फनयंफत्रत असल् यमर्ुळे तेकधीच सर्मधमनी नसतमत, संतुष् नसतमत.

श्रीर्ंत र्मणसमलम त्यमची संपत्ती असेल तर त्यमची कमळजी असते; त्यमलम त्यमच्यम
हवेलीची आफण इतर सवा संपत्तीची कमळजी वमटते . त्यमलम कमळजी वमटते की त्यमच्यमवर
कमही आपत्ती येऊ नये , त्यमचम वमडम जमळलम तर जमणमर नमही, दरोडे खोर आत घुसणमरतर नमही, अपहरणकते त्यमलम घेऊन जमनंर नमही? र्ग त्यमलम र्ृत्यूची आफण त्यमच्यम
संपत्तीची कमळजी वमटते . हे खरे च, त्यमचम र्ृत्यूचम र्मगा एकमकी आहे . आफण कोणीही
र्ृत्यूपयांत त्यमची सोबत पमठलमग करत नमही.

एक गरीब र्मणूस नेहर्ीच अपुरेपणमने ग्रस्त असतो आफण यमर्ुळे त्यमच्यम र्नमत
जर्ीन आफण घरमच्यम अंतहीन इच्छम जमगृत होतमत. लोभमने भडकून तो आपले शरीर आफणर्न दोन्ही फझजवतो आफण आयुष्यमच्यम र्ध्यमतच त्यमचम र्ृत्यू होतो.

त्यमलम संपूणा जग त्यमच्यम फवरोधमत उभे आहे असे वमटते आफण र्ृत्यूचम र्मगा दे खीलत्यमलम एकमकी वमटतो. जणू कमही त्यमलम खूप लमं बचम प्रवमस करमयचम आहे आफण त्यमलमसमथ दे ण्यमसमठी कोनही जवलचम फर्त्र नमही.

२.

आणखी जगमत पमच वमईट गोष्ी आहे त. प्रथर्, क्रूरतम आहे ; प्रत्येक प्रमणी, अगदीकीटक, एकर्े कमं च्यम फवरोधमत झटतो. बलवमन हल् लम दु बालमं वर करतो; दु बाल लोकबलवमनमं नम िसवतमत. सवात्र र्मरमर्मरी आफण क्रूरतम आहे .

96दु सरे , वडील आफण र्ुलमच्यम अफधकमरमं र्ध्ये स्पष् सीर्मं कन नसणे; र्ोठम भमऊआफण धमकटम यमं च्यम दरम्यमन; पती आफण पत्नी दरम्यमन; एक ज्ये ष्ठ नमते वमईक आफण एकलहमन यमं च्यम दरम्यमन सीर्मं कन नसल् यमने ; प्रत्ये क प्रसंगी प्रत्येकमलम सवोच्च बनण्यमचीआफण दु स-यमकडून निम फर्ळवण्यमची इच्छम असते . ते एकर्े कमं ची िसवणूक करतमत,आफण त्यमं च्यमत प्रमर्मफणकपणमचम अभमव असतो.
फतसरे , पुरुर् आफण खस्त्रयमयमं च्यमतील वतानमच्यम स्पष् सीर्मं कनमचम अभमव आहे .
प्रत्येकमच्यम र्नमत कधी नम कधी अशुद्ध आफण कमर्ुक फवचमर आफण इच्छम असतमत ज्यमत्यमं नम शंकमस्पद कृत्ये आफण अनेकदम वमद, र्मरमर्मरी, अन्यमय आफण दु ष्पणम करण्यमस
प्रवृत्त करतमत.
चौथे, इतरमं च्यम हक्कमं चम अनमदर करणे, इतरमं नम कर्ी दमखून स्वतः चे र्हत्त्व
वमढवणे , वमगणु कीची वमईट उदमहरणे र्मं डणे आफण बोलण्यमत अन्यमय करणे, इतरमं चीिसवणूक करणे, फनंदम करणे आफण फशवीगमळ करणे ही लोकमं ची प्रवृत्ती आहे .
पमचवे, इतरमं प्रती असले ल् यम त्यमं च्यम कताव्यमं कडे दु लाक्ष करण्यमची लोकमं ची प्रवृत्ती
आहे . ते त्यमं च्यम स्वतः च्यम आरमर्मचम आफण स्वतः च्यमइच्छमं चम खूप फवचमर करतमत; ते त्यमं नमफर्ळमले ल् यम उपकमरमं नम फवसरतमत आफण इतरमं नम त्रमस दे तमत ज्यमर्ुळे अनेकदम र्ोठम
अन्यमय होतो.
३.

लोकमं नम एकर्ेकमं बिल अफधक सहमनुभूती असली पमफहजे ; त्यमं नी त्यमं च्यम चमं गल् यमगुणमं समठी एकर्ेकमं चम आदर केलम पमफहजे आफण97त्यमं च्यम अडचणींर्ध्ये एकर्ेकमं नम र्दत केली पमफहजे; पण, त्यमऐवजी, ते स्वमथी आफणकठोर र्नमचे आहे त; ते त्यमं च्यम अपयशमसमठी एकर्ेकमं चम फतरस्कमर करतमत आफण त्यमं च्यमिमयद्यमं समठी इतरमं चम फतरस्कमर करतमत. हे फतरस्कमर समर्मन्यतः कमलमं तरमने वमईट होतमतआफण कमही कमळमनंतर ते असह्य होतमत.

यम नमपसंतीच्यम वे दनम तमबडतोब फहं समचमरमत संपत नमहीत; तर त्यम द्वे र् आफणरमगमच्यम वेदनमं नी जीवन फवर्मरी करतमत ज्यम र्नमवर इतयम खोलवर कोरल् यम जमतमत कीलोक परं परमगत त्यमं च्यम खुणम वमढू न नेत असतमत.
खरं च, यम वमसनेच्यम जगमत, र्मणूस एकटमच जन्मतो आफण एकटमच र्रतो, आफणर्ृत्यूनंतरच्यम जीवनमत त्यमच्यम फशक्षेत कोणीही भमग घेत नमही.
कमरण आफण पररणमर्मचम फनयर् समवाफत्रक आहे ; प्रत्येक व्यक्तीने स्वतः च्यम पमपमचेओझे उचलले पमफहजे आफण त्यमचे प्रतीिळही स्वतः च भोगले पमफहजे. कमरण आफणपररणमर्मचम सर्मन फनयर् कुशल कृतींवर फनयंत्रण ठे वतो. सहमनुभूती आफण करुणमपू णाजीवन चमं गले भमग्य आफणसौख्य प्रमप्त करून दे ईल.

४.

जसजशी वर्े जमतमत आफण लोक हे पमहतमत की ते लोभ, सवय आफण दु ः ख यमं नीफकती दृढपणे बमं धले ले आहे त,तेंव्हम ते खूप दु ः खी आफण फनरमश होतमत. अनेकदम फनरमश
होऊन ते इतरमं शी भमं डतमत आफण पमपमत खोलवर बुडतमत आफण सत्य र्मगमा वर चमलण्यमचम
प्रयत्न सोडून दे तमत; अनेकदम त्यमं च्यम दु ष्पणमर्ु ळे त्यमं च्यम जीवनमचम अकमली अंत होतो,आफण त्यमं नम कमयर्चम त्रमस होतो.

98एखमद्यमच्यम दु दैवमने आफण दु ः खमं र्ुळे फनरमश होणे हे सवमा त अनैसफगाक आफणसृष्ीच्यम फनयर्मं च्यम फवरुद्ध आहे आफण म्हणूनच, अशम व्यक्तीलम यम जगमत आफणर्ृत्यूनंतरच्यम जगमर्ध्ये दु ः ख भोगमवे लमगेल.

हे खरे आहे की यम जीवनमतील प्रत्येक गोष् क्षणभंगुर आहे आफण अफनखश्चततेने
भरले ली आहे , परं तु र्मणसमने यम वस्तुखस्थतीकडे दु लाक्ष करून आनंद आफण इच्छम पू णाकरण्यमचम प्रयत्न करत रमहमवे , हे दु ख:जनक आहे .

५.

यम दु :खमच्यम जगमत लोकमं चम स्वमथीपणमने आफण अहं कमरमने फवचमर करणे आफणवमगणे स्वमभमफवक आहे आफण त्यमच कमरणमर्ु ळे पररणमर्स्वरूप दु :ख आफण क्ले श उत्पन्न
होणे हे फततकेच स्वमभमफवक आहे .

लोक स्वतः ची बमजू घे तमत आफण इतरमं कडे दु लाक्ष करतमत. लोक त्यमं च्यमस्वतः च्यमइच्छमं नम लोभ, वमसनम आफण सवा प्रकमरच्यम वमईट गोष्ींर्ध्ये जमऊ दे तमत. यमर्ु ळेत्यमं नम अपररफर्त त्रमस सहन करमवम लमगतो.

ऐशोआरमर्मचम कमळ िमर कमळ फटकत नमही, पण लवकर फनघून जमतो; यम जगमतकोणतीही गोष् कमयर्स्वरूपी उपभोगतम ये त नमही.

६.

म्हणून, लोकमं नी, ते तरुण आफण फनरोगी असतमनम, त्यमं चे सवा लोभ आफण समं समररक

बमबीची आसक्ती सोडून द्यमवी.

99आफण बुद्धत्व प्रमप्ती समठी र्नमपमसून प्रयत्न केले पमफहजे, कमरण संबोफध फशवमय शमश्वत
आधमर फकंवम आनंद असू शकत नमही.
तथमफप, बहुतेक लोक, कमरण आफण पररणमर्मच्यम यम फनयर्मवर फवश्वमस अफवश्वमस
करतमत फकंवम दु लाक्ष करतमत. एखमद्यम कुशल कर्मा ने आनंद फर्ळतो आफण अकुशल कर्ादु दैव आणते यम वस्तुखस्थतीकडे दु लाक्ष करून ते लोभ आफण स्वमथमा च्यम सवयी जपतमत.
फकंवम ते खरोखर फवश्वमस ठे वत नमहीत की एखमद्यमच्यम यम जीवनमतील कर्ा त्यमच्यम पुढील
जीवनमस फनयंफत्रत करतमत.फशवमय ते इतरमं नम त्यमं च्यम पमपमं समठी बक्षीस आफण फशक्षे च्यमसंदभमा त जबमबदमर सर्जतमत.

ते त्यमं च्यम दु :खमबिल शोक करतमत आफण रडतमत, त्यमं च्यम सध्यमच्यम कर्मा चे त्यमं च्यमपुढील जीवनमच्यम दृष्ीने फकती र्हत्त्व आहे आफण त्यमं च्यम दु :खमचम त्यमं च्यम र्मगील जन्ममतील
कर्मा शी कमय संबंध आहे यम बमबतीत त्यमं च्यम पूणापणे गैरसर्ज आहे . ते िक्त वतार्मन
इच्छम आफण वतार्मन दु ः खमचम फवचमर करतमत.

जगमतील कोणतीही गोष् शमश्वत फकंवम फचरस्थमयी नमही; सवा कमही बदलत आहेआफण क्षफणक आफण अफनखश्चत आहे . परं तु लोक अज्ञमनी आफण स्वमथी आहे त आफण तेकेवळ क्षफणक इच्छम आफण दु ः खमं शी संबंफधत आहे त. ते कुशल फशकवणी ऐकत नमहीत
फकंवम सर्जून घेण्यमचम प्रयत्न करत नमहीत; ते िक्त वतार्मन फहत, संपत्ती आफणलमलसेसमठी स्वतः लम अपा ण करतमत.

७.

अनमदी कमळमपमसून, यम भ्रर् आफण दु ः खमच्यम जगमत असंख्य लोक जन्ममलम आलेआहे त, आफण ते अजूनही जन्ममलम येत आहे त, 'जगमत बुद्धमचम उपदे श फवद्यर्मन आहे '.

100त्यमवर फवश्वमस ठे ऊन स्वतमचम उद्धमर करून घेऊ शकतमत.

म्हणून र्मणसमने सखोल फचंतन केले पमफहजे, र्न शुद्ध ठे वले पमफहजे, शरीर चमं गलेठे वमवे , लोभ आफण अकुशलते पमसून दू र रमहमवे आफण चमं गले शोधले पमफहजे .
सुदैवमने, बु द्धमच्यम फशकवणीचम लमभ आर्च्यमपयांतपोहोचलम आहे ; आपणत्यमं च्यमवर फवश्वमस ठे वण्यमचम प्रयत्न केलम पमफहजे आफण बुद्धमच्यम शु द्ध भूर्ीत जन्म घेण्यमची
इच्छम बमळगली पमफहजे . बुद्धमच्यम फशकवणु की जमणून घेतल् यमवर, आपण इतरमं चे लोभीआफण पमपी र्मगमा ने अनुसरमन करू नये, फकंवम आपण बुद्धमच्यम फशकवणी केवळआपल् यमपुरत्यम ठे वू नये , तर बुद्धोपदे श आचरणमत आणून तो इतरमं पयांत पोचवलम पमफहजे .

101अध्याय पाचवे
बुद्धाने शदले ले आश्वासन
Iअशमताभ बुद्धाची प्रशतज्ञा
१.

आधीच स्पष् केल् यमप्रर्मणे , लोक नेहर्ी त्यमं च्यम समं समररक तृष्णेपुढे झुकतमत,पमपमनंतर पमपमची पुनरमवृ त्ती करतमत आफण असह्य कृत्यमं चे ओझे वमहतमत, त्यमं च्यम स्वत:च्यम प्रज्ञेने फकंवम त्यमं च्यम स्वत: च्यम समर्थ्यमा ने लोभ आफण भोगमच्यम यम सवयी र्ोडण्यमस तेअसर्था असतमत. जर ते समं समररक वमसनमं वर र्मत करू शकत नसतील आफण त्यम दू रकरू शकत नसतील, तर त्यमं च्यम बुद्धत्वमचे खरे स्वरूप कसे लक्षमत ये ईल?

बुद्ध, ज्यमं नम र्मनवी स्वभमव पूणापणे सर्जलम होतम, त्यमं नम लोकमं बिल प्रचंड करुणमव सहमनुभूती होती आफण प्रफतज्ञम केली होती फक त्यमं च्यम भीती आफण दु ः खमं पमसून र्ुक्त
होण्यमसमठी दु :खर्ुक्तीची आपली फह प्रफतज्ञम पूणा करण्यमसमठी त्यमं नी अनमदी भूतकमळमत
बोफधसत्व म्हणून प्रकट होऊन पुढीलप्रर्मणे दहम सम्यक संकल् प केले तरी त्यमं ची भीतीदु :खमपमसून र्ुकतमत करण्यमसमटी स्वतः लम फकतीही कष् सहन करमवे लमगले तरी ते शयते सवा प्रयत्न करतील.

(a) "र्ी बुद्धत्व प्रमप्त केलेअसलेतरी, जोपयांत र्मझ्यम फवश्वमतील

प्रत्येकजणबुद्धत्वमत प्रवे श करून प्रज्ञम प्रमप्त करत नमहीतो पयांत र्ी पूणा होणमर नमही."102

(b) "र्ी बुद्धत्व प्रमप्त केले असले तरी, जोपयांत र्मझम प्रकमश जगभर पोहोचत नमहीतोपयांत र्ी कधीही पू णा होणमर नमही."(c) "र्ी बुद्धत्व प्रमप्त केले असले तरी, र्मझे जीवन युगमनु युगेफटकेपयां त आफणअसंख्य लोकमं चे रक्षण होईपयांत र्ी कधीही पू णा होणमर नमही."(d) "र्ी बुद्धत्व प्रमप्त केले असले तरी, जोपयांत दहम फदशमं र्धील सवा बु द्ध र्मझ्यम
नमवमची स्तुती करत नमहीत तोपयांत र्ी पूणा होणमर नमही."(e( "र्ी बुद्धत्व प्रमप्त केले असले तरी, जोपयांत प्रमर्मफणक श्रद्धे चे लोक र्मझ्यम
भूर्ीत र्मझ्यम नमवमचम दहम वेळम उच्चमर करून पुनजान्म घे ण्यमचम प्रयत्न करत नमहीत आफणयम पुनजान्ममत प्रत्यक्षमत यशस्वी होत नमहीत तोपयांत र्ी पूणा होणमर नमही."(f) “र्ी बुद्धत्व प्रमप्त केले असले तरी, जोपयांत सवा त्र लोक ज्ञमन प्रमप्त करण्यमची,सद् गुण आचरणमत आणण्यमचम, र्मझ्यम भूर्ीत जन्म घेण्यमची प्रमर्मफणक इच्छम धरत नमहीत
तोपयांत र्ी पू णा होणमर नमही; अशम प्रकमरे , र्ी त्यमं च्यम र्ृत्यूच्यम क्षणी बोफधसत्वमं च्यम एकमर्ोठ्यम सर्ूहमसह र्मझ्यम पफवत्र भूर्ीत त्यमं चे स्वमगत करीन.
(g) "र्ी बुद्धत्व प्रमप्त केले असले तरी, जोपयांत सवा त्र लोक र्मझे नमव ऐकून नमहीत,र्मझ्यम भूर्ीचम फवचमर करत नमहीत आफण तेथे जन्म घ्यमयची इच्छम करत नमहीत आफणत्यमसमठी प्रमर्मफणकपणे सद् गुणमचे बमजमरीपन करत नमही आफण स्वतः च्यम हृदयस्थ इच्छमं ची103पुरती करण्यमसमठी सक्षर् होत नमही तोवर र्ी पूणा होणमर नमही.
(h) "र्ी बुद्धत्व प्रमप्त केले असले तरी, र्मझ्यम शुद्ध भूर्ीत जन्मले ल् यम सवमां नीपुढील जन्ममत जोवर ते बुद्ध बनत नमहीत, तो पयां त र्ी पूणा होणमर नमही. यमलम अपवमदअसे आहे त की जे त्यमं च्यम वैयखक्तक व्रतमच्यम आधमरे , लोकमं च्यम िमयद्यमसमठी र्हमन व्रतमचेकवच पररधमन करतमत, जगमच्यम फहतमसमठी आफण शमं फतसमठी प्रयत्न करतमत , असंख्य
लोकमं नम ज्ञमनमकडे घे ऊन जमतमत आफण र्हमन करूणेची योग्यतम जोपमसतमत."(i) "र्ी बुद्धत्व प्रमप्त केले असले तरी,"जोपयांत जगभरमतील लोक त्यमं चे र्न आफणशरीर शुद्ध करण्यमची आफण संसमररक बमबीपमसून उन्नत करणमऱ्यम र्मझ्यम प्रेर्ळ करुणेच्यम
भमवनेने प्रभमफवत होत नमही तोपयांत र्ी पूणात्व प्रमप्त करणमं र नमही."(j) "र्ी बुद्धत्व प्रमप्त केले तरी, सवात्र लोक र्मझे नमव ऐकून, जीवन आफण र्ृत्यूबिल
योग्य कल् पनम फशकत नमहीत आफण "समं समररक लमलसम आफण क्ले श यमं च्यम भ्रर्मत त्यमं चेर्न शुद्ध आफण शमं त ठे वणमरे पररपूणा ज्ञमन प्रमप्त करत नमहीत तो पयांत र्ी कधीही पू णाहोणमर नमही.""अशम प्रकमरे र्ी प्रफतज्ञम करतो; त्यम पू णा होई पयां त र्लम बुद्धत्व प्रमप्त होऊ नये. र्ीअर्यमा द प्रकमशमचम स्त्रोत बनू शकेन, र्मझ्यम प्रज्ञेचम आफण सद् गुणमं चम खफजनम फवकीरीतअनु र्ुक्त करीन. सवा सृष्ीलम प्रबुद्ध करीन आफणसवा दु :खी लोकमं ची र्ुकतमत कमररव."

104

२.

अशमप्रकमरे , तो अनेक युगमं त अगफणत सद् गु णमचम संचय करून अर्यमा दप्रकमशर्मन अथमा त अफर्तमभ आफण असीर् जीवनमचम अफर्तमयू बुद्ध बनलम आफण त्यने
स्वत:ची फवशु धी बुद्धभूर्ी पररपूणा करून आजही त्यम शमं ततेच्यम फवश्वमत रमहून सवा लोकमं नमआपल् यम दे सनेने प्रकमशर्मन करीत आहे .

ही शुद्धभूर्ी, जेथे दु ः ख नमही, खरोखरच, सवमा त शमं त आफण आनंदी आहे . फतथेरमहणमरे जेव्हम इच्छम करतमत तेव्हम त्यन्च्यमसमठी वस्त्र, अन्न आदी सवा सुंदर वस्तू प्रकट होतअसतमत .तेथील रत्नजफडत झमडमं वरून जेव्हम र्ंद वमऱ्यमं ची झुळूक वमहत जमते तेव्हम त्यमच्यम
पफवत्र धमम्म्दे स्नेच्यम सं गीतमने सवा वमतमवरण भरून जमते आफण ते ऐकणमऱ्यमची र्ने फनर्ा ळहोऊन जमतमत. तेव्हम र्ंद वमऱ्यमची झुळूक त्यमच्यम रत्नजफडत झमडमं वरून जमते तेव्हम
त्यमच्यम पफवत्र फशकवणीचे संगीत हवे त भरते आफणतेऐकणमऱ्यमसवमां चीर्ने स्वच्छ करतमत.

यम पफवत्र भूर्ीत अनेक सुगंधी कर्ळ िुलले आहे त, आफण प्रत्येक िुलमत अनेकर्ौल्यवमनपमकळ्मआहे तआफण प्रत्येक पमकळी अपमर सौंदयमा ने चर्कते . यमकर्ळमं च्यमतेजमनेबुद्धीचम र्मगा उजळतोआफणजे पफवत्र फशकवणीचे संगीत ऐकतमतत्यमं नमपररपूणा शमं तते कडे नेले जमते.
३.

आतम दहम फदशमं चे सवा बु द्ध अनंत प्रकमश आफण अर्यमा द जीवनमच्यम यम बु द्धमच्यम

गुणमं ची स्तुती करत आहे त.
जो कोणी हे बुद्धमचे नमव ऐकतो तो त्यमकडे आकफर्ालम जमतो आफण आनंदमने त्यमचम
अंफकत होतो. त्यमचे र्न बुद्धमच्यमर्नमशी एकरूप होते आफण तो बुद्धमच्यमपफवत्रते च्यमअद् भुत भूर्ीत जन्म घेईल.

105जे त्यम शुद्धभूर्ीत जन्म घे तमत ते बु द्धमच्यम अर्यमा द जीवनमत सहभमगी होतमत; त्यमं चे
अंत:करण तत्कमळ सवा फपडीतमबिल सहमनुभूतीने भरले जमते आफण ते बुद्धमच्यम फवर्ु खक्तचम
र्मगा प्रकट करण्यमसमठी पुढे सरतमत.
यम व्रतमं च्यम भमवनेने ते सवा समं समररक आसक्ती टमकून दे तमत आफण यम जगमच्यम
नश्वरतेची जमणीव करून दे तमत. आफण ते सवा भमवफनक जीवनमच्यम र्ुक्तीसमठी त्यमं चे गु णअपाण करतमत; ते त्यमं चे स्वतः चे जीवन इतर सवमां च्यम जीवनमशी एकरूप करतमत, त्यमं चेभ्रर् आफण दु ः ख समर्मफयक करतमत परं तु त्यमच वे ळी, त्यमं नम यम समं समररक जीवनमतील बंधनेआफण आसक्तीपमसून र्ु क्ततेची जमणीव होते .

त्यमं नम समं समररक जीवनमतील अडथळे आफण अडचणी र्मफहत आहे त परं तु बुद्धमच्यम
करुणे च्यम अर्यमा द क्षर्तम दे खील त्यमं नम र्मफहत आहे त. ते जमण्यमस फकंवम ये ण्यमस र्ोकळेआहे त, ते त्यमं च्यम इच्छे नुसमर पुढे जमण्यमस फकंवम थमं बण्यमस र्ोकळे आहे त, परं तु ज्यमं च्यमवर
बुद्धमची करुणम आहे त्यमं च्यम बरोबर रमहणे ते फनवडतमत.

म्हणून, जर कोणी यम अफर्तमभ बुद्धमचे नमव ऐकत असेल तर त्यमलम पूणा श्रद्धे ने त्यमनमवमचम हमक र्मरण्यमस प्रोत्समफहत केले जमईल, तर तो बु द्धमच्यम करूणे र्ध्ये सहभमगी
होईल. म्हणून सवा लोकमं नी बुद्धमची फशकवण ऐकली पमफहजे आफण जीवन आफण र्ृत्यूच्यमयम जगमलम व्यमपून टमकणमऱ्‍यम ज्वमळमं र्धून त्यमं नम पुन्हम र्मगा दमखवत असले तरीही त्यमं चेपमलन केले पमफहजे.

106जर लोकमं नम खरोखर आफण र्नमपमसून संबोफध प्रमप्त करमयचे असेल तर त्यमं नी यमबुद्धमच्यम समर्थ्यमा वरअवलं बून रमहणे आवश्यक आहे . यम बुद्धमच्यम आधमरमफशवमय समर्मन्य
र्मणसमलम त्यमच्यम परर् बु द्ध-स्वभमवमची जमणीव होणे अशय आहे .

४.
अफर्तमभ बु द्ध कोणमपमसू न ही दू र नमही. त्यमची शुद्धभूर्ी पखश्चर्ेसमठी खूप दू रआहे असे वणान केले जमते परं तु ती त्यमच्यमबरोबर रमहण्यमची र्नमपमसून इच्छम
असले ल् यमं च्यम र्नमत दे खील आहे .

जेव्हम कमही लोक त्यमं च्यम र्नमत सोनेरी वैभवमने चर्कणमऱ्यम अफर्तमभ बु द्धमच्यम
आकृतीचे फचत्र कमढतमत, तेव्हम ते फचत्र चौऱ्यमशी हजमर आकृत्यम फकंवम वैफशष्ट्ट्यमं र्ध्ये
फवभमगले जमते, प्रत्येक आकृती फकंवम वैफशष्ट्ट्य चौऱ्‍यमसी हजमर प्रकमशफकरणे उत्सफजा तआफण प्रत्येक प्रकमशफकरण एक जग प्रकमफशत करते. बु द्धमचे नमर्स्मरण करणमऱ्‍यमकुणमलमही अंधमरमत सोडत नमही. अशम प्रकमरे हम बुद्ध लोकमं नम त्यमने दे ऊ केले ल् यमफवर्ुक्तीचम लमभ घेण्यमस र्दत करतो.

बुद्धमची प्रफतर्म पमहून व्यक्ती बुद्धमचे र्न जमणण्यमस सक्षर् होते . बु द्धमच्यम र्नमत
र्हमन करुणम आहे ज्यमर्ध्ये सवमां चम सर्मवेश आहे , अगदी त्यमं च्यम करुणे बिल अनफभज्ञ
असले ल् यम फकंवम त्यमं नम फवसरले ल् यम लोकमं चमही आफण जे लोक श्रद्धमपू वाक त्यमं चे स्मरण
करतमत त्यमं च्यमबिल तर फवचमरमयलमच नको.

ज्यमं चम फवश्वमस आहे त्यमं नम तो त्यमच्यमबरोबर एक होण्यमची संधी दे तो. बु द्ध हे फवश्व
व्यमपक सर्तेचे शरीर असल् यमने ,107

जो कोणी बुद्धमचम फवचमर करतो, बु द्ध त्यमचम फवचमर करतो आफण त्यमच्यम र्नमत र्ुक्तपणे
प्रवे श करतो.

यमचम अथा असम की, जेव्हम एखमदी व्यक्ती बु द्धमचम फवचमर करते , तेव्हम त्यमच्यम र्नमत
बुद्धमचे र्न सवा शु द्ध आफण आनंदी आफण पररपू णा शमं तते त असते . दु सऱ्यम शब्दमं त, त्यमचेर्न हे बुद्ध-र्न असते.

म्हणून प्रत्येक र्मणसमने श्रद्धे ची शु द्धतम आफण प्रमर्मफणकपणमने स्वतः चे र्न हेबुद्धमचे र्न असल् यमचे फचफत्रत केले पमफहजे .

५.
बुद्धमचे रूपमं तर आफण बोफधसत्वमचे अने क प्रकमर आहे त आफण प्रत्ये क व्यक्तीच्यम
क्षर्तेनुसमर ते स्वतः लम अनेक प्रकमरे प्रकट करू शकतमत.

तो सवा आकमश व्यमपण्यमसमठी त्यमचे शरीर प्रचं ड आकमरमत प्रकट करतो आफणअर्यमा द तमरकीय अवकमशमत पसरतो. तो स्वत:लम फनसगमा च्यम अनंतमतही प्रकट करतो,कधी रूपमत, कधी ऊजेत, कधी र्नमच्यम पैलूंर्ध्ये , तर कधी व्यखक्तर्त्त्वमत.

पण कोणत्यम नम कोणत्यम र्मगमा ने बुद्धमचे नमव श्रद्धे ने जपणमऱ्यमं नम तो नक्कीच प्रकट
होईल. अशमसमठी, अफर्तमभ नेहर्ी दोन बोफधसत्वमं सह फदसतमत; करुणे चे बोफधसत्व
अवलोफकतेश्वर आफण108प्रज्ञेचे बोफधसत्व-र्हमस्थमर्प्रमप्त. त्यमची अफभव्यक्ती सवमां नम पमहण्यमसमठी जग भरूनटमकते परं तु ज्यमं च्यम त्यमं च्यमवर फवश्वमस आहे तेच ते पमहू शकतमत.

ज्यमं नम त्यमची लौफकक रूपे पमहमयलम फर्ळतमत त्यमं नम कमयर्चे सर्मधमन आफणआनंद फर्ळतो. फशवमय, ज्यमं नम खरम बुद्ध पमहतम येतो त्यमं नम आनंद आफण शमं तीचे अतुलनीय
भमग्य जमणवते .

६.
अफर्तमभ बुद्धमं चे र्न त्यमच्यम सवा अर्यमा द समर्थ्यमां सह र्ैत्री आफण प्रज्ञम हे च करुणम
असल् यमर्ुळे, बु द्ध सवमां चे रक्षण करू शकतमत.

सवमा त दु ष् लोक - जे अफवश्वसनीय अपरमध करतमत, ज्यमं चे र्न लोभ, क्रोध आफणर्ोहमने भरले ले आहे ; जे खोटे बोलतमत, बडबड करतमत, फशवीगमळ करतमत आफणिसवणूक करतमत; जे लोक र्मरतमत, चोरी करतमत आफण लबमडीने वमगतमत; जे लोकअनेक वर्मां च्यम वमईट कृत्यमं नंतर त्यमं च्यम आयु ष्यमच्यम अंतमच्यम जवळ आहे त - त्यमं नमदीघा कमळ फशक्षम भोगमवी लमगेल.

एक चमं गलम फर्त्र त्यमं च्यमकडे येतो आफण त्यमं च्यम शे वटच्यम क्षणी त्यमं नम फवनंती करतो,'तुम्ही आतम र्ृत्यूलम समर्ोरे जमत आहमत; तुम्ही तुर्चे दु ष् जीवन नमहीसे करू शकत नमही,परं तु तुम्ही अनंत प्रकमशमच्यम बुद्धमच्यम नमर्स्मरणमने त्यमं च्यम करुणेचम आश्रय घेऊ शकतम.

जर यम दु ष् र्मणसमं नी अफर्तमभ बु द्धमच्यम पफवत्र नमर्मचम उच्चमर र्नमपमसून केलम,तर त्यमं ची सवा पमपे जी फनखश्चतपणे यम भ्रमतीर्मन जगमतील र्ोहजमलमत गुंतून ठे वतमत, ती109समरी नष् होतील.

जर केवळ पफवत्र नमर्मचम उच्चमर केल् यमने हे शय आहे , तर यम बुद्धमवर आपलेर्न एकमग्र करतम आले तर ते फकती शय होईल!

जे लोक अशम प्रकमरे पफवत्र नमवमचे पठण करण्यमस सक्षर् आहे त, जे व्हम तेजीवनमच्यम शे वटमकडे येतील, त्यमं नम अफर्तमभ बु द्ध आफण करुणम आफण प्रज्ञमधमर बोफधसत्व
भेटतील आफण त्यमं नम बु द्धमच्यम सु खमवती भूर्ीत नेले जमईल, फजथे पुन्द्रीकमच्यम )श्वेत
कर्ळमच्यम ) शुद्धमतेसह त्यमं चम जन्म होईल.
म्हणून, प्रत्येकमने "नर्ु-अफर्दम-बु त्सु" फकंवम "अनंत प्रकमश आफण अर्यमा दजीवनमच्यम बु द्धमलम र्ी संपूणा अंत:करणमने
रमहमयलम पमफहजे.

शरण जमतो."ही वंदनम फह नेहर्ी र्नमत

IIअशमताभ बुद्धाची सुखावती भूमी१.
अनंत प्रकमश आफण अर्यमा द जीवनमचम बु द्ध सदै व फजवंत आहे आफण त्यमच्यम
सत्यमचम प्रसमर करत आहे . त्यमच्यम शुद्ध भूर्ीत दु ः ख आफण अंधमर नमही आफण प्रत्येक तमससुखमवती जमतो; म्हणून, यमलम आनंदमची भूर्ी म्हणतमत.
यम भूर्ीच्यम र्ध्यभमगी एक शुद्ध पमण्यमचे तलमव आहे , तमजे आफण चर्कते , ज्यमच्यम
लमटम सोनेरी वमळू च्यम फकनमऱ्यमवर हळू वमरपणे आदळतमत. तेथे सवा च फवफवध रं गमचे रथमच्यम
चमकेव्ध्ध्ये कर्मल उर्लले आहे त. आफण तेथे नील कर्ळमवर फनळ्म रं गमचे फनळे फदवे ,110फपवळ्म कर्ळमवर फपवळे , लमल कर्ळमवर लमल फदवे , पमं ढऱ्यमसमठी पमं ढरे फदवेतेथे प्रकमश फवतरीत करतमत आफण पद्मगंधमचम सुगंध हवे त दरवळत असतो.
तलमवमच्यम फकनमऱ्यमवर वे गवे गळ्म फठकमणी सोन्यम-चमं दीने , आफण सूयाकमन्त रत्नमने
सजवले ले र्ं डप आहे त, ज्यमत सं गर्रवरी पमयऱ्यम पमण्यमच्यम कमठमपयांत जमतमत. इतरफठकमणी पमण्यमवर वेफदकम बनले ली आहे आफण रत्नजफडत पडदे लटकले ले आहे त आफणपडदे र्ौल् यवमन रत्नमं च्यम जमळ्मं नी वेढले ले आहे त आफण त्यमर्ध्ये सुगंफधत झमडे आफणिुलमं चे तमखे आहे त.

जर्ीन सौंदयमा ने चर्कत आहे आफण येथे आकमशमत फदव्यसंगीतमचे स्वर वमजतअसते . फदवसम आफण रमत्री तीन-तीन वेळम, र्ंदमरिुलमं च्यमपमकळ्मची आकमशमतून वर्माहोत असते लोक त्यम गोळम करतमत आफण िुलमं च्यम पमत्रमतून इतर सवा बु द्ध-भूर्ीत घे ऊनजमतमत आफण असंख्य बु द्धमं नम अपाण करतमत.

२.

यम अद् भु त भूर्ीत अनेक पक्षी आहे त. तेथे फहर्-पमं ढरे कौच आहे त. हं स, आफणअनेक रं गमचे र्ोर आफण नंदनवनमतील उष्णकफटबंधीय पक्षी आफण लहमन पक्ष्यमं चे थवे ,हळू वमरपणे गमतमत. बु द्धमच्यम शुद्ध भूर्ीत हे गोड गमणमरे पक्षी बुद्धमच्यम फशकवणीचम उच्चमर
करीत असतमत आफण त्यमं च्यम सद् गु णमं ची स्तुती करीत आहे त.
जो कोणी यम स्वरमं चे संगीत ऐकतो आफण आठवतो, तो बुद्धमचम

111

आवमज ऐकतो आफण सवात्र अनुयमयमं च्यम बं धुत्वमच्यम सहवमसमत फवश्वमस, आनंद आफणशमं तते ची नवीनतम जमगृत करतो.

र्ंद सुखद वमऱ्यमच्यम लहरी त्यम शु द्ध भूर्ीच्यम झमडमं र्धून वमहत जमतमत आफणरत्नजफडत सुगंफधत पडद्यमं नम हलवत संगीतमच्यम र्धुर तमलमं र्ध्ये फनघून जमतमत.

यम स्वगीय संगीतमचे र्ंद प्रफतध्वनीऐकणमरे लोक बुद्ध, धर्ा )फशक्षण) आफण संघम(बंधुत्व) बिल फवचमर करतमत. यम सवा उत्कृष्तम केवळ शु द्ध भूर्ीचे प्रफतफबंब आहे त.

३.

यम भूर्ीतील बु द्धमलम अफर्तमभ कम म्हटले जमते, जो अनंत प्रकमश आफण अर्यमा दजीवनमचम बु द्ध दशावतो? यमचे कमरण असे की त्यमच्यम सत्यमचे तेज बुद्ध-भूर्ीच्यम बमह्यतर्आफण आतल् यम र्यमा देपयांत फवनम-अडथळम पसरते; कमरण त्यमच्यमतील फजवंत करुणे चेचैतन्य अगफणत जीवन आफण कोणत्यमही कमलखंडमत कधीही कर्ी होत नमही. म्हणून त्यमं नमअफर्तमयू म्हटले जमते.

पुनः एक कमरण आहे की, त्यमच्यम शुद्ध भूर्ीत जन्मले ल् यम आफण पररपूणा
संबोफधज्ञमन प्रमप्त झमले ल् यमं ची सं ख्यम अगफणत आहे आफण ते पु न्हम कधीही भ्रर् आफणर्ृत्यूच्यम जगमत परतणमर नमहीत.

आफण एक कमरण आहे की, बु द्धमच्यम प्रकमशमने जीवनमच्यम नवीनतेर्ध्ये जमगृत
झमले ल् यमं ची संख्यमही अगफणत आहे .

112

म्हणून, सवा लोकमं नी त्यमं चे र्न त्यमच्यम नमवमवर केंफद्रत केले पमफहजे आफणआयुष्यमच्यम शे वटच्यम फदशेने येत असतमनम, एक फदवस फकंवम समत फदवसही, अफर्तमभ
बुद्धमच्यम नमवमचम संपूणा श्रद्धे ने जप केलम पमफहजे , आफण ते अफवचल र्नमने केले तर त्यमं चमजन्म होईल आफण यम शेवटच्यम क्षणी बुद्धमच्यम शुद्धतेच्यम भूर्ीत, अफर्तमभ बुद्धमच्यम
नेतृत्वमत अनेक बोफधसत्व आफण पफवत्र श्रमवकसंघ त्यमं च्यमपुढे प्रकट होईल.

जर कोणीही अफर्तमभ बुद्धमचे नमव ऐकले , त्यमं च्यम फशकवणींवर फवश्वमस जमगृत
केलम, तर तो अतुलनीय पररपूणा बोफध प्रमप्त करू शकेल.

113

114