De Nikon F, vijftig jaar fotoplezier.

2009

Dit jaar (2009) is het 50 jaar geleden dat de
Nikon F camera op de markt kwam. Dezecamera betekende eigenlijk de grote
doorbraak van het merk Nikon. Nikon begint
in 1917, maar het wordt pas leuk als in 1951de persfotografen dankzij David Douglas
Duncan (Korea oorlog: This Is War) tochliever een Nikkor dan een Leitz objectief
willen. In 1959 komt Nikon met de F camera.
En dan, wil iedereen een Nikon.
Nu wil ik met deze publicatie proberen uit tezoeken wat er nu zo bijzonder aan de F is.
Dat geeft enkele vragen:1. Welke reflex camera’s waren er al toen de F verscheen?
2. Waarom maakte Nikon de F?
3. Hoe begon de F?
4. Wat was er nu zo bijzonder aan de F?
5. Is de F nu nog actueel?
1. Welke reflex camera’s waren er al toen de F verscheen?
Op het moment dat de F verscheen was
dat niet de eerste spiegelreflex camera.
Die waren er al veel langer.
In 1933 bracht Ihagee Dresden inDuitsland de eerste reflex op de markt, deExacta A, die gaf 8 opnamen op een 127
rolfilm. De camera had alleen een
opzichtzoeker. De Nederlander
Steenbergen was toen eigenaar van
Ihagee Kamerawerk in Dresden.
In 1936 kwam Ihagee met de Kine Exacta
I, Kine staat voor Kino, het 35 mm
bioscoop film formaat van Oscar Barnack (Leitz).

Exacta A, 1933

In 1942 kwam Pignons uit Zwitserland met de Bolca I met een opzichtzoeker om te kaderen
en een meetzoeker voor de scherpstelling.
In 1948 kwam Pignons met de Apha Prisma Reflex III op de markt, een verdere ontwikkelingvan oudere Alpha’s, de III had een prisma zoeker om te kaderen en gebruikte een
meetzoeker voor de scherpstelling.
In 1949 kwam Zeiss (West-Duitsland) met de Contax S, volgens Wikipedia de eerste reflex
met een prisma zoeker.
In 1951 was de Asahiflex I, de eerste 35 mm reflex in Japan met een opzichtzoeker.
Op het moment dat de F op de markt kwam, in april 1959 waren de volgende camera’s op
de Nederlandse markt leverbaar:

1950 Ihagee Exa met 50 mm f2,9; Hfl 245
1952 Alpa-reflex 7 met 50 mm f 2,8; prisma- en
meetzoeker; Hfl 1262
1952 Alpa-reflex 4 met 50 mm f 3,5; opzichtzoeker; Hfl 793
1952 Alpa-reflex 5 met 50 mm f 2,8; prisma zoeker; Hfl1075
1956 Alpa-reflex 6 met 50 mm f 2,8; prisma zoeker met
instelwig; Hfl 1180
1956 Praktica FX 2 met 50 mm f3,5; Hfl 375
1957 Miranda B met 50 mm f1,9; Hfl 795
Asahiflex I, 1951
1958 Edixa-reflex A met 50 mm f 2,8; Hfl 454
1958 Zeiss Contaflex Alpha met 45 mm f2,8; Hfl 470
1958 Edixa-reflex B met 50 mm f 2,8; Hfl 600
1958 Topcon R met 58 mm f1,8; Hfl 975
1958 Edixa-reflex C met 50 mm f 2,8; Hfl 721
1959 Zeiss Contaflex Super met 45 mm f2,8; Hfl 754
1959 Zeiss Contaflex Rapid met 45 mm f2,8; Hfl 615
1959 Zeiss Contaflex (Contarex) Bullseye/Cyclops Hfl 1605
1959 Edixa-reflex D met 50 mm f 1,9; Hfl 938
1959 Asahi Pentax H2 met 55 mm f2,0; Hfl 598
1959 Agfa Colorflex met 50 mm f 2,8; Hfl 375
1959 Ihagee Exa II met 50 mm f2,8; Hfl 245
1959 Kodak Retina reflex S met 50 mm f2,8; Hfl 735
1959 Minolta SR2 met 55 mm f1,8; Hfl 890
1959 Miranda S met 50 mm f2,8; Hfl 395
1959 Canonflex met een 50 mm f2,0. Deze koste in 1959 $299.95 of Hfl 995
1959 Praktina II A met 50 mm f2,8; Hfl 820
1959 Zeiss Contaflex Prima met 45 mm f2,8; Hfl 565
1959 Voigtländer Besamatic met 50 mm f2,8; Hfl 769
Prijzen advertenties jaargang 1959 Focus, naamgeving uit Jim McKeowns Price Guide 8th.
En als we de Canonflex nu even onder de loup nemen, ook deze had een prismazoeker, een
opzichtzoeker en een 4x vergrotende zoeker. Bij de introductie waren er 2 objectieven met
een automatisch diafragma, een 50/1.8 en een 100/2. Uiteindelijk kwamen er 6
automatische objectieven, 2 objectieven met een pre-set, en 5 niet automatische(meetzoeker) objectieven. Allen met de Canon R bajonet. De objectieven gingen van 50 tot
1000 mm en er werden er ongeveer 17.000 Canonflex’s gemaakt. Lees verder hoeveel F’s
er gemaakt zijn. Bij de Canon was er geen enkele groothoek leverbaar.
Hierboven staan geen Nederlandse prijzen van de F uit 1959. Volgens mij begon in 1961 defirma Cinon uit Amsterdam met de import en verkoop van de F camera. In het blad Focus uit
1998, nummer 1, pagina 45, wordt echter Orion als importeur genoemd. Dat zoeken we nog
een keer uit. Cinon verkocht de F met prisma in 1961 voor Hfl 885. Wilde je er ook nog een
50mm f/2,0 op dan was je Hfl 1.275 kwijt. Met een 58mm f/1,4 werd het al Hfl 1.450.
2. Waarom maakte Nikon de F?
Toen Nikon na de 2de Wereldoorlog begon met het ontwikkelen van camera’s had men tweeideeën:1 een kleinbeeld meetzoeker
2 een 2-oog 6x6cm reflex.

Nikon had al ervaring in het maken van camera’s. In 1929 hielp men Konishi met een
camera en in 1933 maakte men een eigen camera met 18cm objectief. Daarna hielp Nikon
Canon op weg met hun camera’s en samen met Konica maakte men in de 2de Wereldoorlog
een 35mm High Speed Aerial camera. In 2007 vierde Nikon de 90ste verjaardag van het feit
dat men objectieven maakt.
De verdere ontwikkeling van de 6x6 Nikoflex werd begin 1947 gestopt. Het leek alsof Nikon
vooruit kon kijken, want in 1946 - 47 was er eigenlijk alleen 6x6. Dat was het enige
cameramodel dat goedverkocht. In Duitsland werd zelfs
in 1958 (een jaar voor de F) nog
49% van alle opnamen met een
6x6 camera gemaakt. In de USA
was dat in 1958 nog 36%. In
1959 was het marktaandeel van
6x6 in Duitsland nog maar 33%
en in de USA nog 24%. De F
kwam op het beste moment dat
denkbaar was.
In 1955 begon Nikon met het
ontwikkelen van de S3 (1958)
meetzoeker als opvolger van deS2, een nieuwe SP (1957)
meetzoeker en de F. De F werd
Nikon’ s eerste 35mm spiegel
reflex camera. De heer
Masahiko Fuketa was destijds
hoofddesigner van de camera
afdeling en zijn motto was: wegaan voor kwaliteit. Heel langheeft er een bord met die tekst
bij de ingang van Nikon in Tokyo
gehangen opdat iedereen dat
goed zou weten. Uiteindelijk lasniemand het meer en hebben depenningmeester en
Nikon F cut-away, te zien in het JCII museum in Tokyo.
aandeelhouders het laten
weghalen. In 1955 was kwaliteit nog wel het uitgangspunt en de heer Koakimoto hielp
hiermee. Zijn afdeling deed de kwaliteitscontrole. Aan Takateru Koakimoto was het ook tedanken dat David Douglas Duncan in 1951 een prima Nikkor op z’n Leica kon zetten. De
slechte exemplaren werden toen nog persoonlijk door Koakimoto vernietigd. Later werd
Koakimoto president van Nikon fotografie.
Begin jaren 50 begon Nikon samen met Canon, Minolta, Olympus en Pentax met de JCIA.
Een onderdeel daarvan kennen we als de JCII. Het Japanse streven in die tijd was: kwaliteit,
en middels de JCII werd dat in de fotografiesector sterk verbeterd. De keuze voor kwaliteit
was een keuze van de Japanse overheid. Japan heeft zo goed als geen grondstoffen en het
meeste voedsel moet geïmporteerd worden. Als je over Japan vliegt zie je eigenlijk alleen
bergen en rotsen. In de dalen tussen de bergen wonen de mensen, en is er wat landbouw.
Om alle import te kunnen betalen, is dus veel export noodzakelijk. Vandaar kwaliteit, anders
verkoop je niet.
In de ontwikkelingsfase van de F werd dus al gekozen voor kwaliteit. De F heeft veel weg
van de meetzoeker camera SP, die ook veel zaken aan boord had, die ontbraken bij deconcurrentie. Ook bij de SP ging het om kwaliteit. In het NCN forum kun je wel eens lezen
dat zo´n SP tegenwoordig meer kost dan een leuke auto. De mede/oprichters van de JCIA
maakten allemaal al spiegelreflex camera´s. Nikon wilde gewoon, net als bij de SP een stap
verder gaan.
In 1957 waren de eerste
prototypes van de F klaar.
Gebaseerd op de SP, alleen
het spiegelhuis, en het prisma
waren nieuw. Ik ken
prototypes met demeetzoeker bajonet en met
de Pentax P 39mm draad.
Helaas mocht ik in de kluis
geen foto’s maken.
Eigenlijk weet ik geen goed
antwoord op de vraag
waarom het nu juist Nikon
was die de F op de marktbracht. Kon men bij Nikon
vermoeden dat de komst van
de F voor de fabriek grote
Nikon F met 250 opnamen achterwand.
gevolgen zou hebben? Bij
Nikon maakte de fotografie
afdeling in Ohi meetzoeker camera’s en de bijbehorende objectieven. Dat was degebruikelijke productie. De F bleek na de introductie een groot succes en de F werd een
complete kannibaal voor de gehele meetzoeker productie. Dat hadden ze natuurlijk niet
voorzien. Met de komst van de F werd een productie-stop van de SP en ander meetzoeker
camera's ingevoerd. De hele fabriek in Ohi werd compleet verbouwd om aan de vraag naar
F’s, F objectieven en accessoires te voldoen. Alleen in 1964 werd er nog een keer een partij
SP's gemaakt en in 1965 nog een partij S3. Eigenlijk is de F er door de heer Masahiko
Fuketa doorheen gedrukt. En als Fuketa ergens anders had gewerkt, was hem dat vast niet
gelukt. Het was dus gewoon toeval en zoals zo vaak, hangt het van slechts één persoon af.
Als men bij Nikon geweten had dat de gehele bestaande productie zou stoppen, was men er
nooit aan begonnen. Nu maar hopen dat Nikon de lijfspreuk van Fuketa: “we gaan voor
kwaliteit” , blijft aanhouden. En Nikon zal ook de keuze voor kwantiteit moeten blijven
maken. Anders gaan ze dezelfde route op als Zeiss en Leitz.

3. Hoe begon de F?
De F werd voor het eerst aan de pers geïntroduceerd in maart 1959. De camera werd
gedemonstreerd op een
beurs in de USA: dePhoto Marketing
Association show, in
Philadelphia,
Pennsylvania, in mei
1959. Het grote publiek
kon er op een
camerashow in Tokyomee kennismaken. In
juni begon de verkoop in
het Mitsukoshi
warenhuis in Tokyo.
Tevens begon toen ook
de export naar de USA.
De eerste presentatie inEuropa was tijdens de
7de Photokina in 1960.
Toen de F in juni 1959
op de markt kwam
De entree bij Mitsukoshi in 2005
kostte deze in de USA
samen met een 50 mm
f2,0 objectief $359.50. Op de beurs in Philadelphia, maart 1959 werden er ook nog 2 andere
Japanse reflexen voor het eerst getoond. Minolta SR-2 met 55 f1,8, $249.50, en deCanonflex met 50mm f2,0, $299.95.
Het grote publiek was helemaal weg van de F, zaken als een automatisch objectief, snel film
terugspoelen en een zelf opklappende spiegel, waren allemaal wel aanwezig, maar er was
nog geen camera waar al die gemakkelijke eigenschappen te samen in zaten. Er waren al
camera’s met verwisselbare zoekers, maar dat was veelal beperkt tot een prisma en een
opzicht-zoeker.
4. Wat was er nu zo bijzonder aan de F?

Van links naar rechts: Taketeru Koakimoto, Shigetada Fukuoka, Masahiko Fuketa en
Robert Rotoloni. Opname door de auteur gemaakt in februari 1996 in Tokyo Japan.

Alle objectieven waren automatisch. Dus scherpstellen met volle opening en een manuele
diafragmaknop op de camera om de scherpte-diepte te kunnen zien. Je had al geluk als er
bij de concurrentie sprake was van een objectief met pre-set. Met pre-set kun je met dehand het diafragma snel open en dicht doen naar de gewenste diafragma instelling. De F
heeft een automatische spiegel, het apart opklappen van de spiegel was niet meer nodig. En
de F heeft een knopje om een opgeklapte spiegel vast te zetten. Volgens mij had deconcurrentie zoiets niet. Daardoor konden er 2,1 cm objectieven gebruikt worden en had jebij langere tijden geen last van trillingen door de spiegel beweging. Naar keuze een opzicht-,of een prismazoeker, later aangevuld met een zoeker met lichtmeting, de Photomic. Ookkwam er een sportzoeker en een 6x vergrotende zoeker. De sluiter van de F is gemaakt van
titanium in plaats van het gebruikelijke rubber doek. Alhoewel de allereerste uitgeleverde F’s
nog wel een sluiter van doek hadden. De zelfontspannervan de F heeft een variabele voorlooptijd.
Flitssynchronisatie 1/60 sec. De camera heeft een JIS B
type flitsschoen, de Japanse ISO norm uit die tijd. Die
flitsschoen was niet echt handig en vanaf de F-3 heeft men
de Duitse ISO schoen geplaatst. De zoeker van de F heeft
een 100% beelddekking, dat is nu nog niet standaard. In
die tijd was dat ook unicum. De mechanische kwaliteit van
een F, maakt dat deze vrijwel onverslijtbaar is. De
uitdrukking dat je er een spijker mee in de muur kunt slaan,hoort bij de F. Alleen de Leica M en de Zeiss Contarex
waren destijds minstens net zo stevig, maar dat waren
meetzoeker camera’s en die misten alle gemakken van deF.
Vanaf de introductie waren de volgende 4 objectieven
leverbaar:
Nikkor-S Auto 3.5cm f/2.8, Nikkor-S Auto 5cm f/2, Nikkor-P
Auto 10.5cm f/2.5, Nikkor-Q Auto 13.5cm f/3.5 Met een N-F
adapter werkten de 8cm f/2.5 en de 180mm f/2.5. later
werden daar nog meerdere objectieven aan toegevoegd
zoals in 1961 Reflex Nikkor 500 f/5 (spiegel), 250mm f/4,
350mm f/4,5. Met een BF adapter (BR-1) de 135mm f/4
objectief-kop.
De balg PB-2. Motor F-36 met aparte batterijhouder, ook
een unicum . Je kon er 4 foto’s per seconde mee maken.
Uiteindelijk verschenen er 7 verschillende matglazen. Met
een aparte selenium lichtmeter kon je sluitertijden en
diafragma koppelen. Een lampjes flitser de BC-7.
Nadien werden daar nog aan toegevoegd:
1959: Nikkor Telephoto-Zoom 8.5 - 25cm f/4 - 4.5, ‘swerelds eerste tele zoom objectief voor 35mm reflex
camera’s. De Nikkor-O 2.1cm f/4.
1960: Nikkor-S AUTO 5.8cm f/1.4, Nikkor-H 2.8cm f/3.5,
Nikkor-T 10.5cm f/4, 250 opnamen achterwand.
1961: Micro-Nikkor Auto 5.5cm f/3.5, Nikkor-Q Auto 20cm
f/4, Reflex Nikkor 500mm f/5. Photomic F zoeker met
ingebouwde lichtmeter. (leverbaar 1962)
1962: Nikkor-S Auto 5cm f/1.4, Fisheye-Nikkor 8mm f/8,
PC-Nikkor 35mm f/3.5 met tilt en shift, Medical-Nikkor micro
Auto 200mm f/5.6 met ingebouwde ring flitser.
1963: Zoom-Nikkor Auto 43 - 86mm f/3.5.
1965: Photomic T zoeker met lichtmeting door de lens.

1967: Photomic TN zoeker.
1968: Photomic FTN zoeker.
1969: SB-1 flitser, SR-1 en SM-1 ringflitsers, stroboscoop flitser.
Omdat er een verwisselbare achterwand was hebben anderen daar Speed Magnyachterwanden voor gemaakt waardoor je Polaroid 100 (nu 600) en 4x5 film mee kon
gebruiken.
Dit lijstje is verre van compleet. Uli Koch heeft in zijn boek over de F 616 pagina’s nodig om
het meeste te beschrijven.
In 1974 eindigde de productie van de F. Er zijn dan ongeveer 862.000 F’s gemaakt.
De opvolger de F-2 was leverbaar vanaf 1971.

5. Is de F nu nog actueel?
Ja.
De bajonet aansluiting tussen camera en objectief, die Fuketa bedacht heeft is vrijwel
ongewijzigd en dat maakt dat alle actuele objectieven op een F passen. Omdat een G
objectief Geen manuele diafragma ring meer heeft, kun je dat diafragma dan ook niet meer
bedienen. En een AF objectief zal op een F niet als AF werken.
Omgekeerd gaat het iets moeilijker. Niet AI objectieven gemaakt tussen 1959 en 1976 zullen
de nokken op de bajonetmond beschadigen. Alleen de Fd heeft hier geen last van, dan kun
je de oude niet AI objectieven gebruiken.

Het 50 mm AFD staat in februari 2009 nog steeds in de prijslijst van Nikon France.

Het AF-D f/1,4 50 mm met een
serienummer hoger dan
6000001 (made in China) is
volgens mij het laatste objectief
dat nog geheel compatible is met
de F camera. Heb je een F met
prisma zoeker, veel plezierermee. Heb je een F met
Photomic, even langs de Nikon
Service in Beverwijk om een
vorkje te laten monteren. Toch
wel bijzonder dat Nikon, zelfs na
50 jaar nog objectieven voor de
F maakt.

Links:
Nikon F met Photomic FTN uit de periode 1968 - 1974
Debut of the Nikon F:
http://imaging.nikon.com/products/imaging/technology/d-archives/history-f/index.htm
http://imaging.nikon.com/history/chronicle/history-f/index.htm
Enige variaties van de F:
http://www.mir.com.my/rb/photography/hardwares/classics/michaeliu/cameras/nikonf/fbody/fspecial.htm

Relatie met de Canonflex:
http://www.cameraquest.com/canonflx.htm
Andere links:
http://www.destoutz.ch/nikon-f.html
http://www.cameraquest.com/fhistory.htm
Literatuur
Eigenlijk is er maar één boek over de F: Het Nikon F boek in 3 delen van Uli Koch 2003
http://www.nikon-f.de/