การพัฒนาเขือนบนแม่ นํา สายหลัก: การดําเนินการก่ อสร้ างเขือนไซยะบุรีล่วงหน้ าโดยปราศจากข้ อตกลงการประเมินผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมเชิงกลยุทธ์(SEA) ตามคําสัง ของคณะกรรมาธิการแม่นํ $าโขง (MRC) พบว่า
หากดําเนินโครงการเขือนทัง$ 11 แห่งในลุม่ นํ $าโขงตอนล่างตาม
แผนทีวางไว้ จะมีผลกระทบรุ นแรงเกิดขึ $นตามมาดังต่อไปนี1$1） 55 เปอร์ เซ็นต์ของพื $นทีลมุ่ นํ $าจะกลายเป็ นอ่างเก็บนํ $าหรื อการไหลของนํ $าเกิดการเปลียนแปลงกะทันหันอัน
เนืองมาจากการปล่อยนํ $าในเขือนแม่ นํา โขง มองจากแก่ งคุดคู้ในอําเภอเชี ยงคาน2） จํานวนสายพันธุ์ปลาในแม่นํ $าอาจลดลงถึง 26จังหวัดเลย ในภาคอีสานของไทย ชาวบ้ านในพืน ที$เปอร์ เซ็นต์ ถึง 42 เปอร์ เซ็นต์ ประเมินค่าความเสียหาย กําลังเป็ นกังวลต่ อผลกระทบของเขื$อนไซยะบุรีที$จะมีต่อพืน ที$บริเวณนัน (พฤษภาคม 2553)
อยูท่ ี 50 ล้ านดอลลาห์สหรัฐต่อปี โดยทีการประมงใน
อ่างเก็บนํ $าสามารถชดเชยส่วนทีหายไปได้ เพียง 1 ใน 103） สัตว์นํ $าทังที
$ อาศัยอยูใ่ นบริ เวณนัน$ และทีใกล้ จะสูญพันธุ์ประมาณ 100 ชนิด เช่นปลาโลมาอิรวดีและปลาบึกยักษ์ แม่โขงอาจสูญพันธุ์4） นํ $าท่วมพื $นทีทางการเกษตร ทําให้ เกิดความเสียหายกับเกษตรกรรม คิดเป็ นมูลค่าถึง 5 ล้ านดอลลาห์สหรัฐต่อปี นอกจากนี $ปริ มาณตะกอนในแม่นํ $ายังอาจลดลงมากกว่า 50 เปอร์ เซ็นต์ ทําให้ขาดแร่ธาตุและสารอาหารในดิน ส่งผลให้ เกษตรกรจําเป็ นต้ องใช้ ป๋ ยเพิุ มมากขึ $น ทําให้ มีคา่ ใช้ จา่ ยโดยรวมเพิมขึ $น 24 ล้ านดอลลาห์สหรัฐต่อปี ความเสียหายทีจะเกิดขึ $นกับการเพาะปลูกหรื อเกษตรกรรมริ มฝั งแม่นํ $ามากกว่า 21 ล้ านดอลลาห์สหรัฐ ซึง ประโยชน์ด้านการชลประทานทีจะได้ รับจากเขือนจะอยูท่ ีราวๆ 15 ล้ านดอลลาห์สหรัฐต่อปี เท่านัน$5） ผลกระทบยังจะเกิดขึ $นต่อพื $นทีราบลุม่ ทีอดุ มสมบูรณ์และตามชายฝั งแม่นํ $าเช่น โตนเลสาบ ในกัมพูชา และพื $นทีสามเหลียมปากแม่นํ $าของเวียดนาม ผลิตผลทางการเกษตรและการทําประมงนํ $า
จืดและตามชายฝั งจะได้ รับความเสียหาย พื $นทีสามเหลียมปากแม่นํ $า ชายฝั งทะเลและแม่นํ $าจะถูก
กัดเซาะเร็ วขึ $น และ6） วิถีชีวิตและแหล่งอาหารของประชากรจํานวนประมาณ 30 ล้ านคนทีทําการประมงเพือเลี $ยงชีพจะ
ถูกคุกคามความท้ าทายอย่างหนึง ทีเขือนบนแม่นํ $าสายหลักเหล่านี $แสดงให้ เห็นคือ ความจําเป็ นทีจะต้ องมีการ
จัดการและการใช้ ประโยชน์ทรัพยากรธรรมชาติในภูมิภาคแม่นํ $าโขงนี $ร่วมกัน ซึง ประเด็นนี $แสดงให้ เห็นจาก

บทที 2-91

การสร้ างเขือนในลุม่ แม่นํ $าเซซาน ในเวียดนาม กําลังส่งผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมแบบข้ ามพรมแดนต่อ
ชุมชนต่างๆ ทีอาศัยอยูบ่ ริ เวณท้ ายเขือนตามแนวชายแดนกัมพูชา แต่ก็ยงั ไม่มีการแก้ ไขปั ญหาทีมี
ประสิทธิภาพจากหน่วยงานใดทีเกียวข้ อง ไม่วา่ จะเป็ นรัฐบาลของประเทศในแถบนี $ หรื อจากคณะกรรมาธิการแม่นํ $าโขง2 ในเรื องของการพัฒนาแม่นํ $าสายหลัก ลาว ไทย กัมพูชา และเวียดนาม ต่างร่วมลงนามในสนธิสญั ญาแม่นํ $าโขงเมือปี 2538 (1995) ข้ อตกลงฉบับนี $ได้ กําหนดขันตอนการเจรจาต่$อรองระหว่างผู้ลงนาม ซึง เป็ นการกําหนดบทบาทและให้ ความสําคัญต่อคณะกรรมาธิการแม่นํ $าโขง แต่ขณะนี $ประสิทธิภาพของคณะกรรมาธิการฯ กําลังถูกทดสอบ3กรณีเขือนไซยะบุรี: รั ฐบาลลาวกําลังทําให้ คณะกรรมาธิการแม่ นํา โขงเสียหน้ าโครงการทีกําลังดําเนินการอย่างรวดเร็ วทีสดุ ในภูมิภาคแม่นํ $าโขงทังตอนกลางและตอนล่
$างคือ โครงการ
เขือนไซยะบุรีทางเหนือของลาว เมือเดือนกันยายน 2553(2010) รัฐบาลลาวได้ แจ้ งต่อคณะกรรมาธิการแม่นํ $าโขงเกียวกับแผนการสร้ างเขือน ซึง ทําให้ เกิดขันตอนการเจรจา$เขื$อนไซยะบุรีขณะดําเนินการก่ อสร้ าง (กรกฎาคมต่อรองขึ $นเป็ นครัง$ แรกตามทีกําหนดไว้ ในข้ อตกลงแม่นํ $าโขง2012 ภาพโดยอินเตอร์ เนชั$นแนล ริเวอร์ ส)ภาคประชาคม – ซึง รวมถึงองค์กรพัฒนาเอกชนทังท้$ องถินและนานาชาติ และองค์กรภาคประชาสังคมต่างๆ ทีเคยแสดงความกังวลและท้ วงติง – รวมทัง$ “หุ้นส่วน”ในการพัฒนา เช่น รัฐบาลญี ปนุ่ ชาติตะวันตก และสถาบันการเงินต่างชาติ ทุกฝ่ ายต่างเข้ าร่วมในขันตอน$การเจรจา นอกจากนี $ นอกเหนือไปจากการประเมินด้ านสิงแวดล้ อมเชิงกลยุทธ์ (SEA) แล้ ว ยังมีการศึกษาเพิมเติมในแง่ของผลกระทบทีจะมีตอ่ การประมง และการประเมินความคุ้มทุนในการลงทุนอีกด้ วย ในขณะ
ทีการเจรจาดําเนินไปรัฐบาลเวียดนามและกัมพูชาต่างก็แสดงความกังวล และสือของไทยยังเปิ ดเผยว่า
รัฐบาลลาวได้ เริ มการก่อสร้ างในโครงการนี $ไปแล้ วก่อนหน้ าทีการเจรจาจะเรี ยบร้ อย ซึงเรื องนี $ยิงทําให้
คณะกรรมาธิการแม่นํ $าโขงถูกวิพากษ์ วิจารณ์มาก โดยเฉพาะจากภาคประชาคมในเรื องความไม่โปร่งใสใน
การทํางาน และไม่สามารถให้ ข้อมูลทีเพียงพอแก่สาธารณชน คณะกรรมาธิการแม่นํ $าโขงจึงได้ จดั การประชุมของคณะมนตรี ขึ $น (การประชุมระดับรัฐมนตรี ) ในเดือนธันวาคม 2554 (2011) และทีประชุมได้ ลงมติให้ ทําการศึกษาเพิมเติมในเรื องทีเกียวกับการพัฒนาเขือนบนแม่นํ $าสายหลัก ซึง ได้ รับเงินสนับสนุนจากรัฐบาลญีปนและรัุ่ฐบาลชาติอืนๆ ทังนี$ $ ก่อนหน้ าการประชุมคณะมนตรี รัฐบาลลาวได้ ให้ คํามัน สัญญาว่าจะหยุดการก่อสร้ างไว้ ก่อนจนกว่าชาติสมาชิกทังหลายจะได้$ข้อตกลงร่วมกันขณะนัน$ ความสนใจมุง่ ไปทีรัฐบาลลาวว่าจะรักษาสัญญาทีให้ ไว้ หรื อไม่วา่ จะหยุดการก่อสร้ างไว้ก่อนตามข้ อตกลงในการประชุมของคณะมนตรี MRC และว่าจะมีการศึกษาเพิมเติม โดยให้ มีการเปิ ดเผยข้ อมูลอย่างเพียงพอ และผู้มีสว่ นได้ สว่ นเสียทุกฝ่ ายมีสว่ นร่วมหรื อไม่ แต่ทว่ารัฐบาลลาวก็ยงั คงดําเนินการ
บทที 2-92

ก่อสร้ างต่อไป โดยอ้ างผลการศึกษาของรัฐบาลลาวเองทีวา่ ผลกระทบจากเขือนไซยะบุรีนนมี
ั $ เพียงเล็กน้ อยและยังอ้ างอยูฝ่ ่ ายเดียวว่า กระบวนการการเจรจาของคณะกรรมาธิการแม่นํ $าโขงได้ เสร็ จสิ $นสมบูณ์แล้ วและเมือเร็ วๆ นี $ รัฐบาลลาวไม่เพียงแต่ป่าวประกาศถึงประโยชน์ทีจะได้ จากการสร้ างเขือนไซยะบุรีผ่านสือ
ของรัฐบาลคือหนังสือพิมพ์ เดอะเวียนเทียนไทมส์ รัฐบาลก็ยงั ริ เริ มโครงการใหม่อืนๆ อีกเช่น โครงการเขือน
ปากแบง ทางภาคเหนือ และโครงการเขือนดอนสะโฮงบริ เวณใกล้ กบั ชายแดนกัมพูชาด้ วย ในขณะทีลาว
กําลังผลักดันโครงการเขือนไซยะบุรีอย่างเต็มที คณะกรรมาธิการแม่นํ $าโขงและหุ้นส่วนในการพัฒนาก็ยงั คงไม่สามารถจัดการใดๆ กับกรณีนี $ได้ อย่างมีประสิทธิภาพ โดยเฉพาะทําให้ คณะกรรมาธิการแม่นํ $าโขงพบว่าข้ อตกลงแม่นํ $าโขงซึง เป็ นรากฐานทีสร้ างคณะกรรมาธิการขึ $นมานันกํ
$ าลังล่มสลาย
จําเป็ นต้ องมีการปรึกษาหารื อโดยอ้ างอิงจากหลักฐาน
ตามทีได้ เกริ นไปแล้ วในตอนต้ นของบทความฉบับนี $ ความท้ าทายหลักๆ สองประการของโครงการสร้ างเขือนบนแม่นํ $าโขงสายหลักคือ 1) ผลกระทบทังด้$ านสิงแวดล้ อมและสังคมทีคกุ คามวิถีชีวิตและความ
มัน คงทางอาหารของผู้คนนับล้ านทีอาศัยอยูต่ ามลุม่ นํ $าโขง และ 2) ความจําเป็ นทีจะต้ องมีกรอบการทํางาน
ทีชดั เจนและนําไปใช้ ได้ ผลจริ งในการจัดการและการใช้ ทรัพยากรร่วมกัน และการทีรัฐบาลลาวละเลย
ขันตอนหรื$อระเบียบทีกําหนดไว้ ในข้ อตกลงแม่นํ $าโขง และดําเนินการก่อสร้ างเขือนไซยะบุรีตอ่ ไปนันถื$ อเป็ นสิงทีเลวร้ ายทีสดุ ทีจะเกิดขึ $นในบริ บทของความท้ าทายสองข้ อดังกล่าวข้ างต้ น ทังนี$ $ผู้ทีนําเสนอความคิดการสร้ างเขือนไซยะบุรีควรต้ องทบทวนผลการศึกษาการสร้ างเขือน ทีชี $ให้ เห็นผลเสียของการเขือนไว้ อย่างชัดเจน ต้ องตระหนักถึงปั ญหาทีกําลังเกิดขึ $นทังในวงกว้
$างและระยะยาว ต้ องหยุดการสร้ างเขือนทันทีและกลับมาปรึกษาร่วมกันอย่างจริ งจังกับภาคประชาสังคม คูส่ ญั ญาในการพัฒนาของคณะกรรมาธิการแม่นํ $า
โขงควรต้ องสนับสนุนด้ านการเงินและเทคนิคในการศึกษาเพิม เติม เพือหาข้ อมูลมาเติมเต็มส่วนทีขาดหายไปในรายงานศึกษา (โดยเฉพาะอย่างยิงในส่วนทีเกียวกับผลกระทบของเขือนไซยะบุรีทีกินบริ เวณกว้ างในหลายๆ ประเทศ) และต้ องพยายามสร้ างบรรยากาศในการหารื อในหมูส่ มาชิกให้ เกิดขึ $นด้ วยเอกสารอ้ างอิงInternational Rivers (IR). 2011. Key Findings of the MRC’s Strategic Environmental Assessment on Mekong Mainstream
Dams. Berkeley, California: IR. http://www.internationalrivers.org/resources/foretelling-the-mekong-river-s-fate-2634
Mekong River Commission (MRC). Agreement on the Cooperation for the Sustainable Development of the Mekong RiverBasin 5 April 1995. http://www.mrcmekong.org/assets/Publications/agreements/agreement-Apr95.pdf

โตะชิยูกิ โดะอิจากอินเตอร์แนชันแนล
ริเวอร์ส (2010)ัดูบทที 2-4 ปญหาสิง แวดล้อมข้ามพรมแดน: การพัฒนาเขือ นบนแม่น*ําเซซาน เซโปก และเซโขง (3S)3ดูบทที 2-1 แม่น*ําโขงสายหลัก: มองย้อนกลับไปทีก ารพัฒนาเขือ นไฟฟ้าพลังนํ*า12บทที 2-93