การทําไร่ หมุนเวียนและชีวติ เกษตรกรพืน้ ที่สูงทางตอนเหนือของลาว
การทําไร่ หมุนเวียนในลาว สาเหตุของการตัดไม้ ทาํ ลายป่ า จริงหรื อไม่การทําไร่หมุนเวียนหมายถึงระบบการเกษตรแบบหนึง่ และยังเป็ นที่ร้ ูจกั ในชื่อ “swidden” หรื อ“ระบบ ตัดและเผา” เป็ นระบบการเพาะปลูกในช่วงเวลาหนึง่ ซึง่ เกษตรกรจะถากถางพื ้นที่โดยการตัดต้ นไม้วัชพืช แล้ วก็เผา โดยปกติหลังจากการเก็บเกี่ยว พื ้นที่ไร่เก่าถูกปล่อยทิ ้งไว้ เพื่อให้ พื ้นที่เริ่มฟื น้ ความอุดม
สมบูรณ์ พืชพันธุ์ฟืน้ คืนมาอีกครัง้ จึงหมุนเวียนกลับมาใช้ ประโยชน์ในพื ้นที่เดิมอีกครัง้ หนึง่
เนื่องจากมีการโค่นถางพื ้นที่ ตัดต้ นไม้ และเผา การทําไร่หมุนเวียนจึงมักถูกมองว่าเป็ นตัวการ
ทําลายป่ าไม้ อย่างไรก็ตามการทําไร่หมุนเวียน อาจถือได้ วา่ เป็ นรูปแบบเกษตรกรรมแบบยัง่ ยืน ถ้ าหลังจาก
การเก็บเกี่ยวแล้ วมีการปล่อยไร่เก่าทิ ้งไว้ ในเวลาที่เหมาะสม เพื่อให้ พื ้นดินเริ่มฟื น้ ความอุดมสมบูรณ์ พืชพันธุ์ฟืน้ คืนมาอีกครัง้ หนึง่
อย่างไรก็ตาม ในช่วงหลายปี ที่ผา่ นมา การดําเนินนโยบายที่ดนิ และป่ าไม้ ไม่มีความเหมาะสมกับ
การใช้ ประโยชน์ที่ดนิ แบบดังเดิ้ ม การที่จํานวนประชากรเพิ่มมากขึ ้น การให้ สมั ปทานที่ดนิ เพื่อปลูกพืช้ งปริมาณและคุณภาพ จึงมีผลให้ ผืนดินมักถูกทิ ้งร้ างเศรษฐกิจ 1 ได้ นําไปสูก่ ารขาดแคลนที่ดนิ ทํากินทังในเชิ
ไม่นานพอที่จะฟื น้ ฟูสภาพความสมบูรณ์ขึ ้นมา การทําการเกษตรวิธีนี ้นําไปสูค่ วามเสื่อมโทรมและการ
พังทลายของที่ดนิ และกลายเเป็ นเรื่ องธรรมดามากขึ ้น0การทําไร่ หมุนเวียน รากฐานของวิถีชีวติ ของผู้คน
ในลาว ร้ อยละ 80 ของประชากรอาศัยอยูใ่ นหมูบ่ ้ านตามชนบท ตามสถิตขิ องปี 2543 (2000)
ประชากรในชนบท 25 เปอร์ เซ็นต์ เท่ากับ 150,000 ครัวเรื อน เกี่ยวข้ องกับการทําไร่หมุนเวียน และถ้ ารวมถึง
การปล่อยไร่เก่าไว้ เพื่อให้ พื ้นดินเริ่ มฟื น้ ความอุดมสมบูรณ์นนั ้ ก็นบั ว่ากว่า 80 เปอร์ เซ็นต์ของพื ้นที่
เกษตรกรรมใช้ ทําไร่หมุนเวียน (Roder 2001) ตามนโยบาย
การทําไร่หมุนเวียนของลาวในปั จจุบนั แสดงให้ เห็นว่า
จํานวนครัวเรื อนที่เกี่ยวข้ องกับการทําไร่หมุนเวียนมีจํานวน
ลดลง กระนันการทํ้
าไร่หมุนเวียนยังคงเป็ นส่วนสําคัญในการผลิตอาหารของชาวลาวจํานวนมากโดยเฉพาะกลุม่ ชาติพันธุ์ตา่ งๆ ที่อาศัยอยูต่ ามพื ้นที่ภเู ขานอกจากการปลูกข้ าวในพื ้นที่สงู แล้ ว การทําไร่
หมุนเวียนยังปลูกข้ าวโพดเป็ นทิวแถว พืชกินหัวและถัว่
เก็บข้ าวโพดจากไร่ หมุนเวียน
หลังการเก็บเกี่ยว เมื่อผืนดินคืนสภาพมาเป็ นป่ าขันที้ ่สอง ก็จะมีพืชจําพวกหน่อไม้ เห็ดให้ เก็บเป็ นอาหาร และขายเป็ นรายได้ เพื่อการดํารงชีพ

บทที่ 2-91

ในตอนเหนือของลาว ปกติการเกษตรกรบนพื ้นที่สงู จะเริ่มปี ใหม่ด้วยการเลือกพื ้นที่เพาะปลูกราว
เดือนมกราคม โดยเป็ นปกติผ้ ชู ายจะทําหน้ าที่นี ้ โดยจะเลือกพื ้นที่ที่คดิ ว่าจะให้ ผลผผลิตที่ดี ใช้ ประสบการณ์
ที่สงั่ สมมาพิจารณาอายุดนิ และอายุของป่ าไม้ ระหว่างเดือนกุมภาพันธ์ถึงมีนาคม จะเริ่มโค่นถางวัชพืช
ตากไร่ ตากพืชพันธุ์ ก่อนที่จะเผาเพื่อเตรี ยมผืนดิน จะหยอดเม็ดพันธุ์พืชในช่วงหน้ าฝน ช่วงเวลานี ้เป็ นช่วงที่
เม็ดข้ าวมีความเหมาะสมสําหรับการเพาะปลูกที่สดุ ปริมาณแสงแดดที่พอเหมาะ ความลาดชันของพื
้้นที่ให้
เหมาะกับพืชที่จะปลูก ผู้หญิงจะเลือกว่าจะปลูกอะไร และเป็ นผู้ลงมือปลูก ส่วนมากจะปลูกข้ าวโพด พืชกิน
หัวและถัว่ ก่อนจะถึงช่วงเวลาเก็บเกี่ยวต้ องมีการดายหญ้ าและกําจัดวัชพืชซึง่ เป็ นช่วงที่ใช้ แรงงานมากที่สดุเดือนกันยายนถึงธันวาคมเป็ นช่วงเวลาเก็บเกี่ยว
นอกจากนี ้ การทําไร่หมุนเวียนยังมีความเชื่อมโยงกับความเชื่อและวัฒนธรรมของผู้คนอย่างลึกซึ ้งตัวอย่างเช่น ในหมูบ่ ้ านชาวกึมมุ แขวงอุดมไชยทางเหนือของลาว มีพธิ ีกรรมอธิฐานภาวนาต่อผีก่อนที่จะมี
การเลือกพื ้นที่ ถางโค่น เผา เลือกเมล็ดพันธุ์ข้าวและเก็บเกี่ยว และจะทําอีกครัง้ หนึง่ หลังจากการเก็บเกี่ยว
โดยจะจัดขึ ้นก่อนฤดูการเพาะปลูกอีกครัง้ เพื่อฉลองปี ใหม่และเพื่ออฐิ ษฐานขอให้ การเพาะปลูกได้ ผลดี อุดมสมบูรณ์ในปี ใหม่นี ้องค์ ความรู้ ภูมิปัญญาของการทําไร่ หมุนเวียนพันธุ์ข้าวเหนียวแบ่งเป็ น พันธุ์ข้าวที่ให้ ผลผลิตในระยะสัน้ (ข้ าวดอ) พันธุ์ข้าวที่ให้ ผลผลิตในระยะ
กลาง (ข้ าวกลาง) และพันธุ์ข้าวที่ให้ ผลผลิตในระยะยาว (ข้ าวปี๋ ) และเมล็ดพันธุ์ข้าวได้ ถกู ส่งผ่านให้ จากรุ่นสู่
รุ่นภายในครอบครัว เช่นในหมูบ่ ้ านหนึง่ ในแขวงอุดมไชย มีเม็ดพันธุ์ข้าวที่ให้ ผลผลิตในระยะสัน้ อย่างน้ อย 3ชนิด เม็ดพันธุ์ที่ให้ ผลผลิตในระยะกลาง 3 ชนิด และพันธุ์ข้าวที่ให้ ผลผลิตในระยะยาวมากกว่า 12 ชนิด ได้ถูกส่งผ่านลงมาให้ คนรุ่นสูร่ ุ่นตลอดเวลา การปลูกข้ าวในช่วงเวลาที่ตา่ งกันหรื อเปลี่ยนเวลาเก็บเกี่ยวเพื่อเป็ นการป้องกันความเสี่ยงในการได้ ผลผลิตตํ่า เช่น เนื่องจากความผันผวนของสภาพอากาศ เป็ นต้ นพันธุ์ข้าวไม่สามารถเก็บไว้ ได้ นาน ดังนันจึ้ งต้ องปลูกข้ าวหลายพันธุ์ในแต่ละปี และเก็บพันธุ์ไว้ ใช้ ในปี ถัดไป ชาวบ้ านคนหนึง่ กล่าวว่า ข้ าวที่ปลูกได้ ผลดีในปี นี ้อาจจะไม่ดีสําหรับดินหรื ออากาศในปี หน้ า ถ้ าไม่มี
พันธุ์ที่หลากหลาย พวกเขาก็เสี่ยงที่จะไม่สามารถรับมือกับปั จจัยต่างๆที่อาจเกิดขึ ้นในปี ถัดไป วิธีการนี ้แสดงให้ เห็นว่าคนในแต่ละรุ่นเรี ยนรู้การทําไร่หมุนเวียนให้ ได้ ผลดี ลดความเสีย่ งและเรี ยนรู้ที่จะเพิม่
เสถียรภาพของการผลิตพืชผล

บทที่ 2-92

ความหลากหลายทางชีวภาพของป่ าขัน้ ที่สอง
ในพื ้นที่ภเู ขาสูงทางตอนเหนือของลาว
การทําไร่หมุนเวียนมีระยะเวลาหมุนเวียน 5-10 ปีชาวบ้ านจะถางโค่นป่ าขันที้ ่สอง เผาไร่ เตรี ยมที่เพื่อ
เพาะปลูก เมื่อทําการเก็บเกี่ยวแล้ วก็จะทิ ้งร้ างให้ ที่แปลงนัน้ (ไร่ซาก)ได้ ฟืน้ ฟูสภาพประมาณ 2-3 ปีประมาณ 1 ปี หลังจากนัน้ พื ้นที่นนก็ั ้ จะมีหญ้ าขึ ้นสูงจนเป็ นป่ าขันที้ ่สอง ให้ ผลิตผลจากป่ าเช่น
หน่อไม้ ให้ เก็บมาเป็ นอาหาร หลังจากหลายปี ผ่านหน่ อไม้ จากป่ าขั้นทีส่ องไปที่สามารถเก็บของเล็กๆ น้ อยมาเป็ นอาหารบ้ างจนป่ าเริ่มฟื น้ คืนความอุดมสมบูรณ์กลับมาจนมี
ความอุดมสมบูรณ์เพียงพอ ชาวบ้ านก็จะกลับการทําไร่ในที่ผืนนันอี้ กครัง้ป่ าขันที้ ่สองที่มีผลมาจากการทําไร่หมุนเวียนเป็ นบ้ านของพืชและสัตว์ป่าหลายชนิด ทังนี้ ้ขึ ้นอยูก่ บัพื ้นที่และลักษณะของป่ า ผลิตผลจากป่ าที่สามารถหาได้ จากป่ าขันที้ ่สองนี ้ยังคํ ้าจุนการดํารงชีวิตและวิถี
ชีวิตชาวบ้ าน บางครัง้ ของป่ าเหล่านี ้สามารถเป็ นอาหารแทนข้ าวและสร้ างรายได้ ให้ แก่ชาวบ้ าน มีพืชบาง
ชนิดที่สามารถเติบโตได้ แต่เฉพาะในป่ าขันที้ ่สองเท่านัน้ การที่ป่าขันที้ ่สองเป็ นผลดีมาจากวิธีการทําไร่
หมุนเวียน และช่วยสนับสนุนการดํารงชีวติ ของเกษตรกรบนพื ้นที่สงู อาจสามารถเรี ยกว่า “ซาโตยาม่า” ในภาษาญี่ปนหมายถึุ่ง ภูเขา ป่ าไม้ และทุ่งหญ้ ารอบหรื อใกล้ หมูบ่ ้ านที่คํ ้าจุนวิถีชาวบ้ านป่ าขันที้ ่สองเป็ นแหล่งอาหารที่สําคัญของชาวบ้ าน เป็ นบ้ านของต้ นไม้ พืชชนิดต่างๆ หญ้ าธรรมชาติ
หน่อไม้ นานาชนิด เห็ด หัวมัน สัตว์หลากหลายชนิด เช่นกระรอก หนู กระทัง่ หมูป่าก็มีให้ ลา่ เมื่ออาหารหลัก
คือข้ าวหมดลง ชาวบ้ านก็จะเข้ าป่ าหาอาหาร พวกหน่อไม้ หัวมันเพื่อปะทังความหิว นอกจากนี ้ป่ ายังเป็ นแหล่งพืชสมุนไพรจํานวนมาก แก้ อาการปวดหัว ปวดท้ อง ปวดประสาท หรื อแก้ ปวดฟั น บ่อยครัง้ ที่ป่าขันที้ ่สองถูกมองว่าเป็ นแค่ผืนดินรกชัก หรื อป่ าเสื่อมโทรมจากคนภายนอก อย่างไรก็ตาม พุม่ ไม้ ที่ดรู กชัฏเหล่านี ้กลับเป็ นแหล่งที่มีความกลากหลายทางชีวภาพและช่วยเกื ้อหนุนการดํารงชีวติ ของผู้คนที่อยูใ่ นพื ้นที่ใกล้ เคียงผลิตผลจากป่ าขันที้ ่สองเหล่านี ้ยังเป็ นแหล่งรายได้ ที่มีคา่ สําหรับชาวบ้ าน จะพบว่านอกจากพืชผักที่
เพาะปลูกแล้ ว ยังมีพืชจําพวกที่เก็บมาจากป่ า เช่น หน่อไม้ เห็ด หัวปลี วางขายที่ตลาดในหมูบ่ ้ าน พ่อค้ าคนกลางก็เข้ ามาซื ้อพวกกระวาน ข่าป่ า (เมืองไทยปลูกข่าหลายชนิด) กระดาษสาใช้ เป็ นวัสดุทํากระดาษ และหญ้ าเสือใช้ เป็ นวัสดุในการทําไม้ กวาดบทที่ 2-93

การเปลี่ยนแปลงสิ่งแวดล้ อมและการทําไร่ หมุนเวียนพื ้นที่ทําไร่หมุนเวียนเป็ นแหล่งผลิตอาหารที่สําคัญของเกษตรกร รัฐบาลลาวมองว่าการทําไร่
หมุนเวียนเป็ นการทําลายป่ าไม้ และได้ พยายามทุกวิถีทางที่จะลดพื ้นที่การทําไร่หมุนเวียนให้ หมดไป แต่วา่
ขณะที่พลักดันนโยบายดังกล่าว รัฐก็ไม่ได้ พยายามหาทางเพิ่มผลผลิตทางการเกษตรหรื อสร้ างงานและ
โอกาสการจ้ างงาน การกําจัดการทําไร่หมุนเวียนถูกป่ าวประกาศออกไปว่าเป็ นเป้าหมายสูงสุด โดยการ
บังคับย้ ายชาวบ้ านออกจากพื ้นที่ การขัดขวางชาวบ้ านไม่ให้ ใช้ พื ้นที่เหล่านี ้เป็ นต้ น และทําให้ ชาวบ้ านสูญเสียวิถีชีวติ ของตนเอง
ในขณะเดียวกัน หลายปี ที่ผา่ นมานี ้การปลูกพืชเชิงเดี่ยวเพิ่มมากขึ ้นในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เช่นยางพารา ยูคาริปตัส กระถินดอยใช้ สําหรับทําเยื่อกระดาษ ต้ นปาล์มปลูกในเชิงพาณิชย์ มันสําปะหลัง อ้ อยข้ าวโพดเพื่อเป็ นอาหารสัตว์ การปลูกพืชเชิงเดี่ยวเป็ นการเพิ่มผลผลิตเพื่อการพาณิชย์เป็ นหลัก แต่การปลูก
และเก็บเกี่ยวพืชซํ ้าๆ กันทําให้ เกิดปั ญหาสิง่ แวดล้ อมตามมา รวมทังปั้ ญหาดินเสื่อมสภาพ และเสี่ยงกับ
ความมัน่ คงทางอาหารของคนในท้ องถิ่น ในลาว พื ้นที่เพาะปลูกไร่หมุนเวียนได้ ถกู เปลี่ยนไปปลูกพืช
เชิงเดี่ยวมากขึ ้น ผลที่ตามมาคือดินมีการเสือ่ มสภาพและมีการใช้ ยาฆ่าแมลงมากขึ ้นด้ วยจํานวนประชากรที่เพิ่มมากขึ ้น นโยบายการจํากัดการทําไร่หมุนเวียนของรัฐและการขยายตัว
ของการปลูกพืชเชิงเดี่ยว ทําให้ พื ้นที่สําหรับการทําไร่หมุนเวียนลดลง สิง่ ที่เกิดขึ ้นในขณะนี ้ก็คือ ชาวบ้ านหมุนเวียนกลับมาทําไร่ในผืนดินเดิมเร็วขึ ้น ทําให้ ผืนดินไม่มีโอกาสฟื น้ คืนสภาพที่เหมาะสมในการที่จะทําไร่อีก เพราะผืนดินต้ องการเวลาที่จะให้ ธรรมชาติเยียวยา จึงเป็ นผลให้ ดนิ เสื่อมสภาพมากขึ ้นการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและการทําไร่ หมุนเวียนการขยายตัวของการปลูกยางพารา

การพังทลายของหน้ าดินในไร่ ข้าวโพด

คํานิยามของการทําไร่หมุนเวียน คือการทําการเกษตรกรรมที่มีการถางโค่นพืชพันธุ์ และเตรี ยมพื ้นที่สําหรับการเพาะปลูก การทําเช่นนี ้เป็ นการปล่อยก๊ าซคาร์ บอนไดออกไซด์สบู่ รรยากาศซึง่ ถือเป็ นการทําให้ เกิดภาวะโลกร้ อน ในลาว เมื่อมีการอภิปรายเพื่อวางแผนแม่บทรับรองการเปลีย่ นแปลงสภาพภูมิอากาศ
บทที่ 2-94ระหว่างประเทศ REDD (ลดการปล่อยก๊ าซจากการตัดไม้ ทําลายป่ าและป่ าเสื่อมโทรม) การทําไร่หมุนเวียน
มักจะถูกหยิบยกขึ ้นมาว่าเป็ นสาเหตุหนึง่ ของการทําลายป่ าอย่างไรก็ตาม ผู้เชี่ยวชาญและองค์การที่เชี่ยวชาญในประเด็นนี ้ได้ ชี ้ให้ เห็นว่าในเอเชียการขยายตัว
ของการทําไร่หมุนเวียนไม่ได้ เป็ นสาเหตุหลักในการทําลายป่ าและปล่อยก๊ าซคาร์ บอนไดออกไซด์สู่
บรรยากาศ แต่การเปลี่ยนป่ าธรรมชาติให้ เป็ นป่ าอุตสาหกรรมหรื อพื ้นที่การเกษตรต่างหากที่เป็ นสาเหตุ(FAO et al. 2008) นอกจากนี ้ ในลาวการเคลียร์ พื ้นที่เพื่อสร้ างเขื่อนพลังนํ ้าขนาดใหญ่ การพัฒนาการทํา
เหมืองและการสร้ างถนน ยังเป็ นอีกสาเหตุหลักของการทําลายป่ าไม้จากการศึกษาวิจยั ยังแสดงให้ เห็นว่าในการทําไร่หมุนเวียน ถ้ าช่วงเวลาในทิ ้งไร่ซากให้ ได้ พกั ฟื น้ มีความเสาะสม จะสามารถดูดซับก๊ าซคาร์ บอนไดออกไซด์มากกว่าพืชที่ปลูกตามฤดูกาลหรื อผืนป่ าที่ปลูก
เพื่ออุตสาหกรรม (Erni 2009)ถ้ าแผนแม่บทรองรับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศมีการประกาศใช้ โดยไม่ได้ คํานึงถึงการทํา
การเกษตรของคนในท้ องถิ่น นอกจากจะมีผลทําให้ ชาวบ้ านมีความยากจนลงไปอีก ยังจะทําให้ ความหลากหลายทางชีวภาพที่เกิดขึ ้นในป่ าขันที้ ่สองหมดไป เป็ นการทําลายมากกว่าอีกต่างหาก
อนาคตของการทําไร่ หมุนเวียนในการทําไร่หมุนเวียนนันถ้้ าทําด้ วยการทิ ้งไร่ซากให้ พกั ฟื น้ ให้ พืชพันธุ์มีเวลาพอเพียงที่จะ
เจริญเติบโต จะเป็ นวิธีการอย่างยัง่ ยืน ช่วยปกป้องป่ าไม้ และมีสว่ นทําให้ เกิดความกลายหลายทางชีวภาพด้ วยเหตุนี ้ การทําไร่หมุนเวียนจึงเป็ นมีบทบาทที่สาํ คัญที่จะทําให้ เกิดความมัน่ คงทางอาหารแก่ประชากรใน
ภูมิภาคนี ้และการเกิดความหลากหลายทางชีวภาพในป่ าขันที้ ่สอง ดังนันน่้ าจะทําการทบทวนว่าเป็ นผลดีมากกว่าผลเสีย
ในขณะเดียวกัน หลายปี ที่ผา่ นมานี ้ที่ดนิ สําหรับการทําไร่หมุนเวียนลดลงทังในเชิ้ งปริมาณและเชิงคุณภาพ เช่นกรณีรอบเวลาการหมุนเวียนการทําไร่สนลงทัั ้ ว่ ทังภู้ มิภาค การพัฒนาเหล่านี ้ถูกผลักดันจากปั จจัยทังภายใน้
เช่นการเพิม่ จํานวนประชากร ชาวบ้ านเปลี่ยนไปปลูกพืชเศรษฐกิจมากขึ ้น รวมทังปั้ จจัยภายนอก เช่น โครงการย้ ายหมูบ่ ้ านของนโยบายการลดการทําไร่หมุนเวียนของรัฐบาลลาว โครงการพัฒนา
โครงสร้ างพื ้นฐานขนาดใหญ่ การปลูกป่ าเพื่ออุตสาหกรรมมันสําคัญมากที่การใช้ ประโยชน์จากป่ าและวิธีการทําเกษตรกรรมของชาวบ้ านน่าจะถูกนํามา
พิจารณาในตัดสินใจในการดําเนินนโยบายการใช้ ที่ดนิ และป่ าไม้ หรื อดําเนินการโครงการพัฒนาขนาดใหญ่
ไม่วา่ จะเป็ นของรัฐหรื อเอกชน การประกาศใช้ แผนแม่บทรองรับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ เช่นREDD ต้ องตังอยู้ บ่ นพื ้นฐานของการใช้ ประโยชน์ที่ดนิ ของประชาชนในท้ องถิ่นและการทําไร่หมุนเวียน
รัฐบาลลาวได้ สง่ เสริ มให้ ชาวบ้ านเปลี่ยนไปปลูกพืชเศรษฐกิจแทนการทําไร่หมุนเวียน แต่วา่ ข้ อมูลเกี่ยวกับความผันผวนของราคาผลผลิตในตลาด และผลกระทบต่อสิง่ แวดล้ อมกลับไม่ได้ แจ้ งให้ ชาวบ้ านได้
บทที่ 2-95

ทราบ ผลก็คือการจํากัดการทําไร่หมุนเวียนและส่งเสริมการปลูกพืชเศรษฐกิจ ทําให้ ความมัน่ คงทางอาหาร
ของชาวบ้ านลดลง และมีการทําลายสิง่ แวดล้ อมมากขึ ้น อะไรคือความสําคัญที่สดุ ไม่วา่ จะมีการทําไร่
หมุนเวียนต่อไปหรื อจะการทําการเกษตรแบบอื่นๆ ก็คือการที่ชาวบ้ านได้ เลือกใช้ ประโยชน์ที่ดนิ ตามที่เขาคิด
ว่าเหมาะสมที่สดุ กับบริ เวณที่อาศัยอยู่
เอกสารอ้ างอิงErni, C. 2009. Shifting Cultivation and Climate Change. Bangkok, Thailand: International Work Group for Indigenous
Affairs (IWGIA).
Food and Agriculture Organization (FAO), United Nations Development Programme (UNDP), and United Nations
Environment Programme (UNEP). 2008. UN Collaborative Programme on Reducing Emissions from Deforestation andForest Degradation in Developing Countries (UN-REDD): Framework Document 20 June 2008.
http://www.cbd.int/doc/meetings/tk/redd-ilc-01/other/redd-ilc-01-un-en.pdf
Roder, W. 2001. Slash-and-Burn Rice Systems in the Hills of Northern Lao PDR: Description, Challenges, and Opportunities.
Vientiane, Lao PDR: International Rice Research Institute (IRRI).
Simana, S, and E. Preisig. 2003. Kmhmu' Livelihood: Farming the Forest. Vientiane, Lao PDR: Institute for CulturalResearch.

ซาโตมิ ฮิกาชิ (Satomi Higashi)
1เรือ่ งการให้สปั ทาน รัฐให้บริษทั เอกชนเช่าทีด่ นิ ให้สทิ ธิในการใช้ทด่ี นิ ระยะยาวราว (20 ถึง 50ปี)เพือ่ วัตถุประสงค์ในการพัฒนาและธุรกิจบทที่ 2-96