ปั ญหาสิงแวดล้ อมและวิถีชีวิตในดินแดนปากแม่ นํา โขง ในเวียดนาม1สามเหลียมปากแม่ นํา โขงของเวียดนาม
สามเหลียมปากแม่นํ าโขงเป็ นพื นทีชมุ่ นํ าเขตร้ อนขนาดใหญ่ทีมีบทบาทสําคัญในการอนุรักษ์ ความหลากหลายทางชีวภาพของแม่นํ าโขง ซึง เป็ นทางนํ าของหลายๆ ชาติ ดินดอนสามเหลียมปากแม่นํ าโขงกิน
อาณาบริ เวณถึง 36,000 ตร.กม. ในจํานวนนี  เป็ นพื นทีทําการเกษตร 12,500,000 ไร่ (20,000 ตร.กม.) โดยพืช
หลักๆ คือข้ าว อาหารหลักของคนในเอเชียตะวันออกเฉี ยงใต้พื นทีทีผ้ คู นอาศัยอยูบ่ ริ เวณสามเหลียมปากแม่นํ าโขง เป็ นทีราบอยูส่ งู กว่าระดับนํ าทะเลไม่เกิน 10เมตร ทําให้ อากาศในพื นทีบริ เวณนี เปลียนแปลงง่ายมาก หากระดับนํ าทะเลสูงขึ น 1 เมตร พื นทีบริ เวณสามเหลียมปากแม่นํ าโขง 25 เปอร์ เซ็นต์ ซึง เป็ นทีอยูอ่ าศัยของคนจํานวน 3.5 ถึง 5 ล้ านคนในปั จจุบนั จะหายไป สามเหลียมปากแม่นํ าโขงเป็ นพื นทีทีสําคัญต่อแหล่งอาหารสําหรับการบริ โภคทังในประเทศและ
ส่งออกของเวียดนาม โดยปลูกข้ าวและเมล็ดธัญพืชอืนๆ เพือบริ โภค 53 เปอร์ เซ็นต์ อีก 80 เปอร์ เซ็นต์เป็ นการประมง และ 75 เปอร์ เซ็นต์เป็ นผลไม้บริ เวณสามเหลียมปากแม่นํ าโขงประกอบไปด้ วย 12 เขต โดยมีเมืองคันโถเป็ นเมืองใจกลาง จํานวน
ประชากรในปั จจุบนั ของแถบนี คือ 18.6 ล้ านคน เท่ากับ 26 เปอร์ เซ็นต์ของจํานวนประชากรเวียดนามทังหมด
ตามประวัติศาสตร์ ชาวบ้ านในแถบนี จะปั กหลักอาศัยอยู่ตามริ มฝั งแม่นํ า และเรื อยไปตามลําคลองทีแยกออกจากสายหลักทังสองฝั งอย่างหนาแน่น ซึง การแยกการพัฒนาทางด้ านเศรษฐกิจและสังคมของพื นทีแถบนี ออกจากระบบสังคมทีพงึ พาสายนํ าจึงเป็ นเรื องทีเป็ นไปไม่ได้ปั ญหาทรั พยากรนํา ในแถบสามเหลียมปากแม่ นํา โขงมีปัจจัยห้ าประการทีมีผลต่อการเกษตรในแถบสามเหลียมปากแม่นํ าโขง ปั จจัยสองประการคือนํ าท่วมและการขาดแคลนนํ าจืด ซึง เกียวกับคุณภาพนํ า ส่วนอีกสามปั จจัยทีเหลือคือนํ าทะเลหนุน สภาพดินเป็ นกรด และนํ าเสีย ซึง เกียวกับคุณภาพของนํ า นอกจากนี  ปั ญหาเรื องนํ าทีเป็ นประเด็นอยูเ่ หนือพรมแดน
ระดับนํ าทะเลทีเพิมสูงขึ นอันเนืองมาจากอากาศเปลียนแปลง และการสร้ างเขือนบนแม่นํ าโขงสายหลัก ก็เริ มปรากฏให้ เห็นว่าจะเป็ นปั ญหาต่อไปในอนาคต ตามประเด็นดังต่อไปนี นํา ท่ วม แต่ละปี บริ เวณสามเหลียมปากแม่นํ าโขงจะเกิดนํ าท่วมในช่วงเดือนสิงหาคมถึงตุลาคมปริ มาณนํ าทีแม่นํ าโขงปล่อยออกมาในช่วงฤดูฝนจะอยูท่ ีราวๆ 39,000 มิลลิเมตร/วินาที ทําให้ พื นทีราวๆ 7.5
ถึง 11.87 ล้ านไร่ของพื นทีปากแม่นํ าทังหมดถูกนํ าท่วมในช่วงฤดูฝน ซึง จะทําการเกษตรไม่ได้ ในบริ เวณทีมีนํ าท่วม แต่ในฤดูแล้ ง แม่นํ าโขงจะปล่อยนํ าโดยเฉลียทีระหว่าง 1,700 และ 2,500 มิลลิเมตร/วินาที ยิงไปกว่า
นัน ไม่เพียงแต่ปริ มาณนํ าทีลดตําลงสองถึงสามเมตรในช่วงหน้ าแล้ ง ฤดูนี ฝนก็ไม่คอ่ ยตกในบริ เวณนี อีกด้ วยบทที 2-71

นํา ทะเลหนุน นํา ทะเล (นํา เค็ม) หนุนเกิดจากการทีนํ าทะเลหนุนสูงและไหลเข้ าท่วมแผ่นดินเมือนํ าจืดไหลออกทางปากแม่นํ ามีจํานวนน้ อย นอกจากนี  กระแสนํ าทะเลยังส่งผลต่อระบบนํ าทีสามเหลียม
ปากแม่นํ า กลไกของนํ าทะเลหนุนสูงเข้ าสูบ่ ริ เวณสามเหลียมปากแม่นํ าโขงนันมี ความซับซ้ อนมาก ปั จจุบนัพื นทีประมาณ 10.7 ถึง 13.12 ไร่ (ราวๆ 40 ถึง 50 เปอร์ เซ็นต์ของพื นทีสามเหลียมปากแม่นํ าโขง) ได้ รับผลกระทบจากนํ าทะเลหนุนสูงภาวะดินเป็ นกรด พื นทีในเมืองลองเซวียน ทุง่ หญ้ าพแล็ง เดะ จอง และบริ เวณอืนๆ มีภาวะหน้ าดินเป็ นกรด พื นทีทงหมดนีั
กว้ างประมาณ 10 ล้ านไร่ เท่ากับ 40 เปอร์ เซ็นต์ของพื นทีทงหมดในสามเหลีั
ยมปากแม่นํ าโขง เป็ นทีทราบกันดีวา่ การระบายนํ าเทียมจากหน้ าดินทีเป็ นกรดนัน มีผลทําให้ เกิดกรดและการ
สะสมตัวของ Fe2+ (iron ion) และ A13+ (sulfide ion) ในนํ าในลําคลอง ซึง นํ าทีมีความเป็ นกรดสูงอาจจะเป็ นอันตรายต่อมนุษย์ สัตว์ และพืช
นํา เสีย จํานวนประชากรทีเพิมขึ นอย่างรวดเร็ วและการขยายตัวของพื นทีทีอยู่อาศัยตามแนว
ชายฝั งแม่นํ า กําลังส่งผลกระทบในทางตรงข้ ามต่อสภาพแวดล้ อมของนํ า ตัววัดคุณภาพนํ าในแม่นํ าลํา
คลองแถบสามเหลียมปากแม่นํ าโขงนันเกี ยวข้ องกับการใช้ ป๋ ยและยาฆุ่
าแมลงในการทําการเกษตร สิงปฏิกลู ของเสียทีอดุ มด้ วยสารอาหารจากการเพาะเลี ยงสัตว์นํ าและการกสิกร และนํ าเสียจากโรงงานอุตสาหกรรม
อากาศทีเปลียนแปลงและระดับนํา ทะเลขึน สูง ตามรายงานคณะกรรมการระหว่างรัฐบาล ว่าด้ วยเรื องการประเมินการเปลียนแปลงของอากาศ ครัง ที 4 (Intergovernmental Panel on Climate Change(IPCC) 4th Assessment Report) กล่าวว่า ในช่วงสิบปี ทีผ่านมาการเปลียนแปลงของอากาศกลายเป็ นปั ญหาทังด้ านเศรษฐกิจสังคมและสิงแวดล้ อมทีใหญ่ทีสดุ ปั ญหาหนึง ของโลก และลุม่ นํ าโขงก็ถือเป็ นพื นทีหนึง ทีได้ รับผลกระทบจากสภาพอากาศทีเปลียนแปลงไปและระดับนํ าทะเลทีเพิมสูงขึ นอย่างรุนแรง (IPCC 2007)การศึกษาผลกระทบในอนาคตของสภาพอากาศทีเปลียนแปลงทีมีตอ่ บริ เวณสามเหลียมปากแม่นํ าโขงโดย
มหาวิทยาลัยคันโถ และจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยแสดงให้ เห็นว่า ลุม่ นํ าโขงจะได้ รับผลกระทบอย่างรุนแรง
จากนํ าท่วมทีไหลบ่าจากแม่นํ าตอนบนและนํ าทะเลหนุนสูงจากทางตอนล่างของแม่นํ าปั ญหาสิงแวดล้ อมข้ ามพรมแดนทีเกิดจากการสร้ างเขือนบนแม่ นํา โขงสายหลัก ขณะนี ภูมิภาคลุม่ แม่นํ าโขงกําลังเผชิญกับปั ญหาใหม่ จีนมีเขือนทีเดินเครื องแล้ ว 6 แห่ง2 และวางแผนว่าจะสร้ าง
อีก 2 แห่ง3 ในแม่นํ าโขง มีแผนการสร้ างเขือนและกําลังก่อสร้ างอีก 12 เขือนทางตอนล่างของแม่นํ าโขง4คือ ในลาว 8 เขือน5 บริ เวณพรมแดนไทย-ลาว 2 เขือน6 และอีก 2 แห่งในกัมพูชา7ซึง หากเขือนไฟฟ้าพลังนํ าบนแม่นํ าโขงสายหลักเล่านี เสร็ จสมบูรณ์ ผู้คนนับหมืนจะสูญเสียบ้ านและทีอยู่อาศัย และต้ องถูกโยกย้ ายถินฐาน กระแสนํ าจะเกิดการเปลียนแปลง ตะกอนในนํ าจะหายไป และจะเกิดการกัดกร่อนชายฝั งเพิมขึ น การสัญจรทางนํ าจะถูกรบกวน ความหลากหลายทางชีวภาพจะลดลง
ทรัพยากรสัตว์นํ าจะเสียไป และผลเสียอีกมากทีตอนนี ยังไม่ทราบว่าคืออะไร ก็มีความเป็ นไปได้ ว่าจะเกิดขึ นบทที 2-72ในบรรดาแผนการก่อสร้ างเขือนทังหมดบนแม่นํ าโขงสายหลัก เขือนไซยะบุรีมีความก้ าวหน้ ามากทีสดุ ซึง หากสร้ างสําเร็ จเขือนนี จะเป็ นเขือนไฟฟ้าพลังนํ าแห่งแรกบนแม่นํ าโขงสายหลักตอนล่าง รัฐบาล
กัมพูชาและเวียดนามทีอยูบ่ ริ เวณท้ ายเขือน ได้ เรี ยกร้ องให้ รัฐบาลลาวทีกําลังดําเนินการก่อสร้ างเขือนอยู่
ทําการประเมินผลกระทบด้ านสิงแวดล้ อมแบบข้ ามพรมแดน แต่รัฐบาลลาวกลับไม่ให้ คําตอบต่อข้ อเรี ยกร้ องนี  ซึง หากทางเดินของแม่นํ าโขงถูกปิ ดกัน กระแสนํ าก็จะเปลียน และผู้คนอีกประมาณ 30 ล้ านคนที
อาศัยอยูแ่ ถบลุม่ นํ าโขงตอนล่างอาจได้ รับผลกระทบอย่างรุนแรงจากผลเสียแบบข้ ามพรมแดนสรุ ปประเด็นผลกระทบจากสภาพอากาศทีเปลียนแปลง กับการพัฒนาเขือนของหลายๆ ประเทศในภูมิภาค
เดียวกันนี  จะนํามาซึง การเปลียนแปลงทังในแง่ปริ มาณและคุณภาพของกระแสนํ าในแม่นํ าโขง คุกคามชีวิต
ความเป็ นอยู่ของผู้คนและแหล่งอาหาร และทําให้ ปัญหาด้ านสิงแวดล้ อมทีเรากําลังเผชิญอยูร่ ุนแรงมากยิงขึ นเศรษฐกิจของลุม่ นํ าโขงนันขึ นอยูก่ บั ทรัพยากรธรรมชาติ หลักประกันด้ านแหล่งอาหารของผู้คนคือ
เศรษฐกิจทีมีการผลิตข้ าวเป็ นหัวใจหลัก โดยการเพาะเลี ยงสัตว์นํ า เกษตรกรรม และอืนๆ ทีเกียวโยงกับ
แม่นํ าโขง ซึง ทังหมดนี
มีผลจากนํ า ผืนดิน และอากาศอย่างมีนยั สําคัญ การพัฒนาอย่างยัง ยืนในพื นที
สามเหลียมปากแม่นํ าโขงนัน ขึ นอยู่กบั ระบอบทางสังคมทีเป็ นปึ กแผ่น ทีสร้ างขึ นจากความสามารถในการเข้ าถึงแหล่งนํ า ซึง ถือเป็ นปั จจัยพื นฐานของหลักประกันด้ านอาหาร แต่หากระบบนี พังทลายลง ผลทีได้ คือผลเสียทีจะเกิดกับความมัน คงทางสังคมและการเจริ ญเติบโตทางเศรษฐกิจของเวียดนาม ความร่วมมือระหว่างนักวิทยาศาสตร์ นักวางแผนนโยบาย หน่วนงานของรัฐบาล องค์กรพัฒนาเอกชน และชาวบ้ านจะสามารถสร้ างยุทธศาสตร์ และแผนปฏิบตั ิการทีจะช่วยแก้ ปัญหาใหญ่นี ได้เอกสารอ้ างอิง
Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). 2007. IPCC Fourth Assessment Report: Climate Change 2007 (AR4).
http://www.ipcc.ch/publications_and_data/publications_and_data_reports.shtml#1

Le Anh Tuan (Can Tho University) and Mekong Watchบทความนีเป็ นบทความทีรวบรวมรายงาน โดยดร. เล อาน ตวน จากสถาบันวิจยั ด้านการเปลียนแปลงของอากาศ (Research Institute for
Climate Change (DRAGON Institute- Mekong)) คณะสิงแวดล้อมและทรัพยากรธรรมชาติ มหาวิทยาลัยคันโถ (เวียดนาม) ทีนํ าเสนอในการประชุมนานาชาติ Establishing an East-Asian Civil Society Network to Discuss Sustainable Natural Resources Management in theMekong River Basin โดยได้รบั การสนับสนุ นจากแม่โขงว้อช (Mekong Watch) เมือวันที 12 ธันวาคม 2555 ทีโตเกียว ประเทศญีปุน่2เขือนกงกั 4วเฉียว เสียววาน ม่านวาน ต้าเฉาชาน นัวจาตู้ และจิงหง3เขือนก๋านหลันป้าและเหมิงซ่ง
4จํานวนเขือนและสถานะของเขือนรวบรวมโดยแม่โขงว้อช (Mekong Watch)
5เขือนปากแบง หลวงพระบาง ไซยะบุร ี (ขณะกําลังก่อสร้าง) ปากเล สานะคาม ลาดเสือ ท่าโก และดอนสะโฮง6เขือนปากชมและบ้านกุ่ม
7เขือนสตึงเตร็งและซัมบอร์
1บทที 2-73