M e k o n g Wa t c h

3 F A O K I B l d g . , 1 - 1 2 - 11 Ta i t oTa i t o - k u , To k yo 11 0 - 0 0 1 6 , J a pa nTe l : + 8 1 - 3 - 3 8 3 2 - 5 0 3 4 , F a x: + 8 1 - 3 - 3 8 3 2 - 5 0 3 9E - m a i l : i n f o @ m e k o n g wa t c h . o r g
W eb s i t e : h t t p : / / w w w. m e k o n g wa t c h . o r g

Briefing Paper เขื่อนปากมูลโดย แม่ โขงวอช์

เขื่อนปากมูน : เขื่อนระบายน้าไหลผ่ าน สู ง 17 เมตร ยาว 300 เมตร กาลังการผลิต 136 เมกะวัตต์
ทีต่ ้งั : บ้ านหัวเห่ ว อาเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี (เหนือปากแม่ นา้ มูนไหลบรรจบกับแม่ นา้ โขงเจ้ าของโครงการ: การไฟฟ้าฝ่ ายผลิตแห่ งประเทศไทย (EGAT)ปัญหาของเขื่อนปากมูล
เขื่อนปากมูลได้ให้บทเรี ยนที่หลากหลายเกี่ยวกับการพัฒนาเขื่อนต่อสังคมในภูมิภาคลุ่มน้ าโขง ที่กล่าวว่า เขื่อนปากมูลมีผลกระทบทางสังคมและสิ่ งแวดล้อมน้อยเพราะว่าเป็ นเขื่อนแบบน้ าไหลผ่าน (Run of RiverDam) แห่งแรกสร้างขึ้นในลุ่มน้ าโขง แต่ในความเป็ นจริ ง กลับมีผลกระทบอย่างมหาศาล ทาให้ปริ มาณทรัพยากร
ปลาในลุ่มน้ าลดลงอย่างรุ นแรง ระบบนิ เวศถูกทาลายอย่างย่อยยับและนาไปสู่ ความยากจนของชาวบ้านที่ได้รับ
ผลกระทบ ความล้มเหลวของโครงการต่อวิถีชีวิตของชาวบ้านได้กลายเป็ นฟั นเฟื องในการต่อต้านเขื่อนปากมูล
จุดประกายขบวนการคัดค้านและถูกบันทึกไว้ในประวัติศาสตร์ ขบวนการเคลื่อนไหวของประชาชนไทย รวมไปถึ งความล้มเหลวทางเศรษฐกิ จ ที่ งบประมาณค่าชดเชยเริ่ มต้นด้านการอพยพโยกย้ายไม่เพียงพอ และไม่มีการ
จัดสรรค่าชดเชยเรื่ องการประมงไว้ดว้ ย เมื่อไม่มีการทบทวนโครงงาน ทาให้ประชาชนเรี ยกร้ องค่าชดเชย เมื่ อขบวนการประชาชนเข้มแข็งทาให้ผเู้ สี ยหายจากเขื่อนได้รับค่าชดเชยได้ แต่ทาให้มูลค่าของการสร้ างเขื่อนเพิ่มสู งขึ้นอย่างมาก แถมประชาชนที่ได้รับผลกระทบก็ยงั ไม่สามารถชดเชยวิถีชีวติ ที่พวกเขาสู ญเสี ยไปได้ เขื่อนแห่ งนี้เป็ นโครงการไม่ใช่เพียงโครงการของประเทศไทย แต่ได้รับการสนับสนุ นโดยธนาคารโลก ซึ่ งความล้มเหลวของ
เขื่อนปากมูลนี้จึงเป็ นที่รับรู ้กนั อย่างกว้างขวางไปทัว่ โลกเขื่ อนปากมูล มีการสารวจครั้ งแรกโดยฝรั่ งเศสตั้งแต่ปี พ.ค. 2510 บริ เวณตอนล่างจากจุ ดที่ ต้ งั เขื่ อนปั จจุบนั ลงไป แต่โครงการไม่มีการคืบหน้าในช่วงเวลานั้น แต่หลังจากการสารวจในปี 2523 ได้มีการตัดสิ นใจลดขนาดความสู ง ของเขื่ อนลงจาก 112 เมตร เป็ น 108 เมตร จากระดับ น้ า ทะเลปานกลาง เพื่ อลดผลกระทบต่ อชาวบ้านเมื่อเดือน พฤษภาคม ปี พ.ศ. 2533 รัฐบาลไทยได้อนุ มตั ิโครงการระหว่างการประชุ มคณะรัฐมนตรี โดยเริ่ มก่อสร้างช่วงปี พ.ศ. 2534 และแล้วเสร็ จปี พ.ศ.2537
เขือ่ นปากมูลและธนาคารโลก
เขื่อนปากมูลสร้างเสร็ จโดยได้รับทุนสนับสนุนบางส่ วนจากธนาคารโลก1 ช่วงที่เริ่ มก่อสร้าง มีชาวบ้าน
หาปลา นักวิชาการ และนักพัฒนาองค์กรเอกชน คัดค้านเขื่อนดังกล่าว โดยชี้ วา่ อาจจะส่ งผลกระทบอย่างยิ่งต่อการ
อพยพของปลา ซึ่ งว่ายล่องขึ้นจากแม่น้ าโขงสู่ แม่น้ ามูน เมื่อคณะกรรมการบริ หารของธนาคารโลกได้ตดั สิ นใจสนับ สนุ นทุ น เมื่ อปี 2534 ตัว แทนจากประเทสหรั ฐอเมริ ก า ซึ่ ง เป็ นผูจ้ ดั ท ารายงานการประเมิ น ผลกระทบสิ่ งแวดล้อมเอง เช่ นเดียวกับตัวแทนจากเยอรมันและออสเตรเลี ย ได้คดั ค้านการลงทุนต่อโครงการดังกล่าว ส่ วนแคนาดางดออกเสี ยง ตามรายงานข่าวของสื่ อมวลชนว่า ตัวแทนประเทศญี่ปุ่นกดดันให้มีการอนุ มตั ิทุนสนับสนุ นดังกล่าว ในการประเมินโครงการต่อมา ในปี 2541 ธนาคารโลกอ้างว่า การเตรี ยมการอพยพโยกย้ายและผลลัพธ์
ของโครงการดังกล่าว “เป็ น ตัวอย่างที่ดีดา้ นการอพยพโยกย้ายตามการช่วยเหลือตามโครงการของธนาคาร" 2 สิ่ งนี้ได้ทาให้เกิดการวิพากษ์วจิ ารณ์ไปทัว่ โลกจากปี 2542 ชาวบ้านจึงได้จดั ตั้งขบวนการเคลื่ อนไหวอย่างกว้างขวาง เรี ยกร้ องให้มีการฟื้ นฟูสิ่งแวดล้อมแทน
ยอมรับค่าชดเชย ข้อเรี ยกร้ องนี้ สร้ างการสนุ นอย่างกว้างขวาง ดึ งความสนใจไปที่เขื่อนนี้ ให้กลายเป็ นสัญลักษณ์แห่ งความล้มเหลวของโครงการพัฒนาของธนาคารโลก และถู กเลื อกให้เป็ นกรณี ศึกษาที่ มี การสอบสวนโดย
คณะกรรมาธิ การเขื่อนโลก ซึ่ งถูกตั้งขึ้นเพื่อให้มีการประเมินผลโครงการเขื่อนขนาดใหญ่ทวั่ โลกแม่ นา้ มูนและปลา
ภายใต้อิทธิ พลมรสุ มเขตร้อนชื้ น ภาคอีสานของประเทศไทยมีความแตกต่างกันชัดเจนมากระหว่างช่วงฤดูฝนและฤดูแล้ง ชื่ อ "มูน" มีความหมายว่า "มรดก" "ปากมูน" หมายถึงพื้นที่รอบปากแม่น้ ามูน ซึ่ งถูกตั้งชื่ อของเขื่อนอีกด้วย ระดับน้ าในลุ่มน้ าโขงตอนล่างจะเพิ่มระดับสู งขึ้นในฤดูฝนขึ้นอยูก่ บั ปริ มาณของฝนตก ปลาจานวน
มากจะอพยพขึ้นมายังพื้นที่ตอนบนรวมไปถึงบริ เวณปากแม่น้ ามูนด้วย ในช่วงฤดูน้ นั ช่วงฤดูแล้งมาถึงปลาจะว่าย
1โครงการได้รับเงินจานวน 54 ล้านเหรียญสหรัฐเป็ นเงินจากโครงการ Third Power Project (3) ของธนาคารนานาชาติเพือ่ การก่อสร้ างใหม่ และพัฒนา(IBRD).
2ประสบการณ์ เกีย่ วกับการโยกย้ายที่ไม่ สมัครใจ: ปากมูล ประเทศไทย” ฝ่ ายการประเมินผลและการดานเนินการ ธนาคารโลก, 2 มิถุนายน 1998.

กลับคืนไปยังแม่น้ าโขงสายหลักที่ยงั มีน้ ามาก (ดูตารางภาพประกอบด้านขวา)แม่น้ ามูนตอนล่าง มีแก่งจานวนมากและแอ่งน้ าเป็ นลักษณะสาคัญ
และช่ วงตอนกลางมี พ้ื น ที่ ป่ าถู ก น้ า ท่ ว ม (ป่ าบุ ง ป่ าทาม) ถึ ง ครอบคลุ ม เป็ นบริ เวณกว้าง ซึ่ งมีความเหมาะสมต่อการวางไข่ของปลาในพื้นที่ตอนกลางของ
ลุ่มน้ าโขง ในอดีตมีการพบชนิ ดพันธุ์ปลามากกว่า 270 ชนิ ด3 เป็ นที่รู้กนั ดีวา่
แม่น้ ามูนตอนล่างมีความอุดมสมบูรณ์ของปลามาก และถึ งแม้วา่ จะไม่มีพ้ืนที่
ติดต่อกับทะเล แต่ชุมชนกว่า 60 แห่ งในลุ่มน้ าแห่ งนี้ ก็สามารถดารงชี วิตด้วย
การประมงมากกว่าการทาเกษตรกรรม
การอพยพของปลาในแม่น ้าโขง(ที่มา: คณะกรรมาธิการแม่น ้าโขง)ผลกระทบจากประเมินค่ าทีต่ ่าเกินไป
แม่น้ ามูน เป็ นหนึ่งในพื้นที่สาคัญต่อการว่างไข่ของปลาช่วงที่ปลาอพยพขึ้นมาจากแม่น้ าโขง เขื่อนปาก
มูลก็เชื่อได้วา่ จะมีผลกระทบต่อปลาอย่างมหาศาลในแม่น้ าโขงตอนล่าง แต่ไม่มีการสื บค้นที่ครบถ้วนเพียงพอก่อนการก่ อสร้ าง ยิ่งไปกว่า นั้น มูล ค่า รวมของค่ าชดเชยทั้ง หมดที่ มีก ารจ่า ยไปในการก่ อสร้ า งเขื่ อนยังสู งกว่า การประเมินเบื้องต้นไว้เกือบ 3 เท่าตาราง แผนงานทีว่ างไว้กบั แผนการจ่ ายค่ ายชดเชยและการลดผลกระทบจริงของเขื่อนปากมูลค่ า อ พ ย พ ก า ร บั ง คั บ พื้ น ที่ ล ด ผ ล ก ร ะ ท บโ ย ก ย้ า ย ถิ่ น โยกย้ายเกษตรกรรมถูก ด้ า นการประมง(บาท)น้ าท่วม（บาท）ตามแผน
394.77 ล้า น 248 ครัวเรื อน --(2541)(2528)
ค่าใช้จ่า ย1113.1ล้ า น 943 ครัวเรื อน 706 ครัวเรื อน 305.55 ล้านจริ ง(2542)(2537)(2537)(2538-2541)(ทีม่ า: เขื่อนปากมูล, ลุ่มนา้ โขง, ประเทศไทย. กรณีศึกษา คณะกรรมาธิการเขื่อนโลก. 2543)
ชาวบ้านได้คดั ค้านการก่อสร้ างเขื่ อนอย่างหนัก หลังจากที่เขื่อนกาลังดาเนิ นการสร้ าง อย่างไรก็ตาม
รัฐบาลไทยไม่ได้ทบทวนโครงการดังกล่าว ดังนั้นพวกเขาจึ งเพิ่มข้อเรี ยกร้ องเรื่ องค่าชดเชยและยังคงประท้วง
อย่างต่อเนื่ อง ในปี 2538 รัฐบาลไทยได้อนุ มตั ิค่าชดเชยด้านการประมงรายครอบครัว จานวน 30,000 บาทต่อ
ครอบครัว เป็ นระยะเวลา 3 ปี ในช่ วงที่เขื่อนกาลังก่อสร้าง แต่ก็ยงั ไม่ได้รับ จนกระทัง่ ปี 2542 ในที่สุดพวกเขา
3อ้างอิงจากรายงานการประเมินผลทางยุทธศาสตร์ สิ่งแวดล้อมโดยคณะกรรมาธิการแม่ นา้ โขง(MRC)ได้รับค่าชดเชยจานวน 90,000 บาท (30,000 บาทเป็ นเงินสด และอีก 60,000 บาทถูกฝากไว้กบั สหกรณ์การเกษตร)จานวนผูท้ ี่ได้รับค่าชดเชยครั้งนั้นประมาณ 3,966 จานวนเงิน 395.6 ล้านบาท
บันไดปลาโจนและโครงการฟื้ นฟูด้านการประมงสัตว์น้ าได้ถูกจัดทาขึ้ น หลังจากที่เขื่อนสร้ างเสร็ จและพิสูจน์ว่าไม่มีความคุ ม้ ค่า และสร้ างหายนะต่อการประมงในภูมิภาค ชาวบ้านต้องอพยพย้ายถิ่ นฐานไปเป็ นแรงงานชัว่ คราวในเมืองต่างๆ แต่ผลกระทบจากวิกฤตเศรษฐกิจเมื่อปี 2540 ทาให้ชาวบ้านจานวนมากตกงานและ
กลับมายังหมู่บา้ น จึงมีการเรี ยกร้องเพื่อให้การจ่ายค่าชดเชยเพิ่มขึ้นอีกให้กบั ชาวบ้านสามารถไม่ดารงชี วิตด้วยการ
จับปลาได้ ปี 2541 ยุครัฐบาลชวนหลีกภัย 2 คณะรัฐมนตรี ได้มีการประชุ มและตัดสิ นใจไม่จ่ายค่าชดเชยซ้ าซ้อน
ต่อโครงการเขื่อนที่ได้มีการจ่ายค่าชดเชยไปแล้ว
ชาวบ้านสู ญสิ้ นความหวังต่อรัฐบาล และพิจารณาแล้วว่า ค่าชดเชยที่ได้รับมานั้นไม่เพียงพอต่อการฟื้ นฟูวิถีชีวติ ได้ พวกเขาจึงเรี ยกร้องให้มีการเอาเขื่อนออก เมื่อเดือนมีนาคม ปี 2543 กลุ่มคนหลายพันคนและชาวบ้านที่
ได้รับผลกระทบจากเขื่อนอื่นๆ ได้ยึดสันเขื่อนปากมูล สร้าง "หมู่บ้านแม่ มูนมั่นยืน" ขึ้นเพื่อเป็ นพื้นที่สาหรับการปรึ กษาหารื อกัน จากกิจกรรมนี้ ได้ทาให้เกิดความสนใจจากขบวนการเคลื่อนไหวทัว่ ประเทศ นอกจากนั้น มีการ
ชะลอการสร้างเขื่อนใหญ่แห่ งใหม่ในสหรัฐอเมริ กา การคัดค้านเขื่อนขนาดใหญ่ได้กระจายไปทัว่ โลก และเขื่อน
ปากมูลกลายเป็ นที่จุดสนใจและเป็ นตัวอย่างของความล้มของโครงการพัฒนาที่สนับสนุ นโดยธนาคารโลก ดังนั้น
ชาวบ้านจึงเรี ยกร้องให้เอาเขื่อนออกเป็ นที่โด่งดังไปทัว่ โลก ขณะนั้น ขณะเดียวกัน จานวนของครอบครัวที่อา้ งว่าได้รับผลกระทบจากเขื่อนปากมูลเพิ่มขึ้นถึง 6,000 ครอบครัว
การทดลองเปิ ดประตูระบายนา้ และการประเมินผลกระทบใหม่
ปี 2544 พรรคไทยรั กไทย โดย ทักษิณ ชิ นวัตร ได้ประกาศต่อสู ้ กบั ปั ญหาความยากจนและชนะการเลื อกตั้ง อย่างถล่ มทลาย นายกรั ฐมนตรี ทักษิ ณ ชิ นวัตร อนุ มตั ิ ให้มีการเปิ ดประตูระบายน้ าของเขื่ อนเป็ นช่ วงระยะเวลาสั้นๆ เพื่อให้มีการสารวจ4 และมีคาสั่งให้มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี ทาการศึกษาและรวบรวมข้อมูล
ผลกระทบ หลังจากประตูระบายน้ าถูกเปิ ดแล้ว สภาพธรรมชาติของแม่น้ าได้เปลี่ยนแปลงอย่างเห็นได้ชดั มีการจับปลาได้มากขึ้น ชาวบ้านและนักพัฒนาองค์กรเอกชนได้ร่วมกันทางานวิจยั สารวจ เรี ยกว่า "วิจยั ไทบ้าน" และได้
นาเสนอรายงานการสารวจทางสัง คมบนพื้นฐานความรู ้ ข องชาวบ้าน งานวิจยั ชิ้ นนี้ ได้รับการสนับสนุ นอย่า งกว้างขวางจากนักวิจยั ที่มีชื่อเสี ยงหลายคน
ทีมวิจยั ของมหาวิทยาลัยได้เสนอให้มีการเปิ ดประตูระบายน้ าเขื่อนตลอดปี เพื่อเป็ นการทดสอบเบื้องต้นเป็ นระยะเวลา 5 ปี โดยอ้างถึงตัวเลขระดับความยากจนของชาวบ้ านกับความไม่คุม้ ค่าทางเศรษฐกิจจากการผลิ ตไฟฟ้ าของเขื่อน และเก็บข้อมูลเกี่ยวกับการฟื้ นฟูการประมงระหว่างที่มีการเปิ ดประตูเขื่อน และมีขอ้ สังเกตว่า การเปิ ดประตูระบายน้ าไม่ได้มี ผลกระทบต่อการผลิ ตกระแสไฟฟ้ า กลับ จะช่ วยปรั บปรุ งสภาพทางเศรษฐกิ จของช่ วงแรก บานประตูได้ ถูกเปิ ดเพียงสองสามเดือน แต่ เพื่อให้ สอดคล้ องกับความต้ องการของผู้อยู่อาศัยและมหาวิทยาลัยอุบลราชธานี
พวกเขาจึงยังคงให้ เปิ ดประตูเขื่อนจากเดือนมิถุนายน ปี 2001 ถึงเดือนพฤศจิกายน 2002
4ชาวบ้า นที่ ป ระสบปั ญหาความยากจนในหมู่ บ ้า น อย่า งไรก็ ตาม รั ฐบาลไทยไม่ ไ ด้รั บ ข้อ เสนอดัง กล่ า วและตัดสิ นใจเปิ ดประตูเขื่อนเพียง 4 เดือนต่อปี (ช่วงเดือนกรกฎาคม - ตุลาคม)5 ขณะที่มีการอ้างเรื่ องผลกระทบต่อการ
อพยพของทรัพยากรปลา พวกเขาก็เริ่ มเปิ ดประตูเขื่อนแต่ไม่สัมพันธ์กบั ช่วงที่ปลาอพยพ6การเปิ ดประตูระบายนา้ ประจาปี 4 เดือน
ปี 2546 มี การประเปิ ดประตูระบายน้ าเป็ นครั้งแรก เป็ นเวลา 4 เดื อน แต่ไม่ได้ช่วยแก้ไขเรื่ องประมง
ท้องถิ่นให้ดีข้ ึน ดังนั้นปี 2547 ปี ต่อมา ชาวบ้านจึงเรี ยกร้องรัฐบาลให้เปลี่ยนช่วงเวลาในการเปิ ดประตูระบายน้ าให้สอดคล้องกับช่วงที่ปลาอพยพ คณะรัฐมนตรี อนุ มตั ิแผนการเปิ ดประตูเขื่อนเดิม จากวันที่ 1 พฤษภาคม เป็ นวันที่ 31 สิ งหาคม และมีการเปิ ดประตูในเดือนมิถุนายนของปี นั้นอย่างไรก็ตาม ในปี 2550 การประเปิ ดประตูระบายน้ าได้หยุดลง หลังจากความวุน่ วายทางการเมืองเริ่ มขึ้ น ที่ น ายกรั ฐ มนตรี ท กั ษิ ณ ชิ น วัติ ตกต่ า และท าให้พ ลเอกสุ รยุ ท ธ์ เ ป็ นนายกรั ฐ มนตรี โ ดยได้อ านาจจากการ
รัฐประหาร คณะรัฐมนตรี ชุดใหม่ได้ตดั สิ นใจไม่เปิ ดประตูเขื่อนอีก และบอกว่ามีส่งคนจดหมายร้ องเรี ยนพร้ อมด้วยลายเซ็น 20,000 ลายเซ็ น ถึงรัฐบาลให้ปิดประตูเขื่อน กระบวนการเจรจาต่อรองระหว่างชาวบ้านและนักวิจยั
และตัวแทนรัฐบาลถูกเตะถ่วงเวลา โดยคณะกรรมการเพื่อสนับสนุ นการแก้ไขปั ญหาเขื่อนปากมูลได้ถูกแต่งตั้งใน
ปี 2551 ในจังหวัดอุบลราชธานี หลังจากที่มีการตัดสิ นใจให้เปิ ดประตูเขื่อนเป็ นระยะเวลา 4 เดือน กฎเกณฑ์ใหม่
ถูกจัดตั้งขึ้นเพื่อให้เกิดผลกระทบคือ เมื่อปริ มาณการไหลของน้ าผ่านจุดเฝ้ าระวังมากเกินกว่าระดับปกติ ประตูน้ าถึงจะถูกเปิ ดขึ้น แต่ดว้ ยมีการเปลี่ยนแปลงด้านบริ หารจัดการบ่อยครั้ง ข้อตกลงนี้จึงพิสูจน์ได้วา่ ไม่เป็ นจริ งอีกครั้งในปี 2554 ด้วยการกดดันเรี ยกร้ องของชาวบ้านได้ส่งผลให้มีการแต่งตั้งคณะกรรมการผูเ้ ชี่ ยวชาญและ
จัดทาข้อเสนอเกี่ยวกับการเปิ ดประตูระบายน้ า แต่รัฐบาลไทยก็ไม่ยอมรับข้ อเสนอแนะ
การพัฒนาแม่น้ าโขงได้ส่งผลกระทบด้านลบต่อปลาทั้งลุ่มน้ าโขงตอนล่ าง การฟื้ นฟูสภาพแวดล้อม
ธรรมชาติในแม่น้ ามูนจะมีผลที่สาคัญอย่างยิ่งที่จะปกป้ องระบบนิ เวศทัว่ ทั้งแม่น้ าโขง รัฐบาลไทย ควรจะปฏิ บตั ิตามข้อเสนอปั จจุบนั ที่จดั ทาโดยมหาวิทยาลัยอุบลราชธานี เมื่อปี 2545 ยกตัวอย่างเช่ น การเปิ ดประตูระบายน้ าตลอดปี เป็ นระยะเวลา 5 ปีอ้ างอิงจากข้ อมูลของนักพัฒนาองค์ กรเอกชนในพืน้ ที่, ช่ วงระยะเวลา 4 เดือนที่ประตูระบายนา้ เปิ ดนัน้ เป็ นช่ วงฤดูฝน เมื่อระดับนา้
ในแม่ นา้ โขงต่ากว่ าเขื่อนเพิ่มสูงขึน้ เพียงพอที่จะระบายนา้ ในระดับที่ต่างกันระหว่ างเขื่อนและท้ ายนา้ และเกือบจะไม่ จาเป็ นต้ องทาการปั่ นไฟฟ้า)6 อ้ างถึงความรู้ ท้องถิ่นของชาวบ้ าน, ช่ วงที่ปลาอพยพมากที่สุดจากปากแม่ นา้ มูนขึน้ มาคือช่ วงปลายเดือนพฤษภาคม ถึงต้ นเดือนกรกฎาคม และพวกมันจะอพยพกลับไปยังตอนล่ างอีกครัง้ ช่ วงเดือนพฤศจิกายน )5