มุ่งสู่การจัดการป่ าโดยชุมชน: การทํางานกับคนในท้ องถินเพืออนุรักษ์ ป่าต้ นนํา$ ในภาคเหนือของลาว
โครงการอนุรักษ์ ป่าโดยการสนับสนุนขององค์ กรพัฒนาเอกชน
สําหรับคนส่วนใหญ่คําว่า “การอนุรักษ์ ป่า”โดยทัว ไปก็จะนึกถึงภาพการปลูกป่ า นอกจากนัน%โครงการต่างๆ มักถูกออกแบบมาเพือปกป้องป่ า และมุง่ เน้ นไปทีการลดการพึง พาป่ าของชาวบ้ าน โดยการเพิมรายได้ จากทางอืนทีไม่ได้ มาจากป่ า อย่างไรก็ตามไม่วา่ รายได้ จะมาจากป่ าหรื อไม่ ทังสองกรณี%ถ้ าการดําเนินการในลักษณะทีไม่ได้ ให้ เคารพธรรมชาติหรื อวิถีชีวิตของชาวบ้ านทีมีความผูกพันธ์กบั ธรรมชาติ ก็จะทําให้ เกิดผลกระทบด้ านลบตามมา เมือชาวบ้ านที
อาศัยอยูท่ า่ มกลางป่ าถูกขับไล่ออกไปจากพื %นที
ความสัมพันธ์ระหว่างวิถีชีวิตผู้คนและ
ทรัพยากรธรรมชาติก็จะเสียหาย บางครัง% ผลทีได้ ก็ไม่
Figure 1: Location of the Project Siteคุ้มกับทรัพยากรทีต้องสูญเสียไปและซํ %ายังทําให้
ชาวบ้ านยากจนลงไปอีกนโยบายการใช้ ทีดนิ จากบนลงล่างไม่ได้ เข้ ากับการใช้ งานจริ งของชาวบ้ านในพื %นทีเมืองปากแบ่ง
แขวงอุดมไชย ทางเหนือของลาว ทําให้ เกิดการใช้ ป่าไม้ ทีผิดกฎหมายและนําความลําบากมาให้ ชาวบ้ าน จึงทําให้ แม่โขงว้ อช (Mekong Watch) จัดกิจกรรมเพือเชือมการสือสารระหว่างเจ้ าหน้ าทีภมู ิภาคของรัฐและ
ชาวบ้ าน รวมทังปิ% ดช่องว่างระหว่างผู้วางนโยบายในส่วนกลางกับผู้ปฏิบตั งิ านระดับท้ องถิน ในกระบวนการ
ดําเนินงาน แม่โขงว้ อช ได้ พยามยามทีจะทําให้ การอนุรักษ์ ป่ากับชาวบ้ านสําฤทธิ:ผลโดยมีชาวบ้ านเป็ นศูนย์กลาง
การใช้ ประโยชน์ ท ีดนิ ของเกษตรกรพืน$ ทีสูง
สําหรับชาวบ้ านจํานวนมากทีอาศัยอยูบ่ ริ เวณภูเขาในเมืองปากแบ่ง การปลูกข้ าวแบบหมุนเวียนบนทีสงู เป็ นวิถีชีวิต การเพาะปลูกพืชหมุนเวียนตามปกติจะมีการหมุนเวียนกลับมาใช้ ประโยชน์ในพื %นทีเดิม
ทุกๆ 7 ถึง 9 ปี คือหลังจากปล่อยพื %นทีทิ %งไว้ โดยไม่เข้ าไปใช้ ประโยชน์ เพือให้ ป่าขันที% สองได้ มีการฟื น% ตัวสร้ างความอุดมสมบูรณ์ในดิน จากนันจึ% งทําการถากถางพื %นที เผา แล้ วก็เริ มปลูกข้ าว หลังจากการเก็บเกียว
ก็จะปล่อยไร่เก่าทิ %งไว้ หลายปี เพือให้ พืชพรรณเริ มฟื น% ความอุดมสมบูรณ์จนถึงระดับทีเหมาะสม ชาวบ้ านก็จะย้ อนกลับมาเพาะปลูกในพื %นทีเดิมอีกครัง%บทที 3-41

ทุกๆ ปี ในเมืองปากแบ่ง ผู้ใหญ่บ้าน ผู้อาวุโสและชาวบ้ านจะประชุมกันเพือหารื อเรื องการทําไร่
หมุนเวียนโดยใช้ ประสบการณ์และภูมิปัญญาของคนท้ องถินทีสงั สมมา ตรวจสอบคุณภาพทีดนิ ขนาดต้ นไม้ กีปีแล้ วทีปล่อยทีดนิ ให้ รกร้ าง ทําให้ ชาวบ้ านเลือกพื %นทีทําไร่ เลือกพันธุ์พืชทีเหมาะสมกับสภาพของดิน พื %นทีป่าไหนเหมาะสมทีจะทําการเพาะปลูกในปี นันๆ% เมือตกลงกันได้ ว่าพื %นทีไหนเหมาะสําหรับการทําไร่
หมุนเวียน ผู้ใหญ่บ้านและผู้อาวุโสก็จะแบ่งทีให้ แต่ละครัวเรื อนตามขนาดแรงงานของแต่ละครอบครัว การทําในลักษณะนี %ในอดีตทีผา่ นได้ ผลดี มีเสถียรภาพเท่าทีเป็ นไปได้ มีความยืดหนุน่ เพือรับมือกับการเเปลียน
แปลงของจํานวนประชากรและการใช้ ประโยชน์ทีดนิ 1ปั ญหาทีเกิดจากนโยบายทีดนิ และป่ าไม้ในลาวปั จจุบนั นี % นโยบายทีดินและป่ าไม้ ตา่ งๆ ทีออกมาต่างก็ละเลยรูปแแบบการใช้ ประโยขน์ทีดนิ
ของชาวบ้ าน มีผลกระทบมากต่อวิถีชิวิตของเกษตรกรพื %นทีสงู
รัฐบาลลาวได้ ดําเนินนโยบายเกียวกับทีดนิ และป่ าไม้ เพือทีจะจํากัดการทําไร่หมุนเวียน เดิมที
นโยบายนี %มีวตั ถุประสงค์ทีจะส่งเสริ มการอนุรักษ์ ป่าไม้ และลดความยากจน การดําเนินนโยบายทีผิดทางทีจะจํากัดการทําไร่หมุนเวียนไม่ได้ มาพร้ อมกับการเพิมผลผลิตทางการเกษตรหรื อเพิมโอกาสในการจ้ างงานท้ ายทีสดุ การทีจะจํากัดการทําไร่หมุนเวียนก็ไม่ได้ ผล ในทางตรงกันข้ ามทําให้ มีการทําลายป่ าไม้ เพือใช้ประโยชน์และทําให้ คนในท้ องถินยากจนลงอีก
นอกจากนี % รัฐบาลยังได้ ดําเนินนโยบายโย้ กย้ ายกลุม่ ชาติพนั ธุ์ทีอาศัยอยูบ่ นพื %นทีสงู ไปอยูใ่ นทีราบหรื อตามสองฝากถนน เพือจํากัดการทําไร่หมุนเวียน เพือช่วยกําจัดยาเสพติด ควบคุมกลุม่ ชาติพนั ธุ์ตา่ งๆและเพือเพิมการเข้ าถึงตลาดและการพัฒนาการบริ การต่างๆ แต่ผลทีได้ คือการเพิมขึ %นของจํานวนประชา
การสองข้ างถนน และเป็ นสาเหตุให้ ขาดแคลนทีทํากินและมีการทําลายป่ ามากขึ %น
กรณีศึกษาเมืองปากแบ่ ง: นโยบายการส่ งเสริมป่ าไม้ -การจัดการป่ าทีถูกทําลาย
ตังแต่% ปี 2539 (1996) ในเมืองปากแบ่ง รัฐดําเนินโครงการจัดโซนการใช้ ทีดนิ และป่ าไม้ มีเป้าหมาย
เพืออนุรักษ์ ทรัพยากรธรรมชาติ ไม่สนับสนุนการทําไร่หมุนเวียน และส่งเสริ มการปลูกพืชเศรษฐกิจเพือเพิม
รายได้ ให้ แก่ชาวบ้ าน แต่การดําเนินโครงการเหล่านี %เหมือนเป็ นการขีดเส้ นแบ่งใหม่ให้ กบั ชาวบ้ าน โดยการ
จัดสรรทีทํากิน กําหนดขอบเขตการใช้ ประโยชน์จากป่ าภายในหมูบ่ ้ านในหมูบ่ ้ านหนึง พื %นทีสว่ นใหญ่ทีเคยใช้ ในทําไร่
หมุนเวียนปั จจุบนั ได้ ถกู กําหนดให้ เป็ นป่ าสงวน ทําให้
ชาวบ้ านต้ องเดือดร้ อนจากการขาดทีดนิ ทํากิน ชาวบ้ านต้ องหาทางออกโดยการไปเช่าทีในหมูบ่ ้ านข้ างเคียง บ้ างก็ย้ายไป
อยูห่ มูบ่ ้ านอืนๆ อย่างไรก็ดี การไปเช่าทีดินทํากินในหมูบ่ ้ านบทที 3-42ข้ างเคียงไม่พอเพียง ทําให้ ชาวบ้ านต้ องไปทําไร่หมุนเวียนในพื %นทีป่าต้ นนํ %า ภายใต้ โครงการต่างๆ ของรัฐ
เหล่านี % ทีได้ ขีดเส้ นแบ่งเขตว่าพื %นทีไหนเป็ นผืนป่ าหรื อทีดินทํากิน ทําให้ ชาวบ้ านทียงั คงทําการเกษตรแบบ
ดังเดิ% มเป็ นการทําผิดกฏหมาย
ในอีกหมู่บ้านหนึง การขาดทีดนิ ทํากินทําให้ ชาวบ้ านกลับมาทําการเพาะปลูกในทีดนิ เดิมเร็ วขึ %น
ชาวบ้ านปล่อยพื %นทีทิ %งร้ างไว้ แค่ 3 ปี บางพื %นทีมีการเพาะปลูกต่อเนืองทุกฤดู การทีพื %นทีไม่ได้ ถกู ปล่อยว่างไว้ ภายในเวลาทีเหมาะสม ทําให้ ดนิ เสือมสภาพ ผลผลิตก็ลดลง
นอกจากนี % ยังพบว่ามีผืนป่ าไม้ ใกล้ แหล่งนํ %าหรื อป่ าต้ นนํ %าซึง เดิมทีชาวบ้ านปกป้องไว้ ถูกถากถาง
จากการทีการทําไร่หมุนเวียนในผืนป่ าต้ นนํ %าถูกทําให้ เป็ นสิงผิดกฎหมาย เป็ นการลบความหมายทีชาวบ้ านวางไว้ ตอ่ การอนุรักษ์ ผืนป่ าขนาดเล็กในป่ าต้ นนํ %า ฉะนัน% ปั จจุบนั นี %จึงมีกรณีการทีชาวบ้ านถางป่ าเพือปลูก
พืชหมุนเวียนในพื %นทีใกล้ ป่าต้ นนํ %า
มุ่งสู่การจัดการป่ าโดยชุมชน - ความท้ าทายของแม่ โขงว้ อช (Mekong Watch)จากหลักฐานกรณีศกึ ษาทีเมืองปากแบ่ง การดําเนินนโยบายทีดินและป่ าไม้ จากบนลงล่าง ทําให้
เกิดความสับสนให้ แก่ชาวบ้ านในท้ องถินในเรื องการใช้ ประโยชน์ทีดนิ ในแง่ของการขยายตัวอย่างรวดเร็ วในลาว รวมถึงการพัฒนาโครงการขนาดใหญ่ เช่น การปลูกป่ าเพืออุตสาหกรรมและการปลูกพืชเศรษฐกิจ
การปฏิเสธนโยบายการใช้ ประโยชน์ทีดนิ และการจัดโซนพื %นทีป่าไม้ ของรัฐบาล หรื อการกลับไปใช้ รูปแบบ
ดังเดิ% มในใช้ ประโยชน์ทีดนิ จะไม่สามารถเอาชนะปั ญหาทีกําลังเกิดขึ %นได้ การทีจะคุ้มครองสิทธิของชาวบ้ านจากบริ ษัทเอกชนและโครงการพัฒนาต่างๆ นัน% สิทธิในการใช้ ประโยชน์ทีดนิ และป่ าไม้ ของชาวบ้ านต้ องเขียนลงไปเป็ นกฎหมาย
ตังแต่
% ปี 2548 (2005) แม่โขงว้ อช ได้ ทํางานร่ วมกับคณะป่ าไม้ มหาวิทยาลัยแห่งชาติลาว เพือดําเนินโครงการจัดการป่ าต้ นนํ %าทีเมืองปากแบ่ง โดยมีดําเนินการสํารวจและได้ มีข้อเสนอแนะออกมาดังนี %คือ 1)บรรลุวิธีการบริ หารจัดการป่ าต้ นนํ %าทีประนีประนอมระหว่างการอนุรักษ์ ป่าไม้ และรักษาวิถีชีวิตชาวบ้ าน 2)สร้ างกลไกให้ ชาวบ้ านมีสว่ นร่วมในการตัดสินใจทีเกียวข้ องกับประเด็นการใช้ ประโยชน์ทีดนิ และป่ าไม้ 3)มัน ใจได้ วา่ นโยบายทีออกโดยส่วนกลางควรจะสะท้ อนปั ญหาทีเกิดขึ %นในพื %นทีอย่างเป็ นธรรมสํ ารวจเพือเตรี ยมทีดินและแบ่ งเขตป่ าไม้บทที 3-4

การจัดประชุมชิงปฎิบัติการเพือหารือเกียวกับการใช้ ประโยชนทีดิน
ในหมู่บ้าน

3จากความคิดริ เริ มนี % ในปี 2007 คณะกรรมจัดการลุม่ นํ %าห้ วยกระแสน (Houay Kasaen) ได้ ถือกําเนิด
ขึ %น ประกอบด้ วยตัวแทนชาวบ้ านจาก 8 หมูบ่ ้ านทีมีพื %นทีเพาะปลูกอยูใ่ นป่ าต้ นนํ %า และเจ้ าหน้ าทีเมือง
คณะกรรมการจะประชุมกันก่อนทีชาวบ้ านจะตัดสินใจว่าจะทําไร่หมุนเวียนทีไหน และหลังฤดูการเก็บเกียว
ในทีประชุมจะวางแผนการใช้ ทีดนิ และการอนุรักษ์ ป่าไม้ รวมทังปรึ% กษาหารื อกันถึงประเด็นปั ญหาทีเกิดขึ %น
นอกจากนี % คณะกรรมการจะทบทวนประเภทการใช้ ประโยชน์ทีดนิ การดําเนินงานมีวตั ถุประสงค์เพือให้
ชาวบ้ านเป็ นศูนย์กลางการบริ หารจัดการทีดนิ อย่างถูกต้ องตามกฎหมาย และมีความมัน คงในทีดินสําหรับ
การทําไร่หมุนเวียน รวมทังการทิ%%งช่วงให้ ผืนดินได้ พกั ฟื น% ซึงเป็ นสิงทีจําเป็ นในการทําไร่แบบหมุนเวียน ซึงเป็ นแบบอย่างทีชาวบ้ านทําอยูแ่ ต่ได้ ถกู ละเลยและบดบังจาการดําเนินนโยบายการใช้ ประโยน์จากทีดนิ จึงทําให้ เกิดผลเสียตามมา
การถือกําเนิดของคณะกรรมการและการทบทวนประเภทของการใช้ ประโยชน์ทีดินได้ ทําให้ เกิดเวที
สําหรับเจ้ าหน้ าทีรัฐและชาวบ้ านได้ ทํางานร่วมมือกันเพือแก้ ประเด็นปั ญหาการใช้ ประโยชน์ทีดนิ และการ
อนุรักษ์ ป่า เห็นได้ ชดั ว่าเป็ นความสําเร็ จทีสําคัญอย่างยิง อย่างไรก็ดี ยังคงมีงานอีกหลายอย่างทีต้องจัดการ
เช่น การเน้ นให้ ชาวบ้ านเข้ าใจและตระหนักถึงประโยชน์ของกฎระเบียบการใช้ ประโยชน์จากป่ าไม้ และกิจ
กรรมการบริ หารจัดการป่ าต้ นนํ %า รวมถึงสะท้ อนให้ เห็นปั ญหาจากการดําเนินนโยบายจากกรณีศกึ ษาทีเมืองปากแบ่ง ดังนัน% เพือปรับปรุงความเป็ นอิสระและความยัง ยืนของโครงการ กิจกรรมการติดตามผลจึงเกิด
ขึ %นมา เช่นการจัดประชุมเชิงปฏิบตั ิการเกียวกับสิงแวดล้ อมให้ กบั ชาวบ้ านโดยเฉพาะกลุม่ ผู้หญิง ในขณะเดียวกันก็ดําเนินกิจกรรมแบ่งปั นประสบการณ์ทีเกิดขึ %นทีเมืองปากแบ่งให้ กบั พื %นทีอืนๆ รวมทัง%หน่วยงานรัฐบาลกลางเอกสารอ้ างอิงHigashi, Satomi. 2006. Village Land and Forest Problems Resulting from Policy Implementation. Forum Mekong Vol. 8 No.
1, 7-10. http://www.mekongwatch.org/PDF/FM8_1.pdf
Higashi, Satomi. 2009. A Measure for Separating Forests and Agricultural Land: The Lives of Shifting-Cultivation Farmers
and Assigning Responsibility for Land and Forest Management. In Mekong Watch (ed.) ’Measure’ Impact on the Lives ofLaotian Shifting-Cultivation Farmers. Tokyo, Japan: Mekong Watch 29-64.
http://www.mekongwatch.org/PDF/hakaru_PDF_Full.pdf
Higashi, Satomi. 2010. Forest Policy Causing Deforestation and the Role of “Outsiders”: Case Study of Land and Forest
Allocation Projects in Laos. In M. Ichikawa, F. Ubukata, and D. Naito (eds.) The People of Tropical Asia and Forest
Management Systems: Discussing Governance from the Frontlines. Tokyo, Japan: Jimbun Shoin 66-84.

ซาโตมิ ฮิกาชิ1ดูขอ้ มูลเพิมเติมได้ในบทที 2-9 “การทําไร่หมุนเวียนและชีวติ เกษตรกรพืน% ทีสูงทางตอนเหนือของลาว”บทที 3-44