แม่ นํา โขงสายหลัก: มองย้ อนกลับไปทีการพัฒนาเขือนไฟฟ้าพลังนํา
การเปลียนแปลงในกรอบโครงสร้ างนานาชาติ เพือการจัดการทรั พยากรนํา ในแม่ นํา โขงนับตังแต่ ปี 2543 (2000) โครงการพัฒนาเขือนในแม่นํ าสายหลักอย่างแม่นํ าโขงได้ มีการดําเนินการ
พัฒนาอย่างจริ งจัง โครงการนี มีความเป็ นมาอันยาวนานย้ อนกลับไปจนถึงปี 2500 (1957) ซึง ในปี นันประเทศญี ปนุ่ สหรัฐอเมริ กา ฝรังเศส และประเทศต่างๆ ได้ เสนอโครงการให้ ความช่วยเหลือสําหรับโครงการ
พัฒนาลุม่ นํ าโขง ในการประชุมประจําปี ของคณะกรรมการเศรษฐกิจและสังคมแห่งสหประชาชาติภมู ิภาคเอเชียและตะวันออกไกล (ECAFE) – ซึง ขณะนี คือ คณะกรรมการเศรษฐกิจและสังคมแห่งเอเชียและ
แปซิฟิก – เอสแคป (ESCAP) โดยทีคณะกรรมการประสานงานเพือการสํารวจลุม่ นํ าโขงตอนล่าง (ทีร้ ูจกั กันโดยทัว ไปในชือ คณะกรรมการแม่นํ าโขง) ได้ ก่อตังขึ นจากคําแนะนําในการประชุมครัง นี  คณะกรรมการ
แม่นํ าโขงถูกตังให้ เป็ นตัวกลางในการประสานกันระหว่างรัฐ เพือให้ เกิดการรวมตัวกันของทรัพยากรไฟฟ้า
พลังนํ าและการชลประทานในแม่นํ าโขง ประเทศทีเข้ าร่วมโครงการดังกล่าวในเวลานันมี สีประเทศในบริ เวณลุม่ นํ าโขงตอนล่าง คือ ไทย ลาว กัมพูชา และเวียดนาม
อย่างไรก็ดี หลังจากการเกิดสงครามอินโดจีน [2489 ถึง 2497 (1946-1954)] ประเทศต่างๆ ในบริ เวณลุม่ นํ าโขงตอนล่างก็ได้ รับความเสียหายอย่างรุนแรงจากสงคราม และในปี 2518 (1975) ลาว กัมพูชาและเวียดนามกลายเป็ นประเทศสังคมนิยม ในขณะทีกมั พูชาถูกโดดเดียวจากสงครามกลางเมือง ประเทศอืนๆ อีกสามประเทศก็ยงั คงดําเนินกิจกรรมในฐานะทีเป็ นคณะกรรมการชัว คราวแม่นํ าโขงต่อไปตังแต่ ปี2521 (1978) แต่การดําเนินงานดังกล่าวก็ยงั ไม่ได้ ทําให้ เกิดการเคลือนไหวใดๆ ทีจะนําไปสูค่ วามร่ วมมือในการพัฒนาแม่นํ าโขง อย่างไรก็ดี เมือสงครามในกัมพูชาสงบลง และประเทศเกิดสันติภาพขึ นอีกครัง ทังสี ประเทศดังกล่าวก็ได้ มีการลงนามความตกลงว่าด้ วยความร่วมมือเพือการพัฒนาทียงั ยืนของลุม่ นํ าโขง (รู้จกักันโดยทัว ไปในชือ ความตกลงแม่นํ าโขง) เมือปี 2538 (1995) และคณะกรรมการชัว คราว ก็ถกู ปฏิรูป
กลายเป็ นคณะกรรมาธิการแม่นํ าโขง (MRC) ในปั จจุบนั
การทํางานของคณะกรรมาธิการแม่นํ าโขง คือประสานงานให้ เกิดการพัฒนาแหล่งนํ าร่ วมกัน คือการใช้ การจัดการ และการรักษาทรัพยากรนํ าในลุม่ นํ าโขง นอกจากนี คณะกรรมาธิการยังมีสว่ นร่วมในการ
ทํางานในอีกหลายๆ ภาคส่วน รวมถึงการบํารุงรักษาการชลประทาน และการแก้ ไขปรับปรุงมาตรการ
ป้องกันภัยแล้ ง การเดินเรื อ ไฟฟ้าพลังนํ า การควบคุมและป้องกันอุทกภัย การประมง การจัดการการพัฒนา
ลุม่ นํ า สิงแวดล้ อม และการท่องเทียว ทังนี  ในปี 2539 (1996) จีนและพม่าได้ กลายเป็ น “ประเทศคูเ่ จรจา”ภายใต้ กรอบความร่วมมือ แต่ทงสองประเทศก็
ัยงั ไม่ได้ เป็ นประเทศสมาชิกของ MRC อย่างเป็ นทางการ
จนถึงในขณะนี  (สิงหาคม 2556)
โครงสร้ างการทํางานของคณะกรรมาธิการแม่นํ าโขง ประกอบไปด้ วยส่วนงานถาวรสามส่วน คือคณะมนตรี คณะกรรมการร่ วม และสํานักงานเลขาธิการ กล่าวคือในคณะมนตรี จะประกอบไปด้ วยตัวแทน
บทที 2-11

ของประเทศสมาชิกระดับรัฐมนตรี และในคณะกรรมการร่วมจะประกอบไปด้ วยตัวแทนประเทศสมาชิก
ระดับข้ าราชการระดับสูง และแต่ละประเทศสมาชิกทังสี ได้ จดั ตังคณะกรรมการแม่นํ าโขงแห่งชาติ (NMC)ขึ น ทังนี คณะกรรมาธิการแม่นํ าโขงยังจัดการประชุมอภิปรายประจําปี เพือเปิ ดโอกาสให้ กลุม่ ทีปรึ กษาซึงเป็ นผู้ให้ ความช่วยเหลือทางการเงิน ทีประกอบไปด้ วยญี ปนุ่ ชาติตะวันตกทีให้ ความช่วยเหลือ และองค์กรระหว่างประเทศ ได้ แสดงความคิดเห็นเกียวกับการทํางานของคณะกรรมาธิการแม่นํ าโขง
การพัฒนาเขือนในแม่ นํา สายหลัก1ในช่วงระหว่างปี 2498 -2502 (ครึงหลังของศตวรรษที 1950) คณะกรรมาธิการแม่นํ าโขงได้ ทําการ
สํารวจพื นทีเพือหาทําเลทีสร้ างเขือน เพือผลักดันให้ เกิดโครงการไฟฟ้าพลังนํ าและการชลประทานขึ นในลุม่ นํ าโขง
ตอนล่าง และตังแต่ ปี 2503-2512 (ศตวรรษที 1960)โดยประมาณ คณะกรรมาธิการได้ วางแผนการสร้ างเขือน
อเนกประสงค์ชดุ แบบขันบั นไดขนาดใหญ่ 7 แห่ง ในลุม่นํ าโขงตอนล่าง ซึง แผนการสร้ างเขือนดังกล่าวได้ ถกูนําเสนอในแผนการพัฒนาทรัพยากรนํ า ในปี 2513 (1970)โดยมีวตั ถุประสงค์เพือรับมือกับความต้ องการด้ านไฟฟ้า
พลังนํ า การควบคุมและป้องกันอุทกภัย การชลประทาน
และการปรับปรุงการเดินเรื อ เขือนดังกล่าวนี จะมีกําลัง
แผนทีเขือนบนแม่ นํา สายหลัก
การผลิตกระแสไฟฟ้ารวมกันถึง 23,300 เมกะวัตตส์ (MW)และจะสามารถรองรับนํ าในแม่นํ าโขงได้ มากกว่าหนึง ในสามของทังหมดต่
อปี อย่างไรก็ดี โครงการนี ไม่เคย
ประสบความสําเร็ จ เนืองมาจากความหวาดกลัวทีโครงการอาจส่งผลกระทบต่อสังคมและสภาพแวดล้ อมความยากลําบากในการระดมเงินทุน และปั ญหาความขัดแย้ งในภูมิภาคอินโดจีน ทังนี  เพือลดจํานวน
ชาวบ้ านในพื นทีทีต้องย้ ายถินฐาน คณะกรรมาธิการแม่นํ าโขงจึงได้ เสนอโครงการเขือนบนแม่นํ าสายหลักที
มีขนาดเล็กลง แต่มีจํานวนเขือนมากขึ นในแผนการพัฒนาทรัพยากรนํ าฉบับแก้ ไขปรับปรุงใหม่ ปี 2530
(1987)

ก่อนทีสํานักงานเลขาธิการคณะกรรมการประสานงานชัว คราวจะถูกยกเลิกไปในปี 2537 (1994)
ทางสํานักงานได้ ออกรายงานการก่อสร้ างเขือนทังหมดจํ
านวนสูงสุดถึง 11 เขือนในลุ่มนํ าโขงตอนล่าง ทังนี ตามรายละเอียดของแผนงานทีเสนอในรายงาน จะมีการทยอยสร้ างเขือนทังหมด
โดยมีความสูงตังแต่
 30
ถึง 60 เมตร และมีความยาวอ่างเก็บนํ ารวมทังสิ น 600 กิโลเมตร ทังนี การก่อสร้ างเขือนดังกล่าวจะต้ องมีการ

บทที 2-12โยกย้ ายทีอยู่อาศัยของประชาชนในพื นทีประมาณ 57,000 คน นอกจากนี  ในรายงานยังได้ นําเสนอลําดับ
ความสําคัญของเขือน 9 แห่ง ทีจะสามารถผลิตพลังงานไฟฟ้ารวมกันได้ ถึง 13,350 เมกะวัตตส์ปั จจุบนั นี  นอกเหนือจากโครงการก่อสร้ างเขือนบนแม่นํ าโขงสายหลักในจีน ก็ยงั มีแผนการสร้ างเขือนบนแม่นํ าโขงสายหลักอีก 12 แห่ง รวมทังโครงการที
ได้ รับการผลักดันจากบริ ษัทเอกชนของไทย ซึงขณะนี กําลังดําเนินการก่อสร้ างเขือนไซยะบุรีในลาว
ชือโครงการ (ทีตัง )กําลังการผลิตวัตถุประสงค์ หลักโครงงาน หรือบริษัทและประเทศรับผิดชอบ

ปากแบง (ลาวตอนเหนือ)1,230 เมกะวัตต์

จําหน่วยพลังงานไฟฟ้าแก่
ประเทศไทยจําหน่วยพลังงานไฟฟ้าแก่ประเทศไทยจําหน่วยพลังงานไฟฟ้าแก่
ประเทศไทย
จําหน่วยพลังงานไฟฟ้าแก่
ประเทศเวียดนาม

Datang International Power Generationจําหน่วยพลังงานไฟฟ้าแก่
ประเทศไทยจําหน่วยพลังงานไฟฟ้าแก่
ประเทศไทย
จําหน่วยพลังงานไฟฟ้าแก่
ประเทศไทย
จําหน่วยพลังงานไฟฟ้าแก่
ประเทศไทย, กัมพูชา, และเวียดนาม
ผลิตเพือเป็ นแหล่งพลังงานในประเทศลาว
จําหน่วยพลังงานไฟฟ้าแก่ประเทศเวียดนาม
จําหน่วยพลังงานไฟฟ้าแก่
ประเทศไทยและเวียดนาม

Datang International Power Generation
Co., Ltd. and Datang Overseasไซยะบุรี (ลาวตอนเหนือ)1,260 เมกะวัตต์

ปากลาย (ลาวตอนเหนือ)1,320 เมกะวัตต์

หลวงพระบาง (ลาวตอน1,500 เมกะวัตต์เหนือ)ปากชม (พรมแดนไทย – ลาว) 1,079 เมกะวัตต์

สานะคาม (ลาวตอนเหนือ)700 เมกะวัตต์บ้ านกุ่ม (พรมแดนไทย –ลาว)ลาดเสือ (ลาวตอนกลาง)2,175 เมกะวัตต์

ดอนสะโฮง (ลาวตอนใต้ )240 เมกะวัตต์

ท่าโก (ลาวตอนใต้ )50 เมกะวัตต์สตึงเตร็ ง (กัมพูชา)978 เมกะวัตต์ และ591 เมกะวัตต์
3,300 เมกะวัตต์ และ2,600 เมกะวัตต์

ซัมบอร์ (กัมพูชา)686 เมกะวัตต์Co. Ltd.

ประเทศจีนบริ ษัท ช. การช่าง จํากัด (มหาชน)ประเทศไทยSinohydro and China NationalElectronics Imports and Exports
CooperationประเทศจีนPetrovietnam Power Engineering
Consulting Joint Stock Companyประเทศเวียดนามกระทรวงพลังงานไทย และกระทรวงพลังงานและเหมืองแร่ แห่งชาติลาว(มอบหมายให้ ทําการศึกษา)ประเทศจีนกระทรวงพลังงาน ประเทศไทย(มอบหมายให้ ทําการศึกษา)บริ ษัทเจริ ญเอ็นเนอร์ ยี แอนด์ วอเทอร์เอเชียจํากัด ประเทศไทย
Investment Co. Ltd.,

Mega First Corporation Bhd.

ประเทศมาเลเซียCompagnie Nationale du Rhone, Franceand Electricité du Laos

Open Joint Stock Co. Bureyagessttroy,ประเทศรัสเซียChina Southern Power Gridประเทศจีน

ตาราง: ชือโครงการและสรุปสาระสําคัญของเขือนบนแม่ นํา สายหลักในลุ่มนํา โขงตอนล่ างบทที 2-13การพัฒนาต้ นนํา โดยประเทศจีนในเขตพรมแดนประเทศจีน แม่นํ าโขงนันเป็ นทีร้ ูจกั กันในนาม แม่นํ าหลานชัง เจียง โดยในปี2544 (2001) รัฐบาลจีนได้ อนุมตั โิ ครงการ “ซีเตี ยนตงซ่ง”(Xidian Dongsong) หรื อโครงการส่งไฟฟ้าจากตะวันตกไปยังตะวันออก ซึง โครงการดังกล่าวเป็ นโครงการหนึง ในแผนทีสิบ ทีทงแผนมีัระยะเวลาห้ าปี โครงการนี จะกระจายพลังงานทีผลิตได้ จากพลังนํ าจํานวนมหาศาลในภาคตะวันตกของจีน ไปยังภาคตะวันออก เช่น กว่างตงและเซียงไฮ้ ทีมีปั ญหาขาดแคลนพลังงานมาช้ านาน ลุม่ แม่นํ าหลานแผนทีเขือนหลานชั งเจียงชัง เจียงในจังหวัดยูนนานนัน เชือกันว่าเป็ นแหล่งทีมีศักยภาพในการผลิตไฟฟ้าพลังนํ าได้ สงู สุด โดยในปี 2552 (2009) อัตราการใช้ ประโยชน์จากพลังงานนํ าอยูท่ ีราวๆ 7 เปอร์ เซ็นต์ แต่หากว่าเขือนทังหมด

8 แห่งในแผนงานทีวางไว้ เริ มทํางานพร้ อมกันภายในปี 2563(2020) คาดว่าอัตราการใช้ ประโยชน์จากพลังงานนํ าจะเพิมขึ นถึง 58 เปอร์ เซ็นต์จากเขือนทังหมด

8 แห่ง มี 6 เขือนทีสร้ างเสร็ จสมบูรณ์และเปิ ดใช้ งานแล้ ว (คือ เสียววาน กงกัวLเฉียว จิงหง ต้ าเฉาชาน ม่านวาน และนัว จาตู้) สําหรับเขือนอีก 2 แห่ง (คือ ก๋านหลัน ป้า และเหมิงซ่ง) ยังอยู่ในขันตอนการวางแผน
เขือนเสียววานเป็ นเขือนคอนกรี ตรู ปโค้ ง สูง 292 เมตร มีขนาดใหญ่เป็ นอันดับสองของจีน รองจากเขือนสามหุบเขา (the Three Gorges Dam) เขือนเสียววานเป็ นเขือนอเนกประสงค์ทีมีประโยชน์ทงในการควบคุัมและป้องกันอุทกภัย การชลประทาน การควบคุมตะกอน และการขนส่งทางนํ าแต่วตั ถุประสงค์หลักของเขือนนี คือการผลิตกระแสไฟฟ้า โดยมีกําลังการผลิตอยูท่ ี 4,200 เมกะวัตต์ คิดคร่าวๆ เท่ากับพลังงานครึงหนึง ของทังหมดทีสง่ ไปยังจังหวัดกว่างตง และจังหวัดชายฝั งทะเลอืนๆ ของจีน
ยังไม่ ปรากฏการใช้ ประโยชน์ จากแม่ นํา โขงอย่ างยังยืน
ตามทีได้ กล่าวไปแล้ วข้ างต้ น ประเทศจีนยังไม่ได้ เป็ นสมาชิกอย่างเป็ นทางการในคณะกรรมาธิการ
แม่นํ าโขง และยังไม่มีเวทีสําหรับการอภิปรายหารื อกับประเทศต่างๆ ทีอยูท่ างตอนล่างของแม่นํ า ในบริ บทที
เกียวกับการพัฒนาแม่นํ าโขง รัฐบาลจีนยึดติดกับมุมมองทีวา่ อิทธิพลหรื อผลกระทบของเขือนหลานชัง เจียง
ต่อบริ เวณตอนล่างของแม่นํ าโขงนันมี เพียงเล็กน้ อย และทางรัฐบาลจะยังคงผลักดันการพัฒนาเขือนบน
แม่นํ าสายอืนๆ ในประเทศจีนต่อไป ในบริ เวณลุม่ นํ าตอนล่าง ลาวยังคงดําเนินการก่อสร้ างเขือนไซยะบุรี
ต่อไปเพียงลําพัง ในขณะเดียวกัน คณะกรรมาธิการแม่นํ าโขงในฐานะทีเป็ นตัวกลาง ก็ถกู ตังคํ าถาม ทังนี ตามข้ อเท็จจริ งทีวา่ การสร้ างเขือนในลํานํ าสาขานันได้ ส่งผลเสียหายอย่างมาก2 การสร้ างเขือนบนแม่นํ าบทที 2-14

โขงจะทําลายสภาพแวดล้ อม และก่อให้ เกิดผลเสียต่อชีวิตความเป็ นอยู่ของผู้คนทีใช้ ชีวิตพึง พาธรรมชาติในบริ เวณนัน อย่างไรก็ดี เมือข้ อตกลงแม่นํ าโขงมีผลบังคับใช้ ในปี 2537 (1994) การมีสว่ นร่วมของผู้มีสว่ นได้ส่วนเสีย กระบวนการการตัดสินใจในการพัฒนาแม่นํ าโขง (เช่น ชาวบ้ านและประชากรทีอาศัยอยูใ่ นแถบลุม่นํ าโขง และนักวิจยั ทีมีความรู้ความชํานาญเฉพาะทาง) นันขาดหายไปในการทําข้ อตกลง สิงทีจําเป็ นในตอนนี  ไม่ใช่การพัฒนาแม่นํ าโขงทีหมายถึงการก่อสร้ างเขือนไฟฟ้าพลังนํ า แต่เป็ นการศึกษาอย่าง
ละเอียดและการประเมินผลกระทบโดยรวมทีเป็ นผลมาจากการพัฒนาลุม่ แม่นํ าทังหมด
โดยกระทําอยูบ่ นพื นฐานทีทกุ ฝ่ ายจะได้ รับประโยชน์ร่วมกัน เพราะการปรึกษาหารื อกันเฉพาะในหมูร่ ัฐบาลของแต่ละประเทศกับหน่วยงานด้ านการพัฒนานันไม่ เพียงพอ ทังนี เพือให้ เกิดการใช้ ประโยชน์แม่นํ าโขงอย่างยัง ยืน ดังนัน จึงจําเป็ นต้ องมีการสร้ างกรอบการทํางานใหม่ ทีให้ ผ้ มู ีสว่ นได้ สว่ นเสีย เช่น ชาวบ้ านหรื อประชากรในพื นทีทีได้ รับผลกระทบและพลเมืองในลุม่ นํ าโขงได้ มีโอกาสมีสว่ นร่วมเอกสารอ้ างอิง
China Newspaper Network. China’s Hydropower Base Moves West: Tibet, Qinghai, and Yunnan can be Bases (August 11,2009). http://energy.people.com.cn/GB/9833213.html
Mekong River Commission (MRC). Organizational Structure. http://www.mrcmekong.org/about-the-mrc/organisationalstructure/ (Last accessed on July 31, 2013)ยูกะ คิกูจิ
ดูบทที 2-2 การพัฒนาเขือ นบนแม่นําสายหลัก: การสร้างเขือ นไซยะบุรลี ว่ งหน้าโดยปราศจากข้อตกลง ในหัวข้อนีเราได้สรุปประวัตกิ ารพัฒนาเขือ นไฟฟ้าพลังนําบนแม่นําโขงสายหลักไว้2ดูบทที 2-4 ปญั หาสิง แวดล้อมข้ามพรมแดน: การพัฒนาเขือ นบนแม่นําเซซาน แม่นําเซรย์ปก และแม่นําเซกอง (3S) และบทที 2-5ผลกระทบทางสังคมและสิง แวดล้อมของการพัฒนาอย่างรวดเร็วบนลํานําสาขาของแม่นําโขง: กรณีโครงการเขือ นไฟฟ้าพลังนํา นําเทิน 2ในลาว1บทที 2-15