M e k o n g Wa t c h

3 F A O K I B l d g . , 1 - 1 2 - 11 Ta i t oTa i t o - k u , To k yo 11 0 - 0 0 1 6 , J a pa nTe l : + 8 1 - 3 - 3 8 3 2 - 5 0 3 4 , F a x: + 8 1 - 3 - 3 8 3 2 - 5 0 3 9E - m a i l : i n f o @ m e k o n g wa t c h . o r g
W eb s i t e : h t t p : / / w w w. m e k o n g wa t c h . o r g

Mekong Watch Fact Sheet20 ปี ของดอนทอละที
ปัจจัยความสาเร็จในการจัดทาเขตอนุรักษ์ พนั ธุ์ปลาโดย ยูกะ คิกูชิ, แม่ โขงวอช
บ้านทอละที (ดอนทอละที) ตั้งอยูต่ าบลเมืองโขง แขวงจาปาสัก ภาคใต้ของประเทศลาว เป็ นส่ วนหนึ่ง
ของแม่น้ าโขงที่รู้จกั ในนาม “สี่ พนั ดอน” ดินแดนอันมีปลาอุดมสมบูรณ์ ตลอดระยะเวลามากกว่า 20 ปี ชาวบ้าน
ยังคงรักษาเขตอนุรักษ์พนั ธุ์ปลาแห่งนี้ไว้ได้ ด้วยสภาพมีดอนเป็ นที่อยูอ่ าศัย จึงมีการจัดตั้งเขตอนุรักษ์พนั ธุ์ปลา
เพื่อให้พวกเขาสามารถดูแลพื้นที่ใกล้เคียงได้เป็ นอย่างดีจนถึงปั จจุบนั
แม้จะไม่มีใช้วธิ ี การวิทยาศาสตร์ ในการ
ประเมินเชิงปริ มาณอย่างต่อเนื่องในพื้นที่ดงั ชาวบ้านอ้างได้ แต่เพราะชาวบ้านได้ริเริ่ มการดูแลเขตอนุรักษ์แห่งนี้มา
ยาวนาน และมีความเป็ นไปได้ที่จะเกิดมีประมงอย่างต่อเนื่อง ทาให้เกิดการอนุรักษ์ทรัพยากรได้อย่างแท้จริ งi ในที่น้ ี จึงได้ใช้การสังเกตและการสัมภาษณ์ชาวบ้านท้องถิ่น เพื่อค้นหาเหตุผลที่ทาให้เขตอนุรักษ์มีประสิ ทธิ ภาพภาพประกอบ 1 ภูมิภาคสี่ พนั ดอน(ภาพจากแผนที่ Google Earth)บ้ านทอละที
ทีต่ ้งั : เมืองโขง จังหวัดจาปาสัก ประเทศลาว ใกล้ชายแดนกัมพูชา หมู่บา้ นหรื อดอนนี้ มีประวัติศาสตร์ ยาวนานกว่า
200 ปี ประชากร(กรกฎาคม 2014) : 93 ครัวเรื อน ประชากร 576 คน(เป็ นผูห้ ญิง 304 คน)อาชีพ: เกษตรกรรม ประมง จักสาน(ทากระติ๊บข้าว) มี15 ครอบครัวที่มีขา้ วเพียงพอต่อการดารงชี วติ ตลอดทั้งปี แต่ที่เหลือต้องพึ่งพารายได้จากการจับปลาและทรัพยากรอื่นๆเพื่อซื้ อข้าว เมื่อเร็ วนี้ 30-40 % ของชาวบ้านต้องมาอพยพมาทางานเป็ นแรงงานชัว่ คราวในประเทศไทยด้ านโภชนาการ: ข้าวเหนียว ถือเป็ นอาหารหลักและมีอาหารที่ประกอบด้วยปลาเป็ นหลัก ส่ วนเนื้อจะมีการบริ โภคเพียง 1-2 ครั้งต่อเดือน
แหล่ งอนุรักษ์ เกิดขึน้ มาได้ อย่ างไรแหล่งอนุ รักษ์น้ ีจดั ตั้งขึ้นเมื่อปี 1995 เป็ นช่วงที่มีการจัดทาเขตอนุรักษ์พนั ธุ์ปลาทัว่ พื้นที่สี่พนั ดอนโดยการสนับสนุนของโครงการชุมชนประมงและการอนุรักษ์โลมาของลาว(Lao Community Fisheries and Dolphin
Protection Project (LCFDPP)ii ชาวบ้านตกลงกันเลือกพื้นที่แอ่งน้ าลึกในแม่น้ าอยูท่ างตะวันออกของดอนเพื่อให้เป็ นแหล่งอนุรักษ์ของชุมชน โดยนับจากเดือน12 ถึงเดือน 7 ตามเดือนจันทรคติ (เดือนพฤศจิกายน-มิถุนายน) ซึ่งเป็ นช่วงฤดูแล้ง ห้ามจับปลาหรื อวางเครื่ องมือดักปลาในบริ เวณนั้น ผูใ้ ดฝ่ าฝื นกฎต้องเสี ยค่าปรับ ระหว่างฤดูฝนระดับน้ าจะเพิ่มสู งขึ้นและกระแสน้ าจะไหลแรง ทาให้ยากต่อการจับปลาในบริ เวณนั้นอยูแ่ ล้ว กลายเป็ นว่า บริ เวณนั้นกลายเป็ นพื้นที่ปิดสาหรับการหาปลาตลอดทั้งปีนายน.หัวหน้าหมู่บา้ นและนายพ.อ
ดีตหัวหน้าหมู่บา้ นทั้งคู่ผนู ้ าปั จจุบนั ของหมู่บา้ น เล่าว่า เมื่อ 20 ปี ก่อน มีเหตุการณ์สาคัญเกิดขึ้น โดยมีชาวบ้านจากที่อื่นเข้ามาหาปลาโดยไม่ได้ใส่ ใจและจับเอาเอา ปลากวง(Bosemania microlepis), ชนิดพันธุ์ปลาที่เคยอาศัยอยูแ่ ถวนี้ไปจานวนมาก จับไปมากช่วงนั้นผูน้ าชาวบ้านเริ่ มกังวลว่าปลากวง
ภาพประกอบ 2 เขตอนุรักษ์ ดอนทอละทีอาจจะสู ญพันธุ์ไป และรัฐบาลบาลได้แจ้ง(ภาพแผนทีจ่ าก Google Earth)พวกเขาเกี่ยวกับการจัดตั้งเขตอนุรักษ์ในแถบนั้น ผูน้ าหมู่บา้ นจึงได้ปรึ กษาหารื อกับชาวบ้านและตัดสิ นใจจัดทาเขตอนุ รักษ์ เรี ยกว่า “วังสงวน” ขึ้นมารอบๆพื้นที่แอ่งน้ าลึก (วัง) จรดแนวพื้นที่ทางทิศตะวันออกของหมู่บา้ น รวมถึงพื้นที่ซ่ ึ งเคยเป็ นพื้นที่วางไข่และอาศัยอยู่
ของปลากวงiii และรัฐบาลก็ได้อนุมตั ิ โครงการได้ดาเนินการทาพิธีขอขมา “บวชวัง”iv ชาวบ้านชื่นชมว่า ในช่วงเวลา 3 ปี หลังจากมีการจัดทาเขตอนุรักษ์ข้ ึน ปริ มาณปลาเพิ่มขึ้นเป็ นจานวนมาก ยิง่ ไปกว่านั้น ชนิดพันธุ์ปลาที่เคยหายไปชัว่ คราวกลับคืนมาอย่างรวดเร็ ว ยกตัวอย่างเช่น ปลาเอิน (Probarbus spp.)กระบวนการมีส่วนร่ วมของคนหนุ่มสาวและเด็กๆในหมู่บา้ นช่วงเทศกาลและความช่วยเหลือของ
พระสงฆ์ และความเป็ นปึ กแผ่นของชาวบ้านเป็ นข้อค้นพบที่สาคัญจากการสัมภาษณ์เช่นกัน อิทธิ พลของเขต
อนุรักษ์ได้แพร่ กระจายออกไปเป็ นอย่างมากในหมู่ชาวบ้าน นับว่าพื้นที่อนุ รักษ์ภายในชุมชนตั้งอยูใ่ นจุดที่ดีและมี
ความเหมาะสมต่อการเฝ้ าระวังของชาวบ้าน(ภาพประกอบที่ 2)ลักษณะทางภูมิศาสตร์ และสั งคมของพืน้ ทีอ่ นุรักษ์
พื้นที่อนุ รักษ์ประกอบด้วยแอ่งน้ าซึ่ งเป็ นแหล่งที่มีปลาขนาดใหญ่ชุกชุม แต่ก็มีเหตุผลอื่นที่ชาวบ้านเลือก
พื้นที่ที่แห่งนั้น พื้นที่ตอนล่างของหมู่บา้ นเป็ นพื้นที่ป่าน้ าท่วมหลากถึงเรี ยกว่า ป่ าไคร้ หมายถึง ป่ าไคร้พมุ่ เตี้ย ดังเห็นในภาพประกอบที่ 3 ที่แสดงให้เห็นในเส้นสี เขียวจางๆ อยูร่ ิ มฝั่งดอนทางทิศตะวันออกเฉี ยงใต้ของหมู่บา้ นปลาบางชนิดชอบกินดอกของต้นไคร้ และเป็ นพื้นที่สาคัญที่ปลาจะหลบซ่อนตัวอยูไ่ ด้ช่วงน้ าหลาก
ดังที่ชาวบ้านกล่าวไว้ ปลาหาพื้นที่ป่าน้ าท่วมขังเพื่อที่จะเป็ นที่อาศัยเหมาะสม และพวกเขารู ้วา่ จะเป็ นแหล่งวางไข่ที่เหมาะสมของปลาบางชนิด พื้นที่อนุรักษ์จึงรวมไปถึงป่ าไคร้ และบริ เวณป่ าไคร้ตอนล่างที่กว้างขวางอีกด้วย

ภาพประกอบ 3 ต้ นไคร้ พ่ มุกล่าวถึงชื่อที่มาของดอน “ทอละที” เป็ นชื่อตามตานานของนักสู้ชื่อ ทอละพี กาลครั้งหนึ่งนานมาแล้ว มีพญาควายอาศัยอยูใ่ นพื้นที่แห่งนี้ และมีคาทานายว่า เขาจะถูกฆ่าโดยลูกชายของตัวเอง เขาจึงต้องฆ่าลูกควายที่เกิดเป็ นตัวผูท้ ุกตัว ครั้งหนึ่ง มีควายตัวหนึ่งกลัวว่าลูกของเธอจะถูกฆ่าตายดังเช่นตัวอื่น จึงหนีไปคลอดลูกอยูใ่ นถ้ าเพื่อ
ไม่ให้ราชาควายเห็น เธอตั้งชื่ อลูกควายว่า ทอละพี ซึ่ งมีเรื่ องราวให้ติดตามมากมายของเติบโตขึ้นเพื่อล้มล้างอานาจ
ของราชา เป็ นที่ชื่อกันว่า ถ้ าในตานานตั้งอยูใ่ นพื้นที่อนุ รักษ์ที่เป็ นวัง รวมไปถึงความเชื่อว่ามีสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ในป่ าอยู่
ติดกับแอ่งน้ าเรี ยกว่า “มเหศักดิ์” ซึ่งเป็ นที่เคารพบูชา คนทัว่ ไปต่างเกรงขามพื้นที่ป่าแห่ งนั้นเป็ นทุนเดิมและไม่ค่อย
จับปลามากในพื้นที่ใกล้เคียงเขตอนุ รักษ์เหตุผลที่ทาให้ พนื้ ทีอ่ นุรักษ์ ประสบความสาเร็จ
มีเหตุผล 3 ประการที่เชื่ อถือได้วา่ พื้นที่อนุรักษ์คงอยูไ่ ด้และรักษาทรัพยากรอย่างยัง่ ยืน ประการแรกคือ
สภาพสิ่ งแวดล้อมของพื้นที่ ซึ่ งเป็ นพื้นที่วางไข่และปลอดภัยของลูกปลาที่จะเติบโตในพื้นที่รอบๆ เขตอนุ รักษ์ ที่ซึ่ งทาหน้าที่ในการปกป้ องพื้นที่อย่างได้ผล มีพ้นื ที่อนุ รักษ์หลายแห่งในแม่น้ าโขงตอนล่างเลือกพื้นที่แอ่งน้ าลึกเป็ นพื้นที่หลักในการอนุ รักษ์ที่ซ่ ึ งช่วย ลดการจับปลาในพื้นที่แอ่งน้ าลึกช่วงฤดูแล้งได้เป็ นอย่างดี ในกรณี ของดอน
ทอละที แหล่งอนุ รักษ์ได้ครอบคลุมถึงพื้นที่วางไข่ของปลาหลายชนิดรวมปลากวง นอกจากนี้ยงั มีพ้นื ที่ป่าไคร้อยู่
ตอนล่างของพื้นที่อนุรักษ์ยงั เห็นเป็ นพื้นที่สาคัญด้านสภาพแวดล้อมและที่อยูอ่ าศัยของปลาอีกด้วย

เหตุผลประการที่สอง คือ ความเชื่อเกี่ยวกับผีและประเพณี ความเชื่อของคนท้องถิ่นช่วยจากัดการจับปลา
ของชาวบ้าน เพราะว่าชาวบ้านกลัวว่าจะทาผิดต่อเจ้าที่และคนที่ละเมิดกฎนี้จะได้รับการวิพากษ์วจิ ารณ์กนั อย่าง
หนักมากกว่าปกติที่คนละเมิดกฎธรรมดาของพื้นที่อนุ รักษ์เสี ยอีกเหตุผลประการที่ 3 คือ เขตอนุรักษ์ได้มีการจัดตั้งอย่างเป็ นทางการและการยอมรับจากทางรัฐบาลกลาง
ดังนั้นจึงเป็ นเครื่ องมือที่ชาวบ้านใช้เพื่อที่จะเข้มงวดต่อการละเมิดกฎของบุคคลภายนอกชุมชนด้วย การเคารพนับถือผีและประเพณี ความเชื่อของท้องถิ่นควบคุมพฤติกรรมชีวติ ความเป็ นอยูช่ าวบ้านแห่ งนั้น แต่มีหลายกรณี ที่ผมู ้ าเยือนหรื อแขกต่างถิ่นที่ไม่ได้ให้ความสาคัญกับเรื่ องเหล่านี้การจัดตั้งเขตอนุ รักษ์อย่างเป็ นทางการจึงช่วย
สนับสนุนให้ชาวบ้านสามารถที่จะเข้มงวดกับการเข้าถึงบุคคลภายนอกได้อย่างมีประสิ ทธิ ภาพปั จจัยทั้งสามประการนั้นคาดเดาได้ เกิดผลสัมฤทธิ์ ร่วมกัน ช่วยเพิ่มความสาเร็ จให้เขตอนุ รักษ์มากยิง่ ขึ้นความสาเร็ จของเขตอนุรักษ์ของดอนทอละทีเชื่ อได้วา่ เกิดจากการรวมกันของปั จจัยด้านสิ่ งแวดล้อมและปั จจัยทาง
สังคม เพื่อบรรลุความสาเร็ จของการจัดการเขตอนุ รักษ์พนั ธุ์ปลาในลุ่มน้ าโขงอย่างยัง่ ยืน ไม่เพียงแค่ความรู ้ดา้ นวิทยาศาสตร์ ที่สาคัญแต่ความเชื่อทางศาสนาและเรื่ องเล่าของแต่ละชุมชนก็ถูกนามาใช้ได้ดี
อ้างอิง
Baird, I. G. 2001. Towards sustainable co-management of Mekong River inland aquatic resources,
including fisheries, in Southern Lao PDR. Pages 89–111 in G. Daconto (eds.),
Siphandone wetlands. CESVI Cooperation and Development, Bergamo, Italy.
Baird, I. G., B. Phylavanh, B. Vongsenesouk, and K. Xaiyamanivong. 2001. The ecology andconservation of the smallscale croaker Boesemania microlepis (Bleeker 1858-59) in the mainstream
Mekong River, Southern Laos. Natural History Bulletin of the Siam Society 49:161–176.

iมีหนึ่งหมู่บ้านใกล้ เคียงกับดอนทอละทีที่มีพนื้ ที่อนุรักษ์ เช่ นเดียวกันกาลังประสบปัญหาจากการลดลงของปลาอย่ างมาก สาเหตุจากการปล่อยปละละเลยของชาวบ้ านiiรายละเอียดเพิม่ เติมเกีย่ วกับภูมิภาคสี่ พนั ดอน ในบรรณานุกรมอ้ างอิงของ Baird(2001)iii
ปลากวงจะส่ งเสี ยงร้ องในช่ วงฤดูวางไข่ ชาวบ้ านรู้จักดีว่าเป็ น “เสียงร้ องของปลา” พืน้ ที่แอ่งนา้ ลึกที่ปลากวงจะส่ งเสียงร้ องช่ วงเดือนพฤษภาคมตามเดือนจันทรคติ ซึ่งชี้ให้ เห็นว่าเป็ นพืน้ ที่แห่ งนีเ้ ป็ นแหล่ งวางไข่iv
พิธีกรรมทางศาสนาพุทธที่ได้ จัดทาขึน้ เพือ่ สถานที่หรือต้ นไม้ เพือ่ สร้ างการยอมรับและอุทิศตนให้ เป็ น “พระ”ตามหลักศาสนา ซึ่งเป็ นกิจกรรมการอนุรักษ์ทีมีจุดกาเนิดในประเทศไทย ในประเทศไทย ลาว กัมพูชา มีชาวพุทธจานวนมาก การทาร้ ายพระสงฆ์ เท่ ากับทาลายหลักการศาสนาอย่ างร้ ายแรงดังนั้นจึงเป็ นการใช้ จิตวิทยาคัดคานกันระหว่างพวกที่อาจจะลักลอบตัดไม้ ที่บวชแล้วหรือทาลายพืน้ ที่ทางจิตวิญญาณ ซึ่งจะมีการลงโทษทางสังคมต่ อพฤติกรรมดังกล่าวที่หนักกว่า ดังนั้น การจัดพิธีกรรมนีจ้ ึงนับเป็ นการช่ วยสนับสนุนแนวทางการความรู้ของพืน้ ที่และเป้าหมายของการอนุรักษ์ ของชาวบ้ านรอบๆพืน้ ที่ได้