แม่ นํา โขง: แหล่ งปลานํา จืดใหญ่ ท สี ุดในโลกการบริโภคปลานํา จืดในลุ่มนํา โขงในรายงานการประเมินพื นฐานการทําประมง (Fisheries Baseline Assessment Working Paper(ICEM 2010) ตามสถิตขิ ององค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) พบว่าปริ มาณการจับปลานํ าจืดใน 4 ประเทศของแม่นํ าโขงตอนล่างมีจํานวน 750,000 ตันต่อปี แต่จากการศึกษาภาคสนามพบว่าอาจ
ถึง 2.1 ล้ านตันต่อปี เท่ากับ 18 เปอร์ เซ็นต์ ของประมาณการจับปลานํ าจืดทัว/ โลก โดยการคํานวนจากสถิติ
ขององค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) พบว่าปริ มาณการบริ โภคปลานํ าจืดต่อคนต่อปี ในแม่นํ าโขงตอนล่างอยูท่ ี/ 13.8 กิโลกรัม ขณะที/โดยเฉลี/ยทัว/ โลกแค่ 2.3 กิโลกรัม ปริ มาณการบริ โภคในกัมพูชา
อยูท่ ี/ 19.4 กิโลกรัมซึง/ สูงที/สดุ ในโลก และเมื/อสรุปรวมผลการสํารวจปลานํ าจืดทัง 20 ฉบับ พบว่าค่าเฉลี/ยปริ มาณการบริ โภคต่อปี ต่อคนพุง่ ขึ นไปที/ 32.3 กิโลกรัมในกัมพูชา ในลาว 24.5 กิโลกรัม ในไทย 24.9
กิโลกรัม และ 34.5 กิโลกรัมในเวียดนาม
จากข้ อมูลองค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) ในปี 2543 ถึง 2546 (2000-2003)
เรื/ องการบริ โภคโปรตีนสัตว์ตอ่ วัน สัดส่วนการบริ โภคโปรตีนจากปลานํ าจืดในกัมพูชามีปริ มาณ 49.8
เปอร์ เซ็นต์ ในลาว 38.31 เปอร์ เซ็นต์ ในไทย 16.19 เปอร์ เซ็นต์ และ 12.87 เปอร์ เซ็นต์ในเวียดนาม ซึง/ สูงมากเมื/อเทียบกับอัตราเฉลี/ย 5.78 เปอร์ เซ็นต์ ทัว/ โลก ในแง่นี พบว่ากัมพูชาและลาวค่อนข้ างบริ โภคปลานํ าจืดค่อนข้ างมากการประมงในแม่ นํา โขงจากข้ อมูลล่าสุด ปริ มาณการจับปลาจากการทําประมงลุม่ นํ าโขงมีมลู ค่าทางเศรษฐกิจต่อปี
ประมาณ 2.1 ถึง 3.8 พันล้ านดอลลาร์ สหรัฐ และที/ราคาขายปลีกระหว่าง 4.2 ถึง 7.6 พันล้ านดอลลาร์ สหรัฐ(ICEM 2010)บทที 1-41

อุตสาหกรรมประมงในแม่นํ าโขงสายหลักที/ครอบคลุมพื นที/รอบๆนํ าตกคอนพะเพ็งทางใต้ ของลาวเลี ยงดูคนกว่า 65,000 ครัวเรื อน โดยเฉลี/ยครอบครัวหนึง/ ๆ จับปลาได้ 355 กิโลกรัมต่อปี และบริ โภคปลา 249
กิโลกรัม ปริ มาณการจับปลาทังหมดในพื
นที/ใกล้ นํ าตกคอนพะเพ็งอยูร่ าว 4,000 ตัน คิดเป็ นมูลค่าระหว่าง
450,000 ถึง 1,000,000 ดอลลาร์ สหรัฐ (Baran, Jantunen, and Chong 2008)ข้ อมูลจากแหล่งอื/นๆ ประมาณผลผลิตประมงนํ าจืดรวมถึงการเลี ยงปลาในกัมพูชามีมลู ค่าระหว่าง11.7 เปอร์ เซ็นต์ ถึง 16 เปอร์ เซ็นต์ หรื อระหว่าง 8 เปอร์ เซ็นต์ ถึง 12 เปอร์ เซ็นต์ ของผลิตภันฑ์มวลรวมภายในประเทศ ขณะที/ตวั เลขเหล่านี คือค่าประมาณการ เพราะเป็ นเรื/ องยากที/จะได้ ตวั เลขที/แม่นยําสําหรับ
การประมงขนาดเล็ก ดังนันเราจึ
งเข้ าใจความสําคัญของการประมงในแม่นํ าโขงได้ จากข้ อมูลประมาณการเท่านัน (ICEM 2010)ปลาหล่ อเลีย งวิถีชีวิตและวัฒนธรรมปั จจุบนั ปลาจากแม่นํ าโขงสามารถส่งขายไปยังต่างประเทศรอบๆ ชายแดนได้ เพราะการพัฒนา
อุตสาหกรรมห้ องเย็นและเครื อข่ายการขนส่ง โดยข้ อเท็จจริ งแล้ วปลาเป็ นสินค้ าสําคัญในการแลกเปลี/ยนที/เกิดขึ นก่อนระบบกระจายสินค้ าในปั จจุบนัจนกระทัง/ ประมาณ 50 ปี ที/แล้ ว การแลกเปลี/ยนปลาและข้ าวเกิดขึ นทัว/ ภูมิภาครวมถึงตอนใต้ ของลาว และทางเหนือของไทย ในยุคที/วิถีชีวิตสืบต่อๆ มาของผู้คนคล้ ายๆ กัน ผู้คนใช้ เวลาส่วนใหญ่หาและเก็บ
อาหาร ในหมู่บ้านซึง/ ทํานาเป็ นอาชีพหลัก จึงยากมากที/จะมีเวลาหากับข้ าวกินระหว่างช่วงฤดูหว่านกล้ าและเก็บเกี/ยวข้ าว ในช่วงเวลาเดียวกันหมูบ่ ้ านริ มนํ าที/อดุ มสมบูรณ์ด้วยปลาจะจับปลาและแปรรู ปเป็ นปลาร้ าหรื อปลาตากแห้ งเพื/อนํามาแลกเปลี/ยนสินค้ าอื/นๆที/ต้องการ ดังนันแลกเปลี/ยนอาหารจึงมีทวั/ ทังภู มิภาคการแลกเปลี/ยนไม่ได้ มีแค่ผลในทางปฏิบตั เิ ท่านัน แต่ยงั มีนยั ยะสําคัญทางวัฒนธรรมและสังคมด้ วย แม่ใหญ่อายุ 70 ปี ท่านหนึง/ ในภาคอีสานของไทยเล่าว่า เมื/อตอนเป็ นสาวเธอจะหมักอาหารและตากแห้ งจํานวนมาก ใส่เกวียนท่องไปเรื/ อยๆ กับเพื/อนๆ โดยไม่มีจดุ หมาย ต่อรองกับคนที/พบตามทางเพื/อแลกปลา กับข้ าวหรื อสินค้ าเกษตรอื/นๆ โดยไม่มีอตั ราแลกเปลี/ยนที/แน่นอนสําหรับปลาและข้ าว ถ้ ามีเหลือเธอก็
จะให้ คนอื/นมากขึ นและถ้ ามีไม่มากพอ เธอจะต่อรองเพื/อได้ ข้าวเยอะขึ น ดังนันสิ
 /งที/สําคัญในการต่อรองนี ก็คือความเอื อเฟื อ เผื/อแผ่เวลานันทั งข้ าวและปลาไม่มีขายในตลาด และไม่สามารถแลกปลี/ยนเป็ นเงินได้ ผู้คนรู้ สกึ ว่าไม่มีประโยชน์ที/จะมีระบบแลกเปลี/ยนคงที/แน่นอน นอกจากนันข้ าวและปลาไม่สามารถเก็บไว้ ได้ นานๆ ดังนันแทนที/เก็บไว้ จํานวนมากๆ ค่านิยมสังคมจึงกําหนดว่าการให้ คนอื/นเป็ นการเพิ/มชื/อเสียง กระชับความสัมพันธ์สว่ นตัว และเป็ นภูมิค้ มุ กันต่อเหตุการณ์ไม่คาดคิดในอนาคต จากการสัมภาษณ์เราได้ เรี ยนรู้ว่าในการออกเดินทางไปยังตําบลที/ไม่เป็ นที/ร้ ูจกั ทําการแลกเปลี/ยน และพบเพื/อนใหม่นนั  ก็มีสิ/งดีๆ ระหว่างบทที 1-42ทางเสมอ ผู้คนผูกเสี/ยว (หมายถึง การเป็ นเพื/อนสนิท) ผ่านการแลกเปลี/ยนไปมาหาสูซ่ ึ/งกันเสมอๆ หลังจากนันอาจมีการแต่งงานระหว่างสองครอบครัว กระชับความเชื/อทางสังคมเปลี/ยนจากเพื/อนเป็ นญาติปั จจุบนั ปลาสามารถซื อขายเปลี/ยนเป็ นเงินได้ ง่าย คนเก่าคนแก่คดิ ถึงวันคืนที/ยงั แลกเปลี/ยนปลากัน แม้ ทกุ วันนี ในลาวเองเมื/อมีการจับปลาได้ มากๆ ก็จะแบ่งให้ เพื/อนหรื อญาติๆ หรื อในหมูบ่ ้ านทางอีสานของไทยถ้ าจับปลาได้ น้อยจนไม่ค้ มุ ค่านํ ามันขนปลาไปขายในตลาด ก็จะขายปลาในหมูบ่ ้ านในราคาถูกมากปลาในลุม่ นํ าโขงจึงมีบทบาทสําคัญในการสร้ างความสัมพันธ์ทางสังคม ส่งเสริ มความมัน/ คงทางอาหารของผู้คนที/มีโอกาสจํากัดในการหารายได้
เอกสารอ้ างอิง
Baran, Eric, Jantunen Teemu, and Chiew Kieok Chong, 2008. Value of Inland Fisheries in the Mekong River Basin, TropicalRiver Fisheries Valuation: Background Paper to Global Synthesis 227-290.
International Center for Environmental Management (ICEM). 2010. Mekong River Commission (MRC) Strategic
Environmental Assessment (SEA) for Hydropower on the Mekong Mainstream: Fisheries Baseline Assessment Working
Paper. Vientiane, Lao PDR: MRC. http://www.mrcmekong.org/about-the-mrc/programmes/initiative-on-sustainablehydropower/strategic-environmental-assessment-of-mainstream-dams/ยูกะ คิกูจิบทที 1-43